Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Dīghanikāyo

दीघनिकाय

Sīlakkhandhavaggapāḷi

सीलक्खंधवग्गपाळी

1. Brahmajālasuttaṃ

१. ब्रह्मजाल सुत्त

Paribbājakakathā

परिव्राजक कथा

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Suppiyopi kho paribbājako antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatra sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañca.

१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यानच्या महामार्गावरून सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह प्रवास करत होते. सुप्पिय नावाचा परिव्राजक देखील आपला अंतेवासी (शिष्य) ब्रह्मदत्त नावाच्या तरुणासह राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यानच्या त्याच मार्गावरून प्रवास करत होता. तेथे सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करत होता, धम्माची निंदा करत होता आणि संघाची निंदा करत होता; परंतु सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करत होता, धम्माची प्रशंसा करत होता आणि संघाची प्रशंसा करत होता. अशा प्रकारे ते दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत होते.

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Suppiyopi kho paribbājako ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatrapi sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa [Pg.2] avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā viharanti.

२. त्यानंतर भगवान भिक्खू संघासह अम्बलट्ठिका येथील राजकीय विश्रामगृहात एका रात्रीच्या मुक्कामासाठी पोहोचले. सुप्पिय परिव्राजक देखील आपला शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण याच्यासह अम्बलट्ठिका येथील त्याच राजकीय विश्रामगृहात एका रात्रीच्या मुक्कामासाठी पोहोचला. तेथेही सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करत होता, धम्माची निंदा करत होता आणि संघाची निंदा करत होता; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करत होता, धम्माची प्रशंसा करत होता आणि संघाची प्रशंसा करत होता. अशा प्रकारे ते दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत तेथे राहत होते.

3. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti.

३. त्यानंतर, पहाटेच्या वेळी उठून गोल मंडपात एकत्र बसलेल्या अनेक भिक्खूंमध्ये अशी चर्चा सुरू झाली – 'मित्रांनो, हे किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, हे किती अद्भुत आहे! त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी प्राण्यांच्या विविध प्रवृत्तींचे किती अचूक ज्ञान प्राप्त केले आहे! कारण हा सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करतो, धम्माची निंदा करतो आणि संघाची निंदा करतो; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करतो, धम्माची प्रशंसा करतो आणि संघाची प्रशंसा करतो. अशा प्रकारे हे दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत आहेत.'

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā sannipatitā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito [Pg.3] anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti.

४. त्यानंतर भगवंतांनी त्या भिक्खूंची ही चर्चा जाणून घेतली आणि ते जेथे गोल मंडप होता तेथे आले; आल्यावर ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले – 'भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र जमला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?' असे विचारल्यावर ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, येथे पहाटेच्या वेळी उठून गोल मंडपात एकत्र बसलो असताना आमच्यात अशी चर्चा सुरू झाली होती – "मित्रांनो, हे किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, हे किती अद्भुत आहे! त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी प्राण्यांच्या विविध प्रवृत्तींचे किती अचूक ज्ञान प्राप्त केले आहे! कारण हा सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करतो, धम्माची निंदा करतो आणि संघाची निंदा करतो; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करतो, धम्माची प्रशंसा करतो आणि संघाची प्रशंसा करतो. अशा प्रकारे हे दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत आहेत." भंते, हीच आमची अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले.'

5. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na āghāto na appaccayo na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbaṃ – ‘itipetaṃ abhūtaṃ, itipetaṃ atacchaṃ, natthi cetaṃ amhesu, na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’ti.

५. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी निंदा केली, धम्माची निंदा केली किंवा संघाची निंदा केली, तर तुम्ही त्यावर क्रोध, असंतोष किंवा मनात द्वेष बाळगू नये. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली आणि त्यावर जर तुम्ही क्रोधीत किंवा अप्रसन्न झालात, तर तो तुमच्यासाठीच एक अडथळा ठरेल. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली आणि त्यावर जर तुम्ही क्रोधीत किंवा अप्रसन्न झालात, तर इतरांचे काय योग्य बोलणे आहे आणि काय अयोग्य बोलणे आहे, हे तुम्ही समजू शकाल का? नाही, भंते. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली, तर जे असत्य आहे ते तुम्ही असत्य म्हणून स्पष्ट केले पाहिजे की – "हे या कारणाने असत्य आहे, हे या कारणाने खोटे आहे, आमच्यामध्ये अशी गोष्ट नाही आणि आमच्यात हे आढळत नाही."

6. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na ānando na somanassaṃ na cetaso uppilāvitattaṃ karaṇīyaṃ. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā uppilāvitā tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘itipetaṃ bhūtaṃ, itipetaṃ tacchaṃ, atthi cetaṃ amhesu, saṃvijjati ca panetaṃ amhesū’ti.

६. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी स्तुती करत असतील, किंवा धम्माची स्तुती करत असतील, किंवा संघाची स्तुती करत असतील, तर त्याबद्दल तुम्ही आनंदित, प्रफुल्लित किंवा मनात उत्तेजित होऊ नये. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी स्तुती करत असतील, किंवा धम्माची स्तुती करत असतील, किंवा संघाची स्तुती करत असतील, आणि जर तुम्ही त्यामुळे आनंदित, प्रफुल्लित किंवा उत्तेजित झालात, तर ते केवळ तुमच्यासाठीच अंतराय (अडथळा) ठरेल. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी, धम्माची किंवा संघाची स्तुती करत असतील, तर जे सत्य आहे ते सत्य म्हणून तुम्ही स्वीकारले पाहिजे आणि म्हटले पाहिजे की— 'हे या कारणाने सत्य आहे, हे या कारणाने तथ्य आहे, हे आमच्यामध्ये विद्यमान आहे आणि हे आमच्यामध्ये खरोखरच आढळते.'

Cūḷasīlaṃ

चूलसील

7. ‘‘Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. Katamañca taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya?

७. भिक्खूहो, हे केवळ अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ प्राथमिक शील आहे, ज्याच्या आधारे एखादा पृथग्जन (सामान्य माणूस) तथागतांची स्तुती करताना बोलेल. आणि भिक्खूहो, ते अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ प्राथमिक शील कोणते आहे, ज्याच्या आधारे पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना बोलेल?

8. ‘‘‘Pāṇātipātaṃ [Pg.4] pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇo gotamo nihitadaṇḍo, nihitasattho, lajjī, dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

८. 'प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) त्याग करून, श्रमण गोतम जीवहिंसेपासून अलिप्त राहतात. त्यांनी दंड टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे; ते लज्जाशील (पापभीरू), दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

‘‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'अदत्तादानाचा (चोरीचा) त्याग करून, श्रमण गोतम चोरी करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते केवळ दिलेलेच स्वीकारतात, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवतात आणि स्वतः चोरी न करता शुद्ध मनाने जीवन जगतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

‘‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī samaṇo gotamo ārācārī virato methunā gāmadhammā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'अब्रह्मचर्याचा त्याग करून, श्रमण गोतम ब्रह्मचारी राहतात. ते (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतात आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

9. ‘‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

९. 'मृषावादाचा (असत्य बोलण्याचा) त्याग करून, श्रमण गोतम असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहतात. ते सत्यवादी आहेत, सत्याशी बांधील राहणारे, दृढनिश्चयी, विश्वासार्ह आणि जगाची फसवणूक न करणारे आहेत.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

‘‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'पैशुन्यपूर्ण (चहाडीखोर) वाचेचा त्याग करून, श्रमण गोतम चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते येथील लोकांमध्ये फूट पाडण्यासाठी येथे ऐकलेले तिथे सांगत नाहीत, किंवा तिथल्या लोकांमध्ये फूट पाडण्यासाठी तिथे ऐकलेले येथे सांगत नाहीत. अशा प्रकारे, ते दुभंगलेल्यांना जोडणारे, जोडलेल्यांना प्रोत्साहन देणारे, ऐक्यात आनंद मानणारे, ऐक्यात रमणारे, ऐक्य का आनंद घेणारे आणि ऐक्य निर्माण करणारीच वाणी बोलणारे आहेत.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

‘‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'परुष (कठोर) वाचेचा त्याग करून, श्रमण गोतम कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतात. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन प्रसन्न करणारी आहे, अशीच वाणी ते बोलतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

‘‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato samaṇo gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhita’nti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'सप्रलापाचा (व्यर्थ बडबडीचा) त्याग करून, श्रमण गोतम व्यर्थ बडबड करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्मानुकूल बोलणारे आणि विनयानुकूल बोलणारे आहेत. ते योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित, हितकारक आणि मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

10. ‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā [Pg.5] paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave…pe….

१०. 'श्रमण गोतम हे बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल... (इत्यादी).

‘‘‘Ekabhattiko samaṇo gotamo rattūparato virato vikālabhojanā….

'श्रमण गोतम दिवसातून एकदाच भोजन करतात, रात्री भोजन करत नाहीत आणि अवेळी भोजन करण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्या-ऐकण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये व उटणे लावणे, आणि स्वतःला सुशोभित व अलंकृत करण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम उच्च आणि विलासी आसनांवर बसण्या-झोपण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम हत्ती, गायी, घोडे आणि गाढवे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम निरोप पोहोचवणे, दूत म्हणून काम करणे आणि ये-जा करण्याच्या कामात गुंतण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Kayavikkayā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम खरेदी-विक्री (व्यापार) करण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम खोट्या वजनांनी तोलणे, खोट्या धातूंनी फसवणे आणि खोट्या मापांनी मोजण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato samaṇo gotamo….

'श्रमण गोतम लाचखोरी, फसवणूक, लबाडी आणि कुटिल मार्गांचा अवलंब करण्यापासून अलिप्त राहतात...'

Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

'श्रमण गोतम अवयव कापणे, हत्या करणे, बंधनात टाकणे, दरोडे घालणे, लुटमार करणे आणि बळजबरीने हिसकावून घेणे यांपासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

चूलसील समाप्त.

Majjhimasīlaṃ

मज्झिमसील

11. ‘‘‘Yathā [Pg.6] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ ; iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

११. 'किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दिलेले अन्न ग्रहण करूनही, अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्याच्या कामात गुंतलेले राहतात; जसे की— मूळ-बीज (मुळांपासून उगवणारे), स्कंध-बीज (खोडापासून उगवणारे), फळू-बीज (पेरांपासून उगवणारे), अग्र-बीज (अंकुरापासून उगवणारे) आणि पाचवे बीज-बीज (बियाण्यांपासून उगवणारे); परंतु श्रमण गोतम अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

12. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१२. 'किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दिलेले अन्न ग्रहण करूनही, विविध वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतलेले राहतात; जसे की— अन्नाचा साठा करणे, पेयांचा साठा करणे, वस्त्रांचा साठा करणे, वाहनांचा साठा करणे, बिछान्यांचा साठा करणे, सुगंधी द्रव्यांचा साठा करणे आणि इतर उपभोग्य वस्तूंचा साठा करणे; परंतु श्रमण गोतम अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल.

13. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१३. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या चित्तविक्षेपक खेळ आणि तमाशे पाहण्यात मग्न राहतात; जसे की – नृत्य, गायन, वादन, नाट्य, आख्यान (कथा सांगणे), टाळ्या वाजवून संगीत निर्माण करणे, झांज-मंजिरी किंवा वेताळ उठवण्याचे खेळ, कुंभथूण (मातीचे भांडे वाजवणे), शोभनक (कलावंतांचे खेळ), चंडाल (लोखंडी गोळ्यांचे खेळ), बांबूवर चढून खेळ करणे, अस्थी धुण्याचे खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, रेड्यांची लढाई, बैलांची लढाई, बोकडांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लाव्यांची (तितरांची) लढाई, लाठी-काठीची लढाई, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध प्रात्यक्षिके, सैन्याची मोजणी, सैन्याची व्यूहरचना आणि सैन्यदलांचे प्रदर्शन पाहणे; अशा प्रकारच्या चित्तविक्षेपक खेळांपासून आणि तमाशांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

14. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti [Pg.7] vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१४. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या द्यूत (जुगार) आणि प्रमादाच्या (आळसाच्या) खेळांमध्ये मग्न राहतात; जसे की – अष्टपद (आठ घरांचा पट), दशपद (दहा घरांचा पट), आकाश (हवेत कल्पनेने पट खेळणे), परिहारपथ (जमिनीवर रेषा आखून खेळायचा खेळ), संतिक (सोंगट्या न हलवता काढण्याचा खेळ), खलिक (फासे टाकून खेळायचा खेळ), घटिक (विटी-दांडूचा खेळ), शलाकाहस्त (रंगात हात बुडवून चित्रे काढण्याचा खेळ), अक्ष (सोंगट्यांचा खेळ), पंगचीर (पानांची पिपाणी वाजवणे), वंकक (लहान नांगराने खेळणे), मोक्खचिक (कोलांट्या उड्या मारणे), चिंगुलिक (ताडाच्या पानांची भिंगरी फिरवणे), पत्ताळ्हक (पानांच्या मापाने वाळू मोजणे), रथक (खेळण्यातील लहान रथ चालवणे), धनुका (लहान धनुष्यबाणाने खेळणे), अक्षरिक (हवेत किंवा पाठीवर अक्षरे लिहून ओळखणे), मनेसिक (दुसऱ्याच्या मनातील विचार ओळखणे), यथावज्ज (शारीरिक व्यंगांची नक्कल करणे); अशा प्रकारच्या द्यूत आणि प्रमादाच्या खेळांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

15. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१५. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या उच्च आणि विलासी आसनांचा व बिछान्यांचा वापर करण्यात मग्न राहतात; जसे की – आसंदी (प्रमाणापेक्षा जास्त उंच पाय असलेले आसन), पलंग (हिंस्र प्राण्यांचे पाय कोरलेला पलंग), गोणक (लांब केसांचे मोठे लोकरीचे अंथरूण), चित्तक (विविध रंगांच्या लोकरीचे नक्षीदार अंथरूण), पटिक (पांढऱ्या लोकरीचे अंथरूण), पटलिका (फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे अंथरूण), तुलिका (कापूस भरलेली गादी), विकतिका (सिंह, वाघ इत्यादी प्राण्यांची चित्रे असलेला लोकरीचा गालिचा), उद्दलोमी (दोन्ही बाजूंना मऊ केस असलेले अंथरूण), एकंतलोमी (एकाच बाजूला मऊ केस असलेले अंथरूण), कट्टिस्स (सोन्या-चांदीच्या तारांनी विणलेले रेशमी अंथरूण), कोसेय्य (मौल्यवान रत्ने जडवलेले रेशमी अंथरूण), कुत्तक (सोळा नर्तकी उभे राहून नाचू शकतील एवढा मोठा लोकरीचा गालिचा), हत्थत्थर (हत्तीच्या पाठीवर घालायची झूल), अस्सत्थर (घोड्याच्या पाठीवर घालायचे अंथरूण), रथत्थर (रथात घालायचे अंथरूण), अजिनप्पवेणि (काळवीट किंवा वाघाच्या कातड्यापासून बनवलेले अंथरूण), कदलिमृगाच्या कातड्याचे बनवलेले उत्तम अंथरूण, सोत्तरच्छद (वर लाल रंगाचे छत असलेले अंथरूण), उभतोलोहितकूपधान (दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले अंथरूण); अशा प्रकारच्या उच्च आणि विलासी आसनांचा व बिछान्यांचा वापर करण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

16. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१६. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, स्वतःला सजवणे आणि सुशोभित करणे यात मग्न राहतात; जसे की – उच्छादन (सुगंधी उटणे लावणे), परिमर्दन (तेल लावून मालिश करणे), न्हापन (सुगंधी पाण्याने स्नान करणे), संवाहन (अंग रगडणे/हातपाय दाबून घेणे), आदर्श (आरसा पाहणे), अंजन (डोळ्यात काजळ घालणे), मालागंधविलेपन (फुलांचे हार घालणे, सुगंधी द्रव्ये आणि चंदनाचा लेप लावणे), मुखचूर्ण (चेहऱ्याला पावडर लावणे), मुखलेपन (चेहऱ्याला लेप लावणे), हस्तबंध (हातात कडे किंवा बाजूबंद घालणे), शिखाबंध (डोक्यावर शेंडी किंवा अंबाडा बांधणे), दंड (नक्षीदार काठी बाळगणे), नाळिक (सुगंधी द्रव्यांची कुपी बाळगणे), असि (तलवार बाळगणे), छत्र (नक्षीदार छत्री वापरणे), चित्रोपाहन (नक्षीदार पादत्राणे घालणे), उष्णीष (डोक्याला मुकुट किंवा पगडी बांधणे), मणी (रत्नांचे अलंकार घालणे), वालविजनी (चवरी बाळगणे), लांब झालर असलेले पांढरे शुभ्र कपडे घालणे; अशा प्रकारच्या स्वतःला सजवण्याच्या आणि सुशोभित करण्याच्या सवयींपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

17. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१७. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यात (तिरच्छानकथा) मग्न राहतात; जसे की – राजकथा (राजांविषयीच्या गोष्टी), चोरकथा (चोरांविषयीच्या गोष्टी), महामात्रकथा (मंत्र्यांविषयीच्या गोष्टी), सेनाकथा (सैन्याविषयीच्या गोष्टी), भयकथा (भीती किंवा संकटांविषयीच्या गोष्टी), युद्धकथा (युद्धांविषयीच्या गोष्टी), अन्नकथा (अन्नाविषयीच्या गोष्टी), पानकथा (पेयांविषयीच्या गोष्टी), वस्त्रकथा (कपड्यांविषयीच्या गोष्टी), शयनकथा (बिछान्यांविषयीच्या गोष्टी), malaकथा (फुलांच्या हारांविषयीच्या गोष्टी), गंधकथा (सुगंधी द्रव्यांविषयीच्या गोष्टी), ज्ञातीकथा (नातेवाईकांविषयीच्या गोष्टी), यानकथा (वाहनांविषयीच्या गोष्टी), ग्रामकथा (गावांविषयीच्या गोष्टी), निगमकथा (कसब्यांविषयीच्या गोष्टी), नगरकथा (शहरांविषयीच्या गोष्टी), जनपदकथा (देशांविषयी/प्रांतांविषयीच्या गोष्टी), स्त्रीकथा (स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी), शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, विशिखाकथा (गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी), कुंभस्थानकथा (पाणवठ्यावरील गोष्टी), पूर्वप्रेतकथा (मृत पूर्वजांविषयीच्या गोष्टी), नानार्थकथा (निरनिराळ्या निरर्थक गोष्टी), लोकाख्यायिका (जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या काल्पनिक गोष्टी), समुद्राख्यायिका (समुद्राविषयीच्या काल्पनिक गोष्टी), इतिभवाभवकथा (प्रगती आणि अधोगतीविषयीच्या निरर्थक गोष्टी); अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

18. ‘‘‘Yathā [Pg.8] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१८. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या वादविवादात (विग्ग्राहिककथा) मग्न राहतात; जसे की – 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो, तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तुझा मार्ग चुकीचा आहे, माझा मार्ग योग्य आहे, माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे, जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास, जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास, तुझा सर्व अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे, तुझ्या युक्तिवादातील दोष मी दाखवून दिले आहेत, तू पराभूत झाला आहेस, आता स्वतःचा युक्तिवाद सिद्ध करण्यासाठी फिरत राहा, जर तुझ्यामध्ये ताकद असेल तर स्वतःची बाजू सोडवून दाखव!'; अशा प्रकारच्या वादविवादांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

19. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ ‘‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

१९. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, निरोप पोहोचवणे आणि दूत म्हणून काम करणे यात मग्न राहतात; जसे की – राजे, राजमंत्री, क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहपती आणि राजकुमार यांचे निरोप घेऊन 'इथे जा, तिथे या, हे तिथे घेऊन जा, तिथून हे घेऊन या' अशा प्रकारे निरोप पोहोचवण्याचे काम करतात; अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूत म्हणून काम करण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

20. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti, lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca, lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२०. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, ढोंगीपणा करतात, बढाया मारतात, शकुन-अपशकुन सांगतात, लोकांना फसवून लाभ मिळवण्याचा प्रयत्न करतात आणि एका लाभाने दुसरा लाभ मिळवण्याची इच्छा धरतात; अशा प्रकारच्या ढोंगीपणा आणि फसवणुकीपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो.

Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

मध्यम शील समाप्त.

Mahāsīlaṃ

महा शील

21. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.9], seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२१. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – अंगविद्या (हस्तसामुद्रिक), निमित्तशास्त्र (शकुनशास्त्र), उत्पातशास्त्र (उल्कापातादींचे ज्ञान), स्वप्नशास्त्र, लक्षणशास्त्र (शारीरिक चिन्हांचे शास्त्र), उंदराने कुरतडलेल्या कपड्यांचे शास्त्र, अग्नी-हवन, पळीने (दब्बीने) हवन, भुश्याचे हवन, कणांचे हवन, तांदळाचे हवन, तुपाचे हवन, तेलाचे हवन, मुखाने हवन, रक्ताचे हवन, अंगविद्या (सांध्यांचे ज्ञान), वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या (राजकारण), शिवविद्या (स्मशानविद्या), भूतविद्या, भूरीविद्या (भूगर्भातील विद्या), सर्पविद्या, विषविद्या, विंचूविद्या, उंदीरविद्या, पक्षीविद्या, कावळाविद्या, आयुष्यमान सांगण्याची विद्या, बाणांपासून रक्षण करणारी विद्या, मृगचक्र (प्राण्यांच्या आवाजाची विद्या) – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

22. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikālakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२२. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – रत्नांची लक्षणे, कपड्यांची लक्षणे, काठीची लक्षणे, शस्त्रांची लक्षणे, तलवारीची लक्षणे, बाणांची लक्षणे, धनुष्याची लक्षणे, इतर शस्त्रांची लक्षणे, स्त्रियांची लक्षणे, पुरुषांची लक्षणे, मुलांची लक्षणे, मुलींची लक्षणे, दासांची लक्षणे, दासींची लक्षणे, हत्तींची लक्षणे, घोड्यांची लक्षणे, म्हशींची लक्षणे, बैलांची लक्षणे, गाईंची लक्षणे, शेळ्यांची लक्षणे, मेंढ्यांची लक्षणे, कोंबड्यांची लक्षणे, लाव्हा पक्ष्यांची लक्षणे, घोरपडीची लक्षणे, कर्णिका (शिखराची किंवा दागिन्यांची) लक्षणे, कासवांची लक्षणे, मृगांची (प्राण्यांची) लक्षणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

23. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२३. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'राजे (युद्धासाठी) बाहेर पडतील', 'राजे बाहेर पडणार नाहीत', 'अंतर्गत राजे आक्रमण करतील', 'बाह्य राजे माघार घेतील', 'बाह्य राजे आक्रमण करतील', 'अंतर्गत राजे माघार घेतील', 'अंतर्गत राजांचा विजय होईल', 'बाह्य राजांचा पराजय होईल', 'बाह्य राजांचा विजय होईल', 'अंतर्गत राजांचा पराजय होईल', 'अशा प्रकारे या राजाचा विजय होईल आणि त्या राजाचा पराजय होईल' – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

24. ‘‘‘Yathā [Pg.10] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२४. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'चंद्रग्रहण होईल', 'सूर्यग्रहण होईल', 'नक्षत्रग्रहण होईल', 'चंद्र आणि सूर्य आपल्या योग्य मार्गाने जातील', 'चंद्र आणि सूर्य आपल्या अयोग्य मार्गाने जातील', 'नक्षत्रे आपल्या योग्य मार्गाने जातील', 'नक्षत्रे आपल्या अयोग्य मार्गाने जातील', 'उल्कापात होईल', 'दिशादाह होईल', 'भूकंप होईल', 'मेघगर्जना होईल', 'चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांचे उदय, अस्त, मलिन होणे आणि प्रकाशमान होणे होईल'; आणि 'चंद्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'सूर्यग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र-सूर्याच्या योग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र-सूर्याच्या अयोग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रांच्या योग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रांच्या अयोग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'उल्कापाताचा असा परिणाम होईल', 'दिशादाहाचा असा परिणाम होईल', 'भूकंपाचा असा परिणाम होईल', 'मेघगर्जनेचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांच्या उदय, अस्त, मलिन होणे आणि प्रकाशमान होण्याचा असा परिणाम होईल' – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

25. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२५. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'चांगला पाऊस पडेल', 'दुष्काळ पडेल', 'सुभिक्षा होईल', 'दुर्भिक्षा होईल', 'सुरक्षितता होईल', 'भय निर्माण होईल', 'रोगराई होईल', 'आरोग्य लाभेल'; तसेच हाताच्या बोटांनी मोजण्याची विद्या, गणित, संख्याशास्त्र, काव्यरचना, लोकायतशास्त्र – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

26. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.11], seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṃkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२६. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – विवाह जुळवणे, विवाह करून देणे, ऐक्य घडवणे, विभक्त करणे, संपत्ती गोळा करणे, संपत्ती खर्च करणे, सौभाग्य वाढवणे, दुर्भाग्य आणणे, गर्भपात रोखणे किंवा गर्भ स्थिर करणे, जिभ बांधणे, जबडा बांधणे, हात वळवण्याचा मंत्र, जबडा जड करण्याचा मंत्र, कान बहिरे करण्याचा मंत्र, आरशात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, कुमारीच्या अंगात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, दासीच्या अंगात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, सूर्याची उपासना करणे, महाब्रह्माची उपासना करणे, मुखातून अग्नी काढणे, लक्ष्मीचे आवाहन करणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो।

27. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

२७. "किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेल्या अन्नाचे सेवन करून, अशा प्रकारच्या तिरच्छानविज्जा (हीन विद्या) आणि मिच्छाजीव (चुकीच्या उपजीविकेने) आपली उपजीविका चालवतात, जसे की – शांतीकर्म (देवतांना शांत करणे), नवस बोलणे किंवा फेडणे, भूतविद्या, भूरीकर्म (मातीच्या घरात राहून मंत्रविद्या करणे), नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तुकर्म (घर बांधण्यासाठी भूमीचे परीक्षण करणे), वास्तूपरीकर्म (भूमीवर बळी देणे), आचमन (मुखशुद्धी करणे), स्नान घालणे, अग्नीहोत्र (हवन करणे), वमन (उलटी करवणे), विरेचन (जुलाब करवणे), ऊर्ध्वविरेचन (कफ इत्यादी वरून बाहेर काढणे), अधोविरेचन (खालून दोष बाहेर काढणे), शीषविरेचन (डोकेदुखी बरी करणे), कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध (नेत्रतर्पण तेल) तयार करणे, नाकात औषध सोडणे (नस्यकर्म), डोळ्यात जळजळणारे अंजन घालणे, डोळ्यात थंड अंजन घालणे, मोतीबिंदूवर उपचार करणे, शस्त्रक्रिया (शल्यकर्म), बालरोग चिकित्सा, मूळ औषधी देणे, लावलेले औषध काढून घेणे; अशा प्रकारच्या तिरच्छानविज्जा आणि मिच्छाजीवापासून श्रमण गोतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत' – हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस (पुथुज्जन) तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो."

‘‘Idaṃ kho, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya.

"हे भिक्खूहो, हे केवळ अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ शीलविषयक बाबी आहेत, ज्यांच्या आधारे सामान्य माणूस (पुथुज्जन) तथागतांची स्तुती करताना बोलू शकतो."

Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ.

"महाशील समाप्त झाले."

Pubbantakappikā

"पुब्बन्तकप्पिका (भूतकाळाविषयी तर्क करणारे)"

28. ‘‘Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ?

२८. "हे भिक्खूहो, असे इतरही धर्म (गुण/सत्य) आहेत जे अत्यंत गंभीर, दुर्बोध (पाहण्यास कठीण), समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काच्या पलीकडचे (अतर्कावचर), सूक्ष्म आणि केवळ पंडितांनाच समजण्यासारखे आहेत; ज्यांना तथागतांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून (साक्षात्कृत करून) प्रगट केले आहे, ज्यांच्या आधारे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे बोलू शकतील. आणि हे भिक्खूहो, ते गंभीर, दुर्बोध, समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत, अतर्कावचर, सूक्ष्म आणि पंडितांनाच समजण्यासारखे धर्म कोणते आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून प्रगट केले आहे, ज्यांच्या आधारे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे बोलू शकतील?"

29. ‘‘Santi[Pg.12], bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino, pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi?

२९. "हे भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भूतकाळाविषयी तर्क करणारे (पुब्बन्तकप्पिका) आणि भूतकाळाविषयीच्या मतांना चिकटून राहणारे (पुब्बन्तानुदिट्ठिनो) आहेत. ते भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांच्या (वत्थू) आधारे विविध प्रकारची चुकीची मते (अधिमुत्तिपदानि) मांडतात. आणि ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला अनुसरून भूतकाळाविषयी तर्क करणारे व भूतकाळाविषयीच्या मतांना चिकटून राहणारे बनतात आणि भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांच्या आधारे विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात?"

Sassatavādo

"सस्सतवादो (शाश्वतवाद)"

30. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi?

३०. "हे भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे शाश्वतवादी (सस्सतवादा) आहेत, जे चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जग हे शाश्वत (नित्य) असल्याचे प्रतिपादन करतात. आणि ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनतात आणि आत्मा व जग हे शाश्वत असल्याचे चार कारणांच्या आधारे प्रतिपादन करतात?"

31. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte ( ) anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

३१. "हे भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र प्रयत्न (आतप्प), दृढ पुरुषार्थ (प्रधान), निरंतर अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त एकाग्रता (चेतोसमाधी) प्राप्त करतो, की चित्त एकाग्र झाल्यावर तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे (पुब्बेनिवास) स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म, अनेक शेकडो जन्म, अनेक हजारो जन्म, अनेक लाखो जन्म – 'त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो आकारासह (तपशीलासह) आणि निर्देशासहित (नावा-गोत्रासह) आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो."

‘‘So evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya [Pg.13] anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

"तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग हे शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वताच्या शिखरासारखे अचल) आहेत, दाराच्या खांबासारखे स्थिर आहेत. हे प्राणी मात्र एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावत राहतात, संसारचक्रात फिरत राहतात, च्युत (मृत) होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु आत्मा आणि जग हे शाश्वत गोष्टींप्रमाणे सदैव अस्तित्वातच राहतात. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र प्रयत्न, दृढ पुरुषार्थ, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त एकाग्रता प्राप्त करतो, की चित्त एकाग्र झाल्यावर मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म, अनेक शेकडो जन्म, अनेक हजारो जन्म, अनेक लाखो जन्म – त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो. अशा प्रकारे मी आकारासह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मला हे समजते की – आत्मा आणि जग हे शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आहेत, दाराच्या खांबासारखे स्थिर आहेत; हे प्राणी मात्र एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावत राहतात, संसारचक्रात फिरत राहतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात, परंतु आत्मा आणि जग हे शाश्वत गोष्टींप्रमाणे सदैव अस्तित्वातच राहतात.' हे भिक्खूहो, हे पहिले कारण (स्थान) आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण आणि ब्राह्मण आत्मा व जग हे शाश्वत असल्याचे प्रतिपादन करतात."

32. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

३२. आणि दुसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण उद्योग (आतप्प), प्रयत्न (प्रधान), निरंतर अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता (चेतोसमाधी) प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक संवर्त-विवर्त (जगाचा विनाश आणि उत्पत्तीचा कल्प), दोन संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाच संवर्त-विवर्त, दहा संवर्त-विवर्त – 'त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे.' अशा प्रकारे तो सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो.

‘‘So [Pg.14] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni. Amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते. ते कशामुळे? कारण मी उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक संवर्त-विवर्त, दोन संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाच संवर्त-विवर्त, दहा संवर्त-विवर्त. त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे. अशा प्रकारे मी सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मी हे जाणतो की – आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आणि इंद्रखिलासारखे दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे दुसरे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात.

33. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

३३. आणि तिसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – दहा संवर्त-विवर्त, वीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चाळीस संवर्त-विवर्त – 'त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे.' अशा प्रकारे तो सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो.

‘‘So [Pg.15] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते. ते कशामुळे? कारण मी उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – दहा संवर्त-विवर्त, वीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चाळीस संवर्त-विवर्त. त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे. अशा प्रकारे मी सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मी हे जाणतो की – आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आणि इंद्रखिलासारखे दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे तिसरे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात.

34. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī, so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

३४. आणि चौथ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तक्की) आणि मीमांसक (विमंसी) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेले, मीमांसेने अनुसरलेले आणि स्वतःच्या प्रतिभेने सुचलेले असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे चौथे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात.

35. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

३५. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे शाश्वतवादी असून चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जगाला शाश्वत प्रतिपादित करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत आणि आत्मा व जगाला शाश्वत प्रतिपादित करतात, ते सर्व याच चार कारणांमुळे किंवा यांपैकी एखाद्या कारणाने तसे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही.

36. ‘‘Tayidaṃ[Pg.16], bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti, tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti; tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

३६. भिक्खूहो, तथागत हे जाणतात – 'या चुकीच्या दृष्टींचे अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास आणि अशा प्रकारे त्यांना चिकटून राहिल्यास, त्यांची अशी गती होईल आणि परलोकात असा परिणाम होईल.' तथागत हेही जाणतात आणि यापेक्षाही श्रेष्ठ असे काही जाणतात; परंतु त्या ज्ञानाचा ते अभिमान बाळगत नाहीत. आसक्तीरहित असल्यामुळे तथागतांनी स्वतःच परम शांती (निर्वाण) अनुभवली आहे. वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आकर्षण, त्यांचे दोष आणि त्यांच्यापासून सुटका हे यथार्थपणे जाणून, भिक्खूहो, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय पूर्णपणे विमुक्त झाले आहेत.

37. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

३७. भिक्खूहो, हेच ते गंभीर, दुर्लक्ष्य, समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत, केवळ तर्काच्या पलीकडचे, सूक्ष्म आणि केवळ विद्वानांनाच अनुभवता येण्याजोगे धर्म आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून प्रकट केले आहे; आणि ज्यांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.

Paṭhamabhāṇavāro.

प्रथम भाणवार (पहिले वाचन समाप्त).

Ekaccasassatavādo

एकच्चसास्सतावाद (आंशिक शाश्वतवाद)

38. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi?

३८. भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे आंशिक-शाश्वतवादी आणि आंशिक-अशाश्वतवादी आहेत. ते चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात. ते पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कोणत्या गोष्टीचा आधार घेऊन किंवा कशाला अनुसरून आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात?

39. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko saṃvaṭṭati. Saṃvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṃvattanikā honti. Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

३९. भिक्खूहो, दीर्घ काळानंतर कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा हा लोक संकुचित होतो. जेव्हा हा लोक संकुचित होतो, तेव्हा बहुतेक प्राणी आभास्सर ब्रह्मलोकात जन्माला येतात. तिथे ते मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारे, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारे आणि वैभवशाली रूपात राहतात; आणि ते तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतात.

40. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko vivaṭṭati. Vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ pātubhavati. Atha kho aññataro satto āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjati. So [Pg.17] tattha hoti manomayo pītibhakkho sayaṃpabho antalikkhacaro subhaṭṭhāyī, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati.

४०. भिक्खूहो, दीर्घ काळानंतर कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा हा लोक पुन्हा विकसित होतो. जेव्हा हा लोक विकसित होतो, तेव्हा एक शून्य ब्रह्मविमान प्रकट होते. त्यानंतर एखादा प्राणी आपल्या आयुष्याचा क्षय झाल्यामुळे किंवा पुण्याचा क्षय झाल्यामुळे आभास्सर लोकातून च्युत होऊन त्या शून्य ब्रह्मविमानात जन्माला येतो. तिथे तो मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारा, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारा आणि वैभवशाली रूपात राहतो; आणि तो तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतो.

41. ‘‘Tassa tattha ekakassa dīgharattaṃ nivusitattā anabhirati paritassanā upapajjati – ‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’nti. Atha aññepi sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā brahmavimānaṃ upapajjanti tassa sattassa sahabyataṃ. Tepi tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti.

४१. तिथे दीर्घकाळ एकटे राहिल्यामुळे त्या प्राण्याच्या मनात असंतोष आणि व्याकुळता निर्माण होते – 'अरेरे! इतर प्राणीही या ठिकाणी आले तर किती बरे होईल!' त्यानंतर इतर प्राणीही आपल्या आयुष्याचा किंवा पुण्याचा क्षय झाल्यामुळे आभास्सर लोकातून च्युत होऊन त्या प्राण्याचे सोबती म्हणून त्या ब्रह्मविमानात जन्माला येतात. ते देखील तिथे मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारे, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारे आणि वैभवशाली रूपात राहतात; आणि ते तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतात.

42. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno tassa evaṃ hoti – ‘ahamasmi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Mayā ime sattā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Mamañhi pubbe etadahosi – ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti. Iti mama ca manopaṇidhi, ime ca sattā itthattaṃ āgatā’ti.

४२. भिक्खूहो, त्या प्राण्यांमध्ये जो प्राणी सर्वप्रथम जन्माला आला होता, त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, सर्वांवर विजय मिळवणारा, कोणाकडूनही पराभूत न होणारा, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे. हे प्राणी माझ्याद्वारेच निर्माण केले गेले आहेत. ते कशामुळे? कारण पूर्वी माझ्या मनात असा विचार आला होता – "अरेरे! इतर प्राणीही या ठिकाणी आले तर किती बरे होईल!" अशा प्रकारे माझ्या मनातील इच्छेमुळेच हे प्राणी येथे आले आहेत.'

‘‘Yepi te sattā pacchā upapannā, tesampi evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Iminā mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Imañhi mayaṃ addasāma idha paṭhamaṃ upapannaṃ, mayaṃ panamha pacchā upapannā’ti.

आणि जे प्राणी नंतर जन्माला आले, त्यांच्या मनातही असाच विचार येतो – 'हे पूजनीय ब्रह्मा आहेत, महाब्रह्मा आहेत, सर्वांवर विजय मिळवणारे, कोणाकडूनही पराभूत न होणारे, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ते, निर्माते, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचे पिता आहेत. या पूजनीय ब्रह्मदेवानेच आपली निर्मिती केली आहे. ते कशामुळे? कारण आम्ही यांना येथे सर्वप्रथम जन्माला आलेले पाहिले आहे, आणि आम्ही तर नंतर जन्माला आलो आहोत.'

43. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno, so dīghāyukataro ca hoti vaṇṇavantataro ca mahesakkhataro ca. Ye pana te sattā pacchā upapannā, te appāyukatarā ca honti dubbaṇṇatarā ca appesakkhatarā ca.

४३. भिक्खूहो, त्या प्राण्यांमध्ये जो प्राणी सर्वप्रथम जन्माला आला होता, तो अधिक दीर्घायुषी, अधिक रूपवान आणि अधिक प्रभावशाली असतो. परंतु जे प्राणी नंतर जन्माला आले, ते कमी आयुष्याचे, कमी रूपवान आणि कमी प्रभावशाली असतात.

44. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno [Pg.18] ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

४४. भिक्खूहो, अशी शक्यता असते की, एखादा प्राणी त्या लोकावरून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात जन्माला येतो. या लोकात आल्यानंतर तो गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक होतो. गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक झाल्यानंतर, तो तीव्र पुरुषार्थ, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीच्या अवस्थेत त्याला आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण होते, परंतु त्यापूर्वीच्या जन्मांचे स्मरण होत नाही.

‘‘So evamāha – ‘yo kho so bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ, yena mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā, so nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ye pana mayaṃ ahumhā tena bhotā brahmunā nimmitā, te mayaṃ aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ kho, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

तो असे म्हणतो – 'ते जे पूजनीय ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सर्वांवर विजय मिळवणारे, कोणाकडूनही पराभूत न होणारे, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ते, निर्माते, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचे पिता आहेत, ज्या पूजनीय ब्रह्मदेवाने आपली निर्मिती केली आहे, ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आम्ही, ज्यांची निर्मिती त्या पूजनीय ब्रह्मदेवाने केली आहे, आम्ही अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी, च्युत होण्याच्या स्वभावाचे आहोत आणि म्हणूनच या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्खूहो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन आणि ज्याला अनुसरून काही श्रमण आणि ब्राह्मण आंशिक-शाश्वतवादी व आंशिक-अशाश्वतवादी बनतात आणि आत्मा व जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात.

45. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, khiḍḍāpadosikā nāma devā, te ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti.

४५. दुसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कोणत्या गोष्टीचा आधार घेऊन किंवा कशाला अनुसरून आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, 'खि़ड्ढापदोसिक' नावाचे देव आहेत. ते अतिप्रमाणात हास्य, विनोद आणि क्रीडारूपी आनंदात मग्न राहतात. अतिप्रमाणात हास्य, विनोद आणि क्रीडारूपी आनंदात मग्न राहिल्यामुळे त्यांची स्मृती नष्ट होते. स्मृती नष्ट झाल्यामुळे ते देव त्या देवलोकातून च्युत होतात.

46. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

४६. भिक्षूंनो, अशी परिस्थिती संभवते की, एखादा प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात येतो. या मनुष्यलोकात आल्यावर तो घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतो. गृहहीन प्रव्रजित झाल्यावर तो उद्योग (आतप), दृढ प्रयत्न (प्रधान), अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाले असता तो आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण करू शकतो, परंतु त्याहून अधिक पूर्वीचे स्मरण करू शकत नाही.

‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na khiḍḍāpadosikā, te na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati na sammussati. Satiyā [Pg.19] asammosā te devā tamhā kāyā na cavanti; niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā khiḍḍāpadosikā, te mayaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharimhā. Tesaṃ no ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

तो असे म्हणतो – 'जे पूजनीय देव 'खिढ्ढापदोसिक' (क्रीडेत मग्न होऊन नष्ट होणारे) नाहीत, ते अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहत नाहीत. अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न न राहिल्यामुळे त्यांची स्मृती नष्ट होत नाही. स्मृती नष्ट न झाल्यामुळे ते देव त्या शरीरातून च्युत होत नाहीत; ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आपण जे 'खिढ्ढापदोसिक' होतो, आपण अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहिलो. अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहिल्यामुळे आपली स्मृती नष्ट झाली. स्मृती नष्ट झाल्यामुळे आपण त्या शरीरातून च्युत झालो, आणि अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी व च्युत होण्याच्या स्वभावाचे होऊन या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात.

47. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, manopadosikā nāma devā, te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsenti. Te aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Te devā tamhā kāyā cavanti.

४७. तिसऱ्या प्रकारात पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात? भिक्षूंनो, 'मनोपदोसिक' (मनात द्वेष निर्माण झाल्याने नष्ट होणारे) नावाचे देव आहेत. ते अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहतात. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिल्यामुळे त्यांचे एकमेकांबद्दलचे चित्त दूषित होते. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित झाल्यामुळे ते थकलेल्या शरीराचे आणि थकलेल्या चित्ताचे होतात. त्यामुळे ते देव त्या शरीरातून च्युत होतात.

48. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati.

४८. भिक्षूंनो, अशी परिस्थिती संभवते की, एखादा प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात येतो. या मनुष्यलोकात आल्यावर तो घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतो. गृहहीन प्रव्रजित झाल्यावर तो उद्योग (आतप), दृढ प्रयत्न (प्रधान), अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाले असता तो आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण करू शकतो, परंतु त्याहून अधिक पूर्वीचे स्मरण करू शकत नाही.

‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na manopadosikā, te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni nappadūsenti. Te aññamaññaṃ appaduṭṭhacittā akilantakāyā akilantacittā. Te devā tamhā kāyā na cavanti, niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā manopadosikā, te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyimhā. Te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsimhā, te mayaṃ aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti[Pg.20]. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

तो असे म्हणतो – 'जे पूजनीय देव 'मनोपदोसिक' नाहीत, ते अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत नाहीत. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने न पाहिल्यामुळे त्यांचे एकमेकांबद्दलचे चित्त दूषित होत नाही. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित न झाल्यामुळे ते न थकलेल्या शरीराचे आणि न थकलेल्या चित्ताचे असतात. ते देव त्या शरीरातून च्युत होत नाहीत; ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आपण जे 'मनोपदोसिक' होतो, आपण अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिलो. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिल्यामुळे आपण एकमेकांबद्दल चित्त दूषित केले. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित झाल्यामुळे आपण थकलेल्या शरीराचे आणि थकलेल्या चित्ताचे झालो. अशा प्रकारे आपण त्या शरीरातून च्युत झालो, आणि अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी व च्युत होण्याच्या स्वभावाचे होऊन या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात.

49. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘yaṃ kho idaṃ vuccati cakkhuṃ itipi sotaṃ itipi ghānaṃ itipi jivhā itipi kāyo itipi, ayaṃ attā anicco addhuvo asassato vipariṇāmadhammo. Yañca kho idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti.

४९. चौथ्या प्रकारात पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तर्कवादी (तक्की) आणि विचारवंत (विमंसी) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेले, विचाराने शोधलेले आणि स्वतःच्या प्रतिभेने सुचलेले मत असे मांडतो – 'ज्याला डोळा, कान, नाक, जीभ किंवा शरीर म्हटले जाते, तो हा आत्मा अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत आणि परिवर्तनशील स्वभावाचा आहे. परंतु ज्याला चित्त, मन किंवा विज्ञान म्हटले जाते, तो हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहे आणि वो सदैव तसाच राहील.' भिक्षूंनो, हे चौथे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात.

50. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

५०. भिक्षूंनो, या चार कारणांमुळेच ते श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात, ते सर्व या चार कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच तसे मानतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही.

51. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

५१. भिक्षूंनो, तथागत हे चांगल्या प्रकारे जाणतात की – 'या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे आग्रह धरल्यास अशी गती होते आणि परलोकात असा परिणाम होतो.' तथागत हेही जाणतात, आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असे काही जाणतात. परंतु ते त्या ज्ञानाचा अभिमान बाळगत नाहीत (त्याला चिकटून राहत नाहीत). आसक्ती न बाळगल्यामुळे त्यांना स्वतःच (प्रत्यक्ष) शांतीचा (निर्वाणाचा) अनुभव आला आहे. वेदनांची उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (अस्तंगम), त्यांचे आकर्षण (आस्वाद), त्यांचे दुष्परिणाम (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत.

52. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ [Pg.21] abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

५२. भिक्षूंनो, हेच ते धर्म आहेत जे गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), अतर्कावचर (केवळ तर्काने न समजणारे), निपुण (सूक्ष्म) आणि पंडितांनाच समजण्याजोगे आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्रगट केले आहे; आणि ज्या धर्मांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.

Antānantavādo

अंतानंतवाद (मर्यादित आणि अमर्यादित सिद्धांत)

53. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi?

५३. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे अंत-अनंतवादी (जगाला मर्यादा असणारे व नसणारे मानणारे) आहेत, जे चार कारणांच्या आधारे जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून चार कारणांच्या आधारे जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात?”

54. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharati.

५४. “भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो या जगाला मर्यादित (अंत असणारे) मानून विहार करतो.”

‘‘So evamāha – ‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ayaṃ loko parivaṭumo’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

“तो असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी या जगाला मर्यादित मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे.’ भिक्षूंनो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.”

55. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharati.

५५. “आणि दुसऱ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो या जगाला अनंत (मर्यादा नसणारे) मानून विहार करतो.”

‘‘So evamāha – ‘ananto ayaṃ loko apariyanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Ananto ayaṃ loko apariyanto. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi[Pg.22], yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā ananto ayaṃ loko apariyanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

“तो असे म्हणतो – ‘हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी या जगाला अनंत मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे.’ भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.”

56. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharati, tiriyaṃ anantasaññī.

५६. “आणि तिसऱ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो वर आणि खाली जगाला मर्यादित मानून विहार करतो, आणि आजूबाजूला अनंत मानून विहार करतो.”

‘‘So evamāha – ‘antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharāmi, tiriyaṃ anantasaññī. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ca ayaṃ loko ananto cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

“तो असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. आणि जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी वर आणि खाली जगाला मर्यादित मानून विहार करतो, आणि आजूबाजूला अनंत मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे.’ भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.”

57. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘nevāyaṃ loko antavā, na panānanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ca ayaṃ loko ananto cā’’ti, tesampi musā. Nevāyaṃ loko antavā[Pg.23], na panānanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti.

५७. “आणि चौथ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तर्क करणारा) आणि मीमांसक (विचार करणारा) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेल्या, मीमांसेने शोधलेल्या स्वतःच्या प्रतिभेतून असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादितही नाही आणि अनंतही नाही. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. आणि जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. म्हणून हे जग मर्यादितही नाही आणि अनंतही नाही.’ भिक्षूंनो, हे चौथे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.”

58. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

५८. “भिक्षूंनो, हेच ते चार मार्ग आहेत ज्यांद्वारे ते अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या चार कारणांद्वारेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणाद्वारेच करतात; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.”

59. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

५९. “भिक्षूंनो, तथागत हे जाणतात की – ‘या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे चुकीचा अभिनिवेश ठेवल्यास, अशी गती होते आणि परलोकात असा परिणाम होतो.’ तथागत हेही जाणतात, आणि यापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ असे काही जाणतात. ते जाणूनही ते त्याचा चुकीचा अभिनिवेश बाळगत नाहीत. आसक्ती न बाळगल्यामुळे त्यांना स्वतःच निर्वाण प्रत्यक्ष ज्ञात झाले आहे. भिक्षूंनो, वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आस्वाद्य (सुखद पैलू), त्यांचे दुष्परिणाम आणि त्यांच्यापासून सुटका (निःसरण) हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत.”

60. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

६०. “भिक्षूंनो, हेच ते गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुर्बोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), तर्कातीत, सूक्ष्म आणि केवळ विद्वानांनाच समजण्याजोगे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून प्रकट केले आहेत, आणि ज्यांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.”

Amarāvikkhepavādo

अमराविक्षेपवाद

61. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā, tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi?

६१. भिक्षूंनो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे अमराविक्षेपिक (निसरड्या माशासारखे निसटणारे किंवा अनिश्चित बोलणारे) आहेत. जेव्हा त्यांना वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले जातात, तेव्हा ते चार कारणांमुळे शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात. ते पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता चार कारणांमुळे शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात?

62. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ [Pg.24] kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘idaṃ kusala’nti vā byākareyyaṃ, ‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, taṃ mamassa musā. Yaṃ mamassa musā, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto so mamassa antarāyo’ti. Iti so musāvādabhayā musāvādaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

६२. इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर ते माझे असत्य ठरेल. जे माझे असत्य ठरेल, तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, असत्य बोलण्याच्या भयाने आणि असत्य बोलण्याच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात.

63. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, tattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā. Yattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā, taṃ mamassa upādānaṃ. Yaṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so upādānabhayā upādānaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā [Pg.25] tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

६३. आणि दुसऱ्या प्रसंगी, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात? इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर त्याविषयी माझ्या मनात छंद (इच्छा), राग (आसक्ती), द्वेष किंवा प्रतिघ (क्रोध) उत्पन्न होईल. ज्या विषयात माझ्या मनात छंद, राग, द्वेष किंवा प्रतिघ उत्पन्न होईल, ते माझे उपादान (आसक्ती) ठरेल. जे माझे उपादान ठरेल, तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, उपादानाच्या भयाने आणि उपादानाच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात.

64. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’’nti vā byākareyyaṃ. Santi hi kho samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ. Ye maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ, tesāhaṃ na sampāyeyyaṃ. Yesāhaṃ na sampāyeyyaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so anuyogabhayā anuyogaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

६४. आणि तिसऱ्या प्रसंगी, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात? इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर (अडचण होईल). कारण असे काही श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे पंडित, निपुण, परमतांचे जाणकार आणि केसाचे दोन भाग करणाऱ्या धनुर्धरांसारखे आहेत. ते आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या चुकीच्या मतांचे खंडन करत फिरतात. ते मला या विषयावर प्रश्न विचारतील, माझ्या कारणांची चौकशी करतील आणि माझ्याशी वाद घालतील. जे मला प्रश्न विचारतील, चौकशी करतील आणि वाद घालतील, त्यांना मी समाधानकारक उत्तर देऊ शकणार नाही. जर मी समाधानकारक उत्तर देऊ शकलो नाही, तर तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, वादविवादाच्या भयाने आणि वादविवादाच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात.

65. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā mando hoti momūho. So mandattā momūhattā tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘atthi paro loko’ti iti ce maṃ pucchasi, ‘atthi paro loko’ti iti ce me [Pg.26] assa, ‘atthi paro loko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. ‘Natthi paro loko…pe… ‘atthi ca natthi ca paro loko…pe… ‘nevatthi na natthi paro loko…pe… ‘atthi sattā opapātikā …pe… ‘natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… ‘nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti ce me assa, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ.

६५. आणि चौथ्या वादात, ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अमराविक्खेपिक' (निसरड्या माशासारखे निसटणारे किंवा अनिश्चित मत मांडणारे) बनतात आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण मंद आणि अत्यंत मूढ असतो. तो आपल्या मंदतेमुळे आणि मूढतेमुळे वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतो — 'परलोक आहे का?' असे जर तू मला विचारलेस, आणि 'परलोक आहे' असे माझे मत असते, तर मी तुला 'परलोक आहे' असे उत्तर दिले असते. परंतु माझे मत असेही नाही (की परलोक आहे), तसेही नाही (की परलोक नाही), अन्यथा (वेगळे) देखील नाही, 'नाही' असेही नाही, आणि 'नाही असे नाही' असेही नाही. 'परलोक नाही का?'... 'परलोक आहे आणि नाही दोन्ही आहे का?'... 'परलोक नाही आणि नाही असेही नाही का?'... 'औपपातिक (स्वयं-उत्पन्न) प्राणी असतात का?'... 'औपपातिक प्राणी नसतात का?'... 'औपपातिक प्राणी असतात आणि नसतात दोन्ही का?'... 'औपपातिक प्राणी नसतात आणि नसतात असेही नाही का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो आणि नसतो दोन्ही का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो आणि नसतो असेही नाही का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतात दोन्ही का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही का?' असे जर तू मला विचारलेस, आणि 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही' असे माझे मत असते, तर मी तुला 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही' असे उत्तर दिले असते. परंतु माझे मत असेही नाही, तसेही नाही, अन्यथा देखील नाही, 'नाही' असेही नाही, आणि 'नाही असे नाही' असेही नाही. भिक्खूहो, हे चौथे स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' बनतात आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात।

66. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

६६. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'अमराविक्खेपिक' आहेत, वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता या चार कारणांमुळे शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' आहेत आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात, ते सर्व या चार कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही... (पे)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील।

Adhiccasamuppannavādo

अधिच्चसमुप्पन्नवाद (आकस्मिक किंवा अहेतुक उत्पत्तीचा सिद्धांत)

67. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā [Pg.27] kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi?

६७. भिक्खूहो, काही श्रमण-ब्राह्मण असे आहेत जे 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (आकस्मिक उत्पत्तीवादी) आहेत, जे दोन कारणांवरून आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक (अहेतुक) मानतात. ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि दोन कारणांवरून आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात?

68. ‘‘Santi, bhikkhave, asaññasattā nāma devā. Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte saññuppādaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. So evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti.

६८. भिक्खूहो, 'असंज्ञसत्त' (संज्ञा नसलेले किंवा चेतना नसलेले) नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्यामध्ये संज्ञेचा (चेतनेचा) उदय होतो, तेव्हा ते देव त्या लोकांतून च्युत होतात (मरण पावतात). भिक्खूहो, अशी शक्यता असते की, एखादा प्राणी त्या लोकांतून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात जन्म घेतो. या लोकात आल्यावर तो गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेतो. गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून प्रव्रजित झाल्यावर, तो तीव्र प्रयत्न, दृढ साधना, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता (समाधी) प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने त्याला केवळ संज्ञेच्या उदयाचेच (या जन्मातील पहिल्या चेतनेचे) स्मरण होते, परंतु त्यापूर्वीचे काहीही स्मरण होत नाही. तो असे म्हणतो — 'आत्मा आणि जग हे आकस्मिकपणे (अहेतुक) उत्पन्न झाले आहेत. ते कशामुळे? कारण मी पूर्वी नव्हतो; तो मी पूर्वी नसतानाही आता अस्तित्वात आलो आहे.' भिक्खूहो, हे पहिले स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात।

69. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti.

६९. आणि दुसऱ्या वादात, ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तर्क करणारा) आणि मीमांसक (विचार करणारा) असतो. तो स्वतःच्या तर्काने आणि मीमांसेने सिद्ध केलेले स्वतःचे मत मांडतो की — 'आत्मा आणि जग हे आकस्मिकपणे उत्पन्न झाले आहेत.' भिक्खूहो, हे दुसरे स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात।

70. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva dvīhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

७०. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'अधिच्चसमुप्पन्निक' आहेत, या दोन कारणांमुळे आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' आहेत आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात, ते सर्व या दोन कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे मानतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही... (पे)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील।

71. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.28] vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantamārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva aṭṭhārasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā.

७१. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'पुब्बन्तकप्पिक' (भूतकाळाविषयी कल्पना करणारे) आणि 'पुब्बन्तानुदिट्ठिनो' (भूतकाळाविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे) आहेत, ते भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांवरून विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'पुब्बन्तकप्पिक' आणि 'पुब्बन्तानुदिट्ठिनो' आहेत आणि भूतकाळाला अनुसरून विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात, ते सर्व या अठरा कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही।

72. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

७२. “भिक्षूंनो, तथागत हे जाणतात – ‘या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे त्यांना चिकटून राहिल्यास, अशी गती होते आणि असा परलोक (भविष्य) प्राप्त होतो.’ तथागत हेही जाणतात आणि याहूनही श्रेष्ठ जे आहे तेही जाणतात. ते जाणूनही ते त्याला चिकटून राहत नाहीत (आसक्त होत नाहीत). आसक्त न झाल्यामुळे त्यांना स्वतःच निर्वाणाची (शांतीची) अनुभूती झाली आहे. भिक्षूंनो, वेदनांची उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (लय), त्यांचे आस्वादन (सुखद बाजू), त्यांचे दुष्परिणाम (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे यथार्थपणे जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत.”

73. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

७३. “भिक्षूंनो, हेच ते गंभीर, दुर्दर्शक (पाहण्यास कठीण), दुर्बोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काच्या पलीकडचे (अतर्कावचर), सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच अनुभवता येण्याजोगे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात करून प्रगट केले आहेत; आणि ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.”

Dutiyabhāṇavāro.

दुसरा भाणवार (दुसरा भाग समाप्त).

Aparantakappikā

अपरंतकप्पिका (भविष्याविषयी विचार करणारे)

74. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino, aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi?

७४. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे भविष्याविषयी विचार करणारे (अपरंतकप्पिका) व भविष्याविषयीच दृष्टी बाळगणारे (अपरंतानुदिट्ठिनो) आहेत. ते भविष्याला अनुसरून चव्वेचाळीस मुद्द्यांच्या (वस्तूंच्या) आधारे विविध प्रकारची मते मांडतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे भविष्याविषयी विचार करणारे व भविष्याविषयी दृष्टी बाळगणारे बनून, भविष्याला अनुसरून चव्वेचाळीस मुद्द्यांच्या आधारे विविध प्रकारची मते मांडतात?”

Saññīvādo

संज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा असण्याविषयीचा वाद)

75. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Te [Pg.29] ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi?

७५. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञी (सचेतन/संज्ञा असलेला) असतो असा वाद मांडणारे (संज्ञीवादा) आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून सोळा मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञी असतो असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून सोळा मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?”

76. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti… ekattasaññī attā hoti… nānattasaññī attā hoti… parittasaññī attā hoti… appamāṇasaññī attā hoti… ekantasukhī attā hoti… ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā hoti. Adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti.

७६. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी (भौतिक रूप असलेला) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी (अविनाशी) राहतो आणि संज्ञी (सचेतन) असतो.’ ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा अरूपी (अभौतिक) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञी असतो.’ ‘आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... पे... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान (मर्यादित) असतो... आत्मा अनंत (अमर्यादित) असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो... आत्मा एकत्वसंज्ञी (एकच संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा नानात्वसंज्ञी (विविध संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा परित्तसंज्ञी (मर्यादित संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा अप्रमाणसंज्ञी (अमर्यादित संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा एकांतसुखी (केवळ सुखी) असतो... आत्मा एकांतदुःखी (केवळ दुःखी) असतो... आत्मा सुखदुःखी (सुख आणि दुःख दोन्ही असलेला) असतो... आत्मा अदुःखमसुखी (सुखही नसलेला आणि दुःखही नसलेला) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञी असतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.”

77. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva soḷasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

७७. “भिक्षूंनो, या सोळा मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञी असतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या सोळा मुद्द्यांच्या आधारेच किंवा यांपैकी एखाद्या मुद्द्याच्या आधारेच करतात. याबाहेर कोणताही मार्ग नाही... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.”

Asaññīvādo

असंज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा नसण्याविषयीचा वाद)

78. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi?

७८. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा असंज्ञी (अचेतन/संज्ञा नसलेला) असतो असा वाद मांडणारे (असंज्ञीवादा) आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा असंज्ञी असतो असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?”

79. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti.

७९. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी (संज्ञा नसलेला) असतो.’ ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा अरूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी असतो.’ ‘आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... पे... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान असतो... आत्मा अनंत असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी असतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.”

80. ‘‘Imehi [Pg.30] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

८०. “भिक्षूंनो, या आठ मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा असंज्ञी असतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या आठ मुद्द्यांच्या आधारेच किंवा यांपैकी एखाद्या मुद्द्याच्या आधारेच करतात. याबाहेर कोणताही मार्ग नाही... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.”

Nevasaññīnāsaññīvādo

नैवसंज्ञीनासंज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा असणाराही नाही आणि संज्ञा नसणाराही नाही असा वाद)

81. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā, uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi?

८१. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो (नैवसंज्ञीनासंज्ञीवादा) असा वाद मांडणारे आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?”

82. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti ‘arūpī attā hoti…pe… rūpī ca arūpī ca attā hoti… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti.

८२. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो.’ ‘आत्मा अरूपी असतो... पे... आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान असतो... आत्मा अनंत असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.”

83. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

८३. “भिक्षूंनो, या आठ मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या आठ मुद्द्यांच्या आधारेच करतात... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.”

Ucchedavādo

उच्छेदवाद (मृत्य्यूनंतर सर्व नष्ट होते असा वाद)

84. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Te ca bhonto [Pg.31] samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi?

८४. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे उच्छेदवादी (मृत्य्यूनंतर सर्व नष्ट होते असे मानणारे) आहेत. ते विद्यमान प्राण्याचा उच्छेद (नाश), विनाश आणि विभव (अस्तित्व संपुष्टात येणे) सात मुद्द्यांच्या आधारे प्रतिपादित करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे उच्छेदवादी बनून, विद्यमान प्राण्याचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात मुद्द्यांच्या आधारे प्रतिपादित करतात?”

85. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

८५. भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण असा प्रतिपादन करणारा व अशी दृष्टी बाळगणारा असतो – 'हे महाशयानो, जेव्हा हा रूपी (भौतिक), चार महाभूतांनी बनलेला, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेला आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही; हे महाशयानो, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे (अस्तित्वहीनतेचे) प्रतिपादन करतात.

86. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro kabaḷīkārāhārabhakkho. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

८६. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक दिव्य, रूपी, कामावचर आणि कबाळीकार आहार भक्षण करणारा आत्मा आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

87. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

८७. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक दिव्य, रूपी, मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि परिपूर्ण इंद्रिये असलेला आत्मा आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

88. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā [Pg.32] sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ananto ākāso’’ti ākāsānañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

८८. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांच्या पलीकडे जाऊन, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे आणि नानात्वसंज्ञांकडे मन न वळवल्यामुळे, "आकाश अनंत आहे" अशा भावनेने आकासानञ्चायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

89. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti viññāṇañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

८९. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचा अतिक्रम करून, "विज्ञान अनंत आहे" अशा भावनेने विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

90. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, so attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘natthi kiñcī’’ti ākiñcaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

९०. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचा अतिक्रम करून, "काहीही नाही" अशा भावनेने आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

91. ‘Tamañño evamāha – ‘‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā [Pg.33] sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘‘santametaṃ paṇītameta’’nti nevasaññānāsaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti.

९१. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचा अतिक्रम करून, "हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे" अशा भावनेने नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात.

92. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, sabbe te imeheva sattahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

९२. भिक्खूहो, हेच ते उच्छेदवादी श्रमण व ब्राह्मण आहेत, जे या सात कारणांनी विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण उच्छेदवादी असून विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व याच सात कारणांनी प्रतिपादन करतात... पे... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक बोलू शकतील.

Diṭṭhadhammanibbānavādo

दृष्टधम्मनिर्वाणवाद

93. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi?

९३. भिक्खूहो, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे दृष्टधम्मनिर्वाणवादी आहेत, जे पाच कारणांनी विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे प्रतिपादन करतात. ते आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे आणि कशाला अनुसरून दृष्टधम्मनिर्वाणवादी बनून विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे पाच कारणांनी प्रतिपादन करतात?

94. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘‘yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

९४. भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण असा प्रतिपादन करणारा व अशी दृष्टी बाळगणारा असतो – 'हे महाशयानो, जेव्हा हा आत्मा पाच कामगुणांनी युक्त, संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेतो, हे महाशयानो, एवढ्यानेच हा आत्मा परम दृष्टधम्मनिर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे प्रतिपादन करतात.

95. ‘‘Tamañño evamāha –‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Yato kho, bho, ayaṃ attā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ [Pg.34] attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

९५. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला (परम दृष्टधर्मनिर्वाण) प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण, हे महाशया, कामभोग हे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत. त्यांच्या परिवर्तनामुळे आणि विनाशाने शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होतात. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारासहित, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात.

96. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha vitakkitaṃ vicāritaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

९६. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या पहिल्या ध्यानात जे काही वितर्क आणि विचार आहेत, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानात (द्वितीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात.

97. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitattaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

९७. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या दुसऱ्या ध्यानात जी काही प्रीती आहे आणि चित्ताची जी उत्तेजित अवस्था आहे, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृतीवान व प्रज्ञावान होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य लोक म्हणतात की, "तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे", अशा तिसऱ्या ध्यानात (तृतीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात.

98. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti.

९८. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या तिसऱ्या ध्यानात जे काही सुख आहे आणि चित्ताचा जो त्या सुखाकडे कल (आभोग) आहे, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच आधीच सोमनस्य (आनंद) आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त चौथ्या ध्यानात (चतुर्थ ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात.

99. ‘‘Imehi [Pg.35] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva pañcahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

९९. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे या जन्मातच परम निर्वाणाचा (दृष्टधर्मनिर्वाण) पुरस्कार करणारे असून, विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा या पाच कारणांनी करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या जन्मातच परम निर्वाणाचा पुरस्कार करणारे आहेत आणि विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात, ते सर्व याच पाच कारणांनी करतात... (पेय्यालं)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील.

100. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva catucattārīsāya vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

१००. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भविष्याविषयी तर्क करणारे (अपरान्तकप्पिक) आणि भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे (अपरान्तानुदिट्ठी) असून, भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची (अधिमुत्तिपदानि) घोषणा चव्वेचाळीस कारणांनी करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भविष्याविषयी तर्क करणारे आणि भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा करतात, ते सर्व याच चव्वेचाळीस कारणांनी करतात... (पेय्यालं)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील.

101. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi.

१०१. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्याविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे आणि भूतकाळ व भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून, भूतकाळ व भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा बासष्ट (६२) कारणांनी करतात.

102. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā.

१०२. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्याविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे आणि भूतकाळ व भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून, भूतकाळ व भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा करतात, ते सर्व याच बासष्ट कारणांनी किंवा यातीलच एखाद्या कारणाने करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण अस्तित्वात नाही.

103. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato.

१०३. भिक्खूहो, तथागत हे चांगल्या प्रकारे जाणतात की – 'या चुकीच्या धारणा अशा प्रकारे स्वीकारल्यास आणि अशा प्रकारे धरून ठेवल्यास, त्यांची अशी गती होते आणि असा परलोक प्राप्त होतो.' तथागत हे देखील जाणतात, आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असे काही जाणतात. ते जाणूनही ते त्यात आसक्त होत नाहीत (परामर्श करत नाहीत). आसक्त न झाल्यामुळे त्यांना स्वतःच (चित्ताची) परम शांती (निर्वाण) अनुभवता आली आहे. भिक्खूहो, वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे सुख (आस्वाद), त्यांचे दोष (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून मुक्त होण्याचा मार्ग (निस्सरण) हे यथार्थपणे जाणून तथागत हे कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत.

104. ‘‘Ime [Pg.36] kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ.

१०४. भिक्खूहो, हेच ते गंभीर, दुर्लक्षणीय (पाहण्यास कठीण), समजण्यास कठीण, शांत, श्रेष्ठ, केवळ तर्काने न समजणारे, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच समजण्यासारखे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून प्रकट केले आहेत; आणि ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील.

Paritassitavipphanditavāro

परितस्सितविप्फन्दितवार (तृष्णाजन्य तडफडीचा विभाग)

105. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१०५. भिक्खूहो, त्या श्रमण आणि ब्राह्मणांमध्ये जे शाश्वतवादी आहेत आणि जे चार कारणांनी आत्मा व जगाला शाश्वत मानतात, त्यांचे ते मत देखील त्या न जाणणाऱ्या, न पाहणाऱ्या, तृष्णेने ग्रासलेल्या आदरणीय श्रमण आणि ब्राह्मणांचे केवळ तृष्णाजन्य तडफड आणि थरथराट असलेले संवेदन (अनुभव) आहे.

106. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१०६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन (अनुभूती) देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

107. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१०७. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे चार कारणांनी जगाला अंतवान किंवा अनंत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

108. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१०८. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण विक्षेपवादी आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांना विचारले असता चार कारणांनी शब्दांचा विक्षेप करतात आणि धरसोडीची उत्तरे देतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

109. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१०९. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतु-उत्पन्नवादी आहेत, जे दोन कारणांनी आत्मा आणि जगाला अहेतुकपणे उत्पन्न झालेले प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

110. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.37] vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११०. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे व पूर्वकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्वकाळाला अनुसरून अठरा कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

111. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

१११. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असते असे मानणारे आहेत, जे सोळा कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

112. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११२. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा नसते असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञारहित असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

113. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११३. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असतेही आणि नसतेही असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्तही नसतो आणि संज्ञारहितही नसतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

114. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११४. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे सात कारणांनी अस्तित्वात असलेल्या जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि अस्तित्व संपुष्टात येणे प्रतिपादित करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

115. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११५. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत, जे पाच कारणांनी अस्तित्वात असलेल्या जीवाचे याच जन्मात परम निर्वाण प्रतिपादित करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

116. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकालसंबंधी विचार करणारे व भविष्यकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्यकाळाला अनुसरून चव्वेचाळीस कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

117. ‘‘Tatra[Pg.38], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva.

११७. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे, भविष्यकालसंबंधी विचार करणारे, पूर्व व भविष्य दोन्ही काळांविषयी विचार करणारे आणि पूर्व व भविष्य दोन्ही काळांविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्व व भविष्य काळाला अनुसरून बासष्ट कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे.

Phassapaccayāvāro

स्पर्श-प्रत्यय विभाग (फस्सपच्चयावारो)

118. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

११८. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला शाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

119. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

११९. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

120. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२०. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे चार कारणांनी जगाला अंतवान किंवा अनंत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

121. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२१. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण विक्षेपवादी आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांना विचारले असता चार कारणांनी शब्दांचा विक्षेप करतात आणि धरसोडीची उत्तरे देतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

122. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२२. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतु-उत्पन्नवादी आहेत, जे दोन कारणांनी आत्मा आणि जगाला अहेतुकपणे उत्पन्न झालेले प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

123. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२३. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे व पूर्वकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्वकाळाला अनुसरून अठरा कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

124. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२४. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असते असे मानणारे आहेत, जे सोळा कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

125. ‘‘Tatra[Pg.39], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२५. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा नसते असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञारहित असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

126. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असतेही आणि नसतेही असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्तही नसतो आणि संज्ञारहितही नसतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

127. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२७. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे विद्यमान जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

128. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२८. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे (दृष्टधर्मनिर्वाणवादी) आहेत, जे विद्यमान जीवाचे याच जन्मातील परम निर्वाण पाच कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

129. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१२९. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे व भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे चव्वेचाळीस कारणांनी मांडतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

130. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi phassapaccayā.

१३०. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते.

Netaṃ ṭhānaṃ vijjativāro

असे घडणे शक्य नाही, हा विभाग (नेतं ठाणं विज्जतिवार)

131. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३१. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना चार कारणांनी शाश्वत प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

132. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekacca asassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३२. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना काही अंशी शाश्वत व काही अंशी अशाश्वत असे चार कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

133. ‘‘Tatra[Pg.40], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३३. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे जगाचा अंत आणि अनंतता चार कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

134. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३४. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अमराविक्षेपिक आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता, चार कारणांनी धरसोडीची उत्तरे देतात आणि शब्दांचा खेळ करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

135. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३५. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतुवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना विनाकारण उत्पन्न झालेले दोन कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

136. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३६. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे व भूतकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूतकाळाला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे अठरा कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

137. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३७. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे सोळा कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

138. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā, uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३८. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा नसणारे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञारहित असतो असे आठ कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

139. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१३९. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारेही नाही आणि संज्ञा नसणारेही नाही असे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा नैवसंज्ञा-नासंज्ञायुक्त असतो असे आठ कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

140. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१४०. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे विद्यमान जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

141. ‘‘Tatra[Pg.41], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१४१. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत, जे विद्यमान जीवाचे याच जन्मातील परम निर्वाण पाच कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

142. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१४२. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे व भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे चव्वेचाळीस कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

143. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

१४३. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathā

दृष्टिगतांचे अधिष्ठान आणि संसारचक्र (दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथा)

144. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā…pe… yepi te samaṇabrāhmaṇā antānantikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedenti tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.

१४४. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना चार कारणांनी शाश्वत प्रस्थापित करतात; आणि जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत... पे... जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण अमराविक्षेपिक आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतुवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा नसणारे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारेही नाही आणि संज्ञा नसणारेही नाही असे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात; ते सर्व सहा स्पर्शायतनांद्वारे वारंवार स्पर्श करून त्याचा अनुभव घेतात. त्यांच्या त्या वेदनेच्या प्रत्ययामुळे तृष्णा उत्पन्न होते; तृष्णेच्या प्रत्ययामुळे उपादान उत्पन्न होते; उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव उत्पन्न होतो; भवाच्या प्रत्ययामुळे जाती (जन्म) उत्पन्न होते; आणि जातीच्या प्रत्ययामुळे जरा-मरण, शोक, परिदेव (आक्रोश), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात.

Vivaṭṭakathādi

विवट्टकथा (संसारमुक्तीची चर्चा) इत्यादी

145. ‘‘Yato [Pg.42] kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ imehi sabbeheva uttaritaraṃ pajānāti.

१४५. “भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू सहा स्पर्शायतनांचा (इंद्रिय-स्पर्श स्थानांचा) उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणतो, तेव्हा तो या सर्व (मतप्रणाली बाळगणाऱ्यां) पेक्षा अधिक श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त करतो.”

146. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā, ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti.

१४६. “भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्यकाळाविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळाच्या दृष्टीला चिकटून राहणारे आहेत, जे भूतकाळ व भविष्यकाळाला धरून विविध प्रकारच्या मतप्रणालींचे प्रतिपादन करतात; ते सर्व या बासष्ट (६२) प्रकारच्या सिद्धांतांच्या जाळ्यातच अडकलेले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर डोके काढण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho kevaṭṭo vā kevaṭṭantevāsī vā sukhumacchikena jālena parittaṃ udakadahaṃ otthareyya. Tassa evamassa – ‘ye kho keci imasmiṃ udakadahe oḷārikā pāṇā, sabbe te antojālīkatā. Ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti; ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjantī’ti; evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti.

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर कोळी किंवा त्याचा शिकाऊ साहाय्यक एखाद्या बारीक छिद्रांच्या जाळ्याने लहान तळे झाकून टाकेल, आणि त्याला असा विचार येईल की—‘या तळ्यात जे काही मोठे प्राणी आहेत, ते सर्व या जाळ्यातच अडकले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर येतात, तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.’ भिक्षूंनो, त्याचप्रमाणे जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्यकाळाविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळाच्या दृष्टीला चिकटून राहणारे आहेत, जे भूतकाळ व भविष्यकाळाला धरून विविध प्रकारच्या मतप्रणालींचे प्रतिपादन करतात; ते सर्व या बासष्ट (६२) प्रकारच्या सिद्धांतांच्या जाळ्यातच अडकलेले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर येतात, तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.”

147. ‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati. Yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā. Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā.

१४७. “भिक्षूंनो, तथागतांची भव-तृष्णा (पुनर्जन्माचे बंधन) समूळ नष्ट झाली आहे, तरीही तथागतांचे शरीर अजून टिकून आहे. जोपर्यंत त्यांचे शरीर टिकून राहील, तोपर्यंत देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकतील. परंतु शरीराच्या विघटनानंतर (मृत्यूनंतर), आयुष्य संपल्यावर, देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकणार नाहीत.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni kānici ambāni vaṇṭapaṭibandhāni, sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā’’ti.

“भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे आंब्याच्या घडाचा देठ कापला असता, त्या देठाला जोडलेले सर्व आंबे त्यासोबतच गळून पडतात; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, तथागतांची भव-तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, तरीही तथागतांचे शरीर अजून टिकून आहे. जोपर्यंत त्यांचे शरीर टिकून राहील, तोपर्यंत देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकतील. परंतु शरीराच्या विघटनानंतर, आयुष्य संपल्यावर, देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकणार नाहीत.”

148. Evaṃ [Pg.43] vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, imaṃ dhammapariyāyaṃ atthajālantipi naṃ dhārehi, dhammajālantipi naṃ dhārehi, brahmajālantipi naṃ dhārehi, diṭṭhijālantipi naṃ dhārehi, anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti. Idamavoca bhagavā.

१४८. असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले—“भंते, हे आश्चर्यकारक आहे! भंते, हे अद्भुत आहे! भंते, या धम्म-उपदेशाचे (धम्मपरियाय) नाव काय आहे?” “आनंदा, म्हणूनच तू या धम्म-उपदेशाला ‘अत्थजाल’ (कल्याणकारी जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘धम्मजाल’ (धम्माचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘ब्रह्मजाल’ (सर्वोच्च ज्ञानाचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘दिट्ठिजाल’ (दृष्टींचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, आणि ‘अनुत्तर संग्रामविजय’ (युद्धात मिळवलेला अतुलनीय विजय) म्हणूनही लक्षात ठेव.” भगवंतांनी असे सांगितले.

149. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthāti.

१४९. ते भिक्षू प्रसन्नचित्त झाले आणि त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनःपूर्वक अभिनंदन केले. आणि या प्रवचनाचे कथन केले जात असताना, दहा हजारांचे हे ब्रह्मांड (दशसहस्री लोकधातू) कंपित झाले.

Brahmajālasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ.

पहिले ब्रह्मजाल सुत्त समाप्त झाले.

2. Sāmaññaphalasuttaṃ

२. सामञ्ञफल सुत्त

Rājāmaccakathā

राजा आणि अमात्य यांच्यातील संभाषण

150. Evaṃ [Pg.44] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe pannarase komudiyā cātumāsiniyā puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā rājāmaccaparivuto uparipāsādavaragato nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe udānaṃ udānesi – ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, abhirūpā vata bho dosinā ratti, dassanīyā vata bho dosinā ratti, pāsādikā vata bho dosinā ratti, lakkhaññā vata bho dosinā ratti. Kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāma, yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti?

१५०. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान राजगृह येथे जीवक कौमारभृत याच्या आम्रवनात (आंब्याच्या बागेत) सुमारे साडेबाराशे (१२५०) भिक्षूंच्या मोठ्या भिक्षूसंघासह विहार करत होते. त्या वेळी, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू हा चातुर्मासाच्या शेवटी, कार्तिकी पौर्णिमेच्या (कोमुदी पौर्णिमेच्या) पंधराव्या उपोसथ दिवशी, रात्रीच्या वेळी आपल्या अमात्यांनी वेढलेला होऊन राजवाड्याच्या छतावर बसला होता. तेव्हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने त्या उपोसथ दिवशी असा आनंदोद्गार (उदान) काढला—“मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती रमणीय आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती सुंदर आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती प्रेक्षणीय आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती प्रसन्न करणारी आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती शुभलक्षणयुक्त आहे! आज आपण अशा कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाची सेवा करावी (कोणाला भेटावे), ज्यांच्या दर्शनाने आपले मन प्रसन्न होईल?”

151. Evaṃ vutte, aññataro rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५१. असे म्हटले असता, एका अमात्याने वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे पूरण कस्सप आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक (तीर्थंकर) आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या पूरण कस्सपांची सेवा करावी. पूरण कस्सपांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

152. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, makkhali gosālo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५२. दुसऱ्या एका अमात्यानेही वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे मक्खलि गोसाल आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या मक्खलि गोसालांची सेवा करावी. मक्खलि गोसालांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

153. Aññataropi [Pg.45] kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, ajito kesakambalo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५३. आणखी एका अमात्यानेही वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे अजित केसकम्बल आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या अजित केसकम्बलांची सेवा करावी. अजित केसकम्बलांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

154. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pakudho kaccāyano saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५४. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे पकुध कच्चायन संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या पकुध कच्चायन यांच्याकडे जावे. पकुध कच्चायन यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

155. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, sañcayo belaṭṭhaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५५. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे संजय बेलठ्ठिपुत्त संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या संजय बेलठ्ठिपुत्त यांच्याकडे जावे. संजय बेलठ्ठिपुत्त यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

156. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa nigaṇṭhaṃ [Pg.46] nāṭaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.

१५६. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे निगण्ठ नाठपुत्त संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या निगण्ठ नाठपुत्त यांच्याकडे जावे. निगण्ठ नाठपुत्त यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले.

Komārabhaccajīvakakathā

कोमारभच्च जीवक कथा

157. Tena kho pana samayena jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre tuṇhībhūto nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘tvaṃ pana, samma jīvaka, kiṃ tuṇhī’’ti? ‘‘Ayaṃ, deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho amhākaṃ ambavane viharati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Taṃ kho pana bhagavantaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’ti.

१५७. त्या वेळी कोमारभच्च जीवक वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूच्या जवळच शांत बसले होते. तेव्हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू कोमारभच्च जीवकाला म्हणाले – 'मित्रा जीवक, तू का शांत आहेस?' (जीवक म्हणाले) – 'महाराज, ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आमच्या आंबावनात (आम्रवनात) साडेबाराशे (१२५०) भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह निवास करत आहेत. त्या भगवंतांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." महाराजांनी त्या भगवंतांकडे जावे. भगवंतांकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.'

158. ‘‘Tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissuṇitvā pañcamattāni hatthinikāsatāni kappāpetvā rañño ca ārohaṇīyaṃ nāgaṃ, rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti.

१५८. 'तर मग, मित्रा जीवक, हत्तींची वाहने तयार कर.' कोमारभच्च जीवकाने 'तसेच असो, महाराज' असे म्हणून वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूच्या आज्ञेचे पालन केले. त्याने सुमारे पाचशे हत्तीणी आणि महाराजांच्या स्वारीचा हत्ती सजवून तयार केला आणि वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला कळवले – 'महाराज, आपल्यासाठी हत्तींची वाहने तयार आहेत. आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.'

159. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcasu hatthinikāsatesu paccekā itthiyo āropetvā ārohaṇīyaṃ nāgaṃ abhiruhitvā ukkāsu dhāriyamānāsu rājagahamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena, yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ tena pāyāsi.

१५९. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने पाचशे हत्तीणींवर आपल्या एकेका राणीला (स्त्रियांना) बसवले आणि स्वतः स्वारीच्या हत्तीवर स्वार होऊन, मशाली हाती घेतलेल्या सेवकांसह मोठ्या राजवैभवाने राजगृहातून प्रस्थान केले. ते कोमारभच्च जीवकाच्या आम्रवनाकडे निघाले.

Atha kho rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre ambavanassa ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto [Pg.47] jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kacci maṃ, samma jīvaka, na vañcesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na palambhesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na paccatthikānaṃ desi? Kathañhi nāma tāva mahato bhikkhusaṅghassa aḍḍhateḷasānaṃ bhikkhusatānaṃ neva khipitasaddo bhavissati, na ukkāsitasaddo na nigghoso’’ti.

परंतु आम्रवनाच्या जवळ पोहोचताच वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला अचानक भय वाटू लागले, तो थरथर कापू लागला आणि त्याच्या अंगावर काटा उभा राहिला. भयभीत, उद्विग्न आणि रोमांचित झालेल्या वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने कोमारभच्च जीवकाला विचारले – 'मित्रा जीवक, तू मला फसवित तर नाहीस ना? तू माझ्याशी प्रतारणा तर करत नाहीस ना? तू मला शत्रूंच्या स्वाधीन तर करत नाहीस ना? साडेबाराशे भिक्खूंच्या एवढ्या मोठ्या भिक्खू संघातून शिंकण्याचा, खोकण्याचा किंवा कसलाही कुजबुजण्याचा आवाज कसा काय येत नाही?'

‘‘Mā bhāyi, mahārāja, mā bhāyi, mahārāja. Na taṃ deva, vañcemi; na taṃ, deva, palambhāmi; na taṃ, deva, paccatthikānaṃ demi. Abhikkama, mahārāja, abhikkama, mahārāja, ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantī’’ti.

'भिऊ नका, महाराज, भिऊ नका. महाराज, मी आपल्याला फसवित नाही; मी आपल्याशी प्रतारणा करत नाही; आणि आपल्याला शत्रूंच्या स्वाधीनही करत नाही. पुढे चला, महाराज, पुढे चला! त्या मंडपामध्ये (सभागृहात) दिवे जळत आहेत.'

Sāmaññaphalapucchā

सामञ्ञफलपुच्छा (श्रमणत्वाच्या फळांविषयी विचारणा)

160. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā, nāgā paccorohitvā, pattikova yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ pana, samma jīvaka, bhagavā’’ti? ‘‘Eso, mahārāja, bhagavā; eso, mahārāja, bhagavā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisinno purakkhato bhikkhusaṅghassā’’ti.

१६०. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू हत्तीवरून जाण्याजोग्या मर्यादेपर्यंत हत्तीने गेला आणि तिथून खाली उतरून पायीच मंडपाच्या दारापाशी पोहोचला. तिथे पोहोचल्यावर त्याने कोमारभच्च जीवकाला विचारले – 'मित्रा जीवक, भगवान कुठे आहेत?' (जीवक म्हणाला) – 'महाराज, ते पहा भगवान! ते भगवान मधल्या खांबाला टेकून, पूर्वेकडे तोंड करून, भिक्खू संघाच्या समोर बसलेले आहेत.'

161. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā rahadamiva vippasannaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘iminā me upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu, yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti. ‘‘Agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti. ‘‘Piyo me, bhante, udayabhaddo kumāro. Iminā me, bhante, upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti.

१६१. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांच्या जवळ गेला आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहून, शांत तलावाप्रमाणे अत्यंत शांत असलेल्या भिक्खू संघाकडे न्याहाळून पाहत मगधराज अजातशत्रूने आपल्या मनातील उद्गार (उदान) काढले – 'ज्या शांततेने हा भिक्खू संघ युक्त आहे, त्याच शांततेने माझा पुत्र राजकुमार उदयभद्र युक्त होवो!' (भगवान म्हणाले) – 'महाराज, तुमचे मन तुमच्या प्रिय व्यक्तीकडे गेले ना?' (अजातशत्रू म्हणाला) – 'भंते, राजकुमार उदयभद्र मला अत्यंत प्रिय आहे. भंते, ज्या शांततेने हा भिक्खू संघ युक्त आहे, त्याच शांततेने माझा पुत्र राजकुमार उदयभद्र युक्त होवो!'

162. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ abhivādetvā, bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā, ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.48] nisinno kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ ; sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti.

१६२. त्यानंतर मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू भगवंतांना अभिवादन करून आणि भिक्खू संघाला आदराने हात जोडून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला – “भंते! जर भगवंत माझ्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी मला अनुमती देत असतील, तर मी भगवंतांना एखादा प्रश्न विचारू इच्छितो.” भगवंत म्हणाले, “महाराज! जे विचारण्याची तुमची इच्छा असेल, ते विचारा।”

163. ‘‘Yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti?

१६३. “भंते! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यावसायिक आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक, सैन्याची व्यूहरचना करणारे, शत्रूच्या सैन्यात घुसून शौर्य गाजवणारे वीर, प्रख्यात राजकुमार, वेगाने चाल करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, ढाल बाळगणारे सैनिक, दासीपुत्र, आचारी, न्हावी, स्नान घालणारे, स्वयंपाकी, माळी, धोबी, विणकर, चटई विणणारे, कुंभार, गणितज्ञ, बोटांवर मोजणारे हिशोबनीस आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते याच जन्मात आपल्या कौशल्याचे प्रत्यक्ष फळ मिळवून त्यावर आपली उपजीविका करतात. त्याद्वारे ते स्वतःला सुखी व तृप्त करतात, आपल्या माता-पित्यांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व तृप्त करतात; तसेच श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात जे उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाकडे नेणारे असते. भंते! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?”

164. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, mahārāja, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, mahārāja, byākariṃsu, sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu, yatthassa bhagavā nisinno, bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, bhāsassū’’ti.

१६४. “महाराज! तुम्हाला आठवते का, तुम्ही हा प्रश्न इतर श्रमण व ब्राह्मणांना विचारला होता काय?” “होय भंते! मला आठवते, मी हा प्रश्न इतर श्रमण व ब्राह्मणांना विचारला होता.” “महाराज! मग त्यांनी याचे काय उत्तर दिले? जर तुम्हाला काही अडचण नसेल, तर सांगा.” “भंते! जिथे भगवंत किंवा भगवंतांसारखे महापुरुष विराजमान आहेत, तिथे सांगण्यात मला कोणतीही अडचण नाही.” “तर मग महाराज, सांगा।”

Pūraṇakassapavādo

पूरण कस्सपाचा सिद्धांत

165. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pūraṇaṃ kassapaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kassapa, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.49] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni- te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bho kassapa, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१६५. “भंते! एका वेळी मी पूरण कस्सपाकडे गेलो होतो. तिथे पोहोचल्यावर मी पूरण कस्सपाशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भंते! मी पूरण कस्सपाला म्हणालो – ‘हे कस्सप! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यावसायिक आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक, सैन्याची व्यूहरचना करणारे, शत्रूच्या सैन्यात घुसून शौर्य गाजवणारे वीर, प्रख्यात राजकुमार, वेगाने चाल करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, ढाल बाळगणारे सैनिक, दासीपुत्र, आचारी, न्हावी, स्नान घालणारे, स्वयंपाकी, माळी, धोबी, विणकर, चटई विणणारे, कुंभार, गणितज्ञ, बोटांवर मोजणारे हिशोबनीस आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते याच जन्मात आपल्या कौशल्याचे प्रत्यक्ष फळ मिळवून त्यावर आपली उपजीविका करतात. त्याद्वारे ते स्वतःला सुखी व तृप्त करतात, आपल्या माता-पित्यांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व तृप्त करतात; तसेच श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात जे उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाकडे नेणारे असते. हे कस्सप! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?’

166. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pūraṇo kassapo maṃ etadavoca – ‘karoto kho, mahārāja, kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato socayato, socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātāpayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. Itthaṃ kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi.

१६६. “असे विचारल्यावर, भंते! पूरण कस्सप मला म्हणाला – ‘महाराज! स्वतः कर्म करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याला, स्वतः अंग कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याचे कापायला लावणाऱ्याला, स्वतः छळ करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेणाऱ्याला, स्वतः शोक करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावणाऱ्याला, स्वतः कष्ट सोसणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला कष्ट देणाऱ्याला, स्वतः थरथर कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला थरथरायला लावणाऱ्याला; तसेच प्राण्यांची हत्या करणाऱ्याला, चोरी करणाऱ्याला, घरफोडी करणाऱ्याला, दरोडा घालणाऱ्याला, एकाच घरावर दरोडा टाकणाऱ्याला, वाटेत प्रवाशांना लुटणाऱ्याला, परस्त्रीगमन करणाऱ्याला आणि खोटे बोलणाऱ्याला – अशा प्रकारे कर्म करणाऱ्याला कोणतेही पाप लागत नाही. जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने या पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांचे तुकडे करून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग केला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही संचय होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या दक्षिण किनाऱ्यावर जाऊन प्राण्यांची हत्या करत, करवून घेत, त्यांचे अवयव तोडत, तोडायला लावत, त्यांना छळत आणि छळायला लावत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही संचय होत नाही. आणि जरी कोणी गंगेच्या उत्तर किनाऱ्यावर जाऊन दान देत, द्यायला लावत, यज्ञ करत आणि करायला लावत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही संचय होत नाही. दान, इंद्रियसंयम, शीलपालन आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य मिळत नाही आणि पुण्याचा कोणताही संचय होत नाही.’ अशा प्रकारे, भंते! पूरण कस्सपाला श्रमणत्वाच्या प्रत्यक्ष फळाविषयी विचारले असता, त्याने मला 'अक्रियावाद' (कर्म निष्फळ असण्याचा सिद्धांत) सांगितला.

‘‘Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pūraṇassa kassapassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikositvā [Pg.50] anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

“भंते! ज्याप्रमाणे एखाद्याला आंब्याविषयी विचारले असता त्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भंते! पूरण कस्सपाला श्रमणत्वाच्या प्रत्यक्ष फळाविषयी विचारले असता, त्याने मला 'अक्रियावाद' सांगितला. तेव्हा, भंते! माझ्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भंते! मी पूरण कस्सपाच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा विरोधही केला नाही. त्याच्या बोलण्याचे अभिनंदन न करता आणि विरोधही न करता, मी अप्रसन्न झालो; परंतु अप्रसन्नतेचे कोणतेही शब्द न उच्चारता, त्याच्या बोलण्याला महत्त्व न देता आणि मनात न ठेवता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो।”

Makkhaligosālavādo

मक्खलि गोसाल यांचा सिद्धांत

167. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena makkhali gosālo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā makkhalinā gosālena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, makkhaliṃ gosālaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho gosāla, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho gosāla, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१६७. “भंते! एका वेळी मी मक्खलि गोसालाकडे गेलो होतो. तिथे पोहोचल्यावर मी मक्खलि गोसालाशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भंते! मी मक्खलि गोसालाला म्हणालो – ‘हे गोसाल! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यवसाय आहेत... (इत्यादी)... हे गोसाल! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?’”

168. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, makkhali gosālo maṃ etadavoca – ‘natthi mahārāja hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū apaccayā sattā visujjhanti. Natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā chaḷābhijātiyo aṭṭha purisabhūmiyo ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate ekūnapaññāsa nāgāvāsasate vīse indriyasate tiṃse nirayasate chattiṃsa rajodhātuyo satta saññīgabbhā satta asaññīgabbhā satta nigaṇṭhigabbhā satta devā satta mānusā satta pisācā satta sarā satta pavuṭā satta pavuṭasatāni satta papātā satta papātasatāni satta supinā satta supinasatāni cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi [Pg.51] ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi, paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantiṃ karissāmī’ti hevaṃ natthi. Doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti, evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’ti.

१६८. भन्ते! असे विचारले असता मक्खलि गोसालाने मला असे म्हटले – 'महाराज! प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मळकट होण्यासाठी/अशुद्धतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही. हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी संक्लिष्ट (अशुद्ध) होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही. हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी विशुद्ध होतात. स्वतःचे कर्तृत्व (आत्मकार) नाही, दुसऱ्याचे कर्तृत्व (परकार) नाही, मानवी कर्तृत्व (पुरुषकार) नाही; बल नाही, वीर्य (उत्साह) नाही, मानवी सामर्थ्य (पुरुषस्थाम) नाही, मानवी पराक्रम (पुरुषपराक्रम) नाही. सर्व सत्त्व (प्राणी), सर्व प्राण, सर्व भूत आणि सर्व जीव हे परवश, निर्बल आणि उत्साहहीन असून, नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन (त्यानुसार बदलून) सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात. चौदा लाख साठ हजार सहाशे मुख्य योनी आहेत; पाचशे कर्मे, पाच कर्मे, तीन कर्मे, पूर्ण कर्म आणि अर्ध कर्म आहेत; बासष्ट प्रतिपदा (मार्ग), बासष्ट अंतराकल्प, सहा अभिजाती, आठ पुरुषभूमी, एकोणपन्नासशे आजीवक, एकोणपन्नासशे परिव्राजक, एकोणपन्नासशे नागलोक (नागांचे निवासस्थान), दोन हजार इंद्रिये, तीन हजार नरक, छत्तीस रजोधातू (धुळीची ठिकाणे), सात संज्ञी गर्भ (सचेतन गर्भ), सात असंज्ञी गर्भ (अचेतन गर्भ), सात निग्रंथ गर्भ, सात देव, सात मनुष्य, सात पिशाच, सात सरोवरे, सात मोठे ग्रंथी (गाठी), सातशे लहान ग्रंथी, सात मोठे कडे (धबधबे/दरी), सातशे लहान कडे, सात मोठी स्वप्ने, सातशे लहान स्वप्ने आणि चौऱ्याऐंशी लाख महाकल्प आहेत, ज्यांमधून मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारात भटकून व जन्म-मरणाचे फेरे मारून दुःखाचा अंत करतील. तेथे असे काही नाही की, 'मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने अपरिपक्व कर्माला परिपक्व करीन किंवा परिपक्व कर्माचा वारंवार भोग घेऊन तो नष्ट करीन.' असे काहीही नाही. सुख आणि दुःख हे द्रोणाने (मापाने) मोजल्यासारखे मर्यादित आहेत आणि संसारही मर्यादित आहे. त्यात घट किंवा वाढ नाही, उत्कर्ष किंवा अपकर्ष नाही. ज्याप्रमाणे दोऱ्याचा गोळा फेकला असता तो उलगडत उलगडत जेवढा दोरा आहे तेवढाच पुढे जातो, त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारात भटकून व जन्म-मरणाचे फेरे मारून दुःखाचा अंत करतील.'

169. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, makkhalissa gosālassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

१६९. भन्ते! अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, मक्खलि गोसालाने मला 'संसारशुद्धी' (संसारातून मुक्ती) विषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता एखाद्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! मक्खलि गोसालाने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता मला संसारशुद्धीविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला – 'माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्याला त्रास देणे कसे बरे योग्य मानले असते?' म्हणून, भन्ते! मी मक्खलि गोसालाच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतेचे शब्द न उच्चारता, त्याचे ते बोलणे मनात न धरता आणि स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो.

Ajitakesakambalavādo

अजित केसकम्बल यांचा वाद (सिद्धांत)

170. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena ajito kesakambalo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā ajitena kesakambalena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, ajitaṃ kesakambalaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho ajita, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho ajita, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१७०. भन्ते! एके काळी मी जेथे अजित केसकम्बल होते, तेथे गेलो. तेथे पोहोचून मी अजित केसकम्बल यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भन्ते! मी अजित केसकम्बल यांना असे म्हटले – 'हे अजित! ज्याप्रमाणे ही विविध प्रकारची शिल्पे (व्यवसाय) आहेत... पे... हे अजित! त्याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ दाखवणे शक्य आहे का?'

171. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, ajito kesakambalo maṃ etadavoca – ‘natthi, mahārāja, dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ [Pg.52] abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso, yadā kālaṅkaroti, pathavī pathavikāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāvāḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti, na honti paraṃ maraṇā’ti.

१७१. भन्ते! असे विचारले असता अजित केसकम्बलने मला असे म्हटले – 'महाराज! दान देण्याला काही अर्थ नाही (त्याचे काही फळ नाही), यज्ञाला काही अर्थ नाही, हवनाला काही अर्थ नाही. सुकृत (चांगल्या) आणि दुष्कृत (वाईट) कर्मांचे कोणतेही फळ किंवा विपाक नाही. हा लोक नाही, परलोक नाही. माता नाही, पिता नाही. औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत. या जगात असे सम्यग्गत (योग्य मार्गाने गेलेले) आणि सम्यक्-प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे) श्रमण-ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी हा लोक आणि परलोक स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून घोषित केला आहे. हा मनुष्य चार महाभूतांचा बनलेला आहे. जेव्हा तो मृत पावतो, तेव्हा त्याचे पृथ्वीतत्व बाह्य पृथ्वीतत्वामध्ये विलीन होते, आपतत्व (जलतत्व) बाह्य आपतत्वामध्ये विलीन होते, तेजतत्व बाह्य तेजतत्वामध्ये विलीन होते, वायुतत्व बाह्य वायुतत्वामध्ये विलीन होते आणि इंद्रिये आकाशात विलीन होतात. चार वाहक आणि पाचवी तिरडी (खाट) असे लोक मृताला घेऊन जातात. स्मशानापर्यंतच त्याच्या पाऊलखुणा (किंवा गुणगान) दिसतात. हाडे कबुतराच्या रंगासारखी पांढरी-करडी होतात आणि आहुतींची राख होते. दान देणे हा मूर्खांनी रचलेला नियम आहे. जे कोणी 'परलोक किंवा कर्माचे फळ आहे' असा वाद (अस्तिकवाद) मांडतात, त्यांचे ते बोलणे निरर्थक, खोटे आणि केवळ बडबड आहे. मूर्ख असो वा पंडित, शरीराच्या नाशानंतर (मृत्यूनंतर) दोघेही नष्ट होतात, नाहीसे होतात; मृत्यूनंतर ते पुन्हा अस्तित्वात राहत नाहीत.'

172. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, ajitassa kesakambalassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

१७२. भन्ते! अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, अजित केसकम्बलने मला 'उच्छेद' (विनाशवाद) विषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता एखाद्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! अजित केसकम्बलने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता मला उच्छेदवादाविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला – 'माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्याला त्रास देणे कसे बरे योग्य मानले असते?' म्हणून, भन्ते! मी अजित केसकम्बलच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतेचे शब्द न उच्चारता, त्याचे ते बोलणे मनात न धरता आणि स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो.

Pakudhakaccāyanavādo

पकुध कच्चायन यांचा वाद (सिद्धांत)

173. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pakudho kaccāyano tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā pakudhena kaccāyanena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pakudhaṃ kaccāyanaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kaccāyana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho kaccāyana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१७३. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे पकुध कच्चायन होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी पकुध कच्चायन यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी पकुध कच्चायन यांना असे विचारले— ‘हे कच्चायन! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे कच्चायन! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’”

174. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pakudho kaccāyano maṃ etadavoca – ‘sattime, mahārāja, kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā [Pg.53] esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavikāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame – ime satta kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Tattha natthi hantā vā ghātetā vā, sotā vā sāvetā vā, viññātā vā viññāpetā vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na koci kiñci jīvitā voropeti; sattannaṃ tveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupatatī’ti.

१७४. “असे विचारल्यावर, भन्ते! पकुध कच्चायन मला म्हणाले— ‘महाराज! हे सात तत्त्व (काय) असे आहेत जे न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, न निर्माण करवलेले, वांझ (अनुत्पादक), पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहचवत नाहीत आणि एकमेकांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. ते सात कोणते? पृथ्वी-तत्त्व, जल-तत्त्व, तेज-तत्त्व, वायू-तत्त्व, सुख, दुःख आणि सातवा जीव. हे सात तत्त्व न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, न निर्माण करवलेले, वांझ, पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहचवत नाहीत आणि एकमेकांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. तेथे मारणारा किंवा मारवणारा नाही, ऐकणारा किंवा ऐकवणारा नाही, जाणणारा किंवा जाणवून देणारा नाही. जरी कोणी तीक्ष्ण शस्त्राने एखाद्याचे डोके कापले, तरीही कोणी कोणाचा जीव घेत नाही; ते शस्त्र केवळ या सात तत्त्वांच्या मधील पोकळीतून पार होते.’”

175. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pakudhassa kaccāyanassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ, anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

१७५. “अशा प्रकारे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, पकुध कच्चायन यांनी मला एका गोष्टीऐवजी दुसरीच गोष्ट सांगितली. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, पकुध कच्चायन यांनी मला एका गोष्टीऐवजी दुसरीच गोष्ट सांगितली. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला— ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्यांना त्रास देणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते! मी पकुध कच्चायन यांच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले, ना त्याचा निषेध केला. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, अप्रसन्न राहून, मनातली अप्रसन्नता शब्दांत प्रकट न करता, त्यांच्या बोलण्याला महत्त्व न देता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आसनावरून उठून निघून गेलो।”

Nigaṇṭhanāṭaputtavādo

“निगंठ नाटपुत्त यांचा वाद (मत)”

176. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā nigaṇṭhena nāṭaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho aggivessana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho aggivessana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१७६. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे निगंठ नाटपुत्त होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी निगंठ नाटपुत्त यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी निगंठ नाटपुत्त यांना असे विचारले— ‘हे अग्निवेश्न! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे अग्निवेश्न! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’”

177. ‘‘Evaṃ [Pg.54] vutte, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto maṃ etadavoca – ‘idha, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti? Idha, mahārāja, nigaṇṭho sabbavārivārito ca hoti, sabbavāriyutto ca, sabbavāridhuto ca, sabbavāriphuṭo ca. Evaṃ kho, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Yato kho, mahārāja, nigaṇṭho evaṃ cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti; ayaṃ vuccati, mahārāja, nigaṇṭho gatatto ca yatatto ca ṭhitatto cā’ti.

१७७. “असे विचारल्यावर, भन्ते! निगंठ नाटपुत्त मला म्हणाले— ‘महाराज! या जगात निगंठ हा चातुर्याम संवराने (चार प्रकारच्या संयमाने) युक्त असतो. आणि महाराज! निगंठ चातुर्याम संवराने युक्त कसा असतो? महाराज! या जगात निगंठ हा सर्व प्रकारच्या थंड पाण्याचा त्याग करणारा (किंवा सर्व पापांचे निवारण करणारा) असतो, सर्व पापांच्या निवारणाने युक्त असतो, सर्व पापांच्या निवारणाने मुक्त झालेला असतो आणि सर्व पापांच्या निवारणाने व्याप्त असतो. अशा प्रकारे, महाराज! निगंठ चातुर्याम संवराने युक्त असतो. आणि महाराज! जेव्हा निगंठ अशा प्रकारे चातुर्याम संवराने युक्त असतो, तेव्हा त्या निगंठाला ‘गतात्मा’ (परम ध्येयाप्रत पोहोचलेला), ‘यतात्मा’ (संयमी) आणि ‘स्थितात्मा’ (स्थिरचित्त) असे म्हटले जाते.’”

178. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

१७८. “अशा प्रकारे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, निगंठ नाटपुत्त यांनी मला चातुर्याम संवराविषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, निगंठ नाटपुत्त यांनी मला चातुर्याम संवराविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला— ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्यांना त्रास देणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते! मी निगंठ नाटपुत्त यांच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले, ना त्याचा निषेध केला. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, अप्रसन्न राहून, मनातली अप्रसन्नता शब्दांत प्रकट न करता, त्यांच्या बोलण्याला महत्त्व न देता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आसनावरून उठून निघून गेलो।”

Sañcayabelaṭṭhaputtavādo

“संजय बेलट्ठपुत्त यांचा वाद (मत)”

179. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā sañcayena belaṭṭhaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ bhante, sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho sañcaya, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho sañcaya, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१७९. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे संजय बेलट्ठपुत्त होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी संजय बेलट्ठपुत्त यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी संजय बेलट्ठपुत्त यांना असे विचारले— ‘हे संजय! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे संजय! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’”

180. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto maṃ etadavoca – ‘atthi paro lokoti iti ce maṃ pucchasi, atthi paro lokoti iti ce me assa, atthi paro lokoti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me [Pg.55] no, no notipi me no. Natthi paro loko…pe… atthi ca natthi ca paro loko…pe… nevatthi na natthi paro loko…pe… atthi sattā opapātikā…pe… natthi sattā opapātikā…pe… atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe…atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce me assa, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti.

१८०. “भन्ते, असे विचारले असता, संजय बेलट्ठपुत्त मला असे म्हणाला – ‘जर तुम्ही मला विचारले की, "परलोक आहे का?" आणि जर मला असे वाटत असेल की "परलोक आहे", तर मी तुम्हाला "परलोक आहे" असे उत्तर देईन. परंतु माझे मत असेही नाही, माझे मत तसेही नाही, माझे मत अन्य प्रकारेही नाही, माझे मत "नाही" असेही नाही आणि माझे मत "नाही असे नाही" असेही नाही. "परलोक नाही का?"...पे०... "परलोक आहे आणि नाही दोन्ही आहे का?"...पे०... "परलोक नाही आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी आहेत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी नाहीत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी आहेत आणि नाहीत दोन्ही आहेत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी नाहीत आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो आणि नसतो दोन्ही आहे का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतात दोन्ही आहे का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही का?" जर तुम्ही मला असे विचारले, आणि जर मला असे वाटत असेल की "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही", तर मी तुम्हाला "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही" असे उत्तर देईन. परंतु माझे मत असेही नाही, माझे मत तसेही नाही, माझे मत अन्य प्रकारेही नाही, माझे मत "नाही" असेही नाही आणि माझे मत "नाही असे नाही" असेही नाही.’"

181. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ayañca imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho. Kathañhi nāma sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākarissatī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, sañcayassa belaṭṭhaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ.

१८१. “भन्ते, अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, संजय बेलट्ठपुत्तने मला विक्षेपकारक उत्तर दिले. भन्ते, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला आंब्याविषयी विचारले असता त्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते, संजय बेलट्ठपुत्तने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफलाविषयी विचारले असता मला विक्षेपकारक उत्तर दिले. भन्ते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘हा माणूस या सर्व श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये सर्वात मूर्ख आणि अत्यंत गोंधळलेला आहे. प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफलाविषयी विचारले असता हा विक्षेपकारक उत्तर कसा काय देऊ शकतो?’ भन्ते, माझ्या मनात असाही विचार आला – ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते, मी संजय बेलट्ठपुत्तच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. त्याचे अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतादर्शक शब्द न बोलता, त्याचे ते बोलणे मनात न ठेवता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो।”

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ

“प्रथम प्रत्यक्ष श्रामण्यफळ”

182. ‘‘Sohaṃ, bhante, bhagavantampi pucchāmi – ‘yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.56] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti, te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho me, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti?

१८२. “भन्ते, म्हणून मी भगवंतांनाही विचारतो – ‘भन्ते, ज्याप्रमाणे ही विविध प्रकारची शिल्पे आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक सैनिक, व्यूहरचना करणारे सैनिक, शत्रूच्या सैन्यात घुसून प्रहार करणारे वीर, थोर राजपुत्र, वेगाने धावून युद्ध करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, चिलखतधारी सैनिक, दासीपुत्र, स्वयंपाकी, न्हावी, स्नान घालणारे, आचारी, माळी, धोबी, विणकर, चटया विणणारे, कुंभार, हिशोबनीस, बोटांवर मोजणारे, आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते या प्रत्यक्ष जीवनात आपल्या कौशल्याच्या प्रत्यक्ष फळावर उपजीविका करतात. ते त्याद्वारे स्वतःला सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या मातापित्यांना सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या पत्नी व मुलांना सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व समाधानी ठेवतात. तसेच ते श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात, जे दान उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखावह विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे असते. भन्ते, त्याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे का?’”

183. ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ, vata bho, abbhutaṃ, vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso; ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe deva jāneyyāsi, yo te so puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako; so, deva, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito [Pg.57] samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako’ti?

१८३. “महाराज, शक्य आहे. महाराज, तर मग मी तुम्हालाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. जसे तुम्हाला योग्य वाटेल, तसे तुम्ही त्याचे उत्तर द्या. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, तुमचा एखादा दास, सेवक किंवा कामगार असेल, जो तुमच्या आधी उठणारा, तुमच्या नंतर झोपणारा, ‘काय करू?’ असे विचारून आज्ञा पाळणारा, तुमचे मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि तुमच्या चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा असेल. त्याच्या मनात असा विचार येईल – ‘अहो, आश्चर्य आहे! अहो, अपूर्व आहे! पुण्याची गती आणि पुण्याचा विपाक किती अद्भूत आहे! हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू देखील एक माणूस आहे आणि मीसुद्धा एक माणूस आहे. परंतु हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त व संपन्न होऊन एखाद्या देवासारखा विलास करत आहे. आणि मी मात्र त्याचा दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा आहे. मीसुद्धा काही पुण्यकर्मे करायला हवीत. मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास का ग्रहण करू नये?’ काही काळानंतर तो खरोखरच केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास ग्रहण करतो. संन्यासी झाल्यावर तो कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न व वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो. जर तुमच्या सेवकांनी तुम्हाला येऊन असे सांगितले की – ‘महाराज, आपल्याला ठाऊक असावे, आपला जो दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा माणूस होता; त्याने, महाराज, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास घेतला आहे. तो आता कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न व वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो.’ तर महाराज, तुम्ही असे म्हणाल का की – ‘अरे, त्या माणसाला माझ्याकडे परत घेऊन या, तो पुन्हा माझा दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा बनू दे’?”

184. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti.

१८४. "असे मुळीच नाही, भन्ते! उलट आम्ही स्वतःच त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी निमंत्रित करू, तसेच त्यांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करू आणि त्यांच्यासाठी धर्मसंमत सुरक्षा, संरक्षण व गुप्तता यांची व्यवस्था करू."

185. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā paṭhamaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti.

१८५. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ मिळते की नाही?" "नक्कीच, भन्ते! जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ नक्कीच मिळते." "महाराज, हेच मी तुम्हाला पहिले, याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ सांगितले आहे."

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ

"दुसरे प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ"

186. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso, ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti.

१८६. "भन्ते, याप्रमाणेच या जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे दुसरे एखादे श्रामण्यफळ स्पष्ट करून सांगता येईल का?" "शक्य आहे, महाराज. मग महाराज, मी तुम्हालाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. तुम्हाला जसे योग्य वाटेल, तसे तुम्ही त्याचे उत्तर द्या. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, तुमचा एखादा सेवक असेल, जो शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा आणि संपत्ती वाढवणारा आहे. त्याच्या मनात असा विचार येईल— 'अहो, किती आश्चर्यकारक! अहो, किती अद्भुत आहे पुण्याचे फळ आणि पुण्याची गती! हे वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू मनुष्य आहेत आणि मीसुद्धा मनुष्य आहे. परंतु हे वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त व संपन्न होऊन एखाद्या देवासारखे विलास करत आहेत. आणि मी तर त्यांचा शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक आहे. मग मीसुद्धा पुण्यकर्मे का करू नयेत? मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या का ग्रहण करू नये?'"

‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā [Pg.58] anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe, deva jāneyyāsi, yo te so puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako; so deva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako’ti?

"तो मनुष्य काही काळानंतर थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, तसेच थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो. प्रव्रजित झाल्यावर तो कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न आणि वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो. जर तुमच्या सेवकांनी तुम्हाला येऊन असे सांगितले— 'महाराज, आपल्याला माहित असावे की, आपला जो शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक होता; त्याने केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली आहे. तो प्रव्रजित होऊन कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न आणि वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो.' तर मग तुम्ही असे म्हणाल का— 'अरे, त्या माणसाला माझ्याकडे परत घेऊन या, तो पुन्हा माझा शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक बनू दे'?"

187. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti.

१८७. "असे मुळीच नाही, भन्ते! उलट आम्ही स्वतःच त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी निमंत्रित करू, तसेच त्यांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करू आणि त्यांच्यासाठी धर्मसंमत सुरक्षा, संरक्षण व गुप्तता यांची व्यवस्था करू."

188. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja? Yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā dutiyaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti.

१८८. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ मिळते की नाही?" "नक्कीच, भन्ते! जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ नक्कीच मिळते." "महाराज, हेच मी तुम्हाला दुसरे, याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ सांगितले आहे."

Paṇītatarasāmaññaphalaṃ

"अधिक श्रेष्ठ श्रामण्यफळ"

189. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetuṃ imehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi.

१८९. "भन्ते, या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक कल्याणकारी आणि अधिक श्रेष्ठ असे दुसरे एखादे प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ स्पष्ट करून सांगता येईल का?" "शक्य आहे, महाराज. मग महाराज, लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवून ठेवा, मी सांगतो." "होय, भन्ते!" असे म्हणून वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले.

190. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, mahārāja, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ [Pg.59] lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti.

१९०. "भगवंत म्हणाले— "महाराज, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्या-चरण संपन्न, सुगत, लोकविदू, अदम्य माणसांना वश करणारे अनुपम सारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवंत आहेत. ते देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या जगाला आणि श्रमण-ब्राह्मण, राजे-महाराजे व मनुष्यांसह या संपूर्ण प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष साक्षात्कार करून प्रकट करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि परियोसान-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात."

191. ‘‘Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti.

१९१. "तो धर्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धर्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो असा विचार करतो— 'गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या का ग्रहण करू नये?'"

192. ‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

१९२. "तो मनुष्य काही काळानंतर थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, तसेच थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो."

193. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho.

१९३. "तो प्रव्रजित झाल्यावर प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने संयमित राहून विहरतो. तो सदाचार आणि योग्य आचरण यांनी संपन्न असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यानुसार आचरण करतो, कुशल कायिक व वाचिक कर्मांनी युक्त असतो, शुद्ध उपजीविका करणारा व शीलसंपन्न असतो, आपल्या इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा असतो, स्मृती व सजगतेने युक्त असतो आणि संतुष्ट असतो."

Cūḷasīlaṃ

"चुल शील (लहान शील)"

194. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९४. “आणि महाराज, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? महाराज, या शासनात भिक्खू प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतो. तो दंड (काठी) टाकून देतो, शस्त्र टाकून देतो, लज्जा बाळगणारा, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची चिंता वाहणारा होऊन विहरतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Adinnādānaṃ [Pg.60] pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“अदत्तादान (न दिलेले घेणे) सोडून तो अदत्तादानापासून विरत राहतो. तो दिलेलेच स्वीकारणारा, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारा, चोरी न करता स्वतःला शुद्ध ठेवून विहरतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“अब्रह्मचर्य सोडून तो ब्रह्मचारी राहतो, (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतो आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“मृषावाद (असत्य बोलणे) सोडून तो मृषावादापासून विरत राहतो. तो सत्य बोलणारा, सत्याशी बांधील असणारा, स्थिर व विश्वासार्ह बोलणारा आणि जगाला न फसवणारा असतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya; amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā, amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“पिशुन वाचा (चुगली) सोडून तो पिशुन वाचेपासून विरत राहतो. इथले ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे जाऊन सांगत नाही, किंवा तिथले ऐकून यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, एकजूट असलेल्यांना प्रोत्साहन देणारा, ऐक्यात रमणारा, ऐक्याची आवड असणारा, ऐक्यात आनंद मानणारा आणि ऐक्य निर्माण करणारीच वाणी बोलणारा असतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“परुष वाचा (कठोर बोलणे) सोडून तो परुष वाचेपासून विरत राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन प्रसन्न करणारी असते, तशीच वाणी तो बोलतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“सम्पप्पलाप (व्यर्थ बडबड) सोडून तो सम्पप्पलापापासून विरत राहतो. तो योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, अर्थपूर्ण बोलणारा, धम्माला धरून बोलणारा, विनयाला धरून बोलणारा असतो. तो योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित, हितकारक आणि मनात साठवून ठेवण्याजोगी अर्थपूर्ण वाणी बोलतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti…pe… ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā [Pg.61] paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“तो बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून विरत राहतो... (इत्यादी)... तो दिवसातून एकदाच भोजन करणारा असतो, रात्रीच्या भोजनापासून दूर राहतो आणि विकालभोजनापासून (अवेळी जेवण्यापासून) विरत राहतो. तो नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून विरत राहतो. तो माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये, विलेपन (उटणे लावणे), अलंकार व सुशोभित करणाऱ्या वस्तू वापरण्यापासून विरत राहतो. तो उच्च आसन आणि महाआसन (मोठे व विलासी बिछाने) वापरण्यापासून विरत राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि गाढवे स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो दूतगिरी करणे, निरोप पोहोचवणे आणि ये-जा करण्याच्या कामात गुंतण्यापासून विरत राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून विरत राहतो. तो खोट्या तराजूने तोलणे, खोट्या नाण्यांनी फसवणे आणि खोट्या मापाने मोजणे यांपासून विरत राहतो. तो लाच घेणे, फसवणूक करणे, कपट करणे आणि लबाडी करणे यांपासून विरत राहतो. तो अवयव तोडणे, वध करणे, बंधनात टाकणे, दरोडे घालणे, लुटमार करणे आणि जबरदस्तीने हिसकावून घेणे यांपासून विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

चुळशील समाप्त झाले.

Majjhimasīlaṃ

मज्झिमशील (मध्यम शील)

195. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ, iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९५. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – मूळ-बीज, स्कंध-बीज, फळू-बीज, अग्र-बीज आणि पाचवे बीज-बीज; अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

196. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ, iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९६. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – अन्नाचा साठा करणे, पेयांचा साठा करणे, वस्त्रांचा साठा करणे, वाहनांचा साठा करणे, बिछान्यांचा साठा करणे, सुगंधी द्रव्यांचा साठा करणे आणि इतर उपभोग्य वस्तूंचा साठा करणे; अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

197. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९७. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – नृत्य, गायन, वादन, नाट्यप्रयोग, कथाकथन, टाळ्या वाजवून ताल धरणे, झांज किंवा घंटा वाजवणे, कुंभथूण (एक प्रकारचे वाद्य), चित्रकला किंवा नटांचे खेळ, लोखंडी गोळ्यांचे खेळ, बांबूवर चढून खेळणे, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची झुंज, घोड्यांची झुंज, म्हशींची झुंज, बैलांची झुंज, शेळ्यांची झुंज, मेंढ्यांची झुंज, कोंबड्यांची झुंज, लांडरांची झुंज, लाठीमार, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्धाचे खेळ, सैन्याची मोजणी, सैन्याची रचना आणि सैन्याचे संचलन पाहणे; अशा प्रकारच्या तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

198. ‘‘Yathā [Pg.62] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९८. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या प्रमादास कारणीभूत ठरणाऱ्या द्यूत आणि जुगाराच्या खेळांमध्ये गुंतून राहतात; जसे की – आठ घरांचा पट (अष्टपद), दहा घरांचा पट (दशपद), हवेत फासे फेकून खेळणे, जमिनीवर रेघा मारून खेळणे, सोंगट्यांचा खेळ, फाशांचा खेळ, लाकडी दांड्याने खेळणे (विटीदांडू), काड्यांचा खेळ, बियांचा खेळ, पानांचे पिपाणी वाजवणे, लहान नांगराने खेळणे, कोलांट्याउड्या मारणे, फिरणाऱ्या चक्राशी खेळणे, पानांच्या द्रोणाने मोजण्याचा खेळ, लहान रथाने खेळणे, लहान धनुष्याने खेळणे, अक्षरे ओळखण्याचा खेळ, मनातील विचार ओळखण्याचा खेळ, शारीरिक व्यंगांचे सोंग आणून खेळणे; अशा प्रकारच्या प्रमादास कारणीभूत ठरणाऱ्या द्यूत आणि जुगाराच्या खेळांपासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

199. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

१९९. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या उच्च आणि विशाल आसनांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – प्रमाणापेक्षा जास्त उंचीचे आसन (आसंदी), प्राण्यांच्या पायांचे नक्षीकाम असलेले आसन (पलंग), लांब केसांचे मोठे गालिचे (गोणक), नक्षीदार लोकरीचे अंथरूण (चित्तक), पांढरे लोकरीचे अंथरूण (पटिक), फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे अंथरूण (पटलिका), कापूस भरलेली गादी (तुलिका), सिंह-वाघ इत्यादींच्या चित्रांनी नक्षीदार केलेले लोकरीचे अंथरूण (विकतिका), दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेले अंथरूण (उद्दलोमी), एका बाजूने मऊ केस असलेले अंथरूण (एकंतलोमी), सोन्याच्या व रेशमी धाग्यांनी विणलेले अंथरूण (कट्टिस्स), रेशमी अंथरूण (कोसेय्य), सोळा नर्तकी उभे राहून नाचू शकतील एवढा मोठा लोकरीचा गालिचा (कुत्तक), हत्तीवरील झुली (हत्थत्थर), घोड्यावरील खोगीर (अस्सत्थर), रथावरील अंथरूण (रथत्थर), काळवीट किंवा बिबट्याच्या कातड्याचे अंथरूण (अजिनप्पवेणी), कदली नावाच्या हरणाच्या कातड्याचे उत्कृष्ट अंथरूण, लाल रंगाचे छत (चांदवा) असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले आसन; अशा प्रकारच्या उच्च आणि विशाल आसनांचा वापर करण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.”

200. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२००. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या अंगराग, सुशोभन आणि प्रसाधनांच्या वापरात मग्न राहतात; जसे की - अंगाला उटणे लावणे, मालिश करणे, सुगंधी पाण्याने स्नान करणे, अंग रगडणे, आरशात पाहणे, डोळ्यात काजळ घालणे, फुलांचे हार घालणे, सुगंधी द्रव्यांचे लेपन करणे, चेहऱ्यावर पावडर लावणे, चेहऱ्याला लेप लावणे, हातात कडे घालणे, केसांचा अंबाडा बांधणे, सुशोभित काठी बाळगणे, सुगंधी औषधांची नळी बाळगणे, तलवार बाळगणे, छत्री वापरणे, नक्षीदार पादत्राणे घालणे, कपाळावर पट्टी बांधणे, केसात रत्न बाळगणे, चवरी बाळगणे, लांब झालर असलेले पांढरे कपडे परिधान करणे; अशा प्रकारच्या अंगराग आणि सुशोभनाच्या वापरातून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

201. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ [Pg.63] samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०१. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पांमध्ये (तिरच्छानकथा) मग्न राहतात; जसे की - राजांविषयीच्या गप्पा, चोरांविषयीच्या गप्पा, मंत्र्यांविषयीच्या गप्पा, सैन्याविषयीच्या गप्पा, भयाविषयीच्या गप्पा, युद्धाविषयीच्या गप्पा, अन्नाविषयीच्या गप्पा, पेयाविषयीच्या गप्पा, वस्त्रांविषयीच्या गप्पा, शय्येविषयीच्या गप्पा, फुलांच्या हारांविषयीच्या गप्पा, सुगंधी द्रव्यांविषयीच्या गप्पा, नातेवाईकांविषयीच्या गप्पा, वाहनांविषयीच्या गप्पा, गावांविषयीच्या गप्पा, नगरांविषयीच्या गप्पा, महानगरांविषयीच्या गप्पा, देशांविषयीच्या गप्पा, स्त्रियांविषयीच्या गप्पा, शूरवीरांविषयीच्या गप्पा, गल्ल्यांविषयीच्या गप्पा, पाणवठ्याविषयीच्या गप्पा, पूर्वजांविषयीच्या (मृतांविषयीच्या) गप्पा, विविध प्रकारच्या निरर्थक गप्पा, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गप्पा, समुद्राविषयीच्या गप्पा, आणि उन्नती-अवनतीविषयीच्या गप्पा; अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

202. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०२. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या वादविवादात्मक संभाषणात (विग्गाहिककथा) मग्न राहतात; जसे की - 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो. तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तू चुकीच्या मार्गावर चालत आहेस, मी योग्य मार्गावर चालत आहे. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे. जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास आणि जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे. तुझ्या मतातील दोष मी सिद्ध केला आहे, तू पराभूत झाला आहेस. स्वतःच्या मताचे समर्थन करण्यासाठी किंवा या दोषातून मुक्त होण्यासाठी काहीतरी मार्ग शोध, आणि जर तुझ्यामध्ये सामर्थ्य असेल तर याचे स्पष्टीकरण दे.' अशा प्रकारच्या वादविवादात्मक संभाषणापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

203. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ – ‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०३. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूतगिरीच्या कामात मग्न राहतात; जसे की - राजांचे, राजमंत्र्यांचे, क्षत्रियांचे, ब्राह्मणांचे, गृहपतींचे किंवा राजकुमारांचे निरोप घेऊन 'येथे जा, तिथे या, हे तिथे घेऊन जा, तिथून हे घेऊन या' अशी कामे करणे; अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूतगिरीच्या कामांपासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

204. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca. Iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ’’.

२०४. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून (लाभाच्या आशेने) ढोंगीपणा करतात, बढाया मारतात, शकुन-अपशकुन किंवा संकेत दाखवतात, लोकांना त्रास देऊन किंवा जबरदस्तीने दान मिळवतात, आणि एका लाभाने दुसऱ्या लाभाची इच्छा धरतात; अशा प्रकारच्या ढोंगीपणा आणि बढाया मारण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ.

मध्यम शील समाप्त.

Mahāsīlaṃ

महा शील

205. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ [Pg.64] mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०५. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या (तिरच्छानविज्जा) साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - हस्तसामुद्रिक किंवा शारीरिक लक्षणांवरून भविष्य सांगणे, शकुन-अपशकुन सांगणे, उल्कापात किंवा उत्पातांवरून भविष्य सांगणे, स्वप्नांचा अर्थ सांगणे, शारीरिक लक्षणांवरून भविष्य सांगणे, उंदराने कुरतडलेल्या कपड्यांवरून भविष्य सांगणे, अग्नीमध्ये हवन करणे, पळीने हवन करणे, कोंड्याचे हवन करणे, कण्यांचे हवन करणे, तांदळाचे हवन करणे, तुपाचे हवन करणे, तेलाचे हवन करणे, तोंडाने हवन करणे, रक्ताचे हवन करणे, अंगविद्या (शरीराच्या अवयवांवरून भविष्य सांगणे), वास्तुविद्या (घराच्या जागेविषयीचे शास्त्र), क्षत्रविद्या (राजकीय किंवा युद्धविषयक शास्त्र), स्मशानविद्या (स्मशानात राहून शिकायची विद्या), भूतविद्या (भूतबाधा उतरवणे), भूरीविद्या (भूगर्भातील गुप्तधनाचा शोध घेण्याची विद्या), सर्पविद्या (सर्पदंशावर उपचार करणे), विषविद्या (विष उतरवणे), विंचू चावल्यास उपचार करणे, उंदीर चावल्यास उपचार करणे, पक्ष्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे, कावळ्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे, आयुष्यमानाचा अंदाज सांगणे, बाण अडवण्याची विद्या, प्राण्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

206. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikalakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०६. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - रत्नांची लक्षणे ओळखणे, वस्त्रांची लक्षणे ओळखणे, काठीची लक्षणे ओळखणे, शस्त्रांची लक्षणे ओळखणे, तलवारीची लक्षणे ओळखणे, बाणांची लक्षणे ओळखणे, धनुष्याची लक्षणे ओळखणे, इतर शस्त्रास्त्रांची लक्षणे ओळखणे, स्त्रियांची लक्षणे ओळखणे, पुरुषांची लक्षणे ओळखणे, मुलांची लक्षणे ओळखणे, मुलींची लक्षणे ओळखणे, दासांची लक्षणे ओळखणे, दासींची लक्षणे ओळखणे, हत्तींची लक्षणे ओळखणे, घोड्यांची लक्षणे ओळखणे, म्हशींची लक्षणे ओळखणे, बैलांची लक्षणे ओळखणे, गाईंची लक्षणे ओळखणे, शेळ्यांची लक्षणे ओळखणे, मेंढ्यांची लक्षणे ओळखणे, कोंबड्यांची लक्षणे ओळखणे, लाव्हा पक्ष्यांची (वटुक) लक्षणे ओळखणे, घोरपडीची लक्षणे ओळखणे, घराच्या शिखराची (कण्णिका) लक्षणे ओळखणे, कासवांची लक्षणे ओळखणे, आणि प्राण्यांची लक्षणे ओळखणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

207. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०७. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - 'राजे युद्धासाठी बाहेर पडतील', 'राजे परत येतील', 'अंतर्गत (स्वदेशी) राजे आक्रमण करतील', 'बाह्य (परदेशी) राजे माघार घेतील', 'बाह्य राजे आक्रमण करतील', 'अंतर्गत राजे माघार घेतील', 'अंतर्गत राजांचा विजय होईल', 'बाह्य राजांचा पराजय होईल', 'बाह्य राजांचा विजय होईल', 'अंतर्गत राजांचा पराजय होईल', 'या राजाचा विजय होईल', 'त्या राजाचा पराजय होईल' अशा प्रकारचे भाकीत वर्तवणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

208. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati[Pg.65], ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०८. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी (तिरच्छानविज्जा) आणि मिथ्या उपजीविकेने (मिच्छाआजीव) आपली उपजीविका करतात. जसे की – चंद्रग्रहण होईल, सूर्यग्रहण होईल, नक्षत्रग्रहण होईल; चंद्र आणि सूर्याचा मार्ग सरळ असेल, चंद्र आणि सूर्याचा मार्ग चुकेल; नक्षत्रांचा मार्ग सरळ असेल, नक्षत्रांचा मार्ग चुकेल; उल्कापात होईल; दिशादाह होईल; भूकंप होईल; देवदुंदुभी (मेघगर्जना) होईल; चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांचे उगवणे, मावळणे, मलिन होणे आणि स्वच्छ होणे होईल; चंद्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल, सूर्यग्रहणाचा असा परिणाम होईल, नक्षत्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल; चंद्र आणि सूर्याच्या सरळ मार्गाचा असा परिणाम होईल, चंद्र आणि सूर्याच्या चुकीच्या मार्गाचा असा परिणाम होईल; नक्षत्रांच्या सरळ मार्गाचा असा परिणाम होईल, नक्षत्रांच्या चुकीच्या मार्गाचा असा परिणाम होईल; उल्कापाताचा असा परिणाम होईल; दिशादाहाचा असा परिणाम होईल; भूकंपाचा असा परिणाम होईल; देवदुंदुभीचा असा परिणाम होईल; चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांच्या उगवण्याचा, मावळण्याचा, मलिन होण्याचा आणि स्वच्छ होण्याचा असा परिणाम होईल – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

209. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२०९. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – चांगली वृष्टी (पाऊस) होईल, दुष्काळ पडेल; सुभिक्ष (अन्नाची मुबलकता) होईल, दुर्भिक्ष (अन्नाची टंचाई) होईल; क्षेम (सुरक्षितता) असेल, भय असेल; रोगराई होईल, आरोग्य लाभेल; बोटांनी मोजणे (मुद्रा), गणित (गणना), हिशोब (संख्यान), काव्यरचना (कावेय्य), लोकायत शास्त्र (लोकायत) – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

210. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṅkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२१०. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – विवाह जुळवणे (वधूला आणणे), विवाह करून देणे (कन्यादान करणे), मैत्री किंवा समझोता करणे, घटस्फोट किंवा विभक्त करणे, संपत्ती गोळा करणे, संपत्ती खर्च करणे, सौभाग्य वाढवणे, दुर्भाग्य आणणे, गर्भ टिकवणे किंवा गर्भपात करणे, जीभ बांधणे, जबडा बांधणे, हाताने मंत्रोच्चार करणे, जबड्याचे मंत्र म्हणणे, कानात मंत्र फुंकणे, आरशात देव उतरवून विचारणे, कुमारिकेच्या अंगात देव आणून विचारणे, दासीच्या अंगात देव आणून विचारणे, सूर्याची उपासना करणे, महाब्रह्माची उपासना करणे, तोंडातून अग्नी काढणे, लक्ष्मीचे आवाहन करणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

211. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.66]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā, mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ, osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

२११. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – शांतीकर्म (देवाला शांत करणे), नवस फेडणे, भूतविद्या, भूरिकर्म (भूमीसंबंधी विद्या), नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तूविद्या (घर बांधण्याची जागा ठरवणे), वास्तूचे शुद्धीकरण करणे, आचमन करवणे, स्नान घालणे, होम-हवन करणे, उलट्या करवणे, जुलाब देणे, वरच्या मार्गाने दोष बाहेर काढणे (वमन), खालच्या मार्गाने दोष बाहेर काढणे (विरेचन), डोकेदुखीवर उपचार करणे, कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध तयार करणे, नाकात औषध सोडणे (नस्यकर्म), डोळ्यात काजळ घालणे, थंड काजळ घालणे, मोतीबिंदू किंवा डोळ्यांचे उपचार करणे, शस्त्रक्रिया करणे, बालरोग चिकित्सा करणे, मूळ औषधी देणे, औषध लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे.

212. ‘‘Sa kho so, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi – mahārāja, rājā khattiyo muddhābhisitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti.

२१२. महाराज, अशा प्रकारे शीलाने संपन्न असलेला तो भिक्खू, शीलसंवर (शीलाचे रक्षण) केल्यामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. महाराज, ज्याप्रमाणे राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा, ज्याने आपल्या सर्व शत्रूंचा पराभव केला आहे, तो शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही भयाला पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, महाराज, शीलाने संपन्न असलेला भिक्खू शीलसंवर केल्यामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. या उदात्त शीलस्कंधाने (शीलाच्या समूहाने) युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा (अनावज्जसुख) अनुभव घेतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू शीलाने संपन्न असतो.

Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ.

महाशील समाप्त.

Indriyasaṃvaro

इंद्रिय संवर (इंद्रियांचे संयमन)

213. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

२१३. आणि महाराज, भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार (इंद्रियांचे दरवाजे सुरक्षित ठेवणारा) कसा होतो? महाराज, या शासनात (धम्मात) भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य रूपाचे (निमित्त) ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या तपशीलांचे (अनुव्यंजन) ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत (असंवर) ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (द्वेष/मनस्ताप) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी (संयमासाठी) प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म (विचार) जाणून तो त्याच्या बाह्य रूपाचे ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या तपशीलांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाचा संवर करतो. या उदात्त इंद्रिय संवराने युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात निष्कलंक सुखाचा (अव्यासेक सुख) अनुभव घेतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार होतो.

Satisampajaññaṃ

सती-संपजन्य (स्मृती आणि जागृतता)

214. ‘‘Kathañca[Pg.67], mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti.

२१४. आणि महाराज, भिक्खू स्मृती आणि संप्रजन्य (सति-सम्पजञ्ञ) यांनी युक्त कसा होतो? महाराज, या शासनात (धम्मात) भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना सजगतेने (संप्रजन्याने) कृती करतो; समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना सजगतेने कृती करतो; हात-पाय आखडताना किंवा पसरताना सजगतेने कृती करतो; संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र आणि चीवर धारण करताना सजगतेने कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना सजगतेने कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे होताना, बोलताना आणि मौन बाळगताना सजगतेने कृती करतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त असतो.

Santoso

संतोष (संतुष्टता)

215. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, mahārāja, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti.

२१५. आणि महाराज, भिक्खू संतुष्ट कसा होतो? महाराज, या शासनात भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने (भिक्षेने) संतुष्ट असतो. तो जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे आपले सर्व साहित्य (अष्टपरिकार) सोबत घेऊनच जातो. महाराज, ज्याप्रमाणे पंख असलेला पक्षी जिथे जिथे उडतो, तिथे तिथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे महाराज, भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे आपले साहित्य सोबत घेऊनच जातो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू संतुष्ट असतो.

Nīvaraṇappahānaṃ

नीवरणांचा त्याग (नीवरणप्पहान)

216. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato, vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

२१६. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, या आर्य इंद्रिय संवराने युक्त होऊन, या आर्य स्मृती-संप्रजन्याने युक्त होऊन आणि या आर्य संतोषाने युक्त होऊन, एकांत अशा शयनासनाचा (निवासस्थानाचा) आश्रय घेतो; जसे की अरण्य, वृक्षाची सावली (वृक्षमूल), पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताची पेंढी. तो भिक्षाटनावरून परत आल्यावर, भोजनोत्तर मांडी घालून (पद्मासन किंवा पालथी घालून), शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती (सति) प्रस्थापित करून बसतो.

217. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto [Pg.68] viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī, sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati, ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati, akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

२१७. तो लोकांमधील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून, लोभरहित चित्ताने विहरतो आणि अभिज्झेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद (द्वेष/क्रोध) नष्ट करून, द्वेषरहित चित्ताने सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची आणि हिताची चिंता करत विहरतो आणि व्यापादापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थिन-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) त्यागून, आळसरहित होऊन, प्रकाशाची संज्ञा ठेवून (आलोकसञ्ञी), स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त होऊन विहरतो आणि थिन-मिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) त्यागून, शांत चित्ताने विहरतो, स्वतःच्या अंतकरणात शांत चित्त ठेवून उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून, शंकेच्या पलीकडे गेलेला (तिण्णविचिकिच्छो) होऊन, कुशल धर्मांविषयी कोणतीही शंका न बाळगता विहरतो आणि विचिकित्सेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो.

218. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

२१८. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कर्ज घेऊन आपला व्यवसाय सुरू करतो. त्याचा तो व्यवसाय यशस्वी होतो. तो आपले जुने कर्ज पूर्णपणे फेडून टाकतो आणि आपल्या पत्नी व मुलांच्या पोषणासाठी त्याच्याकडे अतिरिक्त धन शिल्लक राहते. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी कर्ज घेऊन व्यवसाय सुरू केला होता. माझा तो व्यवसाय यशस्वी झाला. मी माझे जुने कर्ज फेडले आहे आणि आता माझ्याकडे कुटुंब चालवण्यासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक आहे.' या कर्जमुक्तीच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

219. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya; bhattaṃ cassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno; bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto; bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

२१९. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असेल; त्याला अन्नाची चव लागत नसेल आणि त्याच्या शरीरात ताकद नसेल. काही काळाने तो त्या आजारातून मुक्त होतो; त्याला अन्नाची चव लागू लागते आणि त्याच्या शरीरात ताकद येते. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी होतो; मला अन्नाची चव लागत नव्हती आणि माझ्या शरीरात ताकद नव्हती. आता मी त्या आजारातून मुक्त झालो आहे; मला अन्नाची चव लागते आहे आणि माझ्या शरीरात ताकदही आहे.' या निरोगी होण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

220. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ, somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto [Pg.69] sotthinā abbhayena. Natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

२२०. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कारागृहात (बंदीखान्यात) बंदिस्त असेल. काही काळाने तो त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त होतो, आणि त्याच्या संपत्तीचे काहीही नुकसान होत नाही. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी कारागृहात बंदिस्त होतो, आता मी त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त झालो आहे. माझ्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नाही.' या कारागृहातून सुटण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

221. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

२२१. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य गुलाम असेल, जो स्वतःचा मालक नसेल, दुसऱ्यावर अवलंबून असेल आणि आपल्या इच्छेनुसार कुठेही जाऊ शकत नसेल. काही काळाने तो त्या गुलामगिरीतून मुक्त होतो, स्वतःचा मालक बनतो, स्वतंत्र होतो आणि आपल्या इच्छेनुसार कुठेही जाण्यास समर्थ होतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी गुलाम होतो, स्वतःचा मालक नव्हतो, दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि माझ्या इच्छेनुसार कुठेही जाऊ शकत नव्हतो. आता मी त्या गुलामगिरीतून मुक्त झालो आहे, स्वतःचा मालक बनलो आहे, स्वतंत्र झालो आहे आणि माझ्या इच्छेनुसार कुठेही जाण्यास समर्थ आहे.' या गुलामगिरीतून मुक्त होण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

222. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya sotthinā, gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi taṃ kantāraṃ nitthiṇṇo sotthinā, gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

२२२. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा धनवान आणि समृद्ध मनुष्य अन्नधान्याची टंचाई असलेल्या आणि भययुक्त अशा लांबच्या वाळवंटी प्रवासाला निघतो. काही काळाने तो त्या कठीण प्रवासातून सुखरूप पार पडतो आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी धन आणि समृद्धीसह अन्नधान्याची टंचाई असलेल्या आणि भययुक्त अशा कठीण प्रवासाला निघालो होतो. आता मी त्या कठीण प्रवासातून सुखरूप पार पडलो आहे आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचलो आहे.' या सुरक्षित ठिकाणी पोहोचण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

223. ‘‘Evameva kho, mahārāja, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati.

२२३. महाराज, त्याचप्रमाणे जोपर्यंत भिक्खूने स्वतःमधील या पाच नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) त्याग केलेला नसतो, तोपर्यंत तो त्यांना कर्जासारखे, आजारासारखे, कारागृहासारखे, गुलामगिरीसारखे आणि वाळवंटातील कठीण प्रवासासारखे स्वतःमध्ये पाहतो.

224. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ; evameva kho, mahārāja, bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.

२२४. महाराज, ज्याप्रमाणे कर्जमुक्ती, निरोगीपणा, कारागृहातून सुटका, गुलामगिरीतून स्वातंत्र्य आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचणे असते; त्याचप्रमाणे महाराज, जेव्हा भिक्खू स्वतःमधील या पाच नीवरणांचा त्याग करतो, तेव्हा तो स्वतःला त्या अडथळ्यांपासून मुक्त झाल्याचे पाहतो.

225. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

२२५. जेव्हा तो स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा नाश झालेला पाहतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये प्रमोद उत्पन्न होतो; प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते; प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याचे शरीर शांत होते; शांत शरीर असलेला सुखाचा अनुभव घेतो; सुखी असलेल्याचे चित्त समाधीस्थ होते.

Paṭhamajjhānaṃ

प्रथम ध्यान

226. ‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva [Pg.70] kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

२२६. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा प्रथम ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही.

227. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya, sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२२७. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा कुशल न्हावी किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा कांस्यपात्रात अंघोळीचे चूर्ण टाकून, त्यावर वारंवार पाणी शिंपडून त्याचा गोळा बनवतो; तो अंघोळीच्या चूर्णाचा गोळा पाण्याने ओला होतो, पाण्याने युक्त होतो, आतून व बाहेरून पाण्याने व्यापला जातो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे.

Dutiyajjhānaṃ

द्वितीय ध्यान

228. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

२२८. पुन्हा, महाराज, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने, आध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताचा एकाग्रभाव असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही.

229. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, udakarahado gambhīro ubbhidodako tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālenakālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ [Pg.71] hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२२९. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा खोल पाण्याचा तलाव असेल, ज्यामध्ये खालूनच पाणी झिरपून वर येत असेल, ज्याला पूर्वेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, दक्षिणेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, पश्चिमेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, उत्तरेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, आणि पर्जन्यदेव देखील वेळोवेळी मुसळधार पाऊस पाडत नसेल; तरीही त्या तलावातूनच थंड पाण्याचा झरा वर येऊन त्या संपूर्ण तलावाला थंड पाण्याने ओले करेल, सर्व बाजूंनी ओले करेल, परिपूर्ण करेल आणि व्यापून टाकेल. त्या संपूर्ण तलावाचा कोणताही भाग थंड पाण्याने न व्यापलेला राहणार नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे.

Tatiyajjhānaṃ

तृतीय ध्यान

230. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti.

२३०. पुन्हा, महाराज, भिक्खू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे उपेक्षक होऊन विहरतो, तो स्मृतिवान आणि संप्रजन्ययुक्त असतो, आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य लोक म्हणतात की, 'उपेक्षक, स्मृतिवान आणि सुखविहारी'; अशा तृतीय ध्यानाचा लाभ घेऊन तो विहरतो. तो याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला राहत नाही.

231. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२३१. ज्याप्रमाणे, महाराज, निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावामध्ये काही कमळे पाण्यातच जन्मतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याच्या वर न येता पाण्यातच बुडून राहून पोषण पावतात; ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी ओली होतात, परिपूर्ण होतात आणि व्यापली जातात. त्या निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांचा कोणताही भाग थंड पाण्याने न व्यापलेला राहत नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे.

Catutthajjhānaṃ

चतुर्थ ध्यान

232. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti.

२३२. पुन्हा, महाराज, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सौमनस्य आणि दौर्मनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चतुर्थ ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला राहत नाही.

233. ‘‘Seyyathāpi[Pg.72], mahārāja, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२३३. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा मनुष्य पांढऱ्या वस्त्राने डोक्यासह स्वतःला गुंडाळून बसलेला असेल, त्याच्या शरीराचा कोणताही भाग पांढऱ्या वस्त्राने न व्यापलेला राहणार नाही; त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे.

Vipassanāñāṇaṃ

विपश्यना ज्ञान

234. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādana-parimaddana-bhedana-viddhaṃsana-dhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti.

२३४. अशा प्रकारे चित्त समाधीस्थ, शुद्ध, निर्मळ, निष्कलंक, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी चित्त प्रवृत्त करतो, चित्त वळवतो. तो अशा प्रकारे जाणतो – 'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न आणि पेजेने वाढलेले आहे, अनित्य आहे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, छिन्नभिन्न होणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बांधलेले आहे.'

235. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno; tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२३५. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वैडूर्य मणी असावा; आणि त्यामध्ये निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा मनुष्य तो मणी हातात घेऊन त्याचे निरीक्षण करेल— 'हा वैडूर्य मणी सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला आहे.' महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो आपले चित्त ज्ञानदर्शनासाठी वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो— 'माझा हा शरीररूपी देह रूपवान आहे, चार महाभूतांपासून बनलेला आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेला आहे, अन्न-कण्यांच्या आहाराने वाढलेला आहे, अनित्य असणारा, उटणे लावणे, चोळणे, नाश पाडणे आणि विखुरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे असा आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बांधलेले आहे.' महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.

Manomayiddhiñāṇaṃ

मनोमय इद्धी ज्ञान

236. ‘‘So [Pg.73] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ.

२३६. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपवान, मनोमय, सर्व अंगोपांगांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो.

237. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo, ayaṃ īsikā, añño muñjo, aññā īsikā, muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi, añño asi, aññā kosi, kosiyā tveva asi pavāḷho’’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo. Añño ahi, añño karaṇḍo, karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२३७. महाराज, ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने मुंज गवतातून त्याची काडी बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल— 'हे मुंज गवत आहे, ही काडी आहे. मुंज गवत वेगळे आहे, काडी वेगळी आहे. मुंज गवतातूनच ही काडी बाहेर काढली आहे.' महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने म्यानातून तलवार बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल— 'ही तलवार आहे, हे म्यान आहे. तलवार वेगळी आहे, म्यान वेगळे आहे. म्यानातूनच ही तलवार बाहेर काढली आहे.' महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने सापाच्या कातडीतून साप बाहेर काढावा. त्याला असा विचार येईल— 'हा साप आहे, ही कातडी आहे. साप वेगळा आहे, कातडी वेगळी आहे. कातडीतूनच हा साप बाहेर काढला आहे.' महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपवान, मनोमय, सर्व अंगोपांगांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.

Iddhividhañāṇaṃ

इद्धिविध ज्ञान

238. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā[Pg.74]. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

२३८. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, विविध ऋद्धी (इद्धिविध) प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो— एक असूनही अनेक रूपे धारण करतो, अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंतीच्या पलीकडे, कुंपणाच्या पलीकडे आणि पर्वताच्या पलीकडे न अडकता जणू काही आकाशातून जावे तसा निघून जातो; पाण्यात जसे डुबकी मारावी व वर यावे, तसे जमिनीमध्येही डुबकी मारतो आणि वर येतो; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागाचा भेद न करता पाण्यावरून चालत जातो; पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून उडतो; इतके मोठे सामर्थ्य आणि प्रभाव असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला देखील हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; आणि ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने गमन करतो.

239. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaṃ yadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaṃ yadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaṃ yadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२३९. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कुंभार किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मातीपासून त्याला हव्या असलेल्या विविध आकारांची भांडी बनवू शकतो, ती तयार करू शकतो. महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखादा कुशल हस्तिदंताचा कारागीर किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेल्या हस्तिदंतापासून त्याला हव्या असलेल्या हस्तिदंताच्या विविध कलाकृती बनवू शकतो, त्या तयार करू शकतो. महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखादा कुशल सुवर्णकार किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यापासून त्याला हव्या असलेल्या सोन्याच्या विविध अलंकार बनवू शकतो, ते तयार करू शकतो. महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो विविध ऋद्धी (इद्धिविध) प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो— एक असूनही अनेक रूपे धारण करतो, अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंतीच्या पलीकडे, कुंपणाच्या पलीकडे आणि पर्वताच्या पलीकडे न अडकता जणू काही आकाशातून जावे तसा निघून जातो; पाण्यात जसे डुबकी मारावी व वर यावे, तसे जमिनीमध्येही डुबकी मारतो आणि वर येतो; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागाचा भेद न करता पाण्यावरून चालत जातो; पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून उडतो; इतके मोठे सामर्थ्य आणि प्रभाव असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला देखील हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; आणि ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने गमन करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे.

Dibbasotañāṇaṃ

दिव्य श्रोत्र ज्ञान

240. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca.

२४०. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, दिव्य श्रोत्र-धातू प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी कानांच्या मर्यादेपलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्र-धातूने देव आणि मनुष्य या दोन्ही प्रकारचे, मग ते दूर असोत वा जवळ, सर्व शब्द ऐकतो.

241. ‘‘Seyyathāpi[Pg.75], mahārāja, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo’ itipi, ‘mudiṅgasaddo’ itipi, ‘saṅkhapaṇavadindimasaddo’ itipi. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२४१. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य लांबच्या प्रवासाला निघाला असता, त्याला मोठ्या ढोलाचा (भेरीचा) आवाज, मृदंगाचा आवाज, शंखाचा आवाज, पणवाचा (डमरूचा) किंवा दिंडिमाचा (नगार्‍याचा) आवाज ऐकू येईल. त्याला असे वाटेल - ‘हा मोठ्या ढोलाचा आवाज आहे’, ‘हा मृदंगाचा आवाज आहे’, ‘हा शंख, पणव आणि दिंडिमाचा आवाज आहे’. महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूंचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून (मळापासून) मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त दिव्य श्रोतधातूसाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते मानवी मर्यादा ओलांडलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने दिव्य आणि मानवी, दोन्ही प्रकारचे, मग ते दूर असोत वा जवळ, सर्व शब्द ऐकतात. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.”

Cetopariyañāṇaṃ

चेतोपरियज्ञान

242. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

२४२. “ते जेव्हा चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त चेतोपरियज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात - सराग (रागासहित) चित्ताला ‘हे सराग चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतराग (रागरहित) चित्ताला ‘हे वीतराग चित्त आहे’ असे जाणतात; सदोष (द्वेषासहित) चित्ताला ‘हे सदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतदोष (द्वेषरहित) चित्ताला ‘हे वीतदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; समोह (मोहासहित) चित्ताला ‘हे समोह चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतमोह (मोहरहित) चित्ताला ‘हे वीतमोह चित्त आहे’ असे जाणतात; संखित्त (संकुचित) चित्ताला ‘हे संखित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; विक्खित्त (विखुरलेल्या) चित्ताला ‘हे विक्खित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; महग्गत (महान अवस्थेला पोहोचलेल्या) चित्ताला ‘हे महग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; अमहग्गत (महान अवस्थेला न पोहोचलेल्या) चित्ताला ‘हे अमहग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; सउत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ इतर चित्त आहे अशा) चित्ताला ‘हे सउत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; अनुत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ इतर चित्त नाही अशा) चित्ताला ‘हे अनुत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; समाहित (एकाग्र) चित्ताला ‘हे समाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; असमाहित (एकाग्र नसलेल्या) चित्ताला ‘हे असमाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; विमुक्त (मुक्त झालेल्या) चित्ताला ‘हे विमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात; अविमुक्त (मुक्त न झालेल्या) चित्ताला ‘हे अविमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात.”

243. ‘‘Seyyathāpi[Pg.76], mahārāja, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā ‘sakaṇika’nti jāneyya, akaṇikaṃ vā ‘akaṇika’nti jāneyya; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२४३. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा तरुण पुरुष, ज्याला नटण्याची-सजण्याची आवड आहे, त्याने स्वच्छ, उजळ अशा आरशात किंवा स्वच्छ पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले असता, जर चेहऱ्यावर डाग असेल तर ‘डाग आहे’ असे जाणेल, आणि डाग नसेल तर ‘डाग नाही’ असे जाणेल; महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूंचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त चेतोपरियज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात - सराग चित्ताला ‘हे सराग चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतराग चित्ताला ‘हे वीतराग चित्त आहे’ असे जाणतात; सदोष चित्ताला ‘हे सदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतदोष चित्ताला ‘हे वीतदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; समोह चित्ताला ‘हे समोह चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतमोह चित्ताला ‘हे वीतमोह चित्त आहे’ असे जाणतात; संखित्त चित्ताला ‘हे संखित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; विक्खित्त चित्ताला ‘हे विक्खित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; महग्गत चित्ताला ‘हे महग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; अमहग्गत चित्ताला ‘हे अमहग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; सउत्तर चित्ताला ‘हे सउत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; अनुत्तर चित्ताला ‘हे अनुत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; समाहित चित्ताला ‘हे समाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; असमाहित चित्ताला ‘हे असमाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; विमुक्त चित्ताला ‘हे विमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात; अविमुक्त चित्ताला ‘हे अविमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.”

Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ

पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान

244. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto [Pg.77] evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

२४४. “ते जेव्हा चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, जसे की - एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवट्टकल्प, अनेक विवट्टकल्प, अनेक संवट्ट-विवट्टकल्प. ‘त्या अमक्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत पावून मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत पावून मी येथे जन्माला आलो.’ अशा प्रकारे ते सविस्तर कारणांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात.”

245. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya. So tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२४५. “महाराज, हे अगदी तसेच आहे, जसे एखाद्या माणसाने आपल्या स्वतःच्या गावातून दुसऱ्या गावाला जावे, तिथून पुन्हा आणखी एका गावाला जावे आणि शेवटी त्या गावातून आपल्या स्वतःच्याच मूळ गावी परत यावे. त्याला असा विचार येईल – ‘मी माझ्या स्वतःच्या गावातून अमुक एका गावाला गेलो होतो, तिथे मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; तिथून मी दुसऱ्या अमुक गावाला गेलो, तिथेही मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; आणि आता मी त्या गावातून माझ्या स्वतःच्याच गावी परत आलो आहे.’ महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश काळ), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा उत्पत्ती काळ), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प: ‘तिथे मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, असा आहार घेणारा, अशा सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमुक ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, असा आहार घेणारा, अशा सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तिथून च्युत होऊन मी इथे जन्माला आलो.’ अशा प्रकारे तो आकारासह (तपशीलासह) आणि उद्देशासह (वैशिष्ट्यांसह) आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ (सांमञ्ञफल) आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे.”

Dibbacakkhuñāṇaṃ

दिव्यचक्षू ज्ञान (दिब्बचक्खुञाण)

246. ‘‘So [Pg.78] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

२४६. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) जाणून घेण्याच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने (दिब्बचक्खुने) प्राण्यांना च्युत होताना (मरताना) आणि उत्पन्न होताना (जन्म घेताना) पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुवर्ण (सुंदर) व दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो – ‘अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने (शारीरिक गैरवर्तनाने), वाचिक दुश्चरित्राने (वाणीच्या गैरवर्तनाने) आणि मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते; ते आर्यांची (सत्पुरुषांची) निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर (विघटनानंतर), मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायिक सुचरित्राने, वाचिक सुचरित्राने आणि मानसिक सुचरित्राने युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक् दृष्टी असणारे आणि सम्यक् दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो.”

247. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, majjhe siṅghāṭake pāsādo. Tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhe siṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhe siṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime [Pg.79] vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. ‘Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.

२४७. “महाराज, हे अगदी तसेच आहे, जसे एखाद्या चौकाच्या मध्यभागी एक प्रासाद (भव्य इमारत) असावा. तिथे चांगल्या दृष्टी असलेला एखादा माणूस उभा राहून लोकांना घरांमध्ये प्रवेश करताना, घरातून बाहेर पडताना, रस्त्यावरून ये-जा करताना आणि चौकाच्या मध्यभागी बसलेले पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हे लोक घरात प्रवेश करत आहेत, हे बाहेर पडत आहेत, हे रस्त्यावरून ये-जा करत आहेत आणि हे चौकाच्या मध्यभागी बसले आहेत.’ महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्ती जाणून घेण्याच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो – ‘अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने, वाचिक दुश्चरित्राने आणि मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते; ते आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायिक सुचरित्राने, वाचिक सुचरित्राने आणि मानसिक सुचरित्राने युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक् दृष्टी असणारे आणि सम्यक् दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.”

Āsavakkhayañāṇaṃ

आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान (आसवक्खयज्ञान)

248. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttami’ti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

२४८. अशा प्रकारे चित्त एकाग्र, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, लवचिक, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप झाले असता, तो भिक्खू आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो; 'हा दुःखसमुदय (दुःखाची उत्पत्ती) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्या भिक्खूचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो.

249. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. ‘So idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.80], ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idaṃ kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. Imasmā ca pana, mahārāja, sandiṭṭhikā sāmaññaphalā aññaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā natthī’’ti.

२४९. महाराज, ज्याप्रमाणे पर्वतांच्या दरम्यान असलेला एखादा पाण्याचा तलाव स्वच्छ, प्रसन्न आणि गढूळ नसलेला असावा. तिथे काठावर उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस शिंपले, शंख, वाळू, खडे आणि माशांचे थवे इकडेतिकडे फिरताना किंवा स्थिर राहिलेले पाहू शकेल. त्याला असा विचार येईल – 'हा पाण्याचा तलाव खरोखरच स्वच्छ, प्रसन्न आणि गढूळ नसलेला आहे. यामध्ये हे शिंपले, शंख, खडे आणि माशांचे थवे फिरत आहेत आणि स्थिरही आहेत.' महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त एकाग्र, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, लवचिक, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप होते, तेव्हा तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्या भिक्खूचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो. महाराज, हेच ते प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अत्यंत उत्कृष्ट आणि श्रेष्ठ आहे. आणि महाराज, या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळापेक्षा अधिक उत्कृष्ट किंवा अधिक श्रेष्ठ असे दुसरे कोणतेही प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ नाही.

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanā

अजातशत्रूने उपासकत्व ग्रहण करणे

250. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ, bhante, bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ issariyakāraṇā jīvitā voropesiṃ. Tassa me, bhante bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti.

२५०. असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला, “अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! भंते, ज्याप्रमाणे कोणी उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करून ठेवावे, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा रस्ता चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा घेऊन उभे राहावे जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. भंते, माझ्याकडून अज्ञानामुळे, मोहामुळे आणि अकुशलतेमुळे मोठा अपराध झाला आहे, की मी राज्याच्या लोभाने माझे धार्मिक आणि न्यायप्रिय पिता (वडिलांचा) जीव घेतला. भंते, भगवंतांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा, जेणेकरून भविष्यात मी स्वतःवर संयम ठेवीन.”

251. ‘‘Taggha tvaṃ, mahārāja, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā voropesi. Yato ca kho tvaṃ, mahārāja, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, mahārāja, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti.

२५१. “महाराज, खरोखरच तुझ्याकडून अज्ञानामुळे, मोहामुळे आणि अकुशलतेमुळे अपराध झाला आहे, की तू तुझ्या धार्मिक आणि न्यायप्रिय पित्याचा जीव घेतलास. परंतु महाराज, तू तुझा अपराध अपराध म्हणून पाहून धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करत आहेस, म्हणून आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो. महाराज, आर्य विनयामध्ये हीच प्रगती आहे की, जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतो, धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतो आणि भविष्यात संयम राखतो.”

252. Evaṃ [Pg.81] vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

२५२. असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला, “भंते, आता आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “महाराज, तुला आता ज्याची योग्य वेळ वाटते, ते तू कर.” त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून, आनंद व्यक्त करून आसनावरून उठला. त्याने भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो निघून गेला.

253. Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa bhikkhū āmantesi – ‘‘khatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Sacāyaṃ, bhikkhave, rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ uppajjissathā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

२५३. त्यानंतर, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू निघून गेल्यावर लगेचच भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूंनो, या राजाने स्वतःचेच नुकसान केले आहे. भिक्खूंनो, या राजाने स्वतःचाच घात केला आहे. भिक्खूंनो, जर या राजाने आपल्या धार्मिक आणि न्यायप्रिय पित्याचा जीव घेतला नसता, तर याच आसनावर बसले असताना त्याला विरज, विमल असे धम्मचक्षू प्राप्त झाले असते.” भगवंत असे म्हणाले. ते भिक्खू आनंदी होऊन भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करते झाले.

Sāmaññaphalasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.

दुसरे सामञ्ञफल सुत्त समाप्त झाले.

3. Ambaṭṭhasuttaṃ

३. अम्बट्ठ सुत्त

254. Evaṃ [Pg.82] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.

२५४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'इच्छानांगल' नावाच्या कोसलवासीयांच्या ब्राह्मण ग्रामात पोहोचले. तिथे भगवान इच्छानांगल जवळील इच्छानांगल वनखंडात विहार करत होते.

Pokkharasātivatthu

पोक्खरसातीची कथा

255. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Assosi kho brāhmaṇo pokkharasāti – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

२५५. त्या वेळी पोक्खरसाति नावाचा ब्राह्मण उक्कठ्ठ नगरात राहत होता. हे नगर लोकसंख्येने दाटलेले, गवत, लाकूड व पाण्याने समृद्ध, धान्याने परिपूर्ण आणि कोसलचा राजा पसेनदी याने राजदाय व ब्रह्मदेय म्हणून दिलेले एक समृद्ध राज्य होते. पोक्खरसाति ब्राह्मणाने असे ऐकले की, 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले श्रमण गौतम सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत इच्छानंगल येथे आले असून, ते इच्छानंगल येथील वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजासहित या सृष्टीला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि पर्यवसान-कल्याणकारी, अर्थपूर्ण व सुस्पष्ट शब्दांत धम्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.'

Ambaṭṭhamāṇavo

अम्बट्ठ माणव

256. Tena kho pana samayena brāhmaṇassa pokkharasātissa ambaṭṭho nāma māṇavo antevāsī hoti ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo anuññātapaṭiññāto sake ācariyake tevijjake pāvacane [Pg.83] – ‘‘yamahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ jānāsi tamahaṃ jānāmī’’ti.

२५६. त्या वेळी पोक्खरसाति ब्राह्मणाचा अम्बट्ठ नावाचा एक तरुण (माणव) अंतेवासी (शिष्य) होता. तो वेदांचा अभ्यासक व मंत्रांचा धारक होता. निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरप्रभेद (उच्चारशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास (पुराणकथा) यांसह तिन्ही वेदांमध्ये तो पारंगत होता. तो पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत शास्त्र व महापुरुषांच्या लक्षणशास्त्रामध्ये पूर्णपणे निपुण होता. आपल्या गुरूंच्या तीन वेदांच्या शिकवणीत त्याला अशी मान्यता व संमती मिळाली होती की, 'जे मला माहीत आहे, ते तुला माहीत आहे; आणि जे तुला माहीत आहे, ते मला माहीत आहे.'

257. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta ambaṭṭha, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā, arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotīti. Ehi tvaṃ tāta ambaṭṭha, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ jānāhi, yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso, tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāmā’’ti.

२५७. तेव्हा पोक्खरसाति ब्राह्मणाने अम्बट्ठ माणवाला बोलावून म्हटले, 'प्रिय अम्बट्ठ, हे श्रमण गौतम शाक्यपुत्र असून शाक्यकुळातून प्रव्रजित झाले आहेत. ते सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत इच्छानंगल येथे आले असून, ते इच्छानंगल येथील वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजासहित या सृष्टीला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि पर्यवसान-कल्याणकारी, अर्थपूर्ण व सुस्पष्ट शब्दांत धम्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते. म्हणून प्रिय अम्बट्ठ, तू जा आणि जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे त्यांच्याकडे जा; त्यांच्याकडे जाऊन श्रमण गौतमांबद्दल जाणून घे, की त्या पूजनीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; ते पूजनीय गौतम खरोखरच तशा गुणांचे आहेत की नाही. जेणेकरून आपण त्या पूजनीय गौतमांबद्दल प्रत्यक्ष जाणून घेऊ शकू.'

258. ‘‘Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi – ‘yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso’’’ti?

२५८. अम्बट्ठ म्हणाला, 'पण पूजनीय गुरुवर्य, मी त्या पूजनीय गौतमांबद्दल कसे काय जाणून घेऊ शकेन की—त्या पूजनीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; आणि ते पूजनीय गौतम खरोखरच तशा गुणांचे आहेत की नाही?'

‘‘Āgatāni kho, tāta ambaṭṭha, amhākaṃ mantesu dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti [Pg.84] sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Ahaṃ kho pana, tāta ambaṭṭha, mantānaṃ dātā; tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti.

पोक्खरसाति म्हणाला, 'प्रिय अम्बट्ठ, आपल्या मंत्रांमध्ये (वेदांमध्ये) महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे सांगितली आहेत. ज्याने युक्त असलेल्या महापुरुषासाठी केवळ दोनच मार्ग (गती) असतात, तिसरा नाही. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती राजा होतो—धार्मिक, धर्मराजा, चारही दिशांचा विजेता, आपल्या राज्याला स्थैर्य देणारा आणि सात रत्नांनी युक्त असलेला. त्याच्याकडे ही सात रत्ने असतात. ती म्हणजे—चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न (सल्लागाररत्न). त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा पाडाव करणारे पुत्र असतात. तो समुद्रापर्यंत पसरलेल्या या पृथ्वीवर कोणत्याही दंडाशिवाय किंवा शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माच्या (न्यायाच्या) बळावर विजय मिळवून राज्य करतो. परंतु, जर त्याने गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होतो आणि जगावरील अज्ञानाचा पडदा दूर करतो. आणि प्रिय अम्बट्ठ, मी या मंत्रांचा दाता (शिकवणारा) आहे आणि तू या मंत्रांचा ग्रहणकर्ता (शिकणारा) आहेस.'

259. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vaḷavārathamāruyha sambahulehi māṇavakehi saddhiṃ yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Tañhi mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya idhūpasaṅkantā’’ti.

२५९. अम्बट्ठ माणवाने 'तसेच असो, गुरुवर्य,' असे म्हणून पोक्खरसाति ब्राह्मणाचे म्हणणे मान्य केले. तो आपल्या आसनावरून उठला, पोक्खरसाति ब्राह्मणाला अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून, घोडी जोडलेल्या रथात बसला आणि अनेक तरुण सहकाऱ्यांसह जेथे इच्छानंगल वनखंड होता, तिकडे निघाला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, तो रथातून खाली उतरला आणि पायीच आरामात (विहारात) प्रवेश केला. त्या वेळी अनेक भिक्खू मोकळ्या जागेत चंक्रमण करत होते. तेव्हा अम्बट्ठ माणव जेथे ते भिक्खू होते, तेथे गेला आणि त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना म्हणाला, 'हे पूजनीय महोदय, सध्या ते पूजनीय गौतम कोठे विहार करत आहेत? आम्ही त्या पूजनीय गौतमांच्या दर्शनासाठीच येथे आलो आहोत.'

260. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho ambaṭṭho māṇavo abhiññātakolañño ceva abhiññātassa ca brāhmaṇassa pokkharasātissa antevāsī. Agaru kho pana bhagavato evarūpehi kulaputtehi saddhiṃ kathāsallāpo hotī’’ti. Te ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘eso ambaṭṭha vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭehi, vivarissati te bhagavā dvāra’’nti.

२६०. तेव्हा त्या भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला, 'हा अम्बट्ठ माणव एका प्रसिद्ध कुळातील आहे आणि प्रसिद्ध पोक्खरसाति ब्राह्मणाचा अंतेवासी (शिष्य) आहे. अशा कुलीन तरुणांशी संवाद साधणे भगवंतांना जड जाणार नाही (भगवान सहजपणे संवाद साधतील).' त्यांनी अम्बट्ठ माणवाला म्हटले, 'हे अम्बट्ठ, तो समोर बंद दरवाजा असलेला विहार आहे. तेथे शांतपणे जा, घाई न करता व्हरांड्यात प्रवेश कर आणि खोकून दरवाजाची कडी वाजव. भगवान तुझ्यासाठी दरवाजा उघडतील.'

261. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena so vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṃ. Pāvisi ambaṭṭho māṇavo. Māṇavakāpi pavisitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kañci kañci kathaṃ [Pg.85] sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti.

२६१. तेव्हा अंबट्ठ तरुण ज्या विहाराचे दार बंद होते, तिथे शांतपणे गेला आणि घाई न करता व्हरांड्यात प्रवेश करून, खोकून त्याने कडी वाजवली. भगवंतांनी दार उघडले. अंबट्ठ तरुणाने आत प्रवेश केला. इतर तरुणही आत आले आणि त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. परंतु अंबट्ठ तरुण फेऱ्या मारत (चक्रमण करत) असतानाही बसलेल्या भगवंतांशी काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत राहिला, आणि उभा असतानाही बसलेल्या भगवंतांशी काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत राहिला.

262. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ nu te, ambaṭṭha, brāhmaṇehi vuddhehi mahallakehi ācariyapācariyehi saddhiṃ kathāsallāpo hoti, yathayidaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ nisinnena mayā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti?

२६२. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – “अंबट्ठ, वयाने वृद्ध, ज्येष्ठ असलेल्या आणि आचार्यांचे आचार्य असलेल्या ब्राह्मणांशी तुझे संभाषण असेच होते काय, जसे तू माझ्याशी करत आहेस—मी बसलेला असताना तू चालत आणि उभा राहून काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत आहेस?”

Paṭhamaibbhavādo

प्रथम इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा पहिला वाद)

263. ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Gacchanto vā hi, bho gotama, gacchantena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, ṭhito vā hi, bho gotama, ṭhitena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, nisinno vā hi, bho gotama, nisinnena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, sayāno vā hi, bho gotama, sayānena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, tehipi me saddhiṃ evaṃ kathāsallāpo hoti, yathariva bhotā gotamenā’’ti. ‘‘Atthikavato kho pana te, ambaṭṭha, idhāgamanaṃ ahosi, yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyātha. Avusitavāyeva kho pana bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo vusitamānī kimaññatra avusitattā’’ti.

२६३. “असे नाही, हे गौतम! कारण चालणाऱ्या ब्राह्मणाने चालणाऱ्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाने उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; बसलेल्या ब्राह्मणाने बसलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; आणि झोपलेल्या ब्राह्मणाने झोपलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे. पण हे गौतम, जे मुंडण केलेले श्रमणक, हीन कुळातील (इब्भ), काळे आणि ब्रह्मदेवाच्या पायापासून उत्पन्न झालेले आहेत, त्यांच्याशी माझे संभाषण असेच होते, जसे सन्माननीय गौतमांशी होत आहे.” [भगवंत म्हणाले:] “अंबट्ठ, तू एका विशिष्ट हेतूने येथे आला आहेस. ज्या हेतूने तुम्ही आला आहात, त्याच हेतूवर नीट लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. परंतु, हा अंबट्ठ तरुण अजून अशिक्षित असूनही स्वतःला सुशिक्षित समजतो. हे त्याच्या अशिक्षितपणाशिवाय दुसरे काय आहे?”

264. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavatā avusitavādena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṃyeva khuṃsento bhagavantaṃyeva vambhento bhagavantaṃyeva upavadamāno – ‘‘samaṇo ca me, bho, gotamo pāpito bhavissatī’’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘caṇḍā, bho gotama, sakyajāti; pharusā, bho gotama, sakyajāti; lahusā, bho gotama, sakyajāti; bhassā, bho gotama, sakyajāti; ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe [Pg.86] mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ paṭhamaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

२६४. तेव्हा भगवंतांनी 'अशिक्षित' म्हटल्यामुळे अंबट्ठ तरुण संतप्त आणि नाराज झाला. भगवंतांचाच अपमान करत, त्यांचीच निंदा करत आणि त्यांच्यावरच आक्षेप घेत—'मी या श्रमण गौतमाला धडा शिकवीन'—असे मनात आणून तो भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, शाक्य जात अत्यंत क्रूर आहे; हे गौतम, शाक्य जात उद्धट आहे; हे गौतम, शाक्य जात चंचल आहे; हे गौतम, शाक्य जात बडबडी आहे. हीन कुळातील (इब्भ) असूनही ते ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत, त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा पहिला आरोप केला.

Dutiyaibbhavādo

द्वितीय इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा दुसरा वाद)

265. ‘‘Kiṃ pana te, ambaṭṭha, sakyā aparaddhu’’nti? ‘‘Ekamidāhaṃ, bho gotama, samayaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṃ agamāsiṃ. Yena sakyānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃ. Tena kho pana samayena sambahulā sakyā ceva sakyakumārā ca sandhāgāre uccesu āsanesu nisinnā honti aññamaññaṃ aṅgulipatodakehi sañjagghantā saṃkīḷantā, aññadatthu mamaññeva maññe anujagghantā, na maṃ koci āsanenapi nimantesi. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ dutiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

२६५. [भगवंतांनी विचारले:] “पण अंबट्ठ, शाक्यांनी तुझ्याशी काय अपराध केला आहे?” [अंबट्ठ म्हणाला:] “हे गौतम, एकदा मी माझे आचार्य पोक्खरसाती ब्राह्मण यांच्या काही कामानिमित्त कपिलवस्तूला गेलो होतो. तिथे मी शाक्यांच्या संथागारात (सभागृहात) गेलो. त्या वेळी अनेक शाक्य आणि शाक्य कुमार संथागारात उंच आसनांवर बसले होते. ते एकमेकांना बोटांनी गुदगुल्या करत मोठ्याने हसत आणि खेळत होते. मला असे वाटले की ते माझीच चेष्टा करत आहेत. कोणा एकानेही मला आसनासाठी विचारले नाही. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा दुसरा आरोप केला.

Tatiyaibbhavādo

तृतीय इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा तिसरा वाद)

266. ‘‘Laṭukikāpi kho, ambaṭṭha, sakuṇikā sake kulāvake kāmalāpinī hoti. Sakaṃ kho panetaṃ, ambaṭṭha, sakyānaṃ yadidaṃ kapilavatthuṃ, nārahatāyasmā ambaṭṭho imāya appamattāya abhisajjitu’’nti. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā – khattiyā brāhmaṇā vessā suddā. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ vaṇṇānaṃ tayo vaṇṇā – khattiyā ca vessā ca suddā ca – aññadatthu brāhmaṇasseva paricārakā sampajjanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ tatiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi.

२६६. [भगवंत म्हणाले:] “अंबट्ठ, लाटुकिका नावाची लहान चिमणीसुद्धा स्वतःच्या घरट्यात आपल्या इच्छेनुसार ओरडू शकते. अंबट्ठ, हे कपिलवस्तू तर शाक्यांचे स्वतःचे नगर आहे. त्यामुळे सन्माननीय अंबट्ठने या लहानशा गोष्टीवरून रागवणे योग्य नाही.” [अंबट्ठ म्हणाला:] “हे गौतम, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र असे हे चार वर्ण आहेत. हे गौतम, या चार वर्णांपैकी क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे तीन वर्ण केवळ ब्राह्मणांचे सेवकच ठरतात. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा तिसरा आरोप केला.

Dāsiputtavādo

दासीपुत्रवाद (दासीचा मुलगा असल्याचा वाद)

267. Atha [Pg.87] kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo sakyesu ibbhavādena nimmādeti, yaṃnūnāhaṃ gottaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ gottosi, ambaṭṭhā’’ti? ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti. Porāṇaṃ kho pana te ambaṭṭha mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti; dāsiputto tvamasi sakyānaṃ. Sakyā kho pana, ambaṭṭha, rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti.

२६७. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – “हा अंबट्ठ तरुण शाक्यांना हीन कुळातील (इब्भ) म्हणून अत्यंत कठोरपणे अपमानित करत आहे. मी याला त्याच्या गोत्राबद्दल विचारले तर बरे होईल.” तेव्हा भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले – “अंबट्ठ, तुझे गोत्र कोणते आहे?” “हे गौतम, मी काण्हायन आहे.” “अंबट्ठ, जर तू तुझ्या आई-वडिलांच्या बाजूने प्राचीन नाव आणि गोत्राचे स्मरण केलेस, तर शाक्य हे तुझे मालक ठरतात आणि तू शाक्यांच्या दासीचा मुलगा (दासीपुत्र) आहेस. कारण, अंबट्ठ, शाक्य हे राजा ओक्काकला आपले पूर्वज मानतात.”

‘‘Bhūtapubbaṃ, ambaṭṭha, rājā okkāko yā sā mahesī piyā manāpā, tassā puttassa rajjaṃ pariṇāmetukāmo jeṭṭhakumāre raṭṭhasmā pabbājesi – okkāmukhaṃ karakaṇḍaṃ hatthinikaṃ sinisūraṃ. Te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tattha vāsaṃ kappesuṃ. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesuṃ.

“अंबट्ठ, पूर्वीची गोष्ट आहे, राजा ओक्काकची जी आवडती आणि प्रिय राणी होती, तिच्या मुलाला राज्य सोपवण्याच्या इच्छेने त्याने आपल्या थोरल्या पुत्रांना—ओक्कामुख, करकंड, हत्थिनिक आणि सिनिसूर यांना देशाबाहेर काढून दिले. देशाबाहेर काढलेले ते थोरले पुत्र हिमालयाच्या कुशीत एका सरोवराच्या काठी असलेल्या मोठ्या सागवानाच्या जंगलात राहू लागले. आपल्या कुळाची शुद्धता नष्ट होण्याच्या भीतीने त्यांनी आपापल्या बहिणींशीच विवाह केला.”

‘‘Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko amacce pārisajje āmantesi – ‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi kumārā sammantī’ti? ‘Atthi, deva, himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappentī’ti. Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko udānaṃ udānesi – ‘sakyā vata, bho, kumārā, paramasakyā vata, bho, kumārā’ti. Tadagge kho pana ambaṭṭha sakyā paññāyanti; so ca nesaṃ pubbapuriso.

तेव्हा, अंबट्ठ, राजा ओक्काकने आपल्या अमात्यांना व दरबाऱ्यांना विचारले – 'हे मित्रांनो, सध्या ते राजकुमार कोठे राहत आहेत?' (त्यावर त्यांनी उत्तर दिले) – 'महाराज, हिमालयाच्या कुशीत एका सरोवराच्या काठी शाक वृक्षांचे मोठे वन (शाकषण्ड) आहे, तिथे सध्या ते राजकुमार राहत आहेत. ते आपल्या कुळाची शुद्धता नष्ट होण्याच्या (जातीसंभेद) भयाने स्वतःच्याच भगिनींशी विवाह करून एकत्र राहत आहेत.' तेव्हा, अंबट्ठ, राजा ओक्काकने हा उद्गार (उदान) काढला – 'अरे, हे राजकुमार खरोखरच समर्थ (शक्य) आहेत! अरे, हे राजकुमार खरोखरच अत्यंत समर्थ (परमशक्य) आहेत!' अंबट्ठ, तेव्हापासूनच ते 'शाक्य' (सक्य) म्हणून ओळखले जाऊ लागले; आणि तो (राजा ओक्काक) त्यांचा पूर्वपुरुष आहे.

‘‘Rañño kho pana, ambaṭṭha, okkākassa disā nāma dāsī ahosi. Sā kaṇhaṃ nāma janesi. Jāto kaṇho pabyāhāsi – ‘dhovatha maṃ, amma, nahāpetha maṃ amma, imasmā maṃ asucismā parimocetha, atthāya vo bhavissāmī’ti. Yathā kho pana ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā ‘pisācā’ti sañjānanti; evameva kho, ambaṭṭha, tena kho pana samayena manussā pisāce ‘kaṇhā’ti sañjānanti. Te evamāhaṃsu – ‘ayaṃ jāto pabyāhāsi, kaṇho jāto, pisāco jāto’ti. Tadagge kho pana, ambaṭṭha kaṇhāyanā paññāyanti, so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso. Iti kho te[Pg.88], ambaṭṭha, porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyāna’’nti.

अंबट्ठ, राजा ओक्काकची 'दिसा' नावाची एक दासी होती. तिने 'कण्ह' (काळा) नावाच्या पुत्राला जन्म दिला. जन्मताच तो कण्ह बोलू लागला – 'आई, मला धुवून काढ, आई, मला अंघोळ घाल, मला या अशुद्धतेतून मुक्त कर; मी तुझ्या कल्याणासाठी उपयुक्त ठरेन.' अंबट्ठ, ज्याप्रमाणे आजकाल लोक पिशाचांना पाहून 'पिशाच' म्हणून ओळखतात; त्याचप्रमाणे, अंबट्ठ, त्या काळी लोक पिशाचांना 'कण्ह' (काळे) म्हणून ओळखत असत. ते लोक असे म्हणाले – 'हा जन्मताच बोलू लागला, कण्ह जन्मला आहे, पिशाच जन्मला आहे!' अंबट्ठ, तेव्हापासूनच 'कण्हायन' (काण्हायन) वंश ओळखला जाऊ लागला, आणि तो कण्ह हा कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष आहे. अशा प्रकारे, अंबट्ठ, जर तुझ्या माता-पित्यांच्या प्राचीन नाम-गोत्राचे स्मरण केले, तर शाक्य हे तुझे स्वामी (आर्यपुत्र) ठरतात आणि तू शाक्यांच्या दासीचा पुत्र आहेस.

268. Evaṃ vutte, te māṇavakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ gotamo ambaṭṭhaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādesi. Sujāto ca, bho gotama ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti.

२६८. असे म्हटले असता, ते तरुण ब्राह्मण (माणवक) भगवंतांना म्हणाले – 'आदरणीय गोतम, अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत हीन लेखू नका. हे गोतम, अंबट्ठ तरुण हा सुजात (उत्तम कुळात जन्मलेला) आहे, तो कुलीन आहे, तो बहुश्रुत आहे, तो मधुर भाषक आहे, तो पंडित आहे आणि तो या विषयावर आदरणीय गोतमांशी चर्चा करण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे.'

269. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘dujjāto ca ambaṭṭho māṇavo, akulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, appassuto ca ambaṭṭho māṇavo, akalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, duppañño ca ambaṭṭho māṇavo, na ca pahoti ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu ambaṭṭho māṇavo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘sujāto ca ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe; ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti.

२६९. तेव्हा भगवंत त्या तरुणांना म्हणाले – 'तरुणांनो, जर तुम्हाला असे वाटत असेल की – 'अंबट्ठ तरुण हा हीन कुळात जन्मलेला आहे, तो अकुलीन आहे, तो अल्पश्रुत आहे, तो अमधुर भाषक आहे, तो अल्पबुद्धी आहे आणि तो श्रमण गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ नाही', तर अंबट्ठ तरुणाने बाजूला राहावे आणि तुम्ही माझ्याशी या विषयावर चर्चा करावी. पण जर तुम्हाला असे वाटत असेल की – 'अंबट्ठ तरुण हा सुजात आहे, कुलीन आहे, बहुश्रुत आहे, मधुर भाषक आहे, पंडित आहे आणि तो श्रमण गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ आहे', तर तुम्ही शांत राहावे आणि अंबट्ठ तरुणाला माझ्याशी चर्चा करू द्यावी.'

‘‘Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetuṃ, tuṇhī mayaṃ bhavissāma, ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetū’’ti.

'हे गोतम, अंबट्ठ तरुण हा सुजात आहे, कुलीन आहे, बहुश्रुत आहे, मधुर भाषक आहे, पंडित आहे आणि तो आदरणीय गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ आहे. आम्ही शांत राहू, अंबट्ठ तरुणालाच आदरणीय गोतमांशी या विषयावर चर्चा करू द्यावी.'

270. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ kho pana te, ambaṭṭha, sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo. Sace tvaṃ na byākarissasi, aññena vā aññaṃ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi [Pg.89] vā ettheva te sattadhā muddhā phalissati. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti?

२७०. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – 'अंबट्ठ, आता तुझ्यासमोर एक न्याय्य व सकारण प्रश्न येत आहे, तुझी इच्छा नसली तरी तुला याचे उत्तर द्यावेच लागेल. जर तू उत्तर दिले नाहीस, किंवा विषयांतर करून टाळण्याचा प्रयत्न केलास, किंवा शांत राहिलास, किंवा इथून निघून गेलास, तर इथेच तुझ्या डोक्याचे सात तुकडे होतील. तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?'

Evaṃ vutte, ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? Dutiyampi kho ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘byākarohi dāni ambaṭṭha, na dāni, te tuṇhībhāvassa kālo. Yo kho, ambaṭṭha, tathāgatena yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī’’ti.

असे विचारले असता, अंबट्ठ तरुण शांत राहिला. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले – 'तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?' दुसऱ्यांदाही अंबट्ठ तरुण शांतच राहिला. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – 'अंबट्ठ, आता उत्तर दे, आता तुझी शांत राहण्याची वेळ नाही. अंबट्ठ, ज्या कोणाला तथागतांनी तिसऱ्यांदा न्याय्य व सकारण प्रश्न विचारला असता तो उत्तर देत नाही, त्याच्या डोक्याचे इथेच सात तुकडे होतात.'

271. Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṃ ayokūṭaṃ ādāya ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṃ ṭhito hoti – ‘‘sacāyaṃ ambaṭṭho māṇavo bhagavatā yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṃ phālessāmī’’ti. Taṃ kho pana vajirapāṇiṃ yakkhaṃ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca māṇavo.

२७१. त्याच वेळी, वज्रपाणी यक्ष हातात एक मोठा, धगधगता, प्रज्वलित आणि प्रकाशमान लोखंडी हातोडा (अयोकुट) घेऊन अंबट्ठ तरुणाच्या वर आकाशात उभा राहिला आणि विचार करू लागला – 'जर या अंबट्ठ तरुणाने भगवंतांनी तिसऱ्यांदा विचारलेल्या न्याय्य व सकारण प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही, तर मी इथेच याच्या डोक्याचे सात तुकडे करीन.' त्या वज्रपाणी यक्षाला केवळ भगवंत आणि अंबट्ठ तरुणच पाहू शकत होते.

272. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṃyeva tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva leṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva saraṇaṃ gavesī – upanisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kimetaṃ bhavaṃ gotamo āha? Punabhavaṃ gotamo bravitū’’ti.

२७२. तेव्हा अंबट्ठ तरुण अत्यंत भयभीत झाला, थरथर कापू लागला आणि त्याचे अंगावर शहारे आले. तो भगवंतांकडेच आपले रक्षण, आश्रय आणि शरण शोधू लागला. तो भगवंतांच्या अगदी जवळ येऊन बसला आणि म्हणाला – 'आदरणीय गोतम काय म्हणाले? आदरणीय गोतमांनी ते पुन्हा सांगावे.'

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? ‘‘Evameva me, bho gotama, sutaṃ yatheva bhavaṃ gotamo āha. Tatopabhutikā kaṇhāyanā; so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti.

'तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?' 'हे गोतम, आदरणीय गोतमांनी जसे सांगितले, तसेच मी ऐकले आहे. तिथूनच कण्हायन वंशाची उत्पत्ती झाली आणि तोच कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष होता.'

Ambaṭṭhavaṃsakathā

अंबट्ठ वंश कथा

273. Evaṃ [Pg.90] vutte, te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘dujjāto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; akulaputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; dāsiputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo sakyānaṃ. Ayyaputtā kira, bho, ambaṭṭhassa māṇavassa sakyā bhavanti. Dhammavādiṃyeva kira mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ apasādetabbaṃ amaññimhā’’ti.

२७३. असे म्हटले असता, ते तरुण माणवक मोठ्याने ओरडत आणि गोंगाट करत म्हणाले— “अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर हीन कुळात जन्मलेला आहे; अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर कुलहीन आहे; अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर शाक्यांच्या दासीचा मुलगा आहे. शाक्य तर अंबट्ठ तरुणाचे स्वामी आहेत. आम्ही तर सत्य बोलणाऱ्या श्रमण गोतमांचा विनाकारण अपमान केला असे आम्हाला वाटते.”

274. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ime māṇavakā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ dāsiputtavādena nimmādenti, yaṃnūnāhaṃ parimoceyya’’nti. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha. Uḷāro so kaṇho isi ahosi. So dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā maddarūpiṃ dhītaraṃ yāci. Tassa rājā okkāko – ‘ko nevaṃ re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto samāno maddarūpiṃ dhītaraṃ yācatī’’’ ti, kupito anattamano khurappaṃ sannayhi. So taṃ khurappaṃ neva asakkhi muñcituṃ, no paṭisaṃharituṃ.

२७४. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला— “हे तरुण अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करत आहेत. मी त्याला यातून मुक्त केले तर बरे होईल.” मग भगवंतांनी त्या तरुणांना असे म्हटले— “तरुणांनो, तुम्ही अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करू नका. तो कण्ह एक महान ऋषी होता. तो दक्षिण जनपदात गेला, तेथे त्याने ब्रह्ममंत्रांचे अध्ययन केले आणि राजा ओक्काक याच्याकडे जाऊन त्याची रूपवती कन्या मद्दरूपी हिची मागणी केली. त्यावर राजा ओक्काक संतप्त व अप्रसन्न होऊन म्हणाला— ‘अरे, हा माझ्या दासीचा मुलगा असूनही माझी रूपवती कन्या मद्दरूपी हिची मागणी कशी काय करतो?’ आणि त्याने क्रोधाने धनुष्याला बाण जोडला. परंतु, तो तो बाण सोडूही शकला नाही आणि मागे घेऊही शकला नाही.”

‘‘Atha kho, māṇavakā, amaccā pārisajjā kaṇhaṃ isiṃ upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘sotthi, bhaddante, hotu rañño; sotthi, bhaddante, hotu rañño’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā pathavī undriyissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño, sotthi janapadassā’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṃ khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā satta vassāni devo na vassissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatū’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho, māṇavakā, amaccā okkākassa ārocesuṃ – ‘okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu. Sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho rājā okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo [Pg.91] samabhavi. Atha kho tassa rājā okkāko bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito maddarūpiṃ dhītaraṃ adāsi. Mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so kaṇho isi ahosī’’ti.

“त्यानंतर, तरुणांनो, अमात्य आणि दरबारी कण्ह ऋषींकडे गेले आणि म्हणाले— ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो! भदंत, राजाचे कल्याण असो!’ ‘राजाचे कल्याण होईल, परंतु जर राजाने बाण खाली सोडला, तर त्याच्या राज्याच्या सीमेपर्यंतची सर्व पृथ्वी विदीर्ण होईल.’ ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो आणि जनपदाचे कल्याण असो!’ ‘राजाचे आणि जनपदाचे कल्याण होईल, परंतु जर राजाने बाण वर आकाशात सोडला, तर त्याच्या राज्याच्या सीमेपर्यंत सात वर्षे पाऊस पडणार नाही.’ ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो, जनपदाचे कल्याण असो आणि पाऊसही पडू दे!’ ‘राजाचे आणि जनपदाचे कल्याण होईल आणि पाऊसही पडेल, परंतु राजाने हा बाण आपल्या ज्येष्ठ पुत्रावर रोखावा; तो राजकुमार सुरक्षित आणि निरोगी राहील.’ त्यानंतर, तरुणांनो, अमात्यांनी राजा ओक्काकला सांगितले— ‘महाराज ओक्काक यांनी बाण ज्येष्ठ पुत्रावर रोखावा. राजकुमार सुरक्षित आणि निरोगी राहील.’ तेव्हा राजा ओक्काकने बाण ज्येष्ठ पुत्रावर रोखला, आणि राजकुमार सुरक्षित व निरोगी राहिला. त्यानंतर राजा ओक्काक अत्यंत भयभीत, व्याकुळ व रोमांचित झाला आणि ब्रह्मदंडाच्या भयाने त्याने आपली कन्या मद्दरूपी त्या ऋषीला दिली. म्हणून, तरुणांनो, तुम्ही अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करू नका. तो कण्ह एक महान ऋषी होता.”

Khattiyaseṭṭhabhāvo

क्षत्रियांची श्रेष्ठता

275. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Mātito hi, bho gotama, anupapanno’’ti.

२७५. त्यानंतर भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले— “अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखाद्या क्षत्रिय तरुणाने ब्राह्मण कन्येशी विवाह केला आणि त्यांच्या संयोगातून एक मुलगा जन्माला आला. त्या क्षत्रिय तरुण आणि ब्राह्मण कन्येपासून जन्माला आलेल्या मुलाला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.” “परंतु, क्षत्रिय त्याला क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषिक्त करतील का?” “नाही, हे गोतमा.” “ते कशामुळे?” “कारण, हे गोतमा, तो आईच्या बाजूने क्षत्रिय कुळातील नाही.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pitito hi, bho gotama, anupapanno’’ti.

“अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखाद्या ब्राह्मण तरुणाने क्षत्रिय कन्येशी विवाह केला आणि त्यांच्या संयोगातून एक मुलगा जन्माला आला. त्या ब्राह्मण तरुण आणि क्षत्रिय कन्येपासून जन्माला आलेल्या मुलाला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.” “परंतु, क्षत्रिय त्याला क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषिक्त करतील का?” “नाही, हे गोतमा.” “ते कशामुळे?” “कारण, हे गोतमा, तो वडिलांच्या बाजूने क्षत्रिय कुळातील नाही.”

276. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, itthiyā vā itthiṃ karitvā purisena vā purisaṃ karitvā khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇā brāhmaṇaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena [Pg.92] vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Āvaṭaṃ hissa, bho gotama’’.

२७६. “अशा प्रकारे, अंबट्ठ, स्त्रीची स्त्रीशी तुलना केली किंवा पुरुषाची पुरुषाशी तुलना केली, तरी क्षत्रियच श्रेष्ठ ठरतात आणि ब्राह्मण कनिष्ठ ठरतात. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, ब्राह्मणांनी एखाद्या ब्राह्मणाला काही अपराधाबद्दल त्याचे डोके मुंडण करून, त्याच्या डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हद्दपार केले. तर त्याला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “नाही मिळणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “नाही देणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “नाही शिकवणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “रोखतील, हे गोतमा.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyā khattiyaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’.

“अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, क्षत्रियांनी एखाद्या क्षत्रियाला काही अपराधाबद्दल त्याचे डोके मुंडण करून, त्याच्या डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हद्दपार केले. तर त्याला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.”

277. ‘‘Ettāvatā kho, ambaṭṭha, khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, yadeva naṃ khattiyā khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti. Iti kho, ambaṭṭha, yadā khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Brahmunā pesā, ambaṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā –

२७७. “हे अंबट्ठ, जेव्हा क्षत्रिय इतर क्षत्रियांकडून त्याचे डोके मुंडवून, त्याच्या डोक्यावर राख फेकून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हाकलून लावले जाते, तेव्हा तो अत्यंत हीन (अपमानित) अवस्थेला प्राप्त होतो. पण हे अंबट्ठ, जेव्हा एखादा क्षत्रिय अशा अत्यंत हीन अवस्थेला प्राप्त झालेला असतो, तेव्हाही क्षत्रियच श्रेष्ठ ठरतात आणि ब्राह्मण कनिष्ठ (हीन) ठरतात. हे अंबट्ठ, सनंकुमार ब्रह्मदेवाने ही गाथा म्हटली आहे –

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti.

‘जे लोक गोत्राचा (कुळाचा) अभिमान बाळगतात, त्या लोकांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे; परंतु जो विद्या आणि चरणाने (ज्ञानाने व शील-आचरणाने) संपन्न आहे, तो देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.’

‘‘Sā kho panesā, ambaṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṃhitā no anatthasaṃhitā, anumatā mayā. Ahampi hi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi –

“हे अंबट्ठ, सनंकुमार ब्रह्मदेवाने ही गाथा सुगीत (चांगल्या प्रकारे गायली) आहे, दुर्गीत नाही; सुभाषित (चांगल्या प्रकारे म्हटली) आहे, दुभाषित नाही; ती अर्थयुक्त (कल्याणकारी) आहे, अनर्थयुक्त नाही. मलाही ती संमत आहे. हे अंबट्ठ, मीसुद्धा असेच म्हणतो –

‘Khattiyo [Pg.93] seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti.

Bhāṇavāro paṭhamo.

प्रथम भाणवार समाप्त.

Vijjācaraṇakathā

विद्या-चरण कथा

278. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti? ‘‘Na kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya jātivādo vā vuccati, gottavādo vā vuccati, mānavādo vā vuccati – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Yattha kho, ambaṭṭha, āvāho vā hoti, vivāho vā hoti, āvāhavivāho vā hoti, etthetaṃ vuccati jātivādo vā itipi gottavādo vā itipi mānavādo vā itipi – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Ye hi keci ambaṭṭha jātivādavinibaddhā vā gottavādavinibaddhā vā mānavādavinibaddhā vā āvāhavivāhavinibaddhā vā, ārakā te anuttarāya vijjācaraṇasampadāya. Pahāya kho, ambaṭṭha, jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sacchikiriyā hotī’’ti.

२७८. “पण हे गौतम, ते ‘चरण’ (आचरण) कोणते आणि ती ‘विद्या’ (ज्ञान) कोणती?” “हे अंबट्ठ, अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) विद्या-चरण संपदेमध्ये जातीचा वाद (जातीचा उल्लेख), गोत्राचा वाद किंवा मानाचा (अभिमानाचा) वाद केला जात नाही की—‘तू माझ्या योग्य आहेस किंवा तू माझ्या योग्य नाहीस.’ हे अंबट्ठ, जिथे मुली देणे (आवाह), मुली घेणे (विवाह) किंवा देणे-घेणे (आवाह-विवाह) होते, तिथेच हा जातीचा वाद, गोत्राचा वाद किंवा मानाचा वाद केला जातो की—‘तू माझ्या योग्य आहेस किंवा तू माझ्या योग्य नाहीस.’ हे अंबट्ठ, जे कोणी जातीच्या वादात, गोत्राच्या वादात, मानाच्या वादात किंवा आवाह-विवाहाच्या बंधनात अडकलेले आहेत, ते या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेपासून खूप दूर आहेत. हे अंबट्ठ, जातीचा वाद, गोत्राचा वाद, मानाचा वाद आणि आवाह-विवाहाचे बंधन सोडून दिल्यानंतरच अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा साक्षात्कार होतो।”

279. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca sā vijjā’’ti? ‘‘Idha, ambaṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate [Pg.94] saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati…pe… (yathā 191 ādayo anucchedā, evaṃ vitthāretabbaṃ).…

२७९. “पण हे गौतम, ते ‘चरण’ कोणते आणि ती ‘विद्या’ कोणती?” “हे अंबट्ठ, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्या-चरण संपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (विशेष ज्ञानाने) जाणून आणि साक्षात्कृत करून उपदेशितात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त (स्पष्ट शब्दांनी युक्त), परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. तो या श्रद्धेने युक्त होऊन असा विचार करतो... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर जाणावे)…”

‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

“तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून (अलिप्ततेपासून) उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ (आचरण) आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

“पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्कविरहित, विचारविरहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ.

“पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृती व संप्रजननाने (जागृततेने) युक्त होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याबद्दल आर्य म्हणतात—‘उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी’—अशा तिसऱ्या ध्यानाचा (तृतीय ध्यान) लाभ घेऊन तो विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. Idaṃ kho taṃ, ambaṭṭha, caraṇaṃ.

“पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि आधीच सोमनस्य (हर्ष) व डोमनस्य (खेद) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानाचा (चतुर्थ ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे. हेच, हे अंबट्ठ, ते ‘चरण’ होय.”

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti vijjāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti vijjāya. Ayaṃ kho sā, ambaṭṭha, vijjā.

“अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्लेशरहित (मळरहित), मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी (विपश्यना ज्ञानासाठी) चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो... हे देखील त्याची ‘विद्या’ आहे... ‘या अस्तित्वापलीकडे आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही’ (पुनर्जन्म नाही) असे तो जाणतो. हे देखील त्याची ‘विद्या’ आहे. हेच, हे अंबट्ठ, ती ‘विद्या’ होय.”

‘‘Ayaṃ vuccati, ambaṭṭha, bhikkhu ‘vijjāsampanno’ itipi, ‘caraṇasampanno’ itipi, ‘vijjācaraṇasampanno’ itipi. Imāya ca ambaṭṭha vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca aññā vijjāsampadā ca caraṇasampadā ca uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.

“हे अंबट्ठ, अशा भिक्खूला ‘विद्यासंपन्न’ असेही म्हणतात, ‘चरणसंपन्न’ असेही म्हणतात आणि ‘विद्या-चरण संपन्न’ असेही म्हणतात. आणि हे अंबट्ठ, या विद्यासंपदा आणि चरणसंपदेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) अशी दुसरी कोणतीही विद्यासंपदा किंवा चरणसंपदा नाही.”

Catuapāyamukhaṃ

चार अपायमुखे (पतन किंवा विनाशाचे चार मार्ग)

280. ‘‘Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti. Katamāni cattāri? Idha, ambaṭṭha, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaññeva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya [Pg.95] araññāyatanaṃ ajjhogāhati – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ paṭhamaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

२८०. “हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे चार अपायमुख (विनाशाचे किंवा पतनाचे मार्ग) आहेत. कोणते चार? हे अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा लाभ घेण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, खांद्यावर कावड (तापसांचे साहित्य असलेली कावड) घेऊन ‘मी केवळ गळून पडलेली फळे खाऊन राहीन’ असा विचार करून घनघोर अरण्यात निघून जातो. परंतु, तो केवळ विद्या-चरण संपन्न पुरुषाचा सेवक (परिचारक) बनून राहतो. हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे हे पहिले अपायमुख आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanaṃ ajjhogāhati – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ dutiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

“पुन्हा, हे अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा लाभ घेण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि गळून पडलेली फळे खाऊन राहण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कुदळ आणि टोपली घेऊन ‘मी कंदमुळे आणि फळे खाऊन राहीन’ असा विचार करून अरण्यात निघून जातो. परंतु, तो केवळ विद्या-चरण संपन्न पुरुषाचा सेवक बनून राहतो. हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे हे दुसरे अपायमुख आहे.”

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchati. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ tatiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati.

पुन्हा आणखी, अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अग्नीशाळा बांधून अग्नीची सेवा करत राहतो. तो केवळ विद्याचरणसंपन्नाचा सेवकच बनतो. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचा हा तिसरा पतनाचा मार्ग आहे.

‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṃ ceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchati – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ catutthaṃ apāyamukhaṃ bhavati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya imāni cattāri apāyamukhāni bhavanti.

पुन्हा आणखी, अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि अग्नीची सेवा करण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, चौकामध्ये चार दरवाजे असलेली धर्मशाळा बांधून राहतो आणि विचार करतो— 'या चारही दिशांनी जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण येईल, त्याची मी माझ्या शक्तीनुसार व क्षमतेनुसार सेवा-पूजा करीन.' तो केवळ विद्याचरणसंपन्नाचा सेवकच बनतो. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचा हा चौथा पतनाचा मार्ग आहे. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचे हे चार पतनाचे मार्ग आहेत.

281. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘Kocāhaṃ, bho [Pg.96] gotama, sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā? Ārakāhaṃ, bho gotama, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sācariyako’’ti.

२८१. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेने युक्त असलेला दिसून येतोस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! हे गौतम, माझ्या आचार्यांसह मी कुठे, आणि ती अनुत्तर विद्याचरणसंपदा कुठे! हे गौतम, माझ्या आचार्यांसह मी या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेपासून खूप दूर आहे.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, 'मी स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगणारा होईन' असा विचार करून, खांद्यावर कावड घेऊन घनघोर अरण्यात प्रवेश केला आहेस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम!

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, 'मी कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा होईन' असा विचार करून, कुदळ आणि टोपली घेऊन घनघोर अरण्यात प्रवेश केला आहेस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम!

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अग्नीशाळा बांधून अग्नीची सेवा करत राहतोस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम!

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchasi sācariyako – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, taṃ mayaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि अग्नीची सेवा करण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, चौकामध्ये चार दरवाजे असलेली धर्मशाळा बांधून राहतोस का आणि विचार करतोस का— 'या चारही दिशांनी जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण येईल, त्याची आम्ही आमच्या शक्तीनुसार व क्षमतेनुसार सेवा-पूजा करू'? - असे मुळीच नाही, हे गौतम!

282. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, imāya ceva tvaṃ anuttarāya vijjācaraṇasampadāya parihīno sācariyako. Ye cime anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti, tato ca tvaṃ parihīno sācariyako. Bhāsitā kho pana te esā, ambaṭṭha, ācariyena brāhmaṇena pokkharasātinā vācā – ‘ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, kā ca tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ sākacchā’ti attanā āpāyikopi aparipūramāno. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.

२८२. अशा प्रकारे, अंबट्ठ, तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेपासून वंचित झाला आहेस. तसेच, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचे जे चार पतनाचे मार्ग आहेत, त्यांपासूनही तू तुझ्या आचार्यांसह वंचित झाला आहेस. तरीही, अंबट्ठ, तुझे आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाती यांनी हे उद्गार काढले आहेत— 'हे मुंडके, हीन श्रमण, शूद्र, काळे आणि ब्रह्मदेवाच्या पायापासून जन्माला आलेले कोण आहेत? आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांशी त्यांची काय चर्चा होणार?' स्वतः पतनाच्या मार्गांचेही पालन करण्यास असमर्थ असूनही त्यांनी असे म्हटले आहे. अंबट्ठ, बघ, तुझ्या आचार्यांची, ब्राह्मण पोक्खरसाती यांची ही केवढी मोठी चूक आहे!

Pubbakaisibhāvānuyogo

प्राचीन ऋषींच्या आचरणाविषयी विचारणा

283. ‘‘Brāhmaṇo [Pg.97] kho pana, ambaṭṭha, pokkharasāti rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjati. Tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadāti. Yadāpi tena manteti, tirodussantena manteti. Yassa kho pana, ambaṭṭha, dhammikaṃ payātaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadeyya. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.

२८३. शिवाय, अंबट्ठ, ब्राह्मण पोक्खरसाती हे कोसलचा राजा पसेनदी याने दिलेल्या दानाचा उपभोग घेतात. परंतु, राजा पसेनदी कोसल त्यांना प्रत्यक्ष भेटण्याची परवानगीही देत नाही. जेव्हा तो त्यांच्याशी सल्लामसलत करतो, तेव्हा पडद्याआड राहूनच करतो. अंबट्ठ, ज्या ब्राह्मणाकडून राजाने न्याय्य मार्गाने दिलेली भिक्षा स्वीकारली पाहिजे, त्याला राजा पसेनदी कोसल प्रत्यक्ष भेटण्याची परवानगी का देत नाही? अंबट्ठ, बघ, तुझ्या आचार्यांची, ब्राह्मण पोक्खरसाती यांची ही केवढी मोठी चूक आहे!

284. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājā pasenadi kosalo hatthigīvāya vā nisinno assapiṭṭhe vā nisinno rathūpatthare vā ṭhito uggehi vā rājaññehi vā kiñcideva mantanaṃ manteyya. So tamhā padesā apakkamma ekamantaṃ tiṭṭheyya. Atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā, tasmiṃ padese ṭhito tadeva mantanaṃ manteyya – ‘evampi rājā pasenadi kosalo āha, evampi rājā pasenadi kosalo āhā’ti. Apinu so rājabhaṇitaṃ vā bhaṇati rājamantanaṃ vā manteti? Ettāvatā so assa rājā vā rājamatto vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

२८४. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, राजा पसेनदी कोसल हत्तीच्या पाठीवर बसून, किंवा घोड्यावर बसून, किंवा रथाच्या आसनावर उभा राहून आपल्या उच्च अधिकाऱ्यांशी किंवा राजपुत्रांशी काही गुप्त सल्लामसलत करत असेल. त्यानंतर तो त्या जागेवरून दूर जाऊन एका बाजूला उभा राहील. मग एखादा शूद्र किंवा शूद्राचा दास तिथे येईल आणि त्याच जागेवर उभा राहून तीच सल्लामसलत पुन्हा बोलून दाखवेल— 'राजा पसेनदी कोसल असे म्हणाला, राजा पसेनदी कोसल तसे म्हणाला.' तो जरी राजाने बोललेलेच बोलत असला किंवा राजाने केलेली सल्लामसलतच करत असला, तरी केवळ तेवढ्यामुळे तो राजा किंवा राजाचा मंत्री होऊ शकेल का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम!

285. ‘‘Evameva kho tvaṃ, ambaṭṭha, ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu – ‘tyāhaṃ mante adhiyāmi sācariyako’ti, tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipannoti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

२८५. त्याचप्रमाणे, अंबट्ठ, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, ज्यांनी मंत्रांची रचना केली, मंत्रांचा प्रसार केला, ज्यांचे ते प्राचीन मंत्र आजचे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, संकलित करतात, त्यांच्याच सुरात सूर मिळवून गातात, त्यांच्याच मागे पठण करतात, त्यांनी जे सांगितले त्याचेच पुनरुच्चार करतात, त्यांनी जे शिकवले तेच पुढे शिकवतात; जसे की— अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमदग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप आणि भगु. 'मी माझ्या आचार्यांसह त्या मंत्रांचा अभ्यास करतो,' केवळ एवढ्यावरूनच तू ऋषी किंवा ऋषीत्वाच्या मार्गावर चालणारा होशील, हे शक्य नाही.

286. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ [Pg.98] etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

२८६. “हे अंबष्ठ, तुला काय वाटते? वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून तू काय ऐकले आहेस? ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलित करतात, त्यांच्याच गायनाचे अनुकरण करतात, त्यांच्याच पठणाचे अनुकरण करतात, त्यांनी जे सांगितले त्याचेच पुनरुच्चार करतात आणि त्यांनी जे शिकवले तेच शिकवतात; जसे की — अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गी, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह उत्तम प्रकारे स्नान केलेले, सुगंधी विलेपन केलेले, केस व दाढी व्यवस्थित कापलेले, मणी व कुंडल इत्यादी अलंकार धारण केलेले, शुभ्र वस्त्र परिधान केलेले आणि पाचही कामगुणांनी युक्त व परिपूर्ण होऊन विलास करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.”

‘‘…Pe… evaṃ su te sālīnaṃ odanaṃ sucimaṃsūpasecanaṃ vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paribhuñjanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह काळे दाणे निवडून स्वच्छ केलेल्या तांदळाचा उत्कृष्ट भात, शुद्ध मांसाचा रस्सा, विविध प्रकारचे सूप आणि अनेक प्रकारच्या व्यंजनांसह भोजन करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.”

‘‘…Pe… evaṃ su te veṭhakanatapassāhi nārīhi paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह कंबरपट्टा व सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या स्त्रियांसोबत विलास करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.”

‘‘…Pe… evaṃ su te kuttavālehi vaḷavārathehi dīghāhi patodalaṭṭhīhi vāhane vitudentā vipariyāyanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह कापलेले केस व शेपटी असलेल्या घोड्यांच्या रथात बसून, लांब चाबकाने घोड्यांना हाकत फिरत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.”

‘‘…Pe… evaṃ su te ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu nagarūpakārikāsu dīghāsivudhehi purisehi rakkhāpenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह खोल खंदक आणि मजबूत वेशी असलेल्या सुरक्षित नगरांमध्ये लांब तलवारी घेतलेल्या रक्षकांकडून स्वतःचे रक्षण करून घेत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.”

‘‘Iti kho, ambaṭṭha, neva tvaṃ isi na isitthāya paṭipanno sācariyako. Yassa kho pana, ambaṭṭha, mayi kaṅkhā vā vimati vā so maṃ pañhena, ahaṃ veyyākaraṇena sodhissāmī’’ti.

“अशा प्रकारे, हे अंबष्ठ, तू किंवा तुझे आचार्य हे ऋषी नाहीत आणि ऋषी होण्याच्या मार्गावरही चालत नाहीत. परंतु, हे अंबष्ठ, ज्या कोणाला माझ्याविषयी काही शंका किंवा संशय असेल, त्याने मला प्रश्न विचारावा, मी उत्तराद्वारे त्याचे निरसन करीन.”

Dvelakkhaṇādassanaṃ

दोन महापुरुष लक्षणांचे दर्शन

287. Atha kho bhagavā vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Ambaṭṭhopi māṇavo vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavantaṃ caṅkamantaṃ anucaṅkamamāno bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho ambaṭṭho māṇavo bhagavato kāye [Pg.99] dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

२८७. त्यानंतर भगवान विहारातून बाहेर पडून चंक्रमणावर उभे राहिले. अंबष्ठ तरुणही विहारातून बाहेर पडून चंक्रमणावर उभा राहिला. मग चंक्रमण करणाऱ्या भगवंतांच्या मागे मागे चालत अंबष्ठ तरुणाने भगवंतांच्या शरीरावरील बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे निरीक्षण केले. अंबष्ठ तरुणाला भगवंतांच्या शरीरावर दोन लक्षणे सोडून इतर बहुतेक सर्व बत्तीस महापुरुष लक्षणे दिसली. दोन महापुरुष लक्षणांविषयी त्याला शंका व संशय होता, तो निर्णय घेऊ शकत नव्हता आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नव्हते — ती दोन लक्षणे म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि मोठी जीभ.

288. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ ambaṭṭho māṇavo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa ambaṭṭho māṇavo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho ambaṭṭhassa māṇavassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, ambaṭṭha, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo vaḷavārathamāruyha pakkāmi.

२८८. तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला — “हा अंबष्ठ तरुण माझ्या शरीरावरील दोन लक्षणे सोडून इतर बहुतेक सर्व बत्तीस महापुरुष लक्षणे पाहत आहे. दोन महापुरुष लक्षणांविषयी त्याला शंका व संशय आहे, तो निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही — ती दोन लक्षणे म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि मोठी जीभ.” मग भगवंतांनी तशा प्रकारचा ऋद्धीचा चमत्कार केला, ज्यामुळे अंबष्ठ तरुणाला भगवंतांचे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले, दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले, आणि संपूर्ण कपाळाचा भाग आपल्या जिभेने झाकून टाकला. तेव्हा अंबष्ठ तरुणाच्या मनात विचार आला — “श्रमण गौतम हे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत.” मग तो भगवंतांना म्हणाला — “हे गौतम, आता आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत, अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” भगवान म्हणाले — “हे अंबष्ठ, तुला आता जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार तू कर.” त्यानंतर अंबष्ठ तरुण घोड्यांच्या रथात बसून निघून गेला.

289. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhāya nikkhamitvā mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ sake ārāme nisinno hoti ambaṭṭhaṃyeva māṇavaṃ paṭimānento. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena brāhmaṇo pokkharasāti tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

२८९. त्या वेळी पोक्खरसाती ब्राह्मण उक्कठ्ठा नगरातून बाहेर पडून मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह आपल्या बागेत केवळ अंबष्ठ तरुणाचीच वाट पाहत बसला होता. मग अंबष्ठ तरुण आपल्या बागेकडे गेला. रथाने जाण्याजोग्या मार्गापर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच पोक्खरसाती ब्राह्मणाकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने पोक्खरसाती ब्राह्मणाला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला.

290. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ brāhmaṇo pokkharasāti etadavoca – ‘‘kacci, tāta ambaṭṭha, addasa taṃ bhavantaṃ gotama’’nti? ‘‘Addasāma kho mayaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Kacci, tāta ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato no aññathā; kacci pana so bhavaṃ gotamo tādiso no aññādiso’’ti[Pg.100]? ‘‘Tathā santaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saddo abbhuggato no aññathā, tādisova so bhavaṃ gotamo no aññādiso. Samannāgato ca so bhavaṃ gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. ‘‘Ahu pana te, tāta ambaṭṭha, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, bho, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, tāta ambaṭṭha, ahu samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho ambaṭṭho māṇavo yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi.

२९०. एका बाजूला बसलेल्या अंबष्ठ तरुणाला पोक्खरसाती ब्राह्मण म्हणाला — “प्रिय अंबष्ठ, तू त्या आदरणीय गौतमांना पाहिलेस का?” “होय आदरणीय महोदय, आम्ही त्या आदरणीय गौतमांना पाहिले.” “प्रिय अंबष्ठ, त्या आदरणीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते तसेच आहेत की काही वेगळे आहेत? ते आदरणीय गौतम खरोखरच तसे आहेत की अन्य काही?” “आदरणीय महोदय, त्या आदरणीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते अगदी तसेच आहेत, वेगळे नाहीत. ते आदरणीय गौतम खरोखरच तसे आहेत, अन्य काही नाहीत. आणि ते आदरणीय गौतम बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत.” “प्रिय अंबष्ठ, तुझा श्रमण गौतमांशी काही संवाद झाला का?” “होय आदरणीय महोदय, माझा श्रमण गौतमांशी काही संवाद झाला.” “प्रिय अंबष्ठ, तुझा श्रमण गौतमांशी कशा प्रकारे संवाद झाला?” मग अंबष्ठ तरुणाने भगवंतांशी झालेला सर्व संवाद पोक्खरसाती ब्राह्मणाला सविस्तर सांगितला.

291. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yadeva kho tvaṃ, ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ āsajja āsajja avacāsi, atha kho so bhavaṃ gotamo amhepi evaṃ upaneyya upaneyya avaca. Aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti, kupito anattamano ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ padasāyeva pavattesi. Icchati ca tāvadeva bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

२९१. असे म्हटल्यावर, पोक्खरसाती ब्राह्मणाने अम्बट्ठ माणवाला (तरुणाला) असे म्हटले – "अरे! आमचा हा मोठा पंडित! अरे! आमचा हा मोठा बहुश्रुत! अरे! आमचा हा तीन वेदांचा ज्ञाता (त्रैविद्य)! अरे बाबा, अशा कल्याणकारी पुरुषाचा (हितचिंतकाचा) अपराध केल्यामुळे मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. अरे अम्बट्ठ, तू त्या आदरणीय गोतमांवर अशा प्रकारे वारंवार आक्षेप घेऊन जे काही बोललास, त्यामुळे त्या आदरणीय गोतमांनी आम्हालाही अशा प्रकारे (उदाहरणे देऊन) ओढून आणून सुनावले आहे. अरे! आमचा हा मोठा पंडित! अरे! आमचा हा मोठा बहुश्रुत! अरे! आमचा हा तीन वेदांचा ज्ञाता! अरे बाबा, अशा कल्याणकारी पुरुषाचा अपराध केल्यामुळे मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल." असे बोलून क्रुद्ध व अप्रसन्न झालेल्या पोक्खरसातीने अम्बट्ठ माणवाला पायानेच लाथ मारून ढकलून दिले. आणि त्याच क्षणी त्याने भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची इच्छा केली.

Pokkharasātibuddhupasaṅkamanaṃ

पोक्खरसातीचे बुद्धांकडे प्रस्थान

292. Atha kho te brāhmaṇā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ etadavocuṃ – ‘‘ativikālo kho, bho, ajja samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Svedāni bhavaṃ pokkharasāti samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā yāne āropetvā ukkāsu dhāriyamānāsu [Pg.101] ukkaṭṭhāya niyyāsi, yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi.

२९२. तेव्हा ते ब्राह्मण, ब्राह्मण पोक्खरसातीला म्हणाले – "हे महाशय, आज श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाण्यास फार उशीर झाला आहे. उद्या आदरणीय पोक्खरसाती श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जातील." त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने आपल्या घरी उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले, ते वाहनांवर चढवले आणि मशाली पेटवून घेऊन तो उक्कठ्ठाहून निघाला; जेथे इच्छानांगल वनखंड होता, तेथे तो गेला. वाहनाने जाण्याजोगी जेवढी भूमी होती, तेवढ्या अंतरापर्यंत वाहनाने जाऊन, वाहनातून खाली उतरून तो पायीच जेथे भगवंत होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला.

293. Ekamantaṃ nisinno kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgamā nu kho idha, bho gotama, amhākaṃ antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti? ‘‘Āgamā kho te, brāhmaṇa, antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti. ‘‘Ahu pana te, bho gotama, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, brāhmaṇa, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathākathaṃ pana te, bho gotama, ahu ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho bhagavā yāvatako ahosi ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bālo, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, khamatu bhavaṃ gotamo ambaṭṭhassa māṇavassā’’ti. ‘‘Sukhī hotu, brāhmaṇa, ambaṭṭho māṇavo’’ti.

२९३. एका बाजूला बसलेल्या ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांना विचारले – "हे गोतम, आमचा अंतेवासी (शिष्य) अम्बट्ठ माणव येथे आला होता का?" "होय ब्राह्मणा, तुझा अंतेवासी अम्बट्ठ माणव येथे आला होता," असे भगवंत म्हणाले. "हे गोतम, आपला अम्बट्ठ माणवासोबत काही संवाद झाला का?" "होय ब्राह्मणा, माझा अम्बट्ठ माणवासोबत काही संवाद झाला." "हे गोतम, आपला अम्बट्ठ माणवासोबत कसा काय संवाद झाला?" तेव्हा भगवंतांनी अम्बट्ठ माणवासोबत जेवढा काही संवाद झाला होता, तो सर्व ब्राह्मण पोक्खरसातीला सांगितला. असे सांगताच ब्राह्मण पोक्खरसाती भगवंतांना म्हणाला – "हे गोतम, अम्बट्ठ माणव मूर्ख आहे. आदरणीय गोतमांनी अम्बट्ठ माणवाला क्षमा करावी." "ब्राह्मणा, अम्बट्ठ माणव सुखी होवो," असे भगवंत म्हणाले.

294. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

२९४. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे शोधण्यास सुरुवात केली. ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांश प्रमाणात दिसली, फक्त दोन लक्षणे सोडून. त्या दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका वाटत होती, तो संशयात होता, त्याचा निश्चय होत नव्हता आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नव्हते – ती दोन लक्षणे म्हणजे: कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जिव्हा.

295. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ brāhmaṇo pokkharasāti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho [Pg.102] bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi.

२९५. तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला – "हा ब्राह्मण पोक्खरसाती माझ्या शरीरावरील महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांश प्रमाणात पाहत आहे, फक्त दोन लक्षणे सोडून. त्या दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका वाटत आहे, तो संशयात आहे, त्याचा निश्चय होत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही – ती म्हणजे कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जिव्हा." तेव्हा भगवंतांनी तशा प्रकारचा ऋद्धी-चमत्कार केला, ज्यामुळे ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांचे कोशाच्छादित जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले, दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले, आणि संपूर्ण कपाळ आपल्या जिभेने झाकून टाकले.

296. Atha kho brāhmaṇassa pokkharasātissa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

२९६. तेव्हा ब्राह्मण पोक्खरसातीच्या मनात विचार आला – "श्रमण गोतम खरोखरच महापुरुषाच्या बत्तीस लक्षणांनी परिपूर्ण आहेत, अपूर्ण नाहीत." त्याने भगवंतांना विनंती केली – "आदरणीय गोतमांनी आजच्या भोजनाचा भिक्खू संघासह स्वीकार करावा." भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली.

297. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena brāhmaṇassa pokkharasātissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, māṇavakāpi bhikkhusaṅghaṃ. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi.

२९७. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – "हे गोतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे." तेव्हा भगवंतांनी पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) चिवर परिधान करून, पात्र-चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे ब्राह्मण पोक्खरसातीचे निवासस्थान होते, तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांना आपल्या हाताने उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त केले व आणखी घेण्यास नकार देईपर्यंत वाढले; आणि इतर तरुणांनी भिक्खू संघाला वाढले. भगवंतांनी भोजन आटोपून पात्रातून हात काढून घेतल्यावर, ब्राह्मण पोक्खरसातीने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला.

298. Ekamantaṃ nisinnassa kho brāhmaṇassa pokkharasātissa bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evameva brāhmaṇassa pokkharasātissa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

२९८. एका बाजूला बसलेल्या ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांनी अनुक्रमिक प्रवचन (अनुपुब्बी कथा) दिले, जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; तसेच कामांचे (इंद्रियभोगांचे) दुष्परिणाम, हीनता, संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की ब्राह्मण पोक्खरसातीचे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी स्वतःची सर्वश्रेष्ठ धर्मदेशना आहे, ती प्रकट केली – दुःख, समुदाय (दुःखाचे कारण), निരോധ (दुःखाचा अंत) आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे शोषून घेते, त्याचप्रमाणे ब्राह्मण पोक्खरसातीला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित) आणि वीतमल (मलरहित) धर्मचक्षू प्राप्त झाले – "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध (नष्ट) होण्याच्या स्वभावाचे आहे."

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanā

पोक्खरसातीची उपासकत्व-स्वीकृती

299. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto [Pg.103] aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho gotama, saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Yathā ca bhavaṃ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamati, evameva bhavaṃ gotamo pokkharasātikulaṃ upasaṅkamatu. Tattha ye te māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādessanti vā paccuṭṭhissanti vā āsanaṃ vā udakaṃ vā dassanti cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ vuccati, brāhmaṇā’’ti.

२९९. त्यानंतर पोक्खरसाति ब्राह्मणाने सत्य धर्म पाहिला, सत्य धर्म प्राप्त केला, सत्य धर्म जाणला, सत्य धर्मात प्रवेश केला, तो शंकामुक्त झाला, संभ्रमरहित झाला, शास्त्यांच्या शासनात त्याने पूर्ण आत्मविश्वास प्राप्त केला आणि तो इतरांवर विसंबून न राहता स्वतःच ज्ञानसंपन्न झाला. त्याने भगवंतांना असे म्हटले – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! हे गौतम, ज्याप्रमाणे एखादा पालथा ठेवलेला घडा उताणा करावा, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धर्म प्रकाशित केला आहे. मी, हे गौतम, माझ्या पुत्रांसह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह आदरणीय गौतमांना, धर्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आणि ज्याप्रमाणे आदरणीय गौतम उक्कठ्ठा येथील इतर उपासकांच्या घरी जातात, त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी पोक्खरसातीच्या घरीही यावे. तेथे जे तरुण किंवा तरुणी आदरणीय गौतमांना अभिवादन करतील, त्यांच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहतील, त्यांना आसन किंवा पाणी देतील किंवा आपले चित्त प्रसन्न करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.” “हे ब्राह्मणा, तू योग्य बोलला आहेस,” (असे भगवंत म्हणाले).

Ambaṭṭhasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ.

तिसरे अम्बट्ठ सुत्त समाप्त झाले.

4. Soṇadaṇḍasuttaṃ

४. सोणदण्ड सुत्त

Campeyyakabrāhmaṇagahapatikā

चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपती

300. Evaṃ [Pg.104] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena campā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ.

३००. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत पोहोचले. तेथे भगवंत चम्पा नगरीतील गग्गरा पुष्करिणीच्या (तलावाच्या) काठावर निवास करत होते. त्या वेळी सोणदण्ड नावाचा ब्राह्मण चम्पा नगरीत राहत होता. ती नगरी लोकसंख्येने समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होती. मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने त्याला ती नगरी राजदान म्हणून, ब्रह्मदेय (सर्व करांमधून मुक्त असलेले श्रेष्ठ दान) म्हणून दिली होती.

301. Assosuṃ kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamanti.

३०१. चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी असे ऐकले – “शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत आले आहेत आणि चम्पा येथील गग्गरा पुष्करिणीच्या काठावर निवास करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे – ‘ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ते, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला, देव आणि मनुष्यांसह स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून उपदेश करतात. ते असा धर्म सांगतात जो सुरुवातीला कल्याणकारक, मध्ये कल्याणकारक आणि शेवटीही कल्याणकारक आहे; जो अर्थपूर्ण, सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतो. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.” त्यानंतर चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपती चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे जाऊ लागले.

302. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo campeyyake brāhmaṇagahapatike campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya [Pg.105] nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamantī’’ti? ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘soṇadaṇḍo, bho, brāhmaṇo evamāha – āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘soṇadaṇḍo bho brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti.

३०२. त्या वेळी सोणदण्ड ब्राह्मण आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी आडवा झाला होता. सोणदण्ड ब्राह्मणाने चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे जाताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या अमात्याला विचारले – “हे अमात्या, चम्पा येथील हे ब्राह्मण आणि गृहपती चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे का जात आहेत?” (अमात्य म्हणाला) “हे स्वामी, शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत आले आहेत आणि चम्पा येथील गग्गरा पुष्करिणीच्या काठावर निवास करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे – ‘ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ते, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ हे लोक त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जात आहेत.” (सोणदण्ड म्हणाला) “असे असेल तर, हे अमात्या, चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – ‘ब्राह्मण सोणदण्ड असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, ब्राह्मण सोणदण्डसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.’” “होय, स्वामी,” असे म्हणून त्या अमात्याने सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो चम्पा येथील ब्राह्मण व गृहपतींकडे गेला. तेथे जाऊन तो चम्पा येथील ब्राह्मण व गृहपतींना म्हणाला – “ब्राह्मण सोणदण्ड असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, ब्राह्मण सोणदण्डसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.”

Soṇadaṇḍaguṇakathā

सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या गुणांची चर्चा

303. Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṃ brāhmaṇānaṃ pañcamattāni brāhmaṇasatāni campāyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘soṇadaṇḍo kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena soṇadaṇḍo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti.

३०३. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतून आलेले सुमारे पाचशे ब्राह्मण काही कामानिमित्त चम्पा नगरीत राहत होते. त्या ब्राह्मणांनी ऐकले की, “ब्राह्मण सोणदण्ड श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत.” तेव्हा ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाकडे गेले आणि त्याला म्हणाले – “हे आदरणीय सोणदण्ड, हे खरे आहे का की आपण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहात?” (सोणदण्ड म्हणाला) “होय मित्रांनो, माझा असा विचार आहे की मीसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाईन.”

‘‘Mā bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto [Pg.106] soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ नये. आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. जर आदरणीय सोणदण्ड श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी गेले, तर आदरणीय सोणदंडांची कीर्ती (यश) कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदंडांची कीर्ती कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत.

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या (जातीच्या) कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदण्ड हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत.

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo aḍḍho mahaddhano mahābhogo…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे श्रीमंत, महाधनी आणि विपुल संपत्तीचे धनी आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ajjhāyako, mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघण्टु (शब्दकोश) आणि केटुभ (विधी-शास्त्र) यांसह, अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत ज्ञाते आहेत; ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) तसेच महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य शरीरयष्टीचे आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे शीलवान आहेत, वृद्धींगत शीलाने युक्त आहेत आणि महान शीलाने संपन्न आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषी, सुसंस्कृत (नागरी) भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti. Bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti [Pg.107] bhoto soṇadaṇḍassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā …pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत, ते तीनशे तरुण विद्यार्थ्यांना मंत्र शिकवतात. विविध दिशांतून आणि विविध जनपदांतून अनेक तरुण विद्यार्थी आदरणीय सोणदंडांच्या जवळ मंत्र शिकण्याच्या इच्छेने आणि वेदांचे अध्ययन करण्याच्या उद्देशाने येतात...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto; samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलेले आहेत; तर श्रमण गोतम हे तरुण आहेत आणि त्यांनी तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली आहे...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार यांच्याकडून सत्कृत, सन्मानित, मानलेले, पूजित आणि आदृत आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे पोक्खरसाती ब्राह्मणाकडून सत्कृत, सन्मानित, मानलेले, पूजित आणि आदृत आहेत...

‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

कारण आदरणीय सोणदण्ड हे लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या चम्पा नगरीचे शासन चालवतात, जी त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजेशाही देणगी म्हणून आणि श्रेष्ठ दान (ब्रह्मदेय) म्हणून दिली आहे. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदण्ड हे लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या चम्पा नगरीचे शासन चालवतात, जी त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजेशाही देणगी म्हणून आणि श्रेष्ठ दान म्हणून दिली आहे, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत.

Buddhaguṇakathā

बुद्धगुणांचे वर्णन

304. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca –

३०४. असे म्हटले असता, सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला –

‘‘Tena hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; natveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bho samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ[Pg.108]; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

“तर मग, गृहस्थांनो, माझेही ऐका, की का आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे आणि ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही. गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्या अर्थी श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही, या कारणानेही ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही; उलट आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे.”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे आपल्या विशाल नातेवाईकांच्या समूहाला सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे जमिनीखाली पुरलेले आणि महालात साठवलेले विपुल सोने-नाणे सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे तरुण असतानाच, काळेभोर केस असताना, सुंदर तारुण्याने युक्त असताना, वयाच्या पहिल्या टप्प्यातच घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे प्रव्रज्येसाठी अनुत्सुक असलेल्या, डोळ्यांत अश्रू आणून रडणाऱ्या आपल्या माता-पित्यांना सोडून, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, brahmavaṇṇī, brahmavacchasī, akhuddāvakāso dassanāya…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य शरीरयष्टीचे आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे शीलवान आहेत, आर्यशीलाने युक्त आहेत, कल्याणकारी शीलाने युक्त आहेत आणि कुशल शीलाने संपन्न आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषी, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कामराग नष्ट झालेले आणि चंचलता (चपळता) रहित आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कर्मवादी, क्रियावादी आहेत, ते निष्पापतेला प्राधान्य देणारे असून श्रेष्ठ आचरण करणाऱ्या प्रजेचे हितचिंतक आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे उच्च कुळातून, अखंड क्षत्रिय कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे श्रीमंत कुळातून, विपुल संपत्ती आणि ऐश्वर्य असलेल्या कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇaṃ [Pg.109] khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांकडे इतर देशांतून आणि इतर जनपदांतून लोक प्रश्न विचारण्यासाठी येतात...”

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांना हजारो देव शरण गेले आहेत...”

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ ti…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत'...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहेत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे स्वागतशील आहेत, मृदू भाषिक आहेत, आनंदाने संभाषण करणारे आहेत, कपाळावर आठी न घालणारे (प्रसन्नचित्त) आहेत, हसमुख आहेत आणि स्वतःहून प्रथम बोलणारे आहेत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतमांचा चारही परिषदांकडून (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) आदर केला जातो, सन्मान केला जातो, गौरव केला जातो, पूजा केली जाते आणि वंदन केले जाते...

‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe…

हे महोदयांनो, अनेक देव आणि मनुष्य श्रमण गौतमांवर अत्यंत श्रद्धा व भक्ती ठेवतात...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati, na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतम ज्या गावात किंवा नगरात राहतात, त्या गावात किंवा नगरात अमानुष (अमानवी शक्ती) मनुष्यांना त्रास देत नाहीत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati. Yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe…

हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे संघनायक, गणप्रमुख आणि गणाचार्य आहेत, आणि इतर अनेक पंथप्रमुखांमध्ये ते सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. हे महोदयांनो, इतर श्रमण-ब्राह्मणांची कीर्ती जशी कोणत्याही सामान्य कारणाने वाढते, तशी श्रमण गौतमांची कीर्ती वाढलेली नाही. तर श्रमण गौतमांची कीर्ती त्यांच्या सर्वश्रेष्ठ विद्या आणि आचरण संपदेमुळे (विज्जाचरणसंपदा) पसरली आहे...

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

हे महोदयांनो, मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह (मंत्र्यांसह) प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे...

‘‘Samaṇaṃ [Pg.110] khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

हे महोदयांनो, कोसलचा राजा पसेनदी हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे...

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

हे महोदयांनो, पोक्खरसाती ब्राह्मण हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

हे महोदयांनो, मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

हे महोदयांनो, कोसलचा राजा पसेनदी श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

हे महोदयांनो, पोक्खरसाती ब्राह्मण श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo campaṃ anuppatto, campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre, atithimhākaṃ samaṇo gotamo; atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti.

हे महोदयांनो, श्रमण गौतम चंपानगरीत आले आहेत आणि चंपानगरीतील गग्गरा पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावर विहार करत आहेत. हे महोदयांनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आमच्या भूभागात येतात, ते आमचे अतिथी असतात. अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि वंदन केले पाहिजे. हे महोदयांनो, श्रमण गौतम चंपानगरीत आले असून गग्गरा पुष्करणीच्या तीरावर विहार करत आहेत, त्यामुळे ते आमचे अतिथी आहेत. अतिथी म्हणून आपण त्यांचा आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि वंदन केले पाहिजे. या कारणास्तव, त्या आदरणीय गौतमांनी आम्हाला भेटण्यासाठी येणे योग्य नाही, तर आम्हीच त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे. हे महोदयांनो, मला त्या आदरणीय गौतमांच्या गुणांविषयी एवढीच माहिती आहे, परंतु ते आदरणीय गौतम केवळ एवढ्याच गुणांनी युक्त नाहीत, तर ते अपरिमित गुणांनी संपन्न आहेत.

305. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti.

३०५. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाला म्हणाले— 'ज्याप्रमाणे आदरणीय सोणदण्ड श्रमण गौतमांच्या गुणांचे वर्णन करत आहेत, त्यानुसार जर ते आदरणीय गौतम येथून शंभर योजने दूर राहत असले, तरीही एखाद्या श्रद्धाळू कुलपुत्राने शिदोरी (प्रवासाचे अन्न) सोबत घेऊन त्यांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्यच ठरेल. आदरणीय सोणदण्ड, म्हणूनच आपण सर्वजण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाऊया.'

Soṇadaṇḍaparivitakko

सोणदण्डाचा विचार (मनोगत)

306. Atha [Pg.111] kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkami. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa tirovanasaṇḍagatassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana evaṃ samīpagato samāno adisvāva samaṇaṃ gotamaṃ nivatteyyaṃ, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto mānathaddho bhīto ca, no visahati samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, kathañhi nāma evaṃ samīpagato samāno adisvā samaṇaṃ gotamaṃ nivattissatī’ti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ, yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā’’ti.

३०६. त्यानंतर सोणदण्ड ब्राह्मण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह गग्गरा पुष्करणीकडे गेला. जेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण वनराईच्या जवळ पोहोचला, तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार आला— 'जर मी श्रमण गौतमांना एखादा प्रश्न विचारला आणि त्यावर श्रमण गौतम मला म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये, तर तो असा विचारला पाहिजे," तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख व अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गौतमांना योग्य प्रकारे प्रश्न विचारता आला नाही." ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव (संपत्ती) देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर श्रमण गौतमांनी मला एखादा प्रश्न विचारला आणि मी माझ्या उत्तराने त्यांच्या मनाचे समाधान करू शकलो नाही, आणि त्यावर श्रमण गौतम मला म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, या प्रश्नाचे उत्तर असे दिले जाऊ नये, तर ते असे दिले पाहिजे," तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख व अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गौतमांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे समाधान करता आले नाही." ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर मी इतक्या जवळ येऊनही श्रमण गौतमांचे दर्शन न घेताच परत फिरलो, तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख, अज्ञानी, गर्विष्ठ आणि भीरू आहे, त्याला श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाण्याचे धैर्य झाले नाही. इतक्या जवळ येऊनही दर्शन न घेता तो कसा काय परत फिरला?" ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे.' असा विचार त्याच्या मनात आला.

307. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Campeyyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā [Pg.112] appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

३०७. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. चंपानगरीतील काही ब्राह्मण आणि गृहपतीसुद्धा भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांसोबत कुशल विचारले आणि आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले; काही जणांनी जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि एका बाजूला बसले; काही जणांनी आपले नाव व गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले.

308. Tatrapi sudaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo etadeva bahulamanuvitakkento nisinno hoti – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’’ti.

३०८. तेथे बसलेला सोणदण्ड ब्राह्मण वारंवार असाच विचार करत होता – 'जर मी श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारला आणि त्यावर श्रमण गोतम मला असे म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये, तर तो असा विचारला पाहिजे," तर ही परिषद माझा असा अपमान करेल की, "हा सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख आणि अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गोतमांना योग्य प्रकारे प्रश्न विचारता आला नाही." आणि ज्याचा ही परिषद अपमान करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल. कारण आमचे वैभव कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर श्रमण गोतमांनीच मला प्रश्न विचारला आणि मी त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करू शकलो नाही, आणि त्यावर श्रमण गोतम मला असे म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, या प्रश्नाचे उत्तर असे दिले जाऊ नये, तर ते असे दिले पाहिजे," तर ही परिषद माझा असा अपमान करेल की, "हा सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख आणि अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गोतमांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करता आले नाही." आणि ज्याचा ही परिषद अपमान करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल. कारण आमचे वैभव कीर्तीवरच अवलंबून आहे. किती बरे होईल जर श्रमण गोतमांनी मला माझ्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून प्रश्न विचारला! तर मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन!'

Brāhmaṇapaññatti

ब्राह्मणाची व्याख्या

309. Atha kho bhagavato soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘‘vihaññati kho ayaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo sakena cittena. Yaṃnūnāhaṃ soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ [Pg.113] brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘katihi pana, brāhmaṇa, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti?

३०९. तेव्हा भगवंतांनी सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून विचार केला – 'हा सोणदण्ड ब्राह्मण स्वतःच्या मनातल्या मनात खूप व्याकुळ होत आहे. मी सोणदण्ड ब्राह्मणाला त्याच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातूनच प्रश्न विचारला तर किती बरे होईल!' मग भगवंतांनी सोणदण्ड ब्राह्मणाला विचारले – 'हे ब्राह्मणा, किती गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात? आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकेल?'

310. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ – ‘aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’ti, tatra maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ pucchati. Addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādhessāmi pañhassa veyyākaraṇenā’’ti.

३१०. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'माझी जी इच्छा होती, जी आकांक्षा होती, जे अभिप्रेत होते आणि जी प्रार्थना होती की – "किती बरे होईल जर श्रमण गोतमांनी मला माझ्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून प्रश्न विचारला, तर मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन!" – नेमका तोच प्रश्न श्रमण गोतम मला माझ्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून विचारत आहेत. आता मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन.'

311. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo abbhunnāmetvā kāyaṃ anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pañcahi, bho gotama, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyya. Katamehi pañcahi? Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako hoti mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, pañcahi aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

३११. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मणाने आपले शरीर ताठ केले, सभेकडे पाहिले आणि भगवंतांना म्हणाला – 'हे गोतम, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो. ते पाच गुण कोणते? (१) हे गोतम, येथे ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असावा लागतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध असावी लागते, आणि जन्माच्या कारणावरून त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली गेलेली नसावी. (२) तो वेदांचा अभ्यासक आणि मंत्रांचा धारक असावा लागतो; निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांमध्ये पारंगत असावा लागतो; तो पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण असावा लागतो. (३) तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा, अत्यंत सुंदर कांती असलेला, ब्रह्मवर्णी, ब्रह्मासारखे शरीर असलेला आणि पाहताच भव्य वाटणारा असावा लागतो. (४) तो शीलवान असावा लागतो, वृद्धशील असलेला आणि शीलाने संपन्न असावा लागतो. (५) तो पंडित आणि बुद्धिमान असावा लागतो, आणि यज्ञपात्र धारण करणाऱ्यांमध्ये तो पहिला किंवा दुसरा असावा लागतो. हे गोतम, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो.'

‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, pañcannaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā[Pg.114], bho gotama. Imesañhi, bho gotama, pañcannaṃ aṅgānaṃ vaṇṇaṃ ṭhapayāma. Kiñhi vaṇṇo karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako ca hoti mantadharo ca tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho bho gotama catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

'पण हे ब्राह्मणा, या पाच गुणांपैकी एखादा गुण वगळून, केवळ चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करू शकतात का? आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकेल का?' 'हे गोतम, हे शक्य आहे. या पाच गुणांपैकी आम्ही रूप (सौंदर्य) वगळू शकतो. कारण रूपाने काय होणार आहे? हे गोतम, जेव्हा ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची वंशावळ शुद्ध असते, जन्माच्या कारणावरून त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली गेलेली नसते; तो वेदांचा अभ्यासक आणि मंत्रांचा धारक असतो, निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांमध्ये पारंगत असतो, पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण असतो; तो शीलवान असतो, वृद्धशील आणि शीलाने संपन्न असतो; आणि तो पंडित व बुद्धिमान असतो, तसेच यज्ञपात्र धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गोतम, या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो.'

312. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, catunnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ aṅgānaṃ mante ṭhapayāma. Kiñhi mantā karissanti? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

३१२. “पण ब्राह्मणा, या चार गुणांपैकी एक गुण वगळून, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही ना?” “शक्य आहे, हे गौतम. कारण, हे गौतम, या चार गुणांपैकी आम्ही मंत्रांना वगळू शकतो. कारण मंत्र काय करणार? हे गौतम, जेव्हा एखादा ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सात पिढ्यांपर्यंत ज्याचे मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत ज्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जात नाही; जो शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गौतम, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.”

‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ jātiṃ ṭhapayāma. Kiñhi jāti karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti [Pg.115] medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

“पण ब्राह्मणा, या तीन गुणांपैकी एक गुण वगळून, दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही ना?” “शक्य आहे, हे गौतम. कारण, हे गौतम, या तीन गुणांपैकी आम्ही जातीला वगळू शकतो. कारण जात काय करणार? हे गौतम, जेव्हा एखादा ब्राह्मण शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गौतम, या दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.”

313. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca, mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca. Apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’’ti.

३१३. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाला म्हणाले— “आदरणीय सोणदण्ड यांनी असे बोलू नये, आदरणीय सोणदण्ड यांनी असे बोलू नये. आदरणीय सोणदण्ड हे निश्चितपणे रूपाची निंदा करत आहेत, मंत्रांची निंदा करत आहेत, जातीची निंदा करत आहेत. आदरणीय सोणदण्ड हे पूर्णपणे श्रमण गौतमांच्याच मताचा स्वीकार करत आहेत.”

314. Atha kho bhagavā te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘appassuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, akalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, duppañño ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, na ca pahoti soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu soṇadaṇḍo brāhmaṇo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘bahussuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, kalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, paṇḍito ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, pahoti ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe, soṇadaṇḍo brāhmaṇo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti.

३१४. त्यानंतर भगवंतांनी त्या ब्राह्मणांना असे म्हटले— “जर तुम्हा ब्राह्मणांना असे वाटत असेल की— ‘सोणदण्ड ब्राह्मण हे अल्पश्रुत आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे अमधुर भाषिक आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे अल्पबुद्धी आहेत आणि सोणदण्ड ब्राह्मण या विषयावर श्रमण गौतमांशी चर्चा करण्यास असमर्थ आहेत,’ तर सोणदण्ड ब्राह्मण शांत राहोत, तुम्ही माझ्याशी या विषयावर चर्चा करा. पण जर तुम्हा ब्राह्मणांना असे वाटत असेल की— ‘सोणदण्ड ब्राह्मण हे बहुश्रुत आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे सुभाषिक आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे बुद्धिमान आहेत आणि सोणदण्ड ब्राह्मण या विषयावर श्रमण गौतमांशी चर्चा करण्यास समर्थ आहेत,’ तर तुम्ही शांत राहा, सोणदण्ड ब्राह्मण माझ्याशी चर्चा करतील.”

315. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tuṇhī bhavaṃ gotamo hotu, ahameva tesaṃ sahadhammena paṭivacanaṃ karissāmī’’ti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘mā bhavanto evaṃ avacuttha, mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’ti. Nāhaṃ, bho, apavadāmi vaṇṇaṃ vā mante vā jātiṃ vā’’ti.

३१५. असे म्हटले असता, सोणदण्ड ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाले— “आदरणीय गौतम थांबोत, आदरणीय गौतम शांत राहोत, मी स्वतःच त्यांना सकारण उत्तर देईन.” त्यानंतर सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाले— “तुम्ही असे बोलू नका, तुम्ही असे बोलू नका की— ‘आदरणीय सोणदण्ड हे निश्चितपणे रूपाची निंदा करत आहेत, मंत्रांची निंदा करत आहेत, जातीची निंदा करत आहेत. आदरणीय सोणदण्ड हे पूर्णपणे श्रमण गौतमांच्याच मताचा स्वीकार करत आहेत.’ गृहस्थांनो, मी रूप, मंत्र किंवा जात यांची निंदा करत नाही.”

316. Tena [Pg.116] kho pana samayena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhāgineyyo aṅgako nāma māṇavako tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘passanti no bhonto imaṃ aṅgakaṃ māṇavakaṃ amhākaṃ bhāgineyya’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Aṅgako kho, bho, māṇavako abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya, nāssa imissaṃ parisāyaṃ samasamo atthi vaṇṇena ṭhapetvā samaṇaṃ gotamaṃ. Aṅgako kho māṇavako ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Ahamassa mante vācetā. Aṅgako kho māṇavako ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Ahamassa mātāpitaro jānāmi. Aṅgako kho māṇavako pāṇampi haneyya, adinnampi ādiyeyya, paradārampi gaccheyya, musāvādampi bhaṇeyya, majjampi piveyya, ettha dāni, bho, kiṃ vaṇṇo karissati, kiṃ mantā, kiṃ jāti? Yato kho, bho, brāhmaṇo sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato, paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti.

३१६. त्या वेळी सोणदण्ड ब्राह्मणाचा भाचा ‘अंगक’ नावाचा तरुण त्या परिषदेत बसलेला होता. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाले— “गृहस्थांनो, तुम्ही आमच्या या भाच्याला, अंगक तरुणाला पाहत आहात का?” “होय, आदरणीय.” “गृहस्थांनो, हा अंगक तरुण अत्यंत देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न करणारा, अत्यंत सुंदर वर्णयुक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेला, ब्रह्मासारखे शरीर असलेला आणि दिसायला भव्य आहे. या परिषदेत श्रमण गौतम सोडून रूपाच्या बाबतीत त्याच्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही. अंगक हा वेदांचा अभ्यासक, मंत्रांचा धारक, निघंटु आणि केटुभ यांसह, अक्षरांच्या भेदांसह आणि पाचवे इतिहास असलेल्या तीन वेदांचा पारंगत आहे. तो पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण आहे. मी स्वतः त्याला मंत्र शिकवले आहेत. अंगक हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला आहे, सात पिढ्यांपर्यंत ज्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध आहे, जन्माच्या बाबतीत ज्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जात नाही. मी त्याच्या मातापित्यांना ओळखतो. पण जर अंगकाने प्राणांची हिंसा केली, न दिलेले घेतले, परस्त्रीगमन केले, असत्य भाषण केले आणि मद्यपान केले, तर गृहस्थांनो, अशा वेळी त्याचे रूप काय कामाचे? त्याचे मंत्र काय कामाचे? त्याची जात काय कामाची? गृहस्थांनो, जेव्हा एखादा ब्राह्मण शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. गृहस्थांनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.”

Sīlapaññākathā

शील आणि प्रज्ञेविषयीची चर्चा

317. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, dvinnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā ekena aṅgena samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Sīlaparidhotā hi, bho gotama, paññā; paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, bho gotama, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, bho gotama, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ [Pg.117] sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa, sīlaparidhotā hi, brāhmaṇa, paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, brāhmaṇa, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, brāhmaṇa, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati.

३१७. “पण ब्राह्मणा, या दोन गुणांपैकी एका गुणाचा त्याग करून, केवळ एकाच गुणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि 'मी ब्राह्मण आहे' असे म्हणणारा तो मनुष्य सत्य बोलत असेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही का?” “हे गौतम, असे मुळीच नाही. कारण, हे गौतम, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते. हे गौतम, ज्याप्रमाणे एका हाताने दुसरा हात धुवावा किंवा एका पायाने दुसरा पाय धुवावा; त्याचप्रमाणे, हे गौतम, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.” “ब्राह्मणा, हे अगदी असेच आहे! ब्राह्मणा, हे अगदी असेच आहे! कारण प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते. ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे एका हाताने दुसरा हात धुवावा किंवा एका पायाने दुसरा पाय धुवावा; त्याचप्रमाणे, ब्राह्मणा, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.”

318. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ? Katamā sā paññā’’ti? ‘‘Ettakaparamāva mayaṃ, bho gotama, etasmiṃ atthe. Sādhu vata bhavantaṃyeva gotamaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi; sādhukaṃ manasikarohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu tathā vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Idaṃ kho taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati, abhininnāmeti. Idampissa hoti paññāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti paññāya ayaṃ kho sā, brāhmaṇa, paññā’’ti.

३१८. “पण ब्राह्मणा, ते शील कोणते? आणि ती प्रज्ञा कोणती?” “हे गौतम, या विषयात आमचे ज्ञान एवढेच मर्यादित आहे. हे किती चांगले होईल जर स्वतः आदरणीय गौतम यांनीच या विधानाचा अर्थ स्पष्ट केला तर!” “तर मग ब्राह्मणा, ऐक; नीट लक्ष दे; मी सांगेन.” “होय, महाराज,” असे म्हणून सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंतांनी हे सांगितले – “ब्राह्मणा, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्तातील परिच्छेद १९० ते २१२ प्रमाणे सविस्तर समजावून घ्यावे). ब्राह्मणा, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो. ब्राह्मणा, हेच ते शील आहे... तो पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो... दुसऱ्या ध्यानात... तिसऱ्या ध्यानात... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो... तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो, एकाग्र करतो. ही देखील त्याची प्रज्ञाच आहे... 'आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' हे तो जाणतो. ही देखील त्याची प्रज्ञाच आहे. ब्राह्मणा, हीच ती प्रज्ञा होय.”

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanā

सोणदंड ब्राह्मणाने उपासकत्व स्वीकारणे

319. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ[Pg.118]. Adhivāsetu ca me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

३१९. असे म्हटले असता, सोणदंड ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आणि आदरणीय गौतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून आमंत्रण स्वीकारले.

320. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.

३२०. त्यानंतर सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर सोणदंड ब्राह्मणाने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे सोणदंड ब्राह्मणाचे घर होते तेथे प्रस्थान केले; तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर सोणदंड ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त व संतुष्ट केले.

321. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno āsanā vuṭṭhahitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno añjaliṃ paggaṇheyyaṃ, āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno veṭhanaṃ omuñceyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno yānā paccorohitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha, yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno patodalaṭṭhiṃ abbhunnāmeyyaṃ, yānā me taṃ bhavaṃ gotamo paccorohanaṃ dhāretu. Ahañceva [Pg.119] kho pana, bho gotama, yānagato samāno chattaṃ apanāmeyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretū’’ti.

३२१. त्यानंतर, भगवंतांचे भोजन संपल्यावर आणि त्यांनी पात्रातून आपला हात काढून घेतल्यावर, सोणदंड ब्राह्मणाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना आपल्या आसनावरून उठून आदरणीय गौतमांना अभिवादन केले, तर ती सभा माझा अनादर करेल. आणि ज्याचा ती सभा अनादर करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे ऐश्वर्य देखील नष्ट होईल. कारण आमचे ऐश्वर्य हे कीर्तीवरच अवलंबून आहे. हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना केवळ हात जोडले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी आसनावरून उठून केलेले स्वागत समजावे. हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना माझे पागोटे काढले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी मस्तक टेकवून केलेले अभिवादन समजावे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना रथातून खाली उतरून आदरणीय गौतमांना अभिवादन केले, तर ती सभा माझा अनादर करेल. आणि ज्याचा ती सभा अनादर करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे ऐश्वर्य देखील नष्ट होईल. कारण आमचे ऐश्वर्य हे कीर्तीवरच अवलंबून आहे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना केवळ चाबकाची काठी वर उचलली, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी रथातून खाली उतरल्यासारखे समजावे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना छत्र बाजूला केले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी मस्तक टेकवून केलेले अभिवादन समजावे.”

322. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.

३२२. त्यानंतर भगवान सोणदण्ड ब्राह्मणाला धम्मचर्चेने उपदेशित करून, धम्मात प्रवृत्त करून, उत्साहित करून आणि आनंदित करून आसनावरून उठून निघून गेले.

Soṇadaṇḍasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ.

चौथे सोणदण्ड सुत्त समाप्त झाले.

5. Kūṭadantasuttaṃ

५. कूटदन्त सुत्त

Khāṇumatakabrāhmaṇagahapatikā

खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपती

323. Evaṃ [Pg.120] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena khāṇumataṃ nāma magadhānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyañño upakkhaṭo hoti. Satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya.

३२३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान मगध देशात चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'खाणुमत' नावाच्या मगध देशातील ब्राह्मणांच्या गावात पोहोचले. तेथे भगवान खाणुमत येथील 'अम्बलट्ठिका' उद्यानात राहत होते. त्या वेळी कूटदन्त नावाचा ब्राह्मण खाणुमत येथे राहत होता. हे गाव लोकसंख्येने समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होते; आणि मगधचा राजा सेणिय बिंबिसार याने त्याला राजेशाही देणगी (ब्रह्मदेय) म्हणून दिलेले होते. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मणाने एका मोठ्या यज्ञाची तयारी केली होती. यज्ञासाठी सातशे बैल, सातशे वासरे (नर), सातशे कालवडी (मादी), सातशे बकरे आणि सातशे मेंढे यज्ञाच्या खांबांजवळ आणून बांधले होते.

324. Assosuṃ kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

३२४. खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी असे ऐकले – 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम मगध देशात चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह खाणुमत येथे आले आहेत आणि खाणुमत येथील अम्बलट्ठिका उद्यानात राहत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." ते देव, मार, ब्रह्मा आणि श्रमण-ब्राह्मणांसह या संपूर्ण जगाला, तसेच देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञाने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते असा धम्म उपदेशितात जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटीही कल्याणकारी आहे; जो अर्थपूर्ण, सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतो. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.'

325. Atha kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamanti.

३२५. त्यानंतर खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपती खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे जाऊ लागले.

326. Tena [Pg.121] kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumatake brāhmaṇagahapatike khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamantī’’ti?

३२६. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मण आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी गेला होता. कूटदन्त ब्राह्मणाने खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे जाताना पाहिले. हे पाहून त्याने आपल्या कारभाऱ्याला विचारले, 'हे कारभाऱ्या, खाणुमत येथील हे ब्राह्मण आणि गृहपती खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे का जात आहेत?'

327. ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto, khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti.

३२७. कारभाऱ्याने उत्तर दिले, 'महाराज, शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम मगध देशात चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह खाणुमत येथे आले आहेत आणि खाणुमत येथील अम्बलट्ठिका उद्यानात राहत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." म्हणून हे लोक त्या पूजनीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जात आहेत.'

328. Atha kho kūṭadantassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ puccheyya’’nti.

३२८. त्यानंतर कूटदन्त ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गौतम तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचे ज्ञान ठेवतात. परंतु मला तर या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचे ज्ञान नाही. आणि मला एक मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा आहे. मग मी श्रमण गौतमांकडे जाऊन त्यांना या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीबद्दल विचारले तर किती बरे होईल!'

329. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo khattaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, bho khatte, yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘‘āgamentu kira bhavanto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā kūṭadantassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhonto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti.

३२९. त्यानंतर कूटदन्त ब्राह्मणाने आपल्या कारभाऱ्याला सांगितले, 'तर मग, हे कारभाऱ्या, तू खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – "महाराज, कूटदन्त ब्राह्मण असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी; कूटदन्त ब्राह्मण स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत."' कारभाऱ्याने 'तसेच असो, महाराज' असे म्हणून कूटदन्त ब्राह्मणाच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो खाणुमत येथील ब्राह्मण व गृहपतींकडे गेला. तेथे जाऊन त्याने खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना सांगितले, 'महाराज, कूटदन्त ब्राह्मण असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी; कूटदन्त ब्राह्मण स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.'

Kūṭadantaguṇakathā

कूटदन्त ब्राह्मणाच्या गुणांचे वर्णन

330. Tena [Pg.122] kho pana samayena anekāni brāhmaṇasatāni khāṇumate paṭivasanti – ‘‘kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyaññaṃ anubhavissāmā’’ti. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘kūṭadanto kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena kūṭadanto brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu.

३३०. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मणाच्या मोठ्या यज्ञात सहभागी होण्याच्या उद्देशाने शेकडो ब्राह्मण खाणुमत येथे राहत होते. जेव्हा त्या ब्राह्मणांनी ऐकले की, 'कूटदन्त ब्राह्मण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत,' तेव्हा ते सर्व ब्राह्मण कूटदन्त ब्राह्मणाकडे गेले.

331. Upasaṅkamitvā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti.

३३१. तेथे जाऊन त्यांनी कूटदन्त ब्राह्मणाला विचारले, 'हे कूटदन्त, हे खरे आहे का की आपण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहात?' कूटदन्त म्हणाला, 'होय मित्रांनो, माझ्या मनात असाच विचार आहे की मी स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जावे.'

‘‘Mā bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

“आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ नये. आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. जर आदरणीय कूटदंत श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी गेले, तर आदरणीय कूटदंतांची कीर्ती (यश) कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंतांची कीर्ती कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

“कारण आदरणीय कूटदंत हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंत हे दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत... आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtavittūpakaraṇo pahūtajātarūparajato…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे अत्यंत श्रीमंत, महाधनी, समृद्ध, विपुल साधनसंपत्तीने युक्त आणि भरपूर सोने-चांदी असलेले आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघंटु (शब्दकोश) आणि केटुभ (विधीशास्त्र) यांसह, अक्षरांच्या प्रभेदांसह (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत ज्ञाते आहेत. ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत तसेच महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत...”

‘‘Bhavañhi [Pg.123] kūṭadanto abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे अत्यंत देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि पाहणाऱ्याला भव्य वाटणारे आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे शीलवान आहेत, वृद्धींगत शीलाने युक्त आहेत आणि श्रेष्ठ शीलाने संपन्न आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषिक, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti, bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti bhoto kūṭadantassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत. ते तीनशे तरुण ब्राह्मणांना मंत्र शिकवतात. तसेच, विविध दिशांतून आणि विविध जनपदांतून अनेक तरुण ब्राह्मण मंत्र शिकण्याच्या इच्छेने आदरणीय कूटदंतांच्या जवळ येतात...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आहेत. याउलट, श्रमण गोतम हे तरुण आहेत आणि त्यांनी तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली आहे...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार यांच्याकडून सत्कृत, सन्मानित, मानित, पूजित आणि आदृत आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

“कारण आदरणीय कूटदंत हे पोक्खरसाति ब्राह्मणाकडून सत्कृत, सन्मानित, मानित, पूजित आणि आदृत आहेत...”

‘‘Bhavañhi kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

“कारण आदरणीय कूटदंत हे खाणुमत नावाच्या समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या गावाचे शासन चालवतात, जे त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजदान आणि ब्रह्मदेय (करमुक्त दान) म्हणून दिले आहे. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंत हे खाणुमत गावाचे शासन चालवतात... जे त्यांना राजा बिंबिसार याने ब्रह्मदेय म्हणून दिले आहे, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.”

Buddhaguṇakathā

बुद्धगुणांचे वर्णन

332. Evaṃ vutte kūṭadanto brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca –

३३२. असे म्हटले असता, कूटदंत ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला –

‘‘Tena [Pg.124] hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, na tveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi, bho, samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ.

“तर मग, गृहस्थांनो, माझेही ऐका, की का आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे, आणि ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे का योग्य नाही. गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. गृहस्थांनो, ज्याअर्थी श्रमण गोतम हे दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत... आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही, या कारणाने ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही. उलट, आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे.”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे आपल्या विशाल नातेवाईकांच्या समूहाचा त्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे जमिनीखाली पुरलेले आणि जमिनीवर असलेले विपुल सोने-नाणे सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे तरुण असतानाच, काळेभोर केस असलेले, सुंदर तारुण्याने युक्त आणि वयाच्या पहिल्या टप्प्यातच घराबाहेर पडून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे प्रव्रज्येसाठी अनुत्सुक असलेल्या आणि अश्रू ढाळत रडणाऱ्या आपल्या माता-पित्यांच्या इच्छेविरुद्ध, आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घराबाहेर पडले आणि त्यांनी गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya …pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि पाहणाऱ्याला भव्य वाटणारे आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे शीलवान आहेत, आर्यशीलाने युक्त आहेत, कल्याणकारी शीलाने संपन्न आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषिक, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...”

‘‘Samaṇo [Pg.125] khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कामराग नष्ट झालेले आणि चंचलता नसलेले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कर्मवादी आहेत, क्रियावादी आहेत आणि ब्राह्मण प्रजेचे कल्याणच इच्छिणारे आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे उच्च कुळातून, शुद्ध क्षत्रिय कुळातून बाहेर पडून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध कुळातून बाहेर पडून प्रव्रजित झाले आहेत...”

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe…

“गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांकडे इतर देशांतून आणि जनपदांतून लोक प्रश्न विचारण्यासाठी येतात...”

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच अनेक हजारो देवतांनी श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे...

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की—'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, शास्ता देवमनुष्यानां, बुद्ध आणि भगवंत आहेत'...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त आहेत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे 'या, आपले स्वागत असो' असे बोलणारे, मृदू भाषी, आनंदाने संभाषण करणारे, कपाळावर आठी न घालणारे (प्रसन्न), हसतमुख आणि प्रथम बोलणारे आहेत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांचा चारही परिषदांकडून आदर केला जातो, सन्मान केला जातो, गौरव केला जातो, पूजा केली जाते आणि पूज्य मानले जाते...

‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांवर अनेक देव आणि मनुष्य अत्यंत प्रसन्न आहेत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम ज्या गावात किंवा नगरात निवास करतात, त्या गावात किंवा नगरात अमानुष (अमानवी शक्ती) मनुष्यांना त्रास देत नाहीत...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati, yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā [Pg.126] vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे संघनायक, गणनायक, गणाचार्य आहेत आणि अनेक पंथसंस्थापकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. अहो महाशयांनो, इतर श्रमण-ब्राह्मणांची कीर्ती जशी तशी पसरते, तशी श्रमण गौतमांची कीर्ती पसरलेली नाही. तर, श्रमण गौतमांची कीर्ती त्यांच्या अतुलनीय विद्या-चरण संपदेमुळेच पसरली आहे...

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार याने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे...

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच कोसलचा राजा प्रसेनजित याने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे...

‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच पोक्खरसाती ब्राह्मणाने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच कोसलचा राजा प्रसेनजित श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe…

अहो महाशयांनो, खरोखरच पोक्खरसाती ब्राह्मण श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो...

‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti, atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ, atithimhākaṃ samaṇo gotamo. Atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena nārahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti.

अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम खाणुमत येथे आले असून खाणुमत येथील अंबलठ्ठिकेत निवास करत आहेत. अहो महाशयांनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आमच्या ग्रामक्षेत्रात येतात, ते आमचे अतिथी असतात. आणि अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि सत्कार केला पाहिजे. अहो महाशयांनो, श्रमण गौतम खाणुमत येथे आले असून खाणुमत येथील अंबलठ्ठिकेत निवास करत आहेत, त्यामुळे श्रमण गौतम हे आमचे अतिथी आहेत. अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि सत्कार केला पाहिजे. या कारणास्तव, त्या आदरणीय गौतमांनी आम्हाला भेटण्यासाठी येणे योग्य नाही. उलट, आम्हीच त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी गेले पाहिजे. अहो महाशयांनो, मला त्या आदरणीय गौतमांचे एवढेच गुण माहीत आहेत, परंतु ते आदरणीय गौतम केवळ एवढ्याच गुणांचे धनी नाहीत. खरोखरच, ते आदरणीय गौतम अपरिमित गुणांनी संपन्न आहेत।

333. Evaṃ [Pg.127] vutte, te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati, ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti.

३३३. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण कूटदंत ब्राह्मणाला म्हणाले—'आदरणीय कूटदंत ज्या प्रकारे श्रमण गौतमांच्या गुणांचे वर्णन करत आहेत, त्यानुसार ते आदरणीय गौतम येथून शंभर योजने दूर जरी राहत असले, तरी श्रद्धावान कुलपुत्राने शिदोरी बांधूनसुद्धा त्यांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्यच ठरेल. अहो महाशयांनो, म्हणूनच आपण सर्वजण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ या.'

Mahāvijitarājayaññakathā

महाविजित राजाच्या यज्ञाची कथा

334. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Khāṇumatakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

३३४. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह जेथे अंबलठ्ठिका होती आणि जेथे भगवान होते, तेथे गेला. तेथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. खाणुमत येथील काही ब्राह्मण आणि गृहस्थही भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले; काही भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारून, आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून एका बाजूला बसले; काही भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून एका बाजूला बसले; काही आपले नाव आणि गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही शांत राहून एका बाजूला बसले।

335. Ekamantaṃ nisinno kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Sādhu me bhavaṃ gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ desetū’’ti.

३३५. एका बाजूला बसलेल्या कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले—'हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की—"श्रमण गौतम तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीला जाणतात." परंतु मला या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीबद्दल माहिती नाही. माझी एक मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आदरणीय गौतमांनी मला या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचा उपदेश करावा, ही नम्र विनंती.'

336. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, rājā mahāvijito nāma ahosi aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Atha kho, brāhmaṇa, rañño mahāvijitassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi[Pg.128], yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ, yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti.

३३६. भगवंतांनी उत्तर दिले—'तर मग हे ब्राह्मणा, लक्षपूर्वक ऐक आणि नीट मनात ठेव, मी तुला सांगतो.' कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांना प्रतिसाद दिला—'होय, आदरणीय.' भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले—'हे ब्राह्मणा, प्राचीन काळी महाविजित नावाचा एक राजा होता. तो अत्यंत श्रीमंत, अफाट संपत्ती व साधनसामग्री असलेला, विपुल सोने-चांदी असलेला, भरपूर सुखोपभोग व उपकरणे असलेला, विपुल धनधान्य असलेला आणि पूर्ण भरलेले कोठार व खजिना असलेला होता. हे ब्राह्मणा, एकदा राजा महाविजित एकांतात ध्यानस्थ बसला असताना त्याच्या मनात असा विचार आला—"मी मानवी जीवनातील अफाट संपत्ती प्राप्त केली आहे, विशाल पृथ्वी जिंकून मी त्यावर राज्य करत आहे. मी एक मोठा यज्ञ करावा का, जो दीर्घकाळापर्यंत माझ्या हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल?"'

337. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘idha mayhaṃ, brāhmaṇa, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi. Yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Icchāmahaṃ, brāhmaṇa, mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti.

३३७. त्यानंतर, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने आपल्या पुरोहित ब्राह्मणाला बोलावून असे म्हटले – 'हे ब्राह्मणा, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – "मला विपुल मानवी भोग प्राप्त झाले आहेत, मी विस्तीर्ण पृथ्वीवर राज्य करत आहे. मी एखादा महायज्ञ करावा, जो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल." हे ब्राह्मणा, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला उपदेश करावा, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.'

338. ‘‘Evaṃ vutte, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rājānaṃ mahāvijitaṃ etadavoca – ‘bhoto kho rañño janapado sakaṇṭako sauppīḷo, gāmaghātāpi dissanti, nigamaghātāpi dissanti, nagaraghātāpi dissanti, panthaduhanāpi dissanti. Bhavaṃ kho pana rājā evaṃ sakaṇṭake janapade sauppīḷe balimuddhareyya, akiccakārī assa tena bhavaṃ rājā. Siyā kho pana bhoto rañño evamassa – ‘‘ahametaṃ dassukhīlaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā samūhanissāmī’’ti, na kho panetassa dassukhīlassa evaṃ sammā samugghāto hoti. Ye te hatāvasesakā bhavissanti, te pacchā rañño janapadaṃ viheṭhessanti. Api ca kho idaṃ saṃvidhānaṃ āgamma evametassa dassukhīlassa sammā samugghāto hoti. Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade ussahanti kasigorakkhe, tesaṃ bhavaṃ rājā bījabhattaṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti vāṇijjāya, tesaṃ bhavaṃ rājā pābhataṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti rājaporise, tesaṃ bhavaṃ rājā bhattavetanaṃ pakappetu. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhessanti; mahā ca rañño rāsiko bhavissati. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharissantī’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade ussahiṃsu kasigorakkhe, tesaṃ rājā mahāvijito bījabhattaṃ anuppadāsi. Ye [Pg.129] ca rañño janapade ussahiṃsu vāṇijjāya, tesaṃ rājā mahāvijito pābhataṃ anuppadāsi. Ye ca rañño janapade ussahiṃsu rājaporise, tesaṃ rājā mahāvijito bhattavetanaṃ pakappesi. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhiṃsu, mahā ca rañño rāsiko ahosi. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe vihariṃsu. Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘samūhato kho me bhoto dassukhīlo, bhoto saṃvidhānaṃ āgamma mahā ca me rāsiko. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharanti. Icchāmahaṃ brāhmaṇa mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti.

३३८. असे विचारले असता, हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजितला असे म्हटले – 'महाराज, आपल्या राज्यातील जनपदात चोरांचे संकट (काटे) आहे, तेथे उपद्रव आहे. गावांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत, नगरांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत, शहरांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत आणि प्रवाशांना लुटले जात असल्याचे दिसत आहे. अशा संकटग्रस्त आणि उपद्रवग्रस्त जनपदातून जर महाराजांनी कर गोळा केला, तर ते महाराजांचे अयोग्य कृत्य ठरेल. कदाचित महाराजांच्या मनात असा विचार येईल की – "मी या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाला वधाने (फाशीने), बंधनाने (कैदेने), दंडाने (मालमत्ता जप्त करून), निंदेने किंवा हद्दपारीने नष्ट करीन." परंतु, या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाचे अशा प्रकारे पूर्णपणे निर्मूलन होऊ शकत नाही. जे दरोडेखोर या शिक्षेमधून वाचतील, ते नंतर महाराजांच्या जनपदाला अधिक त्रास देतील. परंतु, एका विशिष्ट योजनेचा अवलंब करून या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाचे पूर्णपणे निर्मूलन केले जाऊ शकते. म्हणून, महाराजांच्या जनपदातील जे लोक शेती आणि पशुपालनात गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी बियाणे आणि अन्नधान्य पुरवावे. जे लोक व्यापारात गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी भांडवल पुरवावे. जे लोक शासकीय सेवेत गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी योग्य वेतन आणि भत्ता द्यावा. असे केल्याने ते लोक आपापल्या कामात व्यस्त राहतील आणि महाराजांच्या जनपदाला त्रास देणार नाहीत; तसेच महाराजांचा खजिनाही मोठ्या प्रमाणावर वाढेल. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त होतील. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवतील आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहतील.' 'फार छान, महाशय!' असे म्हणून, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाच्या सल्ल्याचा स्वीकार केला. ज्यांनी शेती आणि पशुपालनात रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने बियाणे आणि अन्नधान्य दिले. ज्यांनी व्यापारात रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने भांडवल दिले. ज्यांनी शासकीय सेवेत रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने योग्य वेतन आणि भत्ता दिला. त्यामुळे ते लोक आपापल्या कामात व्यस्त राहिले आणि त्यांनी राजाच्या जनपदाला त्रास दिला नाही. राजाचा खजिनाही खूप वाढला. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त झाली. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवू लागले आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहू लागले. त्यानंतर, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाला बोलावून असे म्हटले – 'महाशय, आपल्या योजनेमुळे माझ्या राज्यातील दरोडेखोरांचा उपद्रव पूर्णपणे नष्ट झाला आहे आणि माझा खजिनाही खूप वाढला आहे. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त झाली आहेत. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवत आहेत आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहत आहेत. हे ब्राह्मणा, आता माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला उपदेश करावा, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.'

Catuparikkhāraṃ

चार साहाय्यक घटक

339. ‘‘Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Ye bhoto rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Ye rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho[Pg.130], mahāyaññaṃ yajituṃ. Anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Itime cattāro anumatipakkhā tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

३३९. ‘तसे असेल तर, महाराजांनी आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील जे मांडलिक राजे (क्षत्रिय) आहेत, त्यांना बोलावून असे विचारावे – "महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल." तसेच महाराजांच्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील जे अमात्य आणि सल्लागार आहेत... (पे)... जे श्रीमंत ब्राह्मण (ब्राह्मण महाशाल) आहेत... (पे)... जे श्रीमंत गृहपती आहेत, त्यांना महाराजांनी बोलावून असे विचारावे – "महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल."’ 'फार छान, महाशय!' असे म्हणून, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाच्या सल्ल्याचा स्वीकार केला. राजा महाविजितने आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील मांडलिक राजांना (क्षत्रियांना) बोलावून विचारले – 'महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' त्यावर त्यांनी उत्तर दिले – 'महाराजांनी यज्ञ करावा. महाराज, यज्ञाची हीच योग्य वेळ आहे.' तसेच राजा महाविजितने आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील अमात्य आणि सल्लागारांना... (पे)... श्रीमंत ब्राह्मणांना... (पे)... आणि श्रीमंत गृहपतींना बोलावून विचारले – 'महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' त्यावर त्यांनी उत्तर दिले – 'महाराजांनी यज्ञ करावा. महाराज, यज्ञाची हीच योग्य वेळ आहे.' अशा प्रकारे, हे चार संमती देणारे गट त्या यज्ञाचे साहाय्यक घटक (परिकार) बनतात.

Aṭṭha parikkhārā

आठ साहाय्यक घटक

340. ‘‘Rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā; saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti; bahussuto tassa tassa sutajātassa, tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti; paṇḍito, viyatto, medhāvī, paṭibalo, atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Rājā mahāvijito imehi aṭṭhahaṅgehi samannāgato. Iti imānipi aṭṭhaṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

३४०. राजा महाविजित हे आठ गुणांनी (अंगांनी) संपन्न आहेत. (१) ते माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश शुद्ध आहे, त्यांच्या जन्मावरून किंवा जातीवरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्यांची निंदा केली जात नाही. (२) ते देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरयष्टीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण व ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य व्यक्तिमत्त्वाचे आहेत. (३) ते श्रीमंत, अफाट संपत्ती व वैभव असलेले, विपुल सुवर्ण व चांदी असलेले, भरपूर सुखसोयी व उपकरणे असलेले, विपुल धनधान्य असलेले आणि पूर्ण भरलेले कोश व कोठारे असलेले आहेत. (४) ते बलाढ्य असून, आज्ञाधारक व उपदेशाचे पालन करणाऱ्या चतुरंग सेनेने युक्त आहेत; ते आपल्या प्रभावाने शत्रूंना पराभूत करतात. (५) ते श्रद्धावान, दानशूर, दानपती असून त्यांचे द्वार सर्वांसाठी सदैव उघडे असते; श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी, भिक्षुक व याचक यांच्यासाठी ते विहिरीसारखे (पाण्याचा मुख्य स्त्रोत) असून ते पुण्यकर्मे करतात. (६) ते बहुश्रुत (विद्वान) आहेत. (७) ते त्या त्या उपदेशाचा अर्थ जाणतात की, 'या भाषणाचा हा अर्थ आहे, त्या भाषणाचा हा अर्थ आहे.' (८) ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान असून भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ आहेत. राजा महाविजित या आठ गुणांनी संपन्न आहेत. हे आठ गुण देखील त्या यज्ञाचेच पूरक (साहित्य/परिकार) ठरतात.

Catuparikkhāraṃ

चार पूरक गुण (चार परिकार)

341. ‘‘Purohito brāhmaṇo catuhaṅgehi samannāgato. Ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena [Pg.131] samannāgato; paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Purohito brāhmaṇo imehi catūhaṅgehi samannāgato. Iti imāni cattāri aṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti.

३४१. पुरोहित ब्राह्मण देखील चार गुणांनी संपन्न आहेत. (१) ते माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश शुद्ध आहे, त्यांच्या जन्मावरून किंवा जातीवरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्यांची निंदा केली जात नाही. (२) ते वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत अभ्यासक आहेत; ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत (चार्वाक शास्त्र) व महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत. (३) ते शीलवान आहेत, वृद्धशील (उत्कृष्ट शील) असलेले आणि वृद्धशीलाने संपन्न आहेत. (४) ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान असून यज्ञपात्र (स्रुवा) धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिले किंवा दुसरे आहेत. पुरोहित ब्राह्मण या चार गुणांनी संपन्न आहेत. हे चार गुण देखील त्या यज्ञाचेच पूरक (साहित्य/परिकार) ठरतात.

Tisso vidhā

तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती (तीन विधी)

342. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhukāmassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchissatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigato’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo’’ti. Imā kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi.

३४२. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांना यज्ञाच्या आधीच तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती (विधी) शिकवल्या: (१) 'महायज्ञ करण्याची इच्छा असणाऱ्या महाराज राजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप किंवा खंत निर्माण होऊ शकते की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट होईल (खर्च होईल). तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' (२) 'महायज्ञ करत असताना महाराजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप निर्माण होऊ शकतो की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट होत आहे. तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' (३) 'महायज्ञ पूर्ण झाल्यावर महाराजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप निर्माण होऊ शकतो की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट झाला आहे. तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांना यज्ञाच्या आधीच या तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती शिकवल्या.

Dasa ākārā

दहा प्रकार (दहा अटी)

343. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi. ‘Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ pāṇātipātinopi pāṇātipātā paṭiviratāpi. Ye tattha pāṇātipātino, tesaññeva tena. Ye tattha pāṇātipātā paṭiviratā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ adinnādāyinopi adinnādānā paṭiviratāpi…pe… kāmesu micchācārinopi kāmesumicchācārā paṭiviratāpi… musāvādinopi musāvādā paṭiviratāpi… pisuṇavācinopi pisuṇāya vācāya paṭiviratāpi… pharusavācinopi pharusāya vācāya paṭiviratāpi… samphappalāpinopi samphappalāpā [Pg.132] paṭiviratāpi … abhijjhālunopi anabhijjhālunopi… byāpannacittāpi abyāpannacittāpi… micchādiṭṭhikāpi sammādiṭṭhikāpi…. Ye tattha micchādiṭṭhikā, tesaññeva tena. Ye tattha sammādiṭṭhikā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetū’ti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi.

३४३. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांच्या यज्ञाच्या आधीच दान स्वीकारणाऱ्यांच्या संदर्भातील दहा प्रकारांनी (अटींनी) महाराजांच्या मनातील खंत किंवा शंका दूर केली: 'महाराज, आपल्या यज्ञात प्राणातिपात (जीवहिंसा) करणारे आणि प्राणातिपातापासून अलिप्त असणारे दोन्ही प्रकारचे लोक येतील. जे तेथे प्राणातिपात करणारे असतील, त्यांना त्यांच्या त्या पापामुळेच त्याचे वाईट फळ मिळेल. परंतु जे तेथे प्राणातिपातापासून अलिप्त असतील, त्यांना उद्देशून आपण दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे. महाराज, आपल्या यज्ञात चोरी करणारे आणि चोरीपासून अलिप्त असणारे देखील येतील... तसेच कामभोगांमध्ये व्यभिचार करणारे आणि व्यभिचारापासून अलिप्त असणारे... असत्य बोलणारे आणि असत्यापासून अलिप्त असणारे... चहाडी करणारे आणि चहाडीपासून अलिप्त असणारे... कठोर बोलणारे आणि कठोर बोलण्यापासून अलिप्त असणारे... निरर्थक बडबड करणारे आणि निरर्थक बडबडीपासून अलिप्त असणारे... लोभी आणि अलोभी... द्वेषयुक्त चित्त असलेले आणि द्वेषरहित चित्त असलेले... तसेच मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा असलेले) आणि सम्यक्‌दृष्टी (योग्य धारणा असलेले) देखील येतील. जे तेथे मिथ्यादृष्टी असतील, त्यांना त्यांच्या त्या मिथ्यादृष्टीमुळेच त्याचे वाईट फळ मिळेल. परंतु जे तेथे सम्यक्‌दृष्टी असतील, त्यांना उद्देशून आपण दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.' हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांच्या यज्ञाच्या आधीच या दहा प्रकारांनी दान स्वीकारणाऱ्यांच्या संदर्भातील खंत दूर केली.

Soḷasa ākārā

सोळा प्रकार (सोळा कारणे)

344. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

३४४. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने महायज्ञ करणाऱ्या राजा महाविजित यांना सोळा प्रकारांनी (कारणांनी) उपदेश केला, त्यांचे मन दृढ केले, त्यांना उत्साहित केले आणि हर्षित केले: 'महाराज, महायज्ञ करत असताना कदाचित कोणीतरी असा आक्षेप घेणारा असू शकतो की—राजा महाविजित महायज्ञ करत आहेत, परंतु त्यांनी आपले मांडलिक क्षत्रिय, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केलेले नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत. परंतु, महाराजांवर असा आक्षेप घेणे न्याय्य (धर्माला धरून) ठरणार नाही. कारण महाराजांनी मांडलिक क्षत्रिय, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केले आहे. या कारणाने देखील महाराजांनी हे जाणून घ्यावे आणि दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.'

‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

'महाराज, महायज्ञ करत असताना कदाचित कोणीतरी असा आक्षेप घेणारा असू शकतो की—राजा महाविजित महायज्ञ करत आहेत, परंतु त्यांनी आपले अमात्य, दरबारी, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केलेले नाही... तसेच नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मणांना... तसेच नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींना आमंत्रित केलेले नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत. परंतु, महाराजांवर असा आक्षेप घेणे न्याय्य ठरणार नाही. कारण महाराजांनी नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींना आमंत्रित केले आहे. या कारणाने देखील महाराजांनी हे जाणून घ्यावे आणि दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.'

‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho ubhato [Pg.133] sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु तो माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेला नाही, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध नाही, आणि जन्माच्या (जातीच्या) बाबतीत त्याच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकतो किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकते; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराज माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांचा वंश शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्यांची निंदा केली जाऊ शकत नाही. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे.

‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati no ca kho abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… no ca kho aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro…pe… no ca kho balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā…pe… no ca kho saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti…pe… no ca kho bahussuto tassa tassa sutajātassa…pe… no ca kho tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti…pe… no ca kho paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु तो देखणा नाही, दर्शनीय नाही, प्रसन्न करणारा नाही, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त नाही, ब्रह्मदेवासारखा वर्ण नसलेला, ब्रह्मदेवासारखे शरीर नसलेला आणि पाहण्यास भव्य नसलेला आहे... (तसेच) तो श्रीमंत नाही, विपुल धन नसलेला, विपुल संपत्ती नसलेला, विपुल सोने-चांदी नसलेला, विपुल उपभोग्य वस्तू नसलेला, विपुल धान्य नसलेला आणि परिपूर्ण तिजोरी व कोठार नसलेला आहे... (तसेच) तो चतुरंग सेनेने युक्त असा बलवान नाही, जी सेना आज्ञाधारक आणि उपदेशाचे पालन करणारी आहे, आणि तो आपल्या कीर्तीने शत्रूंना पराभूत करू शकत नाही... (तसेच) तो श्रद्धावान नाही, दानशूर नाही, दानपती नाही, श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचक यांच्यासाठी त्याचे दरवाजे नेहमी उघडे नसतात, तो त्यांच्यासाठी विहिरीसारखा नाही आणि तो पुण्यकर्मे करत नाही... (तसेच) तो बहुश्रुत नाही, विविध विषयांचे ज्ञान नसलेला आहे... (तसेच) तो त्या त्या उपदेशाचा अर्थ जाणत नाही की, "या उपदेशाचा हा अर्थ आहे, या उपदेशाचा हा अर्थ आहे"... (तसेच) तो पंडित नाही, चतुर नाही, बुद्धिमान नाही आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराज पंडित आहेत, चतुर आहेत, बुद्धिमान आहेत आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ आहेत. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे.

‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko [Pg.134] yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu.

हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेला नाही, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध नाही, आणि जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकतो किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकते; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराजांचे पुरोहित ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांचा वंश शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्यांची निंदा केली जाऊ शकत नाही. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे.

‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetūti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi.

हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण वेदांचे पठण करणारा नाही, मंत्रांचे स्मरण ठेवणारा नाही, निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार दर्शवणारे व्याकरण आणि पाचवे इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत नाही, पदपाठ जाणणारा नाही, व्याकरण जाणणारा नाही, लोकायत आणि महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण नाही... (तसेच) त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण शीलवान नाही, वृद्धशीलाने युक्त नाही... (तसेच) त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण पंडित नाही, चतुर नाही, बुद्धिमान नाही, आणि यज्ञपात्र (सुज - पळी) हातात धरणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये तो पहिला किंवा दुसरा नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराजांचे पुरोहित ब्राह्मण पंडित आहेत, चतुर आहेत, बुद्धिमान आहेत आणि यज्ञपात्र हातात धरणाऱ्यांमध्ये ते पहिले किंवा दुसरे आहेत. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे पुरोहित ब्राह्मणाने महायज्ञ करणाऱ्या राजा महाविजितला या सोळा कारणांनी (यज्ञाचे स्वरूप) चांगल्या प्रकारे दाखवून दिले, प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले.

345. ‘‘Tasmiṃ kho, brāhmaṇa, yaññe neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepissa ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na [Pg.135] bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi.

३४५. हे ब्राह्मणा, त्या यज्ञात ना गाई मारल्या गेल्या, ना शेळ्या-मेंढ्या मारल्या गेल्या, ना कोंबड्या-डुकरे मारली गेली, ना विविध प्राण्यांचा संहार केला गेला. यज्ञाच्या खांबांसाठी (यूप) झाडे तोडली गेली नाहीत, आणि यज्ञाच्या दर्भासाठी (कुश) गवत कापले गेले नाही. त्यांचे जे दास, सेवक किंवा मजूर होते, त्यांनीही दंडाच्या (काठीच्या) धाकाने किंवा भयाने, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत कामे केली नाहीत. उलट, ज्यांची इच्छा होती त्यांनी काम केले, ज्यांची इच्छा नव्हती त्यांनी केले नाही; त्यांना जे काम करायचे होते ते त्यांनी केले, जे करायचे नव्हते ते त्यांनी केले नाही. तो यज्ञ केवळ तूप, तेल, लोणी, दही, मध आणि गुळाच्या रसानेच (काकवीने) संपन्न झाला.

346. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca, brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca, gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāvijitaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhātū’ti. ‘Alaṃ, bho, mamāpidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ; tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, handassa mayaṃ anuyāgino homā’ti.

३४६. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर नगरातील व जनपदातील राजे (क्षत्रिय) जे राजाचे अनुयायी होते, नगरातील व जनपदातील अमात्य व सभासद, नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मण, आणि नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपती भरपूर धन घेऊन राजा महाविजिताकडे गेले आणि म्हणाले – 'हे देवा (महाराज), हे भरपूर धन आम्ही केवळ आपल्यासाठीच आणले आहे, महाराज कृपया याचा स्वीकार करावा.' (राजा म्हणाला) 'नको मित्रांनो, माझ्याकडेही न्याय्य कराद्वारे गोळा केलेले भरपूर धन आहे. हे धन तुमचेच राहू दे आणि यातून तुम्ही आणखीही घेऊन जा.' राजाने नकार दिल्यावर ते एका बाजूला गेले आणि त्यांनी असा विचार केला – 'हे धन आपण पुन्हा आपल्या घरी घेऊन जाणे आपल्यासाठी योग्य नाही. राजा महाविजित मोठा यज्ञ करत आहेत, चला आपणही त्यांचे अनुकरण करून यज्ञ करू या.'

347. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, puratthimena yaññavāṭassa khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassa amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Pacchimena yaññavāṭassa brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Uttarena yaññavāṭassa gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ.

३४७. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर यज्ञमंडपाच्या पूर्व दिशेला नगरातील व जनपदातील अनुयायी राजांनी (क्षत्रियांनी) दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या दक्षिण दिशेला नगरातील व जनपदातील अमात्य व सभासदांनी दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या पश्चिम दिशेला नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मणांनी दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या उत्तर दिशेला नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींनी दानाची सुरुवात केली.

‘‘Tesupi kho, brāhmaṇa, yaññesu neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepi nesaṃ ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva te yaññā niṭṭhānamagamaṃsu.

हे ब्राह्मणा, त्या यज्ञांमध्ये ना गाई मारल्या गेल्या, ना शेळ्या-मेंढ्या मारल्या गेल्या, ना कोंबड्या-डुकरे मारली गेली, ना विविध प्राण्यांचा संहार केला गेला. यज्ञाच्या खांबांसाठी (यूप) झाडे तोडली गेली नाहीत, आणि यज्ञाच्या वेदीवर पसरवण्यासाठी दर्भ (गवत) कापले गेले नाही. त्यांचे जे दास, सेवक किंवा मजूर होते, त्यांनीही दंडाच्या किंवा भयाने घाबरून, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत कामे केली नाहीत. तर ज्यांची इच्छा होती त्यांनी काम केले, ज्यांची इच्छा नव्हती त्यांनी काम केले नाही; जे काम करण्याची इच्छा होती ते त्यांनी केले, जे करण्याची इच्छा नव्हती ते त्यांनी केले नाही. तो यज्ञ केवळ तूप, तेल, लोणी, दही, मध आणि गुळाच्या रसानेच संपन्न झाला.

‘‘Iti [Pg.136] cattāro ca anumatipakkhā, rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, purohito brāhmaṇo catūhaṅgehi samannāgato; tisso ca vidhā ayaṃ vuccati brāhmaṇa tividhā yaññasampadā soḷasaparikkhārā’’ti.

अशा प्रकारे, हे ब्राह्मणा, चार संमती देणारे गट, आठ गुणांनी युक्त राजा महाविजित, चार गुणांनी युक्त पुरोहित ब्राह्मण आणि तीन प्रकारच्या मानसिक अवस्था (भावना) – यालाच तीन प्रकारची यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारची सामग्री (परिकार) असे म्हणतात.

348. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘aho yañño, aho yaññasampadā’’ti! Kūṭadanto pana brāhmaṇo tūṇhībhūtova nisinno hoti. Atha kho te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘kasmā pana bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodatī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bho, samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi. Muddhāpi tassa vipateyya, yo samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyya. Api ca me, bho, evaṃ hoti – samaṇo gotamo na evamāha – ‘evaṃ me suta’nti vā ‘evaṃ arahati bhavitu’nti vā; api ca samaṇo gotamo – ‘evaṃ tadā āsi, itthaṃ tadā āsi’ tveva bhāsati. Tassa mayhaṃ bho evaṃ hoti – ‘addhā samaṇo gotamo tena samayena rājā vā ahosi mahāvijito yaññassāmi purohito vā brāhmaṇo tassa yaññassa yājetā’ti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamo evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitāti’’? ‘‘Abhijānāmahaṃ, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitā, ahaṃ tena samayena purohito brāhmaṇo ahosiṃ tassa yaññassa yājetā’’ti.

३४८. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण मोठ्याने ओरडून गोंगाट करू लागले – 'वाह! काय तो यज्ञ! वाह! काय ती यज्ञसंपदा!' परंतु कूटदंत ब्राह्मण मात्र शांतच बसून राहिला. तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी कूटदंत ब्राह्मणाला विचारले – 'माननीय कूटदंत, आपण श्रमण गोतमांच्या या सुभाषिताबद्दल (उत्कृष्ट प्रवचनाबद्दल) आनंद का व्यक्त करत नाही?' (कूटदंत म्हणाला) 'मित्रांनो, मी श्रमण गोतमांच्या सुभाषिताबद्दल आनंद व्यक्त करत नाही असे नाही. जो कोणी श्रमण गोतमांच्या सुभाषिताबद्दल आनंद व्यक्त करणार नाही, त्याचे मस्तकही छिन्नविच्छिन्न होऊन पडेल. परंतु मित्रांनो, माझ्या मनात असा विचार आला – श्रमण गोतम असे म्हणत नाहीत की, 'मी असे ऐकले आहे' किंवा 'असे असायला हवे'; तर श्रमण गोतम केवळ असेच म्हणतात की, 'त्या वेळी असे होते, अशा प्रकारे होते.' त्यामुळे मित्रांनो, मला असे वाटते की – 'नक्कीच श्रमण गोतम त्या वेळी एकतर यज्ञाचे स्वामी राजा महाविजित होते किंवा त्यांच्यासाठी यज्ञ घडवून आणणारे पुरोहित ब्राह्मण होते.' (मग कूटदंताने विचारले) 'माननीय गोतम, आपण असा यज्ञ स्वतः करून किंवा इतरांकडून करवून घेऊन, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाल्याचे आठवता का?' (भगवान म्हणाले) 'होय ब्राह्मणा, मी असा यज्ञ स्वतः करून किंवा इतरांकडून करवून घेऊन, शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाल्याचे आठवतो. मी त्या वेळी त्या यज्ञाचा पुरोहित ब्राह्मण होतो, ज्याने तो यज्ञ घडवून आणला होता.'

Niccadānaanukulayaññaṃ

नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेला यज्ञ (दान)

349. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

३४९. हे माननीय गोतम, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा (हिंसेचा), अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का?

‘‘Atthi [Pg.137] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

होय ब्राह्मणा, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ आहे.

‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

हे माननीय गोतम, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा तो यज्ञ कोणता?

‘‘Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

हे ब्राह्मणा, शीलवान प्रव्रजितांना (संन्याशांना) उद्देशून जे नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ (दान) दिले जाते; हाच तो यज्ञ आहे जो या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे.

‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti?

हे माननीय गोतम, असे कोणते कारण आणि कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे ते नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ (दान) या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचे, कमी उपद्रवाचे, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी ठरते?

‘‘Na kho, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Dissanti hettha, brāhmaṇa, daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Na hettha, brāhmaṇa, dissanti daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti.

हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जात नाहीत. त्याचे कारण काय? कारण, हे ब्राह्मणा, अशा यज्ञांमध्ये काठीने मारणे आणि गळा दाबणे दिसून येते; म्हणून अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जात नाहीत. परंतु, हे ब्राह्मणा, जी नित्यदाने आहेत, जी कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ आहेत, जी शीलवान प्रव्रजितांना उद्देशून दिली जातात; अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी, हे ब्राह्मणा, अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जातात. त्याचे कारण काय? कारण, हे ब्राह्मणा, येथे काठीने मारणे किंवा गळा दाबणे दिसून येत नाही; म्हणून अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जातात. हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आहे, हाच तो आधार आहे, ज्यामुळे ते नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेला यज्ञ हा या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा उपकरणांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी ठरतो.

350. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

३५०. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का?

‘‘Atthi [Pg.138] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे.

‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे?

‘‘Yo kho, brāhmaṇa, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihāraṃ karoti, ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य चारी दिशांनी येणाऱ्या संघाला उद्देशून विहार बांधतो; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे.

351. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

३५१. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का?

‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे.

‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे?

‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, dhammaṃ saraṇaṃ gacchati, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchati; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य प्रसन्न चित्ताने बुद्धाला शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे.

352. ‘‘Atthi [Pg.139] pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

३५२. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का?

‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे.

‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे?

‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto sikkhāpadāni samādiyati – pāṇātipātā veramaṇiṃ, adinnādānā veramaṇiṃ, kāmesumicchācārā veramaṇiṃ, musāvādā veramaṇiṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiṃ. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य प्रसन्न चित्ताने शिक्षापदांचे ग्रहण करतो – प्राणातिपातापासून अलिप्त राहणे, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहणे, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहणे, मुसावादापासून अलिप्त राहणे, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहणे; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे.

353. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

३५३. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा, या शरणगमनापेक्षा आणि या शिक्षापदांपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का?

‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro [Pg.140] ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti.

होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा, या शरणगमनापेक्षा आणि या शिक्षापदांपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे.

‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti?

“पण हे आदरणीय गौतम, असा कोणता यज्ञ आहे जो या त्रिविध यज्ञसंपदा आणि सोळा सामग्रींपेक्षा (परिकारांपेक्षा), तसेच या नित्यदानाच्या कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानापेक्षा, या शरणगमनांपेक्षा आणि या शील नियमांपेक्षा (सिक्खापदांपेक्षा) कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक (महानिसंस) आहे?”

‘‘Idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cāti. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca. Imāya ca, brāhmaṇa, yaññasampadāya aññā yaññasampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti.

“ब्राह्मणा, या जगात तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). ब्राह्मणा, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झान) लाभ घेऊन विहरतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे... तसेच दुसऱ्या ध्यानाचा... तिसऱ्या ध्यानाचा... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे. तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो... ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे... ‘आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ असे तो जाणतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे. आणि ब्राह्मणा, या यज्ञसंपदेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशी दुसरी कोणतीही यज्ञसंपदा नाही.”

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanā

कूटदंत ब्राह्मणाचे उपासकत्व स्वीकारणे

354. Evaṃ vutte, kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo [Pg.141] pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Esāhaṃ bho gotama satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni muñcāmi, jīvitaṃ demi, haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti.

३५४. असे म्हटले असता, कूटदंत ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. हे गौतम, मी (यज्ञासाठी आणलेले) सातशे बैल, सातशे वासरे, सातशे कालवडी, सातशे बोकड आणि सातशे मेंढे मुक्त करत आहे, त्यांना जीवनदान देत आहे. ते हिरवेगार गवत खावोत, थंड पाणी पिओत आणि त्यांना थंड वारा मिळो.”

Sotāpattiphalasacchikiriyā

सोतापत्ती फलाचा साक्षात्कार

355. Atha kho bhagavā kūṭadantassa brāhmaṇassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ, dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva kūṭadantassa brāhmaṇassa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti.

३५५. त्यानंतर भगवंतांनी कूटदंत ब्राह्मणाला अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बी कथा) सांगितली; जसे की, दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव), हीनत्व, संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (कामभोगांतून बाहेर पडण्याचे) फायदे त्यांनी प्रकाशित केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की कूटदंत ब्राह्मणाचे चित्त अनुकूल (कल्लचित्त), मृदू (मुदुचित्त), नीवरणमुक्त (विनीवरणचित्त), प्रफुल्लित (उदग्गचित्त) आणि प्रसन्न (प्रसन्नचित्त) झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी स्वयंप्रकाशित (सामुक्कंसिका) धम्मदेशना आहे, ती प्रकाशित केली – दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग (चार आर्यसत्ये). ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे कूटदंत ब्राह्मणाला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित) आणि विमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाले – “जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे (समुदयधम्म) आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या स्वभावाचे (निरोधधम्म) आहे.”

356. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

३५६. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मण – ज्याने धम्म पाहिला होता, धम्माप्रत पोहोचला होता, धम्म जाणला होता, धम्मामध्ये अवगाहन केले होते, ज्याची शंका (विचिकित्सा) दूर झाली होती, ज्याचे संभ्रम नष्ट झाले होते, ज्याने शास्त्यांच्या शासनात निर्भयता प्राप्त केली होती आणि जो परप्रत्ययविरहित (इतरांवर विसंबून न राहणारा) झाला होता – भगवंतांना म्हणाला – “आदरणीय गौतमांनी उद्यासाठी भिक्खू संघासह माझे भोजन (भत्त) स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून ते स्वीकारले.

357. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake yaññavāṭe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama; niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

३५७. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांची संमती जाणून आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा केली आणि तो निघून गेला. मग ती रात्र संपल्यावर कूटदंत ब्राह्मणाने आपल्या यज्ञशाळेत उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गौतम, वेळ झाली आहे; भोजन तयार आहे.”

358. Atha [Pg.142] kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena kūṭadantassa brāhmaṇassa yaññavāṭo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.

३५८. त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे कूटदंत ब्राह्मणाची यज्ञशाळा होती, तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले.

Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.

त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांनी भोजन आटोपले आणि पात्रातून हात काढून घेतला, तेव्हा कूटदंत ब्राह्मणाने एक लहान (नीच) आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कूटदंत ब्राह्मणाला भगवंतांनी धम्मचर्चेने (धम्मकथेने) उपदेश केला, धम्मात प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले; त्यानंतर ते आसनावरून उठून निघून गेले.

Kūṭadantasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.

पाचवे कूटदंत सुत्त समाप्त झाले.

6. Mahālisuttaṃ

६. महालि सुत्त

Brāhmaṇadūtavatthu

ब्राह्मणदूत कथा

359. Evaṃ [Pg.143] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā vesāliyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

३५९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वेसाळी येथील महावनातील कुटागारशाळेत विहरत होते. त्या वेळी कोसलचे अनेक ब्राह्मण दूत आणि मगधचे अनेक ब्राह्मण दूत काही विशिष्ट कामानिमित्त वेसाळी येथे राहत होते. त्या कोसल आणि मगधच्या ब्राह्मण दूतांनी असे ऐकले – 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम वेसाळी येथील महावनातील कुटागारशाळेत विहरत आहेत. त्या आदरणीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या मानवजातीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून व साक्षात करून उपदेशितात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्यंतरी कल्याणकारी आणि शेवटीही कल्याणकारी असा, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा प्रकाश करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.'

360. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamiṃsu. Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavocuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho, bho nāgita, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Akālo kho, āvuso, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā tattheva ekamantaṃ nisīdiṃsu – ‘‘disvāva mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ gamissāmā’’ti.

३६०. त्यानंतर ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत महावनातील कुटागारशाळेकडे गेले. त्या वेळी आयुष्यमान नागित हे भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक) होते. मग ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत आयुष्यमान नागितांकडे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना असे म्हटले – 'हे नागित, सध्या ते आदरणीय गोतम कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या आदरणीय गोतमांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' (आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'हे बंधूंनो, भगवंतांच्या दर्शनाची ही योग्य वेळ नाही, भगवान सध्या एकांतात ध्यानात (प्रतिसंलीन) आहेत.' तेव्हा ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत तिथेच एका बाजूला बसले आणि म्हणाले – 'आम्ही त्या आदरणीय गोतमांचे दर्शन घेऊनच जाऊ.'

Oṭṭhaddhalicchavīvatthu

ओट्ठद्ध लिच्छवीची कथा

361. Oṭṭhaddhopi [Pg.144] licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho oṭṭhaddhopi licchavī āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante nāgita, etarahi so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho, dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Akālo kho, mahāli, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Oṭṭhaddhopi licchavī tattheva ekamantaṃ nisīdi – ‘‘disvāva ahaṃ taṃ bhagavantaṃ gamissāmi arahantaṃ sammāsambuddha’’nti.

३६१. ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह महावनातील कुटागारशाळेत जेथे आयुष्यमान नागित होते, तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून ओट्ठद्ध लिच्छवीने आयुष्यमान नागितांना विचारले – 'भंते नागित, सध्या ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' (आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'हे महाली, भगवंतांच्या दर्शनाची ही योग्य वेळ नाही, भगवान सध्या एकांतात ध्यानात आहेत.' तेव्हा ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा तिथेच एका बाजूला बसले आणि म्हणाले – 'मी त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेऊनच जाईन.'

362. Atha kho sīho samaṇuddeso yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante kassapa, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya; oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya, sādhu, bhante kassapa, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti.

३६२. त्यानंतर सीह नावाचे श्रामणेर जेथे आयुष्यमान नागित होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून सीह श्रामणेरांनी आयुष्यमान नागितांना म्हटले – 'भंते कस्सप, हे अनेक कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत; तसेच ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत. भंते कस्सप, बरे होईल जर या लोकांना भगवंतांच्या दर्शनाची संधी मिळाली तर.'

‘‘Tena hi, sīha, tvaññeva bhagavato ārocehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso āyasmato nāgitassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya, oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya. Sādhu, bhante, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti. ‘‘Tena hi, sīha, vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso bhagavato paṭissutvā vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapesi.

(आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'तर मग सीह, तू स्वतःच भगवंतांना याविषयी निवेदन कर.' सीह श्रामणेरांनी 'तसेच असो, भंते' असे म्हणून आयुष्यमान नागितांच्या शब्दांचा स्वीकार केला आणि ते जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून सीह श्रामणेरांनी भगवंतांना म्हटले – 'भंते, हे अनेक कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत, तसेच ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत. भंते, बरे होईल जर या लोकांना भगवंतांच्या दर्शनाची संधी मिळाली तर.' (भगवान म्हणाले) 'तर मग सीह, विहाराच्या सावलीत आसन तयार कर.' सीह श्रामणेरांनी 'तसेच असो, भंते' असे म्हणून भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि विहाराच्या सावलीत आसन तयार केले.

363. Atha [Pg.145] kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi.

३६३. त्यानंतर भगवान विहारातून बाहेर आले आणि विहाराच्या सावलीत तयार केलेल्या आसनावर बसले. मग ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले.

364. Ekamantaṃ nisinno kho oṭṭhaddho licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘purimāni, bhante, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘yadagge ahaṃ, mahāli, bhagavantaṃ upanissāya viharāmi, na ciraṃ tīṇi vassāni, dibbāni hi kho rūpāni passāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyānī’ti. Santāneva nu kho, bhante, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, udāhu asantānī’’ti?

३६४. एका बाजूला बसलेल्या ओट्ठद्ध लिच्छवीने भगवंतांना विचारले – 'भंते, काही दिवसांपूर्वी लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त माझ्याकडे आला होता. तिथे येऊन त्याने मला सांगितले – "हे महाली, मी भगवंतांच्या आश्रयाने राहत आहे त्याला फार काळ झालेला नाही, केवळ तीन वर्षे झाली आहेत. या काळात मी दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी रूपे पाहतो, परंतु मला तशी दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी दिव्य ध्वनी ऐकू येत नाहीत." भंते, लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्तला ती दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी दिव्य ध्वनी खरोखर अस्तित्वात असूनही ऐकू आली नाहीत की ती अस्तित्वात नसल्यामुळे ऐकू आली नाहीत?'

Ekaṃsabhāvitasamādhi

एकांश-भावित समाधी

365. ‘‘Santāneva kho, mahāli, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti?

३६५. "हे महाली, लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त हा अस्तित्वात असलेल्याच दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकू शकला नाही; असे नाही की ते अस्तित्वात नव्हते." "भंते, काय बरं कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त हा अस्तित्वात असलेल्याच दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकू शकला नाही; असे नाही की ते अस्तित्वात नव्हते?"

366. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno [Pg.146] puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

३६६. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित केलेली नसते."

367. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya … uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

३६७. "पुन्हा आणखी, हे महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेकडील...पे... पश्चिम दिशेकडील... उत्तर दिशेकडील... वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित केलेली नसते."

368. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

३६८. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित केलेली नसते."

369. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi [Pg.147] hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

३६९. "पुन्हा आणखी, हे महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेकडील...पे... पश्चिम दिशेकडील... उत्तर दिशेकडील... वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित केलेली नसते."

370. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ.

३७०. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधी विकसित झालेली असते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधीमध्ये असल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधी विकसित केलेली असते."

371. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni [Pg.148] kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Ayaṃ kho mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti.

३७१. पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेला... (पे)... पश्चिम दिशेला... उत्तर दिशेला... वर, खाली, तिरप्या (सर्व दिशांना) दोन्ही भागांनी समाधी विकसित झालेली असते - दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी; आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी. तो वर, खाली, तिरप्या दोन्ही भागांनी विकसित झालेल्या समाधीमध्ये दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी (युक्त असतो). तो वर, खाली, तिरप्या दिव्य आणि प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो; आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांना ऐकतो. याचे काय कारण आहे? महाली, भिक्खूची वर, खाली, तिरप्या दोन्ही भागांनी विकसित झालेल्या समाधीमध्ये दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी (एकाग्रता) अशीच असते. महाली, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे सुनक्खत्त लिच्छविपुत्राने विद्यमान असलेलेच दिव्य, प्रिय वाटणारे, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणारे शब्द ऐकले नाहीत, असे नाही की ते विद्यमान नव्हते.

372. ‘‘Etāsaṃ nūna, bhante, samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti. ‘‘Na kho, mahāli, etāsaṃ samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Atthi kho, mahāli, aññeva dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti.

३७२. “भंते, या समाधीभावनांच्या साक्षात्कारासाठीच भिक्खू भगवंतांच्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात का?” “नाही महाली, या समाधीभावनांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळत नाहीत. महाली, इतरही असे धर्म आहेत जे याहून अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.”

Catuariyaphalaṃ

चार आर्यफळे

373. ‘‘Katame pana te, bhante, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti? ‘‘Idha, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

३७३. “भंते, ते कोणते धर्म आहेत जे अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू भगवंतांच्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात?” “महाली, इथे भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ‘सोतापन्न’ होतो; तो अपायांमध्ये न पडणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.”

‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

“पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे ‘सकदागामी’ होतो; तो या लोकात केवळ एकदाच यायचा असून दुःखाचा अंत करतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.”

‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti.

“पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ‘ओपपातिक’ होतो; तो तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारा होतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.”

‘‘Puna [Pg.149] caparaṃ, mahāli, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Ime kho te, mahāli, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti.

“पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने जाणून, साक्षात करून आणि ती प्राप्त करून विहरतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात. महाली, हेच ते धर्म आहेत जे अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.”

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggo

आर्य अष्टांगिक मार्ग

374. ‘‘Atthi pana, bhante, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, mahāli, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti.

३७४. “भंते, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी काही मार्ग आहे का, काही प्रतिपदा आहे का?” “होय महाली, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी मार्ग आहे, प्रतिपदा आहे.”

375. ‘‘Katamo pana, bhante, maggo katamā paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, mahāli, maggo ayaṃ paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya.

३७५. “भंते, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी कोणता मार्ग आहे, कोणती प्रतिपदा आहे?” “हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की – सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक सती आणि सम्यक समाधी. महाली, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती प्रतिपदा आहे, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी.”

Dvepabbajitavatthu

दोन प्रव्रजितांची कथा

376. ‘‘Ekamidāhaṃ, mahāli, samayaṃ kosambiyaṃ viharāmi ghositārāme. Atha kho dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā maṃ etadavocuṃ – ‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti?

३७६. “महाली, एके काळी मी कोसंबी येथे घोसितारामात विहरत होतो. तेव्हा मुंडिय नावाचा परिव्राजक आणि दारुपत्तिकचा शिष्य जालीय नावाचा परिव्राजक, हे दोन प्रव्रजित मी जेथे होतो तेथे आले. आल्यानंतर त्यांनी माझ्याशी कुशल-मंगल विचारपूस केली. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी मला विचारले – ‘आवुसो गोतम, जो जीव आहे तेच शरीर आहे की जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे?’”

377. ‘‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha bhāsissāmī’’ti. ‘Evamāvuso’ti kho te dve pabbajitā mama paccassosuṃ. Ahaṃ etadavocaṃ – idhāvuso tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā [Pg.150] ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

३७७. 'तर मग, मित्रांनो, ऐका, नीट मनन करा, मी सांगेन.' 'होय, मित्रा,' असे म्हणून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी मला प्रतिसाद दिला. मी त्यांना असे म्हणालो – 'मित्रांनो, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). मित्रांनो, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो... आणि प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून विहरतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो, वळवतो... मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... 'आता या अस्तित्वासाठी काही उरले नाही' (नापरं इत्थत्तायाति) असे जाणतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'नाही, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होणार नाही.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही.' भगवान असे म्हणाले. ओट्ठद्ध लिच्छवीने प्रसन्न चित्ताने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले.

Mahālisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ.

सहावे महालि सुत्त समाप्त झाले.

7. Jāliyasuttaṃ

७. जालीय सुत्त

Dvepabbajitavatthu

दोन प्रव्रजितांची कथा

378. Evaṃ [Pg.151] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti?

मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसंबी येथील घोसितारामात विहरत होते. त्या वेळी मुंडिय परिव्राजक आणि दारुपत्तिकचा (लाकडी पात्राचा वापर करणाऱ्याचा) शिष्य जालीय हे दोन प्रव्रजित जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेल्या त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी भगवंतांना विचारले – 'मित्र गोतम, काय तोच जीव आणि तेच शरीर आहे, की जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे?'

379. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te dve pabbajitā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘idhāvuso, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ, tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ [Pg.152] abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe….

३७९. “तर मग, आवुसो (मित्रांनो), ऐका, नीट मनन करा; मी बोलेन.” “तसेच आवुसो,” असे म्हणून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – “इथे आवुसो, जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). अशा प्रकारे, आवुसो, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो... आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही...”

380. …Pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te dve pabbajitā bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

३८०. ...‘या अस्तित्वापलीकडे (पुनर्जन्मासाठी) काही उरलेले नाही’ असे तो जाणतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होणार नाही.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही.” भगवंतांनी हे सांगितले. ते दोन्ही प्रव्रजित आनंदी झाले आणि त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे स्वागत केले.

Jāliyasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ.

सातवे जालीय सुत्त समाप्त झाले.

8. Mahāsīhanādasuttaṃ

८. महासीहनाद सुत्त

Acelakassapavatthu

अचेलक कस्सपची कथा

381. Evaṃ [Pg.153] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruññāyaṃ viharati kaṇṇakatthale migadāye. Atha kho acelo kassapo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti. Ye te, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, kacci te bhoto gotamassa vuttavādino, na ca bhavantaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ bhavantaṃ gotama’’nti.

३८१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान उरुञ्ञा येथील कण्णकत्थल नावाच्या मृगदावात (हरणांच्या वनात) विहरत होते. तेव्हा अचेलक (नग्न तपस्वी) कस्सप जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला अचेलक कस्सप भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात.’ हे गौतम, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात,’ ते आपल्या (गौतमांच्या) विधानांचे अचूक वर्णन करत आहेत का? ते आपल्यावर खोटा आरोप तर करत नाहीत ना? ते आपल्या धर्माला अनुसरूनच उत्तर देत आहेत का? आणि त्यांच्या या विधानामुळे आपल्या कोणत्याही सहधर्मीय वादात किंवा उपवादात निंदेला जागा उरणार नाही ना? कारण आमची आपल्यावर खोटा आरोप करण्याची मुळीच इच्छा नाही.”

382. ‘‘Ye te, kassapa, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā abhūtena. Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ.

३८२. “कस्सप, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात,’ ते माझ्या विधानांचे अचूक वर्णन करत नाहीत. ते माझ्यावर खोटा आणि असत्य आरोप करत आहेत. कस्सप, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी पाहतो की, खडतर जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. तर कस्सप, मी दिव्य चक्षूंनी असेही पाहतो की, खडतर जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो.

383. ‘‘Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. Yohaṃ, kassapa, imesaṃ tapassīnaṃ evaṃ āgatiñca gatiñca cutiñca upapattiñca yathābhūtaṃ pajānāmi[Pg.154], sohaṃ kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmi, sabbaṃ vā tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosissāmi upavadissāmi?

३८३. “कस्सप, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी पाहतो की, कमी क्लेशदायक जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. तर कस्सप, मी दिव्य चक्षूंनी असेही पाहतो की, कमी क्लेशदायक जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. कस्सप, जेव्हा मी या तपस्वींची अशी आगती (येणे), गती (जाणे), च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) यथाभूत (जशी आहे तशी) जाणतो, तेव्हा मी सर्व तपांची निंदा का करेन, किंवा खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा का करेन?”

384. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Tehipi me saddhiṃ ekaccesu ṭhānesu sameti, ekaccesu ṭhānesu na sameti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti.

३८४. “कस्सप, काही श्रमण-ब्राह्मण असे आहेत जे पंडित, निपुण, परमतांचे खंडन करणारे आणि केसाचे दोन तुकडे करणाऱ्या (अतिसूक्ष्म भेद करणाऱ्या) तिरंदाजासारखे आहेत. ते आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या दृष्टींचे (मतांचे) जणू काही खंडन करत फिरतात. काही बाबतींत माझे मत त्यांच्याशी जुळते, तर काही बाबतींत जुळत नाही. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले' म्हणतात, त्यांना आम्हीही 'चांगले' म्हणतो. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले नाही' म्हणतात, त्यांना आम्हीही 'चांगले नाही' म्हणतो. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले' म्हणतात, त्यांना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो. आणि ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले नाही' म्हणतात, त्यांना आम्ही 'चांगले' म्हणतो.”

‘‘Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti.

“ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले' म्हणतो, त्यांना इतरही 'चांगले' म्हणतात. ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो, त्यांना इतरही 'चांगले नाही' म्हणतात. ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो, त्यांना इतर 'चांगले' म्हणतात. आणि ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले' म्हणतो, त्यांना इतर 'चांगले नाही' म्हणतात.”

Samanuyuñjāpanakathā

सखोल चौकशी व विश्लेषणाची चर्चा

385. ‘‘Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – yesu no, āvuso, ṭhānesu na sameti, tiṭṭhantu tāni ṭhānāni. Yesu ṭhānesu sameti, tattha viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ti?

३८५. “मी त्यांच्याकडे जाऊन असे म्हणतो—'मित्रांनो, ज्या गोष्टींवर आपले मतभेद आहेत, त्या गोष्टी आपण बाजूला ठेवू या. ज्या गोष्टींवर आपले एकमत आहे, त्या बाबतीत सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून कोण आचरण करत आहे—श्रमण गोतम की इतर आदरणीय पंथप्रमुख (गणाचार्य)?'”

386. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū [Pg.155] samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

३८६. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; श्रमण गोतम या धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून आचरण करतात, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुख केवळ अंशतःच (त्यांचा त्याग करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.”

387. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ ti?

३८७. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून कोण आचरण करत आहे—श्रमण गोतम की इतर आदरणीय पंथप्रमुख?'”

388. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

३८८. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; श्रमण गोतम या धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून आचरण करतात, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुख केवळ अंशतःच (त्यांचे ग्रहण करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.”

389. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti?

३८९. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून कोण आचरण करत आहे—गोतमांचा श्रावकसंघ की इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ?'”

390. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

३९०. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; गोतमांचा श्रावकसंघ या धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून आचरण करतो, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ केवळ अंशतःच (त्यांचा त्याग करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.”

391. ‘‘Aparampi [Pg.156] no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ. ‘Ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti?

३९१. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून कोण आचरण करत आहे—गोतमांचा श्रावकसंघ की इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ?'”

392. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ.

३९२. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; गोतमांचा श्रावकसंघ या धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून आचरण करतो, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ केवळ अंशतःच (त्यांचे ग्रहण करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.”

Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo

आर्य अष्टांगिक मार्ग

393. ‘‘Atthi, kassapa, maggo atthi paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti. Katamo ca, kassapa, maggo, katamā ca paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, kassapa, maggo, ayaṃ paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’’’ti.

३९३. हे कस्सप, असा मार्ग आहे, अशी आचरणपद्धती आहे, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत.' आणि हे कस्सप, तो मार्ग कोणता आणि ती आचरणपद्धती कोणती, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत'? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. तो याप्रमाणे – सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् सती आणि सम्यक् समाधी. हे कस्सप, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती आचरणपद्धती आहे, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत.'

Tapopakkamakathā

तपोपक्कमकथा (तपश्चर्येच्या विविध पद्धतींचे कथन)

394. Evaṃ [Pg.157] vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhaddantiko, na tiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.

३९४. असे म्हटले असता, अचेलक कस्सप भगवंतांना म्हणाला – 'हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो अचेलक (नग्न) राहतो, मुक्त आचारी (लोकव्यवहाराचे नियम न पाळणारा) असतो, हात चाटणारा असतो. तो 'या, भन्ते' असे म्हणून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, 'थांबा, भन्ते' असे म्हणून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही. तो स्वतःसाठी आणलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, स्वतःला उद्देशून तयार केलेले अन्न स्वीकारत नाही, आमंत्रण स्वीकारत नाही. तो भांड्याच्या मुखातून काढून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, टोपलीच्या मुखातून काढून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, उंबरठ्याच्या पलीकडून दिलेली, काठीच्या पलीकडून दिलेली, मुसळाच्या पलीकडून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही. दोन जण जेवत असताना (त्यांच्यातील एकाने उठून दिलेली) भिक्षा स्वीकारत नाही, गरोदर स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, बाळाला दूध पाजणाऱ्या स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, पुरुषाच्या जवळ बसलेल्या स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, सामूहिकरीत्या गोळा केलेल्या अन्नातून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, जेथे कुत्रा उभा असेल तेथील भिक्षा स्वीकारत नाही, जेथे माश्या घोंघावत असतील तेथील भिक्षा स्वीकारत नाही. तो मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा (मद्य) पीत नाही, मेरय (दारू) पीत नाही, कोंड्याचे पाणी (तुसोदक) पीत नाही. तो एकाच घराची भिक्षा घेणारा आणि एकाच घासावर जगणारा असतो, किंवा दोन घरांची भिक्षा घेणारा आणि दोन घासांवर जगणारा असतो... किंवा सात घरांची भिक्षा घेणारा आणि सात घासांवर जगणारा असतो. तो एकाच लहान पात्रातील (दत्ती) अन्नावर जगतो, दोन पात्रांतील अन्नावर जगतो... किंवा सात पात्रांतील अन्नावर जगतो. तो दिवसाआड जेवतो, दोन दिवसांआड जेवतो... किंवा सात दिवसांआड जेवतो. अशा प्रकारे, तो पंधरवड्यातून एकदा ठराविक काळाने अन्न ग्रहण करण्याच्या तपश्चर्येचे आचरण करत राहतो.'

395. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī.

३९५. हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो केवळ पालेभाज्या खाणारा असतो, किंवा सावा (शामाक) तांदूळ खाणारा असतो, किंवा रानटी तांदूळ (निवार) खाणारा असतो, किंवा चामड्याचे तुकडे खाणारा असतो, किंवा शेवाळ खाणारा असतो, किंवा कोंडा खाणारा असतो, किंवा भाताची पेज (आचाम) पिणारा असतो, किंवा पेंढ (पिण्याक) खाणारा असतो, किंवा गवत खाणारा असतो, किंवा शेण खाणारा असतो. तो जंगलातील कंदमुळे आणि फळे खाऊन जगतो किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगतो.

396. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhikampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi [Pg.158] hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekapassayikopi hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

३९६. हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो तागाचे कपडे परिधान करतो, ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करतो, प्रेतावरील वस्त्रे (शवदुस्स) परिधान करतो, पांसुकुल (कचऱ्यातून गोळा केलेले) कपडे परिधान करतो, झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतो, हरणाचे चामडे परिधान करतो, हरणाच्या चामड्याचे तुकडे जोडून केलेले वस्त्र परिधान करतो, कुशाच्या गवताचे वस्त्र परिधान करतो, झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र परिधान करतो, लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र परिधान करतो, मानवी केसांची घोंगडी परिधान करतो, घोड्याच्या केसांची घोंगडी परिधान करतो, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र परिधान करतो. तो डोक्याचे केस आणि दाढी उपटणारा असतो आणि केस-दाढी उपटण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो सतत उभा राहणारा (उब्भट्ठक) असतो आणि आसन नाकारणारा असतो. तो उकिडवे बसणारा (उक्कुटिक) असतो आणि उकिडवे बसण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो काट्यांच्या अंथरुणावर निजणारा असतो आणि काट्यांच्या अंथरुणावर झोपतो, लाकडाच्या फळीवर झोपतो, उघड्या जमिनीवर झोपतो. तो एकाच कुशीवर झोपतो, अंगावर धूळ आणि मळ धारण करतो (रजो जल्ल धरतो). तो उघड्या आकाशाखाली राहणारा असतो, मिळेल त्या आसनावर बसणारा असतो. तो विष्ठा खाणारा असतो आणि विष्ठा खाण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो पाणी न पिणारा असतो आणि पाणी न पिण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो संध्याकाळपर्यंत दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या (उदकोरोहन) तपश्चर्येत मग्न राहतो.

Tapopakkamaniratthakathā

तपोपक्कमानिरर्थकथा (तपश्चर्येच्या निरर्थकतेविषयीचे कथन)

397. ‘‘Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

३९७. हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य अचेलक (नग्न) राहत असला, मुक्त आचारी असला, हात चाटणारा असला... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदा ठराविक काळाने अन्न ग्रहण करण्याच्या तपश्चर्येचे आचरण करत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते.

‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य केवळ पालेभाज्या खाणारा असला, सावा तांदूळ खाणारा असला... आणि जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते.

‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā[Pg.159]. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti.

हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य तागाचे कपडे परिधान करत असला, ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करत असला... आणि दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते.

398. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ, bho gotama, sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’’nti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

३९८. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाला— “हे गौतम, श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे.” “कश्यपा, जगात ही एक सामान्य समजूत आहे की, ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे.’ कश्यपा, जर कोणी अचेलक (नग्न) राहत असेल, मुक्त आचारी असेल, हात चाटणारा असेल... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.

‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ acelako homi, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharāmī’ti.

“कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी अचेलक होतो, मुक्त आचारी होतो, हात चाटणारा होतो... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’

‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

“परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, जे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.”

‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

“कश्यपा, जर कोणी केवळ पालेभाज्या खाणारा असेल, सावा खाणारा असेल... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा असेल किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.

‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sākabhakkho vā homi, sāmākabhakkho vā…pe… vanamūlaphalāhāro yāpemi pavattaphalabhojī’ti.

“कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी केवळ पालेभाज्या खाणारा होतो, किंवा सावा खाणारा होतो... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगतो किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा होतो.’

‘‘Yasmā [Pg.160] ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti.

“कश्यपा, जर कोणी तागाचे वस्त्र परिधान करत असेल, ताग आणि इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करत असेल... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरून स्नान करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.

‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sāṇānipi dhāremi, masāṇānipi dhāremi…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharāmī’ti.

“कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी तागाचे वस्त्र परिधान करतो, मिश्रित वस्त्र परिधान करतो... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरून स्नान करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’

399. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dujjāno, bho gotama, samaṇo, dujjāno brāhmaṇo’’ti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa [Pg.161] brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

३९९. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाला— “हे गौतम, श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.” “कश्यपा, जगात ही एक सामान्य समजूत आहे की, ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.’ कश्यपा, जर कोणी अचेलक (नग्न) राहत असेल, मुक्त आचारी असेल, हात चाटणारा असेल... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.

‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharatī’ti.

“कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे ओळखू शकली असती की— ‘हा मनुष्य अचेलक (नग्न) आहे, मुक्त आचारी आहे, हात चाटणारा आहे... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’

‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi.

“परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, ज्यामुळे श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.”

‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

“कश्यपा, जर कोणी केवळ पालेभाज्या खाणारा असेल, सावा खाणारा असेल... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा असेल किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.”

‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī’ti.

शिवाय, एखाद्या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने, अगदी शेवटी पाणी वाहणाऱ्या दासीने (कुंभदासीने) सुद्धा हे सहज जाणले असते की— 'हा मनुष्य केवळ पालेभाज्या खातो किंवा सावा (धान्य) खातो... किंवा जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगतो, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खातो.'

परंतु, हे कश्यप, ज्याअर्थी या केवळ बाह्य आचरणाव्यतिरिक्त आणि या तपश्चर्येच्या मार्गाव्यतिरिक्त इतर गोष्टींमुळेच एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण असते, म्हणूनच असे म्हणणे योग्य आहे की— 'श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.' हे कश्यप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कश्यप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते.

‘‘Sāṇāni [Pg.162] cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti.

हे कश्यप, जर कोणी तागाचे वस्त्र परिधान करत असेल, किंवा ताग व इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करत असेल... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहत असेल; आणि हे कश्यप, जर केवळ या बाह्य आचरणाने किंवा या तपश्चर्येनेच एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर असे म्हणणे योग्य झाले नसते की— 'श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.'

‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’ti.

कारण एखाद्या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने, अगदी शेवटी पाणी वाहणाऱ्या दासीने सुद्धा हे सहज जाणले असते की— 'हा मनुष्य तागाचे वस्त्र परिधान करतो, किंवा ताग व इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करतो... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहतो.'

Sīlasamādhipaññāsampadā

शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांची संपन्नता

400. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamā pana sā, bho gotama, sīlasampadā, katamā cittasampadā, katamā paññāsampadā’’ti? ‘‘Idha, kassapa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-193 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ) bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvo sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho.

४००. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाले— 'हे गौतम, ती शीलसंपदा कोणती आहे? ती चित्तसंपदा कोणती आहे? आणि ती प्रज्ञासंपदा कोणती आहे?' 'हे कश्यप, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक संबुद्ध आहेत... (परिच्छेद १९० ते १९३ प्रमाणे सविस्तर समजावे) ते लहान दोषांमध्येही भय पाहणारे असून, स्वीकारलेल्या शिक्षापदांचे पालन करतात; कुशल कायिक व वाचिक कर्मांनी युक्त, शुद्ध आजीविका असणारे, शीलसंपन्न, इंद्रियांवर ताबा ठेवणारे, स्मृती व संप्रजन्य यांनी युक्त आणि संतुष्ट असतात.'

401. ‘‘Kathañca, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, kassapa, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasampadāya …pe… (yathā 194 yāva 210 anucchedesu)

४०१. 'आणि हे कश्यप, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? हे कश्यप, या शासनात भिक्खू प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. त्याने दंड टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे; तो लज्जाशील, दयाळू असून सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी विहरतो. हीच त्याची शीलसंपदा होय... (परिच्छेद १९४ ते २१० प्रमाणे).'

‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.163]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… (yathā 211 anucchede) osadhīnaṃ patimokkho iti vā iti, evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasampadāya.

'किंवा, जसे काही पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या तिरश्चानविद्येने आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात; जसे की— शांतीकर्म करणे, नवस बोलणे... औषधोपचार करणे इत्यादी; अशा प्रकारच्या तिरश्चानविद्येपासून व मिथ्या आजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हीसुद्धा त्याची शीलसंपदा होय.'

‘‘Sa kho so, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, kassapa, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Ayaṃ kho, kassapa, sīlasampadā…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, cittasampadā.

'हे कश्यप, अशा प्रकारे शीलसंपन्न असलेला तो भिक्खू आपल्या शीलसंवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. हे कश्यप, ज्याप्रमाणे राज्याभिषेक झालेला, शत्रूंचा पराभव केलेला क्षत्रिय राजा शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही भयाला पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, हे कश्यप, शीलसंपन्न असलेला भिक्खू शीलसंवरपणामुळे कोणत्याही भयाला पाहत नाही. या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन तो स्वतःच्या अंतःकरणात निष्पाप सुखाचा अनुभव घेतो. अशा प्रकारे, हे कश्यप, भिक्खू शीलसंपन्न होतो. हीच, हे कश्यप, शीलसंपदा होय... तो प्रथम ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हीसुद्धा त्याची चित्तसंपदा होय... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हीसुद्धा त्याची चित्तसंपदा होय. हीच, हे कश्यप, चित्तसंपदा होय.'

‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, paññāsampadā.

'अशा प्रकारे चित्त एकाग्र झाले असता... तो ज्ञानदर्शनासाठी चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो... हीसुद्धा त्याची प्रज्ञासंपदा होय... 'आता या अस्तित्वापलीकडे इतर काही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो... हीसुद्धा त्याची प्रज्ञासंपदा होय. हीच, हे कश्यप, प्रज्ञासंपदा होय.'

‘‘Imāya ca, kassapa, sīlasampadāya cittasampadāya paññāsampadāya aññā sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.

'आणि हे कश्यप, या शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा यांच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उदात्त अशी दुसरी कोणतीही शीलसंपदा, चित्तसंपदा किंवा प्रज्ञासंपदा अस्तित्वात नाही.'

Sīhanādakathā

सिंहनाद कथा

402. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā sīlavādā. Te anekapariyāyena sīlassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyaṃ paramaṃ sīlaṃ, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhisīlaṃ.

४०२. 'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे शीलाचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे शीलाची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जे काही आर्य व परम शील आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिशीलाच्या बाबतीत.'

‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchāvādā. Te anekapariyāyena tapojigucchāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā [Pg.164] tapojigucchā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhijegucchaṃ.

'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे तपश्चर्या व पापांची घृणा यांचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे या तपाची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जे काही आर्य व परम तप आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिजोगुच्छच्या बाबतीत.'

‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paññāvādā. Te anekapariyāyena paññāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā paññā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhipaññaṃ.

'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे प्रज्ञेचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे प्रज्ञेची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जी काही आर्य व परम प्रज्ञा आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिप्रज्ञेच्या बाबतीत.'

‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā vimuttivādā. Te anekapariyāyena vimuttiyā vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā vimutti, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhivimutti.

हे कस्सप, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे विमुक्तीचे प्रतिपादन करणारे (विमुत्तिवादी) आहेत. ते अनेक प्रकारे विमुक्तीची प्रशंसा करतात. हे कस्सप, जिथपर्यंत आर्य आणि परम विमुक्तीचा संबंध आहे, तिथे मला माझ्या समान कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कुठून असणार! उलट, या अति-विमुक्तीच्या (अधिविमुत्ति) बाबतीत मीच सर्वश्रेष्ठ आहे.

403. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadati, no parisāsū’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadatī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

४०३. हे कस्सप, अशी शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनाद तर करतात, परंतु तो केवळ निर्जन ठिकाणीच करतात, सभांमध्ये (परिषदांमध्ये) नाही.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात आणि सभांमध्येही करतात.'

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, no ca kho visārado nadatī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadatī’’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

हे कस्सप, अशीही शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात आणि सभांमध्येही करतात, परंतु ते आत्मविश्वासाने (विशारद होऊन) करत नाहीत.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात आणि आत्मविश्वासाने (विशारद होऊन) करतात.'

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, no ca kho naṃ pañhaṃ pucchanti…pe… pañhañca naṃ pucchanti; no ca kho nesaṃ pañhaṃ puṭṭho byākaroti…pe… pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti; no ca kho pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti…pe… pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti; no ca kho sotabbaṃ maññanti…pe… sotabbañcassa maññanti; no ca kho sutvā pasīdanti…pe… sutvā cassa pasīdanti[Pg.165]; no ca kho pasannākāraṃ karonti…pe… pasannākārañca karonti; no ca kho tathattāya paṭipajjanti…pe… tathattāya ca paṭipajjanti; no ca kho paṭipannā ārādhentī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, pañhañca naṃ pucchanti, pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti, pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti, sotabbañcassa maññanti, sutvā cassa pasīdanti, pasannākārañca karonti, tathattāya ca paṭipajjanti, paṭipannā ca ārādhentī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā.

हे कस्सप, अशीही शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात, आत्मविश्वासानेही करतात, परंतु लोक त्यांना प्रश्न विचारत नाहीत... लोक त्यांना प्रश्न विचारतात, पण ते विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देत नाहीत... ते विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देतात, पण उत्तराने लोकांचे मन संतुष्ट करत नाहीत... लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानत नाहीत... लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानतात, पण ऐकून प्रसन्न होत नाहीत... ऐकून प्रसन्न होतात, पण प्रसन्नतेचे लक्षण (आदर/पूजा) दाखवत नाहीत... प्रसन्नतेचे लक्षण दाखवतात, पण त्यानुसार आचरण करत नाहीत... त्यानुसार आचरण करतात, पण आचरण करणारे त्यांच्या मनाला संतुष्ट करत नाहीत.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात, आत्मविश्वासानेही करतात, लोक त्यांना प्रश्नही विचारतात, विचारलेल्या प्रश्नांचे ते उत्तरही देतात, उत्तराने लोकांचे मन संतुष्टही करतात, लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानतात, ऐकून प्रसन्नही होतात, प्रसन्नतेचे लक्षणही दाखवतात, त्यानुसार आचरणही करतात आणि आचरण करणारे त्यांच्या मनाला संतुष्टही करतात.'

Titthiyaparivāsakathā

अन्य पंथांतील लोकांसाठीच्या परिव्रासाची (प्रवेशपूर्व काळाची) कथा

404. ‘‘Ekamidāhaṃ, kassapa, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma adhijegucche pañhaṃ apucchi. Tassāhaṃ adhijegucche pañhaṃ puṭṭho byākāsiṃ. Byākate ca pana me attamano ahosi paraṃ viya mattāyā’’ti. ‘‘Ko hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assa paraṃ viya mattāya? Ahampi hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā attamano paraṃ viya mattāya. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

४०४. हे कस्सप, एकदा मी राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होतो. तिथे निग्रोध नावाच्या एका तपस्वी ब्रह्मचाऱ्याने मला अति-जुगुप्सा (अधिजेगुच्छ - तीव्र तपश्चर्या) याविषयी प्रश्न विचारला. त्याने विचारलेल्या प्रश्नाचे मी उत्तर दिले. माझ्या उत्तराने तो अत्यंत संतुष्ट व आनंदित झाला. भंते, भगवंतांचा धम्म ऐकून कोण बरं अत्यंत आनंदित होणार नाही? भंते, मीसुद्धा भगवंतांचा धम्म ऐकून अत्यंत आनंदित झालो आहे. अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भंते, मला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी.

405. ‘‘Yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhanti pabbajjaṃ, ākaṅkhanti upasampadaṃ, cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu, upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti.

४०५. हे कस्सप, जो कोणी पूर्वी अन्य पंथाचा राहिला असेल आणि या धम्म-विनयात प्रवज्जा व उपसंपदा मिळवू इच्छित असेल, त्याला चार महिने परिव्रास (परिविक्षा काळ) करावा लागतो. चार महिन्यांनंतर, भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर ते त्याला भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा देतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याद्वारे व्यक्ती-व्यक्तीमधील भेद (पात्रता) ओळखला जातो. भंते, जर पूर्वी अन्य पंथाचे राहिलेले लोक या धम्म-विनयात प्रवज्जा व उपसंपदा मिळवू इच्छित असतील, तर ते चार महिने परिव्रास करतात आणि चार महिन्यांनंतर भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर ते त्यांना भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा देतात. मी तर चार वर्षे परिव्रास करीन! चार वर्षांनंतर भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर त्यांनी मला भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा द्यावी.

Alattha [Pg.166] kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā kassapo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosīti.

अशा प्रकारे अचेलक (दिगंबर) कस्सप यांनी भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळवली, उपसंपदा मिळवली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच आयुष्यमान कस्सप एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवज्जेचा स्वीकार करतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम फळ (अर्हतपद) त्यांनी लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्राप्त केले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' – असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान कस्सप अर्हतांपैकी एक झाले.

Mahāsīhanādasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ.

आठवे महासीहनाद सुत्त समाप्त झाले.

9. Poṭṭhapādasuttaṃ

९. पोठ्ठपाद सुत्त

Poṭṭhapādaparibbājakavatthu

पोठ्ठपाद परिव्राजकाची कथा

406. Evaṃ [Pg.167] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ tiṃsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi.

४०६. मी असे ऐकले आहे – एका समयी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी पोठ्ठपाद परिव्राजक हा विविध मतांच्या वादविवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेल्या, मल्लिका राणीच्या 'एकशालक' आरामात सुमारे तीनशे परिव्राजकांच्या मोठ्या समुदायासोबत राहत होता. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी प्रविष्ट झाले.

407. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo, yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo tenupasaṅkami.

४०७. त्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी जाण्यास अजून खूप घाईची वेळ आहे. मग मी जिथे विविध मतांच्या वादविवादाचा, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेला, मल्लिका राणीचा एकशालक आराम आहे, आणि जिथे पोठ्ठपाद परिव्राजक आहे, तिथे का जाऊ नये?' त्यानंतर भगवान जिथे विविध मतांच्या वादविवादाचा, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेला, मल्लिका राणीचा एकशालक आराम होता, तिथे गेले.

408. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā.

४०८. त्या वेळी पोट्ठपाद परिव्राजक मोठ्या परिव्राजक समुदायासोबत बसला होता, जो समुदाय गोंगाट करणारा, मोठा आवाज व कोलाहल करणारा आणि विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी (तिरच्छानकथा) बोलणारा होता. जसे की – राजांविषयीच्या गोष्टी, चोरांविषयीच्या गोष्टी, महामात्रांविषयीच्या (मंत्र्यांविषयीच्या) गोष्टी, सैन्याविषयीच्या गोष्टी, भयाविषयीच्या गोष्टी, युद्धाविषयीच्या गोष्टी, अन्नाविषयीच्या गोष्टी, पेयांविषयीच्या गोष्टी, वस्त्रांविषयीच्या गोष्टी, शय्येविषयीच्या गोष्टी, माळांविषयीच्या गोष्टी, गंधांविषयीच्या गोष्टी, नातेवाइकांविषयीच्या गोष्टी, वाहनांविषयीच्या गोष्टी, गावांविषयीच्या गोष्टी, निगमांविषयीच्या (कसब्याविषयीच्या) गोष्टी, नगरांविषयीच्या गोष्टी, जनपदांविषयीच्या (देशांविषयीच्या) गोष्टी, स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी, शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी, पाणवठ्याविषयीच्या गोष्टी, पूर्वजांविषयीच्या (मृतांविषयीच्या) गोष्टी, विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गोष्टी, समुद्राविषयीच्या गोष्टी आणि अस्तित्त्व व अनस्तित्त्व (इतिभवाभव) यांविषयीच्या गोष्टी.

409. Addasā kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhapesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati. Appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ.

४०९. पोट्ठपाद परिव्राजकाने भगवंतांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या समुदायाला शांत केले – “महाशयांनो, शांत व्हा! महाशयांनो, गोंगाट करू नका. हे श्रमण गौतम येत आहेत. ते आयुष्यमान शांततेचे चाहते आहेत आणि शांततेची प्रशंसा करणारे आहेत. कदाचित हा समुदाय शांत आहे असे पाहून ते येथे येणे योग्य समजतील.” असे म्हटल्यावर ते परिव्राजक शांत झाले.

410. Atha [Pg.168] kho bhagavā yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idaṃ āsanaṃ paññatta’’nti.

४१०. त्यानंतर भगवान जेथे पोट्ठपाद परिव्राजक होता, तेथे गेले. तेव्हा पोट्ठपाद परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “यावे, भंते, भगवंतांचे स्वागत असो! भंते, खूप दिवसांनी भगवंतांनी येथे येण्याची कृपा केली आहे. भंते, आपण आसनस्थ व्हावे, हे आसन तयार केले आहे.”

Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha, poṭṭhapāda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti?

भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. पोट्ठपाद परिव्राजक देखील एक लहान (नीच) आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पोट्ठपाद परिव्राजकाला भगवान म्हणाले – “पोट्ठपाद, तुम्ही आता कोणत्या विषयावर चर्चा करत बसला होता? आणि तुमची कोणती अर्धवट राहिलेली चर्चा माझ्या येण्याने खंडित झाली आहे?”

Abhisaññānirodhakathā

संज्ञेच्या निरोधाविषयीची (लय होण्याविषयीची) चर्चा

411. Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatesā, bhante, kathā, yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ kotūhalasālāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ abhisaññānirodhe kathā udapādi – ‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’ti? Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Yasmiṃ samaye uppajjanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

४११. असे म्हटल्यावर पोट्ठपाद परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “भंते, आम्ही आता ज्या विषयावर चर्चा करत बसलो होतो, ती चर्चा तशीच राहू द्या. भंते, भगवंतांना ती चर्चा नंतर ऐकणे कठीण होणार नाही. भंते, काही दिवसांपूर्वी कुतूहलशाळेत (चर्चागृहात) विविध पंथांचे श्रमण व ब्राह्मण एकत्र जमले असताना संज्ञेच्या निरोधाविषयी (अतिसंज्ञा-निरोधाविषयी) अशी चर्चा सुरू झाली की – ‘हे महाशयांनो, संज्ञेचा निरोध कसा होतो?’ तेथे काही जण असे म्हणाले – ‘कोणत्याही हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय (कारणाशिवाय) मनुष्याची संज्ञा उत्पन्नही होते आणि नष्टही होते. ज्या वेळी ती उत्पन्न होते, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान (सचेतन) असतो; आणि ज्या वेळी ती नष्ट होते, त्या वेळी तो संज्ञाहीन (अचेतन) असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात.

‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Saññā hi, bho, purisassa attā. Sā ca kho upetipi apetipi. Yasmiṃ samaye upeti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apeti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

“त्यावर दुसरा कोणीतरी म्हणाला – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. कारण संज्ञा हाच मनुष्याचा आत्मा आहे. तो (आत्मा) शरीरात प्रवेश करतो आणि बाहेर पडतो. ज्या वेळी तो प्रवेश करतो, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी तो बाहेर पडतो, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात.

‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā. Te imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye [Pg.169] hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

“त्यावर आणखी एकाने म्हटले – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. महाशयांनो, मोठे ऋद्धीमान व महान प्रभावी असे श्रमण-ब्राह्मण आहेत. ते या मनुष्याची संज्ञा खेचून आणतात आणि काढूनही घेतात. ज्या वेळी ते संज्ञा खेचून आणतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी ते संज्ञा काढून घेतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात.

‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, devatā mahiddhikā mahānubhāvā. Tā imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti.

“त्यावर दुसऱ्या एकाने म्हटले – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. महाशयांनो, मोठ्या ऋद्धीमान व महान प्रभावी अशा देवता आहेत. त्या या मनुष्याची संज्ञा खेचून आणतात आणि काढूनही घेतात. ज्या वेळी त्या संज्ञा खेचून आणतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी त्या काढून घेतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato, yo imesaṃ dhammānaṃ sukusalo’ti. Bhagavā, bhante, kusalo, bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa. Kathaṃ nu kho, bhante, abhisaññānirodho hotī’’ti?

“तेव्हा, भंते, माझ्या मनात भगवंतांविषयीच विचार आला – ‘अहा! खरोखरच भगवान, खरोखरच सुगत या विषयांमध्ये अत्यंत कुशल आहेत!’ भंते, भगवान या संज्ञेच्या निरोधाच्या बाबतीत कुशल आहेत, भगवान त्याचे स्वरूप जाणणारे आहेत. भंते, संज्ञेचा निरोध खरोखर कसा होतो?”

Sahetukasaññuppādanirodhakathā

सहेतुक संज्ञा-उत्पत्ती व निरोधाविषयीची चर्चा

412. ‘‘Tatra, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ti, āditova tesaṃ aparaddhaṃ. Taṃ kissa hetu? Sahetū hi, poṭṭhapāda, sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati’’.

४१२. “पोट्ठपाद, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे म्हणतात की – ‘मनुष्याची संज्ञा कोणत्याही हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय उत्पन्नही होते आणि नष्टही होते’, त्यांची ही गोष्ट सुरुवातीलाच चुकीची ठरते. त्याचे कारण काय? कारण, पोट्ठपाद, मनुष्याची संज्ञा सहेतुक आणि सप्रत्यय (कारणासहित) च उत्पन्न होते आणि नष्ट होते. प्रशिक्षणाने (शिक्षेमुळे) एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि प्रशिक्षणानेच दुसरी संज्ञा नष्ट होते.”

413. ‘‘Kā ca sikkhā’’ti? Bhagavā avoca – ‘‘idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, poṭṭhapāda, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati. Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhuma-saccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayaṃ sikkhā’’ti bhagavā avoca.

४१३. “आणि ते प्रशिक्षण (शिक्षा) कोणते?” भगवंतांनी विचारले – “पोट्ठपाद, या जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). अशा प्रकारे, पोट्ठपाद, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... जेव्हा तो स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा नाश झालेला पाहतो, तेव्हा त्याच्यात प्रमोद (आनंद) उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्या भिक्खूमध्ये प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्या भिक्खूची काया शांत होते. शांत काया असलेला भिक्खू सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी भिक्खूचे चित्त समाधीत स्थिर होते. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क व विचारासहित, विवेकजन्य प्रीती व सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यानात) प्रवेश करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची कामसंज्ञा असते, ती नष्ट होते. त्या वेळी विवेकजन्य प्रीती व सुख असणारी सूक्ष्म व सत्य संज्ञा उत्पन्न होते; आणि तो त्या वेळी विवेकजन्य प्रीती व सुख असणाऱ्या सूक्ष्म व सत्य संज्ञेने युक्त असाच असतो. अशा प्रकारे देखील प्रशिक्षणाने एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि प्रशिक्षणानेच दुसरी संज्ञा नष्ट होते. हेच ते प्रशिक्षण (शिक्षा) होय,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna [Pg.170] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे (शांत होण्यामुळे) चित्ताच्या आंतरिक संप्रसाद (प्रसन्नता) आणि एकाग्रतेला प्राप्त करून, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीजन्य प्रीती व सुख असलेल्या द्वितीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची विवेकजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असते, आणि त्या वेळी तो समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे (प्रशिक्षणाने) एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृतीवान व प्रज्ञावान होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात की—‘उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी’, अशा तृतीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि डोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे सुखही नाही आणि दुःखही नाही, आणि जे उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त आहे, अशा चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी अदुःख-असुख सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो अदुःख-असुख सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā rūpasaññā, sā nirujjhati. Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या (विरोधी संज्ञांच्या) अस्त होण्यामुळे, आणि नानात्वसंज्ञांकडे मन न दिल्यामुळे, ‘आकाश अनंत आहे’ असे जाणून आकाशानंत्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची रूपसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna [Pg.171] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे आकाशानंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ असे जाणून विज्ञानानंत्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca.

“पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे विज्ञानानंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, ‘काहीही नाही’ असे जाणून आकिंचन्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी आकिंचन्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो आकिंचन्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले.

414. ‘‘Yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati. Tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ na ca abhisaṅkhareyya’nti. So na ceva ceteti, na ca abhisaṅkharoti. Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hoti.

४१४. “पोट्ठपाद, जेव्हा भिक्खू या शासनात स्वतःच्या संज्ञेने युक्त होतो, तेव्हा तो त्या संज्ञेपासून दुसऱ्या संज्ञेकडे, आणि त्या संज्ञेपासून आणखी दुसऱ्या संज्ञेकडे जात, अनुक्रमाने संज्ञाशिखराला (संज्ञाग्र) प्राप्त करतो. त्या संज्ञाशिखरावर स्थित असलेल्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो—‘जर मी विचार (चेतना) केला तर ते माझ्यासाठी वाईट होईल, आणि जर मी विचार केला नाही तर ते माझ्यासाठी श्रेयस्कर होईल. जर मी विचार केला आणि संस्कार केले, तर माझ्या या संज्ञा निरुद्ध होतील आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होतील. मग मी विचारही करू नये आणि संस्कारही करू नये.’ तो विचारही करत नाही आणि संस्कारही करत नाही. विचार न करणाऱ्या आणि संस्कार न करणाऱ्या त्या भिक्खूच्या त्या संज्ञा निरुद्ध होतात आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होत नाहीत. तो निरोधाला प्राप्त करतो. पोट्ठपाद, अशा प्रकारे अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती होते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti sutapubbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavato bhāsitaṃ ājānāmi – ‘yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati, tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ [Pg.172] abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ, na ca abhisaṅkhareyya’’nti. So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hotī’’’ti. ‘‘Evaṃ, poṭṭhapādā’’ti.

“पोट्ठपाद, तुला काय वाटते? तू यापूर्वी कधी अशा प्रकारची अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती ऐकली आहेस का?” “नाही, भंते! मी भगवंतांचे प्रवचन अशा प्रकारे समजतो—‘पोट्ठपाद, जेव्हा भिक्खू या शासनात स्वतःच्या संज्ञेने युक्त होतो, तेव्हा तो त्या संज्ञेपासून दुसऱ्या संज्ञेकडे, आणि त्या संज्ञेपासून आणखी दुसऱ्या संज्ञेकडे जात, अनुक्रमाने संज्ञाशिखराला प्राप्त करतो. त्या संज्ञाशिखरावर स्थित असलेल्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो—“जर मी विचार केला तर ते माझ्यासाठी वाईट होईल, आणि जर मी विचार केला नाही तर ते माझ्यासाठी श्रेयस्कर होईल. जर मी विचार केला आणि संस्कार केले, तर माझ्या या संज्ञा निरुद्ध होतील आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होतील. मग मी विचारही करू नये आणि संस्कारही करू नये.” तो विचारही करत नाही आणि संस्कारही करत नाही. विचार न करणाऱ्या आणि संस्कार न करणाऱ्या त्या भिक्खूच्या त्या संज्ञा निरुद्ध होतात आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होत नाहीत. तो निरोधाला प्राप्त करतो. पोट्ठपाद, अशा प्रकारे अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती होते.’ ” “पोट्ठपाद, हे अगदी असेच आहे,” (असे भगवान म्हणाले).

415. ‘‘Ekaññeva nu kho, bhante, bhagavā saññaggaṃ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Ekampi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā ekampi saññaggaṃ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati, tathā tathāhaṃ saññaggaṃ paññapemi. Evaṃ kho ahaṃ, poṭṭhapāda, ekampi saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti.

४१५. “भंते, भगवान केवळ एकाच संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतात, की अनेक संज्ञाशिखरांची प्रज्ञापना करतात?” “पोट्ठपाद, मी एकाही संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो आणि अनेक संज्ञाशिखरांचीही प्रज्ञापना करतो.” “पण भंते, भगवान एकाच संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना कशा प्रकारे करतात आणि अनेक संज्ञाशिखरांची प्रज्ञापना कशा प्रकारे करतात?” “पोट्ठपाद, ज्या ज्या प्रकारे तो निरोधाला प्राप्त करतो, त्या त्या प्रकारे मी संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो. अशा प्रकारे, पोट्ठपाद, मी एकाही संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो आणि अनेक संज्ञाशिखरांचीही प्रज्ञापना करतो.”

416. ‘‘Saññā nu kho, bhante, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, udāhu ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṃ acarimaṃ uppajjantī’’ti? ‘‘Saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti. So evaṃ pajānāti – ‘idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī’ti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ – yathā saññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī’’ti.

४१६. “भन्ते, आधी संज्ञा उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान, की आधी ज्ञान उत्पन्न होते आणि नंतर संज्ञा, की संज्ञा आणि ज्ञान दोन्ही एकाच वेळी उत्पन्न होतात?” “पोट्ठपाद, आधी संज्ञाच उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान; आणि संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळेच ज्ञानाची उत्पत्ती होते. तो असे जाणतो – ‘या प्रत्ययामुळे मला ज्ञान उत्पन्न झाले.’ पोट्ठपाद, या पद्धतीने हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे आधी संज्ञा उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान, आणि संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळेच ज्ञानाची उत्पत्ती होते.”

Saññāattakathā

संज्ञा हा आत्मा आहे की नाही याविषयीची चर्चा

417. ‘‘Saññā nu kho, bhante, purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attā’’ti? ‘‘Kaṃ pana tvaṃ, poṭṭhapāda, attānaṃ paccesī’’ti? ‘‘Oḷārikaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi rūpiṃ cātumahābhūtikaṃ kabaḷīkārāhārabhakkha’’nti. ‘‘Oḷāriko ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho. Evaṃ santaṃ kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda[Pg.173], pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, oḷāriko attā rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

४१७. “भन्ते, संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे, की संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे?” “पण पोट्ठपाद, तू कोणत्या प्रकारच्या आत्म्यावर विश्वास ठेवतोस?” “भन्ते, मी चार महाभूतांनी बनलेल्या, कवलिकार आहार ग्रहण करणाऱ्या, रूपवान अशा स्थूल आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा चार महाभूतांनी बनलेला, कवलिकार आहार ग्रहण करणारा आणि रूपवान असा स्थूल असता, तर अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो स्थूल, रूपवान, चार महाभूतांनी बनलेला आणि कवलिकार आहार ग्रहण करणारा आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनच हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.”

418. ‘‘Manomayaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriya’’nti. ‘‘Manomayo ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

४१८. “भन्ते, मी सर्व अवयवांनी युक्त असलेल्या, इंद्रिये पूर्ण असलेल्या, मनोमय आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा सर्व अवयवांनी युक्त, इंद्रिये पूर्ण असलेला आणि मनोमय असता, तरीही अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळाच ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि इंद्रिये पूर्ण असलेला आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.”

419. ‘‘Arūpiṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi saññāmaya’’nti. ‘‘Arūpī ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa saññāmayo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti.

४१९. “भन्ते, मी अरूप आणि संज्ञामय अशा आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा अरूप आणि संज्ञामय असता, तरीही अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळाच ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो अरूप आणि संज्ञामय आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.”

420. ‘‘Sakkā panetaṃ, bhante, mayā ñātuṃ – ‘saññā purisassa attā’ti vā ‘aññāva saññā añño attāti vā’ti? ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attāti vā’’’ti.

४२०. “भन्ते, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’ हे माझ्याकडून जाणणे शक्य आहे का?’ “पोट्ठपाद, तू भिन्न दृष्टीचा, भिन्न श्रद्धेचा, भिन्न आवडीचा, भिन्न साधनेत मग्न असलेला आणि भिन्न संप्रदायाचा आचार्य असलेला असल्यामुळे, तुझ्यासाठी हे जाणणे कठीण आहे की, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’.”

‘‘Sace [Pg.174] taṃ, bhante, mayā dujjānaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attā’ti vā; ‘kiṃ pana, bhante, sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Abyākataṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, mayā – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti.

“भन्ते, जर भिन्न दृष्टीचा, भिन्न श्रद्धेचा, भिन्न आवडीचा, भिन्न साधनेत मग्न असलेला आणि भिन्न संप्रदायाचा आचार्य असल्यामुळे माझ्यासाठी हे जाणणे कठीण असेल की, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’; तर मग भन्ते, लोक शाश्वत आहे का? हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे का?” “पोट्ठपाद, ‘लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’, हे मी अव्याकृत ठेवले आहे.”

‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

“तर मग भन्ते, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’ का?” “पोट्ठपाद, हे देखील मी अव्याकृत ठेवले आहे की, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’.”

‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘antavā loko…pe… ‘anantavā loko … ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti.

“तर मग भन्ते, ‘लोक सान्त आहे... पे... लोक अनंत आहे... जो जीव आहे तेच शरीर आहे... जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’ का?” “पोट्ठपाद, हे देखील मी अव्याकृत ठेवले आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’.”

‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā abyākata’’nti? ‘‘Na hetaṃ, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ na dhammasaṃhitaṃ nādibrahmacariyakaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, tasmā etaṃ mayā abyākata’’nti.

“भन्ते, भगवंतांनी हे अव्याकृत का ठेवले आहे?” “पोट्ठपाद, कारण हे अर्थयुक्त नाही, हे धम्माशी सुसंगत नाही, हे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी उपयुक्त नाही; आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी साहाय्यक ठरत नाही. म्हणूनच मी हे अव्याकृत ठेवले आहे.”

‘‘Kiṃ pana, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā byākata’’nti.

“तर मग भन्ते, भगवंतांनी काय व्याकृत केले आहे?” “पोट्ठपाद, ‘हे दुःख आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘हा दुःखसमुदय आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘हा दुःखनिरोध आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे.”

‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Etañhi, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ, etaṃ dhammasaṃhitaṃ, etaṃ ādibrahmacariyakaṃ, etaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati; tasmā etaṃ mayā byākata’’nti. ‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

“भन्ते, भगवंतांनी हे व्याकृत का केले आहे?” “कारण पोट्ठपाद, हे अर्थयुक्त आहे, हे धम्माशी सुसंगत आहे, हे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी उपयुक्त आहे; आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी साहाय्यक ठरते. म्हणूनच मी हे व्याकृत केले आहे.” “हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत! भन्ते, आता भगवंतांना जाण्यासाठी जो योग्य वेळ वाटेल, तो त्यांनी करावा.” त्यानंतर भगवान आसनावरून उठून निघून गेले.

421. Atha [Pg.175] kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ samantato vācā sannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ, sugatā’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti.

४२१. त्यानंतर, भगवान निघून गेल्यावर लगेचच, त्या परिव्राजकांनी परिव्राजक पोट्ठपादला चहूबाजूंनी शब्दांच्या भाल्यांनी टोचून छळण्यास सुरुवात केली – “हा सन्माननीय पोट्ठपाद श्रमण गौतम जे काही बोलतात, त्या प्रत्येक गोष्टीला संमती देतो – ‘हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत!’ परंतु, श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला आम्ही जाणत नाही – ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’, ‘लोक सान्त आहे’ किंवा ‘लोक अनन्त आहे’, ‘तोच जीव आणि तेच शरीर आहे’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’, ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत’, ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’ (यांपैकी काहीही आम्हाला समजत नाही).”

Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca – ‘‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?

असे म्हटल्यावर, परिव्राजक पोट्ठपाद त्या परिव्राजकांना म्हणाला – “हे गृहस्थांनो, मीसुद्धा श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला जाणत नाही – ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’...पे०... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’. परंतु, श्रमण गौतम हे धर्मस्थितता आणि धर्मनियमतेशी सुसंगत अशी सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदा (आचरण मार्ग) प्रस्थापित करतात. अशा सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदेचा उपदेश करणाऱ्या श्रमण गौतमांच्या सुभाषितात माझ्यासारख्या सुज्ञ माणसाने का बरे संमती देऊ नये?”

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthu

चित्त हत्थिसारिपुत्त आणि पोट्ठपाद यांची कथा

422. Atha kho dvīhatīhassa accayena citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā citto hatthisāriputto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Poṭṭhapādo pana paribbājako bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tadā maṃ, bhante, te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo [Pg.176] gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā, ‘‘antavā loko’’ti vā, ‘‘anantavā loko’’ti vā, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā, ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā’ti. Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te paribbājake etadavocaṃ – ‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti?

४२२. त्यानंतर, दोन-तीन दिवसांनंतर, हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त आणि परिव्राजक पोट्ठपाद जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर, चित्त हत्थिसारिपुत्तने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. परिव्राजक पोट्ठपादने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या परिव्राजक पोट्ठपादने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते! त्या वेळी, भगवान निघून गेल्यावर लगेचच, त्या परिव्राजकांनी मला चहूबाजूंनी शब्दांच्या भाल्यांनी टोचून छळण्यास सुरुवात केली – ‘हा सन्माननीय पोट्ठपाद श्रमण गौतम जे काही बोलतात, त्या प्रत्येक गोष्टीला संमती देतो – “हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत!” परंतु, श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला आम्ही जाणत नाही – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”, “लोक सान्त आहे” किंवा “लोक अनन्त आहे”, “तोच जीव आणि तेच शरीर आहे” किंवा “जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे”, “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत”, “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत” (यांपैकी काहीही आम्हाला समजत नाही).’ भन्ते, असे म्हटल्यावर मी त्या परिव्राजकांना म्हणालो – ‘हे गृहस्थांनो, मीसुद्धा श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला जाणत नाही – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”...पे०... “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत”. परंतु, श्रमण गौतम हे धर्मस्थितता आणि धर्मनियमतेशी सुसंगत अशी सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदा (आचरण मार्ग) प्रस्थापित करतात. अशा सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदेचा उपदेश करणाऱ्या श्रमण गौतमांच्या सुभाषितात माझ्यासारख्या सुज्ञ माणसाने का बरे संमती देऊ नये?’”

423. ‘‘Sabbeva kho ete, poṭṭhapāda, paribbājakā andhā acakkhukā; tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumā. Ekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā; anekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā.

४२३. “पोट्ठपाद, ते सर्वच परिव्राजक आंधळे आणि प्रज्ञाचक्षू नसलेले (दृष्टिहीन) आहेत; त्यांच्यामध्ये केवळ तू एकटाच डोळस (प्रज्ञाचक्षू असलेला) आहेस. पोट्ठपाद, मी काही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांतांचाही उपदेश केला आहे आणि ते प्रस्थापित केले आहेत; आणि पोट्ठपाद, मी काही अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांतांचाही उपदेश केला आहे आणि ते प्रस्थापित केले आहेत.”

‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? ‘Sassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘asassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘antavā loko’ti kho poṭṭhapāda…pe… ‘anantavā loko’ti kho poṭṭhapāda… ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘neva [Pg.177] hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto.

“आणि पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेले आणि प्रस्थापित केलेले ते अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत कोणते आहेत? ‘लोक शाश्वत आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित सिद्धांत आहे; ‘लोक अशाश्वत आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित सिद्धांत आहे; ‘लोक सान्त आहे’...पे०... ‘लोक अनन्त आहे’... ‘तोच जीव आणि तेच शरीर आहे’... ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत आहे.”

‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Na hete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā na dhammasaṃhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā’’.

“आणि पोट्ठपाद, मी हे अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत का उपदेशिले आणि प्रस्थापित केले आहेत? कारण, पोट्ठपाद, हे सिद्धांत कल्याणाशी संबंधित नाहीत, धर्माशी संबंधित नाहीत, ब्रह्मचर्याच्या आरंभाला पूरक नाहीत, आणि ते निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी (अनासक्तीसाठी), निरोधासाठी, उपशमासाठी (शांततेसाठी), अभिज्ञेसाठी (उच्च ज्ञानासाठी), संबोधासाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. म्हणूनच, पोट्ठपाद, मी हे अनिश्चित सिद्धांत उपदेशिले आणि प्रस्थापित केले आहेत.”

Ekaṃsikadhammo

निश्चित सिद्धांत (एकांशिक धर्म)

424. ‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto.

४२४. “आणि पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेले आणि प्रस्थापित केलेले ते निश्चित (एकांशिक) सिद्धांत कोणते आहेत? ‘हे दुःख आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखमुक्तीचा मार्ग) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे.”

‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Ete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā, ete dhammasaṃhitā, ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā.

“पोट्ठपाद, मी ते धर्म एकांतिक (निश्चित) म्हणून का उपदेशिले व प्रज्ञप्त केले आहेत? कारण, पोट्ठपाद, हे धर्म अर्थयुक्त (कल्याणकारक) आहेत, हे धर्मयुक्त आहेत, हे ब्रह्मचर्याचे मूळ आहेत. हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात. म्हणूनच, ते धर्म मी एकांतिक म्हणून उपदेशिले व प्रज्ञप्त केले आहेत.”

425. ‘‘Santi, poṭṭhapāda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

४२५. “पोट्ठपाद, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे असे प्रतिपादन करतात आणि अशी दृष्टी बाळगतात – ‘मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो.’ मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो – ‘आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे प्रतिपादन करता आणि अशी दृष्टी बाळगता की – “मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो”?’ माझ्या या प्रश्नावर ते ‘होय’ असे मान्य करतात. मग मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही अत्यंत सुखी अशा लोकाला जाणून आणि पाहून विहरत आहात का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.”

‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti [Pg.178] ? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

“मी त्यांना पुढे विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही कधी एक रात्र किंवा एक दिवस, किंवा अर्धी रात्र किंवा अर्धा दिवस स्वतःला अत्यंत सुखी अनुभवले (जाणले) आहे का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात. मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी “हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा (साधना) आहे” हे तुम्ही जाणता का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.”

‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

“मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, जे देव अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे असे बोलणे तुम्ही कधी ऐकले आहे का की – “मित्रांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी तुम्ही सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारे) आहात, ऋजुप्रतिपन्न (सरळ मार्गाने चालणारे) आहात; कारण मित्रांनो, आम्हीही अशाच प्रकारे आचरण करून या अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झालो आहोत”?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

“यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.”

426. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.

४२६. “उदाहरणाथ, पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने म्हणावे – ‘या जनपदातील जी सर्वात सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) आहे, मी तिच्यावर प्रेम करतो, मी तिला मिळवू इच्छितो.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या जनपदकल्याणीवर तू प्रेम करतोस आणि जिला मिळवू इच्छितोस, ती क्षत्रिय आहे की ब्राह्मण, वैश्य आहे की शूद्र, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या जनपदकल्याणीवर तू प्रेम करतोस आणि जिला मिळवू इच्छितोस, तिचे नाव काय, गोत्र काय, ती उंच आहे की बुटकी की मध्यम उंचीची, ती काळी आहे की गोरी की सावळी, आणि ती कोणत्या गावात, निगमात किंवा नगरात राहते, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, जिला तू जाणत नाहीस, पाहिलेही नाहीस, तिच्यावर तू प्रेम करतोस आणि तिला मिळवू इच्छितोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘होय.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

“यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निराधारच ठरते.”

‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino [Pg.179] – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

“त्याचप्रमाणे, पोट्ठपाद, जे श्रमण व ब्राह्मण असे प्रतिपादन करतात आणि अशी दृष्टी बाळगतात – ‘मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो.’ मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो – ‘आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे प्रतिपादन करता आणि अशी दृष्टी बाळगता की – “मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो”?’ माझ्या या प्रश्नावर ते ‘होय’ असे मान्य करतात. मग मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही अत्यंत सुखी अशा लोकाला जाणून आणि पाहून विहरत आहात का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.”

‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

427. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.

४२७. “उदाहरणाथ, पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने चौकात एखाद्या प्रासादावर चढण्यासाठी शिडी बनवावी. लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या प्रासादावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस, तो प्रासाद पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, आणि तो उंच आहे की बुटका की मध्यम उंचीचा, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या प्रासादाला तू जाणत नाहीस, पाहिलेही नाहीस, त्यावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘होय.’”

‘‘Evameva [Pg.180] kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

त्याचप्रमाणे, पोट्ठपाद, जे श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की—'मृत्यूनंतर आत्मा पूर्णपणे सुखी व निरोगी असतो.' मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो—'आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे बोलणारे व अशा दृष्टीचे आहात की—"मृत्यूनंतर आत्मा पूर्णपणे सुखी व निरोगी असतो"?' माझ्याकडून असे विचारले असता जर ते 'होय' असे मान्य करतात, तर मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही पूर्णपणे सुखी असलेल्या लोकाला जाणून व पाहून विहरत आहात का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात.

‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.

मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही एका रात्रीसाठी किंवा एका दिवसासाठी, अथवा अर्ध्या रात्रीसाठी किंवा अर्ध्या दिवसासाठी स्वतःला पूर्णपणे सुखी अनुभवता का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात. मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, पूर्णपणे सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा (साधना) आहे, हे तुम्ही जाणता का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात.

‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ tāsaṃ devatānaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha- ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃ paṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti.

मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, जे देव पूर्णपणे सुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्या देवांचे असे बोलतानाचे शब्द तुम्ही ऐकले आहेत का की—"हे मित्रांनो, तुम्ही चांगल्या मार्गावर आहात, तुम्ही सरळ मार्गावर आहात, पूर्णपणे सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी; कारण आम्हीही, मित्रांनो, अशाच मार्गाने चालून या पूर्णपणे सुखी लोकात उत्पन्न झालो आहोत"?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात.

तुला काय वाटते, पोट्ठपाद, असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे आधारहीन ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते, असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे आधारहीन ठरते.

Tayo attapaṭilābhā

तीन प्रकारचे आत्मलाभ

428. ‘‘Tayo kho me, poṭṭhapāda, attapaṭilābhā – oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho. Katamo ca, poṭṭhapāda, oḷāriko attapaṭilābho? Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, ayaṃ oḷāriko attapaṭilābho. Katamo manomayo attapaṭilābho? Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṃ manomayo attapaṭilābho. Katamo arūpo attapaṭilābho? Arūpī saññāmayo, ayaṃ arūpo attapaṭilābho.

४२८. पोट्ठपाद, हे तीन प्रकारचे आत्मलाभ आहेत—स्थूल आत्मलाभ, मनोमय आत्मलाभ आणि अरूप आत्मलाभ. आणि पोट्ठपाद, स्थूल आत्मलाभ कोणता? जो रूपवान, चार महाभूतांनी बनलेला आणि कवलिकार आहारावर जगणारा आहे, हा स्थूल आत्मलाभ होय. मनोमय आत्मलाभ कोणता? जो रूपवान, मनोमय, सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त आणि इंद्रियांनी परिपूर्ण आहे, हा मनोमय आत्मलाभ होय. अरूप आत्मलाभ कोणता? जो अरूप आणि संज्ञामय आहे, हा अरूप आत्मलाभ होय.

429. ‘‘Oḷārikassapi [Pg.181] kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi – yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāroti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

४२९. पोट्ठपाद, मी स्थूल आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल.

430. ‘‘Manomayassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

४३०. पोट्ठपाद, मी मनोमय आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल.

431. ‘‘Arūpassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ[Pg.182], poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

४३१. पोट्ठपाद, मी अरूप आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल.

432. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

४३२. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'"

433. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti? Tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, manomayo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

४३३. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो मनोमय अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो मनोमय अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'"

434. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā [Pg.183] evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

४३४. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो अरूप अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो अरूप अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

"यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य (सयुक्तिक व सप्रमाण) ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरते."

435. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ, puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? So evaṃ vadeyya – ‘ayaṃ vā so, āvuso, pāsādo, yassāhaṃ ārohaṇāya nisseṇiṃ karomi, tasseva pāsādassa heṭṭhā’ti.

४३५. "हे पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने महालावर चढण्यासाठी त्याच महालाच्या खाली शिडी बनवावी. त्याला लोकांनी असे विचारावे – 'हे गृहस्था, ज्या महालावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस, तो महाल पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, तो उंच आहे की नीच की मध्यम उंचीचा आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?' त्यावर त्याने असे उत्तर द्यावे – 'हे आवुसो, हाच तो महाल आहे ज्याच्यावर चढण्यासाठी मी शिडी बनवत आहे, आणि ती मी त्याच महालाच्या खाली बनवत आहे.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

"यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना त्या माणसाचे बोलणे सप्रातिहार्य ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे सप्रातिहार्य ठरते."

436. ‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, pare ce amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ [Pg.184] vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.

४३६. "तसेच, पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ कोणता आहे... पे... तो मनोमय अत्तपटिलाभ कोणता आहे... पे... तो अरूप अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो अरूप अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'"

"यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरते."

437. Evaṃ vutte citto hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yasmiṃ, bhante, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti; arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hotī’’ti.

४३७. "असे म्हटले असता, हत्ती-चालकाचा मुलगा चित्त भगवंतांना म्हणाला – 'भन्ते, ज्या वेळी स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी मनोमय अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, अरूप अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा स्थूल अत्तपटिलाभच सत्य असतो. भन्ते, ज्या वेळी मनोमय अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी स्थूल अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, अरूप अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा मनोमय अत्तपटिलाभच सत्य असतो. भन्ते, ज्या वेळी अरूप अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी स्थूल अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, मनोमय अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा अरूप अत्तपटिलाभच सत्य असतो.'"

‘‘Yasmiṃ, citta, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.

“हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते.”

438. ‘‘Sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ nāhosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ [Pg.185] etarahi, na tvaṃ natthī’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?

४३८. “हे चित्त, जर तुला कोणी असे विचारले की—'तू भूतकाळात होतास, तू नव्हतास असे नाही; तू भविष्यकाळात असशील, तू नसशील असे नाही; तू आता वर्तमानकाळात आहेस, तू नाहीस असे नाही.' तर हे चित्त, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?”

‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ na ahosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘ahosāhaṃ atītamaddhānaṃ, nāhaṃ na ahosiṃ; bhavissāmahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nāhaṃ na bhavissāmi; atthāhaṃ etarahi, nāhaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले की—'तू भूतकाळात होतास, तू नव्हतास असे नाही; तू भविष्यकाळात असशील, तू नसशील असे नाही; तू आता वर्तमानकाळात आहेस, तू नाहीस असे नाही.' तर भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन—'मी भूतकाळात होतो, मी नव्हतो असे नाही; मी भविष्यकाळात असेन, मी नसेन असे नाही; मी आता वर्तमानकाळात आहे, मी नाही असे नाही.' भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.”

‘‘Sace pana taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno? Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno? Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti?

“पण हे चित्त, जर तुला कोणी असे विचारले की—'तुझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ असेल का, आणि भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का?' तर हे चित्त, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?”

‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“पण भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले की—'तुझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ असेल का, आणि भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का?' तर भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन—'माझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ त्या वेळी खरा होता, भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक होते. माझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ त्या वेळी खरा असेल, भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक असतील. माझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ आता खरा आहे, भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत.' भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.”

439. ‘‘Evameva [Pg.186] kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati. Oḷāriko attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati.

४३९. “त्याचप्रमाणे, हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... हे चित्त! ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते.”

440. ‘‘Seyyathāpi, citta, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo. Yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, neva tasmiṃ samaye dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṃ gacchati; khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ samaye dadhi hoti…pe… navanītaṃ hoti… sappi hoti… sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṃ samaye khīranti saṅkhaṃ gacchati, na dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati; sappimaṇḍo tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Evameva kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti.

४४०. “हे चित्त, जसे गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाची साय मिळते. ज्या वेळी दूध असते, त्या वेळी त्याला 'दही' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'लोणी' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'तूप' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'तुपाची साय' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'दूध' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. ज्या वेळी दही असते... (पेय्यालं)... लोणी असते... तूप असते... तुपाची साय असते, त्या वेळी त्याला 'दूध' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'दही' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'लोणी' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'तूप' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'तुपाची साय' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे, हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त, या केवळ जगातील संज्ञा (लोकसमञ्ञा), जगातील निरुक्ती (लोकनिरुत्ति), जगातील व्यवहार (लोकवोहार) आणि जगातील प्रज्ञप्ती (लोकपण्ञत्ति) आहेत, ज्यांचा वापर तथागत कोणत्याही आसक्तीशिवाय व्यवहारात करतात.”

441. Evaṃ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante! Abhikkantaṃ, bhante, seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

४४१. असे म्हटले असता, पोट्ठपाद परिव्राजकाने भगवंतांना असे म्हटले—'अतिशय उत्कृष्ट, भन्ते! अतिशय उत्कृष्ट, भन्ते! भन्ते, जसे एखाद्याने पालथे घातलेले भांडे सुलट करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा पेटवून धरावा—जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील. त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक मार्गांनी धम्माचा प्रकाश पाडला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.'

Cittahatthisāriputtaupasampadā

चित्त हत्थिसारिपुत्त उपसंपदा

442. Citto [Pg.187] pana hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante; abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

४४२. हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे, भन्ते, एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणारे रूप पाहू शकतील. त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भन्ते, मला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी!"

443. Alattha kho citto hatthisāriputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti.

४४३. हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त याला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळाली, उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान चित्त हत्तीसारिपुत्त एकटे, एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. आणि फार काळ न जाता – ज्याच्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक (घर नसलेले) प्रवज्जा ग्रहण करतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हत्व) त्यांनी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून त्यात विहार केला. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरे काही करायचे उरले नाही' – असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान चित्त हत्तीसारिपुत्त अर्हतांपैकी एक झाले.

Poṭṭhapādasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ.

नववे पोट्ठपाद सुत्त समाप्त झाले।

10. Subhasuttaṃ

१०. सुभ सुत्त

Subhamāṇavavatthu

सुभ माणव (तरुण) कथा

444. Evaṃ [Pg.188] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavati. Tena kho pana samayena subho māṇavo todeyyaputto sāvatthiyaṃ paṭivasati kenacideva karaṇīyena.

४४४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्यमान आनंद सावत्थीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते, भगवंतांच्या महापरिनिर्वाणानंतर लवकरच. त्या वेळी तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव (तरुण) काही कामानिमित्त सावत्थीमध्ये राहत होता.

445. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti.

४४५. तेव्हा तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव एका तरुण सेवकाला म्हणाला – "हे तरुणा, जा, जिथे श्रमण आनंद आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण आनंदांना त्यांचे आरोग्य, निरोगित्व, हलकेपणा (उठण्या-बसण्याची सुलभता), शक्ती आणि सुखद विहाराबद्दल विचार – 'तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे.' आणि असेही म्हणा – 'चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.'"

446. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako subhassa māṇavassa todeyyaputtassa paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so māṇavako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti.

४४६. "तसेच असो, स्वामी," असे म्हणून तो तरुण सेवक तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याला होकार देऊन जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो तरुण आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – "तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे; आणि असे म्हणत आहे – 'चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.'"

447. Evaṃ vutte, āyasmā ānando taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti.

४४७. असे विचारल्यावर, आयुष्यमान आनंद त्या तरुणाला म्हणाले – "तरुणा, ही योग्य वेळ नाही. आज मी काही औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या योग्य वेळ आणि प्रसंग पाहून आम्ही येऊ शकू."

‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako āyasmato ānandassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā yena subho māṇavo todeyyaputto tenupasaṅkami[Pg.189]; upasaṅkamitvā subhaṃ māṇavaṃ todeyyaputtaṃ etadavoca, ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhavantaṃ ānandaṃ – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadeti – ‘‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. Evaṃ vutte, bho, samaṇo ānando maṃ etadavoca – ‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’ti. Ettāvatāpi kho, bho, katameva etaṃ, yato kho so bhavaṃ ānando okāsamakāsi svātanāyapi upasaṅkamanāyā’’ti.

"तसेच असो, स्वामी," असे म्हणून तो तरुण आयुष्यमान आनंदांना होकार देऊन आसनावरून उठला आणि जिथे तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव होता तिथे गेला; तिथे जाऊन तो सुभ माणव तोदेय्यापुत्राला म्हणाला – "आम्ही आपल्या सांगण्यावरून आदरणीय आनंदांना विचारले – 'तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे, आणि असे म्हणत आहे – “चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.”' असे विचारल्यावर, स्वामी, श्रमण आनंद मला म्हणाले – 'तरुणा, ही योग्य वेळ नाही. आज मी काही औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या योग्य वेळ आणि प्रसंग पाहून आम्ही येऊ शकू.' स्वामी, एवढ्यानेही काम झालेच समजा, कारण आदरणीय आनंदांनी उद्या येण्याची शक्यता मान्य केली आहे."

448. Atha kho āyasmā ānando tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya cetakena bhikkhunā pacchāsamaṇena yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.

४४८. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, आयुष्यमान आनंदांनी सकाळी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन चेतक नावाच्या भिक्खूला सोबत (अनुचर) घेऊन तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले.

Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘bhavañhi ānando tassa bhoto gotamassa dīgharattaṃ upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Bhavametaṃ ānando jāneyya, yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesānaṃ kho, bho ānanda, dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi; kattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

तेव्हा तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – "आदरणीय आनंद हे दीर्घकाळ त्या आदरणीय गोतमांचे वैयक्तिक सेवक, त्यांच्या सानिध्यात राहणारे आणि त्यांच्या जवळ वावरणारे होते. आदरणीय आनंदांना हे ठाऊक असेल की आदरणीय गोतम कोणत्या धम्मांची प्रशंसा करत असत, आणि कोणत्या धम्मांमध्ये या लोकांना प्रवृत्त करत असत, स्थापित करत असत आणि दृढ करत असत. हे आदरणीय आनंद, त्या आदरणीय गोतमांनी कोणत्या धम्मांची प्रशंसा केली; आणि कोणत्या धम्मांमध्ये या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले?"

449. ‘‘Tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Ariyassa sīlakkhandhassa, ariyassa samādhikkhandhassa, ariyassa paññākkhandhassa. Imesaṃ kho, māṇava, tiṇṇaṃ khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti.

४४९. "तरुणा, त्या भगवंतांनी तीन समूहांची (स्कंधांची) प्रशंसा केली; आणि यातच या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले. कोणते तीन? आर्य शील-स्कंध (शील समूह), आर्य समाधी-स्कंध (समाधी समूह) आणि आर्य प्रज्ञा-स्कंध (प्रज्ञा समूह). तरुणा, या तीन समूहांची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली; आणि यातच या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले."

Sīlakkhandho

शील-स्कंध (शील समूह)

450. ‘‘Katamo [Pg.190] pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

४५०. “हे आनंद, तो आर्य शीलस्कंध (शीलसमूह) कोणता आहे, ज्याची ते आदरणीय गौतम प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले?”

‘‘Idha, māṇava, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati, ācāragocarasampanno, anumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo, sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho.

“हे तरुण, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) जाणून व साक्षात करून प्रगट करतात. ते आदी-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त असा धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून तथागतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो. तो त्या श्रद्धेच्या प्राप्तीने युक्त होऊन असा विचार करतो – ‘गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा (क्लेशांचा) मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. गृहस्थ म्हणून राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य आचरणे सोपे नाही. मग मी आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?’ तो काही काळानंतर, थोड्या किंवा मोठ्या संपत्तीचा त्याग करून, थोड्या किंवा मोठ्या नातेवाईकांच्या परिवाराचा त्याग करून, केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. तो असा प्रव्रजित होऊन प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने युक्त होऊन राहतो, सदाचार आणि योग्य आचरण क्षेत्राशी (गोचराशी) संपन्न असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षण घेतो, कुशल कायिक व वाचिक कर्माने युक्त असतो, अत्यंत शुद्ध उपजीविका करणारा, शीलसंपन्न, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, स्मृती व संप्रजन्याने युक्त आणि संतुष्ट असतो.”

451. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Yampi, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī [Pg.191] viharati; idampissa hoti sīlasmiṃ. (Yathā 194 yāva 210 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ).

४५१. “आणि हे तरुण, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? हे तरुण, या धम्मामध्ये भिक्खू प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतो. तो दंड आणि शस्त्रे बाजूला ठेवून, लज्जाशील व दयाळू बनून, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहरतो. हे तरुण, भिक्खूने प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहणे, दंड व शस्त्रे बाजूला ठेवणे, लज्जाशील व दयाळू बनणे, आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहरणे; हे त्याचे शीलामध्ये समाविष्ट आहे. (याप्रमाणे परिच्छेद १९४ ते २१० पर्यंत सविस्तर जाणावे).”

‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ, santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ.

“किंवा जसे काही आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करतात, जसे की – शांतीकर्म (देवतांची पूजा), नवस फेडणे, भूतविद्या, भूमीविद्या, नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तूविद्या, वास्तूचे शुद्धीकरण करणे, आचमन देणे, स्नान घालणे, अग्नीमध्ये आहुती देणे, उलट्या करवणे, जुलाब देणे, डोक्याचे जुलाब देणे (नस्य), कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध तयार करणे, नाकात औषध सोडणे, अंजन घालणे, थंड अंजन घालणे, मोतीबिंदूचे ऑपरेशन करणे, शस्त्रक्रिया करणे, बालरोग चिकित्सा, मुळांपासून बनवलेली औषधे देणे, औषधे लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या आजीविकेपासून तो विरत राहतो. हे तरुण, जसे काही आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करतात, जसे की – शांतीकर्म, नवस फेडणे...पे... औषधे लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या आजीविकेपासून भिक्खू विरत राहतो. हे देखील त्याचे शीलामध्ये समाविष्ट आहे.”

452. ‘‘Sa kho so, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, māṇava, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti.

४५२. “हे तरुण, तो शीलसंपन्न भिक्खू आपल्या शील-संवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भीती पाहत नाही. हे तरुण, ज्याप्रमाणे एखादा अभिषिक्त क्षत्रिय राजा, ज्याने आपल्या शत्रूंचा पराभव केला आहे, तो शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही प्रकारची भीती पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, हे तरुण, शीलसंपन्न भिक्खू शील-संवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भीती पाहत नाही. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन स्वतःच्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो. हे तरुण, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो.”

453. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo sīlakkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

४५३. “हे तरुण, हाच तो आर्य शीलस्कंध आहे ज्याची ते भगवान प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले. परंतु, या धम्मामध्ये याहूनही अधिक काही कर्तव्ये करायची उरलेली आहेत.”

‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho, ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na [Pg.192] samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti.

“आश्चर्यकारक आहे, हे आदरणीय आनंद! अद्भुत आहे, हे आदरणीय आनंद! हा आर्य शीलस्कंध पूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. आणि हे आनंद, असा परिपूर्ण आर्य शीलस्कंध मी या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये पाहत नाही. हे आनंद, जर इतर श्रमण-ब्राह्मणांना स्वतःमध्ये असा परिपूर्ण आर्य शीलस्कंध आढळला असता, तर ते तेवढ्यानेच समाधानी झाले असते – ‘एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने आमचे काम झाले, आम्ही श्रमणत्वाचे ध्येय गाठले आहे, आता याहून अधिक काही करायचे उरलेले नाही.’ तरीही आदरणीय आनंद असे म्हणतात की – ‘याहूनही अधिक काही कर्तव्ये करायची उरलेली आहेत’!”

Samādhikkhandho

समाधीस्कंध (समाधीसमूह)

454. ‘‘Katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

४५४. “हे आनंद, तो आर्य समाधीस्कंध कोणता आहे, ज्याची ते आदरणीय गौतम प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले?”

‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, māṇava, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

हे माणवा, भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत कशा प्रकारे गुप्तद्वार (इंद्रिय-द्वार सुरक्षित ठेवणारा) होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून (स्त्री किंवा पुरुषाचे) बाह्य रूप (निमित्त) ग्रहण करत नाही, किंवा त्याचे अवयव व हावभाव (अनुव्यंजन) मनात साठवत नाही. ज्या चक्षुरिंद्रियाचा संयम न राखल्यामुळे विहरणाऱ्या या भिक्खूमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/खिन्नता) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात, त्या चक्षुरिंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संयम प्राप्त करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने विचार (धम्म) जाणून तो बाह्य रूप (निमित्त) ग्रहण करत नाही, किंवा त्याचे अवयव व हावभाव (अनुव्यंजन) मनात साठवत नाही. ज्या मनेंद्रियाचा संयम न राखल्यामुळे विहरणाऱ्या या भिक्खूमध्ये अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात, त्या मनेंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो, मनेंद्रियाचा संयम प्राप्त करतो. तो या आर्य इंद्रिय-संयमाने युक्त होऊन स्वतःच्या अंतःकरणात कशानेही मलीन न होणाऱ्या (अव्यासेक) सुखाचा अनुभव घेतो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार होतो.

455. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, māṇava, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne [Pg.193] sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti.

४५५. हे माणवा, भिक्खू सती (स्मृती) आणि संपजन्य (पूर्ण सजगता) यांनी युक्त कसा होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना सजग राहून कृती करतो (संपजन्यकारी असतो); समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना सजग राहून कृती करतो; हात-पाय आखडताना किंवा पसरताना सजग राहून कृती करतो; संघात, पात्र आणि चीवर धारण करताना सजग राहून कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना किंवा चाखताना सजग राहून कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजग राहून कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागत असताना, बोलताना किंवा मौन बाळगताना सजग राहून कृती करतो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू सती आणि संपजन्याने युक्त होतो.

456. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, māṇava, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti; evameva kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti.

४५६. हे माणवा, भिक्खू संतुष्ट कसा होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू केवळ शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि केवळ पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने (भिक्षेच्या अन्नाने) संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपल्या वस्तू (चीवर व पात्र) सोबत घेऊनच जातो. हे माणवा, ज्याप्रमाणे पंख असलेला पक्षी जेथे जेथे उडतो, तो केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू केवळ शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपल्या वस्तू सोबत घेऊनच जातो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू संतुष्ट होतो.

457. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā.

४५७. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, या आर्य इंद्रिय-संयमाने युक्त होऊन, या आर्य सती-संपजन्याने युक्त होऊन आणि या आर्य संतोषाने (संतुष्टतेने) युक्त होऊन अरण्य, वृक्षाचे मूळ (झाडाची सावली), पर्वत, दरी, डोंगराची गुहा, स्मशान, घनदाट जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग अशा निर्जन व एकांत स्थळाचा (सेनासनाचा) आश्रय घेतो. तो भोजनानंतर, पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परत आल्यावर, मांडी घालून (पद्मासन किंवा पालथी मांडी घालून), शरीर सरळ ठेवून आणि समोर सती (स्मृती/सजगता) प्रस्थापित करून बसतो.

458. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

४५८. तो जगातील अभिज्झा (लोभ) सोडून देऊन, लोभरहित चित्ताने विहरतो आणि अभिज्झेपासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. व्यापाद (द्वेष) सोडून देऊन, द्वेषरहित चित्ताने विहरतो आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची कामना करत विहरतो, व्यापादापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. थिन-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी) सोडून देऊन, आळस व ग्लानीरहित होऊन, प्रकाश-संज्ञी (आलोकसंज्ञी) बनून, सती (स्मृती) आणि संपजन्याने युक्त होऊन विहरतो, थिन-मिद्धापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुकुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) सोडून देऊन, शांत चित्ताने विहरतो, स्वतःच्या अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून विहरतो, उद्धच्च-कुकुच्चापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. विचिकित्सा (संदेह) सोडून देऊन, संशयापलीकडे गेलेला (तीर्णविचिकित्स) होऊन विहरतो, कुशल धर्मांच्या बाबतीत संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो.

459. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ[Pg.194]. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

४५९. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कर्ज घेऊन व्यापार किंवा उद्योग सुरू करतो. त्याचा तो उद्योग यशस्वी व भरभराटीस येतो. तो आपले जुने कर्ज पूर्णपणे फेडून टाकतो आणि त्याच्याकडे आपल्या पत्नी व मुलांच्या (कुटुंबाच्या) उदरनिर्वाहासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक राहते. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी कर्ज घेऊन उद्योग सुरू केला होता. माझा तो उद्योग यशस्वी झाला. मी माझे जुने कर्ज पूर्णपणे फेडले आहे आणि आता माझ्याकडे कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक आहे.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद (प्रामोज्य) होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला (सौमनस्याला) प्राप्त होईल.

460. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya, bhattañcassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno, bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

४६०. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असेल; त्याला अन्न खाण्याची इच्छा नसेल आणि त्याच्या शरीरात काहीच शक्ती नसेल. काही काळानंतर तो त्या आजारातून मुक्त होईल, त्याला अन्न खाण्याची इच्छा होईल आणि त्याच्या शरीरात शक्ती येईल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी होतो, मला अन्न खाण्याची इच्छा नव्हती आणि माझ्या शरीरात काहीच शक्ती नव्हती. आता मी त्या आजारातून मुक्त झालो आहे, मला अन्न खाण्याची इच्छा होत आहे आणि माझ्या शरीरात शक्ती आहे.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल.

461. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ. Somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto sotthinā abbhayena, natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

४६१. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कारागृहात (तुरुंगात) बंदिस्त असेल. काही काळानंतर तो त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त होईल, आणि त्याच्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नसेल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी कारागृहात बंदिस्त होतो. आता मी त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त झालो आहे, आणि माझ्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नाही.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल.

462. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya, attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

४६२. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य गुलाम असेल, जो स्वतःच्या अधीन नसून दुसऱ्याच्या अधीन असेल आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकत नसेल. काही काळानंतर तो त्या गुलामगिरीतून मुक्त होईल, स्वतःच्या अधीन होईल, दुसऱ्याच्या अधीन राहणार नाही, स्वतंत्र (मुक्त) होईल आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकेल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी गुलाम होतो, स्वतःच्या अधीन नव्हतो, दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकत नव्हतो. आता मी त्या गुलामगिरीतून मुक्त झालो आहे, स्वतःच्या अधीन आहे, दुसऱ्याच्या अधीन नाही, स्वतंत्र आहे आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकतो.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल.

463. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya, sotthinā gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa [Pg.195] – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi kantāraṃ nitthiṇṇo, sotthinā gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ.

४६३. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा धनवान व समृद्ध मनुष्य दुष्काळग्रस्त आणि भययुक्त अशा दुर्गम व लांबच्या मार्गाने प्रवास करतो. काही काळानंतर तो त्या दुर्गम मार्गातून सुखरूप पार पडतो आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी धनवान व समृद्ध असताना दुष्काळग्रस्त आणि भययुक्त अशा दुर्गम व लांबच्या मार्गाने प्रवास केला होता. आता मी त्या दुर्गम मार्गातून सुखरूप पार पडलो आहे आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचलो आहे.' त्या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल.

464. ‘‘Evameva kho, māṇava, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati.

४६४. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्यामध्ये नष्ट न झालेल्या या पाच नीवरणांना (अडथळ्यांना) कर्जासारखे, रोगासारखे, कारागृहासारखे, गुलामगिरीसारखे आणि दुर्गम मार्गासारखे पाहतो.

465. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ. Evameva bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.

४६५. हे माणवा, ज्याप्रमाणे कर्जमुक्ती, निरोगीपणा, कारागृहातून सुटका, गुलामगिरीतून मुक्ती (स्वातंत्र्य) आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचणे असते; त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्यामध्ये या पाच नीवरणांचा नाश (त्याग) झाल्याचे पाहतो.

466. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

४६६. आपल्यामध्ये या पाच नीवरणांचा त्याग झाल्याचे पाहणाऱ्या त्या भिक्खूच्या मनात प्रमोद (हर्ष) उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्या भिक्खूमध्ये प्रीती (आनंद) उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त मन असलेल्या भिक्खूची काया (शरीर) शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, असा भिक्खू सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्या भिक्खूचे चित्त समाधीस्थ (एकाग्र) होते.

467. ‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

४६७. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. तो आपल्या याच कायेला (शरीराला) विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sandeyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī. Evameva kho, māṇava, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa [Pg.196] vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल स्नान घालणारा (न्हापक) किंवा त्याचा शिकाऊ मदतनीस कांस्यपात्रात स्नानाचे चूर्ण टाकून, त्यावर वारंवार पाणी शिंपडून त्याचा गोळा बनवतो. तो स्नानाचा गोळा पाण्याने ओलसर होतो, पाण्याने युक्त होतो, आतून व बाहेरून पाण्याने व्यापला जातो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्या याच कायेला विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. हे माणवा, जो भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते.

468. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti.

४६८. पुन्हा आणखी, हे माणवा, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, आध्यात्मिक प्रसन्नता देणाऱ्या, चित्ताची एकाग्रता साधणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. तो आपल्या याच कायेला समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālena kālaṃ sammā dhāraṃ anupaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā… pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा खोल पाण्याचा तलाव असावा, ज्यामध्ये खालून पाणी उफाळून येत असावे. त्या तलावाला पूर्वेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, दक्षिणेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, पश्चिमेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, उत्तरेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, आणि पावसाने देखील वेळोवेळी मुसळधार पाऊस पाडलेला नसावा. तरीही, त्याच तलावातून थंड पाण्याचा झरा उफाळून वर यावा आणि त्याने त्या तलावालाच थंड पाण्याने ओले करावे, सर्व बाजूंनी ओले करावे, परिपूर्ण करावे आणि व्यापून टाकावे. त्या संपूर्ण तलावात थंड पाण्याने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरणार नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू... (तसेच) हे माणवा, जो भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे... दुसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते.

469. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti.

४६९. पुन्हा आणखी, हे माणवा, भिक्खू प्रीतीचा (आनंदाचा) देखील त्याग केल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून, स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (जाणीव) यांनी युक्त होऊन विहरतो आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो. ज्या ध्यानाबद्दल आर्य (सत्पुरुष) असे म्हणतात की – 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानाचा (तृतीय ध्यान) लाभ घेऊन तो विहरतो. तो आपल्या याच कायेला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā [Pg.197] sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

हे माणवा, ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावात (उत्पलिनी, पद्मिनी किंवा पुंडरीकिणीमध्ये) काही निळी, तांबडी किंवा पांढरी कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याबाहेर न येता पाण्याखालीच बुडून राहून पोषण पावतात. ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी ओली होतात, परिपूर्ण होतात आणि व्यापली जातात. त्या संपूर्ण कमळांच्या तलावात थंड पाण्याने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरणार नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू... (तसेच) हे माणवा, जो भिक्खू प्रीतीचा त्याग केल्यामुळे... तिसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते.

470. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti.

४७०. पुन्हा पुढे, हे माणवा, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि दोमनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ.

जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने डोक्यासह स्वतःला पांढऱ्या शुभ्र वस्त्राने वेढून घेतले असावे आणि तो बसलेला असावा, त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग त्या पांढऱ्या शुभ्र वस्त्राने न व्यापलेला नसावा. तसेच, हे माणवा, भिक्खू... पे... हे माणवा, जो भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि दोमनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. हे त्याचे समाधीचे अंग आहे.

471. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo samādhikkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

४७१. हे माणवा, हाच तो आर्य समाधी-स्कंध आहे, ज्याची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला समादृत केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले. परंतु, याहूनही पुढे आणखी काही कर्तव्य शिल्लक आहेच.

‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti.

आश्चर्य आहे, आयुष्यमान आनंद! अद्भुत आहे, आयुष्यमान आनंद! आयुष्यमान आनंद, हा आर्य समाधी-स्कंध परिपूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. आणि आयुष्यमान आनंद, या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये मला असा परिपूर्ण आर्य समाधी-स्कंध कुठेही दिसून येत नाही. आयुष्यमान आनंद, जर या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांना स्वतःमध्ये असा परिपूर्ण आर्य समाधी-स्कंध आढळला असता, तर ते तेवढ्यानेच समाधानी झाले असते आणि म्हणाले असते—'एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने आमचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे, आम्ही श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त केले आहे, आता यापुढे आमचे काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.' तरीही आयुष्यमान आनंद असे म्हणतात की—'याहूनही पुढे आणखी काही कर्तव्य शिल्लक आहेच.'

Paññākkhandho

प्रज्ञा-स्कंध

472. ‘‘Katamo [Pg.198] pana so, bho ānanda, ariyo paññākkhandho, yassa bho bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti?

४७२. परंतु आयुष्यमान आनंद, तो आर्य प्रज्ञा-स्कंध कोणता आहे, ज्याची त्या पूज्य गौतम बुद्धांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला समादृत केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले?

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो भिक्खू ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो—'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न-कणांवर वाढलेले आहे, अनित्य असणे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, भेद पावणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बद्ध आहे.'

‘‘Seyyathāpi, māṇava, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedana-viddhaṃsanadhammo. Idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti…pe… ettha paṭibaddhanti. Idampissa hoti paññāya.

जसे की, हे माणवा, एखादा शुभ्र, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेला आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वेळुरिय मणी असावा. त्यामध्ये निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा माणूस तो मणी हातात घेऊन त्याचे निरीक्षण करेल—'हा वेळुरिय मणी शुभ्र, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेला आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला आहे.' तसेच, हे माणवा, भिक्खूचे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो—'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न-कणांवर वाढलेले आहे, अनित्य असणे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, भेद पावणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बद्ध आहे.' हे माणवा, जो भिक्खू अशा प्रकारे चित्त... पे... अचलता प्राप्त झालेले असताना ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो... पे... याच शरीराशी बद्ध आहे. हे त्याचे प्रज्ञेचे अंग आहे.

473. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ.

४७३. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपी, मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो.

‘‘Seyyathāpi[Pg.199], māṇava, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā; añño muñjo aññā īsikā; muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi; añño asi, aññā kosi; kosiyā tveva asi pavāḷho’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo; añño ahi, añño karaṇḍo; karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe…. Idampissa hoti paññāya.

जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने मुंज गवतातून त्याची काडी बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल—'हे मुंज गवत आहे, ही काडी आहे; मुंज गवत वेगळे आहे, काडी वेगळी आहे; मुंज गवतातूनच ही काडी बाहेर काढली आहे.' किंवा जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने म्यानातून तलवार बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल—'ही तलवार आहे, हे म्यान आहे; तलवार वेगळी आहे, म्यान वेगळे आहे; म्यानातूनच ही तलवार बाहेर काढली आहे.' किंवा जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने करंडीतून साप बाहेर काढावा. त्याला असा विचार येईल—'हा साप आहे, ही करंडी आहे; साप वेगळा आहे, करंडी वेगळी आहे; करंडीतूनच हा साप बाहेर काढला आहे.' तसेच, हे माणवा, भिक्खू... पे... हे माणवा, जो भिक्खू अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो... पे... हे त्याचे प्रज्ञेचे अंग आहे.

474. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

४७४. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो भिक्खू विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. एक असूनही तो अनेक रूपे धारण करतो, आणि अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक रूप होतो. तो प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो. भिंत, तट किंवा पर्वत यांमधून न अडकता तो आकाशात असल्यासारखा पार निघून जातो. तो पाण्यात असल्याप्रमाणे जमिनीमध्ये बुडी मारतो आणि वर येतो. पाण्यावर न बुडता तो जमिनीवर चालल्यासारखा चालतो. पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे तो आकाशात मांडी घालून संचार करतो. इतके महाऋद्धीवान आणि महाप्रतापी असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्यालाही तो हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो. अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत तो आपल्या शरीराने नियंत्रण ठेवतो.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaññadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaññadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaññadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu [Pg.200] …pe… yampi māṇava bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampissa hoti paññāya.

हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कुंभार किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मातीपासून ज्या ज्या प्रकारची भांडी बनवू इच्छितो, ती ती भांडी तो बनवतो आणि तयार करतो. किंवा हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल हस्तिदंताचा कारागीर किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेल्या हस्तिदंतापासून ज्या ज्या प्रकारच्या हस्तिदंती वस्तू बनवू इच्छितो, ती ती वस्तू तो बनवतो आणि तयार करतो. किंवा हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल suvaṇṇakāra (सुवर्णकार) किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यापासून ज्या ज्या प्रकारचे सोन्याचे अलंकार बनवू इच्छितो, ते ते अलंकार तो बनवतो आणि तयार करतो. त्याचप्रमाणे, हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. एक असूनही तो अनेक रूपे धारण करतो... (पूर्ववत)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत तो आपल्या शरीराने नियंत्रण ठेवतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय.

475. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Seyyathāpi, māṇava, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo itipi mudiṅgasaddo itipi saṅkhapaṇavadindimasaddo iti’pi. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe…. Yampi māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampissa hoti paññāya.

४७५. अशा प्रकारे चित्त समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो दिव्य श्रोत्रधातूच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी मर्यादांच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दिव्य आणि मानवी, तसेच दूरचे आणि जवळचे, असे दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतो. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य लांबच्या प्रवासाला निघाला असता, त्याला नगाऱ्याचा आवाज, मृदंगाचा आवाज, शंख, ढोल आणि डमरूचा आवाज ऐकू येतो. त्याला असे वाटते की – 'हा नगाऱ्याचा आवाज आहे, हा मृदंगाचा आवाज आहे, हा शंख, ढोल आणि डमरूचा आवाज आहे.' त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू... (पूर्ववत)... हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो दिव्य श्रोत्रधातूच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी मर्यादांच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दिव्य आणि मानवी, तसेच दूरचे आणि जवळचे, असे दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय.

476. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, ‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ citta’nti pajānāti, ‘saṅkhittaṃ vā cittaṃ saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘vimuttaṃ [Pg.201] vā cittaṃ vimuttaṃ citta’nti pajānāti, ‘avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

४७६. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो परचित्तज्ञान (चेतोपरियज्ञान) मिळवण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो. रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; रागरहित चित्ताला 'हे रागरहित चित्त आहे' असे जाणतो; द्वेषयुक्त चित्ताला 'हे द्वेषयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; द्वेषरहित चित्ताला 'हे द्वेषरहित चित्त आहे' असे जाणतो; मोहयुक्त चित्ताला 'हे मोहयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; मोहरहित चित्ताला 'हे मोहरहित चित्त आहे' असे जाणतो; संकुचित चित्ताला 'हे संकुचित चित्त आहे' असे जाणतो; विखुरलेल्या चित्ताला 'हे विखुरलेले चित्त आहे' असे जाणतो; महद्गत चित्ताला 'हे महद्गत चित्त आहे' असे जाणतो; अमहद्गत चित्ताला 'हे अमहद्गत चित्त आहे' असे जाणतो; सउत्तर चित्ताला 'हे सउत्तर चित्त आहे' असे जाणतो; अनुत्तर चित्ताला 'हे अनुत्तर चित्त आहे' असे जाणतो; समाहित चित्ताला 'हे समाहित चित्त आहे' असे जाणतो; असमाहित चित्ताला 'हे असमाहित चित्त आहे' असे जाणतो; विमुक्त चित्ताला 'हे विमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā sakaṇikanti jāneyya, akaṇikaṃ vā akaṇikanti jāneyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite…pe… āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ purapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा एखादा तरुण पुरुष, ज्यांना स्वतःला सजवण्याची आवड आहे, त्यांनी स्वच्छ, निर्मळ आरशात किंवा स्वच्छ पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले असता, जर चेहऱ्यावर डाग असेल तर 'डाग आहे' असे जाणतात, आणि डाग नसेल तर 'डाग नाही' असे जाणतात. त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू... (पूर्ववत)... हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो परचित्तज्ञान (चेतोपरियज्ञान) मिळवण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो. रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो... (पूर्ववत)... आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय.

477. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto. So tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto; so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

४७७. अशा प्रकारे चित्त समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो पूर्वजन्मस्मरण ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प. 'त्या अमुक जन्मात माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत होऊन मी अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो सविस्तर तपशीलासह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो.

‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; so tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatra evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. So tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ gacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. Somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ [Pg.202] samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampissa hoti paññāya.

“हे तरुण माणसा, जसे एखादा माणूस आपल्या स्वतःच्या गावातून दुसऱ्या गावात जाईल; त्या गावातून पुन्हा दुसऱ्या गावात जाईल; आणि त्या गावातून तो पुन्हा आपल्या स्वतःच्याच गावी परत येईल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी माझ्या स्वतःच्या गावातून अमुक गावी गेलो होतो, तिथे मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो आणि असा मौन राहिलो. त्या गावातून मी अमुक गावी गेलो, तिथेही मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो आणि असा मौन राहिलो. आता मी त्या गावातून माझ्या स्वतःच्याच गावी परत आलो आहे.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. जसे की – एक जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.”

478. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

४७८. “ते अशा प्रकारे चित्त समाहित... आणि अकंप झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात – ‘अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित यांनी युक्त होते; ते आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असलेले आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनुसुचरित यांनी युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक्-दृष्टी असलेले आणि सम्यक्-दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने ते प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात.”

‘‘Seyyathāpi, māṇava, majjhesiṅghāṭake pāsādo, tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhesiṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhesiṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

“हे तरुण माणसा, जसे एखाद्या चौकाच्या मध्यभागी एक प्रासाद असावा, आणि तिथे उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस घरात प्रवेश करणाऱ्या, घरातून बाहेर पडणाऱ्या, रस्त्यावरून ये-जा करणाऱ्या आणि चौकाच्या मध्यभागी बसलेल्या लोकांना पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हे लोक घरात प्रवेश करत आहेत, हे बाहेर पडत आहेत, हे रस्त्यावरून ये-जा करत आहेत, हे चौकाच्या मध्यभागी बसले आहेत.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.”

479. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya [Pg.203] cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti; ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

४७९. “ते अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप झालेले असताना, आसवांच्या क्षयज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात; ‘हे आसव आहेत’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा आसवसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा आसवनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान त्याला होते. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ हे ते जाणतात.”

‘‘Seyyathāpi, māṇava, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippikasambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippikasambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idampissa hoti paññāya.

“हे तरुण माणसा, जसे पर्वतांच्या दरीत स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला पाण्याचा तलाव असावा. तिथे काठावर उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस शिंपले, शंख, खडे, वाळू आणि माशांचे थवे फिरताना किंवा स्थिर उभे असलेले पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हा पाण्याचा तलाव खरोखरच स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला आहे. यामध्ये हे शिंपले, शंख, खडे आणि माशांचे थवे फिरत आहेत आणि स्थिर उभे आहेत.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते आसवांच्या क्षयज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात... ‘ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान त्यांना होते. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ हे ते जाणतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.”

480. ‘‘Ayaṃ kho, so māṇava, ariyo paññākkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Natthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti.

४८०. “हे तरुण माणसा, हाच तो आर्य प्रज्ञास्कंध आहे, ज्याची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या लोकसमुदायाला प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले. आणि या पलीकडे आणखी काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.”

‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo paññākkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ paññākkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Natthi [Pg.204] cevettha uttarikaraṇīyaṃ. Abhikkantaṃ, bho ānanda, abhikkantaṃ, bho ānanda! Seyyathāpi, bho ānanda, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā ānandena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho ānanda, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ ānando dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

“आश्चर्यकारक आहे, हे आनंद! अद्भुत आहे, हे आनंद! हे आनंद, हा आर्य प्रज्ञास्कंध परिपूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. हे आनंद, अशा प्रकारे परिपूर्ण असलेला हा आर्य प्रज्ञास्कंध मी या शासनाच्या बाहेर इतर कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणांमध्ये पाहत नाही. आणि यामध्ये याहून अधिक काहीही कर्तव्य उरलेले नाही. अतिशय सुंदर, हे आनंद! अतिशय सुंदर, हे आनंद! हे आनंद, ज्याप्रमाणे कोणी पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय आनंदांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. हे आनंद, मी त्या भगवान गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय आनंदांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.”

Subhasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.

दहावे सुभसुत्त समाप्त झाले.

11. Kevaṭṭasuttaṃ

११. केवट्टसुत्त

Kevaṭṭagahapatiputtavatthu

गृहपतीपुत्र केवट्टाची कथा

481. Evaṃ [Pg.205] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho kevaṭṭo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā, iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’ti.

४८१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान नाळंदामध्ये पावारिकाच्या आंबावनात (पावारिकम्बवने) विहार करत होते. तेव्हा केवट्ट नावाचा गृहपतीपुत्र जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील (उत्तरिमनुस्सधम्मा) ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल; यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.” असे म्हटले असता, भगवान केवट्ट गृहपतीपुत्राला म्हणाले – “केवट्ट, मी भिक्खूंना अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करत नाही की – ‘हे भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या गृहस्थांना मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवा.’”

482. Dutiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’’ti. Dutiyampi kho bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’’ti.

४८२. दुसऱ्यांदाही केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, मी भगवंतांचा अनादर करत नाही; परंतु मी असे म्हणतो – ‘भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल; यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.’” दुसऱ्यांदाही भगवान केवट्ट गृहपतीपुत्राला म्हणाले – “केवट्ट, मी भिक्खूंना अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करत नाही की – ‘हे भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या गृहस्थांना मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवा.’”

Tatiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati. Evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’ti.

तिसऱ्यांदाही केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, मी भगवंतांचा अनादर करत नाही; परंतु मी असे म्हणतो – ‘भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल. यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.’”

Iddhipāṭihāriyaṃ

ऋद्धी-प्रातिहार्य

483. ‘‘Tīṇi [Pg.206] kho imāni, kevaṭṭa, pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni tīṇi? Iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

४८३. “केवट्ट, मी स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) प्राप्त करून आणि साक्षात करून ही तीन प्रकारची प्रातिहार्ये प्रवेदित (घोषित) केली आहेत. ती तीन कोणती? ऋद्धी-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य आणि अनुशासनी-प्रातिहार्य.”

484. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

४८४. “आणि केवट्ट, ऋद्धी-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्खू अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. तो एक असूनही अनेक होतो, आणि अनेक असूनही एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार निघून जातो, जणू काही आकाशातून जात असावा; पाण्यात बुडी मारावी त्याप्रमाणे जमिनीमध्ये वर-खाली करतो; जमिनीवर चालावे त्याप्रमाणे पाण्यावर न बुडता चालतो; पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून संचार करतो; इतकी मोठी शक्ती आणि प्रभाव असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो.”

‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamānaṃ gacchantaṃ seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karontaṃ seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchantaṃ seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamantaṃ seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasantaṃ parimajjantaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattentaṃ.

“त्या भिक्खूला अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेताना एखादा श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा मनुष्य पाहतो – तो एक असून अनेक होत असलेला, अनेक असून एक होत असलेला; प्रकट आणि अदृश्य होत असलेला; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार जात असलेला, जणू काही आकाशातून जात असावा; पाण्यात बुडी मारावी त्याप्रमाणे जमिनीमध्ये वर-खाली करत असलेला; जमिनीवर चालावे त्याप्रमाणे पाण्यावर न बुडता चालत असलेला; पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून संचार करत असलेला; इतकी मोठी शक्ती आणि प्रभाव असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करत असलेला आणि कुरवाळत असलेला, अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवत असलेला पाहतो.”

‘‘Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattenta’nti.

“तो श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्य दुसऱ्या एखाद्या अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्याला सांगतो – ‘अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! या श्रमणाची ऋद्धी आणि महान प्रभाव किती अद्भूत आहे! मी त्या भिक्खूला अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेताना पाहिले – तो एक असून अनेक होत असलेला, अनेक असून एक होत असलेला... (पे)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवत असलेला मी पाहिले.’”

‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, gandhārī nāma vijjā. Tāya so bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetī’ti.

“तेव्हा तो अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्याला असे म्हणू शकेल – ‘अहो, गांधारी नावाची एक विद्या आहे. त्या विद्येच्या बळावर तो भिक्खू अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो – तो एक असून अनेक होतो, अनेक असून एक होतो... (पे)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो.’”

‘‘Taṃ [Pg.207] kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’.

“‘केवट्ट, तुला काय वाटते? तो अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्याला असे म्हणू शकेल ना?’ ‘होय, भंते, म्हणू शकेल.’ ‘केवट्ट, ऋद्धी-प्रातिहार्यामधील हा दोष पाहूनच मी ऋद्धी-प्रातिहार्याचा कंटाळा करतो, मला त्याची लाज वाटते आणि मी त्याचा तिरस्कार करतो.’”

Ādesanāpāṭihāriyaṃ

आदेशना-प्रातिहार्य

485. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti.

४८५. “आणि केवट्ट, आदेशना-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्षू इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे वाचन करतो, त्यांच्या मानसिक अवस्थांचे वाचन करतो, त्यांच्या विचारांचे वाचन करतो, त्यांच्या विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करतो – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे’.

‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti.

“त्या भिक्षूला इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करताना – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे’ असे सांगताना एखादा श्रद्धावान व प्रसन्न उपासक पाहतो. मग तो श्रद्धावान व प्रसन्न उपासक दुसऱ्या एखाद्या अश्रद्ध व अप्रसन्न व्यक्तीला सांगतो – ‘अहो, आश्चर्य आहे! अहो, अद्भुत आहे! या श्रमणाची ऋद्धी आणि महान प्रभाव! मी त्या भिक्षूला इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करताना पाहिले आहे – “तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे”’.

‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, maṇikā nāma vijjā; tāya so bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti.

“त्यावर तो अश्रद्ध व अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान व प्रसन्न उपासकाला असे म्हणू शकेल – ‘अहो, मणिका नावाची एक विद्या आहे; त्या विद्येच्या बळावर तो भिक्षू इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करतो – “तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे”’.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’.

“केवट्ट, तुला काय वाटते? तो अश्रद्ध व अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान व प्रसन्न उपासकाला असे म्हणू शकेल ना?” “होय, भन्ते, तो असे म्हणू शकेल.” “केवट्ट, आदेशना-प्रातिहार्यामधील हा दोष पाहून मी आदेशना-प्रातिहार्याचा कंटाळा करतो, मला त्याची लाज वाटते आणि मी त्याचा तिरस्कार करतो.”

Anusāsanīpāṭihāriyaṃ

अनुशासनी-प्रातिहार्य

486. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha, evaṃ manasikarotha, mā [Pg.208] evaṃ manasākattha, idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idaṃ vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

४८६. “आणि केवट्ट, अनुशासनी-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्षू असा उपदेश करतो – ‘असा विचार करा, असा विचार करू नका; असे मनन करा, असे मनन करू नका; याचा त्याग करा, हे प्राप्त करून घेऊन विहरा.’ केवट्ट, याला अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात.

‘‘Puna caparaṃ, kevaṭṭa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho …pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, kevaṭṭa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ.

“पुन्हा आणखी, केवट्ट, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे)... अशा प्रकारे, केवट्ट, भिक्षू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो आणि वळवतो... यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... ‘आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही’ हे तो जाणतो... केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात.”

‘‘Imāni kho, kevaṭṭa, tīṇi pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni’’.

“केवट्ट, हीच ती तीन प्रातिहार्ये आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून प्रवेदित केली आहेत.”

Bhūtanirodhesakabhikkhuvatthu

चार महाभूतांच्या निरोधाचा शोध घेणाऱ्या भिक्षूची कथा

487. ‘‘Bhūtapubbaṃ, kevaṭṭa, imasmiññeva bhikkhusaṅghe aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kattha nu kho ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

४८७. “केवट्ट, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच भिक्षुसंघात एका भिक्षूच्या मनात असा विचार आला – ‘हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’”

488. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte devayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cātumahārājikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cātumahārājike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

४८८. “त्यानंतर, केवट्ट, त्या भिक्षूने अशा समाधीत प्रवेश केला, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाल्यावर देवलोकात जाण्याचा मार्ग प्रकट झाला. मग, केवट्ट, तो भिक्षू जेथे चातुर्महाराजिक देव होते तेथे गेला आणि चातुर्महाराजिक देवांना म्हणाला – ‘मित्रांनो, हे four महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’”

‘‘Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cātumahārājikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, cattāro mahārājāno amhehi abhikkantatarā [Pg.209] ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

“असे विचारल्यावर, केवट्ट, चातुर्महाराजिक देव त्या भिक्षूला म्हणाले – ‘भिक्षू, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हीही जाणत नाही. परंतु, भिक्षू, आमच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि प्रणीत असे चार महाराज आहेत. हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित ते जाणत असतील.’”

489. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cattāro mahārājāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattāro mahārāje etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cattāro mahārājāno taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu, āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, tāvatiṃsā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

४८९. “त्यानंतर, केवट्ट, तो भिक्षू जेथे चार महाराज होते तेथे गेला आणि त्या चार महाराजांना म्हणाला – ‘मित्रांनो, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’ असे विचारल्यावर, केवट्ट, ते चार महाराज त्या भिक्षूला म्हणाले – ‘भिक्षू, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हीही जाणत नाही. परंतु, भिक्षू, आमच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि प्रणीत असे तावतिंस नावाचे देव आहेत. हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित ते जाणत असतील.’”

490. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena tāvatiṃsā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāvatiṃse deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, tāvatiṃsā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, sakko nāma devānamindo amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

४९०. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे तावतिंस देव होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने तावतिंस देवांना असे विचारले – 'मित्रांनो! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे (काहीही शिल्लक न राहता) निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! तावतिंस देवांनी त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असा देवांचा राजा 'सक्क' नावाचा देव आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.'

491. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, sakko devānamindo taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na [Pg.210] jānāmi, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, yāmā nāma devā…pe… suyāmo nāma devaputto… tusitā nāma devā… santussito nāma devaputto… nimmānaratī nāma devā … sunimmito nāma devaputto… paranimmitavasavattī nāma devā… vasavattī nāma devaputto amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

४९१. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे देवांचा राजा सक्क होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने देवांचा राजा सक्क याला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! देवांचा राजा सक्क याने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे मलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! याम नावाचे देव आहेत... (पे)... सुयाम नावाचा देवपुत्र आहे... तुसित नावाचे देव आहेत... संतुस्सित नावाचा देवपुत्र आहे... निम्माणरती नावाचे देव आहेत... सुनिम्मित नावाचा देवपुत्र आहे... परनिम्मितवसवत्ती नावाचे देव आहेत... वसवत्ती नावाचा देवपुत्र आहे, जो आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.'

492. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena vasavattī devaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vasavattiṃ devaputtaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, vasavattī devaputto taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmakāyikā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.

४९२. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे वसवत्ती देवपुत्र होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने वसवत्ती देवपुत्राला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! वसवत्ती देवपुत्राने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे मलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असे ब्रह्मकायिक नावाचे देव आहेत. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्यांना माहीत असावे.'

493. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte brahmayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena brahmakāyikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmakāyike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, brahmakāyikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro [Pg.211] kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti.

४९३. हे केवट्ट! त्यानंतर त्या भिक्खूने अशा प्रकारची समाधी प्राप्त केली, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाल्यावर ब्रह्मलोकात जाण्याचा मार्ग प्रकट झाला. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे ब्रह्मकायिक देव होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने ब्रह्मकायिक देवांना असे विचारले – 'मित्रांनो! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! ब्रह्मकायिक देवांनी त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असा ब्रह्मा, महाब्रह्मा आहे; जो विजेता (सर्वांवर विजय मिळवणारा), अपराजित (कोणाकडूनही पराभूत न होणारा), सर्वदर्शी, वशवर्ती (सर्वांना आपल्या वशमध्ये ठेवणारा), ईश्वर (स्वामी), कर्ता, निर्माता, सर्वश्रेष्ठ, विधाता, वशी (समाधीत निपुण) आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.'

‘‘‘Kahaṃ panāvuso, etarahi so mahābrahmā’ti? ‘Mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yattha vā brahmā yena vā brahmā yahiṃ vā brahmā; api ca, bhikkhu, yathā nimittā dissanti, āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati, brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati, obhāso pātubhavatī’ti. Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā nacirasseva pāturahosi.

'पण मित्रांनो! तो महाब्रह्मा सध्या कुठे आहे?' 'भिक्खू! तो ब्रह्मा कुठे आहे, कोणत्या मार्गाने जातो किंवा कुठे राहतो, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! जशी चिन्हे दिसत आहेत, प्रकाश निर्माण होत आहे आणि तेज प्रकट होत आहे, त्यावरून ब्रह्मा लवकरच प्रकट होईल. कारण प्रकाश निर्माण होणे आणि तेज प्रकट होणे, हे ब्रह्माच्या प्रकट होण्याचे पूर्वचिन्ह आहे.' हे केवट्ट! त्यानंतर लवकरच तो महाब्रह्मा तेथे प्रकट झाला.

494. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena so mahābrahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, so mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti.

४९४. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे तो महाब्रह्मा होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने त्या महाब्रह्माला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, विजेता आहे, अपराजित आहे, सर्वदर्शी आहे, वशवर्ती आहे, ईश्वर आहे, कर्ता आहे, निर्माता आहे, सर्वश्रेष्ठ आहे, विधाता आहे, वशी आहे आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे.'

‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti?

हे केवट्ट! दुसऱ्यांदाही त्या भिक्खूने त्या महाब्रह्माला असे विचारले – 'मित्रा! मी तुला असे विचारत नाही की – "तू ब्रह्मा आहेस, महाब्रह्मा आहेस, विजेता आहेस, अपराजित आहेस, सर्वदर्शी आहेस, वशवर्ती आहेस, ईश्वर आहेस, कर्ता आहेस, निर्माता आहेस, सर्वश्रेष्ठ आहेस, विधाता आहेस, वशी आहेस आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहेस." तर मित्रा! मी तुला असे विचारत आहे की – "हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"'

‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti. Tatiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū [Pg.212] anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti?

हे केवट्ट, दुसऱ्यांदाही त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूला असे म्हटले – 'हे भिक्खू, मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, सर्वविजेता आहे, अजिंक्य आहे, सर्वद्रष्टा आहे, वशवर्ती आहे, ईश्वर आहे, कर्ता आहे, निर्माता आहे, श्रेष्ठ आहे, विधाता आहे, वशी आहे, आणि भूत व भविष्य काळातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे.' हे केवट्ट, तिसऱ्यांदाही त्या भिक्खूने त्या महाब्रह्माला असे म्हटले – 'हे आवुसो, मी तुला असे विचारत नाही की – "तू ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सर्वविजेता, अजिंक्य, सर्वद्रष्टा, वशवर्ती, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी आणि भूत-भविष्यातील प्राण्यांचा पिता आहेस काय?" तर हे आवुसो, मी तुला हे विचारत आहे की – "हे आवुसो, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"'

495. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ bāhāyaṃ gahetvā ekamantaṃ apanetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ime kho maṃ, bhikkhu, brahmakāyikā devā evaṃ jānanti, ‘‘natthi kiñci brahmuno aññātaṃ, natthi kiñci brahmuno adiṭṭhaṃ, natthi kiñci brahmuno aviditaṃ, natthi kiñci brahmuno asacchikata’’nti. Tasmāhaṃ tesaṃ sammukhā na byākāsiṃ. Ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tasmātiha, bhikkhu, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ taṃ bhagavantaṃ atidhāvitvā bahiddhā pariyeṭṭhiṃ āpajjasi imassa pañhassa veyyākaraṇāya. Gaccha tvaṃ, bhikkhu, tameva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā imaṃ pañhaṃ puccha, yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṃ dhāreyyāsī’ti.

४९५. त्यानंतर, हे केवट्ट, त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूचा हात धरला आणि त्याला एका बाजूला नेऊन म्हटले – 'हे भिक्खू, हे ब्रह्मलोकातील देव माझ्याबद्दल असे समजतात की – "ब्रह्माला माहीत नसलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माने न पाहिलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माला अवगत नसलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माने प्रत्यक्ष न केलेले असे काहीही नाही." म्हणूनच मी त्यांच्यासमोर उत्तर दिले नाही. हे भिक्खू, मला स्वतःलाही हे माहीत नाही की हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात. म्हणून, हे भिक्खू, ही तुझीच चूक आहे, हा तुझाच अपराध आहे की तू त्या भगवंतांना सोडून या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी बाहेर इतरत्र भटकत आहेस. हे भिक्खू, तू जा आणि त्या भगवंतांकडेच जाऊन हा प्रश्न विचार, आणि भगवंत तुला जसे उत्तर देतील, तसेच तू ते लक्षात ठेव.'

496. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, kevaṭṭa, so bhikkhu maṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

४९६. त्यानंतर, हे केवट्ट, तो भिक्खू – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून माझ्यासमोर प्रकट झाला. मग, हे केवट्ट, त्या भिक्खूने मला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसून त्या भिक्खूने मला विचारले – 'भंते, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?'

Tīradassisakuṇupamā

किनारा शोधणाऱ्या पक्ष्याची उपमा

497. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, kevaṭṭa, taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘bhūtapubbaṃ, bhikkhu, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṃ sakuṇaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ ajjhogāhanti. Te atīradakkhiniyā nāvāya tīradassiṃ sakuṇaṃ muñcanti. So gacchateva puratthimaṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati anudisaṃ. Sace so samantā tīraṃ [Pg.213] passati, tathāgatakova hoti. Sace pana so samantā tīraṃ na passati, tameva nāvaṃ paccāgacchati. Evameva kho tvaṃ, bhikkhu, yato yāva brahmalokā pariyesamāno imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ nājjhagā, atha mamaññeva santike paccāgato. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabbo – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?

४९७. असे विचारल्यावर, हे केवट्ट, मी त्या भिक्खूला म्हणालो – 'हे भिक्खू, पूर्वीची गोष्ट आहे, समुद्रप्रवास करणारे व्यापारी किनारा शोधणारा एक पक्षी घेऊन जहाजाने समुद्रात जात असत. जेव्हा जहाजावरून किनारा दिसत नसे, तेव्हा ते त्या किनारा शोधणाऱ्या पक्ष्याला सोडून देत असत. तो पक्षी पूर्व दिशेला जात असे, दक्षिण दिशेला जात असे, पश्चिम दिशेला जात असे, उत्तर दिशेला जात असे, वरच्या दिशेला जात असे आणि उपदिशेलाही जात असे. जर त्याला कुठे किनारा दिसला, तर तो तिकडेच निघून जात असे. पण जर त्याला कुठेही किनारा दिसला नाही, तर तो त्याच जहाजावर परत येत असे. त्याचप्रमाणे, हे भिक्खू, तू ब्रह्मलोकापर्यंत शोध घेऊनही जेव्हा या प्रश्नाचे उत्तर मिळवू शकला नाहीस, तेव्हा शेवटी माझ्याकडेच परत आलास. हे भिक्खू, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये की – "भंते, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"'

498. ‘‘Evañca kho eso, bhikkhu, pañho pucchitabbo –

४९८. तर हे भिक्खू, हा प्रश्न असा विचारला पाहिजे –

‘Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;

Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’ti.

'कुठे आप (जल), पृथ्वी, तेज (अग्नी) आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही? कुठे लांब आणि आखूड, लहान आणि मोठे, शुभ आणि अशुभ यांना थारा मिळत नाही? कुठे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात?'

499. ‘‘Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati –

४९९. त्यावर उत्तर असे आहे –

‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbatopabhaṃ;

Ettha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati.

'जे विज्ञानाने जाणले जाते, जे अदृश्य आहे, अनंत आहे, सर्व बाजूंनी प्रकाशमान आहे; तिथे आप, पृथ्वी, तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही.'

Ettha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ;

Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’ti.

'तिथे लांब आणि आखूड, लहान आणि मोठे, शुभ आणि अशुभ यांना थारा मिळत नाही; तिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात. विज्ञानाच्या निरोधाने हे सर्व तिथे पूर्णपणे निरुद्ध होते.'

500. Idamavoca bhagavā. Attamano kevaṭṭo gahapatiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.

५००. भगवंत असे म्हणाले. गृहपतीचा मुलगा केवट्ट आनंदी झाला आणि त्याने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले.

Kevaṭṭasuttaṃ niṭṭhitaṃ ekādasamaṃ.

अकरावे केवट्ट सुत्त समाप्त झाले.

12. Lohiccasuttaṃ

१२. लोहिच्च सुत्त

Lohiccabrāhmaṇavatthu

लोहिच्च ब्राह्मणाची कथा

501. Evaṃ [Pg.214] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena sālavatikā tadavasari. Tena kho pana samayena lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ, brahmadeyyaṃ.

५०१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवंत कोसल देशात चारिका करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह सालवतिका नावाच्या गावात पोहोचले. त्या वेळी लोहिच्च नावाचा ब्राह्मण सालवतिका गावात राहत होता. हे गाव लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होते, आणि कोसलचा राजा पसेनदी याने त्याला राजदान (ब्रह्मदेय) म्हणून दिलेले होते.

502. Tena kho pana samayena lohiccassa brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃsampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti.

५०२. त्या वेळी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या मनात असा एक वाईट विचार आला – 'या जगात जर एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धम्म प्राप्त केला, तर त्याने तो इतरांना सांगू नये. कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे तर जुने बंधन तोडून नवीन बंधन तयार करण्यासारखे आहे. मी याला आसक्तीने युक्त असा वाईट लोभधम्म मानतो; कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो?'

503. Assosi kho lohicco brāhmaṇo – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sālavatikaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti.

५०३. तेव्हा लोहिच्च ब्राह्मणाने असे ऐकले – 'अहो, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह कोसल देशात चारिका करत सालवतिका येथे आले आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत. ते देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने प्रत्यक्ष जाणून धम्म प्रकट करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.'

504. Atha kho lohicco brāhmaṇo rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama[Pg.215]; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – lohicco, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. Evañca vadehi – ‘‘adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti.

५०४. त्यानंतर लोहिच्च ब्राह्मणाने रोसिक नावाच्या न्हाव्याला बोलावले आणि म्हटले – 'मित्रा रोसिका, इकडे ये. जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे जा; आणि माझ्या वतीने श्रमण गौतमांना त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचार – हे गौतम, लोहिच्च ब्राह्मण आपल्याला निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत. आणि असेही सांग – पूजनीय गौतमांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा.'

505. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

५०५. 'होय, स्वामी,' असे म्हणून रोसिक न्हाव्याने लोहिच्च ब्राह्मणाच्या शब्दाला होकार दिला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत; आणि असेही विनंती करत आहेत – भंते, भगवंतांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली.

506. Atha kho rosikā nhāpito bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena lohicco brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhagavantaṃ – ‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivutthañca pana tena bhagavatā’’ti.

५०६. त्यानंतर रोसिक न्हाव्याने भगवंतांची संमती जाणून घेतली, तो आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून जेथे लोहिच्च ब्राह्मण होता तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने लोहिच्च ब्राह्मणाला असे म्हटले – 'स्वामी, आम्ही आपल्या सांगण्यावरून त्या भगवंतांना असे सांगितले – भंते, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत; आणि असेही विनंती करत आहेत – भंते, भगवंतांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा. आणि त्या भगवंतांनी याला संमती दिली आहे.'

507. Atha kho lohicco brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇassa gotamassa kālaṃ ārocehi – kālo bho, gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.216]. Ekamantaṃ ṭhito kho rosikā nhāpito bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti.

५०७. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर लोहिच्च ब्राह्मणाने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले आणि रोसिक न्हाव्याला बोलावले – 'मित्रा रोसिका, इकडे ये. जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे जा; आणि श्रमण गौतमांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळव – हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' 'होय, स्वामी,' असे म्हणून रोसिक न्हाव्याने लोहिच्च ब्राह्मणाच्या शब्दाला होकार दिला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहून रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – 'भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.'

508. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sālavatikā tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena rosikā nhāpito bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti. Atha kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohiccassa, bhante, brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’ti. Sādhu, bhante, bhagavā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetū’’ti. ‘‘Appeva nāma siyā rosike, appeva nāma siyā rosike’’ti.

५०८. त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन भिक्खूसंघासह ते सालवतिका गावाकडे गेले. त्या वेळी रोसिक न्हावी भगवंतांच्या मागे मागे चालत होता. तेव्हा रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, लोहिच्च ब्राह्मणाच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – या जगात जर एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धम्म प्राप्त केला, तर कुशल धम्म प्राप्त करून त्याने तो इतरांना सांगू नये. कारण दुसरा दुसऱ्यासाठी काय करणार? हे तर जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे. म्हणून मी याला लोभाचा पापी धम्म म्हणतो – कारण दुसरा दुसऱ्यासाठी काय करणार? भंते, चांगले होईल जर भगवंत लोहिच्च ब्राह्मणाला या वाईट मिथ्या दृष्टीपासून मुक्त करतील.' भगवंत म्हणाले, 'रोसिका, असे घडू शकते; रोसिका, असे घडू शकते.'

Atha kho bhagavā yena lohiccassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho lohicco brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.

त्यानंतर भगवान जेथे लोहिच्च ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन तयार केलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा लोहिच्च ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खूसंघाला उत्तम प्रकारच्या खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले.

Lohiccabrāhmaṇānuyogo

लोहिच्च ब्राह्मणाची उलटतпасणी

509. Atha kho lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho lohiccaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira te, lohicca, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’’ ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi lohicca nanu tvaṃ sālavatikaṃ ajjhāvasasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati. Yā sālavatikāya samudayasañjāti lohiccova taṃ brāhmaṇo [Pg.217] ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti?

५०९. त्यानंतर लोहिच्च ब्राह्मण, भगवंतांनी भोजन करून पात्रामधून हात काढून घेतल्याचे पाहून, एक लहान आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या लोहिच्च ब्राह्मणाला भगवान म्हणाले – 'लोहिच्च, हे खरे आहे का की तुझ्या मनात असा वाईट चुकीचा दृष्टिकोन (मिथ्या दृष्टी) निर्माण झाला आहे – "या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती करावी, आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करून ती दुसऱ्याला सांगू नये – कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे. मी याला लोभाचा वाईट धर्म म्हणतो, कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो"?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, तुला काय वाटते? तू सालवतिका गावाचा कारभार पाहत नाहीस का?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, जर कोणी असे म्हटले – "लोहिच्च ब्राह्मण सालवतिकाचा कारभार पाहतो. सालवतिकातून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ लोहिच्च ब्राह्मणाने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." तर असे बोलणारा माणूस, जे तुझ्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरेल की नाही?'

‘‘Antarāyakaro, bho gotama’’. ‘‘Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṃ hoti ahitānukampī vā’’ti? ‘‘Ahitānukampī, bho gotama’’. ‘‘Ahitānukampissa mettaṃ vā tesu cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sapattakaṃ vā’’ti? ‘‘Sapattakaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhi, bho gotama’’. ‘‘Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’.

'तो अडथळा निर्माण करणारा ठरेल, भो गोतम.' 'अडथळा निर्माण करणारा असताना, तो त्यांच्या कल्याणाची इच्छा करणारा असेल की अकल्याणाची इच्छा करणारा?' 'अकल्याणाची इच्छा करणारा, भो गोतम.' 'अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे त्यांच्याबद्दलचे मन मैत्रीने युक्त असेल की शत्रुत्वाने युक्त?' 'शत्रुत्वाने युक्त, भो गोतम.' 'मन शत्रुत्वाने युक्त असताना, ती मिथ्या दृष्टी असेल की सम्यक दृष्टी?' 'ती मिथ्या दृष्टी असेल, भो गोतम.' 'लोहिच्च, मिथ्या दृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – एकतर नरक किंवा तिर्यक योनी.'

510. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, lohicca, nanu rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasatī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti?

५१०. 'लोहिच्च, तुला काय वाटते? राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी-कोसल देशाचा कारभार पाहत नाही का?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, जर कोणी असे म्हटले – "राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी-कोसल देशाचा कारभार पाहतो. कासी-कोसलमधून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ राजा प्रसेनजित कोसलने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." तर असे बोलणारा माणूस, तुझ्यावर आणि इतरांवर जे राजा प्रसेनजित कोसल यांच्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरेल की नाही?'

511. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati; yā sālavatikāya samudayasañjāti, lohiccova taṃ brāhmaṇo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo [Pg.218] vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya…pe… karissatī’’ti. Evaṃvādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti, ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā.

५११. 'अशा प्रकारे, लोहिच्च, जो कोणी असे म्हणेल – "लोहिच्च ब्राह्मण सालवतिकाचा कारभार पाहतो; सालवतिकातून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ लोहिच्च ब्राह्मणाने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." असे बोलणारा माणूस, जे तुझ्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरतो. अडथळा निर्माण करणारा असल्याने तो अकल्याणाची इच्छा करणारा ठरतो, अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे मन शत्रुत्वाने युक्त असते, आणि मन शत्रुत्वाने युक्त असताना मिथ्या दृष्टी निर्माण होते. तसेच, लोहिच्च, जो कोणी असे म्हणेल – "या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती करावी, आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करून ती दुसऱ्याला सांगू नये – कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे...पे... एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो?" असे बोलणारा माणूस, त्या कुलपुत्रांसाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरतो, जे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे अनुसरण करून अशा प्रकारच्या महान विशेषाची प्राप्ती करतात, स्रोतापत्ती-फळाचा साक्षात्कार करतात, सकदागामी-फळाचा साक्षात्कार करतात, अनागामी-फळाचा साक्षात्कार करतात, अर्हतपदाचा साक्षात्कार करतात; आणि जे कुलपुत्र देवलोकात जन्म घेण्यासाठी देवलोकातील गर्भ (पुण्यबीज) परिपक्व करत असतात, त्यांच्यासाठीही तो अडथळा निर्माण करणारा ठरतो. अडथळा निर्माण करणारा असल्याने तो अकल्याणाची इच्छा करणारा ठरतो, अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे मन शत्रुत्वाने युक्त असते, आणि मन शत्रुत्वाने युक्त असताना मिथ्या दृष्टी निर्माण होते. लोहिच्च, मिथ्या दृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – एकतर नरक किंवा तिर्यक योनी.'

512. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma…pe… kiñhi paro parassa karissatī’’ti, evaṃ vādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti. Ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā.

५१२. हे लोहिच्च, जर कोणी असे म्हणाला की— 'राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी आणि कोसल देशांवर राज्य करतो; कासी-कोसल देशांतून मिळणारा सर्व महसूल (कर) एकट्या राजा प्रसेनजित कोसलनेच उपभोगला पाहिजे, इतरांना तो देता कामा नये.' असे बोलणारा तो मनुष्य, जे लोक राजा प्रसेनजित कोसलवर अवलंबून जगतात—तुम्ही स्वतः आणि इतरही—त्यांच्या लाभाचा (कल्याणाचा) अंतराय (अडथळा) करणारा ठरतो. अंतराय करणारा असल्याने तो अहित चिंतणारा (अहितानुकंपी) ठरतो. अहित चिंतणाऱ्याच्या मनात शत्रुत्वाची भावना निर्माण होते आणि शत्रुत्वाची भावना निर्माण झाली की मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होते. तसेच, हे लोहिच्च, जर कोणी असे म्हणाला की— 'या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती केली, तर कुशल धर्माची प्राप्ती करून त्याने ती इतरांना सांगू नये; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे? जसे की...पे... दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' असे बोलणारा तो मनुष्य, जे कुलपुत्र तथागतांनी प्रवेदिलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारच्या उदात्त विशेषाची प्राप्ती करतात, सोतापत्तिफळ साक्षात करतात, सकदागामिफळ साक्षात करतात, अनागामिफळ साक्षात करतात, अरहंतपद साक्षात करतात; आणि जे कुलपुत्र देवलोकात जन्म घेण्यासाठी दिव्य गर्भ (देवलोकातील जन्म) परिपक्व करत आहेत, त्यांच्या कल्याणाचा अंतराय करणारा ठरतो. अंतराय करणारा असल्याने तो अहित चिंतणारा ठरतो. अहित चिंतणाऱ्याच्या मनात शत्रुत्वाची भावना निर्माण होते आणि शत्रुत्वाची भावना निर्माण झाली की मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होते. हे लोहिच्च, मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो—नरक किंवा तिर्यक योनी (पशू योनी).

Tayo codanārahā

निंदेस (आरोपास) पात्र असलेले तीन शास्ते

513. ‘‘Tayo [Pg.219] khome, lohicca, satthāro, ye loke codanārahā; yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Katame tayo? Idha, lohicca, ekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto, taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma osakkantiyā vā ussakkeyya, parammukhiṃ vā āliṅgeyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, paṭhamo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.

५१३. हे लोहिच्च, जगात हे तीन शास्ते (गुरू) आहेत जे निंदेस पात्र आहेत; आणि जर कोणी अशा शास्त्यांची निंदा (आरोप) करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. कोणते तीन? येथे, हे लोहिच्च, एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी (श्रमणत्वाच्या कल्याणासाठी) घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले नसते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले नाही. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की एखाद्या मागे हटणाऱ्या (नापसंत करणाऱ्या) स्त्रीचा पाठलाग करून तिला पकडण्याचा प्रयत्न करणे किंवा तोंड फिरवून घेतलेल्या स्त्रीला मागून मिठी मारणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त (वाईट) प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा पहिला शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते.

514. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma sakaṃ khettaṃ ohāya paraṃ khettaṃ niddāyitabbaṃ maññeyya[Pg.220], evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, dutiyo satthā, yo, loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.

५१४. पुन्हा दुसरे असे की, हे लोहिच्च, येथे एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले नसते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख न होता त्यानुसार वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले नाही. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' आणि आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख न होता त्यानुसार वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की स्वतःचे शेत सोडून दुसऱ्याच्या शेतातील तण काढणे आवश्यक आहे असे मानणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा दुसरा शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते.

515. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho anuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho anuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, tatiyo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Ime kho, lohicca, tayo satthāro, ye loke codanārahā, yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjāti.

५१५. पुन्हा दुसरे असे की, हे लोहिच्च, येथे एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले असते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त करून तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले आहे. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त करून आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा तिसरा शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. हे लोहिच्च, हेच ते तीन शास्ते आहेत जे जगात निंदेस पात्र आहेत; आणि जर कोणी अशा शास्त्यांची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते—असे भगवान म्हणाले.

Nacodanārahasatthu

निंदेस पात्र नसलेले शास्ते

516. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi pana, bho gotama, koci satthā, yo loke nacodanāraho’’ti? ‘‘Atthi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti?

५१६. असे म्हटले असता, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, या जगात असा कोणी शास्ता (गुरु) आहे का, जो दोषारोप करण्यास (निंदेस) पात्र नाही?" "लोहिच्च, या जगात असा शास्ता नक्कीच आहे, जो दोषारोप करण्यास पात्र नाही." "पण हे गौतम, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला तो शास्ता कोणता?"

‘‘Idha, lohicca, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, lohicca, bhikkhu sīlasampanno [Pg.221] hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho. Yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā’’ti.

"इथे, लोहिच्च, या जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर जाणावे). अशा प्रकारे, लोहिच्च, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झान) लाभ घेऊन विहरतो. लोहिच्च, ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था (अधिगम) प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... तसेच दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... ज्ञानदर्शनासाठी (ञाणदस्सनाय) चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो... ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... 'या जन्मानंतर आता दुसरा कोणताही जन्म नाही' (नापरं इत्थत्ताय) असे तो जाणतो. ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो."

517. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bho gotama, puriso purisaṃ narakapapātaṃ patantaṃ kesesu gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhapeyya, evamevāhaṃ bhotā gotamena narakapapātaṃ papatanto uddharitvā thale patiṭṭhāpito. Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama, seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.

५१७. असे म्हटले असता, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने नरकाच्या दरीत कोसळणाऱ्या दुसऱ्या माणसाला केसाला धरून वर ओढावे आणि जमिनीवर सुरक्षित उभे करावे; त्याचप्रमाणे मला नरकाच्या दरीत कोसळत असताना आदरणीय गौतमांनी वर ओढून जमिनीवर सुरक्षित उभे केले आहे. अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे कोणी उपडा ठेवलेला घडा उताणा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे."

Lohiccasuttaṃ niṭṭhitaṃ dvādasamaṃ.

बारावे लोहिच्च सुत्त समाप्त झाले.

13. Tevijjasuttaṃ

१३. तेविज्ज सुत्त

518. Evaṃ [Pg.222] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena manasākaṭaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane.

५१८. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशात चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'मनसाकाट' नावाच्या कोसलवासीयांच्या ब्राह्मण ग्रामात पोहोचले. तिथे भगवान मनसाकाटच्या उत्तरेला असलेल्या अचिरवती नदीच्या तीरावरील आंबराईत (आम्रवनात) राहत होते.

519. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā manasākaṭe paṭivasanti, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo tārukkho brāhmaṇo pokkharasāti brāhmaṇo jāṇusoṇi brāhmaṇo todeyyo brāhmaṇo aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā.

५१९. त्या वेळी मनसाकाट येथे अनेक प्रसिद्ध आणि श्रीमंत (महाशाल) ब्राह्मण राहत होते, जसे की – चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाती ब्राह्मण, जाणुसोणी ब्राह्मण, तोदेय्य ब्राह्मण आणि इतरही अनेक प्रसिद्ध व श्रीमंत ब्राह्मण.

520. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājānaṃ māṇavānaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Atha kho vāseṭṭho māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājopi māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Neva kho asakkhi vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ, na pana asakkhi bhāradvājo māṇavopi vāseṭṭhaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ.

५२०. त्यानंतर, वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण ब्राह्मण पाय मोकळे करण्यासाठी इकडेतिकडे फिरत असताना, त्यांच्यात खऱ्या आणि खोट्या मार्गाविषयी (मार्ग आणि अमार्ग याविषयी) चर्चा सुरू झाली. तेव्हा वासेठ्ठ तरुण म्हणाला – "हाच एकमेव सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो याचे आचरण करणाऱ्याला ब्रह्मदेवाच्या सहवासाकडे (ब्रह्मलोकाकडे) घेऊन जातो, जो पोक्खरसाती ब्राह्मणाने सांगितला आहे." भारद्वाज तरुणही म्हणाला – "हाच एकमेव सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो याचे आचरण करणाऱ्याला ब्रह्मदेवाच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो तारुक्ख ब्राह्मणाने सांगितला आहे." परंतु, वासेठ्ठ तरुण भारद्वाज तरुणाची खात्री पटवू शकला नाही, आणि भारद्वाज तरुणही वासेठ्ठ तरुणाची खात्री पटवू शकला नाही.

521. Atha kho vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ kho, bhāradvāja, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā [Pg.223] devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Āyāma, bho bhāradvāja, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ samaṇaṃ gotamaṃ pucchissāma. Yathā no samaṇo gotamo byākarissati, tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhassa māṇavassa paccassosi.

५२१. त्यानंतर वासेठ्ठ तरुण भारद्वाज तरुणाला म्हणाला – "हे भारद्वाज, हे श्रमण गौतम, जे शाक्यपुत्र असून शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत, ते मनसाकाटच्या उत्तरेला अचिरवती नदीच्या तीरावरील आम्रवनात राहत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' चल भारद्वाज, आपण श्रमण गौतमांकडे जाऊ या आणि त्यांना याविषयी विचारू या. श्रमण गौतम आपल्याला जसे स्पष्ट करून सांगतील, तसे आपण ते स्वीकारू या." "ठीक आहे, मित्रा," असे म्हणत भारद्वाज तरुणाने वासेठ्ठ तरुणाच्या बोलण्यास संमती दिली.

Maggāmaggakathā

मार्ग आणि अमार्गाविषयीची चर्चा

522. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bho gotama, amhākaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Ahaṃ evaṃ vadāmi – ‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’ti. Ettha, bho gotama, attheva viggaho, atthi vivādo, atthi nānāvādo’’ti.

५२२. त्यानंतर वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला – “हे गोतम, येथे आम्ही पायी फिरत असताना आणि इकडेतिकडे फेऱ्या मारत असताना आमच्यात योग्य आणि अयोग्य मार्गाविषयी चर्चा सुरू झाली. मी असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण पोक्खरसातीने सांगितला आहे.’ भारद्वाज तरुण असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण तारुक्खाने सांगितला आहे.’ हे गोतम, या विषयावर आमच्यात मतभेद आहेत, वादविवाद आहेत आणि भिन्न मते आहेत.”

523. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, tvaṃ evaṃ vadesi – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Atha kismiṃ pana vo, vāseṭṭha, viggaho, kismiṃ vivādo, kismiṃ nānāvādo’’ti?

५२३. “तर मग, वासेठ्ठ, तू असे म्हणतोस – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण पोक्खरसातीने सांगितला आहे.’ आणि भारद्वाज तरुण असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण तारुक्खाने सांगितला आहे.’ तर मग, वासेठ्ठ, तुमच्यात नेमका कशावरून मतभेद आहे, कशावरून वादविवाद आहे आणि कशावरून भिन्न मते आहेत?”

524. ‘‘Maggāmagge, bho gotama. Kiñcāpi, bho gotama, brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāya.

५२४. “योग्य आणि अयोग्य मार्गाविषयी, हे गोतम. जरी, हे गोतम, विविध ब्राह्मण वेगवेगळ्या मार्गांचे प्रतिपादन करतात – जसे की अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण, बव्हारिज्झ ब्राह्मण – तरीही ते सर्व मार्ग मोक्षाकडे नेणारे आहेत आणि त्यांचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातात.”

‘‘Seyyathāpi[Pg.224], bho gotama, gāmassa vā nigamassa vā avidūre bahūni cepi nānāmaggāni bhavanti, atha kho sabbāni tāni gāmasamosaraṇāni bhavanti; evameva kho, bho gotama, kiñcāpi brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

“ज्याप्रमाणे, हे गोतम, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अनेक वेगवेगळे मार्ग असतात, परंतु ते सर्व शेवटी त्याच गावात एकत्र येतात; त्याचप्रमाणे, हे गोतम, जरी विविध ब्राह्मण वेगवेगळ्या मार्गांचे प्रतिपादन करतात – जसे की अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण, बव्हारिज्झ ब्राह्मण – तरीही ते सर्व मार्ग मोक्षाकडे नेणारे आहेत आणि त्यांचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातात.”

Vāseṭṭhamāṇavānuyogo

वासेठ्ठ तरुणाची उलटतपासणी

525. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantī’’ti, bho gotama, vadāmi’’.

५२५. “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.” “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.” “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.”

‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.”

‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“पण, वासेठ्ठ, three वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.”

‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.”

‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

“पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपूर्वीच्या पूर्वजांपर्यंत असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.”

526. ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, yepi tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu. Tepi evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

५२६. “पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रांचे आजचे त्रैविद्य ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलन करतात, आणि त्यांच्याच मागे गातात, त्यांच्याच मागे बोलतात, त्यांनी म्हटलेलेच पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेलेच पुन्हा शिकवतात – जसे की अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप, भगु – त्यांनी तरी कधी असे म्हटले होते का की, ‘आम्हाला हे माहीत आहे, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कोठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कोठे राहतो’?” “नाही, हे गोतम.”

527. ‘‘Iti [Pg.225] kira, vāseṭṭha, natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’’ti.

५२७. “तर मग, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या आचार्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या सात पिढ्यांपूर्वीच्या पूर्वजांपर्यंत असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रांचे आजचे त्रैविद्य ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलन करतात, आणि त्यांच्याच मागे गातात, त्यांच्याच मागे बोलतात, त्यांनी म्हटलेलेच पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेलेच पुन्हा शिकवतात – जसे की अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप, भगु – त्यांनीही कधी असे म्हटले नाही की, ‘आम्हाला हे माहीत आहे, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कोठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कोठे राहतो.’ तरीही हे त्रैविद्य ब्राह्मण असे म्हणतात – ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहिले नाही, त्याच्या सहवासाचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’”

528. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५२८. “तुला काय वाटते, वासेठ्ठ, जर असे असेल, तर या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, हे गोतम, जर असे असेल, तर या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.”

‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. ‘Ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते त्रैविद्य ब्राह्मण ज्याला जाणत नाहीत, ज्याला पाहत नाहीत, त्याच्या सहवासाचा मार्ग दाखवतील आणि म्हणतील – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो,’ हे कधीही शक्य नाही.”

529. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, andhaveṇi paramparasaṃsattā purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Evameva kho, vāseṭṭha, andhaveṇūpamaṃ maññe tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ, purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Tesamidaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ hassakaññeva sampajjati, nāmakaññeva sampajjati, rittakaññeva sampajjati, tucchakaññeva sampajjati.

५२९. हे वासेठ्ठ, ज्याप्रमाणे एकमेकांना धरून चालणाऱ्या अंधांच्या रांगेत पहिलाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि शेवटचाही पाहत नाही. त्याचप्रमाणे, हे वासेठ्ठ, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे मला अंधांच्या रांगेसारखेच वाटते; पहिलाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि शेवटचाही पाहत नाही. त्या तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे हे बोलणे केवळ हास्यास्पद, केवळ नाममात्र, पोकळ आणि व्यर्थ ठरते.

530. ‘‘Taṃ [Pg.226] kiṃ maññasi, vāseṭṭha, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti?

५३०. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक चंद्र व सूर्य यांना पाहतात ना? आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात आणि ज्या बाजूने मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात ना?”

‘‘Evaṃ, bho gotama, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti.

“होय, भो गोतम, तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक चंद्र व सूर्य यांना पाहतात. आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात आणि ज्या बाजूने मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात.”

531. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, pahonti tevijjā brāhmaṇā candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

५३१. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक ज्या चंद्र व सूर्याला पाहतात, आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात व मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात; तर ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण चंद्र व सूर्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवण्यास समर्थ आहेत का? की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला चंद्र व सूर्याच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’?” “नाही, भो गोतम, ते समर्थ नाहीत.”

‘‘Iti kira, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, tesampi nappahonti candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti.

“अशा प्रकारे, हे वासेठ्ठ, तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक ज्या चंद्र व सूर्याला पाहतात, आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात व मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात; तरीही ते चंद्र व सूर्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवण्यास समर्थ नाहीत की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला चंद्र व सूर्याच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’.”

532. ‘‘Iti pana na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo [Pg.227] vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

५३२. “अशा प्रकारे, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांनी ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या पूर्वज आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांनी म्हटलेले पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेले पुन्हा शिकवतात; जसे की—अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की—‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, कोणत्या मार्गाने ब्रह्मा जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्या सहवासासाठी आम्ही मार्ग दाखवतो की—हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’.”

533. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५३३. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे हे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम, असे असताना तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.”

‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण ज्याला जाणत नाहीत, ज्याला पाहत नाहीत, त्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवतील की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’, हे कधीही शक्य नाही.”

Janapadakalyāṇīupamā

जनपदकल्याणीची उपमा

534. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso evaṃ vadeyya – ‘‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi, taṃ kāmemī’’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya.

५३४. “ज्याप्रमाणे, हे वासेठ्ठ, एखादा माणूस असे म्हणेल—‘या जनपदातील जी सर्वात सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) आहे, ती मला हवी आहे, मी तिच्यावर प्रेम करतो.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारले—‘हे माणसा, ज्या सुंदर स्त्रीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, ती क्षत्रिय आहे, ब्राह्मण आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘नाही, मला ठाऊक नाही.’

‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya.

“त्यावर लोकांनी त्याला पुन्हा विचारले—‘हे माणसा, ज्या सुंदर स्त्रीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, तिचे नाव काय आहे, तिचे गोत्र काय आहे, ती उंच आहे, ठेंगू आहे की मध्यम उंचीची आहे, ती काळी आहे, सावळी आहे की तांबूस रंगाची आहे, ती अमुक एका गावात, निगमात की शहरात राहते, हे तुला ठाऊक आहे का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘नाही, मला ठाऊक नाही.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारले—‘हे माणसा, मग ज्या स्त्रीला तू ओळखत नाहीस, जिला तू पाहिलेलेही नाहीस, तू तिच्याच प्राप्तीची इच्छा करतोस आणि तिच्यावरच प्रेम करतोस का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘होय, अगदी तसेच आहे.’

535. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५३५. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे हे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम, असे असताना त्या माणसाचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.”

536. ‘‘Evameva [Pg.228] kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

५३६. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांपैकी कोणीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांच्या पाठोपाठ म्हणतात आणि शिकवतात; जसे की - अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की - ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण असे म्हणतात - ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’”

537. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५३७. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.”

‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण ज्याला स्वतः जाणत नाहीत, ज्याला स्वतः पाहत नाहीत, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग दाखवतील आणि म्हणतील की - ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो यावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो’ - असे घडणे शक्यच नाही.”

Nisseṇīupamā

शिडीची उपमा

538. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya – pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ – puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya [Pg.229] vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya.

५३८. “उदाहरणाथ, वासेठ्ठ, एखाद्या माणसाने एखाद्या महालावर चढण्यासाठी चौकात शिडी बनवावी. लोकांनी त्याला विचारावे—‘हे गृहस्था, ज्या महालावर चढण्यासाठी तू ही शिडी बनवत आहेस, तो महाल पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, तो उंच आहे की नीच की मध्यम उंचीचा आहे, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने ‘नाही’ असे उत्तर द्यावे.”

‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi, na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya.

“त्यावर लोकांनी त्याला पुन्हा विचारावे—‘हे गृहस्था, ज्या महालाला तू जाणत नाहीस, पाहिलेले नाहीस, त्याच महालावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस का?’ असे विचारले असता त्याने ‘होय’ असे उत्तर द्यावे.”

539. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५३९. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निराधारच ठरते.”

540. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmāti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema, ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti.

५४०. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांपैकी कोणीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांच्या पाठोपाठ म्हणतात आणि शिकवतात; जसे की - अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की - ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते three वेद जाणणारे ब्राह्मण असे म्हणतात - ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’”

541. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti.

५४१. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.”

‘‘Sādhu, vāseṭṭha. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano [Pg.230] niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasabyatāyāti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

Aciravatīnadīupamā

अचिरवती नदीची उपमा

542. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre ṭhito pārimaṃ tīraṃ avheyya – ‘‘ehi pārāpāraṃ, ehi pārāpāra’’nti.

५४२. “उदाहरणाथ, वासेठ्ठ, ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली असावी, इतकी की कावळ्यालाही काठावर उभे राहून सहज पाणी पिता यावे. अशा वेळी पलीकडच्या काठावर जाऊ इच्छिणारा, पलीकडचा काठ शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे यावा. त्याने अलीकडच्या काठावर उभे राहून पलीकडच्या काठाला हाक मारावी—‘हे पलीकडच्या काठा, अलीकडे ये! हे पलीकडच्या काठा, अलीकडे ये!’”

543. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu tassa purisassa avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā aciravatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ orimaṃ tīraṃ āgaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

५४३. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? त्या माणसाच्या केवळ हाक मारण्याने, प्रार्थना करण्याने, इच्छा बाळगण्याने किंवा आनंद व्यक्त करण्याने अचिरवती नदीचा पलीकडचा काठ अलीकडच्या काठाकडे येईल का?” “नाही, भो गोतम, असे कधीच होणार नाही.”

544. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā evamāhaṃsu – ‘‘indamavhayāma, somamavhayāma, varuṇamavhayāma, īsānamavhayāma, pajāpatimavhayāma, brahmamavhayāma, mahiddhimavhayāma, yamamavhayāmā’’ti.

५४४. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण अशा प्रकारे हाका मारतात—‘आम्ही इंद्राला बोलावतो, सोमाला बोलावतो, वरुणाला बोलावतो, ईशानाला बोलावतो, प्रजापतीला बोलावतो, ब्रह्माला बोलावतो, महिद्धीला बोलावतो, यमाला बोलावतो!’”

‘‘Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“हे वासेठ्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण केवळ हाक मारल्याने, प्रार्थना केल्याने, इच्छा बाळगल्याने किंवा आनंद व्यक्त केल्याने, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात उत्पन्न होतील—असे घडणे शक्यच नाही.”

545. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ baddho.

५४५. हे वासेट्ठ, समजा जशी ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून पाणी पिऊ शकेल. तेव्हा पलीकडच्या तीरावर जाण्याची इच्छा असलेला, पलीकडचा तीर शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे येईल. परंतु, तो या अलीकडच्या तीरावरच एका मजबूत साखळीने पाठीमागे हात बांधून घट्ट बांधलेला असेल.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तो माणूस अचिरवती नदीच्या या अलीकडच्या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकेल का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा."

546. ‘‘Evameva [Pg.231] kho, vāseṭṭha, pañcime kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā.

५४६. त्याचप्रमाणे, वासेट्ठ, हे पाच कामगुण आर्यांच्या विनयामध्ये बेड्या आणि बंधने म्हटले जातात. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे रूप, जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि राग (आसक्ती) उत्पन्न करणारे असतात. कानाने ऐकता येणारे शब्द... नाकाने घेता येणारे गंध... जिभेने चाखता येणारे रस... शरीराने स्पर्श करता येणारे स्पर्श, जे इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि राग उत्पन्न करणारे असतात.

‘‘Ime kho, vāseṭṭha, pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇe tevijjā brāhmaṇā gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjanti. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā, te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā, te dhamme samādāya vattamānā pañca kāmaguṇe gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjantā kāmandubandhanabaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

हेच ते पाच कामगुण, वासेट्ठ, जे आर्यांच्या विनयामध्ये बेड्या आणि बंधने म्हटले जातात. आणि वासेट्ठ, हे तिन्ही वेद जाणणारे (त्रैविद्य) ब्राह्मण या पाच कामगुणांमध्ये अडकलेले, मोहित झालेले, आसक्त झालेले, त्यांतील दोष न पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान नसलेले असून त्यांचा उपभोग घेतात. वासेट्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, जे त्रैविद्य ब्राह्मण या पाच कामगुणांमध्ये अडकलेले, मोहित झालेले, आसक्त झालेले, त्यांतील दोष न पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान नसलेले असून त्यांचा उपभोग घेतात, आणि कामरूपी बेड्यांच्या बंधनात बांधलेले असतात; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही.

547. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre sasīsaṃ pārupitvā nipajjeyya.

५४७. हे वासेट्ठ, समजा जशी ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून पाणी पिऊ शकेल. तेव्हा पलीकडच्या तीरावर जाण्याची इच्छा असलेला, पलीकडचा तीर शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे येईल. परंतु, तो या अलीकडच्या तीरावर डोक्यासकट पांघरूण घेऊन झोपून राहील.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’.

548. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, pañcime nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Ime kho, vāseṭṭha, pañca nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti.

५४८. त्याचप्रमाणे, वासेट्ठ, हे पाच नीवरण आर्यांच्या विनयामध्ये आवरण (झाकणारे), नीवरण (अडवणारे), ओनाहन (बंधन घालणारे) आणि परियोनाहन (वेढून टाकणारे) म्हटले जातात. कोणते पाच? कामच्छंद नीवरण, व्यापाद नीवरण, थीन-मिद्ध नीवरण, उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरण आणि विचिकित्सा नीवरण. हेच ते पाच नीवरण, वासेट्ठ, जे आर्यांच्या विनयामध्ये आवरण, नीवरण, ओनाहन आणि परियोनाहन म्हटले जातात.

549. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, pañcahi nīvaraṇehi tevijjā brāhmaṇā āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye [Pg.232] dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

५४९. या पाच नीवरणांनी, वासेट्ठ, तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण झाकलेले, अडवलेले, बांधलेले आणि वेढलेले आहेत. वासेट्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, जे त्रैविद्य ब्राह्मण या पाच नीवरणांनी झाकलेले, अडवलेले, बांधलेले आणि वेढलेले आहेत; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही.

Saṃsandanakathā

तुलना-कथा (परस्पर संबंधाची चर्चा)

550. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, sapariggaho vā brahmā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’.

५५०. यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून काय ऐकले आहे—ब्रह्मा हा सपरिग्रह आहे की अपरिग्रह?" "अपरिग्रह, पूज्य गोतमा." "तो सवैरचित्त आहे की अवेरचित्त?" "अवेरचित्त, पूज्य गोतमा." "तो सब्यापज्जचित्त आहे की अब्यापज्जचित्त?" "अब्यापज्जचित्त, पूज्य गोतमा." "तो संकिलिट्ठचित्त आहे की असंकिलिट्ठचित्त?" "असंकिलिट्ठचित्त, पूज्य गोतमा." "तो वसवत्ती आहे की अवसवत्ती?" "वसवत्ती, पूज्य गोतमा."

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, sapariggahā vā tevijjā brāhmaṇā apariggahā vā’’ti? ‘‘Sapariggahā, bho gotama’’. ‘‘Saveracittā vā averacittā vā’’ti? ‘‘Saveracittā, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacittā vā abyāpajjacittā vā’’ti? ‘‘Sabyāpajjacittā, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā vā asaṃkiliṭṭhacittā vā’’ti? ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Avasavattī, bho gotama’’.

यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण सपरिग्रह आहेत की अपरिग्रह?" "सपरिग्रह, पूज्य गोतमा." "ते सवैरचित्त आहेत की अवेरचित्त?" "सवैरचित्त, पूज्य गोतमा." "ते सब्यापज्जचित्त आहेत की अब्यापज्जचित्त?" "सब्यापज्जचित्त, पूज्य गोतमा." "ते संकिलिट्ठचित्त आहेत की असंकिलिट्ठचित्त?" "संकिलिट्ठचित्त, पूज्य गोतमा." "ते वसवत्ती आहेत की अवसवत्ती?" "अवसवत्ती, पूज्य गोतमा."

551. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā apariggaho brahmā. Api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

५५१. अशा प्रकारे, वासेट्ठ, तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण सपरिग्रह आहेत आणि ब्रह्मा अपरिग्रह आहे. मग सपरिग्रह असणाऱ्या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे अपरिग्रह असणाऱ्या ब्रह्माशी काही साम्य किंवा मेळ असू शकतो का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." "उत्तम, वासेट्ठ! मग सपरिग्रह असणारे ते त्रैविद्य ब्राह्मण शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपरिग्रह असणाऱ्या ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही.

‘‘Iti kira, vāseṭṭha, saveracittā tevijjā brāhmaṇā, averacitto brahmā…pe… sabyāpajjacittā tevijjā brāhmaṇā abyāpajjacitto brahmā… saṃkiliṭṭhacittā tevijjā brāhmaṇā asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… avasavattī tevijjā [Pg.233] brāhmaṇā vasavattī brahmā, api nu kho avasavattīnaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, avasavattī tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

अशा प्रकारे, वासेट्ठ, त्रैविद्य ब्राह्मण सवैरचित्त आहेत आणि ब्रह्मा अवेरचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण सब्यापज्जचित्त आहेत आणि ब्रह्मा अब्यापज्जचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण संकिलिट्ठचित्त आहेत आणि ब्रह्मा असंकिलिट्ठचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण अवसवत्ती आहेत आणि ब्रह्मा वसवत्ती आहे. मग अवसवत्ती असणाऱ्या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे वसवत्ती असणाऱ्या ब्रह्माशी काही साम्य किंवा मेळ असू शकतो का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." "उत्तम, वासेट्ठ! मग अवसवत्ती असणारे ते त्रैविद्य ब्राह्मण शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर वसवत्ती असणाऱ्या ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही.

552. ‘‘Idha kho pana te, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā āsīditvā saṃsīdanti, saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti, sukkhataraṃ maññe taranti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ tevijjāiriṇantipi vuccati, tevijjāvivanantipi vuccati, tevijjābyasanantipi vuccatī’’ti.

५५२. परंतु, वासेट्ठ, हे त्रैविद्य ब्राह्मण (नदीच्या काठावर) बसून निराश होऊन बुडतात; बुडून विनाशाला प्राप्त होतात, आणि कोरड्या जमिनीवरून नदी पार करत असल्याचा केवळ आभास बाळगतात. म्हणूनच, त्रैविद्य ब्राह्मणांच्या या त्रैविद्येला (तीन वेदांच्या ज्ञानाला) 'त्रैविद्य-मरुभूमी' (वाळवंट), 'त्रैविद्य-निर्जन वन' आणि 'त्रैविद्य-विनाश' असे म्हटले जाते।

553. Evaṃ vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ jānātī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha. Āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti? ‘‘Evaṃ, bho gotama, āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti.

५५३. असे म्हटले असता, वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला— "हे गोतम, मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गोतम ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग जाणतात." "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? मनसाकट गाव येथून जवळ आहे की येथून दूर नाही?" "होय, हे गोतम, मनसाकट येथून जवळ आहे, येथून दूर नाही."

554. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, idhassa puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho. Tamenaṃ manasākaṭato tāvadeva avasaṭaṃ manasākaṭassa maggaṃ puccheyyuṃ. Siyā nu kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bho gotama, puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho, tassa sabbāneva manasākaṭassa maggāni suviditānī’’ti.

५५४. "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखादा माणूस याच मनसाकटमध्ये जन्मलेला आणि वाढलेला असेल. आणि तो मनसाकटमधून नुकताच बाहेर पडला असताना, त्याला कोणीतरी मनसाकटच्या मार्गाबद्दल विचारले. तर वासेठ्ठ, मनसाकटमध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या त्या माणसाला मनसाकटचा मार्ग विचारला असता, त्याच्या मनात काही संभ्रम किंवा गोंधळ निर्माण होईल का?" "असे मुळीच होणार नाही, हे गोतम." "ते कोणत्या कारणाने?" "कारण, हे गोतम, तो माणूस मनसाकटमध्येच जन्मला आणि वाढला आहे, त्याला मनसाकटचे सर्व मार्ग उत्तम प्रकारे ठाऊक आहेत."

‘‘Siyā kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā, na tveva tathāgatassa brahmaloke vā brahmalokagāminiyā vā paṭipadāya puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā. Brahmānaṃ cāhaṃ, vāseṭṭha, pajānāmi brahmalokañca brahmalokagāminiñca paṭipadaṃ, yathā paṭipanno ca brahmalokaṃ upapanno, tañca pajānāmī’’ti.

"वासेठ्ठ, मनसाकटमध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या त्या माणसाला मनसाकटचा मार्ग विचारला असता कदाचित संभ्रम किंवा गोंधळ होऊही शकेल, परंतु तथागतांना ब्रह्मलोक किंवा ब्रह्मलोकाकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेबद्दल (मार्गाबद्दल) विचारले असता कधीही संभ्रम किंवा गोंधळ होणार नाही. कारण वासेठ्ठ, मी ब्रह्माला जाणतो, ब्रह्मलोकाला जाणतो आणि ब्रह्मलोकाकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेलाही जाणतो; आणि ज्या आचरणाने मनुष्य ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, ते देखील मी जाणतो."

555. Evaṃ [Pg.234] vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetī’’ti. ‘‘Sādhu no bhavaṃ gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetu ullumpatu bhavaṃ gotamo brāhmaṇiṃ paja’’nti. ‘‘Tena hi, vāseṭṭha, suṇāhi; sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho vāseṭṭho māṇavo bhagavato paccassosi.

५५५. असे म्हटले असता, वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला— "हे गोतम, मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गोतम ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग उपदेशितात. हे पूज्य गोतम, आपण आम्हाला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग उपदेशावा, हे पूज्य गोतम, आपण या ब्राह्मण प्रजाजनांचा उद्धार करावा." "तसे असेल तर, वासेठ्ठ, ऐक; नीट मनन कर; मी सांगतो." "होय, महाराज," असे म्हणून वासेठ्ठ तरुणाने भगवंतांच्या वचनाला होकार दिला.

Brahmalokamaggadesanā

ब्रह्मलोकमार्गाचा उपदेश

556. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, vāseṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, vāseṭṭha, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati.

५५६. भगवान म्हणाले— "इथे, वासेठ्ठ, जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (पूर्वीप्रमाणे सविस्तर जाणावे). अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) प्रहाण झालेला पाहून त्याला प्रमोद होतो; प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते; प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते; शांत काया असलेला सुखाचा अनुभव घेतो; आणि सुखी असलेल्याचे चित्त समाधीस्थ होते."

‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

"तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो. तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो मैत्रीयुक्त चित्ताने—जे विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित आहे—व्यापून विहरतो."

‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya; evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya mettāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayampi kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo.

"ज्याप्रमाणे, वासेठ्ठ, एखादा बलवान शंख वाजवणारा मनुष्य अगदी सहजपणे चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, अशा प्रकारे मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीची भावना केली असता, जे काही मर्यादित कर्म असते, ते तिथे शिल्लक राहत नाही, ते तिथे टिकून राहत नाही. वासेठ्ठ, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे."

‘‘Puna caparaṃ, vāseṭṭha, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

"पुन्हा, वासेठ्ठ, भिक्खू करुणापूर्ण चित्ताने... मुदितापूर्ण चित्ताने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो. तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो उपेक्षापूर्ण चित्ताने—जे विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित आहे—व्यापून विहरतो."

‘‘Seyyathāpi[Pg.235], vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya. Evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya upekkhāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayaṃ kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo.

"ज्याप्रमाणे, वासेठ्ठ, एखादा बलवान शंख वाजवणारा मनुष्य अगदी सहजपणे चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, अशा प्रकारे उपेक्षापूर्ण चेतोविमुक्तीची भावना केली असता, जे काही मर्यादित कर्म असते, ते तिथे शिल्लक राहत नाही, ते तिथे टिकून राहत नाही. वासेठ्ठ, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे."

557. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, evaṃvihārī bhikkhu sapariggaho vā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’.

५५७. "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? अशा प्रकारे विहरणारा भिक्खू सपरिग्रह (संग असलेला) असतो की अपरिग्रह (संग नसलेला) असतो?" "अपरिग्रह, हे गोतम." "तो सवैरचित्त (द्वेषयुक्त) असतो की अवेरचित्त (द्वेषरहित) असतो?" "अवेरचित्त, हे गोतम." "तो सब्यापज्जचित्त (व्यापादयुक्त) असतो की अब्यापज्जचित्त (व्यापादरहित) असतो?" "अब्यापज्जचित्त, हे गोतम." "तो संकिलिट्ठचित्त (मलीन चित्त असलेला) असतो की असंकिलिट्ठचित्त (अमलीन चित्त असलेला) असतो?" "असंकिलिट्ठचित्त, हे गोतम." "तो वशवर्ती (चित्तावर नियंत्रण असलेला) असतो की अवशवर्ती असतो?" "वशवर्ती, हे गोतम."

‘‘Iti kira, vāseṭṭha, apariggaho bhikkhu, apariggaho brahmā. Api nu kho apariggahassa bhikkhuno apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata vāseṭṭha apariggaho bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpago bhavissatī’’ti, ṭhānametaṃ vijjati.

"अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू अपरिग्रही आहे आणि ब्रह्मा देखील अपरिग्रही आहे. तर मग, अपरिग्रही भिक्खूचे अपरिग्रही ब्रह्माशी साम्य जुळते का, त्यांच्यात समानता आहे का?" "होय, हे गोतम." "उत्तम, वासेठ्ठ! तो अपरिग्रही भिक्खू कायाचा भेद झाल्यावर, मृत्यूनंतर, अपरिग्रही ब्रह्माच्या सहवासात जाईल, हे निश्चितच शक्य आहे."

558. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, averacitto bhikkhu, averacitto brahmā…pe… abyāpajjacitto bhikkhu, abyāpajjacitto brahmā… asaṃkiliṭṭhacitto bhikkhu, asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… vasavattī bhikkhu, vasavattī brahmā, api nu kho vasavattissa bhikkhuno vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata, vāseṭṭha, vasavattī bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpago bhavissatīti, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti.

५५८. "अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू द्वेषरहित आहे आणि ब्रह्मा देखील द्वेषरहित आहे... भिक्खू व्यापादरहित आहे आणि ब्रह्मा देखील व्यापादरहित आहे... भिक्खू अमलीनचित्त आहे आणि ब्रह्मा देखील अमलीनचित्त आहे... भिक्खू वशवर्ती आहे आणि ब्रह्मा देखील वशवर्ती आहे. तर मग, वशवर्ती भिक्खूचे वशवर्ती ब्रह्माशी साम्य जुळते का, त्यांच्यात समानता आहे का?" "होय, हे गोतम." "उत्तम, वासेठ्ठ! तो वशवर्ती भिक्खू कायाचा भेद झाल्यावर, मृत्यूनंतर, वशवर्ती ब्रह्माच्या सहवासात जाईल, हे निश्चितच शक्य आहे, असे भगवान म्हणाले."

559. Evaṃ vutte, vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito[Pg.236]. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti.

५५९. असे म्हटले असता, वासेठ आणि भारद्वाज हे तरुण ब्राह्मण भगवंतांना असे म्हणाले – “अतिशय उत्कृष्ट, हे गौतम! अतिशय उत्कृष्ट, हे गौतम! हे गौतम, ज्याप्रमाणे पालथा घातलेला घडा सुलट करावा, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा ‘डोळे असणारे रूप पाहू शकतील’ म्हणून अंधारात तेलाचा दिवा धरावा; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. आदरणीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेले उपासक समजावे.”

Tevijjasuttaṃ niṭṭhitaṃ terasamaṃ.

तेरावे तेविज्ज सुत्त समाप्त झाले.

Sīlakkhandhavaggo niṭṭhito.

सीलक्खन्धवग्ग समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका -

Brahmāsāmaññaambaṭṭha,Soṇakūṭamahālijālinī;

Sīhapoṭṭhapādasubho kevaṭṭo,Lohiccatevijjā terasāti.

ब्रह्मजाल, सामञ्ञफल, अम्बट्ठ, सोणदण्ड, कूटदन्त, महालि, जालीय, महासीहनाद, पोट्ठपाद, सुभ, केवट्ट, लोहिच्च आणि तेविज्ज - हे तेरा सुत्त आहेत.

Sīlakkhandhavaggapāḷi niṭṭhitā.

सीलक्खन्धवग्गपाळि समाप्त झाली.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंतांना, अर्हतांना, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो. Dīghanikāyo दीघनिकाय Sīlakkhandhavaggapāḷi सीलक्खंधवग्गपाळी 1. Brahmajālasuttaṃ १. ब्रह्मजाल सुत्त Paribbājakakathā परिव्राजक कथा 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Suppiyopi kho paribbājako antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatra sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañca. १. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यानच्या महामार्गावरून सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह प्रवास करत होते. सुप्पिय नावाचा परिव्राजक देखील आपला अंतेवासी (शिष्य) ब्रह्मदत्त नावाच्या तरुणासह राजगृह आणि नाळंदा यांच्या दरम्यानच्या त्याच मार्गावरून प्रवास करत होता. तेथे सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करत होता, धम्माची निंदा करत होता आणि संघाची निंदा करत होता; परंतु सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करत होता, धम्माची प्रशंसा करत होता आणि संघाची प्रशंसा करत होता. अशा प्रकारे ते दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत होते. 2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Suppiyopi kho paribbājako ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi antevāsinā brahmadattena māṇavena. Tatrapi sudaṃ suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa [Pg.2] avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itiha te ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā viharanti. २. त्यानंतर भगवान भिक्खू संघासह अम्बलट्ठिका येथील राजकीय विश्रामगृहात एका रात्रीच्या मुक्कामासाठी पोहोचले. सुप्पिय परिव्राजक देखील आपला शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण याच्यासह अम्बलट्ठिका येथील त्याच राजकीय विश्रामगृहात एका रात्रीच्या मुक्कामासाठी पोहोचला. तेथेही सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करत होता, धम्माची निंदा करत होता आणि संघाची निंदा करत होता; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करत होता, धम्माची प्रशंसा करत होता आणि संघाची प्रशंसा करत होता. अशा प्रकारे ते दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत तेथे राहत होते. 3. Atha kho sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. ३. त्यानंतर, पहाटेच्या वेळी उठून गोल मंडपात एकत्र बसलेल्या अनेक भिक्खूंमध्ये अशी चर्चा सुरू झाली – 'मित्रांनो, हे किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, हे किती अद्भुत आहे! त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी प्राण्यांच्या विविध प्रवृत्तींचे किती अचूक ज्ञान प्राप्त केले आहे! कारण हा सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करतो, धम्माची निंदा करतो आणि संघाची निंदा करतो; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करतो, धम्माची प्रशंसा करतो आणि संघाची प्रशंसा करतो. अशा प्रकारे हे दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत आहेत.' 4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘kāyanuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā sannipatitā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? Evaṃ vutte te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhitānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayaṃ saṅkhiyadhammo udapādi – ‘acchariyaṃ, āvuso, abbhutaṃ, āvuso, yāvañcidaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sattānaṃ nānādhimuttikatā suppaṭividitā. Ayañhi suppiyo paribbājako anekapariyāyena buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa avaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa avaṇṇaṃ bhāsati; suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsati. Itihame ubho ācariyantevāsī aññamaññassa ujuvipaccanīkavādā bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito [Pg.3] anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’ti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto’’ti. ४. त्यानंतर भगवंतांनी त्या भिक्खूंची ही चर्चा जाणून घेतली आणि ते जेथे गोल मंडप होता तेथे आले; आल्यावर ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना विचारले – 'भिक्खूंनो, तुम्ही आता कोणत्या चर्चेसाठी एकत्र जमला आहात? आणि तुमची कोणती अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली आहे?' असे विचारल्यावर ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, येथे पहाटेच्या वेळी उठून गोल मंडपात एकत्र बसलो असताना आमच्यात अशी चर्चा सुरू झाली होती – "मित्रांनो, हे किती आश्चर्यकारक आहे! मित्रांनो, हे किती अद्भुत आहे! त्या जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध भगवंतांनी प्राण्यांच्या विविध प्रवृत्तींचे किती अचूक ज्ञान प्राप्त केले आहे! कारण हा सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकारे बुद्धांची निंदा करतो, धम्माची निंदा करतो आणि संघाची निंदा करतो; तर सुप्पिय परिव्राजकाचा शिष्य ब्रह्मदत्त तरुण मात्र अनेक प्रकारे बुद्धांची प्रशंसा करतो, धम्माची प्रशंसा करतो आणि संघाची प्रशंसा करतो. अशा प्रकारे हे दोघे गुरु-शिष्य एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध बोलत भगवान आणि भिक्खू संघाच्या मागेमागे चालत आहेत." भंते, हीच आमची अपूर्ण चर्चा मध्येच थांबली होती, तेवढ्यात भगवंतांचे आगमन झाले.' 5. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na āghāto na appaccayo na cetaso anabhiraddhi karaṇīyā. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, api nu tumhe paresaṃ subhāsitaṃ dubbhāsitaṃ ājāneyyāthā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbaṃ – ‘itipetaṃ abhūtaṃ, itipetaṃ atacchaṃ, natthi cetaṃ amhesu, na ca panetaṃ amhesu saṃvijjatī’ti. ५. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी निंदा केली, धम्माची निंदा केली किंवा संघाची निंदा केली, तर तुम्ही त्यावर क्रोध, असंतोष किंवा मनात द्वेष बाळगू नये. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली आणि त्यावर जर तुम्ही क्रोधीत किंवा अप्रसन्न झालात, तर तो तुमच्यासाठीच एक अडथळा ठरेल. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली आणि त्यावर जर तुम्ही क्रोधीत किंवा अप्रसन्न झालात, तर इतरांचे काय योग्य बोलणे आहे आणि काय अयोग्य बोलणे आहे, हे तुम्ही समजू शकाल का? नाही, भंते. भिक्खूंनो, जर इतरांनी माझी, धम्माची किंवा संघाची निंदा केली, तर जे असत्य आहे ते तुम्ही असत्य म्हणून स्पष्ट केले पाहिजे की – "हे या कारणाने असत्य आहे, हे या कारणाने खोटे आहे, आमच्यामध्ये अशी गोष्ट नाही आणि आमच्यात हे आढळत नाही." 6. ‘‘Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi na ānando na somanassaṃ na cetaso uppilāvitattaṃ karaṇīyaṃ. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra ce tumhe assatha ānandino sumanā uppilāvitā tumhaṃ yevassa tena antarāyo. Mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, dhammassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, saṅghassa vā vaṇṇaṃ bhāseyyuṃ, tatra tumhehi bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘itipetaṃ bhūtaṃ, itipetaṃ tacchaṃ, atthi cetaṃ amhesu, saṃvijjati ca panetaṃ amhesū’ti. ६. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी स्तुती करत असतील, किंवा धम्माची स्तुती करत असतील, किंवा संघाची स्तुती करत असतील, तर त्याबद्दल तुम्ही आनंदित, प्रफुल्लित किंवा मनात उत्तेजित होऊ नये. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी स्तुती करत असतील, किंवा धम्माची स्तुती करत असतील, किंवा संघाची स्तुती करत असतील, आणि जर तुम्ही त्यामुळे आनंदित, प्रफुल्लित किंवा उत्तेजित झालात, तर ते केवळ तुमच्यासाठीच अंतराय (अडथळा) ठरेल. भिक्खूहो, जर इतर लोक माझी, धम्माची किंवा संघाची स्तुती करत असतील, तर जे सत्य आहे ते सत्य म्हणून तुम्ही स्वीकारले पाहिजे आणि म्हटले पाहिजे की— 'हे या कारणाने सत्य आहे, हे या कारणाने तथ्य आहे, हे आमच्यामध्ये विद्यमान आहे आणि हे आमच्यामध्ये खरोखरच आढळते.' Cūḷasīlaṃ चूलसील 7. ‘‘Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. Katamañca taṃ, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya? ७. भिक्खूहो, हे केवळ अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ प्राथमिक शील आहे, ज्याच्या आधारे एखादा पृथग्जन (सामान्य माणूस) तथागतांची स्तुती करताना बोलेल. आणि भिक्खूहो, ते अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ प्राथमिक शील कोणते आहे, ज्याच्या आधारे पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना बोलेल? 8. ‘‘‘Pāṇātipātaṃ [Pg.4] pahāya pāṇātipātā paṭivirato samaṇo gotamo nihitadaṇḍo, nihitasattho, lajjī, dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. ८. 'प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) त्याग करून, श्रमण गोतम जीवहिंसेपासून अलिप्त राहतात. त्यांनी दंड टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे; ते लज्जाशील (पापभीरू), दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. ‘‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato samaṇo gotamo dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'अदत्तादानाचा (चोरीचा) त्याग करून, श्रमण गोतम चोरी करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते केवळ दिलेलेच स्वीकारतात, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवतात आणि स्वतः चोरी न करता शुद्ध मनाने जीवन जगतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. ‘‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī samaṇo gotamo ārācārī virato methunā gāmadhammā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'अब्रह्मचर्याचा त्याग करून, श्रमण गोतम ब्रह्मचारी राहतात. ते (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतात आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. 9. ‘‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato samaṇo gotamo saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. ९. 'मृषावादाचा (असत्य बोलण्याचा) त्याग करून, श्रमण गोतम असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहतात. ते सत्यवादी आहेत, सत्याशी बांधील राहणारे, दृढनिश्चयी, विश्वासार्ह आणि जगाची फसवणूक न करणारे आहेत.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. ‘‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'पैशुन्यपूर्ण (चहाडीखोर) वाचेचा त्याग करून, श्रमण गोतम चहाडी करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते येथील लोकांमध्ये फूट पाडण्यासाठी येथे ऐकलेले तिथे सांगत नाहीत, किंवा तिथल्या लोकांमध्ये फूट पाडण्यासाठी तिथे ऐकलेले येथे सांगत नाहीत. अशा प्रकारे, ते दुभंगलेल्यांना जोडणारे, जोडलेल्यांना प्रोत्साहन देणारे, ऐक्यात आनंद मानणारे, ऐक्यात रमणारे, ऐक्य का आनंद घेणारे आणि ऐक्य निर्माण करणारीच वाणी बोलणारे आहेत.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. ‘‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato samaṇo gotamo, yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'परुष (कठोर) वाचेचा त्याग करून, श्रमण गोतम कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतात. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन प्रसन्न करणारी आहे, अशीच वाणी ते बोलतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. ‘‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato samaṇo gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhita’nti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'सप्रलापाचा (व्यर्थ बडबडीचा) त्याग करून, श्रमण गोतम व्यर्थ बडबड करण्यापासून अलिप्त राहतात. ते योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्मानुकूल बोलणारे आणि विनयानुकूल बोलणारे आहेत. ते योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित, हितकारक आणि मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. 10. ‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā [Pg.5] paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave…pe…. १०. 'श्रमण गोतम हे बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल... (इत्यादी). ‘‘‘Ekabhattiko samaṇo gotamo rattūparato virato vikālabhojanā…. 'श्रमण गोतम दिवसातून एकदाच भोजन करतात, रात्री भोजन करत नाहीत आणि अवेळी भोजन करण्यापासून अलिप्त राहतात...' Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्या-ऐकण्यापासून अलिप्त राहतात...' Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये व उटणे लावणे, आणि स्वतःला सुशोभित व अलंकृत करण्यापासून अलिप्त राहतात...' Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम उच्च आणि विलासी आसनांवर बसण्या-झोपण्यापासून अलिप्त राहतात...' Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम हत्ती, गायी, घोडे आणि गाढवे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतात...' Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम निरोप पोहोचवणे, दूत म्हणून काम करणे आणि ये-जा करण्याच्या कामात गुंतण्यापासून अलिप्त राहतात...' Kayavikkayā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम खरेदी-विक्री (व्यापार) करण्यापासून अलिप्त राहतात...' Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम खोट्या वजनांनी तोलणे, खोट्या धातूंनी फसवणे आणि खोट्या मापांनी मोजण्यापासून अलिप्त राहतात...' Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato samaṇo gotamo…. 'श्रमण गोतम लाचखोरी, फसवणूक, लबाडी आणि कुटिल मार्गांचा अवलंब करण्यापासून अलिप्त राहतात...' Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. 'श्रमण गोतम अवयव कापणे, हत्या करणे, बंधनात टाकणे, दरोडे घालणे, लुटमार करणे आणि बळजबरीने हिसकावून घेणे यांपासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ. चूलसील समाप्त. Majjhimasīlaṃ मज्झिमसील 11. ‘‘‘Yathā [Pg.6] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ ; iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. ११. 'किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दिलेले अन्न ग्रहण करूनही, अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्याच्या कामात गुंतलेले राहतात; जसे की— मूळ-बीज (मुळांपासून उगवणारे), स्कंध-बीज (खोडापासून उगवणारे), फळू-बीज (पेरांपासून उगवणारे), अग्र-बीज (अंकुरापासून उगवणारे) आणि पाचवे बीज-बीज (बियाण्यांपासून उगवणारे); परंतु श्रमण गोतम अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. 12. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १२. 'किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दिलेले अन्न ग्रहण करूनही, विविध वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतलेले राहतात; जसे की— अन्नाचा साठा करणे, पेयांचा साठा करणे, वस्त्रांचा साठा करणे, वाहनांचा साठा करणे, बिछान्यांचा साठा करणे, सुगंधी द्रव्यांचा साठा करणे आणि इतर उपभोग्य वस्तूंचा साठा करणे; परंतु श्रमण गोतम अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्यापासून अलिप्त राहतात.' भिक्खूहो, पृथग्जन तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलेल. 13. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १३. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या चित्तविक्षेपक खेळ आणि तमाशे पाहण्यात मग्न राहतात; जसे की – नृत्य, गायन, वादन, नाट्य, आख्यान (कथा सांगणे), टाळ्या वाजवून संगीत निर्माण करणे, झांज-मंजिरी किंवा वेताळ उठवण्याचे खेळ, कुंभथूण (मातीचे भांडे वाजवणे), शोभनक (कलावंतांचे खेळ), चंडाल (लोखंडी गोळ्यांचे खेळ), बांबूवर चढून खेळ करणे, अस्थी धुण्याचे खेळ, हत्तींची लढाई, घोड्यांची लढाई, रेड्यांची लढाई, बैलांची लढाई, बोकडांची लढाई, मेंढ्यांची लढाई, कोंबड्यांची लढाई, लाव्यांची (तितरांची) लढाई, लाठी-काठीची लढाई, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्ध प्रात्यक्षिके, सैन्याची मोजणी, सैन्याची व्यूहरचना आणि सैन्यदलांचे प्रदर्शन पाहणे; अशा प्रकारच्या चित्तविक्षेपक खेळांपासून आणि तमाशांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 14. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti [Pg.7] vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १४. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या द्यूत (जुगार) आणि प्रमादाच्या (आळसाच्या) खेळांमध्ये मग्न राहतात; जसे की – अष्टपद (आठ घरांचा पट), दशपद (दहा घरांचा पट), आकाश (हवेत कल्पनेने पट खेळणे), परिहारपथ (जमिनीवर रेषा आखून खेळायचा खेळ), संतिक (सोंगट्या न हलवता काढण्याचा खेळ), खलिक (फासे टाकून खेळायचा खेळ), घटिक (विटी-दांडूचा खेळ), शलाकाहस्त (रंगात हात बुडवून चित्रे काढण्याचा खेळ), अक्ष (सोंगट्यांचा खेळ), पंगचीर (पानांची पिपाणी वाजवणे), वंकक (लहान नांगराने खेळणे), मोक्खचिक (कोलांट्या उड्या मारणे), चिंगुलिक (ताडाच्या पानांची भिंगरी फिरवणे), पत्ताळ्हक (पानांच्या मापाने वाळू मोजणे), रथक (खेळण्यातील लहान रथ चालवणे), धनुका (लहान धनुष्यबाणाने खेळणे), अक्षरिक (हवेत किंवा पाठीवर अक्षरे लिहून ओळखणे), मनेसिक (दुसऱ्याच्या मनातील विचार ओळखणे), यथावज्ज (शारीरिक व्यंगांची नक्कल करणे); अशा प्रकारच्या द्यूत आणि प्रमादाच्या खेळांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 15. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १५. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या उच्च आणि विलासी आसनांचा व बिछान्यांचा वापर करण्यात मग्न राहतात; जसे की – आसंदी (प्रमाणापेक्षा जास्त उंच पाय असलेले आसन), पलंग (हिंस्र प्राण्यांचे पाय कोरलेला पलंग), गोणक (लांब केसांचे मोठे लोकरीचे अंथरूण), चित्तक (विविध रंगांच्या लोकरीचे नक्षीदार अंथरूण), पटिक (पांढऱ्या लोकरीचे अंथरूण), पटलिका (फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे अंथरूण), तुलिका (कापूस भरलेली गादी), विकतिका (सिंह, वाघ इत्यादी प्राण्यांची चित्रे असलेला लोकरीचा गालिचा), उद्दलोमी (दोन्ही बाजूंना मऊ केस असलेले अंथरूण), एकंतलोमी (एकाच बाजूला मऊ केस असलेले अंथरूण), कट्टिस्स (सोन्या-चांदीच्या तारांनी विणलेले रेशमी अंथरूण), कोसेय्य (मौल्यवान रत्ने जडवलेले रेशमी अंथरूण), कुत्तक (सोळा नर्तकी उभे राहून नाचू शकतील एवढा मोठा लोकरीचा गालिचा), हत्थत्थर (हत्तीच्या पाठीवर घालायची झूल), अस्सत्थर (घोड्याच्या पाठीवर घालायचे अंथरूण), रथत्थर (रथात घालायचे अंथरूण), अजिनप्पवेणि (काळवीट किंवा वाघाच्या कातड्यापासून बनवलेले अंथरूण), कदलिमृगाच्या कातड्याचे बनवलेले उत्तम अंथरूण, सोत्तरच्छद (वर लाल रंगाचे छत असलेले अंथरूण), उभतोलोहितकूपधान (दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले अंथरूण); अशा प्रकारच्या उच्च आणि विलासी आसनांचा व बिछान्यांचा वापर करण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 16. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १६. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, स्वतःला सजवणे आणि सुशोभित करणे यात मग्न राहतात; जसे की – उच्छादन (सुगंधी उटणे लावणे), परिमर्दन (तेल लावून मालिश करणे), न्हापन (सुगंधी पाण्याने स्नान करणे), संवाहन (अंग रगडणे/हातपाय दाबून घेणे), आदर्श (आरसा पाहणे), अंजन (डोळ्यात काजळ घालणे), मालागंधविलेपन (फुलांचे हार घालणे, सुगंधी द्रव्ये आणि चंदनाचा लेप लावणे), मुखचूर्ण (चेहऱ्याला पावडर लावणे), मुखलेपन (चेहऱ्याला लेप लावणे), हस्तबंध (हातात कडे किंवा बाजूबंद घालणे), शिखाबंध (डोक्यावर शेंडी किंवा अंबाडा बांधणे), दंड (नक्षीदार काठी बाळगणे), नाळिक (सुगंधी द्रव्यांची कुपी बाळगणे), असि (तलवार बाळगणे), छत्र (नक्षीदार छत्री वापरणे), चित्रोपाहन (नक्षीदार पादत्राणे घालणे), उष्णीष (डोक्याला मुकुट किंवा पगडी बांधणे), मणी (रत्नांचे अलंकार घालणे), वालविजनी (चवरी बाळगणे), लांब झालर असलेले पांढरे शुभ्र कपडे घालणे; अशा प्रकारच्या स्वतःला सजवण्याच्या आणि सुशोभित करण्याच्या सवयींपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 17. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १७. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यात (तिरच्छानकथा) मग्न राहतात; जसे की – राजकथा (राजांविषयीच्या गोष्टी), चोरकथा (चोरांविषयीच्या गोष्टी), महामात्रकथा (मंत्र्यांविषयीच्या गोष्टी), सेनाकथा (सैन्याविषयीच्या गोष्टी), भयकथा (भीती किंवा संकटांविषयीच्या गोष्टी), युद्धकथा (युद्धांविषयीच्या गोष्टी), अन्नकथा (अन्नाविषयीच्या गोष्टी), पानकथा (पेयांविषयीच्या गोष्टी), वस्त्रकथा (कपड्यांविषयीच्या गोष्टी), शयनकथा (बिछान्यांविषयीच्या गोष्टी), malaकथा (फुलांच्या हारांविषयीच्या गोष्टी), गंधकथा (सुगंधी द्रव्यांविषयीच्या गोष्टी), ज्ञातीकथा (नातेवाईकांविषयीच्या गोष्टी), यानकथा (वाहनांविषयीच्या गोष्टी), ग्रामकथा (गावांविषयीच्या गोष्टी), निगमकथा (कसब्यांविषयीच्या गोष्टी), नगरकथा (शहरांविषयीच्या गोष्टी), जनपदकथा (देशांविषयी/प्रांतांविषयीच्या गोष्टी), स्त्रीकथा (स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी), शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, विशिखाकथा (गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी), कुंभस्थानकथा (पाणवठ्यावरील गोष्टी), पूर्वप्रेतकथा (मृत पूर्वजांविषयीच्या गोष्टी), नानार्थकथा (निरनिराळ्या निरर्थक गोष्टी), लोकाख्यायिका (जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या काल्पनिक गोष्टी), समुद्राख्यायिका (समुद्राविषयीच्या काल्पनिक गोष्टी), इतिभवाभवकथा (प्रगती आणि अधोगतीविषयीच्या निरर्थक गोष्टी); अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 18. ‘‘‘Yathā [Pg.8] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, purevacanīyaṃ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १८. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या वादविवादात (विग्ग्राहिककथा) मग्न राहतात; जसे की – 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो, तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तुझा मार्ग चुकीचा आहे, माझा मार्ग योग्य आहे, माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे, जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास, जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास, तुझा सर्व अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे, तुझ्या युक्तिवादातील दोष मी दाखवून दिले आहेत, तू पराभूत झाला आहेस, आता स्वतःचा युक्तिवाद सिद्ध करण्यासाठी फिरत राहा, जर तुझ्यामध्ये ताकद असेल तर स्वतःची बाजू सोडवून दाखव!'; अशा प्रकारच्या वादविवादांपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 19. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti, seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ ‘‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. १९. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, निरोप पोहोचवणे आणि दूत म्हणून काम करणे यात मग्न राहतात; जसे की – राजे, राजमंत्री, क्षत्रिय, ब्राह्मण, गृहपती आणि राजकुमार यांचे निरोप घेऊन 'इथे जा, तिथे या, हे तिथे घेऊन जा, तिथून हे घेऊन या' अशा प्रकारे निरोप पोहोचवण्याचे काम करतात; अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूत म्हणून काम करण्यापासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. 20. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti, lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca, lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २०. “ज्याप्रमाणे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, भाविकांनी श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, ढोंगीपणा करतात, बढाया मारतात, शकुन-अपशकुन सांगतात, लोकांना फसवून लाभ मिळवण्याचा प्रयत्न करतात आणि एका लाभाने दुसरा लाभ मिळवण्याची इच्छा धरतात; अशा प्रकारच्या ढोंगीपणा आणि फसवणुकीपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत.” हे भिक्षूंनो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना अशा प्रकारे बोलू शकतो. Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ. मध्यम शील समाप्त. Mahāsīlaṃ महा शील 21. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.9], seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २१. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – अंगविद्या (हस्तसामुद्रिक), निमित्तशास्त्र (शकुनशास्त्र), उत्पातशास्त्र (उल्कापातादींचे ज्ञान), स्वप्नशास्त्र, लक्षणशास्त्र (शारीरिक चिन्हांचे शास्त्र), उंदराने कुरतडलेल्या कपड्यांचे शास्त्र, अग्नी-हवन, पळीने (दब्बीने) हवन, भुश्याचे हवन, कणांचे हवन, तांदळाचे हवन, तुपाचे हवन, तेलाचे हवन, मुखाने हवन, रक्ताचे हवन, अंगविद्या (सांध्यांचे ज्ञान), वास्तुविद्या, क्षत्रविद्या (राजकारण), शिवविद्या (स्मशानविद्या), भूतविद्या, भूरीविद्या (भूगर्भातील विद्या), सर्पविद्या, विषविद्या, विंचूविद्या, उंदीरविद्या, पक्षीविद्या, कावळाविद्या, आयुष्यमान सांगण्याची विद्या, बाणांपासून रक्षण करणारी विद्या, मृगचक्र (प्राण्यांच्या आवाजाची विद्या) – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 22. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikālakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २२. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – रत्नांची लक्षणे, कपड्यांची लक्षणे, काठीची लक्षणे, शस्त्रांची लक्षणे, तलवारीची लक्षणे, बाणांची लक्षणे, धनुष्याची लक्षणे, इतर शस्त्रांची लक्षणे, स्त्रियांची लक्षणे, पुरुषांची लक्षणे, मुलांची लक्षणे, मुलींची लक्षणे, दासांची लक्षणे, दासींची लक्षणे, हत्तींची लक्षणे, घोड्यांची लक्षणे, म्हशींची लक्षणे, बैलांची लक्षणे, गाईंची लक्षणे, शेळ्यांची लक्षणे, मेंढ्यांची लक्षणे, कोंबड्यांची लक्षणे, लाव्हा पक्ष्यांची लक्षणे, घोरपडीची लक्षणे, कर्णिका (शिखराची किंवा दागिन्यांची) लक्षणे, कासवांची लक्षणे, मृगांची (प्राण्यांची) लक्षणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 23. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २३. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'राजे (युद्धासाठी) बाहेर पडतील', 'राजे बाहेर पडणार नाहीत', 'अंतर्गत राजे आक्रमण करतील', 'बाह्य राजे माघार घेतील', 'बाह्य राजे आक्रमण करतील', 'अंतर्गत राजे माघार घेतील', 'अंतर्गत राजांचा विजय होईल', 'बाह्य राजांचा पराजय होईल', 'बाह्य राजांचा विजय होईल', 'अंतर्गत राजांचा पराजय होईल', 'अशा प्रकारे या राजाचा विजय होईल आणि त्या राजाचा पराजय होईल' – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 24. ‘‘‘Yathā [Pg.10] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २४. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'चंद्रग्रहण होईल', 'सूर्यग्रहण होईल', 'नक्षत्रग्रहण होईल', 'चंद्र आणि सूर्य आपल्या योग्य मार्गाने जातील', 'चंद्र आणि सूर्य आपल्या अयोग्य मार्गाने जातील', 'नक्षत्रे आपल्या योग्य मार्गाने जातील', 'नक्षत्रे आपल्या अयोग्य मार्गाने जातील', 'उल्कापात होईल', 'दिशादाह होईल', 'भूकंप होईल', 'मेघगर्जना होईल', 'चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांचे उदय, अस्त, मलिन होणे आणि प्रकाशमान होणे होईल'; आणि 'चंद्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'सूर्यग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र-सूर्याच्या योग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र-सूर्याच्या अयोग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रांच्या योग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'नक्षत्रांच्या अयोग्य मार्गाने जाण्याचा असा परिणाम होईल', 'उल्कापाताचा असा परिणाम होईल', 'दिशादाहाचा असा परिणाम होईल', 'भूकंपाचा असा परिणाम होईल', 'मेघगर्जनेचा असा परिणाम होईल', 'चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांच्या उदय, अस्त, मलिन होणे आणि प्रकाशमान होण्याचा असा परिणाम होईल' – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 25. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २५. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – 'चांगला पाऊस पडेल', 'दुष्काळ पडेल', 'सुभिक्षा होईल', 'दुर्भिक्षा होईल', 'सुरक्षितता होईल', 'भय निर्माण होईल', 'रोगराई होईल', 'आरोग्य लाभेल'; तसेच हाताच्या बोटांनी मोजण्याची विद्या, गणित, संख्याशास्त्र, काव्यरचना, लोकायतशास्त्र – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 26. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.11], seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṃkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २६. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्येने (तिरच्छानविज्जेने) आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात; जसे की – विवाह जुळवणे, विवाह करून देणे, ऐक्य घडवणे, विभक्त करणे, संपत्ती गोळा करणे, संपत्ती खर्च करणे, सौभाग्य वाढवणे, दुर्भाग्य आणणे, गर्भपात रोखणे किंवा गर्भ स्थिर करणे, जिभ बांधणे, जबडा बांधणे, हात वळवण्याचा मंत्र, जबडा जड करण्याचा मंत्र, कान बहिरे करण्याचा मंत्र, आरशात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, कुमारीच्या अंगात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, दासीच्या अंगात देव उतरवून प्रश्न विचारणे, सूर्याची उपासना करणे, महाब्रह्माची उपासना करणे, मुखातून अग्नी काढणे, लक्ष्मीचे आवाहन करणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्येपासून आणि मिथ्या उपजीविकेपासून श्रमण गौतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत. हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो। 27. ‘‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato samaṇo gotamo’ti – iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. २७. "किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेल्या अन्नाचे सेवन करून, अशा प्रकारच्या तिरच्छानविज्जा (हीन विद्या) आणि मिच्छाजीव (चुकीच्या उपजीविकेने) आपली उपजीविका चालवतात, जसे की – शांतीकर्म (देवतांना शांत करणे), नवस बोलणे किंवा फेडणे, भूतविद्या, भूरीकर्म (मातीच्या घरात राहून मंत्रविद्या करणे), नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तुकर्म (घर बांधण्यासाठी भूमीचे परीक्षण करणे), वास्तूपरीकर्म (भूमीवर बळी देणे), आचमन (मुखशुद्धी करणे), स्नान घालणे, अग्नीहोत्र (हवन करणे), वमन (उलटी करवणे), विरेचन (जुलाब करवणे), ऊर्ध्वविरेचन (कफ इत्यादी वरून बाहेर काढणे), अधोविरेचन (खालून दोष बाहेर काढणे), शीषविरेचन (डोकेदुखी बरी करणे), कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध (नेत्रतर्पण तेल) तयार करणे, नाकात औषध सोडणे (नस्यकर्म), डोळ्यात जळजळणारे अंजन घालणे, डोळ्यात थंड अंजन घालणे, मोतीबिंदूवर उपचार करणे, शस्त्रक्रिया (शल्यकर्म), बालरोग चिकित्सा, मूळ औषधी देणे, लावलेले औषध काढून घेणे; अशा प्रकारच्या तिरच्छानविज्जा आणि मिच्छाजीवापासून श्रमण गोतम पूर्णपणे अलिप्त आहेत' – हे भिक्खूहो, सामान्य माणूस (पुथुज्जन) तथागतांची स्तुती करताना असे म्हणू शकतो." ‘‘Idaṃ kho, bhikkhave, appamattakaṃ oramattakaṃ sīlamattakaṃ, yena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya. "हे भिक्खूहो, हे केवळ अल्प, कनिष्ठ आणि केवळ शीलविषयक बाबी आहेत, ज्यांच्या आधारे सामान्य माणूस (पुथुज्जन) तथागतांची स्तुती करताना बोलू शकतो." Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ. "महाशील समाप्त झाले." Pubbantakappikā "पुब्बन्तकप्पिका (भूतकाळाविषयी तर्क करणारे)" 28. ‘‘Atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. Katame ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ? २८. "हे भिक्खूहो, असे इतरही धर्म (गुण/सत्य) आहेत जे अत्यंत गंभीर, दुर्बोध (पाहण्यास कठीण), समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काच्या पलीकडचे (अतर्कावचर), सूक्ष्म आणि केवळ पंडितांनाच समजण्यासारखे आहेत; ज्यांना तथागतांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून (साक्षात्कृत करून) प्रगट केले आहे, ज्यांच्या आधारे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे बोलू शकतील. आणि हे भिक्खूहो, ते गंभीर, दुर्बोध, समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत, अतर्कावचर, सूक्ष्म आणि पंडितांनाच समजण्यासारखे धर्म कोणते आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून प्रगट केले आहे, ज्यांच्या आधारे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे बोलू शकतील?" 29. ‘‘Santi[Pg.12], bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino, pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi? २९. "हे भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भूतकाळाविषयी तर्क करणारे (पुब्बन्तकप्पिका) आणि भूतकाळाविषयीच्या मतांना चिकटून राहणारे (पुब्बन्तानुदिट्ठिनो) आहेत. ते भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांच्या (वत्थू) आधारे विविध प्रकारची चुकीची मते (अधिमुत्तिपदानि) मांडतात. आणि ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला अनुसरून भूतकाळाविषयी तर्क करणारे व भूतकाळाविषयीच्या मतांना चिकटून राहणारे बनतात आणि भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांच्या आधारे विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात?" Sassatavādo "सस्सतवादो (शाश्वतवाद)" 30. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi? ३०. "हे भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे शाश्वतवादी (सस्सतवादा) आहेत, जे चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जग हे शाश्वत (नित्य) असल्याचे प्रतिपादन करतात. आणि ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनतात आणि आत्मा व जग हे शाश्वत असल्याचे चार कारणांच्या आधारे प्रतिपादन करतात?" 31. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte ( ) anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ३१. "हे भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र प्रयत्न (आतप्प), दृढ पुरुषार्थ (प्रधान), निरंतर अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त एकाग्रता (चेतोसमाधी) प्राप्त करतो, की चित्त एकाग्र झाल्यावर तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे (पुब्बेनिवास) स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म, अनेक शेकडो जन्म, अनेक हजारो जन्म, अनेक लाखो जन्म – 'त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो आकारासह (तपशीलासह) आणि निर्देशासहित (नावा-गोत्रासह) आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो." ‘‘So evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya [Pg.13] anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti. "तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग हे शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वताच्या शिखरासारखे अचल) आहेत, दाराच्या खांबासारखे स्थिर आहेत. हे प्राणी मात्र एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावत राहतात, संसारचक्रात फिरत राहतात, च्युत (मृत) होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु आत्मा आणि जग हे शाश्वत गोष्टींप्रमाणे सदैव अस्तित्वातच राहतात. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र प्रयत्न, दृढ पुरुषार्थ, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त एकाग्रता प्राप्त करतो, की चित्त एकाग्र झाल्यावर मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, एक लाख जन्म, अनेक शेकडो जन्म, अनेक हजारो जन्म, अनेक लाखो जन्म – त्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझ्या आयुष्याची मर्यादा एवढी होती. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो. अशा प्रकारे मी आकारासह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मला हे समजते की – आत्मा आणि जग हे शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आहेत, दाराच्या खांबासारखे स्थिर आहेत; हे प्राणी मात्र एका जन्मातून दुसऱ्या जन्मात धावत राहतात, संसारचक्रात फिरत राहतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात, परंतु आत्मा आणि जग हे शाश्वत गोष्टींप्रमाणे सदैव अस्तित्वातच राहतात.' हे भिक्खूहो, हे पहिले कारण (स्थान) आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण आणि ब्राह्मण आत्मा व जग हे शाश्वत असल्याचे प्रतिपादन करतात." 32. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ३२. आणि दुसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण उद्योग (आतप्प), प्रयत्न (प्रधान), निरंतर अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता (चेतोसमाधी) प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक संवर्त-विवर्त (जगाचा विनाश आणि उत्पत्तीचा कल्प), दोन संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाच संवर्त-विवर्त, दहा संवर्त-विवर्त – 'त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे.' अशा प्रकारे तो सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ‘‘So [Pg.14] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – ekampi saṃvaṭṭavivaṭṭaṃ dvepi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṃvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni. Amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti. तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते. ते कशामुळे? कारण मी उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक संवर्त-विवर्त, दोन संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाच संवर्त-विवर्त, दहा संवर्त-विवर्त. त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे. अशा प्रकारे मी सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मी हे जाणतो की – आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आणि इंद्रखिलासारखे दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे दुसरे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात. 33. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ३३. आणि तिसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – दहा संवर्त-विवर्त, वीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चाळीस संवर्त-विवर्त – 'त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे.' अशा प्रकारे तो सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ‘‘So [Pg.15] evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisamaṃ. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – dasapi saṃvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni tiṃsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṃvaṭṭavivaṭṭāni – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapannoti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi ‘‘yathā sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito, te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’’nti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti. तो असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते. ते कशामुळे? कारण मी उद्योग, प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता प्राप्त करतो, की ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – दहा संवर्त-विवर्त, वीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चाळीस संवर्त-विवर्त. त्या अमुक जन्मात मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तो मी तिथून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झालो आहे. अशा प्रकारे मी सविस्तर वैशिष्ट्यांसह आणि निर्देशासहित माझ्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. यावरूनच मी हे जाणतो की – आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य आहेत, कूटस्थ आणि इंद्रखिलासारखे दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे तिसरे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात. 34. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī, so takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃ paṭibhānaṃ evamāha – ‘sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito; te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti cavanti upapajjanti, atthitveva sassatisama’nti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti. ३४. आणि चौथ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे, कशाला अनुसरून शाश्वतवादी बनून आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तक्की) आणि मीमांसक (विमंसी) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेले, मीमांसेने अनुसरलेले आणि स्वतःच्या प्रतिभेने सुचलेले असे म्हणतो – 'आत्मा आणि जग शाश्वत आहेत, वंध्य (अपरिवर्तनीय) आहेत, कूटस्थ (पर्वतशिखरासारखे अचल) आणि इंद्रखिलासारखे (स्थिर खांबासारखे) दृढ उभे आहेत. ते प्राणीच धावतात, संसार करतात, च्युत होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; परंतु हे सर्व शाश्वत वस्तूंसारखे सदैव अस्तित्वातच राहते.' भिक्खूहो, हे चौथे कारण (स्थान) आहे, ज्याच्या आधारे, ज्याला अनुसरून काही शाश्वतवादी श्रमण व ब्राह्मण आत्मा आणि जगाला शाश्वत म्हणून प्रतिपादित करतात. 35. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā. ३५. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे शाश्वतवादी असून चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जगाला शाश्वत प्रतिपादित करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत आणि आत्मा व जगाला शाश्वत प्रतिपादित करतात, ते सर्व याच चार कारणांमुळे किंवा यांपैकी एखाद्या कारणाने तसे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही. 36. ‘‘Tayidaṃ[Pg.16], bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti, tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti; tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato. ३६. भिक्खूहो, तथागत हे जाणतात – 'या चुकीच्या दृष्टींचे अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास आणि अशा प्रकारे त्यांना चिकटून राहिल्यास, त्यांची अशी गती होईल आणि परलोकात असा परिणाम होईल.' तथागत हेही जाणतात आणि यापेक्षाही श्रेष्ठ असे काही जाणतात; परंतु त्या ज्ञानाचा ते अभिमान बाळगत नाहीत. आसक्तीरहित असल्यामुळे तथागतांनी स्वतःच परम शांती (निर्वाण) अनुभवली आहे. वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आकर्षण, त्यांचे दोष आणि त्यांच्यापासून सुटका हे यथार्थपणे जाणून, भिक्खूहो, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय पूर्णपणे विमुक्त झाले आहेत. 37. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ३७. भिक्खूहो, हेच ते गंभीर, दुर्लक्ष्य, समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत, केवळ तर्काच्या पलीकडचे, सूक्ष्म आणि केवळ विद्वानांनाच अनुभवता येण्याजोगे धर्म आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून प्रकट केले आहे; आणि ज्यांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील. Paṭhamabhāṇavāro. प्रथम भाणवार (पहिले वाचन समाप्त). Ekaccasassatavādo एकच्चसास्सतावाद (आंशिक शाश्वतवाद) 38. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi? ३८. भिक्खूहो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे आंशिक-शाश्वतवादी आणि आंशिक-अशाश्वतवादी आहेत. ते चार कारणांच्या आधारे आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात. ते पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कोणत्या गोष्टीचा आधार घेऊन किंवा कशाला अनुसरून आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात? 39. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko saṃvaṭṭati. Saṃvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṃvattanikā honti. Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti. ३९. भिक्खूहो, दीर्घ काळानंतर कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा हा लोक संकुचित होतो. जेव्हा हा लोक संकुचित होतो, तेव्हा बहुतेक प्राणी आभास्सर ब्रह्मलोकात जन्माला येतात. तिथे ते मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारे, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारे आणि वैभवशाली रूपात राहतात; आणि ते तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतात. 40. ‘‘Hoti kho so, bhikkhave, samayo, yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṃ loko vivaṭṭati. Vivaṭṭamāne loke suññaṃ brahmavimānaṃ pātubhavati. Atha kho aññataro satto āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjati. So [Pg.17] tattha hoti manomayo pītibhakkho sayaṃpabho antalikkhacaro subhaṭṭhāyī, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhati. ४०. भिक्खूहो, दीर्घ काळानंतर कधीतरी अशी वेळ येते जेव्हा हा लोक पुन्हा विकसित होतो. जेव्हा हा लोक विकसित होतो, तेव्हा एक शून्य ब्रह्मविमान प्रकट होते. त्यानंतर एखादा प्राणी आपल्या आयुष्याचा क्षय झाल्यामुळे किंवा पुण्याचा क्षय झाल्यामुळे आभास्सर लोकातून च्युत होऊन त्या शून्य ब्रह्मविमानात जन्माला येतो. तिथे तो मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारा, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारा आणि वैभवशाली रूपात राहतो; आणि तो तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतो. 41. ‘‘Tassa tattha ekakassa dīgharattaṃ nivusitattā anabhirati paritassanā upapajjati – ‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’nti. Atha aññepi sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā brahmavimānaṃ upapajjanti tassa sattassa sahabyataṃ. Tepi tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṃpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṃ dīghamaddhānaṃ tiṭṭhanti. ४१. तिथे दीर्घकाळ एकटे राहिल्यामुळे त्या प्राण्याच्या मनात असंतोष आणि व्याकुळता निर्माण होते – 'अरेरे! इतर प्राणीही या ठिकाणी आले तर किती बरे होईल!' त्यानंतर इतर प्राणीही आपल्या आयुष्याचा किंवा पुण्याचा क्षय झाल्यामुळे आभास्सर लोकातून च्युत होऊन त्या प्राण्याचे सोबती म्हणून त्या ब्रह्मविमानात जन्माला येतात. ते देखील तिथे मनोमय, प्रीतीचे भक्षण करणारे, स्वयंप्रकाशी, आकाशात विहार करणारे आणि वैभवशाली रूपात राहतात; आणि ते तिथे दीर्घ काळापर्यंत वास्तव्य करतात. 42. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno tassa evaṃ hoti – ‘ahamasmi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Mayā ime sattā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Mamañhi pubbe etadahosi – ‘‘aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti. Iti mama ca manopaṇidhi, ime ca sattā itthattaṃ āgatā’ti. ४२. भिक्खूहो, त्या प्राण्यांमध्ये जो प्राणी सर्वप्रथम जन्माला आला होता, त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, सर्वांवर विजय मिळवणारा, कोणाकडूनही पराभूत न होणारा, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे. हे प्राणी माझ्याद्वारेच निर्माण केले गेले आहेत. ते कशामुळे? कारण पूर्वी माझ्या मनात असा विचार आला होता – "अरेरे! इतर प्राणीही या ठिकाणी आले तर किती बरे होईल!" अशा प्रकारे माझ्या मनातील इच्छेमुळेच हे प्राणी येथे आले आहेत.' ‘‘Yepi te sattā pacchā upapannā, tesampi evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ. Iminā mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā. Taṃ kissa hetu? Imañhi mayaṃ addasāma idha paṭhamaṃ upapannaṃ, mayaṃ panamha pacchā upapannā’ti. आणि जे प्राणी नंतर जन्माला आले, त्यांच्या मनातही असाच विचार येतो – 'हे पूजनीय ब्रह्मा आहेत, महाब्रह्मा आहेत, सर्वांवर विजय मिळवणारे, कोणाकडूनही पराभूत न होणारे, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ते, निर्माते, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचे पिता आहेत. या पूजनीय ब्रह्मदेवानेच आपली निर्मिती केली आहे. ते कशामुळे? कारण आम्ही यांना येथे सर्वप्रथम जन्माला आलेले पाहिले आहे, आणि आम्ही तर नंतर जन्माला आलो आहोत.' 43. ‘‘Tatra, bhikkhave, yo so satto paṭhamaṃ upapanno, so dīghāyukataro ca hoti vaṇṇavantataro ca mahesakkhataro ca. Ye pana te sattā pacchā upapannā, te appāyukatarā ca honti dubbaṇṇatarā ca appesakkhatarā ca. ४३. भिक्खूहो, त्या प्राण्यांमध्ये जो प्राणी सर्वप्रथम जन्माला आला होता, तो अधिक दीर्घायुषी, अधिक रूपवान आणि अधिक प्रभावशाली असतो. परंतु जे प्राणी नंतर जन्माला आले, ते कमी आयुष्याचे, कमी रूपवान आणि कमी प्रभावशाली असतात. 44. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno [Pg.18] ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. ४४. भिक्खूहो, अशी शक्यता असते की, एखादा प्राणी त्या लोकावरून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात जन्माला येतो. या लोकात आल्यानंतर तो गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून अनगारिक होतो. गृहस्थाश्रमातून बाहेर पडून अनगारिक झाल्यानंतर, तो तीव्र पुरुषार्थ, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीच्या अवस्थेत त्याला आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण होते, परंतु त्यापूर्वीच्या जन्मांचे स्मरण होत नाही. ‘‘So evamāha – ‘yo kho so bhavaṃ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ, yena mayaṃ bhotā brahmunā nimmitā, so nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ye pana mayaṃ ahumhā tena bhotā brahmunā nimmitā, te mayaṃ aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ kho, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti. तो असे म्हणतो – 'ते जे पूजनीय ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सर्वांवर विजय मिळवणारे, कोणाकडूनही पराभूत न होणारे, सर्वदर्शी, सर्वांना आपल्या नियंत्रणात ठेवणारे, ईश्वर, कर्ते, निर्माते, सर्वश्रेष्ठ, व्यवस्थापक, ध्यान-समाधीत निपुण आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचे पिता आहेत, ज्या पूजनीय ब्रह्मदेवाने आपली निर्मिती केली आहे, ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आम्ही, ज्यांची निर्मिती त्या पूजनीय ब्रह्मदेवाने केली आहे, आम्ही अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी, च्युत होण्याच्या स्वभावाचे आहोत आणि म्हणूनच या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्खूहो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन आणि ज्याला अनुसरून काही श्रमण आणि ब्राह्मण आंशिक-शाश्वतवादी व आंशिक-अशाश्वतवादी बनतात आणि आत्मा व जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात. 45. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, khiḍḍāpadosikā nāma devā, te ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti. ४५. दुसऱ्या प्रकारात, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कोणत्या गोष्टीचा आधार घेऊन किंवा कशाला अनुसरून आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत आणि अंशतः अशाश्वत प्रतिपादित करतात? भिक्खूहो, 'खि़ड्ढापदोसिक' नावाचे देव आहेत. ते अतिप्रमाणात हास्य, विनोद आणि क्रीडारूपी आनंदात मग्न राहतात. अतिप्रमाणात हास्य, विनोद आणि क्रीडारूपी आनंदात मग्न राहिल्यामुळे त्यांची स्मृती नष्ट होते. स्मृती नष्ट झाल्यामुळे ते देव त्या देवलोकातून च्युत होतात. 46. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. ४६. भिक्षूंनो, अशी परिस्थिती संभवते की, एखादा प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात येतो. या मनुष्यलोकात आल्यावर तो घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतो. गृहहीन प्रव्रजित झाल्यावर तो उद्योग (आतप), दृढ प्रयत्न (प्रधान), अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाले असता तो आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण करू शकतो, परंतु त्याहून अधिक पूर्वीचे स्मरण करू शकत नाही. ‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na khiḍḍāpadosikā, te na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṃ na ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati na sammussati. Satiyā [Pg.19] asammosā te devā tamhā kāyā na cavanti; niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā khiḍḍāpadosikā, te mayaṃ ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharimhā. Tesaṃ no ativelaṃ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṃ viharataṃ sati sammussati. Satiyā sammosā evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti. तो असे म्हणतो – 'जे पूजनीय देव 'खिढ्ढापदोसिक' (क्रीडेत मग्न होऊन नष्ट होणारे) नाहीत, ते अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहत नाहीत. अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न न राहिल्यामुळे त्यांची स्मृती नष्ट होत नाही. स्मृती नष्ट न झाल्यामुळे ते देव त्या शरीरातून च्युत होत नाहीत; ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आपण जे 'खिढ्ढापदोसिक' होतो, आपण अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहिलो. अतिवेळ हास्य, क्रीडा आणि विलासात मग्न राहिल्यामुळे आपली स्मृती नष्ट झाली. स्मृती नष्ट झाल्यामुळे आपण त्या शरीरातून च्युत झालो, आणि अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी व च्युत होण्याच्या स्वभावाचे होऊन या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात. 47. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Santi, bhikkhave, manopadosikā nāma devā, te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsenti. Te aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Te devā tamhā kāyā cavanti. ४७. तिसऱ्या प्रकारात पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात? भिक्षूंनो, 'मनोपदोसिक' (मनात द्वेष निर्माण झाल्याने नष्ट होणारे) नावाचे देव आहेत. ते अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहतात. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिल्यामुळे त्यांचे एकमेकांबद्दलचे चित्त दूषित होते. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित झाल्यामुळे ते थकलेल्या शरीराचे आणि थकलेल्या चित्ताचे होतात. त्यामुळे ते देव त्या शरीरातून च्युत होतात. 48. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte taṃ pubbenivāsaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. ४८. भिक्षूंनो, अशी परिस्थिती संभवते की, एखादा प्राणी त्या शरीरातून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात येतो. या मनुष्यलोकात आल्यावर तो घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतो. गृहहीन प्रव्रजित झाल्यावर तो उद्योग (आतप), दृढ प्रयत्न (प्रधान), अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाले असता तो आपल्या पूर्वजन्माचे स्मरण करू शकतो, परंतु त्याहून अधिक पूर्वीचे स्मरण करू शकत नाही. ‘‘So evamāha – ‘ye kho te bhonto devā na manopadosikā, te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyanti. Te nātivelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni nappadūsenti. Te aññamaññaṃ appaduṭṭhacittā akilantakāyā akilantacittā. Te devā tamhā kāyā na cavanti, niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ye pana mayaṃ ahumhā manopadosikā, te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyimhā. Te mayaṃ ativelaṃ aññamaññaṃ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsimhā, te mayaṃ aññamaññaṃ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Evaṃ mayaṃ tamhā kāyā cutā aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṃ āgatā’ti[Pg.20]. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti. तो असे म्हणतो – 'जे पूजनीय देव 'मनोपदोसिक' नाहीत, ते अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत नाहीत. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने न पाहिल्यामुळे त्यांचे एकमेकांबद्दलचे चित्त दूषित होत नाही. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित न झाल्यामुळे ते न थकलेल्या शरीराचे आणि न थकलेल्या चित्ताचे असतात. ते देव त्या शरीरातून च्युत होत नाहीत; ते नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहेत आणि ते सदैव तसेच राहतील. परंतु आपण जे 'मनोपदोसिक' होतो, आपण अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिलो. अतिवेळ एकमेकांकडे ईर्षेने पाहत राहिल्यामुळे आपण एकमेकांबद्दल चित्त दूषित केले. एकमेकांबद्दल चित्त दूषित झाल्यामुळे आपण थकलेल्या शरीराचे आणि थकलेल्या चित्ताचे झालो. अशा प्रकारे आपण त्या शरीरातून च्युत झालो, आणि अनित्य, अध्रुव, अल्पायुषी व च्युत होण्याच्या स्वभावाचे होऊन या मनुष्यलोकात आलो आहोत.' भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात. 49. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘yaṃ kho idaṃ vuccati cakkhuṃ itipi sotaṃ itipi ghānaṃ itipi jivhā itipi kāyo itipi, ayaṃ attā anicco addhuvo asassato vipariṇāmadhammo. Yañca kho idaṃ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti. ४९. चौथ्या प्रकारात पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तर्कवादी (तक्की) आणि विचारवंत (विमंसी) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेले, विचाराने शोधलेले आणि स्वतःच्या प्रतिभेने सुचलेले मत असे मांडतो – 'ज्याला डोळा, कान, नाक, जीभ किंवा शरीर म्हटले जाते, तो हा आत्मा अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत आणि परिवर्तनशील स्वभावाचा आहे. परंतु ज्याला चित्त, मन किंवा विज्ञान म्हटले जाते, तो हा आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अपरिवर्तनशील आहे आणि वो सदैव तसाच राहील.' भिक्षूंनो, हे चौथे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात. 50. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā. ५०. भिक्षूंनो, या चार कारणांमुळेच ते श्रमण व ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण स्वतःला आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत मानतात, ते सर्व या चार कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच तसे मानतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही. 51. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato. ५१. भिक्षूंनो, तथागत हे चांगल्या प्रकारे जाणतात की – 'या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे आग्रह धरल्यास अशी गती होते आणि परलोकात असा परिणाम होतो.' तथागत हेही जाणतात, आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असे काही जाणतात. परंतु ते त्या ज्ञानाचा अभिमान बाळगत नाहीत (त्याला चिकटून राहत नाहीत). आसक्ती न बाळगल्यामुळे त्यांना स्वतःच (प्रत्यक्ष) शांतीचा (निर्वाणाचा) अनुभव आला आहे. वेदनांची उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (अस्तंगम), त्यांचे आकर्षण (आस्वाद), त्यांचे दुष्परिणाम (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत. 52. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ [Pg.21] abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ५२. भिक्षूंनो, हेच ते धर्म आहेत जे गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुरनुबोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), अतर्कावचर (केवळ तर्काने न समजणारे), निपुण (सूक्ष्म) आणि पंडितांनाच समजण्याजोगे आहेत, ज्यांना तथागतांनी स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्रगट केले आहे; आणि ज्या धर्मांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील. Antānantavādo अंतानंतवाद (मर्यादित आणि अमर्यादित सिद्धांत) 53. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi? ५३. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे अंत-अनंतवादी (जगाला मर्यादा असणारे व नसणारे मानणारे) आहेत, जे चार कारणांच्या आधारे जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून चार कारणांच्या आधारे जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात?” 54. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharati. ५४. “भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो या जगाला मर्यादित (अंत असणारे) मानून विहार करतो.” ‘‘So evamāha – ‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte antasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ayaṃ loko parivaṭumo’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti. “तो असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी या जगाला मर्यादित मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे.’ भिक्षूंनो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.” 55. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharati. ५५. “आणि दुसऱ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो या जगाला अनंत (मर्यादा नसणारे) मानून विहार करतो.” ‘‘So evamāha – ‘ananto ayaṃ loko apariyanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Ananto ayaṃ loko apariyanto. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi[Pg.22], yathāsamāhite citte anantasaññī lokasmiṃ viharāmi. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā ananto ayaṃ loko apariyanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti. “तो असे म्हणतो – ‘हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी या जगाला अनंत मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे.’ भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.” 56. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharati, tiriyaṃ anantasaññī. ५६. “आणि तिसऱ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने तो वर आणि खाली जगाला मर्यादित मानून विहार करतो, आणि आजूबाजूला अनंत मानून विहार करतो.” ‘‘So evamāha – ‘antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Antavā ca ayaṃ loko ananto ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusāmi, yathāsamāhite citte uddhamadho antasaññī lokasmiṃ viharāmi, tiriyaṃ anantasaññī. Imināmahaṃ etaṃ jānāmi – yathā antavā ca ayaṃ loko ananto cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti. “तो असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. आणि जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे. ते कशामुळे? कारण मी तीव्र उद्योग, दृढ प्रयत्न, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद आणि सम्यक मनसिकार यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-समाधी प्राप्त केली आहे, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने मी वर आणि खाली जगाला मर्यादित मानून विहार करतो, आणि आजूबाजूला अनंत मानून विहार करतो. यावरूनच मला हे समजते की हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे.’ भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.” 57. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘nevāyaṃ loko antavā, na panānanto. Ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ayaṃ loko parivaṭumo’’ti, tesaṃ musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘ananto ayaṃ loko apariyanto’’ti, tesampi musā. Yepi te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘antavā ca ayaṃ loko ananto cā’’ti, tesampi musā. Nevāyaṃ loko antavā[Pg.23], na panānanto’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti. ५७. “आणि चौथ्या बाबतीत, ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाला अनुसरून जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात? भिक्षूंनो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तर्क करणारा) आणि मीमांसक (विचार करणारा) असतो. तो तर्काने सिद्ध केलेल्या, मीमांसेने शोधलेल्या स्वतःच्या प्रतिभेतून असे म्हणतो – ‘हे जग मर्यादितही नाही आणि अनंतही नाही. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादित आणि गोलाकार वेढलेले आहे”, त्यांचे म्हणणे खोटे आहे. जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग अनंत आणि अमर्याद आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. आणि जे श्रमण व ब्राह्मण असे म्हणतात की, “हे जग मर्यादितही आहे आणि अनंतही आहे”, त्यांचे म्हणणेही खोटे आहे. म्हणून हे जग मर्यादितही नाही आणि अनंतही नाही.’ भिक्षूंनो, हे चौथे कारण आहे, ज्याचा आश्रय घेऊन, ज्याला अनुसरून काही अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात.” 58. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā. ५८. “भिक्षूंनो, हेच ते चार मार्ग आहेत ज्यांद्वारे ते अंत-अनंतवादी श्रमण व ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण जगाच्या अंत आणि अनंताचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या चार कारणांद्वारेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणाद्वारेच करतात; याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही.” 59. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato. ५९. “भिक्षूंनो, तथागत हे जाणतात की – ‘या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे चुकीचा अभिनिवेश ठेवल्यास, अशी गती होते आणि परलोकात असा परिणाम होतो.’ तथागत हेही जाणतात, आणि यापेक्षाही अधिक श्रेष्ठ असे काही जाणतात. ते जाणूनही ते त्याचा चुकीचा अभिनिवेश बाळगत नाहीत. आसक्ती न बाळगल्यामुळे त्यांना स्वतःच निर्वाण प्रत्यक्ष ज्ञात झाले आहे. भिक्षूंनो, वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे आस्वाद्य (सुखद पैलू), त्यांचे दुष्परिणाम आणि त्यांच्यापासून सुटका (निःसरण) हे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत.” 60. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ६०. “भिक्षूंनो, हेच ते गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दुर्बोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), तर्कातीत, सूक्ष्म आणि केवळ विद्वानांनाच समजण्याजोगे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून प्रकट केले आहेत, आणि ज्यांच्या आधारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.” Amarāvikkhepavādo अमराविक्षेपवाद 61. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā, tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi? ६१. भिक्षूंनो, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे अमराविक्षेपिक (निसरड्या माशासारखे निसटणारे किंवा अनिश्चित बोलणारे) आहेत. जेव्हा त्यांना वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले जातात, तेव्हा ते चार कारणांमुळे शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात. ते पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता चार कारणांमुळे शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात? 62. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ [Pg.24] kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘idaṃ kusala’nti vā byākareyyaṃ, ‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, taṃ mamassa musā. Yaṃ mamassa musā, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto so mamassa antarāyo’ti. Iti so musāvādabhayā musāvādaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ. ६२. इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर ते माझे असत्य ठरेल. जे माझे असत्य ठरेल, तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, असत्य बोलण्याच्या भयाने आणि असत्य बोलण्याच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे पहिले कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात. 63. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto, ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’nti vā byākareyyaṃ, tattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā. Yattha me assa chando vā rāgo vā doso vā paṭigho vā, taṃ mamassa upādānaṃ. Yaṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so upādānabhayā upādānaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā [Pg.25] tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ. ६३. आणि दुसऱ्या प्रसंगी, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात? इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर त्याविषयी माझ्या मनात छंद (इच्छा), राग (आसक्ती), द्वेष किंवा प्रतिघ (क्रोध) उत्पन्न होईल. ज्या विषयात माझ्या मनात छंद, राग, द्वेष किंवा प्रतिघ उत्पन्न होईल, ते माझे उपादान (आसक्ती) ठरेल. जे माझे उपादान ठरेल, तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, उपादानाच्या भयाने आणि उपादानाच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे दुसरे कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात. 64. ‘‘Tatiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘idaṃ kusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa evaṃ hoti – ‘ahaṃ kho ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi, ‘‘idaṃ akusala’nti yathābhūtaṃ nappajānāmi. Ahañce kho pana ‘‘idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ akusala’’nti yathābhūtaṃ appajānanto ‘‘idaṃ kusala’’nti vā byākareyyaṃ, ‘‘idaṃ akusala’’nti vā byākareyyaṃ. Santi hi kho samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā, te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ. Ye maṃ tattha samanuyuñjeyyuṃ samanugāheyyuṃ samanubhāseyyuṃ, tesāhaṃ na sampāyeyyaṃ. Yesāhaṃ na sampāyeyyaṃ, so mamassa vighāto. Yo mamassa vighāto, so mamassa antarāyo’ti. Iti so anuyogabhayā anuyogaparijegucchā nevidaṃ kusalanti byākaroti, na panidaṃ akusalanti byākaroti, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘evantipi me no; tathātipi me no; aññathātipi me no; notipi me no; no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ. ६४. आणि तिसऱ्या प्रसंगी, पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण कशाचा आधार घेऊन, कशाला उद्देशून अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात? इथे, भिक्षूंनो, एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण 'हे कुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'हे अकुशल आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे जाणत नाही. जर मी "हे कुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता आणि "हे अकुशल आहे" हे यथार्थपणे न जाणता, "हे कुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले किंवा "हे अकुशल आहे" असे स्पष्टीकरण दिले, तर (अडचण होईल). कारण असे काही श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे पंडित, निपुण, परमतांचे जाणकार आणि केसाचे दोन भाग करणाऱ्या धनुर्धरांसारखे आहेत. ते आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या चुकीच्या मतांचे खंडन करत फिरतात. ते मला या विषयावर प्रश्न विचारतील, माझ्या कारणांची चौकशी करतील आणि माझ्याशी वाद घालतील. जे मला प्रश्न विचारतील, चौकशी करतील आणि वाद घालतील, त्यांना मी समाधानकारक उत्तर देऊ शकणार नाही. जर मी समाधानकारक उत्तर देऊ शकलो नाही, तर तो माझा मनस्ताप होईल. जो माझा मनस्ताप होईल, तो माझ्यासाठी अडथळा ठरेल.' अशा प्रकारे, वादविवादाच्या भयाने आणि वादविवादाच्या तिटकाऱ्यामुळे, तो 'हे कुशल आहे' असेही सांगत नाही आणि 'हे अकुशल आहे' असेही सांगत नाही. वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारला असता, तो शब्दांचा विक्षेप करतो, अमराविक्षेप करतो – 'माझे मत असेही नाही; माझे मत तसेही नाही; माझे मत अन्य प्रकारेही नाही; माझे मत नाही असेही नाही; आणि माझे मत नाही असे नाही, असेही नाही.' भिक्षूंनो, हे तिसरे कारण आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला उद्देशून काही श्रमण आणि ब्राह्मण अमराविक्षेपिक बनतात आणि वेगवेगळ्या विषयांवर प्रश्न विचारले असता शब्दांचा विक्षेप करतात, अमराविक्षेप करतात. 65. ‘‘Catutthe ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā mando hoti momūho. So mandattā momūhattā tattha tattha pañhaṃ puṭṭho samāno vācāvikkhepaṃ āpajjati amarāvikkhepaṃ – ‘atthi paro loko’ti iti ce maṃ pucchasi, ‘atthi paro loko’ti iti ce me [Pg.26] assa, ‘atthi paro loko’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. ‘Natthi paro loko…pe… ‘atthi ca natthi ca paro loko…pe… ‘nevatthi na natthi paro loko…pe… ‘atthi sattā opapātikā …pe… ‘natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… ‘nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… ‘atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti ce me assa, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti te naṃ byākareyyaṃ, ‘evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. Idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ. ६५. आणि चौथ्या वादात, ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अमराविक्खेपिक' (निसरड्या माशासारखे निसटणारे किंवा अनिश्चित मत मांडणारे) बनतात आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण मंद आणि अत्यंत मूढ असतो. तो आपल्या मंदतेमुळे आणि मूढतेमुळे वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतो — 'परलोक आहे का?' असे जर तू मला विचारलेस, आणि 'परलोक आहे' असे माझे मत असते, तर मी तुला 'परलोक आहे' असे उत्तर दिले असते. परंतु माझे मत असेही नाही (की परलोक आहे), तसेही नाही (की परलोक नाही), अन्यथा (वेगळे) देखील नाही, 'नाही' असेही नाही, आणि 'नाही असे नाही' असेही नाही. 'परलोक नाही का?'... 'परलोक आहे आणि नाही दोन्ही आहे का?'... 'परलोक नाही आणि नाही असेही नाही का?'... 'औपपातिक (स्वयं-उत्पन्न) प्राणी असतात का?'... 'औपपातिक प्राणी नसतात का?'... 'औपपातिक प्राणी असतात आणि नसतात दोन्ही का?'... 'औपपातिक प्राणी नसतात आणि नसतात असेही नाही का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो आणि नसतो दोन्ही का?'... 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो आणि नसतो असेही नाही का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतात दोन्ही का?'... 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही का?' असे जर तू मला विचारलेस, आणि 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही' असे माझे मत असते, तर मी तुला 'तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नसतात असेही नाही' असे उत्तर दिले असते. परंतु माझे मत असेही नाही, तसेही नाही, अन्यथा देखील नाही, 'नाही' असेही नाही, आणि 'नाही असे नाही' असेही नाही. भिक्खूहो, हे चौथे स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' बनतात आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात। 66. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ, sabbe te imeheva catūhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ६६. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'अमराविक्खेपिक' आहेत, वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता या चार कारणांमुळे शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' आहेत आणि वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता शब्दांचा खेळ करून धरसोडीची उत्तरे देतात, ते सर्व या चार कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही... (पे)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील। Adhiccasamuppannavādo अधिच्चसमुप्पन्नवाद (आकस्मिक किंवा अहेतुक उत्पत्तीचा सिद्धांत) 67. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā [Pg.27] kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi? ६७. भिक्खूहो, काही श्रमण-ब्राह्मण असे आहेत जे 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (आकस्मिक उत्पत्तीवादी) आहेत, जे दोन कारणांवरून आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक (अहेतुक) मानतात. ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि दोन कारणांवरून आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात? 68. ‘‘Santi, bhikkhave, asaññasattā nāma devā. Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṃ āgacchati. Itthattaṃ āgato samāno agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. Agārasmā anagāriyaṃ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṃ cetosamādhiṃ phusati, yathāsamāhite citte saññuppādaṃ anussarati, tato paraṃ nānussarati. So evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko ca. Taṃ kissa hetu? Ahañhi pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’ti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti. ६८. भिक्खूहो, 'असंज्ञसत्त' (संज्ञा नसलेले किंवा चेतना नसलेले) नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्यामध्ये संज्ञेचा (चेतनेचा) उदय होतो, तेव्हा ते देव त्या लोकांतून च्युत होतात (मरण पावतात). भिक्खूहो, अशी शक्यता असते की, एखादा प्राणी त्या लोकांतून च्युत होऊन या मनुष्यलोकात जन्म घेतो. या लोकात आल्यावर तो गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून बेघर होऊन प्रव्रज्या घेतो. गृहस्थाश्रमाचा त्याग करून प्रव्रजित झाल्यावर, तो तीव्र प्रयत्न, दृढ साधना, निरंतर अभ्यास, अप्रमाद (जागरूकता) आणि सम्यक मनसिकार (योग्य विचार) यांच्या बळावर अशा प्रकारची चित्त-एकाग्रता (समाधी) प्राप्त करतो, ज्या समाधीयुक्त चित्ताने त्याला केवळ संज्ञेच्या उदयाचेच (या जन्मातील पहिल्या चेतनेचे) स्मरण होते, परंतु त्यापूर्वीचे काहीही स्मरण होत नाही. तो असे म्हणतो — 'आत्मा आणि जग हे आकस्मिकपणे (अहेतुक) उत्पन्न झाले आहेत. ते कशामुळे? कारण मी पूर्वी नव्हतो; तो मी पूर्वी नसतानाही आता अस्तित्वात आलो आहे.' भिक्खूहो, हे पहिले स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात। 69. ‘‘Dutiye ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti? Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā takkī hoti vīmaṃsī. So takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ evamāha – ‘adhiccasamuppanno attā ca loko cā’ti. Idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ, yaṃ āgamma yaṃ ārabbha eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti. ६९. आणि दुसऱ्या वादात, ते पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण कोणत्या कारणास्तव, कशाचा आधार घेऊन 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात? भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण तार्किक (तर्क करणारा) आणि मीमांसक (विचार करणारा) असतो. तो स्वतःच्या तर्काने आणि मीमांसेने सिद्ध केलेले स्वतःचे मत मांडतो की — 'आत्मा आणि जग हे आकस्मिकपणे उत्पन्न झाले आहेत.' भिक्खूहो, हे दुसरे स्थान आहे, ज्याचा आधार घेऊन, ज्याला अनुसरून काही श्रमण-ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' बनतात आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात। 70. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti, sabbe te imeheva dvīhi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ७०. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'अधिच्चसमुप्पन्निक' आहेत, या दोन कारणांमुळे आत्मा आणि जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'अधिच्चसमुप्पन्निक' आहेत आणि आत्मा व जगाची उत्पत्ती आकस्मिक मानतात, ते सर्व या दोन कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे मानतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही... (पे)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची खरी आणि यथायोग्य स्तुती करणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील। 71. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.28] vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantamārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva aṭṭhārasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā. ७१. भिक्खूहो, ते श्रमण-ब्राह्मण जे 'पुब्बन्तकप्पिक' (भूतकाळाविषयी कल्पना करणारे) आणि 'पुब्बन्तानुदिट्ठिनो' (भूतकाळाविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे) आहेत, ते भूतकाळाला अनुसरून अठरा कारणांवरून विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण 'पुब्बन्तकप्पिक' आणि 'पुब्बन्तानुदिट्ठिनो' आहेत आणि भूतकाळाला अनुसरून विविध प्रकारची चुकीची मते मांडतात, ते सर्व या अठरा कारणांमुळेच किंवा यांपैकी एखाद्या कारणामुळेच असे करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण नाही। 72. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato. ७२. “भिक्षूंनो, तथागत हे जाणतात – ‘या दृष्टींचे (मतांचे) अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास, अशा प्रकारे त्यांना चिकटून राहिल्यास, अशी गती होते आणि असा परलोक (भविष्य) प्राप्त होतो.’ तथागत हेही जाणतात आणि याहूनही श्रेष्ठ जे आहे तेही जाणतात. ते जाणूनही ते त्याला चिकटून राहत नाहीत (आसक्त होत नाहीत). आसक्त न झाल्यामुळे त्यांना स्वतःच निर्वाणाची (शांतीची) अनुभूती झाली आहे. भिक्षूंनो, वेदनांची उत्पत्ती (समुदय), त्यांचा अस्त (लय), त्यांचे आस्वादन (सुखद बाजू), त्यांचे दुष्परिणाम (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून सुटका (निस्सरण) हे यथार्थपणे जाणून, तथागत कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) विमुक्त झाले आहेत.” 73. ‘‘Ime kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ७३. “भिक्षूंनो, हेच ते गंभीर, दुर्दर्शक (पाहण्यास कठीण), दुर्बोध (समजण्यास कठीण), शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काच्या पलीकडचे (अतर्कावचर), सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच अनुभवता येण्याजोगे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात करून प्रगट केले आहेत; आणि ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.” Dutiyabhāṇavāro. दुसरा भाणवार (दुसरा भाग समाप्त). Aparantakappikā अपरंतकप्पिका (भविष्याविषयी विचार करणारे) 74. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino, aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi? ७४. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे भविष्याविषयी विचार करणारे (अपरंतकप्पिका) व भविष्याविषयीच दृष्टी बाळगणारे (अपरंतानुदिट्ठिनो) आहेत. ते भविष्याला अनुसरून चव्वेचाळीस मुद्द्यांच्या (वस्तूंच्या) आधारे विविध प्रकारची मते मांडतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे भविष्याविषयी विचार करणारे व भविष्याविषयी दृष्टी बाळगणारे बनून, भविष्याला अनुसरून चव्वेचाळीस मुद्द्यांच्या आधारे विविध प्रकारची मते मांडतात?” Saññīvādo संज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा असण्याविषयीचा वाद) 75. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Te [Pg.29] ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi? ७५. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञी (सचेतन/संज्ञा असलेला) असतो असा वाद मांडणारे (संज्ञीवादा) आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून सोळा मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञी असतो असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून सोळा मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?” 76. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti… ekattasaññī attā hoti… nānattasaññī attā hoti… parittasaññī attā hoti… appamāṇasaññī attā hoti… ekantasukhī attā hoti… ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā hoti. Adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā saññī’ti naṃ paññapenti. ७६. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी (भौतिक रूप असलेला) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी (अविनाशी) राहतो आणि संज्ञी (सचेतन) असतो.’ ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा अरूपी (अभौतिक) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञी असतो.’ ‘आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... पे... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान (मर्यादित) असतो... आत्मा अनंत (अमर्यादित) असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो... आत्मा एकत्वसंज्ञी (एकच संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा नानात्वसंज्ञी (विविध संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा परित्तसंज्ञी (मर्यादित संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा अप्रमाणसंज्ञी (अमर्यादित संज्ञा असलेला) असतो... आत्मा एकांतसुखी (केवळ सुखी) असतो... आत्मा एकांतदुःखी (केवळ दुःखी) असतो... आत्मा सुखदुःखी (सुख आणि दुःख दोन्ही असलेला) असतो... आत्मा अदुःखमसुखी (सुखही नसलेला आणि दुःखही नसलेला) असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञी असतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.” 77. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva soḷasahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ७७. “भिक्षूंनो, या सोळा मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञी असतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या सोळा मुद्द्यांच्या आधारेच किंवा यांपैकी एखाद्या मुद्द्याच्या आधारेच करतात. याबाहेर कोणताही मार्ग नाही... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.” Asaññīvādo असंज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा नसण्याविषयीचा वाद) 78. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi? ७८. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा असंज्ञी (अचेतन/संज्ञा नसलेला) असतो असा वाद मांडणारे (असंज्ञीवादा) आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा असंज्ञी असतो असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?” 79. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti…pe… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā asaññī’ti naṃ paññapenti. ७९. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी (संज्ञा नसलेला) असतो.’ ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा अरूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी असतो.’ ‘आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... पे... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान असतो... आत्मा अनंत असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि असंज्ञी असतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.” 80. ‘‘Imehi [Pg.30] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena, natthi ito bahiddhā…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ८०. “भिक्षूंनो, या आठ मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा असंज्ञी असतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला असंज्ञी मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या आठ मुद्द्यांच्या आधारेच किंवा यांपैकी एखाद्या मुद्द्याच्या आधारेच करतात. याबाहेर कोणताही मार्ग नाही... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.” Nevasaññīnāsaññīvādo नैवसंज्ञीनासंज्ञीवाद (मृत्य्यूनंतर संज्ञा असणाराही नाही आणि संज्ञा नसणाराही नाही असा वाद) 81. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā, uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi? ८१. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे (उद्धमाघातनिका) आणि मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो (नैवसंज्ञीनासंज्ञीवादा) असा वाद मांडणारे आहेत. ते मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असा वाद मांडणारे बनून, मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून आठ मुद्द्यांच्या आधारे त्याचे प्रतिपादन करतात?” 82. ‘‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti ‘arūpī attā hoti…pe… rūpī ca arūpī ca attā hoti… nevarūpī nārūpī attā hoti… antavā attā hoti… anantavā attā hoti… antavā ca anantavā ca attā hoti… nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā nevasaññīnāsaññī’ti naṃ paññapenti. ८२. “ते प्रतिपादन करतात की, ‘आत्मा रूपी असतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो.’ ‘आत्मा अरूपी असतो... पे... आत्मा रूपी व अरूपी दोन्ही असतो... आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो... आत्मा अंतवान असतो... आत्मा अनंत असतो... आत्मा अंतवान व अनंत दोन्ही असतो... आत्मा अंतवानही नसतो आणि अनंतही नसतो, मृत्यूनंतर निरोगी राहतो आणि संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो’ असे ते प्रतिपादन करतात.” 83. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva aṭṭhahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ८३. “भिक्षूंनो, या आठ मुद्द्यांच्या आधारे ते मृत्यूनंतर अस्तित्वाची धारणा ठेवणारे व आत्मा संज्ञीही नसतो व असंज्ञीही नसतो असा वाद मांडणारे श्रमण व ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून त्याचे प्रतिपादन करतात. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण मृत्यूनंतर आत्म्याला संज्ञीही नाही व असंज्ञीही नाही असे मानून त्याचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व या आठ मुद्द्यांच्या आधारेच करतात... पे... ज्यांच्याद्वारे तथागतांची यथार्थ स्तुती करू इच्छिणारे लोक योग्य प्रकारे स्तुती करू शकतील.” Ucchedavādo उच्छेदवाद (मृत्य्यूनंतर सर्व नष्ट होते असा वाद) 84. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Te ca bhonto [Pg.31] samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi? ८४. “भिक्षूंनो, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे उच्छेदवादी (मृत्य्यूनंतर सर्व नष्ट होते असे मानणारे) आहेत. ते विद्यमान प्राण्याचा उच्छेद (नाश), विनाश आणि विभव (अस्तित्व संपुष्टात येणे) सात मुद्द्यांच्या आधारे प्रतिपादित करतात. ते पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण कशाचा आश्रय घेऊन, कशाच्या आधारे उच्छेदवादी बनून, विद्यमान प्राण्याचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात मुद्द्यांच्या आधारे प्रतिपादित करतात?” 85. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘yato kho, bho, ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ८५. भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण असा प्रतिपादन करणारा व अशी दृष्टी बाळगणारा असतो – 'हे महाशयानो, जेव्हा हा रूपी (भौतिक), चार महाभूतांनी बनलेला, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेला आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही; हे महाशयानो, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे (अस्तित्वहीनतेचे) प्रतिपादन करतात. 86. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī kāmāvacaro kabaḷīkārāhārabhakkho. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ८६. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक दिव्य, रूपी, कामावचर आणि कबाळीकार आहार भक्षण करणारा आत्मा आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 87. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā dibbo rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ८७. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक दिव्य, रूपी, मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि परिपूर्ण इंद्रिये असलेला आत्मा आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 88. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā [Pg.32] sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ananto ākāso’’ti ākāsānañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ८८. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांच्या पलीकडे जाऊन, प्रतिघसंज्ञांच्या अस्तामुळे आणि नानात्वसंज्ञांकडे मन न वळवल्यामुळे, "आकाश अनंत आहे" अशा भावनेने आकासानञ्चायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 89. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti viññāṇañcāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ८९. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचा अतिक्रम करून, "विज्ञान अनंत आहे" अशा भावनेने विञ्ञाणञ्चायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 90. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, so attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘natthi kiñcī’’ti ākiñcaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ९०. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचा अतिक्रम करून, "काहीही नाही" अशा भावनेने आकिञ्चञ्ञायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 91. ‘Tamañño evamāha – ‘‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hoti. Atthi kho, bho, añño attā [Pg.33] sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘‘santametaṃ paṇītameta’’nti nevasaññānāsaññāyatanūpago. Taṃ tvaṃ na jānāsi na passasi. Tamahaṃ jānāmi passāmi. So kho, bho, attā yato kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā sammā samucchinno hotī’ti. Ittheke sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti. ९१. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा अस्तित्वात आहेच, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होत नाही. हे महाशया, दुसरा एक आत्मा आहे जो सर्व प्रकारे आकिञ्चञ्ञायतनाचा अतिक्रम करून, "हे शांत आहे, हे प्रणीत आहे" अशा भावनेने नेवसञ्ञानासञ्ञायतनात पोहोचलेला आहे. त्याला तू जाणत नाहीस, पाहत नाहीस. मी त्याला जाणतो आणि पाहतो. हे महाशया, जेव्हा तो आत्मा शरीराच्या नाशानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाही, तेव्हा हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा पूर्णपणे उच्छिन्न होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. 92. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti, sabbe te imeheva sattahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ९२. भिक्खूहो, हेच ते उच्छेदवादी श्रमण व ब्राह्मण आहेत, जे या सात कारणांनी विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण उच्छेदवादी असून विद्यमान प्राण्याच्या उच्छेदाचे, विनाशाचे आणि विभवाचे प्रतिपादन करतात, ते सर्व याच सात कारणांनी प्रतिपादन करतात... पे... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक बोलू शकतील. Diṭṭhadhammanibbānavādo दृष्टधम्मनिर्वाणवाद 93. ‘‘Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Te ca bhonto samaṇabrāhmaṇā kimāgamma kimārabbha diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi? ९३. भिक्खूहो, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे दृष्टधम्मनिर्वाणवादी आहेत, जे पाच कारणांनी विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे प्रतिपादन करतात. ते आदरणीय श्रमण व ब्राह्मण कशाच्या आधारे आणि कशाला अनुसरून दृष्टधम्मनिर्वाणवादी बनून विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे पाच कारणांनी प्रतिपादन करतात? 94. ‘‘Idha, bhikkhave, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘‘yato kho, bho, ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti. ९४. भिक्खूहो, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण असा प्रतिपादन करणारा व अशी दृष्टी बाळगणारा असतो – 'हे महाशयानो, जेव्हा हा आत्मा पाच कामगुणांनी युक्त, संपन्न होऊन त्यांचा उपभोग घेतो, हे महाशयानो, एवढ्यानेच हा आत्मा परम दृष्टधम्मनिर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या परम दृष्टधम्मनिर्वाणाचे प्रतिपादन करतात. 95. ‘‘Tamañño evamāha –‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Yato kho, bho, ayaṃ attā vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ [Pg.34] attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti. ९५. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला (परम दृष्टधर्मनिर्वाण) प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण, हे महाशया, कामभोग हे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहेत. त्यांच्या परिवर्तनामुळे आणि विनाशाने शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होतात. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारासहित, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात. 96. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha vitakkitaṃ vicāritaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti. ९६. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या पहिल्या ध्यानात जे काही वितर्क आणि विचार आहेत, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानात (द्वितीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात. 97. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitattaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti. ९७. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या दुसऱ्या ध्यानात जी काही प्रीती आहे आणि चित्ताची जी उत्तेजित अवस्था आहे, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृतीवान व प्रज्ञावान होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य लोक म्हणतात की, "तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे", अशा तिसऱ्या ध्यानात (तृतीय ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात. 98. ‘‘Tamañño evamāha – ‘atthi kho, bho, eso attā, yaṃ tvaṃ vadesi, neso natthīti vadāmi; no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hoti. Taṃ kissa hetu? Yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyati. Yato kho, bho, ayaṃ attā sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ patto hotī’ti. Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti. ९८. त्याला दुसरा कोणीतरी असे म्हणतो – 'हे महाशया, तू ज्या आत्म्याविषयी सांगत आहेस, तो आत्मा नक्कीच अस्तित्वात आहे, तो नाही असे मी म्हणत नाही; परंतु हे महाशया, एवढ्यानेच हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होत नाही. त्याचे कारण काय? कारण त्या तिसऱ्या ध्यानात जे काही सुख आहे आणि चित्ताचा जो त्या सुखाकडे कल (आभोग) आहे, त्यामुळे ते ध्यान स्थूल म्हटले जाते. जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच आधीच सोमनस्य (आनंद) आणि दौर्मनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त चौथ्या ध्यानात (चतुर्थ ध्यान) प्रवेश करून विहरतो, तेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा या जन्मातच परम निर्वाणाला प्राप्त होतो.' अशा प्रकारे काही जण विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात. 99. ‘‘Imehi [Pg.35] kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti, sabbe te imeheva pañcahi vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. ९९. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे या जन्मातच परम निर्वाणाचा (दृष्टधर्मनिर्वाण) पुरस्कार करणारे असून, विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा या पाच कारणांनी करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या जन्मातच परम निर्वाणाचा पुरस्कार करणारे आहेत आणि विद्यमान प्राण्याच्या या जन्मातीलच परम निर्वाणाची घोषणा करतात, ते सर्व याच पाच कारणांनी करतात... (पेय्यालं)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील. 100. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva catucattārīsāya vatthūhi…pe… yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. १००. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भविष्याविषयी तर्क करणारे (अपरान्तकप्पिक) आणि भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे (अपरान्तानुदिट्ठी) असून, भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची (अधिमुत्तिपदानि) घोषणा चव्वेचाळीस कारणांनी करतात. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भविष्याविषयी तर्क करणारे आणि भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा करतात, ते सर्व याच चव्वेचाळीस कारणांनी करतात... (पेय्यालं)... ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील. 101. ‘‘Imehi kho te, bhikkhave, samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi. १०१. भिक्खूहो, हे ते श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्याविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे आणि भूतकाळ व भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून, भूतकाळ व भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा बासष्ट (६२) कारणांनी करतात. 102. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, etesaṃ vā aññatarena; natthi ito bahiddhā. १०२. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्याविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे आणि भूतकाळ व भविष्याविषयीच्या मतांचे अनुसरण करणारे असून, भूतकाळ व भविष्याला अनुसरून विविध प्रकारच्या चुकीच्या धारणांची घोषणा करतात, ते सर्व याच बासष्ट कारणांनी किंवा यातीलच एखाद्या कारणाने करतात; याशिवाय इतर कोणतेही कारण अस्तित्वात नाही. 103. ‘‘Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānāti – ‘ime diṭṭhiṭṭhānā evaṃgahitā evaṃparāmaṭṭhā evaṃgatikā bhavanti evaṃabhisamparāyā’ti. Tañca tathāgato pajānāti, tato ca uttaritaraṃ pajānāti, tañca pajānanaṃ na parāmasati, aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditā. Vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato. १०३. भिक्खूहो, तथागत हे चांगल्या प्रकारे जाणतात की – 'या चुकीच्या धारणा अशा प्रकारे स्वीकारल्यास आणि अशा प्रकारे धरून ठेवल्यास, त्यांची अशी गती होते आणि असा परलोक प्राप्त होतो.' तथागत हे देखील जाणतात, आणि त्याहूनही श्रेष्ठ असे काही जाणतात. ते जाणूनही ते त्यात आसक्त होत नाहीत (परामर्श करत नाहीत). आसक्त न झाल्यामुळे त्यांना स्वतःच (चित्ताची) परम शांती (निर्वाण) अनुभवता आली आहे. भिक्खूहो, वेदनांची उत्पत्ती, त्यांचा अस्त, त्यांचे सुख (आस्वाद), त्यांचे दोष (आदीनव) आणि त्यांच्यापासून मुक्त होण्याचा मार्ग (निस्सरण) हे यथार्थपणे जाणून तथागत हे कोणत्याही उपादानाशिवाय (आसक्तीशिवाय) पूर्णपणे मुक्त झाले आहेत. 104. ‘‘Ime [Pg.36] kho te, bhikkhave, dhammā gambhīrā duddasā duranubodhā santā paṇītā atakkāvacarā nipuṇā paṇḍitavedanīyā, ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti, yehi tathāgatassa yathābhuccaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ. १०४. भिक्खूहो, हेच ते गंभीर, दुर्लक्षणीय (पाहण्यास कठीण), समजण्यास कठीण, शांत, श्रेष्ठ, केवळ तर्काने न समजणारे, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच समजण्यासारखे धर्म आहेत, जे तथागतांनी स्वतः उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून प्रकट केले आहेत; आणि ज्या गुणांमुळे तथागतांची यथार्थ स्तुती योग्य प्रकारे करणारे लोक स्तुती करू शकतील. Paritassitavipphanditavāro परितस्सितविप्फन्दितवार (तृष्णाजन्य तडफडीचा विभाग) 105. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १०५. भिक्खूहो, त्या श्रमण आणि ब्राह्मणांमध्ये जे शाश्वतवादी आहेत आणि जे चार कारणांनी आत्मा व जगाला शाश्वत मानतात, त्यांचे ते मत देखील त्या न जाणणाऱ्या, न पाहणाऱ्या, तृष्णेने ग्रासलेल्या आदरणीय श्रमण आणि ब्राह्मणांचे केवळ तृष्णाजन्य तडफड आणि थरथराट असलेले संवेदन (अनुभव) आहे. 106. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १०६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन (अनुभूती) देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 107. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १०७. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे चार कारणांनी जगाला अंतवान किंवा अनंत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 108. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १०८. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण विक्षेपवादी आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांना विचारले असता चार कारणांनी शब्दांचा विक्षेप करतात आणि धरसोडीची उत्तरे देतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 109. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १०९. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतु-उत्पन्नवादी आहेत, जे दोन कारणांनी आत्मा आणि जगाला अहेतुकपणे उत्पन्न झालेले प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 110. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi [Pg.37] vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११०. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे व पूर्वकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्वकाळाला अनुसरून अठरा कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 111. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. १११. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असते असे मानणारे आहेत, जे सोळा कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 112. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११२. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा नसते असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञारहित असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 113. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११३. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असतेही आणि नसतेही असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्तही नसतो आणि संज्ञारहितही नसतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 114. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११४. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे सात कारणांनी अस्तित्वात असलेल्या जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि अस्तित्व संपुष्टात येणे प्रतिपादित करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 115. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११५. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत, जे पाच कारणांनी अस्तित्वात असलेल्या जीवाचे याच जन्मात परम निर्वाण प्रतिपादित करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 116. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकालसंबंधी विचार करणारे व भविष्यकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्यकाळाला अनुसरून चव्वेचाळीस कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. 117. ‘‘Tatra[Pg.38], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditameva. ११७. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे, भविष्यकालसंबंधी विचार करणारे, पूर्व व भविष्य दोन्ही काळांविषयी विचार करणारे आणि पूर्व व भविष्य दोन्ही काळांविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्व व भविष्य काळाला अनुसरून बासष्ट कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील, सत्य न जाणणाऱ्या, सत्य न पाहणाऱ्या आणि तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांची केवळ तडफड आणि थरथराहटच आहे. Phassapaccayāvāro स्पर्श-प्रत्यय विभाग (फस्सपच्चयावारो) 118. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. ११८. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला शाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 119. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. ११९. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे चार कारणांनी आत्मा आणि जगाला अंशतः शाश्वत व अंशतः अशाश्वत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 120. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२०. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे चार कारणांनी जगाला अंतवान किंवा अनंत असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 121. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२१. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण विक्षेपवादी आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांना विचारले असता चार कारणांनी शब्दांचा विक्षेप करतात आणि धरसोडीची उत्तरे देतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 122. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२२. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतु-उत्पन्नवादी आहेत, जे दोन कारणांनी आत्मा आणि जगाला अहेतुकपणे उत्पन्न झालेले प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 123. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२३. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण पूर्वकालसंबंधी विचार करणारे व पूर्वकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे पूर्वकाळाला अनुसरून अठरा कारणांनी विविध प्रकारच्या चुकीच्या मतांचे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 124. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२४. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असते असे मानणारे आहेत, जे सोळा कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 125. ‘‘Tatra[Pg.39], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२५. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा नसते असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञारहित असतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 126. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२६. भिक्षूंनो, तेथे जे श्रमण-ब्राह्मण मरणोत्तर अस्तित्वाविषयी विचार करणारे आणि मरणोत्तर संज्ञा असतेही आणि नसतेही असे मानणारे आहेत, जे आठ कारणांनी मरणोत्तर आत्मा संज्ञायुक्तही नसतो आणि संज्ञारहितही नसतो असे प्रतिपादन करतात; त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 127. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२७. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे विद्यमान जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 128. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२८. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे (दृष्टधर्मनिर्वाणवादी) आहेत, जे विद्यमान जीवाचे याच जन्मातील परम निर्वाण पाच कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 129. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १२९. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे व भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे चव्वेचाळीस कारणांनी मांडतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. 130. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, tadapi phassapaccayā. १३०. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात, त्यांचे ते वेदन देखील स्पर्शाच्या प्रत्ययामुळे होते. Netaṃ ṭhānaṃ vijjativāro असे घडणे शक्य नाही, हा विभाग (नेतं ठाणं विज्जतिवार) 131. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३१. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना चार कारणांनी शाश्वत प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 132. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekacca asassatikā ekaccaṃ sassataṃ ekaccaṃ asassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३२. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना काही अंशी शाश्वत व काही अंशी अशाश्वत असे चार कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 133. ‘‘Tatra[Pg.40], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३३. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत, जे जगाचा अंत आणि अनंतता चार कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 134. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā tattha tattha pañhaṃ puṭṭhā samānā vācāvikkhepaṃ āpajjanti amarāvikkhepaṃ catūhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३४. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अमराविक्षेपिक आहेत, जे वेगवेगळ्या प्रश्नांवर विचारले असता, चार कारणांनी धरसोडीची उत्तरे देतात आणि शब्दांचा खेळ करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 135. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā adhiccasamuppannaṃ attānañca lokañca paññapenti dvīhi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३५. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतुवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना विनाकारण उत्पन्न झालेले दोन कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 136. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā pubbantānudiṭṭhino pubbantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३६. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे व भूतकाळाविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूतकाळाला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे अठरा कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 137. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā uddhamāghātanaṃ saññiṃ attānaṃ paññapenti soḷasahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३७. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञायुक्त असतो असे सोळा कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 138. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā, uddhamāghātanaṃ asaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३८. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा नसणारे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा संज्ञारहित असतो असे आठ कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 139. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā uddhamāghātanaṃ nevasaññīnāsaññiṃ attānaṃ paññapenti aṭṭhahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १३९. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारेही नाही आणि संज्ञा नसणारेही नाही असे मानणारे आहेत, जे मृत्यूनंतर आत्मा नैवसंज्ञा-नासंज्ञायुक्त असतो असे आठ कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 140. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapenti sattahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १४०. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत, जे विद्यमान जीवाचा उच्छेद, विनाश आणि विभव सात कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 141. ‘‘Tatra[Pg.41], bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṃ paññapenti pañcahi vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १४१. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत, जे विद्यमान जीवाचे याच जन्मातील परम निर्वाण पाच कारणांनी प्रस्थापित करतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 142. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā aparantānudiṭṭhino aparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti catucattārīsāya vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १४२. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे व भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे चव्वेचाळीस कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. 143. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, te vata aññatra phassā paṭisaṃvedissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. १४३. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात, त्यांनी स्पर्शाशिवाय त्याचा अनुभव घ्यावा, हे मुळीच शक्य नाही. Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathā दृष्टिगतांचे अधिष्ठान आणि संसारचक्र (दिट्ठिगतिकाधिट्ठानवट्टकथा) 144. ‘‘Tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikā ekaccaasassatikā…pe… yepi te samaṇabrāhmaṇā antānantikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā amarāvikkhepikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā saññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā asaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā uddhamāghātanikā nevasaññīnāsaññīvādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammanibbānavādā… yepi te samaṇabrāhmaṇā aparantakappikā… yepi te samaṇabrāhmaṇā pubbantakappikā ca aparantakappikā ca pubbantāparantakappikā ca pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti dvāsaṭṭhiyā vatthūhi, sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedenti tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. १४४. भिक्षूंनो, त्यामध्ये जे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी आहेत, जे आत्मा आणि लोक यांना चार कारणांनी शाश्वत प्रस्थापित करतात; आणि जे श्रमण-ब्राह्मण अंशतः शाश्वतवादी व अंशतः अशाश्वतवादी आहेत... पे... जे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण अमराविक्षेपिक आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण अहेतुवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा नसणारे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण मृत्यूनंतर संज्ञा असणारेही नाही आणि संज्ञा नसणारेही नाही असे मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण उच्छेदवादी आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण याच जन्मात निर्वाण मानणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भविष्यकाळाचा विचार करणारे आहेत... जे श्रमण-ब्राह्मण भूतकाळाचा विचार करणारे, भविष्यकाळाचा विचार करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीचा विचार करणारे आणि भूत-भविष्याविषयीचे दृष्टिकोन बाळगणारे आहेत, जे भूत-भविष्याला अनुसरून अनेक प्रकारची मतमतांतरे बासष्ट कारणांनी मांडतात; ते सर्व सहा स्पर्शायतनांद्वारे वारंवार स्पर्श करून त्याचा अनुभव घेतात. त्यांच्या त्या वेदनेच्या प्रत्ययामुळे तृष्णा उत्पन्न होते; तृष्णेच्या प्रत्ययामुळे उपादान उत्पन्न होते; उपादानाच्या प्रत्ययामुळे भव उत्पन्न होतो; भवाच्या प्रत्ययामुळे जाती (जन्म) उत्पन्न होते; आणि जातीच्या प्रत्ययामुळे जरा-मरण, शोक, परिदेव (आक्रोश), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. Vivaṭṭakathādi विवट्टकथा (संसारमुक्तीची चर्चा) इत्यादी 145. ‘‘Yato [Pg.42] kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ imehi sabbeheva uttaritaraṃ pajānāti. १४५. “भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू सहा स्पर्शायतनांचा (इंद्रिय-स्पर्श स्थानांचा) उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणतो, तेव्हा तो या सर्व (मतप्रणाली बाळगणाऱ्यां) पेक्षा अधिक श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त करतो.” 146. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā, ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti. १४६. “भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्यकाळाविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळाच्या दृष्टीला चिकटून राहणारे आहेत, जे भूतकाळ व भविष्यकाळाला धरून विविध प्रकारच्या मतप्रणालींचे प्रतिपादन करतात; ते सर्व या बासष्ट (६२) प्रकारच्या सिद्धांतांच्या जाळ्यातच अडकलेले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर डोके काढण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho kevaṭṭo vā kevaṭṭantevāsī vā sukhumacchikena jālena parittaṃ udakadahaṃ otthareyya. Tassa evamassa – ‘ye kho keci imasmiṃ udakadahe oḷārikā pāṇā, sabbe te antojālīkatā. Ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti; ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjantī’ti; evameva kho, bhikkhave, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā pubbantakappikā vā aparantakappikā vā pubbantāparantakappikā vā pubbantāparantānudiṭṭhino pubbantāparantaṃ ārabbha anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti, sabbe te imeheva dvāsaṭṭhiyā vatthūhi antojālīkatā ettha sitāva ummujjamānā ummujjanti, ettha pariyāpannā antojālīkatāva ummujjamānā ummujjanti. “भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा चतुर कोळी किंवा त्याचा शिकाऊ साहाय्यक एखाद्या बारीक छिद्रांच्या जाळ्याने लहान तळे झाकून टाकेल, आणि त्याला असा विचार येईल की—‘या तळ्यात जे काही मोठे प्राणी आहेत, ते सर्व या जाळ्यातच अडकले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर येतात, तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.’ भिक्षूंनो, त्याचप्रमाणे जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण भूतकाळाविषयी तर्क करणारे, भविष्यकाळाविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळ या दोन्हीविषयी तर्क करणारे, भूतकाळ व भविष्यकाळाच्या दृष्टीला चिकटून राहणारे आहेत, जे भूतकाळ व भविष्यकाळाला धरून विविध प्रकारच्या मतप्रणालींचे प्रतिपादन करतात; ते सर्व या बासष्ट (६२) प्रकारच्या सिद्धांतांच्या जाळ्यातच अडकलेले आहेत. ते जेव्हा जेव्हा वर येतात, तेव्हा याच जाळ्यात अडकून वर येतात; याच जाळ्यात समाविष्ट होऊन, याच जाळ्यात बद्ध होऊन ते वर येतात.” 147. ‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati. Yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā. Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā. १४७. “भिक्षूंनो, तथागतांची भव-तृष्णा (पुनर्जन्माचे बंधन) समूळ नष्ट झाली आहे, तरीही तथागतांचे शरीर अजून टिकून आहे. जोपर्यंत त्यांचे शरीर टिकून राहील, तोपर्यंत देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकतील. परंतु शरीराच्या विघटनानंतर (मृत्यूनंतर), आयुष्य संपल्यावर, देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकणार नाहीत.” ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni kānici ambāni vaṇṭapaṭibandhāni, sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, ucchinnabhavanettiko tathāgatassa kāyo tiṭṭhati, yāvassa kāyo ṭhassati, tāva naṃ dakkhanti devamanussā, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na naṃ dakkhanti devamanussā’’ti. “भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे आंब्याच्या घडाचा देठ कापला असता, त्या देठाला जोडलेले सर्व आंबे त्यासोबतच गळून पडतात; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, तथागतांची भव-तृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे, तरीही तथागतांचे शरीर अजून टिकून आहे. जोपर्यंत त्यांचे शरीर टिकून राहील, तोपर्यंत देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकतील. परंतु शरीराच्या विघटनानंतर, आयुष्य संपल्यावर, देव आणि मनुष्य त्यांना पाहू शकणार नाहीत.” 148. Evaṃ [Pg.43] vutte āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante, ko nāmo ayaṃ, bhante, dhammapariyāyo’’ti? ‘‘Tasmātiha tvaṃ, ānanda, imaṃ dhammapariyāyaṃ atthajālantipi naṃ dhārehi, dhammajālantipi naṃ dhārehi, brahmajālantipi naṃ dhārehi, diṭṭhijālantipi naṃ dhārehi, anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti. Idamavoca bhagavā. १४८. असे म्हटले असता, आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना विचारले—“भंते, हे आश्चर्यकारक आहे! भंते, हे अद्भुत आहे! भंते, या धम्म-उपदेशाचे (धम्मपरियाय) नाव काय आहे?” “आनंदा, म्हणूनच तू या धम्म-उपदेशाला ‘अत्थजाल’ (कल्याणकारी जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘धम्मजाल’ (धम्माचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘ब्रह्मजाल’ (सर्वोच्च ज्ञानाचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, ‘दिट्ठिजाल’ (दृष्टींचे जाळे) म्हणून लक्षात ठेव, आणि ‘अनुत्तर संग्रामविजय’ (युद्धात मिळवलेला अतुलनीय विजय) म्हणूनही लक्षात ठेव.” भगवंतांनी असे सांगितले. 149. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthāti. १४९. ते भिक्षू प्रसन्नचित्त झाले आणि त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनःपूर्वक अभिनंदन केले. आणि या प्रवचनाचे कथन केले जात असताना, दहा हजारांचे हे ब्रह्मांड (दशसहस्री लोकधातू) कंपित झाले. Brahmajālasuttaṃ niṭṭhitaṃ paṭhamaṃ. पहिले ब्रह्मजाल सुत्त समाप्त झाले. 2. Sāmaññaphalasuttaṃ २. सामञ्ञफल सुत्त Rājāmaccakathā राजा आणि अमात्य यांच्यातील संभाषण 150. Evaṃ [Pg.44] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe pannarase komudiyā cātumāsiniyā puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā rājāmaccaparivuto uparipāsādavaragato nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe udānaṃ udānesi – ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, abhirūpā vata bho dosinā ratti, dassanīyā vata bho dosinā ratti, pāsādikā vata bho dosinā ratti, lakkhaññā vata bho dosinā ratti. Kaṃ nu khvajja samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā payirupāseyyāma, yaṃ no payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti? १५०. असे मी ऐकले आहे—एकदा भगवान राजगृह येथे जीवक कौमारभृत याच्या आम्रवनात (आंब्याच्या बागेत) सुमारे साडेबाराशे (१२५०) भिक्षूंच्या मोठ्या भिक्षूसंघासह विहार करत होते. त्या वेळी, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू हा चातुर्मासाच्या शेवटी, कार्तिकी पौर्णिमेच्या (कोमुदी पौर्णिमेच्या) पंधराव्या उपोसथ दिवशी, रात्रीच्या वेळी आपल्या अमात्यांनी वेढलेला होऊन राजवाड्याच्या छतावर बसला होता. तेव्हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने त्या उपोसथ दिवशी असा आनंदोद्गार (उदान) काढला—“मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती रमणीय आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती सुंदर आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती प्रेक्षणीय आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती प्रसन्न करणारी आहे! मित्रांनो, ही चांदणे पडलेली रात्र किती शुभलक्षणयुक्त आहे! आज आपण अशा कोणत्या श्रमण किंवा ब्राह्मणाची सेवा करावी (कोणाला भेटावे), ज्यांच्या दर्शनाने आपले मन प्रसन्न होईल?” 151. Evaṃ vutte, aññataro rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pūraṇaṃ kassapaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५१. असे म्हटले असता, एका अमात्याने वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे पूरण कस्सप आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक (तीर्थंकर) आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या पूरण कस्सपांची सेवा करावी. पूरण कस्सपांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. 152. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, makkhali gosālo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa makkhaliṃ gosālaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५२. दुसऱ्या एका अमात्यानेही वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे मक्खलि गोसाल आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या मक्खलि गोसालांची सेवा करावी. मक्खलि गोसालांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. 153. Aññataropi [Pg.45] kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, ajito kesakambalo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa ajitaṃ kesakambalaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५३. आणखी एका अमात्यानेही वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हटले—“महाराज, हे अजित केसकम्बल आहेत; जे संघनायक आहेत, गणनायक आहेत, गणाचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक आहेत, बहुसंख्याक लोकांकडून सत्पुरुष मानले गेलेले आहेत, दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेले आहेत, वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या अजित केसकम्बलांची सेवा करावी. अजित केसकम्बलांच्या दर्शनाने कदाचित महाराजांचे मन प्रसन्न होईल.” असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. 154. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, pakudho kaccāyano saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pakudhaṃ kaccāyanaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५४. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे पकुध कच्चायन संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या पकुध कच्चायन यांच्याकडे जावे. पकुध कच्चायन यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. 155. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, sañcayo belaṭṭhaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५५. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे संजय बेलठ्ठिपुत्त संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या संजय बेलठ्ठिपुत्त यांच्याकडे जावे. संजय बेलठ्ठिपुत्त यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. 156. Aññataropi kho rājāmacco rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, deva, nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto. Taṃ devo nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa nigaṇṭhaṃ [Pg.46] nāṭaputtaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi. १५६. त्यानंतर दुसरा एक राजअमात्य वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला म्हणाला – 'महाराज, हे निगण्ठ नाठपुत्त संघनायक, गणनायक, गणाचार्य, कीर्तिमान, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजनांद्वारे आदरणीय, बहुश्रुत (दीर्घकाळ प्रव्रजित), वयोवृद्ध आणि वृद्धत्वाप्रत पोहोचलेले आहेत. महाराजांनी त्या निगण्ठ नाठपुत्त यांच्याकडे जावे. निगण्ठ नाठपुत्त यांच्याकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू शांत राहिले. Komārabhaccajīvakakathā कोमारभच्च जीवक कथा 157. Tena kho pana samayena jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre tuṇhībhūto nisinno hoti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘tvaṃ pana, samma jīvaka, kiṃ tuṇhī’’ti? ‘‘Ayaṃ, deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho amhākaṃ ambavane viharati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi. Taṃ kho pana bhagavantaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Taṃ devo bhagavantaṃ payirupāsatu. Appeva nāma devassa bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’ti. १५७. त्या वेळी कोमारभच्च जीवक वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूच्या जवळच शांत बसले होते. तेव्हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू कोमारभच्च जीवकाला म्हणाले – 'मित्रा जीवक, तू का शांत आहेस?' (जीवक म्हणाले) – 'महाराज, ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आमच्या आंबावनात (आम्रवनात) साडेबाराशे (१२५०) भिक्खूंच्या मोठ्या संघासह निवास करत आहेत. त्या भगवंतांविषयी अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." महाराजांनी त्या भगवंतांकडे जावे. भगवंतांकडे गेल्याने कदाचित महाराजांच्या मनाला प्रसन्नता लाभेल.' 158. ‘‘Tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti. ‘‘Evaṃ, devā’’ti kho jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissuṇitvā pañcamattāni hatthinikāsatāni kappāpetvā rañño ca ārohaṇīyaṃ nāgaṃ, rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassadāni kālaṃ maññasī’’ti. १५८. 'तर मग, मित्रा जीवक, हत्तींची वाहने तयार कर.' कोमारभच्च जीवकाने 'तसेच असो, महाराज' असे म्हणून वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूच्या आज्ञेचे पालन केले. त्याने सुमारे पाचशे हत्तीणी आणि महाराजांच्या स्वारीचा हत्ती सजवून तयार केला आणि वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला कळवले – 'महाराज, आपल्यासाठी हत्तींची वाहने तयार आहेत. आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.' 159. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcasu hatthinikāsatesu paccekā itthiyo āropetvā ārohaṇīyaṃ nāgaṃ abhiruhitvā ukkāsu dhāriyamānāsu rājagahamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena, yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ tena pāyāsi. १५९. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने पाचशे हत्तीणींवर आपल्या एकेका राणीला (स्त्रियांना) बसवले आणि स्वतः स्वारीच्या हत्तीवर स्वार होऊन, मशाली हाती घेतलेल्या सेवकांसह मोठ्या राजवैभवाने राजगृहातून प्रस्थान केले. ते कोमारभच्च जीवकाच्या आम्रवनाकडे निघाले. Atha kho rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre ambavanassa ahudeva bhayaṃ, ahu chambhitattaṃ, ahu lomahaṃso. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto [Pg.47] jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kacci maṃ, samma jīvaka, na vañcesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na palambhesi? Kacci maṃ, samma jīvaka, na paccatthikānaṃ desi? Kathañhi nāma tāva mahato bhikkhusaṅghassa aḍḍhateḷasānaṃ bhikkhusatānaṃ neva khipitasaddo bhavissati, na ukkāsitasaddo na nigghoso’’ti. परंतु आम्रवनाच्या जवळ पोहोचताच वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूला अचानक भय वाटू लागले, तो थरथर कापू लागला आणि त्याच्या अंगावर काटा उभा राहिला. भयभीत, उद्विग्न आणि रोमांचित झालेल्या वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने कोमारभच्च जीवकाला विचारले – 'मित्रा जीवक, तू मला फसवित तर नाहीस ना? तू माझ्याशी प्रतारणा तर करत नाहीस ना? तू मला शत्रूंच्या स्वाधीन तर करत नाहीस ना? साडेबाराशे भिक्खूंच्या एवढ्या मोठ्या भिक्खू संघातून शिंकण्याचा, खोकण्याचा किंवा कसलाही कुजबुजण्याचा आवाज कसा काय येत नाही?' ‘‘Mā bhāyi, mahārāja, mā bhāyi, mahārāja. Na taṃ deva, vañcemi; na taṃ, deva, palambhāmi; na taṃ, deva, paccatthikānaṃ demi. Abhikkama, mahārāja, abhikkama, mahārāja, ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantī’’ti. 'भिऊ नका, महाराज, भिऊ नका. महाराज, मी आपल्याला फसवित नाही; मी आपल्याशी प्रतारणा करत नाही; आणि आपल्याला शत्रूंच्या स्वाधीनही करत नाही. पुढे चला, महाराज, पुढे चला! त्या मंडपामध्ये (सभागृहात) दिवे जळत आहेत.' Sāmaññaphalapucchā सामञ्ञफलपुच्छा (श्रमणत्वाच्या फळांविषयी विचारणा) 160. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā, nāgā paccorohitvā, pattikova yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jīvakaṃ komārabhaccaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ pana, samma jīvaka, bhagavā’’ti? ‘‘Eso, mahārāja, bhagavā; eso, mahārāja, bhagavā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisinno purakkhato bhikkhusaṅghassā’’ti. १६०. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू हत्तीवरून जाण्याजोग्या मर्यादेपर्यंत हत्तीने गेला आणि तिथून खाली उतरून पायीच मंडपाच्या दारापाशी पोहोचला. तिथे पोहोचल्यावर त्याने कोमारभच्च जीवकाला विचारले – 'मित्रा जीवक, भगवान कुठे आहेत?' (जीवक म्हणाला) – 'महाराज, ते पहा भगवान! ते भगवान मधल्या खांबाला टेकून, पूर्वेकडे तोंड करून, भिक्खू संघाच्या समोर बसलेले आहेत.' 161. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā rahadamiva vippasannaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘iminā me upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu, yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti. ‘‘Agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti. ‘‘Piyo me, bhante, udayabhaddo kumāro. Iminā me, bhante, upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato’’ti. १६१. त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांच्या जवळ गेला आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहून, शांत तलावाप्रमाणे अत्यंत शांत असलेल्या भिक्खू संघाकडे न्याहाळून पाहत मगधराज अजातशत्रूने आपल्या मनातील उद्गार (उदान) काढले – 'ज्या शांततेने हा भिक्खू संघ युक्त आहे, त्याच शांततेने माझा पुत्र राजकुमार उदयभद्र युक्त होवो!' (भगवान म्हणाले) – 'महाराज, तुमचे मन तुमच्या प्रिय व्यक्तीकडे गेले ना?' (अजातशत्रू म्हणाला) – 'भंते, राजकुमार उदयभद्र मला अत्यंत प्रिय आहे. भंते, ज्या शांततेने हा भिक्खू संघ युक्त आहे, त्याच शांततेने माझा पुत्र राजकुमार उदयभद्र युक्त होवो!' 162. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ abhivādetvā, bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā, ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.48] nisinno kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ ; sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. १६२. त्यानंतर मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू भगवंतांना अभिवादन करून आणि भिक्खू संघाला आदराने हात जोडून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला – “भंते! जर भगवंत माझ्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी मला अनुमती देत असतील, तर मी भगवंतांना एखादा प्रश्न विचारू इच्छितो.” भगवंत म्हणाले, “महाराज! जे विचारण्याची तुमची इच्छा असेल, ते विचारा।” 163. ‘‘Yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti? १६३. “भंते! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यावसायिक आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक, सैन्याची व्यूहरचना करणारे, शत्रूच्या सैन्यात घुसून शौर्य गाजवणारे वीर, प्रख्यात राजकुमार, वेगाने चाल करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, ढाल बाळगणारे सैनिक, दासीपुत्र, आचारी, न्हावी, स्नान घालणारे, स्वयंपाकी, माळी, धोबी, विणकर, चटई विणणारे, कुंभार, गणितज्ञ, बोटांवर मोजणारे हिशोबनीस आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते याच जन्मात आपल्या कौशल्याचे प्रत्यक्ष फळ मिळवून त्यावर आपली उपजीविका करतात. त्याद्वारे ते स्वतःला सुखी व तृप्त करतात, आपल्या माता-पित्यांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व तृप्त करतात; तसेच श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात जे उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाकडे नेणारे असते. भंते! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?” 164. ‘‘Abhijānāsi no tvaṃ, mahārāja, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti? ‘‘Abhijānāmahaṃ, bhante, imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, mahārāja, byākariṃsu, sace te agaru bhāsassū’’ti. ‘‘Na kho me, bhante, garu, yatthassa bhagavā nisinno, bhagavantarūpo vā’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, bhāsassū’’ti. १६४. “महाराज! तुम्हाला आठवते का, तुम्ही हा प्रश्न इतर श्रमण व ब्राह्मणांना विचारला होता काय?” “होय भंते! मला आठवते, मी हा प्रश्न इतर श्रमण व ब्राह्मणांना विचारला होता.” “महाराज! मग त्यांनी याचे काय उत्तर दिले? जर तुम्हाला काही अडचण नसेल, तर सांगा.” “भंते! जिथे भगवंत किंवा भगवंतांसारखे महापुरुष विराजमान आहेत, तिथे सांगण्यात मला कोणतीही अडचण नाही.” “तर मग महाराज, सांगा।” Pūraṇakassapavādo पूरण कस्सपाचा सिद्धांत 165. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pūraṇaṃ kassapaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kassapa, puthusippāyatanāni, seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.49] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni- te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti; te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho, bho kassapa, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १६५. “भंते! एका वेळी मी पूरण कस्सपाकडे गेलो होतो. तिथे पोहोचल्यावर मी पूरण कस्सपाशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भंते! मी पूरण कस्सपाला म्हणालो – ‘हे कस्सप! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यावसायिक आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक, सैन्याची व्यूहरचना करणारे, शत्रूच्या सैन्यात घुसून शौर्य गाजवणारे वीर, प्रख्यात राजकुमार, वेगाने चाल करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, ढाल बाळगणारे सैनिक, दासीपुत्र, आचारी, न्हावी, स्नान घालणारे, स्वयंपाकी, माळी, धोबी, विणकर, चटई विणणारे, कुंभार, गणितज्ञ, बोटांवर मोजणारे हिशोबनीस आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते याच जन्मात आपल्या कौशल्याचे प्रत्यक्ष फळ मिळवून त्यावर आपली उपजीविका करतात. त्याद्वारे ते स्वतःला सुखी व तृप्त करतात, आपल्या माता-पित्यांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व तृप्त करतात, आपल्या मित्र आणि सहकाऱ्यांना सुखी व तृप्त करतात; तसेच श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात जे उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाकडे नेणारे असते. हे कस्सप! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?’ 166. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pūraṇo kassapo maṃ etadavoca – ‘karoto kho, mahārāja, kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato socayato, socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātāpayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. Itthaṃ kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi. १६६. “असे विचारल्यावर, भंते! पूरण कस्सप मला म्हणाला – ‘महाराज! स्वतः कर्म करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याला, स्वतः अंग कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याचे कापायला लावणाऱ्याला, स्वतः छळ करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेणाऱ्याला, स्वतः शोक करणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावणाऱ्याला, स्वतः कष्ट सोसणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला कष्ट देणाऱ्याला, स्वतः थरथर कापणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला थरथरायला लावणाऱ्याला; तसेच प्राण्यांची हत्या करणाऱ्याला, चोरी करणाऱ्याला, घरफोडी करणाऱ्याला, दरोडा घालणाऱ्याला, एकाच घरावर दरोडा टाकणाऱ्याला, वाटेत प्रवाशांना लुटणाऱ्याला, परस्त्रीगमन करणाऱ्याला आणि खोटे बोलणाऱ्याला – अशा प्रकारे कर्म करणाऱ्याला कोणतेही पाप लागत नाही. जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने या पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांचे तुकडे करून त्यांचा एकच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग केला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही संचय होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या दक्षिण किनाऱ्यावर जाऊन प्राण्यांची हत्या करत, करवून घेत, त्यांचे अवयव तोडत, तोडायला लावत, त्यांना छळत आणि छळायला लावत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पाप लागत नाही आणि पापाचा कोणताही संचय होत नाही. आणि जरी कोणी गंगेच्या उत्तर किनाऱ्यावर जाऊन दान देत, द्यायला लावत, यज्ञ करत आणि करायला लावत गेला, तरी त्या कारणाने त्याला कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही संचय होत नाही. दान, इंद्रियसंयम, शीलपालन आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य मिळत नाही आणि पुण्याचा कोणताही संचय होत नाही.’ अशा प्रकारे, भंते! पूरण कस्सपाला श्रमणत्वाच्या प्रत्यक्ष फळाविषयी विचारले असता, त्याने मला 'अक्रियावाद' (कर्म निष्फळ असण्याचा सिद्धांत) सांगितला. ‘‘Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno akiriyaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pūraṇassa kassapassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikositvā [Pg.50] anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. “भंते! ज्याप्रमाणे एखाद्याला आंब्याविषयी विचारले असता त्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भंते! पूरण कस्सपाला श्रमणत्वाच्या प्रत्यक्ष फळाविषयी विचारले असता, त्याने मला 'अक्रियावाद' सांगितला. तेव्हा, भंते! माझ्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भंते! मी पूरण कस्सपाच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा विरोधही केला नाही. त्याच्या बोलण्याचे अभिनंदन न करता आणि विरोधही न करता, मी अप्रसन्न झालो; परंतु अप्रसन्नतेचे कोणतेही शब्द न उच्चारता, त्याच्या बोलण्याला महत्त्व न देता आणि मनात न ठेवता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो।” Makkhaligosālavādo मक्खलि गोसाल यांचा सिद्धांत 167. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena makkhali gosālo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā makkhalinā gosālena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, makkhaliṃ gosālaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho gosāla, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho gosāla, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १६७. “भंते! एका वेळी मी मक्खलि गोसालाकडे गेलो होतो. तिथे पोहोचल्यावर मी मक्खलि गोसालाशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भंते! मी मक्खलि गोसालाला म्हणालो – ‘हे गोसाल! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे व्यवसाय आहेत... (इत्यादी)... हे गोसाल! त्याचप्रमाणे, याच जन्मात श्रमणत्वाचे (प्रव्रज्येचे) असेच एखादे प्रत्यक्ष फळ दाखवणे शक्य आहे काय?’” 168. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, makkhali gosālo maṃ etadavoca – ‘natthi mahārāja hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya, ahetū apaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā, ahetū apaccayā sattā visujjhanti. Natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedenti. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā chaḷābhijātiyo aṭṭha purisabhūmiyo ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate ekūnapaññāsa nāgāvāsasate vīse indriyasate tiṃse nirayasate chattiṃsa rajodhātuyo satta saññīgabbhā satta asaññīgabbhā satta nigaṇṭhigabbhā satta devā satta mānusā satta pisācā satta sarā satta pavuṭā satta pavuṭasatāni satta papātā satta papātasatāni satta supinā satta supinasatāni cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi [Pg.51] ‘‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi, paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantiṃ karissāmī’ti hevaṃ natthi. Doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti, evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissantī’ti. १६८. भन्ते! असे विचारले असता मक्खलि गोसालाने मला असे म्हटले – 'महाराज! प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी (मळकट होण्यासाठी/अशुद्धतेसाठी) कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही. हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी संक्लिष्ट (अशुद्ध) होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही. हेतूशिवाय आणि कारणाशिवाय प्राणी विशुद्ध होतात. स्वतःचे कर्तृत्व (आत्मकार) नाही, दुसऱ्याचे कर्तृत्व (परकार) नाही, मानवी कर्तृत्व (पुरुषकार) नाही; बल नाही, वीर्य (उत्साह) नाही, मानवी सामर्थ्य (पुरुषस्थाम) नाही, मानवी पराक्रम (पुरुषपराक्रम) नाही. सर्व सत्त्व (प्राणी), सर्व प्राण, सर्व भूत आणि सर्व जीव हे परवश, निर्बल आणि उत्साहहीन असून, नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन (त्यानुसार बदलून) सहा अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात. चौदा लाख साठ हजार सहाशे मुख्य योनी आहेत; पाचशे कर्मे, पाच कर्मे, तीन कर्मे, पूर्ण कर्म आणि अर्ध कर्म आहेत; बासष्ट प्रतिपदा (मार्ग), बासष्ट अंतराकल्प, सहा अभिजाती, आठ पुरुषभूमी, एकोणपन्नासशे आजीवक, एकोणपन्नासशे परिव्राजक, एकोणपन्नासशे नागलोक (नागांचे निवासस्थान), दोन हजार इंद्रिये, तीन हजार नरक, छत्तीस रजोधातू (धुळीची ठिकाणे), सात संज्ञी गर्भ (सचेतन गर्भ), सात असंज्ञी गर्भ (अचेतन गर्भ), सात निग्रंथ गर्भ, सात देव, सात मनुष्य, सात पिशाच, सात सरोवरे, सात मोठे ग्रंथी (गाठी), सातशे लहान ग्रंथी, सात मोठे कडे (धबधबे/दरी), सातशे लहान कडे, सात मोठी स्वप्ने, सातशे लहान स्वप्ने आणि चौऱ्याऐंशी लाख महाकल्प आहेत, ज्यांमधून मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारात भटकून व जन्म-मरणाचे फेरे मारून दुःखाचा अंत करतील. तेथे असे काही नाही की, 'मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने अपरिपक्व कर्माला परिपक्व करीन किंवा परिपक्व कर्माचा वारंवार भोग घेऊन तो नष्ट करीन.' असे काहीही नाही. सुख आणि दुःख हे द्रोणाने (मापाने) मोजल्यासारखे मर्यादित आहेत आणि संसारही मर्यादित आहे. त्यात घट किंवा वाढ नाही, उत्कर्ष किंवा अपकर्ष नाही. ज्याप्रमाणे दोऱ्याचा गोळा फेकला असता तो उलगडत उलगडत जेवढा दोरा आहे तेवढाच पुढे जातो, त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारात भटकून व जन्म-मरणाचे फेरे मारून दुःखाचा अंत करतील.' 169. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno saṃsārasuddhiṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, makkhalissa gosālassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā, tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. १६९. भन्ते! अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, मक्खलि गोसालाने मला 'संसारशुद्धी' (संसारातून मुक्ती) विषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता एखाद्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! मक्खलि गोसालाने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता मला संसारशुद्धीविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला – 'माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्याला त्रास देणे कसे बरे योग्य मानले असते?' म्हणून, भन्ते! मी मक्खलि गोसालाच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतेचे शब्द न उच्चारता, त्याचे ते बोलणे मनात न धरता आणि स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो. Ajitakesakambalavādo अजित केसकम्बल यांचा वाद (सिद्धांत) 170. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena ajito kesakambalo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā ajitena kesakambalena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, ajitaṃ kesakambalaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho ajita, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho ajita, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १७०. भन्ते! एके काळी मी जेथे अजित केसकम्बल होते, तेथे गेलो. तेथे पोहोचून मी अजित केसकम्बल यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर, भन्ते! मी अजित केसकम्बल यांना असे म्हटले – 'हे अजित! ज्याप्रमाणे ही विविध प्रकारची शिल्पे (व्यवसाय) आहेत... पे... हे अजित! त्याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ दाखवणे शक्य आहे का?' 171. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, ajito kesakambalo maṃ etadavoca – ‘natthi, mahārāja, dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ [Pg.52] abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso, yadā kālaṅkaroti, pathavī pathavikāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati, ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāvāḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti, na honti paraṃ maraṇā’ti. १७१. भन्ते! असे विचारले असता अजित केसकम्बलने मला असे म्हटले – 'महाराज! दान देण्याला काही अर्थ नाही (त्याचे काही फळ नाही), यज्ञाला काही अर्थ नाही, हवनाला काही अर्थ नाही. सुकृत (चांगल्या) आणि दुष्कृत (वाईट) कर्मांचे कोणतेही फळ किंवा विपाक नाही. हा लोक नाही, परलोक नाही. माता नाही, पिता नाही. औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारे) प्राणी नाहीत. या जगात असे सम्यग्गत (योग्य मार्गाने गेलेले) आणि सम्यक्-प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे) श्रमण-ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी हा लोक आणि परलोक स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून घोषित केला आहे. हा मनुष्य चार महाभूतांचा बनलेला आहे. जेव्हा तो मृत पावतो, तेव्हा त्याचे पृथ्वीतत्व बाह्य पृथ्वीतत्वामध्ये विलीन होते, आपतत्व (जलतत्व) बाह्य आपतत्वामध्ये विलीन होते, तेजतत्व बाह्य तेजतत्वामध्ये विलीन होते, वायुतत्व बाह्य वायुतत्वामध्ये विलीन होते आणि इंद्रिये आकाशात विलीन होतात. चार वाहक आणि पाचवी तिरडी (खाट) असे लोक मृताला घेऊन जातात. स्मशानापर्यंतच त्याच्या पाऊलखुणा (किंवा गुणगान) दिसतात. हाडे कबुतराच्या रंगासारखी पांढरी-करडी होतात आणि आहुतींची राख होते. दान देणे हा मूर्खांनी रचलेला नियम आहे. जे कोणी 'परलोक किंवा कर्माचे फळ आहे' असा वाद (अस्तिकवाद) मांडतात, त्यांचे ते बोलणे निरर्थक, खोटे आणि केवळ बडबड आहे. मूर्ख असो वा पंडित, शरीराच्या नाशानंतर (मृत्यूनंतर) दोघेही नष्ट होतात, नाहीसे होतात; मृत्यूनंतर ते पुन्हा अस्तित्वात राहत नाहीत.' 172. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno ucchedaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, ajitassa kesakambalassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. १७२. भन्ते! अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, अजित केसकम्बलने मला 'उच्छेद' (विनाशवाद) विषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता एखाद्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! अजित केसकम्बलने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता मला उच्छेदवादाविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला – 'माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्याला त्रास देणे कसे बरे योग्य मानले असते?' म्हणून, भन्ते! मी अजित केसकम्बलच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतेचे शब्द न उच्चारता, त्याचे ते बोलणे मनात न धरता आणि स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो. Pakudhakaccāyanavādo पकुध कच्चायन यांचा वाद (सिद्धांत) 173. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena pakudho kaccāyano tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā pakudhena kaccāyanena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, pakudhaṃ kaccāyanaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho kaccāyana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho kaccāyana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १७३. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे पकुध कच्चायन होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी पकुध कच्चायन यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी पकुध कच्चायन यांना असे विचारले— ‘हे कच्चायन! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे कच्चायन! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’” 174. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, pakudho kaccāyano maṃ etadavoca – ‘sattime, mahārāja, kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā [Pg.53] esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavikāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame – ime satta kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā. Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti, nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Tattha natthi hantā vā ghātetā vā, sotā vā sāvetā vā, viññātā vā viññāpetā vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na koci kiñci jīvitā voropeti; sattannaṃ tveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupatatī’ti. १७४. “असे विचारल्यावर, भन्ते! पकुध कच्चायन मला म्हणाले— ‘महाराज! हे सात तत्त्व (काय) असे आहेत जे न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, न निर्माण करवलेले, वांझ (अनुत्पादक), पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहचवत नाहीत आणि एकमेकांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. ते सात कोणते? पृथ्वी-तत्त्व, जल-तत्त्व, तेज-तत्त्व, वायू-तत्त्व, सुख, दुःख आणि सातवा जीव. हे सात तत्त्व न बनवलेले, न घडवलेले, न निर्माण केलेले, न निर्माण करवलेले, वांझ, पर्वताच्या शिखरासारखे अचल आणि खांबासारखे स्थिर आहेत. ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहचवत नाहीत आणि एकमेकांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास समर्थ नाहीत. तेथे मारणारा किंवा मारवणारा नाही, ऐकणारा किंवा ऐकवणारा नाही, जाणणारा किंवा जाणवून देणारा नाही. जरी कोणी तीक्ष्ण शस्त्राने एखाद्याचे डोके कापले, तरीही कोणी कोणाचा जीव घेत नाही; ते शस्त्र केवळ या सात तत्त्वांच्या मधील पोकळीतून पार होते.’” 175. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno aññena aññaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, pakudhassa kaccāyanassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ, anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. १७५. “अशा प्रकारे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, पकुध कच्चायन यांनी मला एका गोष्टीऐवजी दुसरीच गोष्ट सांगितली. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, पकुध कच्चायन यांनी मला एका गोष्टीऐवजी दुसरीच गोष्ट सांगितली. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला— ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्यांना त्रास देणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते! मी पकुध कच्चायन यांच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले, ना त्याचा निषेध केला. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, अप्रसन्न राहून, मनातली अप्रसन्नता शब्दांत प्रकट न करता, त्यांच्या बोलण्याला महत्त्व न देता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आसनावरून उठून निघून गेलो।” Nigaṇṭhanāṭaputtavādo “निगंठ नाटपुत्त यांचा वाद (मत)” 176. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā nigaṇṭhena nāṭaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho aggivessana, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho aggivessana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १७६. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे निगंठ नाटपुत्त होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी निगंठ नाटपुत्त यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी निगंठ नाटपुत्त यांना असे विचारले— ‘हे अग्निवेश्न! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे अग्निवेश्न! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’” 177. ‘‘Evaṃ [Pg.54] vutte, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto maṃ etadavoca – ‘idha, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Kathañca, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti? Idha, mahārāja, nigaṇṭho sabbavārivārito ca hoti, sabbavāriyutto ca, sabbavāridhuto ca, sabbavāriphuṭo ca. Evaṃ kho, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti. Yato kho, mahārāja, nigaṇṭho evaṃ cātuyāmasaṃvarasaṃvuto hoti; ayaṃ vuccati, mahārāja, nigaṇṭho gatatto ca yatatto ca ṭhitatto cā’ti. १७७. “असे विचारल्यावर, भन्ते! निगंठ नाटपुत्त मला म्हणाले— ‘महाराज! या जगात निगंठ हा चातुर्याम संवराने (चार प्रकारच्या संयमाने) युक्त असतो. आणि महाराज! निगंठ चातुर्याम संवराने युक्त कसा असतो? महाराज! या जगात निगंठ हा सर्व प्रकारच्या थंड पाण्याचा त्याग करणारा (किंवा सर्व पापांचे निवारण करणारा) असतो, सर्व पापांच्या निवारणाने युक्त असतो, सर्व पापांच्या निवारणाने मुक्त झालेला असतो आणि सर्व पापांच्या निवारणाने व्याप्त असतो. अशा प्रकारे, महाराज! निगंठ चातुर्याम संवराने युक्त असतो. आणि महाराज! जेव्हा निगंठ अशा प्रकारे चातुर्याम संवराने युक्त असतो, तेव्हा त्या निगंठाला ‘गतात्मा’ (परम ध्येयाप्रत पोहोचलेला), ‘यतात्मा’ (संयमी) आणि ‘स्थितात्मा’ (स्थिरचित्त) असे म्हटले जाते.’” 178. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno cātuyāmasaṃvaraṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. १७८. “अशा प्रकारे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, निगंठ नाटपुत्त यांनी मला चातुर्याम संवराविषयी सांगितले. भन्ते! ज्याप्रमाणे आंब्याविषयी विचारले असता फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते! प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, निगंठ नाटपुत्त यांनी मला चातुर्याम संवराविषयी सांगितले. तेव्हा, भन्ते! माझ्या मनात असा विचार आला— ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे किंवा त्यांना त्रास देणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते! मी निगंठ नाटपुत्त यांच्या बोलण्याचे ना अभिनंदन केले, ना त्याचा निषेध केला. अभिनंदन किंवा निषेध न करता, अप्रसन्न राहून, मनातली अप्रसन्नता शब्दांत प्रकट न करता, त्यांच्या बोलण्याला महत्त्व न देता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आसनावरून उठून निघून गेलो।” Sañcayabelaṭṭhaputtavādo “संजय बेलट्ठपुत्त यांचा वाद (मत)” 179. ‘‘Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ yena sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā sañcayena belaṭṭhaputtena saddhiṃ sammodiṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno kho ahaṃ bhante, sañcayaṃ belaṭṭhaputtaṃ etadavocaṃ – ‘yathā nu kho imāni, bho sañcaya, puthusippāyatanāni…pe… sakkā nu kho, bho sañcaya, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १७९. “भन्ते! एके वेळी मी जेथे संजय बेलट्ठपुत्त होते, तेथे गेलो. तेथे जाऊन मी संजय बेलट्ठपुत्त यांच्याशी कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय चर्चा आटोपून मी एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसल्यावर मी संजय बेलट्ठपुत्त यांना असे विचारले— ‘हे संजय! ज्याप्रमाणे हे विविध प्रकारचे शिल्पव्यवसाय आहेत... तसेच हे संजय! याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात तात्काळ अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे काय?’” 180. ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto maṃ etadavoca – ‘atthi paro lokoti iti ce maṃ pucchasi, atthi paro lokoti iti ce me assa, atthi paro lokoti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me [Pg.55] no, no notipi me no. Natthi paro loko…pe… atthi ca natthi ca paro loko…pe… nevatthi na natthi paro loko…pe… atthi sattā opapātikā…pe… natthi sattā opapātikā…pe… atthi ca natthi ca sattā opapātikā…pe… nevatthi na natthi sattā opapātikā…pe… atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe…atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko…pe… hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce maṃ pucchasi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti ce me assa, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti iti te naṃ byākareyyaṃ. Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti. १८०. “भन्ते, असे विचारले असता, संजय बेलट्ठपुत्त मला असे म्हणाला – ‘जर तुम्ही मला विचारले की, "परलोक आहे का?" आणि जर मला असे वाटत असेल की "परलोक आहे", तर मी तुम्हाला "परलोक आहे" असे उत्तर देईन. परंतु माझे मत असेही नाही, माझे मत तसेही नाही, माझे मत अन्य प्रकारेही नाही, माझे मत "नाही" असेही नाही आणि माझे मत "नाही असे नाही" असेही नाही. "परलोक नाही का?"...पे०... "परलोक आहे आणि नाही दोन्ही आहे का?"...पे०... "परलोक नाही आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी आहेत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी नाहीत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी आहेत आणि नाहीत दोन्ही आहेत का?"...पे०... "औपपातिक प्राणी नाहीत आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक असतो आणि नसतो दोन्ही आहे का?"...पे०... "चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो आणि नाही असेही नाही का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतात दोन्ही आहे का?"...पे०... "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही का?" जर तुम्ही मला असे विचारले, आणि जर मला असे वाटत असेल की "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही", तर मी तुम्हाला "तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि नाही असेही नाही" असे उत्तर देईन. परंतु माझे मत असेही नाही, माझे मत तसेही नाही, माझे मत अन्य प्रकारेही नाही, माझे मत "नाही" असेही नाही आणि माझे मत "नाही असे नाही" असेही नाही.’" 181. ‘‘Itthaṃ kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Seyyathāpi, bhante, ambaṃ vā puṭṭho labujaṃ byākareyya, labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ byākareyya; evameva kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākāsi. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ayañca imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho. Kathañhi nāma sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ puṭṭho samāno vikkhepaṃ byākarissatī’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā vijite vasantaṃ apasādetabbaṃ maññeyyā’ti. So kho ahaṃ, bhante, sañcayassa belaṭṭhaputtassa bhāsitaṃ neva abhinandiṃ nappaṭikkosiṃ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṃ anicchāretvā tameva vācaṃ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṃ. १८१. “भन्ते, अशा प्रकारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळाविषयी विचारले असता, संजय बेलट्ठपुत्तने मला विक्षेपकारक उत्तर दिले. भन्ते, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाला आंब्याविषयी विचारले असता त्याने फणसाविषयी सांगावे, किंवा फणसाविषयी विचारले असता आंब्याविषयी सांगावे; त्याचप्रमाणे, भन्ते, संजय बेलट्ठपुत्तने प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफलाविषयी विचारले असता मला विक्षेपकारक उत्तर दिले. भन्ते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – ‘हा माणूस या सर्व श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये सर्वात मूर्ख आणि अत्यंत गोंधळलेला आहे. प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफलाविषयी विचारले असता हा विक्षेपकारक उत्तर कसा काय देऊ शकतो?’ भन्ते, माझ्या मनात असाही विचार आला – ‘माझ्यासारख्या राजाने आपल्या राज्यात राहणाऱ्या कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणाचा अपमान करणे कसे बरे योग्य ठरेल?’ म्हणून, भन्ते, मी संजय बेलट्ठपुत्तच्या बोलण्याचे अभिनंदनही केले नाही आणि त्याचा निषेधही केला नाही. त्याचे अभिनंदन न करता आणि निषेधही न करता, अप्रसन्न मनाने, कोणतेही अप्रसन्नतादर्शक शब्द न बोलता, त्याचे ते बोलणे मनात न ठेवता व त्याचा स्वीकार न करता, मी आपल्या आसनावरून उठून निघून गेलो।” Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ “प्रथम प्रत्यक्ष श्रामण्यफळ” 182. ‘‘Sohaṃ, bhante, bhagavantampi pucchāmi – ‘yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni seyyathidaṃ – hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā [Pg.56] celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālākārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṃgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ upajīvanti, te tena attānaṃ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṃ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhapenti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Sakkā nu kho me, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’nti? १८२. “भन्ते, म्हणून मी भगवंतांनाही विचारतो – ‘भन्ते, ज्याप्रमाणे ही विविध प्रकारची शिल्पे आहेत, जसे की – हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथस्वार, धनुर्धारी, ध्वजधारक सैनिक, व्यूहरचना करणारे सैनिक, शत्रूच्या सैन्यात घुसून प्रहार करणारे वीर, थोर राजपुत्र, वेगाने धावून युद्ध करणारे सैनिक, महाकाय हत्तींसारखे बलवान वीर, शूरवीर, चिलखतधारी सैनिक, दासीपुत्र, स्वयंपाकी, न्हावी, स्नान घालणारे, आचारी, माळी, धोबी, विणकर, चटया विणणारे, कुंभार, हिशोबनीस, बोटांवर मोजणारे, आणि इतरही जे काही अशा प्रकारचे विविध व्यवसाय आहेत; ते या प्रत्यक्ष जीवनात आपल्या कौशल्याच्या प्रत्यक्ष फळावर उपजीविका करतात. ते त्याद्वारे स्वतःला सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या मातापित्यांना सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या पत्नी व मुलांना सुखी व समाधानी ठेवतात, आपल्या मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व समाधानी ठेवतात. तसेच ते श्रमण व ब्राह्मणांना असे दान देतात, जे दान उच्च गती देणारे, स्वर्गप्राप्ती करून देणारे, सुखावह विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे असते. भन्ते, त्याचप्रमाणे या प्रत्यक्ष जीवनात प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ दाखवून देणे शक्य आहे का?’” 183. ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ, vata bho, abbhutaṃ, vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso; ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe deva jāneyyāsi, yo te so puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako; so, deva, kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito [Pg.57] samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako’ti? १८३. “महाराज, शक्य आहे. महाराज, तर मग मी तुम्हालाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. जसे तुम्हाला योग्य वाटेल, तसे तुम्ही त्याचे उत्तर द्या. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, तुमचा एखादा दास, सेवक किंवा कामगार असेल, जो तुमच्या आधी उठणारा, तुमच्या नंतर झोपणारा, ‘काय करू?’ असे विचारून आज्ञा पाळणारा, तुमचे मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि तुमच्या चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा असेल. त्याच्या मनात असा विचार येईल – ‘अहो, आश्चर्य आहे! अहो, अपूर्व आहे! पुण्याची गती आणि पुण्याचा विपाक किती अद्भूत आहे! हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू देखील एक माणूस आहे आणि मीसुद्धा एक माणूस आहे. परंतु हा वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त व संपन्न होऊन एखाद्या देवासारखा विलास करत आहे. आणि मी मात्र त्याचा दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा आहे. मीसुद्धा काही पुण्यकर्मे करायला हवीत. मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास का ग्रहण करू नये?’ काही काळानंतर तो खरोखरच केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास ग्रहण करतो. संन्यासी झाल्यावर तो कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न व वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो. जर तुमच्या सेवकांनी तुम्हाला येऊन असे सांगितले की – ‘महाराज, आपल्याला ठाऊक असावे, आपला जो दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा माणूस होता; त्याने, महाराज, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक संन्यास घेतला आहे. तो आता कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न व वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो.’ तर महाराज, तुम्ही असे म्हणाल का की – ‘अरे, त्या माणसाला माझ्याकडे परत घेऊन या, तो पुन्हा माझा दास, सेवक, आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, आज्ञाधारक, मन प्रसन्न ठेवणारा, गोड बोलणारा आणि चेहऱ्याचे भाव पाहून वागणारा बनू दे’?” 184. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti. १८४. "असे मुळीच नाही, भन्ते! उलट आम्ही स्वतःच त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी निमंत्रित करू, तसेच त्यांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करू आणि त्यांच्यासाठी धर्मसंमत सुरक्षा, संरक्षण व गुप्तता यांची व्यवस्था करू." 185. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā paṭhamaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti. १८५. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ मिळते की नाही?" "नक्कीच, भन्ते! जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ नक्कीच मिळते." "महाराज, हेच मी तुम्हाला पहिले, याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ सांगितले आहे." Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalaṃ "दुसरे प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ" 186. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetu’’nti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te assa puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. Tassa evamassa – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, puññānaṃ gati, puññānaṃ vipāko. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso, ahampi manusso. Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe. Ahaṃ panamhissa kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako. So vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. १८६. "भन्ते, याप्रमाणेच या जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे दुसरे एखादे श्रामण्यफळ स्पष्ट करून सांगता येईल का?" "शक्य आहे, महाराज. मग महाराज, मी तुम्हालाच याविषयी उलट प्रश्न विचारतो. तुम्हाला जसे योग्य वाटेल, तसे तुम्ही त्याचे उत्तर द्या. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, तुमचा एखादा सेवक असेल, जो शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा आणि संपत्ती वाढवणारा आहे. त्याच्या मनात असा विचार येईल— 'अहो, किती आश्चर्यकारक! अहो, किती अद्भुत आहे पुण्याचे फळ आणि पुण्याची गती! हे वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू मनुष्य आहेत आणि मीसुद्धा मनुष्य आहे. परंतु हे वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त व संपन्न होऊन एखाद्या देवासारखे विलास करत आहेत. आणि मी तर त्यांचा शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक आहे. मग मीसुद्धा पुण्यकर्मे का करू नयेत? मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या का ग्रहण करू नये?'" ‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya, appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā [Pg.58] anagāriyaṃ pabbajeyya. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto vihareyya, vācāya saṃvuto vihareyya, manasā saṃvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke. Taṃ ce te purisā evamāroceyyuṃ – ‘yagghe, deva jāneyyāsi, yo te so puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako; so deva kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito. So evaṃ pabbajito samāno kāyena saṃvuto viharati, vācāya saṃvuto viharati, manasā saṃvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’’ti. Api nu tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako’ti? "तो मनुष्य काही काळानंतर थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, तसेच थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो. प्रव्रजित झाल्यावर तो कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न आणि वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो. जर तुमच्या सेवकांनी तुम्हाला येऊन असे सांगितले— 'महाराज, आपल्याला माहित असावे की, आपला जो शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक होता; त्याने केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या घेतली आहे. तो प्रव्रजित होऊन कायेने संयमित राहतो, वाचेने संयमित राहतो, मनाने संयमित राहतो, केवळ अन्न आणि वस्त्राने संतुष्ट राहतो आणि एकांतात रममाण होतो.' तर मग तुम्ही असे म्हणाल का— 'अरे, त्या माणसाला माझ्याकडे परत घेऊन या, तो पुन्हा माझा शेतकरी, गृहस्थ, कर भरणारा व संपत्ती वाढवणारा सेवक बनू दे'?" 187. ‘‘No hetaṃ, bhante. Atha kho naṃ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṃ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidaheyyāmā’’ti. १८७. "असे मुळीच नाही, भन्ते! उलट आम्ही स्वतःच त्यांना अभिवादन करू, त्यांच्या आदरासाठी उभे राहू, त्यांना आसनावर बसण्यासाठी निमंत्रित करू, तसेच त्यांना चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि आजारपणातील औषधोपचार व इतर आवश्यक वस्तू स्वीकारण्यासाठी आमंत्रित करू आणि त्यांच्यासाठी धर्मसंमत सुरक्षा, संरक्षण व गुप्तता यांची व्यवस्था करू." 188. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja? Yadi evaṃ sante hoti vā sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ no vā’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante hoti sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphala’’nti. ‘‘Idaṃ kho te, mahārāja, mayā dutiyaṃ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññatta’’nti. १८८. "महाराज, तुम्हाला काय वाटते? जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ मिळते की नाही?" "नक्कीच, भन्ते! जर असे असेल, तर प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ नक्कीच मिळते." "महाराज, हेच मी तुम्हाला दुसरे, याच जन्मात प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ सांगितले आहे." Paṇītatarasāmaññaphalaṃ "अधिक श्रेष्ठ श्रामण्यफळ" 189. ‘‘Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññapetuṃ imehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti? ‘‘Sakkā, mahārāja. Tena hi, mahārāja, suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi. १८९. "भन्ते, या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक कल्याणकारी आणि अधिक श्रेष्ठ असे दुसरे एखादे प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ स्पष्ट करून सांगता येईल का?" "शक्य आहे, महाराज. मग महाराज, लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवून ठेवा, मी सांगतो." "होय, भन्ते!" असे म्हणून वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रूने भगवंतांचे म्हणणे मान्य केले. 190. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, mahārāja, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ [Pg.59] lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. १९०. "भगवंत म्हणाले— "महाराज, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्या-चरण संपन्न, सुगत, लोकविदू, अदम्य माणसांना वश करणारे अनुपम सारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता (गुरू), बुद्ध आणि भगवंत आहेत. ते देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या जगाला आणि श्रमण-ब्राह्मण, राजे-महाराजे व मनुष्यांसह या संपूर्ण प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष साक्षात्कार करून प्रकट करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि परियोसान-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतात." 191. ‘‘Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. १९१. "तो धर्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धर्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो असा विचार करतो— 'गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ ब्रह्मचर्य पाळणे सोपे नाही. मग मी माझे केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या का ग्रहण करू नये?'" 192. ‘‘So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. १९२. "तो मनुष्य काही काळानंतर थोडी किंवा पुष्कळ संपत्ती सोडून, तसेच थोडे किंवा मोठे नातेवाईकांचे वर्तुळ सोडून, केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरादाराचा त्याग करून अनगारिक प्रव्रज्या ग्रहण करतो." 193. ‘‘So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho. १९३. "तो प्रव्रजित झाल्यावर प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने संयमित राहून विहरतो. तो सदाचार आणि योग्य आचरण यांनी संपन्न असतो, अगदी लहान दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यानुसार आचरण करतो, कुशल कायिक व वाचिक कर्मांनी युक्त असतो, शुद्ध उपजीविका करणारा व शीलसंपन्न असतो, आपल्या इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणारा असतो, स्मृती व सजगतेने युक्त असतो आणि संतुष्ट असतो." Cūḷasīlaṃ "चुल शील (लहान शील)" 194. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९४. “आणि महाराज, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? महाराज, या शासनात भिक्खू प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतो. तो दंड (काठी) टाकून देतो, शस्त्र टाकून देतो, लज्जा बाळगणारा, दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची चिंता वाहणारा होऊन विहरतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Adinnādānaṃ [Pg.60] pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “अदत्तादान (न दिलेले घेणे) सोडून तो अदत्तादानापासून विरत राहतो. तो दिलेलेच स्वीकारणारा, दिलेल्याचीच अपेक्षा ठेवणारा, चोरी न करता स्वतःला शुद्ध ठेवून विहरतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “अब्रह्मचर्य सोडून तो ब्रह्मचारी राहतो, (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहतो आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “मृषावाद (असत्य बोलणे) सोडून तो मृषावादापासून विरत राहतो. तो सत्य बोलणारा, सत्याशी बांधील असणारा, स्थिर व विश्वासार्ह बोलणारा आणि जगाला न फसवणारा असतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya; amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā, amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā, sahitānaṃ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “पिशुन वाचा (चुगली) सोडून तो पिशुन वाचेपासून विरत राहतो. इथले ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे जाऊन सांगत नाही, किंवा तिथले ऐकून यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, एकजूट असलेल्यांना प्रोत्साहन देणारा, ऐक्यात रमणारा, ऐक्याची आवड असणारा, ऐक्यात आनंद मानणारा आणि ऐक्य निर्माण करणारीच वाणी बोलणारा असतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “परुष वाचा (कठोर बोलणे) सोडून तो परुष वाचेपासून विरत राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत, बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन प्रसन्न करणारी असते, तशीच वाणी तो बोलतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “सम्पप्पलाप (व्यर्थ बडबड) सोडून तो सम्पप्पलापापासून विरत राहतो. तो योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, अर्थपूर्ण बोलणारा, धम्माला धरून बोलणारा, विनयाला धरून बोलणारा असतो. तो योग्य वेळी, सकारण, मर्यादित, हितकारक आणि मनात साठवून ठेवण्याजोगी अर्थपूर्ण वाणी बोलतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” ‘‘Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti…pe… ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā. Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti. Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti. Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Jātarūparajatapaṭiggahaṇā [Pg.61] paṭivirato hoti. Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti. Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Kayavikkayā paṭivirato hoti. Tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti. Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti. Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “तो बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून विरत राहतो... (इत्यादी)... तो दिवसातून एकदाच भोजन करणारा असतो, रात्रीच्या भोजनापासून दूर राहतो आणि विकालभोजनापासून (अवेळी जेवण्यापासून) विरत राहतो. तो नृत्य, गीत, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून विरत राहतो. तो माळा धारण करणे, सुगंधी द्रव्ये, विलेपन (उटणे लावणे), अलंकार व सुशोभित करणाऱ्या वस्तू वापरण्यापासून विरत राहतो. तो उच्च आसन आणि महाआसन (मोठे व विलासी बिछाने) वापरण्यापासून विरत राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि गाढवे स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून विरत राहतो. तो दूतगिरी करणे, निरोप पोहोचवणे आणि ये-जा करण्याच्या कामात गुंतण्यापासून विरत राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून विरत राहतो. तो खोट्या तराजूने तोलणे, खोट्या नाण्यांनी फसवणे आणि खोट्या मापाने मोजणे यांपासून विरत राहतो. तो लाच घेणे, फसवणूक करणे, कपट करणे आणि लबाडी करणे यांपासून विरत राहतो. तो अवयव तोडणे, वध करणे, बंधनात टाकणे, दरोडे घालणे, लुटमार करणे आणि जबरदस्तीने हिसकावून घेणे यांपासून विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” Cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ. चुळशील समाप्त झाले. Majjhimasīlaṃ मज्झिमशील (मध्यम शील) 195. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamaṃ, iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९५. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – मूळ-बीज, स्कंध-बीज, फळू-बीज, अग्र-बीज आणि पाचवे बीज-बीज; अशा प्रकारच्या बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” 196. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ sannidhikāraparibhogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – annasannidhiṃ pānasannidhiṃ vatthasannidhiṃ yānasannidhiṃ sayanasannidhiṃ gandhasannidhiṃ āmisasannidhiṃ, iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९६. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – अन्नाचा साठा करणे, पेयांचा साठा करणे, वस्त्रांचा साठा करणे, वाहनांचा साठा करणे, बिछान्यांचा साठा करणे, सुगंधी द्रव्यांचा साठा करणे आणि इतर उपभोग्य वस्तूंचा साठा करणे; अशा प्रकारच्या वस्तूंचा साठा करून त्यांचा उपभोग घेण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” 197. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ visūkadassanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – naccaṃ gītaṃ vāditaṃ pekkhaṃ akkhānaṃ pāṇissaraṃ vetāḷaṃ kumbhathūṇaṃ sobhanakaṃ caṇḍālaṃ vaṃsaṃ dhovanaṃ hatthiyuddhaṃ assayuddhaṃ mahiṃsayuddhaṃ usabhayuddhaṃ ajayuddhaṃ meṇḍayuddhaṃ kukkuṭayuddhaṃ vaṭṭakayuddhaṃ daṇḍayuddhaṃ muṭṭhiyuddhaṃ nibbuddhaṃ uyyodhikaṃ balaggaṃ senābyūhaṃ anīkadassanaṃ iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९७. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – नृत्य, गायन, वादन, नाट्यप्रयोग, कथाकथन, टाळ्या वाजवून ताल धरणे, झांज किंवा घंटा वाजवणे, कुंभथूण (एक प्रकारचे वाद्य), चित्रकला किंवा नटांचे खेळ, लोखंडी गोळ्यांचे खेळ, बांबूवर चढून खेळणे, हाडे धुण्याचा खेळ, हत्तींची झुंज, घोड्यांची झुंज, म्हशींची झुंज, बैलांची झुंज, शेळ्यांची झुंज, मेंढ्यांची झुंज, कोंबड्यांची झुंज, लांडरांची झुंज, लाठीमार, मुष्टियुद्ध, कुस्ती, युद्धाचे खेळ, सैन्याची मोजणी, सैन्याची रचना आणि सैन्याचे संचलन पाहणे; अशा प्रकारच्या तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” 198. ‘‘Yathā [Pg.62] vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – aṭṭhapadaṃ dasapadaṃ ākāsaṃ parihārapathaṃ santikaṃ khalikaṃ ghaṭikaṃ salākahatthaṃ akkhaṃ paṅgacīraṃ vaṅkakaṃ mokkhacikaṃ ciṅgulikaṃ pattāḷhakaṃ rathakaṃ dhanukaṃ akkharikaṃ manesikaṃ yathāvajjaṃ iti vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९८. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या प्रमादास कारणीभूत ठरणाऱ्या द्यूत आणि जुगाराच्या खेळांमध्ये गुंतून राहतात; जसे की – आठ घरांचा पट (अष्टपद), दहा घरांचा पट (दशपद), हवेत फासे फेकून खेळणे, जमिनीवर रेघा मारून खेळणे, सोंगट्यांचा खेळ, फाशांचा खेळ, लाकडी दांड्याने खेळणे (विटीदांडू), काड्यांचा खेळ, बियांचा खेळ, पानांचे पिपाणी वाजवणे, लहान नांगराने खेळणे, कोलांट्याउड्या मारणे, फिरणाऱ्या चक्राशी खेळणे, पानांच्या द्रोणाने मोजण्याचा खेळ, लहान रथाने खेळणे, लहान धनुष्याने खेळणे, अक्षरे ओळखण्याचा खेळ, मनातील विचार ओळखण्याचा खेळ, शारीरिक व्यंगांचे सोंग आणून खेळणे; अशा प्रकारच्या प्रमादास कारणीभूत ठरणाऱ्या द्यूत आणि जुगाराच्या खेळांपासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” 199. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ uccāsayanamahāsayanaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – āsandiṃ pallaṅkaṃ gonakaṃ cittakaṃ paṭikaṃ paṭalikaṃ tūlikaṃ vikatikaṃ uddalomiṃ ekantalomiṃ kaṭṭissaṃ koseyyaṃ kuttakaṃ hatthattharaṃ assattharaṃ rathattharaṃ ajinappaveṇiṃ kadalimigapavarapaccattharaṇaṃ sauttaracchadaṃ ubhatolohitakūpadhānaṃ iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. १९९. “तसेच, जसे काही पूजनीय श्रमण आणि ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या उच्च आणि विशाल आसनांचा उपभोग घेण्याच्या कामात गुंतून राहतात; जसे की – प्रमाणापेक्षा जास्त उंचीचे आसन (आसंदी), प्राण्यांच्या पायांचे नक्षीकाम असलेले आसन (पलंग), लांब केसांचे मोठे गालिचे (गोणक), नक्षीदार लोकरीचे अंथरूण (चित्तक), पांढरे लोकरीचे अंथरूण (पटिक), फुलांची नक्षी असलेले लोकरीचे अंथरूण (पटलिका), कापूस भरलेली गादी (तुलिका), सिंह-वाघ इत्यादींच्या चित्रांनी नक्षीदार केलेले लोकरीचे अंथरूण (विकतिका), दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेले अंथरूण (उद्दलोमी), एका बाजूने मऊ केस असलेले अंथरूण (एकंतलोमी), सोन्याच्या व रेशमी धाग्यांनी विणलेले अंथरूण (कट्टिस्स), रेशमी अंथरूण (कोसेय्य), सोळा नर्तकी उभे राहून नाचू शकतील एवढा मोठा लोकरीचा गालिचा (कुत्तक), हत्तीवरील झुली (हत्थत्थर), घोड्यावरील खोगीर (अस्सत्थर), रथावरील अंथरूण (रथत्थर), काळवीट किंवा बिबट्याच्या कातड्याचे अंथरूण (अजिनप्पवेणी), कदली नावाच्या हरणाच्या कातड्याचे उत्कृष्ट अंथरूण, लाल रंगाचे छत (चांदवा) असलेले आणि दोन्ही बाजूंना लाल रंगाच्या उशी असलेले आसन; अशा प्रकारच्या उच्च आणि विशाल आसनांचा वापर करण्यापासून तो विरत राहतो. हे देखील त्याचे एक शीलच आहे.” 200. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – ucchādanaṃ parimaddanaṃ nhāpanaṃ sambāhanaṃ ādāsaṃ añjanaṃ mālāgandhavilepanaṃ mukhacuṇṇaṃ mukhalepanaṃ hatthabandhaṃ sikhābandhaṃ daṇḍaṃ nāḷikaṃ asiṃ chattaṃ citrupāhanaṃ uṇhīsaṃ maṇiṃ vālabījaniṃ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २००. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या अंगराग, सुशोभन आणि प्रसाधनांच्या वापरात मग्न राहतात; जसे की - अंगाला उटणे लावणे, मालिश करणे, सुगंधी पाण्याने स्नान करणे, अंग रगडणे, आरशात पाहणे, डोळ्यात काजळ घालणे, फुलांचे हार घालणे, सुगंधी द्रव्यांचे लेपन करणे, चेहऱ्यावर पावडर लावणे, चेहऱ्याला लेप लावणे, हातात कडे घालणे, केसांचा अंबाडा बांधणे, सुशोभित काठी बाळगणे, सुगंधी औषधांची नळी बाळगणे, तलवार बाळगणे, छत्री वापरणे, नक्षीदार पादत्राणे घालणे, कपाळावर पट्टी बांधणे, केसात रत्न बाळगणे, चवरी बाळगणे, लांब झालर असलेले पांढरे कपडे परिधान करणे; अशा प्रकारच्या अंगराग आणि सुशोभनाच्या वापरातून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 201. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ tiracchānakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ [Pg.63] samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०१. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पांमध्ये (तिरच्छानकथा) मग्न राहतात; जसे की - राजांविषयीच्या गप्पा, चोरांविषयीच्या गप्पा, मंत्र्यांविषयीच्या गप्पा, सैन्याविषयीच्या गप्पा, भयाविषयीच्या गप्पा, युद्धाविषयीच्या गप्पा, अन्नाविषयीच्या गप्पा, पेयाविषयीच्या गप्पा, वस्त्रांविषयीच्या गप्पा, शय्येविषयीच्या गप्पा, फुलांच्या हारांविषयीच्या गप्पा, सुगंधी द्रव्यांविषयीच्या गप्पा, नातेवाईकांविषयीच्या गप्पा, वाहनांविषयीच्या गप्पा, गावांविषयीच्या गप्पा, नगरांविषयीच्या गप्पा, महानगरांविषयीच्या गप्पा, देशांविषयीच्या गप्पा, स्त्रियांविषयीच्या गप्पा, शूरवीरांविषयीच्या गप्पा, गल्ल्यांविषयीच्या गप्पा, पाणवठ्याविषयीच्या गप्पा, पूर्वजांविषयीच्या (मृतांविषयीच्या) गप्पा, विविध प्रकारच्या निरर्थक गप्पा, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गप्पा, समुद्राविषयीच्या गप्पा, आणि उन्नती-अवनतीविषयीच्या गप्पा; अशा प्रकारच्या निरर्थक गप्पा मारण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 202. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ viggāhikakathaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi, ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi, kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṃ me, asahitaṃ te, pure vacanīyaṃ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṃ pure avaca, adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०२. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या वादविवादात्मक संभाषणात (विग्गाहिककथा) मग्न राहतात; जसे की - 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही, मला हा धम्म आणि विनय समजतो. तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तू चुकीच्या मार्गावर चालत आहेस, मी योग्य मार्गावर चालत आहे. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे बोलणे विसंगत आहे. जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास आणि जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे. तुझ्या मतातील दोष मी सिद्ध केला आहे, तू पराभूत झाला आहेस. स्वतःच्या मताचे समर्थन करण्यासाठी किंवा या दोषातून मुक्त होण्यासाठी काहीतरी मार्ग शोध, आणि जर तुझ्यामध्ये सामर्थ्य असेल तर याचे स्पष्टीकरण दे.' अशा प्रकारच्या वादविवादात्मक संभाषणापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 203. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṃ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṃ anuyuttā viharanti. Seyyathidaṃ – raññaṃ, rājamahāmattānaṃ, khattiyānaṃ, brāhmaṇānaṃ, gahapatikānaṃ, kumārānaṃ – ‘idha gaccha, amutrāgaccha, idaṃ hara, amutra idaṃ āharā’ti iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०३. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूतगिरीच्या कामात मग्न राहतात; जसे की - राजांचे, राजमंत्र्यांचे, क्षत्रियांचे, ब्राह्मणांचे, गृहपतींचे किंवा राजकुमारांचे निरोप घेऊन 'येथे जा, तिथे या, हे तिथे घेऊन जा, तिथून हे घेऊन या' अशी कामे करणे; अशा प्रकारच्या निरोप पोहोचवण्याच्या आणि दूतगिरीच्या कामांपासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 204. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca lābhena lābhaṃ nijigīṃsitāro ca. Iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ’’. २०४. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून (लाभाच्या आशेने) ढोंगीपणा करतात, बढाया मारतात, शकुन-अपशकुन किंवा संकेत दाखवतात, लोकांना त्रास देऊन किंवा जबरदस्तीने दान मिळवतात, आणि एका लाभाने दुसऱ्या लाभाची इच्छा धरतात; अशा प्रकारच्या ढोंगीपणा आणि बढाया मारण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. Majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ. मध्यम शील समाप्त. Mahāsīlaṃ महा शील 205. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – aṅgaṃ nimittaṃ uppātaṃ supinaṃ lakkhaṇaṃ mūsikacchinnaṃ aggihomaṃ dabbihomaṃ thusahomaṃ kaṇahomaṃ taṇḍulahomaṃ sappihomaṃ telahomaṃ [Pg.64] mukhahomaṃ lohitahomaṃ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṃ saraparittāṇaṃ migacakkaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०५. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या (तिरच्छानविज्जा) साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - हस्तसामुद्रिक किंवा शारीरिक लक्षणांवरून भविष्य सांगणे, शकुन-अपशकुन सांगणे, उल्कापात किंवा उत्पातांवरून भविष्य सांगणे, स्वप्नांचा अर्थ सांगणे, शारीरिक लक्षणांवरून भविष्य सांगणे, उंदराने कुरतडलेल्या कपड्यांवरून भविष्य सांगणे, अग्नीमध्ये हवन करणे, पळीने हवन करणे, कोंड्याचे हवन करणे, कण्यांचे हवन करणे, तांदळाचे हवन करणे, तुपाचे हवन करणे, तेलाचे हवन करणे, तोंडाने हवन करणे, रक्ताचे हवन करणे, अंगविद्या (शरीराच्या अवयवांवरून भविष्य सांगणे), वास्तुविद्या (घराच्या जागेविषयीचे शास्त्र), क्षत्रविद्या (राजकीय किंवा युद्धविषयक शास्त्र), स्मशानविद्या (स्मशानात राहून शिकायची विद्या), भूतविद्या (भूतबाधा उतरवणे), भूरीविद्या (भूगर्भातील गुप्तधनाचा शोध घेण्याची विद्या), सर्पविद्या (सर्पदंशावर उपचार करणे), विषविद्या (विष उतरवणे), विंचू चावल्यास उपचार करणे, उंदीर चावल्यास उपचार करणे, पक्ष्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे, कावळ्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे, आयुष्यमानाचा अंदाज सांगणे, बाण अडवण्याची विद्या, प्राण्यांच्या आवाजावरून भविष्य सांगणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 206. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – maṇilakkhaṇaṃ vatthalakkhaṇaṃ daṇḍalakkhaṇaṃ satthalakkhaṇaṃ asilakkhaṇaṃ usulakkhaṇaṃ dhanulakkhaṇaṃ āvudhalakkhaṇaṃ itthilakkhaṇaṃ purisalakkhaṇaṃ kumāralakkhaṇaṃ kumārilakkhaṇaṃ dāsalakkhaṇaṃ dāsilakkhaṇaṃ hatthilakkhaṇaṃ assalakkhaṇaṃ mahiṃsalakkhaṇaṃ usabhalakkhaṇaṃ golakkhaṇaṃ ajalakkhaṇaṃ meṇḍalakkhaṇaṃ kukkuṭalakkhaṇaṃ vaṭṭakalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇaṃ kaṇṇikalakkhaṇaṃ kacchapalakkhaṇaṃ migalakkhaṇaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०६. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - रत्नांची लक्षणे ओळखणे, वस्त्रांची लक्षणे ओळखणे, काठीची लक्षणे ओळखणे, शस्त्रांची लक्षणे ओळखणे, तलवारीची लक्षणे ओळखणे, बाणांची लक्षणे ओळखणे, धनुष्याची लक्षणे ओळखणे, इतर शस्त्रास्त्रांची लक्षणे ओळखणे, स्त्रियांची लक्षणे ओळखणे, पुरुषांची लक्षणे ओळखणे, मुलांची लक्षणे ओळखणे, मुलींची लक्षणे ओळखणे, दासांची लक्षणे ओळखणे, दासींची लक्षणे ओळखणे, हत्तींची लक्षणे ओळखणे, घोड्यांची लक्षणे ओळखणे, म्हशींची लक्षणे ओळखणे, बैलांची लक्षणे ओळखणे, गाईंची लक्षणे ओळखणे, शेळ्यांची लक्षणे ओळखणे, मेंढ्यांची लक्षणे ओळखणे, कोंबड्यांची लक्षणे ओळखणे, लाव्हा पक्ष्यांची (वटुक) लक्षणे ओळखणे, घोरपडीची लक्षणे ओळखणे, घराच्या शिखराची (कण्णिका) लक्षणे ओळखणे, कासवांची लक्षणे ओळखणे, आणि प्राण्यांची लक्षणे ओळखणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 207. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – raññaṃ niyyānaṃ bhavissati, raññaṃ aniyyānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ apayānaṃ bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ jayo bhavissati, abbhantarānaṃ raññaṃ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०७. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करतात; जसे की - 'राजे युद्धासाठी बाहेर पडतील', 'राजे परत येतील', 'अंतर्गत (स्वदेशी) राजे आक्रमण करतील', 'बाह्य (परदेशी) राजे माघार घेतील', 'बाह्य राजे आक्रमण करतील', 'अंतर्गत राजे माघार घेतील', 'अंतर्गत राजांचा विजय होईल', 'बाह्य राजांचा पराजय होईल', 'बाह्य राजांचा विजय होईल', 'अंतर्गत राजांचा पराजय होईल', 'या राजाचा विजय होईल', 'त्या राजाचा पराजय होईल' अशा प्रकारचे भाकीत वर्तवणे; अशा प्रकारच्या हीन विद्यांच्या साहाय्याने चुकीच्या मार्गाने उपजीविका करण्यापासून तो (भिक्खू) अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 208. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati[Pg.65], ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati, evaṃvipāko candaggāho bhavissati, evaṃvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṃvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ pathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipākaṃ nakkhattānaṃ uppathagamanaṃ bhavissati, evaṃvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṃvipāko disāḍāho bhavissati, evaṃvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṃvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṃvipākaṃ candimasūriyanakkhattānaṃ uggamanaṃ ogamanaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ bhavissati iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०८. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी (तिरच्छानविज्जा) आणि मिथ्या उपजीविकेने (मिच्छाआजीव) आपली उपजीविका करतात. जसे की – चंद्रग्रहण होईल, सूर्यग्रहण होईल, नक्षत्रग्रहण होईल; चंद्र आणि सूर्याचा मार्ग सरळ असेल, चंद्र आणि सूर्याचा मार्ग चुकेल; नक्षत्रांचा मार्ग सरळ असेल, नक्षत्रांचा मार्ग चुकेल; उल्कापात होईल; दिशादाह होईल; भूकंप होईल; देवदुंदुभी (मेघगर्जना) होईल; चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांचे उगवणे, मावळणे, मलिन होणे आणि स्वच्छ होणे होईल; चंद्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल, सूर्यग्रहणाचा असा परिणाम होईल, नक्षत्रग्रहणाचा असा परिणाम होईल; चंद्र आणि सूर्याच्या सरळ मार्गाचा असा परिणाम होईल, चंद्र आणि सूर्याच्या चुकीच्या मार्गाचा असा परिणाम होईल; नक्षत्रांच्या सरळ मार्गाचा असा परिणाम होईल, नक्षत्रांच्या चुकीच्या मार्गाचा असा परिणाम होईल; उल्कापाताचा असा परिणाम होईल; दिशादाहाचा असा परिणाम होईल; भूकंपाचा असा परिणाम होईल; देवदुंदुभीचा असा परिणाम होईल; चंद्र, सूर्य आणि नक्षत्रांच्या उगवण्याचा, मावळण्याचा, मलिन होण्याचा आणि स्वच्छ होण्याचा असा परिणाम होईल – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 209. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṃ bhavissati, dubbhikkhaṃ bhavissati, khemaṃ bhavissati, bhayaṃ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṃ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṃ, kāveyyaṃ, lokāyataṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २०९. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – चांगली वृष्टी (पाऊस) होईल, दुष्काळ पडेल; सुभिक्ष (अन्नाची मुबलकता) होईल, दुर्भिक्ष (अन्नाची टंचाई) होईल; क्षेम (सुरक्षितता) असेल, भय असेल; रोगराई होईल, आरोग्य लाभेल; बोटांनी मोजणे (मुद्रा), गणित (गणना), हिशोब (संख्यान), काव्यरचना (कावेय्य), लोकायत शास्त्र (लोकायत) – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 210. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti. Seyyathidaṃ – āvāhanaṃ vivāhanaṃ saṃvaraṇaṃ vivaraṇaṃ saṅkiraṇaṃ vikiraṇaṃ subhagakaraṇaṃ dubbhagakaraṇaṃ viruddhagabbhakaraṇaṃ jivhānibandhanaṃ hanusaṃhananaṃ hatthābhijappanaṃ hanujappanaṃ kaṇṇajappanaṃ ādāsapañhaṃ kumārikapañhaṃ devapañhaṃ ādiccupaṭṭhānaṃ mahatupaṭṭhānaṃ abbhujjalanaṃ sirivhāyanaṃ iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २१०. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – विवाह जुळवणे (वधूला आणणे), विवाह करून देणे (कन्यादान करणे), मैत्री किंवा समझोता करणे, घटस्फोट किंवा विभक्त करणे, संपत्ती गोळा करणे, संपत्ती खर्च करणे, सौभाग्य वाढवणे, दुर्भाग्य आणणे, गर्भ टिकवणे किंवा गर्भपात करणे, जीभ बांधणे, जबडा बांधणे, हाताने मंत्रोच्चार करणे, जबड्याचे मंत्र म्हणणे, कानात मंत्र फुंकणे, आरशात देव उतरवून विचारणे, कुमारिकेच्या अंगात देव आणून विचारणे, दासीच्या अंगात देव आणून विचारणे, सूर्याची उपासना करणे, महाब्रह्माची उपासना करणे, तोंडातून अग्नी काढणे, लक्ष्मीचे आवाहन करणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 211. ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.66]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā, mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ, osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. २११. किंवा जसे काही पूजनीय श्रमण-ब्राह्मण, श्रद्धाळूंनी दान दिलेले अन्न ग्रहण करून, अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या उपजीविकेने आपली उपजीविका करतात. जसे की – शांतीकर्म (देवाला शांत करणे), नवस फेडणे, भूतविद्या, भूरिकर्म (भूमीसंबंधी विद्या), नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तूविद्या (घर बांधण्याची जागा ठरवणे), वास्तूचे शुद्धीकरण करणे, आचमन करवणे, स्नान घालणे, होम-हवन करणे, उलट्या करवणे, जुलाब देणे, वरच्या मार्गाने दोष बाहेर काढणे (वमन), खालच्या मार्गाने दोष बाहेर काढणे (विरेचन), डोकेदुखीवर उपचार करणे, कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध तयार करणे, नाकात औषध सोडणे (नस्यकर्म), डोळ्यात काजळ घालणे, थंड काजळ घालणे, मोतीबिंदू किंवा डोळ्यांचे उपचार करणे, शस्त्रक्रिया करणे, बालरोग चिकित्सा करणे, मूळ औषधी देणे, औषध लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या उपजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हे देखील त्याचे शील आहे. 212. ‘‘Sa kho so, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi – mahārāja, rājā khattiyo muddhābhisitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti. २१२. महाराज, अशा प्रकारे शीलाने संपन्न असलेला तो भिक्खू, शीलसंवर (शीलाचे रक्षण) केल्यामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. महाराज, ज्याप्रमाणे राज्याभिषेक झालेला क्षत्रिय राजा, ज्याने आपल्या सर्व शत्रूंचा पराभव केला आहे, तो शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही भयाला पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, महाराज, शीलाने संपन्न असलेला भिक्खू शीलसंवर केल्यामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. या उदात्त शीलस्कंधाने (शीलाच्या समूहाने) युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा (अनावज्जसुख) अनुभव घेतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू शीलाने संपन्न असतो. Mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ. महाशील समाप्त. Indriyasaṃvaro इंद्रिय संवर (इंद्रियांचे संयमन) 213. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti. २१३. आणि महाराज, भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार (इंद्रियांचे दरवाजे सुरक्षित ठेवणारा) कसा होतो? महाराज, या शासनात (धम्मात) भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य रूपाचे (निमित्त) ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या तपशीलांचे (अनुव्यंजन) ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत (असंवर) ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (द्वेष/मनस्ताप) हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी (संयमासाठी) प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धर्म (विचार) जाणून तो त्याच्या बाह्य रूपाचे ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या तपशीलांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो त्याच्या संवरासाठी प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाचा संवर करतो. या उदात्त इंद्रिय संवराने युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात निष्कलंक सुखाचा (अव्यासेक सुख) अनुभव घेतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार होतो. Satisampajaññaṃ सती-संपजन्य (स्मृती आणि जागृतता) 214. ‘‘Kathañca[Pg.67], mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti. २१४. आणि महाराज, भिक्खू स्मृती आणि संप्रजन्य (सति-सम्पजञ्ञ) यांनी युक्त कसा होतो? महाराज, या शासनात (धम्मात) भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना सजगतेने (संप्रजन्याने) कृती करतो; समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना सजगतेने कृती करतो; हात-पाय आखडताना किंवा पसरताना सजगतेने कृती करतो; संघात (दुप्पट वस्त्र), पात्र आणि चीवर धारण करताना सजगतेने कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना सजगतेने कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागे होताना, बोलताना आणि मौन बाळगताना सजगतेने कृती करतो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त असतो. Santoso संतोष (संतुष्टता) 215. ‘‘Kathañca, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, mahārāja, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti. २१५. आणि महाराज, भिक्खू संतुष्ट कसा होतो? महाराज, या शासनात भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने (भिक्षेने) संतुष्ट असतो. तो जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे आपले सर्व साहित्य (अष्टपरिकार) सोबत घेऊनच जातो. महाराज, ज्याप्रमाणे पंख असलेला पक्षी जिथे जिथे उडतो, तिथे तिथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे महाराज, भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जिथे जिथे जातो, तिथे तिथे आपले साहित्य सोबत घेऊनच जातो. महाराज, अशा प्रकारे भिक्खू संतुष्ट असतो. Nīvaraṇappahānaṃ नीवरणांचा त्याग (नीवरणप्पहान) 216. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato, vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. २१६. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, या आर्य इंद्रिय संवराने युक्त होऊन, या आर्य स्मृती-संप्रजन्याने युक्त होऊन आणि या आर्य संतोषाने युक्त होऊन, एकांत अशा शयनासनाचा (निवासस्थानाचा) आश्रय घेतो; जसे की अरण्य, वृक्षाची सावली (वृक्षमूल), पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताची पेंढी. तो भिक्षाटनावरून परत आल्यावर, भोजनोत्तर मांडी घालून (पद्मासन किंवा पालथी घालून), शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती (सति) प्रस्थापित करून बसतो. 217. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto [Pg.68] viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī, sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati, ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati, akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. २१७. तो लोकांमधील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून, लोभरहित चित्ताने विहरतो आणि अभिज्झेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद (द्वेष/क्रोध) नष्ट करून, द्वेषरहित चित्ताने सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची आणि हिताची चिंता करत विहरतो आणि व्यापादापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थिन-मिद्ध (आळस आणि डुलकी) त्यागून, आळसरहित होऊन, प्रकाशाची संज्ञा ठेवून (आलोकसञ्ञी), स्मृती आणि संप्रजन्याने युक्त होऊन विहरतो आणि थिन-मिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्च (उद्वेग आणि पश्चात्ताप) त्यागून, शांत चित्ताने विहरतो, स्वतःच्या अंतकरणात शांत चित्त ठेवून उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून, शंकेच्या पलीकडे गेलेला (तिण्णविचिकिच्छो) होऊन, कुशल धर्मांविषयी कोणतीही शंका न बाळगता विहरतो आणि विचिकित्सेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. 218. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. २१८. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कर्ज घेऊन आपला व्यवसाय सुरू करतो. त्याचा तो व्यवसाय यशस्वी होतो. तो आपले जुने कर्ज पूर्णपणे फेडून टाकतो आणि आपल्या पत्नी व मुलांच्या पोषणासाठी त्याच्याकडे अतिरिक्त धन शिल्लक राहते. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी कर्ज घेऊन व्यवसाय सुरू केला होता. माझा तो व्यवसाय यशस्वी झाला. मी माझे जुने कर्ज फेडले आहे आणि आता माझ्याकडे कुटुंब चालवण्यासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक आहे.' या कर्जमुक्तीच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 219. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya; bhattaṃ cassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno; bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto; bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. २१९. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असेल; त्याला अन्नाची चव लागत नसेल आणि त्याच्या शरीरात ताकद नसेल. काही काळाने तो त्या आजारातून मुक्त होतो; त्याला अन्नाची चव लागू लागते आणि त्याच्या शरीरात ताकद येते. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी होतो; मला अन्नाची चव लागत नव्हती आणि माझ्या शरीरात ताकद नव्हती. आता मी त्या आजारातून मुक्त झालो आहे; मला अन्नाची चव लागते आहे आणि माझ्या शरीरात ताकदही आहे.' या निरोगी होण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 220. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ, somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto [Pg.69] sotthinā abbhayena. Natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. २२०. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कारागृहात (बंदीखान्यात) बंदिस्त असेल. काही काळाने तो त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त होतो, आणि त्याच्या संपत्तीचे काहीही नुकसान होत नाही. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी कारागृहात बंदिस्त होतो, आता मी त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त झालो आहे. माझ्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नाही.' या कारागृहातून सुटण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 221. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. २२१. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य गुलाम असेल, जो स्वतःचा मालक नसेल, दुसऱ्यावर अवलंबून असेल आणि आपल्या इच्छेनुसार कुठेही जाऊ शकत नसेल. काही काळाने तो त्या गुलामगिरीतून मुक्त होतो, स्वतःचा मालक बनतो, स्वतंत्र होतो आणि आपल्या इच्छेनुसार कुठेही जाण्यास समर्थ होतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी गुलाम होतो, स्वतःचा मालक नव्हतो, दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि माझ्या इच्छेनुसार कुठेही जाऊ शकत नव्हतो. आता मी त्या गुलामगिरीतून मुक्त झालो आहे, स्वतःचा मालक बनलो आहे, स्वतंत्र झालो आहे आणि माझ्या इच्छेनुसार कुठेही जाण्यास समर्थ आहे.' या गुलामगिरीतून मुक्त होण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 222. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya sotthinā, gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi taṃ kantāraṃ nitthiṇṇo sotthinā, gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. २२२. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा धनवान आणि समृद्ध मनुष्य अन्नधान्याची टंचाई असलेल्या आणि भययुक्त अशा लांबच्या वाळवंटी प्रवासाला निघतो. काही काळाने तो त्या कठीण प्रवासातून सुखरूप पार पडतो आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी धन आणि समृद्धीसह अन्नधान्याची टंचाई असलेल्या आणि भययुक्त अशा कठीण प्रवासाला निघालो होतो. आता मी त्या कठीण प्रवासातून सुखरूप पार पडलो आहे आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचलो आहे.' या सुरक्षित ठिकाणी पोहोचण्याच्या कारणामुळे त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 223. ‘‘Evameva kho, mahārāja, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati. २२३. महाराज, त्याचप्रमाणे जोपर्यंत भिक्खूने स्वतःमधील या पाच नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) त्याग केलेला नसतो, तोपर्यंत तो त्यांना कर्जासारखे, आजारासारखे, कारागृहासारखे, गुलामगिरीसारखे आणि वाळवंटातील कठीण प्रवासासारखे स्वतःमध्ये पाहतो. 224. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ; evameva kho, mahārāja, bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati. २२४. महाराज, ज्याप्रमाणे कर्जमुक्ती, निरोगीपणा, कारागृहातून सुटका, गुलामगिरीतून स्वातंत्र्य आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचणे असते; त्याचप्रमाणे महाराज, जेव्हा भिक्खू स्वतःमधील या पाच नीवरणांचा त्याग करतो, तेव्हा तो स्वतःला त्या अडथळ्यांपासून मुक्त झाल्याचे पाहतो. 225. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. २२५. जेव्हा तो स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा नाश झालेला पाहतो, तेव्हा त्याच्यामध्ये प्रमोद उत्पन्न होतो; प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते; प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याचे शरीर शांत होते; शांत शरीर असलेला सुखाचा अनुभव घेतो; सुखी असलेल्याचे चित्त समाधीस्थ होते. Paṭhamajjhānaṃ प्रथम ध्यान 226. ‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva [Pg.70] kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. २२६. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा प्रथम ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. 227. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya, sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २२७. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा कुशल न्हावी किंवा त्याचा शिकाऊ मुलगा कांस्यपात्रात अंघोळीचे चूर्ण टाकून, त्यावर वारंवार पाणी शिंपडून त्याचा गोळा बनवतो; तो अंघोळीच्या चूर्णाचा गोळा पाण्याने ओला होतो, पाण्याने युक्त होतो, आतून व बाहेरून पाण्याने व्यापला जातो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे. Dutiyajjhānaṃ द्वितीय ध्यान 228. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. २२८. पुन्हा, महाराज, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनाने, आध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताचा एकाग्रभाव असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा द्वितीय ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. 229. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, udakarahado gambhīro ubbhidodako tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālenakālaṃ sammādhāraṃ anuppaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ [Pg.71] hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २२९. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा खोल पाण्याचा तलाव असेल, ज्यामध्ये खालूनच पाणी झिरपून वर येत असेल, ज्याला पूर्वेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, दक्षिणेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, पश्चिमेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, उत्तरेकडून पाणी येण्याचा मार्ग नसेल, आणि पर्जन्यदेव देखील वेळोवेळी मुसळधार पाऊस पाडत नसेल; तरीही त्या तलावातूनच थंड पाण्याचा झरा वर येऊन त्या संपूर्ण तलावाला थंड पाण्याने ओले करेल, सर्व बाजूंनी ओले करेल, परिपूर्ण करेल आणि व्यापून टाकेल. त्या संपूर्ण तलावाचा कोणताही भाग थंड पाण्याने न व्यापलेला राहणार नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग समाधीजन्य प्रीती आणि सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे. Tatiyajjhānaṃ तृतीय ध्यान 230. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. २३०. पुन्हा, महाराज, भिक्खू प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे उपेक्षक होऊन विहरतो, तो स्मृतिवान आणि संप्रजन्ययुक्त असतो, आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य लोक म्हणतात की, 'उपेक्षक, स्मृतिवान आणि सुखविहारी'; अशा तृतीय ध्यानाचा लाभ घेऊन तो विहरतो. तो याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. 231. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २३१. ज्याप्रमाणे, महाराज, निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावामध्ये काही कमळे पाण्यातच जन्मतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याच्या वर न येता पाण्यातच बुडून राहून पोषण पावतात; ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी ओली होतात, परिपूर्ण होतात आणि व्यापली जातात. त्या निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांचा कोणताही भाग थंड पाण्याने न व्यापलेला राहत नाही. त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे. Catutthajjhānaṃ चतुर्थ ध्यान 232. ‘‘Puna caparaṃ, mahārāja, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. २३२. पुन्हा, महाराज, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सौमनस्य आणि दौर्मनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा आणि स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चतुर्थ ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला राहत नाही. 233. ‘‘Seyyathāpi[Pg.72], mahārāja, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa; evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २३३. ज्याप्रमाणे, महाराज, एखादा मनुष्य पांढऱ्या वस्त्राने डोक्यासह स्वतःला गुंडाळून बसलेला असेल, त्याच्या शरीराचा कोणताही भाग पांढऱ्या वस्त्राने न व्यापलेला राहणार नाही; त्याचप्रमाणे, महाराज, भिक्खू याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला राहत नाही. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रगत आहे. Vipassanāñāṇaṃ विपश्यना ज्ञान 234. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādana-parimaddana-bhedana-viddhaṃsana-dhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. २३४. अशा प्रकारे चित्त समाधीस्थ, शुद्ध, निर्मळ, निष्कलंक, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी चित्त प्रवृत्त करतो, चित्त वळवतो. तो अशा प्रकारे जाणतो – 'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न आणि पेजेने वाढलेले आहे, अनित्य आहे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, छिन्नभिन्न होणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बांधलेले आहे.' 235. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno; tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २३५. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वैडूर्य मणी असावा; आणि त्यामध्ये निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा मनुष्य तो मणी हातात घेऊन त्याचे निरीक्षण करेल— 'हा वैडूर्य मणी सुंदर, अस्सल, आठ पैलू असलेला, उत्तम प्रकारे पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला आहे.' महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो आपले चित्त ज्ञानदर्शनासाठी वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो— 'माझा हा शरीररूपी देह रूपवान आहे, चार महाभूतांपासून बनलेला आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेला आहे, अन्न-कण्यांच्या आहाराने वाढलेला आहे, अनित्य असणारा, उटणे लावणे, चोळणे, नाश पाडणे आणि विखुरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे असा आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बांधलेले आहे.' महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे. Manomayiddhiñāṇaṃ मनोमय इद्धी ज्ञान 236. ‘‘So [Pg.73] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. २३६. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपवान, मनोमय, सर्व अंगोपांगांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो. 237. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo, ayaṃ īsikā, añño muñjo, aññā īsikā, muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi, añño asi, aññā kosi, kosiyā tveva asi pavāḷho’’ti. Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo. Añño ahi, añño karaṇḍo, karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २३७. महाराज, ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने मुंज गवतातून त्याची काडी बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल— 'हे मुंज गवत आहे, ही काडी आहे. मुंज गवत वेगळे आहे, काडी वेगळी आहे. मुंज गवतातूनच ही काडी बाहेर काढली आहे.' महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने म्यानातून तलवार बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल— 'ही तलवार आहे, हे म्यान आहे. तलवार वेगळी आहे, म्यान वेगळे आहे. म्यानातूनच ही तलवार बाहेर काढली आहे.' महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखाद्या मनुष्याने सापाच्या कातडीतून साप बाहेर काढावा. त्याला असा विचार येईल— 'हा साप आहे, ही कातडी आहे. साप वेगळा आहे, कातडी वेगळी आहे. कातडीतूनच हा साप बाहेर काढला आहे.' महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपवान, मनोमय, सर्व अंगोपांगांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे. Iddhividhañāṇaṃ इद्धिविध ज्ञान 238. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā[Pg.74]. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. २३८. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, विविध ऋद्धी (इद्धिविध) प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो— एक असूनही अनेक रूपे धारण करतो, अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंतीच्या पलीकडे, कुंपणाच्या पलीकडे आणि पर्वताच्या पलीकडे न अडकता जणू काही आकाशातून जावे तसा निघून जातो; पाण्यात जसे डुबकी मारावी व वर यावे, तसे जमिनीमध्येही डुबकी मारतो आणि वर येतो; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागाचा भेद न करता पाण्यावरून चालत जातो; पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून उडतो; इतके मोठे सामर्थ्य आणि प्रभाव असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला देखील हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; आणि ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने गमन करतो. 239. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaṃ yadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaṃ yadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaṃ yadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २३९. महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कुंभार किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मातीपासून त्याला हव्या असलेल्या विविध आकारांची भांडी बनवू शकतो, ती तयार करू शकतो. महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखादा कुशल हस्तिदंताचा कारागीर किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेल्या हस्तिदंतापासून त्याला हव्या असलेल्या हस्तिदंताच्या विविध कलाकृती बनवू शकतो, त्या तयार करू शकतो. महाराज, किंवा ज्याप्रमाणे एखादा कुशल सुवर्णकार किंवा त्याचा शिकाऊ सहाय्यक चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यापासून त्याला हव्या असलेल्या सोन्याच्या विविध अलंकार बनवू शकतो, ते तयार करू शकतो. महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो विविध ऋद्धी (इद्धिविध) प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो— एक असूनही अनेक रूपे धारण करतो, अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंतीच्या पलीकडे, कुंपणाच्या पलीकडे आणि पर्वताच्या पलीकडे न अडकता जणू काही आकाशातून जावे तसा निघून जातो; पाण्यात जसे डुबकी मारावी व वर यावे, तसे जमिनीमध्येही डुबकी मारतो आणि वर येतो; जमिनीवर चालल्याप्रमाणे पाण्याच्या पृष्ठभागाचा भेद न करता पाण्यावरून चालत जातो; पंख असलेल्या पक्ष्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून उडतो; इतके मोठे सामर्थ्य आणि प्रभाव असलेल्या या चंद्र आणि सूर्याला देखील हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; आणि ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीराने गमन करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे श्रामण्यफळ पूर्वीच्या प्रत्यक्ष अनुभवता येणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक श्रेष्ठ आहे. Dibbasotañāṇaṃ दिव्य श्रोत्र ज्ञान 240. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. २४०. तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, दिव्य श्रोत्र-धातू प्राप्त करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी कानांच्या मर्यादेपलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्र-धातूने देव आणि मनुष्य या दोन्ही प्रकारचे, मग ते दूर असोत वा जवळ, सर्व शब्द ऐकतो. 241. ‘‘Seyyathāpi[Pg.75], mahārāja, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo’ itipi, ‘mudiṅgasaddo’ itipi, ‘saṅkhapaṇavadindimasaddo’ itipi. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २४१. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य लांबच्या प्रवासाला निघाला असता, त्याला मोठ्या ढोलाचा (भेरीचा) आवाज, मृदंगाचा आवाज, शंखाचा आवाज, पणवाचा (डमरूचा) किंवा दिंडिमाचा (नगार्‍याचा) आवाज ऐकू येईल. त्याला असे वाटेल - ‘हा मोठ्या ढोलाचा आवाज आहे’, ‘हा मृदंगाचा आवाज आहे’, ‘हा शंख, पणव आणि दिंडिमाचा आवाज आहे’. महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूंचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून (मळापासून) मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त दिव्य श्रोतधातूसाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते मानवी मर्यादा ओलांडलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोतधातूने दिव्य आणि मानवी, दोन्ही प्रकारचे, मग ते दूर असोत वा जवळ, सर्व शब्द ऐकतात. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.” Cetopariyañāṇaṃ चेतोपरियज्ञान 242. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. २४२. “ते जेव्हा चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त चेतोपरियज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात - सराग (रागासहित) चित्ताला ‘हे सराग चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतराग (रागरहित) चित्ताला ‘हे वीतराग चित्त आहे’ असे जाणतात; सदोष (द्वेषासहित) चित्ताला ‘हे सदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतदोष (द्वेषरहित) चित्ताला ‘हे वीतदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; समोह (मोहासहित) चित्ताला ‘हे समोह चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतमोह (मोहरहित) चित्ताला ‘हे वीतमोह चित्त आहे’ असे जाणतात; संखित्त (संकुचित) चित्ताला ‘हे संखित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; विक्खित्त (विखुरलेल्या) चित्ताला ‘हे विक्खित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; महग्गत (महान अवस्थेला पोहोचलेल्या) चित्ताला ‘हे महग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; अमहग्गत (महान अवस्थेला न पोहोचलेल्या) चित्ताला ‘हे अमहग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; सउत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ इतर चित्त आहे अशा) चित्ताला ‘हे सउत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; अनुत्तर (ज्याहून श्रेष्ठ इतर चित्त नाही अशा) चित्ताला ‘हे अनुत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; समाहित (एकाग्र) चित्ताला ‘हे समाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; असमाहित (एकाग्र नसलेल्या) चित्ताला ‘हे असमाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; विमुक्त (मुक्त झालेल्या) चित्ताला ‘हे विमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात; अविमुक्त (मुक्त न झालेल्या) चित्ताला ‘हे अविमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात.” 243. ‘‘Seyyathāpi[Pg.76], mahārāja, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā ‘sakaṇika’nti jāneyya, akaṇikaṃ vā ‘akaṇika’nti jāneyya; evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti – sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti, saṅkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २४३. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा तरुण पुरुष, ज्याला नटण्याची-सजण्याची आवड आहे, त्याने स्वच्छ, उजळ अशा आरशात किंवा स्वच्छ पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले असता, जर चेहऱ्यावर डाग असेल तर ‘डाग आहे’ असे जाणेल, आणि डाग नसेल तर ‘डाग नाही’ असे जाणेल; महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूंचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त चेतोपरियज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतात - सराग चित्ताला ‘हे सराग चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतराग चित्ताला ‘हे वीतराग चित्त आहे’ असे जाणतात; सदोष चित्ताला ‘हे सदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतदोष चित्ताला ‘हे वीतदोष चित्त आहे’ असे जाणतात; समोह चित्ताला ‘हे समोह चित्त आहे’ असे जाणतात; वीतमोह चित्ताला ‘हे वीतमोह चित्त आहे’ असे जाणतात; संखित्त चित्ताला ‘हे संखित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; विक्खित्त चित्ताला ‘हे विक्खित्त चित्त आहे’ असे जाणतात; महग्गत चित्ताला ‘हे महग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; अमहग्गत चित्ताला ‘हे अमहग्गत चित्त आहे’ असे जाणतात; सउत्तर चित्ताला ‘हे सउत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; अनुत्तर चित्ताला ‘हे अनुत्तर चित्त आहे’ असे जाणतात; समाहित चित्ताला ‘हे समाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; असमाहित चित्ताला ‘हे असमाहित चित्त आहे’ असे जाणतात; विमुक्त चित्ताला ‘हे विमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात; अविमुक्त चित्ताला ‘हे अविमुक्त चित्त आहे’ असे जाणतात. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.” Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञान 244. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto [Pg.77] evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. २४४. “ते जेव्हा चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्किलेसांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा ते आपले चित्त पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी प्रवृत्त करतात, वळवतात. ते अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, जसे की - एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवट्टकल्प, अनेक विवट्टकल्प, अनेक संवट्ट-विवट्टकल्प. ‘त्या अमक्या जन्मात माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत पावून मी अमक्या ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही माझे नाव असे होते, गोत्र असे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारचे सुख-दुःख मी भोगले आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत पावून मी येथे जन्माला आलो.’ अशा प्रकारे ते सविस्तर कारणांसह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात.” 245. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya. So tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ, evaṃ nisīdiṃ, evaṃ abhāsiṃ, evaṃ tuṇhī ahosiṃ, somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti, iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २४५. “महाराज, हे अगदी तसेच आहे, जसे एखाद्या माणसाने आपल्या स्वतःच्या गावातून दुसऱ्या गावाला जावे, तिथून पुन्हा आणखी एका गावाला जावे आणि शेवटी त्या गावातून आपल्या स्वतःच्याच मूळ गावी परत यावे. त्याला असा विचार येईल – ‘मी माझ्या स्वतःच्या गावातून अमुक एका गावाला गेलो होतो, तिथे मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; तिथून मी दुसऱ्या अमुक गावाला गेलो, तिथेही मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो, असा शांत राहिलो; आणि आता मी त्या गावातून माझ्या स्वतःच्याच गावी परत आलो आहे.’ महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश काळ), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा उत्पत्ती काळ), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प: ‘तिथे मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, असा आहार घेणारा, अशा सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तिथून च्युत (मृत) होऊन मी अमुक ठिकाणी जन्माला आलो; तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, असा आहार घेणारा, अशा सुख-दुःखांचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तिथून च्युत होऊन मी इथे जन्माला आलो.’ अशा प्रकारे तो आकारासह (तपशीलासह) आणि उद्देशासह (वैशिष्ट्यांसह) आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ (सांमञ्ञफल) आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत (श्रेष्ठ) आहे.” Dibbacakkhuñāṇaṃ दिव्यचक्षू ज्ञान (दिब्बचक्खुञाण) 246. ‘‘So [Pg.78] evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. २४६. “तो अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) जाणून घेण्याच्या ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने (दिब्बचक्खुने) प्राण्यांना च्युत होताना (मरताना) आणि उत्पन्न होताना (जन्म घेताना) पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुवर्ण (सुंदर) व दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो – ‘अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने (शारीरिक गैरवर्तनाने), वाचिक दुश्चरित्राने (वाणीच्या गैरवर्तनाने) आणि मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते; ते आर्यांची (सत्पुरुषांची) निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर (विघटनानंतर), मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायिक सुचरित्राने, वाचिक सुचरित्राने आणि मानसिक सुचरित्राने युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक् दृष्टी असणारे आणि सम्यक् दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो.” 247. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, majjhe siṅghāṭake pāsādo. Tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhe siṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhe siṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime [Pg.79] vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti. ‘Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. २४७. “महाराज, हे अगदी तसेच आहे, जसे एखाद्या चौकाच्या मध्यभागी एक प्रासाद (भव्य इमारत) असावा. तिथे चांगल्या दृष्टी असलेला एखादा माणूस उभा राहून लोकांना घरांमध्ये प्रवेश करताना, घरातून बाहेर पडताना, रस्त्यावरून ये-जा करताना आणि चौकाच्या मध्यभागी बसलेले पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हे लोक घरात प्रवेश करत आहेत, हे बाहेर पडत आहेत, हे रस्त्यावरून ये-जा करत आहेत आणि हे चौकाच्या मध्यभागी बसले आहेत.’ महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त असे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत उजळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्ती जाणून घेण्याच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो – ‘अरेरे! हे प्राणी कायिक दुश्चरित्राने, वाचिक दुश्चरित्राने आणि मानसिक दुश्चरित्राने युक्त होते; ते आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायिक सुचरित्राने, वाचिक सुचरित्राने आणि मानसिक सुचरित्राने युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक् दृष्टी असणारे आणि सम्यक् दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन व श्रेष्ठ, सुंदर व कुरूप, सुगती प्राप्त झालेले व दुर्गती प्राप्त झालेले प्राणी पाहतो आणि कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो. महाराज, हे देखील प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अधिक उत्कृष्ट आणि अधिक प्रणीत आहे.” Āsavakkhayañāṇaṃ आसवांच्या क्षयाचे ज्ञान (आसवक्खयज्ञान) 248. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttami’ti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. २४८. अशा प्रकारे चित्त एकाग्र, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, लवचिक, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप झाले असता, तो भिक्खू आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो; 'हा दुःखसमुदय (दुःखाची उत्पत्ती) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखनिरोधाकडे नेणारा मार्ग) आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्या भिक्खूचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो. 249. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. ‘So idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.80], ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, ‘vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idaṃ kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca. Imasmā ca pana, mahārāja, sandiṭṭhikā sāmaññaphalā aññaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā natthī’’ti. २४९. महाराज, ज्याप्रमाणे पर्वतांच्या दरम्यान असलेला एखादा पाण्याचा तलाव स्वच्छ, प्रसन्न आणि गढूळ नसलेला असावा. तिथे काठावर उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस शिंपले, शंख, वाळू, खडे आणि माशांचे थवे इकडेतिकडे फिरताना किंवा स्थिर राहिलेले पाहू शकेल. त्याला असा विचार येईल – 'हा पाण्याचा तलाव खरोखरच स्वच्छ, प्रसन्न आणि गढूळ नसलेला आहे. यामध्ये हे शिंपले, शंख, खडे आणि माशांचे थवे फिरत आहेत आणि स्थिरही आहेत.' महाराज, याचप्रमाणे जेव्हा भिक्खूचे चित्त एकाग्र, परिशुद्ध, निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, लवचिक, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप होते, तेव्हा तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्या भिक्खूचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो. महाराज, हेच ते प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ आहे, जे पूर्वीच्या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळांपेक्षा अत्यंत उत्कृष्ट आणि श्रेष्ठ आहे. आणि महाराज, या प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या श्रामण्यफळापेक्षा अधिक उत्कृष्ट किंवा अधिक श्रेष्ठ असे दुसरे कोणतेही प्रत्यक्ष दिसणारे श्रामण्यफळ नाही. Ajātasattuupāsakattapaṭivedanā अजातशत्रूने उपासकत्व ग्रहण करणे 250. Evaṃ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ, bhante, bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yohaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ issariyakāraṇā jīvitā voropesiṃ. Tassa me, bhante bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. २५०. असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला, “अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! भंते, ज्याप्रमाणे कोणी उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करून ठेवावे, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा रस्ता चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा घेऊन उभे राहावे जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. भंते, माझ्याकडून अज्ञानामुळे, मोहामुळे आणि अकुशलतेमुळे मोठा अपराध झाला आहे, की मी राज्याच्या लोभाने माझे धार्मिक आणि न्यायप्रिय पिता (वडिलांचा) जीव घेतला. भंते, भगवंतांनी माझा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारावा, जेणेकरून भविष्यात मी स्वतःवर संयम ठेवीन.” 251. ‘‘Taggha tvaṃ, mahārāja, accayo accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yaṃ tvaṃ pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā voropesi. Yato ca kho tvaṃ, mahārāja, accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikarosi, taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma. Vuddhihesā, mahārāja, ariyassa vinaye, yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti. २५१. “महाराज, खरोखरच तुझ्याकडून अज्ञानामुळे, मोहामुळे आणि अकुशलतेमुळे अपराध झाला आहे, की तू तुझ्या धार्मिक आणि न्यायप्रिय पित्याचा जीव घेतलास. परंतु महाराज, तू तुझा अपराध अपराध म्हणून पाहून धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करत आहेस, म्हणून आम्ही तुझा तो अपराध स्वीकारतो. महाराज, आर्य विनयामध्ये हीच प्रगती आहे की, जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतो, धम्मानुसार त्याचे प्रायश्चित्त करतो आणि भविष्यात संयम राखतो.” 252. Evaṃ [Pg.81] vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bhante, gacchāma bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. २५२. असे म्हटले असता, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांना म्हणाला, “भंते, आता आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत आणि अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” “महाराज, तुला आता ज्याची योग्य वेळ वाटते, ते तू कर.” त्यानंतर वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करून, आनंद व्यक्त करून आसनावरून उठला. त्याने भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो निघून गेला. 253. Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa bhikkhū āmantesi – ‘‘khatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyaṃ, bhikkhave, rājā. Sacāyaṃ, bhikkhave, rājā pitaraṃ dhammikaṃ dhammarājānaṃ jīvitā na voropessatha, imasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ uppajjissathā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. २५३. त्यानंतर, वैदेहीपुत्र मगधराज अजातशत्रू निघून गेल्यावर लगेचच भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले, “भिक्खूंनो, या राजाने स्वतःचेच नुकसान केले आहे. भिक्खूंनो, या राजाने स्वतःचाच घात केला आहे. भिक्खूंनो, जर या राजाने आपल्या धार्मिक आणि न्यायप्रिय पित्याचा जीव घेतला नसता, तर याच आसनावर बसले असताना त्याला विरज, विमल असे धम्मचक्षू प्राप्त झाले असते.” भगवंत असे म्हणाले. ते भिक्खू आनंदी होऊन भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन करते झाले. Sāmaññaphalasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ. दुसरे सामञ्ञफल सुत्त समाप्त झाले. 3. Ambaṭṭhasuttaṃ ३. अम्बट्ठ सुत्त 254. Evaṃ [Pg.82] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. २५४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'इच्छानांगल' नावाच्या कोसलवासीयांच्या ब्राह्मण ग्रामात पोहोचले. तिथे भगवान इच्छानांगल जवळील इच्छानांगल वनखंडात विहार करत होते. Pokkharasātivatthu पोक्खरसातीची कथा 255. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Assosi kho brāhmaṇo pokkharasāti – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. २५५. त्या वेळी पोक्खरसाति नावाचा ब्राह्मण उक्कठ्ठ नगरात राहत होता. हे नगर लोकसंख्येने दाटलेले, गवत, लाकूड व पाण्याने समृद्ध, धान्याने परिपूर्ण आणि कोसलचा राजा पसेनदी याने राजदाय व ब्रह्मदेय म्हणून दिलेले एक समृद्ध राज्य होते. पोक्खरसाति ब्राह्मणाने असे ऐकले की, 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले श्रमण गौतम सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत इच्छानंगल येथे आले असून, ते इच्छानंगल येथील वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजासहित या सृष्टीला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि पर्यवसान-कल्याणकारी, अर्थपूर्ण व सुस्पष्ट शब्दांत धम्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' Ambaṭṭhamāṇavo अम्बट्ठ माणव 256. Tena kho pana samayena brāhmaṇassa pokkharasātissa ambaṭṭho nāma māṇavo antevāsī hoti ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo anuññātapaṭiññāto sake ācariyake tevijjake pāvacane [Pg.83] – ‘‘yamahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ jānāsi tamahaṃ jānāmī’’ti. २५६. त्या वेळी पोक्खरसाति ब्राह्मणाचा अम्बट्ठ नावाचा एक तरुण (माणव) अंतेवासी (शिष्य) होता. तो वेदांचा अभ्यासक व मंत्रांचा धारक होता. निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरप्रभेद (उच्चारशास्त्र) आणि पाचवा इतिहास (पुराणकथा) यांसह तिन्ही वेदांमध्ये तो पारंगत होता. तो पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत शास्त्र व महापुरुषांच्या लक्षणशास्त्रामध्ये पूर्णपणे निपुण होता. आपल्या गुरूंच्या तीन वेदांच्या शिकवणीत त्याला अशी मान्यता व संमती मिळाली होती की, 'जे मला माहीत आहे, ते तुला माहीत आहे; आणि जे तुला माहीत आहे, ते मला माहीत आहे.' 257. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ, tāta ambaṭṭha, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṃ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā, arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotīti. Ehi tvaṃ tāta ambaṭṭha, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ jānāhi, yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso, tathā mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ vedissāmā’’ti. २५७. तेव्हा पोक्खरसाति ब्राह्मणाने अम्बट्ठ माणवाला बोलावून म्हटले, 'प्रिय अम्बट्ठ, हे श्रमण गौतम शाक्यपुत्र असून शाक्यकुळातून प्रव्रजित झाले आहेत. ते सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह कोसल देशात चारिका करत इच्छानंगल येथे आले असून, ते इच्छानंगल येथील वनखंडात विहार करत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजासहित या सृष्टीला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि पर्यवसान-कल्याणकारी, अर्थपूर्ण व सुस्पष्ट शब्दांत धम्माचा उपदेश करतात; आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते. म्हणून प्रिय अम्बट्ठ, तू जा आणि जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे त्यांच्याकडे जा; त्यांच्याकडे जाऊन श्रमण गौतमांबद्दल जाणून घे, की त्या पूजनीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; ते पूजनीय गौतम खरोखरच तशा गुणांचे आहेत की नाही. जेणेकरून आपण त्या पूजनीय गौतमांबद्दल प्रत्यक्ष जाणून घेऊ शकू.' 258. ‘‘Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi – ‘yadi vā taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṃ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso’’’ti? २५८. अम्बट्ठ म्हणाला, 'पण पूजनीय गुरुवर्य, मी त्या पूजनीय गौतमांबद्दल कसे काय जाणून घेऊ शकेन की—त्या पूजनीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते खरोखरच तसेच आहेत की नाही; आणि ते पूजनीय गौतम खरोखरच तशा गुणांचे आहेत की नाही?' ‘‘Āgatāni kho, tāta ambaṭṭha, amhākaṃ mantesu dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṃ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti. Seyyathidaṃ – cakkaratanaṃ, hatthiratanaṃ, assaratanaṃ, maṇiratanaṃ, itthiratanaṃ, gahapatiratanaṃ, pariṇāyakaratanameva sattamaṃ. Parosahassaṃ kho panassa puttā bhavanti [Pg.84] sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṃ pathaviṃ sāgarapariyantaṃ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Ahaṃ kho pana, tāta ambaṭṭha, mantānaṃ dātā; tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā’’ti. पोक्खरसाति म्हणाला, 'प्रिय अम्बट्ठ, आपल्या मंत्रांमध्ये (वेदांमध्ये) महापुरुषांची बत्तीस लक्षणे सांगितली आहेत. ज्याने युक्त असलेल्या महापुरुषासाठी केवळ दोनच मार्ग (गती) असतात, तिसरा नाही. जर तो गृहस्थाश्रमात राहिला, तर तो चक्रवर्ती राजा होतो—धार्मिक, धर्मराजा, चारही दिशांचा विजेता, आपल्या राज्याला स्थैर्य देणारा आणि सात रत्नांनी युक्त असलेला. त्याच्याकडे ही सात रत्ने असतात. ती म्हणजे—चक्ररत्न, हत्तीरत्न, अश्वरत्न, मणिरत्न, स्त्रीरत्न, गृहपतीरत्न आणि सातवे परिणायकरत्न (सल्लागाररत्न). त्याला एक हजाराहून अधिक शूर, पराक्रमी आणि शत्रूच्या सैन्याचा पाडाव करणारे पुत्र असतात. तो समुद्रापर्यंत पसरलेल्या या पृथ्वीवर कोणत्याही दंडाशिवाय किंवा शस्त्राशिवाय, केवळ धम्माच्या (न्यायाच्या) बळावर विजय मिळवून राज्य करतो. परंतु, जर त्याने गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) अवस्था स्वीकारली, तर तो अर्हत, सम्यक्संबुद्ध होतो आणि जगावरील अज्ञानाचा पडदा दूर करतो. आणि प्रिय अम्बट्ठ, मी या मंत्रांचा दाता (शिकवणारा) आहे आणि तू या मंत्रांचा ग्रहणकर्ता (शिकणारा) आहेस.' 259. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā vaḷavārathamāruyha sambahulehi māṇavakehi saddhiṃ yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṃ pāvisi. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Tañhi mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya idhūpasaṅkantā’’ti. २५९. अम्बट्ठ माणवाने 'तसेच असो, गुरुवर्य,' असे म्हणून पोक्खरसाति ब्राह्मणाचे म्हणणे मान्य केले. तो आपल्या आसनावरून उठला, पोक्खरसाति ब्राह्मणाला अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून, घोडी जोडलेल्या रथात बसला आणि अनेक तरुण सहकाऱ्यांसह जेथे इच्छानंगल वनखंड होता, तिकडे निघाला. रथाने जाण्यायोग्य रस्ता होता तिथपर्यंत रथाने जाऊन, तो रथातून खाली उतरला आणि पायीच आरामात (विहारात) प्रवेश केला. त्या वेळी अनेक भिक्खू मोकळ्या जागेत चंक्रमण करत होते. तेव्हा अम्बट्ठ माणव जेथे ते भिक्खू होते, तेथे गेला आणि त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांना म्हणाला, 'हे पूजनीय महोदय, सध्या ते पूजनीय गौतम कोठे विहार करत आहेत? आम्ही त्या पूजनीय गौतमांच्या दर्शनासाठीच येथे आलो आहोत.' 260. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho ambaṭṭho māṇavo abhiññātakolañño ceva abhiññātassa ca brāhmaṇassa pokkharasātissa antevāsī. Agaru kho pana bhagavato evarūpehi kulaputtehi saddhiṃ kathāsallāpo hotī’’ti. Te ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavocuṃ – ‘‘eso ambaṭṭha vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭehi, vivarissati te bhagavā dvāra’’nti. २६०. तेव्हा त्या भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला, 'हा अम्बट्ठ माणव एका प्रसिद्ध कुळातील आहे आणि प्रसिद्ध पोक्खरसाति ब्राह्मणाचा अंतेवासी (शिष्य) आहे. अशा कुलीन तरुणांशी संवाद साधणे भगवंतांना जड जाणार नाही (भगवान सहजपणे संवाद साधतील).' त्यांनी अम्बट्ठ माणवाला म्हटले, 'हे अम्बट्ठ, तो समोर बंद दरवाजा असलेला विहार आहे. तेथे शांतपणे जा, घाई न करता व्हरांड्यात प्रवेश कर आणि खोकून दरवाजाची कडी वाजव. भगवान तुझ्यासाठी दरवाजा उघडतील.' 261. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena so vihāro saṃvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṃ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṃ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṃ. Pāvisi ambaṭṭho māṇavo. Māṇavakāpi pavisitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kañci kañci kathaṃ [Pg.85] sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti. २६१. तेव्हा अंबट्ठ तरुण ज्या विहाराचे दार बंद होते, तिथे शांतपणे गेला आणि घाई न करता व्हरांड्यात प्रवेश करून, खोकून त्याने कडी वाजवली. भगवंतांनी दार उघडले. अंबट्ठ तरुणाने आत प्रवेश केला. इतर तरुणही आत आले आणि त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. परंतु अंबट्ठ तरुण फेऱ्या मारत (चक्रमण करत) असतानाही बसलेल्या भगवंतांशी काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत राहिला, आणि उभा असतानाही बसलेल्या भगवंतांशी काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत राहिला. 262. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘evaṃ nu te, ambaṭṭha, brāhmaṇehi vuddhehi mahallakehi ācariyapācariyehi saddhiṃ kathāsallāpo hoti, yathayidaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ nisinnena mayā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti? २६२. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – “अंबट्ठ, वयाने वृद्ध, ज्येष्ठ असलेल्या आणि आचार्यांचे आचार्य असलेल्या ब्राह्मणांशी तुझे संभाषण असेच होते काय, जसे तू माझ्याशी करत आहेस—मी बसलेला असताना तू चालत आणि उभा राहून काही ना काही संस्मरणीय संभाषण करत आहेस?” Paṭhamaibbhavādo प्रथम इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा पहिला वाद) 263. ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Gacchanto vā hi, bho gotama, gacchantena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, ṭhito vā hi, bho gotama, ṭhitena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, nisinno vā hi, bho gotama, nisinnena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati, sayāno vā hi, bho gotama, sayānena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, tehipi me saddhiṃ evaṃ kathāsallāpo hoti, yathariva bhotā gotamenā’’ti. ‘‘Atthikavato kho pana te, ambaṭṭha, idhāgamanaṃ ahosi, yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṃ sādhukaṃ manasi kareyyātha. Avusitavāyeva kho pana bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo vusitamānī kimaññatra avusitattā’’ti. २६३. “असे नाही, हे गौतम! कारण चालणाऱ्या ब्राह्मणाने चालणाऱ्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाने उभ्या असलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; बसलेल्या ब्राह्मणाने बसलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे; आणि झोपलेल्या ब्राह्मणाने झोपलेल्या ब्राह्मणाशीच बोलले पाहिजे. पण हे गौतम, जे मुंडण केलेले श्रमणक, हीन कुळातील (इब्भ), काळे आणि ब्रह्मदेवाच्या पायापासून उत्पन्न झालेले आहेत, त्यांच्याशी माझे संभाषण असेच होते, जसे सन्माननीय गौतमांशी होत आहे.” [भगवंत म्हणाले:] “अंबट्ठ, तू एका विशिष्ट हेतूने येथे आला आहेस. ज्या हेतूने तुम्ही आला आहात, त्याच हेतूवर नीट लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. परंतु, हा अंबट्ठ तरुण अजून अशिक्षित असूनही स्वतःला सुशिक्षित समजतो. हे त्याच्या अशिक्षितपणाशिवाय दुसरे काय आहे?” 264. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavatā avusitavādena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṃyeva khuṃsento bhagavantaṃyeva vambhento bhagavantaṃyeva upavadamāno – ‘‘samaṇo ca me, bho, gotamo pāpito bhavissatī’’ti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘caṇḍā, bho gotama, sakyajāti; pharusā, bho gotama, sakyajāti; lahusā, bho gotama, sakyajāti; bhassā, bho gotama, sakyajāti; ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe [Pg.86] mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ paṭhamaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi. २६४. तेव्हा भगवंतांनी 'अशिक्षित' म्हटल्यामुळे अंबट्ठ तरुण संतप्त आणि नाराज झाला. भगवंतांचाच अपमान करत, त्यांचीच निंदा करत आणि त्यांच्यावरच आक्षेप घेत—'मी या श्रमण गौतमाला धडा शिकवीन'—असे मनात आणून तो भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, शाक्य जात अत्यंत क्रूर आहे; हे गौतम, शाक्य जात उद्धट आहे; हे गौतम, शाक्य जात चंचल आहे; हे गौतम, शाक्य जात बडबडी आहे. हीन कुळातील (इब्भ) असूनही ते ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत, त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा पहिला आरोप केला. Dutiyaibbhavādo द्वितीय इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा दुसरा वाद) 265. ‘‘Kiṃ pana te, ambaṭṭha, sakyā aparaddhu’’nti? ‘‘Ekamidāhaṃ, bho gotama, samayaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṃ agamāsiṃ. Yena sakyānaṃ sandhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃ. Tena kho pana samayena sambahulā sakyā ceva sakyakumārā ca sandhāgāre uccesu āsanesu nisinnā honti aññamaññaṃ aṅgulipatodakehi sañjagghantā saṃkīḷantā, aññadatthu mamaññeva maññe anujagghantā, na maṃ koci āsanenapi nimantesi. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ dutiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi. २६५. [भगवंतांनी विचारले:] “पण अंबट्ठ, शाक्यांनी तुझ्याशी काय अपराध केला आहे?” [अंबट्ठ म्हणाला:] “हे गौतम, एकदा मी माझे आचार्य पोक्खरसाती ब्राह्मण यांच्या काही कामानिमित्त कपिलवस्तूला गेलो होतो. तिथे मी शाक्यांच्या संथागारात (सभागृहात) गेलो. त्या वेळी अनेक शाक्य आणि शाक्य कुमार संथागारात उंच आसनांवर बसले होते. ते एकमेकांना बोटांनी गुदगुल्या करत मोठ्याने हसत आणि खेळत होते. मला असे वाटले की ते माझीच चेष्टा करत आहेत. कोणा एकानेही मला आसनासाठी विचारले नाही. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा दुसरा आरोप केला. Tatiyaibbhavādo तृतीय इब्भवाद (हीन कुळातील ठरवण्याचा तिसरा वाद) 266. ‘‘Laṭukikāpi kho, ambaṭṭha, sakuṇikā sake kulāvake kāmalāpinī hoti. Sakaṃ kho panetaṃ, ambaṭṭha, sakyānaṃ yadidaṃ kapilavatthuṃ, nārahatāyasmā ambaṭṭho imāya appamattāya abhisajjitu’’nti. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā – khattiyā brāhmaṇā vessā suddā. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ vaṇṇānaṃ tayo vaṇṇā – khattiyā ca vessā ca suddā ca – aññadatthu brāhmaṇasseva paricārakā sampajjanti. Tayidaṃ, bho gotama, nacchannaṃ, tayidaṃ nappatirūpaṃ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṃ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī’’ti. Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṃ tatiyaṃ sakyesu ibbhavādaṃ nipātesi. २६६. [भगवंत म्हणाले:] “अंबट्ठ, लाटुकिका नावाची लहान चिमणीसुद्धा स्वतःच्या घरट्यात आपल्या इच्छेनुसार ओरडू शकते. अंबट्ठ, हे कपिलवस्तू तर शाक्यांचे स्वतःचे नगर आहे. त्यामुळे सन्माननीय अंबट्ठने या लहानशा गोष्टीवरून रागवणे योग्य नाही.” [अंबट्ठ म्हणाला:] “हे गौतम, क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र असे हे चार वर्ण आहेत. हे गौतम, या चार वर्णांपैकी क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे तीन वर्ण केवळ ब्राह्मणांचे सेवकच ठरतात. हे गौतम, हे मुळीच योग्य नाही, हे अजिबात शोभणारे नाही की, हे शाक्य हीन कुळातील असूनही ब्राह्मणांचा आदर करत नाहीत, त्यांचा सन्मान करत नाहीत, त्यांना मान देत नाहीत, त्यांची पूजा करत नाहीत आणि त्यांच्यासमोर नम्र होत नाहीत.” अशा प्रकारे अंबट्ठ तरुणाने शाक्यांवर हीन कुळातील (इब्भ) असल्याचा हा तिसरा आरोप केला. Dāsiputtavādo दासीपुत्रवाद (दासीचा मुलगा असल्याचा वाद) 267. Atha [Pg.87] kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo sakyesu ibbhavādena nimmādeti, yaṃnūnāhaṃ gottaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ gottosi, ambaṭṭhā’’ti? ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti. Porāṇaṃ kho pana te ambaṭṭha mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti; dāsiputto tvamasi sakyānaṃ. Sakyā kho pana, ambaṭṭha, rājānaṃ okkākaṃ pitāmahaṃ dahanti. २६७. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – “हा अंबट्ठ तरुण शाक्यांना हीन कुळातील (इब्भ) म्हणून अत्यंत कठोरपणे अपमानित करत आहे. मी याला त्याच्या गोत्राबद्दल विचारले तर बरे होईल.” तेव्हा भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले – “अंबट्ठ, तुझे गोत्र कोणते आहे?” “हे गौतम, मी काण्हायन आहे.” “अंबट्ठ, जर तू तुझ्या आई-वडिलांच्या बाजूने प्राचीन नाव आणि गोत्राचे स्मरण केलेस, तर शाक्य हे तुझे मालक ठरतात आणि तू शाक्यांच्या दासीचा मुलगा (दासीपुत्र) आहेस. कारण, अंबट्ठ, शाक्य हे राजा ओक्काकला आपले पूर्वज मानतात.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, ambaṭṭha, rājā okkāko yā sā mahesī piyā manāpā, tassā puttassa rajjaṃ pariṇāmetukāmo jeṭṭhakumāre raṭṭhasmā pabbājesi – okkāmukhaṃ karakaṇḍaṃ hatthinikaṃ sinisūraṃ. Te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tattha vāsaṃ kappesuṃ. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesuṃ. “अंबट्ठ, पूर्वीची गोष्ट आहे, राजा ओक्काकची जी आवडती आणि प्रिय राणी होती, तिच्या मुलाला राज्य सोपवण्याच्या इच्छेने त्याने आपल्या थोरल्या पुत्रांना—ओक्कामुख, करकंड, हत्थिनिक आणि सिनिसूर यांना देशाबाहेर काढून दिले. देशाबाहेर काढलेले ते थोरले पुत्र हिमालयाच्या कुशीत एका सरोवराच्या काठी असलेल्या मोठ्या सागवानाच्या जंगलात राहू लागले. आपल्या कुळाची शुद्धता नष्ट होण्याच्या भीतीने त्यांनी आपापल्या बहिणींशीच विवाह केला.” ‘‘Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko amacce pārisajje āmantesi – ‘kahaṃ nu kho, bho, etarahi kumārā sammantī’ti? ‘Atthi, deva, himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti. Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ kappentī’ti. Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko udānaṃ udānesi – ‘sakyā vata, bho, kumārā, paramasakyā vata, bho, kumārā’ti. Tadagge kho pana ambaṭṭha sakyā paññāyanti; so ca nesaṃ pubbapuriso. तेव्हा, अंबट्ठ, राजा ओक्काकने आपल्या अमात्यांना व दरबाऱ्यांना विचारले – 'हे मित्रांनो, सध्या ते राजकुमार कोठे राहत आहेत?' (त्यावर त्यांनी उत्तर दिले) – 'महाराज, हिमालयाच्या कुशीत एका सरोवराच्या काठी शाक वृक्षांचे मोठे वन (शाकषण्ड) आहे, तिथे सध्या ते राजकुमार राहत आहेत. ते आपल्या कुळाची शुद्धता नष्ट होण्याच्या (जातीसंभेद) भयाने स्वतःच्याच भगिनींशी विवाह करून एकत्र राहत आहेत.' तेव्हा, अंबट्ठ, राजा ओक्काकने हा उद्गार (उदान) काढला – 'अरे, हे राजकुमार खरोखरच समर्थ (शक्य) आहेत! अरे, हे राजकुमार खरोखरच अत्यंत समर्थ (परमशक्य) आहेत!' अंबट्ठ, तेव्हापासूनच ते 'शाक्य' (सक्य) म्हणून ओळखले जाऊ लागले; आणि तो (राजा ओक्काक) त्यांचा पूर्वपुरुष आहे. ‘‘Rañño kho pana, ambaṭṭha, okkākassa disā nāma dāsī ahosi. Sā kaṇhaṃ nāma janesi. Jāto kaṇho pabyāhāsi – ‘dhovatha maṃ, amma, nahāpetha maṃ amma, imasmā maṃ asucismā parimocetha, atthāya vo bhavissāmī’ti. Yathā kho pana ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā ‘pisācā’ti sañjānanti; evameva kho, ambaṭṭha, tena kho pana samayena manussā pisāce ‘kaṇhā’ti sañjānanti. Te evamāhaṃsu – ‘ayaṃ jāto pabyāhāsi, kaṇho jāto, pisāco jāto’ti. Tadagge kho pana, ambaṭṭha kaṇhāyanā paññāyanti, so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso. Iti kho te[Pg.88], ambaṭṭha, porāṇaṃ mātāpettikaṃ nāmagottaṃ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyāna’’nti. अंबट्ठ, राजा ओक्काकची 'दिसा' नावाची एक दासी होती. तिने 'कण्ह' (काळा) नावाच्या पुत्राला जन्म दिला. जन्मताच तो कण्ह बोलू लागला – 'आई, मला धुवून काढ, आई, मला अंघोळ घाल, मला या अशुद्धतेतून मुक्त कर; मी तुझ्या कल्याणासाठी उपयुक्त ठरेन.' अंबट्ठ, ज्याप्रमाणे आजकाल लोक पिशाचांना पाहून 'पिशाच' म्हणून ओळखतात; त्याचप्रमाणे, अंबट्ठ, त्या काळी लोक पिशाचांना 'कण्ह' (काळे) म्हणून ओळखत असत. ते लोक असे म्हणाले – 'हा जन्मताच बोलू लागला, कण्ह जन्मला आहे, पिशाच जन्मला आहे!' अंबट्ठ, तेव्हापासूनच 'कण्हायन' (काण्हायन) वंश ओळखला जाऊ लागला, आणि तो कण्ह हा कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष आहे. अशा प्रकारे, अंबट्ठ, जर तुझ्या माता-पित्यांच्या प्राचीन नाम-गोत्राचे स्मरण केले, तर शाक्य हे तुझे स्वामी (आर्यपुत्र) ठरतात आणि तू शाक्यांच्या दासीचा पुत्र आहेस. 268. Evaṃ vutte, te māṇavakā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ gotamo ambaṭṭhaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādesi. Sujāto ca, bho gotama ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’’nti. २६८. असे म्हटले असता, ते तरुण ब्राह्मण (माणवक) भगवंतांना म्हणाले – 'आदरणीय गोतम, अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत हीन लेखू नका. हे गोतम, अंबट्ठ तरुण हा सुजात (उत्तम कुळात जन्मलेला) आहे, तो कुलीन आहे, तो बहुश्रुत आहे, तो मधुर भाषक आहे, तो पंडित आहे आणि तो या विषयावर आदरणीय गोतमांशी चर्चा करण्यास पूर्णपणे समर्थ आहे.' 269. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘dujjāto ca ambaṭṭho māṇavo, akulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, appassuto ca ambaṭṭho māṇavo, akalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, duppañño ca ambaṭṭho māṇavo, na ca pahoti ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu ambaṭṭho māṇavo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ māṇavakānaṃ evaṃ hoti – ‘sujāto ca ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe; ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti. २६९. तेव्हा भगवंत त्या तरुणांना म्हणाले – 'तरुणांनो, जर तुम्हाला असे वाटत असेल की – 'अंबट्ठ तरुण हा हीन कुळात जन्मलेला आहे, तो अकुलीन आहे, तो अल्पश्रुत आहे, तो अमधुर भाषक आहे, तो अल्पबुद्धी आहे आणि तो श्रमण गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ नाही', तर अंबट्ठ तरुणाने बाजूला राहावे आणि तुम्ही माझ्याशी या विषयावर चर्चा करावी. पण जर तुम्हाला असे वाटत असेल की – 'अंबट्ठ तरुण हा सुजात आहे, कुलीन आहे, बहुश्रुत आहे, मधुर भाषक आहे, पंडित आहे आणि तो श्रमण गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ आहे', तर तुम्ही शांत राहावे आणि अंबट्ठ तरुणाला माझ्याशी चर्चा करू द्यावी.' ‘‘Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetuṃ, tuṇhī mayaṃ bhavissāma, ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetū’’ti. 'हे गोतम, अंबट्ठ तरुण हा सुजात आहे, कुलीन आहे, बहुश्रुत आहे, मधुर भाषक आहे, पंडित आहे आणि तो आदरणीय गोतमांशी या विषयावर चर्चा करण्यास समर्थ आहे. आम्ही शांत राहू, अंबट्ठ तरुणालाच आदरणीय गोतमांशी या विषयावर चर्चा करू द्यावी.' 270. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ kho pana te, ambaṭṭha, sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo. Sace tvaṃ na byākarissasi, aññena vā aññaṃ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi [Pg.89] vā ettheva te sattadhā muddhā phalissati. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? २७०. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – 'अंबट्ठ, आता तुझ्यासमोर एक न्याय्य व सकारण प्रश्न येत आहे, तुझी इच्छा नसली तरी तुला याचे उत्तर द्यावेच लागेल. जर तू उत्तर दिले नाहीस, किंवा विषयांतर करून टाळण्याचा प्रयत्न केलास, किंवा शांत राहिलास, किंवा इथून निघून गेलास, तर इथेच तुझ्या डोक्याचे सात तुकडे होतील. तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?' Evaṃ vutte, ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? Dutiyampi kho ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘byākarohi dāni ambaṭṭha, na dāni, te tuṇhībhāvassa kālo. Yo kho, ambaṭṭha, tathāgatena yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī’’ti. असे विचारले असता, अंबट्ठ तरुण शांत राहिला. दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले – 'तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?' दुसऱ्यांदाही अंबट्ठ तरुण शांतच राहिला. तेव्हा भगवंत अंबट्ठ तरुणाला म्हणाले – 'अंबट्ठ, आता उत्तर दे, आता तुझी शांत राहण्याची वेळ नाही. अंबट्ठ, ज्या कोणाला तथागतांनी तिसऱ्यांदा न्याय्य व सकारण प्रश्न विचारला असता तो उत्तर देत नाही, त्याच्या डोक्याचे इथेच सात तुकडे होतात.' 271. Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṃ ayokūṭaṃ ādāya ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṃ ṭhito hoti – ‘‘sacāyaṃ ambaṭṭho māṇavo bhagavatā yāvatatiyakaṃ sahadhammikaṃ pañhaṃ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṃ phālessāmī’’ti. Taṃ kho pana vajirapāṇiṃ yakkhaṃ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca māṇavo. २७१. त्याच वेळी, वज्रपाणी यक्ष हातात एक मोठा, धगधगता, प्रज्वलित आणि प्रकाशमान लोखंडी हातोडा (अयोकुट) घेऊन अंबट्ठ तरुणाच्या वर आकाशात उभा राहिला आणि विचार करू लागला – 'जर या अंबट्ठ तरुणाने भगवंतांनी तिसऱ्यांदा विचारलेल्या न्याय्य व सकारण प्रश्नाचे उत्तर दिले नाही, तर मी इथेच याच्या डोक्याचे सात तुकडे करीन.' त्या वज्रपाणी यक्षाला केवळ भगवंत आणि अंबट्ठ तरुणच पाहू शकत होते. 272. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṃyeva tāṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva leṇaṃ gavesī bhagavantaṃyeva saraṇaṃ gavesī – upanisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kimetaṃ bhavaṃ gotamo āha? Punabhavaṃ gotamo bravitū’’ti. २७२. तेव्हा अंबट्ठ तरुण अत्यंत भयभीत झाला, थरथर कापू लागला आणि त्याचे अंगावर शहारे आले. तो भगवंतांकडेच आपले रक्षण, आश्रय आणि शरण शोधू लागला. तो भगवंतांच्या अगदी जवळ येऊन बसला आणि म्हणाला – 'आदरणीय गोतम काय म्हणाले? आदरणीय गोतमांनी ते पुन्हा सांगावे.' ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti? ‘‘Evameva me, bho gotama, sutaṃ yatheva bhavaṃ gotamo āha. Tatopabhutikā kaṇhāyanā; so ca kaṇhāyanānaṃ pubbapuriso’’ti. 'तुला काय वाटते, अंबट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि परंपरेने चालत आलेल्या आचार्य व आचार्यांच्या आचार्यांकडून काय ऐकले आहेस – कण्हायन वंशाची उत्पत्ती कोठून झाली आणि कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष कोण होता?' 'हे गोतम, आदरणीय गोतमांनी जसे सांगितले, तसेच मी ऐकले आहे. तिथूनच कण्हायन वंशाची उत्पत्ती झाली आणि तोच कण्हायन वंशाचा पूर्वपुरुष होता.' Ambaṭṭhavaṃsakathā अंबट्ठ वंश कथा 273. Evaṃ [Pg.90] vutte, te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘dujjāto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; akulaputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; dāsiputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo sakyānaṃ. Ayyaputtā kira, bho, ambaṭṭhassa māṇavassa sakyā bhavanti. Dhammavādiṃyeva kira mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ apasādetabbaṃ amaññimhā’’ti. २७३. असे म्हटले असता, ते तरुण माणवक मोठ्याने ओरडत आणि गोंगाट करत म्हणाले— “अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर हीन कुळात जन्मलेला आहे; अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर कुलहीन आहे; अरे मित्रांनो, अंबट्ठ तरुण तर शाक्यांच्या दासीचा मुलगा आहे. शाक्य तर अंबट्ठ तरुणाचे स्वामी आहेत. आम्ही तर सत्य बोलणाऱ्या श्रमण गोतमांचा विनाकारण अपमान केला असे आम्हाला वाटते.” 274. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atibāḷhaṃ kho ime māṇavakā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ dāsiputtavādena nimmādenti, yaṃnūnāhaṃ parimoceyya’’nti. Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca – ‘‘mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha. Uḷāro so kaṇho isi ahosi. So dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā maddarūpiṃ dhītaraṃ yāci. Tassa rājā okkāko – ‘ko nevaṃ re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto samāno maddarūpiṃ dhītaraṃ yācatī’’’ ti, kupito anattamano khurappaṃ sannayhi. So taṃ khurappaṃ neva asakkhi muñcituṃ, no paṭisaṃharituṃ. २७४. तेव्हा भगवंतांच्या मनात असा विचार आला— “हे तरुण अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करत आहेत. मी त्याला यातून मुक्त केले तर बरे होईल.” मग भगवंतांनी त्या तरुणांना असे म्हटले— “तरुणांनो, तुम्ही अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करू नका. तो कण्ह एक महान ऋषी होता. तो दक्षिण जनपदात गेला, तेथे त्याने ब्रह्ममंत्रांचे अध्ययन केले आणि राजा ओक्काक याच्याकडे जाऊन त्याची रूपवती कन्या मद्दरूपी हिची मागणी केली. त्यावर राजा ओक्काक संतप्त व अप्रसन्न होऊन म्हणाला— ‘अरे, हा माझ्या दासीचा मुलगा असूनही माझी रूपवती कन्या मद्दरूपी हिची मागणी कशी काय करतो?’ आणि त्याने क्रोधाने धनुष्याला बाण जोडला. परंतु, तो तो बाण सोडूही शकला नाही आणि मागे घेऊही शकला नाही.” ‘‘Atha kho, māṇavakā, amaccā pārisajjā kaṇhaṃ isiṃ upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘sotthi, bhaddante, hotu rañño; sotthi, bhaddante, hotu rañño’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā pathavī undriyissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño, sotthi janapadassā’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño, sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṃ khurappaṃ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṃ, ettāvatā satta vassāni devo na vassissatī’ti. ‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatū’ti. ‘Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho, māṇavakā, amaccā okkākassa ārocesuṃ – ‘okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhāpetu. Sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti. Atha kho rājā okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṃ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo [Pg.91] samabhavi. Atha kho tassa rājā okkāko bhīto saṃviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito maddarūpiṃ dhītaraṃ adāsi. Mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ atibāḷhaṃ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so kaṇho isi ahosī’’ti. “त्यानंतर, तरुणांनो, अमात्य आणि दरबारी कण्ह ऋषींकडे गेले आणि म्हणाले— ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो! भदंत, राजाचे कल्याण असो!’ ‘राजाचे कल्याण होईल, परंतु जर राजाने बाण खाली सोडला, तर त्याच्या राज्याच्या सीमेपर्यंतची सर्व पृथ्वी विदीर्ण होईल.’ ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो आणि जनपदाचे कल्याण असो!’ ‘राजाचे आणि जनपदाचे कल्याण होईल, परंतु जर राजाने बाण वर आकाशात सोडला, तर त्याच्या राज्याच्या सीमेपर्यंत सात वर्षे पाऊस पडणार नाही.’ ‘भदंत, राजाचे कल्याण असो, जनपदाचे कल्याण असो आणि पाऊसही पडू दे!’ ‘राजाचे आणि जनपदाचे कल्याण होईल आणि पाऊसही पडेल, परंतु राजाने हा बाण आपल्या ज्येष्ठ पुत्रावर रोखावा; तो राजकुमार सुरक्षित आणि निरोगी राहील.’ त्यानंतर, तरुणांनो, अमात्यांनी राजा ओक्काकला सांगितले— ‘महाराज ओक्काक यांनी बाण ज्येष्ठ पुत्रावर रोखावा. राजकुमार सुरक्षित आणि निरोगी राहील.’ तेव्हा राजा ओक्काकने बाण ज्येष्ठ पुत्रावर रोखला, आणि राजकुमार सुरक्षित व निरोगी राहिला. त्यानंतर राजा ओक्काक अत्यंत भयभीत, व्याकुळ व रोमांचित झाला आणि ब्रह्मदंडाच्या भयाने त्याने आपली कन्या मद्दरूपी त्या ऋषीला दिली. म्हणून, तरुणांनो, तुम्ही अंबट्ठ तरुणाला दासीपुत्र म्हणून अत्यंत अपमानित करू नका. तो कण्ह एक महान ऋषी होता.” Khattiyaseṭṭhabhāvo क्षत्रियांची श्रेष्ठता 275. Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Mātito hi, bho gotama, anupapanno’’ti. २७५. त्यानंतर भगवंतांनी अंबट्ठ तरुणाला विचारले— “अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखाद्या क्षत्रिय तरुणाने ब्राह्मण कन्येशी विवाह केला आणि त्यांच्या संयोगातून एक मुलगा जन्माला आला. त्या क्षत्रिय तरुण आणि ब्राह्मण कन्येपासून जन्माला आलेल्या मुलाला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.” “परंतु, क्षत्रिय त्याला क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषिक्त करतील का?” “नाही, हे गोतमा.” “ते कशामुळे?” “कारण, हे गोतमा, तो आईच्या बाजूने क्षत्रिय कुळातील नाही.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeyya, tesaṃ saṃvāsamanvāya putto jāyetha. Yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyu’’nti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Pitito hi, bho gotama, anupapanno’’ti. “अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखाद्या ब्राह्मण तरुणाने क्षत्रिय कन्येशी विवाह केला आणि त्यांच्या संयोगातून एक मुलगा जन्माला आला. त्या ब्राह्मण तरुण आणि क्षत्रिय कन्येपासून जन्माला आलेल्या मुलाला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.” “परंतु, क्षत्रिय त्याला क्षत्रिय-राज्याभिषेकाने अभिषिक्त करतील का?” “नाही, हे गोतमा.” “ते कशामुळे?” “कारण, हे गोतमा, तो वडिलांच्या बाजूने क्षत्रिय कुळातील नाही.” 276. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, itthiyā vā itthiṃ karitvā purisena vā purisaṃ karitvā khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha brāhmaṇā brāhmaṇaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena [Pg.92] vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Āvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. २७६. “अशा प्रकारे, अंबट्ठ, स्त्रीची स्त्रीशी तुलना केली किंवा पुरुषाची पुरुषाशी तुलना केली, तरी क्षत्रियच श्रेष्ठ ठरतात आणि ब्राह्मण कनिष्ठ ठरतात. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, ब्राह्मणांनी एखाद्या ब्राह्मणाला काही अपराधाबद्दल त्याचे डोके मुंडण करून, त्याच्या डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हद्दपार केले. तर त्याला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “नाही मिळणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “नाही देणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “नाही शिकवणार, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “रोखतील, हे गोतमा.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha khattiyā khattiyaṃ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṃ. Apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṃ vā udakaṃ vā’’ti? ‘‘Labhetha, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā bhojeyyuṃ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā’’ti? ‘‘Bhojeyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinu naṃ brāhmaṇā mante vāceyyuṃ vā no vā’’ti? ‘‘Vāceyyuṃ, bho gotama’’. ‘‘Apinussa itthīsu āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vā’’ti? ‘‘Anāvaṭaṃ hissa, bho gotama’’. “अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, क्षत्रियांनी एखाद्या क्षत्रियाला काही अपराधाबद्दल त्याचे डोके मुंडण करून, त्याच्या डोक्यावर राखेचे गाठोडे मारून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हद्दपार केले. तर त्याला ब्राह्मणांमध्ये आसन आणि पाणी मिळेल का?” “मिळेल, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला श्राद्धभोजनात, स्थालीपाक भोजनात, यज्ञभोजनात किंवा अतिथीभोजनात अग्रभोजन देतील का?” “देतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला मंत्र शिकवतील का?” “शिकवतील, हे गोतमा.” “ब्राह्मण त्याला आपल्या कन्यांशी विवाह करण्यापासून रोखतील का?” “नाही रोखणार, हे गोतमा.” 277. ‘‘Ettāvatā kho, ambaṭṭha, khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, yadeva naṃ khattiyā khuramuṇḍaṃ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti. Iti kho, ambaṭṭha, yadā khattiyo paramanihīnataṃ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Brahmunā pesā, ambaṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā – २७७. “हे अंबट्ठ, जेव्हा क्षत्रिय इतर क्षत्रियांकडून त्याचे डोके मुंडवून, त्याच्या डोक्यावर राख फेकून, त्याला देशातून किंवा नगरातून हाकलून लावले जाते, तेव्हा तो अत्यंत हीन (अपमानित) अवस्थेला प्राप्त होतो. पण हे अंबट्ठ, जेव्हा एखादा क्षत्रिय अशा अत्यंत हीन अवस्थेला प्राप्त झालेला असतो, तेव्हाही क्षत्रियच श्रेष्ठ ठरतात आणि ब्राह्मण कनिष्ठ (हीन) ठरतात. हे अंबट्ठ, सनंकुमार ब्रह्मदेवाने ही गाथा म्हटली आहे – ‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti. ‘जे लोक गोत्राचा (कुळाचा) अभिमान बाळगतात, त्या लोकांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे; परंतु जो विद्या आणि चरणाने (ज्ञानाने व शील-आचरणाने) संपन्न आहे, तो देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.’ ‘‘Sā kho panesā, ambaṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṃhitā no anatthasaṃhitā, anumatā mayā. Ahampi hi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi – “हे अंबट्ठ, सनंकुमार ब्रह्मदेवाने ही गाथा सुगीत (चांगल्या प्रकारे गायली) आहे, दुर्गीत नाही; सुभाषित (चांगल्या प्रकारे म्हटली) आहे, दुभाषित नाही; ती अर्थयुक्त (कल्याणकारी) आहे, अनर्थयुक्त नाही. मलाही ती संमत आहे. हे अंबट्ठ, मीसुद्धा असेच म्हणतो – ‘Khattiyo [Pg.93] seṭṭho janetasmiṃ,Ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno,So seṭṭho devamānuse’ti. ‘जे लोक गोत्राचा (कुळाचा) अभिमान बाळगतात, त्या लोकांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे; परंतु जो विद्या आणि चरणाने (ज्ञानाने व शील-आचरणाने) संपन्न आहे, तो देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.’ Bhāṇavāro paṭhamo. प्रथम भाणवार समाप्त. Vijjācaraṇakathā विद्या-चरण कथा 278. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti? ‘‘Na kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya jātivādo vā vuccati, gottavādo vā vuccati, mānavādo vā vuccati – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Yattha kho, ambaṭṭha, āvāho vā hoti, vivāho vā hoti, āvāhavivāho vā hoti, etthetaṃ vuccati jātivādo vā itipi gottavādo vā itipi mānavādo vā itipi – ‘arahasi vā maṃ tvaṃ, na vā maṃ tvaṃ arahasī’ti. Ye hi keci ambaṭṭha jātivādavinibaddhā vā gottavādavinibaddhā vā mānavādavinibaddhā vā āvāhavivāhavinibaddhā vā, ārakā te anuttarāya vijjācaraṇasampadāya. Pahāya kho, ambaṭṭha, jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sacchikiriyā hotī’’ti. २७८. “पण हे गौतम, ते ‘चरण’ (आचरण) कोणते आणि ती ‘विद्या’ (ज्ञान) कोणती?” “हे अंबट्ठ, अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) विद्या-चरण संपदेमध्ये जातीचा वाद (जातीचा उल्लेख), गोत्राचा वाद किंवा मानाचा (अभिमानाचा) वाद केला जात नाही की—‘तू माझ्या योग्य आहेस किंवा तू माझ्या योग्य नाहीस.’ हे अंबट्ठ, जिथे मुली देणे (आवाह), मुली घेणे (विवाह) किंवा देणे-घेणे (आवाह-विवाह) होते, तिथेच हा जातीचा वाद, गोत्राचा वाद किंवा मानाचा वाद केला जातो की—‘तू माझ्या योग्य आहेस किंवा तू माझ्या योग्य नाहीस.’ हे अंबट्ठ, जे कोणी जातीच्या वादात, गोत्राच्या वादात, मानाच्या वादात किंवा आवाह-विवाहाच्या बंधनात अडकलेले आहेत, ते या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेपासून खूप दूर आहेत. हे अंबट्ठ, जातीचा वाद, गोत्राचा वाद, मानाचा वाद आणि आवाह-विवाहाचे बंधन सोडून दिल्यानंतरच अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा साक्षात्कार होतो।” 279. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca sā vijjā’’ti? ‘‘Idha, ambaṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate [Pg.94] saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati…pe… (yathā 191 ādayo anucchedā, evaṃ vitthāretabbaṃ).… २७९. “पण हे गौतम, ते ‘चरण’ कोणते आणि ती ‘विद्या’ कोणती?” “हे अंबट्ठ, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्या-चरण संपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या सृष्टीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (विशेष ज्ञानाने) जाणून आणि साक्षात्कृत करून उपदेशितात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त (स्पष्ट शब्दांनी युक्त), परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून त्याचा तथागतांवर श्रद्धाभाव निर्माण होतो. तो या श्रद्धेने युक्त होऊन असा विचार करतो... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर जाणावे)…” ‘‘So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. “तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून (अलिप्ततेपासून) उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ (आचरण) आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. “पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्कविरहित, विचारविरहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. “पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृती व संप्रजननाने (जागृततेने) युक्त होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याबद्दल आर्य म्हणतात—‘उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी’—अशा तिसऱ्या ध्यानाचा (तृतीय ध्यान) लाभ घेऊन तो विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… idampissa hoti caraṇasmiṃ. Idaṃ kho taṃ, ambaṭṭha, caraṇaṃ. “पुन्हा, हे अंबट्ठ, तो भिक्खू सुखाचा आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, आणि आधीच सोमनस्य (हर्ष) व डोमनस्य (खेद) नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानाचा (चतुर्थ ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो... हे देखील त्याचे ‘चरण’ आहे. हेच, हे अंबट्ठ, ते ‘चरण’ होय.” ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti vijjāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti vijjāya. Ayaṃ kho sā, ambaṭṭha, vijjā. “अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्लेशरहित (मळरहित), मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी (विपश्यना ज्ञानासाठी) चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो... हे देखील त्याची ‘विद्या’ आहे... ‘या अस्तित्वापलीकडे आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही’ (पुनर्जन्म नाही) असे तो जाणतो. हे देखील त्याची ‘विद्या’ आहे. हेच, हे अंबट्ठ, ती ‘विद्या’ होय.” ‘‘Ayaṃ vuccati, ambaṭṭha, bhikkhu ‘vijjāsampanno’ itipi, ‘caraṇasampanno’ itipi, ‘vijjācaraṇasampanno’ itipi. Imāya ca ambaṭṭha vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca aññā vijjāsampadā ca caraṇasampadā ca uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi. “हे अंबट्ठ, अशा भिक्खूला ‘विद्यासंपन्न’ असेही म्हणतात, ‘चरणसंपन्न’ असेही म्हणतात आणि ‘विद्या-चरण संपन्न’ असेही म्हणतात. आणि हे अंबट्ठ, या विद्यासंपदा आणि चरणसंपदेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) अशी दुसरी कोणतीही विद्यासंपदा किंवा चरणसंपदा नाही.” Catuapāyamukhaṃ चार अपायमुखे (पतन किंवा विनाशाचे चार मार्ग) 280. ‘‘Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti. Katamāni cattāri? Idha, ambaṭṭha, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaññeva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya [Pg.95] araññāyatanaṃ ajjhogāhati – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ paṭhamaṃ apāyamukhaṃ bhavati. २८०. “हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे चार अपायमुख (विनाशाचे किंवा पतनाचे मार्ग) आहेत. कोणते चार? हे अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा लाभ घेण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, खांद्यावर कावड (तापसांचे साहित्य असलेली कावड) घेऊन ‘मी केवळ गळून पडलेली फळे खाऊन राहीन’ असा विचार करून घनघोर अरण्यात निघून जातो. परंतु, तो केवळ विद्या-चरण संपन्न पुरुषाचा सेवक (परिचारक) बनून राहतो. हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे हे पहिले अपायमुख आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanaṃ ajjhogāhati – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ dutiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati. “पुन्हा, हे अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचा लाभ घेण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि गळून पडलेली फळे खाऊन राहण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कुदळ आणि टोपली घेऊन ‘मी कंदमुळे आणि फळे खाऊन राहीन’ असा विचार करून अरण्यात निघून जातो. परंतु, तो केवळ विद्या-चरण संपन्न पुरुषाचा सेवक बनून राहतो. हे अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्या-चरण संपदेचे हे दुसरे अपायमुख आहे.” ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchati. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ tatiyaṃ apāyamukhaṃ bhavati. पुन्हा आणखी, अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अग्नीशाळा बांधून अग्नीची सेवा करत राहतो. तो केवळ विद्याचरणसंपन्नाचा सेवकच बनतो. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचा हा तिसरा पतनाचा मार्ग आहे. ‘‘Puna caparaṃ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṃ ceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchati – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’ti. So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṃ catutthaṃ apāyamukhaṃ bhavati. Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya imāni cattāri apāyamukhāni bhavanti. पुन्हा आणखी, अंबट्ठ, या जगात एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि अग्नीची सेवा करण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, चौकामध्ये चार दरवाजे असलेली धर्मशाळा बांधून राहतो आणि विचार करतो— 'या चारही दिशांनी जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण येईल, त्याची मी माझ्या शक्तीनुसार व क्षमतेनुसार सेवा-पूजा करीन.' तो केवळ विद्याचरणसंपन्नाचा सेवकच बनतो. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचा हा चौथा पतनाचा मार्ग आहे. अंबट्ठ, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचे हे चार पतनाचे मार्ग आहेत. 281. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘Kocāhaṃ, bho [Pg.96] gotama, sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā? Ārakāhaṃ, bho gotama, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sācariyako’’ti. २८१. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेने युक्त असलेला दिसून येतोस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! हे गौतम, माझ्या आचार्यांसह मी कुठे, आणि ती अनुत्तर विद्याचरणसंपदा कुठे! हे गौतम, माझ्या आचार्यांसह मी या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेपासून खूप दूर आहे. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, 'मी स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगणारा होईन' असा विचार करून, खांद्यावर कावड घेऊन घनघोर अरण्यात प्रवेश केला आहेस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṃ ādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako – ‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, 'मी कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा होईन' असा विचार करून, कुदळ आणि टोपली घेऊन घनघोर अरण्यात प्रवेश केला आहेस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṃ vā nigamasāmantaṃ vā agyāgāraṃ karitvā aggiṃ paricaranto acchasi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अग्नीशाळा बांधून अग्नीची सेवा करत राहतोस का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, apinu tvaṃ imañceva anuttaraṃ vijjācaraṇasampadaṃ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchasi sācariyako – ‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, taṃ mayaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेला प्राप्त करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, कंदमुळे व फळे खाऊन जगण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, आणि अग्नीची सेवा करण्यासही असमर्थ ठरल्यामुळे, चौकामध्ये चार दरवाजे असलेली धर्मशाळा बांधून राहतोस का आणि विचार करतोस का— 'या चारही दिशांनी जो कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण येईल, त्याची आम्ही आमच्या शक्तीनुसार व क्षमतेनुसार सेवा-पूजा करू'? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! 282. ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, imāya ceva tvaṃ anuttarāya vijjācaraṇasampadāya parihīno sācariyako. Ye cime anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti, tato ca tvaṃ parihīno sācariyako. Bhāsitā kho pana te esā, ambaṭṭha, ācariyena brāhmaṇena pokkharasātinā vācā – ‘ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, kā ca tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ sākacchā’ti attanā āpāyikopi aparipūramāno. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa. २८२. अशा प्रकारे, अंबट्ठ, तू तुझ्या आचार्यांसह या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेपासून वंचित झाला आहेस. तसेच, या अनुत्तर विद्याचरणसंपदेचे जे चार पतनाचे मार्ग आहेत, त्यांपासूनही तू तुझ्या आचार्यांसह वंचित झाला आहेस. तरीही, अंबट्ठ, तुझे आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाती यांनी हे उद्गार काढले आहेत— 'हे मुंडके, हीन श्रमण, शूद्र, काळे आणि ब्रह्मदेवाच्या पायापासून जन्माला आलेले कोण आहेत? आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांशी त्यांची काय चर्चा होणार?' स्वतः पतनाच्या मार्गांचेही पालन करण्यास असमर्थ असूनही त्यांनी असे म्हटले आहे. अंबट्ठ, बघ, तुझ्या आचार्यांची, ब्राह्मण पोक्खरसाती यांची ही केवढी मोठी चूक आहे! Pubbakaisibhāvānuyogo प्राचीन ऋषींच्या आचरणाविषयी विचारणा 283. ‘‘Brāhmaṇo [Pg.97] kho pana, ambaṭṭha, pokkharasāti rañño pasenadissa kosalassa dattikaṃ bhuñjati. Tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadāti. Yadāpi tena manteti, tirodussantena manteti. Yassa kho pana, ambaṭṭha, dhammikaṃ payātaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadeyya. Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṃ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa. २८३. शिवाय, अंबट्ठ, ब्राह्मण पोक्खरसाती हे कोसलचा राजा पसेनदी याने दिलेल्या दानाचा उपभोग घेतात. परंतु, राजा पसेनदी कोसल त्यांना प्रत्यक्ष भेटण्याची परवानगीही देत नाही. जेव्हा तो त्यांच्याशी सल्लामसलत करतो, तेव्हा पडद्याआड राहूनच करतो. अंबट्ठ, ज्या ब्राह्मणाकडून राजाने न्याय्य मार्गाने दिलेली भिक्षा स्वीकारली पाहिजे, त्याला राजा पसेनदी कोसल प्रत्यक्ष भेटण्याची परवानगी का देत नाही? अंबट्ठ, बघ, तुझ्या आचार्यांची, ब्राह्मण पोक्खरसाती यांची ही केवढी मोठी चूक आहे! 284. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājā pasenadi kosalo hatthigīvāya vā nisinno assapiṭṭhe vā nisinno rathūpatthare vā ṭhito uggehi vā rājaññehi vā kiñcideva mantanaṃ manteyya. So tamhā padesā apakkamma ekamantaṃ tiṭṭheyya. Atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā, tasmiṃ padese ṭhito tadeva mantanaṃ manteyya – ‘evampi rājā pasenadi kosalo āha, evampi rājā pasenadi kosalo āhā’ti. Apinu so rājabhaṇitaṃ vā bhaṇati rājamantanaṃ vā manteti? Ettāvatā so assa rājā vā rājamatto vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. २८४. अंबट्ठ, तुला काय वाटते? समजा, राजा पसेनदी कोसल हत्तीच्या पाठीवर बसून, किंवा घोड्यावर बसून, किंवा रथाच्या आसनावर उभा राहून आपल्या उच्च अधिकाऱ्यांशी किंवा राजपुत्रांशी काही गुप्त सल्लामसलत करत असेल. त्यानंतर तो त्या जागेवरून दूर जाऊन एका बाजूला उभा राहील. मग एखादा शूद्र किंवा शूद्राचा दास तिथे येईल आणि त्याच जागेवर उभा राहून तीच सल्लामसलत पुन्हा बोलून दाखवेल— 'राजा पसेनदी कोसल असे म्हणाला, राजा पसेनदी कोसल तसे म्हणाला.' तो जरी राजाने बोललेलेच बोलत असला किंवा राजाने केलेली सल्लामसलतच करत असला, तरी केवळ तेवढ्यामुळे तो राजा किंवा राजाचा मंत्री होऊ शकेल का? - असे मुळीच नाही, हे गौतम! 285. ‘‘Evameva kho tvaṃ, ambaṭṭha, ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu – ‘tyāhaṃ mante adhiyāmi sācariyako’ti, tāvatā tvaṃ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipannoti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. २८५. त्याचप्रमाणे, अंबट्ठ, ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, ज्यांनी मंत्रांची रचना केली, मंत्रांचा प्रसार केला, ज्यांचे ते प्राचीन मंत्र आजचे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, संकलित करतात, त्यांच्याच सुरात सूर मिळवून गातात, त्यांच्याच मागे पठण करतात, त्यांनी जे सांगितले त्याचेच पुनरुच्चार करतात, त्यांनी जे शिकवले तेच पुढे शिकवतात; जसे की— अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमदग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप आणि भगु. 'मी माझ्या आचार्यांसह त्या मंत्रांचा अभ्यास करतो,' केवळ एवढ्यावरूनच तू ऋषी किंवा ऋषीत्वाच्या मार्गावर चालणारा होशील, हे शक्य नाही. 286. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ – ye te ahesuṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ [Pg.98] etarahi brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. २८६. “हे अंबष्ठ, तुला काय वाटते? वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून तू काय ऐकले आहेस? ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलित करतात, त्यांच्याच गायनाचे अनुकरण करतात, त्यांच्याच पठणाचे अनुकरण करतात, त्यांनी जे सांगितले त्याचेच पुनरुच्चार करतात आणि त्यांनी जे शिकवले तेच शिकवतात; जसे की — अठ्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गी, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह उत्तम प्रकारे स्नान केलेले, सुगंधी विलेपन केलेले, केस व दाढी व्यवस्थित कापलेले, मणी व कुंडल इत्यादी अलंकार धारण केलेले, शुभ्र वस्त्र परिधान केलेले आणि पाचही कामगुणांनी युक्त व परिपूर्ण होऊन विलास करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.” ‘‘…Pe… evaṃ su te sālīnaṃ odanaṃ sucimaṃsūpasecanaṃ vicitakāḷakaṃ anekasūpaṃ anekabyañjanaṃ paribhuñjanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह काळे दाणे निवडून स्वच्छ केलेल्या तांदळाचा उत्कृष्ट भात, शुद्ध मांसाचा रस्सा, विविध प्रकारचे सूप आणि अनेक प्रकारच्या व्यंजनांसह भोजन करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.” ‘‘…Pe… evaṃ su te veṭhakanatapassāhi nārīhi paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह कंबरपट्टा व सुंदर वस्त्रे परिधान केलेल्या स्त्रियांसोबत विलास करत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.” ‘‘…Pe… evaṃ su te kuttavālehi vaḷavārathehi dīghāhi patodalaṭṭhīhi vāhane vitudentā vipariyāyanti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह कापलेले केस व शेपटी असलेल्या घोड्यांच्या रथात बसून, लांब चाबकाने घोड्यांना हाकत फिरत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.” ‘‘…Pe… evaṃ su te ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu nagarūpakārikāsu dīghāsivudhehi purisehi rakkhāpenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyako’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “...तसेच, ते ऋषी काय तुझ्यासारखेच आपल्या आचार्यांसह खोल खंदक आणि मजबूत वेशी असलेल्या सुरक्षित नगरांमध्ये लांब तलवारी घेतलेल्या रक्षकांकडून स्वतःचे रक्षण करून घेत असत?” “असे मुळीच नाही, हे गौतम.” ‘‘Iti kho, ambaṭṭha, neva tvaṃ isi na isitthāya paṭipanno sācariyako. Yassa kho pana, ambaṭṭha, mayi kaṅkhā vā vimati vā so maṃ pañhena, ahaṃ veyyākaraṇena sodhissāmī’’ti. “अशा प्रकारे, हे अंबष्ठ, तू किंवा तुझे आचार्य हे ऋषी नाहीत आणि ऋषी होण्याच्या मार्गावरही चालत नाहीत. परंतु, हे अंबष्ठ, ज्या कोणाला माझ्याविषयी काही शंका किंवा संशय असेल, त्याने मला प्रश्न विचारावा, मी उत्तराद्वारे त्याचे निरसन करीन.” Dvelakkhaṇādassanaṃ दोन महापुरुष लक्षणांचे दर्शन 287. Atha kho bhagavā vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Ambaṭṭhopi māṇavo vihārā nikkhamma caṅkamaṃ abbhuṭṭhāsi. Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavantaṃ caṅkamantaṃ anucaṅkamamāno bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho ambaṭṭho māṇavo bhagavato kāye [Pg.99] dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca. २८७. त्यानंतर भगवान विहारातून बाहेर पडून चंक्रमणावर उभे राहिले. अंबष्ठ तरुणही विहारातून बाहेर पडून चंक्रमणावर उभा राहिला. मग चंक्रमण करणाऱ्या भगवंतांच्या मागे मागे चालत अंबष्ठ तरुणाने भगवंतांच्या शरीरावरील बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे निरीक्षण केले. अंबष्ठ तरुणाला भगवंतांच्या शरीरावर दोन लक्षणे सोडून इतर बहुतेक सर्व बत्तीस महापुरुष लक्षणे दिसली. दोन महापुरुष लक्षणांविषयी त्याला शंका व संशय होता, तो निर्णय घेऊ शकत नव्हता आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नव्हते — ती दोन लक्षणे म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि मोठी जीभ. 288. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ ambaṭṭho māṇavo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa ambaṭṭho māṇavo bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. Atha kho ambaṭṭhassa māṇavassa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘handa ca dāni mayaṃ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassadāni tvaṃ, ambaṭṭha, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho ambaṭṭho māṇavo vaḷavārathamāruyha pakkāmi. २८८. तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला — “हा अंबष्ठ तरुण माझ्या शरीरावरील दोन लक्षणे सोडून इतर बहुतेक सर्व बत्तीस महापुरुष लक्षणे पाहत आहे. दोन महापुरुष लक्षणांविषयी त्याला शंका व संशय आहे, तो निर्णय घेऊ शकत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही — ती दोन लक्षणे म्हणजे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय आणि मोठी जीभ.” मग भगवंतांनी तशा प्रकारचा ऋद्धीचा चमत्कार केला, ज्यामुळे अंबष्ठ तरुणाला भगवंतांचे कोशात झाकलेले जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले, दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले, आणि संपूर्ण कपाळाचा भाग आपल्या जिभेने झाकून टाकला. तेव्हा अंबष्ठ तरुणाच्या मनात विचार आला — “श्रमण गौतम हे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत.” मग तो भगवंतांना म्हणाला — “हे गौतम, आता आम्ही निघतो. आम्हाला बरीच कामे आहेत, अनेक कर्तव्ये पार पाडायची आहेत.” भगवान म्हणाले — “हे अंबष्ठ, तुला आता जी योग्य वेळ वाटेल, त्यानुसार तू कर.” त्यानंतर अंबष्ठ तरुण घोड्यांच्या रथात बसून निघून गेला. 289. Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhāya nikkhamitvā mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ sake ārāme nisinno hoti ambaṭṭhaṃyeva māṇavaṃ paṭimānento. Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena brāhmaṇo pokkharasāti tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. २८९. त्या वेळी पोक्खरसाती ब्राह्मण उक्कठ्ठा नगरातून बाहेर पडून मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह आपल्या बागेत केवळ अंबष्ठ तरुणाचीच वाट पाहत बसला होता. मग अंबष्ठ तरुण आपल्या बागेकडे गेला. रथाने जाण्याजोग्या मार्गापर्यंत रथाने जाऊन, रथातून खाली उतरून तो पायीच पोक्खरसाती ब्राह्मणाकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने पोक्खरसाती ब्राह्मणाला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. 290. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ brāhmaṇo pokkharasāti etadavoca – ‘‘kacci, tāta ambaṭṭha, addasa taṃ bhavantaṃ gotama’’nti? ‘‘Addasāma kho mayaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Kacci, tāta ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathā santaṃyeva saddo abbhuggato no aññathā; kacci pana so bhavaṃ gotamo tādiso no aññādiso’’ti[Pg.100]? ‘‘Tathā santaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saddo abbhuggato no aññathā, tādisova so bhavaṃ gotamo no aññādiso. Samannāgato ca so bhavaṃ gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. ‘‘Ahu pana te, tāta ambaṭṭha, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, bho, samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana te, tāta ambaṭṭha, ahu samaṇena gotamena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho ambaṭṭho māṇavo yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi. २९०. एका बाजूला बसलेल्या अंबष्ठ तरुणाला पोक्खरसाती ब्राह्मण म्हणाला — “प्रिय अंबष्ठ, तू त्या आदरणीय गौतमांना पाहिलेस का?” “होय आदरणीय महोदय, आम्ही त्या आदरणीय गौतमांना पाहिले.” “प्रिय अंबष्ठ, त्या आदरणीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते तसेच आहेत की काही वेगळे आहेत? ते आदरणीय गौतम खरोखरच तसे आहेत की अन्य काही?” “आदरणीय महोदय, त्या आदरणीय गौतमांची जशी कीर्ती पसरली आहे, ते अगदी तसेच आहेत, वेगळे नाहीत. ते आदरणीय गौतम खरोखरच तसे आहेत, अन्य काही नाहीत. आणि ते आदरणीय गौतम बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी पूर्णपणे युक्त आहेत, अपूर्ण नाहीत.” “प्रिय अंबष्ठ, तुझा श्रमण गौतमांशी काही संवाद झाला का?” “होय आदरणीय महोदय, माझा श्रमण गौतमांशी काही संवाद झाला.” “प्रिय अंबष्ठ, तुझा श्रमण गौतमांशी कशा प्रकारे संवाद झाला?” मग अंबष्ठ तरुणाने भगवंतांशी झालेला सर्व संवाद पोक्खरसाती ब्राह्मणाला सविस्तर सांगितला. 291. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca – ‘‘aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya. Yadeva kho tvaṃ, ambaṭṭha, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ āsajja āsajja avacāsi, atha kho so bhavaṃ gotamo amhepi evaṃ upaneyya upaneyya avaca. Aho vata re amhākaṃ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṃ bahussutaka, aho vata re amhākaṃ tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti, kupito anattamano ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ padasāyeva pavattesi. Icchati ca tāvadeva bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. २९१. असे म्हटल्यावर, पोक्खरसाती ब्राह्मणाने अम्बट्ठ माणवाला (तरुणाला) असे म्हटले – "अरे! आमचा हा मोठा पंडित! अरे! आमचा हा मोठा बहुश्रुत! अरे! आमचा हा तीन वेदांचा ज्ञाता (त्रैविद्य)! अरे बाबा, अशा कल्याणकारी पुरुषाचा (हितचिंतकाचा) अपराध केल्यामुळे मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल. अरे अम्बट्ठ, तू त्या आदरणीय गोतमांवर अशा प्रकारे वारंवार आक्षेप घेऊन जे काही बोललास, त्यामुळे त्या आदरणीय गोतमांनी आम्हालाही अशा प्रकारे (उदाहरणे देऊन) ओढून आणून सुनावले आहे. अरे! आमचा हा मोठा पंडित! अरे! आमचा हा मोठा बहुश्रुत! अरे! आमचा हा तीन वेदांचा ज्ञाता! अरे बाबा, अशा कल्याणकारी पुरुषाचा अपराध केल्यामुळे मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होईल." असे बोलून क्रुद्ध व अप्रसन्न झालेल्या पोक्खरसातीने अम्बट्ठ माणवाला पायानेच लाथ मारून ढकलून दिले. आणि त्याच क्षणी त्याने भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची इच्छा केली. Pokkharasātibuddhupasaṅkamanaṃ पोक्खरसातीचे बुद्धांकडे प्रस्थान 292. Atha kho te brāhmaṇā brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ etadavocuṃ – ‘‘ativikālo kho, bho, ajja samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Svedāni bhavaṃ pokkharasāti samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā yāne āropetvā ukkāsu dhāriyamānāsu [Pg.101] ukkaṭṭhāya niyyāsi, yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. २९२. तेव्हा ते ब्राह्मण, ब्राह्मण पोक्खरसातीला म्हणाले – "हे महाशय, आज श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाण्यास फार उशीर झाला आहे. उद्या आदरणीय पोक्खरसाती श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जातील." त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने आपल्या घरी उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले, ते वाहनांवर चढवले आणि मशाली पेटवून घेऊन तो उक्कठ्ठाहून निघाला; जेथे इच्छानांगल वनखंड होता, तेथे तो गेला. वाहनाने जाण्याजोगी जेवढी भूमी होती, तेवढ्या अंतरापर्यंत वाहनाने जाऊन, वाहनातून खाली उतरून तो पायीच जेथे भगवंत होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. 293. Ekamantaṃ nisinno kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āgamā nu kho idha, bho gotama, amhākaṃ antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti? ‘‘Āgamā kho te, brāhmaṇa, antevāsī ambaṭṭho māṇavo’’ti. ‘‘Ahu pana te, bho gotama, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, brāhmaṇa, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathākathaṃ pana te, bho gotama, ahu ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? Atha kho bhagavā yāvatako ahosi ambaṭṭhena māṇavena saddhiṃ kathāsallāpo, taṃ sabbaṃ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi. Evaṃ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bālo, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, khamatu bhavaṃ gotamo ambaṭṭhassa māṇavassā’’ti. ‘‘Sukhī hotu, brāhmaṇa, ambaṭṭho māṇavo’’ti. २९३. एका बाजूला बसलेल्या ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांना विचारले – "हे गोतम, आमचा अंतेवासी (शिष्य) अम्बट्ठ माणव येथे आला होता का?" "होय ब्राह्मणा, तुझा अंतेवासी अम्बट्ठ माणव येथे आला होता," असे भगवंत म्हणाले. "हे गोतम, आपला अम्बट्ठ माणवासोबत काही संवाद झाला का?" "होय ब्राह्मणा, माझा अम्बट्ठ माणवासोबत काही संवाद झाला." "हे गोतम, आपला अम्बट्ठ माणवासोबत कसा काय संवाद झाला?" तेव्हा भगवंतांनी अम्बट्ठ माणवासोबत जेवढा काही संवाद झाला होता, तो सर्व ब्राह्मण पोक्खरसातीला सांगितला. असे सांगताच ब्राह्मण पोक्खरसाती भगवंतांना म्हणाला – "हे गोतम, अम्बट्ठ माणव मूर्ख आहे. आदरणीय गोतमांनी अम्बट्ठ माणवाला क्षमा करावी." "ब्राह्मणा, अम्बट्ठ माणव सुखी होवो," असे भगवंत म्हणाले. 294. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca. २९४. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे शोधण्यास सुरुवात केली. ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांच्या शरीरावर महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांश प्रमाणात दिसली, फक्त दोन लक्षणे सोडून. त्या दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका वाटत होती, तो संशयात होता, त्याचा निश्चय होत नव्हता आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नव्हते – ती दोन लक्षणे म्हणजे: कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जिव्हा. 295. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘passati kho me ayaṃ brāhmaṇo pokkharasāti dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve. Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati – kosohite ca vatthaguyhe, pahūtajivhatāya cā’’ti. Atha kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā addasa brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kosohitaṃ vatthaguyhaṃ. Atha kho [Pg.102] bhagavā jivhaṃ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṃ jivhāya chādesi. २९५. तेव्हा भगवंतांच्या मनात विचार आला – "हा ब्राह्मण पोक्खरसाती माझ्या शरीरावरील महापुरुषाची बत्तीस लक्षणे बहुतांश प्रमाणात पाहत आहे, फक्त दोन लक्षणे सोडून. त्या दोन महापुरुष लक्षणांबद्दल त्याला शंका वाटत आहे, तो संशयात आहे, त्याचा निश्चय होत नाही आणि त्याचे मन प्रसन्न होत नाही – ती म्हणजे कोशाच्छादित जननेंद्रिय आणि विस्तीर्ण जिव्हा." तेव्हा भगवंतांनी तशा प्रकारचा ऋद्धी-चमत्कार केला, ज्यामुळे ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांचे कोशाच्छादित जननेंद्रिय दिसले. त्यानंतर भगवंतांनी आपली जीभ बाहेर काढून दोन्ही कानांच्या छिद्रांना स्पर्श केला व कुरवाळले, दोन्ही नाकपुड्यांना स्पर्श केला व कुरवाळले, आणि संपूर्ण कपाळ आपल्या जिभेने झाकून टाकले. 296. Atha kho brāhmaṇassa pokkharasātissa etadahosi – ‘‘samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī’’ti. Bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo ajjatanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. २९६. तेव्हा ब्राह्मण पोक्खरसातीच्या मनात विचार आला – "श्रमण गोतम खरोखरच महापुरुषाच्या बत्तीस लक्षणांनी परिपूर्ण आहेत, अपूर्ण नाहीत." त्याने भगवंतांना विनंती केली – "आदरणीय गोतमांनी आजच्या भोजनाचा भिक्खू संघासह स्वीकार करावा." भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. 297. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena brāhmaṇassa pokkharasātissa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, māṇavakāpi bhikkhusaṅghaṃ. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. २९७. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – "हे गोतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे." तेव्हा भगवंतांनी पूर्वाह्नसमयी (सकाळी) चिवर परिधान करून, पात्र-चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे ब्राह्मण पोक्खरसातीचे निवासस्थान होते, तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर ब्राह्मण पोक्खरसातीने भगवंतांना आपल्या हाताने उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त केले व आणखी घेण्यास नकार देईपर्यंत वाढले; आणि इतर तरुणांनी भिक्खू संघाला वाढले. भगवंतांनी भोजन आटोपून पात्रातून हात काढून घेतल्यावर, ब्राह्मण पोक्खरसातीने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. 298. Ekamantaṃ nisinnassa kho brāhmaṇassa pokkharasātissa bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi brāhmaṇaṃ pokkharasātiṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya; evameva brāhmaṇassa pokkharasātissa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. २९८. एका बाजूला बसलेल्या ब्राह्मण पोक्खरसातीला भगवंतांनी अनुक्रमिक प्रवचन (अनुपुब्बी कथा) दिले, जसे की – दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; तसेच कामांचे (इंद्रियभोगांचे) दुष्परिणाम, हीनता, संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (त्यागाचे) फायदे स्पष्ट केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की ब्राह्मण पोक्खरसातीचे चित्त अनुकूल, मृदू, नीवरणांपासून मुक्त, प्रफुल्लित आणि प्रसन्न झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी स्वतःची सर्वश्रेष्ठ धर्मदेशना आहे, ती प्रकट केली – दुःख, समुदाय (दुःखाचे कारण), निരോധ (दुःखाचा अंत) आणि मार्ग. ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे शोषून घेते, त्याचप्रमाणे ब्राह्मण पोक्खरसातीला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित) आणि वीतमल (मलरहित) धर्मचक्षू प्राप्त झाले – "जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध (नष्ट) होण्याच्या स्वभावाचे आहे." Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanā पोक्खरसातीची उपासकत्व-स्वीकृती 299. Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto [Pg.103] aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho gotama, saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Yathā ca bhavaṃ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamati, evameva bhavaṃ gotamo pokkharasātikulaṃ upasaṅkamatu. Tattha ye te māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādessanti vā paccuṭṭhissanti vā āsanaṃ vā udakaṃ vā dassanti cittaṃ vā pasādessanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘‘Kalyāṇaṃ vuccati, brāhmaṇā’’ti. २९९. त्यानंतर पोक्खरसाति ब्राह्मणाने सत्य धर्म पाहिला, सत्य धर्म प्राप्त केला, सत्य धर्म जाणला, सत्य धर्मात प्रवेश केला, तो शंकामुक्त झाला, संभ्रमरहित झाला, शास्त्यांच्या शासनात त्याने पूर्ण आत्मविश्वास प्राप्त केला आणि तो इतरांवर विसंबून न राहता स्वतःच ज्ञानसंपन्न झाला. त्याने भगवंतांना असे म्हटले – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! हे गौतम, ज्याप्रमाणे एखादा पालथा ठेवलेला घडा उताणा करावा, किंवा झाकलेली वस्तू उघडी करून दाखवावी, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धर्म प्रकाशित केला आहे. मी, हे गौतम, माझ्या पुत्रांसह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह आदरणीय गौतमांना, धर्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आणि ज्याप्रमाणे आदरणीय गौतम उक्कठ्ठा येथील इतर उपासकांच्या घरी जातात, त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी पोक्खरसातीच्या घरीही यावे. तेथे जे तरुण किंवा तरुणी आदरणीय गौतमांना अभिवादन करतील, त्यांच्या स्वागतासाठी उठून उभे राहतील, त्यांना आसन किंवा पाणी देतील किंवा आपले चित्त प्रसन्न करतील, ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळापर्यंत हितकारक आणि सुखकारक ठरेल.” “हे ब्राह्मणा, तू योग्य बोलला आहेस,” (असे भगवंत म्हणाले). Ambaṭṭhasuttaṃ niṭṭhitaṃ tatiyaṃ. तिसरे अम्बट्ठ सुत्त समाप्त झाले. 4. Soṇadaṇḍasuttaṃ ४. सोणदण्ड सुत्त Campeyyakabrāhmaṇagahapatikā चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपती 300. Evaṃ [Pg.104] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena campā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. ३००. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत पोहोचले. तेथे भगवंत चम्पा नगरीतील गग्गरा पुष्करिणीच्या (तलावाच्या) काठावर निवास करत होते. त्या वेळी सोणदण्ड नावाचा ब्राह्मण चम्पा नगरीत राहत होता. ती नगरी लोकसंख्येने समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होती. मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने त्याला ती नगरी राजदान म्हणून, ब्रह्मदेय (सर्व करांमधून मुक्त असलेले श्रेष्ठ दान) म्हणून दिली होती. 301. Assosuṃ kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. Atha kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamanti. ३०१. चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी असे ऐकले – “शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत आले आहेत आणि चम्पा येथील गग्गरा पुष्करिणीच्या काठावर निवास करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे – ‘ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ते, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह या प्रजेला, देव आणि मनुष्यांसह स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) जाणून आणि प्रत्यक्ष अनुभवून उपदेश करतात. ते असा धर्म सांगतात जो सुरुवातीला कल्याणकारक, मध्ये कल्याणकारक आणि शेवटीही कल्याणकारक आहे; जो अर्थपूर्ण, सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतो. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.” त्यानंतर चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपती चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे जाऊ लागले. 302. Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo campeyyake brāhmaṇagahapatike campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya [Pg.105] nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamantī’’ti? ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ‘‘Tena hi, bho khatte, yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘soṇadaṇḍo, bho, brāhmaṇo evamāha – āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘soṇadaṇḍo bho brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ३०२. त्या वेळी सोणदण्ड ब्राह्मण आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी आडवा झाला होता. सोणदण्ड ब्राह्मणाने चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे जाताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या अमात्याला विचारले – “हे अमात्या, चम्पा येथील हे ब्राह्मण आणि गृहपती चम्पा नगरीतून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने एकत्र येऊन गग्गरा पुष्करिणीकडे का जात आहेत?” (अमात्य म्हणाला) “हे स्वामी, शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम अङ्ग देशामध्ये चारिका करत असताना सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह चम्पा नगरीत आले आहेत आणि चम्पा येथील गग्गरा पुष्करिणीच्या काठावर निवास करत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी उत्तम कीर्ती पसरली आहे – ‘ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ते, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.’ हे लोक त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जात आहेत.” (सोणदण्ड म्हणाला) “असे असेल तर, हे अमात्या, चम्पा येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – ‘ब्राह्मण सोणदण्ड असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, ब्राह्मण सोणदण्डसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.’” “होय, स्वामी,” असे म्हणून त्या अमात्याने सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो चम्पा येथील ब्राह्मण व गृहपतींकडे गेला. तेथे जाऊन तो चम्पा येथील ब्राह्मण व गृहपतींना म्हणाला – “ब्राह्मण सोणदण्ड असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी, ब्राह्मण सोणदण्डसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.” Soṇadaṇḍaguṇakathā सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या गुणांची चर्चा 303. Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṃ brāhmaṇānaṃ pañcamattāni brāhmaṇasatāni campāyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘soṇadaṇḍo kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena soṇadaṇḍo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti. ३०३. त्या वेळी वेगवेगळ्या देशांतून आलेले सुमारे पाचशे ब्राह्मण काही कामानिमित्त चम्पा नगरीत राहत होते. त्या ब्राह्मणांनी ऐकले की, “ब्राह्मण सोणदण्ड श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत.” तेव्हा ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाकडे गेले आणि त्याला म्हणाले – “हे आदरणीय सोणदण्ड, हे खरे आहे का की आपण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहात?” (सोणदण्ड म्हणाला) “होय मित्रांनो, माझा असा विचार आहे की मीसुद्धा श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाईन.” ‘‘Mā bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto [Pg.106] soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ नये. आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. जर आदरणीय सोणदण्ड श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी गेले, तर आदरणीय सोणदंडांची कीर्ती (यश) कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदंडांची कीर्ती कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत. ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. कारण आदरणीय सोणदण्ड हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या (जातीच्या) कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदण्ड हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत. ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo aḍḍho mahaddhano mahābhogo…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे श्रीमंत, महाधनी आणि विपुल संपत्तीचे धनी आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo ajjhāyako, mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघण्टु (शब्दकोश) आणि केटुभ (विधी-शास्त्र) यांसह, अक्षरांचे प्रकार (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत ज्ञाते आहेत; ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत (भौतिकशास्त्र) तसेच महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य शरीरयष्टीचे आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे शीलवान आहेत, वृद्धींगत शीलाने युक्त आहेत आणि महान शीलाने संपन्न आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषी, सुसंस्कृत (नागरी) भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti. Bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti [Pg.107] bhoto soṇadaṇḍassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā …pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत, ते तीनशे तरुण विद्यार्थ्यांना मंत्र शिकवतात. विविध दिशांतून आणि विविध जनपदांतून अनेक तरुण विद्यार्थी आदरणीय सोणदंडांच्या जवळ मंत्र शिकण्याच्या इच्छेने आणि वेदांचे अध्ययन करण्याच्या उद्देशाने येतात... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto; samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलेले आहेत; तर श्रमण गोतम हे तरुण आहेत आणि त्यांनी तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली आहे... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार यांच्याकडून सत्कृत, सन्मानित, मानलेले, पूजित आणि आदृत आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… कारण आदरणीय सोणदण्ड हे पोक्खरसाती ब्राह्मणाकडून सत्कृत, सन्मानित, मानलेले, पूजित आणि आदृत आहेत... ‘‘Bhavañhi soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ soṇadaṇḍo campaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ, rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Imināpaṅgena na arahati bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ soṇadaṇḍaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti. कारण आदरणीय सोणदण्ड हे लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या चम्पा नगरीचे शासन चालवतात, जी त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजेशाही देणगी म्हणून आणि श्रेष्ठ दान (ब्रह्मदेय) म्हणून दिली आहे. ज्या अर्थी आदरणीय सोणदण्ड हे लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या चम्पा नगरीचे शासन चालवतात, जी त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजेशाही देणगी म्हणून आणि श्रेष्ठ दान म्हणून दिली आहे, या कारणानेही आदरणीय सोणदण्ड यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही; उलट श्रमण गोतमच आदरणीय सोणदंडांच्या दर्शनासाठी येण्यास योग्य आहेत. Buddhaguṇakathā बुद्धगुणांचे वर्णन 304. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ३०४. असे म्हटले असता, सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – ‘‘Tena hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ; natveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bho samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ[Pg.108]; atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. “तर मग, गृहस्थांनो, माझेही ऐका, की का आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे आणि ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही. गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्या अर्थी श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही, या कारणानेही ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही; उलट आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे.” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे आपल्या विशाल नातेवाईकांच्या समूहाला सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे जमिनीखाली पुरलेले आणि महालात साठवलेले विपुल सोने-नाणे सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे तरुण असतानाच, काळेभोर केस असताना, सुंदर तारुण्याने युक्त असताना, वयाच्या पहिल्या टप्प्यातच घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे प्रव्रज्येसाठी अनुत्सुक असलेल्या, डोळ्यांत अश्रू आणून रडणाऱ्या आपल्या माता-पित्यांना सोडून, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, brahmavaṇṇī, brahmavacchasī, akhuddāvakāso dassanāya…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरकांतीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य शरीरयष्टीचे आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे शीलवान आहेत, आर्यशीलाने युक्त आहेत, कल्याणकारी शीलाने युक्त आहेत आणि कुशल शीलाने संपन्न आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषी, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कामराग नष्ट झालेले आणि चंचलता (चपळता) रहित आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कर्मवादी, क्रियावादी आहेत, ते निष्पापतेला प्राधान्य देणारे असून श्रेष्ठ आचरण करणाऱ्या प्रजेचे हितचिंतक आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे उच्च कुळातून, अखंड क्षत्रिय कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे श्रीमंत कुळातून, विपुल संपत्ती आणि ऐश्वर्य असलेल्या कुळातून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇaṃ [Pg.109] khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांकडे इतर देशांतून आणि इतर जनपदांतून लोक प्रश्न विचारण्यासाठी येतात...” ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांना हजारो देव शरण गेले आहेत...” ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ ti…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे की: 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत'... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे महापुरुषांच्या बत्तीस लक्षणांनी युक्त आहेत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे स्वागतशील आहेत, मृदू भाषिक आहेत, आनंदाने संभाषण करणारे आहेत, कपाळावर आठी न घालणारे (प्रसन्नचित्त) आहेत, हसमुख आहेत आणि स्वतःहून प्रथम बोलणारे आहेत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतमांचा चारही परिषदांकडून (भिक्खू, भिक्खुणी, उपासक, उपासिका) आदर केला जातो, सन्मान केला जातो, गौरव केला जातो, पूजा केली जाते आणि वंदन केले जाते... ‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe… हे महोदयांनो, अनेक देव आणि मनुष्य श्रमण गौतमांवर अत्यंत श्रद्धा व भक्ती ठेवतात... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati, na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतम ज्या गावात किंवा नगरात राहतात, त्या गावात किंवा नगरात अमानुष (अमानवी शक्ती) मनुष्यांना त्रास देत नाहीत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati. Yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe… हे महोदयांनो, श्रमण गौतम हे संघनायक, गणप्रमुख आणि गणाचार्य आहेत, आणि इतर अनेक पंथप्रमुखांमध्ये ते सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. हे महोदयांनो, इतर श्रमण-ब्राह्मणांची कीर्ती जशी कोणत्याही सामान्य कारणाने वाढते, तशी श्रमण गौतमांची कीर्ती वाढलेली नाही. तर श्रमण गौतमांची कीर्ती त्यांच्या सर्वश्रेष्ठ विद्या आणि आचरण संपदेमुळे (विज्जाचरणसंपदा) पसरली आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… हे महोदयांनो, मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह (मंत्र्यांसह) प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे... ‘‘Samaṇaṃ [Pg.110] khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… हे महोदयांनो, कोसलचा राजा पसेनदी हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… हे महोदयांनो, पोक्खरसाती ब्राह्मण हा आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि अमात्यांसह प्राण असेपर्यंत (आयुष्यभर) श्रमण गौतमांना शरण गेला आहे... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… हे महोदयांनो, मगधचा राजा सेनीय बिंबिसार श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… हे महोदयांनो, कोसलचा राजा पसेनदी श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… हे महोदयांनो, पोक्खरसाती ब्राह्मण श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि वंदन करतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo campaṃ anuppatto, campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo campaṃ anuppatto campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre, atithimhākaṃ samaṇo gotamo; atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti. हे महोदयांनो, श्रमण गौतम चंपानगरीत आले आहेत आणि चंपानगरीतील गग्गरा पुष्करणीच्या (तलावाच्या) तीरावर विहार करत आहेत. हे महोदयांनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आमच्या भूभागात येतात, ते आमचे अतिथी असतात. अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि वंदन केले पाहिजे. हे महोदयांनो, श्रमण गौतम चंपानगरीत आले असून गग्गरा पुष्करणीच्या तीरावर विहार करत आहेत, त्यामुळे ते आमचे अतिथी आहेत. अतिथी म्हणून आपण त्यांचा आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि वंदन केले पाहिजे. या कारणास्तव, त्या आदरणीय गौतमांनी आम्हाला भेटण्यासाठी येणे योग्य नाही, तर आम्हीच त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे. हे महोदयांनो, मला त्या आदरणीय गौतमांच्या गुणांविषयी एवढीच माहिती आहे, परंतु ते आदरणीय गौतम केवळ एवढ्याच गुणांनी युक्त नाहीत, तर ते अपरिमित गुणांनी संपन्न आहेत. 305. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti. ३०५. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाला म्हणाले— 'ज्याप्रमाणे आदरणीय सोणदण्ड श्रमण गौतमांच्या गुणांचे वर्णन करत आहेत, त्यानुसार जर ते आदरणीय गौतम येथून शंभर योजने दूर राहत असले, तरीही एखाद्या श्रद्धाळू कुलपुत्राने शिदोरी (प्रवासाचे अन्न) सोबत घेऊन त्यांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्यच ठरेल. आदरणीय सोणदण्ड, म्हणूनच आपण सर्वजण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाऊया.' Soṇadaṇḍaparivitakko सोणदण्डाचा विचार (मनोगत) 306. Atha [Pg.111] kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkami. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa tirovanasaṇḍagatassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana evaṃ samīpagato samāno adisvāva samaṇaṃ gotamaṃ nivatteyyaṃ, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto mānathaddho bhīto ca, no visahati samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, kathañhi nāma evaṃ samīpagato samāno adisvā samaṇaṃ gotamaṃ nivattissatī’ti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ, yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā’’ti. ३०६. त्यानंतर सोणदण्ड ब्राह्मण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह गग्गरा पुष्करणीकडे गेला. जेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण वनराईच्या जवळ पोहोचला, तेव्हा त्याच्या मनात असा विचार आला— 'जर मी श्रमण गौतमांना एखादा प्रश्न विचारला आणि त्यावर श्रमण गौतम मला म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये, तर तो असा विचारला पाहिजे," तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख व अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गौतमांना योग्य प्रकारे प्रश्न विचारता आला नाही." ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव (संपत्ती) देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर श्रमण गौतमांनी मला एखादा प्रश्न विचारला आणि मी माझ्या उत्तराने त्यांच्या मनाचे समाधान करू शकलो नाही, आणि त्यावर श्रमण गौतम मला म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, या प्रश्नाचे उत्तर असे दिले जाऊ नये, तर ते असे दिले पाहिजे," तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख व अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गौतमांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे समाधान करता आले नाही." ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर मी इतक्या जवळ येऊनही श्रमण गौतमांचे दर्शन न घेताच परत फिरलो, तर ही परिषद माझा उपहास करेल की, "सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख, अज्ञानी, गर्विष्ठ आणि भीरू आहे, त्याला श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाण्याचे धैर्य झाले नाही. इतक्या जवळ येऊनही दर्शन न घेता तो कसा काय परत फिरला?" ज्या व्यक्तीचा ही परिषद उपहास करेल, तिची कीर्ती नष्ट होईल. आणि ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल; कारण आमचे वैभव आमच्या कीर्तीवरच अवलंबून आहे.' असा विचार त्याच्या मनात आला. 307. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Campeyyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā [Pg.112] appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu; sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ३०७. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. चंपानगरीतील काही ब्राह्मण आणि गृहपतीसुद्धा भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले; काही जणांनी भगवंतांसोबत कुशल विचारले आणि आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले; काही जणांनी जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार केला आणि एका बाजूला बसले; काही जणांनी आपले नाव व गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही जण शांत राहून एका बाजूला बसले. 308. Tatrapi sudaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo etadeva bahulamanuvitakkento nisinno hoti – ‘‘ahañceva kho pana samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ puccheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ pucchitabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṃ gotamaṃ yoniso pañhaṃ pucchitu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṃ puccheyya, tassa cāhaṃ pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ na ārādheyyaṃ; tatra ce maṃ samaṇo gotamo evaṃ vadeyya – ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṃ byākātabbo, evaṃ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṃ ayaṃ parisā paribhaveyya – ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādhetu’nti. Yaṃ kho panāyaṃ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’’ti. ३०८. तेथे बसलेला सोणदण्ड ब्राह्मण वारंवार असाच विचार करत होता – 'जर मी श्रमण गोतमांना प्रश्न विचारला आणि त्यावर श्रमण गोतम मला असे म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये, तर तो असा विचारला पाहिजे," तर ही परिषद माझा असा अपमान करेल की, "हा सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख आणि अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गोतमांना योग्य प्रकारे प्रश्न विचारता आला नाही." आणि ज्याचा ही परिषद अपमान करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल. कारण आमचे वैभव कीर्तीवरच अवलंबून आहे. आणि जर श्रमण गोतमांनीच मला प्रश्न विचारला आणि मी त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करू शकलो नाही, आणि त्यावर श्रमण गोतम मला असे म्हणाले की, "हे ब्राह्मणा, या प्रश्नाचे उत्तर असे दिले जाऊ नये, तर ते असे दिले पाहिजे," तर ही परिषद माझा असा अपमान करेल की, "हा सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख आणि अज्ञानी आहे, त्याला श्रमण गोतमांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करता आले नाही." आणि ज्याचा ही परिषद अपमान करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे वैभव देखील नष्ट होईल. कारण आमचे वैभव कीर्तीवरच अवलंबून आहे. किती बरे होईल जर श्रमण गोतमांनी मला माझ्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून प्रश्न विचारला! तर मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन!' Brāhmaṇapaññatti ब्राह्मणाची व्याख्या 309. Atha kho bhagavato soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘‘vihaññati kho ayaṃ soṇadaṇḍo brāhmaṇo sakena cittena. Yaṃnūnāhaṃ soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya’’nti. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ [Pg.113] brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘katihi pana, brāhmaṇa, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ३०९. तेव्हा भगवंतांनी सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून विचार केला – 'हा सोणदण्ड ब्राह्मण स्वतःच्या मनातल्या मनात खूप व्याकुळ होत आहे. मी सोणदण्ड ब्राह्मणाला त्याच्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातूनच प्रश्न विचारला तर किती बरे होईल!' मग भगवंतांनी सोणदण्ड ब्राह्मणाला विचारले – 'हे ब्राह्मणा, किती गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात? आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकेल?' 310. Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘yaṃ vata no ahosi icchitaṃ, yaṃ ākaṅkhitaṃ, yaṃ adhippetaṃ, yaṃ abhipatthitaṃ – ‘aho vata maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ puccheyya, addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādheyyaṃ pañhassa veyyākaraṇenā’ti, tatra maṃ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṃ pucchati. Addhā vatassāhaṃ cittaṃ ārādhessāmi pañhassa veyyākaraṇenā’’ti. ३१०. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'माझी जी इच्छा होती, जी आकांक्षा होती, जे अभिप्रेत होते आणि जी प्रार्थना होती की – "किती बरे होईल जर श्रमण गोतमांनी मला माझ्या स्वतःच्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून प्रश्न विचारला, तर मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन!" – नेमका तोच प्रश्न श्रमण गोतम मला माझ्या आचार्यांच्या त्रैविद्य विषयातून विचारत आहेत. आता मी नक्कीच त्यांच्या प्रश्नाचे योग्य उत्तर देऊन त्यांचे मन संतुष्ट करीन.' 311. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo abbhunnāmetvā kāyaṃ anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pañcahi, bho gotama, aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyya. Katamehi pañcahi? Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako hoti mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, pañcahi aṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti. ३११. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मणाने आपले शरीर ताठ केले, सभेकडे पाहिले आणि भगवंतांना म्हणाला – 'हे गोतम, पाच गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो. ते पाच गुण कोणते? (१) हे गोतम, येथे ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असावा लागतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची मातृ-पितृ वंशावळ अत्यंत शुद्ध असावी लागते, आणि जन्माच्या कारणावरून त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली गेलेली नसावी. (२) तो वेदांचा अभ्यासक आणि मंत्रांचा धारक असावा लागतो; निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांमध्ये पारंगत असावा लागतो; तो पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण असावा लागतो. (३) तो देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा, अत्यंत सुंदर कांती असलेला, ब्रह्मवर्णी, ब्रह्मासारखे शरीर असलेला आणि पाहताच भव्य वाटणारा असावा लागतो. (४) तो शीलवान असावा लागतो, वृद्धशील असलेला आणि शीलाने संपन्न असावा लागतो. (५) तो पंडित आणि बुद्धिमान असावा लागतो, आणि यज्ञपात्र धारण करणाऱ्यांमध्ये तो पहिला किंवा दुसरा असावा लागतो. हे गोतम, या पाच गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो.' ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, pañcannaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā[Pg.114], bho gotama. Imesañhi, bho gotama, pañcannaṃ aṅgānaṃ vaṇṇaṃ ṭhapayāma. Kiñhi vaṇṇo karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako ca hoti mantadharo ca tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho bho gotama catūhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti. 'पण हे ब्राह्मणा, या पाच गुणांपैकी एखादा गुण वगळून, केवळ चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करू शकतात का? आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकेल का?' 'हे गोतम, हे शक्य आहे. या पाच गुणांपैकी आम्ही रूप (सौंदर्य) वगळू शकतो. कारण रूपाने काय होणार आहे? हे गोतम, जेव्हा ब्राह्मण हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सातव्या पिढीपर्यंत त्याची वंशावळ शुद्ध असते, जन्माच्या कारणावरून त्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली गेलेली नसते; तो वेदांचा अभ्यासक आणि मंत्रांचा धारक असतो, निघंटु, केटुभ, अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांमध्ये पारंगत असतो, पदपाठ जाणणारा, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण असतो; तो शीलवान असतो, वृद्धशील आणि शीलाने संपन्न असतो; आणि तो पंडित व बुद्धिमान असतो, तसेच यज्ञपात्र धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गोतम, या चार गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण लोक "ब्राह्मण" म्हणून घोषित करतात; आणि "मी ब्राह्मण आहे" असे म्हणणारा मनुष्य खोटे न बोलता योग्य प्रकारे तसे म्हणू शकतो.' 312. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, catunnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, catunnaṃ aṅgānaṃ mante ṭhapayāma. Kiñhi mantā karissanti? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, tīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti. ३१२. “पण ब्राह्मणा, या चार गुणांपैकी एक गुण वगळून, तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही ना?” “शक्य आहे, हे गौतम. कारण, हे गौतम, या चार गुणांपैकी आम्ही मंत्रांना वगळू शकतो. कारण मंत्र काय करणार? हे गौतम, जेव्हा एखादा ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला असतो, सात पिढ्यांपर्यंत ज्याचे मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध असते, जन्माच्या बाबतीत ज्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जात नाही; जो शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गौतम, या तीन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.” ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘Sakkā, bho gotama. Imesañhi, bho gotama, tiṇṇaṃ aṅgānaṃ jātiṃ ṭhapayāma. Kiñhi jāti karissati? Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato; paṇḍito ca hoti [Pg.115] medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho gotama, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti. “पण ब्राह्मणा, या तीन गुणांपैकी एक गुण वगळून, दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही ना?” “शक्य आहे, हे गौतम. कारण, हे गौतम, या तीन गुणांपैकी आम्ही जातीला वगळू शकतो. कारण जात काय करणार? हे गौतम, जेव्हा एखादा ब्राह्मण शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. हे गौतम, या दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.” 313. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca, mā bhavaṃ soṇadaṇḍo evaṃ avaca. Apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’’ti. ३१३. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण सोणदण्ड ब्राह्मणाला म्हणाले— “आदरणीय सोणदण्ड यांनी असे बोलू नये, आदरणीय सोणदण्ड यांनी असे बोलू नये. आदरणीय सोणदण्ड हे निश्चितपणे रूपाची निंदा करत आहेत, मंत्रांची निंदा करत आहेत, जातीची निंदा करत आहेत. आदरणीय सोणदण्ड हे पूर्णपणे श्रमण गौतमांच्याच मताचा स्वीकार करत आहेत.” 314. Atha kho bhagavā te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘sace kho tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘appassuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, akalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, duppañño ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, na ca pahoti soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatu soṇadaṇḍo brāhmaṇo, tumhe mayā saddhiṃ mantavho asmiṃ vacane. Sace pana tumhākaṃ brāhmaṇānaṃ evaṃ hoti – ‘bahussuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, kalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, paṇḍito ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, pahoti ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṃ asmiṃ vacane paṭimantetu’nti, tiṭṭhatha tumhe, soṇadaṇḍo brāhmaṇo mayā saddhiṃ paṭimantetū’’ti. ३१४. त्यानंतर भगवंतांनी त्या ब्राह्मणांना असे म्हटले— “जर तुम्हा ब्राह्मणांना असे वाटत असेल की— ‘सोणदण्ड ब्राह्मण हे अल्पश्रुत आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे अमधुर भाषिक आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे अल्पबुद्धी आहेत आणि सोणदण्ड ब्राह्मण या विषयावर श्रमण गौतमांशी चर्चा करण्यास असमर्थ आहेत,’ तर सोणदण्ड ब्राह्मण शांत राहोत, तुम्ही माझ्याशी या विषयावर चर्चा करा. पण जर तुम्हा ब्राह्मणांना असे वाटत असेल की— ‘सोणदण्ड ब्राह्मण हे बहुश्रुत आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे सुभाषिक आहेत, सोणदण्ड ब्राह्मण हे बुद्धिमान आहेत आणि सोणदण्ड ब्राह्मण या विषयावर श्रमण गौतमांशी चर्चा करण्यास समर्थ आहेत,’ तर तुम्ही शांत राहा, सोणदण्ड ब्राह्मण माझ्याशी चर्चा करतील.” 315. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatu bhavaṃ gotamo, tuṇhī bhavaṃ gotamo hotu, ahameva tesaṃ sahadhammena paṭivacanaṃ karissāmī’’ti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘mā bhavanto evaṃ avacuttha, mā bhavanto evaṃ avacuttha – ‘apavadateva bhavaṃ soṇadaṇḍo vaṇṇaṃ, apavadati mante, apavadati jātiṃ ekaṃsena. Bhavaṃ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṃ anupakkhandatī’ti. Nāhaṃ, bho, apavadāmi vaṇṇaṃ vā mante vā jātiṃ vā’’ti. ३१५. असे म्हटले असता, सोणदण्ड ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाले— “आदरणीय गौतम थांबोत, आदरणीय गौतम शांत राहोत, मी स्वतःच त्यांना सकारण उत्तर देईन.” त्यानंतर सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाले— “तुम्ही असे बोलू नका, तुम्ही असे बोलू नका की— ‘आदरणीय सोणदण्ड हे निश्चितपणे रूपाची निंदा करत आहेत, मंत्रांची निंदा करत आहेत, जातीची निंदा करत आहेत. आदरणीय सोणदण्ड हे पूर्णपणे श्रमण गौतमांच्याच मताचा स्वीकार करत आहेत.’ गृहस्थांनो, मी रूप, मंत्र किंवा जात यांची निंदा करत नाही.” 316. Tena [Pg.116] kho pana samayena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhāgineyyo aṅgako nāma māṇavako tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ‘‘passanti no bhonto imaṃ aṅgakaṃ māṇavakaṃ amhākaṃ bhāgineyya’’nti? ‘‘Evaṃ, bho’’. ‘‘Aṅgako kho, bho, māṇavako abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya, nāssa imissaṃ parisāyaṃ samasamo atthi vaṇṇena ṭhapetvā samaṇaṃ gotamaṃ. Aṅgako kho māṇavako ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo. Ahamassa mante vācetā. Aṅgako kho māṇavako ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Ahamassa mātāpitaro jānāmi. Aṅgako kho māṇavako pāṇampi haneyya, adinnampi ādiyeyya, paradārampi gaccheyya, musāvādampi bhaṇeyya, majjampi piveyya, ettha dāni, bho, kiṃ vaṇṇo karissati, kiṃ mantā, kiṃ jāti? Yato kho, bho, brāhmaṇo sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato, paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi kho, bho, dvīhaṅgehi samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapenti; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti. ३१६. त्या वेळी सोणदण्ड ब्राह्मणाचा भाचा ‘अंगक’ नावाचा तरुण त्या परिषदेत बसलेला होता. तेव्हा सोणदण्ड ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाले— “गृहस्थांनो, तुम्ही आमच्या या भाच्याला, अंगक तरुणाला पाहत आहात का?” “होय, आदरणीय.” “गृहस्थांनो, हा अंगक तरुण अत्यंत देखणा, दर्शनीय, प्रसन्न करणारा, अत्यंत सुंदर वर्णयुक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेला, ब्रह्मासारखे शरीर असलेला आणि दिसायला भव्य आहे. या परिषदेत श्रमण गौतम सोडून रूपाच्या बाबतीत त्याच्या तोडीचा दुसरा कोणीही नाही. अंगक हा वेदांचा अभ्यासक, मंत्रांचा धारक, निघंटु आणि केटुभ यांसह, अक्षरांच्या भेदांसह आणि पाचवे इतिहास असलेल्या तीन वेदांचा पारंगत आहे. तो पदांचा ज्ञाता, व्याकरणकार आणि लोकायत व महापुरुष लक्षणांमध्ये पूर्णपणे निपुण आहे. मी स्वतः त्याला मंत्र शिकवले आहेत. अंगक हा माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंकडून उत्तम कुळात जन्मलेला आहे, सात पिढ्यांपर्यंत ज्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध आहे, जन्माच्या बाबतीत ज्याच्यावर कोणताही आक्षेप किंवा निंदा केली जात नाही. मी त्याच्या मातापित्यांना ओळखतो. पण जर अंगकाने प्राणांची हिंसा केली, न दिलेले घेतले, परस्त्रीगमन केले, असत्य भाषण केले आणि मद्यपान केले, तर गृहस्थांनो, अशा वेळी त्याचे रूप काय कामाचे? त्याचे मंत्र काय कामाचे? त्याची जात काय कामाची? गृहस्थांनो, जेव्हा एखादा ब्राह्मण शीलवान असतो, वृद्धशील असतो, वृद्धशीलाने युक्त असतो; आणि जो बुद्धिमान, प्रज्ञावान असतो, यज्ञपात्र हाती धरणाऱ्यांमध्ये पहिला किंवा दुसरा असतो. गृहस्थांनो, या दोन गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण ब्राह्मण म्हणून घोषित करतात; आणि ‘मी ब्राह्मण आहे’ असे म्हणणारा मनुष्य योग्य बोलेल, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही.” Sīlapaññākathā शील आणि प्रज्ञेविषयीची चर्चा 317. ‘‘Imesaṃ pana, brāhmaṇa, dvinnaṃ aṅgānaṃ sakkā ekaṃ aṅgaṃ ṭhapayitvā ekena aṅgena samannāgataṃ brāhmaṇā brāhmaṇaṃ paññapetuṃ; ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṃ āpajjeyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama. Sīlaparidhotā hi, bho gotama, paññā; paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, bho gotama, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, bho gotama, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ [Pg.117] sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyatī’’ti. ‘‘Evametaṃ, brāhmaṇa, evametaṃ, brāhmaṇa, sīlaparidhotā hi, brāhmaṇa, paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. Seyyathāpi, brāhmaṇa, hatthena vā hatthaṃ dhoveyya, pādena vā pādaṃ dhoveyya; evameva kho, brāhmaṇa, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṃ sīlaṃ. Yattha sīlaṃ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṃ. Sīlavato paññā, paññavato sīlaṃ. Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṃ aggamakkhāyati. ३१७. “पण ब्राह्मणा, या दोन गुणांपैकी एका गुणाचा त्याग करून, केवळ एकाच गुणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला ब्राह्मण म्हणून घोषित करणे शक्य आहे का? आणि 'मी ब्राह्मण आहे' असे म्हणणारा तो मनुष्य सत्य बोलत असेल का, आणि तो असत्य बोलण्याच्या दोषात पडणार नाही का?” “हे गौतम, असे मुळीच नाही. कारण, हे गौतम, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते. हे गौतम, ज्याप्रमाणे एका हाताने दुसरा हात धुवावा किंवा एका पायाने दुसरा पाय धुवावा; त्याचप्रमाणे, हे गौतम, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.” “ब्राह्मणा, हे अगदी असेच आहे! ब्राह्मणा, हे अगदी असेच आहे! कारण प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते. ब्राह्मणा, ज्याप्रमाणे एका हाताने दुसरा हात धुवावा किंवा एका पायाने दुसरा पाय धुवावा; त्याचप्रमाणे, ब्राह्मणा, प्रज्ञा ही शीलाने शुद्ध होते आणि शील हे प्रज्ञेने शुद्ध होते. जिथे शील असते तिथे प्रज्ञा असते, आणि जिथे प्रज्ञा असते तिथे शील असते. शीलवानाला प्रज्ञा प्राप्त होते आणि प्रज्ञावानाला शील प्राप्त होते. या जगात शील आणि प्रज्ञा हेच सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.” 318. ‘‘Katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ? Katamā sā paññā’’ti? ‘‘Ettakaparamāva mayaṃ, bho gotama, etasmiṃ atthe. Sādhu vata bhavantaṃyeva gotamaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi; sādhukaṃ manasikarohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu tathā vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Idaṃ kho taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati, abhininnāmeti. Idampissa hoti paññāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti paññāya ayaṃ kho sā, brāhmaṇa, paññā’’ti. ३१८. “पण ब्राह्मणा, ते शील कोणते? आणि ती प्रज्ञा कोणती?” “हे गौतम, या विषयात आमचे ज्ञान एवढेच मर्यादित आहे. हे किती चांगले होईल जर स्वतः आदरणीय गौतम यांनीच या विधानाचा अर्थ स्पष्ट केला तर!” “तर मग ब्राह्मणा, ऐक; नीट लक्ष दे; मी सांगेन.” “होय, महाराज,” असे म्हणून सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंतांनी हे सांगितले – “ब्राह्मणा, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्तातील परिच्छेद १९० ते २१२ प्रमाणे सविस्तर समजावून घ्यावे). ब्राह्मणा, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो. ब्राह्मणा, हेच ते शील आहे... तो पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो... दुसऱ्या ध्यानात... तिसऱ्या ध्यानात... चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो... तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो, एकाग्र करतो. ही देखील त्याची प्रज्ञाच आहे... 'आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' हे तो जाणतो. ही देखील त्याची प्रज्ञाच आहे. ब्राह्मणा, हीच ती प्रज्ञा होय.” Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanā सोणदंड ब्राह्मणाने उपासकत्व स्वीकारणे 319. Evaṃ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama. Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ[Pg.118]. Adhivāsetu ca me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. ३१९. असे म्हटले असता, सोणदंड ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक मार्गांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. आणि आदरणीय गौतमांनी भिक्खू संघासह उद्याच्या भोजनासाठी माझे आमंत्रण स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून आमंत्रण स्वीकारले. 320. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. ३२०. त्यानंतर सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांची संमती जाणून घेऊन, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून तो निघून गेला. त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर सोणदंड ब्राह्मणाने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य व भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे सोणदंड ब्राह्मणाचे घर होते तेथे प्रस्थान केले; तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. त्यानंतर सोणदंड ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला स्वतःच्या हाताने उत्तम खाद्य व भोज्य पदार्थ वाढून तृप्त व संतुष्ट केले. 321. Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno āsanā vuṭṭhahitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha. Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno añjaliṃ paggaṇheyyaṃ, āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno veṭhanaṃ omuñceyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretu. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno yānā paccorohitvā bhavantaṃ gotamaṃ abhivādeyyaṃ, tena maṃ sā parisā paribhaveyya. Yaṃ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha, yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṃ. Yasoladdhā kho panamhākaṃ bhogā. Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno patodalaṭṭhiṃ abbhunnāmeyyaṃ, yānā me taṃ bhavaṃ gotamo paccorohanaṃ dhāretu. Ahañceva [Pg.119] kho pana, bho gotama, yānagato samāno chattaṃ apanāmeyyaṃ, sirasā me taṃ bhavaṃ gotamo abhivādanaṃ dhāretū’’ti. ३२१. त्यानंतर, भगवंतांचे भोजन संपल्यावर आणि त्यांनी पात्रातून आपला हात काढून घेतल्यावर, सोणदंड ब्राह्मणाने एक लहान आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सोणदंड ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – “हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना आपल्या आसनावरून उठून आदरणीय गौतमांना अभिवादन केले, तर ती सभा माझा अनादर करेल. आणि ज्याचा ती सभा अनादर करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे ऐश्वर्य देखील नष्ट होईल. कारण आमचे ऐश्वर्य हे कीर्तीवरच अवलंबून आहे. हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना केवळ हात जोडले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी आसनावरून उठून केलेले स्वागत समजावे. हे गौतम, जर मी सभेत उपस्थित असताना माझे पागोटे काढले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी मस्तक टेकवून केलेले अभिवादन समजावे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना रथातून खाली उतरून आदरणीय गौतमांना अभिवादन केले, तर ती सभा माझा अनादर करेल. आणि ज्याचा ती सभा अनादर करेल, त्याची कीर्ती नष्ट होईल. ज्याची कीर्ती नष्ट होईल, त्याचे ऐश्वर्य देखील नष्ट होईल. कारण आमचे ऐश्वर्य हे कीर्तीवरच अवलंबून आहे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना केवळ चाबकाची काठी वर उचलली, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी रथातून खाली उतरल्यासारखे समजावे. हे गौतम, जर मी रथात बसलेला असताना छत्र बाजूला केले, तर आदरणीय गौतमांनी ते मी मस्तक टेकवून केलेले अभिवादन समजावे.” 322. Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṃ brāhmaṇaṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. ३२२. त्यानंतर भगवान सोणदण्ड ब्राह्मणाला धम्मचर्चेने उपदेशित करून, धम्मात प्रवृत्त करून, उत्साहित करून आणि आनंदित करून आसनावरून उठून निघून गेले. Soṇadaṇḍasuttaṃ niṭṭhitaṃ catutthaṃ. चौथे सोणदण्ड सुत्त समाप्त झाले. 5. Kūṭadantasuttaṃ ५. कूटदन्त सुत्त Khāṇumatakabrāhmaṇagahapatikā खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपती 323. Evaṃ [Pg.120] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena khāṇumataṃ nāma magadhānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Tena kho pana samayena kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyañño upakkhaṭo hoti. Satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. ३२३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान मगध देशात चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'खाणुमत' नावाच्या मगध देशातील ब्राह्मणांच्या गावात पोहोचले. तेथे भगवान खाणुमत येथील 'अम्बलट्ठिका' उद्यानात राहत होते. त्या वेळी कूटदन्त नावाचा ब्राह्मण खाणुमत येथे राहत होता. हे गाव लोकसंख्येने समृद्ध, मुबलक गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होते; आणि मगधचा राजा सेणिय बिंबिसार याने त्याला राजेशाही देणगी (ब्रह्मदेय) म्हणून दिलेले होते. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मणाने एका मोठ्या यज्ञाची तयारी केली होती. यज्ञासाठी सातशे बैल, सातशे वासरे (नर), सातशे कालवडी (मादी), सातशे बकरे आणि सातशे मेंढे यज्ञाच्या खांबांजवळ आणून बांधले होते. 324. Assosuṃ kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. ३२४. खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींनी असे ऐकले – 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम मगध देशात चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह खाणुमत येथे आले आहेत आणि खाणुमत येथील अम्बलट्ठिका उद्यानात राहत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." ते देव, मार, ब्रह्मा आणि श्रमण-ब्राह्मणांसह या संपूर्ण जगाला, तसेच देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेला स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञाने) जाणून आणि साक्षात करून उपदेश करतात. ते असा धम्म उपदेशितात जो सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्ये कल्याणकारी आणि शेवटीही कल्याणकारी आहे; जो अर्थपूर्ण, सुस्पष्ट शब्दांनी युक्त आणि संपूर्ण परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करतो. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' 325. Atha kho khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamanti. ३२५. त्यानंतर खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपती खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे जाऊ लागले. 326. Tena [Pg.121] kho pana samayena kūṭadanto brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṃ upagato hoti. Addasā kho kūṭadanto brāhmaṇo khāṇumatake brāhmaṇagahapatike khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamante. Disvā khattaṃ āmantesi – ‘‘kiṃ nu kho, bho khatte, khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā khāṇumatā nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamantī’’ti? ३२६. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मण आपल्या प्रासादाच्या वरच्या मजल्यावर दुपारच्या विश्रांतीसाठी गेला होता. कूटदन्त ब्राह्मणाने खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे जाताना पाहिले. हे पाहून त्याने आपल्या कारभाऱ्याला विचारले, 'हे कारभाऱ्या, खाणुमत येथील हे ब्राह्मण आणि गृहपती खाणुमत गावातून बाहेर पडून, घोळक्या-घोळक्याने आणि समूहाने एकत्र येऊन अम्बलट्ठिका उद्यानाकडे का जात आहेत?' 327. ‘‘Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito magadhesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi khāṇumataṃ anuppatto, khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Tamete bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamantī’’ti. ३२७. कारभाऱ्याने उत्तर दिले, 'महाराज, शाक्यकुळातून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम मगध देशात चारिका करत सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह खाणुमत येथे आले आहेत आणि खाणुमत येथील अम्बलट्ठिका उद्यानात राहत आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." म्हणून हे लोक त्या पूजनीय गौतमांच्या दर्शनासाठी जात आहेत.' 328. Atha kho kūṭadantassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘sutaṃ kho pana metaṃ – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Yaṃnūnāhaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ puccheyya’’nti. ३२८. त्यानंतर कूटदन्त ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गौतम तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचे ज्ञान ठेवतात. परंतु मला तर या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचे ज्ञान नाही. आणि मला एक मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा आहे. मग मी श्रमण गौतमांकडे जाऊन त्यांना या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीबद्दल विचारले तर किती बरे होईल!' 329. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo khattaṃ āmantesi – ‘‘tena hi, bho khatte, yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike evaṃ vadehi – ‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘‘āgamentu kira bhavanto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so khattā kūṭadantassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena khāṇumatakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā khāṇumatake brāhmaṇagahapatike etadavoca – ‘‘kūṭadanto, bho, brāhmaṇo evamāha – ‘āgamentu kira bhonto, kūṭadantopi brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’’ti. ३२९. त्यानंतर कूटदन्त ब्राह्मणाने आपल्या कारभाऱ्याला सांगितले, 'तर मग, हे कारभाऱ्या, तू खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींकडे जा आणि त्यांना असे सांग – "महाराज, कूटदन्त ब्राह्मण असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी; कूटदन्त ब्राह्मण स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत."' कारभाऱ्याने 'तसेच असो, महाराज' असे म्हणून कूटदन्त ब्राह्मणाच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि तो खाणुमत येथील ब्राह्मण व गृहपतींकडे गेला. तेथे जाऊन त्याने खाणुमत येथील ब्राह्मण आणि गृहपतींना सांगितले, 'महाराज, कूटदन्त ब्राह्मण असे म्हणत आहेत की, आपण सर्वांनी कृपया थोडी वाट पाहावी; कूटदन्त ब्राह्मण स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी येणार आहेत.' Kūṭadantaguṇakathā कूटदन्त ब्राह्मणाच्या गुणांचे वर्णन 330. Tena [Pg.122] kho pana samayena anekāni brāhmaṇasatāni khāṇumate paṭivasanti – ‘‘kūṭadantassa brāhmaṇassa mahāyaññaṃ anubhavissāmā’’ti. Assosuṃ kho te brāhmaṇā – ‘‘kūṭadanto kira brāhmaṇo samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti. Atha kho te brāhmaṇā yena kūṭadanto brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu. ३३०. त्या वेळी कूटदन्त ब्राह्मणाच्या मोठ्या यज्ञात सहभागी होण्याच्या उद्देशाने शेकडो ब्राह्मण खाणुमत येथे राहत होते. जेव्हा त्या ब्राह्मणांनी ऐकले की, 'कूटदन्त ब्राह्मण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहेत,' तेव्हा ते सर्व ब्राह्मण कूटदन्त ब्राह्मणाकडे गेले. 331. Upasaṅkamitvā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘saccaṃ kira bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissatī’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, bho, hoti – ‘ahampi samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmī’’’ti. ३३१. तेथे जाऊन त्यांनी कूटदन्त ब्राह्मणाला विचारले, 'हे कूटदन्त, हे खरे आहे का की आपण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाणार आहात?' कूटदन्त म्हणाला, 'होय मित्रांनो, माझ्या मनात असाच विचार आहे की मी स्वतः देखील श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जावे.' ‘‘Mā bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkami. Na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sace bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati. Yampi bhoto kūṭadantassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. “आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ नये. आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. जर आदरणीय कूटदंत श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी गेले, तर आदरणीय कूटदंतांची कीर्ती (यश) कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंतांची कीर्ती कमी होईल आणि श्रमण गोतमांची कीर्ती वाढेल, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi bhavaṃ kūṭadanto ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. “कारण आदरणीय कूटदंत हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंत हे दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत... आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtavittūpakaraṇo pahūtajātarūparajato…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे अत्यंत श्रीमंत, महाधनी, समृद्ध, विपुल साधनसंपत्तीने युक्त आणि भरपूर सोने-चांदी असलेले आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघंटु (शब्दकोश) आणि केटुभ (विधीशास्त्र) यांसह, अक्षरांच्या प्रभेदांसह (व्याकरण) आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत ज्ञाते आहेत. ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत तसेच महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत...” ‘‘Bhavañhi [Pg.123] kūṭadanto abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे अत्यंत देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि पाहणाऱ्याला भव्य वाटणारे आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे शीलवान आहेत, वृद्धींगत शीलाने युक्त आहेत आणि श्रेष्ठ शीलाने संपन्न आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषिक, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto bahūnaṃ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti, bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti bhoto kūṭadantassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत. ते तीनशे तरुण ब्राह्मणांना मंत्र शिकवतात. तसेच, विविध दिशांतून आणि विविध जनपदांतून अनेक तरुण ब्राह्मण मंत्र शिकण्याच्या इच्छेने आदरणीय कूटदंतांच्या जवळ येतात...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे वृद्ध, वयोवृद्ध, ज्येष्ठ, दीर्घायुषी आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेले आहेत. याउलट, श्रमण गोतम हे तरुण आहेत आणि त्यांनी तरुण वयातच प्रव्रज्या घेतली आहे...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार यांच्याकडून सत्कृत, सन्मानित, मानित, पूजित आणि आदृत आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… “कारण आदरणीय कूटदंत हे पोक्खरसाति ब्राह्मणाकडून सत्कृत, सन्मानित, मानित, पूजित आणि आदृत आहेत...” ‘‘Bhavañhi kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ. Yampi bhavaṃ kūṭadanto khāṇumataṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṃ rājadāyaṃ brahmadeyyaṃ, imināpaṅgena na arahati bhavaṃ kūṭadanto samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇotveva gotamo arahati bhavantaṃ kūṭadantaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti. “कारण आदरणीय कूटदंत हे खाणुमत नावाच्या समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण असलेल्या गावाचे शासन चालवतात, जे त्यांना मगधचा राजा सेनिय बिंबिसार याने राजदान आणि ब्रह्मदेय (करमुक्त दान) म्हणून दिले आहे. ज्याअर्थी आदरणीय कूटदंत हे खाणुमत गावाचे शासन चालवतात... जे त्यांना राजा बिंबिसार याने ब्रह्मदेय म्हणून दिले आहे, या कारणानेही आदरणीय कूटदंत यांनी श्रमण गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य नाही. उलट, श्रमण गोतमांनीच आदरणीय कूटदंतांच्या दर्शनासाठी येणे योग्य आहे.” Buddhaguṇakathā बुद्धगुणांचे वर्णन 332. Evaṃ vutte kūṭadanto brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca – ३३२. असे म्हटले असता, कूटदंत ब्राह्मण त्या ब्राह्मणांना म्हणाला – ‘‘Tena [Pg.124] hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ, na tveva arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Yampi, bho, samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. “तर मग, गृहस्थांनो, माझेही ऐका, की का आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे, आणि ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे का योग्य नाही. गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश परंपरा अत्यंत शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही किंवा त्यांची निंदा केली गेलेली नाही. गृहस्थांनो, ज्याअर्थी श्रमण गोतम हे दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत... आणि जन्माच्या कारणावरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला गेलेला नाही, या कारणाने ते आदरणीय गोतम आपल्या दर्शनासाठी येणे योग्य नाही. उलट, आपणच त्या आदरणीय गोतमांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्य आहे.” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṃ ñātisaṅghaṃ ohāya pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे आपल्या विशाल नातेवाईकांच्या समूहाचा त्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṃ ca…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे जमिनीखाली पुरलेले आणि जमिनीवर असलेले विपुल सोने-नाणे सोडून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे तरुण असतानाच, काळेभोर केस असलेले, सुंदर तारुण्याने युक्त आणि वयाच्या पहिल्या टप्प्यातच घराबाहेर पडून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे प्रव्रज्येसाठी अनुत्सुक असलेल्या आणि अश्रू ढाळत रडणाऱ्या आपल्या माता-पित्यांच्या इच्छेविरुद्ध, आपले केस व दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून घराबाहेर पडले आणि त्यांनी गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya …pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण असलेले, ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि पाहणाऱ्याला भव्य वाटणारे आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे शीलवान आहेत, आर्यशीलाने युक्त आहेत, कल्याणकारी शीलाने संपन्न आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कल्याणकारी बोलणारे, मधुर भाषिक, सुसंस्कृत भाषेने युक्त, स्पष्ट, दोषरहित आणि अर्थ स्पष्टपणे समजावून सांगणाऱ्या वाणीने संपन्न आहेत...” ‘‘Samaṇo [Pg.125] khalu, bho, gotamo bahūnaṃ ācariyapācariyo…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अनेकांचे आचार्य आणि आचार्यांचेही आचार्य आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कामराग नष्ट झालेले आणि चंचलता नसलेले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे कर्मवादी आहेत, क्रियावादी आहेत आणि ब्राह्मण प्रजेचे कल्याणच इच्छिणारे आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे उच्च कुळातून, शुद्ध क्षत्रिय कुळातून बाहेर पडून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतम हे अत्यंत श्रीमंत, महाधनी आणि समृद्ध कुळातून बाहेर पडून प्रव्रजित झाले आहेत...” ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṃ pucchituṃ āgacchanti…pe… “गृहस्थांनो, श्रमण गोतमांकडे इतर देशांतून आणि जनपदांतून लोक प्रश्न विचारण्यासाठी येतात...” ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṃ gatāni…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच अनेक हजारो देवतांनी श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ ti…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे की—'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, शास्ता देवमनुष्यानां, बुद्ध आणि भगवंत आहेत'... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त आहेत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे 'या, आपले स्वागत असो' असे बोलणारे, मृदू भाषी, आनंदाने संभाषण करणारे, कपाळावर आठी न घालणारे (प्रसन्न), हसतमुख आणि प्रथम बोलणारे आहेत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṃ parisānaṃ sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांचा चारही परिषदांकडून आदर केला जातो, सन्मान केला जातो, गौरव केला जातो, पूजा केली जाते आणि पूज्य मानले जाते... ‘‘Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतमांवर अनेक देव आणि मनुष्य अत्यंत प्रसन्न आहेत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṃ gāme vā nigame vā paṭivasati na tasmiṃ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम ज्या गावात किंवा नगरात निवास करतात, त्या गावात किंवा नगरात अमानुष (अमानवी शक्ती) मनुष्यांना त्रास देत नाहीत... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṃ aggamakkhāyati, yathā kho pana, bho, etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathā [Pg.126] vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṃ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato. Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम हे संघनायक, गणनायक, गणाचार्य आहेत आणि अनेक पंथसंस्थापकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. अहो महाशयांनो, इतर श्रमण-ब्राह्मणांची कीर्ती जशी तशी पसरते, तशी श्रमण गौतमांची कीर्ती पसरलेली नाही. तर, श्रमण गौतमांची कीर्ती त्यांच्या अतुलनीय विद्या-चरण संपदेमुळेच पसरली आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार याने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच कोसलचा राजा प्रसेनजित याने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे... ‘‘Samaṇaṃ khalu, bho, gotamaṃ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṃ gato…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच पोक्खरसाती ब्राह्मणाने आपल्या पुत्रासह, पत्नीसह, परिवारासह आणि मंत्र्यांसह श्रमण गौतमांना आपल्या प्राणांसह शरण गमन केले आहे... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच मगधचा राजा श्रेणिक बिंबिसार श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच कोसलचा राजा प्रसेनजित श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito…pe… अहो महाशयांनो, खरोखरच पोक्खरसाती ब्राह्मण श्रमण गौतमांचा आदर करतो, सन्मान करतो, गौरव करतो, पूजा करतो आणि त्यांना पूज्य मानतो... ‘‘Samaṇo khalu, bho, gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ. Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṃ gāmakhettaṃ āgacchanti, atithī no te honti. Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā. Yampi, bho, samaṇo gotamo khāṇumataṃ anuppatto khāṇumate viharati ambalaṭṭhikāyaṃ, atithimhākaṃ samaṇo gotamo. Atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo. Imināpaṅgena nārahati so bhavaṃ gotamo amhākaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Atha kho mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Ettake kho ahaṃ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṃ gotamo ettakavaṇṇo. Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṃ gotamo’’ti. अहो महाशयांनो, खरोखरच श्रमण गौतम खाणुमत येथे आले असून खाणुमत येथील अंबलठ्ठिकेत निवास करत आहेत. अहो महाशयांनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आमच्या ग्रामक्षेत्रात येतात, ते आमचे अतिथी असतात. आणि अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि सत्कार केला पाहिजे. अहो महाशयांनो, श्रमण गौतम खाणुमत येथे आले असून खाणुमत येथील अंबलठ्ठिकेत निवास करत आहेत, त्यामुळे श्रमण गौतम हे आमचे अतिथी आहेत. अतिथींचा आपण आदर, सन्मान, गौरव, पूजा आणि सत्कार केला पाहिजे. या कारणास्तव, त्या आदरणीय गौतमांनी आम्हाला भेटण्यासाठी येणे योग्य नाही. उलट, आम्हीच त्या आदरणीय गौतमांच्या दर्शनासाठी गेले पाहिजे. अहो महाशयांनो, मला त्या आदरणीय गौतमांचे एवढेच गुण माहीत आहेत, परंतु ते आदरणीय गौतम केवळ एवढ्याच गुणांचे धनी नाहीत. खरोखरच, ते आदरणीय गौतम अपरिमित गुणांनी संपन्न आहेत। 333. Evaṃ [Pg.127] vutte, te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yathā kho bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati, ito cepi so bhavaṃ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṃ api puṭosenā’’ti. ‘‘Tena hi, bho, sabbeva mayaṃ samaṇaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamissāmā’’ti. ३३३. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण कूटदंत ब्राह्मणाला म्हणाले—'आदरणीय कूटदंत ज्या प्रकारे श्रमण गौतमांच्या गुणांचे वर्णन करत आहेत, त्यानुसार ते आदरणीय गौतम येथून शंभर योजने दूर जरी राहत असले, तरी श्रद्धावान कुलपुत्राने शिदोरी बांधूनसुद्धा त्यांच्या दर्शनासाठी जाणे योग्यच ठरेल. अहो महाशयांनो, म्हणूनच आपण सर्वजण श्रमण गौतमांच्या दर्शनासाठी जाऊ या.' Mahāvijitarājayaññakathā महाविजित राजाच्या यज्ञाची कथा 334. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṃ yena ambalaṭṭhikā yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Khāṇumatakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu, sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce nāmagottaṃ sāvetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ३३४. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मण मोठ्या ब्राह्मण समुदायासह जेथे अंबलठ्ठिका होती आणि जेथे भगवान होते, तेथे गेला. तेथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. खाणुमत येथील काही ब्राह्मण आणि गृहस्थही भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले; काही भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारून, आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून एका बाजूला बसले; काही भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून एका बाजूला बसले; काही आपले नाव आणि गोत्र सांगून एका बाजूला बसले; तर काही शांत राहून एका बाजूला बसले। 335. Ekamantaṃ nisinno kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ jānātī’ti. Na kho panāhaṃ jānāmi tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ. Icchāmi cāhaṃ mahāyaññaṃ yajituṃ. Sādhu me bhavaṃ gotamo tividhaṃ yaññasampadaṃ soḷasaparikkhāraṃ desetū’’ti. ३३५. एका बाजूला बसलेल्या कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले—'हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की—"श्रमण गौतम तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीला जाणतात." परंतु मला या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीबद्दल माहिती नाही. माझी एक मोठा यज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आदरणीय गौतमांनी मला या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारच्या यज्ञसामग्रीचा उपदेश करावा, ही नम्र विनंती.' 336. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇāhi sādhukaṃ manasikarohi, bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, brāhmaṇa, rājā mahāvijito nāma ahosi aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Atha kho, brāhmaṇa, rañño mahāvijitassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi[Pg.128], yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ, yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ३३६. भगवंतांनी उत्तर दिले—'तर मग हे ब्राह्मणा, लक्षपूर्वक ऐक आणि नीट मनात ठेव, मी तुला सांगतो.' कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांना प्रतिसाद दिला—'होय, आदरणीय.' भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले—'हे ब्राह्मणा, प्राचीन काळी महाविजित नावाचा एक राजा होता. तो अत्यंत श्रीमंत, अफाट संपत्ती व साधनसामग्री असलेला, विपुल सोने-चांदी असलेला, भरपूर सुखोपभोग व उपकरणे असलेला, विपुल धनधान्य असलेला आणि पूर्ण भरलेले कोठार व खजिना असलेला होता. हे ब्राह्मणा, एकदा राजा महाविजित एकांतात ध्यानस्थ बसला असताना त्याच्या मनात असा विचार आला—"मी मानवी जीवनातील अफाट संपत्ती प्राप्त केली आहे, विशाल पृथ्वी जिंकून मी त्यावर राज्य करत आहे. मी एक मोठा यज्ञ करावा का, जो दीर्घकाळापर्यंत माझ्या हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल?"' 337. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘idha mayhaṃ, brāhmaṇa, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – adhigatā kho me vipulā mānusakā bhogā, mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasāmi. Yaṃnūnāhaṃ mahāyaññaṃ yajeyyaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Icchāmahaṃ, brāhmaṇa, mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti. ३३७. त्यानंतर, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने आपल्या पुरोहित ब्राह्मणाला बोलावून असे म्हटले – 'हे ब्राह्मणा, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – "मला विपुल मानवी भोग प्राप्त झाले आहेत, मी विस्तीर्ण पृथ्वीवर राज्य करत आहे. मी एखादा महायज्ञ करावा, जो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल." हे ब्राह्मणा, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला उपदेश करावा, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' 338. ‘‘Evaṃ vutte, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rājānaṃ mahāvijitaṃ etadavoca – ‘bhoto kho rañño janapado sakaṇṭako sauppīḷo, gāmaghātāpi dissanti, nigamaghātāpi dissanti, nagaraghātāpi dissanti, panthaduhanāpi dissanti. Bhavaṃ kho pana rājā evaṃ sakaṇṭake janapade sauppīḷe balimuddhareyya, akiccakārī assa tena bhavaṃ rājā. Siyā kho pana bhoto rañño evamassa – ‘‘ahametaṃ dassukhīlaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā pabbājanāya vā samūhanissāmī’’ti, na kho panetassa dassukhīlassa evaṃ sammā samugghāto hoti. Ye te hatāvasesakā bhavissanti, te pacchā rañño janapadaṃ viheṭhessanti. Api ca kho idaṃ saṃvidhānaṃ āgamma evametassa dassukhīlassa sammā samugghāto hoti. Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade ussahanti kasigorakkhe, tesaṃ bhavaṃ rājā bījabhattaṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti vāṇijjāya, tesaṃ bhavaṃ rājā pābhataṃ anuppadetu. Ye bhoto rañño janapade ussahanti rājaporise, tesaṃ bhavaṃ rājā bhattavetanaṃ pakappetu. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhessanti; mahā ca rañño rāsiko bhavissati. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharissantī’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade ussahiṃsu kasigorakkhe, tesaṃ rājā mahāvijito bījabhattaṃ anuppadāsi. Ye [Pg.129] ca rañño janapade ussahiṃsu vāṇijjāya, tesaṃ rājā mahāvijito pābhataṃ anuppadāsi. Ye ca rañño janapade ussahiṃsu rājaporise, tesaṃ rājā mahāvijito bhattavetanaṃ pakappesi. Te ca manussā sakammapasutā rañño janapadaṃ na viheṭhiṃsu, mahā ca rañño rāsiko ahosi. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe vihariṃsu. Atha kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitaṃ brāhmaṇaṃ āmantetvā etadavoca – ‘samūhato kho me bhoto dassukhīlo, bhoto saṃvidhānaṃ āgamma mahā ca me rāsiko. Khemaṭṭhitā janapadā akaṇṭakā anuppīḷā manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharā maññe viharanti. Icchāmahaṃ brāhmaṇa mahāyaññaṃ yajituṃ. Anusāsatu maṃ bhavaṃ yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ३३८. असे विचारले असता, हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजितला असे म्हटले – 'महाराज, आपल्या राज्यातील जनपदात चोरांचे संकट (काटे) आहे, तेथे उपद्रव आहे. गावांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत, नगरांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत, शहरांवर दरोडे पडताना दिसत आहेत आणि प्रवाशांना लुटले जात असल्याचे दिसत आहे. अशा संकटग्रस्त आणि उपद्रवग्रस्त जनपदातून जर महाराजांनी कर गोळा केला, तर ते महाराजांचे अयोग्य कृत्य ठरेल. कदाचित महाराजांच्या मनात असा विचार येईल की – "मी या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाला वधाने (फाशीने), बंधनाने (कैदेने), दंडाने (मालमत्ता जप्त करून), निंदेने किंवा हद्दपारीने नष्ट करीन." परंतु, या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाचे अशा प्रकारे पूर्णपणे निर्मूलन होऊ शकत नाही. जे दरोडेखोर या शिक्षेमधून वाचतील, ते नंतर महाराजांच्या जनपदाला अधिक त्रास देतील. परंतु, एका विशिष्ट योजनेचा अवलंब करून या दरोडेखोरांच्या उपद्रवाचे पूर्णपणे निर्मूलन केले जाऊ शकते. म्हणून, महाराजांच्या जनपदातील जे लोक शेती आणि पशुपालनात गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी बियाणे आणि अन्नधान्य पुरवावे. जे लोक व्यापारात गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी भांडवल पुरवावे. जे लोक शासकीय सेवेत गुंतलेले आहेत, त्यांना महाराजांनी योग्य वेतन आणि भत्ता द्यावा. असे केल्याने ते लोक आपापल्या कामात व्यस्त राहतील आणि महाराजांच्या जनपदाला त्रास देणार नाहीत; तसेच महाराजांचा खजिनाही मोठ्या प्रमाणावर वाढेल. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त होतील. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवतील आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहतील.' 'फार छान, महाशय!' असे म्हणून, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाच्या सल्ल्याचा स्वीकार केला. ज्यांनी शेती आणि पशुपालनात रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने बियाणे आणि अन्नधान्य दिले. ज्यांनी व्यापारात रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने भांडवल दिले. ज्यांनी शासकीय सेवेत रस दाखवला, त्यांना राजा महाविजितने योग्य वेतन आणि भत्ता दिला. त्यामुळे ते लोक आपापल्या कामात व्यस्त राहिले आणि त्यांनी राजाच्या जनपदाला त्रास दिला नाही. राजाचा खजिनाही खूप वाढला. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त झाली. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवू लागले आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहू लागले. त्यानंतर, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाला बोलावून असे म्हटले – 'महाशय, आपल्या योजनेमुळे माझ्या राज्यातील दरोडेखोरांचा उपद्रव पूर्णपणे नष्ट झाला आहे आणि माझा खजिनाही खूप वाढला आहे. जनपदे सुरक्षित, संकटमुक्त आणि उपद्रवमुक्त झाली आहेत. लोक आनंदी आणि समाधानी होऊन, आपल्या मुलांना छातीशी धरून खेळवत आहेत आणि घरांचे दरवाजे उघडे ठेवून राहत आहेत. हे ब्राह्मणा, आता माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला उपदेश करावा, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' Catuparikkhāraṃ चार साहाय्यक घटक 339. ‘‘Tena hi bhavaṃ rājā ye bhoto rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Ye bhoto rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te bhavaṃ rājā āmantayataṃ – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Evaṃ, bho’ti kho, brāhmaṇa, rājā mahāvijito purohitassa brāhmaṇassa paṭissutvā ye rañño janapade khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho, mahāyaññaṃ yajituṃ, anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Ye rañño janapade amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, te rājā mahāvijito āmantesi – ‘icchāmahaṃ, bho[Pg.130], mahāyaññaṃ yajituṃ. Anujānantu me bhavanto yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. ‘Yajataṃ bhavaṃ rājā yaññaṃ, yaññakālo mahārājā’ti. Itime cattāro anumatipakkhā tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti. ३३९. ‘तसे असेल तर, महाराजांनी आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील जे मांडलिक राजे (क्षत्रिय) आहेत, त्यांना बोलावून असे विचारावे – "महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल." तसेच महाराजांच्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील जे अमात्य आणि सल्लागार आहेत... (पे)... जे श्रीमंत ब्राह्मण (ब्राह्मण महाशाल) आहेत... (पे)... जे श्रीमंत गृहपती आहेत, त्यांना महाराजांनी बोलावून असे विचारावे – "महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल."’ 'फार छान, महाशय!' असे म्हणून, हे ब्राह्मणा, राजा महाविजितने पुरोहित ब्राह्मणाच्या सल्ल्याचा स्वीकार केला. राजा महाविजितने आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील मांडलिक राजांना (क्षत्रियांना) बोलावून विचारले – 'महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' त्यावर त्यांनी उत्तर दिले – 'महाराजांनी यज्ञ करावा. महाराज, यज्ञाची हीच योग्य वेळ आहे.' तसेच राजा महाविजितने आपल्या राज्यातील नगरांमधील व जनपदांमधील अमात्य आणि सल्लागारांना... (पे)... श्रीमंत ब्राह्मणांना... (पे)... आणि श्रीमंत गृहपतींना बोलावून विचारले – 'महाशयांनो, माझी महायज्ञ करण्याची इच्छा आहे. आपण मला यासाठी संमती द्यावी, जेणेकरून तो माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.' त्यावर त्यांनी उत्तर दिले – 'महाराजांनी यज्ञ करावा. महाराज, यज्ञाची हीच योग्य वेळ आहे.' अशा प्रकारे, हे चार संमती देणारे गट त्या यज्ञाचे साहाय्यक घटक (परिकार) बनतात. Aṭṭha parikkhārā आठ साहाय्यक घटक 340. ‘‘Rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya; aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro; balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā; saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti; bahussuto tassa tassa sutajātassa, tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti; paṇḍito, viyatto, medhāvī, paṭibalo, atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Rājā mahāvijito imehi aṭṭhahaṅgehi samannāgato. Iti imānipi aṭṭhaṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti. ३४०. राजा महाविजित हे आठ गुणांनी (अंगांनी) संपन्न आहेत. (१) ते माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश शुद्ध आहे, त्यांच्या जन्मावरून किंवा जातीवरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्यांची निंदा केली जात नाही. (२) ते देखणे, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचे, अत्यंत सुंदर शरीरयष्टीने युक्त, ब्रह्मासारखा वर्ण व ब्रह्मासारखे शरीर असलेले आणि भव्य व्यक्तिमत्त्वाचे आहेत. (३) ते श्रीमंत, अफाट संपत्ती व वैभव असलेले, विपुल सुवर्ण व चांदी असलेले, भरपूर सुखसोयी व उपकरणे असलेले, विपुल धनधान्य असलेले आणि पूर्ण भरलेले कोश व कोठारे असलेले आहेत. (४) ते बलाढ्य असून, आज्ञाधारक व उपदेशाचे पालन करणाऱ्या चतुरंग सेनेने युक्त आहेत; ते आपल्या प्रभावाने शत्रूंना पराभूत करतात. (५) ते श्रद्धावान, दानशूर, दानपती असून त्यांचे द्वार सर्वांसाठी सदैव उघडे असते; श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी, भिक्षुक व याचक यांच्यासाठी ते विहिरीसारखे (पाण्याचा मुख्य स्त्रोत) असून ते पुण्यकर्मे करतात. (६) ते बहुश्रुत (विद्वान) आहेत. (७) ते त्या त्या उपदेशाचा अर्थ जाणतात की, 'या भाषणाचा हा अर्थ आहे, त्या भाषणाचा हा अर्थ आहे.' (८) ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान असून भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ आहेत. राजा महाविजित या आठ गुणांनी संपन्न आहेत. हे आठ गुण देखील त्या यज्ञाचेच पूरक (साहित्य/परिकार) ठरतात. Catuparikkhāraṃ चार पूरक गुण (चार परिकार) 341. ‘‘Purohito brāhmaṇo catuhaṅgehi samannāgato. Ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo; sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena [Pg.131] samannāgato; paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Purohito brāhmaṇo imehi catūhaṅgehi samannāgato. Iti imāni cattāri aṅgāni tasseva yaññassa parikkhārā bhavanti. ३४१. पुरोहित ब्राह्मण देखील चार गुणांनी संपन्न आहेत. (१) ते माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्माला आलेले आहेत, सातव्या पिढीपर्यंत त्यांची मातृवंश व पितृवंश शुद्ध आहे, त्यांच्या जन्मावरून किंवा जातीवरून त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जात नाही किंवा त्यांची निंदा केली जात नाही. (२) ते वेदांचे अध्ययन करणारे, मंत्रांचे धारक, निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार आणि पाचवा इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचे पारंगत अभ्यासक आहेत; ते पदांचे जाणकार, व्याकरणकार आणि लोकायत (चार्वाक शास्त्र) व महापुरुष लक्षणांचे पूर्ण ज्ञाते आहेत. (३) ते शीलवान आहेत, वृद्धशील (उत्कृष्ट शील) असलेले आणि वृद्धशीलाने संपन्न आहेत. (४) ते पंडित, चतुर, बुद्धिमान असून यज्ञपात्र (स्रुवा) धारण करणाऱ्यांमध्ये पहिले किंवा दुसरे आहेत. पुरोहित ब्राह्मण या चार गुणांनी संपन्न आहेत. हे चार गुण देखील त्या यज्ञाचेच पूरक (साहित्य/परिकार) ठरतात. Tisso vidhā तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती (तीन विधी) 342. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhukāmassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchissatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigacchatī’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo. Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yiṭṭhassa kocideva vippaṭisāro – ‘mahā vata me bhogakkhandho vigato’ti, so bhotā raññā vippaṭisāro na karaṇīyo’’ti. Imā kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā tisso vidhā desesi. ३४२. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांना यज्ञाच्या आधीच तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती (विधी) शिकवल्या: (१) 'महायज्ञ करण्याची इच्छा असणाऱ्या महाराज राजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप किंवा खंत निर्माण होऊ शकते की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट होईल (खर्च होईल). तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' (२) 'महायज्ञ करत असताना महाराजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप निर्माण होऊ शकतो की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट होत आहे. तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' (३) 'महायज्ञ पूर्ण झाल्यावर महाराजांच्या मनात कदाचित असा पश्चात्ताप निर्माण होऊ शकतो की—माझा मोठा संपत्तीचा साठा नष्ट झाला आहे. तर महाराजांनी असा पश्चात्ताप करू नये.' हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांना यज्ञाच्या आधीच या तीन प्रकारच्या मनोवृत्ती शिकवल्या. Dasa ākārā दहा प्रकार (दहा अटी) 343. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi. ‘Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ pāṇātipātinopi pāṇātipātā paṭiviratāpi. Ye tattha pāṇātipātino, tesaññeva tena. Ye tattha pāṇātipātā paṭiviratā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. Āgamissanti kho bhoto yaññaṃ adinnādāyinopi adinnādānā paṭiviratāpi…pe… kāmesu micchācārinopi kāmesumicchācārā paṭiviratāpi… musāvādinopi musāvādā paṭiviratāpi… pisuṇavācinopi pisuṇāya vācāya paṭiviratāpi… pharusavācinopi pharusāya vācāya paṭiviratāpi… samphappalāpinopi samphappalāpā [Pg.132] paṭiviratāpi … abhijjhālunopi anabhijjhālunopi… byāpannacittāpi abyāpannacittāpi… micchādiṭṭhikāpi sammādiṭṭhikāpi…. Ye tattha micchādiṭṭhikā, tesaññeva tena. Ye tattha sammādiṭṭhikā, te ārabbha yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetū’ti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa pubbeva yaññā dasahākārehi paṭiggāhakesu vippaṭisāraṃ paṭivinesi. ३४३. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांच्या यज्ञाच्या आधीच दान स्वीकारणाऱ्यांच्या संदर्भातील दहा प्रकारांनी (अटींनी) महाराजांच्या मनातील खंत किंवा शंका दूर केली: 'महाराज, आपल्या यज्ञात प्राणातिपात (जीवहिंसा) करणारे आणि प्राणातिपातापासून अलिप्त असणारे दोन्ही प्रकारचे लोक येतील. जे तेथे प्राणातिपात करणारे असतील, त्यांना त्यांच्या त्या पापामुळेच त्याचे वाईट फळ मिळेल. परंतु जे तेथे प्राणातिपातापासून अलिप्त असतील, त्यांना उद्देशून आपण दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे. महाराज, आपल्या यज्ञात चोरी करणारे आणि चोरीपासून अलिप्त असणारे देखील येतील... तसेच कामभोगांमध्ये व्यभिचार करणारे आणि व्यभिचारापासून अलिप्त असणारे... असत्य बोलणारे आणि असत्यापासून अलिप्त असणारे... चहाडी करणारे आणि चहाडीपासून अलिप्त असणारे... कठोर बोलणारे आणि कठोर बोलण्यापासून अलिप्त असणारे... निरर्थक बडबड करणारे आणि निरर्थक बडबडीपासून अलिप्त असणारे... लोभी आणि अलोभी... द्वेषयुक्त चित्त असलेले आणि द्वेषरहित चित्त असलेले... तसेच मिथ्यादृष्टी (चुकीची धारणा असलेले) आणि सम्यक्‌दृष्टी (योग्य धारणा असलेले) देखील येतील. जे तेथे मिथ्यादृष्टी असतील, त्यांना त्यांच्या त्या मिथ्यादृष्टीमुळेच त्याचे वाईट फळ मिळेल. परंतु जे तेथे सम्यक्‌दृष्टी असतील, त्यांना उद्देशून आपण दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.' हे ब्राह्मणा, पुरोहित ब्राह्मणाने राजा महाविजित यांच्या यज्ञाच्या आधीच या दहा प्रकारांनी दान स्वीकारणाऱ्यांच्या संदर्भातील खंत दूर केली. Soḷasa ākārā सोळा प्रकार (सोळा कारणे) 344. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. ३४४. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर पुरोहित ब्राह्मणाने महायज्ञ करणाऱ्या राजा महाविजित यांना सोळा प्रकारांनी (कारणांनी) उपदेश केला, त्यांचे मन दृढ केले, त्यांना उत्साहित केले आणि हर्षित केले: 'महाराज, महायज्ञ करत असताना कदाचित कोणीतरी असा आक्षेप घेणारा असू शकतो की—राजा महाविजित महायज्ञ करत आहेत, परंतु त्यांनी आपले मांडलिक क्षत्रिय, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केलेले नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत. परंतु, महाराजांवर असा आक्षेप घेणे न्याय्य (धर्माला धरून) ठरणार नाही. कारण महाराजांनी मांडलिक क्षत्रिय, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केले आहे. या कारणाने देखील महाराजांनी हे जाणून घ्यावे आणि दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.' ‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho tassa āmantitā amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca…pe… brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca…pe… gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhotā kho pana raññā āmantitā gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. 'महाराज, महायज्ञ करत असताना कदाचित कोणीतरी असा आक्षेप घेणारा असू शकतो की—राजा महाविजित महायज्ञ करत आहेत, परंतु त्यांनी आपले अमात्य, दरबारी, नगरातील व जनपदातील लोकांना आमंत्रित केलेले नाही... तसेच नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मणांना... तसेच नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींना आमंत्रित केलेले नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत. परंतु, महाराजांवर असा आक्षेप घेणे न्याय्य ठरणार नाही. कारण महाराजांनी नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींना आमंत्रित केले आहे. या कारणाने देखील महाराजांनी हे जाणून घ्यावे आणि दान द्यावे, त्याग करावा, आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न ठेवावे.' ‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, no ca kho ubhato [Pg.133] sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु तो माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेला नाही, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध नाही, आणि जन्माच्या (जातीच्या) बाबतीत त्याच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकतो किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकते; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराज माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांचा वंश शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्यांची निंदा केली जाऊ शकत नाही. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे. ‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati no ca kho abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya…pe… no ca kho aḍḍho mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro…pe… no ca kho balavā caturaṅginiyā senāya samannāgato assavāya ovādapaṭikarāya sahati maññe paccatthike yasasā…pe… no ca kho saddho dāyako dānapati anāvaṭadvāro samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ opānabhūto puññāni karoti…pe… no ca kho bahussuto tassa tassa sutajātassa…pe… no ca kho tassa tasseva kho pana bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’’ti…pe… no ca kho paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhavaṃ kho pana rājā paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु तो देखणा नाही, दर्शनीय नाही, प्रसन्न करणारा नाही, उत्तम वर्ण आणि सौंदर्याने युक्त नाही, ब्रह्मदेवासारखा वर्ण नसलेला, ब्रह्मदेवासारखे शरीर नसलेला आणि पाहण्यास भव्य नसलेला आहे... (तसेच) तो श्रीमंत नाही, विपुल धन नसलेला, विपुल संपत्ती नसलेला, विपुल सोने-चांदी नसलेला, विपुल उपभोग्य वस्तू नसलेला, विपुल धान्य नसलेला आणि परिपूर्ण तिजोरी व कोठार नसलेला आहे... (तसेच) तो चतुरंग सेनेने युक्त असा बलवान नाही, जी सेना आज्ञाधारक आणि उपदेशाचे पालन करणारी आहे, आणि तो आपल्या कीर्तीने शत्रूंना पराभूत करू शकत नाही... (तसेच) तो श्रद्धावान नाही, दानशूर नाही, दानपती नाही, श्रमण, ब्राह्मण, अनाथ, प्रवासी, भिकारी आणि याचक यांच्यासाठी त्याचे दरवाजे नेहमी उघडे नसतात, तो त्यांच्यासाठी विहिरीसारखा नाही आणि तो पुण्यकर्मे करत नाही... (तसेच) तो बहुश्रुत नाही, विविध विषयांचे ज्ञान नसलेला आहे... (तसेच) तो त्या त्या उपदेशाचा अर्थ जाणत नाही की, "या उपदेशाचा हा अर्थ आहे, या उपदेशाचा हा अर्थ आहे"... (तसेच) तो पंडित नाही, चतुर नाही, बुद्धिमान नाही आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराज पंडित आहेत, चतुर आहेत, बुद्धिमान आहेत आणि भूतकाळ, भविष्यकाळ व वर्तमानकाळातील हिताचा विचार करण्यास समर्थ आहेत. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे. ‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko [Pg.134] yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena; atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṃsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetu. हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेला नाही, सात पिढ्यांपर्यंत त्याची मातृकुळ व पितृकुळ शुद्ध नाही, आणि जन्माच्या बाबतीत त्याच्यावर आक्षेप घेतला जाऊ शकतो किंवा त्याची निंदा केली जाऊ शकते; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराजांचे पुरोहित ब्राह्मण माता आणि पिता या दोन्ही बाजूंनी उच्च कुळात जन्मलेले आहेत, सात पिढ्यांपर्यंत त्यांचा वंश शुद्ध आहे, आणि जन्माच्या बाबतीत त्यांच्यावर कोणताही आक्षेप घेतला जाऊ शकत नाही किंवा त्यांची निंदा केली जाऊ शकत नाही. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे. ‘‘Siyā kho pana bhoto rañño mahāyaññaṃ yajamānassa kocideva vattā – ‘rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati. No ca khvassa purohito brāhmaṇo ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato…pe… no ca khvassa purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ, atha ca pana bhavaṃ rājā evarūpaṃ mahāyaññaṃ yajatī’ti. Evampi bhoto rañño vattā dhammato natthi. Bhoto kho pana rañño purohito brāhmaṇo paṇḍito viyatto medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṃ paggaṇhantānaṃ. Imināpetaṃ bhavaṃ rājā jānātu, yajataṃ bhavaṃ, sajjataṃ bhavaṃ, modataṃ bhavaṃ, cittameva bhavaṃ antaraṃ pasādetūti. Imehi kho, brāhmaṇa, purohito brāhmaṇo rañño mahāvijitassa mahāyaññaṃ yajamānassa soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. हे महाराज, महायज्ञ करणाऱ्या आपल्याविषयी कदाचित एखादा निंदक असे म्हणू शकेल – 'राजा महाविजित महायज्ञ करत आहे, परंतु त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण वेदांचे पठण करणारा नाही, मंत्रांचे स्मरण ठेवणारा नाही, निघंटु (शब्दकोश), केटुभ (विधीशास्त्र), अक्षरांचे प्रकार दर्शवणारे व्याकरण आणि पाचवे इतिहास यांसह तिन्ही वेदांचा पारंगत नाही, पदपाठ जाणणारा नाही, व्याकरण जाणणारा नाही, लोकायत आणि महापुरुष लक्षणांमध्ये निपुण नाही... (तसेच) त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण शीलवान नाही, वृद्धशीलाने युक्त नाही... (तसेच) त्यांचा पुरोहित ब्राह्मण पंडित नाही, चतुर नाही, बुद्धिमान नाही, आणि यज्ञपात्र (सुज - पळी) हातात धरणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये तो पहिला किंवा दुसरा नाही; तरीही महाराज असा महायज्ञ करत आहेत.' परंतु, आपल्याविषयी असे बोलणारा कोणीही न्यायाने (सत्यतेने) बोलणारा नसेल. कारण, महाराजांचे पुरोहित ब्राह्मण पंडित आहेत, चतुर आहेत, बुद्धिमान आहेत आणि यज्ञपात्र हातात धरणाऱ्यांमध्ये ते पहिले किंवा दुसरे आहेत. हे महाराज, आपण हे जाणून घ्यावे. आपण यज्ञ (दान) करावा, आपण त्याग करावा, आपण आनंदित व्हावे आणि आपल्या अंतःकरणात चित्त प्रसन्न करावे. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारे पुरोहित ब्राह्मणाने महायज्ञ करणाऱ्या राजा महाविजितला या सोळा कारणांनी (यज्ञाचे स्वरूप) चांगल्या प्रकारे दाखवून दिले, प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि हर्षित केले. 345. ‘‘Tasmiṃ kho, brāhmaṇa, yaññe neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepissa ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na [Pg.135] bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsi. ३४५. हे ब्राह्मणा, त्या यज्ञात ना गाई मारल्या गेल्या, ना शेळ्या-मेंढ्या मारल्या गेल्या, ना कोंबड्या-डुकरे मारली गेली, ना विविध प्राण्यांचा संहार केला गेला. यज्ञाच्या खांबांसाठी (यूप) झाडे तोडली गेली नाहीत, आणि यज्ञाच्या दर्भासाठी (कुश) गवत कापले गेले नाही. त्यांचे जे दास, सेवक किंवा मजूर होते, त्यांनीही दंडाच्या (काठीच्या) धाकाने किंवा भयाने, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत कामे केली नाहीत. उलट, ज्यांची इच्छा होती त्यांनी काम केले, ज्यांची इच्छा नव्हती त्यांनी केले नाही; त्यांना जे काम करायचे होते ते त्यांनी केले, जे करायचे नव्हते ते त्यांनी केले नाही. तो यज्ञ केवळ तूप, तेल, लोणी, दही, मध आणि गुळाच्या रसानेच (काकवीने) संपन्न झाला. 346. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca, amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca, brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca, gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya rājānaṃ mahāvijitaṃ upasaṅkamitvā evamāhaṃsu – ‘idaṃ, deva, pahūtaṃ sāpateyyaṃ devaññeva uddissābhataṃ, taṃ devo paṭiggaṇhātū’ti. ‘Alaṃ, bho, mamāpidaṃ pahūtaṃ sāpateyyaṃ dhammikena balinā abhisaṅkhataṃ; tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti. Te raññā paṭikkhittā ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpaṃ, yaṃ mayaṃ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma. Rājā kho mahāvijito mahāyaññaṃ yajati, handassa mayaṃ anuyāgino homā’ti. ३४६. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर नगरातील व जनपदातील राजे (क्षत्रिय) जे राजाचे अनुयायी होते, नगरातील व जनपदातील अमात्य व सभासद, नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मण, आणि नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपती भरपूर धन घेऊन राजा महाविजिताकडे गेले आणि म्हणाले – 'हे देवा (महाराज), हे भरपूर धन आम्ही केवळ आपल्यासाठीच आणले आहे, महाराज कृपया याचा स्वीकार करावा.' (राजा म्हणाला) 'नको मित्रांनो, माझ्याकडेही न्याय्य कराद्वारे गोळा केलेले भरपूर धन आहे. हे धन तुमचेच राहू दे आणि यातून तुम्ही आणखीही घेऊन जा.' राजाने नकार दिल्यावर ते एका बाजूला गेले आणि त्यांनी असा विचार केला – 'हे धन आपण पुन्हा आपल्या घरी घेऊन जाणे आपल्यासाठी योग्य नाही. राजा महाविजित मोठा यज्ञ करत आहेत, चला आपणही त्यांचे अनुकरण करून यज्ञ करू या.' 347. ‘‘Atha kho, brāhmaṇa, puratthimena yaññavāṭassa khattiyā ānuyantā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassa amaccā pārisajjā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Pacchimena yaññavāṭassa brāhmaṇamahāsālā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. Uttarena yaññavāṭassa gahapatinecayikā negamā ceva jānapadā ca dānāni paṭṭhapesuṃ. ३४७. हे ब्राह्मणा, त्यानंतर यज्ञमंडपाच्या पूर्व दिशेला नगरातील व जनपदातील अनुयायी राजांनी (क्षत्रियांनी) दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या दक्षिण दिशेला नगरातील व जनपदातील अमात्य व सभासदांनी दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या पश्चिम दिशेला नगरातील व जनपदातील महाशाल ब्राह्मणांनी दानाची सुरुवात केली. यज्ञमंडपाच्या उत्तर दिशेला नगरातील व जनपदातील श्रीमंत गृहपतींनी दानाची सुरुवात केली. ‘‘Tesupi kho, brāhmaṇa, yaññesu neva gāvo haññiṃsu, na ajeḷakā haññiṃsu, na kukkuṭasūkarā haññiṃsu, na vividhā pāṇā saṃghātaṃ āpajjiṃsu, na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya, na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāya. Yepi nesaṃ ahesuṃ dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi na daṇḍatajjitā na bhayatajjitā na assumukhā rudamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho ye icchiṃsu, te akaṃsu, ye na icchiṃsu, na te akaṃsu; yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu, yaṃ na icchiṃsu na taṃ akaṃsu. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva te yaññā niṭṭhānamagamaṃsu. हे ब्राह्मणा, त्या यज्ञांमध्ये ना गाई मारल्या गेल्या, ना शेळ्या-मेंढ्या मारल्या गेल्या, ना कोंबड्या-डुकरे मारली गेली, ना विविध प्राण्यांचा संहार केला गेला. यज्ञाच्या खांबांसाठी (यूप) झाडे तोडली गेली नाहीत, आणि यज्ञाच्या वेदीवर पसरवण्यासाठी दर्भ (गवत) कापले गेले नाही. त्यांचे जे दास, सेवक किंवा मजूर होते, त्यांनीही दंडाच्या किंवा भयाने घाबरून, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत कामे केली नाहीत. तर ज्यांची इच्छा होती त्यांनी काम केले, ज्यांची इच्छा नव्हती त्यांनी काम केले नाही; जे काम करण्याची इच्छा होती ते त्यांनी केले, जे करण्याची इच्छा नव्हती ते त्यांनी केले नाही. तो यज्ञ केवळ तूप, तेल, लोणी, दही, मध आणि गुळाच्या रसानेच संपन्न झाला. ‘‘Iti [Pg.136] cattāro ca anumatipakkhā, rājā mahāvijito aṭṭhahaṅgehi samannāgato, purohito brāhmaṇo catūhaṅgehi samannāgato; tisso ca vidhā ayaṃ vuccati brāhmaṇa tividhā yaññasampadā soḷasaparikkhārā’’ti. अशा प्रकारे, हे ब्राह्मणा, चार संमती देणारे गट, आठ गुणांनी युक्त राजा महाविजित, चार गुणांनी युक्त पुरोहित ब्राह्मण आणि तीन प्रकारच्या मानसिक अवस्था (भावना) – यालाच तीन प्रकारची यज्ञसंपदा आणि सोळा प्रकारची सामग्री (परिकार) असे म्हणतात. 348. Evaṃ vutte, te brāhmaṇā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṃ – ‘‘aho yañño, aho yaññasampadā’’ti! Kūṭadanto pana brāhmaṇo tūṇhībhūtova nisinno hoti. Atha kho te brāhmaṇā kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘kasmā pana bhavaṃ kūṭadanto samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodatī’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bho, samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodāmi. Muddhāpi tassa vipateyya, yo samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyya. Api ca me, bho, evaṃ hoti – samaṇo gotamo na evamāha – ‘evaṃ me suta’nti vā ‘evaṃ arahati bhavitu’nti vā; api ca samaṇo gotamo – ‘evaṃ tadā āsi, itthaṃ tadā āsi’ tveva bhāsati. Tassa mayhaṃ bho evaṃ hoti – ‘addhā samaṇo gotamo tena samayena rājā vā ahosi mahāvijito yaññassāmi purohito vā brāhmaṇo tassa yaññassa yājetā’ti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamo evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitāti’’? ‘‘Abhijānāmahaṃ, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ yajitvā vā yājetvā vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjitā, ahaṃ tena samayena purohito brāhmaṇo ahosiṃ tassa yaññassa yājetā’’ti. ३४८. असे म्हटले असता, ते ब्राह्मण मोठ्याने ओरडून गोंगाट करू लागले – 'वाह! काय तो यज्ञ! वाह! काय ती यज्ञसंपदा!' परंतु कूटदंत ब्राह्मण मात्र शांतच बसून राहिला. तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी कूटदंत ब्राह्मणाला विचारले – 'माननीय कूटदंत, आपण श्रमण गोतमांच्या या सुभाषिताबद्दल (उत्कृष्ट प्रवचनाबद्दल) आनंद का व्यक्त करत नाही?' (कूटदंत म्हणाला) 'मित्रांनो, मी श्रमण गोतमांच्या सुभाषिताबद्दल आनंद व्यक्त करत नाही असे नाही. जो कोणी श्रमण गोतमांच्या सुभाषिताबद्दल आनंद व्यक्त करणार नाही, त्याचे मस्तकही छिन्नविच्छिन्न होऊन पडेल. परंतु मित्रांनो, माझ्या मनात असा विचार आला – श्रमण गोतम असे म्हणत नाहीत की, 'मी असे ऐकले आहे' किंवा 'असे असायला हवे'; तर श्रमण गोतम केवळ असेच म्हणतात की, 'त्या वेळी असे होते, अशा प्रकारे होते.' त्यामुळे मित्रांनो, मला असे वाटते की – 'नक्कीच श्रमण गोतम त्या वेळी एकतर यज्ञाचे स्वामी राजा महाविजित होते किंवा त्यांच्यासाठी यज्ञ घडवून आणणारे पुरोहित ब्राह्मण होते.' (मग कूटदंताने विचारले) 'माननीय गोतम, आपण असा यज्ञ स्वतः करून किंवा इतरांकडून करवून घेऊन, शरीराच्या भेदानंतर (मृत्यूनंतर) सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाल्याचे आठवता का?' (भगवान म्हणाले) 'होय ब्राह्मणा, मी असा यज्ञ स्वतः करून किंवा इतरांकडून करवून घेऊन, शरीराच्या भेदानंतर मृत्यूनंतर सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न झाल्याचे आठवतो. मी त्या वेळी त्या यज्ञाचा पुरोहित ब्राह्मण होतो, ज्याने तो यज्ञ घडवून आणला होता.' Niccadānaanukulayaññaṃ नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेला यज्ञ (दान) 349. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? ३४९. हे माननीय गोतम, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा (हिंसेचा), अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का? ‘‘Atthi [Pg.137] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. होय ब्राह्मणा, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ आहे. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? हे माननीय गोतम, या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा तो यज्ञ कोणता? ‘‘Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. हे ब्राह्मणा, शीलवान प्रव्रजितांना (संन्याशांना) उद्देशून जे नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ (दान) दिले जाते; हाच तो यज्ञ आहे जो या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे. ‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti? हे माननीय गोतम, असे कोणते कारण आणि कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे ते नित्यदान आणि कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ (दान) या तीन प्रकारच्या यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा प्रकारच्या सामग्रीपेक्षा कमी कष्टाचे, कमी उपद्रवाचे, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी ठरते? ‘‘Na kho, brāhmaṇa, evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Dissanti hettha, brāhmaṇa, daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ na upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Yāni kho pana tāni, brāhmaṇa, niccadānāni anukulayaññāni sīlavante pabbajite uddissa diyyanti; evarūpaṃ kho, brāhmaṇa, yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Taṃ kissa hetu? Na hettha, brāhmaṇa, dissanti daṇḍappahārāpi galaggahāpi, tasmā evarūpaṃ yaññaṃ upasaṅkamanti arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo, yena taṃ niccadānaṃ anukulayaññaṃ imāya tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcā’’ti. हे ब्राह्मणा, अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जात नाहीत. त्याचे कारण काय? कारण, हे ब्राह्मणा, अशा यज्ञांमध्ये काठीने मारणे आणि गळा दाबणे दिसून येते; म्हणून अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जात नाहीत. परंतु, हे ब्राह्मणा, जी नित्यदाने आहेत, जी कुळपरंपरेने चालत आलेले यज्ञ आहेत, जी शीलवान प्रव्रजितांना उद्देशून दिली जातात; अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी, हे ब्राह्मणा, अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जातात. त्याचे कारण काय? कारण, हे ब्राह्मणा, येथे काठीने मारणे किंवा गळा दाबणे दिसून येत नाही; म्हणून अशा प्रकारच्या यज्ञाच्या ठिकाणी अर्हत किंवा अर्हतमार्गाला प्राप्त झालेले पुरुष जातात. हे ब्राह्मणा, हेच ते कारण आहे, हाच तो आधार आहे, ज्यामुळे ते नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेला यज्ञ हा या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा आणि सोळा उपकरणांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी ठरतो. 350. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? ३५०. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का? ‘‘Atthi [Pg.138] kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे? ‘‘Yo kho, brāhmaṇa, cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihāraṃ karoti, ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य चारी दिशांनी येणाऱ्या संघाला उद्देशून विहार बांधतो; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा आणि या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे. 351. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? ३५१. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का? ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे? ‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto buddhaṃ saraṇaṃ gacchati, dhammaṃ saraṇaṃ gacchati, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchati; ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य प्रसन्न चित्ताने बुद्धाला शरण जातो, धम्माला शरण जातो, संघाला शरण जातो; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा आणि या विहारदानेपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे. 352. ‘‘Atthi [Pg.139] pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? ३५२. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का? ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? पण हे गौतम, तो यज्ञ कोणता आहे, जो या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे? ‘‘Yo kho, brāhmaṇa, pasannacitto sikkhāpadāni samādiyati – pāṇātipātā veramaṇiṃ, adinnādānā veramaṇiṃ, kāmesumicchācārā veramaṇiṃ, musāvādā veramaṇiṃ, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiṃ. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. हे ब्राह्मणा, जो मनुष्य प्रसन्न चित्ताने शिक्षापदांचे ग्रहण करतो – प्राणातिपातापासून अलिप्त राहणे, अदिन्नादानापासून अलिप्त राहणे, कामेसू मिच्छाचारापासून अलिप्त राहणे, मुसावादापासून अलिप्त राहणे, सुरा-मेरय-मज्ज-पमादट्ठानापासून अलिप्त राहणे; हे ब्राह्मणा, हा यज्ञ या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा आणि या शरणगमनापेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी आहे. 353. ‘‘Atthi pana, bho gotama, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? ३५३. पण हे गौतम, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा, या शरणगमनापेक्षा आणि या शिक्षापदांपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा एखादा यज्ञ आहे का? ‘‘Atthi kho, brāhmaṇa, añño yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro [Pg.140] ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti. होय ब्राह्मणा, या त्रिविध यज्ञसंपदेपेक्षा, सोळा उपकरणांपेक्षा, या नित्यदान व कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानेपेक्षा, या शरणगमनापेक्षा आणि या शिक्षापदांपेक्षाही कमी कष्टाचा, कमी हिंसेचा, अधिक फलदायी आणि अधिक कल्याणकारी असा दुसरा यज्ञ नक्कीच आहे. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, yañño imāya ca tividhāya yaññasampadāya soḷasaparikkhārāya iminā ca niccadānena anukulayaññena iminā ca vihāradānena imehi ca saraṇagamanehi imehi ca sikkhāpadehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cā’’ti? “पण हे आदरणीय गौतम, असा कोणता यज्ञ आहे जो या त्रिविध यज्ञसंपदा आणि सोळा सामग्रींपेक्षा (परिकारांपेक्षा), तसेच या नित्यदानाच्या कुळपरंपरेने चालत आलेल्या यज्ञापेक्षा, या विहारदानापेक्षा, या शरणगमनांपेक्षा आणि या शील नियमांपेक्षा (सिक्खापदांपेक्षा) कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक (महानिसंस) आहे?” ‘‘Idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro cāti. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Ayampi kho, brāhmaṇa, yañño purimehi yaññehi appaṭṭhataro ca appasamārambhataro ca mahapphalataro ca mahānisaṃsataro ca. Imāya ca, brāhmaṇa, yaññasampadāya aññā yaññasampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. “ब्राह्मणा, या जगात तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). ब्राह्मणा, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झान) लाभ घेऊन विहरतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे... तसेच दुसऱ्या ध्यानाचा... तिसऱ्या ध्यानाचा... चौथ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे. तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो... ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे... ‘आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ असे तो जाणतो. ब्राह्मणा, हा यज्ञ देखील पूर्वीच्या यज्ञांपेक्षा कमी कष्टाचा, कमी उपद्रवाचा, अधिक फलदायी आणि अधिक महा-आनुषंगिक आहे. आणि ब्राह्मणा, या यज्ञसंपदेपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत अशी दुसरी कोणतीही यज्ञसंपदा नाही.” Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanā कूटदंत ब्राह्मणाचे उपासकत्व स्वीकारणे 354. Evaṃ vutte, kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo [Pg.141] pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Esāhaṃ bho gotama satta ca usabhasatāni satta ca vacchatarasatāni satta ca vacchatarīsatāni satta ca ajasatāni satta ca urabbhasatāni muñcāmi, jīvitaṃ demi, haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti. ३५४. असे म्हटले असता, कूटदंत ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे. हे गौतम, मी (यज्ञासाठी आणलेले) सातशे बैल, सातशे वासरे, सातशे कालवडी, सातशे बोकड आणि सातशे मेंढे मुक्त करत आहे, त्यांना जीवनदान देत आहे. ते हिरवेगार गवत खावोत, थंड पाणी पिओत आणि त्यांना थंड वारा मिळो.” Sotāpattiphalasacchikiriyā सोतापत्ती फलाचा साक्षात्कार 355. Atha kho bhagavā kūṭadantassa brāhmaṇassa anupubbiṃ kathaṃ kathesi, seyyathidaṃ, dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ; kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Yadā bhagavā aññāsi kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittaṃ, atha yā buddhānaṃ sāmukkaṃsikā dhammadesanā, taṃ pakāsesi – dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ maggaṃ. Seyyathāpi nāma suddhaṃ vatthaṃ apagatakāḷakaṃ sammadeva rajanaṃ paṭiggaṇheyya, evameva kūṭadantassa brāhmaṇassa tasmiññeva āsane virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. ३५५. त्यानंतर भगवंतांनी कूटदंत ब्राह्मणाला अनुक्रमिक कथा (अनुपुब्बी कथा) सांगितली; जसे की, दानकथा, शीलकथा, स्वर्गकथा; कामभोगांचे दुष्परिणाम (आदीनव), हीनत्व, संक्लेश (मलीनता) आणि नैष्क्रम्याचे (कामभोगांतून बाहेर पडण्याचे) फायदे त्यांनी प्रकाशित केले. जेव्हा भगवंतांना समजले की कूटदंत ब्राह्मणाचे चित्त अनुकूल (कल्लचित्त), मृदू (मुदुचित्त), नीवरणमुक्त (विनीवरणचित्त), प्रफुल्लित (उदग्गचित्त) आणि प्रसन्न (प्रसन्नचित्त) झाले आहे, तेव्हा त्यांनी बुद्धांची जी स्वयंप्रकाशित (सामुक्कंसिका) धम्मदेशना आहे, ती प्रकाशित केली – दुःख, समुदय, निरोध आणि मार्ग (चार आर्यसत्ये). ज्याप्रमाणे डाग नसलेले स्वच्छ वस्त्र रंग चांगल्या प्रकारे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे कूटदंत ब्राह्मणाला त्याच आसनावर बसलेले असताना विरज (धुलिकणरहित) आणि विमल (मलरहित) धम्मचक्षू उत्पन्न झाले – “जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे (समुदयधम्म) आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या स्वभावाचे (निरोधधम्म) आहे.” 356. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṃkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. ३५६. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मण – ज्याने धम्म पाहिला होता, धम्माप्रत पोहोचला होता, धम्म जाणला होता, धम्मामध्ये अवगाहन केले होते, ज्याची शंका (विचिकित्सा) दूर झाली होती, ज्याचे संभ्रम नष्ट झाले होते, ज्याने शास्त्यांच्या शासनात निर्भयता प्राप्त केली होती आणि जो परप्रत्ययविरहित (इतरांवर विसंबून न राहणारा) झाला होता – भगवंतांना म्हणाला – “आदरणीय गौतमांनी उद्यासाठी भिक्खू संघासह माझे भोजन (भत्त) स्वीकारावे.” भगवंतांनी मौन बाळगून ते स्वीकारले. 357. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake yaññavāṭe paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi – ‘‘kālo, bho gotama; niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ३५७. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मणाने भगवंतांची संमती जाणून आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा केली आणि तो निघून गेला. मग ती रात्र संपल्यावर कूटदंत ब्राह्मणाने आपल्या यज्ञशाळेत उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून भगवंतांना वेळ झाल्याचा निरोप पाठवला – “हे गौतम, वेळ झाली आहे; भोजन तयार आहे.” 358. Atha [Pg.142] kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena kūṭadantassa brāhmaṇassa yaññavāṭo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. ३५८. त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन भिक्खू संघासह जेथे कूटदंत ब्राह्मणाची यज्ञशाळा होती, तेथे प्रस्थान केले. तेथे पोहोचून ते मांडलेल्या आसनावर बसले. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho kūṭadanto brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho kūṭadantaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. त्यानंतर कूटदंत ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खू संघाला उत्तम खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. जेव्हा भगवंतांनी भोजन आटोपले आणि पात्रातून हात काढून घेतला, तेव्हा कूटदंत ब्राह्मणाने एक लहान (नीच) आसन घेतले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कूटदंत ब्राह्मणाला भगवंतांनी धम्मचर्चेने (धम्मकथेने) उपदेश केला, धम्मात प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि आनंदित केले; त्यानंतर ते आसनावरून उठून निघून गेले. Kūṭadantasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ. पाचवे कूटदंत सुत्त समाप्त झाले. 6. Mahālisuttaṃ ६. महालि सुत्त Brāhmaṇadūtavatthu ब्राह्मणदूत कथा 359. Evaṃ [Pg.143] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā vesāliyaṃ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena. Assosuṃ kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. ३५९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वेसाळी येथील महावनातील कुटागारशाळेत विहरत होते. त्या वेळी कोसलचे अनेक ब्राह्मण दूत आणि मगधचे अनेक ब्राह्मण दूत काही विशिष्ट कामानिमित्त वेसाळी येथे राहत होते. त्या कोसल आणि मगधच्या ब्राह्मण दूतांनी असे ऐकले – 'शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गोतम वेसाळी येथील महावनातील कुटागारशाळेत विहरत आहेत. त्या आदरणीय गोतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती सर्वत्र पसरली आहे: "ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत." ते देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकाला, तसेच श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि प्रजेसहित या मानवजातीला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) प्रत्यक्ष जाणून व साक्षात करून उपदेशितात. ते सुरुवातीला कल्याणकारी, मध्यंतरी कल्याणकारी आणि शेवटीही कल्याणकारी असा, अर्थयुक्त व व्यंजनयुक्त, सर्वतोपरी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा प्रकाश करतात. अशा प्रकारच्या अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' 360. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamiṃsu. Tena kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavocuṃ – ‘‘kahaṃ nu kho, bho nāgita, etarahi so bhavaṃ gotamo viharati? Dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ‘‘Akālo kho, āvuso, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā tattheva ekamantaṃ nisīdiṃsu – ‘‘disvāva mayaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ gamissāmā’’ti. ३६०. त्यानंतर ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत महावनातील कुटागारशाळेकडे गेले. त्या वेळी आयुष्यमान नागित हे भगवंतांचे उपस्थायक (सेवक) होते. मग ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत आयुष्यमान नागितांकडे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना असे म्हटले – 'हे नागित, सध्या ते आदरणीय गोतम कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या आदरणीय गोतमांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' (आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'हे बंधूंनो, भगवंतांच्या दर्शनाची ही योग्य वेळ नाही, भगवान सध्या एकांतात ध्यानात (प्रतिसंलीन) आहेत.' तेव्हा ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत तिथेच एका बाजूला बसले आणि म्हणाले – 'आम्ही त्या आदरणीय गोतमांचे दर्शन घेऊनच जाऊ.' Oṭṭhaddhalicchavīvatthu ओट्ठद्ध लिच्छवीची कथा 361. Oṭṭhaddhopi [Pg.144] licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena mahāvanaṃ kūṭāgārasālā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho oṭṭhaddhopi licchavī āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘kahaṃ nu kho, bhante nāgita, etarahi so bhagavā viharati arahaṃ sammāsambuddho, dassanakāmā hi mayaṃ taṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ‘‘Akālo kho, mahāli, bhagavantaṃ dassanāya, paṭisallīno bhagavā’’ti. Oṭṭhaddhopi licchavī tattheva ekamantaṃ nisīdi – ‘‘disvāva ahaṃ taṃ bhagavantaṃ gamissāmi arahantaṃ sammāsambuddha’’nti. ३६१. ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह महावनातील कुटागारशाळेत जेथे आयुष्यमान नागित होते, तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून ओट्ठद्ध लिच्छवीने आयुष्यमान नागितांना विचारले – 'भंते नागित, सध्या ते भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध कोठे विहरत आहेत? आम्हाला त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे.' (आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'हे महाली, भगवंतांच्या दर्शनाची ही योग्य वेळ नाही, भगवान सध्या एकांतात ध्यानात आहेत.' तेव्हा ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा तिथेच एका बाजूला बसले आणि म्हणाले – 'मी त्या भगवान, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे दर्शन घेऊनच जाईन.' 362. Atha kho sīho samaṇuddeso yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgitaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso āyasmantaṃ nāgitaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante kassapa, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya; oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya, sādhu, bhante kassapa, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti. ३६२. त्यानंतर सीह नावाचे श्रामणेर जेथे आयुष्यमान नागित होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी आयुष्यमान नागितांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून सीह श्रामणेरांनी आयुष्यमान नागितांना म्हटले – 'भंते कस्सप, हे अनेक कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत; तसेच ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत. भंते कस्सप, बरे होईल जर या लोकांना भगवंतांच्या दर्शनाची संधी मिळाली तर.' ‘‘Tena hi, sīha, tvaññeva bhagavato ārocehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso āyasmato nāgitassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sīho samaṇuddeso bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ete, bhante, sambahulā kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā idhūpasaṅkantā bhagavantaṃ dassanāya, oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ idhūpasaṅkanto bhagavantaṃ dassanāya. Sādhu, bhante, labhataṃ esā janatā bhagavantaṃ dassanāyā’’ti. ‘‘Tena hi, sīha, vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho sīho samaṇuddeso bhagavato paṭissutvā vihārapacchāyāyaṃ āsanaṃ paññapesi. (आयुष्यमान नागित म्हणाले) 'तर मग सीह, तू स्वतःच भगवंतांना याविषयी निवेदन कर.' सीह श्रामणेरांनी 'तसेच असो, भंते' असे म्हणून आयुष्यमान नागितांच्या शब्दांचा स्वीकार केला आणि ते जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून सीह श्रामणेरांनी भगवंतांना म्हटले – 'भंते, हे अनेक कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत, तसेच ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह भगवंतांच्या दर्शनासाठी येथे आले आहेत. भंते, बरे होईल जर या लोकांना भगवंतांच्या दर्शनाची संधी मिळाली तर.' (भगवान म्हणाले) 'तर मग सीह, विहाराच्या सावलीत आसन तयार कर.' सीह श्रामणेरांनी 'तसेच असो, भंते' असे म्हणून भगवंतांच्या आज्ञेचा स्वीकार केला आणि विहाराच्या सावलीत आसन तयार केले. 363. Atha [Pg.145] kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdi. Atha kho te kosalakā ca brāhmaṇadūtā māgadhakā ca brāhmaṇadūtā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Oṭṭhaddhopi licchavī mahatiyā licchavīparisāya saddhiṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ३६३. त्यानंतर भगवान विहारातून बाहेर आले आणि विहाराच्या सावलीत तयार केलेल्या आसनावर बसले. मग ते कोसलचे ब्राह्मण दूत आणि मगधचे ब्राह्मण दूत जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. ओट्ठद्ध लिच्छवीसुद्धा आपल्या मोठ्या लिच्छवी समुदायासह जेथे भगवान होते तेथे गेले. तिथे पोहोचून त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. 364. Ekamantaṃ nisinno kho oṭṭhaddho licchavī bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘purimāni, bhante, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ etadavoca – ‘yadagge ahaṃ, mahāli, bhagavantaṃ upanissāya viharāmi, na ciraṃ tīṇi vassāni, dibbāni hi kho rūpāni passāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāmi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyānī’ti. Santāneva nu kho, bhante, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, udāhu asantānī’’ti? ३६४. एका बाजूला बसलेल्या ओट्ठद्ध लिच्छवीने भगवंतांना विचारले – 'भंते, काही दिवसांपूर्वी लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त माझ्याकडे आला होता. तिथे येऊन त्याने मला सांगितले – "हे महाली, मी भगवंतांच्या आश्रयाने राहत आहे त्याला फार काळ झालेला नाही, केवळ तीन वर्षे झाली आहेत. या काळात मी दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी रूपे पाहतो, परंतु मला तशी दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी दिव्य ध्वनी ऐकू येत नाहीत." भंते, लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्तला ती दिव्य, प्रिय, कामोपसंहित आणि मनमोहक अशी दिव्य ध्वनी खरोखर अस्तित्वात असूनही ऐकू आली नाहीत की ती अस्तित्वात नसल्यामुळे ऐकू आली नाहीत?' Ekaṃsabhāvitasamādhi एकांश-भावित समाधी 365. ‘‘Santāneva kho, mahāli, sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti. ‘‘Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti? ३६५. "हे महाली, लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त हा अस्तित्वात असलेल्याच दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकू शकला नाही; असे नाही की ते अस्तित्वात नव्हते." "भंते, काय बरं कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे लिच्छवीपुत्र सुनक्खत्त हा अस्तित्वात असलेल्याच दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकू शकला नाही; असे नाही की ते अस्तित्वात नव्हते?" 366. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno [Pg.146] puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. ३६६. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित केलेली नसते." 367. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya … uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. ३६७. "पुन्हा आणखी, हे महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेकडील...पे... पश्चिम दिशेकडील... उत्तर दिशेकडील... वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी समाधी विकसित केलेली नसते." 368. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. ३६८. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित केलेली नसते." 369. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvito samādhi [Pg.147] hoti dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no ca kho dibbāni rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ekaṃsabhāvite samādhimhi dibbānaṃ saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, no ca kho dibbānaṃ rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. ३६९. "पुन्हा आणखी, हे महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेकडील...पे... पश्चिम दिशेकडील... उत्तर दिशेकडील... वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित झालेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित झालेली नसते. तो वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधीमध्ये असल्यामुळे, आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधीमध्ये नसल्यामुळे; वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहत नाही. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने वर, खाली आणि सभोवतालच्या दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी एकांगी समाधी विकसित केलेली असते, परंतु दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी समाधी विकसित केलेली नसते." 370. ‘‘Idha, mahāli, bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Puratthimāya disāya dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno puratthimāya disāya ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. ३७०. "इथे, हे महाली, भिक्खूची पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधी विकसित झालेली असते. तो पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधीमध्ये असल्यामुळे; पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींना ऐकतो. याचे काय कारण आहे? हे महाली, याचे कारण असे आहे की, त्या भिक्खूने पूर्व दिशेकडील दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या ध्वनींच्या श्रवणासाठी उभयपक्षी समाधी विकसित केलेली असते." 371. ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhuno dakkhiṇāya disāya…pe… pacchimāya disāya… uttarāya disāya… uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvito samādhi hoti dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. So uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Uddhamadho tiriyaṃ dibbāni ca rūpāni passati piyarūpāni [Pg.148] kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, dibbāni ca saddāni suṇāti piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni. Taṃ kissa hetu? Evañhetaṃ, mahāli, hoti bhikkhuno uddhamadho tiriyaṃ ubhayaṃsabhāvite samādhimhi dibbānañca rūpānaṃ dassanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ, dibbānañca saddānaṃ savanāya piyarūpānaṃ kāmūpasaṃhitānaṃ rajanīyānaṃ. Ayaṃ kho mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, yena santāneva sunakkhatto licchaviputto dibbāni saddāni nāssosi piyarūpāni kāmūpasaṃhitāni rajanīyāni, no asantānī’’ti. ३७१. पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खूची दक्षिण दिशेला... (पे)... पश्चिम दिशेला... उत्तर दिशेला... वर, खाली, तिरप्या (सर्व दिशांना) दोन्ही भागांनी समाधी विकसित झालेली असते - दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी; आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी. तो वर, खाली, तिरप्या दोन्ही भागांनी विकसित झालेल्या समाधीमध्ये दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी (युक्त असतो). तो वर, खाली, तिरप्या दिव्य आणि प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांना पाहतो; आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांना ऐकतो. याचे काय कारण आहे? महाली, भिक्खूची वर, खाली, तिरप्या दोन्ही भागांनी विकसित झालेल्या समाधीमध्ये दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या रूपांच्या दर्शनासाठी आणि दिव्य, प्रिय वाटणाऱ्या, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणाऱ्या शब्दांच्या श्रवणासाठी (एकाग्रता) अशीच असते. महाली, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे सुनक्खत्त लिच्छविपुत्राने विद्यमान असलेलेच दिव्य, प्रिय वाटणारे, कामोपसंहित आणि राग उत्पन्न करणारे शब्द ऐकले नाहीत, असे नाही की ते विद्यमान नव्हते. 372. ‘‘Etāsaṃ nūna, bhante, samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti. ‘‘Na kho, mahāli, etāsaṃ samādhibhāvanānaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Atthi kho, mahāli, aññeva dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti. ३७२. “भंते, या समाधीभावनांच्या साक्षात्कारासाठीच भिक्खू भगवंतांच्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात का?” “नाही महाली, या समाधीभावनांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळत नाहीत. महाली, इतरही असे धर्म आहेत जे याहून अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.” Catuariyaphalaṃ चार आर्यफळे 373. ‘‘Katame pana te, bhante, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū bhagavati brahmacariyaṃ carantī’’ti? ‘‘Idha, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. ३७३. “भंते, ते कोणते धर्म आहेत जे अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू भगवंतांच्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात?” “महाली, इथे भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ‘सोतापन्न’ होतो; तो अपायांमध्ये न पडणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा होतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.” ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. “पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे ‘सकदागामी’ होतो; तो या लोकात केवळ एकदाच यायचा असून दुःखाचा अंत करतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.” ‘‘Puna caparaṃ, mahāli, bhikkhu pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī, anāvattidhammo tasmā lokā. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. “पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ‘ओपपातिक’ होतो; तो तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो आणि त्या लोकातून पुन्हा न परतणारा होतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.” ‘‘Puna [Pg.149] caparaṃ, mahāli, bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayampi kho, mahāli, dhammo uttaritaro ca paṇītataro ca, yassa sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ caranti. Ime kho te, mahāli, dhammā uttaritarā ca paṇītatarā ca, yesaṃ sacchikiriyāhetu bhikkhū mayi brahmacariyaṃ carantī’’ti. “पुन्हा आणखी, महाली, भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने जाणून, साक्षात करून आणि ती प्राप्त करून विहरतो. महाली, हासुद्धा तो धर्म आहे जो अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहे, ज्याच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात. महाली, हेच ते धर्म आहेत जे अधिक श्रेष्ठ आणि अधिक प्रणीत आहेत, ज्यांच्या साक्षात्कारासाठी भिक्खू माझ्या सान्निध्यात ब्रह्मचर्य पाळतात.” Ariyaaṭṭhaṅgikamaggo आर्य अष्टांगिक मार्ग 374. ‘‘Atthi pana, bhante, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, mahāli, maggo atthi paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti. ३७४. “भंते, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी काही मार्ग आहे का, काही प्रतिपदा आहे का?” “होय महाली, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी मार्ग आहे, प्रतिपदा आहे.” 375. ‘‘Katamo pana, bhante, maggo katamā paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, mahāli, maggo ayaṃ paṭipadā etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya. ३७५. “भंते, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी कोणता मार्ग आहे, कोणती प्रतिपदा आहे?” “हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की – सम्यक दृष्टी, सम्यक संकल्प, सम्यक वाचा, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक सती आणि सम्यक समाधी. महाली, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती प्रतिपदा आहे, या धर्मांच्या साक्षात्कारासाठी.” Dvepabbajitavatthu दोन प्रव्रजितांची कथा 376. ‘‘Ekamidāhaṃ, mahāli, samayaṃ kosambiyaṃ viharāmi ghositārāme. Atha kho dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu. Upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā maṃ etadavocuṃ – ‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti? ३७६. “महाली, एके काळी मी कोसंबी येथे घोसितारामात विहरत होतो. तेव्हा मुंडिय नावाचा परिव्राजक आणि दारुपत्तिकचा शिष्य जालीय नावाचा परिव्राजक, हे दोन प्रव्रजित मी जेथे होतो तेथे आले. आल्यानंतर त्यांनी माझ्याशी कुशल-मंगल विचारपूस केली. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी मला विचारले – ‘आवुसो गोतम, जो जीव आहे तेच शरीर आहे की जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे?’” 377. ‘‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha bhāsissāmī’’ti. ‘Evamāvuso’ti kho te dve pabbajitā mama paccassosuṃ. Ahaṃ etadavocaṃ – idhāvuso tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā [Pg.150] ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. ३७७. 'तर मग, मित्रांनो, ऐका, नीट मनन करा, मी सांगेन.' 'होय, मित्रा,' असे म्हणून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी मला प्रतिसाद दिला. मी त्यांना असे म्हणालो – 'मित्रांनो, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). मित्रांनो, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो... आणि प्रथम ध्यान प्राप्त करून विहरतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान प्राप्त करून विहरतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो, वळवतो... मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'होय, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही... 'आता या अस्तित्वासाठी काही उरले नाही' (नापरं इत्थत्तायाति) असे जाणतो. मित्रांनो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होईल का?' 'नाही, मित्रा, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणणे योग्य होणार नाही.' 'परंतु मित्रांनो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो, तरीही मी 'तोच जीव आणि तेच शरीर' किंवा 'जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे' असे म्हणत नाही.' भगवान असे म्हणाले. ओट्ठद्ध लिच्छवीने प्रसन्न चित्ताने भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले. Mahālisuttaṃ niṭṭhitaṃ chaṭṭhaṃ. सहावे महालि सुत्त समाप्त झाले. 7. Jāliyasuttaṃ ७. जालीय सुत्त Dvepabbajitavatthu दोन प्रव्रजितांची कथा 378. Evaṃ [Pg.151] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Tena kho pana samayena dve pabbajitā – muṇḍiyo ca paribbājako jāliyo ca dārupattikantevāsī yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho te dve pabbajitā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘kiṃ nu kho, āvuso gotama, taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, udāhu aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti? मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसंबी येथील घोसितारामात विहरत होते. त्या वेळी मुंडिय परिव्राजक आणि दारुपत्तिकचा (लाकडी पात्राचा वापर करणाऱ्याचा) शिष्य जालीय हे दोन प्रव्रजित जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहिलेल्या त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी भगवंतांना विचारले – 'मित्र गोतम, काय तोच जीव आणि तेच शरीर आहे, की जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे?' 379. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te dve pabbajitā bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘idhāvuso, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, āvuso, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ, tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ [Pg.152] abhinīharati abhininnāmeti…pe… yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā…pe…. ३७९. “तर मग, आवुसो (मित्रांनो), ऐका, नीट मनन करा; मी बोलेन.” “तसेच आवुसो,” असे म्हणून त्या दोन्ही प्रव्रजितांनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – “इथे आवुसो, जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). अशा प्रकारे, आवुसो, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिले ध्यान प्राप्त करून विहरतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो... आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही...” 380. …Pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yo kho, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti? Yo so, āvuso, bhikkhu evaṃ jānāti evaṃ passati, na kallaṃ tassetaṃ vacanāya – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vāti. Ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi evaṃ passāmi. Atha ca panāhaṃ na vadāmi – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te dve pabbajitā bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. ३८०. ...‘या अस्तित्वापलीकडे (पुनर्जन्मासाठी) काही उरलेले नाही’ असे तो जाणतो. आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होईल का?” “आवुसो, जो भिक्खू असे जाणतो व असे पाहतो, त्याला ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणणे योग्य होणार नाही.” “पण आवुसो, मी हे असे जाणतो आणि असे पाहतो. तरीही मी ‘तोच जीव आणि तेच शरीर’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे’ असे म्हणत नाही.” भगवंतांनी हे सांगितले. ते दोन्ही प्रव्रजित आनंदी झाले आणि त्यांनी भगवंतांच्या भाषणाचे स्वागत केले. Jāliyasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ. सातवे जालीय सुत्त समाप्त झाले. 8. Mahāsīhanādasuttaṃ ८. महासीहनाद सुत्त Acelakassapavatthu अचेलक कस्सपची कथा 381. Evaṃ [Pg.153] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruññāyaṃ viharati kaṇṇakatthale migadāye. Atha kho acelo kassapo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti. Ye te, bho gotama, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, kacci te bhoto gotamassa vuttavādino, na ca bhavantaṃ gotamaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhakkhātukāmā hi mayaṃ bhavantaṃ gotama’’nti. ३८१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान उरुञ्ञा येथील कण्णकत्थल नावाच्या मृगदावात (हरणांच्या वनात) विहरत होते. तेव्हा अचेलक (नग्न तपस्वी) कस्सप जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला अचेलक कस्सप भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, मी असे ऐकले आहे की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात.’ हे गौतम, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात,’ ते आपल्या (गौतमांच्या) विधानांचे अचूक वर्णन करत आहेत का? ते आपल्यावर खोटा आरोप तर करत नाहीत ना? ते आपल्या धर्माला अनुसरूनच उत्तर देत आहेत का? आणि त्यांच्या या विधानामुळे आपल्या कोणत्याही सहधर्मीय वादात किंवा उपवादात निंदेला जागा उरणार नाही ना? कारण आमची आपल्यावर खोटा आरोप करण्याची मुळीच इच्छा नाही.” 382. ‘‘Ye te, kassapa, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosati upavadatī’ti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā abhūtena. Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīviṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. ३८२. “कस्सप, जे लोक असे म्हणतात की – ‘श्रमण गौतम सर्व तपांची निंदा करतात, आणि अत्यंत खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा करतात,’ ते माझ्या विधानांचे अचूक वर्णन करत नाहीत. ते माझ्यावर खोटा आणि असत्य आरोप करत आहेत. कस्सप, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी पाहतो की, खडतर जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. तर कस्सप, मी दिव्य चक्षूंनी असेही पाहतो की, खडतर जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. 383. ‘‘Idhāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannaṃ. Idha panāhaṃ, kassapa, ekaccaṃ tapassiṃ appadukkhavihāriṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannaṃ. Yohaṃ, kassapa, imesaṃ tapassīnaṃ evaṃ āgatiñca gatiñca cutiñca upapattiñca yathābhūtaṃ pajānāmi[Pg.154], sohaṃ kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmi, sabbaṃ vā tapassiṃ lūkhājīviṃ ekaṃsena upakkosissāmi upavadissāmi? ३८३. “कस्सप, मी मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी पाहतो की, कमी क्लेशदायक जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होतो. तर कस्सप, मी दिव्य चक्षूंनी असेही पाहतो की, कमी क्लेशदायक जीवन जगणारा एखादा तपस्वी शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगती आणि स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो. कस्सप, जेव्हा मी या तपस्वींची अशी आगती (येणे), गती (जाणे), च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्ती (पुनर्जन्म) यथाभूत (जशी आहे तशी) जाणतो, तेव्हा मी सर्व तपांची निंदा का करेन, किंवा खडतर जीवन जगणाऱ्या सर्व तपस्वींची पूर्णपणे निर्भत्सना व निंदा का करेन?” 384. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni. Tehipi me saddhiṃ ekaccesu ṭhānesu sameti, ekaccesu ṭhānesu na sameti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayampi taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti. Yaṃ te ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti, mayaṃ taṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti. ३८४. “कस्सप, काही श्रमण-ब्राह्मण असे आहेत जे पंडित, निपुण, परमतांचे खंडन करणारे आणि केसाचे दोन तुकडे करणाऱ्या (अतिसूक्ष्म भेद करणाऱ्या) तिरंदाजासारखे आहेत. ते आपल्या प्रज्ञेने इतरांच्या दृष्टींचे (मतांचे) जणू काही खंडन करत फिरतात. काही बाबतींत माझे मत त्यांच्याशी जुळते, तर काही बाबतींत जुळत नाही. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले' म्हणतात, त्यांना आम्हीही 'चांगले' म्हणतो. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले नाही' म्हणतात, त्यांना आम्हीही 'चांगले नाही' म्हणतो. ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले' म्हणतात, त्यांना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो. आणि ज्या काही गोष्टींना ते 'चांगले नाही' म्हणतात, त्यांना आम्ही 'चांगले' म्हणतो.” ‘‘Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, parepi taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘na sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘sādhū’ti. Yaṃ mayaṃ ekaccaṃ vadema ‘sādhū’ti, pare taṃ ekaccaṃ vadanti ‘na sādhū’ti. “ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले' म्हणतो, त्यांना इतरही 'चांगले' म्हणतात. ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो, त्यांना इतरही 'चांगले नाही' म्हणतात. ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले नाही' म्हणतो, त्यांना इतर 'चांगले' म्हणतात. आणि ज्या काही गोष्टींना आम्ही 'चांगले' म्हणतो, त्यांना इतर 'चांगले नाही' म्हणतात.” Samanuyuñjāpanakathā सखोल चौकशी व विश्लेषणाची चर्चा 385. ‘‘Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – yesu no, āvuso, ṭhānesu na sameti, tiṭṭhantu tāni ṭhānāni. Yesu ṭhānesu sameti, tattha viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ti? ३८५. “मी त्यांच्याकडे जाऊन असे म्हणतो—'मित्रांनो, ज्या गोष्टींवर आपले मतभेद आहेत, त्या गोष्टी आपण बाजूला ठेवू या. ज्या गोष्टींवर आपले एकमत आहे, त्या बाबतीत सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून कोण आचरण करत आहे—श्रमण गोतम की इतर आदरणीय पंथप्रमुख (गणाचार्य)?'” 386. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū [Pg.155] samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ. ३८६. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; श्रमण गोतम या धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून आचरण करतात, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुख केवळ अंशतःच (त्यांचा त्याग करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.” 387. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, samaṇo vā gotamo, pare vā pana bhonto gaṇācariyā’ ti? ३८७. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून कोण आचरण करत आहे—श्रमण गोतम की इतर आदरणीय पंथप्रमुख?'” 388. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ. ३८८. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; श्रमण गोतम या धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून आचरण करतात, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुख केवळ अंशतःच (त्यांचे ग्रहण करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.” 389. ‘‘Aparampi no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti? ३८९. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून कोण आचरण करत आहे—गोतमांचा श्रावकसंघ की इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ?'” 390. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā akusalā akusalasaṅkhātā, sāvajjā sāvajjasaṅkhātā, asevitabbā asevitabbasaṅkhātā, na alamariyā na alamariyasaṅkhātā, kaṇhā kaṇhasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ. ३९०. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म अकुशल आहेत आणि अकुशल मानले गेले आहेत, सदोष आहेत आणि सदोष मानले गेले आहेत, आचरणात न आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात न आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना अयोग्य आहेत आणि आर्यांना अयोग्य मानले गेले आहेत, कृष्ण आहेत आणि कृष्ण मानले गेले आहेत; गोतमांचा श्रावकसंघ या धर्मांचा पूर्णपणे त्याग करून आचरण करतो, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ केवळ अंशतःच (त्यांचा त्याग करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.” 391. ‘‘Aparampi [Pg.156] no, kassapa, viññū samanuyuñjantaṃ samanugāhantaṃ samanubhāsantaṃ satthārā vā satthāraṃ saṅghena vā saṅghaṃ. ‘Ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Ko ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, gotamasāvakasaṅgho vā, pare vā pana bhonto gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti? ३९१. “शिवाय, कस्सप, सुज्ञ लोकांनी शिक्षकांशी शिक्षकांची किंवा संघाशी संघाची तुलना करून, सखोल चौकशी करावी, पडताळणी करावी आणि चर्चा करावी की—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; अशा धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून कोण आचरण करत आहे—गोतमांचा श्रावकसंघ की इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ?'” 392. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā evaṃ vadeyyuṃ – ‘ye imesaṃ bhavataṃ dhammā kusalā kusalasaṅkhātā, anavajjā anavajjasaṅkhātā, sevitabbā sevitabbasaṅkhātā, alamariyā alamariyasaṅkhātā, sukkā sukkasaṅkhātā. Gotamasāvakasaṅgho ime dhamme anavasesaṃ samādāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyasāvakasaṅghā’ti. Itiha, kassapa, viññū samanuyuñjantā samanugāhantā samanubhāsantā amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyuṃ. ३९२. “कस्सप, अशी शक्यता नक्कीच आहे की, सुज्ञ लोकांनी सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा केल्यावर ते असे म्हणतील—'या आदरणीय व्यक्तींच्या शिकवणीत जे धर्म कुशल आहेत आणि कुशल मानले गेले आहेत, निर्दोष आहेत आणि निर्दोष मानले गेले आहेत, आचरणात आणण्याजोगे आहेत आणि आचरणात आणण्याजोगे मानले गेले आहेत, आर्यांना योग्य आहेत आणि आर्यांना योग्य मानले गेले आहेत, शुक्ल आहेत आणि शुक्ल मानले गेले आहेत; गोतमांचा श्रावकसंघ या धर्मांचे पूर्णपणे ग्रहण करून आचरण करतो, तर इतर आदरणीय पंथप्रमुखांचे श्रावकसंघ केवळ अंशतःच (त्यांचे ग्रहण करतात).' अशा प्रकारे, कस्सप, सुज्ञ लोक सखोल चौकशी, पडताळणी आणि चर्चा करताना प्रामुख्याने आमचीच प्रशंसा करतील.” Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo आर्य अष्टांगिक मार्ग 393. ‘‘Atthi, kassapa, maggo atthi paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti. Katamo ca, kassapa, maggo, katamā ca paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati – ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’ti? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, kassapa, maggo, ayaṃ paṭipadā, yathāpaṭipanno sāmaṃyeva ñassati sāmaṃ dakkhati ‘samaṇova gotamo kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī’’’ti. ३९३. हे कस्सप, असा मार्ग आहे, अशी आचरणपद्धती आहे, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत.' आणि हे कस्सप, तो मार्ग कोणता आणि ती आचरणपद्धती कोणती, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत'? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. तो याप्रमाणे – सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् सती आणि सम्यक् समाधी. हे कस्सप, हाच तो मार्ग आहे, हीच ती आचरणपद्धती आहे, ज्याचे आचरण केल्याने मनुष्य स्वतःच जाणेल आणि स्वतःच पाहील की – 'श्रमण गोतम हे योग्य वेळी बोलणारे, सत्य बोलणारे, अर्थपूर्ण बोलणारे, धम्माला धरून बोलणारे आणि विनयाला धरून बोलणारे आहेत.' Tapopakkamakathā तपोपक्कमकथा (तपश्चर्येच्या विविध पद्धतींचे कथन) 394. Evaṃ [Pg.157] vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano, na ehibhaddantiko, na tiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṃ, na uddissakataṃ, na nimantanaṃ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ, na daṇḍamantaraṃ, na musalamantaraṃ, na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ, na maṃsaṃ, na suraṃ, na merayaṃ, na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. ३९४. असे म्हटले असता, अचेलक कस्सप भगवंतांना म्हणाला – 'हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो अचेलक (नग्न) राहतो, मुक्त आचारी (लोकव्यवहाराचे नियम न पाळणारा) असतो, हात चाटणारा असतो. तो 'या, भन्ते' असे म्हणून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, 'थांबा, भन्ते' असे म्हणून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही. तो स्वतःसाठी आणलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, स्वतःला उद्देशून तयार केलेले अन्न स्वीकारत नाही, आमंत्रण स्वीकारत नाही. तो भांड्याच्या मुखातून काढून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, टोपलीच्या मुखातून काढून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, उंबरठ्याच्या पलीकडून दिलेली, काठीच्या पलीकडून दिलेली, मुसळाच्या पलीकडून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही. दोन जण जेवत असताना (त्यांच्यातील एकाने उठून दिलेली) भिक्षा स्वीकारत नाही, गरोदर स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, बाळाला दूध पाजणाऱ्या स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, पुरुषाच्या जवळ बसलेल्या स्त्रीने दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, सामूहिकरीत्या गोळा केलेल्या अन्नातून दिलेली भिक्षा स्वीकारत नाही, जेथे कुत्रा उभा असेल तेथील भिक्षा स्वीकारत नाही, जेथे माश्या घोंघावत असतील तेथील भिक्षा स्वीकारत नाही. तो मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा (मद्य) पीत नाही, मेरय (दारू) पीत नाही, कोंड्याचे पाणी (तुसोदक) पीत नाही. तो एकाच घराची भिक्षा घेणारा आणि एकाच घासावर जगणारा असतो, किंवा दोन घरांची भिक्षा घेणारा आणि दोन घासांवर जगणारा असतो... किंवा सात घरांची भिक्षा घेणारा आणि सात घासांवर जगणारा असतो. तो एकाच लहान पात्रातील (दत्ती) अन्नावर जगतो, दोन पात्रांतील अन्नावर जगतो... किंवा सात पात्रांतील अन्नावर जगतो. तो दिवसाआड जेवतो, दोन दिवसांआड जेवतो... किंवा सात दिवसांआड जेवतो. अशा प्रकारे, तो पंधरवड्यातून एकदा ठराविक काळाने अन्न ग्रहण करण्याच्या तपश्चर्येचे आचरण करत राहतो.' 395. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. ३९५. हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो केवळ पालेभाज्या खाणारा असतो, किंवा सावा (शामाक) तांदूळ खाणारा असतो, किंवा रानटी तांदूळ (निवार) खाणारा असतो, किंवा चामड्याचे तुकडे खाणारा असतो, किंवा शेवाळ खाणारा असतो, किंवा कोंडा खाणारा असतो, किंवा भाताची पेज (आचाम) पिणारा असतो, किंवा पेंढ (पिण्याक) खाणारा असतो, किंवा गवत खाणारा असतो, किंवा शेण खाणारा असतो. तो जंगलातील कंदमुळे आणि फळे खाऊन जगतो किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगतो. 396. ‘‘Imepi kho, āvuso gotama, tapopakkamā etesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sāmaññasaṅkhātā ca brahmaññasaṅkhātā ca. Sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṃsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhikampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi [Pg.158] hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekapassayikopi hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti. ३९६. हे आवुसो गोतम, काही श्रमण आणि ब्राह्मणांच्या मते श्रमणत्व आणि ब्राह्मणत्व सिद्ध करणाऱ्या तपश्चर्येच्या याही काही पद्धती आहेत. (जसे की) तो तागाचे कपडे परिधान करतो, ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करतो, प्रेतावरील वस्त्रे (शवदुस्स) परिधान करतो, पांसुकुल (कचऱ्यातून गोळा केलेले) कपडे परिधान करतो, झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करतो, हरणाचे चामडे परिधान करतो, हरणाच्या चामड्याचे तुकडे जोडून केलेले वस्त्र परिधान करतो, कुशाच्या गवताचे वस्त्र परिधान करतो, झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र परिधान करतो, लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र परिधान करतो, मानवी केसांची घोंगडी परिधान करतो, घोड्याच्या केसांची घोंगडी परिधान करतो, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र परिधान करतो. तो डोक्याचे केस आणि दाढी उपटणारा असतो आणि केस-दाढी उपटण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो सतत उभा राहणारा (उब्भट्ठक) असतो आणि आसन नाकारणारा असतो. तो उकिडवे बसणारा (उक्कुटिक) असतो आणि उकिडवे बसण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो काट्यांच्या अंथरुणावर निजणारा असतो आणि काट्यांच्या अंथरुणावर झोपतो, लाकडाच्या फळीवर झोपतो, उघड्या जमिनीवर झोपतो. तो एकाच कुशीवर झोपतो, अंगावर धूळ आणि मळ धारण करतो (रजो जल्ल धरतो). तो उघड्या आकाशाखाली राहणारा असतो, मिळेल त्या आसनावर बसणारा असतो. तो विष्ठा खाणारा असतो आणि विष्ठा खाण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो पाणी न पिणारा असतो आणि पाणी न पिण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असतो. तो संध्याकाळपर्यंत दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या (उदकोरोहन) तपश्चर्येत मग्न राहतो. Tapopakkamaniratthakathā तपोपक्कमानिरर्थकथा (तपश्चर्येच्या निरर्थकतेविषयीचे कथन) 397. ‘‘Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. ३९७. हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य अचेलक (नग्न) राहत असला, मुक्त आचारी असला, हात चाटणारा असला... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदा ठराविक काळाने अन्न ग्रहण करण्याच्या तपश्चर्येचे आचरण करत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते. ‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य केवळ पालेभाज्या खाणारा असला, सावा तांदूळ खाणारा असला... आणि जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाऊन जगत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते. ‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Tassa cāyaṃ sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā. Atha kho so ārakāva sāmaññā ārakāva brahmaññā[Pg.159]. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti. हे कस्सप, जरी एखादा मनुष्य तागाचे कपडे परिधान करत असला, ताग आणि इतर धागे मिश्रित कपडे परिधान करत असला... आणि दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहत असला, परंतु जर त्याची ही शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा विकसित झालेली नसेल, त्याने ती साक्षात केलेली नसेल, तर तो श्रमणत्वापासून खूप दूर आहे आणि ब्राह्मणत्वापासूनही खूप दूर आहे. परंतु, हे कस्सप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कस्सप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते. 398. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ, bho gotama, sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’’nti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. ३९८. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाला— “हे गौतम, श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे.” “कश्यपा, जगात ही एक सामान्य समजूत आहे की, ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे.’ कश्यपा, जर कोणी अचेलक (नग्न) राहत असेल, मुक्त आचारी असेल, हात चाटणारा असेल... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते. ‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ acelako homi, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharāmī’ti. “कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी अचेलक होतो, मुक्त आचारी होतो, हात चाटणारा होतो... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’ ‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. “परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, जे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.” ‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti, sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. “कश्यपा, जर कोणी केवळ पालेभाज्या खाणारा असेल, सावा खाणारा असेल... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा असेल किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते. ‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sākabhakkho vā homi, sāmākabhakkho vā…pe… vanamūlaphalāhāro yāpemi pavattaphalabhojī’ti. “कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी केवळ पालेभाज्या खाणारा होतो, किंवा सावा खाणारा होतो... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगतो किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा होतो.’ ‘‘Yasmā [Pg.160] ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. “परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, जे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.” ‘‘Sāṇāni cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā abhavissa brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. “कश्यपा, जर कोणी तागाचे वस्त्र परिधान करत असेल, ताग आणि इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करत असेल... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरून स्नान करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते. ‘‘Sakkā ca panetaṃ abhavissa kātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘handāhaṃ sāṇānipi dhāremi, masāṇānipi dhāremi…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharāmī’ti. “कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे करू शकली असती की— ‘चला, मी तागाचे वस्त्र परिधान करतो, मिश्रित वस्त्र परिधान करतो... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात उतरून स्नान करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’ ‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena sāmaññaṃ vā hoti brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dukkaraṃ sāmaññaṃ dukkaraṃ brahmañña’nti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti. “परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, जे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमणत्व कठीण आहे, ब्राह्मणत्व कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.” 399. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dujjāno, bho gotama, samaṇo, dujjāno brāhmaṇo’’ti. ‘‘Pakati kho esā, kassapa, lokasmiṃ ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Acelako cepi, kassapa, hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa [Pg.161] brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. ३९९. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाला— “हे गौतम, श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.” “कश्यपा, जगात ही एक सामान्य समजूत आहे की, ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.’ कश्यपा, जर कोणी अचेलक (नग्न) राहत असेल, मुक्त आचारी असेल, हात चाटणारा असेल... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगत असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते. ‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ acelako hoti, muttācāro, hatthāpalekhano…pe… iti evarūpaṃ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharatī’ti. “कारण एखादा गृहपती, गृहपतीचा मुलगा किंवा अगदी पाणी भरणारी दासीसुद्धा हे ओळखू शकली असती की— ‘हा मनुष्य अचेलक (नग्न) आहे, मुक्त आचारी आहे, हात चाटणारा आहे... आणि अशा प्रकारे पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत जगतो.’ ‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. “परंतु कश्यपा, ज्याअर्थी या मर्यादेपेक्षा आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गापेक्षा अगदी वेगळेच असे श्रमणत्व किंवा ब्राह्मणत्व आहे, ज्यामुळे श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे खरोखरच कठीण आणि अत्यंत कठीण आहे; म्हणूनच ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य आहे. कश्यपा, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित) अशा मैत्रीभावाची (मैत्रीचित्ताची) भावना करतो आणि आसवांच्या (विकारांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि त्यात प्रस्थापित होऊन विहरतो; कश्यपा, अशा भिक्खूला ‘श्रमण’ असेही म्हटले जाते आणि ‘ब्राह्मण’ असेही म्हटले जाते.” ‘‘Sākabhakkho cepi, kassapa, hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. “कश्यपा, जर कोणी केवळ पालेभाज्या खाणारा असेल, सावा खाणारा असेल... जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगणारा असेल किंवा स्वतःहून गळून पडलेली फळे खाणारा असेल; तर कश्यपा, केवळ एवढ्याच मर्यादेने आणि अशा तपश्चर्येच्या मार्गाने जर श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर ‘श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे’ असे म्हणणे योग्य झाले नसते.” ‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho…pe… vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī’ti. शिवाय, एखाद्या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने, अगदी शेवटी पाणी वाहणाऱ्या दासीने (कुंभदासीने) सुद्धा हे सहज जाणले असते की— 'हा मनुष्य केवळ पालेभाज्या खातो किंवा सावा (धान्य) खातो... किंवा जंगलातील कंदमुळे व फळे खाऊन जगतो, स्वतःहून गळून पडलेली फळे खातो.' ‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipi. परंतु, हे कश्यप, ज्याअर्थी या केवळ बाह्य आचरणाव्यतिरिक्त आणि या तपश्चर्येच्या मार्गाव्यतिरिक्त इतर गोष्टींमुळेच एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण असते, म्हणूनच असे म्हणणे योग्य आहे की— 'श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.' हे कश्यप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कश्यप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते. ‘‘Sāṇāni [Pg.162] cepi, kassapa, dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Imāya ca, kassapa, mattāya iminā tapopakkamena samaṇo vā abhavissa brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. हे कश्यप, जर कोणी तागाचे वस्त्र परिधान करत असेल, किंवा ताग व इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करत असेल... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहत असेल; आणि हे कश्यप, जर केवळ या बाह्य आचरणाने किंवा या तपश्चर्येनेच एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण झाले असते, तर असे म्हणणे योग्य झाले नसते की— 'श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.' ‘‘Sakkā ca paneso abhavissa ñātuṃ gahapatinā vā gahapatiputtena vā antamaso kumbhadāsiyāpi – ‘ayaṃ sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti…pe… sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’ti. कारण एखाद्या गृहपतीने किंवा गृहपतीच्या पुत्राने, अगदी शेवटी पाणी वाहणाऱ्या दासीने सुद्धा हे सहज जाणले असते की— 'हा मनुष्य तागाचे वस्त्र परिधान करतो, किंवा ताग व इतर धागे मिश्रित वस्त्र परिधान करतो... किंवा दिवसातून तीन वेळा पाण्यात स्नान करण्याच्या तपश्चर्येत मग्न राहतो.' ‘‘Yasmā ca kho, kassapa, aññatreva imāya mattāya aññatra iminā tapopakkamena samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā dujjāno sudujjāno, tasmā etaṃ kallaṃ vacanāya – ‘dujjāno samaṇo dujjāno brāhmaṇo’ti. Yato kho, kassapa, bhikkhu averaṃ abyāpajjaṃ mettacittaṃ bhāveti, āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, kassapa, bhikkhu samaṇo itipi brāhmaṇo itipī’’ti. परंतु, हे कश्यप, ज्याअर्थी या केवळ बाह्य आचरणाव्यतिरिक्त आणि या तपश्चर्येच्या मार्गाव्यतिरिक्त इतर गोष्टींमुळेच एखादा श्रमण किंवा ब्राह्मण ओळखणे कठीण आणि अत्यंत कठीण असते, म्हणूनच असे म्हणणे योग्य आहे की— 'श्रमण ओळखणे कठीण आहे, ब्राह्मण ओळखणे कठीण आहे.' हे कश्यप, जेव्हा एखादा भिक्खू वैररहित, व्यापादरहित अशा मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करतो आणि आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो; हे कश्यप, अशा भिक्खूला 'श्रमण' असेही म्हटले जाते आणि 'ब्राह्मण' असेही म्हटले जाते. Sīlasamādhipaññāsampadā शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांची संपन्नता 400. Evaṃ vutte, acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamā pana sā, bho gotama, sīlasampadā, katamā cittasampadā, katamā paññāsampadā’’ti? ‘‘Idha, kassapa, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-193 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ) bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvo sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho. ४००. असे म्हटले असता, अचेलक कश्यप भगवंतांना म्हणाले— 'हे गौतम, ती शीलसंपदा कोणती आहे? ती चित्तसंपदा कोणती आहे? आणि ती प्रज्ञासंपदा कोणती आहे?' 'हे कश्यप, या जगात तथागतांचा जन्म होतो, जे अर्हत, सम्यक संबुद्ध आहेत... (परिच्छेद १९० ते १९३ प्रमाणे सविस्तर समजावे) ते लहान दोषांमध्येही भय पाहणारे असून, स्वीकारलेल्या शिक्षापदांचे पालन करतात; कुशल कायिक व वाचिक कर्मांनी युक्त, शुद्ध आजीविका असणारे, शीलसंपन्न, इंद्रियांवर ताबा ठेवणारे, स्मृती व संप्रजन्य यांनी युक्त आणि संतुष्ट असतात.' 401. ‘‘Kathañca, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, kassapa, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Idampissa hoti sīlasampadāya …pe… (yathā 194 yāva 210 anucchedesu) ४०१. 'आणि हे कश्यप, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? हे कश्यप, या शासनात भिक्खू प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. त्याने दंड टाकून दिला आहे, शस्त्र टाकून दिले आहे; तो लज्जाशील, दयाळू असून सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी विहरतो. हीच त्याची शीलसंपदा होय... (परिच्छेद १९४ ते २१० प्रमाणे).' ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti[Pg.163]. Seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… (yathā 211 anucchede) osadhīnaṃ patimokkho iti vā iti, evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasampadāya. 'किंवा, जसे काही पूजनीय श्रमण व ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या तिरश्चानविद्येने आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात; जसे की— शांतीकर्म करणे, नवस बोलणे... औषधोपचार करणे इत्यादी; अशा प्रकारच्या तिरश्चानविद्येपासून व मिथ्या आजीविकेपासून तो भिक्खू अलिप्त राहतो. हीसुद्धा त्याची शीलसंपदा होय.' ‘‘Sa kho so, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, kassapa, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, kassapa, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, kassapa, bhikkhu sīlasampanno hoti. Ayaṃ kho, kassapa, sīlasampadā…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti cittasampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, cittasampadā. 'हे कश्यप, अशा प्रकारे शीलसंपन्न असलेला तो भिक्खू आपल्या शीलसंवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भय पाहत नाही. हे कश्यप, ज्याप्रमाणे राज्याभिषेक झालेला, शत्रूंचा पराभव केलेला क्षत्रिय राजा शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही भयाला पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, हे कश्यप, शीलसंपन्न असलेला भिक्खू शीलसंवरपणामुळे कोणत्याही भयाला पाहत नाही. या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन तो स्वतःच्या अंतःकरणात निष्पाप सुखाचा अनुभव घेतो. अशा प्रकारे, हे कश्यप, भिक्खू शीलसंपन्न होतो. हीच, हे कश्यप, शीलसंपदा होय... तो प्रथम ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हीसुद्धा त्याची चित्तसंपदा होय... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. हीसुद्धा त्याची चित्तसंपदा होय. हीच, हे कश्यप, चित्तसंपदा होय.' ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampissa hoti paññāsampadāya. Ayaṃ kho, kassapa, paññāsampadā. 'अशा प्रकारे चित्त एकाग्र झाले असता... तो ज्ञानदर्शनासाठी चित्त प्रवृत्त करतो, तिकडे वळवतो... हीसुद्धा त्याची प्रज्ञासंपदा होय... 'आता या अस्तित्वापलीकडे इतर काही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो... हीसुद्धा त्याची प्रज्ञासंपदा होय. हीच, हे कश्यप, प्रज्ञासंपदा होय.' ‘‘Imāya ca, kassapa, sīlasampadāya cittasampadāya paññāsampadāya aññā sīlasampadā cittasampadā paññāsampadā uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi. 'आणि हे कश्यप, या शीलसंपदा, चित्तसंपदा आणि प्रज्ञासंपदा यांच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उदात्त अशी दुसरी कोणतीही शीलसंपदा, चित्तसंपदा किंवा प्रज्ञासंपदा अस्तित्वात नाही.' Sīhanādakathā सिंहनाद कथा 402. ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā sīlavādā. Te anekapariyāyena sīlassa vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyaṃ paramaṃ sīlaṃ, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhisīlaṃ. ४०२. 'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे शीलाचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे शीलाची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जे काही आर्य व परम शील आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिशीलाच्या बाबतीत.' ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchāvādā. Te anekapariyāyena tapojigucchāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā [Pg.164] tapojigucchā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhijegucchaṃ. 'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे तपश्चर्या व पापांची घृणा यांचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे या तपाची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जे काही आर्य व परम तप आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिजोगुच्छच्या बाबतीत.' ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā paññāvādā. Te anekapariyāyena paññāya vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā paññā, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhipaññaṃ. 'हे कश्यप, काही श्रमण व ब्राह्मण असे आहेत जे प्रज्ञेचे प्रतिपादन करतात. ते अनेक प्रकारे प्रज्ञेची प्रशंसा करतात. परंतु, हे कश्यप, जी काही आर्य व परम प्रज्ञा आहे, त्या बाबतीत मला माझ्या तोडीचा कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ असण्याची तर गोष्टच दूर! उलट, मी स्वतःच त्या बाबतीत सर्वश्रेष्ठ आहे, म्हणजेच अधिप्रज्ञेच्या बाबतीत.' ‘‘Santi, kassapa, eke samaṇabrāhmaṇā vimuttivādā. Te anekapariyāyena vimuttiyā vaṇṇaṃ bhāsanti. Yāvatā, kassapa, ariyā paramā vimutti, nāhaṃ tattha attano samasamaṃ samanupassāmi, kuto bhiyyo! Atha kho ahameva tattha bhiyyo, yadidaṃ adhivimutti. हे कस्सप, काही असे श्रमण आणि ब्राह्मण आहेत जे विमुक्तीचे प्रतिपादन करणारे (विमुत्तिवादी) आहेत. ते अनेक प्रकारे विमुक्तीची प्रशंसा करतात. हे कस्सप, जिथपर्यंत आर्य आणि परम विमुक्तीचा संबंध आहे, तिथे मला माझ्या समान कोणीही दिसत नाही, मग माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कुठून असणार! उलट, या अति-विमुक्तीच्या (अधिविमुत्ति) बाबतीत मीच सर्वश्रेष्ठ आहे. 403. ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadati, no parisāsū’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadatī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā. ४०३. हे कस्सप, अशी शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनाद तर करतात, परंतु तो केवळ निर्जन ठिकाणीच करतात, सभांमध्ये (परिषदांमध्ये) नाही.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात आणि सभांमध्येही करतात.' ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, no ca kho visārado nadatī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadatī’’ti evamassu, kassapa, vacanīyā. हे कस्सप, अशीही शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात आणि सभांमध्येही करतात, परंतु ते आत्मविश्वासाने (विशारद होऊन) करत नाहीत.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात आणि आत्मविश्वासाने (विशारद होऊन) करतात.' ‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, kassapa, vijjati, yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, no ca kho naṃ pañhaṃ pucchanti…pe… pañhañca naṃ pucchanti; no ca kho nesaṃ pañhaṃ puṭṭho byākaroti…pe… pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti; no ca kho pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti…pe… pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti; no ca kho sotabbaṃ maññanti…pe… sotabbañcassa maññanti; no ca kho sutvā pasīdanti…pe… sutvā cassa pasīdanti[Pg.165]; no ca kho pasannākāraṃ karonti…pe… pasannākārañca karonti; no ca kho tathattāya paṭipajjanti…pe… tathattāya ca paṭipajjanti; no ca kho paṭipannā ārādhentī’ti. Te – ‘mā heva’ntissu vacanīyā. ‘Sīhanādañca samaṇo gotamo nadati, parisāsu ca nadati, visārado ca nadati, pañhañca naṃ pucchanti, pañhañca nesaṃ puṭṭho byākaroti, pañhassa ca veyyākaraṇena cittaṃ ārādheti, sotabbañcassa maññanti, sutvā cassa pasīdanti, pasannākārañca karonti, tathattāya ca paṭipajjanti, paṭipannā ca ārādhentī’ti evamassu, kassapa, vacanīyā. हे कस्सप, अशीही शक्यता आहे की अन्य पंथांचे परिव्राजक असे म्हणतील – 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात, आत्मविश्वासानेही करतात, परंतु लोक त्यांना प्रश्न विचारत नाहीत... लोक त्यांना प्रश्न विचारतात, पण ते विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देत नाहीत... ते विचारलेल्या प्रश्नांचे उत्तर देतात, पण उत्तराने लोकांचे मन संतुष्ट करत नाहीत... लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानत नाहीत... लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानतात, पण ऐकून प्रसन्न होत नाहीत... ऐकून प्रसन्न होतात, पण प्रसन्नतेचे लक्षण (आदर/पूजा) दाखवत नाहीत... प्रसन्नतेचे लक्षण दाखवतात, पण त्यानुसार आचरण करत नाहीत... त्यानुसार आचरण करतात, पण आचरण करणारे त्यांच्या मनाला संतुष्ट करत नाहीत.' त्यांना असे सांगावे की, 'असे म्हणू नका.' हे कस्सप, त्यांना असे सांगितले पाहिजे की, 'श्रमण गोतम सिंहनादही करतात, सभांमध्येही करतात, आत्मविश्वासानेही करतात, लोक त्यांना प्रश्नही विचारतात, विचारलेल्या प्रश्नांचे ते उत्तरही देतात, उत्तराने लोकांचे मन संतुष्टही करतात, लोक त्यांचे बोलणे ऐकण्यासारखे मानतात, ऐकून प्रसन्नही होतात, प्रसन्नतेचे लक्षणही दाखवतात, त्यानुसार आचरणही करतात आणि आचरण करणारे त्यांच्या मनाला संतुष्टही करतात.' Titthiyaparivāsakathā अन्य पंथांतील लोकांसाठीच्या परिव्रासाची (प्रवेशपूर्व काळाची) कथा 404. ‘‘Ekamidāhaṃ, kassapa, samayaṃ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate. Tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma adhijegucche pañhaṃ apucchi. Tassāhaṃ adhijegucche pañhaṃ puṭṭho byākāsiṃ. Byākate ca pana me attamano ahosi paraṃ viya mattāyā’’ti. ‘‘Ko hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assa paraṃ viya mattāya? Ahampi hi, bhante, bhagavato dhammaṃ sutvā attamano paraṃ viya mattāya. Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ४०४. हे कस्सप, एकदा मी राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होतो. तिथे निग्रोध नावाच्या एका तपस्वी ब्रह्मचाऱ्याने मला अति-जुगुप्सा (अधिजेगुच्छ - तीव्र तपश्चर्या) याविषयी प्रश्न विचारला. त्याने विचारलेल्या प्रश्नाचे मी उत्तर दिले. माझ्या उत्तराने तो अत्यंत संतुष्ट व आनंदित झाला. भंते, भगवंतांचा धम्म ऐकून कोण बरं अत्यंत आनंदित होणार नाही? भंते, मीसुद्धा भगवंतांचा धम्म ऐकून अत्यंत आनंदित झालो आहे. अतिशय सुंदर, भंते! अतिशय सुंदर, भंते! जसे एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भंते, मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भंते, मला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी. 405. ‘‘Yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, so cattāro māse parivasati, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditā’’ti. ‘‘Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhanti pabbajjaṃ, ākaṅkhanti upasampadaṃ, cattāro māse parivasanti, catunnaṃ māsānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti, upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṃ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṃ vassānaṃ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu, upasampādentu bhikkhubhāvāyā’’ti. ४०५. हे कस्सप, जो कोणी पूर्वी अन्य पंथाचा राहिला असेल आणि या धम्म-विनयात प्रवज्जा व उपसंपदा मिळवू इच्छित असेल, त्याला चार महिने परिव्रास (परिविक्षा काळ) करावा लागतो. चार महिन्यांनंतर, भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर ते त्याला भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा देतात. परंतु, या बाबतीत माझ्याद्वारे व्यक्ती-व्यक्तीमधील भेद (पात्रता) ओळखला जातो. भंते, जर पूर्वी अन्य पंथाचे राहिलेले लोक या धम्म-विनयात प्रवज्जा व उपसंपदा मिळवू इच्छित असतील, तर ते चार महिने परिव्रास करतात आणि चार महिन्यांनंतर भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर ते त्यांना भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा देतात. मी तर चार वर्षे परिव्रास करीन! चार वर्षांनंतर भिक्खूंचे मन संतुष्ट झाले तर त्यांनी मला भिक्खूभावासाठी प्रवज्जा व उपसंपदा द्यावी. Alattha [Pg.166] kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā kassapo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosīti. अशा प्रकारे अचेलक (दिगंबर) कस्सप यांनी भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळवली, उपसंपदा मिळवली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच आयुष्यमान कस्सप एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवज्जेचा स्वीकार करतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम फळ (अर्हतपद) त्यांनी लवकरच याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्राप्त केले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' – असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान कस्सप अर्हतांपैकी एक झाले. Mahāsīhanādasuttaṃ niṭṭhitaṃ aṭṭhamaṃ. आठवे महासीहनाद सुत्त समाप्त झाले. 9. Poṭṭhapādasuttaṃ ९. पोठ्ठपाद सुत्त Poṭṭhapādaparibbājakavatthu पोठ्ठपाद परिव्राजकाची कथा 406. Evaṃ [Pg.167] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ tiṃsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. ४०६. मी असे ऐकले आहे – एका समयी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी पोठ्ठपाद परिव्राजक हा विविध मतांच्या वादविवादासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेल्या, मल्लिका राणीच्या 'एकशालक' आरामात सुमारे तीनशे परिव्राजकांच्या मोठ्या समुदायासोबत राहत होता. त्यानंतर भगवान सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी प्रविष्ट झाले. 407. Atha kho bhagavato etadahosi – ‘‘atippago kho tāva sāvatthiyaṃ piṇḍāya carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo, yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo tenupasaṅkami. ४०७. त्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी जाण्यास अजून खूप घाईची वेळ आहे. मग मी जिथे विविध मतांच्या वादविवादाचा, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेला, मल्लिका राणीचा एकशालक आराम आहे, आणि जिथे पोठ्ठपाद परिव्राजक आहे, तिथे का जाऊ नये?' त्यानंतर भगवान जिथे विविध मतांच्या वादविवादाचा, तिंदुक वृक्षांच्या रांगेने वेढलेला, मल्लिका राणीचा एकशालक आराम होता, तिथे गेले. 408. Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṃ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā. Seyyathidaṃ – rājakathaṃ corakathaṃ mahāmattakathaṃ senākathaṃ bhayakathaṃ yuddhakathaṃ annakathaṃ pānakathaṃ vatthakathaṃ sayanakathaṃ mālākathaṃ gandhakathaṃ ñātikathaṃ yānakathaṃ gāmakathaṃ nigamakathaṃ nagarakathaṃ janapadakathaṃ itthikathaṃ sūrakathaṃ visikhākathaṃ kumbhaṭṭhānakathaṃ pubbapetakathaṃ nānattakathaṃ lokakkhāyikaṃ samuddakkhāyikaṃ itibhavābhavakathaṃ iti vā. ४०८. त्या वेळी पोट्ठपाद परिव्राजक मोठ्या परिव्राजक समुदायासोबत बसला होता, जो समुदाय गोंगाट करणारा, मोठा आवाज व कोलाहल करणारा आणि विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी (तिरच्छानकथा) बोलणारा होता. जसे की – राजांविषयीच्या गोष्टी, चोरांविषयीच्या गोष्टी, महामात्रांविषयीच्या (मंत्र्यांविषयीच्या) गोष्टी, सैन्याविषयीच्या गोष्टी, भयाविषयीच्या गोष्टी, युद्धाविषयीच्या गोष्टी, अन्नाविषयीच्या गोष्टी, पेयांविषयीच्या गोष्टी, वस्त्रांविषयीच्या गोष्टी, शय्येविषयीच्या गोष्टी, माळांविषयीच्या गोष्टी, गंधांविषयीच्या गोष्टी, नातेवाइकांविषयीच्या गोष्टी, वाहनांविषयीच्या गोष्टी, गावांविषयीच्या गोष्टी, निगमांविषयीच्या (कसब्याविषयीच्या) गोष्टी, नगरांविषयीच्या गोष्टी, जनपदांविषयीच्या (देशांविषयीच्या) गोष्टी, स्त्रियांविषयीच्या गोष्टी, शूरवीरांविषयीच्या गोष्टी, गल्लीबोळांविषयीच्या गोष्टी, पाणवठ्याविषयीच्या गोष्टी, पूर्वजांविषयीच्या (मृतांविषयीच्या) गोष्टी, विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी, जगाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गोष्टी, समुद्राविषयीच्या गोष्टी आणि अस्तित्त्व व अनस्तित्त्व (इतिभवाभव) यांविषयीच्या गोष्टी. 409. Addasā kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ; disvāna sakaṃ parisaṃ saṇṭhapesi – ‘‘appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha. Ayaṃ samaṇo gotamo āgacchati. Appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī. Appeva nāma appasaddaṃ parisaṃ viditvā upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā’’ti. Evaṃ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṃ. ४०९. पोट्ठपाद परिव्राजकाने भगवंतांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने आपल्या समुदायाला शांत केले – “महाशयांनो, शांत व्हा! महाशयांनो, गोंगाट करू नका. हे श्रमण गौतम येत आहेत. ते आयुष्यमान शांततेचे चाहते आहेत आणि शांततेची प्रशंसा करणारे आहेत. कदाचित हा समुदाय शांत आहे असे पाहून ते येथे येणे योग्य समजतील.” असे म्हटल्यावर ते परिव्राजक शांत झाले. 410. Atha [Pg.168] kho bhagavā yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etu kho, bhante, bhagavā. Svāgataṃ, bhante, bhagavato. Cirassaṃ kho, bhante, bhagavā imaṃ pariyāyamakāsi, yadidaṃ idhāgamanāya. Nisīdatu, bhante, bhagavā, idaṃ āsanaṃ paññatta’’nti. ४१०. त्यानंतर भगवान जेथे पोट्ठपाद परिव्राजक होता, तेथे गेले. तेव्हा पोट्ठपाद परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “यावे, भंते, भगवंतांचे स्वागत असो! भंते, खूप दिवसांनी भगवंतांनी येथे येण्याची कृपा केली आहे. भंते, आपण आसनस्थ व्हावे, हे आसन तयार केले आहे.” Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kāya nuttha, poṭṭhapāda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā’’ti? भगवान तयार केलेल्या आसनावर बसले. पोट्ठपाद परिव्राजक देखील एक लहान (नीच) आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या पोट्ठपाद परिव्राजकाला भगवान म्हणाले – “पोट्ठपाद, तुम्ही आता कोणत्या विषयावर चर्चा करत बसला होता? आणि तुमची कोणती अर्धवट राहिलेली चर्चा माझ्या येण्याने खंडित झाली आहे?” Abhisaññānirodhakathā संज्ञेच्या निरोधाविषयीची (लय होण्याविषयीची) चर्चा 411. Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tiṭṭhatesā, bhante, kathā, yāya mayaṃ etarahi kathāya sannisinnā. Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya. Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ kotūhalasālāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ abhisaññānirodhe kathā udapādi – ‘kathaṃ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’ti? Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Yasmiṃ samaye uppajjanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti. ४११. असे म्हटल्यावर पोट्ठपाद परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “भंते, आम्ही आता ज्या विषयावर चर्चा करत बसलो होतो, ती चर्चा तशीच राहू द्या. भंते, भगवंतांना ती चर्चा नंतर ऐकणे कठीण होणार नाही. भंते, काही दिवसांपूर्वी कुतूहलशाळेत (चर्चागृहात) विविध पंथांचे श्रमण व ब्राह्मण एकत्र जमले असताना संज्ञेच्या निरोधाविषयी (अतिसंज्ञा-निरोधाविषयी) अशी चर्चा सुरू झाली की – ‘हे महाशयांनो, संज्ञेचा निरोध कसा होतो?’ तेथे काही जण असे म्हणाले – ‘कोणत्याही हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय (कारणाशिवाय) मनुष्याची संज्ञा उत्पन्नही होते आणि नष्टही होते. ज्या वेळी ती उत्पन्न होते, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान (सचेतन) असतो; आणि ज्या वेळी ती नष्ट होते, त्या वेळी तो संज्ञाहीन (अचेतन) असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात. ‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Saññā hi, bho, purisassa attā. Sā ca kho upetipi apetipi. Yasmiṃ samaye upeti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apeti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti. “त्यावर दुसरा कोणीतरी म्हणाला – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. कारण संज्ञा हाच मनुष्याचा आत्मा आहे. तो (आत्मा) शरीरात प्रवेश करतो आणि बाहेर पडतो. ज्या वेळी तो प्रवेश करतो, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी तो बाहेर पडतो, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात. ‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā. Te imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye [Pg.169] hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti. “त्यावर आणखी एकाने म्हटले – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. महाशयांनो, मोठे ऋद्धीमान व महान प्रभावी असे श्रमण-ब्राह्मण आहेत. ते या मनुष्याची संज्ञा खेचून आणतात आणि काढूनही घेतात. ज्या वेळी ते संज्ञा खेचून आणतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी ते संज्ञा काढून घेतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात. ‘‘Tamañño evamāha – ‘na kho pana metaṃ, bho, evaṃ bhavissati. Santi hi, bho, devatā mahiddhikā mahānubhāvā. Tā imassa purisassa saññaṃ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṃ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṃ samaye hoti. Yasmiṃ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṃ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṃ paññapenti. “त्यावर दुसऱ्या एकाने म्हटले – ‘हे महाशयांनो, असे असणार नाही. महाशयांनो, मोठ्या ऋद्धीमान व महान प्रभावी अशा देवता आहेत. त्या या मनुष्याची संज्ञा खेचून आणतात आणि काढूनही घेतात. ज्या वेळी त्या संज्ञा खेचून आणतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञावान असतो; आणि ज्या वेळी त्या काढून घेतात, त्या वेळी मनुष्य संज्ञाहीन असतो.’ अशा प्रकारे काही जण संज्ञेचा निरोध स्पष्ट करतात. ‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, bhagavantaṃyeva ārabbha sati udapādi – ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato, yo imesaṃ dhammānaṃ sukusalo’ti. Bhagavā, bhante, kusalo, bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa. Kathaṃ nu kho, bhante, abhisaññānirodho hotī’’ti? “तेव्हा, भंते, माझ्या मनात भगवंतांविषयीच विचार आला – ‘अहा! खरोखरच भगवान, खरोखरच सुगत या विषयांमध्ये अत्यंत कुशल आहेत!’ भंते, भगवान या संज्ञेच्या निरोधाच्या बाबतीत कुशल आहेत, भगवान त्याचे स्वरूप जाणणारे आहेत. भंते, संज्ञेचा निरोध खरोखर कसा होतो?” Sahetukasaññuppādanirodhakathā सहेतुक संज्ञा-उत्पत्ती व निरोधाविषयीची चर्चा 412. ‘‘Tatra, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ti, āditova tesaṃ aparaddhaṃ. Taṃ kissa hetu? Sahetū hi, poṭṭhapāda, sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati’’. ४१२. “पोट्ठपाद, त्या श्रमण-ब्राह्मणांपैकी जे असे म्हणतात की – ‘मनुष्याची संज्ञा कोणत्याही हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय उत्पन्नही होते आणि नष्टही होते’, त्यांची ही गोष्ट सुरुवातीलाच चुकीची ठरते. त्याचे कारण काय? कारण, पोट्ठपाद, मनुष्याची संज्ञा सहेतुक आणि सप्रत्यय (कारणासहित) च उत्पन्न होते आणि नष्ट होते. प्रशिक्षणाने (शिक्षेमुळे) एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि प्रशिक्षणानेच दुसरी संज्ञा नष्ट होते.” 413. ‘‘Kā ca sikkhā’’ti? Bhagavā avoca – ‘‘idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu, evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, poṭṭhapāda, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati. Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhuma-saccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayaṃ sikkhā’’ti bhagavā avoca. ४१३. “आणि ते प्रशिक्षण (शिक्षा) कोणते?” भगवंतांनी विचारले – “पोट्ठपाद, या जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे). अशा प्रकारे, पोट्ठपाद, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... जेव्हा तो स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा नाश झालेला पाहतो, तेव्हा त्याच्यात प्रमोद (आनंद) उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्या भिक्खूमध्ये प्रीती उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्या भिक्खूची काया शांत होते. शांत काया असलेला भिक्खू सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी भिक्खूचे चित्त समाधीत स्थिर होते. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क व विचारासहित, विवेकजन्य प्रीती व सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानात (प्रथम ध्यानात) प्रवेश करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची कामसंज्ञा असते, ती नष्ट होते. त्या वेळी विवेकजन्य प्रीती व सुख असणारी सूक्ष्म व सत्य संज्ञा उत्पन्न होते; आणि तो त्या वेळी विवेकजन्य प्रीती व सुख असणाऱ्या सूक्ष्म व सत्य संज्ञेने युक्त असाच असतो. अशा प्रकारे देखील प्रशिक्षणाने एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि प्रशिक्षणानेच दुसरी संज्ञा नष्ट होते. हेच ते प्रशिक्षण (शिक्षा) होय,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna [Pg.170] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे (शांत होण्यामुळे) चित्ताच्या आंतरिक संप्रसाद (प्रसन्नता) आणि एकाग्रतेला प्राप्त करून, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीजन्य प्रीती व सुख असलेल्या द्वितीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची विवेकजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असते, आणि त्या वेळी तो समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे (प्रशिक्षणाने) एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून विहरतो, आणि स्मृतीवान व प्रज्ञावान होऊन शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात की—‘उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी’, अशा तृतीय ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची समाधीजन्य प्रीती व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) आणि डोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे सुखही नाही आणि दुःखही नाही, आणि जे उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त आहे, अशा चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची उपेक्षा व सुखाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी अदुःख-असुख सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो अदुःख-असुख सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā rūpasaññā, sā nirujjhati. Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे उल्लंघन करून, प्रतिघसंज्ञांच्या (विरोधी संज्ञांच्या) अस्त होण्यामुळे, आणि नानात्वसंज्ञांकडे मन न दिल्यामुळे, ‘आकाश अनंत आहे’ असे जाणून आकाशानंत्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची रूपसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna [Pg.171] caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे आकाशानंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ असे जाणून विज्ञानानंत्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची आकाशानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. ‘‘Puna caparaṃ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṃ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhā’’ti bhagavā avoca. “पुन्हा आणखी, पोट्ठपाद, भिक्खू सर्व प्रकारे विज्ञानानंत्यायतनाचे उल्लंघन करून, ‘काहीही नाही’ असे जाणून आकिंचन्यायतनाला प्राप्त करून विहरतो. त्याची जी पूर्वीची विज्ञानानंत्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा होती, ती निरुद्ध होते. त्या वेळी आकिंचन्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा उत्पन्न होते, आणि त्या वेळी तो आकिंचन्यायतनाची सूक्ष्म सत्यसंज्ञा असलेलाच होतो. अशा प्रकारे शिक्षेमुळे एक संज्ञा उत्पन्न होते आणि शिक्षेमुळे एक संज्ञा निरुद्ध होते. हीसुद्धा एक शिक्षाच आहे,” असे भगवान म्हणाले. 414. ‘‘Yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati. Tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ na ca abhisaṅkhareyya’nti. So na ceva ceteti, na ca abhisaṅkharoti. Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hoti. ४१४. “पोट्ठपाद, जेव्हा भिक्खू या शासनात स्वतःच्या संज्ञेने युक्त होतो, तेव्हा तो त्या संज्ञेपासून दुसऱ्या संज्ञेकडे, आणि त्या संज्ञेपासून आणखी दुसऱ्या संज्ञेकडे जात, अनुक्रमाने संज्ञाशिखराला (संज्ञाग्र) प्राप्त करतो. त्या संज्ञाशिखरावर स्थित असलेल्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो—‘जर मी विचार (चेतना) केला तर ते माझ्यासाठी वाईट होईल, आणि जर मी विचार केला नाही तर ते माझ्यासाठी श्रेयस्कर होईल. जर मी विचार केला आणि संस्कार केले, तर माझ्या या संज्ञा निरुद्ध होतील आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होतील. मग मी विचारही करू नये आणि संस्कारही करू नये.’ तो विचारही करत नाही आणि संस्कारही करत नाही. विचार न करणाऱ्या आणि संस्कार न करणाऱ्या त्या भिक्खूच्या त्या संज्ञा निरुद्ध होतात आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होत नाहीत. तो निरोधाला प्राप्त करतो. पोट्ठपाद, अशा प्रकारे अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती होते.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti sutapubbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante. Evaṃ kho ahaṃ, bhante, bhagavato bhāsitaṃ ājānāmi – ‘yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṃ phusati, tassa saññagge ṭhitassa evaṃ hoti – ‘‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṃ [Pg.172] abhisaṅkhareyyaṃ, imā ca me saññā nirujjheyyuṃ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṃ; yaṃnūnāhaṃ na ceva ceteyyaṃ, na ca abhisaṅkhareyya’’nti. So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti. So nirodhaṃ phusati. Evaṃ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodha-sampajāna-samāpatti hotī’’’ti. ‘‘Evaṃ, poṭṭhapādā’’ti. “पोट्ठपाद, तुला काय वाटते? तू यापूर्वी कधी अशा प्रकारची अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती ऐकली आहेस का?” “नाही, भंते! मी भगवंतांचे प्रवचन अशा प्रकारे समजतो—‘पोट्ठपाद, जेव्हा भिक्खू या शासनात स्वतःच्या संज्ञेने युक्त होतो, तेव्हा तो त्या संज्ञेपासून दुसऱ्या संज्ञेकडे, आणि त्या संज्ञेपासून आणखी दुसऱ्या संज्ञेकडे जात, अनुक्रमाने संज्ञाशिखराला प्राप्त करतो. त्या संज्ञाशिखरावर स्थित असलेल्या भिक्खूच्या मनात असा विचार येतो—“जर मी विचार केला तर ते माझ्यासाठी वाईट होईल, आणि जर मी विचार केला नाही तर ते माझ्यासाठी श्रेयस्कर होईल. जर मी विचार केला आणि संस्कार केले, तर माझ्या या संज्ञा निरुद्ध होतील आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होतील. मग मी विचारही करू नये आणि संस्कारही करू नये.” तो विचारही करत नाही आणि संस्कारही करत नाही. विचार न करणाऱ्या आणि संस्कार न करणाऱ्या त्या भिक्खूच्या त्या संज्ञा निरुद्ध होतात आणि इतर स्थूल संज्ञा उत्पन्न होत नाहीत. तो निरोधाला प्राप्त करतो. पोट्ठपाद, अशा प्रकारे अनुक्रमाने प्रज्ञायुक्त संज्ञा-निरोध समापत्ती होते.’ ” “पोट्ठपाद, हे अगदी असेच आहे,” (असे भगवान म्हणाले). 415. ‘‘Ekaññeva nu kho, bhante, bhagavā saññaggaṃ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Ekampi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana, bhante, bhagavā ekampi saññaggaṃ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetī’’ti? ‘‘Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ phusati, tathā tathāhaṃ saññaggaṃ paññapemi. Evaṃ kho ahaṃ, poṭṭhapāda, ekampi saññaggaṃ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī’’ti. ४१५. “भंते, भगवान केवळ एकाच संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतात, की अनेक संज्ञाशिखरांची प्रज्ञापना करतात?” “पोट्ठपाद, मी एकाही संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो आणि अनेक संज्ञाशिखरांचीही प्रज्ञापना करतो.” “पण भंते, भगवान एकाच संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना कशा प्रकारे करतात आणि अनेक संज्ञाशिखरांची प्रज्ञापना कशा प्रकारे करतात?” “पोट्ठपाद, ज्या ज्या प्रकारे तो निरोधाला प्राप्त करतो, त्या त्या प्रकारे मी संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो. अशा प्रकारे, पोट्ठपाद, मी एकाही संज्ञाशिखराची प्रज्ञापना करतो आणि अनेक संज्ञाशिखरांचीही प्रज्ञापना करतो.” 416. ‘‘Saññā nu kho, bhante, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, udāhu ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṃ acarimaṃ uppajjantī’’ti? ‘‘Saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti. So evaṃ pajānāti – ‘idappaccayā kira me ñāṇaṃ udapādī’ti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ – yathā saññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇaṃ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī’’ti. ४१६. “भन्ते, आधी संज्ञा उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान, की आधी ज्ञान उत्पन्न होते आणि नंतर संज्ञा, की संज्ञा आणि ज्ञान दोन्ही एकाच वेळी उत्पन्न होतात?” “पोट्ठपाद, आधी संज्ञाच उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान; आणि संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळेच ज्ञानाची उत्पत्ती होते. तो असे जाणतो – ‘या प्रत्ययामुळे मला ज्ञान उत्पन्न झाले.’ पोट्ठपाद, या पद्धतीने हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे आधी संज्ञा उत्पन्न होते आणि नंतर ज्ञान, आणि संज्ञेच्या उत्पत्तीमुळेच ज्ञानाची उत्पत्ती होते.” Saññāattakathā संज्ञा हा आत्मा आहे की नाही याविषयीची चर्चा 417. ‘‘Saññā nu kho, bhante, purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attā’’ti? ‘‘Kaṃ pana tvaṃ, poṭṭhapāda, attānaṃ paccesī’’ti? ‘‘Oḷārikaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi rūpiṃ cātumahābhūtikaṃ kabaḷīkārāhārabhakkha’’nti. ‘‘Oḷāriko ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho. Evaṃ santaṃ kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda[Pg.173], pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, oḷāriko attā rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Iminā kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti. ४१७. “भन्ते, संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे, की संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे?” “पण पोट्ठपाद, तू कोणत्या प्रकारच्या आत्म्यावर विश्वास ठेवतोस?” “भन्ते, मी चार महाभूतांनी बनलेल्या, कवलिकार आहार ग्रहण करणाऱ्या, रूपवान अशा स्थूल आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा चार महाभूतांनी बनलेला, कवलिकार आहार ग्रहण करणारा आणि रूपवान असा स्थूल असता, तर अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो स्थूल, रूपवान, चार महाभूतांनी बनलेला आणि कवलिकार आहार ग्रहण करणारा आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनच हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.” 418. ‘‘Manomayaṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriya’’nti. ‘‘Manomayo ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti. ४१८. “भन्ते, मी सर्व अवयवांनी युक्त असलेल्या, इंद्रिये पूर्ण असलेल्या, मनोमय आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा सर्व अवयवांनी युक्त, इंद्रिये पूर्ण असलेला आणि मनोमय असता, तरीही अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळाच ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि इंद्रिये पूर्ण असलेला आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.” 419. ‘‘Arūpiṃ kho ahaṃ, bhante, attānaṃ paccemi saññāmaya’’nti. ‘‘Arūpī ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa saññāmayo, evaṃ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṃ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṃ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṃ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā’’ti. ४१९. “भन्ते, मी अरूप आणि संज्ञामय अशा आत्म्यावर विश्वास ठेवतो.” “पोट्ठपाद, जर तुझा आत्मा अरूप आणि संज्ञामय असता, तरीही अशा परिस्थितीत, पोट्ठपाद, तुझी संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळाच ठरला असता. पोट्ठपाद, संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे, हे या पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे. पोट्ठपाद, तो अरूप आणि संज्ञामय आत्मा तसाच स्थिर राहतो, तरीही या माणसाच्या इतर संज्ञा उत्पन्न होतात आणि इतर संज्ञा निरुद्ध होतात. पोट्ठपाद, यावरूनही हे समजून घेतले पाहिजे की, कशा प्रकारे संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे.” 420. ‘‘Sakkā panetaṃ, bhante, mayā ñātuṃ – ‘saññā purisassa attā’ti vā ‘aññāva saññā añño attāti vā’ti? ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attāti vā’’’ti. ४२०. “भन्ते, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’ हे माझ्याकडून जाणणे शक्य आहे का?’ “पोट्ठपाद, तू भिन्न दृष्टीचा, भिन्न श्रद्धेचा, भिन्न आवडीचा, भिन्न साधनेत मग्न असलेला आणि भिन्न संप्रदायाचा आचार्य असलेला असल्यामुळे, तुझ्यासाठी हे जाणणे कठीण आहे की, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’.” ‘‘Sace [Pg.174] taṃ, bhante, mayā dujjānaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena – ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attā’ti vā; ‘kiṃ pana, bhante, sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti? Abyākataṃ kho etaṃ, poṭṭhapāda, mayā – ‘sassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’nti. “भन्ते, जर भिन्न दृष्टीचा, भिन्न श्रद्धेचा, भिन्न आवडीचा, भिन्न साधनेत मग्न असलेला आणि भिन्न संप्रदायाचा आचार्य असल्यामुळे माझ्यासाठी हे जाणणे कठीण असेल की, ‘संज्ञा हाच माणसाचा आत्मा आहे’ किंवा ‘संज्ञा वेगळी आणि आत्मा वेगळा आहे’; तर मग भन्ते, लोक शाश्वत आहे का? हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे का?” “पोट्ठपाद, ‘लोक शाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’, हे मी अव्याकृत ठेवले आहे.” ‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘asassato loko, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग भन्ते, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’ का?” “पोट्ठपाद, हे देखील मी अव्याकृत ठेवले आहे की, ‘लोक अशाश्वत आहे, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kiṃ pana, bhante, ‘antavā loko…pe… ‘anantavā loko … ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti? ‘‘Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṃ – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamañña’’’nti. “तर मग भन्ते, ‘लोक सान्त आहे... पे... लोक अनंत आहे... जो जीव आहे तेच शरीर आहे... जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात नसतात... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात आणि नसतातही... मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’ का?” “पोट्ठपाद, हे देखील मी अव्याकृत ठेवले आहे की, ‘मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही, हेच सत्य असून बाकी सर्व व्यर्थ आहे’.” ‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā abyākata’’nti? ‘‘Na hetaṃ, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ na dhammasaṃhitaṃ nādibrahmacariyakaṃ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, tasmā etaṃ mayā abyākata’’nti. “भन्ते, भगवंतांनी हे अव्याकृत का ठेवले आहे?” “पोट्ठपाद, कारण हे अर्थयुक्त नाही, हे धम्माशी सुसंगत नाही, हे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी उपयुक्त नाही; आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी साहाय्यक ठरत नाही. म्हणूनच मी हे अव्याकृत ठेवले आहे.” ‘‘Kiṃ pana, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṃ. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā byākata’’nti. “तर मग भन्ते, भगवंतांनी काय व्याकृत केले आहे?” “पोट्ठपाद, ‘हे दुःख आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘हा दुःखसमुदय आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘हा दुःखनिरोध आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे. ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’, हे मी व्याकृत केले आहे.” ‘‘Kasmā panetaṃ, bhante, bhagavatā byākata’’nti? ‘‘Etañhi, poṭṭhapāda, atthasaṃhitaṃ, etaṃ dhammasaṃhitaṃ, etaṃ ādibrahmacariyakaṃ, etaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati; tasmā etaṃ mayā byākata’’nti. ‘‘Evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata. Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. “भन्ते, भगवंतांनी हे व्याकृत का केले आहे?” “कारण पोट्ठपाद, हे अर्थयुक्त आहे, हे धम्माशी सुसंगत आहे, हे ब्रह्मचर्याच्या आरंभासाठी उपयुक्त आहे; आणि हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी साहाय्यक ठरते. म्हणूनच मी हे व्याकृत केले आहे.” “हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत! भन्ते, आता भगवंतांना जाण्यासाठी जो योग्य वेळ वाटेल, तो त्यांनी करावा.” त्यानंतर भगवान आसनावरून उठून निघून गेले. 421. Atha [Pg.175] kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato poṭṭhapādaṃ paribbājakaṃ samantato vācā sannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ, sugatā’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti vā, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti vā, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. ४२१. त्यानंतर, भगवान निघून गेल्यावर लगेचच, त्या परिव्राजकांनी परिव्राजक पोट्ठपादला चहूबाजूंनी शब्दांच्या भाल्यांनी टोचून छळण्यास सुरुवात केली – “हा सन्माननीय पोट्ठपाद श्रमण गौतम जे काही बोलतात, त्या प्रत्येक गोष्टीला संमती देतो – ‘हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत!’ परंतु, श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला आम्ही जाणत नाही – ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’, ‘लोक सान्त आहे’ किंवा ‘लोक अनन्त आहे’, ‘तोच जीव आणि तेच शरीर आहे’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’, ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत’, ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’ (यांपैकी काहीही आम्हाला समजत नाही).” Evaṃ vutte poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca – ‘‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti? असे म्हटल्यावर, परिव्राजक पोट्ठपाद त्या परिव्राजकांना म्हणाला – “हे गृहस्थांनो, मीसुद्धा श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला जाणत नाही – ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’...पे०... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’. परंतु, श्रमण गौतम हे धर्मस्थितता आणि धर्मनियमतेशी सुसंगत अशी सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदा (आचरण मार्ग) प्रस्थापित करतात. अशा सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदेचा उपदेश करणाऱ्या श्रमण गौतमांच्या सुभाषितात माझ्यासारख्या सुज्ञ माणसाने का बरे संमती देऊ नये?” Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthu चित्त हत्थिसारिपुत्त आणि पोट्ठपाद यांची कथा 422. Atha kho dvīhatīhassa accayena citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā citto hatthisāriputto bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Poṭṭhapādo pana paribbājako bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘tadā maṃ, bhante, te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṃsu – ‘evameva panāyaṃ bhavaṃ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo [Pg.176] gotamo bhāsati, taṃ tadevassa abbhanumodati – ‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti. Na kho pana mayaṃ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāma – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā, ‘‘antavā loko’’ti vā, ‘‘anantavā loko’’ti vā, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā, ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā’ti. Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te paribbājake etadavocaṃ – ‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṃsikaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘‘sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā…pe… ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā; api ca samaṇo gotamo bhūtaṃ tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapeti dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ. Bhūtaṃ kho pana tacchaṃ tathaṃ paṭipadaṃ paññapentassa dhammaṭṭhitataṃ dhammaniyāmataṃ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṃ subhāsitato nābbhanumodeyyā’’ti? ४२२. त्यानंतर, दोन-तीन दिवसांनंतर, हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त आणि परिव्राजक पोट्ठपाद जेथे भगवान होते तेथे आले. आल्यानंतर, चित्त हत्थिसारिपुत्तने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. परिव्राजक पोट्ठपादने भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या परिव्राजक पोट्ठपादने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते! त्या वेळी, भगवान निघून गेल्यावर लगेचच, त्या परिव्राजकांनी मला चहूबाजूंनी शब्दांच्या भाल्यांनी टोचून छळण्यास सुरुवात केली – ‘हा सन्माननीय पोट्ठपाद श्रमण गौतम जे काही बोलतात, त्या प्रत्येक गोष्टीला संमती देतो – “हे असेच आहे, भगवंत! हे असेच आहे, सुगत!” परंतु, श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला आम्ही जाणत नाही – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”, “लोक सान्त आहे” किंवा “लोक अनन्त आहे”, “तोच जीव आणि तेच शरीर आहे” किंवा “जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे”, “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत”, “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत” किंवा “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत” (यांपैकी काहीही आम्हाला समजत नाही).’ भन्ते, असे म्हटल्यावर मी त्या परिव्राजकांना म्हणालो – ‘हे गृहस्थांनो, मीसुद्धा श्रमण गौतमांनी उपदेशिलेल्या कोणत्याही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांताला जाणत नाही – “लोक शाश्वत आहे” किंवा “लोक अशाश्वत आहे”...पे०... “तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत”. परंतु, श्रमण गौतम हे धर्मस्थितता आणि धर्मनियमतेशी सुसंगत अशी सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदा (आचरण मार्ग) प्रस्थापित करतात. अशा सत्य, यथार्थ आणि वास्तविक प्रतिपदेचा उपदेश करणाऱ्या श्रमण गौतमांच्या सुभाषितात माझ्यासारख्या सुज्ञ माणसाने का बरे संमती देऊ नये?’” 423. ‘‘Sabbeva kho ete, poṭṭhapāda, paribbājakā andhā acakkhukā; tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumā. Ekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā; anekaṃsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā. ४२३. “पोट्ठपाद, ते सर्वच परिव्राजक आंधळे आणि प्रज्ञाचक्षू नसलेले (दृष्टिहीन) आहेत; त्यांच्यामध्ये केवळ तू एकटाच डोळस (प्रज्ञाचक्षू असलेला) आहेस. पोट्ठपाद, मी काही निश्चित (एकांशिक) सिद्धांतांचाही उपदेश केला आहे आणि ते प्रस्थापित केले आहेत; आणि पोट्ठपाद, मी काही अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांतांचाही उपदेश केला आहे आणि ते प्रस्थापित केले आहेत.” ‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? ‘Sassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘asassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto; ‘antavā loko’ti kho poṭṭhapāda…pe… ‘anantavā loko’ti kho poṭṭhapāda… ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’nti kho poṭṭhapāda… ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho poṭṭhapāda… ‘neva [Pg.177] hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsiko dhammo desito paññatto. “आणि पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेले आणि प्रस्थापित केलेले ते अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत कोणते आहेत? ‘लोक शाश्वत आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित सिद्धांत आहे; ‘लोक अशाश्वत आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित सिद्धांत आहे; ‘लोक सान्त आहे’...पे०... ‘लोक अनन्त आहे’... ‘तोच जीव आणि तेच शरीर आहे’... ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहत नाहीत’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत’... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात राहतही नाहीत आणि न राहतही नाहीत’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत आहे.” ‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Na hete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā na dhammasaṃhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā anekaṃsikā dhammā desitā paññattā’’. “आणि पोट्ठपाद, मी हे अनिश्चित (अनेकांशिक) सिद्धांत का उपदेशिले आणि प्रस्थापित केले आहेत? कारण, पोट्ठपाद, हे सिद्धांत कल्याणाशी संबंधित नाहीत, धर्माशी संबंधित नाहीत, ब्रह्मचर्याच्या आरंभाला पूरक नाहीत, आणि ते निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी (अनासक्तीसाठी), निरोधासाठी, उपशमासाठी (शांततेसाठी), अभिज्ञेसाठी (उच्च ज्ञानासाठी), संबोधासाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरत नाहीत. म्हणूनच, पोट्ठपाद, मी हे अनिश्चित सिद्धांत उपदेशिले आणि प्रस्थापित केले आहेत.” Ekaṃsikadhammo निश्चित सिद्धांत (एकांशिक धर्म) 424. ‘‘Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Idaṃ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsiko dhammo desito paññatto. ४२४. “आणि पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेले आणि प्रस्थापित केलेले ते निश्चित (एकांशिक) सिद्धांत कोणते आहेत? ‘हे दुःख आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे. ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखमुक्तीचा मार्ग) आहे’ हा, पोट्ठपाद, माझ्याद्वारे उपदेशिलेला आणि प्रस्थापित केलेला निश्चित सिद्धांत आहे.” ‘‘Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā? Ete, poṭṭhapāda, atthasaṃhitā, ete dhammasaṃhitā, ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattanti. Tasmā te mayā ekaṃsikā dhammā desitā paññattā. “पोट्ठपाद, मी ते धर्म एकांतिक (निश्चित) म्हणून का उपदेशिले व प्रज्ञप्त केले आहेत? कारण, पोट्ठपाद, हे धर्म अर्थयुक्त (कल्याणकारक) आहेत, हे धर्मयुक्त आहेत, हे ब्रह्मचर्याचे मूळ आहेत. हे निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरतात. म्हणूनच, ते धर्म मी एकांतिक म्हणून उपदेशिले व प्रज्ञप्त केले आहेत.” 425. ‘‘Santi, poṭṭhapāda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. ४२५. “पोट्ठपाद, काही असे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे असे प्रतिपादन करतात आणि अशी दृष्टी बाळगतात – ‘मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो.’ मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो – ‘आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे प्रतिपादन करता आणि अशी दृष्टी बाळगता की – “मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो”?’ माझ्या या प्रश्नावर ते ‘होय’ असे मान्य करतात. मग मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही अत्यंत सुखी अशा लोकाला जाणून आणि पाहून विहरत आहात का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti [Pg.178] ? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. “मी त्यांना पुढे विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही कधी एक रात्र किंवा एक दिवस, किंवा अर्धी रात्र किंवा अर्धा दिवस स्वतःला अत्यंत सुखी अनुभवले (जाणले) आहे का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात. मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी “हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा (साधना) आहे” हे तुम्ही जाणता का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. “मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, जे देव अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे असे बोलणे तुम्ही कधी ऐकले आहे का की – “मित्रांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी तुम्ही सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारे) आहात, ऋजुप्रतिपन्न (सरळ मार्गाने चालणारे) आहात; कारण मित्रांनो, आम्हीही अशाच प्रकारे आचरण करून या अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झालो आहोत”?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. “यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.” 426. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso evaṃ vadeyya – ‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi taṃ kāmemī’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya. ४२६. “उदाहरणाथ, पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने म्हणावे – ‘या जनपदातील जी सर्वात सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) आहे, मी तिच्यावर प्रेम करतो, मी तिला मिळवू इच्छितो.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या जनपदकल्याणीवर तू प्रेम करतोस आणि जिला मिळवू इच्छितोस, ती क्षत्रिय आहे की ब्राह्मण, वैश्य आहे की शूद्र, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या जनपदकल्याणीवर तू प्रेम करतोस आणि जिला मिळवू इच्छितोस, तिचे नाव काय, गोत्र काय, ती उंच आहे की बुटकी की मध्यम उंचीची, ती काळी आहे की गोरी की सावळी, आणि ती कोणत्या गावात, निगमात किंवा नगरात राहते, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, जिला तू जाणत नाहीस, पाहिलेही नाहीस, तिच्यावर तू प्रेम करतोस आणि तिला मिळवू इच्छितोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘होय.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. “यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निराधारच ठरते.” ‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino [Pg.179] – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. “त्याचप्रमाणे, पोट्ठपाद, जे श्रमण व ब्राह्मण असे प्रतिपादन करतात आणि अशी दृष्टी बाळगतात – ‘मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो.’ मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो – ‘आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे प्रतिपादन करता आणि अशी दृष्टी बाळगता की – “मृत्यूनंतर आत्मा अत्यंत सुखी आणि निरोगी असतो”?’ माझ्या या प्रश्नावर ते ‘होय’ असे मान्य करतात. मग मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही अत्यंत सुखी अशा लोकाला जाणून आणि पाहून विहरत आहात का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha – ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. “मी त्यांना पुढे विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही कधी एक रात्र किंवा एक दिवस, किंवा अर्धी रात्र किंवा अर्धा दिवस स्वतःला अत्यंत सुखी अनुभवले (जाणले) आहे का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात. मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी “हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा (साधना) आहे” हे तुम्ही जाणता का?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā, tāsaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha – ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃpaṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’’’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. “मी त्यांना विचारतो – ‘पण आयुष्यमानांनो, जे देव अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्यांचे असे बोलणे तुम्ही कधी ऐकले आहे का की – “मित्रांनो, अत्यंत सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी तुम्ही सुप्रतिपन्न (योग्य मार्गाने चालणारे) आहात, ऋजुप्रतिपन्न (सरळ मार्गाने चालणारे) आहात; कारण मित्रांनो, आम्हीही अशाच प्रकारे आचरण करून या अत्यंत सुखी लोकात उत्पन्न झालो आहोत”?’ असे विचारले असता ते ‘नाही’ असे म्हणतात.” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. “यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.” 427. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’ti? Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya. ४२७. “उदाहरणाथ, पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने चौकात एखाद्या प्रासादावर चढण्यासाठी शिडी बनवावी. लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या प्रासादावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस, तो प्रासाद पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, आणि तो उंच आहे की बुटका की मध्यम उंचीचा, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘नाही.’ मग लोकांनी त्याला विचारावे – ‘हे माणसा, ज्या प्रासादाला तू जाणत नाहीस, पाहिलेही नाहीस, त्यावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस का?’ असे विचारले असता त्याने म्हणावे – ‘होय.’” ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. “यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निराधारच ठरते.” ‘‘Evameva [Pg.180] kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Tyāhaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadāmi – ‘saccaṃ kira tumhe āyasmanto evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti? Te ce me evaṃ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. त्याचप्रमाणे, पोट्ठपाद, जे श्रमण-ब्राह्मण असे बोलणारे व अशा दृष्टीचे आहेत की—'मृत्यूनंतर आत्मा पूर्णपणे सुखी व निरोगी असतो.' मी त्यांच्याकडे जाऊन असे विचारतो—'आयुष्यमानांनो, हे खरे आहे का की तुम्ही असे बोलणारे व अशा दृष्टीचे आहात की—"मृत्यूनंतर आत्मा पूर्णपणे सुखी व निरोगी असतो"?' माझ्याकडून असे विचारले असता जर ते 'होय' असे मान्य करतात, तर मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही पूर्णपणे सुखी असलेल्या लोकाला जाणून व पाहून विहरत आहात का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात. ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṃ vā rattiṃ ekaṃ vā divasaṃ upaḍḍhaṃ vā rattiṃ upaḍḍhaṃ vā divasaṃ ekantasukhiṃ attānaṃ sañjānāthā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti? Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti. मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, तुम्ही एका रात्रीसाठी किंवा एका दिवसासाठी, अथवा अर्ध्या रात्रीसाठी किंवा अर्ध्या दिवसासाठी स्वतःला पूर्णपणे सुखी अनुभवता का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात. मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, पूर्णपणे सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी हा मार्ग आहे, ही प्रतिपदा (साधना) आहे, हे तुम्ही जाणता का?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात. ‘‘Tyāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ tāsaṃ devatānaṃ bhāsamānānaṃ saddaṃ suṇātha- ‘‘suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya; mayampi hi, mārisā, evaṃ paṭipannā ekantasukhaṃ lokaṃ upapannā’ti? Iti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti. मी त्यांना असे विचारतो—'पण आयुष्यमानांनो, जे देव पूर्णपणे सुखी लोकात उत्पन्न झाले आहेत, त्या देवांचे असे बोलतानाचे शब्द तुम्ही ऐकले आहेत का की—"हे मित्रांनो, तुम्ही चांगल्या मार्गावर आहात, तुम्ही सरळ मार्गावर आहात, पूर्णपणे सुखी लोकाचा साक्षात्कार करण्यासाठी; कारण आम्हीही, मित्रांनो, अशाच मार्गाने चालून या पूर्णपणे सुखी लोकात उत्पन्न झालो आहोत"?' असे विचारले असता ते 'नाही' असे म्हणतात. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. तुला काय वाटते, पोट्ठपाद, असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे आधारहीन ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते, असे असताना त्या श्रमण-ब्राह्मणांचे बोलणे आधारहीन ठरते. Tayo attapaṭilābhā तीन प्रकारचे आत्मलाभ 428. ‘‘Tayo kho me, poṭṭhapāda, attapaṭilābhā – oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho. Katamo ca, poṭṭhapāda, oḷāriko attapaṭilābho? Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, ayaṃ oḷāriko attapaṭilābho. Katamo manomayo attapaṭilābho? Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṃ manomayo attapaṭilābho. Katamo arūpo attapaṭilābho? Arūpī saññāmayo, ayaṃ arūpo attapaṭilābho. ४२८. पोट्ठपाद, हे तीन प्रकारचे आत्मलाभ आहेत—स्थूल आत्मलाभ, मनोमय आत्मलाभ आणि अरूप आत्मलाभ. आणि पोट्ठपाद, स्थूल आत्मलाभ कोणता? जो रूपवान, चार महाभूतांनी बनलेला आणि कवलिकार आहारावर जगणारा आहे, हा स्थूल आत्मलाभ होय. मनोमय आत्मलाभ कोणता? जो रूपवान, मनोमय, सर्व अंग-प्रत्यंगांनी युक्त आणि इंद्रियांनी परिपूर्ण आहे, हा मनोमय आत्मलाभ होय. अरूप आत्मलाभ कोणता? जो अरूप आणि संज्ञामय आहे, हा अरूप आत्मलाभ होय. 429. ‘‘Oḷārikassapi [Pg.181] kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi – yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāroti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro. ४२९. पोट्ठपाद, मी स्थूल आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल. 430. ‘‘Manomayassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ, poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro. ४३०. पोट्ठपाद, मी मनोमय आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल. 431. ‘‘Arūpassapi kho ahaṃ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṃ desemi yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathāti. Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa – ‘saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti, na kho panetaṃ[Pg.182], poṭṭhapāda, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Saṃkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjaṃ ceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro. ४३१. पोट्ठपाद, मी अरूप आत्मलाभाचा त्याग करण्यासाठी धम्माचा उपदेश करतो—ज्याप्रमाणे आचरण केल्यास तुमचे संक्लेशिक (मलीन करणारे) धर्म नष्ट होतील, वोदानिय (शुद्ध करणारे) धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल. पोट्ठपाद, कदाचित तुला असे वाटेल—'संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील, शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, परंतु हा विहार दुःखाचा असेल.' पण पोट्ठपाद, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. संक्लेशिक धर्म नष्ट होतील आणि शुद्ध करणारे धर्म वाढतील, प्रज्ञेची परिपूर्णता व विशालता याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून मनुष्य विहरेल, आणि प्रमोद, प्रीती, प्रश्रब्धी, स्मृती, संप्रजन्य आणि सुखाचा विहार प्राप्त होईल. 432. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. ४३२. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'" 433. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti? Tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, manomayo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. ४३३. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो मनोमय अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो मनोमय अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'" 434. ‘‘Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā [Pg.183] evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. ४३४. "हे पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो अरूप अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो अरूप अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'" ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. "यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य (सयुक्तिक व सप्रमाण) ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरते." 435. ‘‘Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso nisseṇiṃ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ, puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti? So evaṃ vadeyya – ‘ayaṃ vā so, āvuso, pāsādo, yassāhaṃ ārohaṇāya nisseṇiṃ karomi, tasseva pāsādassa heṭṭhā’ti. ४३५. "हे पोट्ठपाद, जसे एखाद्या माणसाने महालावर चढण्यासाठी त्याच महालाच्या खाली शिडी बनवावी. त्याला लोकांनी असे विचारावे – 'हे गृहस्था, ज्या महालावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस, तो महाल पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, तो उंच आहे की नीच की मध्यम उंचीचा आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?' त्यावर त्याने असे उत्तर द्यावे – 'हे आवुसो, हाच तो महाल आहे ज्याच्यावर चढण्यासाठी मी शिडी बनवत आहे, आणि ती मी त्याच महालाच्या खाली बनवत आहे.'" ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. "यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना त्या माणसाचे बोलणे सप्रातिहार्य ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे सप्रातिहार्य ठरते." 436. ‘‘Evameva kho, poṭṭhapāda, pare ce amhe evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho…pe… katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṃ desetha, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṃ mayaṃ evaṃ puṭṭhā evaṃ byākareyyāma – ‘ayaṃ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṃ pahānāya dhammaṃ desema, yathāpaṭipannānaṃ vo saṃkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṃ [Pg.184] vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. ४३६. "तसेच, पोट्ठपाद, जर इतरांनी आम्हाला असे विचारले – 'हे आवुसो, तो स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ कोणता आहे... पे... तो मनोमय अत्तपटिलाभ कोणता आहे... पे... तो अरूप अत्तपटिलाभ कोणता आहे, ज्याच्या त्यागासाठी तुम्ही धम्माचा उपदेश करता, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल?' तर अशा प्रकारे विचारले असता, आम्ही त्यांना असे उत्तर देऊ – 'हे आवुसो, हाच तो अरूप अत्तपटिलाभ आहे, ज्याच्या त्यागासाठी आम्ही धम्माचा उपदेश करतो, ज्याचे आचरण केल्याने तुमचे संक्लेशकारक धर्म नष्ट होतील, विशुद्धिकारक धर्म वाढतील आणि प्रज्ञेची परिपूर्णता व वृद्धी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून तुम्ही विहरत राहाल.'" ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bhante, evaṃ sante sappāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. "यावर तुला काय वाटते, पोट्ठपाद? असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरत नाही का?" "नक्कीच, भन्ते! असे असताना हे भाषित सप्रातिहार्य ठरते." 437. Evaṃ vutte citto hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yasmiṃ, bhante, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti; manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hoti. Yasmiṃ, bhante, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti; arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco hotī’’ti. ४३७. "असे म्हटले असता, हत्ती-चालकाचा मुलगा चित्त भगवंतांना म्हणाला – 'भन्ते, ज्या वेळी स्थूल (ओळारिक) अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी मनोमय अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, अरूप अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा स्थूल अत्तपटिलाभच सत्य असतो. भन्ते, ज्या वेळी मनोमय अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी स्थूल अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, अरूप अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा मनोमय अत्तपटिलाभच सत्य असतो. भन्ते, ज्या वेळी अरूप अत्तपटिलाभ असतो, त्या वेळी स्थूल अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो, मनोमय अत्तपटिलाभ निरर्थक ठरतो; आणि त्या वेळी त्याचा अरूप अत्तपटिलाभच सत्य असतो.'" ‘‘Yasmiṃ, citta, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. “हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते.” 438. ‘‘Sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ nāhosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ [Pg.185] etarahi, na tvaṃ natthī’ti, evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti? ४३८. “हे चित्त, जर तुला कोणी असे विचारले की—'तू भूतकाळात होतास, तू नव्हतास असे नाही; तू भविष्यकाळात असशील, तू नसशील असे नाही; तू आता वर्तमानकाळात आहेस, तू नाहीस असे नाही.' तर हे चित्त, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?” ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘ahosi tvaṃ atītamaddhānaṃ, na tvaṃ na ahosi; bhavissasi tvaṃ anāgatamaddhānaṃ, na tvaṃ na bhavissasi; atthi tvaṃ etarahi, na tvaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘ahosāhaṃ atītamaddhānaṃ, nāhaṃ na ahosiṃ; bhavissāmahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nāhaṃ na bhavissāmi; atthāhaṃ etarahi, nāhaṃ natthī’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti. “भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले की—'तू भूतकाळात होतास, तू नव्हतास असे नाही; तू भविष्यकाळात असशील, तू नसशील असे नाही; तू आता वर्तमानकाळात आहेस, तू नाहीस असे नाही.' तर भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन—'मी भूतकाळात होतो, मी नव्हतो असे नाही; मी भविष्यकाळात असेन, मी नसेन असे नाही; मी आता वर्तमानकाळात आहे, मी नाही असे नाही.' भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.” ‘‘Sace pana taṃ, citta, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno? Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno? Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, citta, kinti byākareyyāsī’’ti? “पण हे चित्त, जर तुला कोणी असे विचारले की—'तुझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ असेल का, आणि भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का?' तर हे चित्त, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?” ‘‘Sace pana maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṃ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti. Evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti. “पण भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले की—'तुझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ असेल का, आणि भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का? तुझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच तुझा एकमेव खरा आत्म-प्रतिलाभ आहे का, आणि भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत का?' तर भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन—'माझा जो भूतकाळातील आत्म-प्रतिलाभ होता, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ त्या वेळी खरा होता, भविष्यकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक होते. माझा जो भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ असेल, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ त्या वेळी खरा असेल, भूतकाळातील व वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक असतील. माझा जो आता वर्तमानकाळातील आत्म-प्रतिलाभ आहे, तोच माझा आत्म-प्रतिलाभ आता खरा आहे, भूतकाळातील व भविष्यकाळातील आत्म-प्रतिलाभ निरर्थक आहेत.' भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.” 439. ‘‘Evameva [Pg.186] kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati. Oḷāriko attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. ४३९. “त्याचप्रमाणे, हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त! ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... हे चित्त! ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते.” 440. ‘‘Seyyathāpi, citta, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo. Yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, neva tasmiṃ samaye dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṃ gacchati; khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Yasmiṃ samaye dadhi hoti…pe… navanītaṃ hoti… sappi hoti… sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṃ samaye khīranti saṅkhaṃ gacchati, na dadhīti saṅkhaṃ gacchati, na navanītanti saṅkhaṃ gacchati, na sappīti saṅkhaṃ gacchati; sappimaṇḍo tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Evameva kho, citta, yasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti…pe… yasmiṃ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṃ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṃ gacchati; arūpo attapaṭilābho tveva tasmiṃ samaye saṅkhaṃ gacchati. Imā kho citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti. ४४०. “हे चित्त, जसे गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाची साय मिळते. ज्या वेळी दूध असते, त्या वेळी त्याला 'दही' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'लोणी' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'तूप' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'तुपाची साय' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'दूध' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. ज्या वेळी दही असते... (पेय्यालं)... लोणी असते... तूप असते... तुपाची साय असते, त्या वेळी त्याला 'दूध' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'दही' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'लोणी' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, 'तूप' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'तुपाची साय' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे, हे चित्त! ज्या वेळी स्थूल आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... ज्या वेळी मनोमय आत्म-प्रतिलाभ असतो... (पेय्यालं)... ज्या वेळी अरूप आत्म-प्रतिलाभ असतो, त्या वेळी त्याला 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' अशी संज्ञा प्राप्त होत नाही, किंवा 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' अशीही संज्ञा प्राप्त होत नाही; त्या वेळी त्याला केवळ 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' अशीच संज्ञा प्राप्त होते. हे चित्त, या केवळ जगातील संज्ञा (लोकसमञ्ञा), जगातील निरुक्ती (लोकनिरुत्ति), जगातील व्यवहार (लोकवोहार) आणि जगातील प्रज्ञप्ती (लोकपण्ञत्ति) आहेत, ज्यांचा वापर तथागत कोणत्याही आसक्तीशिवाय व्यवहारात करतात.” 441. Evaṃ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante! Abhikkantaṃ, bhante, seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ४४१. असे म्हटले असता, पोट्ठपाद परिव्राजकाने भगवंतांना असे म्हटले—'अतिशय उत्कृष्ट, भन्ते! अतिशय उत्कृष्ट, भन्ते! भन्ते, जसे एखाद्याने पालथे घातलेले भांडे सुलट करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा पेटवून धरावा—जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील. त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक मार्गांनी धम्माचा प्रकाश पाडला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.' Cittahatthisāriputtaupasampadā चित्त हत्थिसारिपुत्त उपसंपदा 442. Citto [Pg.187] pana hatthisāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante; abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ४४२. हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे, भन्ते, एखाद्याने उपडे केलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळे असणारे रूप पाहू शकतील. त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते, मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भन्ते, मला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळावी, उपसंपदा मिळावी!" 443. Alattha kho citto hatthisāriputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti – abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṃ ahosīti. ४४३. हत्ती-प्रशिक्षकाचा मुलगा चित्त याला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळाली, उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान चित्त हत्तीसारिपुत्त एकटे, एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. आणि फार काळ न जाता – ज्याच्यासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक (घर नसलेले) प्रवज्जा ग्रहण करतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हत्व) त्यांनी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून त्यात विहार केला. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरे काही करायचे उरले नाही' – असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान चित्त हत्तीसारिपुत्त अर्हतांपैकी एक झाले. Poṭṭhapādasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ. नववे पोट्ठपाद सुत्त समाप्त झाले। 10. Subhasuttaṃ १०. सुभ सुत्त Subhamāṇavavatthu सुभ माणव (तरुण) कथा 444. Evaṃ [Pg.188] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavati. Tena kho pana samayena subho māṇavo todeyyaputto sāvatthiyaṃ paṭivasati kenacideva karaṇīyena. ४४४. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ आयुष्यमान आनंद सावत्थीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते, भगवंतांच्या महापरिनिर्वाणानंतर लवकरच. त्या वेळी तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव (तरुण) काही कामानिमित्त सावत्थीमध्ये राहत होता. 445. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ४४५. तेव्हा तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव एका तरुण सेवकाला म्हणाला – "हे तरुणा, जा, जिथे श्रमण आनंद आहेत तिथे जा; तिथे जाऊन माझ्या वतीने श्रमण आनंदांना त्यांचे आरोग्य, निरोगित्व, हलकेपणा (उठण्या-बसण्याची सुलभता), शक्ती आणि सुखद विहाराबद्दल विचार – 'तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे.' आणि असेही म्हणा – 'चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.'" 446. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako subhassa māṇavassa todeyyaputtassa paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so māṇavako āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ४४६. "तसेच असो, स्वामी," असे म्हणून तो तरुण सेवक तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याला होकार देऊन जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो तरुण आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – "तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे; आणि असे म्हणत आहे – 'चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.'" 447. Evaṃ vutte, āyasmā ānando taṃ māṇavakaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti. ४४७. असे विचारल्यावर, आयुष्यमान आनंद त्या तरुणाला म्हणाले – "तरुणा, ही योग्य वेळ नाही. आज मी काही औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या योग्य वेळ आणि प्रसंग पाहून आम्ही येऊ शकू." ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho so māṇavako āyasmato ānandassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā yena subho māṇavo todeyyaputto tenupasaṅkami[Pg.189]; upasaṅkamitvā subhaṃ māṇavaṃ todeyyaputtaṃ etadavoca, ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhavantaṃ ānandaṃ – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati, evañca vadeti – ‘‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. Evaṃ vutte, bho, samaṇo ānando maṃ etadavoca – ‘akālo kho, māṇavaka. Atthi me ajja bhesajjamattā pītā. Appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’ti. Ettāvatāpi kho, bho, katameva etaṃ, yato kho so bhavaṃ ānando okāsamakāsi svātanāyapi upasaṅkamanāyā’’ti. "तसेच असो, स्वामी," असे म्हणून तो तरुण आयुष्यमान आनंदांना होकार देऊन आसनावरून उठला आणि जिथे तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव होता तिथे गेला; तिथे जाऊन तो सुभ माणव तोदेय्यापुत्राला म्हणाला – "आम्ही आपल्या सांगण्यावरून आदरणीय आनंदांना विचारले – 'तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आदरणीय आनंदांना त्यांच्या आरोग्याबद्दल, निरोगित्वाबद्दल, हलकेपणाबद्दल, शक्तीबद्दल आणि सुखद विहाराबद्दल विचारत आहे, आणि असे म्हणत आहे – “चांगले होईल जर आदरणीय आनंद अनुकंपा करून तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घरी येतील.”' असे विचारल्यावर, स्वामी, श्रमण आनंद मला म्हणाले – 'तरुणा, ही योग्य वेळ नाही. आज मी काही औषध घेतले आहे. कदाचित उद्या योग्य वेळ आणि प्रसंग पाहून आम्ही येऊ शकू.' स्वामी, एवढ्यानेही काम झालेच समजा, कारण आदरणीय आनंदांनी उद्या येण्याची शक्यता मान्य केली आहे." 448. Atha kho āyasmā ānando tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya cetakena bhikkhunā pacchāsamaṇena yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. ४४८. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर, आयुष्यमान आनंदांनी सकाळी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन चेतक नावाच्या भिक्खूला सोबत (अनुचर) घेऊन तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव याच्या घराकडे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘bhavañhi ānando tassa bhoto gotamassa dīgharattaṃ upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī. Bhavametaṃ ānando jāneyya, yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesānaṃ kho, bho ānanda, dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi; kattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti? तेव्हा तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव जिथे आयुष्यमान आनंद होते तिथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तोदेय्याचा मुलगा सुभ माणव आयुष्यमान आनंदांना म्हणाला – "आदरणीय आनंद हे दीर्घकाळ त्या आदरणीय गोतमांचे वैयक्तिक सेवक, त्यांच्या सानिध्यात राहणारे आणि त्यांच्या जवळ वावरणारे होते. आदरणीय आनंदांना हे ठाऊक असेल की आदरणीय गोतम कोणत्या धम्मांची प्रशंसा करत असत, आणि कोणत्या धम्मांमध्ये या लोकांना प्रवृत्त करत असत, स्थापित करत असत आणि दृढ करत असत. हे आदरणीय आनंद, त्या आदरणीय गोतमांनी कोणत्या धम्मांची प्रशंसा केली; आणि कोणत्या धम्मांमध्ये या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले?" 449. ‘‘Tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Katamesaṃ tiṇṇaṃ? Ariyassa sīlakkhandhassa, ariyassa samādhikkhandhassa, ariyassa paññākkhandhassa. Imesaṃ kho, māṇava, tiṇṇaṃ khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī ahosi; ettha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti. ४४९. "तरुणा, त्या भगवंतांनी तीन समूहांची (स्कंधांची) प्रशंसा केली; आणि यातच या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले. कोणते तीन? आर्य शील-स्कंध (शील समूह), आर्य समाधी-स्कंध (समाधी समूह) आणि आर्य प्रज्ञा-स्कंध (प्रज्ञा समूह). तरुणा, या तीन समूहांची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली; आणि यातच या लोकांना प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले." Sīlakkhandho शील-स्कंध (शील समूह) 450. ‘‘Katamo [Pg.190] pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti? ४५०. “हे आनंद, तो आर्य शीलस्कंध (शीलसमूह) कोणता आहे, ज्याची ते आदरणीय गौतम प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले?” ‘‘Idha, māṇava, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati. So evaṃ pabbajito samāno pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati, ācāragocarasampanno, anumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo, sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho. “हे तरुण, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मणांसह, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) जाणून व साक्षात करून प्रगट करतात. ते आदी-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी असलेला, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त असा धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत परिपूर्ण व अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती, गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो धम्म ऐकून तथागतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो. तो त्या श्रद्धेच्या प्राप्तीने युक्त होऊन असा विचार करतो – ‘गृहस्थाश्रम हा संकुचित आणि धुळीचा (क्लेशांचा) मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. गृहस्थ म्हणून राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ असे हे ब्रह्मचर्य आचरणे सोपे नाही. मग मी आपले केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये?’ तो काही काळानंतर, थोड्या किंवा मोठ्या संपत्तीचा त्याग करून, थोड्या किंवा मोठ्या नातेवाईकांच्या परिवाराचा त्याग करून, केस व दाढी काढून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित होतो. तो असा प्रव्रजित होऊन प्रातिमोक्ष-संवर-शीलाने युक्त होऊन राहतो, सदाचार आणि योग्य आचरण क्षेत्राशी (गोचराशी) संपन्न असतो, अगदी सूक्ष्म दोषांमध्येही भय पाहणारा असतो, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात प्रशिक्षण घेतो, कुशल कायिक व वाचिक कर्माने युक्त असतो, अत्यंत शुद्ध उपजीविका करणारा, शीलसंपन्न, इंद्रियांवर संयम ठेवणारा, स्मृती व संप्रजन्याने युक्त आणि संतुष्ट असतो.” 451. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti? Idha, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati. Yampi, māṇava, bhikkhu pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti, nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī [Pg.191] viharati; idampissa hoti sīlasmiṃ. (Yathā 194 yāva 210 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). ४५१. “आणि हे तरुण, भिक्खू शीलसंपन्न कसा होतो? हे तरुण, या धम्मामध्ये भिक्खू प्राणातिपात (जीवहिंसा) सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहतो. तो दंड आणि शस्त्रे बाजूला ठेवून, लज्जाशील व दयाळू बनून, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहरतो. हे तरुण, भिक्खूने प्राणातिपात सोडून प्राणातिपातापासून विरत राहणे, दंड व शस्त्रे बाजूला ठेवणे, लज्जाशील व दयाळू बनणे, आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी व दयेसाठी तत्पर राहून विहरणे; हे त्याचे शीलामध्ये समाविष्ट आहे. (याप्रमाणे परिच्छेद १९४ ते २१० पर्यंत सविस्तर जाणावे).” ‘‘Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ – santikammaṃ paṇidhikammaṃ bhūtakammaṃ bhūrikammaṃ vassakammaṃ vossakammaṃ vatthukammaṃ vatthuparikammaṃ ācamanaṃ nhāpanaṃ juhanaṃ vamanaṃ virecanaṃ uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ sīsavirecanaṃ kaṇṇatelaṃ nettatappanaṃ natthukammaṃ añjanaṃ paccañjanaṃ sālākiyaṃ sallakattiyaṃ dārakatikicchā mūlabhesajjānaṃ anuppadānaṃ osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṃ kappenti, seyyathidaṃ, santikammaṃ paṇidhikammaṃ…pe… osadhīnaṃ paṭimokkho iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti. Idampissa hoti sīlasmiṃ. “किंवा जसे काही आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करतात, जसे की – शांतीकर्म (देवतांची पूजा), नवस फेडणे, भूतविद्या, भूमीविद्या, नपुंसकाला पुरुष बनवणे, पुरुषाला नपुंसक बनवणे, वास्तूविद्या, वास्तूचे शुद्धीकरण करणे, आचमन देणे, स्नान घालणे, अग्नीमध्ये आहुती देणे, उलट्या करवणे, जुलाब देणे, डोक्याचे जुलाब देणे (नस्य), कानाचे तेल तयार करणे, डोळ्यांचे औषध तयार करणे, नाकात औषध सोडणे, अंजन घालणे, थंड अंजन घालणे, मोतीबिंदूचे ऑपरेशन करणे, शस्त्रक्रिया करणे, बालरोग चिकित्सा, मुळांपासून बनवलेली औषधे देणे, औषधे लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या आजीविकेपासून तो विरत राहतो. हे तरुण, जसे काही आदरणीय श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धेने दिलेले अन्न ग्रहण करून अशा प्रकारच्या हीन विद्यांनी आणि मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका करतात, जसे की – शांतीकर्म, नवस फेडणे...पे... औषधे लावणे किंवा काढणे – अशा प्रकारच्या हीन विद्या आणि मिथ्या आजीविकेपासून भिक्खू विरत राहतो. हे देखील त्याचे शीलामध्ये समाविष्ट आहे.” 452. ‘‘Sa kho so, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. Seyyathāpi, māṇava, rājā khattiyo muddhāvasitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ paccatthikato. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ sīlasampanno na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvarato. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu sīlasampanno hoti. ४५२. “हे तरुण, तो शीलसंपन्न भिक्खू आपल्या शील-संवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भीती पाहत नाही. हे तरुण, ज्याप्रमाणे एखादा अभिषिक्त क्षत्रिय राजा, ज्याने आपल्या शत्रूंचा पराभव केला आहे, तो शत्रूंच्या बाजूने कोणत्याही प्रकारची भीती पाहत नाही; त्याचप्रमाणे, हे तरुण, शीलसंपन्न भिक्खू शील-संवरपणामुळे कोणत्याही बाजूने भीती पाहत नाही. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन स्वतःच्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो. हे तरुण, अशा प्रकारे भिक्खू शीलसंपन्न होतो.” 453. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo sīlakkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti. ४५३. “हे तरुण, हाच तो आर्य शीलस्कंध आहे ज्याची ते भगवान प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले. परंतु, या धम्मामध्ये याहूनही अधिक काही कर्तव्ये करायची उरलेली आहेत.” ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho, ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na [Pg.192] samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ sīlakkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti. “आश्चर्यकारक आहे, हे आदरणीय आनंद! अद्भुत आहे, हे आदरणीय आनंद! हा आर्य शीलस्कंध पूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. आणि हे आनंद, असा परिपूर्ण आर्य शीलस्कंध मी या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये पाहत नाही. हे आनंद, जर इतर श्रमण-ब्राह्मणांना स्वतःमध्ये असा परिपूर्ण आर्य शीलस्कंध आढळला असता, तर ते तेवढ्यानेच समाधानी झाले असते – ‘एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने आमचे काम झाले, आम्ही श्रमणत्वाचे ध्येय गाठले आहे, आता याहून अधिक काही करायचे उरलेले नाही.’ तरीही आदरणीय आनंद असे म्हणतात की – ‘याहूनही अधिक काही कर्तव्ये करायची उरलेली आहेत’!” Samādhikkhandho समाधीस्कंध (समाधीसमूह) 454. ‘‘Katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho, yassa so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti? ४५४. “हे आनंद, तो आर्य समाधीस्कंध कोणता आहे, ज्याची ते आदरणीय गौतम प्रशंसा करत असत, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला प्रवृत्त केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले?” ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, māṇava, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti. हे माणवा, भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत कशा प्रकारे गुप्तद्वार (इंद्रिय-द्वार सुरक्षित ठेवणारा) होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू डोळ्यांनी रूप पाहून (स्त्री किंवा पुरुषाचे) बाह्य रूप (निमित्त) ग्रहण करत नाही, किंवा त्याचे अवयव व हावभाव (अनुव्यंजन) मनात साठवत नाही. ज्या चक्षुरिंद्रियाचा संयम न राखल्यामुळे विहरणाऱ्या या भिक्खूमध्ये अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/खिन्नता) हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात, त्या चक्षुरिंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संयम प्राप्त करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने विचार (धम्म) जाणून तो बाह्य रूप (निमित्त) ग्रहण करत नाही, किंवा त्याचे अवयव व हावभाव (अनुव्यंजन) मनात साठवत नाही. ज्या मनेंद्रियाचा संयम न राखल्यामुळे विहरणाऱ्या या भिक्खूमध्ये अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापी अकुशल धर्म उत्पन्न होऊ शकतात, त्या मनेंद्रियाच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो, मनेंद्रियाचा संयम प्राप्त करतो. तो या आर्य इंद्रिय-संयमाने युक्त होऊन स्वतःच्या अंतःकरणात कशानेही मलीन न होणाऱ्या (अव्यासेक) सुखाचा अनुभव घेतो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू इंद्रियांच्या बाबतीत गुप्तद्वार होतो. 455. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti? Idha, māṇava, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne [Pg.193] sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti. ४५५. हे माणवा, भिक्खू सती (स्मृती) आणि संपजन्य (पूर्ण सजगता) यांनी युक्त कसा होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू पुढे जाताना किंवा मागे वळताना सजग राहून कृती करतो (संपजन्यकारी असतो); समोर पाहताना किंवा आजूबाजूला पाहताना सजग राहून कृती करतो; हात-पाय आखडताना किंवा पसरताना सजग राहून कृती करतो; संघात, पात्र आणि चीवर धारण करताना सजग राहून कृती करतो; खाताना, पिताना, चघळताना किंवा चाखताना सजग राहून कृती करतो; मलमूत्र विसर्जन करताना सजग राहून कृती करतो; चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागत असताना, बोलताना किंवा मौन बाळगताना सजग राहून कृती करतो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू सती आणि संपजन्याने युक्त होतो. 456. ‘‘Kathañca, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti? Idha, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Seyyathāpi, māṇava, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti; evameva kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati. Evaṃ kho, māṇava, bhikkhu santuṭṭho hoti. ४५६. हे माणवा, भिक्खू संतुष्ट कसा होतो? हे माणवा, या धम्मामध्ये भिक्खू केवळ शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि केवळ पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने (भिक्षेच्या अन्नाने) संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपल्या वस्तू (चीवर व पात्र) सोबत घेऊनच जातो. हे माणवा, ज्याप्रमाणे पंख असलेला पक्षी जेथे जेथे उडतो, तो केवळ आपल्या पंखांच्या भारासह उडतो; त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू केवळ शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जेथे जेथे जातो, तेथे तेथे आपल्या वस्तू सोबत घेऊनच जातो. हे माणवा, अशा प्रकारे भिक्खू संतुष्ट होतो. 457. ‘‘So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. ४५७. तो या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, या आर्य इंद्रिय-संयमाने युक्त होऊन, या आर्य सती-संपजन्याने युक्त होऊन आणि या आर्य संतोषाने (संतुष्टतेने) युक्त होऊन अरण्य, वृक्षाचे मूळ (झाडाची सावली), पर्वत, दरी, डोंगराची गुहा, स्मशान, घनदाट जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग अशा निर्जन व एकांत स्थळाचा (सेनासनाचा) आश्रय घेतो. तो भोजनानंतर, पिंडपातावरून (भिक्षेवरून) परत आल्यावर, मांडी घालून (पद्मासन किंवा पालथी मांडी घालून), शरीर सरळ ठेवून आणि समोर सती (स्मृती/सजगता) प्रस्थापित करून बसतो. 458. ‘‘So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya cittaṃ parisodheti. Byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti. Thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti. Uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti. Vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti. ४५८. तो जगातील अभिज्झा (लोभ) सोडून देऊन, लोभरहित चित्ताने विहरतो आणि अभिज्झेपासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. व्यापाद (द्वेष) सोडून देऊन, द्वेषरहित चित्ताने विहरतो आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची व हिताची कामना करत विहरतो, व्यापादापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. थिन-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी) सोडून देऊन, आळस व ग्लानीरहित होऊन, प्रकाश-संज्ञी (आलोकसंज्ञी) बनून, सती (स्मृती) आणि संपजन्याने युक्त होऊन विहरतो, थिन-मिद्धापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुकुच्च (अस्वस्थता आणि पश्चात्ताप) सोडून देऊन, शांत चित्ताने विहरतो, स्वतःच्या अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून विहरतो, उद्धच्च-कुकुच्चापासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. विचिकित्सा (संदेह) सोडून देऊन, संशयापलीकडे गेलेला (तीर्णविचिकित्स) होऊन विहरतो, कुशल धर्मांच्या बाबतीत संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून आपल्या चित्ताला शुद्ध करतो. 459. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso iṇaṃ ādāya kammante payojeyya. Tassa te kammantā samijjheyyuṃ. So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ kareyya, siyā cassa uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe iṇaṃ ādāya kammante payojesiṃ[Pg.194]. Tassa me te kammantā samijjhiṃsu. Sohaṃ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni tāni ca byantiṃ akāsiṃ, atthi ca me uttariṃ avasiṭṭhaṃ dārabharaṇāyā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. ४५९. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कर्ज घेऊन व्यापार किंवा उद्योग सुरू करतो. त्याचा तो उद्योग यशस्वी व भरभराटीस येतो. तो आपले जुने कर्ज पूर्णपणे फेडून टाकतो आणि त्याच्याकडे आपल्या पत्नी व मुलांच्या (कुटुंबाच्या) उदरनिर्वाहासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक राहते. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी कर्ज घेऊन उद्योग सुरू केला होता. माझा तो उद्योग यशस्वी झाला. मी माझे जुने कर्ज पूर्णपणे फेडले आहे आणि आता माझ्याकडे कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी अतिरिक्त धन शिल्लक आहे.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद (प्रामोज्य) होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला (सौमनस्याला) प्राप्त होईल. 460. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā. So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya, bhattañcassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe ābādhiko ahosiṃ dukkhito bāḷhagilāno, bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā. Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. ४६०. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी असेल; त्याला अन्न खाण्याची इच्छा नसेल आणि त्याच्या शरीरात काहीच शक्ती नसेल. काही काळानंतर तो त्या आजारातून मुक्त होईल, त्याला अन्न खाण्याची इच्छा होईल आणि त्याच्या शरीरात शक्ती येईल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी आजारी, दुःखी आणि गंभीरपणे आजारी होतो, मला अन्न खाण्याची इच्छा नव्हती आणि माझ्या शरीरात काहीच शक्ती नव्हती. आता मी त्या आजारातून मुक्त झालो आहे, मला अन्न खाण्याची इच्छा होत आहे आणि माझ्या शरीरात शक्ती आहे.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल. 461. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso bandhanāgāre baddho assa. So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṃ vayo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṃ. Somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto sotthinā abbhayena, natthi ca me kiñci bhogānaṃ vayo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. ४६१. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य कारागृहात (तुरुंगात) बंदिस्त असेल. काही काळानंतर तो त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त होईल, आणि त्याच्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नसेल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी कारागृहात बंदिस्त होतो. आता मी त्या कारागृहातून सुखरूप आणि सुरक्षितपणे मुक्त झालो आहे, आणि माझ्या संपत्तीचे काहीही नुकसान झालेले नाही.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल. 462. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya, attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho pubbe dāso ahosiṃ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṃgamo. Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṃgamo’ti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. ४६२. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य गुलाम असेल, जो स्वतःच्या अधीन नसून दुसऱ्याच्या अधीन असेल आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकत नसेल. काही काळानंतर तो त्या गुलामगिरीतून मुक्त होईल, स्वतःच्या अधीन होईल, दुसऱ्याच्या अधीन राहणार नाही, स्वतंत्र (मुक्त) होईल आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकेल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी पूर्वी गुलाम होतो, स्वतःच्या अधीन नव्हतो, दुसऱ्याच्या अधीन होतो आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकत नव्हतो. आता मी त्या गुलामगिरीतून मुक्त झालो आहे, स्वतःच्या अधीन आहे, दुसऱ्याच्या अधीन नाही, स्वतंत्र आहे आणि आपल्या इच्छेनुसार कोठेही जाऊ शकतो.’ या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो मनाच्या प्रसन्नतेला प्राप्त होईल. 463. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjeyya dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. So aparena samayena taṃ kantāraṃ nitthareyya, sotthinā gāmantaṃ anupāpuṇeyya khemaṃ appaṭibhayaṃ. Tassa evamassa [Pg.195] – ‘ahaṃ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṃ paṭipajjiṃ dubbhikkhaṃ sappaṭibhayaṃ. Somhi etarahi kantāraṃ nitthiṇṇo, sotthinā gāmantaṃ anuppatto khemaṃ appaṭibhaya’nti. So tatonidānaṃ labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassaṃ. ४६३. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा धनवान व समृद्ध मनुष्य दुष्काळग्रस्त आणि भययुक्त अशा दुर्गम व लांबच्या मार्गाने प्रवास करतो. काही काळानंतर तो त्या दुर्गम मार्गातून सुखरूप पार पडतो आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचतो. त्याला असा विचार येईल – 'मी पूर्वी धनवान व समृद्ध असताना दुष्काळग्रस्त आणि भययुक्त अशा दुर्गम व लांबच्या मार्गाने प्रवास केला होता. आता मी त्या दुर्गम मार्गातून सुखरूप पार पडलो आहे आणि सुरक्षित व निर्भय अशा गावाच्या सीमेवर पोहोचलो आहे.' त्या कारणाने त्याला अत्यंत आनंद होईल आणि तो प्रसन्नता प्राप्त करेल. 464. ‘‘Evameva kho, māṇava, bhikkhu yathā iṇaṃ yathā rogaṃ yathā bandhanāgāraṃ yathā dāsabyaṃ yathā kantāraddhānamaggaṃ, evaṃ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati. ४६४. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्यामध्ये नष्ट न झालेल्या या पाच नीवरणांना (अडथळ्यांना) कर्जासारखे, रोगासारखे, कारागृहासारखे, गुलामगिरीसारखे आणि दुर्गम मार्गासारखे पाहतो. 465. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, yathā āṇaṇyaṃ yathā ārogyaṃ yathā bandhanāmokkhaṃ yathā bhujissaṃ yathā khemantabhūmiṃ. Evameva bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati. ४६५. हे माणवा, ज्याप्रमाणे कर्जमुक्ती, निरोगीपणा, कारागृहातून सुटका, गुलामगिरीतून मुक्ती (स्वातंत्र्य) आणि सुरक्षित भूमीवर पोहोचणे असते; त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्यामध्ये या पाच नीवरणांचा नाश (त्याग) झाल्याचे पाहतो. 466. ‘‘Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. ४६६. आपल्यामध्ये या पाच नीवरणांचा त्याग झाल्याचे पाहणाऱ्या त्या भिक्खूच्या मनात प्रमोद (हर्ष) उत्पन्न होतो. प्रमुदित झालेल्या भिक्खूमध्ये प्रीती (आनंद) उत्पन्न होते. प्रीतीयुक्त मन असलेल्या भिक्खूची काया (शरीर) शांत होते. जिची काया शांत झाली आहे, असा भिक्खू सुखाचा अनुभव घेतो. सुखी असलेल्या भिक्खूचे चित्त समाधीस्थ (एकाग्र) होते. 467. ‘‘So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. ४६७. तो कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. तो आपल्या याच कायेला (शरीराला) विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sandeyya. Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī. Evameva kho, māṇava, bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Yampi, māṇava, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa [Pg.196] vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल स्नान घालणारा (न्हापक) किंवा त्याचा शिकाऊ मदतनीस कांस्यपात्रात स्नानाचे चूर्ण टाकून, त्यावर वारंवार पाणी शिंपडून त्याचा गोळा बनवतो. तो स्नानाचा गोळा पाण्याने ओलसर होतो, पाण्याने युक्त होतो, आतून व बाहेरून पाण्याने व्यापला जातो, परंतु त्यातून पाणी गळत नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू आपल्या याच कायेला विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. हे माणवा, जो भिक्खू कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क आणि विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते. 468. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. ४६८. पुन्हा आणखी, हे माणवा, भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, आध्यात्मिक प्रसन्नता देणाऱ्या, चित्ताची एकाग्रता साधणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा (द्वितीय ध्यान) लाभ घेऊन विहरतो. तो आपल्या याच कायेला समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, udakarahado gambhīro ubbhidodako. Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṃ, devo ca na kālena kālaṃ sammā dhāraṃ anupaveccheyya. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā… pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, so imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा खोल पाण्याचा तलाव असावा, ज्यामध्ये खालून पाणी उफाळून येत असावे. त्या तलावाला पूर्वेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, दक्षिणेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, पश्चिमेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, उत्तरेकडून पाण्याचा प्रवाह येण्याचा मार्ग नसावा, आणि पावसाने देखील वेळोवेळी मुसळधार पाऊस पाडलेला नसावा. तरीही, त्याच तलावातून थंड पाण्याचा झरा उफाळून वर यावा आणि त्याने त्या तलावालाच थंड पाण्याने ओले करावे, सर्व बाजूंनी ओले करावे, परिपूर्ण करावे आणि व्यापून टाकावे. त्या संपूर्ण तलावात थंड पाण्याने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरणार नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू... (तसेच) हे माणवा, जो भिक्खू वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे... दुसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते. 469. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. ४६९. पुन्हा आणखी, हे माणवा, भिक्खू प्रीतीचा (आनंदाचा) देखील त्याग केल्यामुळे उपेक्षक (तटस्थ) राहून, स्मृती (सती) आणि संप्रजन्य (जाणीव) यांनी युक्त होऊन विहरतो आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो. ज्या ध्यानाबद्दल आर्य (सत्पुरुष) असे म्हणतात की – 'तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानाचा (तृतीय ध्यान) लाभ घेऊन तो विहरतो. तो आपल्या याच कायेला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā [Pg.197] sītena vārinā apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ. हे माणवा, ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावात (उत्पलिनी, पद्मिनी किंवा पुंडरीकिणीमध्ये) काही निळी, तांबडी किंवा पांढरी कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात, पाण्याबाहेर न येता पाण्याखालीच बुडून राहून पोषण पावतात. ती कमळे शेंड्यापासून मुळापर्यंत थंड पाण्याने ओली होतात, सर्व बाजूंनी ओली होतात, परिपूर्ण होतात आणि व्यापली जातात. त्या संपूर्ण कमळांच्या तलावात थंड पाण्याने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरणार नाही. हे माणवा, त्याचप्रमाणे भिक्खू... (तसेच) हे माणवा, जो भिक्खू प्रीतीचा त्याग केल्यामुळे... तिसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरतो; तो आपल्या याच कायेला प्रीतीरहित सुखाने ओले करतो, सर्व बाजूंनी ओले करतो, परिपूर्ण करतो आणि व्यापून टाकतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात प्रीतीरहित सुखाने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ही देखील त्याची समाधीच असते. 470. ‘‘Puna caparaṃ, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. ४७०. पुन्हा पुढे, हे माणवा, भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि दोमनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti. Idampissa hoti samādhismiṃ. जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने डोक्यासह स्वतःला पांढऱ्या शुभ्र वस्त्राने वेढून घेतले असावे आणि तो बसलेला असावा, त्याच्या संपूर्ण शरीराचा कोणताही भाग त्या पांढऱ्या शुभ्र वस्त्राने न व्यापलेला नसावा. तसेच, हे माणवा, भिक्खू... पे... हे माणवा, जो भिक्खू सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य आणि दोमनस्य नष्ट झाल्यामुळे, दुःखही नाही आणि सुखही नाही अशा, उपेक्षा व स्मृतीच्या परिशुद्धीने युक्त असलेल्या चौथ्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. तो याच शरीराला अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने व्यापून बसलेला असतो. त्याच्या संपूर्ण शरीरात अत्यंत शुद्ध आणि निर्मळ चित्ताने न व्यापलेला असा कोणताही भाग उरत नाही. हे त्याचे समाधीचे अंग आहे. 471. ‘‘Ayaṃ kho so, māṇava, ariyo samādhikkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Atthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti. ४७१. हे माणवा, हाच तो आर्य समाधी-स्कंध आहे, ज्याची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला समादृत केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले. परंतु, याहूनही पुढे आणखी काही कर्तव्य शिल्लक आहेच. ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Evaṃ paripuṇṇañca, bho ānanda, ariyaṃ samādhikkhandhaṃ ito bahiddhā aññe samaṇabrāhmaṇā attani samanupasseyyuṃ, te tāvatakeneva attamanā assu – ‘alamettāvatā, katamettāvatā, anuppatto no sāmaññattho, natthi no kiñci uttarikaraṇīya’nti. Atha ca pana bhavaṃ ānando evamāha – ‘atthi cevettha uttarikaraṇīya’’’nti. आश्चर्य आहे, आयुष्यमान आनंद! अद्भुत आहे, आयुष्यमान आनंद! आयुष्यमान आनंद, हा आर्य समाधी-स्कंध परिपूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. आणि आयुष्यमान आनंद, या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांमध्ये मला असा परिपूर्ण आर्य समाधी-स्कंध कुठेही दिसून येत नाही. आयुष्यमान आनंद, जर या धम्माबाहेरील इतर श्रमण-ब्राह्मणांना स्वतःमध्ये असा परिपूर्ण आर्य समाधी-स्कंध आढळला असता, तर ते तेवढ्यानेच समाधानी झाले असते आणि म्हणाले असते—'एवढे पुरेसे आहे, एवढ्याने आमचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे, आम्ही श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त केले आहे, आता यापुढे आमचे काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.' तरीही आयुष्यमान आनंद असे म्हणतात की—'याहूनही पुढे आणखी काही कर्तव्य शिल्लक आहेच.' Paññākkhandho प्रज्ञा-स्कंध 472. ‘‘Katamo [Pg.198] pana so, bho ānanda, ariyo paññākkhandho, yassa bho bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesī’’ti? ४७२. परंतु आयुष्यमान आनंद, तो आर्य प्रज्ञा-स्कंध कोणता आहे, ज्याची त्या पूज्य गौतम बुद्धांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या जनसमुदायाला समादृत केले, प्रस्थापित केले आणि स्थिर केले? ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo; idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो भिक्खू ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो—'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न-कणांवर वाढलेले आहे, अनित्य असणे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, भेद पावणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बद्ध आहे.' ‘‘Seyyathāpi, māṇava, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā. Tamenaṃ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya – ‘ayaṃ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ nīlaṃ vā pītaṃ vā lohitaṃ vā odātaṃ vā paṇḍusuttaṃ vā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti – ‘ayaṃ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedana-viddhaṃsanadhammo. Idañca pana me viññāṇaṃ ettha sitaṃ ettha paṭibaddha’nti. Yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So evaṃ pajānāti…pe… ettha paṭibaddhanti. Idampissa hoti paññāya. जसे की, हे माणवा, एखादा शुभ्र, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेला आणि सर्व गुणांनी संपन्न असा वेळुरिय मणी असावा. त्यामध्ये निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला असावा. दृष्टी असलेला एखादा माणूस तो मणी हातात घेऊन त्याचे निरीक्षण करेल—'हा वेळुरिय मणी शुभ्र, शुद्ध जातीचा, आठ पैलू असलेला, उत्तम पैलू पाडलेला, स्वच्छ, अत्यंत निर्मळ, गढूळ नसलेला आणि सर्व गुणांनी संपन्न आहे; आणि यात हा निळा, पिवळा, तांबडा, पांढरा किंवा फिकट पिवळा दोरा ओवलेला आहे.' तसेच, हे माणवा, भिक्खूचे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो—'माझे हे शरीर रूपी आहे, चार महाभूतांनी बनलेले आहे, माता-पित्यांच्या संयोगातून उत्पन्न झालेले आहे, अन्न-कणांवर वाढलेले आहे, अनित्य असणे, उटणे लावणे, मर्दन करणे, भेद पावणे आणि नष्ट होणे हा ज्याचा स्वभाव आहे; आणि माझे हे विज्ञान याच शरीरावर आश्रित आहे, याच शरीराशी बद्ध आहे.' हे माणवा, जो भिक्खू अशा प्रकारे चित्त... पे... अचलता प्राप्त झालेले असताना ज्ञानदर्शनासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो अशा प्रकारे जाणतो... पे... याच शरीराशी बद्ध आहे. हे त्याचे प्रज्ञेचे अंग आहे. 473. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgiṃ ahīnindriyaṃ. ४७३. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो. तो या शरीरातून दुसरे रूपी, मनोमय, सर्व अवयवांनी युक्त आणि इंद्रियांची कोणतीही उणीव नसलेले शरीर निर्माण करतो. ‘‘Seyyathāpi[Pg.199], māṇava, puriso muñjamhā īsikaṃ pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ muñjo ayaṃ īsikā; añño muñjo aññā īsikā; muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso asiṃ kosiyā pavāheyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ asi, ayaṃ kosi; añño asi, aññā kosi; kosiyā tveva asi pavāḷho’ti. Seyyathā vā pana, māṇava, puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyya. Tassa evamassa – ‘ayaṃ ahi, ayaṃ karaṇḍo; añño ahi, añño karaṇḍo; karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṃ kāyaṃ abhinimmānāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe…. Idampissa hoti paññāya. जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने मुंज गवतातून त्याची काडी बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल—'हे मुंज गवत आहे, ही काडी आहे; मुंज गवत वेगळे आहे, काडी वेगळी आहे; मुंज गवतातूनच ही काडी बाहेर काढली आहे.' किंवा जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने म्यानातून तलवार बाहेर काढावी. त्याला असा विचार येईल—'ही तलवार आहे, हे म्यान आहे; तलवार वेगळी आहे, म्यान वेगळे आहे; म्यानातूनच ही तलवार बाहेर काढली आहे.' किंवा जसे की, हे माणवा, एखाद्या माणसाने करंडीतून साप बाहेर काढावा. त्याला असा विचार येईल—'हा साप आहे, ही करंडी आहे; साप वेगळा आहे, करंडी वेगळी आहे; करंडीतूनच हा साप बाहेर काढला आहे.' तसेच, हे माणवा, भिक्खू... पे... हे माणवा, जो भिक्खू अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशरहित, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, मनोमय शरीर निर्माण करण्यासाठी आपले चित्त वळवतो आणि प्रवृत्त करतो... पे... हे त्याचे प्रज्ञेचे अंग आहे. 474. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti. Āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse. Pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake. Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ. Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo. Imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati. Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. ४७४. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो भिक्खू विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. एक असूनही तो अनेक रूपे धारण करतो, आणि अनेक रूपे धारण करून पुन्हा एक रूप होतो. तो प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो. भिंत, तट किंवा पर्वत यांमधून न अडकता तो आकाशात असल्यासारखा पार निघून जातो. तो पाण्यात असल्याप्रमाणे जमिनीमध्ये बुडी मारतो आणि वर येतो. पाण्यावर न बुडता तो जमिनीवर चालल्यासारखा चालतो. पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे तो आकाशात मांडी घालून संचार करतो. इतके महाऋद्धीवान आणि महाप्रतापी असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्यालाही तो हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो. अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत तो आपल्या शरीराने नियंत्रण ठेवतो. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaññadeva bhājanavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ dantasmiṃ yaññadeva dantavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Seyyathā vā pana, māṇava, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṃ suvaṇṇasmiṃ yaññadeva suvaṇṇavikatiṃ ākaṅkheyya, taṃ tadeva kareyya abhinipphādeyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu [Pg.200] …pe… yampi māṇava bhikkhu evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. Idampissa hoti paññāya. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कुंभार किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे मळलेल्या मातीपासून ज्या ज्या प्रकारची भांडी बनवू इच्छितो, ती ती भांडी तो बनवतो आणि तयार करतो. किंवा हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल हस्तिदंताचा कारागीर किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेल्या हस्तिदंतापासून ज्या ज्या प्रकारच्या हस्तिदंती वस्तू बनवू इच्छितो, ती ती वस्तू तो बनवतो आणि तयार करतो. किंवा हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा कुशल suvaṇṇakāra (सुवर्णकार) किंवा त्याचा शिकाऊ शागीर्द चांगल्या प्रकारे शुद्ध केलेल्या सोन्यापासून ज्या ज्या प्रकारचे सोन्याचे अलंकार बनवू इच्छितो, ते ते अलंकार तो बनवतो आणि तयार करतो. त्याचप्रमाणे, हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो विविध प्रकारच्या ऋद्धींच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. एक असूनही तो अनेक रूपे धारण करतो... (पूर्ववत)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत तो आपल्या शरीराने नियंत्रण ठेवतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय. 475. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Seyyathāpi, māṇava, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa – ‘bherisaddo itipi mudiṅgasaddo itipi saṅkhapaṇavadindimasaddo iti’pi. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe…. Yampi māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Idampissa hoti paññāya. ४७५. अशा प्रकारे चित्त समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो दिव्य श्रोत्रधातूच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी मर्यादांच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दिव्य आणि मानवी, तसेच दूरचे आणि जवळचे, असे दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतो. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य लांबच्या प्रवासाला निघाला असता, त्याला नगाऱ्याचा आवाज, मृदंगाचा आवाज, शंख, ढोल आणि डमरूचा आवाज ऐकू येतो. त्याला असे वाटते की – 'हा नगाऱ्याचा आवाज आहे, हा मृदंगाचा आवाज आहे, हा शंख, ढोल आणि डमरूचा आवाज आहे.' त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू... (पूर्ववत)... हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो दिव्य श्रोत्रधातूच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो मानवी मर्यादांच्या पलीकडे गेलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य श्रोत्रधातूने दिव्य आणि मानवी, तसेच दूरचे आणि जवळचे, असे दोन्ही प्रकारचे आवाज ऐकतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय. 476. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, ‘sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ citta’nti pajānāti, ‘sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītadosaṃ vā cittaṃ vītadosaṃ citta’nti pajānāti, ‘samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ citta’nti pajānāti, ‘vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ citta’nti pajānāti, ‘saṅkhittaṃ vā cittaṃ saṅkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ citta’nti pajānāti, ‘mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ citta’nti pajānāti, ‘sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ citta’nti pajānāti, ‘samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ citta’nti pajānāti, ‘vimuttaṃ [Pg.201] vā cittaṃ vimuttaṃ citta’nti pajānāti, ‘avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ citta’nti pajānāti. ४७६. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, उपक्लेशरहित, क्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो परचित्तज्ञान (चेतोपरियज्ञान) मिळवण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो. रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; रागरहित चित्ताला 'हे रागरहित चित्त आहे' असे जाणतो; द्वेषयुक्त चित्ताला 'हे द्वेषयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; द्वेषरहित चित्ताला 'हे द्वेषरहित चित्त आहे' असे जाणतो; मोहयुक्त चित्ताला 'हे मोहयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; मोहरहित चित्ताला 'हे मोहरहित चित्त आहे' असे जाणतो; संकुचित चित्ताला 'हे संकुचित चित्त आहे' असे जाणतो; विखुरलेल्या चित्ताला 'हे विखुरलेले चित्त आहे' असे जाणतो; महद्गत चित्ताला 'हे महद्गत चित्त आहे' असे जाणतो; अमहद्गत चित्ताला 'हे अमहद्गत चित्त आहे' असे जाणतो; सउत्तर चित्ताला 'हे सउत्तर चित्त आहे' असे जाणतो; अनुत्तर चित्ताला 'हे अनुत्तर चित्त आहे' असे जाणतो; समाहित चित्ताला 'हे समाहित चित्त आहे' असे जाणतो; असमाहित चित्ताला 'हे असमाहित चित्त आहे' असे जाणतो; विमुक्त चित्ताला 'हे विमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो; आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno sakaṇikaṃ vā sakaṇikanti jāneyya, akaṇikaṃ vā akaṇikanti jāneyya. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite…pe… āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So parasattānaṃ purapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajānāti…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajānāti. Idampissa hoti paññāya. हे माणवा, ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा एखादा तरुण पुरुष, ज्यांना स्वतःला सजवण्याची आवड आहे, त्यांनी स्वच्छ, निर्मळ आरशात किंवा स्वच्छ पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहिले असता, जर चेहऱ्यावर डाग असेल तर 'डाग आहे' असे जाणतात, आणि डाग नसेल तर 'डाग नाही' असे जाणतात. त्याचप्रमाणे, हे माणवा, भिक्खू... (पूर्ववत)... हे माणवा, जेव्हा भिक्खूचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असते, तेव्हा तो परचित्तज्ञान (चेतोपरियज्ञान) मिळवण्यासाठी आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो इतर प्राण्यांच्या आणि इतर व्यक्तींच्या चित्ताला आपल्या चित्ताने जाणून घेतो. रागयुक्त चित्ताला 'हे रागयुक्त चित्त आहे' असे जाणतो... (पूर्ववत)... आणि अविमुक्त चित्ताला 'हे अविमुक्त चित्त आहे' असे जाणतो. ही देखील त्या भिक्खूची प्रज्ञाच होय. 477. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ, ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto. So tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto; so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. ४७७. अशा प्रकारे चित्त समाहित... (पूर्ववत)... अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो पूर्वजन्मस्मरण ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) आपले चित्त वळवतो, प्रवृत्त करतो. तो आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. जसे की – एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प, अनेक विवर्तकल्प, अनेक संवर्त-विवर्तकल्प. 'त्या अमुक जन्मात माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत होऊन मी अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही माझे नाव हे होते, गोत्र हे होते, वर्ण असा होता, आहार असा होता, अशा प्रकारची सुख-दुःखे मी भोगली आणि माझे आयुष्य एवढे होते. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो सविस्तर तपशीलासह आणि वैशिष्ट्यांसह आपल्या अनेक पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो. ‘‘Seyyathāpi, māṇava, puriso sakamhā gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; tamhāpi gāmā aññaṃ gāmaṃ gaccheyya; so tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgaccheyya. Tassa evamassa – ‘ahaṃ kho sakamhā gāmā amuṃ gāmaṃ agacchiṃ, tatra evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. So tamhāpi gāmā amuṃ gāmaṃ gacchiṃ, tatrāpi evaṃ aṭṭhāsiṃ evaṃ nisīdiṃ evaṃ abhāsiṃ evaṃ tuṇhī ahosiṃ. Somhi tamhā gāmā sakaṃyeva gāmaṃ paccāgato’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ [Pg.202] samāhite citte…pe… āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Idampissa hoti paññāya. “हे तरुण माणसा, जसे एखादा माणूस आपल्या स्वतःच्या गावातून दुसऱ्या गावात जाईल; त्या गावातून पुन्हा दुसऱ्या गावात जाईल; आणि त्या गावातून तो पुन्हा आपल्या स्वतःच्याच गावी परत येईल. त्याला असा विचार येईल – ‘मी माझ्या स्वतःच्या गावातून अमुक गावी गेलो होतो, तिथे मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो आणि असा मौन राहिलो. त्या गावातून मी अमुक गावी गेलो, तिथेही मी असा उभा राहिलो, असा बसलो, असे बोललो आणि असा मौन राहिलो. आता मी त्या गावातून माझ्या स्वतःच्याच गावी परत आलो आहे.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. जसे की – एक जन्म... अशा प्रकारे सविस्तर आणि वैशिष्ट्यांसह अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.” 478. ‘‘So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti – ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. ४७८. “ते अशा प्रकारे चित्त समाहित... आणि अकंप झालेले असताना, प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात – ‘अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित, वचीदुश्चरित आणि मनोदुश्चरित यांनी युक्त होते; ते आर्यांची निंदा करणारे, मिथ्यादृष्टी असलेले आणि मिथ्यादृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायसुचरित, वचीसुचरित आणि मनुसुचरित यांनी युक्त होते; आर्यांची निंदा न करणारे, सम्यक्-दृष्टी असलेले आणि सम्यक्-दृष्टीच्या कर्मांचे आचरण करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.’ अशा प्रकारे, मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने ते प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात.” ‘‘Seyyathāpi, māṇava, majjhesiṅghāṭake pāsādo, tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṃ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṃ sañcarante majjhesiṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa – ‘ete manussā gehaṃ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṃ sañcaranti, ete majjhesiṅghāṭake nisinnā’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti. Idampissa hoti paññāya. “हे तरुण माणसा, जसे एखाद्या चौकाच्या मध्यभागी एक प्रासाद असावा, आणि तिथे उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस घरात प्रवेश करणाऱ्या, घरातून बाहेर पडणाऱ्या, रस्त्यावरून ये-जा करणाऱ्या आणि चौकाच्या मध्यभागी बसलेल्या लोकांना पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हे लोक घरात प्रवेश करत आहेत, हे बाहेर पडत आहेत, हे रस्त्यावरून ये-जा करत आहेत, हे चौकाच्या मध्यभागी बसले आहेत.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते प्राण्यांच्या च्युती आणि उत्पत्तीच्या ज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते मानवी दृष्टीच्या पलीकडे असलेल्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूने प्राण्यांना मरताना आणि जन्माला येताना पाहतात; कनिष्ठ, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगती लाभलेले, दुर्गती लाभलेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ते जाणतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.” 479. ‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya [Pg.203] cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti; ime āsavāti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavasamudayoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhoti yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. ४७९. “ते अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, उजळलेले, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अकंप झालेले असताना, आसवांच्या क्षयज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा दुःखनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात; ‘हे आसव आहेत’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा आसवसमुदय आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘हा आसवनिरोध आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात, ‘ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान त्याला होते. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ हे ते जाणतात.” ‘‘Seyyathāpi, māṇava, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippikasambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippikasambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti. Evameva kho, māṇava, bhikkhu…pe… yampi, māṇava, bhikkhu evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti. So idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati, vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Idampissa hoti paññāya. “हे तरुण माणसा, जसे पर्वतांच्या दरीत स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला पाण्याचा तलाव असावा. तिथे काठावर उभा असलेला एखादा दृष्टी असलेला माणूस शिंपले, शंख, खडे, वाळू आणि माशांचे थवे फिरताना किंवा स्थिर उभे असलेले पाहील. त्याला असा विचार येईल – ‘हा पाण्याचा तलाव खरोखरच स्वच्छ, निर्मळ आणि गढूळ नसलेला आहे. यामध्ये हे शिंपले, शंख, खडे आणि माशांचे थवे फिरत आहेत आणि स्थिर उभे आहेत.’ तसेच, हे तरुण माणसा, जेव्हा भिक्खूंचे चित्त अशा प्रकारे समाहित... आणि अकंप झालेले असते, तेव्हा ते आसवांच्या क्षयज्ञानासाठी आपले चित्त वळवतात, प्रवृत्त करतात. ते ‘हे दुःख आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात... ‘ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे’ हे यथार्थपणे जाणतात. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि पाहणाऱ्या त्यांच्या चित्ताची कामासवापासून मुक्ती होते, भवासवापासून मुक्ती होते आणि अविद्यासवापासून मुक्ती होते. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान त्यांना होते. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ हे ते जाणतात. ही देखील त्यांची प्रज्ञाच होय.” 480. ‘‘Ayaṃ kho, so māṇava, ariyo paññākkhandho yassa so bhagavā vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi. Natthi cevettha uttarikaraṇīya’’nti. ४८०. “हे तरुण माणसा, हाच तो आर्य प्रज्ञास्कंध आहे, ज्याची त्या भगवंतांनी प्रशंसा केली होती, आणि ज्यामध्ये त्यांनी या लोकसमुदायाला प्रवृत्त केले, स्थापित केले आणि दृढ केले. आणि या पलीकडे आणखी काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.” ‘‘Acchariyaṃ, bho ānanda, abbhutaṃ, bho ānanda! So cāyaṃ, bho ānanda, ariyo paññākkhandho paripuṇṇo, no aparipuṇṇo. Evaṃ paripuṇṇaṃ cāhaṃ, bho ānanda, ariyaṃ paññākkhandhaṃ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu na samanupassāmi. Natthi [Pg.204] cevettha uttarikaraṇīyaṃ. Abhikkantaṃ, bho ānanda, abhikkantaṃ, bho ānanda! Seyyathāpi, bho ānanda, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā ānandena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho ānanda, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ ānando dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. “आश्चर्यकारक आहे, हे आनंद! अद्भुत आहे, हे आनंद! हे आनंद, हा आर्य प्रज्ञास्कंध परिपूर्ण आहे, अपूर्ण नाही. हे आनंद, अशा प्रकारे परिपूर्ण असलेला हा आर्य प्रज्ञास्कंध मी या शासनाच्या बाहेर इतर कोणत्याही श्रमण किंवा ब्राह्मणांमध्ये पाहत नाही. आणि यामध्ये याहून अधिक काहीही कर्तव्य उरलेले नाही. अतिशय सुंदर, हे आनंद! अतिशय सुंदर, हे आनंद! हे आनंद, ज्याप्रमाणे कोणी पालथे घातलेले भांडे उताणे करावे, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय आनंदांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. हे आनंद, मी त्या भगवान गोतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय आनंदांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Subhasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ. दहावे सुभसुत्त समाप्त झाले. 11. Kevaṭṭasuttaṃ ११. केवट्टसुत्त Kevaṭṭagahapatiputtavatthu गृहपतीपुत्र केवट्टाची कथा 481. Evaṃ [Pg.205] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho kevaṭṭo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā, iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’ti. ४८१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान नाळंदामध्ये पावारिकाच्या आंबावनात (पावारिकम्बवने) विहार करत होते. तेव्हा केवट्ट नावाचा गृहपतीपुत्र जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील (उत्तरिमनुस्सधम्मा) ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल; यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.” असे म्हटले असता, भगवान केवट्ट गृहपतीपुत्राला म्हणाले – “केवट्ट, मी भिक्खूंना अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करत नाही की – ‘हे भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या गृहस्थांना मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवा.’” 482. Dutiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati; evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’’’ti. Dutiyampi kho bhagavā kevaṭṭaṃ gahapatiputtaṃ etadavoca – ‘‘na kho ahaṃ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṃ evaṃ dhammaṃ desemi – etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṃ odātavasanānaṃ uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karothā’’’ti. ४८२. दुसऱ्यांदाही केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, मी भगवंतांचा अनादर करत नाही; परंतु मी असे म्हणतो – ‘भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल; यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.’” दुसऱ्यांदाही भगवान केवट्ट गृहपतीपुत्राला म्हणाले – “केवट्ट, मी भिक्खूंना अशा प्रकारे धम्माचा उपदेश करत नाही की – ‘हे भिक्खूंनो, तुम्ही जा आणि पांढरे वस्त्र परिधान करणाऱ्या गृहस्थांना मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवा.’” Tatiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dhaṃsemi; api ca, evaṃ vadāmi – ‘ayaṃ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā. Sādhu, bhante, bhagavā ekaṃ bhikkhuṃ samādisatu, yo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karissati. Evāyaṃ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’ti. तिसऱ्यांदाही केवट्ट गृहपतीपुत्राने भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, मी भगवंतांचा अनादर करत नाही; परंतु मी असे म्हणतो – ‘भंते, ही नाळंदा समृद्ध, संपन्न, दाट लोकवस्तीची आणि माणसांनी गजबजलेली आहे, आणि येथील लोक भगवंतांवर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारे आहेत. भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी एखाद्या भिक्खूला असा आदेश दिला, जो मानवी क्षमतेपलीकडील ऋद्धी-प्रातिहार्य करून दाखवेल. यामुळे ही नाळंदा भगवंतांवर आणखी अधिक प्रमाणात श्रद्धा ठेवील.’” Iddhipāṭihāriyaṃ ऋद्धी-प्रातिहार्य 483. ‘‘Tīṇi [Pg.206] kho imāni, kevaṭṭa, pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni. Katamāni tīṇi? Iddhipāṭihāriyaṃ, ādesanāpāṭihāriyaṃ, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. ४८३. “केवट्ट, मी स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) प्राप्त करून आणि साक्षात करून ही तीन प्रकारची प्रातिहार्ये प्रवेदित (घोषित) केली आहेत. ती तीन कोणती? ऋद्धी-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य आणि अनुशासनी-प्रातिहार्य.” 484. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti. Ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti. ४८४. “आणि केवट्ट, ऋद्धी-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्खू अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो. तो एक असूनही अनेक होतो, आणि अनेक असूनही एक होतो; प्रकट होतो आणि अदृश्य होतो; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार निघून जातो, जणू काही आकाशातून जात असावा; पाण्यात बुडी मारावी त्याप्रमाणे जमिनीमध्ये वर-खाली करतो; जमिनीवर चालावे त्याप्रमाणे पाण्यावर न बुडता चालतो; पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून संचार करतो; इतकी मोठी शक्ती आणि प्रभाव असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करतो आणि कुरवाळतो; अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो.” ‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ; āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamānaṃ gacchantaṃ seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karontaṃ seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchantaṃ seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamantaṃ seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃ mahiddhike evaṃ mahānubhāve pāṇinā parāmasantaṃ parimajjantaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattentaṃ. “त्या भिक्खूला अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेताना एखादा श्रद्धावान आणि प्रसन्न चित्ताचा मनुष्य पाहतो – तो एक असून अनेक होत असलेला, अनेक असून एक होत असलेला; प्रकट आणि अदृश्य होत असलेला; भिंत, कुंपण किंवा डोंगर यांमधून न अडकता आरपार जात असलेला, जणू काही आकाशातून जात असावा; पाण्यात बुडी मारावी त्याप्रमाणे जमिनीमध्ये वर-खाली करत असलेला; जमिनीवर चालावे त्याप्रमाणे पाण्यावर न बुडता चालत असलेला; पंख असलेला पक्षी ज्याप्रमाणे आकाशात उडतो, त्याप्रमाणे आकाशात मांडी घालून संचार करत असलेला; इतकी मोठी शक्ती आणि प्रभाव असणाऱ्या या चंद्र आणि सूर्याला हाताने स्पर्श करत असलेला आणि कुरवाळत असलेला, अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवत असलेला पाहतो.” ‘‘Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhontaṃ – ekopi hutvā bahudhā hontaṃ, bahudhāpi hutvā eko hontaṃ…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattenta’nti. “तो श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्य दुसऱ्या एखाद्या अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्याला सांगतो – ‘अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! या श्रमणाची ऋद्धी आणि महान प्रभाव किती अद्भूत आहे! मी त्या भिक्खूला अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेताना पाहिले – तो एक असून अनेक होत असलेला, अनेक असून एक होत असलेला... (पे)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवत असलेला मी पाहिले.’” ‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, gandhārī nāma vijjā. Tāya so bhikkhu anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti – ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattetī’ti. “तेव्हा तो अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्याला असे म्हणू शकेल – ‘अहो, गांधारी नावाची एक विद्या आहे. त्या विद्येच्या बळावर तो भिक्खू अनेक प्रकारच्या ऋद्धींचा अनुभव घेतो – तो एक असून अनेक होतो, अनेक असून एक होतो... (पे)... अगदी ब्रह्मलोकापर्यंत आपल्या शरीरावर नियंत्रण ठेवतो.’” ‘‘Taṃ [Pg.207] kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’. “‘केवट्ट, तुला काय वाटते? तो अश्रद्ध आणि अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान आणि प्रसन्न मनुष्याला असे म्हणू शकेल ना?’ ‘होय, भंते, म्हणू शकेल.’ ‘केवट्ट, ऋद्धी-प्रातिहार्यामधील हा दोष पाहूनच मी ऋद्धी-प्रातिहार्याचा कंटाळा करतो, मला त्याची लाज वाटते आणि मी त्याचा तिरस्कार करतो.’” Ādesanāpāṭihāriyaṃ आदेशना-प्रातिहार्य 485. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. ४८५. “आणि केवट्ट, आदेशना-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्षू इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे वाचन करतो, त्यांच्या मानसिक अवस्थांचे वाचन करतो, त्यांच्या विचारांचे वाचन करतो, त्यांच्या विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करतो – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे’. ‘‘Tamenaṃ aññataro saddho pasanno passati taṃ bhikkhuṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’nti. Tamenaṃ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Amāhaṃ bhikkhuṃ addasaṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisantaṃ, cetasikampi ādisantaṃ, vitakkitampi ādisantaṃ, vicāritampi ādisantaṃ – ‘‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti. “त्या भिक्षूला इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करताना – ‘तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे’ असे सांगताना एखादा श्रद्धावान व प्रसन्न उपासक पाहतो. मग तो श्रद्धावान व प्रसन्न उपासक दुसऱ्या एखाद्या अश्रद्ध व अप्रसन्न व्यक्तीला सांगतो – ‘अहो, आश्चर्य आहे! अहो, अद्भुत आहे! या श्रमणाची ऋद्धी आणि महान प्रभाव! मी त्या भिक्षूला इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करताना पाहिले आहे – “तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे”’. ‘‘Tamenaṃ so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyya – ‘atthi kho, bho, maṇikā nāma vijjā; tāya so bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati – ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te citta’’’nti. “त्यावर तो अश्रद्ध व अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान व प्रसन्न उपासकाला असे म्हणू शकेल – ‘अहो, मणिका नावाची एक विद्या आहे; त्या विद्येच्या बळावर तो भिक्षू इतर प्राण्यांच्या, इतर व्यक्तींच्या मनाचे, मानसिक अवस्थांचे, विचारांचे आणि विचारांच्या प्रक्रियेचे वाचन करतो – “तुझे मन असे आहे, तुझे मन या प्रकारे आहे, तुझे चित्त असे आहे”’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, kevaṭṭa, api nu so assaddho appasanno taṃ saddhaṃ pasannaṃ evaṃ vadeyyā’’ti? ‘‘Vadeyya, bhante’’ti. ‘‘Imaṃ kho ahaṃ, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriye ādīnavaṃ sampassamāno ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi’’. “केवट्ट, तुला काय वाटते? तो अश्रद्ध व अप्रसन्न मनुष्य त्या श्रद्धावान व प्रसन्न उपासकाला असे म्हणू शकेल ना?” “होय, भन्ते, तो असे म्हणू शकेल.” “केवट्ट, आदेशना-प्रातिहार्यामधील हा दोष पाहून मी आदेशना-प्रातिहार्याचा कंटाळा करतो, मला त्याची लाज वाटते आणि मी त्याचा तिरस्कार करतो.” Anusāsanīpāṭihāriyaṃ अनुशासनी-प्रातिहार्य 486. ‘‘Katamañca, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ? Idha, kevaṭṭa, bhikkhu evamanusāsati – ‘evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha, evaṃ manasikarotha, mā [Pg.208] evaṃ manasākattha, idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’ti. Idaṃ vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. ४८६. “आणि केवट्ट, अनुशासनी-प्रातिहार्य म्हणजे काय? येथे, केवट्ट, एखादा भिक्षू असा उपदेश करतो – ‘असा विचार करा, असा विचार करू नका; असे मनन करा, असे मनन करू नका; याचा त्याग करा, हे प्राप्त करून घेऊन विहरा.’ केवट्ट, याला अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात. ‘‘Puna caparaṃ, kevaṭṭa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho …pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, kevaṭṭa, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti…pe… idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṃ. “पुन्हा आणखी, केवट्ट, या जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर वर्णन करावे)... अशा प्रकारे, केवट्ट, भिक्षू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानात प्रवेश करून विहरतो. केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... ज्ञानदर्शनासाठी चित्त एकाग्र करतो आणि वळवतो... यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात... ‘आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही’ हे तो जाणतो... केवट्ट, यालाही अनुशासनी-प्रातिहार्य असे म्हणतात.” ‘‘Imāni kho, kevaṭṭa, tīṇi pāṭihāriyāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditāni’’. “केवट्ट, हीच ती तीन प्रातिहार्ये आहेत, जी मी स्वतः उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञेने) साक्षात करून प्रवेदित केली आहेत.” Bhūtanirodhesakabhikkhuvatthu चार महाभूतांच्या निरोधाचा शोध घेणाऱ्या भिक्षूची कथा 487. ‘‘Bhūtapubbaṃ, kevaṭṭa, imasmiññeva bhikkhusaṅghe aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kattha nu kho ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? ४८७. “केवट्ट, पूर्वीची गोष्ट आहे, याच भिक्षुसंघात एका भिक्षूच्या मनात असा विचार आला – ‘हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’” 488. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte devayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cātumahārājikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cātumahārājike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? ४८८. “त्यानंतर, केवट्ट, त्या भिक्षूने अशा समाधीत प्रवेश केला, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाल्यावर देवलोकात जाण्याचा मार्ग प्रकट झाला. मग, केवट्ट, तो भिक्षू जेथे चातुर्महाराजिक देव होते तेथे गेला आणि चातुर्महाराजिक देवांना म्हणाला – ‘मित्रांनो, हे four महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’” ‘‘Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cātumahārājikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, cattāro mahārājāno amhehi abhikkantatarā [Pg.209] ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. “असे विचारल्यावर, केवट्ट, चातुर्महाराजिक देव त्या भिक्षूला म्हणाले – ‘भिक्षू, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हीही जाणत नाही. परंतु, भिक्षू, आमच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि प्रणीत असे चार महाराज आहेत. हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित ते जाणत असतील.’” 489. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cattāro mahārājāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattāro mahārāje etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, cattāro mahārājāno taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu, āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, tāvatiṃsā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ४८९. “त्यानंतर, केवट्ट, तो भिक्षू जेथे चार महाराज होते तेथे गेला आणि त्या चार महाराजांना म्हणाला – ‘मित्रांनो, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?’ असे विचारल्यावर, केवट्ट, ते चार महाराज त्या भिक्षूला म्हणाले – ‘भिक्षू, हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हीही जाणत नाही. परंतु, भिक्षू, आमच्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ आणि प्रणीत असे तावतिंस नावाचे देव आहेत. हे चार महाभूत – पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित ते जाणत असतील.’” 490. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena tāvatiṃsā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāvatiṃse deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, tāvatiṃsā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, sakko nāma devānamindo amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ४९०. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे तावतिंस देव होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने तावतिंस देवांना असे विचारले – 'मित्रांनो! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे (काहीही शिल्लक न राहता) निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! तावतिंस देवांनी त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असा देवांचा राजा 'सक्क' नावाचा देव आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.' 491. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, sakko devānamindo taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na [Pg.210] jānāmi, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, yāmā nāma devā…pe… suyāmo nāma devaputto… tusitā nāma devā… santussito nāma devaputto… nimmānaratī nāma devā … sunimmito nāma devaputto… paranimmitavasavattī nāma devā… vasavattī nāma devaputto amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ४९१. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे देवांचा राजा सक्क होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने देवांचा राजा सक्क याला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! देवांचा राजा सक्क याने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे मलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! याम नावाचे देव आहेत... (पे)... सुयाम नावाचा देवपुत्र आहे... तुसित नावाचे देव आहेत... संतुस्सित नावाचा देवपुत्र आहे... निम्माणरती नावाचे देव आहेत... सुनिम्मित नावाचा देवपुत्र आहे... परनिम्मितवसवत्ती नावाचे देव आहेत... वसवत्ती नावाचा देवपुत्र आहे, जो आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.' 492. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena vasavattī devaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vasavattiṃ devaputtaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, vasavattī devaputto taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmakāyikā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca. Te kho etaṃ jāneyyuṃ, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. ४९२. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे वसवत्ती देवपुत्र होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने वसवत्ती देवपुत्राला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! वसवत्ती देवपुत्राने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे मलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असे ब्रह्मकायिक नावाचे देव आहेत. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्यांना माहीत असावे.' 493. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṃ samādhiṃ samāpajji, yathāsamāhite citte brahmayāniyo maggo pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena brahmakāyikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmakāyike deve etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, brahmakāyikā devā taṃ bhikkhuṃ etadavocuṃ – ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Atthi kho, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro [Pg.211] kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṃ amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca. So kho etaṃ jāneyya, yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti. ४९३. हे केवट्ट! त्यानंतर त्या भिक्खूने अशा प्रकारची समाधी प्राप्त केली, ज्या समाधीत चित्त एकाग्र झाल्यावर ब्रह्मलोकात जाण्याचा मार्ग प्रकट झाला. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे ब्रह्मकायिक देव होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने ब्रह्मकायिक देवांना असे विचारले – 'मित्रांनो! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! ब्रह्मकायिक देवांनी त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! आमच्यापेक्षा अधिक तेजस्वी आणि श्रेष्ठ असा ब्रह्मा, महाब्रह्मा आहे; जो विजेता (सर्वांवर विजय मिळवणारा), अपराजित (कोणाकडूनही पराभूत न होणारा), सर्वदर्शी, वशवर्ती (सर्वांना आपल्या वशमध्ये ठेवणारा), ईश्वर (स्वामी), कर्ता, निर्माता, सर्वश्रेष्ठ, विधाता, वशी (समाधीत निपुण) आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे. हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात, हे कदाचित त्याला माहीत असावे.' ‘‘‘Kahaṃ panāvuso, etarahi so mahābrahmā’ti? ‘Mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yattha vā brahmā yena vā brahmā yahiṃ vā brahmā; api ca, bhikkhu, yathā nimittā dissanti, āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati, brahmuno hetaṃ pubbanimittaṃ pātubhāvāya, yadidaṃ āloko sañjāyati, obhāso pātubhavatī’ti. Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā nacirasseva pāturahosi. 'पण मित्रांनो! तो महाब्रह्मा सध्या कुठे आहे?' 'भिक्खू! तो ब्रह्मा कुठे आहे, कोणत्या मार्गाने जातो किंवा कुठे राहतो, हे आम्हांलाही माहीत नाही. परंतु, भिक्खू! जशी चिन्हे दिसत आहेत, प्रकाश निर्माण होत आहे आणि तेज प्रकट होत आहे, त्यावरून ब्रह्मा लवकरच प्रकट होईल. कारण प्रकाश निर्माण होणे आणि तेज प्रकट होणे, हे ब्रह्माच्या प्रकट होण्याचे पूर्वचिन्ह आहे.' हे केवट्ट! त्यानंतर लवकरच तो महाब्रह्मा तेथे प्रकट झाला. 494. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena so mahābrahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti? Evaṃ vutte, kevaṭṭa, so mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti. ४९४. हे केवट्ट! त्यानंतर तो भिक्खू जेथे तो महाब्रह्मा होता, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने त्या महाब्रह्माला असे विचारले – 'मित्रा! हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' असे विचारल्यावर, हे केवट्ट! त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूला असे उत्तर दिले – 'भिक्खू! मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, विजेता आहे, अपराजित आहे, सर्वदर्शी आहे, वशवर्ती आहे, ईश्वर आहे, कर्ता आहे, निर्माता आहे, सर्वश्रेष्ठ आहे, विधाता आहे, वशी आहे आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे.' ‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti? हे केवट्ट! दुसऱ्यांदाही त्या भिक्खूने त्या महाब्रह्माला असे विचारले – 'मित्रा! मी तुला असे विचारत नाही की – "तू ब्रह्मा आहेस, महाब्रह्मा आहेस, विजेता आहेस, अपराजित आहेस, सर्वदर्शी आहेस, वशवर्ती आहेस, ईश्वर आहेस, कर्ता आहेस, निर्माता आहेस, सर्वश्रेष्ठ आहेस, विधाता आहेस, वशी आहेस आणि भूत व भविष्यातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहेस." तर मित्रा! मी तुला असे विचारत आहे की – "हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"' ‘‘Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’nti. Tatiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṃ mahābrahmānaṃ etadavoca – ‘na khohaṃ taṃ, āvuso, evaṃ pucchāmi – ‘‘tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū [Pg.212] anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyāna’’nti. Evañca kho ahaṃ taṃ, āvuso, pucchāmi – ‘‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’’ti? हे केवट्ट, दुसऱ्यांदाही त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूला असे म्हटले – 'हे भिक्खू, मी ब्रह्मा आहे, महाब्रह्मा आहे, सर्वविजेता आहे, अजिंक्य आहे, सर्वद्रष्टा आहे, वशवर्ती आहे, ईश्वर आहे, कर्ता आहे, निर्माता आहे, श्रेष्ठ आहे, विधाता आहे, वशी आहे, आणि भूत व भविष्य काळातील सर्व प्राण्यांचा पिता आहे.' हे केवट्ट, तिसऱ्यांदाही त्या भिक्खूने त्या महाब्रह्माला असे म्हटले – 'हे आवुसो, मी तुला असे विचारत नाही की – "तू ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सर्वविजेता, अजिंक्य, सर्वद्रष्टा, वशवर्ती, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी आणि भूत-भविष्यातील प्राण्यांचा पिता आहेस काय?" तर हे आवुसो, मी तुला हे विचारत आहे की – "हे आवुसो, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"' 495. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṃ bhikkhuṃ bāhāyaṃ gahetvā ekamantaṃ apanetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘ime kho maṃ, bhikkhu, brahmakāyikā devā evaṃ jānanti, ‘‘natthi kiñci brahmuno aññātaṃ, natthi kiñci brahmuno adiṭṭhaṃ, natthi kiñci brahmuno aviditaṃ, natthi kiñci brahmuno asacchikata’’nti. Tasmāhaṃ tesaṃ sammukhā na byākāsiṃ. Ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tasmātiha, bhikkhu, tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddhaṃ, yaṃ tvaṃ taṃ bhagavantaṃ atidhāvitvā bahiddhā pariyeṭṭhiṃ āpajjasi imassa pañhassa veyyākaraṇāya. Gaccha tvaṃ, bhikkhu, tameva bhagavantaṃ upasaṅkamitvā imaṃ pañhaṃ puccha, yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṃ dhāreyyāsī’ti. ४९५. त्यानंतर, हे केवट्ट, त्या महाब्रह्माने त्या भिक्खूचा हात धरला आणि त्याला एका बाजूला नेऊन म्हटले – 'हे भिक्खू, हे ब्रह्मलोकातील देव माझ्याबद्दल असे समजतात की – "ब्रह्माला माहीत नसलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माने न पाहिलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माला अवगत नसलेले असे काहीही नाही, ब्रह्माने प्रत्यक्ष न केलेले असे काहीही नाही." म्हणूनच मी त्यांच्यासमोर उत्तर दिले नाही. हे भिक्खू, मला स्वतःलाही हे माहीत नाही की हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात. म्हणून, हे भिक्खू, ही तुझीच चूक आहे, हा तुझाच अपराध आहे की तू त्या भगवंतांना सोडून या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी बाहेर इतरत्र भटकत आहेस. हे भिक्खू, तू जा आणि त्या भगवंतांकडेच जाऊन हा प्रश्न विचार, आणि भगवंत तुला जसे उत्तर देतील, तसेच तू ते लक्षात ठेव.' 496. ‘‘Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho, kevaṭṭa, so bhikkhu maṃ etadavoca – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? ४९६. त्यानंतर, हे केवट्ट, तो भिक्खू – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून माझ्यासमोर प्रकट झाला. मग, हे केवट्ट, त्या भिक्खूने मला अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसून त्या भिक्खूने मला विचारले – 'भंते, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' Tīradassisakuṇupamā किनारा शोधणाऱ्या पक्ष्याची उपमा 497. ‘‘Evaṃ vutte, ahaṃ, kevaṭṭa, taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘bhūtapubbaṃ, bhikkhu, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṃ sakuṇaṃ gahetvā nāvāya samuddaṃ ajjhogāhanti. Te atīradakkhiniyā nāvāya tīradassiṃ sakuṇaṃ muñcanti. So gacchateva puratthimaṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati anudisaṃ. Sace so samantā tīraṃ [Pg.213] passati, tathāgatakova hoti. Sace pana so samantā tīraṃ na passati, tameva nāvaṃ paccāgacchati. Evameva kho tvaṃ, bhikkhu, yato yāva brahmalokā pariyesamāno imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ nājjhagā, atha mamaññeva santike paccāgato. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabbo – ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti? ४९७. असे विचारल्यावर, हे केवट्ट, मी त्या भिक्खूला म्हणालो – 'हे भिक्खू, पूर्वीची गोष्ट आहे, समुद्रप्रवास करणारे व्यापारी किनारा शोधणारा एक पक्षी घेऊन जहाजाने समुद्रात जात असत. जेव्हा जहाजावरून किनारा दिसत नसे, तेव्हा ते त्या किनारा शोधणाऱ्या पक्ष्याला सोडून देत असत. तो पक्षी पूर्व दिशेला जात असे, दक्षिण दिशेला जात असे, पश्चिम दिशेला जात असे, उत्तर दिशेला जात असे, वरच्या दिशेला जात असे आणि उपदिशेलाही जात असे. जर त्याला कुठे किनारा दिसला, तर तो तिकडेच निघून जात असे. पण जर त्याला कुठेही किनारा दिसला नाही, तर तो त्याच जहाजावर परत येत असे. त्याचप्रमाणे, हे भिक्खू, तू ब्रह्मलोकापर्यंत शोध घेऊनही जेव्हा या प्रश्नाचे उत्तर मिळवू शकला नाहीस, तेव्हा शेवटी माझ्याकडेच परत आलास. हे भिक्खू, हा प्रश्न असा विचारला जाऊ नये की – "भंते, हे चार महाभूत – म्हणजेच पृथ्वीधातू, आपधातू, तेजोधातू आणि वायोधातू – कुठे पूर्णपणे निरुद्ध होतात?"' 498. ‘‘Evañca kho eso, bhikkhu, pañho pucchitabbo – ४९८. तर हे भिक्खू, हा प्रश्न असा विचारला पाहिजे – ‘Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati; Kattha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ; Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’ti. 'कुठे आप (जल), पृथ्वी, तेज (अग्नी) आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही? कुठे लांब आणि आखूड, लहान आणि मोठे, शुभ आणि अशुभ यांना थारा मिळत नाही? कुठे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात?' 499. ‘‘Tatra veyyākaraṇaṃ bhavati – ४९९. त्यावर उत्तर असे आहे – ‘Viññāṇaṃ anidassanaṃ, anantaṃ sabbatopabhaṃ; Ettha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati. 'जे विज्ञानाने जाणले जाते, जे अदृश्य आहे, अनंत आहे, सर्व बाजूंनी प्रकाशमान आहे; तिथे आप, पृथ्वी, तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही.' Ettha dīghañca rassañca, aṇuṃ thūlaṃ subhāsubhaṃ; Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati; Viññāṇassa nirodhena, etthetaṃ uparujjhatī’ti. 'तिथे लांब आणि आखूड, लहान आणि मोठे, शुभ आणि अशुभ यांना थारा मिळत नाही; तिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होतात. विज्ञानाच्या निरोधाने हे सर्व तिथे पूर्णपणे निरुद्ध होते.' 500. Idamavoca bhagavā. Attamano kevaṭṭo gahapatiputto bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. ५००. भगवंत असे म्हणाले. गृहपतीचा मुलगा केवट्ट आनंदी झाला आणि त्याने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. Kevaṭṭasuttaṃ niṭṭhitaṃ ekādasamaṃ. अकरावे केवट्ट सुत्त समाप्त झाले. 12. Lohiccasuttaṃ १२. लोहिच्च सुत्त Lohiccabrāhmaṇavatthu लोहिच्च ब्राह्मणाची कथा 501. Evaṃ [Pg.214] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena sālavatikā tadavasari. Tena kho pana samayena lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati sattussadaṃ satiṇakaṭṭhodakaṃ sadhaññaṃ rājabhoggaṃ raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyaṃ, brahmadeyyaṃ. ५०१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवंत कोसल देशात चारिका करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह सालवतिका नावाच्या गावात पोहोचले. त्या वेळी लोहिच्च नावाचा ब्राह्मण सालवतिका गावात राहत होता. हे गाव लोकसंख्येने समृद्ध, गवत, लाकूड, पाणी आणि धान्याने परिपूर्ण होते, आणि कोसलचा राजा पसेनदी याने त्याला राजदान (ब्रह्मदेय) म्हणून दिलेले होते. 502. Tena kho pana samayena lohiccassa brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃsampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti. ५०२. त्या वेळी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या मनात असा एक वाईट विचार आला – 'या जगात जर एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धम्म प्राप्त केला, तर त्याने तो इतरांना सांगू नये. कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे तर जुने बंधन तोडून नवीन बंधन तयार करण्यासारखे आहे. मी याला आसक्तीने युक्त असा वाईट लोभधम्म मानतो; कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो?' 503. Assosi kho lohicco brāhmaṇo – ‘‘samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sālavatikaṃ anuppatto. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti. ५०३. तेव्हा लोहिच्च ब्राह्मणाने असे ऐकले – 'अहो, शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेले शाक्यपुत्र श्रमण गौतम सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासह कोसल देशात चारिका करत सालवतिका येथे आले आहेत. त्या पूजनीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत. ते देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने प्रत्यक्ष जाणून धम्म प्रकट करतात. ते आदि-कल्याणकारी, मध्य-कल्याणकारी आणि अंत-कल्याणकारी, अर्थयुक्त, व्यंजनयुक्त, परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. अशा अर्हतांचे दर्शन घेणे खरोखरच कल्याणकारी असते.' 504. Atha kho lohicco brāhmaṇo rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama[Pg.215]; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – lohicco, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṃ gotamaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. Evañca vadehi – ‘‘adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. ५०४. त्यानंतर लोहिच्च ब्राह्मणाने रोसिक नावाच्या न्हाव्याला बोलावले आणि म्हटले – 'मित्रा रोसिका, इकडे ये. जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे जा; आणि माझ्या वतीने श्रमण गौतमांना त्यांच्या निरोगीपणाबद्दल, आजार नसण्याबद्दल, हलकेपणाबद्दल, बलाविषयी आणि सुखावह विहाराविषयी विचार – हे गौतम, लोहिच्च ब्राह्मण आपल्याला निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत. आणि असेही सांग – पूजनीय गौतमांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा.' 505. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. ५०५. 'होय, स्वामी,' असे म्हणून रोसिक न्हाव्याने लोहिच्च ब्राह्मणाच्या शब्दाला होकार दिला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत; आणि असेही विनंती करत आहेत – भंते, भगवंतांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा.' भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. 506. Atha kho rosikā nhāpito bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena lohicco brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘avocumhā kho mayaṃ bhoto vacanena taṃ bhagavantaṃ – ‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati; evañca vadeti – adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivutthañca pana tena bhagavatā’’ti. ५०६. त्यानंतर रोसिक न्हाव्याने भगवंतांची संमती जाणून घेतली, तो आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून जेथे लोहिच्च ब्राह्मण होता तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने लोहिच्च ब्राह्मणाला असे म्हटले – 'स्वामी, आम्ही आपल्या सांगण्यावरून त्या भगवंतांना असे सांगितले – भंते, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना निरोगीपणा, आजार नसणे, हलकेपणा, बल आणि सुखावह विहाराविषयी विचारत आहेत; आणि असेही विनंती करत आहेत – भंते, भगवंतांनी उद्यासाठी लोहिच्च ब्राह्मणाच्या घरी भिक्खूसंघासह भोजनाचा स्वीकार करावा. आणि त्या भगवंतांनी याला संमती दिली आहे.' 507. Atha kho lohicco brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇassa gotamassa kālaṃ ārocehi – kālo bho, gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.216]. Ekamantaṃ ṭhito kho rosikā nhāpito bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. ५०७. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर लोहिच्च ब्राह्मणाने आपल्या घरी उत्तम प्रकारचे खाद्य आणि भोज्य पदार्थ तयार करवून घेतले आणि रोसिक न्हाव्याला बोलावले – 'मित्रा रोसिका, इकडे ये. जेथे श्रमण गौतम आहेत तेथे जा; आणि श्रमण गौतमांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळव – हे गौतम, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' 'होय, स्वामी,' असे म्हणून रोसिक न्हाव्याने लोहिच्च ब्राह्मणाच्या शब्दाला होकार दिला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहून रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना भोजनाची वेळ झाल्याचे कळवले – 'भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे.' 508. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena sālavatikā tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena rosikā nhāpito bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti. Atha kho rosikā nhāpito bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘lohiccassa, bhante, brāhmaṇassa evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’ti. Sādhu, bhante, bhagavā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetū’’ti. ‘‘Appeva nāma siyā rosike, appeva nāma siyā rosike’’ti. ५०८. त्यानंतर भगवंतांनी सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन भिक्खूसंघासह ते सालवतिका गावाकडे गेले. त्या वेळी रोसिक न्हावी भगवंतांच्या मागे मागे चालत होता. तेव्हा रोसिक न्हाव्याने भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, लोहिच्च ब्राह्मणाच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – या जगात जर एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धम्म प्राप्त केला, तर कुशल धम्म प्राप्त करून त्याने तो इतरांना सांगू नये. कारण दुसरा दुसऱ्यासाठी काय करणार? हे तर जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे. म्हणून मी याला लोभाचा पापी धम्म म्हणतो – कारण दुसरा दुसऱ्यासाठी काय करणार? भंते, चांगले होईल जर भगवंत लोहिच्च ब्राह्मणाला या वाईट मिथ्या दृष्टीपासून मुक्त करतील.' भगवंत म्हणाले, 'रोसिका, असे घडू शकते; रोसिका, असे घडू शकते.' Atha kho bhagavā yena lohiccassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho lohicco brāhmaṇo buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. त्यानंतर भगवान जेथे लोहिच्च ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन तयार केलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा लोहिच्च ब्राह्मणाने बुद्धप्रमुख भिक्खूसंघाला उत्तम प्रकारच्या खाद्य आणि भोज्य पदार्थांनी स्वतःच्या हाताने तृप्त केले व संतुष्ट केले. Lohiccabrāhmaṇānuyogo लोहिच्च ब्राह्मणाची उलटतпасणी 509. Atha kho lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho lohiccaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira te, lohicca, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya – kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’’ ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi lohicca nanu tvaṃ sālavatikaṃ ajjhāvasasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati. Yā sālavatikāya samudayasañjāti lohiccova taṃ brāhmaṇo [Pg.217] ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti? ५०९. त्यानंतर लोहिच्च ब्राह्मण, भगवंतांनी भोजन करून पात्रामधून हात काढून घेतल्याचे पाहून, एक लहान आसन घेऊन एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या लोहिच्च ब्राह्मणाला भगवान म्हणाले – 'लोहिच्च, हे खरे आहे का की तुझ्या मनात असा वाईट चुकीचा दृष्टिकोन (मिथ्या दृष्टी) निर्माण झाला आहे – "या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती करावी, आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करून ती दुसऱ्याला सांगू नये – कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे. मी याला लोभाचा वाईट धर्म म्हणतो, कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो"?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, तुला काय वाटते? तू सालवतिका गावाचा कारभार पाहत नाहीस का?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, जर कोणी असे म्हटले – "लोहिच्च ब्राह्मण सालवतिकाचा कारभार पाहतो. सालवतिकातून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ लोहिच्च ब्राह्मणाने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." तर असे बोलणारा माणूस, जे तुझ्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरेल की नाही?' ‘‘Antarāyakaro, bho gotama’’. ‘‘Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṃ hoti ahitānukampī vā’’ti? ‘‘Ahitānukampī, bho gotama’’. ‘‘Ahitānukampissa mettaṃ vā tesu cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sapattakaṃ vā’’ti? ‘‘Sapattakaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhi, bho gotama’’. ‘‘Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’. 'तो अडथळा निर्माण करणारा ठरेल, भो गोतम.' 'अडथळा निर्माण करणारा असताना, तो त्यांच्या कल्याणाची इच्छा करणारा असेल की अकल्याणाची इच्छा करणारा?' 'अकल्याणाची इच्छा करणारा, भो गोतम.' 'अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे त्यांच्याबद्दलचे मन मैत्रीने युक्त असेल की शत्रुत्वाने युक्त?' 'शत्रुत्वाने युक्त, भो गोतम.' 'मन शत्रुत्वाने युक्त असताना, ती मिथ्या दृष्टी असेल की सम्यक दृष्टी?' 'ती मिथ्या दृष्टी असेल, भो गोतम.' 'लोहिच्च, मिथ्या दृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – एकतर नरक किंवा तिर्यक योनी.' 510. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, lohicca, nanu rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasatī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Yo nu kho, lohicca, evaṃ vadeyya – ‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’ti. Evaṃ vādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro vā hoti, no vā’’ti? ५१०. 'लोहिच्च, तुला काय वाटते? राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी-कोसल देशाचा कारभार पाहत नाही का?' 'होय, भो गोतम.' 'लोहिच्च, जर कोणी असे म्हटले – "राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी-कोसल देशाचा कारभार पाहतो. कासी-कोसलमधून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ राजा प्रसेनजित कोसलने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." तर असे बोलणारा माणूस, तुझ्यावर आणि इतरांवर जे राजा प्रसेनजित कोसल यांच्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरेल की नाही?' ‘‘Antarāyakaro, bho gotama’’. ‘‘Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṃ hoti ahitānukampī vā’’ti? ‘‘Ahitānukampī, bho gotama’’. ‘‘Ahitānukampissa mettaṃ vā tesu cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti sapattakaṃ vā’’ti? ‘‘Sapattakaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhi, bho gotama’’. ‘‘Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’. 'तो अडथळा निर्माण करणारा ठरेल, भो गोतम.' 'अडथळा निर्माण करणारा असताना, तो त्यांच्या कल्याणाची इच्छा करणारा असेल की अकल्याणाची इच्छा करणारा?' 'अकल्याणाची इच्छा करणारा, भो गोतम.' 'अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे त्यांच्याबद्दलचे मन मैत्रीने युक्त असेल की शत्रुत्वाने युक्त?' 'शत्रुत्वाने युक्त, भो गोतम.' 'मन शत्रुत्वाने युक्त असताना, ती मिथ्या दृष्टी असेल की सम्यक दृष्टी?' 'ती मिथ्या दृष्टी असेल, भो गोतम.' 'लोहिच्च, मिथ्या दृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – एकतर नरक किंवा तिर्यक योनी.' 511. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṃ ajjhāvasati; yā sālavatikāya samudayasañjāti, lohiccova taṃ brāhmaṇo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye taṃ upajīvanti, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo [Pg.218] vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya…pe… karissatī’’ti. Evaṃvādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti, ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. ५११. 'अशा प्रकारे, लोहिच्च, जो कोणी असे म्हणेल – "लोहिच्च ब्राह्मण सालवतिकाचा कारभार पाहतो; सालवतिकातून मिळणारे सर्व उत्पन्न केवळ लोहिच्च ब्राह्मणाने एकट्यानेच उपभोगावे, इतरांना काहीही देऊ नये." असे बोलणारा माणूस, जे तुझ्यावर उपजीविकेसाठी अवलंबून आहेत, त्यांच्यासाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरतो. अडथळा निर्माण करणारा असल्याने तो अकल्याणाची इच्छा करणारा ठरतो, अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे मन शत्रुत्वाने युक्त असते, आणि मन शत्रुत्वाने युक्त असताना मिथ्या दृष्टी निर्माण होते. तसेच, लोहिच्च, जो कोणी असे म्हणेल – "या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती करावी, आणि कुशल धर्माची प्राप्ती करून ती दुसऱ्याला सांगू नये – कारण एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो? हे जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करण्यासारखेच आहे...पे... एक माणूस दुसऱ्यासाठी काय करू शकतो?" असे बोलणारा माणूस, त्या कुलपुत्रांसाठी अडथळा निर्माण करणारा ठरतो, जे तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म-विनयाचे अनुसरण करून अशा प्रकारच्या महान विशेषाची प्राप्ती करतात, स्रोतापत्ती-फळाचा साक्षात्कार करतात, सकदागामी-फळाचा साक्षात्कार करतात, अनागामी-फळाचा साक्षात्कार करतात, अर्हतपदाचा साक्षात्कार करतात; आणि जे कुलपुत्र देवलोकात जन्म घेण्यासाठी देवलोकातील गर्भ (पुण्यबीज) परिपक्व करत असतात, त्यांच्यासाठीही तो अडथळा निर्माण करणारा ठरतो. अडथळा निर्माण करणारा असल्याने तो अकल्याणाची इच्छा करणारा ठरतो, अकल्याणाची इच्छा करणाऱ्याचे मन शत्रुत्वाने युक्त असते, आणि मन शत्रुत्वाने युक्त असताना मिथ्या दृष्टी निर्माण होते. लोहिच्च, मिथ्या दृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो – एकतर नरक किंवा तिर्यक योनी.' 512. ‘‘Iti kira, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṃ ajjhāvasati; yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṃ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṃ dadeyyā’’ti. Evaṃvādī so ye rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṃ antarāyakaro hoti. Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Evameva kho, lohicca, yo evaṃ vadeyya – ‘‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyya, kusalaṃ dhammaṃ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati. Seyyathāpi nāma…pe… kiñhi paro parassa karissatī’’ti, evaṃ vādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ āgamma evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti. Ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā, tesaṃ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṃ cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti. Micchādiṭṭhissa kho ahaṃ, lohicca, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. ५१२. हे लोहिच्च, जर कोणी असे म्हणाला की— 'राजा प्रसेनजित कोसल हा कासी आणि कोसल देशांवर राज्य करतो; कासी-कोसल देशांतून मिळणारा सर्व महसूल (कर) एकट्या राजा प्रसेनजित कोसलनेच उपभोगला पाहिजे, इतरांना तो देता कामा नये.' असे बोलणारा तो मनुष्य, जे लोक राजा प्रसेनजित कोसलवर अवलंबून जगतात—तुम्ही स्वतः आणि इतरही—त्यांच्या लाभाचा (कल्याणाचा) अंतराय (अडथळा) करणारा ठरतो. अंतराय करणारा असल्याने तो अहित चिंतणारा (अहितानुकंपी) ठरतो. अहित चिंतणाऱ्याच्या मनात शत्रुत्वाची भावना निर्माण होते आणि शत्रुत्वाची भावना निर्माण झाली की मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होते. तसेच, हे लोहिच्च, जर कोणी असे म्हणाला की— 'या जगात एखाद्या श्रमणाने किंवा ब्राह्मणाने कुशल धर्माची प्राप्ती केली, तर कुशल धर्माची प्राप्ती करून त्याने ती इतरांना सांगू नये; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे? जसे की...पे... दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' असे बोलणारा तो मनुष्य, जे कुलपुत्र तथागतांनी प्रवेदिलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म-विनयाचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारच्या उदात्त विशेषाची प्राप्ती करतात, सोतापत्तिफळ साक्षात करतात, सकदागामिफळ साक्षात करतात, अनागामिफळ साक्षात करतात, अरहंतपद साक्षात करतात; आणि जे कुलपुत्र देवलोकात जन्म घेण्यासाठी दिव्य गर्भ (देवलोकातील जन्म) परिपक्व करत आहेत, त्यांच्या कल्याणाचा अंतराय करणारा ठरतो. अंतराय करणारा असल्याने तो अहित चिंतणारा ठरतो. अहित चिंतणाऱ्याच्या मनात शत्रुत्वाची भावना निर्माण होते आणि शत्रुत्वाची भावना निर्माण झाली की मिथ्यादृष्टी उत्पन्न होते. हे लोहिच्च, मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीसाठी मी दोन गतींपैकी एक गती सांगतो—नरक किंवा तिर्यक योनी (पशू योनी). Tayo codanārahā निंदेस (आरोपास) पात्र असलेले तीन शास्ते 513. ‘‘Tayo [Pg.219] khome, lohicca, satthāro, ye loke codanārahā; yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Katame tayo? Idha, lohicca, ekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto, taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma osakkantiyā vā ussakkeyya, parammukhiṃ vā āliṅgeyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, paṭhamo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. ५१३. हे लोहिच्च, जगात हे तीन शास्ते (गुरू) आहेत जे निंदेस पात्र आहेत; आणि जर कोणी अशा शास्त्यांची निंदा (आरोप) करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. कोणते तीन? येथे, हे लोहिच्च, एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी (श्रमणत्वाच्या कल्याणासाठी) घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले नसते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले नाही. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की एखाद्या मागे हटणाऱ्या (नापसंत करणाऱ्या) स्त्रीचा पाठलाग करून तिला पकडण्याचा प्रयत्न करणे किंवा तोंड फिरवून घेतलेल्या स्त्रीला मागून मिठी मारणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त (वाईट) प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा पहिला शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. 514. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ ananupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā sussūsanti, sotaṃ odahanti, aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma sakaṃ khettaṃ ohāya paraṃ khettaṃ niddāyitabbaṃ maññeyya[Pg.220], evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi – kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, dutiyo satthā, yo, loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. ५१४. पुन्हा दुसरे असे की, हे लोहिच्च, येथे एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले नसते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख न होता त्यानुसार वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले नाही. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त न करताच आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' आणि आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करतात, कान देतात, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करतात आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख न होता त्यानुसार वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की स्वतःचे शेत सोडून दुसऱ्याच्या शेतातील तण काढणे आवश्यक आहे असे मानणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा दुसरा शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. 515. ‘‘Puna caparaṃ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho anuppatto hoti. So taṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. So evamassa codetabbo – ‘‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so te sāmaññattho anuppatto. Taṃ tvaṃ sāmaññatthaṃ anupāpuṇitvā sāvakānaṃ dhammaṃ desesi – ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti. Seyyathāpi nāma purāṇaṃ bandhanaṃ chinditvā aññaṃ navaṃ bandhanaṃ kareyya, evaṃ sampadamidaṃ pāpakaṃ lobhadhammaṃ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’’ti. Ayaṃ kho, lohicca, tatiyo satthā, yo loke codanāraho; yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā. Ime kho, lohicca, tayo satthāro, ye loke codanārahā, yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjāti. ५१५. पुन्हा दुसरे असे की, हे लोहिच्च, येथे एखादा शास्ता ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेतो, ते श्रमणत्वाचे ध्येय त्याला प्राप्त झालेले असते. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त करून तो आपल्या श्रावकांना धम्माचा उपदेश करतो की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु त्याचे श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. त्या शास्त्यावर असा आरोप केला पाहिजे— 'आयुष्यमान ज्या ध्येयासाठी घराबाहेर पडून गृहहीन प्रव्रज्या घेते झाले, ते श्रमणत्वाचे ध्येय आपल्याला प्राप्त झालेले आहे. ते श्रमणत्वाचे ध्येय प्राप्त करून आपण श्रावकांना धम्माचा उपदेश करता की— 'हे तुमच्या हितासाठी आहे, हे तुमच्या सुखासाठी आहे.' परंतु आपले श्रावक ऐकण्याची इच्छा करत नाहीत, कान देत नाहीत, समजून घेण्यासाठी चित्त एकाग्र करत नाहीत आणि शास्त्याच्या शिकवणीपासून विन्मुख होऊन वागतात. हे अगदी तसेच आहे जसे की जुने बंधन तोडून दुसरे नवीन बंधन तयार करणे. मी याला आसक्तीवर आधारित पापयुक्त प्रवृत्ती म्हणतो; कारण दुसरा मनुष्य दुसऱ्यासाठी काय करू शकणार आहे?' हे लोहिच्च, हा तिसरा शास्ता आहे जो जगात निंदेस पात्र आहे; आणि जर कोणी अशा शास्त्याची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते. हे लोहिच्च, हेच ते तीन शास्ते आहेत जे जगात निंदेस पात्र आहेत; आणि जर कोणी अशा शास्त्यांची निंदा करतो, तर ती निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत आणि निर्दोष असते—असे भगवान म्हणाले. Nacodanārahasatthu निंदेस पात्र नसलेले शास्ते 516. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi pana, bho gotama, koci satthā, yo loke nacodanāraho’’ti? ‘‘Atthi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti. ‘‘Katamo pana so, bho gotama, satthā, yo loke nacodanāraho’’ti? ५१६. असे म्हटले असता, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, या जगात असा कोणी शास्ता (गुरु) आहे का, जो दोषारोप करण्यास (निंदेस) पात्र नाही?" "लोहिच्च, या जगात असा शास्ता नक्कीच आहे, जो दोषारोप करण्यास पात्र नाही." "पण हे गौतम, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला तो शास्ता कोणता?" ‘‘Idha, lohicca, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, lohicca, bhikkhu sīlasampanno [Pg.221] hoti…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho. Yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti…pe… yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Yasmiṃ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṃ uḷāraṃ visesaṃ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṃ satthāraṃ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā’’ti. "इथे, लोहिच्च, या जगात अर्हत, सम्यक्संबुद्ध तथागत उत्पन्न होतात... (सामञ्ञफल सुत्ताप्रमाणे सविस्तर जाणावे). अशा प्रकारे, लोहिच्च, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झान) लाभ घेऊन विहरतो. लोहिच्च, ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था (अधिगम) प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... तसेच दुसरे ध्यान... तिसरे ध्यान... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो. ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... ज्ञानदर्शनासाठी (ञाणदस्सनाय) चित्त एकाग्र करतो, तिकडे वळवतो... ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो... 'या जन्मानंतर आता दुसरा कोणताही जन्म नाही' (नापरं इत्थत्ताय) असे तो जाणतो. ज्या शास्त्याच्या मार्गदर्शनाखाली श्रावक अशा प्रकारची उदात्त विशेष अवस्था प्राप्त करतो, तो शास्ता देखील, लोहिच्च, या जगात दोषारोप करण्यास पात्र नसलेला शास्ता होय. आणि जो कोणी अशा शास्त्यावर दोषारोप करतो, त्याचा तो दोषारोप असत्य, तथ्यहीन, अधार्मिक आणि सदोष असतो." 517. Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘seyyathāpi, bho gotama, puriso purisaṃ narakapapātaṃ patantaṃ kesesu gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhapeyya, evamevāhaṃ bhotā gotamena narakapapātaṃ papatanto uddharitvā thale patiṭṭhāpito. Abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama, seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. ५१७. असे म्हटले असता, लोहिच्च ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, ज्याप्रमाणे एखाद्या माणसाने नरकाच्या दरीत कोसळणाऱ्या दुसऱ्या माणसाला केसाला धरून वर ओढावे आणि जमिनीवर सुरक्षित उभे करावे; त्याचप्रमाणे मला नरकाच्या दरीत कोसळत असताना आदरणीय गौतमांनी वर ओढून जमिनीवर सुरक्षित उभे केले आहे. अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे कोणी उपडा ठेवलेला घडा उताणा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा – जेणेकरून डोळस व्यक्तींना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहे. आदरणीय गौतमांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." Lohiccasuttaṃ niṭṭhitaṃ dvādasamaṃ. बारावे लोहिच्च सुत्त समाप्त झाले. 13. Tevijjasuttaṃ १३. तेविज्ज सुत्त 518. Evaṃ [Pg.222] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi yena manasākaṭaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane. ५१८. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान कोसल देशात चारिका (धम्मयात्रा) करत असताना, सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह 'मनसाकाट' नावाच्या कोसलवासीयांच्या ब्राह्मण ग्रामात पोहोचले. तिथे भगवान मनसाकाटच्या उत्तरेला असलेल्या अचिरवती नदीच्या तीरावरील आंबराईत (आम्रवनात) राहत होते. 519. Tena kho pana samayena sambahulā abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā manasākaṭe paṭivasanti, seyyathidaṃ – caṅkī brāhmaṇo tārukkho brāhmaṇo pokkharasāti brāhmaṇo jāṇusoṇi brāhmaṇo todeyyo brāhmaṇo aññe ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā. ५१९. त्या वेळी मनसाकाट येथे अनेक प्रसिद्ध आणि श्रीमंत (महाशाल) ब्राह्मण राहत होते, जसे की – चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाती ब्राह्मण, जाणुसोणी ब्राह्मण, तोदेय्य ब्राह्मण आणि इतरही अनेक प्रसिद्ध व श्रीमंत ब्राह्मण. 520. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājānaṃ māṇavānaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Atha kho vāseṭṭho māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājopi māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Neva kho asakkhi vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ, na pana asakkhi bhāradvājo māṇavopi vāseṭṭhaṃ māṇavaṃ saññāpetuṃ. ५२०. त्यानंतर, वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण ब्राह्मण पाय मोकळे करण्यासाठी इकडेतिकडे फिरत असताना, त्यांच्यात खऱ्या आणि खोट्या मार्गाविषयी (मार्ग आणि अमार्ग याविषयी) चर्चा सुरू झाली. तेव्हा वासेठ्ठ तरुण म्हणाला – "हाच एकमेव सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो याचे आचरण करणाऱ्याला ब्रह्मदेवाच्या सहवासाकडे (ब्रह्मलोकाकडे) घेऊन जातो, जो पोक्खरसाती ब्राह्मणाने सांगितला आहे." भारद्वाज तरुणही म्हणाला – "हाच एकमेव सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो याचे आचरण करणाऱ्याला ब्रह्मदेवाच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो तारुक्ख ब्राह्मणाने सांगितला आहे." परंतु, वासेठ्ठ तरुण भारद्वाज तरुणाची खात्री पटवू शकला नाही, आणि भारद्वाज तरुणही वासेठ्ठ तरुणाची खात्री पटवू शकला नाही. 521. Atha kho vāseṭṭho māṇavo bhāradvājaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ayaṃ kho, bhāradvāja, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito manasākaṭe viharati uttarena manasākaṭassa aciravatiyā nadiyā tīre ambavane. Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā [Pg.223] devamanussānaṃ buddho bhagavā’’ti. Āyāma, bho bhāradvāja, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā etamatthaṃ samaṇaṃ gotamaṃ pucchissāma. Yathā no samaṇo gotamo byākarissati, tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho bhāradvājo māṇavo vāseṭṭhassa māṇavassa paccassosi. ५२१. त्यानंतर वासेठ्ठ तरुण भारद्वाज तरुणाला म्हणाला – "हे भारद्वाज, हे श्रमण गौतम, जे शाक्यपुत्र असून शाक्यकुळातून गृहत्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत, ते मनसाकाटच्या उत्तरेला अचिरवती नदीच्या तीरावरील आम्रवनात राहत आहेत. त्या आदरणीय गौतमांची अशी कल्याणकारी कीर्ती पसरली आहे – 'ते भगवान अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत.' चल भारद्वाज, आपण श्रमण गौतमांकडे जाऊ या आणि त्यांना याविषयी विचारू या. श्रमण गौतम आपल्याला जसे स्पष्ट करून सांगतील, तसे आपण ते स्वीकारू या." "ठीक आहे, मित्रा," असे म्हणत भारद्वाज तरुणाने वासेठ्ठ तरुणाच्या बोलण्यास संमती दिली. Maggāmaggakathā मार्ग आणि अमार्गाविषयीची चर्चा 522. Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bho gotama, amhākaṃ jaṅghavihāraṃ anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ maggāmagge kathā udapādi. Ahaṃ evaṃ vadāmi – ‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’ti. Ettha, bho gotama, attheva viggaho, atthi vivādo, atthi nānāvādo’’ti. ५२२. त्यानंतर वासेठ्ठ आणि भारद्वाज हे तरुण जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्यांनी भगवंतांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला – “हे गोतम, येथे आम्ही पायी फिरत असताना आणि इकडेतिकडे फेऱ्या मारत असताना आमच्यात योग्य आणि अयोग्य मार्गाविषयी चर्चा सुरू झाली. मी असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण पोक्खरसातीने सांगितला आहे.’ भारद्वाज तरुण असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण तारुक्खाने सांगितला आहे.’ हे गोतम, या विषयावर आमच्यात मतभेद आहेत, वादविवाद आहेत आणि भिन्न मते आहेत.” 523. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, tvaṃ evaṃ vadesi – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena pokkharasātinā’’ti. Bhāradvājo māṇavo evamāha – ‘‘ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāya, yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti. Atha kismiṃ pana vo, vāseṭṭha, viggaho, kismiṃ vivādo, kismiṃ nānāvādo’’ti? ५२३. “तर मग, वासेठ्ठ, तू असे म्हणतोस – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण पोक्खरसातीने सांगितला आहे.’ आणि भारद्वाज तरुण असे म्हणतो – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो, जो ब्राह्मण तारुक्खाने सांगितला आहे.’ तर मग, वासेठ्ठ, तुमच्यात नेमका कशावरून मतभेद आहे, कशावरून वादविवाद आहे आणि कशावरून भिन्न मते आहेत?” 524. ‘‘Maggāmagge, bho gotama. Kiñcāpi, bho gotama, brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāya. ५२४. “योग्य आणि अयोग्य मार्गाविषयी, हे गोतम. जरी, हे गोतम, विविध ब्राह्मण वेगवेगळ्या मार्गांचे प्रतिपादन करतात – जसे की अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण, बव्हारिज्झ ब्राह्मण – तरीही ते सर्व मार्ग मोक्षाकडे नेणारे आहेत आणि त्यांचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातात.” ‘‘Seyyathāpi[Pg.224], bho gotama, gāmassa vā nigamassa vā avidūre bahūni cepi nānāmaggāni bhavanti, atha kho sabbāni tāni gāmasamosaraṇāni bhavanti; evameva kho, bho gotama, kiñcāpi brāhmaṇā nānāmagge paññapenti, addhariyā brāhmaṇā tittiriyā brāhmaṇā chandokā brāhmaṇā bavhārijjhā brāhmaṇā, atha kho sabbāni tāni niyyānikā niyyanti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti. “ज्याप्रमाणे, हे गोतम, एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ अनेक वेगवेगळे मार्ग असतात, परंतु ते सर्व शेवटी त्याच गावात एकत्र येतात; त्याचप्रमाणे, हे गोतम, जरी विविध ब्राह्मण वेगवेगळ्या मार्गांचे प्रतिपादन करतात – जसे की अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण, बव्हारिज्झ ब्राह्मण – तरीही ते सर्व मार्ग मोक्षाकडे नेणारे आहेत आणि त्यांचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातात.” Vāseṭṭhamāṇavānuyogo वासेठ्ठ तरुणाची उलटतपासणी 525. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantīti, bho gotama, vadāmi’’. ‘‘Niyyantīti, vāseṭṭha, vadesi’’? ‘‘Niyyantī’’ti, bho gotama, vadāmi’’. ५२५. “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.” “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.” “ते मार्ग घेऊन जातात, असे तू म्हणतोस का, वासेठ्ठ?” “होय, हे गोतम, ते घेऊन जातात, असे मी म्हणतो.” ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.” ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “पण, वासेठ्ठ, three वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.” ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.” ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, atthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. “पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपूर्वीच्या पूर्वजांपर्यंत असा एकही आचार्य आहे का, ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे?” “नाही, हे गोतम.” 526. ‘‘Kiṃ pana, vāseṭṭha, yepi tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu. Tepi evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ५२६. “पण, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रांचे आजचे त्रैविद्य ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलन करतात, आणि त्यांच्याच मागे गातात, त्यांच्याच मागे बोलतात, त्यांनी म्हटलेलेच पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेलेच पुन्हा शिकवतात – जसे की अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप, भगु – त्यांनी तरी कधी असे म्हटले होते का की, ‘आम्हाला हे माहीत आहे, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कोठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कोठे राहतो’?” “नाही, हे गोतम.” 527. ‘‘Iti [Pg.225] kira, vāseṭṭha, natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekabrāhmaṇopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ekācariyapācariyopi, yena brahmā sakkhidiṭṭho. Natthi koci tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugā yena brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’’ti. ५२७. “तर मग, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांमध्ये असा एकही ब्राह्मण नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या आचार्यांच्या आचार्यांमध्ये असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. त्यांच्या सात पिढ्यांपूर्वीच्या पूर्वजांपर्यंत असा एकही आचार्य नाही ज्याने ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिले आहे. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते आणि मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांच्या प्राचीन मंत्रांचे आजचे त्रैविद्य ब्राह्मण गायन करतात, पठण करतात, संकलन करतात, आणि त्यांच्याच मागे गातात, त्यांच्याच मागे बोलतात, त्यांनी म्हटलेलेच पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेलेच पुन्हा शिकवतात – जसे की अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप, भगु – त्यांनीही कधी असे म्हटले नाही की, ‘आम्हाला हे माहीत आहे, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कोठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कोठे राहतो.’ तरीही हे त्रैविद्य ब्राह्मण असे म्हणतात – ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहिले नाही, त्याच्या सहवासाचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’” 528. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५२८. “तुला काय वाटते, वासेठ्ठ, जर असे असेल, तर या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, हे गोतम, जर असे असेल, तर या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.” ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. ‘Ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते त्रैविद्य ब्राह्मण ज्याला जाणत नाहीत, ज्याला पाहत नाहीत, त्याच्या सहवासाचा मार्ग दाखवतील आणि म्हणतील – ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो मोक्षाकडे नेणारा असून त्याचे अनुसरण करणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो,’ हे कधीही शक्य नाही.” 529. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, andhaveṇi paramparasaṃsattā purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Evameva kho, vāseṭṭha, andhaveṇūpamaṃ maññe tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ, purimopi na passati, majjhimopi na passati, pacchimopi na passati. Tesamidaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ bhāsitaṃ hassakaññeva sampajjati, nāmakaññeva sampajjati, rittakaññeva sampajjati, tucchakaññeva sampajjati. ५२९. हे वासेठ्ठ, ज्याप्रमाणे एकमेकांना धरून चालणाऱ्या अंधांच्या रांगेत पहिलाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि शेवटचाही पाहत नाही. त्याचप्रमाणे, हे वासेठ्ठ, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे मला अंधांच्या रांगेसारखेच वाटते; पहिलाही पाहत नाही, मधलाही पाहत नाही आणि शेवटचाही पाहत नाही. त्या तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे हे बोलणे केवळ हास्यास्पद, केवळ नाममात्र, पोकळ आणि व्यर्थ ठरते. 530. ‘‘Taṃ [Pg.226] kiṃ maññasi, vāseṭṭha, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti? ५३०. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक चंद्र व सूर्य यांना पाहतात ना? आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात आणि ज्या बाजूने मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात ना?” ‘‘Evaṃ, bho gotama, passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattantī’’ti. “होय, भो गोतम, तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक चंद्र व सूर्य यांना पाहतात. आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात आणि ज्या बाजूने मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात.” 531. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, pahonti tevijjā brāhmaṇā candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ५३१. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक ज्या चंद्र व सूर्याला पाहतात, आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात व मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात; तर ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण चंद्र व सूर्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवण्यास समर्थ आहेत का? की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला चंद्र व सूर्याच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’?” “नाही, भो गोतम, ते समर्थ नाहीत.” ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, yaṃ passanti tevijjā brāhmaṇā candimasūriye, aññe cāpi bahujanā, yato ca candimasūriyā uggacchanti, yattha ca ogacchanti, āyācanti thomayanti pañjalikā namassamānā anuparivattanti, tesampi nappahonti candimasūriyānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetuṃ – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa candimasūriyānaṃ sahabyatāyā’’ti. “अशा प्रकारे, हे वासेठ्ठ, तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण आणि इतरही अनेक लोक ज्या चंद्र व सूर्याला पाहतात, आणि ज्या बाजूने चंद्र व सूर्य उगवतात व मावळतात, त्या दिशेकडे तोंड करून, हात जोडून, वंदन करत, त्यांची प्रार्थना व स्तुती करत त्यांच्या मागे मागे फिरतात; तरीही ते चंद्र व सूर्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवण्यास समर्थ नाहीत की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला चंद्र व सूर्याच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’.” 532. ‘‘Iti pana na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo [Pg.227] vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti. ५३२. “अशा प्रकारे, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांनी ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. तसेच तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या पूर्वज आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवर्तक होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांनी म्हटलेले पुन्हा म्हणतात, त्यांनी शिकवलेले पुन्हा शिकवतात; जसे की—अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की—‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, कोणत्या मार्गाने ब्रह्मा जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण असे म्हणतात की—‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्या सहवासासाठी आम्ही मार्ग दाखवतो की—हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’.” 533. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५३३. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे हे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम, असे असताना तीन वेदांचे ज्ञान असणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.” ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ‘‘ayameva ujumaggo, ayamañjasāyano niyyāniko, niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते तीन वेदांचे ज्ञान असणारे ब्राह्मण ज्याला जाणत नाहीत, ज्याला पाहत नाहीत, त्याच्या सहवासासाठी मार्ग दाखवतील की—‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गाने जाणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाप्रत घेऊन जातो’, हे कधीही शक्य नाही.” Janapadakalyāṇīupamā जनपदकल्याणीची उपमा 534. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso evaṃ vadeyya – ‘‘ahaṃ yā imasmiṃ janapade janapadakalyāṇī, taṃ icchāmi, taṃ kāmemī’’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya. ५३४. “ज्याप्रमाणे, हे वासेठ्ठ, एखादा माणूस असे म्हणेल—‘या जनपदातील जी सर्वात सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) आहे, ती मला हवी आहे, मी तिच्यावर प्रेम करतो.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारले—‘हे माणसा, ज्या सुंदर स्त्रीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, ती क्षत्रिय आहे, ब्राह्मण आहे, वैश्य आहे की शूद्र आहे, हे तुला ठाऊक आहे का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘नाही, मला ठाऊक नाही.’ ‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ janapadakalyāṇiṃ icchasi kāmesi, jānāsi taṃ janapadakalyāṇiṃ – evaṃnāmā evaṃgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṃ gāme vā nigame vā nagare vā’’ti? Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi na passasi, taṃ tvaṃ icchasi kāmesī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya. “त्यावर लोकांनी त्याला पुन्हा विचारले—‘हे माणसा, ज्या सुंदर स्त्रीची तू इच्छा करतोस, जिच्यावर तू प्रेम करतोस, तिचे नाव काय आहे, तिचे गोत्र काय आहे, ती उंच आहे, ठेंगू आहे की मध्यम उंचीची आहे, ती काळी आहे, सावळी आहे की तांबूस रंगाची आहे, ती अमुक एका गावात, निगमात की शहरात राहते, हे तुला ठाऊक आहे का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘नाही, मला ठाऊक नाही.’ त्यावर लोकांनी त्याला विचारले—‘हे माणसा, मग ज्या स्त्रीला तू ओळखत नाहीस, जिला तू पाहिलेलेही नाहीस, तू तिच्याच प्राप्तीची इच्छा करतोस आणि तिच्यावरच प्रेम करतोस का?’ असे विचारल्यावर तो म्हणेल—‘होय, अगदी तसेच आहे.’ 535. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५३५. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे हे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम, असे असताना त्या माणसाचे बोलणे नक्कीच निराधार ठरते.” 536. ‘‘Evameva [Pg.228] kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho. Napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – ‘‘mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmā’’ti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti. ५३६. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांपैकी कोणीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांच्या पाठोपाठ म्हणतात आणि शिकवतात; जसे की - अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की - ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण असे म्हणतात - ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’” 537. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५३७. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.” ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti – ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण ज्याला स्वतः जाणत नाहीत, ज्याला स्वतः पाहत नाहीत, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग दाखवतील आणि म्हणतील की - ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो यावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो’ - असे घडणे शक्यच नाही.” Nisseṇīupamā शिडीची उपमा 538. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, puriso cātumahāpathe nisseṇiṃ kareyya – pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosi, jānāsi taṃ pāsādaṃ – puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya [Pg.229] vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’’ti? Iti puṭṭho ‘‘no’’ti vadeyya. ५३८. “उदाहरणाथ, वासेठ्ठ, एखाद्या माणसाने एखाद्या महालावर चढण्यासाठी चौकात शिडी बनवावी. लोकांनी त्याला विचारावे—‘हे गृहस्था, ज्या महालावर चढण्यासाठी तू ही शिडी बनवत आहेस, तो महाल पूर्व दिशेला आहे की दक्षिण दिशेला, पश्चिम दिशेला आहे की उत्तर दिशेला, तो उंच आहे की नीच की मध्यम उंचीचा आहे, हे तू जाणतोस का?’ असे विचारले असता त्याने ‘नाही’ असे उत्तर द्यावे.” ‘‘Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ambho purisa, yaṃ tvaṃ na jānāsi, na passasi, tassa tvaṃ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṃ karosī’’ti? Iti puṭṭho ‘‘āmā’’ti vadeyya. “त्यावर लोकांनी त्याला पुन्हा विचारावे—‘हे गृहस्था, ज्या महालाला तू जाणत नाहीस, पाहिलेले नाहीस, त्याच महालावर चढण्यासाठी तू शिडी बनवत आहेस का?’ असे विचारले असता त्याने ‘होय’ असे उत्तर द्यावे.” 539. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५३९. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या माणसाचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या माणसाचे बोलणे निराधारच ठरते.” 540. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, na kira tevijjehi brāhmaṇehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ ācariyapācariyehi brahmā sakkhidiṭṭho, napi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ yāva sattamā ācariyāmahayugehi brahmā sakkhidiṭṭho. Yepi kira tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ pubbakā isayo mantānaṃ kattāro mantānaṃ pavattāro, yesamidaṃ etarahi tevijjā brāhmaṇā porāṇaṃ mantapadaṃ gītaṃ pavuttaṃ samihitaṃ, tadanugāyanti, tadanubhāsanti, bhāsitamanubhāsanti, vācitamanuvācenti, seyyathidaṃ – aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu, tepi na evamāhaṃsu – mayametaṃ jānāma, mayametaṃ passāma, yattha vā brahmā, yena vā brahmā, yahiṃ vā brahmāti. Teva tevijjā brāhmaṇā evamāhaṃsu – ‘‘yaṃ na jānāma, yaṃ na passāma, tassa sahabyatāya maggaṃ desema, ayameva ujumaggo ayamañjasāyano niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasahabyatāyā’’ti. ५४०. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांपैकी कोणीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या आचार्यांच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही; तसेच तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांच्या सात पिढ्यांपर्यंतच्या आचार्यांनीही ब्रह्माला प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही. आणि तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे जे प्राचीन ऋषी होते, जे मंत्रांचे कर्ते व मंत्रांचे प्रवक्ते होते, ज्यांचे हे प्राचीन मंत्रपद आजचे तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण गातात, पठण करतात, त्यांच्या पाठोपाठ म्हणतात आणि शिकवतात; जसे की - अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अंगीरस, भारद्वाज, वासेठ्ठ, कस्सप आणि भगु; त्यांनीसुद्धा असे म्हटले नव्हते की - ‘आम्ही हे जाणतो, आम्ही हे पाहतो की ब्रह्मा कुठे आहे, ब्रह्मा कोणत्या मार्गाने जातो किंवा ब्रह्मा कुठे राहतो.’ असे असूनही, ते three वेद जाणणारे ब्राह्मण असे म्हणतात - ‘ज्याला आम्ही जाणत नाही, ज्याला आम्ही पाहत नाही, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग आम्ही दाखवतो. हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो या मार्गावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो.’” 541. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, nanu evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti? ‘‘Addhā kho, bho gotama, evaṃ sante tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ appāṭihīrakataṃ bhāsitaṃ sampajjatī’’ti. ५४१. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? असे असताना, त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधार ठरत नाही का?” “नक्कीच, भो गोतम! असे असताना त्या तीन वेद जाणणाऱ्या ब्राह्मणांचे बोलणे निराधारच ठरते.” ‘‘Sādhu, vāseṭṭha. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā yaṃ na jānanti, yaṃ na passanti, tassa sahabyatāya maggaṃ desessanti. Ayameva ujumaggo ayamañjasāyano [Pg.230] niyyāniko niyyāti takkarassa brahmasabyatāyāti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “उत्तम, वासेठ्ठ! हे वासेठ्ठ, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण ज्याला स्वतः जाणत नाहीत, ज्याला स्वतः पाहत नाहीत, त्याच्याशी सहवास प्राप्त करण्याचा मार्ग दाखवतील आणि म्हणतील की - ‘हाच सरळ मार्ग आहे, हाच थेट मार्ग आहे, जो यावर चालणाऱ्याला ब्रह्माच्या सहवासाकडे घेऊन जातो’ - असे घडणे शक्यच नाही.” Aciravatīnadīupamā अचिरवती नदीची उपमा 542. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre ṭhito pārimaṃ tīraṃ avheyya – ‘‘ehi pārāpāraṃ, ehi pārāpāra’’nti. ५४२. “उदाहरणाथ, वासेठ्ठ, ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली असावी, इतकी की कावळ्यालाही काठावर उभे राहून सहज पाणी पिता यावे. अशा वेळी पलीकडच्या काठावर जाऊ इच्छिणारा, पलीकडचा काठ शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे यावा. त्याने अलीकडच्या काठावर उभे राहून पलीकडच्या काठाला हाक मारावी—‘हे पलीकडच्या काठा, अलीकडे ये! हे पलीकडच्या काठा, अलीकडे ये!’” 543. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu tassa purisassa avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā aciravatiyā nadiyā pārimaṃ tīraṃ orimaṃ tīraṃ āgaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ५४३. “यावर तुला काय वाटते, वासेठ्ठ? त्या माणसाच्या केवळ हाक मारण्याने, प्रार्थना करण्याने, इच्छा बाळगण्याने किंवा आनंद व्यक्त करण्याने अचिरवती नदीचा पलीकडचा काठ अलीकडच्या काठाकडे येईल का?” “नाही, भो गोतम, असे कधीच होणार नाही.” 544. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā evamāhaṃsu – ‘‘indamavhayāma, somamavhayāma, varuṇamavhayāma, īsānamavhayāma, pajāpatimavhayāma, brahmamavhayāma, mahiddhimavhayāma, yamamavhayāmā’’ti. ५४४. “त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण अशा प्रकारे हाका मारतात—‘आम्ही इंद्राला बोलावतो, सोमाला बोलावतो, वरुणाला बोलावतो, ईशानाला बोलावतो, प्रजापतीला बोलावतो, ब्रह्माला बोलावतो, महिद्धीला बोलावतो, यमाला बोलावतो!’” ‘‘Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā avhāyanahetu vā āyācanahetu vā patthanahetu vā abhinandanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. “हे वासेठ्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, ते तीन वेद जाणणारे ब्राह्मण केवळ हाक मारल्याने, प्रार्थना केल्याने, इच्छा बाळगल्याने किंवा आनंद व्यक्त केल्याने, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात उत्पन्न होतील—असे घडणे शक्यच नाही.” 545. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre daḷhāya anduyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ baddho. ५४५. हे वासेट्ठ, समजा जशी ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून पाणी पिऊ शकेल. तेव्हा पलीकडच्या तीरावर जाण्याची इच्छा असलेला, पलीकडचा तीर शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे येईल. परंतु, तो या अलीकडच्या तीरावरच एका मजबूत साखळीने पाठीमागे हात बांधून घट्ट बांधलेला असेल. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तो माणूस अचिरवती नदीच्या या अलीकडच्या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकेल का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." 546. ‘‘Evameva [Pg.231] kho, vāseṭṭha, pañcime kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Sotaviññeyyā saddā…pe… ghānaviññeyyā gandhā… jivhāviññeyyā rasā… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. ५४६. त्याचप्रमाणे, वासेट्ठ, हे पाच कामगुण आर्यांच्या विनयामध्ये बेड्या आणि बंधने म्हटले जातात. कोणते पाच? डोळ्यांनी जाणता येणारे रूप, जे इष्ट, कांत (प्रिय), मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि राग (आसक्ती) उत्पन्न करणारे असतात. कानाने ऐकता येणारे शब्द... नाकाने घेता येणारे गंध... जिभेने चाखता येणारे रस... शरीराने स्पर्श करता येणारे स्पर्श, जे इष्ट, कांत, मनाला आवडणारे, प्रिय वाटणारे, कामवासनेशी संबंधित आणि राग उत्पन्न करणारे असतात. ‘‘Ime kho, vāseṭṭha, pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye andūtipi vuccanti, bandhanantipi vuccanti. Ime kho vāseṭṭha pañca kāmaguṇe tevijjā brāhmaṇā gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjanti. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye dhammā brāhmaṇakārakā, te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā, te dhamme samādāya vattamānā pañca kāmaguṇe gadhitā mucchitā ajjhopannā anādīnavadassāvino anissaraṇapaññā paribhuñjantā kāmandubandhanabaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. हेच ते पाच कामगुण, वासेट्ठ, जे आर्यांच्या विनयामध्ये बेड्या आणि बंधने म्हटले जातात. आणि वासेट्ठ, हे तिन्ही वेद जाणणारे (त्रैविद्य) ब्राह्मण या पाच कामगुणांमध्ये अडकलेले, मोहित झालेले, आसक्त झालेले, त्यांतील दोष न पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान नसलेले असून त्यांचा उपभोग घेतात. वासेट्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, जे त्रैविद्य ब्राह्मण या पाच कामगुणांमध्ये अडकलेले, मोहित झालेले, आसक्त झालेले, त्यांतील दोष न पाहणारे आणि त्यातून मुक्त होण्याचे ज्ञान नसलेले असून त्यांचा उपभोग घेतात, आणि कामरूपी बेड्यांच्या बंधनात बांधलेले असतात; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही. 547. ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, ayaṃ aciravatī nadī pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā. Atha puriso āgaccheyya pāratthiko pāragavesī pāragāmī pāraṃ taritukāmo. So orime tīre sasīsaṃ pārupitvā nipajjeyya. ५४७. हे वासेट्ठ, समजा जशी ही अचिरवती नदी पाण्याने काठोकाठ भरलेली आहे, इतकी की कावळाही काठावर उभा राहून पाणी पिऊ शकेल. तेव्हा पलीकडच्या तीरावर जाण्याची इच्छा असलेला, पलीकडचा तीर शोधणारा, पलीकडे पोहोचू इच्छिणारा आणि नदी पार करू इच्छिणारा एखादा माणूस तिथे येईल. परंतु, तो या अलीकडच्या तीरावर डोक्यासकट पांघरूण घेऊन झोपून राहील. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, api nu so puriso aciravatiyā nadiyā orimā tīrā pārimaṃ tīraṃ gaccheyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तो माणूस अचिरवती नदीच्या या अलीकडच्या तीरावरून पलीकडच्या तीरावर जाऊ शकेल का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." 548. ‘‘Evameva kho, vāseṭṭha, pañcime nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti. Katame pañca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ. Ime kho, vāseṭṭha, pañca nīvaraṇā ariyassa vinaye āvaraṇātipi vuccanti, nīvaraṇātipi vuccanti, onāhanātipi vuccanti, pariyonāhanātipi vuccanti. ५४८. त्याचप्रमाणे, वासेट्ठ, हे पाच नीवरण आर्यांच्या विनयामध्ये आवरण (झाकणारे), नीवरण (अडवणारे), ओनाहन (बंधन घालणारे) आणि परियोनाहन (वेढून टाकणारे) म्हटले जातात. कोणते पाच? कामच्छंद नीवरण, व्यापाद नीवरण, थीन-मिद्ध नीवरण, उद्धच्च-कुक्कुच्च नीवरण आणि विचिकित्सा नीवरण. हेच ते पाच नीवरण, वासेट्ठ, जे आर्यांच्या विनयामध्ये आवरण, नीवरण, ओनाहन आणि परियोनाहन म्हटले जातात. 549. ‘‘Imehi kho, vāseṭṭha, pañcahi nīvaraṇehi tevijjā brāhmaṇā āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā. Te vata, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā ye [Pg.232] dhammā brāhmaṇakārakā te dhamme pahāya vattamānā, ye dhammā abrāhmaṇakārakā te dhamme samādāya vattamānā pañcahi nīvaraṇehi āvuṭā nivuṭā onaddhā pariyonaddhā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā brahmānaṃ sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ५४९. या पाच नीवरणांनी, वासेट्ठ, तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण झाकलेले, अडवलेले, बांधलेले आणि वेढलेले आहेत. वासेट्ठ, जे धर्म माणसाला खरा ब्राह्मण बनवतात, त्यांचा त्याग करून आणि जे धर्म माणसाला अब्राह्मण बनवतात, त्यांचे आचरण करून, जे त्रैविद्य ब्राह्मण या पाच नीवरणांनी झाकलेले, अडवलेले, बांधलेले आणि वेढलेले आहेत; ते शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही. Saṃsandanakathā तुलना-कथा (परस्पर संबंधाची चर्चा) 550. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, kinti te sutaṃ brāhmaṇānaṃ vuddhānaṃ mahallakānaṃ ācariyapācariyānaṃ bhāsamānānaṃ, sapariggaho vā brahmā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’. ५५०. यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तू वृद्ध, ज्येष्ठ आणि आचार्यांचे आचार्य असणाऱ्या ब्राह्मणांकडून काय ऐकले आहे—ब्रह्मा हा सपरिग्रह आहे की अपरिग्रह?" "अपरिग्रह, पूज्य गोतमा." "तो सवैरचित्त आहे की अवेरचित्त?" "अवेरचित्त, पूज्य गोतमा." "तो सब्यापज्जचित्त आहे की अब्यापज्जचित्त?" "अब्यापज्जचित्त, पूज्य गोतमा." "तो संकिलिट्ठचित्त आहे की असंकिलिट्ठचित्त?" "असंकिलिट्ठचित्त, पूज्य गोतमा." "तो वसवत्ती आहे की अवसवत्ती?" "वसवत्ती, पूज्य गोतमा." ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, sapariggahā vā tevijjā brāhmaṇā apariggahā vā’’ti? ‘‘Sapariggahā, bho gotama’’. ‘‘Saveracittā vā averacittā vā’’ti? ‘‘Saveracittā, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacittā vā abyāpajjacittā vā’’ti? ‘‘Sabyāpajjacittā, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā vā asaṃkiliṭṭhacittā vā’’ti? ‘‘Saṃkiliṭṭhacittā, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Avasavattī, bho gotama’’. यावर तू काय विचार करतोस, वासेट्ठ? तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण सपरिग्रह आहेत की अपरिग्रह?" "सपरिग्रह, पूज्य गोतमा." "ते सवैरचित्त आहेत की अवेरचित्त?" "सवैरचित्त, पूज्य गोतमा." "ते सब्यापज्जचित्त आहेत की अब्यापज्जचित्त?" "सब्यापज्जचित्त, पूज्य गोतमा." "ते संकिलिट्ठचित्त आहेत की असंकिलिट्ठचित्त?" "संकिलिट्ठचित्त, पूज्य गोतमा." "ते वसवत्ती आहेत की अवसवत्ती?" "अवसवत्ती, पूज्य गोतमा." 551. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā apariggaho brahmā. Api nu kho sapariggahānaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, sapariggahā tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ५५१. अशा प्रकारे, वासेट्ठ, तिन्ही वेद जाणणारे ब्राह्मण सपरिग्रह आहेत आणि ब्रह्मा अपरिग्रह आहे. मग सपरिग्रह असणाऱ्या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे अपरिग्रह असणाऱ्या ब्रह्माशी काही साम्य किंवा मेळ असू शकतो का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." "उत्तम, वासेट्ठ! मग सपरिग्रह असणारे ते त्रैविद्य ब्राह्मण शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अपरिग्रह असणाऱ्या ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, saveracittā tevijjā brāhmaṇā, averacitto brahmā…pe… sabyāpajjacittā tevijjā brāhmaṇā abyāpajjacitto brahmā… saṃkiliṭṭhacittā tevijjā brāhmaṇā asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… avasavattī tevijjā [Pg.233] brāhmaṇā vasavattī brahmā, api nu kho avasavattīnaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, te vata, vāseṭṭha, avasavattī tevijjā brāhmaṇā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpagā bhavissantī’’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. अशा प्रकारे, वासेट्ठ, त्रैविद्य ब्राह्मण सवैरचित्त आहेत आणि ब्रह्मा अवेरचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण सब्यापज्जचित्त आहेत आणि ब्रह्मा अब्यापज्जचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण संकिलिट्ठचित्त आहेत आणि ब्रह्मा असंकिलिट्ठचित्त आहे... त्रैविद्य ब्राह्मण अवसवत्ती आहेत आणि ब्रह्मा वसवत्ती आहे. मग अवसवत्ती असणाऱ्या त्रैविद्य ब्राह्मणांचे वसवत्ती असणाऱ्या ब्रह्माशी काही साम्य किंवा मेळ असू शकतो का?" "नक्कीच नाही, पूज्य गोतमा." "उत्तम, वासेट्ठ! मग अवसवत्ती असणारे ते त्रैविद्य ब्राह्मण शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर वसवत्ती असणाऱ्या ब्रह्माच्या सहवासात जातील, हे कधीही शक्य नाही. 552. ‘‘Idha kho pana te, vāseṭṭha, tevijjā brāhmaṇā āsīditvā saṃsīdanti, saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇanti, sukkhataraṃ maññe taranti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ tevijjāiriṇantipi vuccati, tevijjāvivanantipi vuccati, tevijjābyasanantipi vuccatī’’ti. ५५२. परंतु, वासेट्ठ, हे त्रैविद्य ब्राह्मण (नदीच्या काठावर) बसून निराश होऊन बुडतात; बुडून विनाशाला प्राप्त होतात, आणि कोरड्या जमिनीवरून नदी पार करत असल्याचा केवळ आभास बाळगतात. म्हणूनच, त्रैविद्य ब्राह्मणांच्या या त्रैविद्येला (तीन वेदांच्या ज्ञानाला) 'त्रैविद्य-मरुभूमी' (वाळवंट), 'त्रैविद्य-निर्जन वन' आणि 'त्रैविद्य-विनाश' असे म्हटले जाते। 553. Evaṃ vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ jānātī’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha. Āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti? ‘‘Evaṃ, bho gotama, āsanne ito manasākaṭaṃ, na ito dūre manasākaṭa’’nti. ५५३. असे म्हटले असता, वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला— "हे गोतम, मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गोतम ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग जाणतात." "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? मनसाकट गाव येथून जवळ आहे की येथून दूर नाही?" "होय, हे गोतम, मनसाकट येथून जवळ आहे, येथून दूर नाही." 554. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, idhassa puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho. Tamenaṃ manasākaṭato tāvadeva avasaṭaṃ manasākaṭassa maggaṃ puccheyyuṃ. Siyā nu kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bho gotama’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Amu hi, bho gotama, puriso manasākaṭe jātasaṃvaddho, tassa sabbāneva manasākaṭassa maggāni suviditānī’’ti. ५५४. "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? समजा, एखादा माणूस याच मनसाकटमध्ये जन्मलेला आणि वाढलेला असेल. आणि तो मनसाकटमधून नुकताच बाहेर पडला असताना, त्याला कोणीतरी मनसाकटच्या मार्गाबद्दल विचारले. तर वासेठ्ठ, मनसाकटमध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या त्या माणसाला मनसाकटचा मार्ग विचारला असता, त्याच्या मनात काही संभ्रम किंवा गोंधळ निर्माण होईल का?" "असे मुळीच होणार नाही, हे गोतम." "ते कोणत्या कारणाने?" "कारण, हे गोतम, तो माणूस मनसाकटमध्येच जन्मला आणि वाढला आहे, त्याला मनसाकटचे सर्व मार्ग उत्तम प्रकारे ठाऊक आहेत." ‘‘Siyā kho, vāseṭṭha, tassa purisassa manasākaṭe jātasaṃvaddhassa manasākaṭassa maggaṃ puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā, na tveva tathāgatassa brahmaloke vā brahmalokagāminiyā vā paṭipadāya puṭṭhassa dandhāyitattaṃ vā vitthāyitattaṃ vā. Brahmānaṃ cāhaṃ, vāseṭṭha, pajānāmi brahmalokañca brahmalokagāminiñca paṭipadaṃ, yathā paṭipanno ca brahmalokaṃ upapanno, tañca pajānāmī’’ti. "वासेठ्ठ, मनसाकटमध्ये जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या त्या माणसाला मनसाकटचा मार्ग विचारला असता कदाचित संभ्रम किंवा गोंधळ होऊही शकेल, परंतु तथागतांना ब्रह्मलोक किंवा ब्रह्मलोकाकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेबद्दल (मार्गाबद्दल) विचारले असता कधीही संभ्रम किंवा गोंधळ होणार नाही. कारण वासेठ्ठ, मी ब्रह्माला जाणतो, ब्रह्मलोकाला जाणतो आणि ब्रह्मलोकाकडे जाणाऱ्या प्रतिपदेलाही जाणतो; आणि ज्या आचरणाने मनुष्य ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो, ते देखील मी जाणतो." 555. Evaṃ [Pg.234] vutte, vāseṭṭho māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bho gotama, samaṇo gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetī’’ti. ‘‘Sādhu no bhavaṃ gotamo brahmānaṃ sahabyatāya maggaṃ desetu ullumpatu bhavaṃ gotamo brāhmaṇiṃ paja’’nti. ‘‘Tena hi, vāseṭṭha, suṇāhi; sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ bho’’ti kho vāseṭṭho māṇavo bhagavato paccassosi. ५५५. असे म्हटले असता, वासेठ्ठ तरुण भगवंतांना म्हणाला— "हे गोतम, मी असे ऐकले आहे की, श्रमण गोतम ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग उपदेशितात. हे पूज्य गोतम, आपण आम्हाला ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग उपदेशावा, हे पूज्य गोतम, आपण या ब्राह्मण प्रजाजनांचा उद्धार करावा." "तसे असेल तर, वासेठ्ठ, ऐक; नीट मनन कर; मी सांगतो." "होय, महाराज," असे म्हणून वासेठ्ठ तरुणाने भगवंतांच्या वचनाला होकार दिला. Brahmalokamaggadesanā ब्रह्मलोकमार्गाचा उपदेश 556. Bhagavā etadavoca – ‘‘idha, vāseṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṃ, sammāsambuddho…pe… (yathā 190-212 anucchedesu evaṃ vitthāretabbaṃ). Evaṃ kho, vāseṭṭha, bhikkhu sīlasampanno hoti…pe… tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṃ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vedeti, sukhino cittaṃ samādhiyati. ५५६. भगवान म्हणाले— "इथे, वासेठ्ठ, जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आहेत... (पूर्वीप्रमाणे सविस्तर जाणावे). अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू शीलसंपन्न होतो... स्वतःमध्ये या पाच नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) प्रहाण झालेला पाहून त्याला प्रमोद होतो; प्रमुदित झालेल्याला प्रीती उत्पन्न होते; प्रीतीयुक्त चित्त असलेल्याची काया शांत होते; शांत काया असलेला सुखाचा अनुभव घेतो; आणि सुखी असलेल्याचे चित्त समाधीस्थ होते." ‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. "तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो. तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो मैत्रीयुक्त चित्ताने—जे विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित आहे—व्यापून विहरतो." ‘‘Seyyathāpi, vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya; evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya mettāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayampi kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo. "ज्याप्रमाणे, वासेठ्ठ, एखादा बलवान शंख वाजवणारा मनुष्य अगदी सहजपणे चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, अशा प्रकारे मैत्रीयुक्त चेतोविमुक्तीची भावना केली असता, जे काही मर्यादित कर्म असते, ते तिथे शिल्लक राहत नाही, ते तिथे टिकून राहत नाही. वासेठ्ठ, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे." ‘‘Puna caparaṃ, vāseṭṭha, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṃ. Tathā tatiyaṃ. Tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. "पुन्हा, वासेठ्ठ, भिक्खू करुणापूर्ण चित्ताने... मुदितापूर्ण चित्ताने... उपेक्षापूर्ण चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहरतो. तसेच दुसऱ्या दिशेला, तसेच तिसऱ्या दिशेला, तसेच चौथ्या दिशेला. अशा प्रकारे वर, खाली, तिरपे, सर्वत्र, स्वतःप्रमाणेच सर्वांना, संपूर्ण जगाला तो उपेक्षापूर्ण चित्ताने—जे विशाल, महान, अमर्याद, वैररहित आणि व्यापादरहित आहे—व्यापून विहरतो." ‘‘Seyyathāpi[Pg.235], vāseṭṭha, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya. Evameva kho, vāseṭṭha, evaṃ bhāvitāya upekkhāya cetovimuttiyā yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati. Ayaṃ kho, vāseṭṭha, brahmānaṃ sahabyatāya maggo. "ज्याप्रमाणे, वासेठ्ठ, एखादा बलवान शंख वाजवणारा मनुष्य अगदी सहजपणे चारही दिशांना आपला आवाज पोहोचवू शकतो; त्याचप्रमाणे, वासेठ्ठ, अशा प्रकारे उपेक्षापूर्ण चेतोविमुक्तीची भावना केली असता, जे काही मर्यादित कर्म असते, ते तिथे शिल्लक राहत नाही, ते तिथे टिकून राहत नाही. वासेठ्ठ, हा देखील ब्रह्माच्या सहवासाचा मार्ग आहे." 557. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vāseṭṭha, evaṃvihārī bhikkhu sapariggaho vā apariggaho vā’’ti? ‘‘Apariggaho, bho gotama’’. ‘‘Saveracitto vā averacitto vā’’ti? ‘‘Averacitto, bho gotama’’. ‘‘Sabyāpajjacitto vā abyāpajjacitto vā’’ti? ‘‘Abyāpajjacitto, bho gotama’’. ‘‘Saṃkiliṭṭhacitto vā asaṃkiliṭṭhacitto vā’’ti? ‘‘Asaṃkiliṭṭhacitto, bho gotama’’. ‘‘Vasavattī vā avasavattī vā’’ti? ‘‘Vasavattī, bho gotama’’. ५५७. "वासेठ्ठ, तुला काय वाटते? अशा प्रकारे विहरणारा भिक्खू सपरिग्रह (संग असलेला) असतो की अपरिग्रह (संग नसलेला) असतो?" "अपरिग्रह, हे गोतम." "तो सवैरचित्त (द्वेषयुक्त) असतो की अवेरचित्त (द्वेषरहित) असतो?" "अवेरचित्त, हे गोतम." "तो सब्यापज्जचित्त (व्यापादयुक्त) असतो की अब्यापज्जचित्त (व्यापादरहित) असतो?" "अब्यापज्जचित्त, हे गोतम." "तो संकिलिट्ठचित्त (मलीन चित्त असलेला) असतो की असंकिलिट्ठचित्त (अमलीन चित्त असलेला) असतो?" "असंकिलिट्ठचित्त, हे गोतम." "तो वशवर्ती (चित्तावर नियंत्रण असलेला) असतो की अवशवर्ती असतो?" "वशवर्ती, हे गोतम." ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, apariggaho bhikkhu, apariggaho brahmā. Api nu kho apariggahassa bhikkhuno apariggahena brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata vāseṭṭha apariggaho bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apariggahassa brahmuno sahabyūpago bhavissatī’’ti, ṭhānametaṃ vijjati. "अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू अपरिग्रही आहे आणि ब्रह्मा देखील अपरिग्रही आहे. तर मग, अपरिग्रही भिक्खूचे अपरिग्रही ब्रह्माशी साम्य जुळते का, त्यांच्यात समानता आहे का?" "होय, हे गोतम." "उत्तम, वासेठ्ठ! तो अपरिग्रही भिक्खू कायाचा भेद झाल्यावर, मृत्यूनंतर, अपरिग्रही ब्रह्माच्या सहवासात जाईल, हे निश्चितच शक्य आहे." 558. ‘‘Iti kira, vāseṭṭha, averacitto bhikkhu, averacitto brahmā…pe… abyāpajjacitto bhikkhu, abyāpajjacitto brahmā… asaṃkiliṭṭhacitto bhikkhu, asaṃkiliṭṭhacitto brahmā… vasavattī bhikkhu, vasavattī brahmā, api nu kho vasavattissa bhikkhuno vasavattinā brahmunā saddhiṃ saṃsandati sametī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Sādhu, vāseṭṭha, so vata, vāseṭṭha, vasavattī bhikkhu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vasavattissa brahmuno sahabyūpago bhavissatīti, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti. ५५८. "अशा प्रकारे, वासेठ्ठ, भिक्खू द्वेषरहित आहे आणि ब्रह्मा देखील द्वेषरहित आहे... भिक्खू व्यापादरहित आहे आणि ब्रह्मा देखील व्यापादरहित आहे... भिक्खू अमलीनचित्त आहे आणि ब्रह्मा देखील अमलीनचित्त आहे... भिक्खू वशवर्ती आहे आणि ब्रह्मा देखील वशवर्ती आहे. तर मग, वशवर्ती भिक्खूचे वशवर्ती ब्रह्माशी साम्य जुळते का, त्यांच्यात समानता आहे का?" "होय, हे गोतम." "उत्तम, वासेठ्ठ! तो वशवर्ती भिक्खू कायाचा भेद झाल्यावर, मृत्यूनंतर, वशवर्ती ब्रह्माच्या सहवासात जाईल, हे निश्चितच शक्य आहे, असे भगवान म्हणाले." 559. Evaṃ vutte, vāseṭṭhabhāradvājā māṇavā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito[Pg.236]. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma, dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. ५५९. असे म्हटले असता, वासेठ आणि भारद्वाज हे तरुण ब्राह्मण भगवंतांना असे म्हणाले – “अतिशय उत्कृष्ट, हे गौतम! अतिशय उत्कृष्ट, हे गौतम! हे गौतम, ज्याप्रमाणे पालथा घातलेला घडा सुलट करावा, किंवा झाकलेले उघडे करावे, किंवा वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा ‘डोळे असणारे रूप पाहू शकतील’ म्हणून अंधारात तेलाचा दिवा धरावा; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जात आहोत. आदरणीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून प्राण असेपर्यंत शरण आलेले उपासक समजावे.” Tevijjasuttaṃ niṭṭhitaṃ terasamaṃ. तेरावे तेविज्ज सुत्त समाप्त झाले. Sīlakkhandhavaggo niṭṭhito. सीलक्खन्धवग्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका - Brahmāsāmaññaambaṭṭha,Soṇakūṭamahālijālinī; Sīhapoṭṭhapādasubho kevaṭṭo,Lohiccatevijjā terasāti. ब्रह्मजाल, सामञ्ञफल, अम्बट्ठ, सोणदण्ड, कूटदन्त, महालि, जालीय, महासीहनाद, पोट्ठपाद, सुभ, केवट्ट, लोहिच्च आणि तेविज्ज - हे तेरा सुत्त आहेत. Sīlakkhandhavaggapāḷi niṭṭhitā. सीलक्खन्धवग्गपाळि समाप्त झाली.
မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi