中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

မြန်မာ
ပဠိအဋ္ဌကထာဋီကာအည
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


สมนฺตกูฏวณฺณนา

समन्तकूट-वर्णना

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

๑.

१.

สตตวิตต กิตฺตึ ธสฺตกนฺทปฺปทปฺปํติภวหิตวิธานํ สพฺพโลเกกเกตุํ,อมิตมติมนคฺฆํ สนฺติทํ เมรุสารํสุคตมหมุทารํ รูปสารํ นมามิ;

जिनकी कीर्ति निरंतर फैली हुई है, जिन्होंने कामदेव के दर्प को नष्ट कर दिया है, जो तीनों लोकों के कल्याण के विधान हैं, जो समस्त लोकों के एकमात्र ध्वज हैं, जिनकी बुद्धि असीमित और अमूल्य है, जो शांति प्रदान करने वाले और मेरु के समान सारवान हैं, उन उदार रूपवान सुगत को मैं नमस्कार करता हूँ।

๒.

२.

หตทุริตตุสารํ โมหปงฺโกปตาปํมนกมลวิกาสํ ชนฺตุนํ เสสกานํ,กุมติกุมุทนาสํ พุทฺธปุพฺพาจลคฺคาอุทิตมหมุทารํ ธมฺมภานุํ นมามิ;

जो पाप रूपी ओस को नष्ट करने वाले हैं, जो मोह रूपी कीचड़ के ताप को हरने वाले हैं, जो प्राणियों के मन रूपी कमलों को विकसित करने वाले हैं, जो कुमति रूपी कुमुद का नाश करने वाले हैं, जो बुद्ध रूपी पूर्वाचल के शिखर से उदित हुए हैं, उन उदार धर्म-सूर्य को मैं नमस्कार करता हूँ।

๓.

३.

สกลวิมลสีลํ ธุตปาปาริชาลํสุรนรมหนียํ ปาหุเนยฺยาหุเนยฺยํ,อุชุปถปฏิปนฺนํ ปุญฺญเขตฺตํ ชนานํคณมหมภิวนฺเท สารทํ สาทเรน;

जिनका शील पूर्णतः निर्मल है, जिन्होंने पाप रूपी शत्रुओं के जाल को नष्ट कर दिया है, जो देवों और मनुष्यों द्वारा पूजनीय हैं, जो सत्कार और दान के योग्य हैं, जो सीधे मार्ग पर चलने वाले हैं, जो लोगों के लिए पुण्य के क्षेत्र हैं, उस भिक्षु संघ की मैं श्रद्धापूर्वक वंदना करता हूँ।

๔.

४.

อิติ กฬิต ปณามา หนฺตฺว สพฺโพปสคฺเคสุคตวิมล ปาทมฺโภชสมฺปาต ปูตํ,สุมนสิขริราชํ วณฺณยิสฺสํ สุรานํวสติ มตุลเมตํ สาธุชนฺตุ สุณนฺตุ;

इस प्रकार प्रणाम करके और सभी विघ्नों को दूर करके, सुगत के निर्मल चरण-कमलों के स्पर्श से पवित्र, देवों के इस अतुलनीय और श्रेष्ठ निवास स्थान सुमन-शिखर का मैं वर्णन करूँगा; सज्जन पुरुष इसे सुनें।

๕.

५.

สวณา ลปนา เจว สติยา จาปิ วนฺทนา,ยสฺส สมฺมา สุขี โหตี นิพฺพาณญฺจาธิคจฺฉติ;

जिसके श्रवण, कथन और स्मृतिपूर्वक वंदना से मनुष्य पूर्णतः सुखी होता है और निर्वाण को प्राप्त करता है।

๖.

६.

ตสฺมา สปฺปุริเสเห’ทํ ปตฺเถนฺเตหิ ติสมฺปทํ,สวณียญฺหิ สาธูหิ อจิกฺขิตฺเตน เจตสา;

इसलिए, तीनों संपत्तियों की इच्छा रखने वाले सत्पुरुषों को एकाग्र चित्त होकर इसे सुनना चाहिए।

๗.

७.

โย โลกติลโก นาโถ ปูเรตฺวา ทส ปารมี,ชาโตสิ ตุสิเต กาเย สนฺตุสิโต’ติ วิสฺสุโต;

जो लोकों के तिलक स्वरूप नाथ हैं, जिन्होंने दस पारमिताओं को पूर्ण किया, वे तुषित लोक में 'संतुषित' नाम से प्रसिद्ध होकर उत्पन्न हुए।

๘.

८.

อาราธิโต สุราทีหิ กาโล มาริส เต อยํ,ติณฺโณ ตารยิมํ โลกํ พหู อปฺปรชกฺขกา;

देवताओं आदि द्वारा प्रार्थना किए जाने पर कि 'हे मारिष! यह आपका समय है, आप स्वयं पार हो चुके हैं, अब इस लोक को पार उतारें, यहाँ बहुत से अल्प-मोह वाले प्राणी हैं'।

๙.

९.

เอตทตฺถาย เต วีร ปูริตา ทส ปารมี,พาหุํ ปิตุสฺส ปุตฺโต’ว โลโก อาลมฺพเต ตุวํ;

हे वीर! इसी प्रयोजन के लिए आपने दस पारमिताएँ पूर्ण की हैं; जैसे पुत्र पिता की बाँह थामता है, वैसे ही यह लोक आपका सहारा ले रहा है।

๑๐.

१०.

เตสํ ตํ วจนํ สุตฺวา มหาสตฺโต มหามตี,วิโลกเน วิโลเกตฺวา ปญฺจามล วิโลจโน;

उनके उन वचनों को सुनकर, महासत्व महामति ने, अपने पाँचों निर्मल नेत्रों से विलोकन किया।

๑๑.

११.

ชมฺพุทีปคฺคกมเล กณฺณิกา’ว มโนรมา,ปุรี กปิฬวตฺถู’สิ วิสาณา’ว สุธาสินํ;

जम्बुद्वीप रूपी श्रेष्ठ कमल की कर्णिका के समान मनोरम, कपिलवस्तु नामक नगरी थी, जो स्वर्ग के समान वैभवशाली थी।

๑๒.

१२.

สิงฺคีนิกฺขมยาภาส ตุงฺคสิงฺคสมงฺคิตา,มณิสีหปญฺชรากิณฺณ ปาสาทา ยตฺถ ภาสเร;

जहाँ स्वर्ण के समान आभा वाले ऊँचे शिखरों से युक्त और मणियों एवं झरोखों से व्याप्त महल सुशोभित होते थे।

๑๓.

१३.

สฆเน คคเน นิจฺจํ สเตรตสตานิ’ว,อนิเลริตปชฺโชต โสณฺณเกตุ อหู ยหึ;

जहाँ बादलों से भरे आकाश में निरंतर सैकड़ों बिजलियों के समान, वायु से हिलते हुए स्वर्ण-ध्वज फहराते थे।

๑๔.

१४.

ชนานํ นีลเนตฺเตหิ วทเนหิ ตุ ยา ปุรี,มธุปาลิสโมนทฺธ กญฺชินี สิริมาวเห;

वह नगरी लोगों के नील-नेत्रों और मुखों से ऐसी शोभायमान थी जैसे भौरों की पंक्तियों से घिरे हुए कमलों का समूह हो।

๑๕.

१५.

รงฺคตุงฺคตุรงฺเคหิ คชฺชิเตหิ จ ยา ปุรี,สโฆสุตฺตุงฺคกลฺโลล โลลสาครสนฺติภา;

वह नगरी चंचल और ऊँचे घोड़ों तथा हाथियों की गर्जना से ऐसी प्रतीत होती थी जैसे ऊँची लहरों वाला शब्दयमान चंचल सागर हो।

๑๖.

१६.

อวฺหมานา’ว เทวานํ ปุรลขฺยา ภุชา อิว,มนฺทานิเลริตา ตุงฺค นานาราคทฺธชา ยหึ;

जहाँ मंद वायु से हिलते हुए ऊँचे और अनेक रंगों के ध्वज ऐसे लगते थे मानो देवताओं को बुलाने के लिए नगरी की भुजाएँ हों।

๑๗.

१७.

นานาเวสธรา ยสฺมึ นานาภูสณ ภูสิตา,นานาสมฺปตฺติสํยุตฺตา นานาวิชฺชาสุ ปารคา;

जहाँ अनेक प्रकार के वेश धारण करने वाले, अनेक आभूषणों से विभूषित, अनेक संपत्तियों से युक्त और अनेक विद्याओं में पारंगत लोग रहते थे।

๑๘.

१८.

นวโยพฺพน อุทฺทามา รูเปน จ มโนหรา,สจฺเจสุ นิรตา นิจฺจํ อนกฺกุฏฺฐกุลา สิยุํ;

जहाँ के लोग नवीन यौवन से ओतप्रोत, रूप से मनोहर, सत्य में निरंतर रत और निष्कलंक कुल वाले थे।

๑๙.

१९.

นิจฺจํ กีฬา วิททฺธาหิ นรนารีหิ เสวิตา,ยา ปุรี สาธุรูปา’สิ มธุราลาปินีหิ จ;

वह नगरी निरंतर क्रीड़ा में निपुण और मधुर बोलने वाले स्त्री-पुरुषों से सेवित एवं सुंदर रूप वाली थी।

๒๐.

२०.

ตสฺมึ สทฺธาทโยเปต โอกฺกากกุลเกตุโก,สุทฺโธทนวฺหโย อาสี วิสฺสุโต ภุวนตฺตเย;

वहाँ श्रद्धा आदि गुणों से युक्त, इक्ष्वाकु कुल के केतु, 'शुद्धोदन' नाम से प्रसिद्ध राजा थे, जो तीनों लोकों में विख्यात थे।

๒๑.

२१.

ยสฺสงฺฆิกมเล สพฺพ ภุภุชานํ มหีตเล,กิรีฏมณิหิงฺคาลิ กีฬนฺตี’ว นิรนฺตรํ;

जिनके चरण-कमलों में पृथ्वी के समस्त राजाओं के मुकुटों की मणियाँ भौरों के समान निरंतर क्रीड़ा करती थीं।

๒๒.

२२.

ยสฺส ปตฺถฏเตเชน ปุรเนตาปิ ทิวากโร,วหนีจ’มฺพเร ลีลํ โอสธีปติโน ทิวา;

जिनके विस्तृत तेज के कारण, आकाश में चलने वाला सूर्य भी दिन में चंद्रमा की शोभा को धारण करता था।

๒๓.

२३.

ยสฺส ทานปฺปวาโห ตุ นานายาจก ชนฺตุนํ,มโนทธีสุ เวลนฺเตติกฺกมนฺโตว สตฺตตํ;

जिनका दान-प्रवाह निरंतर विभिन्न याचक जनों के मन रूपी समुद्र की सीमाओं को लाँघ जाता था।

๒๔.

२४.

มติยา สุรมนฺตีว ธเนน ธนโท วิย,รูเปน กุสุเมสุ’ว โย ชุมฺหติ มหีตเล;

जो बुद्धि में बृहस्पति के समान, धन में कुबेर के समान और रूप में कामदेव के समान पृथ्वी पर सुशोभित थे।

๒๕.

२५.

ตสฺสาภิสิตฺตา รชฺเชน มหามายาติ วิสฺสุตา,จนฺทิกา วิย จนฺทสฺส คิริราชา’ว กปาลิโต;

उनकी पट्टमहिषी 'महामाया' नाम से विख्यात थीं, जैसे चंद्रमा की रोहिणी और हिमालय की पुत्री पार्वती।

๒๖.

२६.

ลกฺขี’ว วาสุเทวสฺส สีตา’ว รามราชิโน,มเหสีสิ วราโรหา สุนฺทรี สุนฺทราธรา;

जो वासुदेव की लक्ष्मी के समान और राजा राम की सीता के समान, श्रेष्ठ अंगों वाली, सुंदर और सुंदर अधरों वाली महारानी थीं।

๒๗.

२७.

ตสฺสา กุจฺฉิกรณฺฑมฺหิ อนคฺฆรตนํ วิย,ขตฺตึสาหิ นิมิตฺเตหิ วิมฺหาเปนฺโต สเทวกํ;

उनके कोख रूपी पिटारे में एक अमूल्य रत्न के समान, बत्तीस लक्षणों से देवताओं सहित संपूर्ण विश्व को विस्मित करते हुए बोधिसत्व आए।

๒๘.

२८.

สิตมฺพุชกโร สนฺโต สิเตภจฺฉาปโก วิย,กตฺวา ปทกฺขิณํ มาตุ ปฏิสนฺธิมคณฺหิ โส;

श्वेत कमल को हाथ में लिए हुए, शांत भाव से, एक श्वेत हाथी के बच्चे के समान, माता की प्रदक्षिणा करके उन्होंने गर्भ-प्रतिसंधि ग्रहण की।

๒๙.

२९.

ทเสกาทสมาเสน ตสฺเสวํ อาสิ เจตนา,ปสฺสิตุํ สกญาตีนํ คนฺตฺวาน นครํ ตทา;

दस-ग्यारह महीने बीतने पर, उनके मन में अपने सगे-संबंधियों को देखने के लिए (अपने मायके के) नगर जाने का विचार आया।

๓๐.

३०.

นิเวเทตฺวา ตมตฺถํ สา รญฺโญ เตน สุสชฺชิเต,สปริจฺฉทา ตทา มคฺเค คจฺฉนฺติ อนฺตราปเถ;

उन्होंने राजा को यह बात बताई, और राजा द्वारा सुसज्जित किए गए मार्ग पर अपने परिजनों के साथ वे रास्ते में जा रही थीं।

๓๑.

३१.

เทวตานํ มโนนนฺทกร นนฺทน สนฺนิภํ,ทิสฺวาน ลุมฺพินึ นาม อุยฺยานํ มนนนฺทนํ;

देवताओं के मन को आनंदित करने वाले नंदन वन के समान, लुम्बिनी नामक मनभावन उद्यान को देखकर;

๓๒.

३२.

ตสฺมึ กีฬิตุมุสฺสาหา ปวิสิตฺวาน ตํ วนํ,กีฬนฺติ อุปคนฺตฺวาน มงฺคลํ สาลปาทปํ;

उसमें क्रीड़ा करने की इच्छा से उस वन में प्रवेश कर, वे एक मंगलकारी शाल वृक्ष के पास जाकर क्रीड़ा करने लगीं।

๓๓.

३३.

วิโลล ปลฺลวากิณฺณํ สุผุลฺลกุสุโมนตํ,คเหตฺวา สาลสาขํ สา สุรตฺตกร ปลฺลวา;

चंचल पल्लवों से युक्त और खिले हुए फूलों से झुकी हुई शाल की शाखा को उन्होंने अपने सुंदर लाल हथेलियों रूपी पल्लवों से पकड़ लिया।

๓๔.

३४.

เทเวหิ คหิตา’รกฺขา มหมาเน สเทวเก,ชเนสิ ตนยํ มายา ตตฺรฏฺฐา โลกโลจนํ;

देवताओं द्वारा सुरक्षित और देवों सहित (संसार द्वारा) पूजित होते हुए, वहीं खड़ी माया देवी ने लोक के नेत्र स्वरूप पुत्र को जन्म दिया।

๓๕.

३५.

พฺรหฺมาโน โลกปาลา จ มนุสฺสา กมโต ตทา,โสณฺณชาลาชินาทีหิ คณฺหึสุ ชนนนฺทนํ;

तब ब्रह्माओं, लोकपालों और मनुष्यों ने क्रमशः स्वर्ण-जाल और मृगचर्म आदि से उस जन-नंदन (पुत्र) को ग्रहण किया।

๓๖.

३६.

มหึ ปติฏฺฐิโต ธีโร ปสฺสิตฺวาน ตโต ทิสา,อุตฺตราภิมุโข สตฺตปทํ คณฺตฺวา’มฺพุเช ฐิโต;

पृथ्वी पर स्थित होकर उस धीर (बालक) ने दिशाओं को देखा, और उत्तर की ओर मुख कर सात कदम चलकर वे कमल पर स्थित हुए।

๓๗.

३७.

ทิสนฺตมวโลเกตฺวา สุผุลฺลมฺพุชโลจโน,นิจฺฉาเรสาสภึ วาจํ อคฺโค เสฏฺโฐ’ติอาทินา;

दिशाओं के अंत तक देखते हुए, खिले हुए कमल के समान नेत्रों वाले उन्होंने 'मैं (लोक में) अग्र हूँ, श्रेष्ठ हूँ' आदि सिंहनाद युक्त वाणी कही।

๓๘.

३८.

พฺรหฺมามรนราทีหิ ปูชิโต จ นมสฺสิโต,กเมน อภิวฑฺฒนฺโต ชุณฺหปกฺเข สสี ยถา;

ब्रह्मा, देवों और मनुष्यों आदि द्वारा पूजित और नमस्कृत होकर, वे शुक्ल पक्ष के चंद्रमा के समान क्रमशः बढ़ने लगे।

๓๙.

३९.

พฺรหฺมูนํ ฉตฺตฉายาย มนฺทารกุสุมนฺตเร,สานนฺทามนฺทเทเวหิ ธุตจามรมชฺฌโค;

ब्रह्माओं के छत्र की छाया में, मंदार पुष्पों की वर्षा के बीच, आनंदित देवों द्वारा डुलाए जाते हुए चामरों के मध्य;

๔๐.

४०.

ทิพฺเพหิ รูปสทฺเทหิ คนฺเธหิ จ รเสหิ จ,โผฏฺฐพฺเพหิ จ ทิพฺเพหิ โมทมาโน อเนกธา;

दिव्य रूपों, शब्दों, गंधों, रसों और दिव्य स्पर्शों से अनेक प्रकार से आनंदित होते हुए;

๔๑.

४१.

ทิพฺเพหิ รมณีเยหิ นจฺเจหิ วาทิเตหิ จ,ปทาเนกสหสฺเสหิ ถูยมานคุณากโร;

दिव्य और रमणीय नृत्यों और वाद्यों द्वारा, तथा हजारों पदों (स्तुतियों) से जिनके गुणों की खान की प्रशंसा की जा रही थी;

๔๒.

४२.

ปตฺวา โสฬสมํ วสฺสํ ญาติสงฺฆสฺส มชฺฌโค,ทสฺเสตฺวา’เสสสิปฺปํ ตํ โลเก วิชฺชติ ยํ ตทา;

सोलहवें वर्ष की आयु प्राप्त कर, ज्ञातियों (संबंधियों) के समूह के मध्य, उन्होंने उन सभी शिल्पों (कलाओं) का प्रदर्शन किया जो उस समय लोक में विद्यमान थीं।

๔๓.

४३.

ญาติสงฺฆํ ปโมเทนฺโต เทเว จ มนุเช’ปิ จ,ลทฺธา ยโสธรํ เทวึ’นุกูลํ ชาติชาติยํ;

ज्ञातियों के समूह को तथा देवों और मनुष्यों को भी आनंदित करते हुए, उन्होंने जन्म-जन्मांतर से अनुकूल रही यशोधरा देवी को (पत्नी के रूप में) प्राप्त किया।

๔๔.

४४.

โสณฺณทปฺปณสงฺกาส โสมฺมานน วิภุสิตํ,นีลนีรชสงฺกาส วิสาลายต โลจนํ;

स्वर्ण दर्पण के समान सौम्य मुख से सुशोभित, नीले कमल के समान विशाल और लंबी आँखों वाली;

๔๕.

४५.

สิงฺคารมนฺทิรทฺวาเร ธโชปมภมุทฺวยํ,เหมกาหลสงฺกาส นาสิกํ รูปลกฺขิยา

श्रृंगार-मंदिर के द्वार पर ध्वजा के समान दो भौंहों वाली, और रूप-लक्ष्मी की स्वर्ण-तूरी (शहनाई) के समान नासिका वाली;

๔๖.

४६.

นีลเวลฺลิตธมฺมิลฺล ชิมุโตภย โกฏิยํ,นิจฺจวิชฺชุลฺลตาจกฺก มนุญฺญกณฺณปาสกํ;

नीले और घुंघराले केश-पाश वाली, जो बादलों के दोनों छोरों पर निरंतर चमकती बिजली की लता के समान सुंदर कर्ण-आभूषणों से युक्त थीं;

๔๗.

४७.

สาตกุมฺภนิภาภาส ปโยธรฆฏทฺวํ,สุวณฺณทฺทิตฏายาต นิชฺฌราการหารกํ

स्वर्ण के समान आभा वाले दो पयोधर रूपी कलशों वाली, और स्वर्ण-पर्वत के तट से गिरते हुए झरने के समान हार धारण किए हुए;

๔๘.

४८.

เทหเทวทฺทุมาลมฺพ ปาโรหาภภุชทฺวยํ,องฺคุลีปลฺลวนฺตมฺพุ พินฺทุจารุ นขาวลึ;

शरीर रूपी कल्पवृक्ष से लटकती हुई जटाओं (शाखाओं) के समान दो भुजाओं वाली, और पल्लव रूपी उंगलियों के अग्र भाग पर जल की बूंदों के समान सुंदर नाखूनों की पंक्ति वाली;

๔๙.

४९.

เทหมาลาลิมาลาภ โรมราชิวิราชิตํ,รูปณฺณวตรงฺคาห วลิตฺตย วิจิตฺตกํ;

शरीर पर भौंरों की पंक्ति के समान रोम-राजि से सुशोभित, और रूप रूपी समुद्र की तरंगों के समान तीन वलियों (पेट की रेखाओं) से विचित्र;

๕๐.

५०.

โสณฺณรมฺภาสมาวฏฺฏ ปิโณรุทฺวย สุนฺทรํ,สนฺนิรกลิกาการ จารุชงฺฆา วิภูสิตํ;

स्वर्ण-कदली के समान गोल और पुष्ट दो जंघाओं से सुंदर, और बंद कली के आकार की सुंदर पिंडलियों से विभूषित;

๕๑.

५१.

ปจฺจกฺขรูปลกฺขิญฺจ ลีลานิจย สนฺนิภํ,คุณานมากรํ สาธุ เวลํว รติสาคเร;

साक्षात् रूप-लक्ष्मी के समान, विलासों के समूह जैसी, गुणों की खान और रति रूपी सागर की मर्यादा (तट) के समान;

๕๒.

५२.

กนฺโต วสนฺตราชา’ว กนฺทปฺโป’ว สุรูปวา,สสี’ว ทสฺสนีโย จ สูริโย วิย เตชวา;

वे वसंत ऋतु के समान प्रिय, कामदेव के समान सुरूप, चंद्रमा के समान दर्शनीय और सूर्य के समान तेजस्वी थे;

๕๓.

५३.

อจลตฺเตน เมรูว คมฺภีเรนณฺณโว วิย,พฺรหฺมสฺสโร ปิยํวาที ปญฺคฺญาย จ อนูปโม;

अपनी अचल स्थिति में सुमेरु के समान, गंभीरता में समुद्र के समान, ब्रह्म-स्वर वाले, प्रियवादी और प्रज्ञा में अनुपम थे;

๕๔.

५४.

วสนฺโต โส มหาวีโร ปุรสฺมึ กปิลวฺหเย,ทิสฺวา นิมิตฺเต จตุโร อุยฺยาน คมนญฺชเส;

कपिलवस्तु नामक नगर में निवास करते हुए, उन महावीर ने उद्यान जाने के मार्ग में चार निमित्तों (चिह्नों) को देखा;

๕๕.

५५.

ปพฺพชฺชาภิรโต นาโถ คนฺตฺวา อุยฺยานภูมิยํ,สุผุลฺลจมฺปกาโสก นาคาทา’เคหิ มณฺฑิตํ;

प्रव्रज्या (संन्यास) में मन लगाने वाले वे नाथ उद्यान-भूमि में गए, जो खिले हुए चंपा, अशोक और नागकेसर आदि वृक्षों से सुसज्जित थी;

๕๖.

५६.

ผุลฺลปงฺกช กฬฺหาร ชลาชลย สตากุลํ,มนฺทมนฺทานิลายาต นานาโมเทหิ วาสิตํ;

जो खिले हुए कमलों और कुमुदों से युक्त जलाशयों से भरी थी, और मंद-मंद पवन द्वारा लाए गए अनेक प्रकार के सुगंधों से सुवासित थी;

๕๗.

५७.

สรา สรํ สมายาต มธุพฺพต นิเสวิตํ,ผลปุปฺผรสุทฺทาม ทฺวิช สงฺฆ นิกูชิตํ;

जो एक सरोवर से दूसरे सरोवर तक जाने वाले भौरों द्वारा सेवित थी, और फलों-फूलों के रस के लोभी पक्षियों के समूह के कलरव से गुंजायमान थी;

๕๘.

५८.

นจฺจนฺต มตฺตโมรานํ นิจฺจํ มณฺฑปสนฺติภํ,ทิพฺพนฺต มิคสคฺฆานํ กีฬามณฺฑป สนฺนิภํ;

जहाँ नाचते हुए मतवाले मोरों के कारण निरंतर मंडप जैसा आभास होता था, और क्रीड़ा करते हुए मृगों के समूहों के कारण वह क्रीड़ा-मंडप के समान प्रतीत होता था।

๕๙.

५९.

สมีร สิสิโรทาร ธาราสีกร วาริหิ,ธารามณฺฑป ปนฺตีหิ ชนานนฺทกรํ วรํ;

शीतल और सुखद समीर तथा जल की फुहारों से युक्त, जल-मंडपों की पंक्तियों से लोगों को आनंदित करने वाला वह श्रेष्ठ (उद्यान)।

๖๐.

६०.

อุยฺยานวนมาคมฺม เทวราชาว นนฺทนํ,กีฬนฺโต นิชปุตฺตสฺส สุตฺวาน ชาตสาสนํ;

देवराज इंद्र के नंदन वन के समान उस उद्यान वन में आकर क्रीड़ा करते हुए, अपने पुत्र के जन्म का समाचार सुनकर;

๖๑.

६१.

นิวตฺโต วิสฺสกมฺเมน สหสฺสกฺโขว ภูสิโต,ปุรํ ปวิสมาโนว กิสา โคตมิ ภาสิตํ;

विश्वकर्मा द्वारा अलंकृत सहस्राक्ष (इंद्र) की भाँति लौटते हुए, नगर में प्रवेश करते समय उन्होंने कृशा गौतमी के वचनों को सुना;

๖๒.

६२.

สุตฺวาน นิพฺพุตปทํ ตทา จิตฺตานุกูลกํ,สนฺตุฏฺโฐ สานุราโค จ ลกฺขคฺฆํ ตารภาสุรํ;

उस समय मन के अनुकूल 'निर्वृत' (शांति) पद को सुनकर, संतुष्ट और प्रेमपूर्ण होकर, उन्होंने तारों के समान चमकता हुआ लाख (मुद्राओं) के मूल्य वाला;

๖๓.

६३.

หารํ ติสฺสาย เปเสตฺวา คนฺตฺวาน สกมนฺทิรํ,เทวราชวิลาเสน นิสีทิ ปวราสเน;

हार उस (कृशा गौतमी) को भेजकर, अपने महल में जाकर, देवराज के वैभव के साथ श्रेष्ठ आसन पर विराजमान हुए;

๖๔.

६४.

อถาคมฺม ตทา เนกนาฏิกา ปริวารยุํ,วชฺชนฺติ เภริโย ตาสุ ปคฺคยฺห กาจิ นาริโย;

तब अनेक नर्तकियों ने आकर उन्हें घेर लिया, उनमें से कुछ स्त्रियाँ भेरी (नगाड़े) बजाने लगीं;

๖๕.

६५.

นานาลยสมากิณฺณํ คีตํ คายนฺติ กาจิ’ปิ,ธมนฺติ สุสิรํ กาจิ กาจิ วาเทนฺติ ตนฺติโย;

कुछ विभिन्न रागों से युक्त गीत गाने लगीं, कुछ सुषिर (बाँसुरी आदि) बजाने लगीं और कुछ तंत्री (वीणा आदि) बजाने लगीं;

๖๖.

६६.

จารุ พิมฺพาธรารมฺม ปโยธรภรา สุภา,วิสาลายต นีลกฺขา โสมโสมฺมานนา ตทา;

सुंदर बिम्ब फल के समान ओष्ठों वाली, उन्नत पयोधरों वाली, विशाल और लंबी नीली आँखों वाली तथा चंद्रमा के समान सौम्य मुख वाली वे स्त्रियाँ;

๖๗.

६७.

นจฺจนฺติ ปุรโต ตสฺส เภริมณฺฑล มชฺฌคา,เทวกญฺญาว รงฺคมฺหี รสภาวนิรนฺตรํ;

रंगमंच पर देवकन्याओं की भाँति, भेरी-मंडल के बीच में रस और भाव से निरंतर उनके सामने नाचने लगीं;

๖๘.

६८.

ทิสฺวาน โส ตมจฺฉริยํ วิรตฺโต วิสเย ตทา,อุรตฺตาฬญฺจ อทฺทกฺขิ สพฺพนฺตํ เภริตาฬนํ;

उस आश्चर्य को देखकर, विषयों से विरक्त होकर, उन्होंने उस समय उन सबके भेरी-वादन को केवल छाती पीटने के समान देखा;

๖๙.

६९.

ปริเทวํ’จุปฏฺฐาสิ คีตํ สํสารสาคเร,วายุเวค วิการํ’ว นจฺจํ จินฺเตสิ นายโก;

उन नायक (सिद्धार्थ) ने संसार-सागर में गीत को विलाप के समान और नृत्य को वायु के वेग से होने वाले विकार (कंपन) के समान समझा;

๗๐.

७०.

’กทาหํ ฆรโมสฺสชฺช ปพฺพชฺชาสิริ มุพฺพเห?’อิจฺเจวํ จินฺตยนฺโต โส สุปนฺโตว สยี ตหึ;

'मैं कब घर छोड़कर प्रव्रज्या की शोभा को धारण करूँगा?' ऐसा सोचते हुए वे वहीं सो गए जैसे सो रहे हों;

๗๑.

७१.

’ยํ นิสฺสาย มยํ เอตฺถ นจฺจคีเตสุ วฺยาวฏา,โส’ยํ’ทานิ สุปี’ อมฺเห กสฺสทานิ กโรม ตํ?;

'जिनके आश्रय में हम यहाँ नाच-गाने में लगी थीं, वे तो अब सो गए हैं; अब हम यह किसके लिए करें?';

๗๒.

७२.

อิติ จินฺติย เต ตตฺถ ตุริเยสุ สเก สเก,อาลมฺพา สยิตา กญฺญา สุสญฺญาญฺญมนิสฺสิตา;

ऐसा सोचकर वे कन्याएँ अपने-अपने वाद्यों का सहारा लेकर वहीं सो गईं, वे अपनी सुध-बुध खोकर एक-दूसरे पर टिकी हुई थीं;

๗๓.

७३.

ขาทนฺติ กาจิ ทนฺตานิ กาจิ ลาลา วหนฺติโย,กาจิ รุทนฺติโย ตตฺถ วิลปนฺติ อถา’ปรา;

कुछ अपने दाँत पीस रही थीं, कुछ की लार बह रही थी, कुछ वहाँ रो रही थीं और कुछ विलाप कर रही थीं;

๗๔.

७४.

กากจฺฉนฺติ’ปิ เสมฺหมฺปิ คิลนฺติ จ จมนฺติ จ,กโรนฺติ นาทํ นาสาย ฆรู’ติ จ ขิปนฺติ จ;

कुछ खर्राटे ले रही थीं, कफ निगल रही थीं और उगल रही थीं, नाक से 'घुर-घुर' की आवाज़ कर रही थीं और छींक रही थीं;

๗๕.

७५.

มุตฺตยนฺติ ตทา กาจิ รหสฺสํ วิจรนฺติ จ,ทุคฺคนฺธํ วาติ ตํ ฐานํ สุสานํ อามกํ ยถา;

कुछ अनजाने में मूत्र त्याग कर रही थीं और कुछ के गुप्त अंग अनावृत थे; वह स्थान श्मशान की भाँति दुर्गंध मार रहा था;

๗๖.

७६.

ปพุทฺโธ อฑฺฒรตฺตมฺหิ คเต ตตฺถ นิสีทิย,อทฺทกฺขิ ตาสํ เนกานิ วิการานิ ตหึ ตทา;

आधी रात बीतने पर जागकर, वहाँ बैठकर उन्होंने उन स्त्रियों के अनेक विकारों को देखा;

๗๗.

७७.

ตสฺเสวํ เปกฺขมานสฺส ภเว สํวิคฺคเจตโส,อาทิตฺตํว อุปฏฺฐาสิ มเน ขลุ ภวตฺตยํ;

इस प्रकार देखते हुए, संसार से उद्विग्न चित्त वाले उनके मन में तीनों लोक जलते हुए के समान प्रतीत हुए;

๗๘.

७८.

ทาวานล สมาทิตฺต มหารญฺญายถา คโช,ตเถวาสิ นรินฺทสฺส เคหโต คมเน มตี;

जैसे दावानल से जलते हुए महावन से हाथी भागना चाहता है, वैसे ही उस नरश्रेष्ठ की बुद्धि घर से निकल जाने की हुई;

๗๙.

७९.

ตโต วุฏฺฐาย สยนา กโรนฺโต อภินิกฺขมํ,วิตกฺเกสิ มหาราชา ปสฺสิตุํ สกมตฺรชํ;

तब शय्या से उठकर महाभिनिष्क्रमण करते हुए, उन महाराज (सिद्धार्थ) ने अपने पुत्र को देखने का विचार किया;

๘๐.

८०.

ปวิสิตฺวา ตโต คพฺภํ สนิกํ สนฺตมานโส,ปสฺสิตฺวา สห ปุตฺเตน นิทฺทายนฺตึ ยโสธรํ;

तब शांत मन से कक्ष में प्रवेश कर, पुत्र के साथ सोती हुई यशोधरा को देखा;

๘๑.

८१.

จิราคตํ มหาเปมํ ธารยํ สกมานเส,พุทฺโธ หุตฺวาปิ’มํ สกฺกา ปสฺสิตุํ อิติ จินฺติย;

अपने मन में चिरकाल से संचित महान प्रेम को धारण करते हुए, 'बुद्ध होकर भी इसे देख सकूँगा' ऐसा सोचकर;

๘๒.

८२.

คโต นาโถ ตโต ฐานา โพธิยา พทฺธมานโสตทเหวาสิ พุทฺโธติ กามุโก โก น จินฺตเย;

वे नाथ (स्वामी) बोधि में मन लगाकर उस स्थान से चले गए; 'उसी दिन वे बुद्ध हो गए' ऐसा कौन कामी पुरुष नहीं सोचेगा?;

๘๓.

८३.

สิเนรุ มุทฺธรนฺโตว ปาทุทฺธริย นิกฺขมํ,ฉนฺนมาหูย อานีตํ กนฺถกํ ตุรคาธิปํ;

सुमेरु पर्वत को उखाड़ने के समान शक्तिशाली ढंग से पैर बढ़ाकर बाहर निकले और छन्न को बुलाकर लाए गए अश्वराज कंथक पर;

๘๔.

८४.

อสฺสราชํ ตมารุยฺห สห ฉนฺเนน รตฺติยํ,เทเวหิ วิวฏทฺวรา ปฏิปชฺชิ มหาปถํ;

उस अश्वराज पर आरूढ़ होकर, छन्न के साथ रात्रि में, देवों द्वारा खोले गए द्वारों से महापथ पर चल पड़े;

๘๕.

८५.

จกฺกวาเฬสุ เนเกสุ เทวตา สุสมาคตา,ทีปธูปทฺธเชเห จ คนฺธมาเลหิ ปูชยุํ;

अनेक चक्रवाड़ों (लोक-धातुओं) से एकत्रित हुई देवताओं ने दीप, धूप, ध्वजा, गंध और मालाओं से उनकी पूजा की;

๘๖.

८६.

ปุรโต สฏฺฐีสหสฺสานิ ทณฺฑทีปานิ ธารยุํ,ตถา ทกฺขิณปสฺสมฺหิ วามปสฺเส จ ปจฺฉโต;

उनके आगे साठ हज़ार मशालें (दंड-दीप) धारण की गईं, वैसे ही दाहिनी ओर, बाईं ओर और पीछे भी;

๘๗.

८७.

คคนา ปุปฺผวสฺสานิ วสฺสาเปสุํ ฉ เทวตา,มนฺทารวํ โกกนทํ สุคนฺธํ จิตฺตปาฏ ลึ;

आकाश से छह देवताओं ने मंदार, कोकनद (लाल कमल), सुगंधित और चित्र-पाटलि पुष्पों की वर्षा की;

๘๘.

८८.

จมฺปกา โสก ปุนฺนาค นาคปูคาค สมฺภวํ,มาลตีวสฺสิกียาที นานาวลฺลีหิ สมฺภวํ;

चंपक, अशोक, पुन्नाग, नागकेसर और सुपारी के वृक्षों से उत्पन्न तथा मालती, वासन्ती आदि अनेक लताओं से उत्पन्न पुष्पों की वर्षा की।

๘๙.

८९.

ปทุมุปฺปล กลหาร กุมุทาทฺยามฺพุ สมฺภวํ,สุคนฺธมธุ มตฺตาหิ ฉปฺปทาลีหิ กูชิตํ;

पद्म, उत्पल, कल्हार और कुमुद आदि जल-पुष्पों से युक्त, सुगन्धित मधु से मत्त भौरों के गुंजन से गुंजायमान।

๙๐.

९०.

ปุปฺผวสฺสํ ปวสฺสิตฺถ ตึสโยชนมญฺชเส,ปสตฺโต ตตฺถ ตุรโค ทุกฺขโต อคมี ตทา;

तीस योजन के मार्ग पर पुष्पों की वर्षा हुई, तब वहाँ (पुष्पों में) फँसा हुआ घोड़ा कठिनाई से चला।

๙๑.

९१.

เอวํ ปูชาวิธาเนหิ คนฺตฺวา’โนมํ มหานทึ,สิตเสกต สงฺกิณฺณํ พหุมีนกุลากุลํ;

इस प्रकार पूजा-विधानों के साथ श्वेत बालू से व्याप्त और अनेक मत्स्य-कुलों से भरी हुई महानदी अनोमा पर पहुँचकर।

๙๒.

९२.

ตีรฏฺโฐ ปสฺสิ โส ธีโร คงฺคานารึ รสาวหํ,กโรนฺตึ วีจิพาภาติ เอเณปุปฺโผปหารกํ;

तट पर स्थित उस धीर (बोधिसत्व) ने रसवाहिनी गंगा-रूपी नारी (अनोमा नदी) को देखा, जो अपनी लहरों की आभा से पुष्पों का उपहार अर्पित कर रही थी।

๙๓.

९३.

อสฺเสน ตํ มหาโนมํ ลงฺฆาเปตฺวา มหามตี,ปรตีเร ปติฏฺฐาสิ วิมเล วาลุกา ตเล;

महामति (बोधिसत्व) ने घोड़े से उस महान अनोमा नदी को लाँघकर, दूसरे तट पर निर्मल बालू के तल पर स्थित हुए।

๙๔.

९४.

ปพฺพชิตุํ มเยตฺเถว ยุตฺตํ โน เม ปปญฺจิตุํ,อิติ จินฺติย โอภาย ธาริตาภรณานิ โส;

"मेरे लिए यहीं प्रव्रजित होना उचित है, मुझे विलम्ब नहीं करना चाहिए", ऐसा सोचकर उन्होंने धारण किए हुए आभूषणों को उतार दिया।

๙๕.

९५.

ฉนฺนสฺส ปฏิยาเทตฺวา กนฺถกญฺจ หยาธิปํ,นิสิตํ ขคฺคมุคฺคยฺห สโมลึ ฉินฺทิ กุนฺตลํ;

अश्वराज कन्थक और (आभूषण) छन्न को सौंपकर, तीक्ष्ण खड्ग लेकर मुकुट सहित केश-पाश को काट दिया।

๙๖.

९६.

เอวมาวชฺชยํ นาโถ สเจ’หํ สุคโต ภเว,ติฏฺฐตุ คคเน คนฺตฺวา อิติ อุกฺขิปิ จ’มฺพรํ;

इस प्रकार विचार करते हुए नाथ (बोधिसत्व) ने "यदि मैं बुद्ध बनूँ, तो यह आकाश में ही रहे" कहकर उन्हें आकाश में उछाल दिया।

๙๗.

९७.

ตโต สกฺโก มหคฺเฆน มณิจงฺโคฏเกน ตํ,ปฏิคฺคเหตฺวา สิรสํ เนตฺวา เทวปุรํ จรํ;

तब शक्र (इन्द्र) ने बहुमूल्य मणि-मंजूषा में उसे सिर पर धारण कर ग्रहण किया और देवपुर ले गए।

๙๘.

९८.

กาเรตฺวา มณิถูปํ โส นีเธตฺวา ตํ สิโรรุหํ,อตฺถาหํ ปติมาเนติ สหเทเวหิ เนกธา;

उन्होंने मणिमय स्तूप बनवाकर उन केशों को वहाँ स्थापित किया, और वे देवताओं के साथ अनेक प्रकार से उनकी पूजा करते हैं।

๙๙.

९९.

มหาพฺรหฺโมปนีตฏฺฐปริกฺขารํ มหามตี,ปฏิคฺคเหตฺวา กาสาวํ นิวตฺโถ ปารุโต ตทา;

महामति (बोधिसत्व) ने महाब्रह्मा द्वारा लाए गए आठ परिष्कारों को ग्रहण किया और तब काषाय वस्त्र धारण किए।

๑๐๐.

१००.

ปุพฺเพ วิยมฺพรํ คยฺห อมฺพเร ขิปิ นายโก,ปฏิคฺคเหตฺวา ตํ พฺรหฺมา เนตฺวา พฺรหฺมปุรํ จรํ;

पहले की ही भाँति नायक (बोधिसत्व) ने वस्त्रों को लेकर आकाश में उछाल दिया, और ब्रह्मा ने उन्हें ग्रहण कर ब्रह्मलोक ले गए।

๑๐๑.

१०१.

ทฺวาทสโยชนุพฺเพธํ กตฺวา ถูปวรํ สุภํ,ตตฺถ ตํ นิทหิตฺวาน ปณิปาเตติ สพฺพทา;

बारह योजन ऊँचा एक शुभ श्रेष्ठ स्तूप बनवाकर, वहाँ उन्हें स्थापित कर वे सदैव प्रणाम करते हैं।

๑๐๒.

१०२.

สมฺปุณฺณ มนสงฺกปฺโป ปพฺพชฺชาสิริ มุพฺพหํ,ฉาเทนฺโต กามเลเนว มรุํ จงกฺกมิ นายโก;

मन के संकल्प को पूर्ण कर, प्रव्रज्या की शोभा को धारण किए हुए, नायक (बोधिसत्व) सुवर्ण पर्वत के समान पृथ्वी पर विचरण करने लगे।

๑๐๓.

१०३.

ตโต อมฺพวนํ คนฺตฺวา วินฺทนฺโต ปีติชํ สุขํ,วีตินามยิ สตฺตาหํ รมฺเม ปาทปมณฺฑเป;

तब आम्रवन में जाकर प्रीतिजन्य सुख का अनुभव करते हुए, उन्होंने वृक्षों के रमणीय मण्डप में सात दिन व्यतीत किए।

๑๐๔.

१०४.

ตโต ราชคหํ คนฺตฺวา ปารุปิตฺวา จีวรํ,คเหตฺวา มณิวณฺณํ โส ปตฺตํ กรตลมฺพุชา;

तब राजगृह जाकर, चीवर धारण कर, उन्होंने अपने कर-कमलों में मणि के समान वर्ण वाला पात्र ग्रहण किया।

๑๐๕.

१०५.

พตฺตึส ลกฺขณูเปโต อนุพฺยญฺชน มณฺฑิโต,พฺรหฺมุชฺชุคตฺโต ภควา ปุรเสฏฺฐมุปาคมิ;

बत्तीस लक्षणों से युक्त, अनुव्यंजनों से सुशोभित और ब्रह्मा के समान सीधे शरीर वाले भगवान ने श्रेष्ठ नगर में प्रवेश किया।

๑๐๖.

१०६.

วิสิขนฺตเรน คจฺฉนฺตํ โลเกกนยนํ ชนา,ทิสฺวา เอวํ วิจินฺเตสุํ นายํ โย โส ชนาธิโป;

गलियों के बीच से जाते हुए लोक के एकमात्र चक्षु को देखकर लोगों ने इस प्रकार सोचा—"यह वह (प्रसिद्ध) राजा नहीं है।"

๑๐๗.

१०७.

กามํ ปุรวธุโสมฺม วตฺตสมฺพนฺธการณา,จนฺโท’ยมาคโต อชฺช สกเวเสน โน มติ;

"निश्चित ही नगर की वधुओं के सौन्दर्य के कारण, आज चन्द्रमा स्वयं अपने रूप में यहाँ आया है", ऐसा हमारा विचार है।

๑๐๘.

१०८.

สุตฺวาน ตํ ตทา เกจิ หสนฺตา วจนนฺตรํ,นายํ สสี สสเงกา โส ภานุเมโส’ติ โน มติ;

तब उसे सुनकर कुछ लोगों ने हँसते हुए कहा—"यह कलंकयुक्त चन्द्रमा नहीं है, यह तो सूर्य है", ऐसा हमारा विचार है।

๑๐๙.

१०९.

โพเธตุมาคโต กามํ โปรีนํ วทนมฺพุเช,สกีเยเนว รูเปน วิมฺหยํ โปริมานุเส;

"निश्चित ही वे अपने रूप से नगरवासियों के मुख-कमलों को विकसित करने और मनुष्यों को विस्मित करने के लिए आए हैं।"

๑๑๐.

११०.

กึ โภ อุมฺมตฺตกา อตฺถ เอวํ มา วทถา’ธุนา,สตรํสี อุณฺหรํสี น โส เอโส อวิคฺคโห;

"अरे! क्या तुम पागल हो? अब ऐसा मत कहो। सूर्य उष्ण किरणों वाला होता है, और यह अनंग (कामदेव) भी नहीं है।"

๑๑๑.

१११.

กาเมนาลสชนฺตุหิ กีฬิตุํ ปุรมาคโต,สรูเปน น โน อตฺถิ สํสโย พลุ มานเส;

"निश्चित ही वे आलसी प्राणियों के साथ क्रीड़ा करने के लिए अपने रूप में नगर में आए हैं, हमारे मन में इसमें कोई संशय नहीं है।"

๑๑๒.

११२.

เตสํ ตํ วจนํ สุตฺวา หสนฺตา เกจิ ชนฺตุโน,ตุมฺเห ขลู น ชานาถ สพาเณ สธนู หิ โส;

उनकी वह बात सुनकर कुछ लोग हँसते हुए बोले—"तुम वास्तव में नहीं जानते, वह (कामदेव) तो धनुष-बाण के साथ होता है।"

๑๑๓.

११३.

อิสฺสโร กนฺตรูเปน ตุงฺคมนฺทิรตา ปุรํ,เกลาโส อิติ สมฺปตฺโต ชหาถ วิมตึ อิธ;

"यह सुन्दर रूप में ईश्वर (शिव) ही ऊँचे महल वाले कैलाश से इस नगर में आए हैं, यहाँ अपना संशय त्याग दो।"

๑๑๔.

११४.

เตสมฺปิ วจนํ สุตฺวา หสนฺเตเก ชนา ตทา,นายํ หโร ติเนตฺโต โส เกสเวโส อิธาคโต;

उनकी भी बात सुनकर तब कुछ लोग हँसते हुए बोले—"यह त्रिनेत्रधारी हर नहीं है, यह तो केशव (विष्णु) यहाँ आए हैं।"

๑๑๕.

११५.

วิจิณนฺโต สิรึ อชฺช ปุรเสฏฺฐมุปาคตํ,เวเสนญฺเญน มญฺญาม เอตฺถ โน นตฺถิ สํสโย;

"हमारा मानना है कि वे आज लक्ष्मी की खोज में अन्य वेष में इस श्रेष्ठ नगर में आए हैं, इसमें हमें कोई संशय नहीं है।"

๑๑๖.

११६.

ปหริตฺวา กรํ เกจิ สุตฺวา ตํ วจนํ นรา,หสนฺเตวํ ตทาโวจุํ วาสุเทโว น เว อยํ;

कुछ मनुष्यों ने ताली बजाकर और उन वचनों को सुनकर हँसते हुए तब ऐसा कहा—"यह वासुदेव नहीं है।"

๑๑๗.

११७.

กามํ สโรชนาโภ โส วามโน กณฺหวิคฺคโห,อยมญฺญตรจณฺเณน อาคโต ปากสาสโน;

"निश्चित ही वे पद्मनाभ तो वामन या कृष्ण वर्ण के हैं; यह तो पाकशासन (इन्द्र) किसी अन्य रूप में आए हैं।"

๑๑๘.

११८.

ปุรํ เทวปุรนฺเตตํ มญฺญมาโน มหาชุตึ,ปสฺสิตุนฺติ ปฏิญฺญาโต มา โภนฺโต วิลปนฺตุ เว;

"इस महातेजस्वी ने इस नगर को देवपुर समझकर इसे देखने का निश्चय किया है; हे महानुभावों! आप व्यर्थ प्रलाप न करें।"

๑๑๙.

११९.

สุตฺวา เตสํ คิรํ เกจิ เกฬึ กตฺวาน เนกธา,ตุมฺเห สกฺกํ น ชานาถ โส หิ โภ วชิรายุโธ;

उनकी वाणी सुनकर कुछ लोगों ने अनेक प्रकार से परिहास करते हुए कहा, "अरे! तुम शक्र (इंद्र) को नहीं जानते, वह तो वज्रायुध (वज्र धारण करने वाला) है।"

๑๒๐.

१२०.

เอโส หิ โภ มหาพฺรหฺมา พฺรหฺมโลกา อิธาคโต,ปมตฺตา กินฺนุ เวทมฺหี พฺรหฺมพนฺธุ ปุเร อิธ;

"अरे! यह तो महाब्रह्मा हैं जो ब्रह्मलोक से यहाँ आए हैं। क्या हम प्रमादी हो गए हैं जो इस नगर में पहले (कभी) इस ब्रह्म-बंधु को नहीं जान पाए?"

๑๒๑.

१२१.

อเถสํ วจนํ สุตฺวา เกจิ ปณฺฑิตชาติกา,เนเต จนฺทาทโย กามํ มา โมหํ โภ ปกาสถ;

तब उनके वचनों को सुनकर कुछ बुद्धिमान लोगों ने कहा, "अरे! ये निश्चित रूप से चंद्र आदि (देवता) नहीं हैं, तुम अपना मोह (अज्ञान) प्रकट मत करो।"

๑๒๒.

१२२.

จตุรานโน มหาพฺรหฺมา โสมโสมฺมานโน อยํ,สมนฺตโปตฺถโก พฺรหฺมา ปตฺตหตฺโถ’ยมพฺภุโต;

"महाब्रह्मा चतुरानन (चार मुख वाले) होते हैं, जबकि इनका मुख चंद्रमा के समान सौम्य है। ब्रह्मा के पास चारों ओर पुस्तकें होती हैं, किंतु ये अद्भुत पुरुष हाथ में पात्र लिए हुए हैं।"

๑๒๓.

१२३.

กามํ ปารมิตาปุณฺณ ปสตฺโถ ปุริโส อยํ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โถเมเถตํ มหาชุตึ;

"निश्चित ही यह पारमिताओं से पूर्ण प्रशंसनीय पुरुष है। इस महातेजस्वी की नित्य वंदना करो, पूजा करो और स्तुति करो।"

๑๒๔.

१२४.

เอวํ วทนฺตา สพฺเพ เต นาครา ปุริสุตฺตมํ,คนฺธปุปฺเผหิ ปุเชนฺตา นมสฺสนฺตา ตมนฺวคุํ;

इस प्रकार कहते हुए वे सभी नगरवासी उस पुरुषोत्तम की गंध और पुष्पों से पूजा करते हुए और नमस्कार करते हुए उनके पीछे-पीछे चलने लगे।

๑๒๕.

१२५.

เนตฺตาริตฺเตหิ ปาเชนฺตา มุนิโน รูปสาคเร,ชนฺตโว มนนาวาโย ปารํ ปสฺสึสุ โน ตทา;

मुनि के रूप-सागर में अपने नेत्र-रूपी चप्पू चलाते हुए, वे प्राणी (लोग) अपने मन-रूपी नौका से तब पार नहीं पा सके (अर्थात वे उनके रूप को देखते ही रह गए)।

๑๒๖.

१२६.

ตทา โลเกกนยโน สปทาเนน วีถิยํ,จรํ ยาปนมตฺตํว ลทฺธาคมฺม ปุรา พหิ;

तब लोक के एकमात्र नेत्र (बुद्ध) ने गली में क्रमबद्ध भिक्षाटन करते हुए, केवल जीवन निर्वाह के योग्य (भिक्षा) प्राप्त कर नगर से बाहर आ गए।

๑๒๗.

१२७.

ปณฺฑวํ คิริมาสชฺช ตสฺสจฺฉายาย โส มุนิ;

สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวาน นิสชฺช ปุริสาสโภ;

पाण्डव पर्वत पर पहुँचकर, उसकी छाया में उन मुनि ने, उन पुरुष-ऋषभ ने संघाटी बिछाकर आसन ग्रहण किया।

๑๒๘.

१२८.

อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน ปตฺเต มิสฺสกโภชนํ,สญฺชาตปฏิกูโล ตํ นุทิตฺวา ปจฺจเวกฺขณา;

पात्र में पहले कभी न देखे गए मिश्रित भोजन को देखकर (उनके मन में) घृणा उत्पन्न हुई, किंतु उन्होंने प्रत्यवेक्षण (चिंतन) के द्वारा उसे दूर कर दिया।

๑๒๙.

१२९.

อมตํ วิย ตํ ภุตฺวา วิกฺขาเลตฺวา มุขํ ทกา,ปตฺเต วตฺตํ จริตฺวาน มุหุตฺตํ ตตฺถ วิสฺสมิ;

उसे अमृत के समान ग्रहण कर, जल से मुख प्रक्षालन कर और पात्र संबंधी कर्तव्यों को पूरा कर, वे वहाँ कुछ क्षण विश्राम करने लगे।

๑๓๐.

१३०.

ปวตฺตึ ตํ นิสาเมตฺวา พิมฺพิสาโร นริสฺสโร,สีฆํ ตมุปคนฺตฺวาน กตานุญฺโญ นิสีทิย;

उस वृत्तांत को सुनकर राजा बिम्बिसार शीघ्र ही उनके पास पहुँचे और अनुमति प्राप्त कर बैठ गए।

๑๓๑.

१३१.

นิมนฺตยิตฺวา รชฺเชน อนิจฺฉนฺเต ยติสฺสเร,อนุคฺคหาย เม ยุตฺตํ พุทฺธภูเตนิธาคมํ;

उन्होंने (बिम्बिसार ने) उन्हें राज्य का निमंत्रण दिया, किंतु यतीश्वर (बुद्ध) के अनिच्छुक होने पर उन्होंने कहा, "मुझ पर अनुग्रह करने के लिए बुद्ध होने के पश्चात आप यहाँ अवश्य पधारें।"

๑๓๒.

१३२.

เอวํ นิมนฺติโต เตนาธิวาเสตฺวา มหามตี,อคมาสุรุเวลาย มตุโลรุ ปรกฺกโม;

उनके द्वारा इस प्रकार निमंत्रित किए जाने पर, उन महामति और अतुल पराक्रमी (बुद्ध) ने उसे स्वीकार किया और उरुवेला की ओर प्रस्थान किया।

๑๓๓.

१३३.

ปธานํ ปทหิตฺวาน ฉพฺพสฺสมติทุกฺกรํ,ปกาเสตฺวาน โลกสฺส โมกฺขํ นตฺถิติ เตน โส;

छह वर्षों तक अत्यंत दुष्कर प्रधान (तपस्या) करने के पश्चात, उन्होंने लोक को यह दिखाया कि उस (कठोर तप) से मोक्ष संभव नहीं है।

๑๓๔.

१३४.

ตโตปฺปภุติ วตฺตนฺโต มชฺฌิมปฺปฏิ ปตฺติยํ,กายสฺสานุคฺคหํ กตฺวา ตโต สมฺปิณิติ’นฺทฺริโย;

तब से मध्यम प्रतिपदा (मध्यम मार्ग) का पालन करते हुए, शरीर का पोषण कर उन्होंने अपनी इंद्रियों को संयमित किया।

๑๓๕.

१३५.

มูเล’ชปาลนิคฺโรธปาทปสฺส มหามุนิ,นิสีทิ นิชโสภาหิ โอภาเสนฺโต ทิโสทิสํ;

महामुनि अजपाल निग्रोध (बरगद) वृक्ष के मूल में अपनी आभा से दिशा-विदिशाओं को प्रकाशित करते हुए बैठ गए।

๑๓๖.

१३६.

ตทา เสนานิ นิคเม สุชาตา ขีร ทายิกา,สมฺปุณฺณมนสงฺกปฺปา ยาจิตฺวา วฏเทวตํ;

तब सेनानी निगम में सुजाता नामक खीर देने वाली (स्त्री) ने, जिसकी मन की इच्छा पूर्ण हो गई थी, वट-देवता से मन्नत माँगी थी।

๑๓๗.

१३७.

ธีรํ เทโวติ มญฺญนฺติ ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา,เหมปาตึ สปายาสํ ทตฺวาน อิทม’พฺรุวิ;

उन धीर (बुद्ध) को देवता मानकर, अत्यंत प्रसन्न और हर्षित होकर, उसने खीर से भरा स्वर्ण-पात्र उन्हें भेंट किया और यह कहा:

๑๓๘.

१३८.

ยถา มยฺหํ มหาเทว อิทฺธา ปตฺถิต ปตฺถนา,ตเถว ตว สงฺกปฺโป ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ;

"हे महादेव! जिस प्रकार मेरी माँगी हुई मन्नत पूरी हुई है, उसी प्रकार आपका संकल्प भी शीघ्र ही सिद्ध हो।"

๑๓๙.

१३९.

อิติ วตฺวาน วนฺทิตฺวา กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ,ปกฺกนฺตาย สุชาตาย ธีโร ปาตึ สมาทิย;

ऐसा कहकर, वंदना और प्रदक्षिणा कर सुजाता के चले जाने पर, उन धीर (बुद्ध) ने उस पात्र को ग्रहण किया।

๑๔๐.

१४०.

อุปคนฺตฺวานาติรมฺมํ นทึ โส นีลวาหินึ,สุปฺปติฏฺฐิตนามมฺหิ นทีติตฺเถ นิสีทิย;

अत्यंत रमणीय नीले जल वाली नदी (निरंजना) के पास जाकर, वे 'सुप्रतिष्ठित' नामक नदी-तीर्थ पर बैठ गए।

๑๔๑.

१४१.

ภุญฺชิตฺวา อูนปณฺณาส ปิณฺฑํ กตฺวาน โภชนํ,วิสฺสชฺเชตฺวา ตโต ปาตึ ปฏิโสตํ นราสโภ;

उन नर-ऋषभ ने उन उनचास (खीर के) पिण्डों का भोजन किया और फिर उस पात्र को नदी की धारा के विपरीत प्रवाहित कर दिया।

๑๔๒.

१४२.

ตโต สาลวนุยฺยาเน วิสฺสมนฺโต ทิวาทิเน,ทิสฺวาน สุปิเน ปญฺจ อตฺถํ เตสํ วิจินฺติย;

तत्पश्चात शालवन के उद्यान में दिन के समय विश्राम करते हुए, उन्होंने पाँच स्वप्न देखे और उनके अर्थ पर विचार किया।

๑๔๓.

१४३.

อาโพธิมูลโต มคฺเค เทเวหิ สมลงฺกเต,มณิโตรณปาลีหิ ปุณฺณกุมฺภทฺธาชาทิหิ;

बोधि-मूल तक जाने वाले मार्ग को देवताओं ने मणि-तोरणों की पंक्तियों, पूर्ण-कुंभों और ध्वजाओं आदि से अलंकृत किया था।

๑๔๔.

१४४.

สายณฺหสมเย นาโถ คจฺฉนฺโต โพธิ สนฺติกํ,ทิสฺวาน โสตฺถิยํ นาม ถูยมานํ ทิชุตฺตมํ;

सायंकाल के समय बोधि (वृक्ष) के समीप जाते हुए, नाथ (बुद्ध) ने स्वस्तिक नामक एक श्रेष्ठ ब्राह्मण को देखा जो उनकी स्तुति कर रहा था।

๑๔๕.

१४५.

เตน ทินฺนฏฺฐ มุฏฺฐินฺตุ คเหตฺวา นีลสทฺทลํ,โพธิมูลมุปาคมฺม กตฺวาน ตํ ปทกฺขิณํ;

उसके द्वारा दी गई आठ मुट्ठी हरी घास (कुश) को लेकर, वे बोधि-मूल के पास आए और उसकी प्रदक्षिणा की।

๑๔๖.

१४६.

อกาสิ ตีณสนฺถารํ ปาจีนาภิมุขํ ตทา,ตโต มหึ ทฺวิธา กตฺวา สมุฏฺฐาสิ มหาสนํ;

तब उन्होंने पूर्व की ओर मुख करके घास का संस्तर (आसन) बिछाया, तब पृथ्वी को दो भागों में विभक्त करते हुए एक महान आसन प्रकट हुआ।

๑๔๗.

१४७.

อุจฺจํ จุทฺทสหตฺเถน นานา จิตฺต วิจิตฺติตํ,อภฏฺฐนหิตฺถ ตตฺรฏฺโฐ อิจฺเจวํ ทฬฺหมานโส;

वह आसन चौदह हाथ ऊँचा और अनेक प्रकार के चित्रों से विचित्र (सुसज्जित) था। वहाँ स्थित होकर उन्होंने दृढ़ मन से यह संकल्प किया:

๑๔๘.

१४८.

กามํ ตโจ นหารู จ อฏฺฐิ จ อวสิสฺสตุ,อุปสุสฺสตุ เม คตฺเต สพฺพนฺตํ มํสโลหิตํ;

"भले ही केवल त्वचा, स्नायु और हड्डियाँ ही शेष रह जाएँ, और मेरे शरीर का सारा मांस और रक्त सूख जाए (किंतु मैं बुद्धत्व प्राप्त किए बिना यहाँ से नहीं उठूँगा)।"

๑๔๙.

१४९.

น อุฏฺฐหามพุชฺฌิตฺวา น ชเห วีริยํ มม,อธิฏฺฐหิตฺวา เอวํ โส นิสีทิ วชิราสเน;

"बिना बुद्धत्व प्राप्त किए मैं नहीं उठूँगा, मैं अपने वीर्य (प्रयत्न) को नहीं छोडूंगा," ऐसा अधिष्ठान (संकल्प) करके वे वज्रासन पर बैठ गए।

๑๕๐.

१५०.

อนติกฺกมํ ฐเปตฺวาน จรณํ จรณุปริ,กมลํ กมเลเนว มณิพนฺธํ วิธาย โส;

एक पैर के ऊपर दूसरा पैर रखकर (पद्मासन लगाकर), उन्होंने कमल के समान अपने हाथों की कलाइयों को एक-दूसरे पर रखा।

๑๕๑.

१५१.

พาลาโสกทลาสตฺต ปรํ วา’โสกปลฺลวํ,นิธาย นยนานตฺท ปาณึ ปาณิตเล ชิโน;

बाल अशोक के पत्तों के समान या अशोक के पल्लवों के समान, आँखों को आनंद देने वाले अपने एक हाथ को दूसरे हाथ की हथेली पर रखकर वे जिन (बुद्ध) बैठे।

๑๕๒.

१५२.

ยถา สญฺฌาฆนาลีฒ ตุงฺคกญฺจน ปพฺพโต,สุรตฺตจีวรจฺฉนฺน จาริคตฺต วิราชิโต;

जैसे संध्याकालीन बादलों से घिरा हुआ ऊँचा स्वर्ण पर्वत हो, वैसे ही सुंदर लाल चीवर से ढके हुए उनके सुंदर शरीर की शोभा हो रही थी।

๑๕๓.

१५३.

อุทยาวลโกฏิมฺหิ ทิปฺปนฺโตว ทิวากโรกนฺธโรปริ ทิปฺปนฺต มุขมณฺฑลมณฺฑิโต;

उदयाचल की चोटी पर चमकते हुए सूर्य के समान, उनके कंधों के ऊपर उनका मुख-मंडल सुशोभित हो रहा था।

๑๕๔.

१५४.

ยถา จามิกรพฺยมฺเห สุนีลํ สีหปญฺชรํ,อสมฺปกมฺปปมฺเหหิ ปิหิตทฺธสุโลจโน;

जैसे स्वर्ण के महल में सुंदर नीली खिड़की (सिंह-पंजर) हो, वैसे ही बिना कांपती हुई पलकों वाले उनके सुंदर नेत्र आधे बंद थे।

๑๕๕.

१५५.

นีลุปฺปลกลาปํจ ชนเนตฺตาลิปาตนํ,สชฺฌุทณฺฑสมาพทฺธ โพธิกฺขนฺธมผสฺสิ โส;

लोगों के नेत्र रूपी भौरों को आकर्षित करने वाले नीलकमल के गुच्छे के समान, उन्होंने चांदी के दंड के समान सीधे बोधि-वृक्ष के तने का स्पर्श किया (अर्थात उसके नीचे बैठे)।

๑๕๖.

१५६.

นิสินฺโน โพธิโต เฉชฺช ปวาฬตรุณงฺกุรา,ปตมานา สมนฺตาสุํ เตชํ วิย กุพุทฺธีนํ;

बोधि वृक्ष के नीचे बैठे हुए उनके ऊपर गिरते हुए कोमल अंकुर और पल्लव ऐसे लग रहे थे मानो कुबुद्धि वालों का तेज नष्ट हो रहा हो।

๑๕๗.

१५७.

เทวา ตตฺถ สมาคญฺชุํ ขิปฺปํ ทสสหสฺสิยํ,กมลาสโนรคา เจว สิทฺธวิชฺชาธราทโย

वहाँ दस हजार लोकधातुओं के देवता, ब्रह्मा (कमलासन), नाग, सिद्ध और विद्याधर आदि शीघ्र ही एकत्रित हो गए।

๑๕๘.

१५८.

สหมฺปติ มหาพฺรหฺมา พฺรหฺมเสนาปุรกฺขโต,สิตาตปตฺตํ ธาเรนฺโต ฐีโต สมฺพุทฺธ สนฺติเก;

अपनी ब्रह्म-सेना के साथ महाब्रह्मा सहम्पति, श्वेत छत्र धारण किए हुए सम्बुद्ध के समीप खड़े हो गए।

๑๕๙.

१५९.

วีสํ รตน สตายามํ วิชยุตฺตร นามกํ,สงฺขํ ธเมนฺโต อฏฺฐาสิ สาทโร ปากสาสโน;

एक सौ बीस हाथ लंबे 'विजयोत्तर' नामक शंख को बजाते हुए, इंद्र (पाकशासन) आदरपूर्वक वहाँ खड़े हो गए।

๑๖๐.

१६०.

สุยาโม สห เสนาย โถมยนฺโต นราธิปํ,มณิตาลวณฺฏํ ปคฺคยฺห มนฺทมนฺเทน วีชติ;

सुयाम देव अपनी सेना के साथ नरश्रेष्ठ (बुद्ध) की स्तुति करते हुए, मणिजड़ित पंखा लेकर धीरे-धीरे हवा करने लगे।

๑๖๑.

१६१.

ชิตกิตฺติ ลตคฺคมฺหิ สสฺส ปุปฺผํจ ปุปฺผีตํ,วาฬวิชนิมุคฺคยฺห อฏฺฐา สนฺตุสิโต ตหึ;

खिले हुए फूलों वाली यश-रूपी लता के समान, संतुषित देव चँवर लेकर वहाँ खड़े हो गए।

๑๖๒.

१६२.

เพลุวํ วีณมาทาย คีตํ นานาลยานุคํ,ปญฺจสิโข ฐิโต ตตฺถ คายมาโน อเนกธา;

बेलुव (बिल्व) की वीणा लेकर पंचशिख गंधर्व वहाँ खड़ा होकर अनेक प्रकार के लयबद्ध गीत गाने लगा।

๑๖๓.

१६३.

มหากาโล’ปิ นาคินฺโท นาคสงฺฆปุรกฺขโต,โถเมนฺโต ตตฺถ อฏฺฐาสิ นวารหคุณาทิหิ;

नागराज महाकाल भी अपने नाग-समूह के साथ वहाँ खड़ा होकर 'अरहंत' आदि नौ गुणों से (बुद्ध की) स्तुति करने लगा।

๑๖๔.

१६४.

รงฺคภุมึ มาปยิตฺวา คเหตฺวาน วรงฺคนา,อุปหารํ กโรนฺตฏฺฐา ติมฺพรู สูริยวจฺจสา;

रंगभूमि (नृत्य-मंच) बनाकर और श्रेष्ठ अप्सराओं को लेकर, तिम्बरु और सूर्यवर्चसा उपहार (नृत्य-गान) करते हुए वहाँ खड़े हो गए।

๑๖๕.

१६५.

อาคนฺตฺวา สห เสนาย สิตงฺโค สิตภุสโน,ธตรฏฺโฐ ฐิโต ปุพฺเพ อารกฺขํ กุรุมานโก;

श्वेत शरीर और श्वेत आभूषणों वाले धृतराष्ट्र अपनी सेना के साथ आकर पूर्व दिशा में रक्षा करते हुए खड़े हो गए।

๑๖๖.

१६६.

ปูเรนฺโต สกเสนาย ทกฺขิณสฺสํ วิรูฬฺหโก,อารกฺขํ กุรุมานฏฺฐา นีลงฺโค นีลภุสโน;

नीले शरीर और नीले आभूषणों वाले विरूढ़क अपनी सेना के साथ दक्षिण दिशा को भरते हुए रक्षा के लिए खड़े हो गए।

๑๖๗.

१६७.

วิรูปกฺโข’ปิ อฏฺฐาสิ ปาลยํ ปจฺฉิมํ ทิสํ,รตฺตงฺคาภรโณ วมฺมี นิชเสนาปุรกฺขโต;

लाल शरीर और लाल आभूषणों वाले, कवच धारण किए हुए विरूपक्ष भी अपनी सेना के साथ पश्चिम दिशा की रक्षा करते हुए खड़े हो गए।

๑๖๘.

१६८.

อุตฺตรสฺสํ สเสนาย อารกฺขํ กุรุมานโก,โสณฺณวณฺณงฺคาภรโณ อฏฺฐาสิ นรวาหโน;

स्वर्ण के समान वर्ण और आभूषणों वाले कुबेर (नरवाहन) अपनी सेना के साथ उत्तर दिशा में रक्षा करते हुए खड़े हो गए।

๑๖๙.

१६९.

กิเมตฺถ พหุลาเปน ชาติกฺเขตฺตมฺหิ เทวตา,นาคตา เนว วาเหสุํ สพฺเพ เอตฺเถ’ว โอสฏา;

यहाँ अधिक कहने से क्या लाभ? इस जाति-क्षेत्र (बुद्ध के प्रभाव क्षेत्र) में ऐसी कोई देवता नहीं थी जो वहाँ न आई हो; सभी वहाँ एकत्रित हो गए थे।

๑๗๐.

१७०.

คคนาโตติณฺณเกตุ ปาเทหิ ปถวีตเล,นาคาทโย น ธุตาสุํ เกตุนํ พหุ กา กถา;

आकाश से पृथ्वी तल तक लटकी हुई ध्वजाओं के निचले हिस्सों से नाग आदि भी नहीं हिल पा रहे थे, तो ध्वजाओं की अधिकता की क्या बात की जाए?

๑๗๑.

१७१.

น ธูตา ธชปาเทหิ วายุตุทฺทามวุตฺติหิ,ตารกา คคเน พฺรูโม กินฺนุ ตตฺถ ธชาลุตา;

प्रचंड वायु के चलने पर भी ध्वजाओं के निचले हिस्सों के कारण आकाश में तारे भी नहीं हिल पा रहे थे, तो वहाँ ध्वजाओं की प्रचुरता के बारे में क्या कहें?

๑๗๒.

१७२.

ปุพฺพทิสา จกฺกวาฬ สิลายุคฺคตเกตุนํ,ปาทานิ ปรภาคาทิ จกฺกวาฬสิลนฺวคุํ;

पूर्व दिशा के चक्रवाल पर्वत की शिलाओं पर खड़ी ध्वजाओं के निचले हिस्से दूसरे चक्रवाल पर्वतों की शिलाओं तक पहुँच रहे थे।

๑๗๓.

१७३.

จกฺกวาฬ มหาเมรุ ยุคนฺธร นคาทโย,ปุปฺผาวตํสกา’วาสุํ นานาวณฺเณหิ สงฺขตา;

चक्रवाल, महामेरु और युगंधर आदि पर्वत विभिन्न रंगों के फूलों के गहनों से सजे हुए थे।

๑๗๔.

१७४.

วามามนฺทมกรนฺท พินฺทุสนฺโทห สุนฺทรํ,อุลฺโลล ปทุมากิณฺณ วิตานํ วาสิ อมฺพรํ;

सुंदर और मंद मकरंद की बूंदों के समूह से युक्त, लहरों वाले कमलों से भरा हुआ आकाश एक वितान (चंदोवा) के समान सुशोभित था।

๑๗๕.

१७५.

ขิตฺตโสคนฺธจุณฺณานิ เทวพฺรหฺมาทินา ตหึ,วิตานํ วิย ขายนฺติ จกฺกวาฬคฺคมณฺฑเป;

देवताओं और ब्रह्मा आदि द्वारा वहाँ छिड़के गए सुगंधित चूर्ण चक्रवाल रूपी मंडप में एक वितान (चंदोवा) की तरह प्रतीत हो रहे थे।

๑๗๖.

१७६.

กปฺปูราครุธูเปหี ตตฺถ ตตฺถุคฺคเตหิ มา,กาลพฺภกูฏจฺฉนฺโนว อาสิ มญฺญํ กเถมุ กึ;

वहाँ जगह-जगह से उठते हुए कपूर और अगरु के धुएँ से ऐसा लग रहा था मानो आकाश काले बादलों के शिखर से ढका हो; हम और क्या कहें?

๑๗๗.

१७७.

ชาติกฺเขตฺเตสุ เทเวหิ กตคฺฆิกุสุมาทินา,โนสีนา ธรณี ภารา ทิเสภานํ พลํ อโห;

जाति-क्षेत्रों में देवताओं द्वारा चढ़ाए गए सुगंधित फूलों आदि के भार से पृथ्वी नहीं धंसी, यह दिशा-रूपी हाथियों (दिग्गजों) का कैसा अद्भुत बल है!

๑๗๘.

१७८.

อมฺพราลมฺพมานานี ปุปฺผทามานิ ภูตลํ,อากฑฺฒนาย เทเวหิ พทฺธรชฺชุว ภาสเร

आकाश से लटकती हुई फूलों की मालाएँ ऐसी लग रही थीं मानो देवताओं ने पृथ्वी को ऊपर खींचने के लिए रस्सियाँ बाँध दी हों।

๑๗๙.

१७९.

อญฺโญญฺญกรมุคฺคยฺห คคเน สุรสุตฺทรี,ปริพฺภมนฺตา คายนฺติ ตตฺถ ตตฺถ มโนรมํ;

आकाश में एक-दूसरे का हाथ थामे हुए देव-सुन्दरियाँ इधर-उधर घूमती हुई मनमोहक गीत गा रही हैं।

๑๘๐.

१८०.

อุโภ ภุเช วิกาเสตฺวา มณฺฑิตํ สุรสุตฺทรี,ภมนฺติ ภนฺตเภณฺฑุว ตตฺถ ตตฺถมฺพเร ยุคา;

अपनी दोनों भुजाओं को फैलाए हुए, अलंकृत देव-सुन्दरियाँ आकाश में इधर-उधर घूमते हुए गेंद की तरह जोड़ों में घूम रही हैं।

๑๘๑.

१८१.

นีลุปฺปลกลาปาที คเหตฺวาน สุรงฺคนา,ฐีตาสุํ ปริวาเรตฺวา ปูชมานา นริสฺสรํ;

नीले कमलों के गुच्छे आदि लेकर देव-कन्याएँ मनुष्यों के स्वामी (बुद्ध) को घेरकर खड़ी हो गईं और उनकी पूजा करने लगीं।

๑๘๒.

१८२.

รตฺนปลฺลวกลหาร กมลุปฺปล สงฺคเต,สนฺนีรกุสุมากิณฺเณ ปุณฺเณโสคนฺธวาริหี;

रत्नों, पल्लवों, श्वेत कमलों, लाल कमलों और नीले कमलों से युक्त, सुगन्धित जल से भरे हुए और पुष्पों से आच्छादित (कलशों को लेकर)।

๑๘๓.

१८३.

กญฺจนาทิฆเฏ คยฺห อมฺพเร สุรสุนฺทรี,กตฺวาน สุคตํ มชฺเฌ ปูชยึสุ สมนฺตโต

आकाश में देव-सुन्दरियों ने स्वर्ण आदि के कलश लेकर सुगत (बुद्ध) को मध्य में रखकर चारों ओर से उनकी पूजा की।

๑๘๔.

१८४.

กญฺจนาทาสหตฺถา จ กาจี กญฺญา ตถา ฐิตา,ตาลวณฺเฏ คเหตฺวาน ฐีตาสุํ กาจิ เทวตา;

कुछ कन्याएँ हाथों में स्वर्ण-दर्पण लिए खड़ी थीं और कुछ देवियाँ ताड़ के पंखे (व्यजन) लेकर खड़ी थीं।

๑๘๕.

१८५.

กาจิ มงฺคล สํยุตฺต วจนา ตว ปตฺถนา,สมิชฺฌตุติ โฆเสนฺตี ปริวาเรตฺวา ฐิตา ชินํ;

कुछ देवियाँ जिन (बुद्ध) को घेरकर खड़ी थीं और मंगलकारी वचनों के साथ यह घोषणा कर रही थीं कि "आपकी प्रार्थना सफल हो"।

๑๘๖.

१८६.

สิริวจฺฉาทิ ปคฺคยฺห อฏฺฐมงฺคลมุตฺตมํ,ฐิตาสุํ คคเน นารี ปริวาเรตฺวา มุนิสฺสรํ;

श्रीवत्स आदि आठ उत्तम मंगल-चिह्नों को धारण कर स्त्रियाँ आकाश में मुनीश्वर (बुद्ध) को घेरकर खड़ी हो गईं।

๑๘๗.

१८७.

นจฺจนฺติ เกจิ กีฬนฺติ เสเลนฺติ จ ลลนฺติ จ,วาเทนฺติ เกจิ คายนฺติ เวลุกฺเขปํ กโรนฺติ จ;

कुछ नाच रहे हैं, कुछ खेल रहे हैं, कुछ जयघोष कर रहे हैं और कुछ विलास कर रहे हैं; कुछ वाद्य बजा रहे हैं, कुछ गा रहे हैं और कुछ वस्त्र लहरा रहे हैं।

๑๘๘.

१८८.

เนกปุปฺผคฺฆิปนฺตี จ ตถา ทีปคฺฆิปนฺติ จ,มณิจามีกราสชฺฌุ อคฺฆิกา ปนฺติโย ตถา;

अनेक पुष्प-मालाओं की पंक्तियाँ, दीप-मालाओं की पंक्तियाँ और इसी प्रकार मणि, स्वर्ण एवं रजत की मालाओं की पंक्तियाँ थीं।

๑๘๙.

१८९.

อาพฺรหฺมภวนุคฺคมฺม จกฺกวาฬสมนฺตโต,ติฏฺฐนฺติ ชลมานาโย พุทฺธสฺส มงฺคลุสฺสเว;

बुद्ध के मंगल-उत्सव में, ब्रह्मलोक तक और सम्पूर्ण चक्रवाल में चारों ओर वे देदीप्यमान होकर स्थित हैं।

๑๙๐.

१९०.

สตฺตรตนสมฺภุตา นานา โตรณปนฺตีโย,เหมรมฺภามยา จาปิ ตถา ทุสฺสมยา สิยุํ;

सात रत्नों से निर्मित विभिन्न तोरणों की पंक्तियाँ थीं, और कुछ स्वर्ण-कदली (सोने के केले के पेड़) तथा वस्त्रों से बनी थीं।

๑๙๑.

१९१.

นานาวณฺเณหิ เนเกหิ ฉตฺเตหิ จ นิรนฺตรํ,จกฺกวาโฬทรํ อาสิ สรํจ กมลากุลํ;

अनेक रंगों के अनगिनत छत्रों से सम्पूर्ण चक्रवाल का मध्य भाग कमलों से भरे हुए सरोवर के समान हो गया था।

๑๙๒.

१९२.

ตตฺถ ตตฺถุชฺชลาเนก ยนฺตทีปาวลี มหี,ตารกาชาลกากิณฺณ คคนงฺคนสนฺติภา;

पृथ्वी पर जगह-जगह प्रज्वलित अनेक यंत्र-दीपों की पंक्तियाँ तारों के जाल से भरे आकाश-आँगन के समान सुशोभित थीं।

๑๙๓.

१९३.

ธชนฺตริต ฉตฺตา’สุํ จกฺกวาฬคิรูปริ,นิรนฺตรา’สุํ ตตฺเถว ฆฏทีปา จ โตรณ;

चक्रवाल पर्वत के ऊपर ध्वजाओं के बीच-बीच में छत्र थे, और वहीं निरंतर कलश-दीप और तोरण भी थे।

๑๙๔.

१९४.

นานาตุริยนาเทหิ นานาสงฺคีติตาหิ จ,สาธุวาเทหิ เนเกหิ จกฺกวาโฬ ผุโฏ อหู;

विभिन्न वाद्यों की ध्वनियों, विविध संगीतों और अनेक साधुवादों (जयकारों) से सम्पूर्ण चक्रवाल गूँज उठा।

๑๙๕.

१९५.

อโห มหนฺตตา ตสฺส พุทฺธสฺส กตมงฺคเล,ปูชาวิเสสํ ตํ โก หิ มุเขเนเกน ภาสตี;

अहो! बुद्ध के उस मंगल-उत्सव की क्या ही महानता थी! उस विशेष पूजा का वर्णन भला एक मुख से कौन कर सकता है?"

๑๙๖.

१९६.

จตุมฺมุโข สหสฺสกฺโข ทฺวิสหสฺสนยโน ผณี,ทสกณฺโฐ’ปิ ตํ สพฺพํ เนว สกฺโกนฺติ ภาสิตุํ;

चतुरानन (ब्रह्मा), सहस्राक्ष (इन्द्र), दो हजार आँखों वाला नागराज और दशग्रीव (रावण) भी उस सबका वर्णन करने में समर्थ नहीं हैं।

๑๙๗.

१९७.

เอวํ สุราสุรพฺรหฺม เวนเตยฺโยรคาทิหิ,นิรนฺตรํ กตาเนก มหามห สมากุเล;

इस प्रकार देवों, असुरों, ब्रह्माओं, गरुड़ों और नागों आदि द्वारा निरंतर किए गए अनेक महा-उत्सवों से व्याप्त होने पर;

๑๙๘.

१९८.

ตสฺมินฺตุ วาสเร มาโร ปสฺสิตฺวา ภุวนํ อิทํ,อามนฺเตตฺวา สานุวเร อาเหวํ สกุตูหโล;

उस दिन मार ने इस संसार को देखकर अपने अनुयायियों को बुलाया और कौतूहलवश इस प्रकार कहा:

๑๙๙.

१९९.

สพฺเพ ทิพฺพวิมานา โภ สุญฺญา ทิสฺสนฺติ ฉฑฺฑิตา,ปุรปาลมฺปหาเปตฺวา กฺว คตา’สุํ สเทวกา;

"हे! सभी दिव्य विमान सूने और छोड़े हुए दिखाई दे रहे हैं। अपने नगरों और महलों को त्यागकर सभी देवता कहाँ चले गए हैं?"

๒๐๐.

२००.

กิมฺโภ มาร น ชานาสิ มตฺโต สุตฺโต’สิ อชฺช กึ,สุทฺโธทนิย สิทฺธตฺโถ มายาย ตนโย อยํ;

"हे मार! क्या तुम नहीं जानते? क्या आज तुम मतवाले हो या सो रहे हो? शुद्धोदन के पुत्र और माया के पुत्र यह सिद्धार्थ..."

๒๐๑.

२०१.

ปุเรตฺวา ปารมี สพฺพา กตฺวาน อภินิกฺขมํ,โพธิมุเล นิสินฺโน สิ อชฺช พุทฺโธ ภวามีติ;

"...सभी पारमिताओं को पूर्ण कर और महाभिनिष्क्रमण कर आज बोधिवृक्ष के नीचे यह कहते हुए बैठे हैं कि 'आज मैं बुद्ध बनूँगा'।"

๒๐๒.

२०२.

ตสฺส ปูชาวิธานตฺถํ ทสสหสฺสีสุ เทวตา,สมาคตา หฏฺฐตุฏฺฐา กโรนฺตชฺช มหามหํ;

"उनकी पूजा-अर्चना के लिए दस हजार लोक-धातुओं के देवता हर्षित और प्रसन्न होकर एकत्रित हुए हैं और आज महा-उत्सव मना रहे हैं।"

๒๐๓.

२०३.

กินฺนุ เต พธิรํ โสตํ กินฺนุ ปริหายิ โลจนํ,ธชคฺคา เต น ทิสฺสนฺติ อุลฺโลลํ เต น สูยติ;

"क्या तुम्हारे कान बहरे हो गए हैं? क्या तुम्हारी आँखें चली गई हैं? क्या तुम्हें ध्वजाओं के अग्रभाग दिखाई नहीं दे रहे? क्या तुम्हें यह महाघोष सुनाई नहीं दे रहा?"

๒๐๔.

२०४.

เตสํ ตํ วจนํ สุตฺวา อนฺตโก ขลุ ปาปิมา,ทุกฺขิโต ทุมฺมโน เตสํ โสจนฺโต อิทมฺพฺรุวิ;

उनके उन वचनों को सुनकर पापी अंतक (मार) वास्तव में दुखी और खिन्न हो गया और शोक करते हुए उनसे यह बोला:

๒๐๕.

२०५.

อโห วตา’ติปริหานิ สํสารสฺส มหา อยํ,อสาโร ขลุ สํสาโร สิทฺธตฺเถ วิภวํ คเต;

"अहो! संसार की यह बहुत बड़ी हानि है। सिद्धार्थ के वैभव (बुद्धत्व) प्राप्त कर लेने पर यह संसार निश्चय ही सारहीन हो गया है।"

๒๐๖.

२०६.

อโห วตา’ติ นฏฺฐมฺหา ติวฏฺฏํ ปริปุริตํ,โหติ โภ ทหนา ทฑฺฒวนํวาติ อลกฺขิกํ;

"अहो! हम नष्ट हो गए। यह परिपूर्ण त्रिवर्त (संसार-चक्र) अग्नि से जले हुए वन के समान अभागा (श्रीहीन) हो गया है।"

๒๐๗.

२०७.

นิราโลกํ ติโลกํ โภ อสุรํ วาสรํ ยถา,ปริโมสรตนํ โหติ รชฺชํ เวทํ ชคตฺตยํ;

"हे! तीनों लोक प्रकाशहीन हो गए हैं, जैसे सूर्य के बिना दिन। यह तीनों लोकों का राज्य, जो रत्न के समान था, अब लुट रहा है।"

๒๐๘.

२०८.

มเมส วิสยํ หิตฺวา ยาติ สิทฺธตฺถทารโก,เตน ยาเตน มคฺเคน นิกฺขมนฺติ พหุชฺชนา;

"यह सिद्धार्थ कुमार मेरे विषय (अधिकार क्षेत्र) को छोड़कर जा रहा है। उसके द्वारा अपनाए गए मार्ग से बहुत से लोग (मेरे बंधन से) निकल जाएँगे।"

๒๐๙.

२०९.

ภวนฺตํ น กโรเตโส ยาว สุทฺโธทนตฺรโช,เอถ คจฺฉาม สิทฺธตฺถมสิทฺธตฺถํ กโรม โภ;

जब तक यह शुद्धोदन का पुत्र (सिद्धार्थ) भवन्त (पूजनीय) न हो जाए, आओ चलें और इस सिद्धार्थ को असिद्धार्थ (असफल) कर दें।

๒๑๐.

२१०.

มาเปถ เภรวํ วณฺณํ พีภจฺฉํ ทุทฺทสํ ขรํ,สทฺเทเนว ปลาเปถ ตูลภฏฺฏํว วายุนา;

भयानक, वीभत्स, दुर्दर्श और कठोर रूप धारण करो। केवल शब्द (गर्जना) से ही इसे वैसे ही भगा दो जैसे वायु रुई के फाहे को उड़ा देती है।

๒๑๑.

२११.

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา มารเสนา สมาคมุํ,นานาเวสธรา หุตฺวา นานายุธ สมงฺคิโน;

उसके उस वचन को सुनकर मार-सेना एकत्रित हुई, जो नाना प्रकार के वेश धारण किए हुए और नाना प्रकार के आयुधों (शस्त्रों) से सुसज्जित थी।

๒๑๒.

२१२.

โยชนานํ ตทา มาโร ทิยฑฺฒสตมุจฺจโต,คิริเมขลมารุยฺห เสนาย สหสา’คมี;

तब मार, जो डेढ़ सौ योजन ऊँचा था, गिरिमेखल (हाथी) पर आरूढ़ होकर सेना के साथ सहसा आया।

๒๑๓.

२१३.

ทิสฺวาน ทุรโต เอตฺตํ เทวา มารํ สวาหินึ,ภยฏฺฏาปคมุํ ขิปฺปํ ธาวมานา ทิโสทิสํ;

मार को उसकी सेना के साथ दूर से ही आता देखकर, भयभीत होकर देवता शीघ्र ही दसों दिशाओं में भाग गए।

๒๑๔.

२१४.

สํขิปฺป ขิปฺปํ สจฺฉตฺตํ พฺรหฺมา ธาวิ ปรมฺมุโข,กตฺวาน ปิฏฺฐิยํ สงฺขํ สกฺโก ธาวิ วิสงฺกิโต;

ब्रह्मा अपने छत्र को शीघ्र समेटकर विमुख होकर भागे, और शक्र (इन्द्र) शंख को पीठ पर रखकर आशंकित होकर भागे।

๒๑๕.

२१५.

มหากาโล’ปิ นาคินฺโท นิมุชฺช มหิยํ ตทา,วตฺตทตฺตกโร ภีรุ สเก นิปติ มญฺจเก;

नागराज महाकाल भी तब पृथ्वी में समा गए और भयभीत होकर अपने मस्तक पर हाथ रखकर अपनी शय्या पर गिर पड़े।

๒๑๖.

२१६.

สํ สํ ปูชาวิธานนฺตุ ฉฑฺเฑตฺวาน สเทวกา,คตาสุํ สุญฺญกํ อาสิ จกฺกวาฬมิทํ ตทา;

देवताओं सहित सभी अपनी-अपनी पूजा की सामग्रियों को छोड़कर चले गए, तब यह चक्रवाल सूना हो गया।

๒๑๗.

२१७.

นิสฺสิรีกํ ปเทสํ ตํ อโสภํ อสมญฺชสํ,อโหสิ ปติตาเนก ปูชาภณฺฑสมากุลํ;

वह प्रदेश श्रीहीन, अशोभनीय और अस्त-व्यस्त हो गया, जो गिरे हुए अनेक पूजा-पात्रों से व्याप्त था।

๒๑๘.

२१८.

เอโกว ตตฺถ สุคโต นิสีทิ วชิราสเน,ปชฺชลํ นิชสิริยา สูริโยว ยุคนฺธเร;

वहाँ केवल सुगत (बुद्ध) ही वज्रासन पर अकेले बैठे रहे, जो अपनी श्री (आभा) से वैसे ही प्रज्वलित थे जैसे युगन्धर पर्वत पर सूर्य।

๒๑๙.

२१९.

อกมฺโป จ อสนฺตฺราสี โลมหํส วิวชฺชิโต,อภีโต สีหราชาว มิคจฺฉาปานมคฺคโต;

वे अकम्प, सन्त्रास-रहित और रोमांच से मुक्त थे, और मृग-शावकों के समूह के सामने सिंहराज के समान निर्भय थे।

๒๒๐.

२२०.

ตโต ธมฺมิสฺสรสฺสคฺเค ทุนฺนิมิตฺตานิ ชายรุํ,อนฺธการํ ทิสา อาสุํ ธูมเกตุ จ อมฺพเร;

तब धर्मेश्वर (बुद्ध) के सम्मुख दुर्निमित्त (अपशकुन) उत्पन्न हुए, दिशाओं में अन्धकार छा गया और आकाश में धूमकेतु दिखाई देने लगे।

๒๒๑.

२२१.

ทินํ ทุทฺทินกํ อาสิ หตรํสิ ทิวากโร,อุกฺกาปโต’ปิ ปญฺญายิ ทิสาฑาโหปปชฺชถ;

दिन दुर्दिन हो गया, सूर्य की किरणें क्षीण हो गईं, उल्कापात दिखाई देने लगा और दिशाओं में दाह (आग) उत्पन्न हो गई।

๒๒๒.

२२२.

อฆเน คคเน อาสุํ อินฺทจาปวิรชฺชุตี,อนลาสนิโย’ทิตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปตนฺตี จ

मेघ-रहित आकाश में इन्द्रधनुष की चमक होने लगी और प्रज्वलित अग्नि-अशनियाँ (बिजलियाँ) यहाँ-वहाँ गिरने लगीं।

๒๒๓.

२२३.

กาโกลสงฺฆา วสฺสึสุ อุณฺณ สกุณโกสิยา,จรึสุ อมฺพเร’เปตา กพนฺธา จ ภยาวหา;

कौओं और उल्लुओं के झुंड चिल्लाने लगे, और आकाश में प्रेत तथा भयानक कबंध (बिना सिर के धड़) घूमने लगे।

๒๒๔.

२२४.

เสนํ สํวิทหิตฺวาน ตโต มาโร อภิทฺทวิ,อาคนฺตฺวา จกฺกวาฬมฺหิ ฐิโต ชินมุทิกฺขิย;

सेना को व्यवस्थित कर तब मार ने आक्रमण किया, और चक्रवाल में आकर खड़ा होकर जिन (बुद्ध) की ओर देखने लगा।

๒๒๕.

२२५.

เอกกสฺส มนุสฺสสฺส สนฺติโกปคมํ มม,น ยุตฺตญฺหิ คโช ยาติ คชํ โน ยาติ โกตฺถุกํ;

एक अकेले मनुष्य के पास मेरा जाना उचित नहीं है, क्योंकि हाथी हाथी के पास जाता है, सियार के पास नहीं।

๒๒๖.

२२६.

เนตํ ครุ ปลาเปตุํ กาโล อิติ วิจินฺติย,มาเปสิ กุปิโต ขิปฺปํ กปฺปนิล สมานิลํ;

इसे भगाना कठिन नहीं है, ऐसा सोचकर उसने कुपित होकर शीघ्र ही कल्पान्त-वायु के समान वायु उत्पन्न की।

๒๒๗.

२२७.

ขิปนฺโต คคเน ขิปฺปํ อุทฺธริตฺวา วนสฺปตี,กตฺวาน วนมุมฺมูลํ วิทฺธํเสนฺโต อเสสกํ;

वह वायु वनस्पतियों को उखाड़कर शीघ्र आकाश में फेंकने लगी, वन को जड़ से उखाड़कर पूर्णतः विध्वंस करने लगी।

๒๒๘.

२२८.

จาเลตฺวา ตาลสาลาทึ ลุญฺจิตฺวา คคเน ขิปํ,ปาเตนฺโต จกฺกวาฬนฺเต วาชิสีห คชาทโย;

ताड़ और साल आदि वृक्षों को हिलाकर और उखाड़कर आकाश में फेंकते हुए, तथा चक्रवाल के अन्त में घोड़ों, सिंहों और हाथियों आदि को गिराते हुए।

๒๒๙.

२२९.

ปหริตฺวา วิวตฺเตตฺวา คิริกูฏานิ อุกฺขิปํ,ภมยนฺโต นโภมชฺเฌ ธาวเตว ตโต ตโต;

पर्वत-शिखरों को प्रहार कर, पलटकर और उखाड़कर आकाश के मध्य में घुमाते हुए वह इधर-उधर दौड़ने लगा।

๒๓๐.

२३०.

สิลาหิ สิลาสงฺฆฏฺฏ มหานาทํ ปวตฺตยํ,ปาเตนฺโต ทหนญฺจาปิ ธูมมมฺพร มุกฺขิปํ;

शिलाओं से शिलाओं के टकराने का महान नाद करते हुए, अग्नि को गिराते हुए और आकाश में धुआँ उठाते हुए।

๒๓๑.

२३१.

ภมยนฺโต คเหตฺวาน อมฺพเร ฉทนิฏฺฐิกา,ปาสาเท ปริวตฺเตตฺวา ปหรนฺโต นคาทิสุ;

छतों की ईंटों को पकड़कर आकाश में घुमाते हुए, महलों को पलटते हुए और पर्वतों आदि पर प्रहार करते हुए।

๒๓๒.

२३२.

ขนนฺโต ปถวึ ปํสุํ คเหตฺวามฺพรมณฺฑเล,พนฺธนฺโตว ปรํ ภุมึ ภินฺทนฺโต ตุงฺคปพฺพเต;

पृथ्वी को खोदकर धूल को आकाश-मण्डल में ले जाते हुए, मानो दूसरी भूमि बना रहे हों, और ऊँचे पर्वतों को भेदते हुए।

๒๓๓.

२३३.

ภยานเกน สทฺเทน อุปคมฺม มหามุนึ,จาเลตุํ เนว โส สกฺขิ อํสุมตฺตมฺปิ จีวเร;

भयानक शब्द के साथ महामुनि के पास आकर भी, वह उनके चीवर के एक अंश मात्र को भी हिलाने में समर्थ नहीं हुआ।

๒๓๔.

२३४.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ปฐเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई, और प्रथम मार-युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๓๕.

२३५.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

वे ऐसे महानुभाव हैं, ऐसा मानकर उन नर-सारथि (बुद्ध) की नित्य वन्दना और पूजा करो, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

อิติ ปฐโม วิชโย.

इस प्रकार यह प्रथम विजय है।

๒๓๖.

२३६.

ทิสฺวา นมุจิ ธีรสฺส มาลุเตนานุปทฺทวํ,ทุกฺขี จ ทุมฺมโน อาสิ โกเธนาตุรมานโส;

धीर (बुद्ध) को वायु से उपद्रव-रहित देखकर नमुचि (मार) दुखी और खिन्न हुआ, और उसका मन क्रोध से व्याकुल हो गया।

๒๓๗.

२३७.

โหตุ ทานิ มโหเฆน ปวาเหมิ อิมํ ยตึ,มาเปตฺวาน มหาเมฆํ โสจนาย อลํ มม;

अब महा-ओघ (बाढ़) से इस यति को बहा दूँ, महामेघ उत्पन्न करूँ, मेरे शोक के लिए अब और स्थान नहीं है।

๒๓๘.

२३८.

อิติ จินฺติย โส มาโร มหาเมฆมมาปยิ,ทิสาสุมฺปิหิตา สพฺพา อนฺธกาโร อวตฺถริ;

ऐसा सोचकर उस मार ने एक विशाल मेघ उत्पन्न किया, जिससे सभी दिशाएँ ढक गईं और अंधकार छा गया।

๒๓๙.

२३९.

อุปรูปริ คุณา หุตฺวา สหสฺสานิ สตานิ’ปิ,ธาราธรา มหาธารา วตฺตยึสุ สมนฺตโต;

ऊपर-ऊपर सैकड़ों और हज़ारों गुना होकर, बादलों ने चारों ओर से महाधाराओं की झड़ी लगा दी।

๒๔๐.

२४०.

โสทามินีสหสฺเสหิ วินทฺธํว นภํ อหู,ตตฺถ ตตฺถ ทิสาภาเค อินฺทจาปา อวตฺตถ;

आकाश हज़ारों बिजलियों से बंधा हुआ सा प्रतीत हो रहा था, और वहाँ-वहाँ विभिन्न दिशाओं में इंद्रधनुष प्रकट हो रहे थे।

๒๔๑.

२४१.

มหารชตรชฺชูหิ สิพฺพิตาว นภาวนี,ธราธโรรุธาราหิ นิรนฺตรปวตฺติหิ;

बादलों की निरंतर गिरती हुई विशाल धाराओं से आकाश और पृथ्वी मानो चाँदी की बड़ी रस्सियों से सिले हुए हों।

๒๔๒.

२४२.

ตตฺถ ตตฺถ ปตนฺตานิ โฆราสนิสตา อหุํ,มหาภีม นโภ เภริสฺสนา อาสุํ ตหึ ตหึ;

वहाँ-वहाँ सैकड़ों भयानक बिजलियाँ गिर रही थीं, और आकाश में वहाँ-वहाँ महाभीषण भेरी जैसी गर्जनाएँ हो रही थीं।

๒๔๓.

२४३.

อุทฺธรนฺโต มหาเสเล มโหโฆ จ ตทุพฺภเว,เกลาส สิขราการ เอเณปุญฺเช สมุพฺพหํ;

उस वर्षा से उत्पन्न महाबाढ़ विशाल पर्वतों को उखाड़ रही थी और कैलाश के शिखर के समान झाग के पुंजों को बहा ले जा रही थी।

๒๔๔.

२४४.

มหาถูปปฺปมาณาทิ มหาพุพฺพุลมุพฺพหํ,คมฺภีโร ปุถุโล จณฺโฑ อุปคมฺม ชินนฺติกํ;

महास्तूप के परिमाण वाले विशाल बुलबुलों को बहाता हुआ, वह गहरा, विस्तृत और प्रचंड वेग जिन (बुद्ध) के समीप पहुँचा।

๒๔๕.

२४५.

สรีเร โลมมตฺตมฺปิ เตเมตุมสมตฺถโก,คโต มโหโฆ พุทฺธสฺส’โภ’นุภาวมหนฺตตา;

बुद्ध के महान प्रभाव के कारण वह महाबाढ़ शरीर के एक रोम को भी भिगोने में असमर्थ होकर निकल गई।

๒๔๖.

२४६.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ทุติเย มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสี ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और दूसरे मार-युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๔๗.

२४७.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นร สารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

इस प्रकार उन नर-सारथी को महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वंदना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

ทุติโย วิชโย.

द्वितीय विजय।

๒๔๘.

२४८.

ตโต มาโร อสกฺโกนฺโต วสฺโสเฆน อุปทฺทวํ,กาตุํ ตสฺส อุสูยาทิ โกปากุลมโน ตทา;

उसके बाद, वर्षा की बाढ़ से उपद्रव करने में असमर्थ होकर, वह मार ईर्ष्या और क्रोध से व्याकुल मन वाला हो गया।

๒๔๙.

२४९.

ภวตชฺช กิเมเตน มารเณ ตสฺส กึ ครุ,อิทานงฺคารวุฏฺฐีหิ ฌาเปมิ สหสา อิมํ;

आज इससे क्या होगा? इसे मारने में क्या कठिनाई है? अब मैं इसे अंगारों की वर्षा से तुरंत जला दूँगा।

๒๕๐.

२५०.

อิติ จินฺติย โส มาโร มาเปตฺวางฺคาร วุฏฺฐิโย,เปเสสิ นภสา ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส อุปนฺติกํ;

ऐसा सोचकर उस मार ने अंगारों की वर्षा उत्पन्न की और आकाश मार्ग से उन सम्बुद्ध के समीप भेजी।

๒๕๑.

२५१.

มหาปพฺพตสงฺกาส ชลิตงฺคาร ราสโย,ธาวึสุ นหสา ตตฺถ อจฺจิมนฺโต มหพฺภยา;

विशाल पर्वतों के समान जलते हुए अंगारों के ढेर, ज्वालाओं से युक्त और अत्यंत भयानक होकर आकाश मार्ग से वहाँ दौड़े।

๒๕๒.

२५२.

จิจฺจิฏายน สทฺเทหิ ปูรยนฺโต ทิสนฺตรํ,ธูปายนฺโต ผุลิงฺเคหิ มารสฺสาปิ ภยาวหา;

चिट-चिट की ध्वनियों से दिशाओं के अंतराल को भरते हुए, धुएँ और चिनगारियों के साथ वे मार के लिए भी भयावह थे।

๒๕๓.

२५३.

อุชฺชาเลนฺตา มหารุกฺเข ปพฺพเต’ปิ จ สมฺมุเข,นรโกทรุคฺคตา อคฺคี ราสีวาติ ภยาวหา;

सामने आने वाले विशाल वृक्षों और पर्वतों को जलाते हुए, वे नरक के गर्भ से निकली अग्नि की राशियों के समान भयावह थे।

๒๕๔.

२५४.

อุปคนฺตฺวา มุหุตฺเตน นิสินฺนํ มุนิปุงฺควํ,มธุมตฺตาลิฌงฺการ นาทากุลทิสามุขา;

एक क्षण में उन विराजमान मुनिश्रेष्ठ के पास पहुँचकर, वे मदमस्त भौरों के गुंजन की ध्वनि से दिशाओं को गुंजायमान करने वाले पुष्प बन गए।

๒๕๕.

२५५.

ปาเตนฺติ สตตามนฺท มกรนฺทช พินฺทโว,มาลาวตํสกา หุตฺวา ปาทมุเล ปตึสุ ตา;

निरंतर मकरंद की बूंदें गिराते हुए, वे मालाओं और आभूषणों के रूप में उनके चरणों में गिर पड़े।

๒๕๖.

२५६.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ตติเย มาร ยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और तीसरे मार-युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๕๗.

२५७.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

इस प्रकार उन नर-सारथी को महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वंदना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

ตติโย วิชโย.

तृतीय विजय।

๒๕๘.

२५८.

เตนานุปทฺทุตํ พุทฺธํ ปสฺสิตฺวาน ปชาปติ,ทุกฺขิโต ทุมฺมโน หุตฺวา เอวํ จินฺเตสิ ทุมฺมติ;

बुद्ध को उससे अप्रभावित देखकर, वह दुर्मति प्रजापति (मार) दुखी और खिन्न मन होकर इस प्रकार सोचने लगा।

๒๕๙.

२५९.

ปาสาณวสฺสํ มาเปตฺวา จุณฺเณตฺวา ปนิมํ ยตึ,วิทฺธํเสมีติ จินฺเตตฺวา มาเปสูปลวสฺสกํ;

पत्थरों की वर्षा उत्पन्न कर इस यति को चूर्ण-चूर्ण कर नष्ट कर दूँगा, ऐसा सोचकर उसने पत्थरों की वर्षा उत्पन्न की।

๒๖๐.

२६०.

ตสฺมึ วสฺเส’ติ พีภจฺฉา ธูมายนฺตา สโชติกา,ชลิตงฺคารสงฺกาสา ปาสาณุจฺจาวจา พหู;

उस वर्षा में अत्यंत वीभत्स, धुएँ से युक्त, प्रकाशमान और जलते हुए अंगारों के समान बहुत से ऊँचे-नीचे पत्थर थे।

๒๖๑.

२६१.

กรานญฺโญญฺญสงฺฆฏฺฏา มหนฺตํ เภรวํ รวํ,ทุทฺทินํ ธูมชาลาหิ กุรุมานา สมนฺตโต;

आपस में टकराकर महान भयानक शब्द करते हुए और धुएँ के जालों से चारों ओर अंधकारमय दिन बनाते हुए।

๒๖๒.

२६२.

สตฺถูปคนฺตฺวาภิมุขํ สนฺตมาลาคุลา วิย,ปตึสุ สิริปาเท เต อมนฺทาโมทวาหิโน;

शास्ता के सम्मुख पहुँचकर, वे शांत फूलों के गुच्छों के समान होकर, मंद सुगंध बिखेरते हुए उनके श्रीचरणों में गिर पड़े।

๒๖๓.

२६३.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,จตุตฺเถ มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और चौथे मार-युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๖๔.

२६४.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

इस प्रकार उन नर-सारथी को महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वंदना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

จตุตฺโถ วิชโย.

चतुर्थ विजय।

๒๖๕.

२६५.

ทิสฺวานตฺตมโน มาโร ทิตฺโต โกธคฺคินา ตทา,มาเปตฺวา’ยุธวสฺสํ โส เปเสสิ ตทุปนฺติกํ;

तब क्रोध की अग्नि से प्रज्वलित और अप्रसन्न मार ने शस्त्रों की वर्षा उत्पन्न कर उनके (बुद्ध के) समीप भेजी।

๒๖๖.

२६६.

เนตฺตึสจฺฉูริกา สตฺติ เหณฺฑิวาล คทาทโย,ติณฺคธารา ปชฺชลิตา อจิรชฺชุติ สนฺนิภา;

तलवारें, छुरियाँ, भाले, गदा आदि तीक्ष्ण धार वाले, प्रज्वलित और बिजली की चमक के समान (शस्त्र भेजे)।

๒๖๗.

२६७.

ยถา ปุปฺโผปหาโรปคนฺตฺวาน คคนงฺคนา,เอวํ สมฺพุทฺธปาเทสุ ปตึสุ ปริวตฺติตา;

जैसे आकाश से पुष्पों की वर्षा हो रही हो, वैसे ही वे (शस्त्र) परिवर्तित होकर सम्बुद्ध के चरणों में गिर पड़े।

๒๖๘.

२६८.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ปญฺจเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और मार के साथ पाँचवें युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๖๙.

२६९.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी (बुद्ध) को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

ปญฺจโม วิชโย.

पाँचवीं विजय।

๒๗๐.

२७०.

ตํ ทิสฺวา ปาปิมา กุทฺโธ ยํ ยํ ตสฺส กโรม’หํ,ตํ ตํ’ทานี น สกฺโกติ กิญฺจิ กากุมุ’ปกฺกมํ;

उसे देखकर पापी मार क्रोधित हुआ (और सोचने लगा) कि 'मैं जो-जो इसके प्रति करता हूँ, वह अब कोई भी उपाय सफल नहीं हो रहा है।'

๒๗๑.

२७१.

มาเปสิ กุกฺกุลํ วสฺสํ มารมีต’ธุนา มุนึ,โส’คา’กาสา สมฺปทิตฺโต ธูมายนฺโตว ปชฺชลํ;

अब मुनि को मारने के लिए उसने गरम राख (अंगारों) की वर्षा उत्पन्न की, जो आकाश से धुआँ छोड़ती हुई और प्रज्वलित होकर गिरी।

๒๗๒.

२७२.

ชินสฺสาภิมุขํ คนฺตฺวา กุกฺกุโล ปริวตฺติย,จนฺทนสฺส สิตพฺภสฺส ธูลี หุตฺวาน ปคฺฆริ;

जिन (बुद्ध) के सम्मुख जाकर वह गरम राख परिवर्तित हो गई और श्वेत चन्दन के चूर्ण के रूप में बरसने लगी।

๒๗๓.

२७३.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ฉฏฺเฐ นมุจิ ยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสี ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और नमुचि (मार) के साथ छठे युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๗๔.

२७४.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

ฉฏฺโฐ วิชโย.

छठी विजय।

๒๗๕.

२७५.

ตโต ทิสฺวาน ตํ กณฺโห กณฺหเสนา ปุรกฺขโต,สงฺกุทฺโธ เปสยิ ตตฺถ วสฺสํ โส สิกตามยํ;

तब उसे देखकर अपनी काली सेना के साथ खड़ा वह कृष्ण (मार) अत्यन्त क्रोधित हुआ और उसने वहाँ बालू (रेत) की वर्षा भेजी।

๒๗๖.

२७६.

ขทีรงฺคาร สงฺกาสา วาลุกา คคนาคตา,ภสฺสนฺตา ชินปาทนฺเต วาสจุณฺณตฺตมาคตา;

आकाश से आती हुई वह बालू खैर के अंगारों के समान (तप्त) थी, किन्तु जिन के चरणों के पास गिरते ही वह सुगन्धित चूर्ण में बदल गई।

๒๗๗.

२७७.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,สตฺตเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और मार के साथ सातवें युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๗๘.

२७८.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นร สารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

สตฺตโม วิชโย.

सातवीं विजय।

๒๗๙.

२७९.

ตมฺปิ ทิสฺวา อสชฺชนฺโต อหิรี โกปเกตุโก,มาเปตฺวา ปลิปนฺทานิ ตตฺถ โอสีทยามิ ตํ;

उसे भी (असफल) देखकर वह निर्लज्ज और क्रोधी मार, कीचड़ उत्पन्न कर सोचने लगा कि 'मैं उसे इसमें धँसा दूँगा।'

๒๘๐.

२८०.

อิติ จินฺติย มาเปตฺวา เปเสสิ ปลิปํ ฆนํ,ธูปายนฺโต ปชฺชลนฺโต คนฺตฺวา โส นภสา ลหุํ;

ऐसा सोचकर उसने सघन कीचड़ उत्पन्न कर भेजा, जो धुआँ छोड़ता और प्रज्वलित होता हुआ आकाश मार्ग से शीघ्रता से गया।

๒๘๑.

२८१.

สมฺพุทฺธสิริปาทมฺหิ สมฺปตฺโต นิพฺพุโต ตโต,นานาสุคนฺธสมฺภุต คนฺธกทฺทมตํ คโต;

सम्बुद्ध के श्रीचरणों में पहुँचकर वह शान्त हो गया और अनेक प्रकार की सुगन्धों से युक्त सुगन्धित लेप (कीचड़) बन गया।

๒๘๒.

२८२.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,อฏฺฐเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और मार के साथ आठवें युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๘๓.

२८३.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

๒๘๔.

२८४.

โอโลเกนฺโต ตโต มาโร มารารึ สิริยุชฺชลํ,ทิสฺวา จิตฺตมฺปสาเทตุมสกฺโกนฺโต’ติ โกปวา;

तब श्री से देदीप्यमान मार के शत्रु (बुद्ध) को देखकर, अपने चित्त को प्रसन्न करने में असमर्थ वह मार अत्यन्त क्रोधित हुआ।

๒๘๕.

२८५.

อชฺเชตมนฺธการสฺมึ ปกฺขิปิตฺวา ปโมหิตุํ,มยฺหํ ภาโรติ จินฺเตตฺวา มาเปสิ ติมิรํ ฆนํ;

'आज इसे अन्धकार में डालकर मोहित करना मेरा उत्तरदायित्व है', ऐसा सोचकर उसने सघन अन्धकार उत्पन्न किया।

๒๘๖.

२८६.

โลกนฺตเรสุ สมฺภุต ติมิโส’ว ภยาวโห,คนฺตฺวาน คคนา โส หิ ปตฺวาน มุนิสนฺติกํ;

लोकान्तर (नरकों) में उत्पन्न होने वाले भयानक अन्धकार के समान वह अन्धकार आकाश से होकर मुनि के समीप पहुँचा।

๒๘๗.

२८७.

ยถา ติมิรมายาติ วินาสํ สุริยุคฺคเต,เอวมาสิ ชินคฺคมฺหิ อนฺธกาโร ตถาวิโธ;

जैसे सूर्य के उदय होने पर अन्धकार नष्ट हो जाता है, वैसे ही वह अन्धकार श्रेष्ठ जिन (बुद्ध) के सम्मुख विलीन हो गया।

๒๘๘.

२८८.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,นวเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई और मार के साथ नौवें युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๘๙.

२८९.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

นวโม วิชโย.

नौवीं विजय।

๒๙๐.

२९०.

เอวํ นวหิ วุฏฺฐิหิ กตฺวา มาโร มหา ภวํ,น ตสฺโสปทฺทวํ ทิสฺวา ทิตฺตโกปานลากุโล;

इस प्रकार नौ प्रकार की वर्षा करके भी जब मार ने उनका (बुद्ध का) कोई अहित होते नहीं देखा, तब वह प्रज्वलित क्रोधाग्नि से व्याकुल हो उठा।

๒๙๑.

२९१.

คเหตฺวาน ตโต ขิปฺปํ ฐปิตํ อตฺตคุตฺติยา,จกฺกายุธํ มหาเตชํ กุปิโต ขิปิ เวคสา;

तब अपनी रक्षा के लिए रखे हुए महातेजस्वी चक्रायुध को शीघ्रता से लेकर, क्रोधित (मार) ने उसे वेगपूर्वक फेंका।

๒๙๒.

२९२.

ธาราธรํ ตมุคฺคยฺห กุทฺโธ ปหรเต ยที,กลีรํว อสชฺชนฺโต วิขณฺเฑติ ปชาปติ;

यदि प्रजापति (इन्द्र) क्रोधित होकर उस वज्र से प्रहार करते, तो वह बिना रुके करील (बाँस की कोंपल) की तरह टुकड़े-टुकड़े कर देता।

๒๙๓.

२९३.

ตเถว โส มหึ กุทฺโธ มาโร ขิปติ เวควา,น ภวนฺโตสธา ปาณา วิสุสฺสนฺติ สราทโย;

उसी प्रकार क्रोधित मार ने उसे वेगपूर्वक पृथ्वी पर फेंका; औषधियाँ और प्राणी शेष नहीं रहे, और सरोवर आदि सूख गए।

๒๙๔.

२९४.

ตเถว กุปิโต เตน ขิปเต โส มหมฺพุธึ,วิลยํ ชลชา ยนฺติ สุสฺสเต โส มหณฺณโว;

उसी प्रकार क्रोधित होकर उसने उसे महासमुद्र में फेंका, जिससे जलचर नष्ट हो गए और वह महासागर सूख गया।

๒๙๕.

२९५.

เอวํ มหานุภาโว โส คจฺฉนฺโต ชลมฺพเร,ปตฺวาน ปติโต นาถํ หุตฺวาน ปุปฺผจุมฺพฏํ;

इस प्रकार वह महान प्रभावशाली (शस्त्र) आकाश मार्ग से जाते हुए, नाथ (बुद्ध) के पास पहुँचकर फूलों का आसन (चुम्बटक) बनकर गिर पड़ा।

๒๙๖.

२९६.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,ทสเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

तब उन श्रीमान सम्बुद्ध की विजय हुई; मार के साथ दसवें युद्ध में मार की पराजय हुई।

๒๙๗.

२९७.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

मनुष्यों के सारथी (बुद्ध) को इस प्रकार महान प्रभावशाली मानकर, नित्य उनकी वन्दना और पूजा करें; क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

ทสโม วิชโย.

दसवीं विजय।

๒๙๘.

२९८.

อิติ โกปคฺคินา ทิตฺตมนํ มารํ ตทา ชิโน,กรุณาชลเสเกน นิพฺพาเปนฺโต นิสีทิ โส;

इस प्रकार क्रोध की अग्नि से प्रज्वलित मन वाले मार को, तब जिन (बुद्ध) ने करुणा रूपी जल के छिड़काव से शांत करते हुए वहाँ आसन ग्रहण किया।

๒๙๙.

२९९.

เอวํ กตฺวาปิ โส กุทฺโธ อลทฺธวิชโย ตทา,อามนฺเตสิ สกํ เสนํ ปลยานลเภรวํ;

ऐसा करने पर भी, विजय प्राप्त न करने वाले उस क्रोधित (मार) ने तब अपनी उस सेना को संबोधित किया, जो प्रलय की अग्नि के समान भयानक थी।

๓๐๐.

३००.

เอถาสุ วต’เร มยฺหํ อสฺสวา มารกิงฺกรา,นานาเวสธรา โหถ ธาเรถ วิวิธายุเธ;

“अरे! मेरे आज्ञाकारी मार-किंकरों (सेवकों), शीघ्र आओ! नाना प्रकार के वेष धारण करो और विविध आयुध (शस्त्र) धारण करो।”

๓๐๑.

३०१.

สทฺเทเหตํ ปลาเปถ ยาถ คณฺหถ พนฺธถ,ปาเท คเหตฺวา ขิปถ จกฺกวาฬนฺตรํ อิโต;

“शब्द (शोर) करो, इसे भगाओ, जाओ, पकड़ो और बाँधो! पैरों से पकड़कर इसे यहाँ से चक्रवाल के बीच फेंक दो।”

๓๐๒.

३०२.

อถคา สห วาจาหิ ภึสา สา มารวาหินี,ตุรงฺค วฺยคฺฆ มาตงฺค สีหาทิรูป ภึสนา;

तब उन वचनों के साथ ही मार की वह भयानक सेना चल पड़ी, जो घोड़ों, बाघों, हाथियों और सिंहों आदि के रूपों के कारण डरावनी थी।

๓๐๓.

३०३.

สา มารสฺสุภโต ปสฺเส จตุวีสติโยชเน,ฐิตา ปจฺฉิมภาคมฺหี จกฺกวาฬสิลาวธึ;

वह मार के दोनों ओर चौबीस योजन तक और पश्चिम भाग में चक्रवाल पर्वत की सीमा तक खड़ी थी।

๓๐๔.

३०४.

พหลตฺเตน สา อาสิ สมฺปุณฺณ นวโยชนา,ยกฺข เปต ปิสาจาทิ เวเสหิ ภยวาหินี;

विस्तार (मोटाई) में वह पूरे नौ योजन की थी, जो यक्ष, प्रेत और पिशाच आदि के वेषों से भय उत्पन्न करने वाली थी।

๓๐๕.

३०५.

สํวฏฺฏ วาตสมฺปาต ขุภีตมฺพุธิโน วิย,อุลฺโลล ภิมโฆโส ตุ คโต พฺรหฺมปุราวธึ;

प्रलयकालीन वायु के प्रहार से क्षुब्ध समुद्र के समान, उसकी लहरों का वह भयानक घोष ब्रह्मलोक तक पहुँच गया।

๓๐๖.

३०६.

ทนฺต สงฺฆฏฺฏ สญฺชาต ชาลามาลา สมากุลา,เตสํคารา’ว ทิตฺตาสุํ โกธุมฺมีลิต โลจนา

दाँतों के आपस में टकराने से उत्पन्न ज्वालाओं की मालाओं से व्याकुल, क्रोध से खुली हुई उनकी आँखें दहकते हुए अंगारों के समान थीं।

๓๐๗.

३०७.

วหนฺติ ธูมกฺขนฺธานิ มุขโกฏร โกฏิหี,นีหฏา นีหฏา ชิวฺหา สุภีโมรคตํ คตา;

वे अपने मुख-विवरों के करोड़ों छिद्रों से धुएँ के पुंज उगल रहे थे; उनकी बाहर निकली हुई जीभें अत्यंत भयानक सर्पों के समान थीं।

๓๐๘.

३०८.

อุทฺธริตฺวาน ตาลาทิ กริตฺวาน สราสเน,ภุชงฺเค จ คุเณ เกจิ คาฬฺหมากฑฺฒยนฺติ จ;

कुछ लोग ताड़ आदि के वृक्षों को उखाड़कर उन्हें धनुष बनाकर, साँपों को प्रत्यंचा (डोरी) के रूप में दृढ़ता से खींच रहे थे।

๓๐๙.

३०९.

ปุณฺฑรีกจฺฉ สีหาที ขิปนฺตาภิมุเข ตทา,ธาวนฺเตเก สมุคฺคยฺห ปุรโต ทิตฺตปพฺพเต;

तब कुछ लोग बाघों और सिंहों आदि को सामने फेंक रहे थे; कुछ लोग जलते हुए पर्वतों को उठाकर आगे की ओर दौड़ रहे थे।

๓๑๐.

३१०.

ภยานกาติ เนกานิ สีสาเนก กเลพเร,มาปยิตฺวาน ปุรโต ธาวนฺติ เกจิ กิงฺกรา;

कुछ किंकर (सेवक) अनेक शरीरों पर अनेक भयानक सिर बनाकर आगे दौड़ रहे थे।

๓๑๑.

३११.

สีเสน สีหสงฺกาสา คตฺเตน มนุโชปมา,พุทฺธสฺสาภิมุขํ เกจิ ธาวนฺติ มาร กิงฺกรา;

मार के कुछ किंकर सिर से सिंह के समान और शरीर से मनुष्यों के समान होकर बुद्ध के सम्मुख दौड़ रहे थे।

๓๑๒.

३१२.

กณฺฐีรวาการเทหา มุเขน ขลุ รกฺขสา,หุตฺวาน อภิธาวนฺติ เกจิมารสฺส กิงฺกรา;

मार के कुछ किंकर शरीर से सिंह के आकार के और मुख से राक्षस होकर आगे दौड़ रहे थे।

๓๑๓.

३१३.

ทณฺฑมานวกา สีสภาเคนา’ติภยาวหา,คตฺเตน รกฺขสา หุตฺวา เกจิ ธาวนฺติ กิงกรา;

कुछ किंकर सिर के भाग से अत्यंत भयानक दण्ड-माणवक के समान और शरीर से राक्षस होकर दौड़ रहे थे।

๓๑๔.

३१४.

ทีปจฺเฉภ ตุรงฺคานํ วฺยคฺฆ ขคฺควิสาณินํ,วราห มหิสาทีนํ กณฺณปาวุร โภคินํ;

चीतों, हाथियों, घोड़ों, बाघों, गैंडों, वराहों (सूअरों), भैंसों आदि के, तथा बड़े कानों वाले और सर्पों के;

๓๑๕.

३१५.

สีสาการ มหาสีเส ตพฺพิรุทฺเธ กเลพเร,มาเปตฺวา อภิธาวนฺติ เกจิ มารสฺส กิงฺกรา;

उन (पशुओं) के सिरों के आकार वाले विशाल सिरों को उनके विपरीत शरीरों पर बनाकर, मार के कुछ किंकर आगे दौड़ रहे थे।

๓๑๖.

३१६.

อากฑฺเฒนฺตา กโปลานํ กรสาขาหิ สมฺมุเข,ทสฺสยนฺตา มหาทาฐํ เกเจนฺติ มารกิงฺกรา;

मार के कुछ किंकर अपनी उँगलियों से अपने गालों को सामने की ओर खींचते हुए और बड़ी-बड़ी दाढ़ें दिखाते हुए चल रहे थे।

๓๑๗.

३१७.

ติขิณคฺคนขา เกจิ ผาลยนฺตา สโกทเร,อนฺเต คเล ปิลนฺธิตฺวา ธาวนฺติ กิงฺกราปเร;

तीखे नाखूनों वाले कुछ (किंकर) अपने ही पेट को फाड़ रहे थे, और अन्य किंकर आँतों को गले में लपेटकर दौड़ रहे थे।

๓๑๘.

३१८.

คิลนฺตา เกจิ ผณิโน อุคฺคิรนฺตา ตเถว จ,สีส กนฺธร กณฺณนฺต พาหุ องฺคุลิ อาทิสุ;

कुछ लोग साँपों को निगल रहे थे और वैसे ही उन्हें उगल रहे थे; सिर, गर्दन, कान, बाँह और उँगलियों आदि पर;

๓๑๙.

३१९.

สกเลสุ สรีเรสุ วิสธูมคฺคิ สงฺกุเล,ธาเรนฺตา’สิวิเส เกจิ ธาวนฺตฺยคฺเค ภยาวหา;

विषैले धुएँ और अग्नि से व्याप्त अपने समस्त शरीरों पर विषैले साँपों को धारण किए हुए, कुछ भयानक किंकर आगे दौड़ रहे थे।

๓๒๐.

३२०.

ปทิตฺตาโยคุเล คยฺห ขิปนฺเตเก อเนกธา,ทิตฺตปพฺพตมุทฺธจฺจ เกจิ อคฺคิกปาลเก,ขิปนฺนา อภิธาวนฺติ ทฏฺโฐฏฺฐา ภีมโลจนา;

कुछ जलते हुए लोहे के गोलों को लेकर अनेक प्रकार से फेंक रहे थे, कुछ जलते हुए पर्वतों के शिखरों और अग्नि-पात्रों को फेंकते हुए, होंठ चबाते हुए और भयानक आँखों वाले होकर दौड़ रहे थे।

๓๒๑.

३२१.

ลาลยนฺตา สกา ชิวฺหา ขนฺเธ กตฺวาน มุคฺคเร,มตฺตภุชงฺค เวเสน ธาวนฺติ อปเร ภฏา;

अपनी जीभों को लपलपाते हुए और कंधों पर मुद्गर (गदा) रखे हुए, अन्य सैनिक मतवाले सर्पों के वेश में दौड़ रहे थे।

๓๒๒.

३२२.

ปิพนฺตา โลหิตาเนเก ขาทนฺตา ปิสิเต ปเร,ปิสาจาว’จรุํ เกจิ มุนิราชสฺส อคฺคโต;

कई रक्त पी रहे थे, अन्य मांस खा रहे थे; कुछ पिशाचों के समान मुनिराज (बुद्ध) के सामने विचरण कर रहे थे।

๓๒๓.

३२३.

อุลฺลงฺฆนฺตา จ เสเลนฺตา ธาวนฺตา ชลิตายุธา,ภิมเวสธรา ยกฺขา เกเจนฺติ ภกุฏีมุขา;

उछलते हुए, गर्जना करते हुए और प्रज्वलित शस्त्रों के साथ दौड़ते हुए, भयानक वेशधारी और भृकुटी चढ़ाए हुए मुख वाले कुछ यक्ष थे।

๓๒๔.

३२४.

ปณุณฺณ สรวสฺเสหิ กุนฺตโตมร วุฏฺฐิหิ,เภณฺฑิวาลา’สิจกฺเกหิ นิพฺภราสิ ทิคนฺตรํ;

छोड़े गए बाणों की वर्षा, कुन्त (भाले) और तोमरों की वृष्टि, तथा भिन्दिपाल, तलवारों और चक्रों से दिशाएँ भर गई थीं।

๓๒๕.

३२५.

ยํ ทิฏฺฐ สุต มตฺเตน มรณํ จิตฺต วิพฺภมํ,ยาติ โลโก กถํ โก ตํ นิสฺเสสํ ภาสเต นโร;

जिसे केवल देखने या सुनने मात्र से ही संसार मृत्यु या चित्त-विभ्रम को प्राप्त हो जाता है, उसे कौन मनुष्य पूर्ण रूप से कह सकता है?

๓๒๖.

३२६.

เนกทนฺตสหสฺเสหิ นิกฺขนฺตคฺคิสิขายุตํ,ทานนิชฺฌรสมฺปาตํ ภีมคชฺชนคชฺชิตํ;

हजारों दांतों से निकलती हुई अग्नि-शिखाओं से युक्त, मद-जल के झरनों के प्रवाह वाले और भयानक गर्जना से गरजते हुए;

๓๒๗.

३२७.

เนกสต กรคฺเคหิ ธตาโยลคุฬาทิกํ,สนฺนทฺธํ กวจาทีหิ คิรึจ คิริเมขลํ;

अनेक सौ हाथों (सूँडों) के अग्रभागों से लोहे के मुद्गर आदि धारण किए हुए, कवच आदि से सुसज्जित, गिरिमेखल नामक पर्वत के समान हाथी पर;

๓๒๘.

३२८.

อารูฬฺโห ปาปิมา ตตฺถ อุสฺสาเปตฺวา ชยทฺธชํ,วิสาลาวตฺต ทาฐคฺโค จิปิฏคฺค ภคฺค นาสิโก;

उस पर आरूढ़ होकर पापी (मार) ने विजय-ध्वज फहराया; उसके दाँतों के अग्रभाग विशाल और मुड़े हुए थे, और उसकी नाक चपटी और टूटी हुई थी।

๓๒๙.

३२९.

ทฏฺโฐฏฺฐ ภีมวทโน ภกุฏี วลิ ลลาฏโก,โกธานเลหิ สนฺทิทฺธ มหกฺโข ตมฺพทาฐีโก;

होंठ चबाते हुए भयानक मुख वाला, ललाट पर भृकुटी की सिलवटों वाला, क्रोध की अग्नि से प्रज्वलित बड़ी आँखों वाला और ताँबे के समान लाल दाँतों वाला;

๓๓๐.

३३०.

นีลปพฺพต สงฺกาส วิสมงฺโค มโหทโร,โคนโสรค สปฺปาทิ องฺคีกต สุภึสโน;

नील पर्वत के समान, बेडौल अंगों वाला, बड़े पेट वाला, और गोनस (अजगर), सर्प आदि से लिपटे अंगों के कारण अत्यंत भयानक;

๓๓๑.

३३१.

สหสฺสพาหุํ มาเปตฺวา ฉูริกา ยฏฺฐิ สตฺติ จ,โกทณฺฑจณฺฑพาเณ จ จกฺก กุนฺตคทาทิ จ;

हजार भुजाएँ बनाकर, उसने छुरियाँ, लाठियाँ, शक्तियाँ (भाले), धनुष और प्रचण्ड बाण, चक्र, कुन्त और गदा आदि;

๓๓๒.

३३२.

สงฺกุ เวตาลิกา ผรสุ ปาสมุคฺคร องฺกุเส,คเหตฺวา กณยญฺจาถ ติสูล วชิรายุเธ;

शंकु, वेतालिक, फरसे, पाश, मुद्गर, अंकुश, कणय (भाले), त्रिशूल और वज्रायुधों को धारण कर;

๓๓๓.

३३३.

ปริวตฺเตสิ อากาเส เตสมญฺโญญฺญ ฆฏฺฏนา,อุคฺคเตหิ ผุลิงฺเคหิ ธาวนฺเตหิ สมนฺตโต;

उसने उन्हें आकाश में घुमाया, उनके आपस में टकराने से चारों ओर चिनगारियाँ निकलने और दौड़ने लगीं।

๓๓๔.

३३४.

อคฺคิ จกฺกปรีตํจ กุรุมาโน นิชํ ตนุํ,อาวหนฺโต ภยํ พฺรหฺม สุร สิทฺธาทีนํ ตทา,ส มารเสโน โส มาโร ภควนฺตมุปาคมิ;

अपने शरीर को अग्नि-चक्र से घिरा हुआ बनाकर, ब्रह्मा, देवताओं और सिद्धों आदि को भयभीत करते हुए, वह मार अपनी सेना के साथ भगवान के पास पहुँचा।

๓๓๕.

३३५.

อุทยาวลกูฏมฺหิ ภาสนฺโตว ปภากโร,สุปฺปติฏฺฐิตเมรู’ว ติกูฏาจล มุทฺธนิ;

उदयाचल के शिखर पर चमकते हुए सूर्य के समान, और त्रिकूट पर्वत के शिखर पर सुप्रतिष्ठित सुमेरु पर्वत के समान;

๓๓๖.

३३६.

กตฺวาน ปิฏฺฐิโต โพธึ ภูรุหํ วชิราสเน,นิสินฺโน ภควา’ตีว นิจฺจโล อติโรจติ;

बोधि वृक्ष को पीछे करके वज्रासन पर बैठे हुए भगवान अत्यंत निश्चल होकर सुशोभित हो रहे थे।

๓๓๗.

३३७.

อกมฺโป โส มุนี เอวมคฺเค’กาสิ นิชํ พลํ,สมฺมปฺปธานสํยุตฺโต ทยาเมตฺโต มเหสิโก;

वे निष्कंप मुनि, जो सम्यक् प्रधान (चार सम्यक् व्यायाम) से युक्त और दया एवं मैत्री से परिपूर्ण थे, उन्होंने अपनी शक्ति को सामने रखा।

๓๓๘.

३३८.

จตุพุทฺธภุมิสงฺขาต ชยภุมิมุทิกฺขิย,จตุสฺสงฺคหวตฺถูนํ โยเชตฺวา ทฺวารโกฏฺฐเก;

चार बुद्ध-भूमियों रूपी जय-भूमि को देखकर, उन्होंने चार संग्रह-वस्तुओं को द्वार-कोष्ठकों (फाटकों) में नियोजित किया।

๓๓๙.

३३९.

โยเชตฺวาน ถิรํ ตตฺถ สทฺธาทิพลโกฏฺฐเก,สติปฏฺฐานปากาเร อเภชฺชินฺทฺริย โคปุเร;

वहाँ श्रद्धा आदि बल रूपी कोष्ठकों, स्मृति-प्रस्थान (सतिपट्ठान) रूपी प्राचीरों और अभेद्य इन्द्रिय रूपी गोपुरों को दृढ़ता से स्थापित किया।

๓๔๐.

३४०.

ถิรญาณยุธากิณฺเณ เมตฺตา สนฺนาห วมฺมิโต,อภีต ภารตี ภุริ เภริสงฺข ปุรกฺขโต;

दृढ़ ज्ञान रूपी शस्त्रों से व्याप्त, मैत्री रूपी कवच से सुसज्जित, और निर्भीक वाणी रूपी भेरी और शंखों को आगे किए हुए;

๓๔๑.

३४१.

จตุรงฺควิริยุตฺตุงฺค มาตงฺคกฺขนฺธสงฺคโต,ปุญฺญสมฺภารภาเรน กมฺปยํ วสุธาตลํ;

चतुरंग वीर्य रूपी ऊँचे हाथी के कंधे पर आरूढ़ होकर, अपने पुण्य-समूह के भार से पृथ्वी तल को कंपाते हुए;

๓๔๒.

३४२.

จริยตฺตย สงฺขาต’มุสฺสาปิต ชยทฺธโช,เอวํ วิธาย มาราริ มารสงฺคาม มณฺฑลํ;

तीन चर्याओं (लोकत्थ, ञातत्थ, बुद्धत्थ) रूपी विजय-ध्वज को फहराकर, मार के शत्रु (बुद्ध) ने इस प्रकार मार-संग्राम के मण्डल की रचना की।

๓๔๓.

३४३.

ทานาทโย มหาโยเธ อาหูย สหชาตเก,สุณาถ โภ คิรํ มยฺหํ ภวตชฺช มหา ภโว;

दान आदि अपने सहज (साथ उत्पन्न होने वाले) महायोद्धाओं को बुलाकर उन्होंने कहा— "हे वीरों! मेरी वाणी सुनो, आज महान युद्ध होने वाला है।"

๓๔๔.

३४४.

เอถ ยาถ สมคฺคตฺถ น โอสฺสกฺกถ สุชฺฌถ,วิเชตุํ มารยุทฺธมฺหี น สกฺกา’เสสชนฺตุหิ;

"आओ, आगे बढ़ो, एकजुट हो जाओ, पीछे मत हटो, युद्ध करो! मार के साथ युद्ध में विजय प्राप्त करना समस्त प्राणियों के लिए संभव नहीं है।"

๓๔๕.

३४५.

อชฺช คจฺฉติ นิฏฺฐานํ โส โภ ปารมิตาภฏา,สหุสฺสาหา มมคฺคมฺหิ ทสฺเสถ วีริยํ สกํ;

"हे पारमिता रूपी सैनिकों! आज वह (कार्य) पूर्णता को प्राप्त हो रहा है। उत्साह के साथ मेरे सामने अपना पराक्रम दिखाओ।"

๓๔๖.

३४६.

อถ ทานภโฏ อาห อปฺโผฏํ ทิคุณํ ภุชํ,ปสฺสทานิ มหาวีร พลํ เม มารธํสเน;

तब दान रूपी सैनिक ने अपनी भुजाओं को ठोकते हुए कहा— "हे महावीर! अब मार के विनाश में मेरा बल देखिए।"

๓๔๗.

३४७.

ปรมตฺถปารมิ โยธํ ตเถ’ว อุปปารมึ,อุโภ ปสฺเส กริตฺวาน สเสโน ธาวิ ทปฺปวา;

परमार्थ-पारमिता और उप-पारमिता रूपी योद्धाओं को दोनों ओर करके, वह अपनी सेना के साथ गर्वपूर्वक दौड़ा।

๓๔๘.

३४८.

ตเถว สีลนามวฺโห ปารมีภฏ’มุตฺตโม,นิกฺขมฺม สห เสนาย มารเสนมภิทฺทวี;

उसी प्रकार शील नामक उत्तम पारमिता-सैनिक ने अपनी सेना के साथ निकलकर मार की सेना पर आक्रमण किया।

๓๔๙.

३४९.

ตถาเนกฺขมฺมนาโมปิ สนฺนทฺโธ’สภโฏ ภโฏ,มารเสนามิเค หนฺตุํ ธาวิ ทีปี’ว สาหโส;

वैसे ही निष्क्रमण (नैक़्क्रम्य) नामक सुसज्जित और अद्वितीय योद्धा, मार-सेना रूपी मृगों को मारने के लिए चीते के समान साहसपूर्वक दौड़ा।

๓๕๐.

३५०.

ปญฺญาโยโธ’ปิ คจฺฉนฺโต สาโฏโป ธาวิ ทปฺปวา,มารเมรุมหา อชฺช สเสนุมฺมูลยามิติ;

प्रज्ञा-योद्धा भी गर्व के साथ दौड़ता हुआ गया, यह कहते हुए कि "आज मैं सेना सहित महान मार-मेरु को उखाड़ फेंकूँगा।"

๓๕๑.

३५१.

วีริยปารมิตา โยโธ ทฏฺโฐฏฺโฐ ภีมคชฺชโน,โสเสมิ มม เตเชน วทํ’คา มาร สาครํ;

वीर्य-पारमिता रूपी योद्धा होंठ चबाते हुए और भयानक गर्जना करते हुए गया, यह कहते हुए कि "मैं अपने तेज से मार-सागर को सुखा दूँगा।"

๓๕๒.

३५२.

ขนฺติสจฺจวฺหยา เจว ตโต’ธิฏฺฐานโก ภโฏ,อาสุ ธาวึสุ ปาเตตุํ มารสฺส มกรทฺธชํ;

क्षान्ति और सत्य नामक योद्धा तथा अधिष्ठान रूपी सैनिक, मार के मकर-ध्वज को गिराने के लिए शीघ्रता से दौड़े।

๓๕๓.

३५३.

เมตฺตานาโม มหาโยโธ มาโร มยฺหมลนฺติ’คา,อุเปกฺขโก’ปี โส โยโธ มารเสนํ ปทาลิตุํ;

मैत्री नामक महायोद्धा यह कहते हुए गया कि "मार मेरे लिए कुछ भी नहीं है", और उपेक्षा रूपी वह योद्धा भी मार-सेना को विदीर्ण करने के लिए गया।

๓๕๔.

३५४.

เปเสตฺเววํ ชิโน เสนํ’สรีรํ ทฬฺหวิกฺกมํ,นิสิทิ ตสฺส เตเชน นิรุสฺสาหาสิ สา จมู;

इस प्रकार अपनी दृढ़ पराक्रम वाली सेना को भेजकर जिन (बुद्ध) बैठ गए; उनके तेज से वह (मार की) सेना निरुत्साहित हो गई।

๓๕๕.

३५५.

อโห โภ วิมฺหยํ ทานิ สุณาถ มุนิโน มม,เชติ เอโก นิสินฺโนว สมารํ มารวาหินึ;

अहो! अब मेरे मुनि का आश्चर्य सुनो; वे अकेले बैठे हुए ही मार सहित मार-सेना को जीत लेते हैं।

๓๕๖.

३५६.

โกปานเลน สนฺทิตฺตํ ทุฏฺฐ รุฏฺฐํ ปชาปตึ,อทุฏฺโฐ เชติ สมฺพุทฺโธ อานุภาโว หิ ตาทิโส;

क्रोध की अग्नि से प्रज्वलित, दुष्ट और रुष्ट प्रजापति (मार) को अद्वेषी सम्बुद्ध जीत लेते हैं; उनका अनुभाव ही ऐसा है।

๓๕๗.

३५७.

ทิตฺตายุเธ ขิปนฺเต’ปิ วิชฺฌนฺเต วสวตฺตินี,นิรายุโธ’ว ตํ เชติ อานุภาโว หิ ตาทิโส;

चमकते हुए शस्त्रों को फेंकने वाले और प्रहार करने वाले वशवर्ती (मार) को वे शस्त्रहीन होकर ही जीत लेते हैं; उनका अनुभाव ही ऐसा है।

๓๕๘.

३५८.

สหาโฏปํ สหงการํ มารํ สาฑมฺพรํ ตทา,นิจฺจโล เชติ สมฺพุทฺโธ อานุภาโว หิ ตาทิโส;

तब आडंबर, अहंकार और दिखावे के साथ आए मार को निश्चल सम्बुद्ध जीत लेते हैं; उनका अनुभाव ही ऐसा है।

๓๕๙.

३५९.

หตฺถสฺส รถปตฺตีหิ ธาวนฺตํ ตมิโตจิโต,นิสินฺโนว ชิโน เชติ อานุภาโว หิ ตาทิโส;

हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सेना के साथ इधर-उधर दौड़ते हुए उस (मार) को जिन (बुद्ध) बैठे हुए ही जीत लेते हैं; उनका अनुभाव ही ऐसा है।

๓๖๐.

३६०.

ภาสนฺตํ เนกธา กณฺณ กโฐร คิรมนฺตกํ,นิสฺสทฺโท เชติ สมฺพุทฺโธ อานุภาโว หิ ตาทิโส;

कानों को कठोर लगने वाली अनेक प्रकार की बातें बोलने वाले अंतक (मार) को निःशब्द सम्बुद्ध जीत लेते हैं; उनका अनुभाव ही ऐसा है।

๓๖๑.

३६१.

มาโรปาคมฺม อฏฺฐาสิ ลงฺฆิตุํ อสมตฺถโก,พุทฺธเตชคฺคิ ปาการํ ทิตฺตมพฺภุคฺคตํ ถิรํ;

मार पास आकर खड़ा हो गया, किन्तु वह बुद्ध के तेज रूपी अग्नि के चमकते हुए, ऊँचे और सुदृढ़ प्राकार (दीवार) को लाँघने में असमर्थ रहा।

๓๖๒.

३६२.

ตทาห นมุจิ กุทฺโธ ภุชมุกฺขิปฺป’มีทิสํ,ขิปฺปํ สิทฺธตฺถ เห คจฺฉ สนฺตเกทํ มมาสนํ;

तब नमुचि (मार) ने क्रोधित होकर अपनी भुजा उठाते हुए इस प्रकार कहा— "हे सिद्धार्थ! शीघ्र जाओ, यह आसन मेरा है।"

๓๖๓.

३६३.

โน เจ คจฺฉสิ เต หทยํ ผาเลมิ นขสตฺติหิ,วิจุณฺเณมิ ตุวํ ปาเท คเหตฺวา ปถวีตเล;

"यदि तुम नहीं जाते हो, तो मैं अपने नख-रूपी शस्त्रों से तुम्हारा हृदय फाड़ दूँगा और तुम्हारे पैरों को पकड़कर तुम्हें पृथ्वी पर पटक कर चूर्ण कर दूँगा।"

๓๖๔.

३६४.

ปสฺส เม มหตึ เสนํ ปสฺส อายุธสญฺจยํ,เตน ตํ อภิมทฺทามิ ตุวฏํ คจฺฉิทํ มม;

"मेरी इस विशाल सेना को देखो, शस्त्रों के इस समूह को देखो; इनसे मैं तुम्हें कुचल दूँगा, तुम शीघ्र ही मेरे इस (स्थान) से चले जाओ।"

๓๖๕.

३६५.

อถสฺส วจนํ สุตฺวา ชิโน’ห มธุรงฺคิโร,กทา เต ปูริตา มาร ปลฺลงฺกตฺถาย ปารมี;

तब उसकी बात सुनकर मधुर वाणी वाले जिन (बुद्ध) ने कहा— "हे मार! तुमने इस पर्यङ्क (आसन) के लिए कब पारमिताएँ पूरी की थीं?"

๓๖๖.

३६६.

กทา อทาสิ สีสาที ทานํ สีลํ กถํ ตว,ตทตฺถาย กถาเปหิ เก เต ปจฺจกฺขการกา;

"तुमने कब सिर आदि का दान दिया? तुम्हारा शील कैसा था? उस (साक्ष्य) के लिए बताओ कि तुम्हारे प्रत्यक्ष साक्षी कौन हैं?"

๓๖๗.

३६७.

อถา’ห ผรุโส มาโร เนตํ ครุ มุเน มม,อยํ สา ปริสา สพฺพา ตสฺส ปจฺจกฺขการกํ;

तब कठोर मार ने कहा— "हे मुनि! यह मेरे लिए कठिन नहीं है; यह सारी परिषद ही इसकी प्रत्यक्ष साक्षी है।"

๓๖๘.

३६८.

อุคฺโฆเสสิ มหาเสนา ปกฺขี’หนฺติ วิสุํ วิสุํ,ภุมุทฺริยน มตฺโตว ตโต โกลาหโล อหุ;

तब उस विशाल सेना ने अलग-अलग चिल्लाकर घोषणा की— "मैं साक्षी हूँ, मैं साक्षी हूँ"; उससे पृथ्वी को कँपा देने वाला कोलाहल हुआ।

๓๖๙.

३६९.

อถาห มาโร สมณ อหํ สกฺขิ กถาปยึ,ตว โก สกฺขิ ยชฺชตฺถิ กถาเปหิ ลหุํ มม;

तब मार ने कहा— "हे श्रमण! मैंने तो अपने साक्षी बता दिए; यदि तुम्हारा कोई साक्षी है, तो मुझे शीघ्र बताओ।"

๓๗๐.

३७०.

อถาห ภควา ตสฺส คมฺภีรํ มธุรํ คิรํ,นิจฺฉาเรนฺตา มยูรสฺส สุนาทํ ผณิโน ยถา;

तब भगवान ने उससे गम्भीर और मधुर वाणी में कहा, जो मयूर के सुंदर स्वर के समान और सर्प (के फुफकार) जैसी (प्रभावशाली) थी।

๓๗๑.

३७१.

ตเวว เม น สนฺตีธ ปจฺจกฺขตฺถํ สเจตนา,อเจตนาว เมทานิ สนฺติ ปจฺจกฺขวาทิโน;

"तुम्हारी तरह यहाँ मेरे कोई सचेतन (जीवित) प्रत्यक्ष साक्षी नहीं हैं; इस समय मेरे प्रत्यक्ष साक्षी अचेतन (जड़) ही हैं।"

๓๗๒.

३७२.

อิติ วตฺวาน มาราริ สญฺตฺธา ชิมูต คพฺภโต,นิกฺขนฺต วิชฺชุสงฺกาสํ กรํ จามีกรชฺชุตึ;

ऐसा कहकर मार के शत्रु (बुद्ध) ने बादलों के बीच से निकली बिजली के समान चमकने वाले और स्वर्ण जैसी कान्ति वाले अपने हाथ को निकाला।

๓๗๓.

३७३.

รตฺต จีวรคพฺภมฺหา นีหริตฺวา ชิโน ตทา,ธรณฺยภิมุขํ’กาสิ อุทฺทิสฺส ภุมิกามินึ;

तब जिन (बुद्ध) ने रक्त वर्ण के चीवर के भीतर से हाथ निकालकर पृथ्वी की ओर किया और पृथ्वी-कामिनी (भूमि) को संबोधित किया।

๓๗๔.

३७४.

ทานมานาทิกมฺเม เม กมฺปนฺตี ชาติชาติยํ,กิมชฺช นิสฺสณาสี’ติ ชิโน วาจมุทาหรี;

"मेरे दान-मान आदि कर्मों के समय जन्म-जन्मान्तर में तुम काँपती रही हो, तो आज तुम निःशब्द क्यों हो?"—जिन (बुद्ध) ने ये वचन कहे।

๓๗๕.

३७५.

สกฺขิ’หนฺติ วทนฺตีว ตโต ภุมิวรงฺคนา,สฬิลาวนิปริยนฺตา คชฺชนฺติ นจฺจิ ตาวเท;

तब वह श्रेष्ठ पृथ्वी-रूपी सुन्दरी "मैं साक्षी हूँ" ऐसा कहती हुई सी, जल और थल की सीमाओं तक गरजती हुई नाचने लगी।

๓๗๖.

३७६.

มหี สาคร อูมี’ว อุฏฺฐาเปนฺติ มหูมิโย,ฉทฺธา กมฺปิ กุลาลสฺส จกฺกํวาติ ปริพฺภมิ;

पृथ्वी सागर की लहरों की तरह ऊँची लहरें उठाने लगी, वह छह प्रकार से काँपी और कुम्हार के चाक की तरह घूमने लगी।

๓๗๗.

३७७.

หิมวา คิริราชา จ ยุคนฺธร นคาทโย,กูฏพาคา สมุกฺขิปฺป นจฺจึสุ นฏกา วิย;

पर्वतराज हिमालय और युगन्धर आदि पर्वत अपने शिखरों को उठाकर नर्तकों की भाँति नाचने लगे।

๓๗๘.

३७८.

ทิสฺวา สุตฺวา ตมจฺเฉรํ คเยนุพฺพิคฺค มานสา,มารเสนา ปภินฺนาสิ ภินฺนเวโลว สาคโร;

उस आश्चर्य को देखकर और सुनकर, भयभीत मन वाली मार-सेना उसी प्रकार छिन्न-भिन्न हो गई जैसे मर्यादा (तट) को तोड़ने वाला समुद्र।

๓๗๙.

३७९.

ภเยนฏฺฏสฺสรา ภนฺตา ปตนฺตญฺโญญฺญ ฆฏฺฏนา,วิกิริตฺวา กเจ ปิฏฺเฐ ธาวึสุ มารกิงฺกรา;

भय से आर्तनाद करते हुए, भ्रमित होकर एक-दूसरे से टकराकर गिरते हुए और अपनी पीठ पर बाल बिखेरे हुए मार के किंकर (सेवक) भागने लगे।

๓๘๐.

३८०.

คหิตายุธานิ ฉฑฺเฑนฺตา ปิทหนฺตานนํ กรา,นิวตฺถวตฺถมตฺเต’ปิ ธาวึสุ อนเปกฺขกา;

पकड़े हुए शस्त्रों को फेंकते हुए, अपने हाथों से मुखों को ढंकते हुए, वे (मार की सेना) पहने हुए वस्त्रों की भी परवाह न करते हुए बिना पीछे मुड़े भागे।

๓๘๑.

३८१.

องฺคุลิโย มุเข เกจิ ปกฺขิปนฺติ รุทนฺติ จ,เกจิ วนฺทนฺติ ยาวนฺติ อภยํ สามิ เทหิ โน;

कुछ अपनी अंगुलियाँ मुँह में डालकर रोने लगे, और कुछ यह कहते हुए वन्दना करने लगे कि "हे स्वामी! हमें अभय प्रदान करें।"

๓๘๒.

३८२.

สิทฺธตฺโถ’ยํ ชิโต กินฺนุ นิสฺสาสา รุทฺธภาสนา,ปิฏฺฐิปสฺสมุทิกฺขนฺติ ธาวึสุ จกิตา ปเร;

"क्या यह सिद्धार्थ जीत लिए गए?"—रुँधे हुए स्वर और लंबी साँसों के साथ वे पीछे मुड़कर देखते हुए चकित होकर भागने लगे।

๓๘๓.

३८३.

คิริเมขโล’ปิ นาคินฺโท ชนฺนุเกน ปตี ตทา,มาโร’ปิ ปติโต ขิปฺปํ ธาวิตฺวา’ทสฺสนํ คโต;

तब हाथियों का राजा गिरिमेखल भी घुटनों के बल गिर पड़ा; मार भी शीघ्र ही गिरकर भाग गया और दृष्टि से ओझल हो गया।

๓๘๔.

३८४.

ตงฺกเณ อุคฺคโต อาสิ สตฺถุ กิตฺติ ชยทฺธโช,อวเหนฺโตว สุราทีนํ พฺรหฺมโลกาวธึ คโต;

उसी क्षण शास्ता (बुद्ध) की कीर्ति की विजय-ध्वजा फहरा उठी, जो देवताओं आदि को सुख प्रदान करती हुई ब्रह्मलोक तक पहुँच गई।

๓๘๕.

३८५.

ตทาสิ วิชโย ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,จริเม มารยุทฺธมฺหิ มารสฺสาสิ ปราชโย;

वह श्रीमान् सम्बुद्ध की विजय थी; मार के साथ उस अन्तिम युद्ध में मार की पराजय हुई।

๓๘๖.

३८६.

เอวํ มหานุภาโวติ มนฺตฺวาน นรสารถึ,นิจฺจํ วนฺทถ ปูเชถ โส หิ โว สรณํ สทา;

इस प्रकार उन नर-सारथि (बुद्ध) को महान प्रभावशाली मानकर, उनकी नित्य वन्दना और पूजा करें, क्योंकि वे ही सदा तुम्हारे शरण हैं।

เอกาทสโม วิชโย.

ग्यारहवीं विजय।

๓๘๗.

३८७.

ลทฺธาภิวิชเย พุทฺเธ นิสินฺเน วชิราสเน,ปริวารยุํ คตาคมฺม ปุเร วิย สุราทโย;

विजय प्राप्त कर जब बुद्ध वज्रासन पर विराजमान हुए, तब देवता आदि पहले की भाँति आकर उन्हें चारों ओर से घेरकर खड़े हो गए।

๓๘๘.

३८८.

เทวา เต นิขิลา เนตฺวา นานาปูชาวิธึ ตโต,สนฺตุฏฺฐา มุนิโน’กาสุํ มหนฺตํ ชยมงฺคลํ;

उन सभी देवताओं ने विविध पूजा-विधियों के साथ सन्तुष्ट होकर मुनि (बुद्ध) का महान जय-मंगल गान किया।

๓๘๙.

३८९.

สมฺปตฺตาถ นิสากนฺตา มาเนตุํจ มุนิสฺสรํ,ปุพฺพาปรมฺพเร ลคฺค สสีณกฺกณฺณ ภุสณ;

तब मुनीश्वर का सम्मान करने के लिए रात्रि रूपी सुन्दरी आई, जिसके पूर्व और पश्चिम के आकाश रूपी कानों में सूर्य और चन्द्रमा रूपी कुण्डल सुशोभित थे।

๓๙๐.

३९०.

สุนีลากาส ธมฺมิลฺเล ธตฺต ตาราลิมาลิกา,วีเชนฺตีว ทิสา พาหา ผุลฺลจูตก จามเร;

गहरे नीले आकाश रूपी केश-पाश में तारों की माला धारण किए हुए, वह दिशाओं रूपी भुजाओं से खिले हुए आम के बौर रूपी चँवर से पंखा झलती हुई सी प्रतीत हो रही थी।

๓๙๑.

३९१.

มลฺลิกา มุกุลาสตฺต สมฺมตฺตาลิคณา ตทา,ธเมนฺตา วิย สงฺขานิ กูเชนฺติ มธุรํ คิรํ;

तब मल्लिका की कलियों पर मँडराते हुए मतवाले भ्रमरों के समूह, शंख बजाने के समान मधुर स्वर में गुंजन करने लगे।

๓๙๒.

३९२.

สาโมท มกรนฺเทหิ มนฺทมนฺทานิลาคตา,สชุณฺหา ชินพิมฺพมฺหิ อุตุํ คาเหนฺติ สีตลํ;

मकरन्द की सुगन्ध से युक्त मन्द-मन्द बहने वाली शीतल वायु चाँदनी के साथ जिन-बिम्ब (बुद्ध के शरीर) को शीतलता प्रदान करने लगी।

๓๙๓.

३९३.

อวิชฺชาทิ มหามูลํ ติวฏฺฏตฺถิร ขนฺธกํ,สํสาร วิสรุกฺขํ โส อารทฺธุมฺมุลิตุํ ตทา;

तब उन्होंने अविद्या रूपी महान जड़ और तीन चक्रों (क्लेश, कर्म, विपाक) रूपी सुदृढ़ तने वाले संसार रूपी विष-वृक्ष को उखाड़ना आरम्भ किया।

๓๙๔.

३९४.

ภาเวนฺโต ปุริเม ยาเม สรนฺโต ขนฺธสนฺตตึ,ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ญาณํ ลทฺธา นริสฺสโร;

रात्रि के प्रथम प्रहर में भावना करते हुए और स्कन्धों की सन्तति का स्मरण करते हुए, उन नरेश्वर (बुद्ध) ने पूर्व-निवास-अनुस्मृति ज्ञान प्राप्त किया।

๓๙๕.

३९५.

ตถา มชฺฌิม ยามมฺหิ ทิพฺพจกฺขุ วิโสธนา,จุตุปปาต ญาณญฺจ อธิคํตฺวาน สพฺพโส;

उसी प्रकार मध्यम प्रहर में दिव्य-चक्षु को विशुद्ध करते हुए, उन्होंने प्राणियों के च्युति (मृत्यु) और उपपात (जन्म) के ज्ञान को पूर्णतः प्राप्त किया।

๓๙๖.

३९६.

รตฺติยา ปจฺฉิเม ยาเม จินฺตยนฺโต ชราทโย,วิปสฺสิตฺวา นามรูเป อาโรเปตฺวา ติลกฺขณํ;

रात्रि के अन्तिम प्रहर में जरा (बुढ़ापा) आदि का चिन्तन करते हुए, नाम-रूप की विपश्यना कर और उन पर त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित कर।

๓๙๗.

३९७.

สมฺมสนฺโต กิเลเสหิ วิเวเจตฺวา สกํ มนํ,อาสวานํ ขเย ญาณา ลทฺธา อคฺคผลํ ตทา;

क्लेशों का सम्मर्दन (दमन) करते हुए और अपने मन को उनसे विलग कर, आस्रवों के क्षय होने के ज्ञान से उन्होंने तब अग्र-फल (अर्हत् पद) प्राप्त किया।

๓๙๘.

३९८.

ปตฺโต นิพฺพาณนครํ โพชฺฌงฺค รตนิสฺสโร,สทฺธมฺมราชา หุตฺวาน ปีติวาจมุทาหรี;

बोध्यंग रूपी रत्नों के स्वामी और सद्धर्म के राजा होकर, निर्वाण रूपी नगर को प्राप्त कर उन्होंने प्रीति-वचन (उदान) कहे।

๓๙๙.

३९९.

อเนกชาติ สํสารํ สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ,คหการกํ คเวสนฺโต ทุกฺขา ชาติ ปุนปฺปุนํ;

अनेक जन्मों के संसार में मैं बिना रुके दौड़ता रहा, इस गृह-कारक (घर बनाने वाले) की खोज में; बार-बार जन्म लेना दुःखद है।

๔๐๐.

४००.

คหการก ทิฏฺโฐสิ ปุน เคหํ น กาหสิ,สพฺพา เต ผาสุกา ภคฺคา คหกูฏํ วิสงฺขิตํ,วิสงฺขารคตํ จิตฺตํ ตณฺหานํ ขยมชฺฌคา;

हे गृह-कारक! तू देख लिया गया है, अब तू फिर से घर नहीं बना पाएगा। तेरी सभी कड़ियाँ (पसलियाँ) टूट गई हैं, गृह-शिखर (छत की मुँडेर) बिखर गया है। मेरा चित्त संस्कार-रहित (विशंस्कार) हो गया है और तृष्णाओं के क्षय को प्राप्त कर लिया है।

๔๐๑.

४०१.

อิจฺเจว มคฺคมตทานวิธิปฺปวีณ,การุญฺญปุญฺญหทเยน มโหทเยน,ปตฺวา ภวณฺณวมปารมนนฺตทุกฺขํ,เยโนจิตา ปรมปารมิตา ชิเนน;

इस प्रकार मार्ग रूपी अमृत प्रदान करने की विधि में प्रवीण, करुणा और पुण्य से युक्त हृदय वाले, महान उदय वाले जिस जिन (विजेता) ने अपार और अनन्त दुःख वाले संसार-सागर को पार कर परम पारमिताओं को पूर्ण किया।

๔๐๒.

४०२.

โยเจว สพฺพวิภวํ ปณุทิตฺว รชฺชํนิกฺขมฺม ปตฺว จลปตฺตมหีรุหสฺส,มูเล นิสชฺช สพลํ ปพลญฺจ มารํ,ปาปารโย จ วิชิโต ส ททาตุ สนฺตึ;

जिन्होंने समस्त ऐश्वर्य और राज्य को त्याग कर, प्रव्रजित होकर, पीपल (चलपत्र) वृक्ष के मूल में बैठकर, ससैन्य शक्तिशाली मार और पाप रूपी शत्रुओं को जीत लिया, वे (बुद्ध) हमें शान्ति प्रदान करें।

อภิสมฺโพธิ กถา.

अभिसम्बोधि कथा।

๔๐๓.

४०३.

ติโลกนาโถ สุคโต ตโต ตทาอุทานวาจํ สมุทาหริตฺวา,ปลฺลงฺกมาภุชฺช ทุมินฺทมูเลจินฺเตสิ เอวํ วชิราสนสฺมึ;

तब तीनों लोकों के नाथ सुगत ने उदान-वचन कहकर, वृक्षराज (बोधि वृक्ष) के मूल में वज्रासन पर पालथी मारकर बैठते हुए इस प्रकार चिन्तन किया।

๔๐๔.

४०४.

ทานาทโย ปารมิตา จินิตฺวาอสงฺขกปฺปานิ จ เขปยิตฺวา,อสฺเสว ปลฺลงฺกวรสฺส เหตุสนฺธาวิตํ ตํ ภชิตํ วยชฺช;

दान आदि पारमिताओं का संचय कर और असंख्य कल्पों को व्यतीत कर, इसी श्रेष्ठ वज्रासन के लिए मैं संसार में भटका और आज इसे प्राप्त किया।

๔๐๕.

४०५.

ยาวสฺสุ ปุณฺณ มม เจตนาโยตาเวตฺถ อจฺฉามิ น วุฏฺฐหามิ,มํตฺวาน โส เนกสหสฺสสงฺขาชิโน สมาปตฺติ วลญฺชิ ตตฺถ;

"जब तक मेरे संकल्प पूर्ण नहीं हो जाते, तब तक मैं यहीं बैठा रहूँगा, यहाँ से नहीं उठूँगा"—ऐसा मानकर उन जिन (बुद्ध) ने वहाँ हजारों की संख्या में समापत्तियों का अनुभव किया।

๔๐๖.

४०६.

เทวาติเทโว ติภเวกนาโถหตาวกาโส ชิตปญฺจมาโร,ปิตามหาทีหิ มหียมาโนเขเปสิ สตฺถา ทิวสานิ สตฺต;

देवातिदेव, तीनों लोकों के एकमात्र स्वामी, जिन्होंने पुनर्जन्म के अवसरों को नष्ट कर दिया और पाँचों मारों को जीत लिया, उन शास्ता ने ब्रह्मा आदि द्वारा पूजित होकर वहाँ सात दिन व्यतीत किए।

อิติ ปฐม สตฺตาหํ.

इति प्रथम सप्ताह।

๔๐๗.

४०७.

ยสฺมาสนํ เนว ชหาติ ตสฺมาติสนฺธิยุตฺเตน นิสีทิเตว,อชฺชาปิ กตฺตพฺพมเนน อตฺถิเทวานมิจฺฉาสิ มนมฺหิ กงฺขา;

चूँकि उन्होंने आसन नहीं छोड़ा, इसलिए वे तीन संधियों (पोरों) से युक्त होकर बैठे ही रहे; आज भी इनके द्वारा कुछ किया जाना शेष है - देवताओं के मन में ऐसी शंका उत्पन्न हुई।

๔๐๘.

४०८.

เตสํ มนํ โส มนสา วิทิตฺวาวิโนทนตฺถํ วิมตินฺตุ เตสํ,อุฏฺฐาย ตมฺหา นภมุปฺปติตฺวาทสฺเสสิ เตสํ มุนิปาฏิเหรํ;

उनके मन की बात को अपने मन से जानकर, उनकी शंका के निवारण के लिए, उस (आसन) से उठकर आकाश में उत्पतित होकर, मुनि ने उन्हें प्रातिहार्य (चमत्कार) दिखाया।

๔๐๙.

४०९.

วิโนทยิตฺวา สุคโต ตเทวํสุธาสินํ เจตสิ กงฺขราสึ,ปลฺลงฺกโต อุตฺตรปุพฺพกณฺณํอากาสโตรุยฺห ชลํ รวีว;

इस प्रकार देवताओं के मन में स्थित शंका-समूह को दूर कर, सुगत पल्यंक (आसन) से उत्तर-पूर्व कोण में आकाश से नीचे उतरे, जैसे सूर्य जल से (उदित होता है)।

๔๑๐.

४१०.

ชิโน ทุมินฺทสฺส จ อาสนสฺสพหูปการตฺตมนุสฺสรนฺโต,ฐิโต ปทํ กิญฺจิ อโกปยนฺโตอิโต จิโต โลก น มุชฺชหนฺโต;

जिन (बुद्ध) ने वृक्षराज (बोधि वृक्ष) और आसन के महान उपकार का स्मरण करते हुए, अपने पैरों को बिना हिलाए, इधर-उधर न देखते हुए स्थिर खड़े रहे।

๔๑๑.

४११.

นีลายตกฺขามลกนฺติโตยธารานิปาเตน ทุมินฺทราชํ,นิสิญฺจมาโน ทิวสานิ สตฺตปูเชสิ ตํ’นิมิสโลจเนหิ;

नीली और लंबी आँखों की निर्मल कांति रूपी जल की धारा के प्रपात से वृक्षराज को सींचते हुए, सात दिनों तक अपलक नेत्रों (अनिमिष लोचनों) से उसकी पूजा की।

๔๑๒.

४१२.

อชฺชาปิ ตสฺมึ ธรณิปฺปเทเสกตสฺส ถูปสฺส ตเทว นามํ,อโหสิ เทวา จ นโร’รคา จมเหนฺติ เต เตน ทิวํ ปยนฺติ;

आज भी उस पृथ्वी प्रदेश पर निर्मित स्तूप का वही नाम है; देवता, मनुष्य और नाग उसकी पूजा करते हैं और उससे स्वर्ग को प्राप्त होते हैं।

อิติ ทุติย สตฺตาหํ.

यह दूसरा सप्ताह है।

๔๑๓.

४१३.

เทวา ตโต เทววรสฺส ตสฺสสุจงฺกมํ’กํสุ มณีหิ นานา,ปลฺลงฺกโต ฐานวรสฺส มชฺเฌปุพฺพาปราสายนมนฺตราเล;

तब देवताओं ने उन श्रेष्ठ देव (बुद्ध) के लिए, पल्यंक (आसन) और उस श्रेष्ठ स्थान (अनिमिष लोचन स्थल) के बीच पूर्व-पश्चिम दिशा में फैले हुए अंतराल में विभिन्न मणियों से एक सुंदर चंक्रमण (टहलने का स्थान) बनाया।

๔๑๔.

४१४.

นรินฺท นาคินฺท สุรินฺท ปูชิโตฉพฺพณฺณรํสีหิ สมุชฺชลนฺโต,นีลมฺพเร ตารกิโต สสี’วโส จงฺกมี สตฺต อหานิ ตตฺถ;

नरेंद्र, नागेंद्र और सुरेंद्र द्वारा पूजित, छह वर्णों की रश्मियों से प्रज्वलित होकर, वे वहाँ सात दिनों तक नीले आकाश में तारों के बीच चंद्रमा के समान चंक्रमण करते रहे।

๔๑๕.

४१५.

อชฺชาปิ ตสฺมึ ธรณิปฺปเทเสกตสฺส ถูปสฺส ตเทว นามํ,อโหสิ เทวา จ นโรรคา จมเหนฺติ เต เตน ทิวํ ปยนฺติ;

आज भी उस पृथ्वी प्रदेश पर निर्मित स्तूप का वही नाम है; देवता, मनुष्य और नाग उसकी पूजा करते हैं और उससे स्वर्ग को प्राप्त होते हैं।

อิติ ตติย สตฺตาหํ.

यह तीसरा सप्ताह है।

๔๑๖.

४१६.

ตโต ทุมินฺทสฺส สุราสุรินฺทามหีตเล ปจฺฉิโมตฺตรายํ,มาปึสุ นานารตนาลยคฺคํนิสชฺช ปลฺลงฺกวเร ตหึ โส;

तत्पश्चात, देवताओं और असुरों के इंद्रों ने वृक्षराज (बोधि वृक्ष) के उत्तर-पश्चिम में पृथ्वी तल पर एक श्रेष्ठ रत्न-गृह का निर्माण किया; वहाँ वे श्रेष्ठ पल्यंक पर विराजमान हुए।

๔๑๗.

४१७.

สุทุทฺทสาคาธมปารปารํสมนฺตปฏฺฐานตรงฺคภงฺคึ,ธมฺโมทธึ ญาณสุเมรุมตฺถาสาโลลยํ เขปยหานิ สตฺต;

अत्यंत दुर्दर्श, अगाध और अपार, चारों ओर से प्रस्थान (पट्ठान) रूपी तरंगों के भंग वाली धर्म-रूपी ओदधि (समुद्र) को ज्ञान-रूपी सुमेरु पर्वत से मथते हुए उन्होंने सात दिन व्यतीत किए।

๔๑๘.

४१८.

อชฺชาปิ ตสฺมึ ธรณิปฺปเทเสกตสฺส ถูปสฺส ตเทว นามํ,อโหสิ เทวา จ นโรรคา จมเหนฺติ เต เตน ทิวํ ปยนฺติ;

आज भी उस पृथ्वी प्रदेश पर निर्मित स्तूप का वही नाम है; देवता, मनुष्य और नाग उसकी पूजा करते हैं और उससे स्वर्ग को प्राप्त होते हैं।

อิติ จตุตฺถ สตฺตาหํ.

यह चौथा सप्ताह है।

๔๑๙.

४१९.

ตโต ชิโน คนฺตฺว’ชปาลมูเลวิมุตฺติชํ สาทุผลํ’นุโภนฺโต,สตฺตาหมตฺตํ อติวตฺตยี โสเทวาติเทโว กรุณาคุณคฺโค;

उसके बाद, वे जिन (बुद्ध), जो देवों के भी देव और करुणा के गुणों में श्रेष्ठ हैं, अजपाल (निग्रोध वृक्ष) के मूल में जाकर विमुक्ति के सुखद फल का अनुभव करते हुए सात दिन व्यतीत किए।

๔๒๐.

४२०.

ตทาคตา มารวธู มุนิตฺทํปโลภิตุํ ยา ปิตุโน สกาสา,ตาสํ ปโยคมฺปิธ พินฺทุมตฺตํกถียเต ตํ สมุปาคตตฺตา;

तब मार की पुत्रियाँ मुनींद्र को लुभाने के लिए अपने पिता के पास से आईं; उनके यहाँ आने के कारण उनके प्रयासों का यहाँ संक्षेप में वर्णन किया जा रहा है।

๔๒๑.

४२१.

ตทา ส มาโร สมเร ชิเนนปราชิโต โสจนโก’ปคํตฺวา,ปชฺฌายมาโน’ถ อโธมุโข’จนิสีทิ ตุณฺหี วิลิขํ ฉมายํ;

तब वह मार, युद्ध में जिन (बुद्ध) द्वारा पराजित होकर, शोकग्रस्त होकर गया और चिंतामग्न होकर, नीचे की ओर मुख किए हुए, भूमि पर लकीरें खींचते हुए चुपचाप बैठ गया।

๔๒๒.

४२२.

ปราชยํ มยฺห มเมว โทโสน ตสฺส กสฺมาหมยํ’จ นาสึ,สีสกฺขิมํสาทิ จ ปุตฺตทาเรนาทนฺติ เอวํ มนสี กโรนฺโต;

मेरी पराजय मेरा ही दोष है, उनकी नहीं; क्योंकि मैंने उनके समान सिर, आँख, मांस आदि और पुत्र-दारा (पत्नी) का दान नहीं किया - ऐसा वह मन में विचार कर रहा था।

๔๒๓.

४२३.

ปวตฺติเมตํ มกรทฺธชสฺสสุตฺวาน ตณฺหา อรตี รคา จ,ยตฺถจฺฉิ มาโร ปริโสจยนฺโตตตฺถาคมุํ ตา จกิตา ขเณน;

मकरध्वज (मार) की इस स्थिति को सुनकर, तण्हा, अरति और रगा, जहाँ मार शोक कर रहा था, वहाँ क्षण भर में चकित होकर आईं।

๔๒๔.

४२४.

ทิสฺวาน ตํ ตตฺถ ตถา นิสินฺนํนิสฺสาสรุทฺธํ คิรมุคฺคิรนฺตี,ตุสาร พินฺทุนิวเหหิ’สารปงฺเกรุหาการ วิสาลเนตฺตา;

उसे वहाँ उस प्रकार बैठा हुआ देखकर, लंबी साँसें भरते हुए और वाणी निकालते हुए, ओस की बूंदों से युक्त कमल के समान विशाल नेत्रों वाली (वे पुत्रियाँ बोलीं)।

๔๒๕.

४२५.

หา ตาต หา ตาต กิมาสิ เตทํนฏฺฐนฺนุ เต กึ วท ปตฺถสี กึ,โก เต ทิโส เกน ปราชิโต’สิกิมานยิสฺสาม หนาม กํ โน;

हा तात! हा तात! आपको यह क्या हुआ? आपका क्या खो गया है? बताइए, आप क्या चाहते हैं? आपका शत्रु कौन है? आप किससे पराजित हुए हैं? हम आपके लिए क्या लाएँ? हम किसे मारें?

๔๒๖.

४२६.

กิมฺโหติโยทานิ น ปสฺสเถตํสุทฺโธทนียํ ตตกิตฺติโฆสํ,มุขมฺหิ มยฺหํ มสิมกฺขยนฺตํอติจฺจ ยนฺตํ วิสยํ ปสยฺห;

हे पुत्रियों! क्या तुम अब इस शुद्धोदनी (बुद्ध) को नहीं देख रही हो, जिनकी कीर्ति चारों ओर फैली हुई है, जो मेरे मुख पर कालिख पोतकर और मेरे विषय (अधिकार क्षेत्र) को बलपूर्वक पार कर जा रहे हैं?

๔๒๗.

४२७.

น ภาริยา ตาต มนุสฺสภูตํกตฺตุํ วสํ โก วสเมติ นามฺหํ,ตํ ราคปาเสน คชํ’ว มตฺตํสุพนฺธกํ พนฺธิย อานเยม;

हे तात! किसी मनुष्य को वश में करना कठिन नहीं है; हमारे वश में कौन नहीं आता? हम उन्हें राग-रूपी पाश से, एक मतवाले हाथी की तरह अच्छी तरह बाँधकर ले आएँगी।

๔๒๘.

४२८.

น ราคปาเสน หิ อานนีโยมารสฺส เธยฺยํ สมติกฺกมีว,อเปตราโค อรหา อกมฺโปโสวาม ตสฺมา สุภคา ตนุชา;

वे राग-रूपी पाश से नहीं लाए जा सकते, क्योंकि उन्होंने मार के क्षेत्र को पार कर लिया है; वे वीतराग, अर्हत् और अकंप हैं; इसलिए हे सौभाग्यवती पुत्रियों! हम (यहाँ से) चलें।

๔๒๙.

४२९.

สเจตโน โส หิ มนุสฺสภุโตอเจตนญฺเจ สมุปาคมาม,กโรม ตํ โน วสคํ กิเมตฺถจิตฺตํ พลํ ปสฺสถ โน ขเณน;

यदि वे सचेतन मनुष्य हैं, तो हम उनके पास जाएँगी; हम उन्हें अपने वश में कर लेंगी, इसमें क्या (कठिनाई) है? क्षण भर में हमारे चित्त का बल देखिए।

๔๓๐.

४३०.

รูเปน เนตฺตํ สุมโนหเรนคนฺเธน ฆาณํ สวณํ สเรน,ผสฺเสน คตฺตํ รสสา รสญฺญํมนญฺจ ปาเสน จ กามเชน

मनोहर रूप से नेत्रों को, गंध से नासिका को, स्वर से कानों को, स्पर्श से शरीर को, रस से जिह्वा को और काम-जनित पाश से मन को (हम वश में कर लेंगी)।

๔๓๑.

४३१.

สุพาหุปาเสน จ ตสฺส คีวํพาหุทฺวยํ ธาริตมาลทามา,พนฺธิตฺวทาเนว ตมา’นยามพลญฺหิ โน ปสฺสถ ตาต’ทานิ;

अपनी सुंदर भुजाओं रूपी पाश से उनकी ग्रीवा को और माला धारण किए हुए दोनों भुजाओं से उन्हें बाँधकर हम अभी उन्हें ले आती हैं; हे तात! अब हमारा बल देखिए।

๔๓๒.

४३२.

วตฺวาน เอวํ วจนํ ปิตุสฺสปณมฺม ปาทานิ ปคพฺภิตนฺตา,ยตฺถจฺฉิ มาราริ วิโรจมาโนตตฺถา’คมุํ ขิปฺปมุทคฺคจิตฺตา;

पिता से ऐसा वचन कहकर और उनके चरणों में प्रणाम कर, वे ढीठ पुत्रियाँ प्रसन्न चित्त से शीघ्र ही वहाँ गईं जहाँ मार के शत्रु (बुद्ध) शोभायमान थे।

๔๓๓.

४३३.

สาโมทมาลากุลเกสภารปโยธรา กุงกฺกุมหาริหารา,พิมฺพาธรา จารุสภา ปภาสาอุมฺมาทยนฺตี ชนมานสานิ;

सुगंधित मालाओं से युक्त केश-भार वाली, कुंकुम और मनोहर हारों से सुशोभित वक्षस्थल वाली, बिम्बा फल के समान ओष्ठों वाली और सुंदर आभा वाली वे पुत्रियाँ जन-मानस को उन्मत्त करने वाली थीं।

๔๓๔.

४३४.

มุทฺเธน มิสฺสํ มธุเร นิมุคฺคํสฺเนเหน ตินฺตํ รสโต’นุวิทฺธํ,ภาสึสุ วาจํ หทยงฺคมนฺตาวิโลกเนเนว ธิตึ หรนฺตี;

कोमलता से मिश्रित, मधुरता में डूबी हुई, स्नेह से भीगी हुई और रस से ओत-प्रोत, हृदय को छू लेने वाली वाणी उन्होंने कही, जो केवल देखने मात्र से ही धैर्य को हर लेती थी।

๔๓๕.

४३५.

วสนฺตกนฺโต นวโยพฺพโน’สิสุวณฺณวณฺโณ หทยงฺคโม’สิเอโก นิสินฺโน’สิ วฏสฺส มูเลสิมนฺตินี สามิ กุหินฺนุ ตุยฺหํ;

हे स्वामी! आप वसंत के समान कांतियुक्त और नवयुवा हैं, सुवर्ण के समान वर्ण वाले और हृदयग्राही हैं। आप इस वटवृक्ष के मूल में अकेले बैठे हैं, आपकी वह सुंदरी (पत्नी) कहाँ है?

๔๓๖.

४३६.

ตรงฺคหีโน’ปิ ตรงฺคมาลีสสงฺกหีนา รชนี จ สามี,หํสา’ลิหีนา สรสี สุผุลฺลานาภาติ กนฺตา วิรโต ธโว’ปิ;

हे स्वामी! तरंगों के बिना समुद्र, चंद्रमा के बिना रात्रि और हंसों एवं भ्रमरों के बिना प्रफुल्लित सरोवर शोभा नहीं देते; वैसे ही पति से विरहित कांता (स्त्री) भी सुशोभित नहीं होती।

๔๓๗.

४३७.

วสนฺตกาโล จ วนํ สุผุลฺลํนิสากราภา ภมราลิคีตํ,สุคนฺธมนฺโทปคตา สมีราวิโรจสิ ตฺวมฺปิ จ โยพฺพเนน;

वसंत काल है और वन पूर्णतः प्रफुल्लित है, चंद्रमा की आभा है और भ्रमरों का गुंजन है, सुगंधित मंद पवन चल रही है और आप भी अपनी युवावस्था से सुशोभित हो रहे हैं।

๔๓๘.

४३८.

มยมฺปิ เจตฺเถว สมาคตมฺหมโน’นุกูลา จ มนุญฺญรูปา,กโรติ กึตฺว’ชฺช สกามทาโหกามากโร’ทานิ สมาคโต โน;

हम भी यहाँ आई हैं, जो मन के अनुकूल और मनोहर रूप वाली हैं। आज काम-दाह क्या कर रहा है? हमारे लिए अब काम का अवसर उपस्थित हो गया है।

๔๓๙.

४३९.

มา เตทิสํ โยพฺพนรูปสารํสุวิคฺคหํ ฉาทย จีวเรน,เตเนว โน เนตฺตมนมฺหิ สามิมา เทหิ ทาหํ ตว ทาสิภุเต;

हे स्वामी! ऐसे यौवन और रूप के सार वाले सुंदर शरीर को चीवर से मत ढकिए। इससे हमारे नेत्रों और मन को कष्ट होता है; अपनी इन दासियों को विरह की जलन मत दीजिए।

๔๔๐.

४४०.

นขํสุ สุตฺเต’รุณปานิปาเทเนตฺตินฺทนีลานิ’ว อาวุณนฺโต,ตฺวมจฺฉิ โน สามิ มุขมฺพุเชสุน เอนฺติ กินฺเต นยนาลิมาลา;

हे स्वामी! आपके अरुण हस्त-पाद और नाखूनों की कांति इंद्रनील मणियों के समान है। हमारे मुख-कमलों पर आपके नेत्र-रूपी भ्रमरों की पंक्तियाँ क्यों नहीं आतीं?

๔๔๑.

४४१.

สุธาสิลาคีญฺชก โลหทารุชาเตหิ ตฺวํ ธีร น นิมฺมิโต’สิ,รูปี’สิ โสมฺโม’สิ ตถาปิ สามิกึ กามราคํ มนสา นุเทสิ;

हे धीर! आप चूना, पत्थर, ईंट, लोहे या लकड़ी से निर्मित नहीं हैं। आप रूपवान हैं, सौम्य हैं, फिर भी हे स्वामी! आप अपने मन से काम-राग को क्यों दूर कर रहे हैं?

๔๔๒.

४४२.

อยญฺจ พาลา จตุรา รตีสุพาเลติ กงฺขํ ชห มานสมฺหิ,กึ มญฺชรี ภิชฺชติ สมฺปผุลฺลามตฺตาลิราเช ปริจุมฺพมาเน;

यह बाला रति-क्रीड़ा में चतुर है; अपने मन की शंका को त्याग दें। क्या मदमस्त भ्रमर-राज के चुंबन करने से पूर्णतः खिली हुई मंजरी नष्ट हो जाती है?

๔๔๓.

४४३.

อยญฺจ รามา รมณียรูปาปีโณรุคณฺฑา กุวมณฺฑลา จ,ตํ กามินึ กามย ผุลฺลกญฺเชหํโส ยถา เกสร สมฺปคิทฺโธ;

यह रमणी सुंदर रूप वाली है, जिसके उरु और कपोल पुष्ट हैं और स्तन मंडल गोल हैं। इस कामिनी की वैसे ही कामना करें जैसे केसर का लोभी हंस प्रफुल्लित कमल की करता है।

๔๔๔.

४४४.

จินฺตามณึ ภทฺทฆฏญฺจ กปฺปตรุํ สมาปชฺช ทฬิทฺทภาวา,นาเปนฺติ สตฺตา ขลุ ทุพฺภคตฺตาตเถว โน’สี ตว ปาทเสวา;

चिंतामणि, भद्रघट और कल्पवृक्ष को पाकर भी अभागे प्राणी अपनी दरिद्रता दूर नहीं कर पाते; वैसे ही हमारे लिए आपकी चरण-सेवा दुर्लभ है।

๔๔๕.

४४५.

เอวญฺหิ ตา รญฺชนมญฺชุภาสาสหสฺสเมกญฺจ สตานิ อฏฺฐ,เวสานิ สมฺมา อภินิมฺมิณิตฺวาปโลภยุนฺตํ พหูธา มุนินฺทํ;

इस प्रकार उन मधुरभाषिणी स्त्रियों ने एक हजार आठ सौ रूप धारण कर मुनींद्र को अनेक प्रकार से प्रलोभित किया।

ตโต ตณฺหา?.

तब तण्हा (तृष्णा) ने कहा?

๔๔๖.

४४६.

ยกฺโขสิ มตฺโตสิ สิลามโยสิอเจตโนสา’ถ อโยมโยสิ,อวีตราคญฺหิ สเจตนญฺเจอเนนุปาเยนุ’ปสงฺกมาม;

क्या आप यक्ष हैं, या मत्त हैं, या पत्थर के बने हैं? क्या आप अचेतन हैं या लोहे के बने हैं? यदि कोई सचेतन व्यक्ति वीतराग न हो, तो हम इस उपाय से उसके पास पहुँचती हैं।

๔๔๗.

४४७.

ผเลยฺย ขีปฺปํ หทยญฺหิ ตสฺสอุณฺหํว รตฺตํ มุขตุ’คฺคเมยฺย,สิยาว ขิปฺปํ อปิ จิตฺตเขปํอุมฺมาทภาวํจ ส ปาปุเณยฺย;

उसका हृदय शीघ्र ही फट जाए, मुख से गरम रक्त निकलने लगे, वह शीघ्र ही विक्षिप्त हो जाए और पागलपन की अवस्था को प्राप्त हो जाए।

๔๔๘.

४४८.

ยถา ปลุตฺโต หริโตปลมฺหิขิตฺโต นโฬ สุสฺสติ อาตเปน,เอวํ วิสุสฺเสติ วิสาทเมติโส มุจฺฉติ มุยฺหติ ทุกฺขเมติ;

जैसे धूप में तपे हुए पत्थर पर फेंका गया सरकंडा सूख जाता है, वैसे ही वह सूख जाता है, विषाद को प्राप्त होता है, मूर्छित और मोहित होकर दुःख पाता है।

๔๔๙.

४४९.

โสกาวกิณฺเณ นุ วนมฺหิ ฌายสิวิตฺตนฺนุ ชิโต อุท ปตฺถยาโน,อาคุนฺนู คามสฺมึ อกาสิ กิญฺจิชเนน กสฺมา น กโรสิ สกฺขึ;

क्या आप शोक से घिरे हुए इस वन में ध्यान कर रहे हैं? क्या आपने कोई धन खो दिया है या किसी चीज़ की इच्छा कर रहे हैं? क्या आपने गाँव में कोई अपराध किया है? आप लोगों के साथ मित्रता क्यों नहीं करते?

สตฺถา?.

शास्ता ने कहा?

๔๕๐.

४५०.

อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตึเฉตฺวาน เสนํ ปิยสาตรูปํเอโก’หํ ฌายํ สุขมนุโพธึชเนน ตสฺมา น กโรม สกฺขึ;

लक्ष्य की प्राप्ति और हृदय की शांति पाकर, प्रिय और सुखद रूपों वाली सेना को छिन्न-भिन्न कर, मैं अकेला ध्यान करते हुए बोधि-सुख का अनुभव कर रहा हूँ; इसीलिए मैं लोगों के साथ मित्रता नहीं करता।

อิมา ทฺเว ปาลิยํ?.

ये दो गाथाएँ पालि में हैं?

๔๕๑.

४५१.

ปลุฏฺฐคตฺตํ ทหเนน มกฺกฏึสุสานเปติญฺจ ชิคุจฺฉนียํ,เชคุจฺฉิยํ ชงฺคม มีฬฺหราสึทิสฺวาน โก ตํ วรเย สปญฺโญ;

अग्नि से झुलसे शरीर वाली बंदरिया के समान, श्मशान की घृणित प्रेतनी के समान और चलते-फिरते विष्ठा के ढेर के समान तुम्हें देखकर कौन बुद्धिमान व्यक्ति तुम्हें वरण करेगा?

อถ อรติ?.

तब अरति ने कहा?

๔๕๒.

४५२.

กถํ วิหารี พหุโล จ ภิกฺขุปญฺโจฆติณฺเณ อตรีธ ฉฏฺฐํ,กถํ ฌายึ พหุลํ กามสญฺญาปริพาหิรา โหนฺติ อลทฺธ โย ตํ;

भिक्षु किस प्रकार विहार करते हुए पाँच ओघों को पार कर यहाँ छठे को भी पार कर लेता है? किस प्रकार ध्यान करने वाले के पास काम-संज्ञाएँ पहुँच नहीं पातीं?

สตฺถา?.

शास्ता ने कहा?

๔๕๓.

४५३.

ปสฺสทฺธกาโย สุวิมุตฺตจิตฺโตอสงฺขราโน สติมา อโนโก,อญฺญาย ธมฺมํ อวิตกฺก ฌายีน กุปฺปตี นสฺสรตี น ถีโน;

शांत शरीर वाला, सुविमुक्त चित्त वाला, संस्कारों से रहित, स्मृतिवान और अनिकेत, धर्म को जानकर वितर्क-रहित ध्यान करने वाला भिक्षु न कुपित होता है, न विचलित होता है और न ही आलस्य को प्राप्त होता है।

๔๕๔.

४५४.

เอวํ วิหารี พหุโล จ ภิกฺขุปญฺโจฆติณฺเณ อตรีธ ฉฏฺฐํ,เอวํ ฌายึ พหุลํ กามสญฺญาปริพาหิรา โหนฺติ อลทฺธ โย ตํ;

इस प्रकार विहार करने वाला भिक्षु पाँच ओघों को पार कर यहाँ छठे को भी पार कर लेता है; इस प्रकार ध्यान करने वाले के पास काम-संज्ञाएँ पहुँच नहीं पातीं।

อถ รคา?.

तब रागा ने कहा?

๔๕๕.

४५५.

อจฺเฉจฺฉิ ตณฺหํ คณสงฺฆจารีอทฺธา ตริสฺสนฺตี พหู จ สทฺธา,พหุํ วตายํ ชนต’มโนโกอจฺฉิชฺช เนสฺสติ มจฺจุราชสฺส ปารํ;

इसने तृष्णा को काट दिया है, इनके साथ चलने वाले बहुत से श्रद्धालु निश्चित रूप से पार कर जाएँगे। यह अनिकेत बहुत से लोगों को मृत्युराज के चंगुल से छुड़ाकर पार ले जाएँगे।

สตฺถา?.

शास्ता ने कहा?

๔๕๖.

४५६.

นยนฺติ เว มหาวีรา สทฺธมฺเมน ตถาคตา,ธมฺเมน นยมานานํ กา อุสูยา วิชานตํ;

महावीर तथागत सद्धर्म के द्वारा प्राणियों को ले जाते हैं। धर्म के द्वारा ले जाए जाने वालों के प्रति जानने वाले ईर्ष्या क्यों करेंगे?

อิมา ปญฺจ ปาลิยํ?.

ये पाँच पालि में हैं?

๔๕๗.

४५७.

สุตฺวาน ตํ ธมฺมวรํ ชินสฺสปมตฺตพนฺธุสฺส รคาทิรามา,ปโลภิตุํ เน’ว สมตฺถกา ตํอคํสุ ขิปฺปํ ปิตุโน สกาสํ;

प्रमत्त (असावधान) के बंधु (मार) की राग आदि में रमण करने वाली पुत्रियों ने, जिन (बुद्ध) के उस उत्तम धर्म को सुनकर, उन्हें लुभाने में सर्वथा असमर्थ होकर, शीघ्र ही अपने पिता के पास लौट गईं।

๔๕๘.

४५८.

มาโร ตทารา’ว สเมกฺขมาโนทิสฺวาคตา เกวลเมว ตาโย,มา กตฺถ กามํ มม ภาสิตานิกามตฺถ ปาตุํ มิคตณฺหิกาปํ;

मार ने तब उन्हें आते हुए देखा और उन सभी को लौटते हुए देखकर कहा— 'कहाँ मेरी कही हुई बातों के अनुसार काम-वासना की तृप्ति के लिए मृगतृष्णा के जल को पीने की चेष्टा कर रही हो?'

๔๕๙.

४५९.

พาลา กุมุทนาเฬหิ ปพฺพตํ อภิมนฺถถ,คิรึ นเขน ขณถ อโย ทนฺเตหิ ขาทถ;

मूर्खों! तुम कमल की नाल से पर्वत को मथना चाहती हो, नाखूनों से पहाड़ खोदना चाहती हो और लोहे को दाँतों से चबाना चाहती हो।

๔๖๐.

४६०.

เสลํว สิรสิ อูหจฺจ ปาตาเล คาธเมสถ,ขานุํว อุรสา’สชฺช นิพฺพิชฺชาเปถ โคตมา;

जैसे सिर पर चट्टान रखकर पाताल में आधार ढूँढना, या खूँटे से छाती टकराना, वैसे ही तुम गौतम से निराश होकर लौट आई हो।

อิมา ทฺเว ปาลิยํ?.

ये दो पालि में हैं?

๔๖๑.

४६१.

วตฺวาน เอวํ วิมโน ส มาโรสฏีตุโก สมฺภวนํ ปยาสิ,สตฺถาถ ราคา ปริมุตฺตจิตฺโตชหาสิ ตสฺมึ ทิวสานิ สตฺต;

ऐसा कहकर वह खिन्न मन वाला मार अपने स्थान को चला गया। तब राग से पूर्णतः मुक्त चित्त वाले शास्ता ने वहाँ सात दिन व्यतीत किए।

๔๖๒.

४६२.

อชฺชาปิ ตํ สาขิวรมฺปิเตน’นุภุตมตฺเตน มเหนฺติ สพฺเพ,เตเนว เต สคฺคคตา วิมาเนโมทนฺติ กาเมหิ อนูปเมหิ;

आज भी उस श्रेष्ठ शाखा (वृक्ष) का उनके द्वारा उपभोग किए जाने मात्र से ही सभी लोग सत्कार करते हैं, उसी के कारण वे स्वर्ग गए हुए लोग अनुपम काम-भोगों के साथ विमानों में आनंदित होते हैं।

อิติ ปญฺจม สตฺตาหํ.

इति पंचम सप्ताह।

๔๖๓.

४६३.

ตโต มุนินฺโท มุจลินฺทมูเลนิสีทิ คนฺตฺวา ปวราสนมฺหิ,ยุคนฺธเร พาลรวี’ว รํสิชาลาหิ โลกํ ปริปูรยนฺโต;

उसके बाद मुनीन्द्र मुचलिन्द वृक्ष के मूल में जाकर श्रेष्ठ आसन पर बैठ गए, जैसे युगन्धर पर्वत पर बाल सूर्य अपनी किरणों की ज्वालाओं से लोक को परिपूर्ण कर रहा हो।

๔๖๔.

४६४.

อถาน เมโฆ ชลทา สเตหิปปูรยํ ขํ ถนยํ สวิชฺชุ,สสีตวาโต กิรมมฺพุธารํวิโรจมาโน วิสกณฺฐิกาหิ;

तब मेघों ने सैकड़ों जलधरों के साथ आकाश को भर दिया, बिजली के साथ गर्जना करते हुए और शीतल वायु के साथ जल की धारा बरसाते हुए, जो अपनी विषैली बूंदों से चमक रही थी।

๔๖๕.

४६५.

อมนฺทนณฺโท มุจลินฺทโภคีทิสฺวา มุนินฺทํ มุจลินฺทมูเล,ปริกฺขิปิตฺวาน วิสาลโภคาฉาเทตฺว สมฺมา สผโณ ผเณน;

अत्यधिक आनंदित मुचलिन्द नाग ने मुनीन्द्र को मुचलिन्द वृक्ष के मूल में देखकर, अपने विशाल शरीर से उन्हें लपेट लिया और अपने फण से अच्छी तरह ढक लिया।

๔๖๖.

४६६.

อชฺเฌสิ โส ตสฺส อนุคฺคหายนิสีทิ คนฺตฺวา ภุชคา’สนมฺหิ,สตฺถา ตทา รูปิยมนฺทิเรวสตฺตามหตฺตํ สุวิมุตฺตจิตฺโต;

उसने उन पर अनुग्रह के लिए प्रार्थना की और वे नाग के आसन पर जाकर बैठ गए; तब शास्ता सात दिनों तक विमुक्त चित्त होकर मानो चाँदी के महल में स्थित हों।

๔๖๗.

४६७.

อชฺชาปิ ตํ สาขิวรมฺปิ เตน’นุภุตมตฺเตน มเหนฺติ สพฺเพ,เตเนว เต สคฺคคตา วิมาเนโมทนฺติ กาเมหิ อนูปเมหิ;

आज भी उस श्रेष्ठ शाखा का उनके द्वारा उपभोग किए जाने मात्र से ही सभी लोग सत्कार करते हैं, उसी के कारण वे स्वर्ग गए हुए लोग अनुपम काम-भोगों के साथ विमानों में आनंदित होते हैं।

อิติ ฉฏฺฐม สตฺตาหํ.

इति षष्ठ सप्ताह।

๔๖๘.

४६८.

ตโต’ปคนฺตฺวา ยติราช ราชานิสีทิ ราชายตนสฺส มูเล,วิมุตฺติชํ ปีติสุขํ’นุโภนฺโตสตฺตาหมตฺตํ กรุณาคุณคฺโค;

उसके बाद यतिराज (बुद्ध) राजायतन वृक्ष के मूल में जाकर बैठ गए, और करुणा के गुणों में श्रेष्ठ होकर सात दिनों तक विमुक्ति से उत्पन्न प्रीति और सुख का अनुभव किया।

๔๖๙.

४६९.

อชฺชาปิ ตํ สาขิวรมฺปิ เตน’นุภุตมตฺเตน มเหนฺตี สพฺเพ,เตเนว เต สคฺคคตา วิมาเนโมทนฺติ กาเมหิ อนูปเมหิ;

आज भी उस श्रेष्ठ शाखा का उनके द्वारा उपभोग किए जाने मात्र से ही सभी लोग सत्कार करते हैं, उसी के कारण वे स्वर्ग गए हुए लोग अनुपम काम-भोगों के साथ विमानों में आनंदित होते हैं।

อิติ สตฺตม สตฺตาหํ.

इति सप्तम सप्ताह।

๔๗๐.

४७०.

อาหาร กิจฺจาทิ วิวชฺชิตสฺสสุขานุโภนฺตสฺส วิมุตฺติชานิ,สมฺปีณิตงฺคสฺส ชินสฺส ตสฺสอิจฺจจฺจคุํ สตฺตทินานิ สตฺต;

आहार आदि क्रियाओं से रहित, विमुक्तिजन्य सुख का अनुभव करते हुए और तृप्त शरीर वाले उन जिन (बुद्ध) के वे सात-सात दिन (उनचास दिन) व्यतीत हुए।

๔๗๑.

४७१.

เทวานมินฺเทน ตโต’ปนีตมุโขทกาทิมฺปริภุญฺชิยาน,นิสินฺนมตฺเต ยติราช ราเชตตฺถา’คมุํ ทฺเว วาณิชา ขเณน;

उसके बाद देवेन्द्र (इन्द्र) द्वारा लाए गए मुख-प्रक्षालन के जल आदि का उपयोग करके, जब यतिराज बैठे ही थे, तभी वहाँ क्षण भर में दो व्यापारी आए।

๔๗๒.

४७२.

อุสฺสาหิตา เทววเรน สมฺมาสาโลหิตา ตสฺส ตปุสฺส-ภลฺลิกา,มนฺถญฺจ สาทุํ มธุปิณฺฑิกญฺจอาทาย นาถํ อิทมพฺรุวุนฺเต;

एक श्रेष्ठ देवता द्वारा भली-भाँति प्रोत्साहित किए गए वे संबंधी तपुस्स और भल्लिक, सत्तू और स्वादिष्ट मधु-पिण्ड (शहद के लड्डू) लेकर नाथ (बुद्ध) से यह बोले:

๔๗๓.

४७३.

อิทญฺหิ โน ธีร อนุคฺคหายปฏิคฺคเหตฺว ปริภุญฺช ทานํ,หิตาย ตํ โหติ สุขาย เจวอนปฺปกปฺเปสุ อนาคเตสุ;

हे धीर! हम पर अनुग्रह करने के लिए इस दान को स्वीकार कर ग्रहण करें; यह आने वाले अनेक कल्पों तक हमारे हित और सुख के लिए होगा।

๔๗๔.

४७४.

ปฏิคฺคเหตฺวา มุนิ เทวทินฺนปตฺเตน ปจฺจคฺฆสิลามเยน,ภุตฺวาน เตสํ อนุโมทนตฺถํเทเสสิ ธมฺมํ วรทํ ปสตฺถํ;

मुनि ने देवताओं द्वारा दिए गए बहुमूल्य पाषाण-पात्र में उसे ग्रहण किया और भोजन करने के बाद, उनके अनुमोदन के लिए उस श्रेष्ठ और प्रशंसित धर्म का उपदेश दिया।

๔๗๕.

४७५.

ทฺเว ภาติกา วาณีชกา ชินสฺสธมฺมํ สุณิตฺวาน ปสนฺนจิตฺตา,ทฺเว วาจิโกปาสกตํ คตาสุํยาจึสุ เต ตํ ปุน ปูชนียํ;

वे दोनों व्यापारी भाई जिन (बुद्ध) के धर्म को सुनकर प्रसन्न चित्त हुए और दो-वाचकों वाले उपासक (बुद्ध और धम्म की शरण जाने वाले) बन गए; उन्होंने पुनः पूजा के लिए कुछ माँगा।

๔๗๖.

४७६.

ปรามสิตฺวาน สิรํ ตโต โสอทา ชิโน กุนฺตล ธาตุมุฏฺฐึ,เต เตน ตุฏฺฐา สุมนา ปตีตามหึสุ เนตฺวา วิภวานุรูปํ;

तब उन जिन ने अपने सिर का स्पर्श कर एक मुट्ठी केश-धातु प्रदान की; वे उससे संतुष्ट, प्रसन्न और हर्षित होकर उन्हें ले गए और अपने वैभव के अनुसार उनकी पूजा की।

๔๗๗.

४७७.

สตฺถา’ถ คนฺตฺวา อชปาลมูเลสหสฺส รํสีว ยุคนฺธรมฺหิ,นิสชฺช โลกํ อนุโลกยนฺโตวิตกฺกิ เอวํ มนสา วิตกฺกํ;

तब शास्ता अजपाल वृक्ष के मूल में जाकर, युगन्धर पर्वत पर सहस्र-किरणों वाले सूर्य के समान बैठकर और लोक का अवलोकन करते हुए, मन में ऐसा विचार करने लगे:

๔๗๘.

४७८.

มยชฺฌปนฺโน วรธมฺมสาโรสสสฺส สินฺธู’ว อคาธปาโร,อพุทฺธสตฺเตหิ ตมชฺช กสฺสปกาสยิสฺสญฺหิ ชโฬ หิ โลโก;

मेरे द्वारा प्राप्त यह श्रेष्ठ धर्म-सार समुद्र के समान अगाध और अपार है; आज मैं इसे किन अबुद्ध (अज्ञानी) सत्त्वों को प्रकाशित करूँ? क्योंकि यह लोक तो अज्ञानी है।

๔๗๙.

४७९.

เทเสมิ เจ ธมฺมวรํ ปณีตํกิลนฺตภาโวว มมสฺส อสฺมา,กิมตฺตทุกฺเข นิติ จินฺตยนฺโตนุยฺยามมากา มุนิ เทสนมฺหิ;

यदि मैं इस श्रेष्ठ और प्रणीत धर्म का उपदेश दूँ, तो यह मेरे लिए केवल थकान का कारण होगा। अपने स्वयं के कष्ट के बारे में ऐसा सोचते हुए मुनि ने उपदेश देने का उत्साह नहीं दिखाया।

๔๘๐.

४८०.

สหมฺปตี นาม ตโต วิธาตาสเจตสา ตสฺส มนํ วิทิตฺวา,วินสฺสตีทํ ขลุ สพฺพโลกํอเทสิเต เตนิ’ติ กมฺปมาโน;

तब सहम्पति नामक ब्रह्मा ने अपने चित्त से उनके मन की बात जानकर, यह सोचते हुए कि 'यदि उन्होंने उपदेश नहीं दिया तो यह सारा संसार नष्ट हो जाएगा', काँपने लगे।

๔๘๑.

४८१.

สกาสมาคมฺม ชินสฺส ตสฺสสคารโว พฺรหฺมคเณน ตตฺถ,นิหจฺจ ชานุํ ปถวีตลมฺหินมสฺสมาโน อิทมพฺรูวี โส;

वे ब्रह्माओं के समूह के साथ आदरपूर्वक उन जिन के समीप आए, पृथ्वी पर घुटना टेककर और नमस्कार करते हुए उन्होंने यह कहा:

๔๘๒.

४८२.

ตฺวํ เทวเทโว ส สุเมธกาเลปโลกิตํ โลกมุทิกฺขมาโน,วิหาย ทีปงฺกรปาทมูเลลทฺธา’มตํ ตํ กรุณาคุเณน;

आप देवों के देव हैं, सुमेध के समय में संसार को देखते हुए, दीपंकर बुद्ध के चरणों में (निर्वाण को) त्याग कर, अपनी करुणा के गुण से उस अमृत (बुद्धत्व) को प्राप्त किया।

๔๘๓.

४८३.

ปวิสฺส สํสารวนํ วิทุคฺคํมํสกฺขิสีสาทิม’ทาสิ ทานํ,เวเทสิ ทุกฺขํ อมิตํ อสยฺหํตํ เต ปรตฺถํ’ว น อตฺตเหตุํ;

दुर्गम संसार-वन में प्रवेश कर, आपने मांस, आँख, सिर आदि का दान दिया; आपने असीमित और असह्य दुःख सहा, वह दूसरों के हित के लिए था, अपने स्वार्थ के लिए नहीं।

๔๘๔.

४८४.

สนฺตีธ สตฺตา ขลุ มนฺทราคาญาตุํ สมตฺถา สุคตสฺส ธมฺมํ,อาราธิโต เม กรุณาคุณคฺโคเทเสหิ ธมฺมํ อนุกมฺปมาโน;

यहाँ निश्चय ही कम राग वाले प्राणी हैं जो सुगत के धर्म को जानने में समर्थ हैं। हे करुणा के गुणों में श्रेष्ठ! मेरे द्वारा प्रार्थना किए जाने पर, अनुकम्पा करते हुए धर्म का उपदेश दें।

๔๘๕.

४८५.

กาเล วิกาสนฺติ ขรํสุ มิสฺสาถลมฺพุชาตา กุสุมานิ นานา,ตเถ’ว เต ธมฺมกราภิผุฏฺฐาวิกาสมายนฺตี ชนา อเนกา

जैसे समय आने पर सूर्य की किरणों के स्पर्श से स्थल और जल में उत्पन्न विभिन्न पुष्प खिलते हैं, वैसे ही आपकी धर्म-रूपी किरणों के स्पर्श से अनेक लोग विकसित (जागृत) होंगे।

๔๘๖.

४८६.

สมฺปนฺน วิชฺชาจรโณ สตีมาชุตินฺธโร อนฺติมเทหธารี,ปฏิคฺคเหตฺวาสฺส นิมนฺตณํ โสชเนสิ สตฺเต กรุณา มนสฺมึ;

विद्या और चरण से संपन्न, स्मृतिवान, दीप्तिमान और अंतिम देह धारण करने वाले उन (बुद्ध) ने उस निमंत्रण को स्वीकार कर प्राणियों के प्रति मन में करुणा उत्पन्न की।

๔๘๗.

४८७.

อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวาราเย โสตวนฺโต ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ,วิหึสสญฺญี ปคุณํ น ภาสึธมฺมํ ปณีตํ มนุเชสุ พฺรหฺเม;

उनके लिए अमृत के द्वार खुल गए हैं; जो सुनने वाले हैं, वे श्रद्धा प्रकट करें। हे ब्रह्मा! हिंसा की आशंका से मैंने मनुष्यों के बीच इस उत्तम और निपुण धर्म का उपदेश नहीं दिया था।

๔๘๘.

४८८.

ปฏิคฺคเหสีติ อุทคฺคจิตฺโตอชฺเฌสนํ เม จตุราณโน โส,นตฺวาน นาถํ สหปาริสชฺโชปกฺกามิ ตมฺหา ภวนํ ขเณน;

“उन्होंने मेरी प्रार्थना स्वीकार कर ली है” - ऐसा सोचकर प्रसन्न चित्त वाले वे चतुर्मुख (ब्रह्मा) अपने पार्षदों के साथ नाथ (बुद्ध) को नमन कर क्षण भर में उस स्थान से अपने भवन चले गए।

๔๘๙.

४८९.

ตโต ชิโน เตน คหิตนุญฺโญเทเสมิ กสฺเสติ อุทิกฺขมาโน,อาฬาร-อุทฺเท สมุทิกฺข ธีโร,มนฺตฺวาน เตสํ อจิรจฺจุติตฺตํ;

तब उनकी अनुमति प्राप्त कर “मैं किसे उपदेश दूँ” ऐसा विचार करते हुए, धीर (बुद्ध) ने आलार (कालाम) और उद्दक (रामपुत्त) को देखा और जाना कि उनकी मृत्यु कुछ ही समय पहले हुई है।

๔๙๐.

४९०.

กหนฺนุโข’หํ วรธมฺมจกฺกํอญฺเญน เกนาปิ อวตฺตนียํ,โลกสฺส จินฺตามณิสนฺติภคฺคํปวตฺตยิสฺสนฺตี วิจินฺตยนฺโต;

“मैं कहाँ उस श्रेष्ठ धर्मचक्र को प्रवर्तित करूँ, जिसे किसी अन्य द्वारा प्रवर्तित नहीं किया जा सकता, जो संसार के लिए चिंतामणि के समान शांति प्रदायक है?” - ऐसा विचार करते हुए।

๔๙๑.

४९१.

ทิสฺวาน ภิกฺขู มุนิ ปญฺจวคฺเคอาทาย ปตฺตญฺจ ติจีวรญฺจ,พาราณสียํ มิคทายเมนฺโตอทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชิ สตฺถา;

मुनि (बुद्ध) ने पंचवर्गीय भिक्षुओं को (ज्ञान में) देखकर, पात्र और तिचीवर लेकर, वाराणसी के मृगदाव की ओर जाने वाले मार्ग पर प्रस्थान किया।

๔๙๒.

४९२.

ตตฺถามรพฺรหฺมคเณหิ ปูตปเถ ผณี ปกฺขิ จตุปฺปทา จ,อารญฺญเทวา ตรุปพฺพตา จมหึสุ เนเกหิ สุวิมฺหเยหิ;

वहाँ देवों और ब्रह्माओं के गणों द्वारा पूजित उस मार्ग पर नागों, पक्षियों, चौपायों, वन-देवताओं, वृक्षों और पर्वतों ने अनेक आश्चर्यजनक रूपों में उनकी पूजा की।

๔๙๓.

४९३.

ตโตปคา โส มิคทายมคฺเคทิสฺวา ยตีสํ ยตโย’ปคนฺตฺวา,อกํสุ วตฺตํ ปฏิปตฺติสาราปวตฺตยี ตตฺถ ส ธมฺมจกฺกํ;

तब वे मृगदाव के मार्ग पर पहुँचे। उन यतियों (पंचवर्गीय भिक्षुओं) ने उन्हें देखकर पास आकर सेवा-सत्कार किया और प्रतिपत्ति के सार रूप उन बुद्ध ने वहाँ धर्मचक्र प्रवर्तित किया।

๔๙๔.

४९४.

อญฺญาทิโกณฺฑญฺญวสิปฺปธานาโกฏีนมฏฺฐารส กญฺชโยนี,อสีติโกฏี’ปิ สุธาสิ สงฺฆาอญฺญาสุมคฺคํ กมโต ตทา เต;

तब आज्ञातकौण्डिन्य आदि प्रमुख वशी (भिक्षुओं) और अठारह करोड़ ब्रह्माओं तथा अस्सी करोड़ देवों के संघ ने क्रमशः उस मार्ग (सत्य) को जाना।

๔๙๕.

४९५.

อติจฺจยาตมฺหิ นิทาฆกาเลวสฺสานกาเล สมุปาคตสฺมึ,ตตฺเถว วสฺสํ อุปคมฺม ธีโรเตมาสมตฺตํ อวสี วสีโส;

ग्रीष्म काल के बीत जाने पर और वर्षा ऋतु के आने पर, धीर और इंद्रियों के स्वामी (बुद्ध) ने वहीं वर्षावास स्वीकार किया और तीन महीने तक निवास किया।

๔๙๖.

४९६.

ตโต ยสํ ตสฺส สหายเกปิปติฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตมคฺเค,ภุตึ ชนานํ อนุพฺรูหยนฺโตวสฺสสฺส อนฺตํ อกรี ตหึ โส;

उसके बाद यश और उसके मित्रों को भी अर्हत् मार्ग पर प्रतिष्ठित कर, लोगों के कल्याण की वृद्धि करते हुए, उन्होंने वहाँ वर्षावास समाप्त किया।

๔๙๗.

४९७.

วสฺสจฺจเย โลกวิทู มุนินฺโทอามนฺตยี เต ยตโย สปุตฺเต,เต’ถาคมุํ นิพฺพณถา กตญฺชลี’ทมพฺรุวิ เตสม’นนฺต ปญฺโญ;

वर्षावास की समाप्ति पर लोकविद् मुनीन्द्र ने अपने पुत्रों (शिष्यों) के समान उन यतियों को बुलाया। वे तृष्णारहित होकर हाथ जोड़कर आए और अनंत प्रज्ञा वाले बुद्ध ने उनसे यह कहा:

๔๙๘.

४९८.

อุคฺโฆสยนฺตา มม ธมฺมโฆสํสมาหนนฺตา มม ธมฺมเภรึ,สาธุํ ธเมนฺตา มม ธมฺมสงฺขํจราถ ตุมฺเห สนรามรานํ;

“मेरे धर्म-घोष की घोषणा करते हुए, मेरी धर्म-भेरी को बजाते हुए और मेरे धर्म-शंख को भली-भांति फूँकते हुए, तुम मनुष्यों और देवों के बीच विचरण करो।”

๔๙๙.

४९९.

ชยทฺธชํ เม ภุวนุกฺขิปนฺตาอุสฺสาปยนฺตา มม ธมฺมเกตุํ,อถุกฺขิปนฺตา มม ธมฺมกุนฺตํจราถ โลเกสุ สเทวเกสุ;

“संसार में मेरे विजय-ध्वज को फहराते हुए, मेरे धर्म-केतु (पताका) को ऊँचा उठाते हुए और मेरे धर्म-कुन्त (भाले) को उठाते हुए, देवों सहित लोकों में विचरण करो।”

๕๐๐.

५००.

สุสชฺชิตตฺตํ อมตสฺส มคฺคํสกณฺฏกตฺตํ นรกายนสฺส,มารานนสฺมึ มสิมกฺขิตตฺตํกเถถ โลกสฺส สเทวกสฺส;

“अमृत (निर्वाण) के मार्ग की सुसज्जितता, नरक के मार्ग की कंटकमयता और मार के मुख की कालिमा के बारे में देवों सहित संसार को बताओ।”

๕๐๑.

५०१.

พุทฺธนฺตรํ สุปฺปิหิตํ อจารํปุรสฺส โมกฺขสฺส วิสาลทฺวารํ,อวาปุรี โน ภควา’ธุนา โภยถชฺช สพฺเพตี นิเวทยวฺโห;

“बुद्धों के बीच का समय (बुद्ध-शून्य काल) समाप्त हो गया है, मोक्ष-नगर का विशाल द्वार अब हमारे भगवान ने खोल दिया है - ऐसा आज सभी को सूचित करो।”

๕๐๒.

५०२.

อุปฺปนฺนภาวํ ภุวเน มมชฺชตเถว ธมฺมสฺส จ ปาตุภาวํ,อุปฺปนฺนภาวญฺจ มโมรสานํปกาสยนฺตา ชคตึ จราถ;

“आज संसार में मेरे उत्पन्न होने, धर्म के प्राकट्य और मेरे औरस पुत्रों (संघ) की उत्पत्ति को प्रकाशित करते हुए जगत में विचरण करो।”

๕๐๓.

५०३.

วนมฺหิ ปนฺเต คิริคพฺภรายํรุกฺขสฺส มูเล’ปิ จ สุญฺญา’คาเร,วสํ ยตตฺตา มม ธมฺมมคฺคํเทเสถ โลเก สนรามรานํ;

“निर्जन वनों में, पर्वत की गुफाओं में, वृक्षों के नीचे और शून्य घरों में संयम के साथ निवास करते हुए, मनुष्यों और देवों के लोक में मेरे धर्म-मार्ग का उपदेश दो।”

๕๐๔.

५०४.

วตฺวาน เอวํ ยตโย ทิสาสุเปเสตฺว นาโถ อุรุเวลคามี,ปฏิปชฺชิ มคฺคํ อถ อนฺตราเลกปฺปาสิกวฺหํ วิปินํ ปวิสฺส;

ऐसा कहकर और यतियों को दिशाओं में भेजकर, नाथ (बुद्ध) उरुवेला की ओर जाने वाले मार्ग पर चल पड़े और मार्ग में ‘कपासिक’ नामक वन में प्रवेश किया।

๕๐๕.

५०५.

ตสฺมึ รมนฺเต สมตึสมตฺเตราโชรเส โส ปวโร วิเนตฺวา,ทตฺวา’มตํ ธมฺมมถุทฺทิสิตฺวาอโครุเวลํ คชราชคามี;

वहाँ क्रीड़ा करते हुए लगभग तीस राजपुत्रों को उन श्रेष्ठ (बुद्ध) ने विनीत किया, उन्हें अमृत-धर्म का उपदेश दिया और फिर गजराज के समान चाल वाले वे उरुवेला की ओर चले गए।

๕๐๖.

५०६.

ตตฺโถรุเวลาธิกกสฺสโปติปสิทฺธนามสฺส สสิสฺสกสฺส,อคฺคํ ผลํ โส ปริปาวยนฺโตวสี วสนฺเต วสีนํ วริฏฺโฐ;

वहाँ उरुवेला काश्यप नामक प्रसिद्ध तपस्वी और उनके शिष्यों को अग्र फल (अर्हत् पद) की ओर परिपक्व करते हुए, वशियों (जितेन्द्रियों) में श्रेष्ठ वे बुद्ध वहाँ निवास करने लगे।

๕๐๗.

५०७.

ตทาหรุํ เนคม นาครา จยญฺญํ มหากสฺสป ตาปสสฺส,ชิโน วิทิตฺวาสฺส มนํ มเนนวสี วิสุํ ตสฺส ปสาท เหตุ;

तब निगमों और नगरों के लोग महाकाश्यप तपस्वी के यज्ञ के लिए सामग्री लाए। जिन (बुद्ध) ने अपने मन से उनके मन को जानकर, उनकी प्रसन्नता के लिए अलग से निवास किया।

กถํ?

कैसे?

๕๐๘.

५०८.

คนฺตฺวาน อุตฺตรกุรุํ ภควา ตทานิปิณฺฑญฺจริตฺว รมณีย หิมาลยทฺทึ,อาคมฺม สาทุรส นีร ภราภิราเม’โนตตฺตเก มุนิวโร ปริภุญฺชิยาน;

तब भगवान उत्तरकुरु जाकर और वहाँ पिण्डपात (भिक्षाटन) कर, रमणीय हिमालय पर्वत पर आए और स्वादिष्ट जल से भरी हुई सुंदर अनोतत्त झील के पास (भोजन) ग्रहण किया।

๕๐๙.

५०९.

จินฺเตสิ เอวมหมปฺปตรํว กาลํฐสฺสามิ สาสน มมญฺหิ อนาคเตสุ,ลงฺกาตเล ภวติ ตตฺถ อิทานิ ยกฺขสมฺพาธมตฺถิ มม ตตฺถ คเตสุ’ทานิ;

उन्होंने ऐसा विचार किया— “मैं यहाँ थोड़े समय ही रुकूँगा; भविष्य में मेरा शासन लंका द्वीप में होगा। वहाँ अभी यक्षों की भीड़ है, मुझे वहाँ जाना चाहिए।”

๕๑๐.

५१०.

สพฺพา’มนุสฺสช ภยํ ปวินสฺสตี’ติมนฺตฺวา ตโต ยติวโร กรุณาย สตฺเต,สญฺฌาฆเนหิ ปรินทฺธ รวีว รตฺตนิคฺโรธปกฺก สทิสํ จรปํสุกูลํ;

“अमानुषों (यक्षों) से उत्पन्न सारा भय नष्ट हो जाएगा”—ऐसा विचार कर, प्राणियों पर करुणा के कारण उन यतिवर (बुद्ध) ने संध्या के बादलों से घिरे हुए लाल सूर्य के समान और पके हुए बरगद के फल के समान रंग वाले पांसुकुल (चीवर) को धारण किया।

๕๑๑.

५११.

ธาเรตฺว เสลมย สุนฺทร ปตฺตหตฺโถฉพฺพณฺณรํสิ นิวหํ ทิสิ ปูรยนฺโต,สมฺโพธิโต นวม ผุสฺสช ปุณฺณมายํลงฺกาตลํ วิชยิตุํ นภสา’คมาสิ;

पत्थर का सुंदर पात्र हाथ में धारण किए हुए, छह रंगों की रश्मियों के समूह से दिशाओं को भरते हुए, संबोधि के नौवें महीने में पुष्य नक्षत्र की पूर्णिमा को, लंका की भूमि को पावन करने के लिए बुद्ध आकाश मार्ग से आए।

๕๑๒.

५१२.

พฺรหฺมาสุรามร ผณิ ครุฬา จ สิทฺธวิชฺชาธราทิ ชนตา สหปาริสชฺชา,เกตา’ตปตฺต ฆฏ ทีปุรุ โตรเณหิปูชํ อกํสุ มหตึ คคนายนมฺหิ;

ब्रह्मा, असुर, देव, नाग, गरुड़, सिद्ध और विद्याधर आदि जनों ने अपने परिषदों के साथ, ध्वजा, छत्र, कलश, दीप और श्रेष्ठ तोरणों से आकाश मार्ग में उनकी महान पूजा की।

๕๑๓.

५१३.

ลงฺกงฺคนา อุรสิ ภาสุร ตาร หารสงฺกาส สีตล มโนหร นีร ปูรา,ตสฺมึ มหาทิปท วาลุก นาม คงฺคาภุมชฺฌคาสิ ชน เนตฺต หราภิรามา;

लंका रूपी स्त्री के वक्षस्थल पर चमकते हुए नक्षत्रों के हार के समान, शीतल और मनोहर जल से परिपूर्ण, 'महावालुक' (महावेलि) नामक गंगा नदी लोगों के नेत्रों को हरने वाली और अत्यंत सुंदर होकर भूमि के मध्य से बहती थी।

๕๑๔.

५१४.

ตสฺสาวิทูร สุจิ รมฺมตเร ปเทเสอายามโต มิตติโยชน วิตฺถเตน,จตฺตาริ คาวุตมิตํ นยนาภิรามํอาสาร สีตชล นิชฺฌร ภุริโฆสํ;

उसके समीप ही एक अत्यंत पवित्र और रमणीय प्रदेश में, जो लंबाई में तीन योजन और चौड़ाई में चार गव्यूत (कोस) विस्तृत था, नेत्रों को सुख देने वाला और शीतल जल के झरनों की भारी ध्वनि वाला एक स्थान था।

๕๑๕.

५१५.

มตฺตาลิปาลิ ขค คีติช มิสฺสราคํสมฺมตฺต จิตฺต มิคสงฺฆ นิเสวิตํ ตํ,นจฺจนฺต เนกสิขิ สงฺคต ปาทปิณฺฑํอุยฺยานมาสิ อุรุนาควนาภิธานํ;

वह उद्यान 'महानागवन' के नाम से प्रसिद्ध था, जो मतवाले भौरों और पक्षियों के गीतों के मिश्रित स्वरों से गुंजायमान था, जहाँ मदमस्त मृगों के झुंड रहते थे और जहाँ अनेक मोर नाचते थे तथा वृक्षों के समूह परस्पर सटे हुए थे।

๕๑๖.

५१६.

รมฺเม ตทา รตนทีปวรมฺหิ ลงฺกาโลกาภิธาน หริกณฺฑก ยกฺขทาเส,โอทุมฺพเร สุมนกูฏก ตณฺฑุเลยฺเยเสเลสุ มารคิริ มิสฺสกริฏฺฐนาเม;

उस समय उस रमणीय और श्रेष्ठ रत्नद्वीप लंका में, लोक, हरिकण्डक, यक्षदास, उदुम्बर, सुमनकूट, तण्डुलेय्य, मारगिरि, मिस्सक और अरिट्ठ नामक पर्वतों पर (यक्ष रहते थे)।

๕๑๗.

५१७.

เย’ญฺเญปิ สนฺติ คิรโย วนรามเณยฺยาคงฺคา นที คิริคุหา สิกตาตลา จ,ตตฺถาวสนฺติ รหสา ผรุสานิรุทฺทาปาณาติปาต นิรตา สฐกูฏ ยกฺขา;

जो अन्य भी रमणीय पर्वत, वन, गंगा नदियाँ, पर्वत-गुफाएँ और रेतीले मैदान थे, वहाँ अत्यंत क्रूर, कठोर, अनियंत्रित, हिंसा में रत और कपटी यक्ष निवास करते थे।

๕๑๘.

५१८.

สงฺคมฺม เต มหติ นาควนมฺหิ ตมฺหิสมฺมนฺตยึสุ สภฏา สห ปาริสชฺชา,ตฺวํ โก’สิ เร! อิติ ปโร อปรํ ขเรนติกฺเขน วาทกณเยน อรุนฺตุทนฺตา;

वे सभी उस विशाल महानागवन में एकत्रित हुए और अपने योद्धाओं तथा परिषदों के साथ विचार-विमर्श करने लगे। वे एक-दूसरे को कठोर और तीखे वचनों से मर्मभेदी पीड़ा पहुँचाते हुए कहने लगे, "अरे! तू कौन है?"

๕๑๙.

५१९.

กุชฺฌึสุ เต อถิตรีตร การเณนวากฺเยน ยุทฺธ ปริรทฺธ ปคพฺภิตตฺตา,สงฺขาภิตาปค ปตีว’นวฏฺฐจิตฺตาสารมฺภคพฺพิตมนา ปริราวยนฺติ;

वे तुच्छ कारणों से एक-दूसरे पर क्रोधित हो गए और युद्ध के लिए तत्पर ढीठ स्वभाव वाले होकर, समुद्र के समान अशांत चित्त से, अहंकार और गर्व से भरकर शोर मचाने लगे।

๕๒๐.

५२०.

ตสฺมึ ขเณ’ภิมตโท สุคโต นภมฺหิอาคมฺม เตส’มนุกมฺปิต มานเสน,โคปานสี สม มโนหร รํสิมาลิตตฺถจฺฉิ เข คุณมณี มณิกณฺณิกาว;

उसी क्षण, मनोकामनाओं को पूर्ण करने वाले सुगत (बुद्ध), उनके प्रति अनुकंपा भाव से आकाश मार्ग से वहाँ आए और गोपानसी (छत की कड़ी) के समान मनोहर रश्मियों वाले होकर, आकाश में गुणों की मणि के समान सुशोभित हुए।

๕๒๑.

५२१.

เตสํ ชิโน กลหวูปสมาย เหตุมาเปสิ วุฏฺฐิ ติมิรา’นิลสีตภีตึ,ตตฺถาสิ คชฺชิตฆโน สุรจาปขิตฺตธาราสเรหิ วิตุทํ นิสิวาร สงฺฆํ;

उन यक्षों के कलह को शांत करने के लिए, बुद्ध ने वर्षा, अंधकार, आँधी और शीत का भय उत्पन्न कर दिया। वहाँ गरजते हुए बादलों और इंद्रधनुष से छूटने वाली जलधारा रूपी बाणों से उन्होंने उस निशाचर समूह को पीड़ित कर दिया।

๕๒๒.

५२२.

อนฺธาว เต ฆนตเร ติมิเร นิมุคฺคามุฬฺหา ทิสญฺจ วิทิสํ น วิทึสุ ภีตา,จณฺฑานิลุทฺธฏ มหา คิริกูฏรุกฺขสมฺปาต ภีต รุทิตา คติเมสยนฺติ;

वे यक्ष घने अंधकार में डूबे हुए अंधों के समान हो गए और भयभीत होकर दिशाओं और विदिशाओं का ज्ञान भूल गए। प्रचंड वायु से उखड़े हुए विशाल पर्वत शिखरों और वृक्षों के गिरने के भय से वे रोते हुए शरण ढूँढने लगे।

๕๒๓.

५२३.

สีเตน เต อถ ทิเช ปริโกฏยนฺตาอญฺโญญฺญคตฺตมวลมฺพ ปโรทยึสุ,รูปานิ เนกภยทานิ จ โฆสณานิวตฺตึสุ เตน วิวิธํ ภยมาสิ เตสํ;

ठंड के कारण उनके दाँत बजने लगे और वे एक-दूसरे के शरीर का सहारा लेकर रोने लगे। वहाँ अनेक प्रकार के भयानक रूप और ध्वनियाँ प्रकट होने लगीं, जिससे उनमें विविध प्रकार का भय व्याप्त हो गया।

๕๒๔.

५२४.

พุทฺธาปิ ทุกฺขิตมนา ปรทุกฺขเกนกสฺมา กโรนฺติ อนยํ’ติ น จินฺตนียํ,โลโก หนาติ วิฏปิ ผลทาน เหตุสตฺเถน โสม ริปุคาหก วาสรมฺหิ;

बुद्ध दूसरों के दुःख से दुखी होने वाले हैं, फिर वे ऐसा अनिष्ट क्यों करते हैं? - ऐसा नहीं सोचना चाहिए। जैसे संसार में लोग फल देने वाले वृक्ष को फल प्राप्त करने के लिए शस्त्रों से चोट पहुँचाते हैं (वैसे ही बुद्ध का यह कृत्य उनके कल्याण के लिए था)।

๕๒๕.

५२५.

สตฺถา ตโต ตมนุโท สภเย สโสเกทิสฺวาน คุยฺหก ชเน กรุณายิตตฺโต,วุฏฺฐึ ตมญฺจ ปวนํ ปณุทิตฺว สพฺพํทสฺเสสิ อตฺตมขิลํ ทุมณีว ขมฺหิ;

तब अंधकार को दूर करने वाले शास्ता (बुद्ध) ने उन यक्षों को भयभीत और शोकाकुल देखकर, करुणा से भरकर, उस वर्षा, अंधकार और वायु को शांत कर दिया और आकाश में चंद्रमा के समान अपने पूर्ण स्वरूप को प्रकट किया।

๕๒๖.

५२६.

ทิสฺวาน เต มุนิวร’ญฺชลิ ปงฺกเชหิสชฺเชตฺว สีส สรสี อิทม’พฺรุวึสุ,ยาจาม โน’ภยปทํ ภวโต สกาสาทาเสสุ ธีร กรุณํ กรณียเมว;

उन यक्षों ने मुनिवर को देखकर अपने कमल रूपी हाथों को जोड़कर सिर झुकाया और कहा— "हे धीर! हम आपसे अभय पद की याचना करते हैं, अपने इन दासों पर करुणा करना आपके लिए उचित ही है।"

๕๒๗.

५२७.

เอวํ ตทา’วจ ชิโน มธุรสฺสเรนอามนฺต เต นิสิจเร’วนเต สเมกฺข,ตุมฺเห ททาถ ยทิ ฐานมเมกเทสํสพฺเพ อเปนฺตี ฆนวาตช สีตทุกฺขา;

तब बुद्ध ने मधुर स्वर में उन विनत निशाचरों को संबोधित करते हुए कहा— "यदि तुम सब मुझे यहाँ थोड़ा सा स्थान दे दो, तो तुम सभी इस घोर वायु और शीत के दुःख से मुक्त हो जाओगे।"

๕๒๘.

५२८.

ยชฺเชวมีติม’ปยาติ กโรม โภ ตํคณฺหาหิ ธีร ยทิ อิจฺฉสิ สพฺพทีปํ,วตฺวาน เตหิ ปริทินฺน ฉมาย มคฺโคโอคมฺม ตตฺถ ปุถุ ปตฺถริ จมฺม กณฺฑํ;

यक्षों ने कहा— "हे महानुभाव! यदि इस प्रकार यह विपत्ति दूर होती है, तो हम वैसा ही करेंगे। हे धीर! यदि आप चाहें तो यह पूरा द्वीप ही ले लें।" उनके द्वारा भूमि दिए जाने पर, बुद्ध नीचे आए और वहाँ अपना चर्म-आसन बिछा दिया।

๕๒๙.

५२९.

ตสฺมึ นิสชฺช กสิณํ สมาปชฺช เตโชชาลากุลํ ชลิต มคฺคีมมาปยี โส,โส ธูมเกตุ คคนุคฺคต ตุงฺคสิงฺโคสนฺทฑฺฒยํ คิริวนานุ’รุโฆสยนฺโต;

उस पर बैठकर उन्होंने तेजो-कसिण (अग्नि ध्यान) की समाधि लगाई और ज्वालाओं से व्याप्त एक प्रज्वलित अग्नि उत्पन्न की। वह अग्नि आकाश तक ऊँची उठती हुई शिखाओं वाली थी, जो पर्वतों और वनों को जलाती हुई भारी गर्जना कर रही थी।

๕๓๐.

५३०.

รุกฺเขหิ รุกฺขวน ปพฺพต ลงฺฆเนนสาขามิเค จ วิหเค อนุพนฺธยํ’ว,เวสฺสานโร วนมรู มิคสูกเร’ปิสนฺธาวิ คุยฺหก ชเน อิติ จินฺตยนฺโต;

वह अग्नि वृक्षों, वनों और पर्वतों को लाँघती हुई, वानरों और पक्षियों का पीछा करती हुई सी जान पड़ती थी। वह अग्नि वन के देवताओं, मृगों और सूअरों के पीछे भी दौड़ने लगी, जिससे यक्ष लोग अत्यंत भयभीत होकर सोचने लगे।

๕๓๑.

५३१.

ทิสฺวาน ตตฺถ ปจุราตน วิปฺผุลิงฺคสมฺมิสฺส ชาล ทหนํ คุหกา สเมจฺจ,ธาวุํ วิกิณฺณกจ พปฺปชล’ทฺทเนตฺตาทารตฺตเชหิ สหิตา คติเมสมานา;

वहाँ चिनगारियों से युक्त उस धधकती हुई अग्नि को देखकर, वे यक्ष अपने बिखरे हुए बालों और आँसुओं से भरी आँखों के साथ, अपनी पत्नियों और बच्चों सहित भागने लगे और शरण ढूँढने लगे।

๕๓๒.

५३२.

สมฺพุทฺธเตช ปริทฑฺฒ สรีรจิตฺตาอาหจฺจ สาครตฏํ ปริธาวมานา,ตสฺมิมฺปิ เต ปวิสิตุํ สรณํ น ลทฺธาฉมฺหิ ตโต สปทิ สนฺนิปตึสุ สพฺเพ;

बुद्ध के तेज से जिनके शरीर और चित्त संतप्त थे, वे समुद्र के तट तक दौड़ते हुए गए, किंतु वहाँ भी उन्हें कोई शरण नहीं मिली, तब वे सभी भूमि पर गिर पड़े।

๕๓๓.

५३३.

ทิสฺวาน เต มุนิวโร สหเย สโสเกรมฺมํ ตทา ชลธิมชฺฌคตํ มหนฺตํ,อิทฺธีหิ เสหิ คิริทีปมิ’ธานยิตฺวาอาโรปยิตฺว นิขิเล ปุน ตตฺถ’กาสิ;

उन यक्षों को भयभीत और शोकाकुल देखकर, मुनिवर ने अपनी ऋद्धियों से एक रमणीय और विशाल गिरि-द्वीप को वहाँ मँगाया और उन सबको उस पर चढ़ाकर पुनः सुरक्षित स्थान पर पहुँचा दिया।

๕๓๔.

५३४.

กตฺเววเม’สมสโม’ปสมนฺต’มีตึตตฺเถว ภาสุรตโร ภควา นิสีทิ,พฺรหฺมามรา’สุรผณี ครุฬาทิ สิทฺธาสงฺคมฺม’กํสุ มหตึ มหม’คฺครูปํ;

इस प्रकार उस अनुपम बुद्ध ने उस विपत्ति को शांत कर दिया और वे भगवान वहीं अत्यंत देदीप्यमान होकर विराजमान हुए। तब ब्रह्मा, देव, असुर, नाग, गरुड़ और सिद्धों ने एकत्रित होकर उनकी महान पूजा की।

๕๓๕.

५३५.

เทเสสิ สํสทิ ชิโน สุติสาธุ ธมฺมํตสฺมึ สทาสวนุทํ สิวทํ ชนานํ,สุตฺวาน เนกสตโกฏิ ปมาณ ปาณาลทฺธา ตทา สมภวุํ จรธมฺมจกฺขุํ;

उस सभा में बुद्ध ने लोगों को सुख देने वाले और कल्याणकारी सद्धर्म का उपदेश दिया। उसे सुनकर अनेक सौ करोड़ प्राणियों ने उस समय धर्म-चक्षु प्राप्त किए।

๕๓๖.

५३६.

ตสฺมึ ทิเน สุมนกูฏ วราธิวาโสเตชิทฺธิพุทฺธิวิภโว สุมนาภิธาโน,เทโว ปสนฺนหทโย รตนตฺตยมฺหิสมฺปาปุณิตฺถ ปฐมํ ผลมุตฺตมํ โส;

उसी दिन, सुमनकूट पर्वत के निवासी, महान ऋद्धि और बुद्धि के धनी 'सुमन' नामक देव ने, जिनका हृदय रत्नत्रय में प्रसन्न था, प्रथम उत्तम फल (सोतापत्ति फल) प्राप्त किया।

๕๓๗.

५३७.

อุฏฺฐาย ตุฏฺฐวทโน กตปญฺชลีโกมุคฺโค ชินคฺค นขรํสิ ปโยทธิมฺหิวนฺทิตฺว เอวมวจา’ตุล วีร ธีรโลกคฺค ปุคฺคล วรํ ทท สามิ ธีส;

प्रसन्न मुख वाले उन देव ने उठकर हाथ जोड़े और बुद्ध के चरणों की रश्मियों रूपी सागर में निमग्न होकर वंदना की और कहा— "हे अतुल्य वीर! हे धीर! हे लोकाग्र पुद्गल! हे स्वामिन्! मुझे कोई श्रेष्ठ वस्तु प्रदान करें।"

๕๓๘.

५३८.

ทาโสสฺมิ เต จรณ ปงฺกช ปูชโกหํสทฺธาทยาทิ วิภโว ตนโย’หมสฺมิ,ตุมฺเห วินา ขณลวํ วสิตุํ น อิจฺเฉตสฺมา ททาตุ ภควา มม ปูชนียํ;

"मैं आपके चरण-कमलों का पूजक आपका दास हूँ, श्रद्धा आदि गुणों से युक्त आपका पुत्र हूँ। मैं आपके बिना एक क्षण भी रहना नहीं चाहता, इसलिए भगवान मुझे अपनी कोई पूजनीय वस्तु प्रदान करें।"

๕๓๙.

५३९.

สุตฺวาน ตํ ธิติมตี ปริมชฺช สีสํสํสตฺต ฉปฺปท สโรรุห สนฺนิเภน,หตฺเถน นีล สก กุนฺตล ธาตุมุฏฺฐึทชฺชาถ โส มณิมเยน กรณฺฑเกน;

उस (बुद्ध के वचनों) को सुनकर, उस बुद्धिमान (तपस्सु/भल्लिक) ने अपने सिर का स्पर्श किया, जो भौरों से युक्त कमल के समान था, और अपने हाथों से नीले केश धातु की मुट्ठी को एक मणिमय करण्डक (पेटी) में रख दिया।

๕๔๐.

५४०.

ปคฺคยฺห พาหุยุคเลน ฐีโต นมิตฺวามุทฺธา ทธาสิ มกุฏํ วิย ปีณิตตฺโต,กตฺวา’ถ โส วร มหํ ติทิเวหิ สทฺธิ’มปฺเปตฺว ธีร ผริภุตฺต วสุนฺธรายํ;

दोनों भुजाओं को उठाकर, झुककर प्रणाम करते हुए, उन्होंने उसे मुकुट की तरह अपने मस्तक पर धारण किया और अत्यंत प्रसन्न हुए। फिर उन्होंने देवताओं के साथ एक महान उत्सव मनाया और उस धीर (बुद्ध) द्वारा उपभोग की गई भूमि पर उसे अर्पित किया।

๕๔๑.

५४१.

โส’กาสิ นีลรตเนหิ มหารเหหิอุพฺเพธโต รตน สตฺต ปมาณ ถูปํ,นาเถ ธรนฺตสมเยว ปติฏฺฐหี โสถูโป ติโลกสุขโท มณิ กามโท’ว;

उन्होंने बहुमूल्य नीलम रत्नों से सात रत्न ऊँचा एक स्तूप बनवाया। भगवान बुद्ध के जीवित रहते ही वह स्तूप स्थापित हो गया, जो तीनों लोकों को सुख देने वाला और चिन्तामणि के समान कामनाओं को पूर्ण करने वाला था।

๕๔๒.

५४२.

ปจฺฉา ติโลกสรเณ ปรินิพฺพุตมฺหิขีณา สโว สมหิโม สรภุ ยตินฺโท,อาทาย ตํ จิตกโต ชินคีวธาตุํตสฺมึ นิธาย’กริ พารส หตฺถถูปํ;

बाद में, जब तीनों लोकों के शरणदाता (बुद्ध) परिनिर्वाण को प्राप्त हुए, तब महान महिमा वाले यतीन्द्र सरभू ने चिता से भगवान की ग्रीवा-धातु (गर्दन की हड्डी) ली और उसे उसी (स्तूप) में रखकर बारह हाथ ऊँचा स्तूप बनवाया।

๕๔๓.

५४३.

จูฬาภยหฺววนิโป สมเย’ปรสฺมึพตฺตึส หตฺถม’กริยตฺถ วโรรุถูปํ,ทุฏฺฐาทิคามณิ นุโป ทมิเฬ หนนฺโตกาเรสิ กญฺจุกมโถ จตุสฏฺฐิหตฺถํ;

बाद के समय में, चूलाभय नामक राजा ने वहाँ बत्तीस हाथ ऊँचा एक श्रेष्ठ स्तूप बनवाया। फिर दुट्ठगामणी राजा ने, तमिलों का दमन करते हुए, उसके ऊपर चौंसठ हाथ ऊँचा एक आवरण (कंचुक) बनवाया।

๕๔๔.

५४४.

เอวํ ส สีหลมหาสรมชฌรูฬฺหํเสตมฺพุชํ’ว มธุปาวลิ เสวนียํ,ภุมงฺคนา กรตเล สิตวิตฺถลีโลถูโป ททาตุ มสโมปสมํ ชนานํ;

इस प्रकार, सिंहल द्वीप रूपी विशाल सरोवर के मध्य खिले हुए श्वेत कमल के समान, जिस पर भ्रमर समूह (भक्त) मँडराते हैं, और जो पृथ्वी रूपी सुन्दरी की हथेली पर श्वेत छत्र के समान सुशोभित है, वह स्तूप लोगों को अनुपम शांति प्रदान करे।

๕๔๕.

५४५.

ลงฺโกปสคฺคม’วธูย วิธาย เขมํลงฺกํ นิชาย วรกุนฺตล ธาตุยา ตํ,กตฺวาน ภาสุรตรํ มุนิ มงฺคลายปายาสิ ตารก ปเถ’นุรุเวลเมว;

लंका के उपद्रवों को दूर कर और उसे सुरक्षित बनाकर, अपनी श्रेष्ठ केश-धातु के माध्यम से लंका को और अधिक देदीप्यमान कर, मुनि (बुद्ध) मंगल के लिए आकाश मार्ग से उरुवेला की ओर प्रस्थान कर गए।

๕๔๖.

५४६.

ตสฺมึ วิธาย พหุวิมฺหิต ปาฏิเหรํเภตฺวา สสิสฺสกิ’สิโน ปุน ทิฏฺฐิชาลํ,ทตฺวาน นิพฺพุติปทํ สหสิสฺสกสฺสนิพฺพาณ สุนฺทร ปุรํ ปริปูรยิตฺถ;

वहाँ (उरुवेला में) अनेक विस्मयकारी प्रातिहार्य दिखाकर और शिष्यों सहित ऋषियों (जटिलों) के दृष्टि-जाल को छिन्न-भिन्न कर, उन्हें उनके शिष्यों सहित निर्वाण पद प्रदान किया और निर्वाण रूपी सुंदर नगर को भर दिया।

๕๔๗.

५४७.

ตมฺหา วิกาสิต กุเสสย กานนาภวีตาสเวหิ นิวุโต สุคเตภคามี,ปายาสิ ราชคห คามี’มุทารมคฺคํเวเนยฺย ชนฺตุ กมลากร ภานุรูโป;

वहाँ से, खिले हुए कमलों के वन के समान आभा वाले और क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) से घिरे हुए सुगत (बुद्ध), विनेय जनों (शिष्यों) रूपी कमल-समूह के लिए सूर्य के समान, राजगृह जाने वाले उदार मार्ग पर चल पड़े।

๕๔๘.

५४८.

ตสฺมึ คเต ชินวเร วร พิมฺพิสาโรปูชํ อกาสิ มหตึ สห เทวตาหิ,ตสฺมิญฺหิ สํสทิ ลภึสุ อนปฺปปาณามคฺเค ผเล จ สรเณ จ ปติฏฺฐหึสุ

जब जिनवर (बुद्ध) वहाँ पहुँचे, तब श्रेष्ठ बिम्बिसार ने देवताओं के साथ उनकी महान पूजा की। उस सभा में अनेक प्राणियों ने (धर्म) प्राप्त किया और वे मार्ग, फल तथा शरण (त्रिरत्न) में प्रतिष्ठित हुए।

๕๔๙.

५४९.

ราชา ตโต วิปุล เวลุวนาภิรามํสาลงฺกตํ วิวิธ ปาทป มณฺฑเปหิ,ปาทาสิ ทกฺขิณกเร ชลปาตเนนกตฺวา ธราธรธรํ หิมวญฺจ กมฺปํ;

तब राजा ने विभिन्न वृक्षों और मण्डपों से सुसज्जित विशाल एवं रमणीय वेणुवन को, अपने दाहिने हाथ से जल गिराकर (दान स्वरूप) अर्पित किया, जिससे पर्वतों को धारण करने वाली पृथ्वी और हिमालय भी काँप उठे।

๕๕๐.

५५०.

ตสฺมึ สมนฺตนยโน นยนาภิราโมภุตึ ชนสฺส สตตํ อภิวฑฺฒยนฺโต,ธมฺมมฺพุ วุฏฺฐิ นิกรํ ปริวสฺสยนฺโตวสฺสํ วสี อทุติโย ทุติยมฺหิ วสฺเส;

वहाँ, सब ओर देखने वाले (समन्तचक्षु) और नेत्रों को प्रिय लगने वाले बुद्ध ने, लोगों के कल्याण की निरंतर वृद्धि करते हुए और सद्धर्म रूपी वर्षा की झड़ी लगाते हुए, दूसरे वर्ष का वर्षावास व्यतीत किया।

๕๕๑.

५५१.

เทวินฺท โมลิ สมลงฺกต ปาทปิฏฺโฐโลกสฺส อตฺถจรเณ สตตาภิยุตฺโต,ตตฺเถว โส หิ ตติเย’ปิ จตุตฺถวสฺเสวาสํ อกาสิ สุคโต สิริสนฺติวาโส;

जिनके पाद-पीठ देवेन्द्र के मुकुट से अलंकृत थे, जो लोक के हित के लिए निरंतर प्रयत्नशील थे, उन शांति के निवास स्थान सुगत (बुद्ध) ने वहीं तीसरे और चौथे वर्ष भी निवास किया।

๕๕๒.

५५२.

โลกสฺส ธมฺม ม’มลํ สตตํ วหนฺโตสาวตฺถิยํ รุจิร เชตวเน’ภิราเม,วาสํ อกาสิ สุขโท มุนิปญฺจมสฺมึเวเนยฺย สตฺตสมยํ สมุทิกฺขมาโน;

लोक के लिए निरंतर निर्मल धर्म का वहन करते हुए और विनेय सत्त्वों (शिष्यों) के समय की प्रतीक्षा करते हुए, सुखदाता मुनि ने पाँचवें वर्ष श्रावस्ती के रमणीय जेतवन में निवास किया।

อิติ ลงฺกาย ปฐมา’คมนํ.

इस प्रकार लंका का प्रथम आगमन (समाप्त हुआ)।

๕๕๓.

५५३.

อถ ภควติ ตสฺมึ เชตนาเม วนสฺมึนิวสติ สติลงฺกา มงฺคลา’วาสรูปา,อุปวนมิว นาเก นนฺทนํ เทวตานํอมร อุรควาสา รมฺมรูปา พภูว;

जब भगवान उस जेतवन नामक वन में निवास कर रहे थे, तब लंका द्वीप, जो मंगल का निवास स्थान था, देवताओं के नन्दन वन के समान और देवों तथा नागों के निवास के कारण अत्यंत रमणीय हो गया था।

๕๕๔.

५५४.

ตหิมติ รุจิรสฺมึ วฑฺฒมานาทิ เสเลมธุร สลิลวาเห รมฺมกลฺยาณิกาโท,อุทธิ ภุชควาเส นาคทีปนฺติเก จมหติ มหิม ยุตฺตา นาคสงฺฆา วสนฺติ;

वहाँ अत्यंत सुंदर वर्धमान आदि पर्वतों पर, मधुर जल वाली रमणीय कल्याणिका आदि नदियों में, समुद्र में और नागद्वीप के समीप, महान महिमा वाले नागों के समूह निवास करते थे।

๕๕๕.

५५५.

ปจุร มหิม ยุตฺโต วฑฺฒมานาจลสฺมึอธิปติ ภุชคานํ อาสิ จูโลทรวฺโห,มหุทร อิติ นาโม นาคทีโปทธิมฺหินิวสติ อถ เตสํ ปพฺพเตยฺโย’รคินฺโท;

वर्धमान पर्वत पर अत्यधिक महिमा वाला चूलोदर नामक नागों का अधिपति था। नागद्वीप के समुद्र में महोदर नामक नाग रहता था, जो उन पर्वतीय नागों का राजा था।

๕๕๖.

५५६.

อิตร ภุชค รญฺโญ ธีตรํ นาคกญฺญํปิยตรม’ภิรูปํ’กาสิ ทารํ ตทา หิ,อถ จ ทุหิตุยา โส ทียมานํ ททนฺโตรุจิร มณีมยคฺฆํ อาสนญฺจาปทาสิ;

उस समय, उसने (महोदर ने) दूसरे नाग राजा (चूलोदर के पिता) की पुत्री, जो अत्यंत प्रिय और रूपवती नाग-कन्या थी, को अपनी पत्नी बनाया था। तब (उसके पिता ने) अपनी पुत्री को देते समय एक बहुमूल्य और सुंदर मणिमय आसन भी दिया था।

๕๕๗.

५५७.

ทุหิตริ มตกาเล เต’ถ ปลฺลงฺกเหตุชลช ถลช นาคา ยุทฺธสชฺชา อเหสุํ,อถ ถลช ภุชงฺคา ภงฺคกลฺโลลมาลาสทิส ลูลิต จิตฺตา คพฺพิเตวํ รวนฺติ;

पुत्री की मृत्यु के समय, वे जल और स्थल के नाग उस पलंग (आसन) के कारण युद्ध के लिए तैयार हो गए। तब स्थल के नाग, समुद्र की लहरों की माला के समान चंचल चित्त वाले होकर, गर्व से इस प्रकार गर्जना करने लगे:

๕๕๘.

५५८.

กิมุ’ทธิช ผณีนํ กิตฺติ สมฺปตฺติยา โนอปิ ยสปริวารา กึ พเลนิทฺธิยา กึ,อหมหมีติ คพฺพา กึ กิมิสฺสาย เตสํภวติ ติมิร’รีนํ ภานุมคฺคุนฺนตี กา;

"समुद्र के नागों की कीर्ति और संपत्ति से हमें क्या? क्या हमारे पास यश, परिवार, बल और ऋद्धि नहीं है?" इस प्रकार 'मैं ही श्रेष्ठ हूँ' के गर्व और ईर्ष्या के कारण, उनके बीच वैसा ही अंधकार छा गया जैसे सूर्य के मार्ग में अंधकार का कोई स्थान नहीं होता।

๕๕๙.

५५९.

อถ ชลช’ลคทฺทา คชฺชนํ คชฺชยนฺตาภยชนก ปคพฺภา โผฏยนฺตา ภูชานํ,อหมห ปภู เร!เร! ปพฺพเตยฺยาน’เมตํปฏุตรฑสิโตฏฺฐา กกฺข’เฬวํ รวนฺติ;

तब जल में रहने वाले नाग गर्जना करते हुए, भय उत्पन्न करने वाले और ढीठ होकर अपनी भुजाओं (शरीर) को फड़काने लगे। "अरे! हम ही समर्थ हैं! यह पर्वतीय नागों का क्या?" ऐसा कहते हुए वे अपने होठों को चबाते हुए कठोरता से चिल्लाने लगे।

๕๖๐.

५६०.

ปฏุตร ครุนาทา ตาว คชฺชนฺติ ทนฺตีนยน ปถมุ’เปนฺเต ยาว กณฺฐิรวานํ,ตถริว ถลชาตา ชุมฺหยนฺตา สมคฺคานยน ปถคตา โน สุญฺญทปฺปา ภวนฺติ;

"हाथी तभी तक अपनी गंभीर गर्जना करते हैं जब तक कि सिंह उनकी आँखों के सामने नहीं आता। उसी प्रकार, ये स्थल पर रहने वाले नाग तभी तक गर्व कर रहे हैं जब तक वे हमारी दृष्टि में नहीं आते; हमारे सामने आते ही उनका दर्प शून्य हो जाएगा।"

๕๖๑.

५६१.

อิติ ตทุภยเสนา ฆฏฺฏยนฺตา’ญฺญมญฺญํวิวิธ ปหรณฺโห อุคฺคิรนฺตี คิรนฺติ,สตต ขุภิต เวลา สาครูมีว ภนฺตาลุลิต ลุลิต จิตฺตา ยุทฺธนินฺนา ฐิตาสุํ;

इस प्रकार वे दोनों सेनाएँ एक-दूसरे से टकराती हुई, विभिन्न शस्त्रों को उगलती और निगलती हुई, निरंतर क्षुब्ध रहने वाली समुद्र की लहरों के समान भ्रमित और अत्यंत चंचल चित्त वाली होकर युद्ध के लिए तत्पर खड़ी थीं।

๕๖๒.

५६२.

อถ ตทหุ มุนินฺโท ยามินียาม’มนฺเตปตินิย มติชาลํ โลกโมโลกยนฺโต,สมร วสคตานํ โภคีนํ ภาวิภุตึตทุปริ จ’ภิวุทฺธึ ปสฺสิ ลงฺกาตลสฺส;

तब उस दिन मुनीन्द्र (बुद्ध) ने रात्रि के अंतिम प्रहर में अपने ज्ञान रूपी जाल को फैलाकर लोक का अवलोकन किया। उन्होंने युद्ध में प्रवृत्त नागों के भविष्य के कल्याण और लंका की भूमि की उन्नति को देखा।

๕๖๓.

५६३.

อถ มุนิ มธุมาเส’โปสเถ กาลปกฺเขกต นิขิล วิธาโน คยฺห สงฺฆาฏิกาทึ,อนุคติกมุทิกฺขํ ปญฺจเนตฺโต สมนฺตาสุมน สุมน นามํ ปสฺสิ เทวํ สมิทฺธึ;

तब मुनि ने चैत्र मास (मधुमास) के कृष्ण पक्ष की उपोसथ तिथि को, अपनी सभी तैयारियाँ कर, संघातिका (चीवर) आदि लेकर, अपने पीछे आने वाले (देवता) को देखा और सुमना नामक समृद्ध देव को देखा।

๕๖๔.

५६४.

ตทหุ สุมนเทโว เชตนาเม สุรมฺเมอธิวสติ วิหาเร ทฺวารโกฏฺโฐปกฏฺเฐ,ฐิต วิฏป สมิทฺเธ ขีริกาปาทปสฺมึสุคต มภินมนฺโต อนฺวหํ ปูชยนฺโต;

उस दिन सुमना देव, जो अत्यंत रमणीय जेतवन विहार के द्वार-कोष्ठ के समीप स्थित घनी शाखाओं वाले क्षीरिका (खिरनी) वृक्ष पर निवास करते थे, सुगत (बुद्ध) को नमन करते हुए प्रतिदिन उनकी पूजा करते थे।

๕๖๕.

५६५.

ตมสมฺมุนิ ทิสฺวา’มนฺตยิตฺวา’คเต ตํอิทมวจ มยา โภ สทฺธิมาคจฺฉ ลงฺกํ,สห ตว ภวนมฺหา ปุพฺพวุตฺถปฺปเทเสตว ภวติ ปติฏฺฐา โภคินญฺชา’ภิวุทฺธิ;

उस मुनि को देखकर और बुलाकर, उन्होंने यह कहा—'हे भद्र! मेरे साथ लंका चलो। तुम्हारे भवन के साथ, पूर्व में निवास किए गए प्रदेश में, तुम्हारा निवास होगा और नागों की उन्नति होगी।'

๕๖๖.

५६६.

อถ มุนิวจนํ โส มุทฺธนาม’คฺคเหตฺวาสมุทิตหทโย ตํ รุกฺขมุทฺธจฺจ มูลา,สุคตมุปริ กตฺวา ธารยนฺโต สุผุลฺลํพริหิ พริหิ ฉตฺตาการมาคา นภมฺหี;

तब मुनि के वचनों को शिरोधार्य कर, प्रसन्न हृदय वाले उसने उस वृक्ष को जड़ से उखाड़ लिया और खिले हुए फूलों वाले उस वृक्ष को सुगत के ऊपर छत्र की तरह धारण करते हुए आकाश मार्ग से प्रस्थान किया।

๕๖๗.

५६७.

ทสพล ตนุภา’ภิสฺสงฺคมา โส ทุมนฺโทตรล มณีว นานา’ภาหิ สมฺภาวนีโย,วิลสิต อิว สพฺเพ รุกฺขเสลาทโย’ปิอปคต สกวณฺณาวณฺณวนฺตา วิเรชุํ;

दशबल (बुद्ध) के शरीर की आभा के संसर्ग से वह वृक्ष चंचल मणि के समान नाना प्रकार की आभाओं से शोभायमान हो गया। सभी वृक्ष और पर्वत आदि भी अपने स्वाभाविक वर्ण को त्याग कर दिव्य वर्ण वाले होकर चमकने लगे।

๕๖๘.

५६८.

ขค ภุชค สุราทิ มสฺสิตา ฉปฺปภาหินิชปติ นิชชายา สฺวญฺญมญฺญาสุ มุยฺหุํ,อสิต คคน มชฺเฌ โสภมาโน มุนินฺโทวิตต วิวิธ รํสี รํสิมาลีว คญฺฉิ;

पक्षी, सर्प और देव आदि छह रंगों की किरणों से आच्छादित होकर अपने पति और अपनी पत्नियों को पहचानने में भ्रमित हो गए। काले आकाश के मध्य में शोभायमान मुनीन्द्र विविध किरणों को फैलाते हुए सूर्य के समान गमन करने लगे।

๕๖๙.

५६९.

ชลท ปฏล สณฺเฑ วชฺฌมุทฺทาฬยิตฺวาพหิ วิลสิตกาโย โสมฺมโทสากโร,วกตุปริ ตรุฉาโย โชตมาโน สมาโนอุรค สมรฐานํ คนฺถฺวา’กาเส นิสชฺช;

बादलों के समूह को चीरकर बाहर निकले हुए चंद्रमा के समान कान्तिमान शरीर वाले, वृक्ष की छाया के नीचे सुशोभित होते हुए बुद्ध नागों के युद्ध स्थल पर पहुँचकर आकाश में स्थित हो गए।

๕๗๐.

५७०.

ฆนตร ติมิรํ โส อิทฺธิยา สงฺฆริตฺวาตหิมติรว ภีมํ โฆรสํรมฺภวนฺตํ,อสนิ สต นิปาตํ วสฺสธารา กราลํอุรุตร ตต เมฆํ มาปยี สีตวาตํ;

उन्होंने अपनी ऋद्धि से घने अंधकार को उत्पन्न किया और वहाँ अत्यंत भयानक, भयंकर गर्जना वाला, सैकड़ों बिजलियों के गिरने और वर्षा की धाराओं से विकराल, विशाल बादलों और शीतल वायु को उत्पन्न किया।

๕๗๑.

५७१.

อิติ ติภุวนนาโถ ทปฺปิเต นาคสงฺเฆวิมท กรณ เหตุ ทสฺสยี เภรวานี,อถ’ปคต ปคพฺเภ เต วิทิตฺวาน สตฺถาอปนุทิ ภยชาตํ ตงฺขณํเยว ตตฺถ;

इस प्रकार त्रिभुवननाथ ने अभिमानी नागों के समूह का मद मर्दन करने के लिए भयानक दृश्य दिखाए। फिर उन्हें विनम्र जानकर शास्ता ने उसी क्षण वहाँ उत्पन्न हुए भय को दूर कर दिया।

๕๗๒.

५७२.

ตรุณ ตรณิโสภา เกตุมาลาวิลาสึสุภรุจิ มุขวนฺทํ ลกฺขณากิณฺณคตฺตํ,ติภว วิภวทายึ ตํ วิทิตฺวาน นาคาจุตปหรณ หตฺถา วนฺทมานา มหึสุ;

बाल सूर्य के समान शोभायमान, रश्मि-मालाओं से सुशोभित, सुंदर मुख-मंडल वाले और लक्षणों से युक्त शरीर वाले, तीनों लोकों को वैभव देने वाले उन बुद्ध को देखकर, नागों ने अपने अस्त्र-शस्त्र त्याग दिए और वंदना करते हुए उनकी पूजा की।

๕๗๓.

५७३.

สิรสี นิหิตปาณี รตฺตปงฺเกรุเหหิวิกจ วทน เนตฺตา’มนฺท กญฺชุปฺปเลหิ,สก สก ธต นานาวณฺณ วมฺมาทิเกหิวิวิธ กุสุมวตฺถา’มนฺท ทีปทฺธเชหิ;

सिर पर हाथ जोड़कर, लाल कमलों के समान खिले हुए मुख और नेत्रों वाले, नील कमलों के समान कान्ति वाले, अपने-अपने धारण किए हुए नाना वर्ण के आभूषणों, विविध पुष्पों, वस्त्रों, दीपों और ध्वजाओं के साथ उन्होंने पूजा की।

๕๗๔.

५७४.

อุรค ภวนวาสา นาคกญฺญา สเมจฺจกุจ กลส สหสฺสํ ธารยนฺติ สลีลํ,ลลิต กณก วลฺลิ ลีลมาธตฺต คตฺตาถุติ มุขร มุขา ตา สาธุ กีฬํ อกํสุ;

नाग लोक में रहने वाली नाग कन्याओं ने एकत्रित होकर, हजारों कलशों के समान स्तनों को धारण किए हुए, स्वर्ण-लता के समान सुंदर शरीर वाली उन कन्याओं ने स्तुति करते हुए मधुर स्वर में गान और नृत्य किया।

๕๗๕.

५७५.

อถ มุนิ อุรคานํ วิคฺคหํ ตํ สเมตุํสุติมน กมนียํ นิจฺฉรํ พฺรหฺมโฆสํ,อชรมมร มคฺคํ สุปฺปสตฺถํ สุธิหิวรมติ วรธมฺมํ เทสยี นํ ผณีนํ;

तब मुनि ने नागों के उस विवाद को शांत करने के लिए, सुनने में सुखद और मनमोहक ब्रह्म-घोष निकालते हुए, अजर-अमर मार्ग और विद्वानों द्वारा प्रशंसित श्रेष्ठ धर्म का उन नागों को उपदेश दिया।

๕๗๖.

५७६.

น โภ โภ สํสาเร ขลุ ภวติ สารํ ลวมฺปิวิเสสา ตํ สีตํ ชลิต ทหเน วิชฺชติ กทา,สทา ราคํ โรคํ พฺยธติ ชนตํ เนกทุริตํตถาปา’ยุํ ปาโต รวิรภิมุขุสฺสาว สทิสํ;

हे महानुभावों! इस संसार में लेशमात्र भी सार नहीं है। क्या जलती हुई अग्नि में कभी शीतलता मिल सकती है? यह संसार सदैव राग, रोग और अनेक पापों से जनता को पीड़ित करता है। आयु भी प्रातःकाल की ओस की बूंद के समान क्षणभंगुर है।

๕๗๗.

५७७.

สรีโร’ยํ พตฺตึส วิธ กุณโป สาร รหิโตปริตฺตํ โยพฺพญฺญํ กุสุม สทิสํ นิคฺคตสิริ,ปหนฺตฺวา คนฺตพฺพํ ภวช วิภวํ สมฺภตมิทํอเถวํ สนฺเต โภ วรยติ ภวํ โก นุ หิ พุโธ;

यह शरीर बत्तीस प्रकार की अशुद्धियों से भरा और सारहीन है। यौवन पुष्प के समान अल्पकालिक और शोभाहीन हो जाने वाला है। इस संसार में संचित किए गए वैभव को छोड़कर ही जाना है। ऐसा होने पर, हे बुद्धिमानों! कौन इस संसार का वरण करेगा?

๕๗๘.

५७८.

ปลาสี มกฺขี โกธูปห มโต มานวิภโวชโน’ตีโต’โต โภ ปยติ นรกํ ทารุณตรํ,ผณี มชฺชาโร สา คุหก กปโย ภูย พหุโสวเธนฺตญฺโญญฺญํ เต นนุภวมิทํ ทุกฺขม’นิสํ;

ईर्ष्यालु, दोष ढूँढने वाले, क्रोध से अभिभूत और मान-मद से युक्त मनुष्य मृत्यु के पश्चात अत्यंत दारुण नरक में जाते हैं। सर्प, बिल्ली, कुत्ता, कपटी और बंदर—ये बार-बार एक-दूसरे को मारते हुए निरंतर दुःख भोगते हैं।

๕๗๙.

५७९.

ปุเร กาโก’ลุกา อถ วนภวา ผนฺทน อิสากริตฺวา’ฏฺฐาเน’ฆํ จิรมนุภวุํ ทุกฺขมนิสํ,อโห กปฺปฏฺฐนฺตํ สรถ ทุริตํ เวรชมิทํน เหตฺถสฺสาโท โภ’ณุมปิ กลเห เมตฺติม’มตํ;

पूर्व काल में कौवे और उल्लू, तथा वन में रहने वाले फन्दन वृक्ष के ऋषियों ने अनुचित स्थान पर पाप करके चिरकाल तक निरंतर दुःख भोगा। अहो! कल्पों तक रहने वाले इस वैर-जनित पाप को याद करो। इस कलह में अणुमात्र भी सुख नहीं है, मैत्री ही अमृत है।

๕๘๐.

५८०.

พลํ พาลานํ โภ สก สก วธาเยว ภวติอตีเตกา ขุทฺทา ลฏุกิกทิชา นฏฺฐตนยา,คชํ พาลํ มตฺตํ ปวิธิ น พลํ โหติ สรณํอถฏฺฐาเน กึ โภ กุรุถ วีริยํ ภุติ หนนํ;

मूर्खों का बल स्वयं के विनाश के लिए ही होता है। अतीत में एक छोटी चिड़िया ने, जिसके बच्चे नष्ट हो गए थे, एक मतवाले हाथी को मार डाला। अतः अनुचित स्थान पर अपने विनाश के लिए शक्ति का प्रयोग क्यों करते हो?

๕๘๑.

५८१.

น ทุกฺขํ เตสํ เย วิคต กลหา เอกมนสาอตีเต โภ ลาปา อฆฏิต มานา เปยฺยวจนา,สุขํ วาสํ’กาสุํ ยทหนิ ภวุํ เต’ถ วิธุราวสํ วฺยาธสฺสาคุํ ตทหนิ อโห!เมธค พลํ;

उन्हें दुःख नहीं होता जो कलह रहित और एक मन वाले होते हैं। अतीत में अभिमानी न होने वाले और प्रिय वचन बोलने वाले बटेरों ने सुखपूर्वक निवास किया। किंतु जिस दिन वे परस्पर विवाद के वश में हुए, उसी दिन वे शिकारी के वश में हो गए। अहो! कलह का विनाशकारी बल देखो!

๕๘๒.

५८२.

อิติ ติขิณ สุธิมา กตฺตุเมเต สมคฺเคอวทิ ปวร ธมฺมํ สาธุ วิญฺญุปฺปสตฺถํ,อถ มุทิตมนา เต ปีณิตา ตสฺส นาคามณิมยม’ตุลํ ตํ อาสนํ ปูชยึสุ;

इस प्रकार उन नागों को संगठित करने के लिए तीक्ष्ण बुद्धि वाले बुद्ध ने विद्वानों द्वारा प्रशंसित श्रेष्ठ धर्म का उपदेश दिया। तब प्रसन्न मन और तृप्त हुए उन नागों ने उस अतुलनीय मणिमय आसन को बुद्ध को अर्पित किया।

๕๘๓.

५८३.

อถ มุนิ คคนมฺโพรุยฺห ภุมิปฺปเทสํตรุณ รวิว ตสฺมึ อาสเน อาสิ ภาสํ,อถ ภุชคคณา เต ทิพฺพ ขชฺชาทิเกหิปริวิสิย มุนินฺทํ สาธุ ธมฺมํ สุณึสุ;

तब मुनि आकाश से उतरकर भूमि पर आए और बाल सूर्य के समान उस आसन पर सुशोभित हुए। तब उन नागों के समूहों ने दिव्य खाद्य पदार्थों आदि से मुनीन्द्र की सेवा की और श्रेष्ठ धर्म का श्रवण किया।

๕๘๔.

५८४.

อถ ชล ถลชานํ ตตฺถ ยุทฺธา’คตานํอคณิต ภูชคานํ’สีติโกฏี ภุชงฺคา,วิมล สรณสีเล สุปฺปติฏฺฐา สุตุฏฺฐาอกรุ’มติมุฬารํ สตฺถุ ปูชาวิธานํ;

तब वहाँ युद्ध के लिए आए हुए जल और थल में रहने वाले अनगिनत नागों में से अस्सी करोड़ नाग निर्मल शरण और शील में भली-भांति प्रतिष्ठित होकर अत्यंत प्रसन्न हुए और उन्होंने शास्ता की महान पूजा की।

๕๘๕.

५८५.

อถ มหุทร รญฺคฺโญ มาตุโล นาคราชามนินยนกนาโม รมฺมกฬฺยาณเทสา,อุรค สมร เหตู อาคโต นาคทีปํสุคตวร สรีรํ ทิสฺว นตฺวาลเปวํ;

तब महोदर राजा के मामा, मणिअक्खिक नाम के नागराज, रमणीय कल्याण देश से नागों के युद्ध के कारण नागद्वीप आए। सुगत के श्रेष्ठ शरीर को देखकर और वंदना करके उन्होंने इस प्रकार कहा—

๕๘๖.

५८६.

ยทิ สุคต! อิมํ ตฺวํ นาคโต อสฺส ฐานํมยมปคต ปาณา โหม ฌตฺวา’ญฺญมญฺญํ,รุธิรวห วิกิณฺโณ อสฺส ภุมิปฺปเทโสปสมิ ทหน ทิตฺตํ อมฺพุเทเนว ตํ ตฺวํ;

हे सुगत! यदि आप इस स्थान पर न आए होते, तो हम एक-दूसरे को मारकर प्राणहीन हो गए होते। यह भूमि प्रदेश रक्त की धाराओं से भर गया होता। आपने जलते हुए दावानल को मेघ के समान शांत कर दिया है।

๕๘๗.

५८७.

มม ภคว! ปุราเม ทิฏฺฐปุพฺพํ ตเวตํรุจิร สิริสรีรํ รํสิชาลา’ภิกิณฺณํ,อปิ สุมธุร ธมฺมํ เทสยนฺเต สุรานํทสพล สุตปุพฺพํ อานุภาวญฺจ ตุยฺหํ;

हे भगवान! मैंने पहले भी आपके इस किरणों के जाल से व्याप्त सुंदर और शोभायमान शरीर को देखा है, और देवताओं को मधुर धर्म का उपदेश देते हुए आपके दशबल के प्रभाव को सुना है।

๕๘๘.

५८८.

อหมสม ปุเร เต วิสฺสุโตเยว ทาโสยทิ มนสิ ทยา เต โหติ ทาเส ปุนา’ปิ,ปวร รตนทีเป โหติ กฬฺยาณิคงฺคามม วสติ ตหึ ตํ ทฏฺฐุกาโม’ภิยาเจ;

हे अनुपम! मैं पहले से ही आपका प्रसिद्ध दास हूँ। यदि आपके मन में इस दास के प्रति पुनः दया है, तो श्रेष्ठ रत्नद्वीप में कल्याण नदी है, जहाँ मेरा निवास है, मैं आपको वहाँ पधारने की प्रार्थना करता हूँ।

๕๘๙.

५८९.

อิติ ยติปติ ตสฺสา’ราธนํ ปคฺคเหตฺวาสก ปริจิต ภุมฺยา เจติยตฺถํ วิธาย,มณิมย ปริภุตฺตํ อาสนํ จา’ปิ เตสํส สุมน ตรุ ราชํ ปูชนตฺถํ วิธาย;

इस प्रकार यतियों के स्वामी (बुद्ध) ने उनकी प्रार्थना को स्वीकार कर, अपनी परिचित भूमि पर चैत्य के लिए स्थान बनाकर, और उनके लिए मणियों से जड़ित आसन तथा उस श्रेष्ठ सुमन (चमेली) वृक्ष को पूजा के लिए स्थापित कर;

๕๙๐.

५९०.

ทสพล ปริภุตฺตํ สพฺพเมตํ ภุชงฺคามณิริว รุจีทํ เต ธาตุโยเยว ตสฺมา,มหถ นมถ นิจฺจํ มํว สคฺคา’ปวคฺคํททติ อิติ จ วตฺวา โอวทิตฺวาน สตฺถา;

"हे नागों! यह सब दशबल (बुद्ध) द्वारा उपयोग किया गया है, इसलिए ये तुम्हारी मणियों के समान दीप्तिमान धातु (अवशेष) ही हैं। इनकी नित्य पूजा और वंदना करो, ये मुझे स्वर्ग और मोक्ष प्रदान करने वाले के समान हैं," ऐसा कहकर और उपदेश देकर शास्ता (बुद्ध);

๕๙๑.

५९१.

นภตล’มุ’ปคนฺตฺวา เทวนาเค มเหนฺเตทิสิ ทิสิ วิสรนฺโต นีลปีตาทิ รํสิ,มน นยน หรนฺโต ชนฺตุนํ โลกสาโรอคมิ รวิ’ว ขมฺหา เชตนามํ วิหารํ;

आकाशतल में जाकर, देवों और नागों द्वारा पूजित होते हुए, दसों दिशाओं में नीली-पीली आदि किरणों को बिखेरते हुए, प्राणियों के मन और नेत्रों को हरने वाले लोक के सार (बुद्ध), सूर्य के समान आकाश से जेतवन नामक विहार को गए;

๕๙๒.

५९२.

อถ มนุชมรานํ นตฺตสิทฺธาทิกานํสตต’มมต ธมฺมํ เทสยนฺโต ผณีนํ,วนภวน สุรมฺเม มงฺกุลวฺเห นคินฺเทอกริ มุนิ นิวาสํ ฉฏฺฐเม หายนมฺหิ;

इसके बाद मनुष्यों, देवों, नर्तकों और सिद्धों आदि को तथा नागों को निरंतर अमृत रूपी धर्म का उपदेश देते हुए, मुनि ने छठे वर्ष में मंकुल नामक पर्वत के अत्यंत रमणीय वन-भवन में निवास किया;

๕๙๓.

५९३.

สุรปุรุปวเน’โถ ปาริชาตสฺส มูเลอรุณ มุทุสิลายํ ภาสมาโน มุนินฺโทสุนิปุณ’มภิธมฺมํ เทสยนฺโต สุรานํอกริ วรนิวาสํ สตฺตเม ตตฺถ วสฺเส;

फिर देवपुर (स्वर्ग) के उपवन में पारिजात वृक्ष के मूल में, अरुण रंग की कोमल शिला पर सुशोभित होते हुए मुनीन्द्र ने, देवों को अत्यंत निपुण अभिधर्म का उपदेश देते हुए, वहाँ सातवें वर्ष में श्रेष्ठ निवास किया;

๕๙๔.

५९४.

อถ สุขท มุนินฺโท เชตนาเม วิหาเรอวสิ วิมลปญฺโญ อฏฺฐเม สารทสฺมึ,อชร’มมร สนฺตึ ผสมาโน ปเรสํวิวิธ นย วิจิตฺตํ เทสนํ เทสยนฺโต;

इसके बाद सुख प्रदान करने वाले, निर्मल प्रज्ञा वाले मुनीन्द्र ने आठवें शरद काल में जेतवन नामक विहार में निवास किया, जहाँ वे दूसरों को अजर-अमर शांति का स्पर्श कराते हुए विविध नयों से विचित्र देशना का उपदेश देते थे;

อิติ ลงฺกาย ทุติยาคมนํ.

इस प्रकार लंका में (बुद्ध का) द्वितीय आगमन (समाप्त हुआ)।

๕๙๕.

५९५.

เอวํ ชิโน เชตวเน วสนฺโตนีสฺสาย สาวตฺถิปุรํ วิหาสิ,สา กิทิสี อาสิ ปุรี ตทานีตํ กีทิสํ เชตวนํ วิหารํ;

इस प्रकार जिन (बुद्ध) जेतवन में निवास करते हुए श्रावस्ती नगर के आश्रय में रहे। उस समय वह नगरी कैसी थी और वह जेतवन विहार कैसा था?

๕๙๖.

५९६.

ภูมงฺคนายาหิต อุตฺตมงฺเคภาสนฺต นานารตนาภิรามา,วิสาลโมลีว วิสาลโภคาสา ชมฺพุทีปมฺหี พภุว รมฺมา;

पृथ्वी रूपी स्त्री के मस्तक पर स्थित, विभिन्न रत्नों से चमकती हुई और अत्यंत रमणीय, वह नगरी जम्बूद्वीप में विशाल मुकुट और विशाल ऐश्वर्य वाली के समान सुशोभित थी;

๕๙๗.

५९७.

สิรีนิเกเต สิริมาวหนฺตีวิราชเต ยา วสุธา ตลสฺมึ,สา เทวราชสฺส’มราวตี’วรญฺโญ กุเวรสฺส’ลกาว รมฺมา;

लक्ष्मी के निवास स्थान के समान शोभा को धारण करने वाली, जो पृथ्वी तल पर सुशोभित है, वह देवराज (इंद्र) की अमरावती और राजा कुबेर की अलकापुरी के समान रमणीय थी;

๕๙๘.

५९८.

สา ปุญฺญปญฺญาลุ ชนาธิวุตฺถาโสณฺณาทิ ปุณฺณาปนากิณฺณวีถี,อุตฺตุงฺค มาตงฺค ตุรงฺค รงฺคาสา ราชเต กญฺจน มนฺทิราลี;

वह पुण्यवान और बुद्धिमान जनों से बसी हुई थी, जिसकी गलियाँ स्वर्ण आदि से पूर्ण दुकानों से भरी थीं, जहाँ ऊँचे हाथी और घोड़े क्रीड़ा करते थे, वह स्वर्ण महलों की पंक्तियों से सुशोभित थी;

๕๙๙.

५९९.

รราช สา ภาสุร ราชปุตฺตาปุญฺญงฺคนาลาส วิลาสยนฺตี,เวทงฺคปารงฺคต วิปฺปจาราทฺวิปญฺจ สทฺเทหิ จ นิจฺจโฆสา;

वह नगरी देदीप्यमान राजकुमारों से सुशोभित थी, जहाँ पुण्यात्मा स्त्रियाँ विलास करती थीं, जहाँ वेदांगों के पारंगत ब्राह्मण विचरण करते थे और जो दस प्रकार के शब्दों (ध्वनियों) से नित्य गुंजायमान रहती थी;

๖๐๐.

६००.

อเนกสิปฺปี สต สมฺปกิณฺณานานาทิสาหา’คต สตฺถวาหา,ปหุตขีณาสวปาทปูตาพภาส สา มงฺคล มนฺทิรํ’ว;

वह सैकड़ों अनेक शिल्पियों से भरी हुई थी, जहाँ विभिन्न दिशाओं से सार्थवाह (व्यापारी) आते थे, और जो बहुत से क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) के चरणों से पवित्र थी, वह एक मंगल भवन के समान सुशोभित थी;

๖๐๑.

६०१.

ภวนฺตเร โย จริยํ จรนฺโตสุโว’ปนิสฺสาย วสํ คุเณน,ยญฺญงฺคสาขึ มตสีนปตฺตํอกา สมิทฺธํ ผลปลฺลเวหิ;

जिन्होंने अन्य जन्म में चर्या (पारमिताओं) का पालन करते हुए, तोते के रूप में जन्म लेकर अपने गुणों के कारण, यज्ञ के अंग स्वरूप सूखे सेमल के वृक्ष को भी फलों और पल्लवों से समृद्ध कर दिया था;

๖๐๒.

६०२.

อิทานิ ปตฺวาน ภวสฺส อนฺตํนิสฺสาย ยํ โส วสเต มุนินฺโท,ตสฺสา คุณํ โก หิ อเสสยิตฺวากเถติ สา วสฺสู’ปมาย ตสฺสา;

अब भव (संसार) के अंत को प्राप्त कर, मुनीन्द्र जिसके आश्रय में निवास करते हैं, उस (नगरी) के गुणों को उपमाओं के माध्यम से बिना शेष छोड़े कौन कह सकता है?

๖๐๓.

६०३.

ตสฺโสปกฏฺเฐ รตนํว’นคฺฆํมโนหโร อุตฺตมสตฺตเสวิ,ชนานมากขิงตโท วิหาโรพภุว เชตาทิ วนวฺหเยน;

उसके समीप ही एक अमूल्य रत्न के समान, मनोहारी और उत्तम पुरुषों द्वारा सेवित, लोगों की इच्छाओं को पूर्ण करने वाला 'जेत' आदि वन के नाम वाला विहार था;

๖๐๔.

६०४.

สมผุลฺล ปุปฺผรส โมทิต ฉปฺปทาลีฌงฺการ นาท ปริวาทิต ตนฺตินาทา,สมฺมตฺต’นนฺต ทิช กุชิต คีตวนฺตาติฏฺฐนฺติ ยตฺถ ตรโว นฏกาว เฉกา;

जहाँ खिले हुए फूलों के रस से आनंदित भौरों की पंक्तियों की गुंजार वीणा के तारों की ध्वनि के समान थी, जहाँ मतवाले अनगिनत पक्षियों का कूजन गीतों के समान था, वहाँ वृक्ष चतुर नर्तकों के समान खड़े थे;

๖๐๕.

६०५.

ขีรณฺณวาหริย โธวิย ขีรนีราโสเสตฺว สชฺฌุมลเย สสิกนฺติ มสฺสํยตฺโถกิริตฺว ตนิตา วิย วาลุกาโยสา มาลกาวลิ พภาส ปโยทธิ’ว;

जहाँ की बालू ऐसी सुशोभित थी मानो क्षीर सागर से दूध जैसा जल लाकर उसे धोया गया हो और रजत पर्वत पर चंद्रमा की कांति में सुखाकर वहाँ बिखेर दिया गया हो, वह मालिकाओं की पंक्तियाँ क्षीर सागर के समान सुशोभित थीं;

๖๐๖.

६०६.

วิชฺโชตมาน รตนปฺปมุขานนมฺหิโสปาน มาล ปทคณฺฐิทุเชหิ หาสํ,กตฺเวว เทวภวนานมหํ วิราควนฺตี’ติ คนฺธกุฏิ ยตฺถ ปหาสยิตฺถ;

जहाँ देदीप्यमान रत्नों से युक्त मुख्य द्वारों पर सीढ़ियों की पंक्तियाँ और उनके जोड़ मानो यह कहकर उपहास कर रहे थे कि "मैं देव-भवनों के प्रति भी वैराग्य उत्पन्न करने वाली हूँ", ऐसी गंधकुटी वहाँ सुशोभित थी;

๖๐๗.

६०७.

กมฺมาร คคฺคริ มุโข’ปริ สมฺปปุณฺณาองฺคาร กนฺตร วินิคฺคต ชาลกาว,สมฺพุทฺธเทห ปรินิคฺคต รํสิมาลาทายคฺค นิคฺคต กรา วิสรนฺติ ยสฺมึ;

जैसे लुहार की धौंकनी के मुख के ऊपर से अंगारों के बीच से ज्वालाओं का जाल निकलता है, वैसे ही बुद्ध के शरीर से निकली हुई रश्मियों की मालाएँ उस विहार के अग्रभाग से किरणों के रूप में फैल रही थीं;

๖๐๘.

६०८.

ตุมฺเห สราค ชนสงฺคมโต’ติ คีตาธญฺญา มยนฺตี วิมเลหี สมงฺคิตตฺตา,ตุฏฺฐาว หาส มกรา สุรปาทปานํราเชนฺติ ยตฺถ ยตินิสฺสิต ปาทปินฺทา;

"तुम रागयुक्त जनों के संग से हो" - ऐसा मानो गाते हुए, "हम निर्मल (यतियों) के साथ होने के कारण धन्य हैं" - ऐसा प्रसन्नतापूर्वक उपहास करते हुए देव-वृक्षों के समान यतियों के आश्रित वृक्षों के समूह वहाँ सुशोभित थे;

๖๐๙.

६०९.

ปุนฺนาค นีป วกุล’ชฺชุน ราชรุกฺขนาคา’ค จูต ยุคปตฺตก จมฺปกานํ,ปุปฺผาภิกิณฺณ ธรณี รตเนหิ นานาปจฺฉนฺน ทิพฺพภวนํ วิย ภาติ ยตฺถ;

जहाँ पुन्नाग, नीप, बकुल, अर्जुन, राजवृक्ष, नागवृक्ष, आम, युबपत्तक और चंपक के फूलों से ढकी हुई धरती, विभिन्न रत्नों से आच्छादित दिव्य भवन के समान प्रतीत होती थी;

๖๑๐.

६१०.

พฺรหฺมาสุราสุร นโรรค ลิงฺคิสิทฺธวิชฺชาธราทิ ชนตา กตวนฺทเนหิ,เตเหว ฆุฏฺฐ ถุติมงฺคล คีติกาหิยตฺโถปคาน มนเนตฺตคณา มุเทนฺติ;

जहाँ ब्रह्मा, असुर, मनुष्य, नाग, तपस्वी, सिद्ध और विद्याधर आदि जनों द्वारा की गई वंदनाओं से, और उन्हीं के द्वारा गाए गए स्तुति और मंगल गीतों से, संगीतज्ञों के मन और नेत्रों के समूह आनंदित होते थे;

๖๑๑.

६११.

นิคฺโฆสิตามล สุสีตล นิชฺฌเรหิสมฺมตฺต เนกทิช ฆุฏฺฐ ชลาสเยหิ,กิญฺชกฺข ปตฺต ปริกิณฺณ สิลาตเลหิตุสฺสนฺติ ยตฺถ สตตํ ยตีนํ มนาติ;

जहाँ निर्मल और अत्यंत शीतल झरनों की ध्वनियों से, मतवाले अनेक पक्षियों से युक्त जलाशयों से, और पराग तथा पत्तों से ढकी हुई शिलाओं से यतियों के मन निरंतर प्रसन्न रहते थे;

๖๑๒.

६१२.

โย เนก กปฺป สต สญฺจิต ปุญฺญราสิหิตฺวา’มิตํ กปิลวตฺถุ มหาสิริมฺปิ,อาคมฺม ยตฺถ นีรโต สุคโต มเหสิโก ตตฺถ ภุติ มตุลํ กถิโก กเถติ;

जिन्होंने अनेक सौ कल्पों में संचित पुण्य राशि के कारण कपिलवस्तु की असीमित महान श्री (ऐश्वर्य) को भी त्याग दिया, वे महर्षि सुगत जहाँ प्रीतिपूर्वक आए, वहाँ के अतुलनीय वैभव को कौन वक्ता कह सकता है?

๖๑๓.

६१३.

ตสฺมึ ชิโน วสติ เชตวเน วิหาเรอินฺโท ยถา รุจิร นนฺทน กานนมฺหิ,พฺรหฺมา’ว พฺรหฺมภวเน สปิตามเหหิตาราวลี ปริวุโต คคเน’ว วนฺโท;

उस जेतवन विहार में जिन (बुद्ध) वैसे ही निवास करते थे जैसे इंद्र रमणीय नंदन वन में, जैसे ब्रह्मा अपने पितामहों के साथ ब्रह्मलोक में, या जैसे चंद्रमा आकाश में तारावलियों से घिरा होता है;

๖๑๔.

६१४.

ตทาคมฺม มหานาโค มณิ อกฺขิกนามโก,ลงฺกาโต ชินปาทสฺมึ ผณึ ปจฺเจท’มพฺรุวิ;

तब मणिअक्खिक नामक महान नाग ने वहाँ आकर बुद्ध के चरणों में अपना फण नवाकर यह कहा;

๖๑๕.

६१५.

สมฺพุทฺธา ธีร โลกสฺมึ โลกสฺสตฺถาภิวุทฺธิยา,ชายนฺติ สามิ ตุมฺหากํ ทยายนฺโต’คธา มยํ;

"हे धीर सम्बुद्ध! आप लोक के अर्थ और अभिवृद्धि के लिए लोक में उत्पन्न होते हैं। हे स्वामी! हम आपकी दया के पात्र हैं;"

๖๑๖.

६१६.

เตน เม ทาสภุตสฺส สํสารนฺทุฆรา ถิรา,มุตฺตึ ยทิจฺฉเส มยฺหํ คหณียํ นิมนฺตณํ;

"इसलिए मुझ दास के लिए, जो संसार रूपी सुदृढ़ अंधकारमय कारागार में है, यदि आप मेरी मुक्ति चाहते हैं, तो मेरा निमंत्रण स्वीकार करें;"

๖๑๗.

६१७.

สุตฺวาน ตํ มหานาโค มหานาค นิมนฺตณํ,ปฏิคฺคเหสิ ตํ ตุณฺหีภาเวน กรุณาย โส;

उस महान नाग के निमंत्रण को सुनकर, उन महानाग (बुद्ध) ने करुणावश मौन रहकर उसे स्वीकार कर लिया।

๖๑๘.

६१८.

ญตฺวา ตํ สุมโน นาโค ลหุมาคมฺม สีหลํ,กฬฺยาณาปคปสฺสมฺหิ มโนนนฺทน ภุตเล;

यह जानकर प्रसन्नचित्त नाग (मणिअक्खिक) शीघ्र ही सिंहल द्वीप आया और कल्याणी नदी के तट पर मनभावन भूमि पर;

๖๑๙.

६१९.

สชฺฌุ กมฺพุมณิ มุตฺต ปวาล วชิรามเย,วหารเห มหาถูเน ฆฏกาทึ นิธาปิย;

चाँदी, शंख, मणि, मोती, मूँगा और हीरों से बने, भार वहन करने योग्य विशाल स्तंभों में कलश आदि स्थापित कर;

๖๒๐.

६२०.

ทตฺวา ตุลาทโย เสส มนฺทิรงฺเค ตเถว จ,วิฏงฺก วฺยาล สีหาทิ ปนฺติโย’ปิ ตเถวหิ;

उसी प्रकार भवन के अन्य अंगों में तुला (शहतीर) आदि देकर, कपोत, व्याल और सिंह आदि की पंक्तियाँ भी (बनाईं);

๖๒๑.

६२१.

สาตกุมฺหมยา’เนก จิตฺเตหิ สาธุ จิตฺติตํ,นิมฺมาย โคปานสิโย ปกฺขปาเส จ กณฺณิกํ;

स्वर्णमयी अनेक चित्रों से भली-भाँति चित्रित कर, वल्लभी (कड़ियाँ), पार्श्व-पट्ट और कर्णिका (शिखर) का निर्माण कर;

๖๒๒.

६२२.

สิงฺคิ นิกฺเขน สิงฺคญฺจ ฉทนินฺทมณีหิ จ,โสณฺณ กิงฺกิณิ มาลาโย กณฺณมาลา จ มาปิย;

स्वर्ण के आभूषणों से शिखर को और इन्द्रनील मणियों से छत को सजाकर, स्वर्ण की किंकिणी मालाएँ और कर्ण-मालाएँ बनाईं;

๖๒๓.

६२३.

จิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา มุตฺโตลมฺเพ ตหึ ตหึ,กตฺวาน คนฺธทาเมหิ ปุปฺผทาเมหิ สงฺกุลํ;

चित्रित वितान (चंदोवा) बाँधकर, उसमें स्थान-स्थान पर मोतियों की लड़ियाँ लटकाकर, उसे गंध-मालाओं और पुष्प-मालाओं से व्याप्त कर दिया;

๖๒๔.

६२४.

อินฺทนีลมยํ ภุมิ มชฺเฌ’นคฺฆ มหาสนํ,มาเปสิ ปริโต เสส ภิกฺขูนญฺจ สุภาสเน;

इन्द्रनीलमणि जड़ित भूमि के मध्य में एक बहुमूल्य महा-आसन बनवाया और उसके चारों ओर अन्य भिक्षुओं के लिए सुंदर आसन बनवाए;

๖๒๕.

६२५.

รตเนเห’วาปสฺสเย เวทิกา เอฬิกามเย,มุตฺตา วาลุก สงฺกิณฺณํ มาลกญฺจ มโนรมํ;

रत्नों के ही तकियों (आधारों) और वेदिकाओं से युक्त, मोतियों जैसी बालू से बिछा हुआ एक मनोहर मालक (आँगन) बनाया;

๖๒๖.

६२६.

สตฺต รตน สมฺภุต โตรณู’ปริ โตรเณ,สนฺตีร กุสุมา’กิณฺณ หาฏกาทิ ฆฏากุลํ;

सप्त-रत्नों से निर्मित तोरणों के ऊपर तोरण सजाए, जो खिले हुए पुष्पों से व्याप्त और स्वर्ण-कलशों आदि से सुसज्जित थे;

๖๒๗.

६२७.

เนก ราคทฺธชากิณฺณ วิตาน สมลงฺกตํ,ทีป ธูปาลิ สงฺกิณฺณ คนฺธปุปฺผ สมากุลํ;

अनेक रंगों की ध्वजाओं से व्याप्त, वितानों से अलंकृत, दीपों और धूपों की पंक्तियों से युक्त तथा गंध और पुष्पों से परिपूर्ण;

๖๒๘.

६२८.

เอวมาทิหิ เนเกหิ วณฺเณหิ สมลงฺกตํ,มาเปตฺวา มณฺฑปํ เสฏฺฐํ เทวมณฺฑป สนฺติภํ;

इस प्रकार अनेक प्रकार की शोभाओं से अलंकृत, देव-मण्डप के समान एक श्रेष्ठ मण्डप का निर्माण कर;

๖๒๙.

६२९.

สีต วาลุก สญฺฉนฺนํ มุทุ ปาทปฏตฺถตํ,มาเปตฺเววํ มหามคฺคํ สุรญฺชส สมญฺชสํ;

श्वेत बालू से ढका हुआ, कोमल पाद-पटों (कालीनों) से बिछा हुआ, देव-पथ के समान एक महामार्ग बनवाकर;

๖๓๐.

६३०.

สญฺจินิตฺวาน เต นาคา ขชฺช โภชฺช ผลาผเล,ทิพฺพนฺนปาเน ปจุเร ปฏิมคฺคํ คมุํ ตทา;

उन नागों ने प्रचुर मात्रा में खाद्य, भोज्य, फल-फूल और दिव्य अन्न-पान एकत्र कर, तब वे (बुद्ध की) अगवानी के लिए मार्ग पर गए;

๖๓๑.

६३१.

ตโต การุณิโก นาโถ โพธิโต อฏฺฐเม สเม,เวสาข ปุณฺณมาสิมฺหิ สนฺนิปาติย สาวเก;

तब कारुणिक नाथ (बुद्ध) ने बोधि प्राप्ति के आठवें वर्ष में, वैशाख की पूर्णिमा के दिन श्रावकों को एकत्रित कर;

๖๓๒.

६३२.

เอถชฺช ภิกฺขโว ลงฺกํ นาคานํ’นุคฺคหาย โภ,มณิอกฺขิโก นิมนฺเตสิ ปสนฺโน พุทฺธสาสเน;

"हे भिक्षुओं! आज नागों पर अनुग्रह करने के लिए लंका चलें, बुद्ध-शासन में प्रसन्न (श्रद्धालु) मणिअक्खिक ने निमंत्रित किया है।"

๖๓๓.

६३३.

สุตฺวาน วจนํ ตสฺส สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต,อสฺสวา เปสลา ภิกฺขู ปจฺจสฺโสสุํ สมาหิตา;

उन श्रीमान् बुद्ध के वचनों को सुनकर, आज्ञाकारी और शीलवान भिक्षुओं ने एकाग्रचित्त होकर स्वीकार किया;

๖๓๔.

६३४.

สาริปุตฺโต ตโต เถโร ปญฺญาย’คฺค ธุรนฺธโร,ปตฺตจีวรมา’ทาย อคมา ชินุ’ปนฺติกํ;

तब प्रज्ञा में अग्रगण्य स्थविर सारिपुत्र, पात्र और चीवर लेकर जिन (बुद्ध) के समीप आए;

๖๓๕.

६३५.

โมคฺคลฺลาโน มหาเถโร ทุติโย อคฺคสาวโก,ปตฺตจีวรมาทาย โสปาค ชิน สนฺติกํ;

द्वितीय अग्रश्रावक महास्थविर मोग्गल्लान भी पात्र और चीवर लेकर जिन के समीप पहुँचे;

๖๓๖.

६३६.

ธูตปาโป ธุตงฺคคฺโค มหากสฺสป นามโก,ปตฺตจีวรมาทาย อาคมา ชินสนฺติกํ;

पापों को धोने वाले और धुतांगों में अग्रगण्य महाकस्सप नामक स्थविर, पात्र और चीवर लेकर जिन के समीप आए;

๖๓๗.

६३७.

สาสเน วินยญฺญ นมคฺโค’ ปาลิวฺหโย ยต,ปตฺตจีวรมาทาย ชินนฺติกมุ’ปาคมิ;

शासन में विनय के ज्ञाताओं में अग्रगण्य, संयमी उपालि नामक स्थविर, पात्र और चीवर लेकर जिन के समीप आए;

๖๓๘.

६३८.

ทิพฺพจกฺขูนมคฺโค โย รุทฺธปาปาริ ทปฺปโก,เถโร’นุรุทฺโธ วรโท โสปาค มุนิสนฺติกํ;

दिव्य-चक्षु वालों में अग्रगण्य, पाप रूपी शत्रुओं के दर्प को नष्ट करने वाले, वरदाता स्थविर अनुरुद्ध मुनि के समीप पहुँचे;

๖๓๙.

६३९.

มณิว กามโท กามมุ’ปวาโน’ติ วิสฺสุโต,ญาณี คณี ทกฺขิเณยฺโย เถโรปาค ชินนฺติกํ;

मणि के समान कामनाओं को पूर्ण करने वाले, 'उपवाण' नाम से विख्यात, ज्ञानी, गणी और दक्षिणेय (दान के योग्य) स्थविर जिन के समीप पहुँचे;

๖๔๐.

६४०.

พกฺกุโล วิมโล สีล สมาธาทิ คุณากโร,อาคโต สปริกฺขาโร ภิกฺขูนํ สมิตึ ตทา;

शील और समाधि आदि गुणों की खान, निर्मल बक्कुल स्थविर, तब अपने परिष्कारों के साथ भिक्षु-संघ में आए;

๖๔๑.

६४१.

พุทฺธสาสน โธรยฺโห เถโร องฺคุลิมาลโก,สหา’คนฺตุํ มุนินฺเทน สนฺนทฺโธ สหสา คโต;

बुद्ध-शासन के धुरंधर, स्थविर अंगुलिमाल, मुनीन्द्र के साथ जाने के लिए तैयार होकर शीघ्र ही आए;

๖๔๒.

६४२.

สาสโนทย เสลคฺเค สูริโย วิย ภาติ โย,โส’ยํ ราหุลเถโร’ปิ ลหุ’คา ปิตุ สนฺติกํ;

जो शासन रूपी उदयाचल के शिखर पर सूर्य के समान सुशोभित होते हैं, वे स्थविर राहुल भी शीघ्र ही अपने पिता (बुद्ध) के समीप गए;

๖๔๓.

६४३.

ภทฺทาจาโร ภทฺทิยวฺโห เถโร ภทฺทฆโฏ วิย,ปากโฏ ภุวเน โส’ปิ คโต สมฺพุทฺธ สนฺติกํ;

भद्र आचरण वाले, संसार में विख्यात, भद्र-घट के समान 'भद्दिय' नामक स्थविर भी सम्बुद्ध के समीप गए;

๖๔๔.

६४४.

เทวทฺทุโม’ว โลกสฺส โย ททาติ’จฺฉิติ’จฺฉิตํ,ชิโนรโสปิ เสลวฺโห คโต สมฺพุทฺธสนฺติกํ;

जो लोक के लिए कल्पवृक्ष के समान इच्छित वस्तुएँ प्रदान करते हैं, वे जिन-पुत्र 'सेल' नामक स्थविर भी सम्बुद्ध के समीप गए;

๖๔๕.

६४५.

ยามินี สามิโก’วาติ ภาติ โย สาสนมฺพเร,มหานาม มหาเถโร โสปาค มุนิสนฺติกํ;

जो शासन रूपी आकाश में चंद्रमा के समान सुशोभित होते हैं, वे महास्थविर महानाम मुनि के समीप पहुँचे;

๖๔๖.

६४६.

มโนสิลาตลคฺคมฺหิ ชุมฺหมาโน’ว เกสรี,สุภุติวฺห มหาเถโร พุทฺธุปนฺติก มาคโต;

मनःशिला-तल के शिखर पर जम्हाई लेते हुए सिंह के समान, 'सुभूति' नामक महास्थविर बुद्ध के समीप आए;

๖๔๗.

६४७.

พุทฺธสาสน ฉทฺทนฺต สรสี สารโส วิย,วิสฺสุโต ติสฺสเถโร’ปิ คโต ภิกฺขุสมาคมํ;

बुद्ध-शासन रूपी छद्दन्त सरोवर में सारस के समान विख्यात, स्थविर तिस्स भी भिक्षु-समागम (सभा) में गए।

๖๔๘.

६४८.

ชินสาสน สมฺผุลฺลสรสีรุห มชฺฌโค,มธุพฺพต นิโภ ราธเถโร’ปิ สหสา คโต;

बुद्ध शासन रूपी खिले हुए कमल के मध्य में, भ्रमर के समान स्थविर राध भी शीघ्र ही चले गए।

๖๔๙.

६४९.

ภคุ ทพฺโพป’เสโน จ โกณฺฑญฺญ’สฺสชิ สีวลิ,เอเต ชินตฺรชา เถรา คตาสุํ มุนิสนฺติกํ;

भगु, दब्ब, उपसेन, कोण्डञ्ञ, अस्सजि और सीवली - ये बुद्ध-पुत्र स्थविर मुनि (बुद्ध) के समीप गए।

๖๕๐.

६५०.

กุมารกสฺสโป ปุณฺโณโสโณโสภิต เรวตา,เถราเปเต อภิญฺญาตา คตาสุํ สตฺถุสนฺติกํ;

कुमारकस्सप, पुण्ण, सोण, सोभित और रेवत - ये विख्यात स्थविर शास्ता (बुद्ध) के समीप गए।

๖๕๑.

६५१.

วงฺคีโส สาคโต นนฺโท ภารทฺวาโช ควมฺปติ,ปตฺตจีวรมาทาย คตาสุํ ชินสนฺติกํ;

वङ्गीस, सागत, नन्द, भारद्वाज और गवम्पति पात्र और चीवर लेकर बुद्ध के समीप गए।

๖๕๒.

६५२.

เอวมาทิ มหานาคา ปญฺจสต ชิโนรสา,สมาคญฺฉุํ สหาคนฺตุํ มุนินา โลกสามินํ;

इस प्रकार पाँच सौ बुद्ध-पुत्र महानुभाव, लोकस्वामी मुनि के साथ जाने के लिए एकत्रित हुए।

๖๕๓.

६५३.

ตโต โส ชคทานนฺโท กรุณายาภิราธิโต,เมรุํ ปริกฺขิปนฺโตว อเนกชฺชุติ วิชฺชุยา;

तब वे जगदानन्द (बुद्ध), करुणा से प्रेरित होकर, अनेक कान्ति वाली बिजलियों से सुमेरु पर्वत को घेरते हुए के समान (शोभित हुए)।

๖๕๔.

६५४.

นิวาเสตฺวา สุทฺธรํสิ วิสรนฺตรวาสกํ,ตสฺสูปริ ชิโน รตฺตํ พนฺธิตฺวา กายพนฺธํ;

शुद्ध किरणों को फैलाने वाले अन्तर्वासक (अधोवस्त्र) को धारण कर, उसके ऊपर बुद्ध ने लाल कटिबन्ध (कमरबन्द) बाँधा।

๖๕๕.

६५५.

อจฺจุคฺคตํ มหาถูปํ จารุ จามีกรชฺชุตึ,ปฏิจฺฉาทยมาโนว รตฺตกมฺพล กญฺจุนา;

स्वर्ण के समान कान्ति वाले अत्यन्त ऊँचे महास्तूप को मानो लाल कम्बल के आवरण से ढँकते हुए।

๖๕๖.

६५६.

วณฺณ นิคฺโรธปกฺกํว สุรตฺตํ ปํสุกุลิกํ,สงฺฆาฏิยา กริตฺวาน สคุณํ อุตฺตรียกํ;

पके हुए बरगद के फल के समान सुन्दर लाल रंग के पांसुकुलिक चीवर को, संघाटी के रूप में दोहरा कर उत्तरीय (ऊपरी वस्त्र) बनाया।

๖๕๗.

६५७.

หุตฺวาน สุปฏิจฺฉนฺโต ปารุปิตฺวาน สาธุกํ,ปตฺตตฺถาย ปสาเรสิ ชาลากุลกรญฺชิโน;

भली-भाँति आच्छादित होकर और अच्छी तरह चीवर ओढ़कर, बुद्ध ने पात्र लेने के लिए अपनी जालयुक्त (अंगुलियों वाली) हथेली फैलाई।

๖๕๘.

६५८.

โลกนาถปฺปภาเวน ตโต ปตฺตมธุพฺพโต,ปาณิ สโรรุหสฺสนฺโต สมฺปตฺโตสิ ตมคฺคหิ;

लोकनाथ के प्रभाव से, तब वह पात्र रूपी भ्रमर उनके कर-कमल के भीतर आ गया और उन्होंने उसे ग्रहण किया।

๖๕๙.

६५९.

ตโต สสิสฺสโก นาโถ อุคฺคนฺตฺวา คคนงฺคนํ,นานาวณฺณมฺพุเท ตตฺถ มทฺทนฺโต คนฺตุมารหภิ;

तब शिष्यों सहित भगवान् आकाश-आँगन में उड़कर, वहाँ विभिन्न रंगों के बादलों को लाँघते हुए जाने लगे।

๖๖๐.

६६०.

ตโต สมฺพุทฺธ เทหสฺมา นิกฺขนฺตาสุํ ฉ รํสิโย,เหมกณฺณิกโต ยาต มณิโคปานสี ยถา;

तब बुद्ध के शरीर से छह रंग की किरणें निकलीं, जैसे स्वर्ण की कर्णिका (शिखर) से मणियों की कड़ियाँ (बल्लियाँ) निकलती हों।

๖๖๑.

६६१.

พาณินฺทีวร ปุปฺเผหิ เมว’กินฺทมณิหิ จ,ฉาเทนฺติ วิย นกฺขตฺตา นีลํ’สุ มุนิเทหโต;

मुनि के शरीर से निकलती नीली किरणें नीलकमल के पुष्पों और इन्द्रनील मणियों के समान थीं, जो मानो नक्षत्रों को ढँक रही थीं।

๖๖๒.

६६२.

จมฺปกุทฺทาลมาลาภี เหมจุณฺณมฺพเรหิ จ,ปูรยนฺติ วิยาสงฺค ปีตํสู ชินเทหโต;

बुद्ध के शरीर से निकलती पीली किरणें चम्पक और उद्दालक की मालाओं तथा आकाश में स्वर्ण-चूर्ण के समान थीं, जो मानो अंतरिक्ष को भर रही थीं।

๖๖๓.

६६३.

ภณฺฑีปุปฺผกทมฺเพหิ โลหิตงฺกมณิหิ จ,โลหิตาภา ปปูเรนฺติ ทิสา’คา มุนิเทหโต;

मुनि के शरीर से निकलती लाल किरणें भण्डी पुष्पों, कदम्बों और पद्मराग मणियों के समान दिशाओं को भर रही थीं।

๖๖๔.

६६४.

หาร มลฺลิก มาลาหิ โสมํสุ ผลิกาทิหิ,ปูรยนฺติ วิยาสงฺค โอทาตา มุนิเทหโต;

मुनि के शरीर से निकलती श्वेत किरणें हारों, मल्लिका की मालाओं, चन्द्र-किरणों और स्फटिक आदि के समान अंतरिक्ष को भर रही थीं।

๖๖๕.

६६५.

ปิญฺชุมญฺเชฏฺฐราสีหิ ปทุมาภมณีหิ จ,ทิสํ ฉาทยมานาคา มญฺชิฏฺฐาภา ชินงฺคโต;

बुद्ध के अंगों से निकलती मञ्जिष्ठा (मजीठ) के समान आभा वाली किरणें मजीठ के ढेरों और पद्मराग मणियों के समान दिशाओं को ढँक रही थीं।

๖๖๖.

६६६.

เนกินฺทจาป กิณฺณํว ทิวสํ รตนุตฺถตํ,จิตฺตปฏํว มุญฺจนฺตํ มิสฺสาภาคา ชินงฺคโต;

बुद्ध के अंगों से निकलती मिश्रित आभा वाली किरणें ऐसी थीं मानो अनेक इन्द्रधनुष बिखरे हों, या रत्नों से जड़ा हुआ कोई विचित्र वस्त्र फैलाया गया हो।

๖๖๗.

६६७.

คิริกูฏ กูฏาคาร มตฺตา ฉพฺพณฺณ รํสิโย,อาเวลเวลา ธาวนฺติ ทิปฺปมาเนตเรตรา;

पर्वत-शिखरों और कूटागारों के समान विशाल वे छह रंगों वाली किरणें एक-दूसरे को प्रकाशित करती हुई लहरों के समान दौड़ रही थीं।

๖๖๘.

६६८.

คจฺฉมานา’หนิตฺวาน จกฺกวาฬ สิลุจฺจเย,อุคฺคนฺตฺวา ปรโต ยนฺตี นีร นิชฺฌร สนฺนีภา;

वे किरणें जाती हुई चक्रवाल पर्वत से टकराकर, ऊपर उठकर जल-प्रपात के समान आगे बढ़ रही थीं।

๖๖๙.

६६९.

สมฺมุเข สมฺมุเข ตาโย รุกฺขปพฺพต อาทโย,การยนฺตา สกํ วณฺณํ ธาวนฺตา’ปิ จ สินฺธโว;

वे किरणें सामने आने वाले वृक्षों, पर्वतों आदि को अपने ही रंग का बनाती हुई समुद्रों के ऊपर भी दौड़ रही थीं।

๖๗๐.

६७०.

อุทฺธมุคฺคตรํสีหิ รญฺชิตา ชลทา ตทา,นานาวณฺเณ ปุเนวาสิ นูตโน รวิมณฺฑโล;

ऊपर की ओर उठती किरणों से रंजित वे बादल तब विभिन्न रंगों वाले नवीन सूर्य-मण्डल के समान प्रतीत हो रहे थे।

๖๗๑.

६७१.

ชินปฺปหา ปวาเหสุ นิมุคฺคา เทวตา คตา,ปูเชตุํว นิชตฺเตหิ นานาวณฺณา สิยุํ ตทา;

बुद्ध के प्रभा-प्रवाह में निमग्न होकर वहाँ आए हुए देवता, मानो अपने शरीरों से पूजा करने के लिए स्वयं भी विभिन्न रंगों के हो गए।

๖๗๒.

६७२.

ปวิฏฺฐา พุทฺธรํสีนมนฺตรํ เทวธีตโร,อสญฺชานีย มุยฺหึสุ มุหุตฺตํ อตฺตโน ธวํ;

बुद्ध-रश्मियों के भीतर प्रविष्ट हुई देव-पुत्रियाँ, (रंगों के प्रभाव के कारण) एक क्षण के लिए अपने पतियों को न पहचान पाने के कारण भ्रमित हो गईं।

๖๗๓.

६७३.

สุรา สุโรรค พฺรหฺม สิทฺธ วิชฺชาธราทโย,จามรจฺฉตฺตเกตุหิ ปูชยนฺตา ชินนฺตฺวคุํ;

देव, असुर, नाग, ब्रह्मा, सिद्ध और विद्याधर आदि चँवर, छत्र और ध्वजाओं से पूजा करते हुए बुद्ध के पीछे-पीहे चले।

๖๗๔.

६७४.

อคฺฆิกํ ปนฺติโย เกจิ โตรณูปริ โตรเณ,ฆฏทีปาลิโย ตนฺถ กโรนฺติ อภิโต’ภิโต;

कुछ लोग वन्दनवारों की पंक्तियाँ, तोरणों के ऊपर तोरण और चारों ओर पूर्ण-कुम्भों एवं दीपों की पंक्तियाँ सजा रहे थे।

๖๗๕.

६७५.

ปาทปเฏ ปตฺถรนฺติ วิตตฺวนฺติ วิตานเก,ตตฺถูปริ อเนกานี กุสุมาโน’กิรนฺติ จ;

वे (मार्ग में) पाँवड़े (कालीन) बिछा रहे थे, वितान (चंदोवे) तान रहे थे और उनके ऊपर अनेक प्रकार के पुष्प बरसा रहे थे।

๖๗๖.

६७६.

กตมํ เทวโลกนฺนุยาติ โลกคฺคนายโก,ยาติ กึ พุหฺมโลกนฺนุ อมฺหากํ ภวนนฺนุ โข;

लोकाग्रनायक (बुद्ध) किस देवलोक को जा रहे हैं? क्या वे ब्रह्मलोक जा रहे हैं या हमारे भवन में आ रहे हैं?

๖๗๗.

६७७.

กตฺถ นุ โข เทวเทโว กสฺสนุคฺคหพุทฺธียา,ยาตี’ติ กงฺขิตา เกจิ สํสรนฺติ อิโตจิโต;

देवों के देव (बुद्ध) किस पर अनुग्रह करने की बुद्धि से कहाँ जा रहे हैं? - इस प्रकार की शंका करते हुए कुछ लोग इधर-उधर घूम रहे थे।

๖๗๘.

६७८.

มาเปตฺวา อภิโต มคฺเค มณฺฑเป รตนามเย,สยนาสนํ ปญฺญเปตฺวา กาจิ ติฏฺฐนฺติ เทวตา;

मार्ग के चारों ओर रत्नों से निर्मित मण्डपों का निर्माण कर और शयनासन बिछाकर कुछ देवता वहाँ स्थित थे;

๖๗๙.

६७९.

ตหึ ตหึ ปฏฺฐเปนฺตา สุธนฺต มธุโรทกํ,ยาวมานา ชินํ เกจิ ติฏฺฐนฺติ จ มหนฺติ จ;

वहाँ-वहाँ शुद्ध और मधुर जल स्थापित करते हुए, कुछ महान (देवता) जिन (बुद्ध) की प्रतीक्षा करते हुए खड़े थे;

๖๘๐.

६८०.

เอวํ มหามเห นาโถ วตฺตมาเน อนูปเม,ชลํ สมฺพุทฺธสิริยา นูตโน สูริโย วิย;

इस प्रकार अनुपम महामहोत्सव के होने पर, नाथ (बुद्ध) सम्यक-सम्बुद्ध की श्री (शोभा) से नवीन सूर्य के समान देदीप्यमान थे;

๖๘๑.

६८१.

พฺรหฺมเสนาภิโต ยาน พฺรหฺมาวาถ สหมฺปติ,สุรเสนาภิโต ยาน สกฺโกว สมลงฺกโต;

ब्रह्म-सेना से घिरे हुए सहम्पति ब्रह्मा के समान और देव-सेना से घिरे हुए अलंकृत शक्र (इन्द्र) के समान (बुद्ध) जा रहे थे;

๖๘๒.

६८२.

คคาลิมภิโต ยาน คหงฺคา มณิ สนฺนิโภ,ธตรฏฺฐขคินฺโทว หํสเสนาลิ ปุพฺพโค;

मणियों के समान चमकते हुए ग्रहों के बीच चन्द्रमा के समान, और हंसों की सेना के आगे चलने वाले धृतराष्ट्र पक्षीराज के समान (बुद्ध) जा रहे थे;

๖๘๓.

६८३.

อเปต ราคโทเสหิ วีตโมเหหิ สพฺพโส,ปฏิสมฺภิทตฺต สมฺปตฺต สาวเกหิ อนุคฺคโต;

राग और द्वेष से रहित, पूर्णतः मोह-मुक्त और प्रतिसम्भिदा को प्राप्त श्रावकों द्वारा वे अनुगमित थे;

๖๘๔.

६८४.

เยสํ เยสํ มนสฺมึ ยํ ยมตฺถิ กิญฺจิ สํสยํ,เตสํ ตํ ตํ ปณุเทนฺโต เทสนาย สุธาสินํ;

जिनके-जिनके मन में जो-जो भी संशय था, अमृत के समान देशना से उनके उन संशयों को दूर करते हुए (बुद्ध जा रहे थे);

๖๘๕.

६८५.

ตตฺถ ตตฺถานุรูเปน ปาฏิหาริย กมฺพุนา,โลกสฺส นยนาลี โส โตสสฺสุสุ นิมุชฺชยํ;

वहाँ-वहाँ अनुरूप प्रातिहार्य रूपी शंख के द्वारा, वे संसार के नेत्र-रूपी भौरों को संतोष के आँसुओं में डुबो रहे थे;

๖๘๖.

६८६.

สมฺปตฺโต’ลงฺกตํ ลงฺกมถาคุ ผณิโน ตทา,ปฏิมคฺคํ กโรนฺตา เต ตตฺถ ตตฺถ มหามหํ;

तब वे अलंकृत लंका पहुँचे और नागों ने वहाँ-वहाँ महामहोत्सव करते हुए उनकी अगवानी की;

๖๘๗.

६८७.

อุรคานมนฺตเร เทวา พฺรหฺมาสุํ เตสมนฺตเร,เอวํ สมฺมิสฺสโก โลเก พฺรหฺมโลกา ปปูรยิ;

नागों के बीच में देवता थे और उनके बीच में ब्रह्मा थे; इस प्रकार मिश्रित लोकों से वह स्थान ब्रह्मलोक के समान भर गया;

๖๘๘.

६८८.

เย ปสฺสนฺติ ชินํ ตตฺถ สสิสฺสํ สิริยา ชลํ,สุลทฺธา เตหิ เนตฺตานิ เตสมกฺขีนิ โลจนา;

जो वहाँ शिष्यों सहित शोभा से देदीप्यमान जिन (बुद्ध) को देखते हैं, उनके नेत्र, उनकी आँखें और उनके लोचन धन्य हैं;

๖๘๙.

६८९.

เย สุณนฺติ ตทา ธมฺมํ ธมฺมิสฺสร ปภาวิตํ,สุลทฺธา เตหิ โสตานิ เตสํ โสตานิ โสตกา;

जो उस समय धर्म के स्वामी (बुद्ध) द्वारा प्रकाशित धर्म को सुनते हैं, उनके कान और उनकी श्रवण-इन्द्रियाँ धन्य हैं;

๖๙๐.

६९०.

เย ลปนฺติ ตทา พุทฺธคุณญฺหิ คุณภูสณา,สุลทฺธา เตหิ เว ชิวฺหา เตสํ ชิวฺหา รสญฺญกา

जो गुणों से विभूषित होकर उस समय बुद्ध के गुणों का गान करते हैं, उनकी जिह्वा और उनकी रसना निश्चित ही धन्य है;

๖๙๑.

६९१.

เย วนฺทนฺติ ชินํ ยนฺตํ สสงฺฆํ คคนงฺคเน,สุลทฺธา เตหิ หตฺถานิ เตสํเยว ภุชา ภุชา;

जो आकाश-आंगन में संघ सहित जाते हुए जिन (बुद्ध) की वन्दना करते हैं, उनके हाथ और उनकी भुजाएँ धन्य हैं;

๖๙๒.

६९२.

ตทา ตถาคตํ ทิสฺวา เย สนฺตุฏฺฐา ตถาคตํ,ตถาคตานํ สพฺเพสํ โย โตโส โหตุ สพฺพทา;

उस समय तथागत को देखकर जो संतुष्ट हुए, उन सभी तथागतों (के भक्तों) को सदैव वैसा ही संतोष प्राप्त हो;

๖๙๓.

६९३.

คโต กลฺยาณียํ นาโถ มเหนฺเตวํ สเทวเก,เตสํ ปูชาวิธานํ โก มุเขเนเกน ภาสติ;

जब नाथ (बुद्ध) देवताओं सहित इस प्रकार के महोत्सव के साथ कल्याणी पहुँचे, तो उनके उस पूजा-विधान का वर्णन एक मुख से कौन कर सकता है?

๖๙๔.

६९४.

ตโต คงฺคา มนุญฺญญฺหิ สมฺปตฺตํ ตํ สปุตฺตกํ,ตรงฺค มุทุ พาหาหิ คเหตฺวา จรณมฺพุเช;

तब उस रमणीय गंगा ने अपने पुत्रों (लहरों) सहित वहाँ पहुँचे हुए (बुद्ध) के चरण-कमलों को अपनी कोमल तरंग-रूपी भुजाओं से पकड़ लिया;

๖๙๕.

६९५.

ปาเท ปกฺขาลยิ สมฺมา เผณ ปุปฺผุปหาริกา,ตโต ตโตตุํ คณฺหิตฺวา อกา เทหสฺสนุคฺคหํ;

फेन-रूपी पुष्पों का उपहार चढ़ाते हुए उसने उनके चरणों को भली-भाँति धोया, और फिर वहाँ से (जल) लेकर उनके शरीर का सत्कार किया;

๖๙๖.

६९६.

ตโต โส ยาจิโต สตฺถา นาคสงฺเฆหิ วนฺทิย,อคมา มณฺฑปํ รมฺมํ มโนนนฺทนมาวหํ;

तत्पश्चात नाग-समूहों द्वारा वन्दना और याचना किए जाने पर, शास्ता (बुद्ध) उस रमणीय और मन को आनंदित करने वाले मण्डप में गए;

๖๙๗.

६९७.

คนฺตฺวา มณฺฑป มชฺฌมฺหิ พุทฺธารห มหาสเน,นิสีโทภาสยํ อาสา รวีว อุทยาวเล;

मण्डप के मध्य में बुद्ध के योग्य महा-आसन पर बैठकर, वे दिशाओं को उसी प्रकार प्रकाशित करने लगे जैसे उदयाचल पर सूर्य;

๖๙๘.

६९८.

ตโต ภิกฺขุ นิสีทึสุ ปตฺต ปตฺตาสเน ตทา,พภาส มณฺฑปํ’ตีว สรํว ปทุมากุลํ;

तब भिक्षु अपने-अपने आसनों पर बैठ गए; वह मण्डप कमलों से भरे हुए सरोवर के समान अत्यधिक सुशोभित हुआ;

๖๙๙.

६९९.

ชนเนตฺตาลิโน’คมฺม วสี โสมฺมมุขมฺพุเช,ปตนฺตา กุสลาโมเท คณฺหนฺตา ติตฺติโน คตา;

लोगों के नेत्र-रूपी भौरे (बुद्ध के) सौम्य मुख-कमल पर आकर बस गए, और कुशल-रूपी सुगंध को ग्रहण करते हुए वे तृप्त हो गए;

๗๐๐.

७००.

ตถา สภิกฺขุกา นาคา มุนิโน รูปสาคเร,เนตฺตินฺท มณินาวาหิ ปารํ คนฺตุํ น เต ปภุ;

उसी प्रकार भिक्षुओं सहित नाग भी मुनि के रूप-रूपी सागर में अपनी नेत्र-रूपी इन्द्र-मणि की नौकाओं से पार जाने में समर्थ नहीं हुए;

๗๐๑.

७०१.

ตโต สสงฺฆํ สุคตํ สชโน มณิ อกฺขิโก,สกฺกจฺจํ สกหตฺเถหิ อนฺนปาเนน ตปฺปยี;

तब मणि-अक्खिक (नागराज) ने अपने स्वजनों के साथ संघ सहित सुगत (बुद्ध) को अपने हाथों से आदरपूर्वक अन्न और पान से तृप्त किया;

๗๐๒.

७०२.

อโถนีต ปตฺตปาณิม’จฺจยิตฺวา ตถาคตํ,ภตฺตินินฺโน นิมนฺเตสิ เทสนตฺถานุโมทนํ;

फिर, जब तथागत भोजन कर चुके, तब भक्ति से झुके हुए (नागराज) ने देशना और अनुमोदन के लिए उन्हें निमंत्रित किया;

๗๐๓.

७०३.

ตโต พฺรหฺมสฺสโร สตฺถา นิจฺฉรํ พฺรหฺมโฆสนํ,วิญฺญาเปนฺโต ชเน สพฺเพ สกสทฺเทน เทสนํ;

तब ब्रह्म-स्वर वाले शास्ता ने ब्रह्म-घोष करते हुए, अपनी वाणी से सभी लोगों को देशना समझाते हुए (कहा);

๗๐๔.

७०४.

เทเสสฺเววํ ชิโน ธมฺม’มนิลาสนกาทินํ,ปีติปาโมชฺช ชนนํ นิพฺพาณามต’มาวหํ;

इस प्रकार जिन (बुद्ध) ने नागों आदि को प्रीति और प्रमोद उत्पन्न करने वाला तथा निर्वाण-रूपी अमृत प्रदान करने वाला धर्म उपदेश दिया;

๗๐๕.

७०५.

โภ โภ สุณาถ ภุชคา ภวสาครมฺหิปาปารินกฺกมกรากุล ทุคฺคมมฺหิ,มคฺคา ชนา ขลุ ลภนฺติ กทา ปติฏฺฐํ,โอหาย พุทฺธถิรสารตรึ วิสาลํ;

हे नागों! सुनो, पाप-रूपी शत्रुओं, ग्राहों और मगरमच्छों से भरे इस दुर्गम भव-सागर में, बुद्ध-रूपी सुदृढ़ और विशाल नौका को छोड़कर लोग भला कब सहारा पा सकते हैं?

๗๐๖.

७०६.

ลทฺธาน ทุลฺลภตรํ มุนิปาตุภูตกาลํ จิเรน ภุชคา น ปมาทยิตฺถ,ชาตี ชรา มรณ ทุกฺข ปริทฺทวา จสํสาริกสฺส น ตโตป’คตสฺส โหติ;

हे नागों! मुनि के प्राकट्य के इस अत्यंत दुर्लभ समय को पाकर प्रमाद न करो; संसार में पड़े हुए व्यक्ति के लिए जन्म, जरा, मरण, दुःख और परिदेव समाप्त नहीं होते;

๗๐๗.

७०७.

ตารุญฺญมมฺพุชสิรึว ปริตฺตกาลํปาณํ ตุสารลว’สารตรํ ชนานํ,โภคํ ทธาติ ชลธิมฺหิ ตรงฺคภงฺคึนิจฺจํ มโน ทหติ โสกสิขีภิ นานา;

यौवन कमल की शोभा के समान अल्पकालिक है, मनुष्यों का जीवन ओस की बूँद से भी अधिक क्षणभंगुर है, भोग समुद्र की लहरों के समान चंचल हैं, और नाना प्रकार की शोक-रूपी अग्नि मन को निरंतर जलाती रहती है।

๗๐๘.

७०८.

กตฺวาน ราคมิสโย’ปิ ขคา ทุปญฺญาถิรูปิ นาริกุสุเมสุปิ รูปคิทฺธา,ปตฺตา’นยํ ขลุ ปุเร ปริหีน ฌานารูเป น รชฺชถ ตโต ขลุ สาธุปญฺญา;

ऋषियों और अल्पबुद्धि वाले पक्षियों ने भी स्त्रियों रूपी पुष्पों में आसक्त होकर, पूर्व में प्राप्त ध्यान को खो दिया और विपत्ति को प्राप्त हुए; इसलिए श्रेष्ठ बुद्धि वाले रूप में आसक्त नहीं होते।

๗๐๙.

७०९.

สทฺทานุราคมนุโคปิ ปุเร สิขณฺฑีสุตฺวาน โมริ มธุรํ คิรมญฺชิตงฺโค,วฺยาธสฺส หตฺถมคมาสิ ภเวสุ ตสฺมานตฺเถว สทฺทสมทุกฺขกรํ ชนานํ;

पूर्वकाल में शब्द के प्रति अनुराग रखने वाला मयूर भी मयूरी की मधुर वाणी सुनकर व्याध के हाथ में पड़ गया; इसलिए संसार में मनुष्यों के लिए शब्द के समान दुःख देने वाला और कुछ नहीं है।

๗๑๐.

७१०.

โอหาย เนกกุสุเมสุ ปราคราคํมตฺเตภกุมฺภ มคมา มทคนฺธลุทฺโธ,ภิงฺโค ปภคฺค ตนุโก กริกณฺณตาลานตฺเถว คนฺธสทิสํ ติภเวสุ ปาสํ;

अनेक पुष्पों के पराग के प्रति अनुराग को छोड़कर, मद की गंध का लोभी भ्रमर मतवाले हाथी के कुम्भ-स्थल पर गया और हाथी के कानों के प्रहार से नष्ट हो गया; तीनों लोकों में गंध के समान कोई पाश (जाल) नहीं है।

๗๑๑.

७११.

คมฺภีร นีรธิภโว ปวุราสโน’ปิมิจฺโฉ คิลิตฺว พลิสํ รสเคธเหตุ,ปปฺโปติ ทุกฺขมตุลํ น รเสสุ สาตมตฺถิติ มนฺตฺว ปชภาถ รเสสุ เคธํ;

गहरे समुद्र में रहने वाली मछली भी रस के लोभ के कारण कांटे को निगलकर अतुलनीय दुःख प्राप्त करती है; रसों में कोई सुख नहीं है, ऐसा मानकर रसों के प्रति लोभ का त्याग करें।

๗๑๒.

७१२.

โภ พุหฺมโลกา’คต สุทฺธสตฺโตพุทฺธตฺตเมว นิยโต อปิ โพธิสตฺโต,ถิสงฺคมาย ปริหายิ สรชฺชโต’ปิตสฺมา หิ ผสฺสสทิโส อนโย นวตฺถิ;

हे! ब्रह्मलोक से आया हुआ शुद्ध सत्त्व, बुद्धत्व के लिए नियत बोधिसत्त्व भी स्त्री-संग के कारण पतित हो गया; इसलिए स्पर्श के समान कोई अन्य विपत्ति नहीं है।

๗๑๓.

७१३.

เภรณฺฑ เปลก กปุ’ทฺทก เหตุหีนสตฺตาปิ ทานรุจิ ทานมณิปฺปภาวา,ปตฺตา’ปวคฺค วรสารปุรํ ภุชงฺคาโก นปฺปทาติ ธนิโก สิว’เมสมาโน;

भेरण्ड, पेलक, कपुद्दक जैसे हीन प्राणी और सर्प भी दान की रुचि और दान-मणि के प्रभाव से निर्वाण रूपी श्रेष्ठ नगर को प्राप्त हुए; कल्याण की इच्छा रखने वाला कौन सा धनवान दान नहीं देगा?

๗๑๔.

७१४.

ปาเลตฺว สีลม’มลํ วิสกณฺฐิกาปิอินฺทสฺส นนฺทนวเน’สิ ปิยา มเหสี,ตสฺมา ปสตฺถวิภวํ ยทิ ปตฺถยวฺโหปาเลถ สีลม’มลํ ขลุ ชิวิตํ’ว;

विसकण्ठिका ने भी निर्मल शील का पालन कर इन्द्र के नन्दन वन में प्रिय महिषी (रानी) का पद प्राप्त किया; इसलिए यदि आप प्रशंसनीय वैभव की इच्छा रखते हैं, तो अपने प्राणों के समान निर्मल शील की रक्षा करें।

๗๑๕.

७१५.

สคฺโค วิสาล รตนาลย สมฺปกิณฺโณสานนฺท’มนฺท สุรสุนฺทริ สุนฺทโร โส,ผุลฺลมฺพุชากร วนาทิหิ นนฺทนีโยตตฺถามรา วิย’มรา’วิรตํ รมนฺติ;

स्वर्ग विशाल रत्न-भवनों से व्याप्त है, वह आनन्दित देवांगनाओं से सुन्दर है, और खिले हुए कमलों के सरोवरों एवं वनों आदि से रमणीय है; वहाँ देवता अमरों के समान निरंतर रमण करते हैं।

๗๑๖.

७१६.

ตมฺหาปิ โภ รุจิร พฺรหฺมนิกาย ภุติรมฺมา ตโตปิ มหิตํ อมตํ วริฏฺฐํ,ตสฺมาตฺตกาม นิรตา ชนตา สปญฺญาตณฺหกฺขยาย สตตํ วีริยํ กโรถ;

हे! उससे भी बढ़कर रुचिकर ब्रह्मलोक का ऐश्वर्य है और उससे भी अधिक पूजनीय श्रेष्ठ अमृत (निर्वाण) है; इसलिए उस (निर्वाण) की कामना में रत बुद्धिमान लोग तृष्णा के क्षय के लिए निरंतर वीर्य (पुरुषार्थ) करें।

๗๑๗.

७१७.

เอวํ สทฺธมฺมมคฺคํ วรมติ สุคโต เทสยิ ปนฺนคานํสุตฺวา เต สมฺปหฏฺฐา มหมหมกรุํ นิชฺชราทีหิ สทฺธึ,เตสํ เว เทสนายํ สุรวิฏปิ สมา สาตฺถิกา ตตฺถ ชาตาโส นาโถ ตญฺจ ธมฺมํ ภควติ ตนยา เต จ โว ปาลยนฺตุ

इस प्रकार श्रेष्ठ बुद्धि वाले सुगत ने नागों को सद्धर्म के मार्ग का उपदेश दिया; उसे सुनकर वे अत्यंत प्रसन्न हुए और देवताओं के साथ मिलकर महान उत्सव मनाया। उस देशना में कल्पवृक्ष के समान अनेक लोग लाभान्वित हुए; वे नाथ (बुद्ध), वह धर्म और भगवान के वे पुत्र (संघ) आपकी रक्षा करें।

กลฺยาณิ เทสาคมนํ.

कल्याणी देश का आगमन।

๗๑๘.

७१८.

นคาธิราเช สุมนาภิธาเนวสํ สุเมโธ สุมนาภิธาโน,เทโว ตทา’คมฺม สปาริสชฺโชกลฺยาณิยํ ตตฺถ ผณีหิ สทฺธึ;

सुमन नामक पर्वतों के राजा (सुमनकूट) पर निवास करने वाले सुमन नामक देव ने तब अपने परिजनों के साथ कल्याणी में आकर वहाँ नागों के साथ;

๗๑๙.

७१९.

ทตฺวา’ปวคฺคสฺส นิทานทานํสุตฺวาน ธมฺมํ สุติสีติภุตํ,ปหฏฺฐจิตฺโต อุปคมฺม พุทฺธํนตฺวาห เอวํ กตปญฺชลีโก;

निर्वाण के कारणभूत दान को देकर और श्रवण मात्र से शीतलता प्रदान करने वाले धर्म को सुनकर, प्रसन्न चित्त से बुद्ध के पास जाकर और हाथ जोड़कर नमस्कार कर इस प्रकार कहा:

๗๒๐.

७२०.

น เว ผณีนํ นปิ มานุสานํนานิมฺมิสานํ น ปิตามหานํ,หิตตฺถ เมวาขิล โลกนาถาชายนฺตี โลเก กรุณาคุณคฺคา;

न केवल नागों के लिए, न मनुष्यों के लिए, न देवताओं के लिए और न ही ब्रह्माओं के लिए, बल्कि समस्त विश्व के हित के लिए ही करुणा के गुणों में श्रेष्ठ लोकनाथ संसार में जन्म लेते हैं।

๗๒๑.

७२१.

อนฺโตคธา นูน มยมฺปิ ตุยฺหํทยาย ตสฺมา ผณีนํ วิเมสํ,กโรหิ มยฺหํ ภวนมฺหิ ธีรปาทํ’สุนา’ตีว ปวิตฺตรูปํ;

निश्चय ही हम भी आपकी करुणा के पात्र हैं; इसलिए हे धीर! नागों पर अनुकम्पा करते हुए मेरे निवास स्थान पर अपने अत्यंत पवित्र चरण-चिह्न अंकित करें।

๗๒๒.

७२२.

โย’ยํ นโค ทิสฺสติ’โต ปุรตฺถภุมงฺคนา โมลิสิรึ วหนฺโต,สมนฺตกูโฏติ สมนฺตจกฺขุชานาติ โลโก วสตึ มเมตํ;

यहाँ से पूर्व दिशा में जो यह पर्वत दिखाई देता है, जो पृथ्वी रूपी वधू के मुकुट की शोभा को धारण करता है, उसे संसार 'समन्तकूट' के नाम से जानता है और सर्वद्रष्टा (बुद्ध) इसे मेरा निवास स्थान जानते हैं।

๗๒๓.

७२३.

โย นีล นานา วนราชิ ราชิโตอาสาร ธารา คิริ นิชฺฌรากุโล,อาปีต นีลารุณ ปลฺลวาวลีชิมูตกูโฏ วิย ภาติ อุคฺคโต;

जो विभिन्न नील वन-राजियों से सुशोभित है, जो वर्षा की धाराओं और पर्वतीय झरनों से व्याप्त है, और जो पीले, नीले एवं लाल कोपलों की पंक्तियों से युक्त मेघ-शिखर के समान उन्नत दिखाई देता है;

๗๒๔.

७२४.

โย สินฺธุวารึ อุรสา ปเภชฺชอาคมฺม เต ปาทปณาม เหตุ,วิชฺโชตมาโน วิยจกฺกปาณิมหาติ ตุงฺคคฺค ธราธรินฺโท;

जो समुद्र के जल को अपने वक्ष से चीरकर आपके चरणों में प्रणाम करने के लिए आया हो, ऐसे सुशोभित होने वाले चक्रपाणि (विष्णु) के समान यह महान और ऊँचा पर्वतराज है;

๗๒๕.

७२५.

คงฺคาวธู กุฏกิรีฏธารีสามนฺต เสลินฺท จมูปตีโก,โย’ยํ ธราธาร มหามหีโปร ราช ลงฺกา นครงฺคณมฺหิ;

गंगा रूपी वधू के शिखर रूपी मुकुट को धारण करने वाला, समीपवर्ती पर्वतों के सेनापतियों से युक्त, यह पर्वतराज रूपी महान सम्राट लंका नगर के प्रांगण में सुशोभित है;

๗๒๖.

७२६.

ปาโรห ทนฺโต จิตกูฏ กุมฺโภอเนก โสณฺฑิกฺข สวนฺติ หตฺโถ,โย นิชฺฌราสาร มทปฺปวาโหคโชริวา’ภาติ สุราธิปสฺส;

जिसकी जड़ें हाथी के दांतों के समान हैं, जिसका विचित्र शिखर कुम्भ-स्थल के समान है, अनेक झरने जिसकी सूंड के समान हैं और प्रपातों का प्रवाह जिसके मद-जल के समान है, वह इन्द्र के हाथी (ऐरावत) के समान प्रतीत होता है;

๗๒๗.

७२७.

สมฺผูลฺล ปุปฺผตฺถพกา’นปตฺตาสตฺธตฺต รตฺตงฺกุรโมลิมาลา,กนฺตาลตา’ลิงฺคิต ขนฺธเทหาติฏฺฐนฺติ ภูปาว ยหึ กุชินฺทา;

जहाँ खिले हुए पुष्पों के गुच्छे ही वस्त्र हैं, लाल कोपलों की माला ही जिनका मुकुट है, और सुंदर लताओं ने जिनके तनों का आलिंगन किया है, ऐसे श्रेष्ठ वृक्ष वहाँ राजाओं के समान खड़े हैं;

๗๒๘.

७२८.

สิทฺธงฺคนา รตฺตปทมฺพุชาลีสมฺหินฺน หตฺถาภรณาลิ ยุตฺตา,เกกีกลาปุปฺปล มาลมาลีสิลาตลากญฺช นิภนฺติ ยตฺถ;

जहाँ सिद्ध-स्त्रियों के लाल चरण-कमलों की पंक्तियों, उनके गिरे हुए हस्त-आभूषणों और मयूर-पुच्छ के समान नील कमलों की मालाओं से युक्त शिलातल कमलों के समान सुशोभित होते हैं;

๗๒๙.

७२९.

มงฺคุร ปาฐีน สวงฺก สิงฺคุโรหิจฺจ มุญฺชา?มร ปาวุเสหิ,กุลีรนกฺกาท’นิเมสเกหินิกีฬีตํ ททฺทร รตฺตเปหิ;

जहाँ मंगुर, पाठीन, सवंक, शिंगु, रोहित, मुंज और अन्य मछलियों, केकड़ों तथा अन्य जलचरों द्वारा लाल रंग के जल में क्रीड़ा की जाती है;

๗๓๐.

७३०.

นิจฺจญฺหิ สํราว วิราจิตานํพลาก กาทมฺพ กทมฺพกานํ,อาปานสาลา วิย สารสานํหํสาลินํ มงฺคล วาสภูตํ;

जो निरंतर चहचहाते हुए बगुले, कादम्ब और सारसों के लिए मदिरा-शाला के समान है तथा हंसों के समूहों का मंगलमय निवास स्थान है;

๗๓๑.

७३१.

นิรนฺตราโมท มุทาวเคหิสุผุลฺล โกกาส’รวินฺทเกหิ,โสคนฺธิ’กินฺทีวร เกรเวหิกิญฺชกฺข ฉนฺนณฺณตเลหิ จิตฺตํ;

जो निरंतर सुगंध और प्रसन्नता देने वाले खिले हुए श्वेत कमलों, रक्त कमलों, नील कमलों और कुमुदों के पराग से ढके हुए जल-तल के कारण विचित्र (सुन्दर) है;

๗๓๒.

७३२.

สีตจฺฉ สาโตทก สมฺปปุณฺณสโรชินี ลงฺกต ภุมิภาโค,โย’ยํ ปุเร ภาติ มนุญฺญรูโปสมนฺตกูโฏ ส สมนฺตกูโฏ;

जो शीतल, स्वच्छ और मधुर जल से परिपूर्ण है, जिसका भू-भाग कमलिनी के सरोवरों से अलंकृत है, वह मनोहर रूप वाला समन्तकूट पर्वत सुशोभित है;

๗๓๓.

७३३.

ทลิต วิปินสณฺฑา ยตฺถ เสเล สมนฺตาสมุปคต ชนานํ จิตฺตมาโมทยนฺติ,มธุก วฏ กเรริ โพธิ ชมฺพีร ภลฺลิขทิร’ภย กทมฺพา ผุลฺล เสลฺลู ปลาสา;

उस पर्वत पर चारों ओर वनों के समूह हैं जो वहाँ आए हुए लोगों के चित्त को आनंदित करते हैं; जहाँ मधुक, वट, करेरी, बोधि, जम्बीर, भल्ली, खदिर, अभय, कदम्ब और खिले हुए सेल्लु तथा पलाश के वृक्ष हैं;

๗๓๔.

७३४.

ปณส’มต ปิลกฺขา กณฺหวณฺฏ’กฺข จิญฺจาลพุช พทริ นีปา ผนฺทนิ’นฺทีวราวมกุล’สน ปิยาลา คทฺทภณฺฑ’ชฺชุนา จกมุก สลฺล ตินฺทุ’ทุมฺพรมฺพสฺส’กณฺณา;

पनस (कटहल), आम, प्लक्ष, कृष्णवृन्त, अक्ष, चिंचा (इमली), लकुच, बदरी, नीप, फन्दन, इन्दीवर, मकुल, असन, पियाल, गर्दभाण्ड, अर्जुन, क्रमुक, शल्ल, तिन्दुक, उदुम्बर, आम्र और आकण्ण के वृक्ष हैं;

๗๓๕.

७३५.

ปุนฺนาค จมฺปก ทุมุปฺปล ทาฑิมา จขชฺชูริ ตาล คิริมลฺลิก’โสก ตาลา,หินฺตาล นาค นิวุลา ยุคปตฺต’ริฏฺฐเสตมฺพ เอรวตกาปิ จ เกตกา จ

पुन्नागा, चम्पक, द्रुमुप्पल, दाड़िम (अनार), खर्जूरी, ताल, गिरिमल्लिका, अशोक, हिन्ताल, नाग, निवुल, युगपत्त, अरिट्ठ, श्वेत-आम्र, ऐरावतक और केतक के वृक्ष हैं;

๗๓๖.

७३६.

สมผุลฺลภณฺฑิ สุมน’ชฺชก ยูถิกา จวาสนฺติ จิตฺตก ชปา รวิมาลตี จ,กุนฺทสฺส’มารก กุรณฺฑก พีชปูรเสผาลิกา จ ติณสูล สมีรณา จ;

खिले हुए भण्डी, सुमन, अर्जक, यूथिका, वासन्ती, चित्रक, जपा, रविमालती, कुन्द, मारक, कुरण्डक, बीजपूरक, शेफालिका, तृणशूल और समीरण के पौधे हैं।

๗๓๗.

७३७.

โวจุ’จฺชุ กีจก หลิทฺทิ วิฬงฺคิ พิมฺพินีลี วจา’ติวิสาลาพุ จ นาควลฺลี,วลฺลีห สารท’ปราชิตวารุ’สีราผลาทิ เนก วนราชิ วิราชิโต โส;

वच, उज्जु, कीचक (बाँस), हल्दी, विडंग, बिम्बी, नीली, वचा, अतिविषा, अलाबू, नागवल्ली, वल्ली, शारद, अपराजिता, वारुणी, उशीर और फलों आदि की अनेक वन-पंक्तियों से वह सुशोभित है।

๗๓๘.

७३८.

ติฏฺฐนฺติ เกจิ ตรโว สุรภึ กิรนฺตาตตฺเถว เกจิ ผลิตา มธุรปฺผลานิ,อนฺโทลิตา ผลิตปลฺลวิตา ลตาโยสนฺธารยํ วิฏป ชตฺตุสุ ภนฺติ เกจิ;

वहाँ कुछ वृक्ष सुगन्ध बिखेरते हुए खड़े हैं, कुछ मधुर फलों से लदे हुए हैं, और कुछ फलित एवं पल्लवित लताएँ वृक्षों की शाखाओं के जोड़ों पर झूलती हुई सुशोभित हो रही हैं।

๗๓๙.

७३९.

สามนฺตเค ชนคเณ สตตํ ทุมินฺทาสมฺปีณยนฺติ ทลิตา ผลิโน จ ยสฺมึ,เต อวฺหยนฺติ วิย โลจน โคจเรหิวาเต’ริเตหิ ตรุณารุณ ปลฺลเวหิ;

जहाँ श्रेष्ठ वृक्ष अपने खिले हुए फूलों और फलों से समीपवर्ती जनसमूह को सदैव तृप्त करते हैं, वे हवा से हिलते हुए अपने नवीन लाल पल्लवों के माध्यम से आँखों के सामने उन्हें बुलाते से प्रतीत होते हैं।

๗๔๐.

७४०.

ตสฺมึ วเน วนสุรา นิชวสุนฺทรีหิรมฺเม สิลาตลทเห สิกตาตเล จ,นจฺจนฺติ ตนฺติ ตุริยานิ จ วาทยนฺติคายนฺติ มาลภริโน สตตํ ปตีตา;

उस वन में वन-देवता अपनी सुंदरियों के साथ रमणीय शिलातलों, सरोवरों और बालू के तटों पर नाचते हैं, वाद्ययंत्र बजाते हैं, मालाएँ धारण कर प्रसन्नचित्त होकर सदैव गाते हैं।

๗๔๑.

७४१.

สิทฺธา จ สิทฺธวนิตา หิ ตหึ ตหึ เตทิพฺพนฺติ ปุปฺผผล ปตฺตรสาหินนฺทิ,อจฺฉนฺติ ตตฺถ คิริปาทป รามเณยฺเยโยเคหิ สงฺคต มนา พหิตาปสาปิ;

वहाँ स्थान-स्थान पर सिद्ध और सिद्ध-वनिताएँ पुष्पों, फलों और पत्तों के रसों का आनन्द लेते हुए क्रीड़ा करते हैं; वहाँ पर्वतों और वृक्षों की रमणीयता में योग में लीन मन वाले तपस्वी भी निवास करते हैं।

๗๔๒.

७४२.

ตสฺมึ วเน หริณ โรหิต ปุณฺฑรีกโคกณฺณ สลฺล สส ชมฺพุก สูกรา จ,สาขามิเค’ณิวค พพฺพุ รุรู กุรุงฺคโคธา’ขุ ปมฺปก กปี ควยา จ’เนกา;

उस वन में हिरण, रोहित, पुण्डरीक, गोकर्ण, साही, खरगोश, सियार, सूअर, बंदर, एणीमृग, बिल्ली, रुरु, कुरुंग, गोह, चूहे, पम्पक, कपि और अनेक गवय (नीलगाय) रहते हैं।

๗๔๓.

७४३.

เต วคฺค วคฺค จริโน หยมารกาทีนานา จตุปฺปทคณา มุทิตา วสนฺติ,ปกฺขีปิ โกสิย กโปตก นีลคีวธงฺกา’ฏ ลาป ปรปุฏฺฐ มธุพฺพตาว;

वे घोड़ों को मारने वाले (सिंह आदि) और विभिन्न चौपायों के झुंड प्रसन्नतापूर्वक समूहों में विचरण करते हैं; वहाँ उल्लू, कबूतर, नीलकंठ, कौवे, अटा, लापा, कोयल और मधुमक्खियाँ जैसे पक्षी भी हैं।

๗๔๔.

७४४.

นิชฺชิวฺห ทินฺทิห จโกรก สาฬิกา จจกฺกวฺห กีร กุรรา กุลลา จ กงฺกา,จิตฺรจฺฉทา มธุร กูชก เนกปกฺขีสงฺคมฺม ยตฺถ นิวสนฺติ มนุญฺญรูปา;

निर्जीव्ह, डिंडिह, चकोर, सारिका, चक्रवाक, तोते, कुरर, चील और बगुले जैसे अनेक मधुर चहचहाने वाले और सुंदर रूप वाले पक्षी वहाँ मिलकर निवास करते हैं।

๗๔๕.

७४५.

เตสํ วนนฺตมถ นาฏกมณฺฑลา’จคีตาลยํ วิย อโหสิ จ คายกานํ,อาปานภุมิ สทิสํ มิคปกฺขิกานํนิจฺจุสฺสวํ รติกรํ นยนาภิรามํ;

वह वन उन मृगों और पक्षियों के लिए नाटक-मंडली और गायकों के गायन-शाला के समान था, जो मदिरापान की भूमि के सदृश निरंतर उत्सवमय, सुखद और नेत्रों को प्रिय लगने वाला था।

๗๔๖.

७४६.

เอวํ วิโธ วิปินราชิ วิราชิเตหิกูเฏหิ เนกสุร สุนฺทริ มณฺฑิเตหิ,อตฺยุจฺจ นีลสิขิคีว สมาน วณฺโณเอโส สมนฺตคิริ เม วสตี มุนินฺท;

हे मुनीन्द्र! इस प्रकार की वन-पंक्तियों से सुशोभित और अनेक देव-सुंदरियों से मंडित, अत्यंत ऊँचे नीले मोर की गर्दन के समान वर्ण वाला यह समन्तगिरि (सुमनकूट) मेरे पास ही स्थित है।

๗๔๗.

७४७.

เอวํ ปตีต มนโส สุมนาภิธาโนวตฺวาน นตฺวมสมํ คมโนปยุตฺตํ,กาสาถ โสปิ มุนิ ตสฺส วจํ ปฏิจฺจสพฺภิกฺขุ นิกฺขมิ ชิโน คคนายนมฺหิ;

इस प्रकार प्रसन्न मन वाले सुमन नामक (देवराज) ने अतुलनीय (बुद्ध) से उनके प्रस्थान के विषय में कहकर उन्हें प्रणाम किया; तब मुनि (बुद्ध) ने उनके वचनों को स्वीकार किया और वह जिन (विजेता) सभी भिक्षुओं के साथ आकाश मार्ग से निकल पड़े।

๗๔๘.

७४८.

นิจฺเจตนาปิ คิริปาทป อาทโยปินาคา สุปณฺณ มิค ปกฺขิก เหตุกาปิ,วิชฺชาธรามร’สุรา จตุราณนาปิสงฺคมฺม’กํสุ สุมนา มหมพฺภุตํ เต;

अचेतन पर्वत और वृक्ष आदि भी, तथा नाग, सुपर्ण, मृग और पक्षी भी, विद्याधर, देव, असुर और ब्रह्मा भी—सभी ने मिलकर प्रसन्नतापूर्वक उस अद्भुत उत्सव को मनाया।

๗๔๙.

७४९.

มุนินฺเท ปยนฺเต สมิทฺธํ ติโลกํคิรินฺทาภินนฺทา ทุมินฺทา ปพุทฺธา,มิคินฺทา สุตุฏฺฐา ขคินฺทา สุฆุฏฺฐาปวุฏฺโฐ มหินฺโท ปณฏฺโฐ นิทาโฆ;

मुनीन्द्र के प्रस्थान करने पर तीनों लोक समृद्ध हो गए; पर्वतों के राजा प्रसन्न हुए, वृक्षराज प्रफुल्लित हुए, मृगराज (सिंह) अत्यंत संतुष्ट हुए, पक्षीराज चहचहाने लगे, इन्द्र ने वर्षा की और ग्रीष्म का ताप नष्ट हो गया।

๗๕๐.

७५०.

คจฺฉนฺเต คคนายเนน สุคเต ภานุ’สิ สนฺโต ตทาวาเรสุํ สูริยาตปญฺจ ชลทา สิญฺชึสุ ภุมฺยา ชลํ,มนฺทามนฺท สุคนฺธ มุทฺธ ปวโน ปาเปติ สิตํ สุขํ,เทวาทิ ธช ฉตฺต จามรกรา ปูเชนฺติ มาเนนฺติ จ;

जब सुगत आकाश मार्ग से जा रहे थे, तब सूर्य शांत हो गया, बादलों ने सूर्य के ताप को रोक लिया और पृथ्वी पर जल की वर्षा की; मन्द-मन्द सुगन्धित पवन शीतल सुख पहुँचाने लगा, और देव आदि ध्वजा, छत्र तथा चँवर लेकर पूजा और सम्मान करने लगे।

๗๕๑.

७५१.

สนฺนีร หินฺตาล’ค สินฺทิ ปูคตาลมฺพสาลาทิ มหีรุหิตฺทา,ติฏฺฐนฺติ เต จามรหตฺถกา’วปุปฺเผหิ ฉนฺโน คคนงฺคโนปิ;

सन्निर, हिंताल, खजूर, सुपारी, ताड़ और साल आदि वृक्ष चँवर धारण करने वालों के समान खड़े थे, और आकाश मंडल भी पुष्पों से आच्छादित हो गया था।

๗๕๒.

७५२.

อเนน วิธินา ชคเทก นาโถปวตฺตมาเนสุ มหามเหสุ,ทิสญฺจ วิทิสํ ปริปูรยนฺโตชพฺพณฺณรํสีหิ อคา นคินฺทํ;

इस विधि से जगत के एकमात्र स्वामी (बुद्ध), महान उत्सवों के बीच, अपनी छह वर्णों वाली रश्मियों से दिशाओं और विदिशाओं को भरते हुए उस पर्वतराज (सुमनकूट) पर पहुँचे।

๗๕๓.

७५३.

ตสฺมึ สมนฺตนคมุทฺธนิ โลกนาโถฉพฺพณฺณรํสิ นิกรํ ทิสิ ปตฺถรนฺโต,ภิกฺขูหิ โส ปริวุโต ปรสาครนฺตํโอโลกยํ ฐิติมกาสิ ออโนมวณฺโณ;

उस समन्तगिरि के शिखर पर लोकनाथ (बुद्ध) अपनी छह वर्णों वाली रश्मियों के समूह को दिशाओं में फैलाते हुए, भिक्षुओं से घिरे हुए, समुद्र के दूसरे छोर तक देखते हुए खड़े हुए।

๗๕๔.

७५४.

ลงฺกาวธู สุมนกูฏ กิรีฏ กูฏํสชฺเชสิ’นคฺฆ ชน ราช มณี มหนฺโต,อิจฺฉตฺถทํ สิวทมปฺปฏิมํ ติโลเกตํ’ทานิ โภ ภชถ เสวถ สพฺพกาลํ;

लंका रूपी वधू के सुमनकूट रूपी मुकुट-शिखर को महान जन-राज-मणि ने सुसज्जित किया; जो संसार में अतुलनीय, कल्याणकारी और इच्छित फल देने वाला है, हे सज्जनों! अब आप सब समय उसका भजन और सेवन करें।

๗๕๕.

७५५.

กาสุํ ตทา สุรวรา สุรสุนฺทรีหิลงฺกาย เสลสิขเรสุ มหาสมชฺชํ,วชฺชึสุ เภริ วิกตี สยเมว สพฺพาภสฺสึสุ ทิพฺพกุสุมาภรณา นภมฺหา;

तब श्रेष्ठ देवों ने देव-सुंदरियों के साथ लंका के पर्वत शिखरों पर महान सभा की; सभी प्रकार की भेरियाँ स्वयं ही बजने लगीं और आकाश से दिव्य पुष्पों और आभूषणों की वर्षा होने लगी।

๗๕๖.

७५६.

ลงฺกมฺพรํ นิขิลมาสิ จ ฉตฺตฉตฺตํนานา วิราค ธช เกตุ สมากุลญฺจ,นานาสุคนฺธ กุสุมาทิ ทิสนฺตราลํ,นานคฺฆิกาวลิ วิราชิต มนฺตฬิกฺขํ;

संपूर्ण लंका का आकाश छतरियों से भर गया और विभिन्न रंगों की ध्वजाओं और केतुओं से व्याप्त हो गया; दिशाओं के अंतराल विभिन्न सुगन्धित पुष्पों आदि से भर गए और अंतरिक्ष बहुमूल्य मालाओं की पंक्तियों से सुशोभित हो गया।

๗๕๗.

७५७.

ตสฺมึ ทิเน’สิ รตนํ มณิโตรเณหิทีปาลิ ปุณฺณฆฏปนฺตีหิ ทสฺสนียํ,สมฺพุทฺธ เทหปริโตคต ฉปฺปภาหิรตฺตํ นภาวนิ จราจร สพฺพทพฺพํ;

उस दिन वह स्थान मणियों के तोरणों और दीपों की पंक्तियों तथा पूर्ण कुम्भों से दर्शनीय हो गया; बुद्ध के शरीर से निकली छह वर्णों की आभा से आकाश, पृथ्वी और सभी चर-अचर पदार्थ रंजित हो गए।

๗๕๘.

७५८.

มาลาวตํส สมกา คิรโย สมนฺตาหุตฺวา นมนฺติ จ ภมนฺติ สเจตนา’ว,สพฺเพปิ ตตฺถ ตรโวจ ลตาทโย จนจฺจนฺติ ทิพฺพนฏกา วิย โอนตคฺคา;

चारों ओर के पर्वत मालाओं और मुकुटों के समान होकर झुककर नमस्कार करने लगे और सचेतन के समान घूमने लगे; वहाँ सभी वृक्ष और लताएँ आदि दिव्य नर्तकों के समान अपने अग्रभागों को झुकाकर नाचने लगे।

๗๕๙.

७५९.

เอวํ ตทา มหต วิมฺหย ปาฏิเหเรพุทฺธานุภาว ชนิเต อิธ วตฺตมาเน,ตตฺวาน ธีรจรณํ สมโน สุธาสีเอวํ วที ปรม ปิติมโน อุทคฺโค;

इस प्रकार बुद्ध के प्रभाव से उत्पन्न महान आश्चर्यजनक प्रातिहार्यों के होने पर, धीर चरणों वाले (बुद्ध) को प्रणाम कर, सुमन नामक देव ने परम प्रसन्न और प्रफुल्लित मन से इस प्रकार कहा।

๗๖๐.

७६०.

เย เต มุทุ โกมล รตฺตปาทาสุรตฺต ผุลฺลมฺพุรุโหปมานา,วฏฺฏานุปุพฺพายต องฺคุลิกาสุตมฺพตุงฺคคฺค นขาวลีกา;

आपके जो वे मृदु, कोमल और लाल चरण हैं, जो सुंदर लाल खिले हुए कमलों के समान हैं, जिनकी अंगुलियाँ गोल और क्रमशः लंबी हैं, और जिनके नखों की पंक्तियाँ ताँबे के समान लाल और ऊँची हैं;

๗๖๑.

७६१.

สุวณฺณกุมฺมุ’นฺนต ปาทปิฏฺฐินิคุฬฺห โคปฺผายต ปณฺหิภาคาสมจฺฉมายํ สกลํ ปติฏฺฐิตาน ลิมฺปเต สุจฺฉวิตา รชาทิ;

जिनके पैरों का ऊपरी भाग स्वर्ण-कछुए के समान उन्नत है, जिनकी एड़ियाँ लंबी और टखने छिपे हुए हैं, जो पूरी तरह से समतल और सुप्रतिष्ठित हैं, और जिनकी सुंदर त्वचा पर धूल आदि नहीं चिपकती है;

๗๖๒.

७६२.

สมฺมตฺต หตฺโถสภ หํส สีหสมาน ลีลาย ยหึ ปยาติ,นินฺนุนฺนตา เภริตลา’ว ภุมิโหตาถ ปุปฺผาทิ สุมณฺฑิตา จ;

आप मतवाले हाथी, बैल, हंस और सिंह के समान लीला से जहाँ भी जाते हैं, वहाँ की ऊँची-नीची भूमि नगाड़े के तल के समान समतल हो जाती है और पुष्पों आदि से सुसज्जित हो जाती है;

๗๖๓.

७६३.

อเปนฺติ มคฺคา สยเมว ขาณุสกณฺฏมูลา กฐลา จ สพฺเพ,คมฺภีร นีราปค ปงฺกทุคฺคาหิตฺวา สภาวํ รมณียเมนฺติ;

मार्ग से ठूँठ, काँटे, जड़ें और कंकड़-पत्थर स्वयं ही हट जाते हैं; गहरी नदियाँ और कीचड़ भरे दुर्गम स्थान अपना स्वभाव छोड़कर रमणीय हो जाते हैं;

๗๖๔.

७६४.

วชนฺติ ภุมึ คิรโย ปุรตฺถปสาริเต ปาทวเร ชินสฺส,นิพฺพาติ อคฺคี นรโกทเรปิคณฺหนฺติ ปาเท ปทุมาทโย จ;

जिन (बुद्ध) के श्रेष्ठ चरणों के आगे बढ़ाने पर पर्वत भूमि की ओर झुक जाते हैं, नरक के भीतर की अग्नि भी शांत हो जाती है और कमल आदि (पुष्प) चरणों को थाम लेते हैं;

๗๖๕.

७६५.

อิทญฺหิ เต ปาทตเล ยตีสสนาภิ เนมิ ฆฏิกาวลีหิ,สุสณฺฐิตํ จา’รสหสฺสวนฺตํสนฺทิสฺสเต จกฺกวรํ มหนฺตํ;

हे यतीश्वर! आपके उन चरणों के तलवों में नाभि, नेमि और आरों की पंक्तियों से सुगठित, एक हजार आरों वाला महान श्रेष्ठ चक्र दिखाई देता है।

๗๖๖.

७६६.

ตเมว จกฺกํ ปริวารยิตฺวาสิริวจฺฉ โสวตฺถิ’วตํสกา จ,ปาสาท ภทฺราสน ปุณฺณปาติสิตาตปตฺตาสิ มยูรหตฺถา;

उसी चक्र को घेरे हुए श्रीवत्स, स्वस्तिक, महल, भद्रासन, पूर्णपात्र, श्वेत छत्र और मयूर-हस्त (मोरपंखी पंखा) हैं।

๗๖๗.

७६७.

นีลาทิเภทา กมลุปฺปลา จสเมรุ สตฺตทฺทิ มหาสมุทฺทา,สตฺตาปคา สตฺต มหาสรา จหิมาลโย จกฺกวาฬทฺทิโก จ;

नीले आदि विभिन्न प्रकार के कमल और उत्पल, सुमेरु पर्वत, सात पर्वतमालाएँ, महासमुद्र, सात नदियाँ, सात महान सरोवर, हिमालय और चक्रवाल पर्वत आदि हैं।

๗๖๘.

७६८.

จนฺทกฺกตารา จ ฉเทวโลกาปิตามหาวาส มนุสฺสโลกํ,สุวณฺณ นาวา สิวิกา จ สงฺขํเกลาสเสลํ ธชโตรณา จ;

चन्द्रमा, सूर्य, तारे, छह देवलोक, ब्रह्मा का निवास (ब्रह्मलोक), मनुष्यलोक, स्वर्ण नौका, शिविका (पालकी), शंख, कैलाश पर्वत और ध्वज-तोरण हैं।

๗๖๙.

७६९.

จินฺตามณุณฺหีส สวจฺฉ เธนูมีนทฺวยํ จกฺกวตฺติ สเสโน,สีห’สฺส มาตงฺค วิยคฺฆราชาหํโสสโภ กิมฺปุริโส มยูโร;

चिंतामणि, उष्णीष, बछड़े सहित धेनु, मत्स्य-युगल, सेना सहित चक्रवर्ती राजा, सिंह, अश्व, हस्ती, व्याघ्रराज, हंस, वृषभ, किम्पुरुष और मयूर हैं।

๗๗๐.

७७०.

โกญฺจา จ เอราวณ หตฺถิราชาสจกฺกวากา มกราทโย จ,นานา มหามงฺคล ลกฺขณา เตวิโรจมานา วิลสนฺติ นิจฺจํ;

क्रौंच पक्षी, ऐरावत हस्तीराज, चक्रवाक पक्षी और मकर आदि; वे विभिन्न महामंगल लक्षण नित्य देदीप्यमान और सुशोभित होते हैं।

๗๗๑.

७७१.

ชาตกฺขเณ ยสฺส มหึ ปเภชฺชวิสาล สตฺตุทฺทย ปงฺกชานิ,ปฏิคฺคเหสุํ จรณานิ ยานิเต ตานิมานจฺฉริยานิ โลเก;

जिनके जन्म के क्षण में पृथ्वी को भेदकर सात विशाल विकसित कमलों ने जिन चरणों को ग्रहण किया, वे इस लोक में आश्चर्यजनक हैं।

๗๗๒.

७७२.

วนฺทาปนตฺถายุ’ปนีตกาเลปิตูหิ เต เทวล ตาปสินฺทํ,ปาทานิ คนฺตฺวาน ชฏาสุ ตสฺสอาสุํ ตเว’ตงฺฆิยุคํ อโห โภ;

हे प्रभु! जब माता-पिता द्वारा आपको देवल तपस्वीराज को वन्दन कराने के लिए ले जाया गया, तब आपके वे दोनों चरण उनके जटाओं पर जा टिके; यह अहो (आश्चर्य) है।

๗๗๓.

७७३.

สุทฺโธทนวฺหสฺส นราธิปสฺสสนฺโตส โตเยหิ ปปูริตสฺส,สิโร วิสุทฺธมฺพุ รุหากรสฺสสโรรุ หาสุํ จรณานิ ตุยฺหํ;

संतोष रूपी जल से परिपूर्ण राजा शुद्धोदन के सिर रूपी विशुद्ध कमल के सरोवर में आपके चरण कमल के समान सुशोभित हुए।

๗๗๔.

७७४.

เย จงฺกเม จงฺกมณาวสาเนโอนมฺม เมรูทย ปพฺพนิณฺทา,ปฏิคฺคเหสุํ จรณานิ ยานิเต ตานิมา’นจฺฉริยานิ โลเก;

चंक्रमण के समय और चंक्रमण के अंत में, झुककर सुमेरु आदि पर्वतराजों ने जिन चरणों को ग्रहण किया, वे इस लोक में आश्चर्यजनक हैं।

๗๗๕.

७७५.

ยํ วนฺทมาโน ติทิวาธิโป โสยสฺสานุภาเวน คตายุโกปิ,สกิยฐาเน’สินปุนาปิ เต’วํปาทมฺพุชํ ธีร!มหานุภาวํ;

हे धीर! आपके जिस महानुभाव चरण-कमल की वन्दना करते हुए वह स्वर्ग का अधिपति (शक्र), जिसकी आयु समाप्त हो चुकी थी, पुनः अपने ही स्थान पर स्थित हो गया।

๗๗๖.

७७६.

เทหีนมคฺโคปิ นิสากราริมานุนฺนโต โส สยิตสฺส ตุยฺหํ,ปาทสฺส อนฺตมฺปิ น สกฺขิ ทฏฺฐุํอจฺเฉร รูปํ อิทมงฺฆิกญฺชํ;

प्राणियों में श्रेष्ठ, मान से उन्नत वह राहु भी, आपके शयन करते समय आपके चरणों के अग्रभाग को भी देखने में समर्थ नहीं हुआ; यह चरण-कमल आश्चर्यजनक रूप वाला है।

๗๗๗.

७७७.

คงฺคาย คงฺคาปติ สนฺนิธาเนตีเร ตทา นมฺมท ชิมฺหคสฺส,ปาทสฺส ลญฺฉํ อกรี มุนินฺทมยฺหํ’ปิ โหตํ กรุณา ตเวสา;

हे मुनीन्द्र! तब आपने गंगा के समीप नर्मदा नदी के तट पर नागराज के लिए अपने पद-चिह्न अंकित किए; आपकी वह करुणा मुझ पर भी हो।

๗๗๘.

७७८.

อาราธิโต สจฺจก ตาปเสนอกา ตุวํ สจฺจก พทฺธเสเล,ปาทสฺส ลญฺฉํ ชคโต หิตายมยฺหมฺปิ โหตํ ตมนุคฺคหนฺเต;

सच्चक तपस्वी द्वारा आराधना किए जाने पर, आपने जगत के हित के लिए सच्चक-बद्ध पर्वत पर अपना पद-चिह्न अंकित किया; मुझ पर भी वह अनुग्रह हो।

๗๗๙.

७७९.

สุตฺวาน นาโถ คิรเมตมสฺสปสฺสํ มหาภุติ’มนาคเตสุ,โลกสฺส โลเกหิ มหีย มาโนอกาสิ วาเมน ปเทน ลญฺฉํ;

उनकी उस वाणी को सुनकर और भविष्य में लोगों के महान कल्याण को देखते हुए, लोकों द्वारा पूजित नाथ ने अपने बाएँ पैर से पद-चिह्न अंकित किया।

๗๘๐.

७८०.

สมฺโพธิโต อฏฺฐม สารทสฺมึเวสาขมาเส มุณิ ปุณฺณมายํ,ปาทสฺส’ภิญฺญาณมกา’ปรณฺเหสเทวเก สสฺสมเณ มเหนฺเต;

सम्बोधि के आठवें वर्ष में, वैशाख मास की पूर्णिमा को, देवों और श्रमणों सहित संसार द्वारा पूजे जाने पर, मुनि ने अपराह्न में अपने पद का चिह्न अंकित किया।

๗๘๑.

७८१.

ปตงกฺคิกา สิตฺถก มตฺถกมฺหิยถงฺกิตา ขตฺติย มุทฺทิกาย,อาเสว’เมวํ ชินปาทลญฺฉํสมนฺตกูฏมฺหิ นมสฺสนียํ;

जैसे मोम के ऊपर क्षत्रिय की मुद्रा अंकित की जाती है, वैसे ही समन्तकूट पर्वत पर जिन का वह वन्दनीय पद-चिह्न अंकित हुआ।

๗๘๒.

७८२.

อกาลเมโฆ จ ตโต ปวสฺสิวสฺสึสุ นานารตนานิ ขมฺหา,ตถา ปริโต กุสุมมฺพรานิสุวณฺณจุณฺณานิ ชิเนกวณฺณา;

तब अकाल मेघ बरसा और आकाश से नाना प्रकार के रत्न बरसे; वैसे ही चारों ओर पुष्पों की वर्षा हुई और बुद्ध के समान वर्ण वाले स्वर्ण-चूर्ण बरसे।

๗๘๓.

७८३.

ตโต’ปคนฺตฺวา สุคเตภคามีตสฺมึ นิตมฺเพ คิริคพฺภรายํ,ทิวาวิหาราย นิสีทิ ยตฺถสุปากฏํ ตํ ภควาคุหา’ติ;

तत्पश्चात सुगत वहाँ से जाकर उस पर्वत के ढलान पर एक गुफा में दिन के विहार के लिए बैठे, जो 'भगवा-गुफा' के नाम से सुविख्यात है।

๗๘๔.

७८४.

ตโตรหนฺตา สุคโตรสา เตคนฺธาทินา สาธุ มเหตฺว สพฺเพ,วนฺทิตฺว กตฺวาน ปทกฺขิณนฺตํตหํ ตหํ’กํสุ ทิวาวิหารํ;

तब सुगत के औरस पुत्र उन सभी अर्हतों ने गंध आदि से भली-भांति पूजा कर और वन्दना व प्रदक्षिणा करके, वहाँ-वहाँ दिन का विहार किया।

๗๘๕.

७८५.

ลตงฺคนาโย วิฏปีธวานมาลมฺพ สาขาปุถุลํ’สปสฺเส,สุผุลฺล นมญฺชูกร มญฺชรีหินมสฺสมานา’ว สโทนตคฺคา;

वृक्षों के कंधों पर अपनी विस्तृत शाखाओं को लटकाए हुए लता-रूपी स्त्रियाँ, खिले हुए सुंदर पुष्प-गुच्छों के साथ सदा झुकी हुई ऐसी लगती हैं मानो वन्दना कर रही हों।

๗๘๖.

७८६.

ติฏฺฐนฺติ รุกฺขา นฏกา’ว ตตฺถสุผุลฺล สาขากร’มุกฺขิปิตฺวา,นมสฺสมานา วิย โอนตคฺคาวตฺตนฺติ มานจฺฉริยานิ นิจฺจํ;

वहाँ वृक्ष नर्तकों के समान अपनी खिली हुई शाखा-रूपी भुजाओं को ऊपर उठाए हुए और अपने अग्रभाग को झुकाए हुए मानो वन्दना कर रहे हों; वहाँ नित्य ऐसे आश्चर्य बने रहते हैं।

๗๘๗.

७८७.

ตเถว อุจฺจาวจ ปพฺพตา จนมสฺสมานา วิย ปาทลญฺฉํ,ติฏฺฐนฺติ นินฺนคฺค สิขา สมนฺตาอิทมฺปิ นิจฺจพภุตเมว ตตฺถ;

उसी प्रकार ऊँचे-नीचे पर्वत भी चारों ओर अपने शिखरों को झुकाए हुए मानो पद-चिह्न की वन्दना कर रहे हों; यह भी वहाँ एक नित्य आश्चर्य ही है।

๗๘๘.

७८८.

ตสฺมึ นเค ปาทวรงฺกิตสฺมึขลมณฺฑโลกาส ปเทสมตฺเต,สโมสรนฺเต พหุเก ชเนปิโหเตว โอกาสม,โห ปทงฺกํ;

उस श्रेष्ठ पद-चिह्न से अंकित पर्वत पर, खलिहान के मंडल जितने मात्र स्थान में, बहुत से लोगों के एकत्र होने पर भी स्थान पर्याप्त हो जाता है; अहो! यह पद-चिह्न का प्रभाव है।

๗๘๙.

७८९.

สโมสริตฺวาน มเหตฺว สตฺเตนิกฺขนฺตมตฺเต ชลทา สเมจฺจ,โสเธนฺติ มาล’มฺพุวเหหิ สาธุอิทมฺปิ นิจฺจพฺภุตเมว ตตฺถ;

प्राणियों के एकत्र होकर पूजा करने के बाद, उनके निकलते ही बादल उमड़कर अपने जल-प्रवाह से उसे भली-भांति स्वच्छ कर देते हैं; यह भी वहाँ एक नित्य आश्चर्य ही है।

๗๙๐.

७९०.

ปาเทน ผุฏฺฐสฺส สิลาตลสฺสเอตาทิสานจฺฉริยานิ โหนฺติ,โลเกกนาถสฺส อนาสวสฺสมหพฺภุตํ โกนุ กถํ ภเณยฺย;

लोक के एकमात्र नाथ, अनास्रव के चरणों से स्पर्श किए गए उस शिलातल के यदि ऐसे आश्चर्य हैं, तो उस महान आश्चर्य का वर्णन कौन और कैसे कर सकता है?

๗๙๑.

७९१.

ทิวาวิหารํ ภควา สสงฺโฆกตฺวาน ตสฺมึ ปน กิญฺจิกาลํ,มหียมาเนสุ สเทวเกสุตโต คโต โรหณมมฺพรมฺหา;

भगवान ने संघ के साथ वहाँ कुछ समय तक दिन का विहार किया, और देवों सहित संसार द्वारा पूजे जाने पर, वे आकाश मार्ग से रोहण को चले गए।

๗๙๒.

७९२.

ตสฺมึ สสงฺโฆ มุนิ ทีฆวาปิยํถูปสฺส ฐาเน ปรมาย ภุมิยา,ครุํ กโรนฺโต ปน ตํ มหีตลํนิโรธภาเวน นิสีทิ สตฺรโช;

वहाँ मुनि ने संघ के साथ दीघवापी में स्तूप के स्थान की परम भूमि पर, उस धरातल का गौरव बढ़ाते हुए, निरोध-समाधि में स्थित होकर निवास किया।

๗๙๓.

७९३.

ตโต’นุราธํ ภควา นภมฺหาคนฺตฺวาน โพธิฏฺฐิตภุมิยา จ,ฐาเน มหามงฺคลเจติยสฺสตเถว อกฺขนฺตินหิตสฺส ฐาเน;

तत्पश्चात भगवान आकाश मार्ग से अनुराधपुर गए और बोधि वृक्ष के स्थान पर, महामंगल चैत्य के स्थान पर तथा जहाँ बुद्ध स्थिर रहे थे, उन स्थानों पर—

๗๙๔.

७९४.

นิสีทิ ปตฺวาน นิราธปีตึสสาวโก เปกฺขม’นาคตทฺธํ,ปติฏฺฐิตา เม ปน โพธิธาตุกโรนฺติ โลเก’ติ ชนสฺส วุทฺธึ;

—शिष्यों के साथ अपार प्रीति प्राप्त कर भविष्य को देखते हुए बैठे कि 'मेरी बोधि और धातुएँ लोक में प्रतिष्ठित होकर लोगों का कल्याण करेंगी।'

๗๙๕.

७९५.

วุฏฺฐาย ตุฏฺโฐ ภควา นิโรธาคโต สิลาถูปวรสฺส ฐานํ,ฐิโต ตหึ ธมฺมมถุทฺทิสิตฺวาคโต นภา เชตวนํ สุรมฺมํ;

भगवान निरोध-समाधि से प्रसन्नतापूर्वक उठकर श्रेष्ठ शिला-स्तूप के स्थान पर गए, वहाँ स्थित होकर धर्म का उपदेश दिया और फिर आकाश मार्ग से अत्यंत रमणीय जेतवन चले गए।

๗๙๖.

७९६.

เอวํ โส ธมฺมราชา ชนหิตวิหิโต วีต โทสาริวคฺโคลงฺการามาย รมฺเม สุมนคิริสิเร’กาสิ ยํ ปาทลญฺฉํตํ โว สคฺคา’ปวคฺคํ ททติ มุนิสมํ จิตฺต มตฺเต ปสนฺเนตสฺมา โภ!โภ! ปหฏฺฐา นมถ มหถ ตํ สาธุ สาธุปฺปสตฺถํ;

इस प्रकार, उन धर्मराज ने, जो जनहित में तत्पर और द्वेष रूपी शत्रुओं के समूह से मुक्त थे, रमणीय लंका के सुमनगिरि के शिखर पर जो पदचिह्न अंकित किया, वह चित्त के मुनि के समान प्रसन्न होने पर आपको स्वर्ग और मोक्ष प्रदान करता है। इसलिए, हे महानुभावों! हर्षित होकर उस सत्पुरुषों द्वारा प्रशंसित पदचिह्न को नमस्कार करें और उसकी पूजा करें।

อิติ สมนฺตกูฏ วณฺณนา นิฏฺฐิตา.

इस प्रकार समन्तकूट का वर्णन समाप्त हुआ।

คฺรนฺถ สมาปฺติย.

ग्रन्थ की समाप्ति।

๑.

१.

อนนฺตรา สมตฺตายํ สุมณทฺทิสุ วณฺณนา,ตเถว สาธู สงฺกปฺปา ขิปฺปํ ปปฺโปนฺตุ ปาณินํ;

सुमनगिरि आदि के इस वर्णन के पूर्ण होने के साथ ही, प्राणियों के सभी नेक संकल्प शीघ्र ही सिद्ध हों।

๒.

२.

โย ยาจิโต’รญฺญวาสี คุณาธาร สุธีมตา,ราหุลตฺเถรนาเมน วิสฺสุเตน มหีตเล;

जिन्हें पृथ्वी पर प्रसिद्ध, गुणों के आधार और बुद्धिमान अरण्यवासी राहुल स्थविर के नाम से विख्यात महापुरुष द्वारा प्रार्थना की गई थी;

๓.

३.

ภุวโนทรมฺหิ ปญฺญาโต รวีวมฺพร มณฺฑเล,อรญฺญรตนานนฺท มหาเถโร มหาคณี;

जो आकाश मण्डल में सूर्य के समान इस संसार में विख्यात हैं, वे अरण्य-रत्नानन्द महास्थविर, जो महान गण के स्वामी हैं;

๔.

४.

ชีวิตํ วิย โย สตฺถุสาสนสฺส มหากวี,สาโร สุปฺปฏิปตฺตีสุ สตฺถสาคร ปารโค;

जो शास्ता के शासन के प्राणों के समान हैं, महान कवि हैं, सदाचार के सार हैं और शास्त्र-सागर के पारगामी हैं;

๕.

५.

ตสฺส สิสฺโส’สิ โย วิปฺปคาม วํเสก เกตุโกญาตาคโม’รญฺญวาสี สีลาทิ คุณภูสโณ;

उनके शिष्य, जो विप्रग्राम वंश के एकमात्र केतु (ध्वज) थे, आगमों के ज्ञाता, अरण्यवासी और शील आदि गुणों से विभूषित थे;

๖.

६.

โย’กา สีหลภาสาย สีหลํ สทฺทลกฺขณํ,เตน เวเทหเถเรน กตายมฺปิยสีลินา;

जिन्होंने सिंहल भाषा में सिंहल व्याकरण की रचना की, उन प्रिय स्वभाव वाले वेदेह स्थविर द्वारा यह ग्रन्थ रचा गया है।

สิทฺธิรตฺถุ.

सिद्धि हो।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

සිංහල
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Español
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi