Samantakūṭavaṇṇanā

समंतकूटवण्णना

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

1.

१.

Satatavitata kittiṃ dhastakandappadappaṃTibhavahitavidhānaṃ sabbalokekaketuṃ,Amitamatimanagghaṃ santidaṃ merusāraṃSugatamahamudāraṃ rūpasāraṃ namāmi;

ज्यांची कीर्ती सतत पसरलेली आहे, ज्यांनी कामदेवाचा गर्व नष्ट केला आहे, जे तिन्ही लोकांच्या कल्याणाची व्यवस्था करणारे आहेत, जे संपूर्ण जगाचे एकमेव ध्वज आहेत, ज्यांची बुद्धी अमर्याद आणि अमूल्य आहे, जे शांतता देणारे आणि मेरू पर्वतासारखे स्थिर आहेत, अशा त्या उदार आणि रूपवान सुगतांना (बुद्धांना) मी वंदन करतो.

2.

२.

Hataduritatusāraṃ mohapaṅkopatāpaṃManakamalavikāsaṃ jantunaṃ sesakānaṃ,Kumatikumudanāsaṃ buddhapubbācalaggāUditamahamudāraṃ dhammabhānuṃ namāmi;

बुद्धरूपी पूर्व पर्वताच्या शिखरावरून उगवलेल्या, पापांच्या दवबिंदूंचा नाश करणाऱ्या, मोहरूपी चिखलाचा ताप दूर करणाऱ्या, सर्व प्राण्यांच्या मनरूपी कमळाला विकसित करणाऱ्या आणि कुमतीरूपी कुमुदाचा (पांढऱ्या कमळाचा) नाश करणाऱ्या, अशा त्या उदार धम्मरूपी सूर्याला मी वंदन करतो.

3.

३.

Sakalavimalasīlaṃ dhutapāpārijālaṃSuranaramahanīyaṃ pāhuneyyāhuneyyaṃ,Ujupathapaṭipannaṃ puññakhettaṃ janānaṃGaṇamahamabhivande sāradaṃ sādarena;

ज्यांचे शील पूर्णपणे विमल आहे, ज्यांनी पापांचे आणि शत्रूंचे जाळे नष्ट केले आहे, जे देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजनीय आहेत, जे पाहुणेय (सत्कार करण्यास योग्य) आणि आहुणेय (दान देण्यास योग्य) आहेत, जे सरळ मार्गाने चालणारे आहेत आणि जे लोकांचे पुण्यक्षेत्र आहेत, अशा त्या संघसमूहाला (गणाला) मी आदरपूर्वक वंदन करतो.

4.

४.

Iti kaḷita paṇāmā hantva sabbopasaggeSugatavimala pādambhojasampāta pūtaṃ,Sumanasikharirājaṃ vaṇṇayissaṃ surānaṃVasati matulametaṃ sādhujantu suṇantu;

अशा प्रकारे वंदन करून आणि सर्व संकटांचा नाश करून, सुगतांच्या विमल चरणकमळांच्या स्पर्शाने पवित्र झालेल्या आणि देवांचे अतुलनीय निवासस्थान असलेल्या या श्रेष्ठ 'सुमनकूट' पर्वताचे मी वर्णन करणार आहे; सज्जनांनी ते लक्षपूर्वक ऐकावे.

5.

५.

Savaṇā lapanā ceva satiyā cāpi vandanā,Yassa sammā sukhī hotī nibbāṇañcādhigacchati;

ज्याचे श्रवण केल्याने, कीर्तन केल्याने, स्मरण केल्याने आणि वंदन केल्याने मनुष्य पूर्णपणे सुखी होतो आणि निब्बाण (निर्वाण) प्राप्त करतो;

6.

६.

Tasmā sappurisehe’daṃ patthentehi tisampadaṃ,Savaṇīyañhi sādhūhi acikkhittena cetasā;

म्हणूनच, तिन्ही प्रकारच्या संपत्तीची इच्छा करणाऱ्या सज्जनांनी एकाग्र चित्ताने हे अवश्य ऐकावे.

7.

७.

Yo lokatilako nātho pūretvā dasa pāramī,Jātosi tusite kāye santusito’ti vissuto;

ज्यांनी जगाचे भूषण आणि रक्षक होऊन, दहा पारमिता पूर्ण करून तुषित स्वर्गात 'संतुषित' या नावाने जन्म घेतला;

8.

८.

Ārādhito surādīhi kālo mārisa te ayaṃ,Tiṇṇo tārayimaṃ lokaṃ bahū apparajakkhakā;

देव इत्यादींनी अशी प्रार्थना केली की, 'हे महाभागा! हीच आपली वेळ आहे. आपण स्वतः संसारसागर पार केला आहे, आता या जगातील ज्यांच्या डोळ्यांत अल्प धूळ आहे अशा अनेक जीवांना पार करवा.'

9.

९.

Etadatthāya te vīra pūritā dasa pāramī,Bāhuṃ pitussa putto’va loko ālambate tuvaṃ;

'हे वीरा! याच कारणासाठी आपण दहा पारमिता पूर्ण केल्या आहेत. ज्याप्रमाणे मुलगा आपल्या वडिलांचा हात धरतो, त्याप्रमाणे हे जग आपला आधार घेत आहे.'

10.

१०.

Tesaṃ taṃ vacanaṃ sutvā mahāsatto mahāmatī,Vilokane viloketvā pañcāmala vilocano;

त्यांचे ते वचन ऐकून, महाबुद्धीमान महासत्त्वांनी आपल्या पाच निर्मळ नेत्रांनी पाच महाविलोकने केली;

11.

११.

Jambudīpaggakamale kaṇṇikā’va manoramā,Purī kapiḷavatthū’si visāṇā’va sudhāsinaṃ;

जंबुद्वीपरूपी श्रेष्ठ कमळातील सुंदर कर्णिकेसारखे कपिलवस्तू नावाचे नगर होते, जे देवांच्या अमरावती नगरीसारखे शोभून दिसत होते.

12.

१२.

Siṅgīnikkhamayābhāsa tuṅgasiṅgasamaṅgitā,Maṇisīhapañjarākiṇṇa pāsādā yattha bhāsare;

जेथे शुद्ध सोन्यासारखी चमक असणाऱ्या उंच शिखरांनी युक्त आणि मणी व सिंहखिडक्यांनी सुशोभित असलेले राजवाडे तळपत होते;

13.

१३.

Saghane gagane niccaṃ sateratasatāni’va,Anileritapajjota soṇṇaketu ahū yahiṃ;

जेथे वाऱ्याने हलणारे सोन्याचे ध्वज ढगाळलेल्या आकाशात सतत चमकणाऱ्या शेकडो विजांसारखे दिसत होते;

14.

१४.

Janānaṃ nīlanettehi vadanehi tu yā purī,Madhupālisamonaddha kañjinī sirimāvahe;

लोकांचे निळे डोळे आणि त्यांचे चेहरे यांच्यामुळे ते नगर भ्रमरांच्या समूहाने वेढलेल्या कमळिणीसारखे अत्यंत शोभायमान दिसत होते;

15.

१५.

Raṅgatuṅgaturaṅgehi gajjitehi ca yā purī,Saghosuttuṅgakallola lolasāgarasantibhā;

जेथे उसळणारे उंच घोडे आणि हत्तींच्या गर्जना यांमुळे ते नगर उंच लाटांनी गाजणाऱ्या चंचल महासागरासारखे भासत होते;

16.

१६.

Avhamānā’va devānaṃ puralakhyā bhujā iva,Mandānileritā tuṅga nānārāgaddhajā yahiṃ;

जेथे मंद वाऱ्याने हलणारे विविध रंगांचे उंच ध्वज म्हणजे जणू काही देवांना बोलावणारे त्या नगरलक्ष्मीचे हातच होते;

17.

१७.

Nānāvesadharā yasmiṃ nānābhūsaṇa bhūsitā,Nānāsampattisaṃyuttā nānāvijjāsu pāragā;

जेथे विविध प्रकारचे पोशाख परिधान केलेले, विविध अलंकारांनी नटलेले, विविध संपत्तीने युक्त आणि विविध विद्यांमध्ये पारंगत असलेले लोक राहत होते;

18.

१८.

Navayobbana uddāmā rūpena ca manoharā,Saccesu niratā niccaṃ anakkuṭṭhakulā siyuṃ;

जे तरुण वयातील उत्साहाने भरलेले, रूपाने मनोहर, नेहमी सत्यात मग्न असणारे आणि निष्कलंक कुळातील होते;

19.

१९.

Niccaṃ kīḷā vidaddhāhi naranārīhi sevitā,Yā purī sādhurūpā’si madhurālāpinīhi ca;

जे नगर क्रीडाकुशल आणि मधुर बोलणाऱ्या स्त्री-पुरुषांनी नेहमी गजबजलेले व अत्यंत सुंदर होते;

20.

२०.

Tasmiṃ saddhādayopeta okkākakulaketuko,Suddhodanavhayo āsī vissuto bhuvanattaye;

त्या नगरात श्रद्धा इत्यादी गुणांनी युक्त, ओक्काक कुळाचे भूषण असलेले आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध असलेले 'शुद्धोधन' नावाचे राजे होते;

21.

२१.

Yassaṅghikamale sabba bhubhujānaṃ mahītale,Kirīṭamaṇihiṅgāli kīḷantī’va nirantaraṃ;

पृथ्वीवरील सर्व राजांच्या मुकुटांतील मणीरूपी भ्रमर ज्यांच्या चरणकमळांवर सतत क्रीडा करत असल्यासारखे वाटत होते;

22.

२२.

Yassa patthaṭatejena puranetāpi divākaro,Vahanīca’mbare līlaṃ osadhīpatino divā;

ज्यांच्या पसरलेल्या तेजामुळे सूर्य आणि चंद्र देखील आकाशात आपली लीला सहजपणे करत असल्यासारखे दिसत होते;

23.

२३.

Yassa dānappavāho tu nānāyācaka jantunaṃ,Manodadhīsu velantetikkamantova sattataṃ;

ज्यांच्या दानाचा प्रवाह विविध याचक प्राण्यांच्या मनरूपी समुद्राची मर्यादा सतत ओलांडून वाहत असे;

24.

२४.

Matiyā suramantīva dhanena dhanado viya,Rūpena kusumesu’va yo jumhati mahītale;

जे बुद्धीमध्ये देवगुरू बृहस्पतीसारखे, संपत्तीमध्ये कुबेरासारखे आणि सौंदर्यामध्ये कामदेवासारखे या पृथ्वीवर शोभून दिसत होते;

25.

२५.

Tassābhisittā rajjena mahāmāyāti vissutā,Candikā viya candassa girirājā’va kapālito;

त्यांची पट्टराणी 'महामाया' या नावाने प्रसिद्ध होती, जी चंद्रासाठी चांदण्यासारखी आणि पर्वतराज हिमालयासाठी गंगेसारखी होती;

26.

२६.

Lakkhī’va vāsudevassa sītā’va rāmarājino,Mahesīsi varārohā sundarī sundarādharā;

जी वासुदेवाची लक्ष्मी आणि राजा रामाची सीता यांसारखी सुंदर अवयव असलेली, अत्यंत रूपवान आणि सुंदर ओठ असणारी मुख्य राणी होती;

27.

२७.

Tassā kucchikaraṇḍamhi anaggharatanaṃ viya,Khattiṃsāhi nimittehi vimhāpento sadevakaṃ;

तिच्या गर्भरूपी करंडकात एखाद्या अमूल्य रत्नाप्रमाणे, बत्तीस शुभ चिन्हांनी देवलोकासह संपूर्ण जगाला विस्मित करत;

28.

२८.

Sitambujakaro santo sitebhacchāpako viya,Katvā padakkhiṇaṃ mātu paṭisandhimagaṇhi so;

सोंडेत पांढरे कमळ घेतलेल्या एका पांढऱ्या हत्तीच्या पिल्लाप्रमाणे शांतपणे आपल्या मातेला प्रदक्षिणा घालून त्यांनी गर्भात प्रवेश केला;

29.

२९.

Dasekādasamāsena tassevaṃ āsi cetanā,Passituṃ sakañātīnaṃ gantvāna nagaraṃ tadā;

दहाव्या-अकराव्या महिन्यात, आपल्या माहेरच्या लोकांना पाहण्यासाठी त्यांच्या नगरात जाण्याची इच्छा महामाया देवींच्या मनात निर्माण झाली;

30.

३०.

Nivedetvā tamatthaṃ sā rañño tena susajjite,Saparicchadā tadā magge gacchanti antarāpathe;

त्यांनी ही गोष्ट राजाला सांगितली. राजाने सर्व तयारी करून दिल्यावर, आपल्या परिवारासह मार्गाने जात असताना वाटेत;

31.

३१.

Devatānaṃ manonandakara nandana sannibhaṃ,Disvāna lumbiniṃ nāma uyyānaṃ mananandanaṃ;

देवांच्या नंदनवनासारखे मनाला आनंद देणारे 'लुंबिनी' नावाचे सुंदर उद्यान पाहून;

32.

३२.

Tasmiṃ kīḷitumussāhā pavisitvāna taṃ vanaṃ,Kīḷanti upagantvāna maṅgalaṃ sālapādapaṃ;

त्या वनात क्रीडा करण्याच्या इच्छेने त्यांनी तेथे प्रवेश केला आणि क्रीडा करत करत त्या एका मंगल शाल वृक्षाजवळ गेल्या;

33.

३३.

Vilola pallavākiṇṇaṃ suphullakusumonataṃ,Gahetvā sālasākhaṃ sā surattakara pallavā;

हलणाऱ्या पानांनी युक्त आणि उमललेल्या फुलांनी लवलेल्या शाल वृक्षाची फांदी त्यांनी आपल्या लालसर कोवळ्या हाताने पकडली;

34.

३४.

Devehi gahitā’rakkhā mahamāne sadevake,Janesi tanayaṃ māyā tatraṭṭhā lokalocanaṃ;

देवांनी रक्षण केलेल्या आणि देवलोकासह सर्वजण उत्सव साजरा करत असताना, मायादेवींनी तेथे उभे राहून जगाचे नेत्र असलेल्या पुत्राला जन्म दिला;

35.

३५.

Brahmāno lokapālā ca manussā kamato tadā,Soṇṇajālājinādīhi gaṇhiṃsu jananandanaṃ;

तेव्हा ब्रह्मा, लोकपाल आणि मनुष्यांनी अनुक्रमे सोन्याचे जाळे, मृगचर्म इत्यादींनी त्या लोकाल्हादक बालकाला आपल्या हाती घेतले;

36.

३६.

Mahiṃ patiṭṭhito dhīro passitvāna tato disā,Uttarābhimukho sattapadaṃ gaṇtvā’mbuje ṭhito;

पृथ्वीवर पाऊल ठेवल्यावर त्या धीरगंभीर बालकाने सर्व दिशांना पाहिले आणि उत्तरेकडे सात पावले चालून ते एका कमळावर उभे राहिले;

37.

३७.

Disantamavaloketvā suphullambujalocano,Nicchāresāsabhiṃ vācaṃ aggo seṭṭho’tiādinā;

उमललेल्या कमळासारखे नेत्र असलेल्या त्यांनी दिशांच्या टोकाकडे पाहत, 'मी जगामध्ये अग्र आहे, मी ज्येष्ठ आहे...' अशी सिंहगर्जना केली;

38.

३८.

Brahmāmaranarādīhi pūjito ca namassito,Kamena abhivaḍḍhanto juṇhapakkhe sasī yathā;

ब्रह्मा, देव आणि मनुष्य इत्यादींनी पूजिलेले आणि वंदिलेले ते बालक, शुक्ल पक्षातील चंद्राप्रमाणे हळूहळू वाढू लागले.

39.

३९.

Brahmūnaṃ chattachāyāya mandārakusumantare,Sānandāmandadevehi dhutacāmaramajjhago;

ब्रह्मांच्या छत्रछायेत, मंदार पुष्पांच्या वर्षावात, सानंद आणि मंद देवांनी ढाळलेल्या चामरांच्या मध्यभागी ते शोभत होते;

40.

४०.

Dibbehi rūpasaddehi gandhehi ca rasehi ca,Phoṭṭhabbehi ca dibbehi modamāno anekadhā;

दिव्य रूप, शब्द, गंध, रस आणि दिव्य स्पर्शांचा अनेक प्रकारे आनंद घेत;

41.

४१.

Dibbehi ramaṇīyehi naccehi vāditehi ca,Padānekasahassehi thūyamānaguṇākaro;

दिव्य व रमणीय नृत्यांनी आणि वादनांनी, तसेच हजारो पदांनी ज्यांच्या गुणांच्या खाणीची स्तुती केली जात होती;

42.

४२.

Patvā soḷasamaṃ vassaṃ ñātisaṅghassa majjhago,Dassetvā’sesasippaṃ taṃ loke vijjati yaṃ tadā;

सोळावे वर्ष गाठल्यावर, नातेवाईकांच्या समुदायामध्ये जाऊन, त्यांनी त्या काळी जगात अस्तित्वात असलेल्या सर्व कलांचे प्रदर्शन केले;

43.

४३.

Ñātisaṅghaṃ pamodento deve ca manuje’pi ca,Laddhā yasodharaṃ deviṃ’nukūlaṃ jātijātiyaṃ;

नातेवाईकांच्या समुदायाला, तसेच देव आणि मनुष्यांनाही आनंदित करत, त्यांनी जन्मोजन्मी अनुकूल असणाऱ्या यशोधरा देवीला प्राप्त केले;

44.

४४.

Soṇṇadappaṇasaṅkāsa sommānana vibhusitaṃ,Nīlanīrajasaṅkāsa visālāyata locanaṃ;

सुवर्ण आरशाप्रमाणे चकाकणाऱ्या सौम्य मुखाने सुशोभित, आणि नीलकमलासारखे विशाल व लांब डोळे असणाऱ्या;

45.

४५.

Siṅgāramandiradvāre dhajopamabhamudvayaṃ,Hemakāhalasaṅkāsa nāsikaṃ rūpalakkhiyā

शृंगार मंदिराच्या द्वारावरील दोन ध्वजांसारख्या भुवया असणाऱ्या, आणि सौंदर्याच्या देवतेच्या सुवर्ण कर्ण्यासारखे नाक असणाऱ्या;

46.

४६.

Nīlavellitadhammilla jimutobhaya koṭiyaṃ,Niccavijjullatācakka manuññakaṇṇapāsakaṃ;

काळ्या ढगांच्या कडांसारखे निळसर कुरळे केस असणाऱ्या, आणि सतत चमकणाऱ्या विजेच्या वर्तुळासारखे मनोहर कर्णभूषणे धारण करणाऱ्या;

47.

४७.

Sātakumbhanibhābhāsa payodharaghaṭadvaṃ,Suvaṇṇadditaṭāyāta nijjharākārahārakaṃ

सुवर्णासारखे चकाकणारे घटसमान स्तन असणाऱ्या, आणि सुवर्ण पर्वताच्या उतारावरून वाहणाऱ्या धबधब्यासारखा हार परिधान करणाऱ्या;

48.

४८.

Dehadevaddumālamba pārohābhabhujadvayaṃ,Aṅgulīpallavantambu binducāru nakhāvaliṃ;

देहरूपाच्या कल्पवृक्षाला लटकणाऱ्या पारंब्यांसारखे दोन बाहू असणाऱ्या, आणि बोटांच्या पालवीच्या टोकावर पाण्याच्या थेंबासारखी सुंदर नखांची ओळ असणाऱ्या;

49.

४९.

Dehamālālimālābha romarājivirājitaṃ,Rūpaṇṇavataraṅgāha valittaya vicittakaṃ;

शरीरावर भुंग्यांच्या माळेसारख्या रोमराजीने सुशोभित असणाऱ्या, आणि सौंदर्याच्या सागरातील लहरींसारख्या पोटावरील तीन वळ्यांनी युक्त असणाऱ्या;

50.

५०.

Soṇṇarambhāsamāvaṭṭa piṇorudvaya sundaraṃ,Sannirakalikākāra cārujaṅghā vibhūsitaṃ;

सुवर्णाच्या केळीच्या खांबासारख्या गोलाकार व पुष्ट मांड्यांनी सुंदर दिसणाऱ्या, आणि बंद कळीसारख्या सुंदर पोटऱ्यांनी सुशोभित असणाऱ्या;

51.

५१.

Paccakkharūpalakkhiñca līlānicaya sannibhaṃ,Guṇānamākaraṃ sādhu velaṃva ratisāgare;

प्रत्यक्ष सौंदर्यलक्ष्मीसारख्या, विलासाचा जणू समूहच असणाऱ्या, गुणांची खाण असणाऱ्या आणि रती-सागराच्या किनाऱ्यासारख्या त्या यशोधरेला त्यांनी प्राप्त केले;

52.

५२.

Kanto vasantarājā’va kandappo’va surūpavā,Sasī’va dassanīyo ca sūriyo viya tejavā;

ते वसंतऋतूप्रमाणे प्रिय, कामदेवासारखे रूपवान, चंद्रासारखे दर्शनीय आणि सूर्यासारखे तेजस्वी होते;

53.

५३.

Acalattena merūva gambhīrenaṇṇavo viya,Brahmassaro piyaṃvādī pañgñāya ca anūpamo;

अचलतेमध्ये मेरू पर्वतासारखे, गांभीर्यात महासागरासारखे, ब्रह्मस्वर असणारे, प्रिय बोलणारे आणि प्रज्ञेमध्ये अनुपम होते;

54.

५४.

Vasanto so mahāvīro purasmiṃ kapilavhaye,Disvā nimitte caturo uyyāna gamanañjase;

कपिलवस्तू नावाच्या नगरात राहत असताना, त्या महावीराने उद्यानाकडे जाणाऱ्या मार्गावर चार निमित्ते पाहिली;

55.

५५.

Pabbajjābhirato nātho gantvā uyyānabhūmiyaṃ,Suphullacampakāsoka nāgādā’gehi maṇḍitaṃ;

प्रव्रज्येमध्ये मन रमवणारे ते नाथ उद्यानभूमीत गेले, जे पूर्णपणे फूललेल्या चाफा, अशोक आणि नागकेशर इत्यादी वृक्षांनी सुशोभित होते;

56.

५६.

Phullapaṅkaja kaḷhāra jalājalaya satākulaṃ,Mandamandānilāyāta nānāmodehi vāsitaṃ;

जे उद्यान उमललेली कमळे आणि पांढऱ्या कमळांनी युक्त अशा शेकडो जलाशयांनी भरलेले होते, आणि मंद-मंद वाहणाऱ्या वाऱ्याने आणलेल्या विविध सुगंधांनी सुवासित होते;

57.

५७.

Sarā saraṃ samāyāta madhubbata nisevitaṃ,Phalapuppharasuddāma dvija saṅgha nikūjitaṃ;

एका सरोवराकडून दुसऱ्या सरोवराकडे जाणाऱ्या भ्रमरांनी जे सेविलेले होते, आणि फळे, फुले व रसांच्या समृद्धीमुळे पक्ष्यांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने गुंजत होते;

58.

५८.

Naccanta mattamorānaṃ niccaṃ maṇḍapasantibhaṃ,Dibbanta migasagghānaṃ kīḷāmaṇḍapa sannibhaṃ;

नाचणाऱ्या धुंद मोरांच्या समूहामुळे जे नेहमी मंडपासारखे भासत होते, आणि बागडणाऱ्या हरिणांच्या कळपांमुळे क्रीडामंडपासारखे दिसत होते;

59.

५९.

Samīra sisirodāra dhārāsīkara vārihi,Dhārāmaṇḍapa pantīhi janānandakaraṃ varaṃ;

शीतल वाऱ्याच्या झुळुकांनी आणि पाण्याच्या तुषारांनी, तसेच कारंज्यांच्या ओळींनी लोकांना आनंद देणारे ते श्रेष्ठ उद्यान होते;

60.

६०.

Uyyānavanamāgamma devarājāva nandanaṃ,Kīḷanto nijaputtassa sutvāna jātasāsanaṃ;

देवराजा जसा नंदनवनात क्रीडा करतो, तसे त्या उद्यानवनात क्रीडा करत असताना, त्यांनी स्वतःच्या पुत्राच्या जन्माची बातमी ऐकली;

61.

६१.

Nivatto vissakammena sahassakkhova bhūsito,Puraṃ pavisamānova kisā gotami bhāsitaṃ;

विश्वकर्म्याने सुशोभित केलेल्या सहस्राक्षाप्रमाणे ते नगराकडे परतले, आणि नगरात प्रवेश करत असताना त्यांनी किसा गोतमीचे शब्द ऐकले;

62.

६२.

Sutvāna nibbutapadaṃ tadā cittānukūlakaṃ,Santuṭṭho sānurāgo ca lakkhagghaṃ tārabhāsuraṃ;

मनाला अनुकूल असणारे ते 'निब्बुता' पद ऐकून, संतुष्ट व प्रसन्न झालेल्या त्यांनी, ताऱ्यासारखा चमकणारा आणि लाख मोलाचा;

63.

६३.

Hāraṃ tissāya pesetvā gantvāna sakamandiraṃ,Devarājavilāsena nisīdi pavarāsane;

तो हार तिला पाठवून दिला, आणि आपल्या महालात जाऊन देवराजाच्या वैभवाने ते एका श्रेष्ठ आसनावर विराजमान झाले;

64.

६४.

Athāgamma tadā nekanāṭikā parivārayuṃ,Vajjanti bheriyo tāsu paggayha kāci nāriyo;

त्यानंतर अनेक नर्तकींनी येऊन त्यांना वेढले; त्यांपैकी काही स्त्रियांनी वाद्ये हातात घेऊन ती वाजवण्यास सुरुवात केली;

65.

६५.

Nānālayasamākiṇṇaṃ gītaṃ gāyanti kāci’pi,Dhamanti susiraṃ kāci kāci vādenti tantiyo;

काही स्त्रिया विविध लयींनी युक्त अशी गीते गाऊ लागल्या, काही सुशिर वाद्ये वाजवू लागल्या, तर काही तंतुवाद्ये वाजवू लागल्या;

66.

६६.

Cāru bimbādharāramma payodharabharā subhā,Visālāyata nīlakkhā somasommānanā tadā;

सुंदर बिंबासारखे ओठ असणाऱ्या, पुष्ट व सुंदर स्तन असणाऱ्या, विशाल व लांब निळे डोळे असणाऱ्या आणि चंद्रासारखे सौम्य मुख असणाऱ्या त्या स्त्रिया;

67.

६७.

Naccanti purato tassa bherimaṇḍala majjhagā,Devakaññāva raṅgamhī rasabhāvanirantaraṃ;

रंगमंचावरील देवकन्यांप्रमाणे, रस आणि भावांनी ओतप्रोत होऊन, वाद्यांच्या वर्तुळात त्यांच्यासमोर नृत्य करू लागल्या;

68.

६८.

Disvāna so tamacchariyaṃ viratto visaye tadā,Urattāḷañca addakkhi sabbantaṃ bheritāḷanaṃ;

ते आश्चर्यकारक दृश्य पाहून, विषयांपासून विरक्त झालेल्या त्यांनी, त्या सर्व वाद्यांच्या तालाला छाती बडवून घेण्यासारखे मानले;

69.

६९.

Paridevaṃ’cupaṭṭhāsi gītaṃ saṃsārasāgare,Vāyuvega vikāraṃ’va naccaṃ cintesi nāyako;

त्या नायकाने विचार केला की, या संसारसागरात गाणे हे विलापासारखे आहे आणि नृत्य हे वाऱ्याच्या वेगाने होणाऱ्या विकारासारखे आहे;

70.

७०.

’Kadāhaṃ gharamossajja pabbajjāsiri mubbahe?’Iccevaṃ cintayanto so supantova sayī tahiṃ;

मी कधी घर सोडून प्रव्रज्येचे कल्याणकारी वैभव धारण करीन? असा विचार करत ते तेथे झोपल्यासारखे पडून राहिले;

71.

७१.

’Yaṃ nissāya mayaṃ ettha naccagītesu vyāvaṭā,So’yaṃ’dāni supī’ amhe kassadāni karoma taṃ?;

ज्यांच्यासाठी आपण येथे नृत्य आणि गायनात मग्न होतो, ते तर आता झोपले आहेत; मग आता आपण हे कोणासाठी करायचे?

72.

७२.

Iti cintiya te tattha turiyesu sake sake,Ālambā sayitā kaññā susaññāññamanissitā;

असा विचार करून, त्या तरुणी आपापल्या वाद्यांवर डोके टेकवून, गाढ झोपेत परस्परांवर पडून राहिल्या;

73.

७३.

Khādanti kāci dantāni kāci lālā vahantiyo,Kāci rudantiyo tattha vilapanti athā’parā;

काही जणी दात खात होत्या, काहींच्या तोंडातून लाळ गळत होती, काही जणी झोपेतच रडत होत्या, तर काही विलाप करत होत्या;

74.

७४.

Kākacchanti’pi semhampi gilanti ca camanti ca,Karonti nādaṃ nāsāya gharū’ti ca khipanti ca;

काही जणी घोरत होत्या, लाळ-कफ गिळत होत्या, नाकाने घर्र-घर्र असा आवाज करत होत्या आणि शिंकत होत्या;

75.

७५.

Muttayanti tadā kāci rahassaṃ vicaranti ca,Duggandhaṃ vāti taṃ ṭhānaṃ susānaṃ āmakaṃ yathā;

काही जणींचे गुप्त अवयव उघडे पडले होते, आणि त्या ठिकाणाहून एखाद्या ताज्या स्मशानासारखा दुर्गंध सुटला होता;

76.

७६.

Pabuddho aḍḍharattamhi gate tattha nisīdiya,Addakkhi tāsaṃ nekāni vikārāni tahiṃ tadā;

मध्यरात्र उलटून गेल्यावर जाग आल्यावर, त्यांनी उठून बसून त्या स्त्रियांचे अनेक बीभत्स विकार पाहिले;

77.

७७.

Tassevaṃ pekkhamānassa bhave saṃviggacetaso,Ādittaṃva upaṭṭhāsi mane khalu bhavattayaṃ;

हे सर्व पाहत असताना, त्यांच्या मनात संवेग उत्पन्न झाला आणि त्यांना तिन्ही लोक जणू पेटलेल्या घरासारखे भासू लागले;

78.

७८.

Dāvānala samāditta mahāraññāyathā gajo,Tathevāsi narindassa gehato gamane matī;

वणवा पेटलेल्या मोठ्या जंगलातून पळून जाणाऱ्या हत्तीप्रमाणे, त्या नरेंद्राचे घर सोडून जाण्याचे मन झाले.

79.

७९.

Tato vuṭṭhāya sayanā karonto abhinikkhamaṃ,Vitakkesi mahārājā passituṃ sakamatrajaṃ;

त्यानंतर शय्येवरून उठून, महाभिनिष्क्रमण करत असताना, त्या महाप्रतापी राजपुत्राने आपल्या स्वतःच्या पुत्राला पाहण्याचा विचार केला.

80.

८०.

Pavisitvā tato gabbhaṃ sanikaṃ santamānaso,Passitvā saha puttena niddāyantiṃ yasodharaṃ;

त्यानंतर शांत मनाने हळूच शयनगृहात प्रवेश करून, त्यांनी आपल्या पुत्रासह निद्रिस्त असलेल्या यशोधरेला पाहिले.

81.

८१.

Cirāgataṃ mahāpemaṃ dhārayaṃ sakamānase,Buddho hutvāpi’maṃ sakkā passituṃ iti cintiya;

आपल्या मनात दीर्घकाळापासून असलेले महान प्रेम आवरत, 'बुद्ध झाल्यावरही यांना पाहणे शक्य होईल' असा विचार त्यांनी केला.

82.

८२.

Gato nātho tato ṭhānā bodhiyā baddhamānasoTadahevāsi buddhoti kāmuko ko na cintaye;

बोधीप्राप्तीसाठी मन दृढ करून ते नाथ (प्रभू) त्या ठिकाणाहून निघून गेले. 'त्याच दिवशी ते बुद्ध झाले' असा विचार कोण करणार नाही?

83.

८३.

Sineru muddharantova pāduddhariya nikkhamaṃ,Channamāhūya ānītaṃ kanthakaṃ turagādhipaṃ;

सुमेरू पर्वत उपटून काढावा त्याप्रमाणे पाऊल उचलून त्यांनी प्रस्थान केले. त्यांनी छन्नाला बोलावून कंथक नावाच्या श्रेष्ठ अश्वाला आणण्यास सांगितले.

84.

८४.

Assarājaṃ tamāruyha saha channena rattiyaṃ,Devehi vivaṭadvarā paṭipajji mahāpathaṃ;

रात्रीच्या वेळी छन्नासह त्या अश्वराजावर आरूढ होऊन, देवांनी उघडलेल्या द्वारातून त्यांनी महामार्गावर प्रस्थान केले.

85.

८५.

Cakkavāḷesu nekesu devatā susamāgatā,Dīpadhūpaddhajehe ca gandhamālehi pūjayuṃ;

अनेक चक्रवाळांमधून एकत्र आलेल्या देवतांनी दीप, धूप, ध्वज, सुगंध आणि पुष्पमालांनी त्यांची पूजा केली.

86.

८६.

Purato saṭṭhīsahassāni daṇḍadīpāni dhārayuṃ,Tathā dakkhiṇapassamhi vāmapasse ca pacchato;

त्यांच्या पुढे, तसेच उजव्या बाजूला, डाव्या बाजूला आणि मागे साठ हजार मशाली धरण्यात आल्या होत्या.

87.

८७.

Gaganā pupphavassāni vassāpesuṃ cha devatā,Mandāravaṃ kokanadaṃ sugandhaṃ cittapāṭa liṃ;

देवतांनी आकाशातून सुगंधी मंदार, कोकनद (लाल कमळ) आणि चित्तवेधक पाटल फुलांचा वर्षाव केला.

88.

८८.

Campakā soka punnāga nāgapūgāga sambhavaṃ,Mālatīvassikīyādī nānāvallīhi sambhavaṃ;

चाफा, अशोक, पुन्नाग, नागकेशर, सुपारी इत्यादी वृक्षांपासून आणि मालती, जुई इत्यादी विविध वेलींपासून उत्पन्न झालेल्या फुलांचा वर्षाव केला.

89.

८९.

Padumuppala kalahāra kumudādyāmbu sambhavaṃ,Sugandhamadhu mattāhi chappadālīhi kūjitaṃ;

कमळ, उत्पल, कल्हार, कुमुद इत्यादी जलपुष्पांचा आणि सुगंधी मधाने धुंद झालेल्या भ्रमरांच्या गुंजारावाने युक्त अशा फुलांचा वर्षाव केला.

90.

९०.

Pupphavassaṃ pavassittha tiṃsayojanamañjase,Pasatto tattha turago dukkhato agamī tadā;

तीस योजने लांबीच्या त्या मार्गावर फुलांचा वर्षाव झाला, त्यामुळे तो श्रेष्ठ अश्व तेथून मोठ्या कष्टाने पुढे मार्गक्रमण करू शकला.

91.

९१.

Evaṃ pūjāvidhānehi gantvā’nomaṃ mahānadiṃ,Sitasekata saṅkiṇṇaṃ bahumīnakulākulaṃ;

अशा प्रकारे विविध पूजाविधींसह मार्गक्रमण करत ते पांढऱ्या वाळूने युक्त आणि अनेक माशांच्या थव्यांनी गजबजलेल्या अनोमा नावाच्या महानदीपाशी पोहोचले.

92.

९२.

Tīraṭṭho passi so dhīro gaṅgānāriṃ rasāvahaṃ,Karontiṃ vīcibābhāti eṇepupphopahārakaṃ;

त्या तीरावर उभे राहून, त्या धीरगंभीर महापुरुषाने लाटांच्या बाहूंनी फेसाळलेल्या फुलांची भेट अर्पण करणाऱ्या आणि जलप्रवाहाने समृद्ध अशा त्या नदीरूप स्त्रीला पाहिले.

93.

९३.

Assena taṃ mahānomaṃ laṅghāpetvā mahāmatī,Paratīre patiṭṭhāsi vimale vālukā tale;

त्या महाज्ञानी सिद्धार्थाने अश्वाकरवी त्या अनोमा महानदीला ओलांडून पलीकडच्या तीरावरील स्वच्छ वाळूच्या मैदानावर पाऊल ठेवले.

94.

९४.

Pabbajituṃ mayettheva yuttaṃ no me papañcituṃ,Iti cintiya obhāya dhāritābharaṇāni so;

'माझ्यासाठी येथेच प्रव्रज्या घेणे योग्य आहे, आता विलंब करणे योग्य नाही,' असा विचार करून त्यांनी अंगावरील सर्व अलंकार उतरवले.

95.

९५.

Channassa paṭiyādetvā kanthakañca hayādhipaṃ,Nisitaṃ khaggamuggayha samoliṃ chindi kuntalaṃ;

ते अलंकार आणि अश्वराज कंथक छन्नाच्या स्वाधीन करून, त्यांनी आपली तीक्ष्ण तलवार उपसली आणि मुकुटासह आपले केस कापले.

96.

९६.

Evamāvajjayaṃ nātho sace’haṃ sugato bhave,Tiṭṭhatu gagane gantvā iti ukkhipi ca’mbaraṃ;

'जर मी बुद्ध (सुगत) होणार असेन, तर हे आकाशातच राहो,' असा विचार करून त्या नाथांनी ते केस आकाशात फेकले.

97.

९७.

Tato sakko mahagghena maṇicaṅgoṭakena taṃ,Paṭiggahetvā sirasaṃ netvā devapuraṃ caraṃ;

तेव्हा शक्राने (इंद्राने) एका मौल्यवान रत्नजडित करंडकात ते केस आदराने आपल्या मस्तकावर झेलले आणि ते देवलोकात नेले.

98.

९८.

Kāretvā maṇithūpaṃ so nīdhetvā taṃ siroruhaṃ,Atthāhaṃ patimāneti sahadevehi nekadhā;

तेथे त्यांनी एक रत्नजडित स्तूप बांधून त्यात ते केस जतन केले आणि इतर सर्व देवांसह ते आजही त्याची विविध प्रकारे पूजा करतात.

99.

९९.

Mahābrahmopanītaṭṭhaparikkhāraṃ mahāmatī,Paṭiggahetvā kāsāvaṃ nivattho pāruto tadā;

त्यानंतर त्या महाज्ञानी सिद्धार्थाने महाब्रह्मदेवाने आणलेले अष्टपरिष्कार स्वीकारले आणि काषाय वस्त्रे परिधान केली.

100.

१००.

Pubbe viyambaraṃ gayha ambare khipi nāyako,Paṭiggahetvā taṃ brahmā netvā brahmapuraṃ caraṃ;

पूर्वीप्रमाणेच त्या नायकाने आपले राजवस्त्र आकाशात फेकले. ब्रह्मदेवाने ते झेलले आणि ते ब्रह्मलोकात नेले.

101.

१०१.

Dvādasayojanubbedhaṃ katvā thūpavaraṃ subhaṃ,Tattha taṃ nidahitvāna paṇipāteti sabbadā;

तेथे त्यांनी बारा योजने उंचीचा एक सुंदर आणि श्रेष्ठ स्तूप बांधून त्यात ते वस्त्र जतन केले आणि ते आजही त्याला सदैव वंदन करतात.

102.

१०२.

Sampuṇṇa manasaṅkappo pabbajjāsiri mubbahaṃ,Chādento kāmaleneva maruṃ caṅakkami nāyako;

मनातील संकल्प पूर्ण झाल्यामुळे प्रव्रज्येची शोभा धारण करत, ते नायक वाळवंटातील जमिनीवर एखाद्या कमळाप्रमाणे शोभून दिसत चंक्रमण करू लागले.

103.

१०३.

Tato ambavanaṃ gantvā vindanto pītijaṃ sukhaṃ,Vītināmayi sattāhaṃ ramme pādapamaṇḍape;

त्यानंतर एका आम्रवनात जाऊन, प्रीतीपासून उत्पन्न होणाऱ्या सुखाचा अनुभव घेत त्यांनी एका सुंदर वृक्षाच्या छायेखाली सात दिवस व्यतीत केले.

104.

१०४.

Tato rājagahaṃ gantvā pārupitvā cīvaraṃ,Gahetvā maṇivaṇṇaṃ so pattaṃ karatalambujā;

त्यानंतर राजगृह नगरात जाऊन, चीवर परिधान करून त्यांनी आपल्या कमळासारख्या हातांनी मण्यासारखे सुंदर भिक्षापात्र घेतले.

105.

१०५.

Battiṃsa lakkhaṇūpeto anubyañjana maṇḍito,Brahmujjugatto bhagavā puraseṭṭhamupāgami;

बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त, ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित आणि ब्रह्मदेवासारखी सरळ व भव्य काया असलेले ते भगवान त्या श्रेष्ठ नगरात प्रविष्ट झाले.

106.

१०६.

Visikhantarena gacchantaṃ lokekanayanaṃ janā,Disvā evaṃ vicintesuṃ nāyaṃ yo so janādhipo;

गल्लीबोळातून जाणाऱ्या, जगाचे एकमेव नेत्र असलेल्या त्यांना पाहून लोक असा विचार करू लागले की, 'हा कोणी सामान्य राजा नाही.'

107.

१०७.

Kāmaṃ puravadhusomma vattasambandhakāraṇā,Cando’yamāgato ajja sakavesena no mati;

'नगरातील स्त्रियांना आनंद देण्यासाठी हा प्रत्यक्ष चंद्रच आज आपल्या मूळ रूपात येथे आला आहे, असे आमचे मत आहे.'

108.

१०८.

Sutvāna taṃ tadā keci hasantā vacanantaraṃ,Nāyaṃ sasī sasaṅekā so bhānumeso’ti no mati;

त्यांचे ते बोलणे ऐकून काही लोक हसत म्हणाले, 'हा डाग असलेला चंद्र नाही, तर हा प्रत्यक्ष सूर्यच आहे, असे आमचे मत आहे.'

109.

१०९.

Bodhetumāgato kāmaṃ porīnaṃ vadanambuje,Sakīyeneva rūpena vimhayaṃ porimānuse;

'नगरवासीयांच्या मुखकमलांना प्रफुल्लित करण्यासाठी आणि मानवांमध्ये आश्चर्य निर्माण करण्यासाठी हा आपल्या दिव्य रूपाने येथे आला आहे.'

110.

११०.

Kiṃ bho ummattakā attha evaṃ mā vadathā’dhunā,Sataraṃsī uṇharaṃsī na so eso aviggaho;

'अरे, तुम्ही काय वेडे आहात का? आता असे बोलू नका. हा हजार किरणांचा सूर्य किंवा उष्ण किरणांचा सूर्य नाही, तर हा साक्षात कामदेव आहे.'

111.

१११.

Kāmenālasajantuhi kīḷituṃ puramāgato,Sarūpena na no atthi saṃsayo balu mānase;

'हा कामदेवच मानवांसोबत क्रीडा करण्यासाठी आपल्या मूळ रूपात या नगरात आला आहे, याबद्दल आमच्या मनात शंका नाही.'

112.

११२.

Tesaṃ taṃ vacanaṃ sutvā hasantā keci jantuno,Tumhe khalū na jānātha sabāṇe sadhanū hi so;

त्यांचे ते बोलणे ऐकून काही लोक हसत म्हणाले, 'तुम्हाला खरोखर काहीच माहीत नाही. कामदेव तर धनुष्यबाणाने युक्त असतो.'

113.

११३.

Issaro kantarūpena tuṅgamandiratā puraṃ,Kelāso iti sampatto jahātha vimatiṃ idha;

'हा तर साक्षात ईश्वर (शिव) सुंदर रूप धारण करून आपल्या कैलास पर्वतावरील उंच मंदिरावरून या नगरात आला आहे. आता तुमची शंका सोडून द्या.'

114.

११४.

Tesampi vacanaṃ sutvā hasanteke janā tadā,Nāyaṃ haro tinetto so kesaveso idhāgato;

त्यांचेही बोलणे ऐकून काही लोक हसत म्हणाले, 'हा तीन डोळे असलेला हर (शिव) नाही, तर हा साक्षात केशव (विष्णू) येथे आला आहे.'

115.

११५.

Viciṇanto siriṃ ajja puraseṭṭhamupāgataṃ,Vesenaññena maññāma ettha no natthi saṃsayo;

'आपल्या लक्ष्मीचा शोध घेत तो आज वेगळे रूप धारण करून या श्रेष्ठ नगरात आला आहे, असे आम्हाला वाटते; यात काहीच शंका नाही.'

116.

११६.

Paharitvā karaṃ keci sutvā taṃ vacanaṃ narā,Hasantevaṃ tadāvocuṃ vāsudevo na ve ayaṃ;

त्यांचे ते बोलणे ऐकून काही लोकांनी टाळ्या वाजवल्या आणि हसत हसत म्हणाले, 'हा वासुदेव मुळीच नाही.'

117.

११७.

Kāmaṃ sarojanābho so vāmano kaṇhaviggaho,Ayamaññataracaṇṇena āgato pākasāsano;

'तो कमळनाभी (विष्णू) तर वामन आणि कृष्णवर्णाचा आहे. हा तर वेगळे रूप धारण करून आलेला साक्षात पाकशासन (इंद्र) आहे.'

118.

११८.

Puraṃ devapurantetaṃ maññamāno mahājutiṃ,Passitunti paṭiññāto mā bhonto vilapantu ve;

'या अत्यंत वैभवशाली नगराला देवलोक समजून, ते पाहण्याच्या इच्छेने तो येथे आला आहे. त्यामुळे हे गृहस्थहो, तुम्ही उगाचच तर्कवितर्क करू नका.'

119.

११९.

Sutvā tesaṃ giraṃ keci keḷiṃ katvāna nekadhā,Tumhe sakkaṃ na jānātha so hi bho vajirāyudho;

त्यांचे बोलणे ऐकून काहींनी अनेक प्रकारे थट्टा केली, "तुम्ही शक्राला (इंद्राला) ओळखत नाही, तो तर वज्रायुध धारण करणारा आहे."

120.

१२०.

Eso hi bho mahābrahmā brahmalokā idhāgato,Pamattā kinnu vedamhī brahmabandhu pure idha;

"हा तर ब्रह्मलोकातून येथे आलेला महाब्रह्मा आहे. हे ब्राह्मणांनो, तुम्ही या नगरात आपल्या ज्ञानात गाफील (प्रमत्त) आहात काय?"

121.

१२१.

Athesaṃ vacanaṃ sutvā keci paṇḍitajātikā,Nete candādayo kāmaṃ mā mohaṃ bho pakāsatha;

तेव्हा त्यांचे बोलणे ऐकून काही बुद्धिमान लोक म्हणाले, "हे चंद्र इत्यादी देव नक्कीच नाहीत, तुम्ही आपला अज्ञान (मोह) प्रकट करू नका!"

122.

१२२.

Caturānano mahābrahmā somasommānano ayaṃ,Samantapotthako brahmā pattahattho’yamabbhuto;

"हा चार मुखांचा महाब्रह्मा आहे काय, ज्याचा चेहरा अत्यंत सौम्य आणि शांत आहे? हातात भिक्षापात्र घेतलेला हा अद्भुत पुरुष तर चोहोबाजूला पुस्तके बाळगणाऱ्या ब्रह्मासारखा वाटतो."

123.

१२३.

Kāmaṃ pāramitāpuṇṇa pasattho puriso ayaṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha thomethetaṃ mahājutiṃ;

"नक्कीच हा पारमितांनी परिपूर्ण असलेला प्रशंसनीय महापुरुष आहे. या महातेजस्वी पुरुषाची नेहमी वंदना करा, पूजा करा आणि त्यांची स्तुती करा."

124.

१२४.

Evaṃ vadantā sabbe te nāgarā purisuttamaṃ,Gandhapupphehi pujentā namassantā tamanvaguṃ;

असे बोलत ते सर्व नगरवासी त्या पुरुषोत्तमाची (बुद्धांची) गंध आणि फुलांनी पूजा करत, त्यांना नमस्कार करत त्यांच्या मागे मागे गेले.

125.

१२५.

Nettārittehi pājentā munino rūpasāgare,Jantavo mananāvāyo pāraṃ passiṃsu no tadā;

त्या मुनींच्या (बुद्धांच्या) रूपरूपी सागराकडे आपले डोळे लावून पाहणारे प्राणी, आपल्या मनरूपी नौकेने तेव्हा पैलतीर पाहू शकले नाहीत (ते त्यांच्या रूपातच मग्न झाले).

126.

१२६.

Tadā lokekanayano sapadānena vīthiyaṃ,Caraṃ yāpanamattaṃva laddhāgamma purā bahi;

तेव्हा जगाचे एकमेव नेत्र असलेल्या बुद्धांनी गल्लीबोळातून क्रमाने (सपादन चारिका करत) केवळ जीवन जगण्यापुरती भिक्षा मिळवून नगराबाहेर गमन केले.

127.

१२७.

Paṇḍavaṃ girimāsajja tassacchāyāya so muni;

Saṅghāṭiṃ paññapetvāna nisajja purisāsabho;

पांडव पर्वताजवळ पोहोचून, त्याच्या छायेत त्या मुनींनी, पुरुषश्रेष्ठांनी आपली संघात (दुहेरी वस्त्र) अंथरून त्यावर आसन ग्रहण केले.

128.

१२८.

Adiṭṭhapubbaṃ disvāna patte missakabhojanaṃ,Sañjātapaṭikūlo taṃ nuditvā paccavekkhaṇā;

आपल्या पात्रात पूर्वी कधीही न पाहिलेले मिश्र अन्न पाहून त्यांच्या मनात घृणा (प्रतिकूलता) निर्माण झाली, परंतु त्यांनी प्रत्यावेक्षणाने (चिंतनाने) ती दूर केली.

129.

१२९.

Amataṃ viya taṃ bhutvā vikkhāletvā mukhaṃ dakā,Patte vattaṃ caritvāna muhuttaṃ tattha vissami;

ते अन्न अमृतासारखे ग्रहण करून, पाण्याने मुख स्वच्छ करून आणि पात्रासंबंधीचे कर्तव्य पूर्ण करून त्यांनी तेथे क्षणभर विश्रांती घेतली.

130.

१३०.

Pavattiṃ taṃ nisāmetvā bimbisāro narissaro,Sīghaṃ tamupagantvāna katānuñño nisīdiya;

ही हकीकत ऐकून राजा बिंबिसाराने त्वरित त्यांच्याकडे धाव घेतली आणि त्यांची अनुमती मिळवून तो जवळच बसला.

131.

१३१.

Nimantayitvā rajjena anicchante yatissare,Anuggahāya me yuttaṃ buddhabhūtenidhāgamaṃ;

राजाने त्यांना आपले राज्य देऊ केले, परंतु यतीश्वरांनी (बुद्धांनी) त्याची इच्छा न दर्शविल्यामुळे, राजा म्हणाला, "तुम्ही बुद्धत्व प्राप्त केल्यावर माझ्यावर अनुग्रह करण्यासाठी येथे पुन्हा यावे."

132.

१३२.

Evaṃ nimantito tenādhivāsetvā mahāmatī,Agamāsuruvelāya matuloru parakkamo;

राजाने अशा प्रकारे निमंत्रित केल्यावर, अतुलनीय पराक्रम गाजविणाऱ्या त्या महामतींनी (बुद्धांनी) ते आमंत्रण स्वीकारले आणि ते उरुवेलाकडे निघून गेले.

133.

१३३.

Padhānaṃ padahitvāna chabbassamatidukkaraṃ,Pakāsetvāna lokassa mokkhaṃ natthiti tena so;

सहा वर्षे अत्यंत कठीण असे दुष्कर तप (प्रधान) करून, त्यांनी जगाला दाखवून दिले की या मार्गाने (अति-क्लेशदायक मार्गाने) मोक्ष (मुक्ती) मिळू शकत नाही.

134.

१३४.

Tatoppabhuti vattanto majjhimappaṭi pattiyaṃ,Kāyassānuggahaṃ katvā tato sampiṇiti’ndriyo;

तेव्हापासून मध्यम मार्गाचे (मज्झिमपटिपदा) आचरण करत, शरीराचे पोषण करून त्यांनी आपल्या इंद्रियांना शांत व संयमित केले.

135.

१३५.

Mūle’japālanigrodhapādapassa mahāmuni,Nisīdi nijasobhāhi obhāsento disodisaṃ;

अजपाल वटवृक्षाच्या (अजपाल निग्रोध) मुळाशी ते महामुनी आपल्या अंगभूत तेजाने सर्व दिशा प्रकाशित करत बसले.

136.

१३६.

Tadā senāni nigame sujātā khīra dāyikā,Sampuṇṇamanasaṅkappā yācitvā vaṭadevataṃ;

तेव्हा सेनानी नावाच्या गावात राहणाऱ्या सुजाताने, जिच्या मनातील संकल्प पूर्ण झाला होता, वटवृक्षाच्या देवतेची प्रार्थना करून खीर अर्पण केली.

137.

१३७.

Dhīraṃ devoti maññanti tuṭṭhahaṭṭhā pamoditā,Hemapātiṃ sapāyāsaṃ datvāna idama’bruvi;

त्या धीर पुरुषाला (बुद्धांना) वृक्षदेवता समजून, अत्यंत हर्षित व आनंदित होऊन तिने खिरीने भरलेले सोन्याचे पात्र त्यांना अर्पण केले आणि ती असे म्हणाली:

138.

१३८.

Yathā mayhaṃ mahādeva iddhā patthita patthanā,Tatheva tava saṅkappo khippameva samijjhatu;

"हे महादेवा (वृक्षदेवता), ज्याप्रमाणे माझी प्रार्थना यशस्वी झाली, त्याचप्रमाणे तुमचाही संकल्प लवकरच पूर्ण होवो!"

139.

१३९.

Iti vatvāna vanditvā katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ,Pakkantāya sujātāya dhīro pātiṃ samādiya;

असे बोलून, वंदना करून आणि प्रदक्षिणा घालून सुजाता निघून गेल्यावर, त्या धीर पुरुषाने (बोधिसत्त्वांनी) ते सोन्याचे पात्र हाती घेतले.

140.

१४०.

Upagantvānātirammaṃ nadiṃ so nīlavāhiniṃ,Suppatiṭṭhitanāmamhi nadītitthe nisīdiya;

अत्यंत रमणीय अशा निळ्या रंगाचे पाणी वाहणाऱ्या नदीजवळ (नेरंजरा नदी) जाऊन, 'सुप्रतिष्ठित' नावाच्या नदीघाटावर ते बसले.

141.

१४१.

Bhuñjitvā ūnapaṇṇāsa piṇḍaṃ katvāna bhojanaṃ,Vissajjetvā tato pātiṃ paṭisotaṃ narāsabho;

त्या अन्नाचे एकोणपन्नास घास करून ते ग्रहण केल्यावर, त्या नरश्रेष्ठाने ते सोन्याचे पात्र नदीच्या प्रवाहाच्या उलट दिशेने सोडून दिले.

142.

१४२.

Tato sālavanuyyāne vissamanto divādine,Disvāna supine pañca atthaṃ tesaṃ vicintiya;

त्यानंतर सालवृक्षांच्या उद्यानात दिवसा विश्रांती घेत असताना, त्यांनी पाच स्वप्ने पाहिली आणि त्यांच्या अर्थाचा विचार केला.

143.

१४३.

Ābodhimūlato magge devehi samalaṅkate,Maṇitoraṇapālīhi puṇṇakumbhaddhājādihi;

बोधिवृक्षाच्या मुळापर्यंत जाणाऱ्या मार्गावर, जो देवांनी मणितोरण, पूर्णकुंभ आणि ध्वज इत्यादींनी सुशोभित केला होता,

144.

१४४.

Sāyaṇhasamaye nātho gacchanto bodhi santikaṃ,Disvāna sotthiyaṃ nāma thūyamānaṃ dijuttamaṃ;

सायंकाळच्या वेळी बोधिवृक्षाच्या दिशेने जात असताना, नाथांनी (बुद्धांनी) 'सोत्थिय' नावाच्या एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाला पाहिले, ज्याची स्तुती केली जात होती.

145.

१४५.

Tena dinnaṭṭha muṭṭhintu gahetvā nīlasaddalaṃ,Bodhimūlamupāgamma katvāna taṃ padakkhiṇaṃ;

त्याने दिलेले आठ मुठी हिरवे गवत (कुश) हाती घेऊन, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी जाऊन आणि त्याला प्रदक्षिणा घालून,

146.

१४६.

Akāsi tīṇasanthāraṃ pācīnābhimukhaṃ tadā,Tato mahiṃ dvidhā katvā samuṭṭhāsi mahāsanaṃ;

त्यांनी पूर्वेकडे तोंड करून त्या गवताचे आसन (तृणसंथार) तयार केले. तेव्हा पृथ्वी दुभंगून तेथे एक महाआसन (वज्रासन) प्रकट झाले.

147.

१४७.

Uccaṃ cuddasahatthena nānā citta vicittitaṃ,Abhaṭṭhanahittha tatraṭṭho iccevaṃ daḷhamānaso;

चौदा हात उंच आणि विविध नक्षीकामांनी सुशोभित असलेल्या त्या आसनावर बसून, त्यांनी अत्यंत दृढ मनाने असा संकल्प केला:

148.

१४८.

Kāmaṃ taco nahārū ca aṭṭhi ca avasissatu,Upasussatu me gatte sabbantaṃ maṃsalohitaṃ;

"माझ्या शरीरातील केवळ त्वचा, शिरा आणि हाडेच उरोत, आणि माझ्या शरीरातील सर्व मांस व रक्त सुकून जावो!"

149.

१४९.

Na uṭṭhahāmabujjhitvā na jahe vīriyaṃ mama,Adhiṭṭhahitvā evaṃ so nisīdi vajirāsane;

"बुद्धत्व प्राप्त केल्याशिवाय मी या आसनावरून उठणार नाही आणि माझा वीर्य (प्रयत्न) सोडणार नाही." असा दृढ निश्चय करून ते वज्रासनावर बसले.

150.

१५०.

Anatikkamaṃ ṭhapetvāna caraṇaṃ caraṇupari,Kamalaṃ kamaleneva maṇibandhaṃ vidhāya so;

एका पायावर दुसरा पाय व्यवस्थित ठेवून, जणू कमळावर कमळच ठेवले असावे, आणि हातांचे मणिबध एकत्र करून,

151.

१५१.

Bālāsokadalāsatta paraṃ vā’sokapallavaṃ,Nidhāya nayanānatda pāṇiṃ pāṇitale jino;

डोळ्यांना सुख देणाऱ्या त्या जिनांनी (बुद्धांनी) कोवळ्या अशोकाच्या पानासारखा सुंदर असलेला आपला एक हात दुसऱ्या हाताच्या तळव्यावर ठेवला.

152.

१५२.

Yathā sañjhāghanālīḍha tuṅgakañcana pabbato,Surattacīvaracchanna cārigatta virājito;

संध्याकाळच्या ढगांनी वेढलेल्या एखाद्या उंच सुवर्ण पर्वताप्रमाणे, सुंदर लाल रंगाचे चीवर परिधान केलेले त्यांचे मनोहर शरीर शोभून दिसत होते.

153.

१५३.

Udayāvalakoṭimhi dippantova divākaroKandharopari dippanta mukhamaṇḍalamaṇḍito;

पूर्व पर्वताच्या शिखरावर चमकणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, त्यांच्या खांद्यावर त्यांचे देदीप्यमान मुखमंडळ शोभत होते.

154.

१५४.

Yathā cāmikarabyamhe sunīlaṃ sīhapañjaraṃ,Asampakampapamhehi pihitaddhasulocano;

सुवर्ण महालातील एखाद्या गडद निळ्या सिंह-खिडकीप्रमाणे (सिंहपंजराप्रमाणे), त्यांचे सुंदर डोळे न हलणाऱ्या पापण्यांनी अर्धवट मिटलेले होते.

155.

१५५.

Nīluppalakalāpaṃca jananettālipātanaṃ,Sajjhudaṇḍasamābaddha bodhikkhandhamaphassi so;

लोकांच्या नेत्ररूपी भ्रमरांना आकर्षित करणाऱ्या निळ्या कमळांच्या गुच्छासारख्या आणि चांदीच्या दंडासारख्या असलेल्या बोधिवृक्षाच्या खोडाला त्यांनी स्पर्श केला.

156.

१५६.

Nisinno bodhito chejja pavāḷataruṇaṅkurā,Patamānā samantāsuṃ tejaṃ viya kubuddhīnaṃ;

ते तेथे बसले असता, बोधिवृक्षावरून चोहोबाजूला पडणारे कोवळे अंकुर आणि पाने जणू दुर्बुद्धी लोकांचे तेज गळून पडत असल्यासारखे वाटत होते.

157.

१५७.

Devā tattha samāgañjuṃ khippaṃ dasasahassiyaṃ,Kamalāsanoragā ceva siddhavijjādharādayo

दहा हजार लोकधातूतील देव, ब्रह्मा (कमलासन), नाग, सिद्ध आणि विद्याधर इत्यादी तेथे त्वरित एकत्र आले.

158.

१५८.

Sahampati mahābrahmā brahmasenāpurakkhato,Sitātapattaṃ dhārento ṭhīto sambuddha santike;

ब्रह्मसेनेला पुढे करून, हातात श्वेतछत्र (पांढरे छत्र) धारण केलेले महाब्रह्मा सहम्पती त्या सम्यक्संबुद्धांच्या जवळ उभे राहिले.

159.

१५९.

Vīsaṃ ratana satāyāmaṃ vijayuttara nāmakaṃ,Saṅkhaṃ dhamento aṭṭhāsi sādaro pākasāsano;

एकशे वीस हात लांबीचा 'विजयुत्तर' नावाचा शंख फुंकत, आदरपूर्वक शक्र (इंद्र) उभे राहिले.

160.

१६०.

Suyāmo saha senāya thomayanto narādhipaṃ,Maṇitālavaṇṭaṃ paggayha mandamandena vījati;

सुयाम देवराज आपल्या सेनेसह नराधपतीची (बुद्धांची) स्तुती करत, मण्यांनी जडविलेला पंखा हातात धरून हळूहळू वारा घालत उभे राहिले.

161.

१६१.

Jitakitti lataggamhi sassa pupphaṃca pupphītaṃ,Vāḷavijanimuggayha aṭṭhā santusito tahiṃ;

तेथे संतुषित देवराज अत्यंत प्रसन्न होऊन, हातात चवरी (वाळविजनी) धरून, जणू विजयी कीर्तीच्या वेलीवर उमललेल्या फुलाप्रमाणे उभे राहिले.

162.

१६२.

Beluvaṃ vīṇamādāya gītaṃ nānālayānugaṃ,Pañcasikho ṭhito tattha gāyamāno anekadhā;

पंचशिख गंधर्व आपली 'बेलुव' वीणा घेऊन, विविध लयींनुसार अनेक प्रकारे गाणी गात तेथे उभे राहिले.

163.

१६३.

Mahākālo’pi nāgindo nāgasaṅghapurakkhato,Thomento tattha aṭṭhāsi navārahaguṇādihi;

नागराज महाकाल देखील आपल्या नागसमुदायासह तेथे उपस्थित राहून, अर्हंतांच्या नऊ गुणांनी (नवअर्हंत गुणांनी) बुद्धांची स्तुती करत उभे राहिले.

164.

१६४.

Raṅgabhumiṃ māpayitvā gahetvāna varaṅganā,Upahāraṃ karontaṭṭhā timbarū sūriyavaccasā;

तिम्बरू आणि सुरियवच्चसा यांनी रंगभूमी (नृत्यमंच) निर्माण करून, सुंदर स्त्रियांना सोबत घेऊन, पूजा-उपहार अर्पण करत तेथे स्थान घेतले.

165.

१६५.

Āgantvā saha senāya sitaṅgo sitabhusano,Dhataraṭṭho ṭhito pubbe ārakkhaṃ kurumānako;

श्वेत शरीर आणि पांढरे अलंकार धारण केलेले धृतराष्ट्र (धतरठ्ठ) महाराज आपल्या सेनेसह येऊन, पूर्व दिशेला रक्षण करत उभे राहिले.

166.

१६६.

Pūrento sakasenāya dakkhiṇassaṃ virūḷhako,Ārakkhaṃ kurumānaṭṭhā nīlaṅgo nīlabhusano;

नीलवर्ण शरीर आणि निळे अलंकार धारण केलेले विरूढक (विरूळ्हक) महाराज आपल्या सेनेसह दक्षिण दिशेला रक्षण करत उभे राहिले.

167.

१६७.

Virūpakkho’pi aṭṭhāsi pālayaṃ pacchimaṃ disaṃ,Rattaṅgābharaṇo vammī nijasenāpurakkhato;

लाल रंगाचे अलंकार आणि चिलखत परिधान केलेले विरूपक्ष (विरूपक्ख) महाराज देखील आपल्या सेनेसह पश्चिम दिशेचे रक्षण करत उभे राहिले.

168.

१६८.

Uttarassaṃ sasenāya ārakkhaṃ kurumānako,Soṇṇavaṇṇaṅgābharaṇo aṭṭhāsi naravāhano;

सुवर्णवर्णी अलंकार धारण केलेले नरवाहन (कुबेर/वेस्सवण) आपल्या सेनेसह उत्तर दिशेला रक्षण करत उभे राहिले.

169.

१६९.

Kimettha bahulāpena jātikkhettamhi devatā,Nāgatā neva vāhesuṃ sabbe etthe’va osaṭā;

अधिक बोलण्यात काय अर्थ? या जाविक्षेत्रातील (बुद्धांच्या जन्मक्षेत्रातील) असे कोणतेही देव नव्हते जे आले नाहीत; सर्वच्या सर्व येथेच एकत्र आले होते.

170.

१७०.

Gaganātotiṇṇaketu pādehi pathavītale,Nāgādayo na dhutāsuṃ ketunaṃ bahu kā kathā;

आकाशातून पृथ्वीतलावर उतरलेल्या ध्वजांच्या खालच्या भागांमुळे (पायांमुळे) नाग इत्यादी देखील विचलित झाले नाहीत, मग इतर अनेक ध्वजांबद्दल काय बोलावे?

171.

१७१.

Na dhūtā dhajapādehi vāyutuddāmavuttihi,Tārakā gagane brūmo kinnu tattha dhajālutā;

वाऱ्याच्या तीव्र प्रवाहाने हलणाऱ्या ध्वजांच्या खालच्या भागांमुळे आकाशातील तारे देखील विचलित झाले नाहीत, मग तेथील ध्वजांच्या विपुलतेबद्दल काय सांगावे?

172.

१७२.

Pubbadisā cakkavāḷa silāyuggataketunaṃ,Pādāni parabhāgādi cakkavāḷasilanvaguṃ;

पूर्व दिशेच्या चक्रवाळ पर्वतावर उभारलेल्या ध्वजांचे तळभाग चक्रवाळ पर्वताच्या इतर भागांपर्यंत पोहोचले होते.

173.

१७३.

Cakkavāḷa mahāmeru yugandhara nagādayo,Pupphāvataṃsakā’vāsuṃ nānāvaṇṇehi saṅkhatā;

चक्रवाळ, महामेरू, युगंधर इत्यादी पर्वत विविध रंगांच्या फुलांच्या माळांनी सुशोभित झाले होते.

174.

१७४.

Vāmāmandamakaranda bindusandoha sundaraṃ,Ullola padumākiṇṇa vitānaṃ vāsi ambaraṃ;

आकाशात जणू एक छत (वितान) पसरले होते, जे उमललेल्या कमळांनी व्यापलेले होते आणि मधुर मकरंदाच्या थेंबांनी अत्यंत सुंदर दिसत होते.

175.

१७५.

Khittasogandhacuṇṇāni devabrahmādinā tahiṃ,Vitānaṃ viya khāyanti cakkavāḷaggamaṇḍape;

देव आणि ब्रह्मा इत्यादींनी तेथे उधळलेली सुगंधी चूर्णे चक्रवाळरूपी महामंडपात एखाद्या छतासारखी भासत होती.

176.

१७६.

Kappūrāgarudhūpehī tattha tatthuggatehi mā,Kālabbhakūṭacchannova āsi maññaṃ kathemu kiṃ;

ठिकठिकाणी उठणाऱ्या कापूर आणि अगरूच्या धुरामुळे संपूर्ण परिसर जणू काळ्या ढगांनी व्यापल्यासारखा वाटत होता; आम्ही आणखी काय सांगावे?

177.

१७७.

Jātikkhettesu devehi katagghikusumādinā,Nosīnā dharaṇī bhārā disebhānaṃ balaṃ aho;

जन्मक्षेत्रात देवांनी अर्पण केलेल्या फुलांच्या ढिगाऱ्यांच्या भाराने पृथ्वी खचली नाही; अहो, दिशांच्या हत्तींचे (दिग्गजांचे) बळ किती अद्भूत!

178.

१७८.

Ambarālambamānānī pupphadāmāni bhūtalaṃ,Ākaḍḍhanāya devehi baddharajjuva bhāsare

आकाशातून पृथ्वीतलापर्यंत लटकणाऱ्या फुलांच्या माळा अशा शोभत होत्या, जणू देवांनी पृथ्वीला वर खेचण्यासाठी बांधलेले दोरच असावेत.

179.

१७९.

Aññoññakaramuggayha gagane surasutdarī,Paribbhamantā gāyanti tattha tattha manoramaṃ;

आकाशात एकमेकींचे हात धरून, अप्सरा गोल फिरत ठिकठिकाणी अत्यंत मनोहर गाणी गात होत्या.

180.

१८०.

Ubho bhuje vikāsetvā maṇḍitaṃ surasutdarī,Bhamanti bhantabheṇḍuva tattha tatthambare yugā;

आपले दोन्ही हात पसरून सुशोभित झालेल्या अप्सरा आकाशात ठिकठिकाणी जोड्यांनी, फिरणाऱ्या भोवऱ्याप्रमाणे गोल फिरत होत्या.

181.

१८१.

Nīluppalakalāpādī gahetvāna suraṅganā,Ṭhītāsuṃ parivāretvā pūjamānā narissaraṃ;

नीलकमळांचे गुच्छ इत्यादी हातात घेऊन देवकन्या नरेश्वर (बुद्धांना) वेढून त्यांची पूजा करत उभ्या राहिल्या.

182.

१८२.

Ratnapallavakalahāra kamaluppala saṅgate,Sannīrakusumākiṇṇe puṇṇesogandhavārihī;

रत्नांचे अंकुर, पांढरी कमळे, लाल कमळे आणि नीलकमळ यांनी युक्त, जलपुष्पांनी व्यापलेल्या आणि सुगंधी पाण्याने भरलेल्या...

183.

१८३.

Kañcanādighaṭe gayha ambare surasundarī,Katvāna sugataṃ majjhe pūjayiṃsu samantato

सुवर्णकलश इत्यादी हातात घेऊन आकाशातील अप्सरांनी सुगतांना (बुद्धांना) मध्यभागी ठेवून सर्व बाजूंनी त्यांची पूजा केली.

184.

१८४.

Kañcanādāsahatthā ca kācī kaññā tathā ṭhitā,Tālavaṇṭe gahetvāna ṭhītāsuṃ kāci devatā;

काही देवकन्या हातात सोन्याचे आरसे घेऊन उभ्या होत्या, तर काही देवी पंखे हातात धरून उभ्या होत्या.

185.

१८५.

Kāci maṅgala saṃyutta vacanā tava patthanā,Samijjhatuti ghosentī parivāretvā ṭhitā jinaṃ;

तुमची प्रार्थना/इच्छा पूर्ण होवो! अशी मंगलमय वचने उच्चारत काही देवी जिनांना (बुद्धांना) वेढून उभ्या होत्या.

186.

१८६.

Sirivacchādi paggayha aṭṭhamaṅgalamuttamaṃ,Ṭhitāsuṃ gagane nārī parivāretvā munissaraṃ;

श्रीवत्स इत्यादी आठ उत्तम मांगलिक चिन्हे हातात धरून, स्त्रिया आकाशात मुनीश्वरांना (बुद्धांना) वेढून उभ्या राहिल्या.

187.

१८७.

Naccanti keci kīḷanti selenti ca lalanti ca,Vādenti keci gāyanti velukkhepaṃ karonti ca;

काही जण नाचत होते, काही खेळत होते, काही आनंदाने ओरडत होते व विलास करत होते, काही वाद्ये वाजवत होते, काही गात होते, तर काही वस्त्रे हवेत उडवत होते.

188.

१८८.

Nekapupphagghipantī ca tathā dīpagghipanti ca,Maṇicāmīkarāsajjhu agghikā pantiyo tathā;

फुलांच्या अनेक ओळी, दिव्यांच्या ओळी, तसेच मणी, सुवर्ण आणि चांदीच्या पूजनीय वस्तूंच्या ओळी...

189.

१८९.

Ābrahmabhavanuggamma cakkavāḷasamantato,Tiṭṭhanti jalamānāyo buddhassa maṅgalussave;

ब्रह्मलोकापर्यंत वर जाऊन, संपूर्ण चक्रवाळात चोहोबाजूला त्या ओळी बुद्धांच्या या मंगल उत्सवात प्रकाशमान होऊन राहिल्या होत्या.

190.

१९०.

Sattaratanasambhutā nānā toraṇapantīyo,Hemarambhāmayā cāpi tathā dussamayā siyuṃ;

सप्त रत्नांनी बनवलेल्या विविध तोरणांच्या ओळी, तसेच सोन्याच्या केळीच्या खांबांनी आणि वस्त्रांनी बनवलेली तोरणे तेथे होती.

191.

१९१.

Nānāvaṇṇehi nekehi chattehi ca nirantaraṃ,Cakkavāḷodaraṃ āsi saraṃca kamalākulaṃ;

विविध रंगांच्या अनेक छत्र्यांनी संपूर्ण चक्रवाळाचा अंतर्भाग जणू कमळांनी भरलेल्या सरोवरासारखा दिसत होता.

192.

१९२.

Tattha tatthujjalāneka yantadīpāvalī mahī,Tārakājālakākiṇṇa gaganaṅganasantibhā;

ठिकठिकाणी प्रज्वलित केलेल्या अनेक यांत्रिक दिव्यांच्या माळांमुळे पृथ्वी, ताऱ्यांच्या जाळ्याने भरलेल्या आकाशरूपी अंगणासारखी भासत होती.

193.

१९३.

Dhajantarita chattā’suṃ cakkavāḷagirūpari,Nirantarā’suṃ tattheva ghaṭadīpā ca toraṇa;

चक्रवाळ पर्वताच्या शिखरावर ध्वजांच्या मध्ये छत्र्या लावल्या होत्या, आणि तेथेच अखंड घटदीप (पणत्या) आणि तोरणे देखील लावलेली होती.

194.

१९४.

Nānāturiyanādehi nānāsaṅgītitāhi ca,Sādhuvādehi nekehi cakkavāḷo phuṭo ahū;

विविध वाद्यांच्या आवाजांनी, अनेक प्रकारच्या संगीताने आणि 'साधू-साधू' अशा अनेक जयघोषांनी संपूर्ण चक्रवाळ दुमदुमून गेले होते.

195.

१९५.

Aho mahantatā tassa buddhassa katamaṅgale,Pūjāvisesaṃ taṃ ko hi mukhenekena bhāsatī;

अहो! बुद्धांच्या त्या मंगल उत्सवाचे काय ते महात्म्य! त्या विशेष पूजेचे वर्णन एका मुखाने कोण बरे करू शकेल?

196.

१९६.

Catummukho sahassakkho dvisahassanayano phaṇī,Dasakaṇṭho’pi taṃ sabbaṃ neva sakkonti bhāsituṃ;

चतुरानन (चार मुख असलेला ब्रह्मा), सहस्राक्ष (हजार डोळे असलेला इंद्र), दोन हजार डोळे असलेला नागराज आणि दशकंठ (रावण) देखील त्या सर्वांचे वर्णन करण्यास समर्थ नाहीत.

197.

१९७.

Evaṃ surāsurabrahma venateyyoragādihi,Nirantaraṃ katāneka mahāmaha samākule;

अशा प्रकारे देव, असुर, ब्रह्मा, गरुड आणि नाग इत्यादींनी निरंतर आयोजित केलेल्या अनेक महाउत्सवांनी तो परिसर गजबजला होता.

198.

१९८.

Tasmintu vāsare māro passitvā bhuvanaṃ idaṃ,Āmantetvā sānuvare āhevaṃ sakutūhalo;

त्या दिवशी माराने हे सर्व जग पाहिले आणि आपल्या अनुयायांना बोलावून उत्सुकतेने असे म्हटले:

199.

१९९.

Sabbe dibbavimānā bho suññā dissanti chaḍḍitā,Purapālampahāpetvā kva gatā’suṃ sadevakā;

अरे! सर्व दिव्य विमाने रिकामी आणि सोडून दिलेली दिसत आहेत. नगराचे रक्षणकर्ते सोडून, देवांसह ते सर्व कोठे गेले आहेत?

200.

२००.

Kimbho māra na jānāsi matto sutto’si ajja kiṃ,Suddhodaniya siddhattho māyāya tanayo ayaṃ;

हे मारा! तुला माहीत नाही काय? आज तू मद्यधुंद किंवा झोपलेला आहेस काय? हा शुद्धोदनाचा पुत्र आणि मायादेवीचा मुलगा सिद्धार्थ आहे.

201.

२०१.

Puretvā pāramī sabbā katvāna abhinikkhamaṃ,Bodhimule nisinno si ajja buddho bhavāmīti;

सर्व पारमिता पूर्ण करून आणि महाभिनिष्क्रमण करून, ते आज 'मी बुद्ध होईन' असे म्हणून बोधिवृक्षाच्या मुळाशी बसले आहेत.

202.

२०२.

Tassa pūjāvidhānatthaṃ dasasahassīsu devatā,Samāgatā haṭṭhatuṭṭhā karontajja mahāmahaṃ;

त्यांच्या पूजेच्या विधीसाठी दहा हजार लोकधातूतील देवगण अत्यंत हर्षित व आनंदित होऊन एकत्र आले आहेत आणि आज मोठा उत्सव साजरा करत आहेत.

203.

२०३.

Kinnu te badhiraṃ sotaṃ kinnu parihāyi locanaṃ,Dhajaggā te na dissanti ullolaṃ te na sūyati;

तुझे कान बहिरे झाले आहेत काय? तुझे डोळे निकामी झाले आहेत काय? तुला त्यांचे ध्वज दिसत नाहीत काय आणि त्यांचा मोठा आवाज ऐकू येत नाही काय?

204.

२०४.

Tesaṃ taṃ vacanaṃ sutvā antako khalu pāpimā,Dukkhito dummano tesaṃ socanto idambruvi;

त्यांचे ते बोलणे ऐकून, तो पापी अंतक (मार) खरोखरच दुःखी व खिन्न झाला आणि शोक करत त्यांना असे म्हणाला:

205.

२०५.

Aho vatā’tiparihāni saṃsārassa mahā ayaṃ,Asāro khalu saṃsāro siddhatthe vibhavaṃ gate;

अरेरे! संसाराची ही केवढी मोठी हानी आहे! सिद्धार्थ बुद्धत्वाला प्राप्त झाल्यावर हा संसार खरोखरच निस्सार झाला आहे.

206.

२०६.

Aho vatā’ti naṭṭhamhā tivaṭṭaṃ paripuritaṃ,Hoti bho dahanā daḍḍhavanaṃvāti alakkhikaṃ;

अरेरे! आपण नष्ट झालो आहोत. हे त्रिवर्त (क्लेश, कर्म आणि विपाक यांचे चक्र) पूर्ण झाले आहे. अरे! हे आगीने जळालेल्या जंगलासारखे दुर्दैवी झाले आहे.

207.

२०७.

Nirālokaṃ tilokaṃ bho asuraṃ vāsaraṃ yathā,Parimosaratanaṃ hoti rajjaṃ vedaṃ jagattayaṃ;

अरे! हे तिन्ही लोक प्रकाशाशिवाय अंधकारमय झाले आहेत, जणू काही असुरमय दिवसच! हे राज्य, वेद आणि तिन्ही जग जणू चोरीला गेलेल्या रत्नासारखे झाले आहेत.

208.

२०८.

Mamesa visayaṃ hitvā yāti siddhatthadārako,Tena yātena maggena nikkhamanti bahujjanā;

हा सिद्धार्थ बालक माझे साम्राज्य सोडून जात आहे. त्याने मार्गक्रमण केलेल्या याच मार्गाने अनेक लोक संसारातून बाहेर पडतील.

209.

२०९.

Bhavantaṃ na karoteso yāva suddhodanatrajo,Etha gacchāma siddhatthamasiddhatthaṃ karoma bho;

जोपर्यंत हा शुद्धोदनाचा पुत्र बुद्ध होत नाही, तोपर्यंत चला, आपण जाऊ या आणि सिद्धार्थाला 'असिद्धार्थ' (अयशस्वी) करू या.

210.

२१०.

Māpetha bheravaṃ vaṇṇaṃ bībhacchaṃ duddasaṃ kharaṃ,Saddeneva palāpetha tūlabhaṭṭaṃva vāyunā;

भयानक, बीभत्स, दुर्धर आणि क्रूर रूप धारण करा. वाऱ्याने उडून जाणाऱ्या कापसाप्रमाणे केवळ आवाजानेच त्याला पळवून लावा.

211.

२११.

Tassa taṃ vacanaṃ sutvā mārasenā samāgamuṃ,Nānāvesadharā hutvā nānāyudha samaṅgino;

त्याचे ते बोलणे ऐकून, विविध रूपे धारण केलेली आणि नानाविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज झालेली मारसेना एकत्र आली.

212.

२१२.

Yojanānaṃ tadā māro diyaḍḍhasatamuccato,Girimekhalamāruyha senāya sahasā’gamī;

तेव्हा दीडशे योजन उंचीचा मार, 'गिरीमेखल' नावाच्या हत्तीवर स्वार होऊन आपल्या सेनेसह वेगाने आला.

213.

२१३.

Disvāna durato ettaṃ devā māraṃ savāhiniṃ,Bhayaṭṭāpagamuṃ khippaṃ dhāvamānā disodisaṃ;

माराला आपल्या सैन्यासह येत असलेले दुरूनच पाहून, भयभीत झालेले देव दाही दिशांना पळत सुटले आणि त्वरित निघून गेले.

214.

२१४.

Saṃkhippa khippaṃ sacchattaṃ brahmā dhāvi parammukho,Katvāna piṭṭhiyaṃ saṅkhaṃ sakko dhāvi visaṅkito;

ब्रह्मदेवाने आपले पांढरे छत्र घाईघाईने गुंडाळले आणि तोंड फिरवून तो पळाला. शक्र (इंद्र) शंख पाठीवर ठेवून शंकित अंतःकरणाने पळून गेला.

215.

२१५.

Mahākālo’pi nāgindo nimujja mahiyaṃ tadā,Vattadattakaro bhīru sake nipati mañcake;

तेव्हा नागराज महाकाल देखील पृथ्वीत गुप्त झाला आणि घाबरून, तोंडावर हात ठेवून आपल्या पलंगावर जाऊन पडला.

216.

२१६.

Saṃ saṃ pūjāvidhānantu chaḍḍetvāna sadevakā,Gatāsuṃ suññakaṃ āsi cakkavāḷamidaṃ tadā;

देवांनी आपापले पूजेचे साहित्य तेथेच सोडून दिले आणि ते निघून गेले; तेव्हा हे चक्रवाळ संपूर्णपणे रिकामे झाले.

217.

२१७.

Nissirīkaṃ padesaṃ taṃ asobhaṃ asamañjasaṃ,Ahosi patitāneka pūjābhaṇḍasamākulaṃ;

तो प्रदेश निस्तेज, अशोभनीय आणि अस्ताव्यस्त झाला, तसेच तेथे पडलेल्या अनेक पूजासाहित्यामुळे तो विस्कळीत झाला.

218.

२१८.

Ekova tattha sugato nisīdi vajirāsane,Pajjalaṃ nijasiriyā sūriyova yugandhare;

तेथे केवळ सुगत एकटेच वज्रासनावर बसले होते, जे युगंधर पर्वतावरील सूर्याप्रमाणे स्वतःच्या तेजाने तळपत होते.

219.

२१९.

Akampo ca asantrāsī lomahaṃsa vivajjito,Abhīto sīharājāva migacchāpānamaggato;

ते निष्कंप, निर्भय आणि रोमांचरहित होते; हरिणाच्या पाडसांच्या समोर सिंहराजाप्रमाणे ते भयमुक्त होते.

220.

२२०.

Tato dhammissarassagge dunnimittāni jāyaruṃ,Andhakāraṃ disā āsuṃ dhūmaketu ca ambare;

त्यानंतर धम्मराजाच्या समोर अपशकुन घडू लागले; दिशांमध्ये अंधार पसरला आणि आकाशात धूमकेतू दिसू लागले.

221.

२२१.

Dinaṃ duddinakaṃ āsi hataraṃsi divākaro,Ukkāpato’pi paññāyi disāḍāhopapajjatha;

दिवस हा दुर्दिन झाला, सूर्याची किरणे लुप्त झाली. उल्कापात होऊ लागला आणि दिशा पेटल्यासारख्या वाटू लागल्या.

222.

२२२.

Aghane gagane āsuṃ indacāpavirajjutī,Analāsaniyo’dittā tattha tattha patantī ca

ढग नसलेल्या आकाशात इंद्रधनुष्य आणि विजा चमकू लागल्या, आणि धगधगते अग्नीचे वज्र जागोजागी पडू लागले.

223.

२२३.

Kākolasaṅghā vassiṃsu uṇṇa sakuṇakosiyā,Cariṃsu ambare’petā kabandhā ca bhayāvahā;

कावळ्यांचे थवे आणि घुबड ओरडू लागले; आकाशात भयानक प्रेत आणि धड नसलेले कबंध फिरू लागले.

224.

२२४.

Senaṃ saṃvidahitvāna tato māro abhiddavi,Āgantvā cakkavāḷamhi ṭhito jinamudikkhiya;

आपल्या सैन्याची व्यूहरचना करून मार वेगाने पुढे धावला; चक्रवाळाच्या सीमेवर येऊन तो जिनांकडे पाहत उभा राहिला.

225.

२२५.

Ekakassa manussassa santikopagamaṃ mama,Na yuttañhi gajo yāti gajaṃ no yāti kotthukaṃ;

एका एकट्या माणसाजवळ मी स्वतः जाणे योग्य नाही; हत्ती हत्तीशी लढायला जातो, कोल्ह्याशी नाही.

226.

२२६.

Netaṃ garu palāpetuṃ kālo iti vicintiya,Māpesi kupito khippaṃ kappanila samānilaṃ;

याला पळवून लावणे कठीण नाही, हीच वेळ आहे, असा विचार करून त्याने क्रोधाने कल्पान्ताच्या वाऱ्यासारखा प्रचंड वादळी वारा निर्माण केला.

227.

२२७.

Khipanto gagane khippaṃ uddharitvā vanaspatī,Katvāna vanamummūlaṃ viddhaṃsento asesakaṃ;

मोठमोठे वृक्ष मुळासकट उपटून आकाशात फेकत, संपूर्ण जंगल उद्ध्वस्त करत आणि सर्व काही नष्ट करत तो वारा वाहू लागला.

228.

२२८.

Cāletvā tālasālādiṃ luñcitvā gagane khipaṃ,Pātento cakkavāḷante vājisīha gajādayo;

ताड आणि साल इत्यादी वृक्ष हलवून, ते उपटून आकाशात फेकत आणि घोडे, सिंह, हत्ती इत्यादींना चक्रवाळाच्या सीमेवर पाडत तो वारा वाहू लागला.

229.

२२९.

Paharitvā vivattetvā girikūṭāni ukkhipaṃ,Bhamayanto nabhomajjhe dhāvateva tato tato;

पर्वतांच्या शिखरांवर आघात करून, ती उलथवून वर फेकत आणि आकाशात फिरवत तो वारा इकडेतिकडे धावू लागला.

230.

२३०.

Silāhi silāsaṅghaṭṭa mahānādaṃ pavattayaṃ,Pātento dahanañcāpi dhūmamambara mukkhipaṃ;

दगडांवर दगड आदळून मोठा आवाज करत, अग्नीचा वर्षाव करत आणि आकाशात धूर फेकत तो वारा वाहू लागला.

231.

२३१.

Bhamayanto gahetvāna ambare chadaniṭṭhikā,Pāsāde parivattetvā paharanto nagādisu;

घरांच्या छपरांच्या विटा पकडून आकाशात फिरवत, प्रासाद उलथवून टाकत आणि पर्वतांवर आघात करत तो वारा वाहू लागला.

232.

२३२.

Khananto pathaviṃ paṃsuṃ gahetvāmbaramaṇḍale,Bandhantova paraṃ bhumiṃ bhindanto tuṅgapabbate;

पृथ्वी खणून धूळ आकाशमंडळात उडवत, जणू दुसरीच भूमी तयार करत आणि उंच पर्वत फोडत तो वारा वाहू लागला.

233.

२३३.

Bhayānakena saddena upagamma mahāmuniṃ,Cāletuṃ neva so sakkhi aṃsumattampi cīvare;

भयानक आवाजासह महामुनींच्या जवळ येऊनही, तो त्यांच्या चीवराचा एक धागा देखील हलवू शकला नाही.

234.

२३४.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Paṭhame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक संबुद्धांचा विजय झाला; मारासोबतच्या पहिल्या युद्धात माराचा पराभव झाला.

235.

२३५.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे ते 'नरसारथी' महान प्रभावशाली आहेत असे मानून, त्यांना नेहमी वंदन करा व त्यांची पूजा करा; कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

Iti paṭhamo vijayo.

असा हा पहिला विजय होय.

236.

२३६.

Disvā namuci dhīrassa mālutenānupaddavaṃ,Dukkhī ca dummano āsi kodhenāturamānaso;

त्या धीर बुद्धांना वाऱ्यामुळे कोणतीही इजा न झाल्याचे पाहून, नमुची (मार) दुःखी व खिन्न झाला आणि क्रोधाने त्याचे मन व्याकुळ झाले.

237.

२३७.

Hotu dāni mahoghena pavāhemi imaṃ yatiṃ,Māpetvāna mahāmeghaṃ socanāya alaṃ mama;

असो! आता मी एका महापुराने या यतीला वाहून नेईन. एक मोठा मेघ निर्माण करून मी माझे दुःख दूर करतो.

238.

२३८.

Iti cintiya so māro mahāmeghamamāpayi,Disāsumpihitā sabbā andhakāro avatthari;

असा विचार करून त्या माराने महामेघ निर्माण केला, ज्यामुळे सर्व दिशा झाकल्या गेल्या आणि सर्वत्र अंधार पसरला.

239.

२३९.

Uparūpari guṇā hutvā sahassāni satāni’pi,Dhārādharā mahādhārā vattayiṃsu samantato;

एकावर एक शेकडो आणि हजारो पटीने थर साचून, ढगांमधून चोहोबाजूने पाण्याचे मोठे प्रवाह (महाधारा) वाहू लागले.

240.

२४०.

Sodāminīsahassehi vinaddhaṃva nabhaṃ ahū,Tattha tattha disābhāge indacāpā avattatha;

हजारो विजांच्या कडकडाटाने आकाश जणू वेढले गेले आणि ठिकठिकाणी दिशांच्या भागात इंद्रधनुष्ये दिसू लागली.

241.

२४१.

Mahārajatarajjūhi sibbitāva nabhāvanī,Dharādharorudhārāhi nirantarapavattihi;

ढगांमधून सतत पडणाऱ्या पाण्याच्या प्रचंड धारांमुळे आकाश आणि पृथ्वी जणू चांदीच्या मोठ्या दोऱ्यांनी एकत्र शिवले गेले असावेत असे वाटत होते.

242.

२४२.

Tattha tattha patantāni ghorāsanisatā ahuṃ,Mahābhīma nabho bherissanā āsuṃ tahiṃ tahiṃ;

ठिकठिकाणी शेकडो भयानक विजा कोसळत होत्या आणि आकाशामध्ये सर्वत्र अत्यंत भयानक असे रणदुंदुभीसारखे आवाज होत होते.

243.

२४३.

Uddharanto mahāsele mahogho ca tadubbhave,Kelāsa sikharākāra eṇepuñje samubbahaṃ;

त्यातून निर्माण झालेला महापूर मोठे पर्वत उपटून टाकत होता आणि कैलास पर्वताच्या शिखरांसारखे फेसाचे ढीग वाहून आणत होता.

244.

२४४.

Mahāthūpappamāṇādi mahābubbulamubbahaṃ,Gambhīro puthulo caṇḍo upagamma jinantikaṃ;

महास्तूपाच्या आकाराचे पाण्याचे मोठे बुडबुडे वाहून आणणारा, तो खोल, विस्तीर्ण आणि उग्र महापूर जिनांच्या (बुद्धांच्या) जवळ आला.

245.

२४५.

Sarīre lomamattampi temetumasamatthako,Gato mahogho buddhassa’bho’nubhāvamahantatā;

परंतु, बुद्धांच्या शरीरावरील एक केसही ओला करण्यास असमर्थ ठरून, तो महापूर बुद्धांच्या महान प्रभावामुळे निघून गेला.

246.

२४६.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Dutiye mārayuddhamhi mārassāsī parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि या दुसऱ्या मार-युद्धात माराचा पराजय झाला.

247.

२४७.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna nara sārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

"नरसारथी (मनुष्यांचे मार्गदर्शक असणारे बुद्ध) असे महान प्रभावशाली आहेत" असा विचार करून त्यांना नेहमी वंदन करा व त्यांची पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदाचे शरण आहेत.

Dutiyo vijayo.

दुसरा विजय.

248.

२४८.

Tato māro asakkonto vassoghena upaddavaṃ,Kātuṃ tassa usūyādi kopākulamano tadā;

त्यानंतर, पाण्याच्या प्रवाहाने उपद्रव देण्यास असमर्थ ठरलेला तो मार, ईर्ष्या आणि क्रोधाने व्याकुळ मनाचा झाला.

249.

२४९.

Bhavatajja kimetena māraṇe tassa kiṃ garu,Idānaṅgāravuṭṭhīhi jhāpemi sahasā imaṃ;

"आज याने काय होणार? त्याला मारणे काय कठीण आहे? आता मी याला धगधगत्या कोळशांच्या वर्षावाने त्वरित जाळून भस्म करतो."

250.

२५०.

Iti cintiya so māro māpetvāṅgāra vuṭṭhiyo,Pesesi nabhasā tassa sambuddhassa upantikaṃ;

असा विचार करून त्या माराने धगधगत्या कोळशांचा वर्षाव निर्माण केला आणि आकाशातून तो सम्यक्‌संबुद्धांच्या दिशेने पाठवला.

251.

२५१.

Mahāpabbatasaṅkāsa jalitaṅgāra rāsayo,Dhāviṃsu nahasā tattha accimanto mahabbhayā;

महाकाय पर्वतांसारखे धगधगत्या कोळशांचे ढीग, अत्यंत भयानक आणि ज्वालांनी वेढलेले, आकाशातून वेगाने धावू लागले.

252.

२५२.

Cicciṭāyana saddehi pūrayanto disantaraṃ,Dhūpāyanto phuliṅgehi mārassāpi bhayāvahā;

'चिटचिट' अशा आवाजांनी दिशांचे अंतर भाग भरून काढत, धूर आणि ठिणग्या उडवत, ते स्वतः मारासाठीही भयावह वाटत होते.

253.

२५३.

Ujjālentā mahārukkhe pabbate’pi ca sammukhe,Narakodaruggatā aggī rāsīvāti bhayāvahā;

वाटेत येणारे मोठे वृक्ष आणि पर्वतही जाळून खाक करत, नरकाच्या उदरातून निघालेल्या अग्नीच्या ढिगासारखे ते अत्यंत भयानक होते.

254.

२५४.

Upagantvā muhuttena nisinnaṃ munipuṅgavaṃ,Madhumattālijhaṅkāra nādākuladisāmukhā;

एका क्षणात शांत बसलेल्या मुनिश्रेष्ठांच्या जवळ येऊन, मधाने धुंद झालेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने दिशांचे मुख गुंजित करत...

255.

२५५.

Pātenti satatāmanda makarandaja bindavo,Mālāvataṃsakā hutvā pādamule patiṃsu tā;

सतत मधुर मकरंदाचे थेंब वर्षवणारे ते कोळसे फुलांचे हार बनून बुद्धांच्या चरणकमलांवर पडले.

256.

२५६.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Tatiye māra yuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि या तिसऱ्या मार-युद्धात माराचा पराजय झाला.

257.

२५७.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

"नरसारथी असे महान प्रभावशाली आहेत" असा विचार करून त्यांना नेहमी वंदन करा व त्यांची पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदाचे शरण आहेत.

Tatiyo vijayo.

तिसरा विजय.

258.

२५८.

Tenānupaddutaṃ buddhaṃ passitvāna pajāpati,Dukkhito dummano hutvā evaṃ cintesi dummati;

त्याने बुद्धांना उपद्रवरहित पाहून, तो दुर्मती मार दुःखी व खिन्न झाला आणि असा विचार करू लागला:

259.

२५९.

Pāsāṇavassaṃ māpetvā cuṇṇetvā panimaṃ yatiṃ,Viddhaṃsemīti cintetvā māpesūpalavassakaṃ;

"दगडांचा वर्षाव करून या यतीला चूर्ण करून नष्ट करतो," असा विचार करून त्याने दगडांचा वर्षाव निर्माण केला.

260.

२६०.

Tasmiṃ vasse’ti bībhacchā dhūmāyantā sajotikā,Jalitaṅgārasaṅkāsā pāsāṇuccāvacā bahū;

त्या वर्षावात अत्यंत बीभत्स, धूर निघणारे, प्रकाशमान आणि धगधगत्या कोळशांसारखे अनेक लहान-मोठे दगड होते.

261.

२६१.

Karānaññoññasaṅghaṭṭā mahantaṃ bheravaṃ ravaṃ,Duddinaṃ dhūmajālāhi kurumānā samantato;

एकमेकांवर आदळल्यामुळे मोठा भयानक आवाज करत आणि चोहोबाजूला धुराचे साम्राज्य पसरवून दिवसाला अंधकारमय करत...

262.

२६२.

Satthūpagantvābhimukhaṃ santamālāgulā viya,Patiṃsu siripāde te amandāmodavāhino;

शास्त्यांच्या समोर येऊन, ते दगड शांत फुलांच्या गुच्छांसारखे बनले आणि सुगंध पसरवत त्यांच्या श्रीचरणांवर पडले.

263.

२६३.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Catutthe mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि या चौथ्या मार-युद्धात माराचा पराजय झाला.

264.

२६४.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

"नरसारथी असे महान प्रभावशाली आहेत" असा विचार करून त्यांना नेहमी वंदन करा व त्यांची पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदाचे शरण आहेत.

Catuttho vijayo.

चौथा विजय.

265.

२६५.

Disvānattamano māro ditto kodhagginā tadā,Māpetvā’yudhavassaṃ so pesesi tadupantikaṃ;

हे पाहून अप्रसन्न झालेला मार क्रोधाग्नीने पेटून उठला आणि त्याने शस्त्रास्त्रांचा वर्षाव निर्माण करून तो बुद्धांच्या दिशेने पाठवला.

266.

२६६.

Nettiṃsacchūrikā satti heṇḍivāla gadādayo,Tiṇgadhārā pajjalitā acirajjuti sannibhā;

तलवारी, सुरे, भाले, मुद्गल, गदा इत्यादी तीक्ष्ण धार असलेली, धगधगती आणि विजेच्या चमकांसारखी शस्त्रे...

267.

२६७.

Yathā pupphopahāropagantvāna gaganaṅganā,Evaṃ sambuddhapādesu patiṃsu parivattitā;

आकाशातून पडणाऱ्या फुलांच्या उपहाराप्रमाणे ती शस्त्रे रूपांतरित होऊन सम्यक्‌संबुद्धांच्या चरणांवर पडली.

268.

२६८.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Pañcame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि या पाचव्या मार-युद्धात माराचा पराजय झाला.

269.

२६९.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

"नरसारथी असे महान प्रभावशाली आहेत" असा विचार करून त्यांना नेहमी वंदन करा व त्यांची पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदाचे शरण आहेत.

Pañcamo vijayo.

पाचवा विजय.

270.

२७०.

Taṃ disvā pāpimā kuddho yaṃ yaṃ tassa karoma’haṃ,Taṃ taṃ’dānī na sakkoti kiñci kākumu’pakkamaṃ;

हे पाहून तो पापी मार संतप्त झाला आणि विचार करू लागला, "मी याच्याविरुद्ध जे काही करतो, त्यातील काहीच आता यशस्वी होत नाही, माझा कोणताही उपाय चालत नाही."

271.

२७१.

Māpesi kukkulaṃ vassaṃ māramīta’dhunā muniṃ,So’gā’kāsā sampaditto dhūmāyantova pajjalaṃ;

"आता मी या मुनींना मारतो," असा विचार करून त्याने उष्ण राख आणि कोळशांचा (कुक्कुल) वर्षाव निर्माण केला, जो आकाशातून धूर निघत आणि धगधगत चालला.

272.

२७२.

Jinassābhimukhaṃ gantvā kukkulo parivattiya,Candanassa sitabbhassa dhūlī hutvāna pagghari;

जिनांच्या समोर येऊन ती उष्ण राख रूपांतरित झाली आणि पांढऱ्या चंदनाच्या धुळीसारखी होऊन खाली पडली.

273.

२७३.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Chaṭṭhe namuci yuddhamhi mārassāsī parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि या सहाव्या नमुची-युद्धात (मार-युद्धात) माराचा पराजय झाला.

274.

२७४.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे त्या नरसारथीला (मनुष्यांचे सारथी असणाऱ्या बुद्धांना) महानुभाव (महाप्रतापी) मानून त्यांची नित्य वंदना व पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

Chaṭṭho vijayo.

सहावा विजय.

275.

२७५.

Tato disvāna taṃ kaṇho kaṇhasenā purakkhato,Saṅkuddho pesayi tattha vassaṃ so sikatāmayaṃ;

त्यानंतर, आपल्या काळ्या (अंधकारमय) सेनेसह पुढे आलेल्या त्या क्रुद्ध झालेल्या कान्हाने (माराने) तिथे वाळूचा वर्षाव केला.

276.

२७६.

Khadīraṅgāra saṅkāsā vālukā gaganāgatā,Bhassantā jinapādante vāsacuṇṇattamāgatā;

खैराच्या निखाऱ्यांसारखी धगधगणारी ती वाळू आकाशातून खाली आली, परंतु जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरणांजवळ पडताच ती सुगंधी चूर्णात (उटीत) परिवर्तित झाली.

277.

२७७.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Sattame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि सातव्या मारयुद्धात माराचा पराजय झाला.

278.

२७८.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna nara sārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे त्या नरसारथीला महानुभाव मानून त्यांची नित्य वंदना व पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

Sattamo vijayo.

सातवा विजय.

279.

२७९.

Tampi disvā asajjanto ahirī kopaketuko,Māpetvā palipandāni tattha osīdayāmi taṃ;

ते पाहूनही तो निर्लज्ज आणि क्रोधाचा ध्वज धारण करणारा मार थकला नाही; त्याने तिथे चिखल (दलदल) निर्माण केला आणि 'मी त्यांना यात बुडवून टाकीन' असा विचार केला.

280.

२८०.

Iti cintiya māpetvā pesesi palipaṃ ghanaṃ,Dhūpāyanto pajjalanto gantvā so nabhasā lahuṃ;

अशा विचार करून त्याने धूर निघणारा आणि पेटलेला असा दाट चिखल निर्माण करून पाठवला, जो आकाशातून वेगाने पुढे गेला.

281.

२८१.

Sambuddhasiripādamhi sampatto nibbuto tato,Nānāsugandhasambhuta gandhakaddamataṃ gato;

सम्यक्‌संबुद्धांच्या श्रीचरणांजवळ पोहोचताच तो शांत झाला आणि विविध सुगंधी द्रव्यांनी युक्त अशा सुवासिक चिखलात बदलून गेला.

282.

२८२.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Aṭṭhame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि आठव्या मारयुद्धात माराचा पराजय झाला.

283.

२८३.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे त्या नरसारथीला महानुभाव मानून त्यांची नित्य वंदना व पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

284.

२८४.

Olokento tato māro mārāriṃ siriyujjalaṃ,Disvā cittampasādetumasakkonto’ti kopavā;

त्यानंतर, वैभवाने तळपणाऱ्या मारारीला (बुद्धांना) पाहूनही आपल्या मनाला प्रसन्न करू न शकल्यामुळे तो मार अत्यंत क्रुद्ध झाला.

285.

२८५.

Ajjetamandhakārasmiṃ pakkhipitvā pamohituṃ,Mayhaṃ bhāroti cintetvā māpesi timiraṃ ghanaṃ;

आज यांना अंधकारात टाकून मोहित (भ्रमित) करणे हे माझे काम आहे, असा विचार करून त्याने दाट अंधार निर्माण केला.

286.

२८६.

Lokantaresu sambhuta timiso’va bhayāvaho,Gantvāna gaganā so hi patvāna munisantikaṃ;

लोकांतरांमध्ये (विश्वाच्या पोकळीत) निर्माण होणाऱ्या भयानक अंधकाराप्रमाणे तो अंधार आकाशातून मार्गक्रमण करत मुनींच्या (बुद्धांच्या) समीप पोहोचला.

287.

२८७.

Yathā timiramāyāti vināsaṃ suriyuggate,Evamāsi jinaggamhi andhakāro tathāvidho;

ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधकाराचा नाश होतो, त्याचप्रमाणे तो अंधार श्रेष्ठ जिनांच्या (बुद्धांच्या) समोर नष्ट झाला.

288.

२८८.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Navame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि नवव्या मारयुद्धात माराचा पराजय झाला.

289.

२८९.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे त्या नरसारथीला महानुभाव मानून त्यांची नित्य वंदना व पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

Navamo vijayo.

नववा विजय.

290.

२९०.

Evaṃ navahi vuṭṭhihi katvā māro mahā bhavaṃ,Na tassopaddavaṃ disvā dittakopānalākulo;

अशा प्रकारे नऊ प्रकारच्या वर्षावांनी मोठे भय निर्माण करूनही बुद्धांना कोणताही उपद्रव (त्रास) न झाल्याचे पाहून, क्रोधाग्नीने जळफळणारा मार व्याकुळ झाला.

291.

२९१.

Gahetvāna tato khippaṃ ṭhapitaṃ attaguttiyā,Cakkāyudhaṃ mahātejaṃ kupito khipi vegasā;

त्यानंतर, स्वतःच्या रक्षणासाठी ठेवलेले अत्यंत तेजस्वी चक्रायुध त्याने रागाने त्वरेने उचलले आणि वेगाने फेकले.

292.

२९२.

Dhārādharaṃ tamuggayha kuddho paharate yadī,Kalīraṃva asajjanto vikhaṇḍeti pajāpati;

क्रुद्ध होऊन जर त्याने ते धारदार शस्त्र प्रहार करण्यासाठी उगारले, तर ते प्रजापतीलाही (ब्रह्मदेवालाही) बांबूच्या कोंबाप्रमाणे सहजपणे छिन्नविच्छिन्न करू शकत होते.

293.

२९३.

Tatheva so mahiṃ kuddho māro khipati vegavā,Na bhavantosadhā pāṇā visussanti sarādayo;

त्याचप्रमाणे क्रुद्ध झालेल्या माराने ते वेगाने पृथ्वीवर फेकले असता, औषधी वनस्पती, प्राणी आणि सरोवरे इत्यादी सुकवून टाकत असे.

294.

२९४.

Tatheva kupito tena khipate so mahambudhiṃ,Vilayaṃ jalajā yanti sussate so mahaṇṇavo;

त्याचप्रमाणे क्रोधाने त्याने ते महासागरात फेकले असता, जलचर प्राणी नष्ट होत असत आणि तो महासागर सुकून जात असे.

295.

२९५.

Evaṃ mahānubhāvo so gacchanto jalambare,Patvāna patito nāthaṃ hutvāna pupphacumbaṭaṃ;

असे ते महान पराक्रमी शस्त्र आकाशातून जात असताना, नाथांच्या (बुद्धांच्या) जवळ पोहोचून फुलांच्या मुकुटाच्या (किंवा फुलांच्या गुच्छाच्या) रूपात खाली पडले.

296.

२९६.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Dasame mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तेव्हा त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय झाला आणि दहाव्या मारयुद्धात माराचा पराजय झाला.

297.

२९७.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे त्या नरसारथीला महानुभाव मानून त्यांची नित्य वंदना व पूजा करा, कारण तेच तुमचे सदैव शरण आहेत.

Dasamo vijayo.

दहावा विजय.

298.

२९८.

Iti kopagginā dittamanaṃ māraṃ tadā jino,Karuṇājalasekena nibbāpento nisīdi so;

अशा प्रकारे क्रोधाग्नीने जळणाऱ्या मनाच्या माराला करुणारूपी जलाच्या सिंचनाने शांत करत ते जिन (बुद्ध) तिथे बसून राहिले.

299.

२९९.

Evaṃ katvāpi so kuddho aladdhavijayo tadā,Āmantesi sakaṃ senaṃ palayānalabheravaṃ;

असे करूनही विजय न मिळाल्यामुळे क्रुद्ध झालेल्या माराने प्रलयकालीन अग्नीसारख्या भयानक असणाऱ्या आपल्या सेनेला बोलावले.

300.

३००.

Ethāsu vata’re mayhaṃ assavā mārakiṅkarā,Nānāvesadharā hotha dhāretha vividhāyudhe;

तो म्हणाला, 'हे माझ्या आज्ञाधारक मार-किंकरांनो (सेवकांनो)! तुम्ही त्वरित या, नानाविध रूपे धारण करा आणि विविध शस्त्रे हाती घ्या!'

301.

३०१.

Saddehetaṃ palāpetha yātha gaṇhatha bandhatha,Pāde gahetvā khipatha cakkavāḷantaraṃ ito;

गर्जना करा, यांना पळवून लावा, जा, पकडा आणि बांधा! पाय धरून यांना इथून चक्रवाळाच्या (ब्रह्मांडाच्या) पलीकडे फेकून द्या!'

302.

३०२.

Athagā saha vācāhi bhiṃsā sā māravāhinī,Turaṅga vyaggha mātaṅga sīhādirūpa bhiṃsanā;

त्या शब्दांबरोबरच, घोडे, वाघ, हत्ती, सिंह इत्यादींची भयानक रूपे धारण केलेली ती भयंकर मार-सेना पुढे सरसावली.

303.

३०३.

Sā mārassubhato passe catuvīsatiyojane,Ṭhitā pacchimabhāgamhī cakkavāḷasilāvadhiṃ;

ती सेना माराच्या दोन्ही बाजूंना चोवीस योजने आणि पश्चिमेकडे चक्रवाळ पर्वताच्या सीमेपर्यंत पसरून उभी राहिली.

304.

३०४.

Bahalattena sā āsi sampuṇṇa navayojanā,Yakkha peta pisācādi vesehi bhayavāhinī;

ती सेना नऊ योजने रुंदीने पसरलेली होती; यक्ष, प्रेत, पिशाच इत्यादींची रूपे धारण करून ती भय निर्माण करत होती.

305.

३०५.

Saṃvaṭṭa vātasampāta khubhītambudhino viya,Ullola bhimaghoso tu gato brahmapurāvadhiṃ;

प्रलयकालीन वादळाच्या तडाख्याने खवळलेल्या महासागराप्रमाणे, तिच्या लाटांचा तो भयानक आवाज थेट ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचला.

306.

३०६.

Danta saṅghaṭṭa sañjāta jālāmālā samākulā,Tesaṃgārā’va dittāsuṃ kodhummīlita locanā

दात खाण्यामुळे निर्माण झालेल्या ज्वालांच्या माळांनी युक्त आणि क्रोधाने लाल झालेले त्यांचे डोळे धगधगत्या निखाऱ्यांसारखे दिसत होते.

307.

३०७.

Vahanti dhūmakkhandhāni mukhakoṭara koṭihī,Nīhaṭā nīhaṭā jivhā subhīmoragataṃ gatā;

आपल्या कोट्यवधी मुख-विवरांतून (तोंडांतून) ते धुराचे लोट बाहेर टाकत होते आणि बाहेर काढलेल्या त्यांच्या जिभा अत्यंत भयानक सर्पांसारख्या दिसत होत्या.

308.

३०८.

Uddharitvāna tālādi karitvāna sarāsane,Bhujaṅge ca guṇe keci gāḷhamākaḍḍhayanti ca;

ताडाची झाडे इत्यादी उपटून त्यांचे धनुष्य बनवून, काही जण सर्पांनाच दोरी (प्रत्यंचा) करून ती जोराने ओढत होते.

309.

३०९.

Puṇḍarīkaccha sīhādī khipantābhimukhe tadā,Dhāvanteke samuggayha purato dittapabbate;

पांढरे हत्ती, सिंह इत्यादींना समोर फेकत, काही जण धगधगते पर्वत हातात घेऊन पुढे धावत होते.

310.

३१०.

Bhayānakāti nekāni sīsāneka kalebare,Māpayitvāna purato dhāvanti keci kiṅkarā;

अनेक भयानक डोकी आणि अनेक शरीरे समोर निर्माण करून, काही (माराचे) सेवक पुढे धावत आहेत.

311.

३११.

Sīsena sīhasaṅkāsā gattena manujopamā,Buddhassābhimukhaṃ keci dhāvanti māra kiṅkarā;

डोक्याने सिंहासारखे आणि शरीराने मानवासारखे असलेले माराचे काही सेवक बुद्धांच्या दिशेने धावत आहेत.

312.

३१२.

Kaṇṭhīravākāradehā mukhena khalu rakkhasā,Hutvāna abhidhāvanti kecimārassa kiṅkarā;

शरीराने सिंहासारखे आणि मुखाने राक्षसांसारखे होऊन, माराचे काही सेवक वेगाने पुढे धावत आहेत.

313.

३१३.

Daṇḍamānavakā sīsabhāgenā’tibhayāvahā,Gattena rakkhasā hutvā keci dhāvanti kiṅakarā;

डोक्याच्या भागाने अत्यंत भयावह असणारे आणि शरीराने राक्षसांसारखे बनून काही सेवक धावत आहेत.

314.

३१४.

Dīpacchebha turaṅgānaṃ vyaggha khaggavisāṇinaṃ,Varāha mahisādīnaṃ kaṇṇapāvura bhoginaṃ;

बिबट्या, हत्ती, घोडे, वाघ, गेंडा, रानडुक्कर, म्हैस इत्यादींचे आणि कानांचे पांघरूण असणारे व सर्प धारण करणारे;

315.

३१५.

Sīsākāra mahāsīse tabbiruddhe kalebare,Māpetvā abhidhāvanti keci mārassa kiṅkarā;

अशा आकारांची महाकाय डोकी आणि त्यांच्याशी विसंगत अशी शरीरे निर्माण करून माराचे काही सेवक वेगाने पुढे धावत आहेत.

316.

३१६.

Ākaḍḍhentā kapolānaṃ karasākhāhi sammukhe,Dassayantā mahādāṭhaṃ kecenti mārakiṅkarā;

आपल्या हातांच्या बोटांनी आपले गाल समोर खेचत आणि मोठे सुळे दाखवत माराचे काही सेवक धावत आहेत.

317.

३१७.

Tikhiṇagganakhā keci phālayantā sakodare,Ante gale pilandhitvā dhāvanti kiṅkarāpare;

तीक्ष्ण नखांनी स्वतःचेच पोट फाडणारे आणि आतडी गळ्यात माळेसारखी परिधान करून इतर काही सेवक धावत आहेत.

318.

३१८.

Gilantā keci phaṇino uggirantā tatheva ca,Sīsa kandhara kaṇṇanta bāhu aṅguli ādisu;

काही जण डोके, मान, कान, हात, बोटे इत्यादींवर सर्प गिळत आहेत आणि तसेच ते बाहेर ओकत आहेत;

319.

३१९.

Sakalesu sarīresu visadhūmaggi saṅkule,Dhārentā’sivise keci dhāvantyagge bhayāvahā;

विषारी धूर आणि अग्नीने वेढलेल्या संपूर्ण शरीरावर विषारी सर्प धारण करून, काही भयावह सेवक पुढे धावत आहेत;

320.

३२०.

Padittāyogule gayha khipanteke anekadhā,Dittapabbatamuddhacca keci aggikapālake,Khipannā abhidhāvanti daṭṭhoṭṭhā bhīmalocanā;

पेटलेले लोखंडी गोळे हातात घेऊन काही जण ते अनेक प्रकारे फेकत आहेत, तर काही जण पेटलेली पर्वताची शिखरे आणि अग्नीने जळणाऱ्या कपाळाच्या कवटी फेकत, ओठ चावत आणि भयानक डोळ्यांनी पाहत वेगाने पुढे धावत आहेत;

321.

३२१.

Lālayantā sakā jivhā khandhe katvāna muggare,Mattabhujaṅga vesena dhāvanti apare bhaṭā;

आपली जीभ लवलववत, खांद्यावर मुद्गल (गदा) ठेवून, मद्यधुंद सर्पांच्या वेषात इतर सैनिक धावत आहेत;

322.

३२२.

Pibantā lohitāneke khādantā pisite pare,Pisācāva’caruṃ keci munirājassa aggato;

अनेक जण रक्त पिणारे, तर इतर मांस खाणारे पिशाचांप्रमाणे मुनिराजांच्या (बुद्धांच्या) समोर वावरत होते;

323.

३२३.

Ullaṅghantā ca selentā dhāvantā jalitāyudhā,Bhimavesadharā yakkhā kecenti bhakuṭīmukhā;

उड्या मारत, ओरडत, पेटलेली शस्त्रे घेऊन धावणारे आणि कपाळावर आट्या घातलेले भयानक वेषातील काही यक्ष धावत आहेत;

324.

३२४.

Paṇuṇṇa saravassehi kuntatomara vuṭṭhihi,Bheṇḍivālā’sicakkehi nibbharāsi digantaraṃ;

सोडलेल्या बाणांच्या वर्षावाने, भाले आणि तोमरांच्या वृष्टीने, तसेच भिंडीपाल (एक प्रकारचे शस्त्र), तलवारी आणि चक्रांनी सर्व दिशा व्यापून गेल्या होत्या;

325.

३२५.

Yaṃ diṭṭha suta mattena maraṇaṃ citta vibbhamaṃ,Yāti loko kathaṃ ko taṃ nissesaṃ bhāsate naro;

जे केवळ पाहिल्याने किंवा ऐकल्यानेच लोक मृत्यूला किंवा चित्तभ्रमाला प्राप्त होतात, त्याचे संपूर्ण वर्णन कोणताही मनुष्य कसा बरे करू शकेल?

326.

३२६.

Nekadantasahassehi nikkhantaggisikhāyutaṃ,Dānanijjharasampātaṃ bhīmagajjanagajjitaṃ;

हजारो सुळ्यांमधून निघणाऱ्या अग्नीच्या ज्वाळांनी युक्त, मदजलाचे झरे वाहणाऱ्या आणि भयानक गर्जना करणाऱ्या;

327.

३२७.

Nekasata karaggehi dhatāyolaguḷādikaṃ,Sannaddhaṃ kavacādīhi giriṃca girimekhalaṃ;

शेकडो सोंडांच्या (किंवा हातांच्या) टोकांनी लोखंडी सोटे इत्यादी धारण केलेल्या, चिलखत इत्यादींनी सज्ज असलेल्या गिरीमेखल नावाच्या पर्वतासारख्या हत्तीवर;

328.

३२८.

Ārūḷho pāpimā tattha ussāpetvā jayaddhajaṃ,Visālāvatta dāṭhaggo cipiṭagga bhagga nāsiko;

तो पापी मार त्यावर आरूढ झाला आणि त्याने आपला विजयध्वज उभारला. त्याचे सुळे मोठे व वक्र होते आणि त्याचे नाक चपटे व बसके होते;

329.

३२९.

Daṭṭhoṭṭha bhīmavadano bhakuṭī vali lalāṭako,Kodhānalehi sandiddha mahakkho tambadāṭhīko;

ओठ चावणारा, भयानक चेहऱ्याचा, कपाळावर आट्या असलेला, क्रोधाग्नीने लाल झालेले मोठे डोळे आणि तांबूस रंगाचे सुळे असलेला;

330.

३३०.

Nīlapabbata saṅkāsa visamaṅgo mahodaro,Gonasoraga sappādi aṅgīkata subhiṃsano;

निळ्या पर्वतासारखा, ओबडधोबड अवयव असलेला, मोठे पोट असलेला आणि अंगावर घोणस, अजगर व सर्प इत्यादी धारण केल्यामुळे अत्यंत भयानक दिसणारा;

331.

३३१.

Sahassabāhuṃ māpetvā chūrikā yaṭṭhi satti ca,Kodaṇḍacaṇḍabāṇe ca cakka kuntagadādi ca;

हजार हात निर्माण करून, त्यात सुऱ्या, काठ्या, भाले, धनुष्य आणि तीक्ष्ण बाण, चक्रे, कुंत (भाले), गदा इत्यादी;

332.

३३२.

Saṅku vetālikā pharasu pāsamuggara aṅkuse,Gahetvā kaṇayañcātha tisūla vajirāyudhe;

तसेच शंकू, वेताळिका, कुऱ्हाडी, पाश, मुद्गल, अंकुश, कणय (एक प्रकारचे शस्त्र), त्रिशूळ आणि वज्र ही शस्त्रे हातात धरून;

333.

३३३.

Parivattesi ākāse tesamaññoñña ghaṭṭanā,Uggatehi phuliṅgehi dhāvantehi samantato;

त्याने ती शस्त्रे आकाशात फिरवली, त्यांच्या परस्परांवरील आघाताने ठिणग्या उडून सर्वत्र पसरू लागल्या;

334.

३३४.

Aggi cakkaparītaṃca kurumāno nijaṃ tanuṃ,Āvahanto bhayaṃ brahma sura siddhādīnaṃ tadā,Sa māraseno so māro bhagavantamupāgami;

आपले शरीर अग्नीच्या चक्राने वेढलेले करून, त्या वेळी ब्रह्मा, देव, सिद्ध इत्यादींना भयभीत करत, तो मार आपल्या सैन्यासह भगवंतांच्या जवळ आला;

335.

३३५.

Udayāvalakūṭamhi bhāsantova pabhākaro,Suppatiṭṭhitamerū’va tikūṭācala muddhani;

पूर्व पर्वताच्या शिखरावर चमकणाऱ्या सूर्याप्रमाणे किंवा त्रिकूट पर्वताच्या शिखरावर दृढपणे स्थापित झालेल्या मेरू पर्वताप्रमाणे;

336.

३३६.

Katvāna piṭṭhito bodhiṃ bhūruhaṃ vajirāsane,Nisinno bhagavā’tīva niccalo atirocati;

बोधिवृक्षाला पाठीशी ठेवून वज्रासनावर बसलेले भगवान अत्यंत निश्चलपणे अत्यंत शोभून दिसत होते;

337.

३३७.

Akampo so munī evamagge’kāsi nijaṃ balaṃ,Sammappadhānasaṃyutto dayāmetto mahesiko;

ते निष्कंप मुनी (बुद्ध) सम्यक् प्रधानाने (योग्य प्रयत्नाने) युक्त, दया व मैत्रीने परिपूर्ण आणि महान शोधक (महर्षी) असून त्यांनी आपले आत्मबळ पुढे केले;

338.

३३८.

Catubuddhabhumisaṅkhāta jayabhumimudikkhiya,Catussaṅgahavatthūnaṃ yojetvā dvārakoṭṭhake;

चार बुद्धभूमी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विजयभूमीकडे पाहून, चार संग्रहवस्तूंना प्रवेशद्वाराच्या बुरुजांशी जोडून;

339.

३३९.

Yojetvāna thiraṃ tattha saddhādibalakoṭṭhake,Satipaṭṭhānapākāre abhejjindriya gopure;

तेथे श्रद्धा इत्यादी बलांच्या बुरुजांना, स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) रूपी तटबंदीला आणि अभेद्य अशा इंद्रियरूपी गोपुरांना (प्रवेशद्वारांना) दृढपणे जोडून;

340.

३४०.

Thirañāṇayudhākiṇṇe mettā sannāha vammito,Abhīta bhāratī bhuri bherisaṅkha purakkhato;

दृढ ज्ञानरूपी शस्त्रांनी युक्त, मैत्रीरूपी चिलखत परिधान केलेले, निर्भय वाणी आणि विशाल नगारे व शंखांच्या नादाला पुढे करून;

341.

३४१.

Caturaṅgaviriyuttuṅga mātaṅgakkhandhasaṅgato,Puññasambhārabhārena kampayaṃ vasudhātalaṃ;

चतुरंग वीर्याच्या उत्तुंग हत्तीच्या खांद्यावर आरूढ होऊन, आपल्या पुण्यसंचयाच्या भाराने पृथ्वीला कंपित करत;

342.

३४२.

Cariyattaya saṅkhāta’mussāpita jayaddhajo,Evaṃ vidhāya mārāri mārasaṅgāma maṇḍalaṃ;

तीन चर्या (लोकात्थचर्या इत्यादी) नावाचा विजयध्वज उभारून, अशा प्रकारे माराच्या शत्रूने (बुद्धांनी) मार-संग्रामाचे मैदान तयार केले;

343.

३४३.

Dānādayo mahāyodhe āhūya sahajātake,Suṇātha bho giraṃ mayhaṃ bhavatajja mahā bhavo;

दान इत्यादी महान आणि सहजात (सोबत जन्मलेल्या) योद्ध्यांना बोलावून भगवान म्हणाले, 'हे वीरांनो, माझे वचन ऐका, आज मोठा संग्राम आहे!'

344.

३४४.

Etha yātha samaggattha na ossakkatha sujjhatha,Vijetuṃ mārayuddhamhī na sakkā’sesajantuhi;

'या, पुढे व्हा, संघटित व्हा, मागे हटू नका, लढा! माराच्या युद्धावर विजय मिळवणे सर्वसामान्य प्राण्यांना शक्य नाही.'

345.

३४५.

Ajja gacchati niṭṭhānaṃ so bho pāramitābhaṭā,Sahussāhā mamaggamhi dassetha vīriyaṃ sakaṃ;

'हे पारमितारूपी सैनिकांनो! आज (हे कार्य) पूर्णत्वास जात आहे. उत्साहाने माझ्यासमोर तुमचे स्वतःचे वीर्य (पराक्रम) दाखवा.'

346.

३४६.

Atha dānabhaṭo āha apphoṭaṃ diguṇaṃ bhujaṃ,Passadāni mahāvīra balaṃ me māradhaṃsane;

तेव्हा दानरूपी सैनिक आपले दोन्ही बाहू थोपटून म्हणाला, 'हे महावीरा! माराचा नाश करण्यातील माझे बळ आता आपण पहावे.'

347.

३४७.

Paramatthapārami yodhaṃ tathe’va upapāramiṃ,Ubho passe karitvāna saseno dhāvi dappavā;

परमार्थ-पारमिता आणि उप-पारमिता या दोन्ही योद्ध्यांना दोन्ही बाजूंना ठेवून, तो आपल्या सैन्यासह अभिमानाने पुढे धावला.

348.

३४८.

Tatheva sīlanāmavho pāramībhaṭa’muttamo,Nikkhamma saha senāya mārasenamabhiddavī;

त्याचप्रमाणे, 'शील' नावाचा सर्वोत्तम पारमितारूपी सैनिक आपल्या सैन्यासह बाहेर पडून माराच्या सैन्यावर चालून गेला.

349.

३४९.

Tathānekkhammanāmopi sannaddho’sabhaṭo bhaṭo,Mārasenāmige hantuṃ dhāvi dīpī’va sāhaso;

तसेच, 'नैष्क्रम्य' (नेक्खम्म) नावाचा सज्ज झालेला श्रेष्ठ योद्धा, माराच्या सैन्यरूपी हरणांचा शिकार करण्यासाठी बिबट्यासारखा धैर्याने धावला.

350.

३५०.

Paññāyodho’pi gacchanto sāṭopo dhāvi dappavā,Māramerumahā ajja sasenummūlayāmiti;

प्रज्ञारूपी योद्धा देखील मोठ्या दिमाखात आणि गर्वाने धावला, "आज मी माराच्या महामेरूला त्याच्या सैन्यासह समूळ उपटून टाकीन" असे म्हणत.

351.

३५१.

Vīriyapāramitā yodho daṭṭhoṭṭho bhīmagajjano,Sosemi mama tejena vadaṃ’gā māra sāgaraṃ;

वीर्यपारमितारूपी योद्धा ओठ चावत आणि भयानक गर्जना करत धावला, "हे मारा, मी माझ्या तेजाने तुझ्या (सैन्यरूपी) सागराला सुकवून टाकीन."

352.

३५२.

Khantisaccavhayā ceva tato’dhiṭṭhānako bhaṭo,Āsu dhāviṃsu pātetuṃ mārassa makaraddhajaṃ;

क्षंती (क्षमा) आणि सच्च (सत्य) नावाचे योद्धे आणि त्यानंतर अधिष्ठानरूपी सैनिक माराचा मकरध्वज खाली पाडण्यासाठी वेगाने धावले.

353.

३५३.

Mettānāmo mahāyodho māro mayhamalanti’gā,Upekkhako’pī so yodho mārasenaṃ padālituṃ;

'मेत्ता' (मैत्री) नावाचा महायोद्धा "मार माझ्यासाठी काहीच नाही" असे म्हणत गेला, आणि 'उपेक्खा' (उपेक्षा) नावाचा तो योद्धा देखील मारसेनेला चिरडण्यासाठी धावला.

354.

३५४.

Pesetvevaṃ jino senaṃ’sarīraṃ daḷhavikkamaṃ,Nisidi tassa tejena nirussāhāsi sā camū;

अशा प्रकारे आपल्या शरीरातील दृढ पराक्रमी (पारमितारूपी) सैन्याला पाठवून जिन (बुद्ध) स्थिर बसले. त्यांच्या तेजामुळे ती मारसेना निरुत्साही झाली.

355.

३५५.

Aho bho vimhayaṃ dāni suṇātha munino mama,Jeti eko nisinnova samāraṃ māravāhiniṃ;

अहो! आता माझ्या मुनींचे (बुद्धांचे) हे आश्चर्य ऐका; ते एकटेच बसून मारासह संपूर्ण मारसेनेवर विजय मिळवत आहेत.

356.

३५६.

Kopānalena sandittaṃ duṭṭha ruṭṭhaṃ pajāpatiṃ,Aduṭṭho jeti sambuddho ānubhāvo hi tādiso;

क्रोधाग्नीने जळणाऱ्या, दुष्ट आणि संतप्त अशा प्रजापतीला (माराला) अद्वेषी (द्वेषरहित) सम्यक्‌संबुद्ध जिंकतात; कारण त्यांचा प्रभावच तसा आहे.

357.

३५७.

Dittāyudhe khipante’pi vijjhante vasavattinī,Nirāyudho’va taṃ jeti ānubhāvo hi tādiso;

वशवर्ती (मार) प्रदीप्त शस्त्रे फेकत आणि प्रहार करत असतानाही, नि:शस्त्र असलेले बुद्ध त्याला जिंकतात; कारण त्यांचा प्रभावच तसा आहे.

358.

३५८.

Sahāṭopaṃ sahaṅakāraṃ māraṃ sāḍambaraṃ tadā,Niccalo jeti sambuddho ānubhāvo hi tādiso;

त्या वेळी डामडौल, अहंकार आणि थाटामाटासह आलेल्या माराला निश्चल राहिलेले सम्यक्‌संबुद्ध जिंकतात; कारण त्यांचा प्रभावच तसा आहे.

359.

३५९.

Hatthassa rathapattīhi dhāvantaṃ tamitocito,Nisinnova jino jeti ānubhāvo hi tādiso;

हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळासह इकडेतिकडे धावणाऱ्या त्या माराला केवळ बसूनच जिन (बुद्ध) जिंकतात; कारण त्यांचा प्रभावच तसा आहे.

360.

३६०.

Bhāsantaṃ nekadhā kaṇṇa kaṭhora giramantakaṃ,Nissaddo jeti sambuddho ānubhāvo hi tādiso;

कानाला अत्यंत कठोर वाटणारे शब्द अनेक प्रकारे बोलणाऱ्या त्या अंतकाला (माराला) शांत राहिलेले सम्यक्‌संबुद्ध जिंकतात; कारण त्यांचा प्रभावच तसा आहे.

361.

३६१.

Māropāgamma aṭṭhāsi laṅghituṃ asamatthako,Buddhatejaggi pākāraṃ dittamabbhuggataṃ thiraṃ;

बुद्धांच्या तेजोरूपी अग्नीच्या प्रदीप्त, उंच आणि भक्कम तटबंदीला ओलांडण्यास असमर्थ ठरलेला मार जवळ येऊन उभा राहिला.

362.

३६२.

Tadāha namuci kuddho bhujamukkhippa’mīdisaṃ,Khippaṃ siddhattha he gaccha santakedaṃ mamāsanaṃ;

तेव्हा संतप्त झालेल्या नमुचीने (माराने) आपला हात वर करून असे म्हटले, "हे सिद्धार्था, लवकर निघून जा, हे आसन माझे आहे!"

363.

३६३.

No ce gacchasi te hadayaṃ phālemi nakhasattihi,Vicuṇṇemi tuvaṃ pāde gahetvā pathavītale;

"जर तू गेला नाहीस, तर मी माझ्या नखांच्या शस्त्रांनी तुझे हृदय फाडून टाकीन आणि तुझे पाय धरून तुला जमिनीवर आपटून तुझा चुराडा करीन."

364.

३६४.

Passa me mahatiṃ senaṃ passa āyudhasañcayaṃ,Tena taṃ abhimaddāmi tuvaṭaṃ gacchidaṃ mama;

"माझे हे विशाल सैन्य बघ, माझा हा शस्त्रांचा साठा बघ! याने मी तुला चिरडून टाकीन, तू माझ्या या स्थानावरून त्वरित निघून जा."

365.

३६५.

Athassa vacanaṃ sutvā jino’ha madhuraṅgiro,Kadā te pūritā māra pallaṅkatthāya pāramī;

तेव्हा त्याचे बोलणे ऐकून मधुर वाणी असलेले जिन (बुद्ध) म्हणाले, "हे मारा, तू या आसनासाठी पारमिता कधी पूर्ण केल्यास?"

366.

३६६.

Kadā adāsi sīsādī dānaṃ sīlaṃ kathaṃ tava,Tadatthāya kathāpehi ke te paccakkhakārakā;

"तू कधी आपले मस्तक इत्यादींचे दान दिले आहेस? तुझे शील कसे आहे? याविषयी सांग, तुझे प्रत्यक्ष साक्षीदार कोण आहेत?"

367.

३६७.

Athā’ha pharuso māro netaṃ garu mune mama,Ayaṃ sā parisā sabbā tassa paccakkhakārakaṃ;

तेव्हा कठोर स्वरात मार म्हणाला, "हे मुनी, माझ्यासाठी हे कठीण नाही. ही सर्व परिषद माझी प्रत्यक्ष साक्षीदार आहे."

368.

३६८.

Ugghosesi mahāsenā pakkhī’hanti visuṃ visuṃ,Bhumudriyana mattova tato kolāhalo ahu;

तेव्हा "आम्ही साक्षीदार आहोत" अशी स्वतंत्रपणे घोषणा करत त्या महासैन्याने एकच कल्लोळ केला, जणू काही पृथ्वीच दुभंगून चालली आहे असा तो कोलाहल होता.

369.

३६९.

Athāha māro samaṇa ahaṃ sakkhi kathāpayiṃ,Tava ko sakkhi yajjatthi kathāpehi lahuṃ mama;

त्यानंतर मार म्हणाला, "हे श्रमणा, मी माझे साक्षीदार सांगितले आहेत. जर तुझा कोणी साक्षीदार असेल, तर मला त्वरित सांग."

370.

३७०.

Athāha bhagavā tassa gambhīraṃ madhuraṃ giraṃ,Nicchārentā mayūrassa sunādaṃ phaṇino yathā;

तेव्हा भगवान आपल्या गंभीर आणि मधुर वाणीत, जणू मयुराचा सुंदर नाद काढत, त्याला म्हणाले:

371.

३७१.

Taveva me na santīdha paccakkhatthaṃ sacetanā,Acetanāva medāni santi paccakkhavādino;

"तुझ्यासारखे माझे येथे कोणी सचेतन (सजीव) प्रत्यक्ष साक्षीदार नाहीत, परंतु आता ही अचेतन (निर्जीव पृथ्वी) माझी प्रत्यक्ष साक्षीदार आहे."

372.

३७२.

Iti vatvāna mārāri sañtdhā jimūta gabbhato,Nikkhanta vijjusaṅkāsaṃ karaṃ cāmīkarajjutiṃ;

असे बोलून, माराचे शत्रू असलेल्या बुद्धांनी ढगांच्या गर्भातून बाहेर पडणाऱ्या विजेसारखा चमकणारा आणि सुवर्णासारखा तेजस्वी असलेला आपला हात—

373.

३७३.

Ratta cīvaragabbhamhā nīharitvā jino tadā,Dharaṇyabhimukhaṃ’kāsi uddissa bhumikāminiṃ;

—त्या वेळी आपल्या लाल रंगाच्या चीवरामधून बाहेर काढला आणि पृथ्वीरूपी सुंदर स्त्रीला उद्देशून तो हात जमिनीकडे केला.

374.

३७४.

Dānamānādikamme me kampantī jātijātiyaṃ,Kimajja nissaṇāsī’ti jino vācamudāharī;

"माझ्या जन्मोजन्मीच्या दान आणि शील इत्यादी कर्मांच्या वेळी कंपित होणाऱ्या हे पृथ्वी, आज तू शांत का आहेस?" असे शब्द जिन (बुद्ध) बोलले.

375.

३७५.

Sakkhi’hanti vadantīva tato bhumivaraṅganā,Saḷilāvanipariyantā gajjanti nacci tāvade;

"मी साक्षीदार आहे" असे जणू म्हणत, ती श्रेष्ठ पृथ्वीरूपी सुंदरी सागराच्या मर्यादेपर्यंत गर्जना करत त्याच क्षणी नाचू लागली.

376.

३७६.

Mahī sāgara ūmī’va uṭṭhāpenti mahūmiyo,Chaddhā kampi kulālassa cakkaṃvāti paribbhami;

समुद्राच्या लाटांप्रमाणे पृथ्वीवर मोठ्या लाटा उसळू लागल्या, ती सहा प्रकारे कंपित झाली आणि कुंभाराच्या चाकासारखी फिरू लागली.

377.

३७७.

Himavā girirājā ca yugandhara nagādayo,Kūṭabāgā samukkhippa nacciṃsu naṭakā viya;

पर्वतराजा हिमालय, युगंधर इत्यादी पर्वत आपली शिखरे वर उचलून नटाप्रमाणे नाचू लागले.

378.

३७८.

Disvā sutvā tamaccheraṃ gayenubbigga mānasā,Mārasenā pabhinnāsi bhinnavelova sāgaro;

ते आश्चर्य पाहून आणि ऐकून, भयाने व्याकुळ झालेल्या मनाने मारसेना तशीच छिन्नविच्छिन्न झाली, जसा मर्यादा ओलांडलेला समुद्र विखुरतो.

379.

३७९.

Bhayenaṭṭassarā bhantā patantaññoñña ghaṭṭanā,Vikiritvā kace piṭṭhe dhāviṃsu mārakiṅkarā;

भयाने आर्तनाद करत, गोंधळलेले, एकमेकांवर पडत आणि आदळत, पाठीवर केस मोकळे सोडून माराचे सेवक पळू लागले.

380.

३८०.

Gahitāyudhāni chaḍḍentā pidahantānanaṃ karā,Nivatthavatthamatte’pi dhāviṃsu anapekkhakā;

हातात घेतलेली शस्त्रे फेकून देत, हातांनी आपले चेहरे झाकत आणि नेसलेल्या वस्त्रांचीही पर्वा न करता ते मागे न पाहता पळत सुटले.

381.

३८१.

Aṅguliyo mukhe keci pakkhipanti rudanti ca,Keci vandanti yāvanti abhayaṃ sāmi dehi no;

काही जण तोंडात बोटे घालून रडू लागले, तर काही जण वंदन करून म्हणू लागले, "हे स्वामी, आम्हाला अभय द्या!"

382.

३८२.

Siddhattho’yaṃ jito kinnu nissāsā ruddhabhāsanā,Piṭṭhipassamudikkhanti dhāviṃsu cakitā pare;

"हा सिद्धार्थ खरोखरच अजिंक्य आहे काय?" असे श्वास रोखून आणि अडखळत बोलत, मागे वळून पाहत इतर जण चकित होऊन पळू लागले.

383.

३८३.

Girimekhalo’pi nāgindo jannukena patī tadā,Māro’pi patito khippaṃ dhāvitvā’dassanaṃ gato;

त्या वेळी गिरिमेखल नावाचा तो हत्तीराज देखील गुडघ्यावर पडला, आणि मारही त्वरित खाली कोसळला व पळून जाऊन दिसेनासा झाला.

384.

३८४.

Taṅkaṇe uggato āsi satthu kitti jayaddhajo,Avahentova surādīnaṃ brahmalokāvadhiṃ gato;

त्याच क्षणी शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) कीर्तीचा विजयध्वज फडकवला गेला, जो देव इत्यादींना आनंद देत थेट ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचला.

385.

३८५.

Tadāsi vijayo tassa sambuddhassa sirīmato,Carime mārayuddhamhi mārassāsi parājayo;

तो त्या श्रीमान् सम्यक्‌संबुद्धांचा विजय होता आणि माराच्या शेवटच्या युद्धात माराचा पूर्ण पराभव झाला.

386.

३८६.

Evaṃ mahānubhāvoti mantvāna narasārathiṃ,Niccaṃ vandatha pūjetha so hi vo saraṇaṃ sadā;

अशा प्रकारे ते नरसारथी (बुद्ध) महान प्रभावशाली आहेत हे जाणून, तुम्ही नेहमी त्यांना वंदन करा व त्यांची पूजा करा; कारण तेच तुमचे सदाचे शरण आहेत.

Ekādasamo vijayo.

अकरावा विजय समाप्त.

387.

३८७.

Laddhābhivijaye buddhe nisinne vajirāsane,Parivārayuṃ gatāgamma pure viya surādayo;

विजय प्राप्त करून बुद्ध वज्रासनावर विराजमान झाले असता, देव इत्यादींनी पूर्वीप्रमाणेच जवळ येऊन त्यांना सर्व बाजूंनी वेढले.

388.

३८८.

Devā te nikhilā netvā nānāpūjāvidhiṃ tato,Santuṭṭhā munino’kāsuṃ mahantaṃ jayamaṅgalaṃ;

त्या सर्व देवांनी विविध प्रकारच्या पूजाविधी अर्पण करून, अत्यंत संतुष्ट होऊन मुनींचे (बुद्धांचे) महान जयमंगल केले.

389.

३८९.

Sampattātha nisākantā mānetuṃca munissaraṃ,Pubbāparambare lagga sasīṇakkaṇṇa bhusaṇa;

त्यानंतर, मुनीश्वरांचे (बुद्धांचे) पूजन करण्यासाठी रात्ररूपी सुंदरी आली, जिने पूर्व आणि पश्चिम आकाशात चंद्र आणि नक्षत्रांचे कर्णभूषण धारण केले होते.

390.

३९०.

Sunīlākāsa dhammille dhatta tārālimālikā,Vījentīva disā bāhā phullacūtaka cāmare;

जिने आपल्या गडद निळ्या आकाशासारख्या केसांच्या अंबाड्यात ताऱ्यांची माळ धारण केली होती, आणि जी फुललेल्या आंब्याच्या चवरीप्रमाणे दिशांच्या बाहूंनी वारा घालत असल्यासारखी वाटत होती.

391.

३९१.

Mallikā mukulāsatta sammattāligaṇā tadā,Dhamentā viya saṅkhāni kūjenti madhuraṃ giraṃ;

त्यावेळी मोगऱ्याच्या कळ्यांवर आसक्त झालेले आणि धुंद झालेले भुंग्यांचे थवे, जणू काही शंख फुंकत असल्यासारखा मधुर गुंजारव करत होते.

392.

३९२.

Sāmoda makarandehi mandamandānilāgatā,Sajuṇhā jinabimbamhi utuṃ gāhenti sītalaṃ;

सुगंधी मकरंदाने युक्त असलेले मंद मंद वाहणारे वारे आणि चांदणे, जिनेंद्रांच्या (बुद्धांच्या) शरीराला शीतलतेचा सुखद अनुभव देत होते.

393.

३९३.

Avijjādi mahāmūlaṃ tivaṭṭatthira khandhakaṃ,Saṃsāra visarukkhaṃ so āraddhummulituṃ tadā;

त्यावेळी त्यांनी अविद्या हेच ज्याचे मुख्य मूळ आहे आणि त्रिवर्त (क्लेश, कर्म आणि विपाक) हाच ज्याचा मजबूत बुंधा आहे, अशा संसाररूपी विषवृक्षाला समूळ उपटून टाकण्यास सुरुवात केली.

394.

३९४.

Bhāvento purime yāme saranto khandhasantatiṃ,Pubbenivāsānussati ñāṇaṃ laddhā narissaro;

रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात ध्यान करत, आपल्या पूर्वजन्मीच्या स्कंध-परंपरेचे स्मरण करत, त्या नरश्रेष्ठाने (बुद्धांनी) 'पुब्बेनिवासानुस्सति ज्ञान' (पूर्वजन्मांचे स्मरण करण्याचे ज्ञान) प्राप्त केले.

395.

३९५.

Tathā majjhima yāmamhi dibbacakkhu visodhanā,Cutupapāta ñāṇañca adhigaṃtvāna sabbaso;

त्याचप्रमाणे, रात्रीच्या मध्यम प्रहरात दिव्य चक्षूंचे विशोधन करून, त्यांनी प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीचे ज्ञान (चुतूपपात ज्ञान) पूर्णपणे प्राप्त केले.

396.

३९६.

Rattiyā pacchime yāme cintayanto jarādayo,Vipassitvā nāmarūpe āropetvā tilakkhaṇaṃ;

रात्रीच्या अंतिम प्रहरात जरा (वृद्धत्व) इत्यादींचे चिंतन करत, नाम आणि रूपावर विपश्यना करून आणि त्यांच्यावर त्रिलक्षण (अनित्य, दुःख, अनात्म) आरोपित करून,

397.

३९७.

Sammasanto kilesehi vivecetvā sakaṃ manaṃ,Āsavānaṃ khaye ñāṇā laddhā aggaphalaṃ tadā;

(सत्याचे) मनन करत, आपले मन क्लेशांपासून मुक्त करून, आसवांच्या क्षय करणाऱ्या ज्ञानाद्वारे (आसवक्खय ज्ञान) त्यांनी सर्वोच्च फल (अर्हत्त्व) प्राप्त केले.

398.

३९८.

Patto nibbāṇanagaraṃ bojjhaṅga ratanissaro,Saddhammarājā hutvāna pītivācamudāharī;

बोध्यंगरुपी रत्नांचे स्वामी आणि सद्धर्माचे राजे बनून, निर्वाणनगराला प्राप्त झालेल्या त्यांनी अत्यंत आनंदाने हे उदान (प्रीतीचे उद्गार) काढले:

399.

३९९.

Anekajāti saṃsāraṃ sandhāvissaṃ anibbisaṃ,Gahakārakaṃ gavesanto dukkhā jāti punappunaṃ;

"अनेक जन्मांच्या संसारात मी या गृहकारकाला (शरीररूपी घराची निर्मिती करणाऱ्या तृष्णेला) शोधत न थांबता भटकत राहिलो; पुन्हा पुन्हा जन्म घेणे अत्यंत दुःखदायक आहे."

400.

४००.

Gahakāraka diṭṭhosi puna gehaṃ na kāhasi,Sabbā te phāsukā bhaggā gahakūṭaṃ visaṅkhitaṃ,Visaṅkhāragataṃ cittaṃ taṇhānaṃ khayamajjhagā;

"हे गृहकारका! आता तू मला दिसला आहेस. तू पुन्हा हे घर (शरीर) बांधू शकणार नाहीस. तुझ्या सर्व कडा (फासळ्या) मोडल्या आहेत आणि घराचा मुख्य खांब (शिखर) नष्ट झाला आहे. माझे चित्त संस्काररहित (निर्वाण) झाले आहे आणि मी तृष्णेचा पूर्ण क्षय प्राप्त केला आहे."

401.

४०१.

Icceva maggamatadānavidhippavīṇa,Kāruññapuññahadayena mahodayena,Patvā bhavaṇṇavamapāramanantadukkhaṃ,Yenocitā paramapāramitā jinena;

अशा प्रकारे, अमूर्त (अमृत) मार्गाचे दान देण्याच्या विधीमध्ये निपुण, कारुण्य आणि पुण्याचा सागर असलेल्या, महान आणि अनंत दुःखांनी भरलेला हा अथांग संसारसागर पार करून ज्या जिनेंद्रांनी (बुद्धांनी) परम पारमिता पूर्ण केल्या;

402.

४०२.

Yoceva sabbavibhavaṃ paṇuditva rajjaṃNikkhamma patva calapattamahīruhassa,Mūle nisajja sabalaṃ pabalañca māraṃ,Pāpārayo ca vijito sa dadātu santiṃ;

ज्यांनी सर्व ऐश्वर्य आणि राज्याचा त्याग करून, गृहत्याग केला आणि बोधिवृक्षाच्या (पिंपळाच्या) मुळाशी बसून सैन्यबळासह आलेल्या बलाढ्य माराचा पराभव केला आणि सर्व पापांवर विजय मिळवला, ते (बुद्ध) आपल्याला शांती प्रदान करोत.

Abhisambodhi kathā.

अभिसंबोधिकाथा (पूर्ण ज्ञानप्राप्तीची कथा).

403.

४०३.

Tilokanātho sugato tato tadāUdānavācaṃ samudāharitvā,Pallaṅkamābhujja dumindamūleCintesi evaṃ vajirāsanasmiṃ;

त्यानंतर, त्रिलोकनाथ सुगतांनी ते उदान (आनंदाचे उद्गार) काढून, बोधिवृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या वज्रासनावर मांडी घालून बसून असा विचार केला:

404.

४०४.

Dānādayo pāramitā cinitvāAsaṅkhakappāni ca khepayitvā,Asseva pallaṅkavarassa hetuSandhāvitaṃ taṃ bhajitaṃ vayajja;

"दान इत्यादी पारमिता पूर्ण करत आणि असंख्य कल्प व्यतीत करत, मी याच श्रेष्ठ आसनासाठी (वज्रासनासाठी) संसारचक्रात भटकलो आणि आज ते मला प्राप्त झाले आहे."

405.

४०५.

Yāvassu puṇṇa mama cetanāyoTāvettha acchāmi na vuṭṭhahāmi,Maṃtvāna so nekasahassasaṅkhāJino samāpatti valañji tattha;

"जोपर्यंत माझे संकल्प पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत मी येथून उठणार नाही," असा विचार करून त्या जिनेंद्रांनी (बुद्धांनी) तेथे हजारो समापत्तींचा (ध्यानावस्थांचा) अनुभव घेतला.

406.

४०६.

Devātidevo tibhavekanāthoHatāvakāso jitapañcamāro,Pitāmahādīhi mahīyamānoKhepesi satthā divasāni satta;

देवातिदेव, तिन्ही लोकांचे एकमेव स्वामी, क्लेशांना वाव न देणारे, पाच मारांवर विजय मिळवणारे आणि महाब्रह्मा इत्यादींद्वारे पूजनीय असलेले शास्ता (बुद्ध) यांनी तेथे सात दिवस घालवले.

Iti paṭhama sattāhaṃ.

हा पहिला सप्ताह (पठम सत्ताह) समाप्त.

407.

४०७.

Yasmāsanaṃ neva jahāti tasmāTisandhiyuttena nisīditeva,Ajjāpi kattabbamanena atthiDevānamicchāsi manamhi kaṅkhā;

"ते या आसनाचा त्याग का करत नाहीत? ते अजूनही तसेच का बसून आहेत? त्यांच्याकडून अजून काही करणे बाकी आहे काय?" अशी शंका देवांच्या मनात निर्माण झाली.

408.

४०८.

Tesaṃ manaṃ so manasā viditvāVinodanatthaṃ vimatintu tesaṃ,Uṭṭhāya tamhā nabhamuppatitvāDassesi tesaṃ munipāṭiheraṃ;

त्यांच्या मनातील शंका आपल्या मनाने जाणून, त्यांची शंका दूर करण्यासाठी ते त्या आसनावरून उठले आणि आकाशात उडून त्यांनी देवांना 'मुनी-प्रातिहार्य' (चमत्कार) दाखवले.

409.

४०९.

Vinodayitvā sugato tadevaṃSudhāsinaṃ cetasi kaṅkharāsiṃ,Pallaṅkato uttarapubbakaṇṇaṃĀkāsatoruyha jalaṃ ravīva;

अशा प्रकारे देवांच्या मनातील शंकेचा समूह दूर करून, सुगत आकाशातून खाली उतरले आणि वज्रासनाच्या ईशान्य कोपऱ्यात (उत्तर-पूर्व दिशेला) उभे राहिले, जणू काही सूर्यच खाली उतरला असावा.

410.

४१०.

Jino dumindassa ca āsanassaBahūpakārattamanussaranto,Ṭhito padaṃ kiñci akopayantoIto cito loka na mujjahanto;

बोधिवृक्ष आणि त्या आसनाने केलेल्या महान उपकारांचे स्मरण करत, जिनेंद्रांनी (बुद्धांनी) आपले पाऊल थोडेही न हलवता, इकडे तिकडे न पाहता स्थिरपणे उभे राहिले.

411.

४११.

NīlāyatakkhāmalakantitoyaDhārānipātena dumindarājaṃ,Nisiñcamāno divasāni sattaPūjesi taṃ’nimisalocanehi;

आपल्या विशाल निळ्या डोळ्यांच्या निर्मळ कांतीरूपी पाण्याच्या धारेने बोधिवृक्षाला जणू सिंचन करत, त्यांनी पापणीही न लववता (अनिमिष नेत्रांनी) सात दिवस त्याची पूजा केली.

412.

४१२.

Ajjāpi tasmiṃ dharaṇippadeseKatassa thūpassa tadeva nāmaṃ,Ahosi devā ca naro’ragā caMahenti te tena divaṃ payanti;

आजच्या काळातही त्या भूभागावर बांधलेल्या स्तूपाला तेच नाव (अनिमिष स्तूप) आहे; देव, मनुष्य आणि नाग त्याची पूजा करतात आणि त्यामुळे स्वर्गात जातात.

Iti dutiya sattāhaṃ.

हा दुसरा सप्ताह (दुतिय सत्ताह) समाप्त.

413.

४१३.

Devā tato devavarassa tassaSucaṅkamaṃ’kaṃsu maṇīhi nānā,Pallaṅkato ṭhānavarassa majjhePubbāparāsāyanamantarāle;

त्यानंतर, देवांनी त्या देवश्रेष्ठासाठी (बुद्धांसाठी) वज्रासन आणि ते उभे राहिलेले स्थान यांच्या दरम्यान पूर्व-पश्चिम दिशेने विविध रत्नांनी सुशोभित असा एक सुंदर चंक्रमण मार्ग (चालण्याचा मार्ग) तयार केला.

414.

४१४.

Narinda nāginda surinda pūjitoChabbaṇṇaraṃsīhi samujjalanto,Nīlambare tārakito sasī’vaSo caṅkamī satta ahāni tattha;

मनुष्यराज, नागराज आणि देवराजांद्वारे पूजनीय असलेले आणि षड्रंग (सहा रंगांच्या) रश्मींनी देदीप्यमान असणारे बुद्ध, निळ्या आकाशात ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्राप्रमाणे, तेथे सात दिवस चंक्रमण करत राहिले.

415.

४१५.

Ajjāpi tasmiṃ dharaṇippadeseKatassa thūpassa tadeva nāmaṃ,Ahosi devā ca naroragā caMahenti te tena divaṃ payanti;

आजच्या काळातही त्या भूभागावर बांधलेल्या स्तूपाला तेच नाव (चंक्रमण स्तूप) आहे; देव, मनुष्य आणि नाग त्याची पूजा करतात आणि त्यामुळे स्वर्गात जातात.

Iti tatiya sattāhaṃ.

हा तिसरा सप्ताह (ततिय सत्ताह) समाप्त.

416.

४१६.

Tato dumindassa surāsurindāMahītale pacchimottarāyaṃ,Māpiṃsu nānāratanālayaggaṃNisajja pallaṅkavare tahiṃ so;

त्यानंतर, बोधिवृक्षाच्या वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेला देव आणि असुरांच्या राजांनी विविध रत्नांनी युक्त असे एक श्रेष्ठ रत्नगृह निर्माण केले; तेथे श्रेष्ठ आसनावर बसून त्यांनी...

417.

४१७.

SududdasāgādhamapārapāraṃSamantapaṭṭhānataraṅgabhaṅgiṃ,Dhammodadhiṃ ñāṇasumerumatthāSālolayaṃ khepayahāni satta;

...अतिशय कठीण, अथांग, असीम आणि सर्व बाजूंनी 'पट्ठान' (पट्टान) रूपी तरंगांनी युक्त असलेल्या धम्मरूपी महासागराचे आपल्या ज्ञानरूपी सुमेरू पर्वताने मंथन करत सात दिवस घालवले.

418.

४१८.

Ajjāpi tasmiṃ dharaṇippadeseKatassa thūpassa tadeva nāmaṃ,Ahosi devā ca naroragā caMahenti te tena divaṃ payanti;

आजच्या काळातही त्या भूभागावर बांधलेल्या स्तूपाला तेच नाव (रत्नगृह स्तूप) आहे; देव, मनुष्य आणि नाग त्याची पूजा करतात आणि त्यामुळे स्वर्गात जातात.

Iti catuttha sattāhaṃ.

हा चौथा सप्ताह (चतुत्थ सत्ताह) समाप्त.

419.

४१९.

Tato jino gantva’japālamūleVimuttijaṃ sāduphalaṃ’nubhonto,Sattāhamattaṃ ativattayī soDevātidevo karuṇāguṇaggo;

त्यानंतर, कारुण्य गुणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेले देवातिदेव जिनेंद्र (बुद्ध) अजापाल न्यग्रोध (वड) वृक्षाच्या मुळाशी गेले आणि तेथे विमुक्तीच्या मधुर सुखाचा (फलाचा) अनुभव घेत त्यांनी सात दिवस घालवले.

420.

४२०.

Tadāgatā māravadhū munitdaṃPalobhituṃ yā pituno sakāsā,Tāsaṃ payogampidha bindumattaṃKathīyate taṃ samupāgatattā;

त्यावेळी मुनींद्रांना (बुद्धांना) प्रलोभित करण्यासाठी माराच्या कन्या आपल्या पित्याकडून तेथे आल्या; त्यांनी केलेल्या प्रयत्नांचे संक्षिप्त वर्णन येथे केले जात आहे:

421.

४२१.

Tadā sa māro samare jinenaParājito socanako’pagaṃtvā,Pajjhāyamāno’tha adhomukho’caNisīdi tuṇhī vilikhaṃ chamāyaṃ;

त्यावेळी संग्रामात जिनेंद्रांकडून (बुद्धांकडून) पराभूत झालेला तो मार अत्यंत शोकाकुल होऊन, खाली मान घालून, जमिनीवर रेघोट्या ओढत शांतपणे बसला होता.

422.

४२२.

Parājayaṃ mayha mameva dosoNa tassa kasmāhamayaṃ’ca nāsiṃ,Sīsakkhimaṃsādi ca puttadāreNādanti evaṃ manasī karonto;

"माझा पराभव हा माझाच दोष आहे, त्यांचा नाही. मी त्यांचा पराभव का करू शकलो नाही? त्यांनी आपले मस्तक, डोळे, मांस आणि पत्नी-मुले यांचे दान दिले, जे सामान्य लोक देत नाहीत," असा विचार तो मनात करत होता.

423.

४२३.

Pavattimetaṃ makaraddhajassaSutvāna taṇhā aratī ragā ca,Yatthacchi māro parisocayantoTatthāgamuṃ tā cakitā khaṇena;

मकरध्वजाची (माराची) ही अवस्था ऐकून, तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रागा (राग) या त्याच्या तिन्ही कन्या आश्चर्यचकित होऊन, जेथे मार शोक करत बसला होता, तेथे क्षणभरात आल्या.

424.

४२४.

Disvāna taṃ tattha tathā nisinnaṃNissāsaruddhaṃ giramuggirantī,Tusāra bindunivahehi’sāraPaṅkeruhākāra visālanettā;

त्याला (माराला) तेथे तशा प्रकारे बसलेले, सुस्कारे सोडत (श्वास रोखून) शब्द उच्चारताना पाहून, दवबिंदूंनी युक्त असलेल्या कमळासारखे विशाल डोळे असणाऱ्या (त्याच्या कन्या)...

425.

४२५.

Hā tāta hā tāta kimāsi tedaṃNaṭṭhannu te kiṃ vada patthasī kiṃ,Ko te diso kena parājito’siKimānayissāma hanāma kaṃ no;

"हाय बाबा! हाय बाबा! हे आपल्याला काय झाले आहे? आपले काय हरवले आहे? सांगा, आपण काय इच्छिता? आपला शत्रू कोण आहे? आपण कोणाकडून पराभूत झाला आहात? आम्ही आपल्यासाठी काय आणू? आम्ही कोणाचा वध करू?"

426.

४२६.

Kimhotiyodāni na passathetaṃSuddhodanīyaṃ tatakittighosaṃ,Mukhamhi mayhaṃ masimakkhayantaṃAticca yantaṃ visayaṃ pasayha;

"आता हे काय आहे? सर्वत्र कीर्ती पसरलेल्या या शुद्धोदनाच्या पुत्राला (सिद्धार्थाला) तुम्ही पाहत नाही का, जो माझ्या चेहऱ्यावर काजळ फासून, माझ्या राज्याच्या (विषयाच्या) पलीकडे बळजबरीने जात आहे?"

427.

४२७.

Na bhāriyā tāta manussabhūtaṃKattuṃ vasaṃ ko vasameti nāmhaṃ,Taṃ rāgapāsena gajaṃ’va mattaṃSubandhakaṃ bandhiya ānayema;

"बाबा, काळजी करू नका. मनुष्य प्राण्याला वश करणे कठीण नाही. आमच्या वशमध्ये कोण येत नाही? आम्ही त्याला रागाच्या (वासनेच्या) पाशाने एखाद्या मत्त हत्तीसारखे घट्ट बांधून आपल्याकडे घेऊन येऊ."

428.

४२८.

Na rāgapāsena hi ānanīyoMārassa dheyyaṃ samatikkamīva,Apetarāgo arahā akampoSovāma tasmā subhagā tanujā;

"तो रागाच्या (वासनेच्या) पाशाने आणता येण्यासारखा नाही, कारण त्याने माराच्या राज्याचे पूर्णपणे उल्लंघन केले आहे. तो वीतरागी (रागमुक्त), अर्हत आणि अकंप (अविचल) आहे. म्हणूनच, हे माझ्या सुंदर कन्यांनो, मी शोक करत आहे."

429.

४२९.

Sacetano so hi manussabhutoAcetanañce samupāgamāma,Karoma taṃ no vasagaṃ kimetthaCittaṃ balaṃ passatha no khaṇena;

"तो तर सचेतन मनुष्य आहे. जर आम्ही अचेतन वस्तूजवळ गेलो, तरी तिला आमच्या वशमध्ये करू शकतो. मग यात काय कठीण आहे? एका क्षणात आमचे मानसिक बळ पहा!"

430.

४३०.

Rūpena nettaṃ sumanoharenaGandhena ghāṇaṃ savaṇaṃ sarena,Phassena gattaṃ rasasā rasaññaṃManañca pāsena ca kāmajena

"अतिशय मनोहर रूपाने त्याचे डोळे, सुगंधाने नाक, मधुर स्वराने कान, स्पर्शाने शरीर, रसाने जीभ आणि कामजन्य पाशाने त्याचे मन आम्ही बांधू."

431.

४३१.

Subāhupāsena ca tassa gīvaṃBāhudvayaṃ dhāritamāladāmā,Bandhitvadāneva tamā’nayāmaBalañhi no passatha tāta’dāni;

"आणि आमच्या सुंदर बाहूंच्या पाशाने त्याची मान, आणि फुलांचे हार धारण केलेल्या दोन्ही हातांनी त्याला बांधून आम्ही आत्ताच घेऊन येतो. बाबा, आता आमचे बळ पहा!"

432.

४३२.

Vatvāna evaṃ vacanaṃ pitussaPaṇamma pādāni pagabbhitantā,Yatthacchi mārāri virocamānoTatthā’gamuṃ khippamudaggacittā;

"वडिलांना असे बोलून आणि त्यांच्या चरणांना वंदन करून, त्या प्रगल्भ (धाडसी) कन्या अत्यंत उत्साही मनाने, जेथे माराचा शत्रू (बुद्ध) प्रकाशमान होऊन बसले होते, तेथे वेगाने गेल्या."

433.

४३३.

SāmodamālākulakesabhāraPayodharā kuṅakkumahārihārā,Bimbādharā cārusabhā pabhāsāUmmādayantī janamānasāni;

"सुगंधी फुलांच्या माळांनी सुशोभित असलेले दाटचे केस, कुंकू (केशर) आणि सुंदर हारांनी सुशोभित वक्षस्थळ, बिंबफळासारखे लाल ओठ, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी रूप असणाऱ्या, लोकांच्या मनाला भुरळ घालणाऱ्या (त्या मारकन्या)..."

434.

४३४.

Muddhena missaṃ madhure nimuggaṃSnehena tintaṃ rasato’nuviddhaṃ,Bhāsiṃsu vācaṃ hadayaṅgamantāVilokaneneva dhitiṃ harantī;

"केवळ एका कटाक्षानेच धैर्य हिरावून घेणाऱ्या, गोडव्याने भरलेले, स्नेहाने ओलेचिंब झालेले, रसाळ आणि मनाला भिडणारे असे शब्द त्या बोलू लागल्या:"

435.

४३५.

Vasantakanto navayobbano’siSuvaṇṇavaṇṇo hadayaṅgamo’siEko nisinno’si vaṭassa mūleSimantinī sāmi kuhinnu tuyhaṃ;

"आपण वसंत ऋतूसारखे अत्यंत सुंदर, नवतरुण, सुवर्णवर्णी आणि मनमोहक आहात. आपण या वडाच्या झाडाखाली एकटेच बसला आहात. हे स्वामी, आपली पत्नी कोठे आहे?"

436.

४३६.

Taraṅgahīno’pi taraṅgamālīSasaṅkahīnā rajanī ca sāmī,Haṃsā’lihīnā sarasī suphullāNābhāti kantā virato dhavo’pi;

"हे स्वामी, लाटांशिवाय समुद्र, चंद्राशिवाय रात्र, हंसांशिवाय आणि भ्रमरांशिवाय प्रफुल्लित सरोवर जसे शोभत नाही, तसेच पतीशिवाय सुंदर स्त्री देखील शोभून दिसत नाही."

437.

४३७.

Vasantakālo ca vanaṃ suphullaṃNisākarābhā bhamarāligītaṃ,Sugandhamandopagatā samīrāVirocasi tvampi ca yobbanena;

"हा वसंत ऋतूचा काळ आहे, वन पूर्णपणे बहरले आहे, चंद्राचा प्रकाश पसरला आहे, भुंग्यांचे गुंजन सुरू आहे आणि सुगंधी मंद वारा वाहत आहे. आपणही आपल्या तारुण्याने प्रकाशमान होत आहात."

438.

४३८.

Mayampi cettheva samāgatamhaMano’nukūlā ca manuññarūpā,Karoti kiṃtva’jja sakāmadāhoKāmākaro’dāni samāgato no;

"आम्ही देखील आपल्या मनाला अनुकूल आणि अत्यंत सुंदर रूप घेऊन येथे आलो आहोत. आज आपली कामवासना काय करत आहे? कामवासनेची खाणच आता आपल्यासमोर आली आहे."

439.

४३९.

Mā tedisaṃ yobbanarūpasāraṃSuviggahaṃ chādaya cīvarena,Teneva no nettamanamhi sāmiMā dehi dāhaṃ tava dāsibhute;

"असे उत्कृष्ट तारुण्य, रूप आणि सुंदर शरीर चीवराने (भिक्षूच्या वस्त्राने) झाकू नका. हे स्वामी, आपल्या दासी बनलेल्या आमच्या डोळ्यांना आणि मनाला असा दाह देऊ नका."

440.

४४०.

Nakhaṃsu sutte’ruṇapānipādeNettindanīlāni’va āvuṇanto,Tvamacchi no sāmi mukhambujesuNa enti kinte nayanālimālā;

"तांबूस रंगाचे हातपाय आणि इंद्रनील मण्यासारखे डोळे असणारे... हे स्वामी, आमच्या मुखकमलांवर आपल्या नयनरूपी भ्रमरांच्या माळा का येत नाहीत?"

441.

४४१.

Sudhāsilāgīñjaka lohadāruJātehi tvaṃ dhīra na nimmito’si,Rūpī’si sommo’si tathāpi sāmiKiṃ kāmarāgaṃ manasā nudesi;

"हे धीर पुरुषा, आपण चुना, दगड, वीट, लोखंड किंवा लाकडापासून बनलेले नाही आहात. आपण रूपवान आणि सौम्य आहात, तरीही हे स्वामी, आपण आपल्या मनातून कामरागाला का दूर सारत आहात?"

442.

४४२.

Ayañca bālā caturā ratīsuBāleti kaṅkhaṃ jaha mānasamhi,Kiṃ mañjarī bhijjati sampaphullāMattālirāje paricumbamāne;

"आणि ही तरुणी रतीक्रीडेमध्ये चतुर आहे. ती लहान मुलगी आहे अशी मनातील शंका सोडून द्या. मत्त भ्रमरराजाने चुंबन घेतल्यावर पूर्णपणे उमललेली फुलांची मंजिरी कधी नष्ट होते का?"

443.

४४३.

Ayañca rāmā ramaṇīyarūpāPīṇorugaṇḍā kuvamaṇḍalā ca,Taṃ kāminiṃ kāmaya phullakañjeHaṃso yathā kesara sampagiddho;

"आणि ही रमणीय रूप असणारी, पुष्ट मांड्या व गाल आणि गोलाकार स्तन असणारी सुंदर स्त्री आहे. उमललेल्या कमळातील परागकणांसाठी हपापलेल्या हंसाप्रमाणे आपण या कामिनीचा उपभोग घ्या."

444.

४४४.

Cintāmaṇiṃ bhaddaghaṭañca kappaTaruṃ samāpajja daḷiddabhāvā,Nāpenti sattā khalu dubbhagattāTatheva no’sī tava pādasevā;

"खरोखर, अभागी प्राणी चिंतामणी, भद्रघट (मंगल कलश) आणि कल्पवृक्ष मिळवूनही आपल्या दारिद्र्यापासून मुक्त होत नाहीत. तसेच आमचे आपल्या चरणांची सेवा करणे आहे (ज्याचा आपण स्वीकार करत नाही)."

445.

४४५.

Evañhi tā rañjanamañjubhāsāSahassamekañca satāni aṭṭha,Vesāni sammā abhinimmiṇitvāPalobhayuntaṃ bahūdhā munindaṃ;

"अशा प्रकारे, रंजन करणाऱ्या आणि मधुर बोलणाऱ्या त्या मारकन्यांनी एक हजार आठशे विविध रूपे धारण करून मुनींद्रांना (बुद्धांना) अनेक प्रकारे प्रलोभित करण्याचा प्रयत्न केला."

Tato taṇhā?.

"त्यानंतर तण्हा (तृष्णा) म्हणाली:"

446.

४४६.

Yakkhosi mattosi silāmayosiAcetanosā’tha ayomayosi,Avītarāgañhi sacetanañceAnenupāyenu’pasaṅkamāma;

"आपण यक्ष आहात, मत्त आहात, दगडाचे बनलेले आहात, अचेतन आहात की लोखंडाचे बनलेले आहात? जर आपण रागमुक्त नसलेले सचेतन मनुष्य असता, तर आम्ही या उपायाने आपल्याजवळ आलो असतो."

447.

४४७.

Phaleyya khīppaṃ hadayañhi tassaUṇhaṃva rattaṃ mukhatu’ggameyya,Siyāva khippaṃ api cittakhepaṃUmmādabhāvaṃca sa pāpuṇeyya;

"त्याचे हृदय वेगाने फाटले असते, किंवा त्याच्या मुखातून गरम रक्त बाहेर आले असते, किंवा तो वेगाने मानसिक संतुलन गमावून वेडेपणाला प्राप्त झाला असता."

448.

४४८.

Yathā palutto haritopalamhiKhitto naḷo sussati ātapena,Evaṃ visusseti visādametiSo mucchati muyhati dukkhameti;

"ज्याप्रमाणे गरम हिरव्या दगडावर टाकलेला ओला लव्हाळा (वेळू) उन्हाने सुकून जातो, त्याचप्रमाणे तो सुकून गेला असता, खिन्न झाला असता, मूर्च्छित झाला असता, मोहित झाला असता आणि दुःखाला प्राप्त झाला असता."

449.

४४९.

Sokāvakiṇṇe nu vanamhi jhāyasiVittannu jito uda patthayāno,Āgunnū gāmasmiṃ akāsi kiñciJanena kasmā na karosi sakkhiṃ;

"आपण शोकाने व्याकुळ होऊन या वनात ध्यान करत आहात का? आपले धन नष्ट झाले आहे की आपण त्याची इच्छा करत आहात? आपण गावात काही गुन्हा केला आहे का? आपण लोकांशी मैत्री का करत नाही?"

Satthā?.

"शास्ता (बुद्ध) म्हणाले:"

450.

४५०.

Atthassa pattiṃ hadayassa santiṃChetvāna senaṃ piyasātarūpaṃEko’haṃ jhāyaṃ sukhamanubodhiṃJanena tasmā na karoma sakkhiṃ;

"ध्येयाची प्राप्ती आणि हृदयाची शांती मिळवून, प्रिय व मधुर रूपांच्या सेनेचा पराभव करून, मी एकटाच ध्यान करत संबोधीच्या सुखाचा अनुभव घेतला. म्हणूनच मी लोकांशी मैत्री करत नाही."

Imā dve pāliyaṃ?.

"या दोन पाळीतील गाथा आहेत:"

451.

४५१.

Paluṭṭhagattaṃ dahanena makkaṭiṃSusānapetiñca jigucchanīyaṃ,Jegucchiyaṃ jaṅgama mīḷharāsiṃDisvāna ko taṃ varaye sapañño;

"आगीने होरपळलेल्या शरीराची माकडीण, स्मशानातील घृणास्पद प्रेत किंवा चालता-बोलता विष्ठेचा ढीग पाहून कोणता सुज्ञ माणूस तिची निवड करेल?"

Atha arati?.

"त्यानंतर अरती म्हणाली:"

452.

४५२.

Kathaṃ vihārī bahulo ca bhikkhuPañcoghatiṇṇe atarīdha chaṭṭhaṃ,Kathaṃ jhāyiṃ bahulaṃ kāmasaññāParibāhirā honti aladdha yo taṃ;

"पाच ओघांना (पुरांना) पार केलेला भिक्षू येथे सहाव्या ओघाला कसा पार करतो? तो कसा ध्यान करतो की ज्यामुळे कामसंज्ञा (वासनेचे विचार) बाहेरच राहतात आणि त्याला प्राप्त होत नाहीत?"

Satthā?.

"शास्ता (बुद्ध) म्हणाले:"

453.

४५३.

Passaddhakāyo suvimuttacittoAsaṅkharāno satimā anoko,Aññāya dhammaṃ avitakka jhāyīNa kuppatī nassaratī na thīno;

"शांत शरीर असलेला, विमुक्त चित्त असलेला, संस्कार न करणारा, स्मृतिमान (जागरूक), गृहहीन, धम्माला जाणून वितर्करहित ध्यान करणारा भिक्षू क्रोधीत होत नाही, विचलित होत नाही आणि आळशी (स्त्यानयुक्त) होत नाही."

454.

४५४.

Evaṃ vihārī bahulo ca bhikkhuPañcoghatiṇṇe atarīdha chaṭṭhaṃ,Evaṃ jhāyiṃ bahulaṃ kāmasaññāParibāhirā honti aladdha yo taṃ;

"अशा प्रकारे विहार करणारा भिक्षू पाच ओघांना पार करून येथे सहाव्या ओघाला पार करतो. अशा प्रकारे ध्यान करणाऱ्याला कामसंज्ञा बाहेरच राहतात आणि त्याला प्राप्त होत नाहीत."

Atha ragā?.

"त्यानंतर रागा म्हणाली:"

455.

४५५.

Acchecchi taṇhaṃ gaṇasaṅghacārīAddhā tarissantī bahū ca saddhā,Bahuṃ vatāyaṃ janata’manokoAcchijja nessati maccurājassa pāraṃ;

"समूहात आणि संघात विहार करणाऱ्या या पुरुषाने तृष्णा तोडून टाकली आहे. निश्चितच अनेक श्रद्धावान लोक (संसारसागर) पार करतील. खरोखर, हा गृहहीन पुरुष अनेकांना (तृष्णा) तोडून मृत्यूराजाच्या पलीकडच्या तीरावर घेऊन जाईल."

Satthā?.

"शास्ता (बुद्ध) म्हणाले:"

456.

४५६.

Nayanti ve mahāvīrā saddhammena tathāgatā,Dhammena nayamānānaṃ kā usūyā vijānataṃ;

"निश्चितच, महावीर तथागत सद्धम्माद्वारे (लोकांना) सन्मार्गावर नेतात. धम्माद्वारे सन्मार्गावर नेले जात असताना, जाणणाऱ्यांना (सुज्ञांना) त्याचा काय हेवा (मत्सर) वाटणार?"

Imā pañca pāliyaṃ?.

या पाच गाथा पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आहेत.

457.

४५७.

Sutvāna taṃ dhammavaraṃ jinassaPamattabandhussa ragādirāmā,Palobhituṃ ne’va samatthakā taṃAgaṃsu khippaṃ pituno sakāsaṃ;

प्रमत्तांचा (असावध लोकांचा) मित्र असलेल्या जिनांचा (बुद्धांचा) तो श्रेष्ठ धम्म ऐकून, रागादी (वासनांमध्ये) रमणाऱ्या त्या (मारीच्या कन्या) त्यांना भुरळ घालण्यास असमर्थ ठरल्या आणि त्वरित आपल्या पित्याकडे परत गेल्या.

458.

४५८.

Māro tadārā’va samekkhamānoDisvāgatā kevalameva tāyo,Mā kattha kāmaṃ mama bhāsitāniKāmattha pātuṃ migataṇhikāpaṃ;

त्याच वेळी मार तेथूनच पाहत होता. त्या तिघींना केवळ एकट्याच परतताना पाहून (तो म्हणाला), 'माझ्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करू नका, मृगजळाचे पाणी पिण्याची इच्छा का करता?'

459.

४५९.

Bālā kumudanāḷehi pabbataṃ abhimanthatha,Giriṃ nakhena khaṇatha ayo dantehi khādatha;

हे मूर्खांनो! तुम्ही कमळाच्या देठांनी पर्वत घुसळत आहात, नखांनी डोंगर खणत आहात आणि लोखंड दातांनी चावत आहात.

460.

४६०.

Selaṃva sirasi ūhacca pātāle gādhamesatha,Khānuṃva urasā’sajja nibbijjāpetha gotamā;

डोक्यावर खडक ठेवून तुम्ही पाताळात तळ शोधत आहात. छातीने खुंटावर आदळून तुम्ही गोतमांपासून निराश होऊन परत जात आहात.

Imā dve pāliyaṃ?.

या दोन गाथा पाळीमध्ये (मूळ पाठात) आहेत.

461.

४६१.

Vatvāna evaṃ vimano sa māroSaṭītuko sambhavanaṃ payāsi,Satthātha rāgā parimuttacittoJahāsi tasmiṃ divasāni satta;

असे बोलून तो खिन्न मनाचा मार दुःखी होऊन आपल्या निवासस्थानी निघून गेला. त्यानंतर रागापासून पूर्णपणे विमुक्त चित्त असलेल्या शास्त्यांनी (बुद्धांनी) तेथे सात दिवस घालवले.

462.

४६२.

Ajjāpi taṃ sākhivarampitena’Nubhutamattena mahenti sabbe,Teneva te saggagatā vimāneModanti kāmehi anūpamehi;

आजही, केवळ त्यांनी (बुद्धांनी) त्याचा अनुभव घेतला म्हणून सर्वजण त्या श्रेष्ठ वृक्षाच्या फांदीची पूजा करतात. त्याच पुण्यामुळे स्वर्गात गेलेले ते देव आपल्या विमानांमध्ये अनुपम सुखांचा आनंद घेत आहेत.

Iti pañcama sattāhaṃ.

असा हा पाचवा आठवडा (सप्ताह) समाप्त झाला.

463.

४६३.

Tato munindo mucalindamūleNisīdi gantvā pavarāsanamhi,Yugandhare bālaravī’va raṃsiJālāhi lokaṃ paripūrayanto;

त्यानंतर मुनींद्र (बुद्ध) मुचलिंद वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन श्रेष्ठ आसनावर बसले, जणू युगंधर पर्वतावर उगवणारा बालसूर्य आपल्या किरणांच्या जाळ्याने संपूर्ण जग उजळून टाकत आहे.

464.

४६४.

Athāna megho jaladā satehiPapūrayaṃ khaṃ thanayaṃ savijju,Sasītavāto kiramambudhāraṃVirocamāno visakaṇṭhikāhi;

त्यानंतर शेकडो ढगांनी आकाश व्यापून टाकले, विजांच्या कडकडाटासह मेघ गर्जना करू लागले आणि थंड वाऱ्यासह पाण्याचे प्रवाह बरसू लागले, जे विजांच्या चमचमाटाने चमकत होते.

465.

४६५.

Amandanaṇdo mucalindabhogīDisvā munindaṃ mucalindamūle,Parikkhipitvāna visālabhogāChādetva sammā saphaṇo phaṇena;

अत्यंत आनंदित झालेल्या मुचलिंद नागराजाने मुचलिंद वृक्षाच्या मुळाशी मुनींद्रांना (बुद्धांना) पाहिले आणि आपल्या विशाल शरीराने त्यांना वेढून, आपल्या फणेने त्यांच्यावर उत्तम प्रकारे सावली धरली.

466.

४६६.

Ajjhesi so tassa anuggahāyaNisīdi gantvā bhujagā’sanamhi,Satthā tadā rūpiyamandirevaSattāmahattaṃ suvimuttacitto;

त्या नागराजाने त्यांच्या अनुग्रहासाठी प्रार्थना केली. तेव्हा शास्ते (बुद्ध) त्या सर्पाच्या आसनावर जाऊन बसले आणि अत्यंत विमुक्त चित्त होऊन, जणू चांदीच्या महालात असल्यासारखे, तेथे सात दिवस घालवले.

467.

४६७.

Ajjāpi taṃ sākhivarampi tena’Nubhutamattena mahenti sabbe,Teneva te saggagatā vimāneModanti kāmehi anūpamehi;

आजही, केवळ त्यांनी (बुद्धांनी) त्याचा अनुभव घेतला म्हणून सर्वजण त्या श्रेष्ठ वृक्षाच्या फांदीची पूजा करतात. त्याच पुण्यामुळे स्वर्गात गेलेले ते देव आपल्या विमानांमध्ये अनुपम सुखांचा आनंद घेत आहेत.

Iti chaṭṭhama sattāhaṃ.

असा हा सहावा आठवडा (सप्ताह) समाप्त झाला.

468.

४६८.

Tato’pagantvā yatirāja rājāNisīdi rājāyatanassa mūle,Vimuttijaṃ pītisukhaṃ’nubhontoSattāhamattaṃ karuṇāguṇaggo;

त्यानंतर तेथून निघून, करुणा गुणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेले यतींचे राजे (बुद्ध) राजायातन वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन बसले आणि विमुक्तीपासून उत्पन्न होणाऱ्या प्रीती-सुखाचा अनुभव घेत त्यांनी सात दिवस घालवले.

469.

४६९.

Ajjāpi taṃ sākhivarampi tena’Nubhutamattena mahentī sabbe,Teneva te saggagatā vimāneModanti kāmehi anūpamehi;

आजही, केवळ त्यांनी (बुद्धांनी) त्याचा अनुभव घेतला म्हणून सर्वजण त्या श्रेष्ठ वृक्षाच्या फांदीची पूजा करतात. त्याच पुण्यामुळे स्वर्गात गेलेले ते देव आपल्या विमानांमध्ये अनुपम सुखांचा आनंद घेत आहेत.

Iti sattama sattāhaṃ.

असा हा सातवा आठवडा (सप्ताह) समाप्त झाला.

470.

४७०.

Āhāra kiccādi vivajjitassaSukhānubhontassa vimuttijāni,Sampīṇitaṅgassa jinassa tassaIccaccaguṃ sattadināni satta;

आहार इत्यादी क्रियांपासून दूर राहिलेल्या, विमुक्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या आणि प्रसन्न शरीर असलेल्या त्या जिनांचे (बुद्धांचे) असे सात-सात दिवस (एकूण ४९ दिवस) निघून गेले.

471.

४७१.

Devānamindena tato’panītaMukhodakādimparibhuñjiyāna,Nisinnamatte yatirāja rājeTatthā’gamuṃ dve vāṇijā khaṇena;

त्यानंतर देवांचा राजा (इंद्र) याने आणलेल्या मुखप्रक्षालनाच्या पाण्याचा उपयोग करून, यतींचे राजे (बुद्ध) तेथे बसले असता, त्याच क्षणी दोन व्यापारी तेथे आले.

472.

४७२.

Ussāhitā devavarena sammāSālohitā tassa tapussa-bhallikā,Manthañca sāduṃ madhupiṇḍikañcaĀdāya nāthaṃ idamabruvunte;

एका श्रेष्ठ देवतेने प्रोत्साहित केलेले आणि परस्परांचे नातेवाईक असलेले ते 'तपुस्स' आणि 'भल्लिक' नावाचे व्यापारी, स्वादिष्ट सत्तू आणि मधू-पिंड (मधाचे लाडू) घेऊन नाथांकडे (बुद्धांकडे) आले आणि असे म्हणाले:

473.

४७३.

Idañhi no dhīra anuggahāyaPaṭiggahetva paribhuñja dānaṃ,Hitāya taṃ hoti sukhāya cevaAnappakappesu anāgatesu;

हे धीर (बुद्ध)! आमच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी या दानाचा स्वीकार करून त्याचे ग्रहण करा. हे दान येणाऱ्या अनेक कल्पांमध्ये आमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.

474.

४७४.

Paṭiggahetvā muni devadinnaPattena paccagghasilāmayena,Bhutvāna tesaṃ anumodanatthaṃDesesi dhammaṃ varadaṃ pasatthaṃ;

देवांनी दिलेल्या मौल्यवान पाषाणाच्या पात्रात (भिक्षापात्रात) त्याचा स्वीकार करून, मुनींनी (बुद्धांनी) भोजन केले आणि त्यांच्या अनुमोदनासाठी वरदान देणाऱ्या श्रेष्ठ व प्रशंसनीय धम्माचा उपदेश केला.

475.

४७५.

Dve bhātikā vāṇījakā jinassaDhammaṃ suṇitvāna pasannacittā,Dve vācikopāsakataṃ gatāsuṃYāciṃsu te taṃ puna pūjanīyaṃ;

जिनांचा (बुद्धांचा) धम्म ऐकून प्रसन्न चित्त झालेले ते दोन्ही व्यापारी बंधू 'द्विवाचिक उपासक' (बुद्ध आणि धम्माला शरण जाणारे) बनले आणि त्यांनी पूजेसाठी काहीतरी पूजनीय वस्तू देण्याची विनंती केली.

476.

४७६.

Parāmasitvāna siraṃ tato soAdā jino kuntala dhātumuṭṭhiṃ,Te tena tuṭṭhā sumanā patītāMahiṃsu netvā vibhavānurūpaṃ;

त्यानंतर जिनांनी (बुद्धांनी) आपल्या मस्तकावरून हात फिरवून त्यांना मूठभर केश-धातू (केस) दिले. ते घेऊन ते अत्यंत आनंदी व प्रसन्न झाले आणि त्यांनी आपल्या वैभवानुसार घरी नेऊन त्यांची पूजा केली.

477.

४७७.

Satthā’tha gantvā ajapālamūleSahassa raṃsīva yugandharamhi,Nisajja lokaṃ anulokayantoVitakki evaṃ manasā vitakkaṃ;

त्यानंतर शास्ते (बुद्ध) अजपाल वृक्षाच्या मुळाशी गेले आणि युगंधर पर्वतावरील सहस्रकिरण सूर्याप्रमाणे बसून, जगाकडे पाहत असताना त्यांच्या मनात असा विचार आला:

478.

४७८.

Mayajjhapanno varadhammasāroSasassa sindhū’va agādhapāro,Abuddhasattehi tamajja kassaPakāsayissañhi jaḷo hi loko;

मी प्राप्त केलेला हा श्रेष्ठ धम्मसार समुद्रासारखा अगाध आणि अथांग आहे. आज मी हा धम्म कोणाला प्रकाशित करू? कारण हा संसार अज्ञानी आहे आणि प्राणी अबुद्ध आहेत.

479.

४७९.

Desemi ce dhammavaraṃ paṇītaṃKilantabhāvova mamassa asmā,Kimattadukkhe niti cintayantoNuyyāmamākā muni desanamhi;

जर मी या श्रेष्ठ व प्रणीत धम्माचा उपदेश केला, तर तो माझ्यासाठी केवळ थकवणारा ठरेल. स्वतःला त्रास का करून घ्यावा? असा विचार करून मुनींनी (बुद्धांनी) धम्म उपदेश करण्याचा उत्साह दाखवला नाही.

480.

४८०.

Sahampatī nāma tato vidhātāSacetasā tassa manaṃ viditvā,Vinassatīdaṃ khalu sabbalokaṃAdesite teni’ti kampamāno;

त्यानंतर 'सहाम्पती' नावाच्या ब्रह्माने आपल्या चित्ताने त्यांच्या (बुद्धांच्या) मनातील विचार जाणला आणि 'जर त्यांनी धम्म उपदेश केला नाही, तर हा संपूर्ण संसार नक्कीच नष्ट होईल' या विचाराने तो थरथर कापू लागला.

481.

४८१.

Sakāsamāgamma jinassa tassaSagāravo brahmagaṇena tattha,Nihacca jānuṃ pathavītalamhiNamassamāno idamabrūvī so;

त्या जिनांच्या (बुद्धांच्या) जवळ येऊन, ब्रह्मगणांसह अत्यंत आदराने पृथ्वीवर गुडघे टेकून आणि नमस्कार करून तो (सहाम्पती ब्रह्मा) असे म्हणाला:

482.

४८२.

Tvaṃ devadevo sa sumedhakālePalokitaṃ lokamudikkhamāno,Vihāya dīpaṅkarapādamūleLaddhā’mataṃ taṃ karuṇāguṇena;

आपण देवांचे देव आहात. सुमेध तापसाच्या काळात, संकटात सापडलेल्या जगाकडे पाहून, दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी प्राप्त होणारे निर्वाण (अमृतपद) सोडून, केवळ करुणेपोटी आपण...

483.

४८३.

Pavissa saṃsāravanaṃ viduggaṃMaṃsakkhisīsādima’dāsi dānaṃ,Vedesi dukkhaṃ amitaṃ asayhaṃTaṃ te paratthaṃ’va na attahetuṃ;

या दुर्गम संसाररूपी अरण्यात प्रवेश करून आपण आपले मांस, डोळे, मस्तक इत्यादींचे दान दिले आणि अमर्याद व असह्य दुःख सहन केले. ते सर्व केवळ इतरांच्या कल्याणासाठी होते, स्वतःच्या स्वार्थासाठी नाही.

484.

४८४.

Santīdha sattā khalu mandarāgāÑātuṃ samatthā sugatassa dhammaṃ,Ārādhito me karuṇāguṇaggoDesehi dhammaṃ anukampamāno;

या जगात खरोखरच असे काही प्राणी आहेत जे कमी रागाचे (अल्प रज असलेले) आहेत आणि सुगतांचा धम्म समजून घेण्यास समर्थ आहेत. करुणा गुणांमध्ये सर्वश्रेष्ठ असलेल्या हे बुद्ध! माझ्या प्रार्थनेचा स्वीकार करून, प्राण्यांवर अनुकंपा करून धम्माचा उपदेश करा.

485.

४८५.

Kāle vikāsanti kharaṃsu missāThalambujātā kusumāni nānā,Tathe’va te dhammakarābhiphuṭṭhāVikāsamāyantī janā anekā

ज्याप्रमाणे योग्य वेळी सूर्याच्या उष्ण किरणांच्या स्पर्शाने जमिनीवर उगवणारी विविध कमळांची फुले उमलतात, त्याचप्रमाणे आपल्या धम्मरूपी किरणांच्या स्पर्शाने अनेक लोक विकसित (प्रबुद्ध) होतील.

486.

४८६.

Sampanna vijjācaraṇo satīmāJutindharo antimadehadhārī,Paṭiggahetvāssa nimantaṇaṃ soJanesi satte karuṇā manasmiṃ;

विद्या आणि चरणाने संपन्न, स्मृतिमान, तेजस्वी आणि अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या त्या बुद्धांनी त्याचे निमंत्रण स्वीकारले आणि त्यांच्या मनात प्राण्यांबद्दल करुणा उत्पन्न झाली.

487.

४८७.

Apārutā tesaṃ amatassa dvārāYe sotavanto pamuñcantu saddhaṃ,Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃDhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme;

त्यांच्यासाठी अमृताचे (निर्वाणाचे) दरवाजे उघडे आहेत! जे ऐकण्यास उत्सुक आहेत त्यांनी आपली श्रद्धा प्रकट करावी. हे ब्रह्मा! त्रासाच्या भीतीने मी मानवांमध्ये या प्रणीत व श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला नव्हता.

488.

४८८.

Paṭiggahesīti udaggacittoAjjhesanaṃ me caturāṇano so,Natvāna nāthaṃ sahapārisajjoPakkāmi tamhā bhavanaṃ khaṇena;

'त्यांनी (माझी प्रार्थना) स्वीकारली!' या विचाराने अत्यंत प्रसन्न चित्त झालेल्या त्या चतुरानन (ब्रह्माने) आपल्या अनुयायांसह नाथांना (बुद्धांना) वंदन केले आणि तो क्षणात तेथून आपल्या लोकामध्ये निघून गेला.

489.

४८९.

Tato jino tena gahitanuññoDesemi kasseti udikkhamāno,Āḷāra-udde samudikkha dhīro,Mantvāna tesaṃ aciraccutittaṃ;

त्यानंतर जिनांनी (बुद्धांनी) त्याचे निमंत्रण स्वीकारून, 'मी हा धम्म कोणाला उपदेशू?' असा विचार केला. तेव्हा त्या धीर बुद्धांनी आळार (कालाप) आणि उद्दक (रामपुत्त) यांच्याकडे पाहिले, परंतु ते काही काळापूर्वीच मरण पावले आहेत हे त्यांनी जाणले.

490.

४९०.

Kahannukho’haṃ varadhammacakkaṃAññena kenāpi avattanīyaṃ,Lokassa cintāmaṇisantibhaggaṃPavattayissantī vicintayanto;

इतर कोणाकडूनही फिरवले न जाऊ शकणारे आणि जगासाठी चिंतामणीसारखे असलेले हे श्रेष्ठ धम्मचक्र मी कोठे प्रवर्तित करू? असा विचार करत असताना...

491.

४९१.

Disvāna bhikkhū muni pañcavaggeĀdāya pattañca ticīvarañca,Bārāṇasīyaṃ migadāyamentoAddhānamaggaṃ paṭipajji satthā;

मुनींनी (बुद्धांनी) पंचवर्गीय भिक्खूंना पाहिले आणि आपले भिक्षापात्र व तिचीवर (तीन वस्त्रे) घेऊन, शास्ते (बुद्ध) वाराणसीतील मिगदाय (सारनाथ येथील मृगदाय) कडे जाणाऱ्या मार्गाला लागले.

492.

४९२.

Tatthāmarabrahmagaṇehi pūtaPathe phaṇī pakkhi catuppadā ca,Āraññadevā tarupabbatā caMahiṃsu nekehi suvimhayehi;

तेथे देव आणि ब्रह्मदेवांच्या समूहाने पवित्र केलेल्या मार्गावर सर्प, पक्षी, चतुष्पाद प्राणी, वनदेवता, वृक्ष आणि पर्वत यांनी अनेक आश्चर्यकारक गोष्टींनी भगवंतांची पूजा केली.

493.

४९३.

Tatopagā so migadāyamaggeDisvā yatīsaṃ yatayo’pagantvā,Akaṃsu vattaṃ paṭipattisārāPavattayī tattha sa dhammacakkaṃ;

त्यानंतर ते भगवंत मृगदायाच्या मार्गाने गेले. त्यांना पाहून आचरणालाच सार मानणारे यती (भिक्खू) त्यांच्याकडे आले आणि त्यांनी भगवंतांचे आदरातिथ्य केले. तेथे भगवंतांनी धम्मचक्र प्रवर्तन केले.

494.

४९४.

AññādikoṇḍaññavasippadhānāKoṭīnamaṭṭhārasa kañjayonī,Asītikoṭī’pi sudhāsi saṅghāAññāsumaggaṃ kamato tadā te;

आज्ञाकोंडण्य (अञ्ञाकोण्डञ्ञ) यांच्या नेतृत्वाखाली अठरा कोटी ब्रह्मदेव आणि ऐंशी कोटी देवगणांनी त्यावेळी अनुक्रमे धम्ममार्गाचे ज्ञान प्राप्त केले.

495.

४९५.

Aticcayātamhi nidāghakāleVassānakāle samupāgatasmiṃ,Tattheva vassaṃ upagamma dhīroTemāsamattaṃ avasī vasīso;

उन्हाळा संपून पावसाळा सुरू झाला असता, त्या धीर आणि इंद्रियविजेत्या भगवंतांनी तेथेच वर्षावास स्वीकारला आणि तीन महिने वास्तव्य केले.

496.

४९६.

Tato yasaṃ tassa sahāyakepiPatiṭṭhapetvā arahattamagge,Bhutiṃ janānaṃ anubrūhayantoVassassa antaṃ akarī tahiṃ so;

त्यानंतर यशा आणि त्याच्या मित्रांना अर्हतमार्गावर प्रतिष्ठित करून, लोकांच्या कल्याणाचा विस्तार करत भगवंतांनी तेथे वर्षावासाची समाप्ती केली.

497.

४९७.

Vassaccaye lokavidū munindoĀmantayī te yatayo saputte,Te’thāgamuṃ nibbaṇathā katañjalī’Damabruvi tesama’nanta pañño;

वर्षावास संपल्यावर, लोकविदू मुनींद्रांनी आपल्या पुत्रांसमान असणाऱ्या त्या यतींना (भिक्खूंना) आमंत्रित केले. तृष्णारहित झालेले ते भिक्खू हात जोडून आले असता, अनंत प्रज्ञावंत भगवंतांनी त्यांना असे म्हटले:

498.

४९८.

Ugghosayantā mama dhammaghosaṃSamāhanantā mama dhammabheriṃ,Sādhuṃ dhamentā mama dhammasaṅkhaṃCarātha tumhe sanarāmarānaṃ;

"माझ्या धम्माचा घोष करत, माझ्या धम्मभेरीवर आघात करत आणि माझ्या धम्मशंखाचा उत्तम नाद करत, तुम्ही मनुष्य आणि देवांच्या कल्याणासाठी चारिका करा."

499.

४९९.

Jayaddhajaṃ me bhuvanukkhipantāUssāpayantā mama dhammaketuṃ,Athukkhipantā mama dhammakuntaṃCarātha lokesu sadevakesu;

"जगात माझा विजयध्वज उभारून, माझा धम्मकेतू उंच फडकवून आणि माझा धम्मकुंत हाती धरून, देवांसह संपूर्ण लोकांमध्ये चारिका करा."

500.

५००.

Susajjitattaṃ amatassa maggaṃSakaṇṭakattaṃ narakāyanassa,Mārānanasmiṃ masimakkhitattaṃKathetha lokassa sadevakassa;

"देवांसह संपूर्ण जगाला अमृतमार्गाच्या (निर्वाणमार्गाच्या) सुसज्जतेबद्दल, नरक मार्गाच्या काटेरीपणाबद्दल आणि माराच्या तोंडाला काळोख फासल्याबद्दल सांगा."

501.

५०१.

Buddhantaraṃ suppihitaṃ acāraṃPurassa mokkhassa visāladvāraṃ,Avāpurī no bhagavā’dhunā bhoYathajja sabbetī nivedayavho;

"दोन बुद्धांच्या काळातील बंद असलेले आचरण आणि मोक्षनगराचे विशाल द्वार आता भगवंतांनी उघडले आहे, हे आज सर्वांना जाहीर करा."

502.

५०२.

Uppannabhāvaṃ bhuvane mamajjaTatheva dhammassa ca pātubhāvaṃ,Uppannabhāvañca mamorasānaṃPakāsayantā jagatiṃ carātha;

"आज जगात माझी बुद्धत्व प्राप्ती झाली आहे, तसेच धम्माचा प्रादुर्भाव झाला आहे आणि माझ्या औरस पुत्रांचा (संघाचा) जन्म झाला आहे, हे प्रकट करत जगात चारिका करा."

503.

५०३.

Vanamhi pante girigabbharāyaṃRukkhassa mūle’pi ca suññā’gāre,Vasaṃ yatattā mama dhammamaggaṃDesetha loke sanarāmarānaṃ;

"दुर्गम वनात, पर्वतांच्या गुहेत, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात (एकांतात) संयमाने राहत, मनुष्य आणि देवांच्या जगात माझ्या धम्ममार्गाचा उपदेश करा."

504.

५०४.

Vatvāna evaṃ yatayo disāsuPesetva nātho uruvelagāmī,Paṭipajji maggaṃ atha antarāleKappāsikavhaṃ vipinaṃ pavissa;

असे सांगून आणि यतींना दिशादिशांना पाठवून, उरुवेलाकडे जाणारे ते नाथ (बुद्ध) मार्गाला लागले आणि वाटेत 'कप्पासिक' नावाच्या अरण्यात त्यांनी प्रवेश केला.

505.

५०५.

Tasmiṃ ramante samatiṃsamatteRājorase so pavaro vinetvā,Datvā’mataṃ dhammamathuddisitvāAgoruvelaṃ gajarājagāmī;

तेथे क्रीडा करणाऱ्या सुमारे तीस राजपुत्रांना (भद्रवर्गीय) विनीत करून, त्यांना अमृतधम्माचा उपदेश देऊन, गजराजाप्रमाणे चालणारे ते श्रेष्ठ बुद्ध उरुवेलाकडे गेले.

506.

५०६.

TatthoruvelādhikakassapotiPasiddhanāmassa sasissakassa,Aggaṃ phalaṃ so paripāvayantoVasī vasante vasīnaṃ variṭṭho;

तेथे उरुवेल कश्यप (उरुवेलकस्सप) या प्रसिद्ध नावाच्या तपस्व्याला त्याच्या शिष्यांसह अर्हत हे अग्र फल प्राप्त करून देण्यासाठी, जितेंद्रियांमध्ये श्रेष्ठ असणारे ते इंद्रियविजेते बुद्ध वसंत ऋतूत राहिले.

507.

५०७.

Tadāharuṃ negama nāgarā caYaññaṃ mahākassapa tāpasassa,Jino viditvāssa manaṃ manenaVasī visuṃ tassa pasāda hetu;

त्यावेळी व्यापारी आणि नागरिकांनी महाकश्यप तपस्व्याच्या महायज्ञासाठी सामग्री आणली. जितेंद्रिय जिनांनी (बुद्धांनी) आपल्या मनाने त्याचे मन ओळखून, त्याच्या श्रद्धेचे रक्षण करण्यासाठी तेथून दूर जाण्याचे ठरवले.

Kathaṃ?

कसे?

508.

५०८.

Gantvāna uttarakuruṃ bhagavā tadāniPiṇḍañcaritva ramaṇīya himālayaddiṃ,Āgamma sādurasa nīra bharābhirāme’Notattake munivaro paribhuñjiyāna;

त्यावेळी भगवंतांनी उत्तरकुरू येथे जाऊन पिंडपात (भिक्षाटन) केला आणि रमणीय हिमालय पर्वतावर येऊन, मधुर जलाने भरलेल्या अतिशय सुंदर अशा अनोतत्त सरोवरावर त्या मुनिवरांनी भोजन केले.

509.

५०९.

Cintesi evamahamappataraṃva kālaṃṬhassāmi sāsana mamañhi anāgatesu,Laṅkātale bhavati tattha idāni yakkhaSambādhamatthi mama tattha gatesu’dāni;

त्यांनी असा विचार केला: "मी येथे थोडा वेळच थांबेन. भविष्यात लंकाद्विपावर माझे शासन (धम्म) प्रस्थापित होणार आहे. सध्या तेथे यक्षांची गर्दी आहे, म्हणून मी आता तेथे गेले पाहिजे."

510.

५१०.

Sabbā’manussaja bhayaṃ pavinassatī’tiMantvā tato yativaro karuṇāya satte,Sañjhāghanehi parinaddha ravīva rattaNigrodhapakka sadisaṃ carapaṃsukūlaṃ;

"अमानुषांमुळे निर्माण झालेले सर्व भय नष्ट होईल," असा विचार करून, प्राणिमात्रांवरील करुणेपोटी त्या यतीवरांनी संध्याकाळच्या ढगांनी वेढलेल्या सूर्याप्रमाणे भासणारे आणि पिकलेल्या वडाच्या फळासारखे लाल रंगाचे पांसुकूल (चीवर) परिधान केले;

511.

५११.

Dhāretva selamaya sundara pattahatthoChabbaṇṇaraṃsi nivahaṃ disi pūrayanto,Sambodhito navama phussaja puṇṇamāyaṃLaṅkātalaṃ vijayituṃ nabhasā’gamāsi;

हातामध्ये दगडाचे सुंदर पात्र धरून, दिशांना षड्रंगी रश्मींनी प्रदीप्त करत, संबोधी प्राप्तीनंतरच्या नवव्या महिन्यात, पुष्य पौर्णिमेला लंकाद्विपावर विजय मिळवण्यासाठी ते आकाशातून गेले.

512.

५१२.

Brahmāsurāmara phaṇi garuḷā ca siddhaVijjādharādi janatā sahapārisajjā,Ketā’tapatta ghaṭa dīpuru toraṇehiPūjaṃ akaṃsu mahatiṃ gaganāyanamhi;

ब्रह्मदेव, असुर, देव, नाग, गरुड, सिद्ध, विद्याधर इत्यादी लोकांनी आपल्या अनुयायांसह आकाशात ध्वज, छत्र, कलश, दीप आणि विशाल तोरणांनी त्यांची मोठी पूजा केली.

513.

५१३.

Laṅkaṅganā urasi bhāsura tāra hāraSaṅkāsa sītala manohara nīra pūrā,Tasmiṃ mahādipada vāluka nāma gaṅgāBhumajjhagāsi jana netta harābhirāmā;

त्या महान द्वीपावर, लंका रूपी स्त्रीच्या वक्षावरील तेजस्वी नक्षत्रहारासारखी भासणारी, शीतल व मनोहर जलाने भरलेली आणि लोकांच्या डोळ्यांना सुखद वाटणारी 'महावालुका' नावाची गंगा (नदी) भूमीच्या मध्यभागातून वाहत होती.

514.

५१४.

Tassāvidūra suci rammatare padeseĀyāmato mitatiyojana vitthatena,Cattāri gāvutamitaṃ nayanābhirāmaṃĀsāra sītajala nijjhara bhurighosaṃ;

तिच्यापासून फार दूर नसलेल्या एका अत्यंत पवित्र आणि रमणीय ठिकाणी, जे लांबीने तीन योजन आणि रुंदीने चार गावुत होते, जे डोळ्यांना सुखावणारे आणि शीतल पाण्याच्या धबधब्यांच्या गंभीर नादाने युक्त होते;

515.

५१५.

Mattālipāli khaga gītija missarāgaṃSammatta citta migasaṅgha nisevitaṃ taṃ,Naccanta nekasikhi saṅgata pādapiṇḍaṃUyyānamāsi urunāgavanābhidhānaṃ;

जेथे धुंद भुंग्यांचे गुंजन आणि पक्ष्यांचे मधुर गीत ऐकू येत होते, आनंदी हरिणांचे कळप जेथे वावरत होते आणि अनेक मोर जेथे वृक्षांच्या छायेत नृत्य करत होते, असे 'उरुनागवन' नावाचे एक उद्यान होते.

516.

५१६.

Ramme tadā ratanadīpavaramhi laṅkāLokābhidhāna harikaṇḍaka yakkhadāse,Odumbare sumanakūṭaka taṇḍuleyyeSelesu māragiri missakariṭṭhanāme;

त्या काळी, त्या रमणीय आणि श्रेष्ठ रत्नद्वीपावर (लंकेत), लंकालोक, हरिकंडक, यक्षदास, उदुंबर, सुमनकूट, तंडुलेय्य, मारगिरी, मिस्सक आणि अरिट्ठ नावाच्या पर्वतांवर;

517.

५१७.

Ye’ññepi santi girayo vanarāmaṇeyyāGaṅgā nadī giriguhā sikatātalā ca,Tatthāvasanti rahasā pharusāniruddāPāṇātipāta niratā saṭhakūṭa yakkhā;

आणि इतर जे पर्वत, रमणीय वने, नद्या, पर्वतगुहा आणि वाळूचे किनारे होते, तेथे हिंसक, अनियंत्रित, प्राणिहत्येत मग्न असणारे आणि कपटी असे क्रूर यक्ष राहत होते.

518.

५१८.

Saṅgamma te mahati nāgavanamhi tamhiSammantayiṃsu sabhaṭā saha pārisajjā,Tvaṃ ko’si re! Iti paro aparaṃ kharenaTikkhena vādakaṇayena aruntudantā;

त्या सर्वांनी त्या मोठ्या नागवनात एकत्र येऊन आपल्या सैनिकांसह आणि अनुयायांसह सभा घेतली. "अरे, तू कोण आहेस?" अशा प्रकारे ते एकमेकांना कठोर आणि तीक्ष्ण शब्दांनी दुखावत होते.

519.

५१९.

Kujjhiṃsu te athitarītara kāraṇenaVākyena yuddha pariraddha pagabbhitattā,Saṅkhābhitāpaga patīva’navaṭṭhacittāSārambhagabbitamanā parirāvayanti;

ते क्षुल्लक कारणांवरून आणि युद्धाच्या उद्धट शब्दांमुळे संतप्त झाले. शंखाच्या आवाजाने खवळलेल्या समुद्राप्रमाणे त्यांचे मन अस्थिर झाले होते आणि क्रोधाने व गर्वाने चूर होऊन ते मोठा गोंगाट करत होते.

520.

५२०.

Tasmiṃ khaṇe’bhimatado sugato nabhamhiĀgamma tesa’manukampita mānasena,Gopānasī sama manohara raṃsimāliTatthacchi khe guṇamaṇī maṇikaṇṇikāva;

त्याच क्षणी, मनोकामना पूर्ण करणारे सुगत (बुद्ध) त्यांच्याबद्दल करुणेने भरलेल्या मनाने आकाशातून आले आणि छताच्या वाशांप्रमाणे सुंदर किरण पसरवत, गुणांचे मणी असणारे ते भगवंत आकाशात एखाद्या कर्णफुलाप्रमाणे शोभून दिसले.

521.

५२१.

Tesaṃ jino kalahavūpasamāya hetuMāpesi vuṭṭhi timirā’nilasītabhītiṃ,Tatthāsi gajjitaghano suracāpakhittaDhārāsarehi vitudaṃ nisivāra saṅghaṃ;

त्यांचा कलह शांत करण्यासाठी जिनांनी पाऊस, अंधार, वादळ, थंडी आणि भीती निर्माण केली. तेथे मेघगर्जना होऊ लागली आणि इंद्रधनुष्यातून सुटलेल्या बाणांप्रमाणे पडणाऱ्या पावसाच्या धारांनी त्या यक्षसमूहाला व्याकुळ केले.

522.

५२२.

Andhāva te ghanatare timire nimuggāMuḷhā disañca vidisaṃ na vidiṃsu bhītā,Caṇḍāniluddhaṭa mahā girikūṭarukkhaSampāta bhīta ruditā gatimesayanti;

त्या अत्यंत दाट अंधारात बुडालेले ते यक्ष जणू अंध झाले आणि घाबरून त्यांना दिशा व उपदिशांचे भान राहिले नाही. प्रचंड वादळाने उन्मळून पडणारे मोठे पर्वतशिखर आणि वृक्ष यांच्या भीतीने ते रडू लागले आणि आश्रय शोधू लागले.

523.

५२३.

Sītena te atha dije parikoṭayantāAññoññagattamavalamba parodayiṃsu,Rūpāni nekabhayadāni ca ghosaṇāniVattiṃsu tena vividhaṃ bhayamāsi tesaṃ;

थंडीने त्यांचे दात वाजू लागले, ते एकमेकांच्या शरीराला बिलगून रडू लागले. तेथे अनेक भयानक रूपे आणि आवाज प्रकट झाले, ज्यामुळे त्यांच्यात विविध प्रकारचे भय निर्माण झाले.

524.

५२४.

Buddhāpi dukkhitamanā paradukkhakenaKasmā karonti anayaṃ’ti na cintanīyaṃ,Loko hanāti viṭapi phaladāna hetuSatthena soma ripugāhaka vāsaramhi;

"दुसऱ्यांच्या दुःखाने दुःखी होणारे बुद्ध असे संकट का निर्माण करतात?" असा विचार करू नये. कारण लोक फळ मिळवण्यासाठी वृक्षावर शस्त्राने प्रहार करतात (त्याचप्रमाणे कल्याणासाठीच भगवंतांनी हा उपाय केला).

525.

५२५.

Satthā tato tamanudo sabhaye sasokeDisvāna guyhaka jane karuṇāyitatto,Vuṭṭhiṃ tamañca pavanaṃ paṇuditva sabbaṃDassesi attamakhilaṃ dumaṇīva khamhi;

त्यानंतर अंधार दूर करणाऱ्या शास्त्यांनी त्या यक्षांना भयभीत आणि शोकाकुल पाहून, करुणेपोटी तो सर्व पाऊस, अंधार आणि वादळ दूर केले आणि आकाशातील सूर्याप्रमाणे स्वतःचे संपूर्ण रूप प्रकट केले.

526.

५२६.

Disvāna te munivara’ñjali paṅkajehiSajjetva sīsa sarasī idama’bruviṃsu,Yācāma no’bhayapadaṃ bhavato sakāsāDāsesu dhīra karuṇaṃ karaṇīyameva;

त्या मुनिवरांना पाहून, आपल्या कमळासारख्या डोक्यावर कमळासारखे हात जोडून (अंजली करून) ते असे म्हणाले, 'हे धीर (धैर्यवान)! आम्ही आपल्याकडून अभयपदाची याचना करतो. आपल्या या दासांवर आपण करुणाच केली पाहिजे.'

527.

५२७.

Evaṃ tadā’vaca jino madhurassarenaĀmanta te nisicare’vanate samekkha,Tumhe dadātha yadi ṭhānamamekadesaṃSabbe apentī ghanavātaja sītadukkhā;

तेव्हा नतमस्तक झालेल्या त्या निशाचरांना (यक्षांना) पाहून, जिनेश्वरांनी (बुद्धांनी) मधुर स्वराने त्यांना संबोधित करून असे म्हटले, 'जर तुम्ही मला येथे एक लहानशी जागा दिली, तर वादळी वाऱ्यामुळे होणाऱ्या थंडीच्या त्रासापासून तुम्हा सर्वांची सुटका होईल.'

528.

५२८.

Yajjevamītima’payāti karoma bho taṃGaṇhāhi dhīra yadi icchasi sabbadīpaṃ,Vatvāna tehi paridinna chamāya maggoOgamma tattha puthu patthari camma kaṇḍaṃ;

ते म्हणाले, 'हे महाभागा! जर याने आमचे संकट दूर होत असेल, तर आम्ही तसे करू. हे धीर! जर आपली इच्छा असेल तर आपण हा संपूर्ण द्वीपच घ्यावा.' असे म्हणून त्यांनी जमिनीवर जागा दिली. तेव्हा भगवंतांनी तेथे जाऊन आपले विस्तीर्ण चर्म-आसन (कातड्याचे आसन) पसरवले.

529.

५२९.

Tasmiṃ nisajja kasiṇaṃ samāpajja tejoJālākulaṃ jalita maggīmamāpayī so,So dhūmaketu gaganuggata tuṅgasiṅgoSandaḍḍhayaṃ girivanānu’rughosayanto;

त्या आसनावर बसून त्यांनी तेजो-कसिण समाधी प्राप्त केली आणि ज्वाळांनी वेढलेला प्रज्वलित अग्नी निर्माण केला. तो धूमकेतू (अग्नी) आकाशात उंच शिखरांसारखा उसळला आणि पर्वतीय जंगलांना जाळत मोठा गर्जनायुक्त आवाज करू लागला.

530.

५३०.

Rukkhehi rukkhavana pabbata laṅghanenaSākhāmige ca vihage anubandhayaṃ’va,Vessānaro vanamarū migasūkare’piSandhāvi guyhaka jane iti cintayanto;

झाडांवरून झाडांवर, जंगलांतून जंगलांत आणि पर्वतांवरून पर्वतांवर उड्या मारत, जणू काही वानरांचा आणि पक्ष्यांचा पाठलाग करत, तो अग्नी वनदेवता, हरिण आणि रानडुकरांना तसेच गुह्यक लोकांना (यक्षांना) पळवून लावू लागला.

531.

५३१.

Disvāna tattha pacurātana vipphuliṅgaSammissa jāla dahanaṃ guhakā samecca,Dhāvuṃ vikiṇṇakaca bappajala’ddanettāDārattajehi sahitā gatimesamānā;

तेथे प्रचंड प्रमाणात उडणाऱ्या ठिणग्या आणि ज्वाळांनी वेढलेला तो अग्नी पाहून, ते यक्ष एकत्र आले आणि विस्कटलेल्या केसांनी व अश्रूंनी ओल्या झालेल्या डोळ्यांनी, आपल्या पत्नी व मुलांसह आश्रयाच्या शोधात इकडेतिकडे पळू लागले.

532.

५३२.

Sambuddhateja paridaḍḍha sarīracittāĀhacca sāgarataṭaṃ paridhāvamānā,Tasmimpi te pavisituṃ saraṇaṃ na laddhāChamhi tato sapadi sannipatiṃsu sabbe;

सम्यक्‌संबुद्धांच्या तेजाने ज्यांचे शरीर आणि मन पोळून निघाले होते, असे ते यक्ष समुद्राच्या किनाऱ्याकडे धावले; परंतु तेथेही त्यांना प्रवेश करण्यासाठी कोणताही आश्रय मिळाला नाही, तेव्हा ते सर्व अचानक जमिनीवर एकत्र जमले.

533.

५३३.

Disvāna te munivaro sahaye sasokeRammaṃ tadā jaladhimajjhagataṃ mahantaṃ,Iddhīhi sehi giridīpami’dhānayitvāĀropayitva nikhile puna tattha’kāsi;

त्यांना भयभीत आणि शोकाकुल झालेले पाहून, मुनिवरांनी (बुद्धांनी) आपल्या ऋद्धीबलाने समुद्राच्या मध्यभागी असलेला एक सुंदर आणि विशाल पर्वतीय द्वीप (गिरिदीप) तेथे आणला आणि त्या सर्वांना त्यावर सुरक्षितपणे पोहोचवून स्थापित केले.

534.

५३४.

Katvevame’samasamo’pasamanta’mītiṃTattheva bhāsurataro bhagavā nisīdi,Brahmāmarā’suraphaṇī garuḷādi siddhāSaṅgamma’kaṃsu mahatiṃ mahama’ggarūpaṃ;

अशा प्रकारे त्या अनुपम भगवंतांनी ते संकट शांत केले आणि तेथेच ते अत्यंत तेजस्वी रूपात विराजमान झाले. तेव्हा ब्रह्मा, देव, असुर, नाग, गरुड आणि सिद्ध इत्यादींनी एकत्र येऊन त्यांची भव्य आणि श्रेष्ठ पूजा केली.

535.

५३५.

Desesi saṃsadi jino sutisādhu dhammaṃTasmiṃ sadāsavanudaṃ sivadaṃ janānaṃ,Sutvāna nekasatakoṭi pamāṇa pāṇāLaddhā tadā samabhavuṃ caradhammacakkhuṃ;

त्या सभेत जिनेश्वरांनी (बुद्धांनी) लोकांना ऐकण्यास अत्यंत मधुर, दुःख दूर करणारा आणि कल्याणकारी असा सद्धम्म उपदेशिला. तो ऐकून अनेक अब्ज (शेकडो कोटी) प्राण्यांनी धम्मचक्षू (धम्मज्ञान) प्राप्त केला.

536.

५३६.

Tasmiṃ dine sumanakūṭa varādhivāsoTejiddhibuddhivibhavo sumanābhidhāno,Devo pasannahadayo ratanattayamhiSampāpuṇittha paṭhamaṃ phalamuttamaṃ so;

त्याच दिवशी, श्रेष्ठ सुमनकूट पर्वतावर राहणाऱ्या, तेज, ऋद्धी आणि बुद्धीने संपन्न असलेल्या 'सुमन' नावाच्या देवतेने त्रिरत्नांवर श्रद्धा ठेवून प्रथम श्रेष्ठ फल (सोतापत्ती फल) प्राप्त केले.

537.

५३७.

Uṭṭhāya tuṭṭhavadano katapañjalīkoMuggo jinagga nakharaṃsi payodadhimhiVanditva evamavacā’tula vīra dhīraLokagga puggala varaṃ dada sāmi dhīsa;

आनंदित चेहऱ्याने उठून आणि हात जोडून, जिनेश्वरांच्या नखांच्या कांतीच्या क्षीरसागरात जणू बुडून गेलेल्या त्या देवतेने वंदन केले आणि म्हटले, 'हे अतुलनीय वीर, धीर, जगातील सर्वश्रेष्ठ पुरुषा! हे स्वामी, हे बुद्धीचे ईश्वर! मला एक वर द्या.'

538.

५३८.

Dāsosmi te caraṇa paṅkaja pūjakohaṃSaddhādayādi vibhavo tanayo’hamasmi,Tumhe vinā khaṇalavaṃ vasituṃ na iccheTasmā dadātu bhagavā mama pūjanīyaṃ;

मी आपल्या चरणकमळांचा पूजक आणि दास आहे. श्रद्धा व करुणेने युक्त असलेला मी आपला पुत्र आहे. आपल्याशिवाय मी एक क्षणभरही राहू इच्छित नाही. म्हणून, भगवंतांनी मला पूजण्यासाठी काहीतरी (पूजनीय वस्तू) द्यावी.'

539.

५३९.

Sutvāna taṃ dhitimatī parimajja sīsaṃSaṃsatta chappada saroruha sannibhena,Hatthena nīla saka kuntala dhātumuṭṭhiṃDajjātha so maṇimayena karaṇḍakena;

हे ऐकून, त्या बुद्धिमान भगवंतांनी भुंग्यांनी वेढलेल्या कमळासारख्या आपल्या हाताने स्वतःच्या डोक्यावरून हात फिरवला आणि आपल्या निळ्या केसांची मूठभर धातू (केशधातू) एका मणियुक्त करंडकात ठेवून त्याला दिली.

540.

५४०.

Paggayha bāhuyugalena ṭhīto namitvāMuddhā dadhāsi makuṭaṃ viya pīṇitatto,Katvā’tha so vara mahaṃ tidivehi saddhi’Mappetva dhīra pharibhutta vasundharāyaṃ;

दोन्ही हातांनी तो करंडक स्वीकारून, नतमस्तक होऊन आणि अत्यंत हर्षित होऊन त्याने तो मुकुटाप्रमाणे आपल्या डोक्यावर धारण केला. त्यानंतर स्वर्गातील देवांसह त्याने त्या धीर भगवंतांनी स्पर्श केलेल्या भूमीवर मोठी पूजा केली.

541.

५४१.

So’kāsi nīlaratanehi mahārahehiUbbedhato ratana satta pamāṇa thūpaṃ,Nāthe dharantasamayeva patiṭṭhahī soThūpo tilokasukhado maṇi kāmado’va;

त्याने मौल्यवान अशा नीलरत्नांनी सात हात उंचीचा एक स्तूप बांधला. लोकनाथांच्या (बुद्धांच्या) हयातीतच प्रस्थापित झालेला हा स्तूप तिन्ही लोकांत सुख देणारा आणि चिंतामणीसारखा इच्छा पूर्ण करणारा ठरला.

542.

५४२.

Pacchā tilokasaraṇe parinibbutamhiKhīṇā savo samahimo sarabhu yatindo,Ādāya taṃ citakato jinagīvadhātuṃTasmiṃ nidhāya’kari bārasa hatthathūpaṃ;

नंतर, जेव्हा त्रिलोकशरण बुद्ध परिनिर्वाण पावले, तेव्हा महान ऋद्धीमान आणि क्षीणासव (अर्हत) सरभू यतींद्रांनी चितेवरून जिनेश्वरांची ग्रीवा-धातू (गळ्याचे अस्थी) घेतली आणि ती त्याच स्तूपात ठेवून तो स्तूप बारा हात उंच केला.

543.

५४३.

Cūḷābhayahvavanipo samaye’parasmiṃBattiṃsa hatthama’kariyattha varoruthūpaṃ,Duṭṭhādigāmaṇi nupo damiḷe hanantoKāresi kañcukamatho catusaṭṭhihatthaṃ;

नंतरच्या काळात, चूलाभय नावाच्या राजाने तो श्रेष्ठ स्तूप बत्तीस हात उंच केला. त्यानंतर तमिळांचा पराभव करणाऱ्या दुट्ठगामणी राजाने त्यावर चौसष्ट हात उंचीचे आवरण (कंचुक) बांधले.

544.

५४४.

Evaṃ sa sīhalamahāsaramajajharūḷhaṃSetambujaṃ’va madhupāvali sevanīyaṃ,Bhumaṅganā karatale sitavitthalīloThūpo dadātu masamopasamaṃ janānaṃ;

अशा प्रकारे, सिंहलद्वीप (श्रीलंका) रूपी महासरोवरात उगवलेल्या आणि भ्रमरांनी वेढलेल्या श्वेतकमळाप्रमाणे भासणारा, तसेच पृथ्वीरूपी स्त्रीच्या हातावरील पांढऱ्या छत्र्यासारखा शोभणारा हा स्तूप लोकांना अनुपम शांतता प्रदान करो.

545.

५४५.

Laṅkopasaggama’vadhūya vidhāya khemaṃLaṅkaṃ nijāya varakuntala dhātuyā taṃ,Katvāna bhāsurataraṃ muni maṅgalāyaPāyāsi tāraka pathe’nuruvelameva;

लंकेतील संकटांचे निवारण करून तिला सुरक्षित बनवल्यानंतर, आणि आपल्या श्रेष्ठ केशधातूने लंकेला अधिक तेजस्वी करून, ते मुनी (बुद्ध) लंकेच्या कल्याणासाठी आकाशमार्गाने उरुवेलाकडे निघून गेले.

546.

५४६.

Tasmiṃ vidhāya bahuvimhita pāṭiheraṃBhetvā sasissaki’sino puna diṭṭhijālaṃ,Datvāna nibbutipadaṃ sahasissakassaNibbāṇa sundara puraṃ paripūrayittha;

तेथे अनेक आश्चर्यकारक प्रातिहार्ये (चमत्कार) दाखवून, जटिलांच्या (ऋषींच्या) आणि त्यांच्या शिष्यांच्या चुकीच्या मतांचे (दृष्टीजाल) खंडन करून, त्यांनी त्या एक हजार शिष्यांसह सर्वांना निर्वाणपद दिले आणि सुंदर अशा निर्वाणनगराला समृद्ध केले.

547.

५४७.

Tamhā vikāsita kusesaya kānanābhaVītāsavehi nivuto sugatebhagāmī,Pāyāsi rājagaha gāmī’mudāramaggaṃVeneyya jantu kamalākara bhānurūpo;

तेथून, उमललेल्या कमळांच्या वनाप्रमाणे शोभणारे आणि क्षीणासवांनी (अर्हतांनी) वेढलेले सुगत (बुद्ध), विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांच्या कमळवनाला विकसित करणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, राजगृहाकडे जाणाऱ्या श्रेष्ठ मार्गाने निघाले.

548.

५४८.

Tasmiṃ gate jinavare vara bimbisāroPūjaṃ akāsi mahatiṃ saha devatāhi,Tasmiñhi saṃsadi labhiṃsu anappapāṇāMagge phale ca saraṇe ca patiṭṭhahiṃsu

त्या जिनेश्वरांचे (बुद्धांचे) तेथे आगमन झाल्यावर, श्रेष्ठ बिंबिसार राजाने देवतांसह त्यांची मोठी पूजा केली. त्या सभेत अनेक प्राण्यांनी लाभ मिळवला आणि ते मार्ग, फल व शरणागती (त्रिशरण) यामध्ये प्रतिष्ठित झाले.

549.

५४९.

Rājā tato vipula veluvanābhirāmaṃSālaṅkataṃ vividha pādapa maṇḍapehi,Pādāsi dakkhiṇakare jalapātanenaKatvā dharādharadharaṃ himavañca kampaṃ;

त्यानंतर राजाने, विविध वृक्षांच्या मंडपांनी सुशोभित असलेले विस्तीर्ण व सुंदर 'वेळुवन' भगवंतांच्या उजव्या हातावर उदक सोडून दान केले, ज्यामुळे पर्वत आणि हिमालयासह ही पृथ्वी कंपित झाली.

550.

५५०.

Tasmiṃ samantanayano nayanābhirāmoBhutiṃ janassa satataṃ abhivaḍḍhayanto,Dhammambu vuṭṭhi nikaraṃ parivassayantoVassaṃ vasī adutiyo dutiyamhi vasse;

त्या वेळुवनात, सर्वांवर समदृष्टी ठेवणारे, नयनमनोहर आणि लोकांचे कल्याण सतत वाढवणारे ते अद्वितीय बुद्ध, धम्मरूपी अमृताचा वर्षाव करत दुसऱ्या वर्षावासात (वर्षावास) राहिले.

551.

५५१.

Devinda moli samalaṅkata pādapiṭṭhoLokassa atthacaraṇe satatābhiyutto,Tattheva so hi tatiye’pi catutthavasseVāsaṃ akāsi sugato sirisantivāso;

ज्यांच्या पादपीठाला देवाधिपतींच्या मुकुटांनी सुशोभित केले होते, आणि जे जगाच्या कल्याणासाठी सतत झटत असत, अशा शांततेचे निवासस्थान असलेल्या सुगतांनी (बुद्धांनी) तेथेच तिसरा आणि चौथा वर्षावासही व्यतीत केला.

552.

५५२.

Lokassa dhamma ma’malaṃ satataṃ vahantoSāvatthiyaṃ rucira jetavane’bhirāme,Vāsaṃ akāsi sukhado munipañcamasmiṃVeneyya sattasamayaṃ samudikkhamāno;

जगासाठी निरंतर निर्मळ धम्माचे वहन करणारे आणि सुख देणारे ते मुनी (बुद्ध), उपदेशास पात्र असलेल्या प्राण्यांच्या योग्य वेळेची वाट पाहत, श्रावस्ती येथील सुंदर व नयनरम्य जेतवनात पाचव्या वर्षावासात राहिले.

Iti laṅkāya paṭhamā’gamanaṃ.

अशा प्रकारे लंकेतील पहिले आगमन समाप्त झाले.

553.

५५३.

Atha bhagavati tasmiṃ jetanāme vanasmiṃNivasati satilaṅkā maṅgalā’vāsarūpā,Upavanamiva nāke nandanaṃ devatānaṃAmara uragavāsā rammarūpā babhūva;

त्यानंतर, जेव्हा भगवान त्या जेतवन नावाच्या अरण्यात राहत होते, तेव्हा मंगलमय निवासस्थान असलेली ती लंकाभूमी, स्वर्गातील देवांच्या नंदनवनासारखी, देव आणि नागांच्या वास्तव्याने अत्यंत सुंदर झाली होती.

554.

५५४.

Tahimati rucirasmiṃ vaḍḍhamānādi seleMadhura salilavāhe rammakalyāṇikādo,Udadhi bhujagavāse nāgadīpantike caMahati mahima yuttā nāgasaṅghā vasanti;

तेथे अत्यंत सुंदर अशा वड्ढमान इत्यादी पर्वतांवर, गोड पाण्याचा प्रवाह असलेल्या रमणीय कल्याणी नदीच्या काठी आणि समुद्रातील नागांचे निवासस्थान असलेल्या नागदीपाजवळ, महान सामर्थ्यशाली नागांचे समूह राहत होते.

555.

५५५.

Pacura mahima yutto vaḍḍhamānācalasmiṃAdhipati bhujagānaṃ āsi cūlodaravho,Mahudara iti nāmo nāgadīpodadhimhiNivasati atha tesaṃ pabbateyyo’ragindo;

वड्ढमान पर्वतावर राहणारा आणि प्रचंड सामर्थ्य असलेला 'चूलोदर' नावाचा नागांचा अधिपती होता, तर नागदीपाच्या समुद्रात 'महोदर' नावाचा नागराज राहत होता, जो पर्वतावरील नागांचा राजा होता.

556.

५५६.

Itara bhujaga rañño dhītaraṃ nāgakaññaṃPiyatarama’bhirūpaṃ’kāsi dāraṃ tadā hi,Atha ca duhituyā so dīyamānaṃ dadantoRucira maṇīmayagghaṃ āsanañcāpadāsi;

त्या वेळी दुसऱ्या नागराजाने (कल्याणीच्या नागराजाने) त्या नागराजाच्या अत्यंत प्रिय व रूपवान अशा नागकन्येला आपली पत्नी बनवले होते. आणि नंतर आपल्या मुलीला (सासरी) पाठवताना, त्या नागराजाने तिला एक सुंदर, मौल्यवान मण्यांनी जडवलेले आसन (सिंहासन) देखील दिले होते.

557.

५५७.

Duhitari matakāle te’tha pallaṅkahetuJalaja thalaja nāgā yuddhasajjā ahesuṃ,Atha thalaja bhujaṅgā bhaṅgakallolamālāSadisa lūlita cittā gabbitevaṃ ravanti;

त्या मुलीच्या मृत्यूनंतर, त्या सिंहासनासाठी (आसनासाठी) जलचर आणि स्थलचर नाग युद्धासाठी सज्ज झाले. तेव्हा, भंग पावणाऱ्या लाटांच्या माळेप्रमाणे ज्यांचे चित्त अत्यंत चंचल व क्षुब्ध झाले होते, ते स्थलचर नाग गर्वाने असे ओरडू लागले:

558.

५५८.

Kimu’dadhija phaṇīnaṃ kitti sampattiyā noApi yasaparivārā kiṃ baleniddhiyā kiṃ,Ahamahamīti gabbā kiṃ kimissāya tesaṃBhavati timira’rīnaṃ bhānumaggunnatī kā;

समुद्रात राहणाऱ्या नागांच्या कीर्ती आणि संपत्तीची आमच्याशी काय तुलना? त्यांचे यश, परिवार, बल किंवा ऋद्धी (शक्ती) काय कामाची? 'मी श्रेष्ठ, मी श्रेष्ठ' असा त्यांचा गर्व आणि मत्सर कशासाठी? अंधाराच्या शत्रू असलेल्या सूर्याच्या उदयासमोर त्यांची काय प्रतिष्ठा?

559.

५५९.

Atha jalaja’lagaddā gajjanaṃ gajjayantāBhayajanaka pagabbhā phoṭayantā bhūjānaṃ,Ahamaha pabhū re!Re! Pabbateyyāna’metaṃPaṭutaraḍasitoṭṭhā kakkha’ḷevaṃ ravanti;

त्यानंतर जलचर सर्प भय निर्माण करणारी गर्जना करत, धिटाईने आपले बाहू (किंवा शरीरे) आपटत, आपले ओठ तीव्रतेने चावत, अत्यंत कठोरपणे असे ओरडले, 'अरे! आम्हीच स्वामी आहोत! हे पर्वतावर राहणाऱ्यांचे काय बल?'

560.

५६०.

Paṭutara garunādā tāva gajjanti dantīNayana pathamu’pente yāva kaṇṭhiravānaṃ,Tathariva thalajātā jumhayantā samaggāNayana pathagatā no suññadappā bhavanti;

हत्ती तोपर्यंतच अत्यंत तीव्र आणि गंभीर गर्जना करतात, जोपर्यंत ते सिंहाच्या दृष्टीपथात येत नाहीत. त्याचप्रमाणे, हे सर्व स्थलचर नाग एकत्र येऊन वल्गना करत असले, तरी आमच्या दृष्टीपथात येताच त्यांचा गर्व नाहीसा होईल.

561.

५६१.

Iti tadubhayasenā ghaṭṭayantā’ññamaññaṃVividha paharaṇho uggirantī giranti,Satata khubhita velā sāgarūmīva bhantāLulita lulita cittā yuddhaninnā ṭhitāsuṃ;

अशा प्रकारे, ते दोन्ही सैन्य एकमेकांवर आघात करत, विविध शस्त्रे उगारत आणि गिळंकृत करत, सतत क्षुब्ध राहणाऱ्या समुद्राच्या लाटांप्रमाणे भिरभिरत, अत्यंत व्याकुळ चित्ताने युद्धासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले.

562.

५६२.

Atha tadahu munindo yāminīyāma’mantePatiniya matijālaṃ lokamolokayanto,Samara vasagatānaṃ bhogīnaṃ bhāvibhutiṃTadupari ca’bhivuddhiṃ passi laṅkātalassa;

त्यानंतर त्या दिवशी, रात्रीच्या अंतिम प्रहरात मुनींद्र (बुद्ध) आपल्या ज्ञानरूपी जाळ्याने जगाचे अवलोकन करत असताना, त्यांनी युद्धात गुंतलेल्या नागांचे भावी कल्याण आणि त्यानंतर लंकाभूमीची होणारी प्रगती पाहिली.

563.

५६३.

Atha muni madhumāse’posathe kālapakkheKata nikhila vidhāno gayha saṅghāṭikādiṃ,Anugatikamudikkhaṃ pañcanetto samantāSumana sumana nāmaṃ passi devaṃ samiddhiṃ;

त्यानंतर चैत्र महिन्यातील (मधुमास) कृष्ण पक्षाच्या उपोसथ दिवशी, पंचनेत्र (पाच डोळे असलेले बुद्ध) भगवंतांनी आपली संघातिका (दुप्पट वस्त्र) इत्यादी घेऊन सर्व तयारी केली आणि सोबत येणाऱ्या अनुयायाचा शोध घेत असताना, त्यांनी 'सुमन' नावाच्या समृद्ध देवतेला पाहिले.

564.

५६४.

Tadahu sumanadevo jetanāme surammeAdhivasati vihāre dvārakoṭṭhopakaṭṭhe,Ṭhita viṭapa samiddhe khīrikāpādapasmiṃSugata mabhinamanto anvahaṃ pūjayanto;

त्या दिवशी सुमन देव हा अत्यंत रमणीय अशा जेतवन विहारात, प्रवेशद्वाराच्या जवळील फांद्यांनी समृद्ध असलेल्या 'राजायतन' (क्षीरिका) वृक्षावर निवास करत होता आणि तो दररोज सुगतांचे (बुद्धांचे) अभिवादन व पूजन करत असे.

565.

५६५.

Tamasammuni disvā’mantayitvā’gate taṃIdamavaca mayā bho saddhimāgaccha laṅkaṃ,Saha tava bhavanamhā pubbavutthappadeseTava bhavati patiṭṭhā bhoginañjā’bhivuddhi;

त्या देवतेला पाहून मुनींनी (बुद्धांनी) त्याला जवळ बोलावले आणि म्हणाले, 'हे भद्र! तू माझ्यासोबत लंकेला चल. तुझ्या या निवासस्थानासह (वृक्षासह) पूर्वी तू राहिलेल्या प्रदेशात तुझी प्रतिष्ठापना होईल आणि नागांचेही कल्याण होईल.'

566.

५६६.

Atha munivacanaṃ so muddhanāma’ggahetvāSamuditahadayo taṃ rukkhamuddhacca mūlā,Sugatamupari katvā dhārayanto suphullaṃBarihi barihi chattākāramāgā nabhamhī;

त्यानंतर मुनींचे (बुद्धांचे) वचन शिरसावंद्य मानून, अत्यंत प्रसन्न चित्ताने त्याने तो वृक्ष मुळासकट उपटला आणि सुगतांच्या (बुद्धांच्या) डोक्यावर तो फुलांनी बहरलेला वृक्ष मोराच्या पिसांच्या छत्रासारखा धरून तो आकाशातून मार्गस्थ झाला.

567.

५६७.

Dasabala tanubhā’bhissaṅgamā so dumandoTarala maṇīva nānā’bhāhi sambhāvanīyo,Vilasita iva sabbe rukkhaselādayo’piApagata sakavaṇṇāvaṇṇavantā virejuṃ;

दशबलांच्या (बुद्धांच्या) शरीराच्या तेजाच्या संपर्कामुळे तो श्रेष्ठ वृक्ष एखाद्या चकाकणाऱ्या मण्याप्रमाणे विविध रंगांच्या प्रभांनी सन्माननीय वाटू लागला. सर्व वृक्ष, पर्वत इत्यादी देखील जणू प्रफुल्लित होऊन, आपले मूळ रंग सोडून दिव्य रंगांनी सुशोभित झाले.

568.

५६८.

Khaga bhujaga surādi massitā chappabhāhiNijapati nijajāyā svaññamaññāsu muyhuṃ,Asita gagana majjhe sobhamāno munindoVitata vividha raṃsī raṃsimālīva gañchi;

बुद्धांच्या षड्रश्मींनी (सहा रंगांच्या किरणांनी) प्रभावित झालेले पक्षी, नाग आणि देव इत्यादींचे पती-पत्नी एकमेकांना ओळखण्यात गोंधळून गेले. काळ्या आकाशाच्या मध्यभागी शोभून दिसणारे मुनींद्र (बुद्ध) हे पसरलेल्या विविध किरणांनी युक्त अशा सूर्याप्रमाणे भासत मार्गस्थ झाले.

569.

५६९.

Jalada paṭala saṇḍe vajjhamuddāḷayitvāBahi vilasitakāyo sommadosākaro,vaKatupari taruchāyo jotamāno samānoUraga samaraṭhānaṃ ganthvā’kāse nisajja;

मेघांच्या दाट थरांना भेदून, सौम्य चंद्राप्रमाणे ज्यांचे शरीर बाहेर चकाकत होते, डोक्यावर वृक्षाची छाया धरलेले ते तेजस्वी बुद्ध नागांच्या युद्धभूमीवर पोहोचले आणि आकाशातच आसनस्थ झाले.

570.

५७०.

Ghanatara timiraṃ so iddhiyā saṅgharitvāTahimatirava bhīmaṃ ghorasaṃrambhavantaṃ,Asani sata nipātaṃ vassadhārā karālaṃUrutara tata meghaṃ māpayī sītavātaṃ;

त्यांनी आपल्या ऋद्धीने (प्रातिहार्य शक्तीने) तेथील दाट अंधार दूर केला आणि तेथे शेकडो विजांच्या कडकडाटासह, मुसळधार पावसाच्या धारांनी युक्त, थंड वाऱ्यासह अत्यंत भयानक आणि अक्राळविक्राळ असा प्रचंड ढगांचा गडगडाट निर्माण केला.

571.

५७१.

Iti tibhuvananātho dappite nāgasaṅgheVimada karaṇa hetu dassayī bheravānī,Atha’pagata pagabbhe te viditvāna satthāApanudi bhayajātaṃ taṅkhaṇaṃyeva tattha;

अशा प्रकारे, तिन्ही लोकांचे स्वामी असलेल्या बुद्धांनी त्या गर्विष्ठ नागसमुदायाचा गर्व हरण करण्यासाठी भयानक चमत्कार दाखवले. त्यानंतर, त्यांची धिटाई (गर्व) नष्ट झाल्याचे जाणून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याच क्षणी त्यांचे सर्व भय दूर केले.

572.

५७२.

Taruṇa taraṇisobhā ketumālāvilāsiṃSubharuci mukhavandaṃ lakkhaṇākiṇṇagattaṃ,Tibhava vibhavadāyiṃ taṃ viditvāna nāgāCutapaharaṇa hatthā vandamānā mahiṃsu;

बालसूर्याच्या तेजाप्रमाणे प्रभामंडळाने शोभणारे, अत्यंत सुंदर व कांतियुक्त मुखकमल असलेले, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त शरीर असलेले आणि तिन्ही लोकांचे वैभव प्रदान करणाऱ्या त्या बुद्धांना पाहून, नागांनी आपल्या हातातील शस्त्रे खाली टाकली आणि वंदन करत त्यांची पूजा केली.

573.

५७३.

Sirasī nihitapāṇī rattapaṅkeruhehiVikaca vadana nettā’manda kañjuppalehi,Saka saka dhata nānāvaṇṇa vammādikehiVividha kusumavatthā’manda dīpaddhajehi;

आपले हात लाल कमळांप्रमाणे डोक्यावर ठेवून, उमललेल्या कमळांप्रमाणे आणि नीलकमळांप्रमाणे प्रफुल्लित चेहरे व डोळे असलेले ते नाग, आपापली विविध रंगांची चिलखते इत्यादी धारण करून, विविध प्रकारची फुले, वस्त्रे, प्रकाशमान दिवे आणि ध्वज घेऊन आले.

574.

५७४.

Uraga bhavanavāsā nāgakaññā sameccaKuca kalasa sahassaṃ dhārayanti salīlaṃ,Lalita kaṇaka valli līlamādhatta gattāThuti mukhara mukhā tā sādhu kīḷaṃ akaṃsu;

नागलोकात राहणाऱ्या नागकन्या एकत्र आल्या. सुवर्णवेलीप्रमाणे सुंदर शरीर असलेल्या त्या नागकन्यांनी हजारो कलश लीलेने धारण केले होते. मुखाने स्तुती गात त्यांनी अत्यंत सुंदर असा उत्सव (क्रीडा) साजरा केला.

575.

५७५.

Atha muni uragānaṃ viggahaṃ taṃ sametuṃSutimana kamanīyaṃ niccharaṃ brahmaghosaṃ,Ajaramamara maggaṃ suppasatthaṃ sudhihiVaramati varadhammaṃ desayī naṃ phaṇīnaṃ;

त्यानंतर मुनींनी (बुद्धांनी) त्या नागांमधील कलह शांत करण्यासाठी, कानाला आणि मनाला प्रिय असणारा आपला ब्रह्मघोष (दिव्य आवाज) काढत, ज्ञानी लोकांनी प्रशंसिलेल्या, जरामरणरहित अशा निर्वाणमार्गाचा उपदेश करणाऱ्या श्रेष्ठ धम्माचा त्या नागांना उपदेश केला.

576.

५७६.

Na bho bho saṃsāre khalu bhavati sāraṃ lavampiVisesā taṃ sītaṃ jalita dahane vijjati kadā,Sadā rāgaṃ rogaṃ byadhati janataṃ nekaduritaṃTathāpā’yuṃ pāto ravirabhimukhussāva sadisaṃ;

हे लोकांनो! या संसारात खरोखरच यत्किंचितही सार नाही. पेटलेल्या अग्नीमध्ये कधी शीतलता असू शकते का? राग (आसक्ती), रोग आणि अनेक संकटे लोकांना नेहमीच पीडित करतात. तरीही हे आयुष्य उगवत्या सूर्यासमोर असलेल्या सकाळच्या दवबिंदूसारखे क्षणभंगुर आहे.

577.

५७७.

Sarīro’yaṃ battiṃsa vidha kuṇapo sāra rahitoParittaṃ yobbaññaṃ kusuma sadisaṃ niggatasiri,Pahantvā gantabbaṃ bhavaja vibhavaṃ sambhatamidaṃAthevaṃ sante bho varayati bhavaṃ ko nu hi budho;

हे शरीर बत्तीस प्रकारच्या अशुद्ध पदार्थांनी भरलेले आणि सारहीन आहे. तारुण्य हे फुलासारखे अल्पकाळ टिकणारे आणि लवकरच कोमेजून जाणारे आहे. संसारात मिळवलेले हे सर्व वैभव शेवटी सोडूनच जावे लागते. असे असताना, हे मित्रांनो! कोणता बरं बुद्धिमान माणूस या संसाराची निवड करेल?

578.

५७८.

Palāsī makkhī kodhūpaha mato mānavibhavoJano’tīto’to bho payati narakaṃ dāruṇataraṃ,Phaṇī majjāro sā guhaka kapayo bhūya bahusoVadhentaññoññaṃ te nanubhavamidaṃ dukkhama’nisaṃ;

जो मनुष्य ढोंगी, निंदक, क्रोधाने ग्रासलेला आणि गर्वाने अंध झालेला असतो, तो मृत्यूनंतर अत्यंत भयानक नरकात जातो. सर्प, मांजर, कुत्रे, कोल्हे आणि माकडे वारंवार एकमेकांना मारून सतत या दुःखाचाच अनुभव घेत नाहीत का?

579.

५७९.

Pure kāko’lukā atha vanabhavā phandana isāKaritvā’ṭṭhāne’ghaṃ ciramanubhavuṃ dukkhamanisaṃ,Aho kappaṭṭhantaṃ saratha duritaṃ verajamidaṃNa hetthassādo bho’ṇumapi kalahe mettima’mataṃ;

पूर्वी कावळे आणि घुबड, तसेच वनातील फंदन वृक्ष आणि रथाचा कणा (फंदन जातक कथा), यांनी अयोग्य ठिकाणी पाप करून दीर्घकाळ सतत दुःख भोगले. अरे! कल्पभर टिकणाऱ्या या वैरभावापासून उत्पन्न होणाऱ्या पापाचे स्मरण करा. या कलहात यत्किंचितही आनंद नाही, तर मैत्री हेच अमृत आहे.

580.

५८०.

Balaṃ bālānaṃ bho saka saka vadhāyeva bhavatiAtītekā khuddā laṭukikadijā naṭṭhatanayā,Gajaṃ bālaṃ mattaṃ pavidhi na balaṃ hoti saraṇaṃAthaṭṭhāne kiṃ bho kurutha vīriyaṃ bhuti hananaṃ;

हे मित्रांनो! मूर्खांचे बल हे केवळ स्वतःच्याच नाशासाठी असते. भूतकाळात एका लहान लातुकी पक्ष्याने (पारव्याने) आपली पिल्ले मारली गेल्यावर, एका बलाढ्य पण उन्मत्त हत्तीचा नाश केला होता. त्यामुळे केवळ शारीरिक बल हे शरण असू शकत नाही. मग अयोग्य ठिकाणी आपले कल्याण नष्ट करणारे शौर्य तुम्ही का दाखवत आहात?

581.

५८१.

Na dukkhaṃ tesaṃ ye vigata kalahā ekamanasāAtīte bho lāpā aghaṭita mānā peyyavacanā,Sukhaṃ vāsaṃ’kāsuṃ yadahani bhavuṃ te’tha vidhurāVasaṃ vyādhassāguṃ tadahani aho!Medhaga balaṃ;

जे कलहरहित आणि एकचित्त असतात त्यांना दुःख होत नाही. भूतकाळात, हे मित्रांनो! लावर पक्षी (लापा) संघटित राहून आणि एकमेकांशी गोड बोलून सुखाने राहत होते. परंतु ज्या दिवशी त्यांच्यात फूट पडली, त्याच दिवशी ते पारध्याच्या जाळ्यात अडकले. पहा, कलहाचा हा किती वाईट परिणाम!

582.

५८२.

Iti tikhiṇa sudhimā kattumete samaggeAvadi pavara dhammaṃ sādhu viññuppasatthaṃ,Atha muditamanā te pīṇitā tassa nāgāMaṇimayama’tulaṃ taṃ āsanaṃ pūjayiṃsu;

अशा प्रकारे, त्या कुशाग्र बुद्धीच्या ज्ञानी भगवंतांनी त्यांना संघटित करण्यासाठी, सुज्ञांनी प्रशंसिलेल्या श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. तेव्हा प्रसन्न आणि तृप्त झालेल्या त्या नागांनी त्या अतुलनीय अशा मणियुक्त आसनाची (सिंहासनाची) पूजा केली.

583.

५८३.

Atha muni gaganamboruyha bhumippadesaṃTaruṇa raviva tasmiṃ āsane āsi bhāsaṃ,Atha bhujagagaṇā te dibba khajjādikehiParivisiya munindaṃ sādhu dhammaṃ suṇiṃsu;

त्यानंतर मुनींनी (बुद्धांनी) आकाशातून जमिनीवर उतरून, बालसूर्याप्रमाणे चमकणाऱ्या त्या आसनावर (सिंहासनावर) आसन ग्रहण केले. मग त्या नागसमुदायाने दिव्य अन्न इत्यादी अर्पण करून मुनींद्रांची सेवा केली आणि त्यांच्याकडून श्रेष्ठ धम्म ऐकला.

584.

५८४.

Atha jala thalajānaṃ tattha yuddhā’gatānaṃAgaṇita bhūjagānaṃ’sītikoṭī bhujaṅgā,Vimala saraṇasīle suppatiṭṭhā sutuṭṭhāAkaru’matimuḷāraṃ satthu pūjāvidhānaṃ;

त्यानंतर, तेथे युद्धासाठी आलेल्या जल आणि स्थल निवासी अगणित नागांपैकी ऐंशी कोटी नाग, निर्मळ शरण आणि शीलामध्ये सुप्रतिष्ठित व अत्यंत संतुष्ट होऊन, शास्त्यांची (बुद्धांची) अत्यंत भव्य पूजा करते झाले.

585.

५८५.

Atha mahudara rañgño mātulo nāgarājāManinayanakanāmo rammakaḷyāṇadesā,Uraga samara hetū āgato nāgadīpaṃSugatavara sarīraṃ disva natvālapevaṃ;

त्यानंतर, महोदर राजाचा मामा, रम्य कल्याण देशाचा मणिनयनक नावाचा नागराज, जो नागांच्या युद्धाच्या निमित्ताने नागदीपावर आला होता, सुगतांचे (बुद्धांचे) श्रेष्ठ शरीर पाहून व त्यांना वंदन करून असा म्हणाला:

586.

५८६.

Yadi sugata! Imaṃ tvaṃ nāgato assa ṭhānaṃMayamapagata pāṇā homa jhatvā’ññamaññaṃ,Rudhiravaha vikiṇṇo assa bhumippadesoPasami dahana dittaṃ ambudeneva taṃ tvaṃ;

हे सुगत! जर आपण या ठिकाणी आले नसता, तर आम्ही एकमेकांचा नाश करून प्राण गमावले असते. हा भूभाग रक्ताच्या प्रवाहाने माखला गेला असता. आपण पेटलेला हा वणवा पर्जन्यमेघाप्रमाणे शांत केला आहे.

587.

५८७.

Mama bhagava! Purāme diṭṭhapubbaṃ tavetaṃRucira sirisarīraṃ raṃsijālā’bhikiṇṇaṃ,Api sumadhura dhammaṃ desayante surānaṃDasabala sutapubbaṃ ānubhāvañca tuyhaṃ;

हे भगवन्! पूर्वी मी आपले हे रश्मींच्या जाळ्याने वेढलेले सुंदर व श्रीयुक्त शरीर पाहिले होते, आणि हे दशबल! देवांना अतिशय मधुर धम्माचा उपदेश करताना आपला प्रभावही ऐकला होता.

588.

५८८.

Ahamasama pure te vissutoyeva dāsoYadi manasi dayā te hoti dāse punā’pi,Pavara ratanadīpe hoti kaḷyāṇigaṅgāMama vasati tahiṃ taṃ daṭṭhukāmo’bhiyāce;

हे असमा (अतुलनीय)! मी पूर्वीपासूनच आपला प्रसिद्ध सेवक आहे. जर आपल्या मनात या सेवकाविषयी पुन्हा दया असेल, तर त्या श्रेष्ठ रत्नद्विपामध्ये (श्रीलंकेत) कल्याणी नदी आहे, तेथे माझे निवासस्थान आहे. आपल्याला तेथे पाहण्याची इच्छा धरून मी आपल्याला आमंत्रित करतो.

589.

५८९.

Iti yatipati tassā’rādhanaṃ paggahetvāSaka paricita bhumyā cetiyatthaṃ vidhāya,Maṇimaya paribhuttaṃ āsanaṃ cā’pi tesaṃSa sumana taru rājaṃ pūjanatthaṃ vidhāya;

अशा प्रकारे, यतीपतींनी (बुद्धांनी) त्याची ती प्रार्थना स्वीकारली आणि आपल्या परिचयाच्या भूमीवर चैत्यासाठी जागा निश्चित केली, तसेच त्यांनी वापरलेले मणिसिंहान (मणिकमयी आसन) आणि पूजेसाठी तो श्रेष्ठ सुमन वृक्ष (राजवृक्ष) त्यांना प्रदान केला;

590.

५९०.

Dasabala paribhuttaṃ sabbametaṃ bhujaṅgāMaṇiriva rucīdaṃ te dhātuyoyeva tasmā,Mahatha namatha niccaṃ maṃva saggā’pavaggaṃDadati iti ca vatvā ovaditvāna satthā;

हे नागांनो! दशबलांनी (बुद्धांनी) उपभोगलेल्या या सर्व वस्तू आणि हा सुंदर मणी तुमच्यासाठी धातूंसारखेच (धातू-अवशेषांसारखेच) आहेत. म्हणून, तुम्ही नेहमी यांची पूजा करा व वंदन करा, हे माझ्याप्रमाणेच तुम्हाला स्वर्ग आणि मोक्ष (मुक्ती) प्रदान करतील, असे सांगून शास्त्यांनी त्यांना उपदेश केला.

591.

५९१.

Nabhatala’mu’pagantvā devanāge mahenteDisi disi visaranto nīlapītādi raṃsi,Mana nayana haranto jantunaṃ lokasāroAgami ravi’va khamhā jetanāmaṃ vihāraṃ;

त्यानंतर, देव आणि नागांनी पूजा केली असता, आकाशात उड्डाण करून, दिशादिशांमध्ये निळ्या, पिवळ्या इत्यादी रश्मी पसरवत, प्राण्यांचे मन व डोळे आकर्षित करत, जगाचे सार असलेले बुद्ध आकाशातून सूर्याप्रमाणे जेतवन नावाच्या विहाराकडे गेले.

592.

५९२.

Atha manujamarānaṃ nattasiddhādikānaṃSatata’mamata dhammaṃ desayanto phaṇīnaṃ,Vanabhavana suramme maṅkulavhe nagindeAkari muni nivāsaṃ chaṭṭhame hāyanamhi;

त्यानंतर, मनुष्य, देव, सिद्ध आणि नागांना निरंतर अमृत धम्माचा उपदेश करत, मुनींनी (बुद्धांनी) आपल्या (बुद्धत्वाच्या) सहाव्या वर्षी मंकुल नावाच्या सुंदर पर्वतश्रेष्ठावरील वनभवनात निवास केला.

593.

५९३.

Surapurupavane’tho pārijātassa mūleAruṇa mudusilāyaṃ bhāsamāno munindoSunipuṇa’mabhidhammaṃ desayanto surānaṃAkari varanivāsaṃ sattame tattha vasse;

त्यानंतर, देवलोकातील उपवनात पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी, तांबूस रंगाच्या मऊ शिळेवर विराजमान होऊन, देवांना अत्यंत सूक्ष्म अभिधम्माचा उपदेश करत, मुनींद्रांनी तेथे आपल्या सातव्या वर्षी श्रेष्ठ निवास केला.

594.

५९४.

Atha sukhada munindo jetanāme vihāreAvasi vimalapañño aṭṭhame sāradasmiṃ,Ajara’mamara santiṃ phasamāno paresaṃVividha naya vicittaṃ desanaṃ desayanto;

त्यानंतर, सुख देणारे, निर्मळ प्रज्ञा असलेले मुनींद्र आपल्या (बुद्धत्वाच्या) आठव्या वर्षाच्या शरद ऋतूत जेतवन विहारात राहिले; जेथे त्यांनी स्वतः अजर व अमर शांतीचा अनुभव घेत इतरांना विविध नय व प्रकारांनी युक्त अशा धम्माचा उपदेश केला.

Iti laṅkāya dutiyāgamanaṃ.

अशा प्रकारे लंकेतील दुसरे आगमन समाप्त झाले.

595.

५९५.

Evaṃ jino jetavane vasantoNīssāya sāvatthipuraṃ vihāsi,Sā kidisī āsi purī tadānīTaṃ kīdisaṃ jetavanaṃ vihāraṃ;

अशा प्रकारे, जिनांनी (बुद्धांनी) श्रावस्ती नगराचा आश्रय घेऊन जेतवनात निवास केला. त्या काळी ते नगर कसे होते आणि तो जेतवन विहार कसा होता?

596.

५९६.

Bhūmaṅganāyāhita uttamaṅgeBhāsanta nānāratanābhirāmā,Visālamolīva visālabhogāSā jambudīpamhī babhuva rammā;

पृथ्वीरूपी स्त्रीच्या मस्तकावर ठेवलेल्या, विविध रत्नांनी चकाकणाऱ्या आणि अत्यंत सुंदर अशा विशाल मुकुटाप्रमाणे, व विपुल भोगांनी समृद्ध असलेले ते रम्य नगर जंबुद्विपात शोभून दिसत होते.

597.

५९७.

Sirīnikete sirimāvahantīVirājate yā vasudhā talasmiṃ,Sā devarājassa’marāvatī’vaRañño kuverassa’lakāva rammā;

सौंदर्य आणि समृद्धीचे निवासस्थान असलेली ती नगरी पृथ्वीतलावर अशी शोभून दिसत होती, जणू देवराज इंद्राची अमरावती किंवा कुबेर राजाची रम्य अलकानगरीच असावी.

598.

५९८.

Sā puññapaññālu janādhivutthāSoṇṇādi puṇṇāpanākiṇṇavīthī,Uttuṅga mātaṅga turaṅga raṅgāSā rājate kañcana mandirālī;

ती नगरी पुण्यवान व बुद्धिमान लोकांनी वसलेली होती, तिच्या बाजारपेठा सुवर्णादी वस्तूंनी भरलेल्या दुकानांनी गजबजलेल्या होत्या, उंच हत्ती व घोडे यांनी ती युक्त होती आणि सुवर्ण मंदिरांच्या रांगांनी ती सुशोभित दिसत होती.

599.

५९९.

Rarāja sā bhāsura rājaputtāPuññaṅganālāsa vilāsayantī,Vedaṅgapāraṅgata vippacārāDvipañca saddehi ca niccaghosā;

ती नगरी तेजस्वी राजपुत्रांनी शोभून दिसत होती, पुण्यवान स्त्रियांच्या विलासाने युक्त होती, वेदांगांमध्ये पारंगत असलेल्या ब्राह्मणांच्या वावराने संपन्न होती आणि दहा प्रकारच्या शब्दांनी (नादांनी) नेहमी गुंजत असे.

600.

६००.

Anekasippī sata sampakiṇṇāNānādisāhā’gata satthavāhā,PahutakhīṇāsavapādapūtāBabhāsa sā maṅgala mandiraṃ’va;

अनेक शेकडो कारागिरांनी गजबजलेली, विविध दिशांहून आलेल्या व्यापाऱ्यांनी युक्त आणि अनेक क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) चरणस्पर्शाने पावन झालेली ती नगरी एखाद्या मंगल मंदिराप्रमाणे शोभत होती.

601.

६०१.

Bhavantare yo cariyaṃ carantoSuvo’panissāya vasaṃ guṇena,Yaññaṅgasākhiṃ matasīnapattaṃAkā samiddhaṃ phalapallavehi;

ज्यांनी दुसऱ्या जन्मात चर्या (पारमिता) आचरत असताना, आपल्या गुणांमुळे एका पोपटाचा आश्रय घेऊन राहताना, यज्ञाचा खांब बनलेल्या सुकलेल्या व निष्पर्ण वृक्षाला फळे आणि पानांनी समृद्ध केले होते...

602.

६०२.

Idāni patvāna bhavassa antaṃNissāya yaṃ so vasate munindo,Tassā guṇaṃ ko hi asesayitvāKatheti sā vassū’pamāya tassā;

आता संसाराचा अंत गाठून, ज्या विहाराचा आश्रय घेऊन ते मुनींद्र निवास करत आहेत, त्याच्या गुणांचे संपूर्ण वर्णन कोण करू शकेल? त्याची तुलना केवळ वर्षा ऋतूशीच केली जाऊ शकते.

603.

६०३.

Tassopakaṭṭhe ratanaṃva’nagghaṃManoharo uttamasattasevi,Janānamākakhiṅatado vihāroBabhuva jetādi vanavhayena;

त्या नगरीच्या जवळच, एखाद्या अमूल्य रत्नाप्रमाणे मनोहर, उत्तम सत्पुरुषांनी सेवित आणि लोकांच्या इच्छा पूर्ण करणारा 'जेतवन' नावाचा विहार होता.

604.

६०४.

Samaphulla puppharasa modita chappadālīJhaṅkāra nāda parivādita tantinādā,Sammatta’nanta dija kujita gītavantāTiṭṭhanti yattha taravo naṭakāva chekā;

जिथे पूर्णपणे उमललेल्या फुलांच्या रसाने आनंदित झालेल्या भ्रमरांच्या गुंजारवाचा नाद वीणेच्या तारांच्या झंकारासारखा वाटतो, आणि असंख्य मत्त पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने जे गाण्यासारखे वाटते, तेथील वृक्ष जणू चतुर नर्तकांप्रमाणे उभे आहेत;

605.

६०५.

Khīraṇṇavāhariya dhoviya khīranīrāSosetva sajjhumalaye sasikanti massaṃYatthokiritva tanitā viya vālukāyoSā mālakāvali babhāsa payodadhi’va;

जिथे जणू क्षीरसागरातून आणून, दुधासारख्या पाण्याने धुवून, चांदीच्या पर्वतावर चंद्राच्या प्रकाशात सुकवून पसरवलेली वाळू पसरली आहे, त्या वाळूमुळे तेथील अंगणांच्या रांगा (मालक) एखाद्या क्षीरसागराप्रमाणे शोभून दिसत होत्या;

606.

६०६.

Vijjotamāna ratanappamukhānanamhiSopāna māla padagaṇṭhidujehi hāsaṃ,Katveva devabhavanānamahaṃ virāgaVantī’ti gandhakuṭi yattha pahāsayittha;

जिथे चमकणाऱ्या रत्नांनी युक्त असलेल्या पायऱ्यांच्या रांगांनी देवलोकातील भवनांवर जणू उपहास करत, 'मी विरागी (रागमुक्त) आहे' असे दर्शवणारी गंधकुटी अत्यंत शोभून दिसत होती;

607.

६०७.

Kammāra gaggari mukho’pari sampapuṇṇāAṅgāra kantara viniggata jālakāva,Sambuddhadeha pariniggata raṃsimālāDāyagga niggata karā visaranti yasmiṃ;

जिथे संबुद्धांच्या शरीरातून निघणाऱ्या रश्मींच्या माळा, लोहाराच्या भात्याच्या मुखातून बाहेर पडणाऱ्या ठिणग्यांच्या जाळ्याप्रमाणे, वृक्षांच्या शेंड्यांपर्यंत आपले किरण पसरवत होत्या;

608.

६०८.

Tumhe sarāga janasaṅgamato’ti gītāDhaññā mayantī vimalehī samaṅgitattā,Tuṭṭhāva hāsa makarā surapādapānaṃRājenti yattha yatinissita pādapindā;

जिथे यतींनी (भिक्खूंनी) आश्रय घेतलेले वृक्षसमूह, देवलोकातील कल्पवृक्षांवर जणू हसत आणि 'तुम्ही रागी (आसक्त) लोकांच्या संगतीत आहात, तर आम्ही निर्मळ मनाच्या लोकांच्या संगतीमुळे धन्य आहोत' असे गात असल्यासारखे शोभून दिसत होते;

609.

६०९.

Punnāga nīpa vakula’jjuna rājarukkhaNāgā’ga cūta yugapattaka campakānaṃ,Pupphābhikiṇṇa dharaṇī ratanehi nānāPacchanna dibbabhavanaṃ viya bhāti yattha;

जिथे पुन्नाग, निप, बकुळ, अर्जुन, राजवृक्ष, नागकेशर, आंबा, कांचन आणि चाफा यांच्या फुलांनी आच्छादलेली भूमी, विविध रत्नांनी झाकलेल्या एखाद्या दिव्य भवनासारखी भासत होती;

610.

६१०.

Brahmāsurāsura naroraga liṅgisiddhaVijjādharādi janatā katavandanehi,Teheva ghuṭṭha thutimaṅgala gītikāhiYatthopagāna mananettagaṇā mudenti;

जिथे ब्रह्मा, असुर, मनुष्य, नाग, तपस्वी, सिद्ध आणि विद्याधर इत्यादी लोकांनी केलेल्या वंदनांनी आणि त्यांनी गायलेल्या मंगलमय स्तुतीगीतांनी लोकांचे मन आणि डोळे आनंदित होत असत;

611.

६११.

Nigghositāmala susītala nijjharehiSammatta nekadija ghuṭṭha jalāsayehi,Kiñjakkha patta parikiṇṇa silātalehiTussanti yattha satataṃ yatīnaṃ manāti;

जिथे वाहणाऱ्या निर्मळ व अतिशय थंड झऱ्यांच्या नादाने, मत्त झालेल्या अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने युक्त असलेल्या जलाशयांनी आणि फुलांच्या परागकणांनी व पाकळ्यांनी आच्छादलेल्या शिलाखंडांनी यतींचे (भिक्खूंचे) मन नेहमी प्रसन्न होत असे;

612.

६१२.

Yo neka kappa sata sañcita puññarāsiHitvā’mitaṃ kapilavatthu mahāsirimpi,Āgamma yattha nīrato sugato mahesiKo tattha bhuti matulaṃ kathiko katheti;

ज्यांनी अनेक शेकडो कल्पांमध्ये पुण्याचा संचय केला होता, अशा महर्षी सुगतांनी (बुद्धांनी) कपिलवस्तूच्या अफाट वैभवाचाही त्याग करून, येथे येऊन अत्यंत आनंदाने निवास केला; अशा त्या विहाराच्या अतुलनीय वैभवाचे वर्णन कोणता वक्ता करू शकेल?

613.

६१३.

Tasmiṃ jino vasati jetavane vihāreIndo yathā rucira nandana kānanamhi,Brahmā’va brahmabhavane sapitāmahehiTārāvalī parivuto gagane’va vando;

त्या जेतवन विहारात जिन (बुद्ध) असे निवास करत होते, जणू सुंदर नंदनवनात इंद्र, किंवा ब्रह्मलोकात पितामहांसह ब्रह्मा, किंवा आकाशात तारांच्या माळेने वेढलेला चंद्रच असावा;

614.

६१४.

Tadāgamma mahānāgo maṇi akkhikanāmako,Laṅkāto jinapādasmiṃ phaṇiṃ pacceda’mabruvi;

त्या वेळी, लंकेहून आलेल्या मणीअक्खिक नावाच्या महानागाने जिनांच्या (बुद्धांच्या) चरणांवर आपले मस्तक टेकवून असे म्हटले:

615.

६१५.

Sambuddhā dhīra lokasmiṃ lokassatthābhivuddhiyā,Jāyanti sāmi tumhākaṃ dayāyanto’gadhā mayaṃ;

हे धीर (धैर्यवान)! संबुद्ध या जगात जगाच्या कल्याणासाठी आणि प्रगतीसाठी जन्माला येतात. हे स्वामी! आम्ही आपल्या दयेचे अत्यंत ऋणी आहोत.

616.

६१६.

Tena me dāsabhutassa saṃsārandugharā thirā,Muttiṃ yadicchase mayhaṃ gahaṇīyaṃ nimantaṇaṃ;

म्हणून, आपल्या या सेवकाची संसाराच्या या कठीण कारागृहातून जर आपण मुक्ती इच्छित असाल, तर कृपया माझे आमंत्रण स्वीकारावे.

617.

६१७.

Sutvāna taṃ mahānāgo mahānāga nimantaṇaṃ,Paṭiggahesi taṃ tuṇhībhāvena karuṇāya so;

त्या महानागाचे (नागराजाचे) आमंत्रण ऐकून, त्या महापुरुषाने (बुद्धांनी) करुणेपोटी मौन राहून ते स्वीकारले.

618.

६१८.

Ñatvā taṃ sumano nāgo lahumāgamma sīhalaṃ,Kaḷyāṇāpagapassamhi manonandana bhutale;

ते जाणून, प्रसन्न झालेल्या सुमन नागराजाने त्वरित सिंहलद्वीप गाठले आणि कल्याणी नदीच्या तीरावरील मनमोहक भूभागावर;

619.

६१९.

Sajjhu kambumaṇi mutta pavāla vajirāmaye,Vahārahe mahāthūne ghaṭakādiṃ nidhāpiya;

चांदी, शंख, मणी, मोती, प्रवाळ आणि हिऱ्यांनी युक्त, भार पेलण्यास समर्थ अशा महास्तंभांवर कलश इत्यादी स्थापित करून;

620.

६२०.

Datvā tulādayo sesa mandiraṅge tatheva ca,Viṭaṅka vyāla sīhādi pantiyo’pi tathevahi;

तसेच तुळया व मंदिराचे इतर भाग आणि त्याचप्रमाणे कपोत (पारवे), व्याल (शार्दूल) व सिंहांच्या रांगा बसवून;

621.

६२१.

Sātakumhamayā’neka cittehi sādhu cittitaṃ,Nimmāya gopānasiyo pakkhapāse ca kaṇṇikaṃ;

सुवर्णाने बनविलेल्या अनेक सुंदर चित्रांनी सुशोभित अशा वाशा (कड्या), बाजूचे खांब आणि छताची मुख्य कडी (कर्णिका) तयार करून;

622.

६२२.

Siṅgi nikkhena siṅgañca chadanindamaṇīhi ca,Soṇṇa kiṅkiṇi mālāyo kaṇṇamālā ca māpiya;

सुवर्णमुद्रांनी शिखरे आणि इंद्रनीलमण्यांनी छप्पर सुशोभित करून, सोन्याच्या लहान घंटांच्या माळा आणि कोपऱ्यांमधील पुष्पमाळा लावून;

623.

६२३.

Cittavitānaṃ bandhitvā muttolambe tahiṃ tahiṃ,Katvāna gandhadāmehi pupphadāmehi saṅkulaṃ;

ठिकठिकाणी मोत्यांचे घोस लटकणारे रंगीबेरंगी छत (चांदवा) बांधून, सुगंधित माळांनी आणि पुष्पमाळांनी ते व्यापून टाकले;

624.

६२४.

Indanīlamayaṃ bhumi majjhe’naggha mahāsanaṃ,Māpesi parito sesa bhikkhūnañca subhāsane;

त्या भूमीच्या मध्यभागी इंद्रनीलमण्यांचे एक अमूल्य महाआसन तयार केले आणि त्याच्या सभोवताली इतर भिक्खूंसाठी सुंदर आसने बनविली;

625.

६२५.

Ratanehe’vāpassaye vedikā eḷikāmaye,Muttā vāluka saṅkiṇṇaṃ mālakañca manoramaṃ;

रत्नांचे टेकू, वेदिका (कुंपण) आणि उंबरठे यांनी युक्त, तसेच मोत्यांसारख्या वाळूने पसरलेले एक मनोहारी प्रांगण तयार केले;

626.

६२६.

Satta ratana sambhuta toraṇū’pari toraṇe,Santīra kusumā’kiṇṇa hāṭakādi ghaṭākulaṃ;

सप्त रत्नांनी बनविलेल्या तोरणांवर तोरणे उभारून, त्यावर फुले पसरवून, सोन्याच्या कलशांनी ते सुशोभित केले;

627.

६२७.

Neka rāgaddhajākiṇṇa vitāna samalaṅkataṃ,Dīpa dhūpāli saṅkiṇṇa gandhapuppha samākulaṃ;

अनेक रंगांच्या ध्वजांनी आणि चांदव्यांनी सुशोभित, दीप व धूपांच्या ओळींनी युक्त आणि गंध-पुष्पांनी परिपूर्ण अशा;

628.

६२८.

Evamādihi nekehi vaṇṇehi samalaṅkataṃ,Māpetvā maṇḍapaṃ seṭṭhaṃ devamaṇḍapa santibhaṃ;

अशा अनेक प्रकारच्या सौंदर्याने सुशोभित, देवसभेसारखा भासणारा एक श्रेष्ठ मंडप तयार करून;

629.

६२९.

Sīta vāluka sañchannaṃ mudu pādapaṭatthataṃ,Māpetvevaṃ mahāmaggaṃ surañjasa samañjasaṃ;

थंडगार वाळूने आच्छादलेला, मऊ पायघड्या पसरलेला, देवमार्गासारखा सरळ आणि सुंदर असा महामार्ग तयार करून;

630.

६३०.

Sañcinitvāna te nāgā khajja bhojja phalāphale,Dibbannapāne pacure paṭimaggaṃ gamuṃ tadā;

त्या नागराजांनी खाद्य, भोज्य, विविध फळे आणि मुबलक दिव्य अन्न-पान गोळा करून, त्यानंतर ते स्वागतासाठी सामोरे गेले;

631.

६३१.

Tato kāruṇiko nātho bodhito aṭṭhame same,Vesākha puṇṇamāsimhi sannipātiya sāvake;

त्यानंतर, कारुणिक नाथांनी (बुद्धांनी) आपल्या संबोधीच्या आठव्या वर्षी, वैशाख पौर्णिमेच्या दिवशी श्रावकांना एकत्रित करून;

632.

६३२.

Ethajja bhikkhavo laṅkaṃ nāgānaṃ’nuggahāya bho,Maṇiakkhiko nimantesi pasanno buddhasāsane;

भगवान म्हणाले, 'हे भिक्खूंनो! आज नागराजांवर अनुग्रह करण्यासाठी सिंहलद्वीपात चला. बुद्धशासनावर श्रद्धा असणाऱ्या मणियक्खिक नागराजाने आपल्याला आमंत्रित केले आहे.'

633.

६३३.

Sutvāna vacanaṃ tassa sambuddhassa sirīmato,Assavā pesalā bhikkhū paccassosuṃ samāhitā;

त्या श्रीमान सम्यक्‌संबुद्धांचे ते वचन ऐकून, आज्ञाधारक, शीलवान आणि समाहित चित्त असलेल्या भिक्खूंनी त्यास संमती दिली;

634.

६३४.

Sāriputto tato thero paññāya’gga dhurandharo,Pattacīvaramā’dāya agamā jinu’pantikaṃ;

त्यानंतर, प्रज्ञेमध्ये अग्रगण्य असणारे स्थवीर सारिपुत्त आपले पात्र व चीवर घेऊन जिनेंद्रांच्या (बुद्धांच्या) समीप आले;

635.

६३५.

Moggallāno mahāthero dutiyo aggasāvako,Pattacīvaramādāya sopāga jina santikaṃ;

दुसरे अग्रश्रावक महास्थवीर मोग्गल्लान हेही आपले पात्र व चीवर घेऊन जिनेंद्रांच्या समीप आले;

636.

६३६.

Dhūtapāpo dhutaṅgaggo mahākassapa nāmako,Pattacīvaramādāya āgamā jinasantikaṃ;

पापरहित आणि धुतांगांमध्ये श्रेष्ठ असणारे महाकस्सप नावाचे महास्थवीर आपले पात्र व चीवर घेऊन जिनेंद्रांच्या समीप आले;

637.

६३७.

Sāsane vinayañña namaggo’ pālivhayo yata,Pattacīvaramādāya jinantikamu’pāgami;

शासनात विनयधरांमध्ये अग्रगण्य आणि संयमी असणारे उपाली नावाचे महास्थवीर आपले पात्र व चीवर घेऊन जिनेंद्रांच्या समीप आले;

638.

६३८.

Dibbacakkhūnamaggo yo ruddhapāpāri dappako,Thero’nuruddho varado sopāga munisantikaṃ;

दिव्यचक्षू असणाऱ्यांमध्ये अग्रगण्य आणि पापांचे दमन करणारे, वरदान देणारे स्थवीर अनुरुद्ध हेही मुनींच्या (बुद्धांच्या) समीप आले;

639.

६३९.

Maṇiva kāmado kāmamu’pavāno’ti vissuto,Ñāṇī gaṇī dakkhiṇeyyo theropāga jinantikaṃ;

चिंतामणीप्रमाणे इच्छा पूर्ण करणारे, 'उपवाण' या नावाने प्रसिद्ध, ज्ञानी, गणांचे नायक आणि दक्षिणेय (दानास पात्र) असणारे स्थवीर जिनेंद्रांच्या समीप आले;

640.

६४०.

Bakkulo vimalo sīla samādhādi guṇākaro,Āgato saparikkhāro bhikkhūnaṃ samitiṃ tadā;

शील, समाधी इत्यादी गुणांची खाण असणारे निष्पाप स्थवीर बक्कुल हे आपले परिष्कार (साहित्य) घेऊन भिक्खूंच्या त्या सभेत आले;

641.

६४१.

Buddhasāsana dhorayho thero aṅgulimālako,Sahā’gantuṃ munindena sannaddho sahasā gato;

बुद्धशासनाचा भार वाहणारे स्थवीर अङ्गुलिमाल हे मुनींद्रांसोबत जाण्यासाठी सज्ज होऊन त्वरित तेथे आले;

642.

६४२.

Sāsanodaya selagge sūriyo viya bhāti yo,So’yaṃ rāhulathero’pi lahu’gā pitu santikaṃ;

शासनाच्या उदयपर्वताच्या शिखरावर सूर्याप्रमाणे तळपणारे ते स्थवीर राहुल देखील त्वरित आपल्या पित्यांच्या (बुद्धांच्या) समीप आले;

643.

६४३.

Bhaddācāro bhaddiyavho thero bhaddaghaṭo viya,Pākaṭo bhuvane so’pi gato sambuddha santikaṃ;

मंगल आचरण असणारे, भद्रघटाप्रमाणे जगात प्रसिद्ध असलेले स्थवीर भद्दिय हेही सम्यक्‌संबुद्धांच्या समीप आले;

644.

६४४.

Devaddumo’va lokassa yo dadāti’cchiti’cchitaṃ,Jinorasopi selavho gato sambuddhasantikaṃ;

जगाला कल्पवृक्षाप्रमाणे इच्छित गोष्टी देणारे, जिनपुत्र (बुद्धपुत्र) असणारे सेल नावाचे स्थवीर सम्यक्‌संबुद्धांच्या समीप आले;

645.

६४५.

Yāminī sāmiko’vāti bhāti yo sāsanambare,Mahānāma mahāthero sopāga munisantikaṃ;

शासनरूपी आकाशामध्ये चंद्राप्रमाणे शोभून दिसणारे महास्थवीर महानाम हेही मुनींच्या समीप आले;

646.

६४६.

Manosilātalaggamhi jumhamāno’va kesarī,Subhutivha mahāthero buddhupantika māgato;

मनःशिला पर्वताच्या शिखरावर गर्जना करणाऱ्या सिंहाप्रमाणे भासणारे सुभूती नावाचे महास्थवीर बुद्धांच्या समीप आले;

647.

६४७.

Buddhasāsana chaddanta sarasī sāraso viya,Vissuto tissathero’pi gato bhikkhusamāgamaṃ;

बुद्धशासनरूपी छद्दंत सरोवरातील हंसाप्रमाणे प्रसिद्ध असणारे स्थवीर तिस्स हेही भिक्खूंच्या त्या सभेत आले;

648.

६४८.

Jinasāsana samphullasarasīruha majjhago,Madhubbata nibho rādhathero’pi sahasā gato;

जिनशासनाच्या प्रफुल्लित कमळामध्ये वावरणाऱ्या भ्रमराप्रमाणे असणारे स्थवीर राध हेही त्वरित तेथे आले;

649.

६४९.

Bhagu dabbopa’seno ca koṇḍañña’ssaji sīvali,Ete jinatrajā therā gatāsuṃ munisantikaṃ;

भगु, दब्ब, उपसेन, कोण्डञ्ञ, अस्सजि आणि सीवली हे जिनपुत्र स्थवीर मुनींच्या समीप आले;

650.

६५०.

Kumārakassapo puṇṇosoṇosobhita revatā,Therāpete abhiññātā gatāsuṃ satthusantikaṃ;

कुमारकस्सप, पुण्ण, सोण, सोभित आणि रेवत हे विख्यात स्थवीर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) समीप आले;

651.

६५१.

Vaṅgīso sāgato nando bhāradvājo gavampati,Pattacīvaramādāya gatāsuṃ jinasantikaṃ;

वङ्गीस, सागत, नन्द, भारद्वाज आणि गवम्पति हे आपले पात्र व चीवर घेऊन जिनेंद्रांच्या समीप आले;

652.

६५२.

Evamādi mahānāgā pañcasata jinorasā,Samāgañchuṃ sahāgantuṃ muninā lokasāminaṃ;

अशा प्रकारे, जगन्नाथ मुनींद्रांसोबत जाण्यासाठी पाचशे जिनपुत्र महास्थवीर एकत्र आले;

653.

६५३.

Tato so jagadānando karuṇāyābhirādhito,Meruṃ parikkhipantova anekajjuti vijjuyā;

त्यानंतर, करुणेने प्रेरित झालेले, जगाला आनंद देणारे भगवान, अनेक रंगांच्या विजेने मेरू पर्वताला वेढून टाकल्याप्रमाणे;

654.

६५४.

Nivāsetvā suddharaṃsi visarantaravāsakaṃ,Tassūpari jino rattaṃ bandhitvā kāyabandhaṃ;

शुद्ध किरणे पसरविणारे अंतरवासक (नेसण्याचे चीवर) परिधान करून, त्यावर जिनेंद्रांनी लाल रंगाचा कंबरपट्टा (कायबंध) बांधला;

655.

६५५.

Accuggataṃ mahāthūpaṃ cāru cāmīkarajjutiṃ,Paṭicchādayamānova rattakambala kañcunā;

सुवर्णकांतीने तळपणाऱ्या एखाद्या अत्यंत उंच महास्तूपाला लाल घोंगडीने (रक्तकंबलाने) झाकावे त्याप्रमाणे;

656.

६५६.

Vaṇṇa nigrodhapakkaṃva surattaṃ paṃsukulikaṃ,Saṅghāṭiyā karitvāna saguṇaṃ uttarīyakaṃ;

पिकलेल्या वडाच्या फळासारखे लाल असणारे पांसुकुलिक चीवर दुमडून त्याची संघात (दुहेरी उत्तरासंग) बनवून;

657.

६५७.

Hutvāna supaṭicchanto pārupitvāna sādhukaṃ,Pattatthāya pasāresi jālākulakarañjino;

स्वतःला व्यवस्थितपणे झाकून घेत, ते चीवर चांगल्या प्रकारे परिधान करून, त्या जगत्प्रसन्न करणाऱ्या जिनेंद्रांनी पात्रासाठी आपला जाळीदार (लक्षणयुक्त) हात पुढे केला.

658.

६५८.

Lokanāthappabhāvena tato pattamadhubbato,Pāṇi saroruhassanto sampattosi tamaggahi;

लोकनाथांच्या प्रभावाने, त्यानंतर कमळासारख्या हातामध्ये प्राप्त झालेले ते पात्र त्यांनी मधमाशीप्रमाणे ग्रहण केले.

659.

६५९.

Tato sasissako nātho uggantvā gaganaṅganaṃ,Nānāvaṇṇambude tattha maddanto gantumārahabhi;

त्यानंतर, आपल्या शिष्यांसह नाथांनी आकाशात उड्डाण केले आणि तेथील विविध रंगांच्या ढगांना पार करत ते मार्गक्रमण करू लागले.

660.

६६०.

Tato sambuddha dehasmā nikkhantāsuṃ cha raṃsiyo,Hemakaṇṇikato yāta maṇigopānasī yathā;

त्यानंतर सम्यक्‌संबुद्धांच्या शरीरातून सहा रंगांचे किरण बाहेर पडले, जणू काही सोन्याच्या शिखरावरून मण्यांचे वासे बाहेर पडत असावेत.

661.

६६१.

Bāṇindīvara pupphehi meva’kindamaṇihi ca,Chādenti viya nakkhattā nīlaṃ’su munidehato;

मुनींच्या शरीरातून निघणारे निळे किरण हे जणू काही नीलकमळांच्या फुलांनी आणि इंद्रनील मण्यांनी नक्षत्रांना झाकून टाकत असल्यासारखे वाटत होते.

662.

६६२.

Campakuddālamālābhī hemacuṇṇambarehi ca,Pūrayanti viyāsaṅga pītaṃsū jinadehato;

जिनांच्या शरीरातून निघणारे पिवळे किरण हे जणू चाफा आणि कोविदार फुलांच्या माळांनी आणि आकाशातील सुवर्णधुलीने सर्व दिशा व्यापून टाकत असल्यासारखे वाटत होते.

663.

६६३.

Bhaṇḍīpupphakadambehi lohitaṅkamaṇihi ca,Lohitābhā papūrenti disā’gā munidehato;

मुनींच्या शरीरातून निघणारे लाल किरण हे दुपारी आणि कदंब फुलांनी तसेच लाल मण्यांनी सर्व दिशांना लाल रंगाने भरून टाकत होते.

664.

६६४.

Hāra mallika mālāhi somaṃsu phalikādihi,Pūrayanti viyāsaṅga odātā munidehato;

मुनींच्या शरीरातून निघणारे पांढरे किरण हे जणू मोत्यांचे हार, मोगऱ्याच्या माळा, चंद्रकिरण आणि स्फटिक इत्यादींनी सर्व दिशा व्यापून टाकत असल्यासारखे वाटत होते.

665.

६६५.

Piñjumañjeṭṭharāsīhi padumābhamaṇīhi ca,Disaṃ chādayamānāgā mañjiṭṭhābhā jinaṅgato;

जिनांच्या शरीरातून निघणारी तांबूस प्रभा ही जणू तांबड्या रंगाच्या राशींनी आणि पद्मराग मण्यांनी दिशांना झाकून टाकत पुढे जात होती.

666.

६६६.

Nekindacāpa kiṇṇaṃva divasaṃ ratanutthataṃ,Cittapaṭaṃva muñcantaṃ missābhāgā jinaṅgato;

जिनांच्या शरीरातून निघणारे मिश्र किरण हे जणू अनेक इंद्रधनुष्यांनी युक्त, रत्नांनी पसरलेल्या आणि आकाशात एखादा रंगीत पट सोडल्यासारखे भासत होते.

667.

६६७.

Girikūṭa kūṭāgāra mattā chabbaṇṇa raṃsiyo,Āvelavelā dhāvanti dippamānetaretarā;

पर्वतांची शिखरे आणि कुटागारांच्या आकाराचे ते सहा रंगांचे किरण एकमेकांना प्रकाशित करत लाटांच्या स्वरूपात वेगाने धावत होते.

668.

६६८.

Gacchamānā’hanitvāna cakkavāḷa siluccaye,Uggantvā parato yantī nīra nijjhara sannībhā;

पाण्याचे झरे किंवा धबधब्यांप्रमाणे दिसणारे ते किरण पुढे जात चक्रवाळ पर्वतावर आदळून, वर चढून त्याच्या पलीकडे जात होते.

669.

६६९.

Sammukhe sammukhe tāyo rukkhapabbata ādayo,Kārayantā sakaṃ vaṇṇaṃ dhāvantā’pi ca sindhavo;

समोर येणारे वृक्ष, पर्वत इत्यादींना आपल्याच रंगाचे करत ते किरण समुद्रावर देखील वेगाने धावत होते.

670.

६७०.

Uddhamuggataraṃsīhi rañjitā jaladā tadā,Nānāvaṇṇe punevāsi nūtano ravimaṇḍalo;

त्यावेळी वर जाणाऱ्या किरणांनी रंगलेले ढग हे विविध रंगांचे झाले आणि जणू काही एक नवीनच सूर्यमंडळ उदयास आले आहे असे वाटू लागले.

671.

६७१.

Jinappahā pavāhesu nimuggā devatā gatā,Pūjetuṃva nijattehi nānāvaṇṇā siyuṃ tadā;

जिनांच्या प्रभाप्रवाहात बुडून गेलेले देव जणू काही स्वतःच्या शरीरानेच पूजा करण्यासाठी विविध रंगांचे झाले होते.

672.

६७२.

Paviṭṭhā buddharaṃsīnamantaraṃ devadhītaro,Asañjānīya muyhiṃsu muhuttaṃ attano dhavaṃ;

बुद्धकिरणांच्या मध्ये प्रवेश केलेल्या देवकन्या क्षणभर गोंधळात पडल्या आणि आपल्या पतींना ओळखू शकल्या नाहीत.

673.

६७३.

Surā suroraga brahma siddha vijjādharādayo,Cāmaracchattaketuhi pūjayantā jinantvaguṃ;

देव, असुर, नाग, ब्रह्मा, सिद्ध आणि विद्याधर इत्यादी चामर, छत्र आणि ध्वजांनी जिनांची पूजा करत त्यांच्या मागे मागे गेले.

674.

६७४.

Agghikaṃ pantiyo keci toraṇūpari toraṇe,Ghaṭadīpāliyo tantha karonti abhito’bhito;

काही जण तोरणांवर तोरणे लावत होते, तर काही जण चहूबाजूंनी मंगल कलश आणि दिव्यांच्या ओळी लावत होते.

675.

६७५.

Pādapaṭe pattharanti vitatvanti vitānake,Tatthūpari anekānī kusumāno’kiranti ca;

ते पाऊलघड्या पसरवत होते, चांदवे ताणत होते आणि त्यावर अनेक प्रकारची फुले उधळत होते.

676.

६७६.

Katamaṃ devalokannuyāti lokagganāyako,Yāti kiṃ buhmalokannu amhākaṃ bhavanannu kho;

“लोकाग्रनायक कोणत्या देवलोकात जात आहेत? ते ब्रह्मलोकात जात आहेत की आमच्या भवनात येत आहेत?”

677.

६७७.

Kattha nu kho devadevo kassanuggahabuddhīyā,Yātī’ti kaṅkhitā keci saṃsaranti itocito;

“देवातिदेव कोणावर अनुग्रह करण्याच्या बुद्धीने कुठे जात आहेत?” अशी शंका घेत काही जण इकडेतिकडे फिरत होते.

678.

६७८.

Māpetvā abhito magge maṇḍape ratanāmaye,Sayanāsanaṃ paññapetvā kāci tiṭṭhanti devatā;

काही देवांनी मार्गाच्या दोन्ही बाजूंना रत्नजडित मंडप तयार केले आणि तेथे शय्या व आसने मांडून ते उभे राहिले.

679.

६७९.

Tahiṃ tahiṃ paṭṭhapentā sudhanta madhurodakaṃ,Yāvamānā jinaṃ keci tiṭṭhanti ca mahanti ca;

जागो जागी शुद्ध आणि गोड पाणी ठेवून, जिनांना ते ग्रहण करण्याची विनंती करत काही महान देव उभे होते.

680.

६८०.

Evaṃ mahāmahe nātho vattamāne anūpame,Jalaṃ sambuddhasiriyā nūtano sūriyo viya;

अशा प्रकारे अनुपमेय महामहोत्सव सुरू असताना, सम्यक्‌संबुद्धांच्या वैभवाने नूतन सूर्याप्रमाणे प्रकाशणारे नाथ शोभून दिसत होते.

681.

६८१.

Brahmasenābhito yāna brahmāvātha sahampati,Surasenābhito yāna sakkova samalaṅkato;

ब्रह्मदेवांच्या सेनेने वेढलेले महाब्रह्मा सहंपती आणि देवसेनेने वेढलेले सुशोभित शक्र यांच्याप्रमाणे ते जात होते.

682.

६८२.

Gagālimabhito yāna gahaṅgā maṇi sannibho,Dhataraṭṭhakhagindova haṃsasenāli pubbago;

आकाशातील ताऱ्यांच्या समूहाने वेढलेल्या मण्याप्रमाणे, किंवा हंसांच्या सेनेच्या पुढे चालणाऱ्या धृतराष्ट्र नावाच्या हंसराजाप्रमाणे ते शोभत होते.

683.

६८३.

Apeta rāgadosehi vītamohehi sabbaso,Paṭisambhidatta sampatta sāvakehi anuggato;

राग आणि द्वेषापासून मुक्त, पूर्णपणे मोहरहित आणि प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेल्या श्रावकांनी ते वेढलेले होते.

684.

६८४.

Yesaṃ yesaṃ manasmiṃ yaṃ yamatthi kiñci saṃsayaṃ,Tesaṃ taṃ taṃ paṇudento desanāya sudhāsinaṃ;

ज्यांच्या ज्यांच्या मनात जी काही शंका होती, ती ती शंका आपल्या अमृततुल्य देशनेने दूर करत,

685.

६८५.

Tattha tatthānurūpena pāṭihāriya kambunā,Lokassa nayanālī so tosassusu nimujjayaṃ;

तेथे तेथे योग्य अशा प्रातिहार्याने ते जगाच्या नेत्रांना आनंदाच्या अश्रूंमध्ये बुडवून टाकत होते.

686.

६८६.

Sampatto’laṅkataṃ laṅkamathāgu phaṇino tadā,Paṭimaggaṃ karontā te tattha tattha mahāmahaṃ;

सुशोभित अशा लंकाद्विपावर ते पोहोचले, तेव्हा तेथील नागांनी जागोजागी महामहोत्सव करत त्यांचे स्वागत केले.

687.

६८७.

Uragānamantare devā brahmāsuṃ tesamantare,Evaṃ sammissako loke brahmalokā papūrayi;

नागांच्या मध्ये देव आणि देवांच्या मध्ये ब्रह्मदेव होते; अशा प्रकारे ब्रह्मलोकापर्यंतचा सर्व लोक संमिश्र होऊन भरून गेला होता.

688.

६८८.

Ye passanti jinaṃ tattha sasissaṃ siriyā jalaṃ,Suladdhā tehi nettāni tesamakkhīni locanā;

ज्यांनी तेथे आपल्या शिष्यांसह वैभवाने तळपणाऱ्या जिनांना पाहिले, त्यांचे डोळे खरोखरच सार्थकी लागले, त्यांचे नेत्र धन्य झाले.

689.

६८९.

Ye suṇanti tadā dhammaṃ dhammissara pabhāvitaṃ,Suladdhā tehi sotāni tesaṃ sotāni sotakā;

ज्यांनी त्यावेळी धम्मेश्वरांनी उपदेशिलेला धम्म ऐकला, त्यांचे कान खरोखरच सार्थकी लागले, त्यांचे श्रवणेंद्रिय धन्य झाले.

690.

६९०.

Ye lapanti tadā buddhaguṇañhi guṇabhūsaṇā,Suladdhā tehi ve jivhā tesaṃ jivhā rasaññakā

ज्यांनी त्यावेळी गुणांचे भूषण असलेल्या बुद्धगुणांचे संकीर्तन केले, त्यांची जीभ खरोखरच सार्थकी लागली, त्यांची रसना धन्य झाली.

691.

६९१.

Ye vandanti jinaṃ yantaṃ sasaṅghaṃ gaganaṅgane,Suladdhā tehi hatthāni tesaṃyeva bhujā bhujā;

आकाशातून संघासहित जाणाऱ्या जिनांना ज्यांनी वंदन केले, त्यांचे हात खरोखरच सार्थकी लागले, त्यांचे बाहू धन्य झाले.

692.

६९२.

Tadā tathāgataṃ disvā ye santuṭṭhā tathāgataṃ,Tathāgatānaṃ sabbesaṃ yo toso hotu sabbadā;

त्यावेळी तथागतांना पाहून जे प्रसन्न झाले, त्यांना सर्व तथागतांचा तोच आनंद सदैव लाभो.

693.

६९३.

Gato kalyāṇīyaṃ nātho mahentevaṃ sadevake,Tesaṃ pūjāvidhānaṃ ko mukhenekena bhāsati;

अशा प्रकारे देवांसह चाललेल्या महामहोत्सवात जेव्हा नाथ कल्याणी येथे गेले, तेव्हा त्यांच्या पूजेच्या विधीचे वर्णन एका मुखाने कोण करू शकेल?

694.

६९४.

Tato gaṅgā manuññañhi sampattaṃ taṃ saputtakaṃ,Taraṅga mudu bāhāhi gahetvā caraṇambuje;

त्यानंतर, सुंदर अशा कल्याणी नदीने आपल्या लाटांच्या मऊ हातांनी, पुत्रांसह आलेल्या त्यांच्या चरणकमळांना स्पर्श केला.

695.

६९५.

Pāde pakkhālayi sammā pheṇa pupphupahārikā,Tato tatotuṃ gaṇhitvā akā dehassanuggahaṃ;

फेसाच्या फुलांची भेट देऊन तिने त्यांचे पाय चांगल्या प्रकारे प्रक्षालित केले आणि त्यानंतर त्यांच्या शरीराला सुखद स्पर्श करून स्वतःला धन्य केले.

696.

६९६.

Tato so yācito satthā nāgasaṅghehi vandiya,Agamā maṇḍapaṃ rammaṃ manonandanamāvahaṃ;

त्यानंतर, नागसमूहाने वंदन करून प्रार्थना केल्यावर, शास्त्यांनी मनाला आनंद देणाऱ्या एका सुंदर मंडपात प्रवेश केला.

697.

६९७.

Gantvā maṇḍapa majjhamhi buddhāraha mahāsane,Nisīdobhāsayaṃ āsā ravīva udayāvale;

त्या मंडपाच्या मध्यभागी बुद्धांना योग्य अशा महाआसनावर बसून, उदयगिरीवरील सूर्याप्रमाणे त्यांनी सर्व दिशा प्रकाशित केल्या.

698.

६९८.

Tato bhikkhu nisīdiṃsu patta pattāsane tadā,Babhāsa maṇḍapaṃ’tīva saraṃva padumākulaṃ;

त्यानंतर भिक्खू आपापल्या आसनांवर बसले, तेव्हा तो मंडप कमळांनी भरलेल्या सरोवराप्रमाणे अत्यंत शोभून दिसू लागला.

699.

६९९.

Jananettālino’gamma vasī sommamukhambuje,Patantā kusalāmode gaṇhantā tittino gatā;

लोकांच्या डोळ्यांचे भुंगे त्या शांतमुख कमळाकडे (बुद्धांच्या मुखकमलाकडे) आले आणि कुशल कर्माच्या सुवासावर पडत, तृप्त होऊन परत गेले.

700.

७००.

Tathā sabhikkhukā nāgā munino rūpasāgare,Nettinda maṇināvāhi pāraṃ gantuṃ na te pabhu;

त्याचप्रमाणे भिक्खूंसह ते नाग मुनींच्या (बुद्धांच्या) रूपरूपी सागरात आपल्या नेत्ररूपी इंद्रमणीच्या नौकांनी पार जाण्यास समर्थ झाले नाहीत.

701.

७०१.

Tato sasaṅghaṃ sugataṃ sajano maṇi akkhiko,Sakkaccaṃ sakahatthehi annapānena tappayī;

त्यानंतर मणीअक्खिक नागराजाने आपल्या बांधवांसह सुगत (बुद्ध) आणि भिक्खू संघाला स्वतःच्या हाताने आदरपूर्वक अन्न व पानाने तृप्त केले.

702.

७०२.

Athonīta pattapāṇima’ccayitvā tathāgataṃ,Bhattininno nimantesi desanatthānumodanaṃ;

त्यानंतर, भोजन करून पात्रातून हात काढलेल्या तथागतांची पूजा करून, भक्तीने लीन झालेल्या त्याने धम्मदेशना आणि अनुमोदनासाठी त्यांना निमंत्रित केले.

703.

७०३.

Tato brahmassaro satthā niccharaṃ brahmaghosanaṃ,Viññāpento jane sabbe sakasaddena desanaṃ;

त्यानंतर ब्रह्मस्वर असलेल्या शास्त्यांनी आपला ब्रह्मघोष प्रकट करत, आपल्या मधुर वाणीने सर्व लोकांना धम्मदेशना समजवून सांगितली.

704.

७०४.

Desesvevaṃ jino dhamma’manilāsanakādinaṃ,Pītipāmojja jananaṃ nibbāṇāmata’māvahaṃ;

अशा प्रकारे जिनांनी (बुद्धांनी) वायू भक्षण करणाऱ्या नागांना व इतरांना प्रीती आणि प्रमोद उत्पन्न करणारा आणि अमृतमय निर्वाण देणारा धम्म उपदेशिला.

705.

७०५.

Bho bho suṇātha bhujagā bhavasāgaramhiPāpārinakkamakarākula duggamamhi,Maggā janā khalu labhanti kadā patiṭṭhaṃ,Ohāya buddhathirasāratariṃ visālaṃ;

"हे नागांनो, ऐका! पापांचे शत्रू आणि मकर (सुसरी) यांनी भरलेल्या या दुर्गम भवसागरात, बुद्धांच्या स्थिर व श्रेष्ठ अशा विशाल नौकेचा त्याग करून लोकांना कधी तरी आधार किंवा मार्ग मिळू शकेल का?"

706.

७०६.

Laddhāna dullabhataraṃ munipātubhūtaKālaṃ cirena bhujagā na pamādayittha,Jātī jarā maraṇa dukkha pariddavā caSaṃsārikassa na tatopa’gatassa hoti;

"दीर्घकाळानंतर मुनींच्या (बुद्धांच्या) प्राकट्याचा हा अत्यंत दुर्लभ काळ प्राप्त झाला असताना, हे नागांनो, तुम्ही प्रमाद करू नका. संसारचक्रातून मुक्त झालेल्याला जन्म, जरा, मरण, दुःख आणि शोक प्राप्त होत नाही."

707.

७०७.

Tāruññamambujasiriṃva parittakālaṃPāṇaṃ tusāralava’sārataraṃ janānaṃ,Bhogaṃ dadhāti jaladhimhi taraṅgabhaṅgiṃNiccaṃ mano dahati sokasikhībhi nānā;

"तारुण्य हे कमळाच्या सौंदर्याप्रमाणे अल्पकाळ टिकणारे आहे, माणसांचे जीवन दवबिंदूपेक्षाही क्षणभंगुर आहे, भोग हे समुद्रातील लाटांच्या विनाशासारखे चंचल आहेत आणि मन सतत विविध शोकरूपी अग्नीने जळत असते."

708.

७०८.

Katvāna rāgamisayo’pi khagā dupaññāThirūpi nārikusumesupi rūpagiddhā,Pattā’nayaṃ khalu pure parihīna jhānāRūpe na rajjatha tato khalu sādhupaññā;

"पूर्वी ऋषीमुनी आणि अल्पबुद्धीचे पक्षी देखील स्त्रीरूपी फुलांच्या सौंदर्यावर आसक्त होऊन, राग उत्पन्न झाल्यामुळे आपले ध्यान गमावून विनाशाला प्राप्त झाले. म्हणून, हे सुज्ञ लोकांनो, तुम्ही रूपावर आसक्त होऊ नका."

709.

७०९.

Saddānurāgamanugopi pure sikhaṇḍīSutvāna mori madhuraṃ giramañjitaṅgo,Vyādhassa hatthamagamāsi bhavesu tasmāNattheva saddasamadukkhakaraṃ janānaṃ;

"पूर्वी सुंदर अंगाचा मोर देखील लांडोरीचा मधुर आवाज ऐकून आवाजाच्या आसक्तीमुळे पारध्याच्या हाती सापडला होता. म्हणून, या संसारात माणसांना शब्दासारखे दुःख देणारे दुसरे काहीही नाही."

710.

७१०.

Ohāya nekakusumesu parāgarāgaṃMattebhakumbha magamā madagandhaluddho,Bhiṅgo pabhagga tanuko karikaṇṇatālāNattheva gandhasadisaṃ tibhavesu pāsaṃ;

"अनेक फुलांमधील परागकणांची आसक्ती सोडून, मदाच्या सुवासाने लुब्ध झालेला भुंगा मदोन्मत्त हत्तीच्या गंडस्थळावर गेला आणि हत्तीच्या कानांच्या फडफडाटाने त्याचे शरीर चूर्ण झाले. या तिन्ही लोकांत गंधासारखा दुसरा कोणताही पाश नाही."

711.

७११.

Gambhīra nīradhibhavo pavurāsano’piMiccho gilitva balisaṃ rasagedhahetu,Pappoti dukkhamatulaṃ na rasesu sātaMatthiti mantva pajabhātha rasesu gedhaṃ;

"अथांग महासागरात राहणारा मासा देखील केवळ रसाच्या (चवीच्या) लोभापायी गळ गिळतो आणि अतुलनीय दुःखाला प्राप्त होतो. रसांमध्ये कोणतेही खरे सुख नाही हे जाणून तुम्ही रसाची आसक्ती सोडून द्या."

712.

७१२.

Bho buhmalokā’gata suddhasattoBuddhattameva niyato api bodhisatto,Thisaṅgamāya parihāyi sarajjato’piTasmā hi phassasadiso anayo navatthi;

"ब्रह्मलोकातून आलेले शुद्ध सत्त्व आणि बुद्धत्वासाठी निश्चित असलेले बोधिसत्त्व देखील स्त्रीच्या स्पर्शाने रागाने युक्त होऊन आपल्या पदावरून च्युत झाले. म्हणून, स्पर्शासारखी दुसरी कोणतीही आपत्ती नाही."

713.

७१३.

Bheraṇḍa pelaka kapu’ddaka hetuhīnaSattāpi dānaruci dānamaṇippabhāvā,Pattā’pavagga varasārapuraṃ bhujaṅgāKo nappadāti dhaniko siva’mesamāno;

"भेरंड, मेंढे, माकडे आणि उदमांजर यांसारखे हीन प्राणी आणि नाग देखील दानाच्या आवडीमुळे व दानाच्या प्रभावाने श्रेष्ठ अशा मोक्षनगराला (निर्वाणाला) प्राप्त झाले. मग कल्याणाची इच्छा करणारा कोणता धनवान मनुष्य दान देणार नाही?"

714.

७१४.

Pāletva sīlama’malaṃ visakaṇṭhikāpiIndassa nandanavane’si piyā mahesī,Tasmā pasatthavibhavaṃ yadi patthayavhoPāletha sīlama’malaṃ khalu jivitaṃ’va;

"एका विषारी नागिणीने देखील निर्मळ शीलाचे पालन करून इंद्राच्या नंदनवनात त्याची प्रिय पट्टराणी होण्याचा मान मिळवला. म्हणून, जर तुम्ही प्रशंसनीय वैभवाची इच्छा करत असाल, तर आपल्या प्राणाप्रमाणे निर्मळ शीलाचे रक्षण करा."

715.

७१५.

Saggo visāla ratanālaya sampakiṇṇoSānanda’manda surasundari sundaro so,Phullambujākara vanādihi nandanīyoTatthāmarā viya’marā’virataṃ ramanti;

"स्वर्ग हा विशाल रत्नमयी महालांनी युक्त आहे, तो आनंदित आणि सुकुमार अप्सरांनी सुशोभित आहे, तसेच फुललेल्या कमळांच्या तलावांनी व वनांनी रमणीय आहे. तिथे देवगण अमरांप्रमाणे निरंतर रममाण होतात."

716.

७१६.

Tamhāpi bho rucira brahmanikāya bhutiRammā tatopi mahitaṃ amataṃ variṭṭhaṃ,Tasmāttakāma niratā janatā sapaññāTaṇhakkhayāya satataṃ vīriyaṃ karotha;

"त्यापेक्षाही सुंदर ब्रह्मलोकाचे वैभव आहे आणि त्याहूनही अधिक पूजनीय व श्रेष्ठ असे अमृत (निर्वाण) आहे. म्हणून, त्याची इच्छा करणाऱ्या सुज्ञ लोकांनी तृष्णेचा क्षय करण्यासाठी निरंतर वीर्य (प्रयत्न) करावा."

717.

७१७.

Evaṃ saddhammamaggaṃ varamati sugato desayi pannagānaṃSutvā te sampahaṭṭhā mahamahamakaruṃ nijjarādīhi saddhiṃ,Tesaṃ ve desanāyaṃ suraviṭapi samā sātthikā tattha jātāSo nātho tañca dhammaṃ bhagavati tanayā te ca vo pālayantu

"अशा प्रकारे श्रेष्ठ बुद्धी असलेल्या सुगतांनी नागांना सद्धम्माचा मार्ग उपदेशिला. तो ऐकून अत्यंत हर्षित झालेल्या त्यांनी देवगणांसह मोठा उत्सव साजरा केला. त्या धम्मदेशनेमुळे ते कल्पवृक्षाप्रमाणे फलदायी झाले. ते नाथ (बुद्ध), तो धम्म आणि भगवंतांचे पुत्र (संघ) तुमचे रक्षण करोत!"

Kalyāṇi desāgamanaṃ.

कल्याणी देशात आगमन.

718.

७१८.

Nagādhirāje sumanābhidhāneVasaṃ sumedho sumanābhidhāno,Devo tadā’gamma sapārisajjoKalyāṇiyaṃ tattha phaṇīhi saddhiṃ;

सुमन नावाच्या पर्वतश्रेष्ठावर राहणारा, सुमेध (उत्कृष्ट बुद्धीचा) असलेला 'सुमन' नावाचा देव आपल्या परिवारासह आणि नागांसह कल्याणी येथे आला;

719.

७१९.

Datvā’pavaggassa nidānadānaṃSutvāna dhammaṃ sutisītibhutaṃ,Pahaṭṭhacitto upagamma buddhaṃNatvāha evaṃ katapañjalīko;

मोक्षाचे कारण असणारे दान देऊन आणि कानांना शीतलता देणारा धम्म ऐकून, प्रसन्न चित्ताने बुद्धांजवळ जाऊन व त्यांना वंदन करून, हात जोडून तो असा म्हणाला:

720.

७२०.

Na ve phaṇīnaṃ napi mānusānaṃNānimmisānaṃ na pitāmahānaṃ,Hitattha mevākhila lokanāthāJāyantī loke karuṇāguṇaggā;

"केवळ नागांच्या, मनुष्यांच्या, देवांच्या किंवा ब्रह्मदेवांच्याच नव्हे, तर संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठीच करुणेच्या गुणांनी युक्त असलेले लोकनाथ (बुद्ध) या जगात जन्माला येतात."

721.

७२१.

Antogadhā nūna mayampi tuyhaṃDayāya tasmā phaṇīnaṃ vimesaṃ,Karohi mayhaṃ bhavanamhi dhīraPādaṃ’sunā’tīva pavittarūpaṃ;

"नक्कीच आम्ही देखील आपल्या करुणेचे पात्र आहोत. म्हणून, हे धीर (बुद्ध), आपल्या अत्यंत पवित्र चरणकमलांच्या धूलीने माझ्या या नागांच्या निवासस्थानाला पावन करा."

722.

७२२.

Yo’yaṃ nago dissati’to puratthaBhumaṅganā molisiriṃ vahanto,Samantakūṭoti samantacakkhuJānāti loko vasatiṃ mametaṃ;

"येथून पूर्वेकडे जो हा पर्वत दिसत आहे, जो पृथ्वीरूपी स्त्रीच्या मुकुटाची शोभा धारण करत आहे, त्याला जग 'समंतकूट' म्हणून ओळखते; हे समंतचक्षू (सर्वज्ञ बुद्ध), हेच माझे निवासस्थान आहे."

723.

७२३.

Yo nīla nānā vanarāji rājitoĀsāra dhārā giri nijjharākulo,Āpīta nīlāruṇa pallavāvalīJimūtakūṭo viya bhāti uggato;

"जो विविध हिरव्यागार वनराईने सुशोभित आहे, डोंगरावरील धबधबे आणि पाण्याच्या प्रवाहांनी समृद्ध आहे, आणि पिवळसर, निळ्या व तांबूस पालवीच्या ओळींनी युक्त असलेला तो पर्वत एखाद्या उंचावलेल्या ढगाच्या शिखराप्रमाणे भासतो;"

724.

७२४.

Yo sindhuvāriṃ urasā pabhejjaĀgamma te pādapaṇāma hetu,Vijjotamāno viyacakkapāṇiMahāti tuṅgagga dharādharindo;

"जो समुद्राचे पाणी आपल्या छातीने चिरून, जणू आपल्या चरणांना वंदन करण्यासाठी पुढे आल्यासारखा चक्रपाणीप्रमाणे तळपत आहे, असा हा उंच शिखरांचा महान पर्वतराज आहे;"

725.

७२५.

Gaṅgāvadhū kuṭakirīṭadhārīSāmanta selinda camūpatīko,Yo’yaṃ dharādhāra mahāmahīpoRa rāja laṅkā nagaraṅgaṇamhi;

"गंगा नदीरूपी वधूच्या शिखराचा मुकुट धारण करणारा, आणि सभोवतालच्या पर्वतश्रेष्ठांना आपले सेनापती बनवणारा हा पर्वतराज लंका नगरीच्या प्रांगणात एखाद्या महान राजाप्रमाणे शोभून दिसतो;"

726.

७२६.

Pāroha danto citakūṭa kumbhoAneka soṇḍikkha savanti hattho,Yo nijjharāsāra madappavāhoGajorivā’bhāti surādhipassa;

"पारंब्या हेच ज्याचे सुळे आहेत, चित्रकूड शिखर हेच ज्याचे गंडस्थळ आहे, अनेक झरे हेच ज्याचे सोंड आहेत आणि धबधबे हाच ज्याचा मदप्रवाह आहे, असा हा पर्वत देवराज इंद्राच्या ऐरावत हत्तीप्रमाणे भासतो;"

727.

७२७.

Samphūlla pupphatthabakā’napattāSatdhatta rattaṅkuramolimālā,Kantālatā’liṅgita khandhadehāTiṭṭhanti bhūpāva yahiṃ kujindā;

"जिथे उमललेल्या फुलांचे गुच्छ हेच ज्यांचे वस्त्र आहे, लाल पालवीच्या ओळी हीच ज्यांची मुकुटमाला आहे आणि सुंदर लतांनी ज्यांच्या खोडांना आलिंगन दिले आहे, असे वृक्षराज एखाद्या राजाप्रमाणे उभे आहेत;"

728.

७२८.

Siddhaṅganā rattapadambujālīSamhinna hatthābharaṇāli yuttā,Kekīkalāpuppala mālamālīSilātalākañja nibhanti yattha;

"जिथे सिद्ध स्त्रियांच्या लाल चरणकमलांच्या रांगांनी, हातातील दागिन्यांच्या प्रभावाने, आणि मोरांचे पिसारे व निळ्या कमळांच्या माळांनी युक्त असलेले शिलाखंड कमळांप्रमाणे भासतात;"

729.

७२९.

Maṅgura pāṭhīna savaṅka siṅguRohicca muñjā?Mara pāvusehi,Kulīranakkāda’nimesakehiNikīḷītaṃ daddara rattapehi;

"जिथे मांगुर, पाठीन, सवंक, शिंगू, रोहिच्च आणि मुंज इत्यादी माशांनी, तसेच खेकडे, कासव आणि इतर जलचरांनी लाल रंगाच्या पाण्यात क्रीडा केली आहे;"

730.

७३०.

Niccañhi saṃrāva virācitānaṃBalāka kādamba kadambakānaṃ,Āpānasālā viya sārasānaṃHaṃsālinaṃ maṅgala vāsabhūtaṃ;

"जे नेहमी मधुर आवाज करणाऱ्या बगळे, कादंब आणि इतर पक्ष्यांच्या समूहांचे, तसेच सारस आणि हंसांच्या रांगांचे मंगल निवासस्थान असून त्यांच्यासाठी मद्यशाळेसारखे आहे;"

731.

७३१.

Nirantarāmoda mudāvagehiSuphulla kokāsa’ravindakehi,Sogandhi’kindīvara keravehiKiñjakkha channaṇṇatalehi cittaṃ;

"जे निरंतर सुवास पसरवणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या उमललेल्या कोकनद, अरविंद, सौगंधिक, इंदीवर आणि कैरव कमळांनी सुशोभित आहे, आणि ज्याच्या पाण्याचा पृष्ठभाग कमळांच्या परागकणांनी झाकलेला आहे;"

732.

७३२.

Sītaccha sātodaka sampapuṇṇaSarojinī laṅkata bhumibhāgo,Yo’yaṃ pure bhāti manuññarūpoSamantakūṭo sa samantakūṭo;

"ज्याचा भूभाग थंड, स्वच्छ आणि गोड पाण्याने भरलेल्या कमळिणींनी सुशोभित आहे, असा हा अत्यंत सुंदर दिसणारा पर्वत म्हणजेच तो 'समंतकूट' पर्वत होय;"

733.

७३३.

Dalita vipinasaṇḍā yattha sele samantāSamupagata janānaṃ cittamāmodayanti,Madhuka vaṭa kareri bodhi jambīra bhalliKhadira’bhaya kadambā phulla sellū palāsā;

"जिथे या पर्वतावर चहूबाजूंनी पसरलेली दाट वने तेथे येणाऱ्या लोकांच्या मनाला आनंदित करतात; जिथे महुआ, वड, करीर, बोधी, जंबीर, भल्लातक, खैरा, हिरडा, कदंब, फुललेले श्लेष्मातक (भोकर) आणि पळसाचे वृक्ष आहेत."

734.

७३४.

Paṇasa’mata pilakkhā kaṇhavaṇṭa’kkha ciñcāLabuja badari nīpā phandani’ndīvarāvaMakula’sana piyālā gaddabhaṇḍa’jjunā caKamuka salla tindu’dumbarambassa’kaṇṇā;

फणस, पिंपरी, काळे देठ असलेले वृक्ष, बिब्बा, चिंच, बडहर, बोर, कदंब, स्पंदन, निळे कमळ, बकुळ, असन, चारोळी, पारसपिंपळ, अर्जुन, सुपारी, साळई, टेंभुर्णी, उंबर, आंबा आणि अश्वकर्ण;

735.

७३५.

Punnāga campaka dumuppala dāḍimā caKhajjūri tāla girimallika’soka tālā,Hintāla nāga nivulā yugapatta’riṭṭhaSetamba eravatakāpi ca ketakā ca

पुन्नाग, चाफा, वृक्ष-उत्पल, डाळिंब, खजूर, ताड, रानमोगरा, अशोक, जंगली ताड, नागकेशर, नेवाळी, कांचन, रिठा, पांढरा आंबा, ऐरावतक आणि केवडा;

736.

७३६.

Samaphullabhaṇḍi sumana’jjaka yūthikā caVāsanti cittaka japā ravimālatī ca,Kundassa’māraka kuraṇḍaka bījapūraSephālikā ca tiṇasūla samīraṇā ca;

पूर्ण उमललेली भांडी, जाई, तुळस, जुई, वासंती, चित्रक, जास्वंद, सूर्यमालती, कुंद, कण्हेर, कोरांटी, महाळुंग, पारिजातक, तृणशूल आणि समीर वृक्ष;

737.

७३७.

Vocu’cju kīcaka haliddi viḷaṅgi bimbiNīlī vacā’tivisālābu ca nāgavallī,Vallīha sārada’parājitavāru’sīrāPhalādi neka vanarāji virājito so;

केळी, ऊस, बांबू, हळद, वावडिंग, तोंडली, नीळ, वेखंड, अतिविष, भोपळा, नागवेली, विविध वेली, शारदीय फुले, गोकर्ण, वेळू आणि वाळा इत्यादी अनेक फळझाडांच्या वनराजीने तो पर्वत सुशोभित झाला होता;

738.

७३८.

Tiṭṭhanti keci taravo surabhiṃ kirantāTattheva keci phalitā madhurapphalāni,Andolitā phalitapallavitā latāyoSandhārayaṃ viṭapa jattusu bhanti keci;

तेथे काही वृक्ष सुगंध पसरवत उभे आहेत, तर काही मधुर फळांनी लगडलेले आहेत. फळांनी आणि पालवीने डवरलेल्या वेली झुलत आहेत आणि काही वृक्षांच्या फांद्यांचा आधार घेऊन सुशोभित दिसत आहेत;

739.

७३९.

Sāmantage janagaṇe satataṃ dumindāSampīṇayanti dalitā phalino ca yasmiṃ,Te avhayanti viya locana gocarehiVāte’ritehi taruṇāruṇa pallavehi;

ज्या पर्वतावर उमललेले आणि फळांनी लगडलेले श्रेष्ठ वृक्ष आसपासच्या लोकसमुदायाला सतत आनंदित करतात; वाऱ्याच्या झुळुकीने हलणाऱ्या आपल्या कोवळ्या तांबूस पालवीने ते जणू प्रेक्षकांच्या डोळ्यांना आपल्याकडे बोलावित आहेत;

740.

७४०.

Tasmiṃ vane vanasurā nijavasundarīhiRamme silātaladahe sikatātale ca,Naccanti tanti turiyāni ca vādayantiGāyanti mālabharino satataṃ patītā;

त्या वनात वनदेवता आपल्या सुंदर पत्नींसह रमणीय शिलातळांवर, सरोवरांच्या काठी आणि वाळूच्या मैदानांवर सतत प्रसन्न चित्ताने, पुष्पमाला परिधान करून नृत्य करतात, तंतुवाद्ये वाजवतात आणि गाणी गातात;

741.

७४१.

Siddhā ca siddhavanitā hi tahiṃ tahiṃ teDibbanti pupphaphala pattarasāhinandi,Acchanti tattha giripādapa rāmaṇeyyeYogehi saṅgata manā bahitāpasāpi;

तिथे सिद्ध आणि सिद्ध-स्त्रिया फुलांच्या, फळांच्या आणि पानांच्या रसाचा आनंद घेत ठिकठिकाणी क्रीडा करतात; तसेच योगाभ्यासाने मन एकाग्र केलेले तपस्वीही त्या पर्वतावरील वृक्षांच्या रमणीयतेचा आनंद घेत तिथे निवास करतात;

742.

७४२.

Tasmiṃ vane hariṇa rohita puṇḍarīkaGokaṇṇa salla sasa jambuka sūkarā ca,Sākhāmige’ṇivaga babbu rurū kuruṅgaGodhā’khu pampaka kapī gavayā ca’nekā;

त्या वनात हरीण, रोहित मृग, पांढरे मृग, गवा, साळई, ससे, कोल्हे, रानडुकरे, माकडे, एणी मृग, रानमांजर, रुरू मृग, कुरंग मृग, घोरपडी, उंदीर, पंपक, कपी आणि अनेक रानबैल राहतात;

743.

७४३.

Te vagga vagga carino hayamārakādīNānā catuppadagaṇā muditā vasanti,Pakkhīpi kosiya kapotaka nīlagīvaDhaṅkā’ṭa lāpa parapuṭṭha madhubbatāva;

कळपा-कळपाने फिरणारे विविध प्रकारचे चौपाय प्राणी तिथे आनंदाने राहतात. तसेच घुबड, कबूतर, मोर, कावळे, बगळे, लाव्हा, कोकिळ आणि मधमाश्यांसारखे पक्षीही तिथे वावरतात;

744.

७४४.

Nijjivha dindiha cakoraka sāḷikā caCakkavha kīra kurarā kulalā ca kaṅkā,Citracchadā madhura kūjaka nekapakkhīSaṅgamma yattha nivasanti manuññarūpā;

मुके पक्षी, दिंडिह पक्षी, चकोर, साळुंखी, चक्रवाक, पोपट, कुरर, ससेणा आणि कंक पक्षी; तसेच रंगीबेरंगी पंख असलेले, मधुर कूजन करणारे आणि मनमोहक रूपाचे अनेक पक्षी एकत्र येऊन तिथे निवास करतात;

745.

७४५.

Tesaṃ vanantamatha nāṭakamaṇḍalā’caGītālayaṃ viya ahosi ca gāyakānaṃ,Āpānabhumi sadisaṃ migapakkhikānaṃNiccussavaṃ ratikaraṃ nayanābhirāmaṃ;

त्या पशू-पक्ष्यांसाठी तो वनप्रदेश म्हणजे जणू एखादी नाट्यमंडळी, गायकांसाठी संगीतगृह, मद्यपानाची भूमी आणि डोळ्यांना सुख देणारा एक निरंतर चालणारा आनंदोत्सवच होता;

746.

७४६.

Evaṃ vidho vipinarāji virājitehiKūṭehi nekasura sundari maṇḍitehi,Atyucca nīlasikhigīva samāna vaṇṇoEso samantagiri me vasatī muninda;

"हे मुनींद्र! अशा प्रकारच्या वनराजींनी सुशोभित असलेला, अनेक देवकन्यांनी नटलेल्या शिखरांनी युक्त असलेला, अत्यंत उंच आणि मोराच्या निळ्या कंठासारखा वर्ण असलेला हा 'समंतगिरी' आहे, जिथे मी निवास करतो;"

747.

७४७.

Evaṃ patīta manaso sumanābhidhānoVatvāna natvamasamaṃ gamanopayuttaṃ,Kāsātha sopi muni tassa vacaṃ paṭiccaSabbhikkhu nikkhami jino gaganāyanamhi;

अशा प्रकारे प्रसन्न मनाने बोलून, 'सुमना' नावाच्या देवतेने प्रस्थान करण्यास तयार असलेल्या त्या अनुपम बुद्धांना वंदन केले. त्यानंतर, त्याचे आमंत्रण स्वीकारून, सर्व भिक्खूंसह ते जिन आकाशाच्या मार्गाने निघाले;

748.

७४८.

Niccetanāpi giripādapa ādayopiNāgā supaṇṇa miga pakkhika hetukāpi,Vijjādharāmara’surā caturāṇanāpiSaṅgamma’kaṃsu sumanā mahamabbhutaṃ te;

पर्वत आणि वृक्ष यांसारख्या अचेतन गोष्टींनी, तसेच नाग, गरुड, पशू, पक्षी, विद्याधर, देव, असुर आणि ब्रह्मदेव यांनीही एकत्र येऊन प्रसन्न चित्ताने त्यांचे अद्भुत पूजन केले;

749.

७४९.

Muninde payante samiddhaṃ tilokaṃGirindābhinandā dumindā pabuddhā,Migindā sutuṭṭhā khagindā sughuṭṭhāPavuṭṭho mahindo paṇaṭṭho nidāgho;

मुनींद्रांनी प्रस्थान केले असता तिन्ही लोक समृद्ध झाले; पर्वतराज आनंदित झाले, श्रेष्ठ वृक्ष प्रफुल्लित झाले, सिंहराज अत्यंत संतुष्ट झाले, पक्षीराज मधुर गुंजन करू लागले, पर्जन्यवृष्टी झाली आणि उन्हाळ्याचा दाह नष्ट झाला;

750.

७५०.

Gacchante gaganāyanena sugate bhānu’si santo tadāVāresuṃ sūriyātapañca jaladā siñjiṃsu bhumyā jalaṃ,Mandāmanda sugandha muddha pavano pāpeti sitaṃ sukhaṃ,Devādi dhaja chatta cāmarakarā pūjenti mānenti ca;

सुगत आकाशाच्या मार्गाने जात असताना सूर्य शांत झाला, ढगांनी उन्हाचा ताप रोखला आणि पृथ्वीवर पाण्याचा वर्षाव केला. मंद, सुगंधी आणि शीतल वारा सुखद गारवा पसरवत होता. देव इत्यादींनी हातात ध्वज, छत्र आणि चामर घेऊन त्यांचे पूजन व आदर सत्कार केला;

751.

७५१.

Sannīra hintāla’ga sindi pūgaTālambasālādi mahīruhitdā,Tiṭṭhanti te cāmarahatthakā’vaPupphehi channo gaganaṅganopi;

नारळ, हिनताल, शिंदी, सुपारी, ताड, आंबा, साल इत्यादी वृक्ष जणू हातात चामर घेऊन उभे होते आणि आकाशाचे अंगणही फुलांनी झाकून गेले होते;

752.

७५२.

Anena vidhinā jagadeka nāthoPavattamānesu mahāmahesu,Disañca vidisaṃ paripūrayantoJabbaṇṇaraṃsīhi agā nagindaṃ;

या पद्धतीने, महान उत्सव साजरा होत असताना, दिशा आणि उपदिशा आपल्या षड्रंगी रश्मींनी प्रकाशित करत, जगदेकनाथ त्या पर्वतश्रेष्ठाकडे गेले;

753.

७५३.

Tasmiṃ samantanagamuddhani lokanāthoChabbaṇṇaraṃsi nikaraṃ disi pattharanto,Bhikkhūhi so parivuto parasāgarantaṃOlokayaṃ ṭhitimakāsi aanomavaṇṇo;

त्या समंतकूट पर्वताच्या शिखरावर, दिशा-दिशांमध्ये आपल्या षड्रंगी रश्मींचा समूह पसरवत, भिक्खूंच्या समुदायाने वेढलेले आणि अतुलनीय कांती असलेले लोकनाथ समुद्राच्या पलीकडच्या किनाऱ्याकडे पाहत उभे राहिले;

754.

७५४.

Laṅkāvadhū sumanakūṭa kirīṭa kūṭaṃSajjesi’naggha jana rāja maṇī mahanto,Icchatthadaṃ sivadamappaṭimaṃ tilokeTaṃ’dāni bho bhajatha sevatha sabbakālaṃ;

लंका रूपी वधूच्या मुकुटासारख्या असलेल्या या समनकुटाच्या शिखराला मानवांच्या महान राजाने अमूल्य मण्यांनी सजवले. हे लोकांनो! तिन्ही लोकांत अतुलनीय, कल्याणकारी आणि इच्छित फल देणाऱ्या त्या शिखराची आता तुम्ही नेहमी भक्ती व सेवा करा;

755.

७५५.

Kāsuṃ tadā suravarā surasundarīhiLaṅkāya selasikharesu mahāsamajjaṃ,Vajjiṃsu bheri vikatī sayameva sabbāBhassiṃsu dibbakusumābharaṇā nabhamhā;

तब्बल श्रेष्ठ देवांनी देवकन्यांसह लंकेच्या पर्वतशिखरांवर एक मोठा उत्सव साजरा केला. सर्व प्रकारची नगारे आपोआपच वाजली आणि आकाशातून दिव्य फुले व आभूषणांचा वर्षाव झाला;

756.

७५६.

Laṅkambaraṃ nikhilamāsi ca chattachattaṃNānā virāga dhaja ketu samākulañca,Nānāsugandha kusumādi disantarālaṃ,Nānagghikāvali virājita mantaḷikkhaṃ;

लंकेचे संपूर्ण आकाश छत्रांनी व्यापून गेले आणि विविध रंगांच्या ध्वज-पताकांनी भरून गेले. दिशांचे अंतराल विविध सुगंधी फुलांनी सुवासित झाले आणि अंतरिक्ष अमूल्य वस्तूंच्या माळांनी सुशोभित झाले;

757.

७५७.

Tasmiṃ dine’si ratanaṃ maṇitoraṇehiDīpāli puṇṇaghaṭapantīhi dassanīyaṃ,Sambuddha dehaparitogata chappabhāhiRattaṃ nabhāvani carācara sabbadabbaṃ;

त्या दिवशी तो परिसर रत्नजडित तोरणे, दीपमाळा आणि पूर्णघटांच्या पंक्तींनी अत्यंत प्रेक्षणीय झाला होता. सम्यक्‌संबुद्धांच्या शरीरातून निघणाऱ्या षड्रंगी प्रभांनी आकाश, पृथ्वी आणि सर्व चराचर सृष्टी रंगून गेली होती;

758.

७५८.

Mālāvataṃsa samakā girayo samantāHutvā namanti ca bhamanti sacetanā’va,Sabbepi tattha taravoca latādayo caNaccanti dibbanaṭakā viya onataggā;

सभोवतालचे पर्वत जणू फुलांचे मुकुट परिधान केल्यासारखे सचेतन होऊन लवू लागले आणि फिरू लागले. तिथले सर्व वृक्ष आणि वेलीही आपली शिखरे नमवून दिव्य नर्तकांप्रमाणे नृत्य करू लागले;

759.

७५९.

Evaṃ tadā mahata vimhaya pāṭihereBuddhānubhāva janite idha vattamāne,Tatvāna dhīracaraṇaṃ samano sudhāsīEvaṃ vadī parama pitimano udaggo;

अशा प्रकारे, बुद्धांच्या प्रभावाने निर्माण झालेला हा महान आणि विस्मयकारक प्रातिहार्य घडत असताना, तो देव अत्यंत आनंदित व प्रफुल्लित मनाने त्या धीरगंभीर बुद्धांच्या चरणांवर डोके ठेवून असे म्हणाला;

760.

७६०.

Ye te mudu komala rattapādāSuratta phullamburuhopamānā,Vaṭṭānupubbāyata aṅgulikāSutambatuṅgagga nakhāvalīkā;

"आपले जे चरण मऊ, कोमल आणि तांबूस आहेत, जे पूर्ण उमललेल्या लाल कमळासारखे दिसतात, ज्यांच्या बोटे गोल, अनुक्रमे लांब होत गेलेली आहेत आणि नखांच्या ओळी तांबूस व उन्नत आहेत;"

761.

७६१.

Suvaṇṇakummu’nnata pādapiṭṭhiNiguḷha gopphāyata paṇhibhāgāSamacchamāyaṃ sakalaṃ patiṭṭhitāNa limpate succhavitā rajādi;

"ज्यांच्या चरणांचा वरचा भाग सोन्याच्या कासवासारखा उन्नत आहे, घोटे सुविभक्त आहेत, टाचा लांब आहेत, जे जमिनीवर पूर्णपणे सपाट टेकतात आणि ज्यांच्या सुंदर त्वचेला धूळ इत्यादी स्पर्श करू शकत नाही;"

762.

७६२.

Sammatta hatthosabha haṃsa sīhaSamāna līlāya yahiṃ payāti,Ninnunnatā bheritalā’va bhumiHotātha pupphādi sumaṇḍitā ca;

"मत्त हत्ती, बैल, हंस किंवा सिंहासारख्या डौलदार चालीने आपण जिथे जिथे चालता, तिथली उंच-सखल जमीन नगाराच्या पाठीसारखी सपाट होते आणि फुलांनी सुशोभित होते;"

763.

७६३.

Apenti maggā sayameva khāṇuSakaṇṭamūlā kaṭhalā ca sabbe,Gambhīra nīrāpaga paṅkaduggāHitvā sabhāvaṃ ramaṇīyamenti;

"मार्गातील खुंट, काटे, मुळे आणि खडे हे सर्व स्वतःहून दूर होतात. खोल नद्या आणि चिखलाचे दुर्गम मार्ग आपला मूळ स्वभाव सोडून अत्यंत रमणीय बनतात;"

764.

७६४.

Vajanti bhumiṃ girayo puratthaPasārite pādavare jinassa,Nibbāti aggī narakodarepiGaṇhanti pāde padumādayo ca;

"जिनांचे श्रेष्ठ चरण पुढे पडताच समोरील पर्वत जमिनीच्या पातळीवर येतात, नरकाग्नी देखील शांत होतो आणि कमळासारखी फुले आपल्या चरणांना आधार देण्यासाठी उमलतात;"

765.

७६५.

Idañhi te pādatale yatīsaSanābhi nemi ghaṭikāvalīhi,Susaṇṭhitaṃ cā’rasahassavantaṃSandissate cakkavaraṃ mahantaṃ;

"हे यतीश्वर! आपल्या तळपायांवर नाभी, नेमी आणि मण्यांच्या माळांनी युक्त असलेले, हजार आऱ्यांचे अत्यंत सुंदर आणि विशाल असे श्रेष्ठ धम्मचक्र दिसून येते."

766.

७६६.

Tameva cakkaṃ parivārayitvāSirivaccha sovatthi’vataṃsakā ca,Pāsāda bhadrāsana puṇṇapātiSitātapattāsi mayūrahatthā;

त्या चक्रालाच वेढून श्रीवत्स, स्वस्तिक, कर्णभूषणे, प्रासाद (राजवाडा), भद्रासन, पूर्णपात्र (भरलेला कलश), श्वेतछत्र, तलवार आणि मयूरपिच्छांचे पंखे (विराजमान आहेत);

767.

७६७.

Nīlādibhedā kamaluppalā caSameru sattaddi mahāsamuddā,Sattāpagā satta mahāsarā caHimālayo cakkavāḷaddiko ca;

निळ्या रंगादी विविध कमळे आणि उत्पले, सुमेरू पर्वत, सात पर्वतश्रेणी, महासागर, सात नद्या, सात महासरोवरे, हिमालय आणि चक्रवाळ पर्वत;

768.

७६८.

Candakkatārā ca chadevalokāPitāmahāvāsa manussalokaṃ,Suvaṇṇa nāvā sivikā ca saṅkhaṃKelāsaselaṃ dhajatoraṇā ca;

चंद्र, सूर्य आणि तारे, सहा देवलोक, ब्रह्मलोक (पितामहाचे निवासस्थान), मनुष्यलोक, सुवर्ण नौका, पालखी, शंख, कैलास पर्वत आणि ध्वज-तोरण;

769.

७६९.

Cintāmaṇuṇhīsa savaccha dhenūMīnadvayaṃ cakkavatti saseno,Sīha’ssa mātaṅga viyaggharājāHaṃsosabho kimpuriso mayūro;

चिंतामणी, मुकुट, वासरासहित गाय, मत्स्ययुगल (दोन मासे), सैन्यासह चक्रवर्ती राजा, सिंह, अश्व (घोडा), हत्ती, व्याघ्रराज (वाघ), हंस, वृषभ (बैल), किंपुरुष आणि मयूर (मोर);

770.

७७०.

Koñcā ca erāvaṇa hatthirājāSacakkavākā makarādayo ca,Nānā mahāmaṅgala lakkhaṇā teVirocamānā vilasanti niccaṃ;

क्रौंच पक्षी, ऐरावत हत्तीराज, चक्रवाक पक्षी, मकर इत्यादी; हे विविध महामांगलिक लक्षणे तेथे निरंतर प्रकाशमान होऊन शोभून दिसतात;

771.

७७१.

Jātakkhaṇe yassa mahiṃ pabhejjaVisāla sattuddaya paṅkajāni,Paṭiggahesuṃ caraṇāni yāniTe tānimānacchariyāni loke;

ज्यांच्या जन्माच्या क्षणी पृथ्वी भेदून वर आलेल्या सात विशाल कमळांनी ज्यांच्या चरणांचे स्वागत केले (चरणांना झेलले), जगातील ती हीच आश्चर्यकारक कृत्ये आहेत;

772.

७७२.

Vandāpanatthāyu’panītakālePitūhi te devala tāpasindaṃ,Pādāni gantvāna jaṭāsu tassaĀsuṃ tave’taṅghiyugaṃ aho bho;

जेव्हा मातापित्यांनी वंदन करण्यासाठी त्यांना देवल (असित) तापसश्रेष्ठांकडे आणले, तेव्हा आपले ते चरणयुगल त्यांच्या जटांवर जाऊन स्थिरावले, अहो! काय हे आश्चर्य!;

773.

७७३.

Suddhodanavhassa narādhipassaSantosa toyehi papūritassa,Siro visuddhambu ruhākarassaSaroru hāsuṃ caraṇāni tuyhaṃ;

आनंदाच्या जलाने परिपूर्ण झालेल्या शुद्धोधन नामक राजाच्या मस्तकरूपी शुद्ध कमळाच्या तलावावर आपले चरण कमळाप्रमाणे शोभून दिसले;

774.

७७४.

Ye caṅkame caṅkamaṇāvasāneOnamma merūdaya pabbaniṇdā,Paṭiggahesuṃ caraṇāni yāniTe tānimā’nacchariyāni loke;

चंक्रमणाच्या वेळी आणि चंक्रमणाच्या शेवटी, मेरू आणि उदय इत्यादी पर्वतश्रेष्ठांनी लवून ज्या चरणांना झेलले, जगातील ती हीच आश्चर्यकारक कृत्ये आहेत;

775.

७७५.

Yaṃ vandamāno tidivādhipo soYassānubhāvena gatāyukopi,Sakiyaṭhāne’sinapunāpi te’vaṃPādambujaṃ dhīra!Mahānubhāvaṃ;

हे धीर! महापराक्रमी! ज्या चरणकमळाला वंदन करून तो स्वर्गलोकाचा अधिपती (शक्र), त्याचे आयुष्य संपले असतानाही, त्याच्याच प्रभावाने पुन्हा आपल्या पदावर राहू शकला, असे आपले ते चरणकमळ आहे;

776.

७७६.

Dehīnamaggopi nisākarāriMānunnato so sayitassa tuyhaṃ,Pādassa antampi na sakkhi daṭṭhuṃAcchera rūpaṃ idamaṅghikañjaṃ;

देहधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि गर्वाने उन्नत असलेला तो राहू (चंद्राचा शत्रू) देखील आपण निद्रिस्त असताना आपल्या चरणाचा अंत पाहू शकला नाही, हे आपले चरणकमळ अत्यंत आश्चर्यकारक रूपाचे आहे;

777.

७७७.

Gaṅgāya gaṅgāpati sannidhāneTīre tadā nammada jimhagassa,Pādassa lañchaṃ akarī munindaMayhaṃ’pi hotaṃ karuṇā tavesā;

हे मुनींद्र! गंगेच्या तीरावर समुद्राजवळ आणि नंतर वळणावळणाने वाहणाऱ्या नर्मदा नदीच्या तीरावर आपण आपल्या चरणांचे चिन्ह (पादुका) अंकित केले; आपली हीच करुणा माझ्यावरही असो;

778.

७७८.

Ārādhito saccaka tāpasenaAkā tuvaṃ saccaka baddhasele,Pādassa lañchaṃ jagato hitāyaMayhampi hotaṃ tamanuggahante;

सच्चक तापसाने आराधना (प्रार्थना) केल्यावर, आपण जगाच्या कल्याणासाठी सच्चकबद्ध पर्वतावर आपल्या चरणांचे चिन्ह अंकित केले; मला अनुग्रहित करणारे ते चिन्ह माझ्यासाठीही कल्याणकारी असो;

779.

७७९.

Sutvāna nātho girametamassaPassaṃ mahābhuti’manāgatesu,Lokassa lokehi mahīya mānoAkāsi vāmena padena lañchaṃ;

त्याचे हे शब्द ऐकून, भविष्यातील जगाचे मोठे कल्याण पाहून आणि लोकांकडून पूजनीय असलेल्या नाथांनी (बुद्धांनी) आपल्या डाव्या पायाने चरणाचे चिन्ह अंकित केले;

780.

७८०.

Sambodhito aṭṭhama sāradasmiṃVesākhamāse muṇi puṇṇamāyaṃ,Pādassa’bhiññāṇamakā’paraṇheSadevake sassamaṇe mahente;

संबोधी प्राप्तीनंतरच्या आठव्या वर्षी, वैशाख महिन्यातील पौर्णिमेला, उत्तरार्धात (दुपारनंतर), देव आणि श्रमण पूजा करत असताना, मुनींनी आपल्या चरणांचे चिन्ह अंकित केले;

781.

७८१.

Pataṅakgikā sitthaka matthakamhiYathaṅkitā khattiya muddikāya,Āseva’mevaṃ jinapādalañchaṃSamantakūṭamhi namassanīyaṃ;

ज्याप्रमाणे क्षत्रिय राजाच्या मुद्रिकेने (अंगठीने) मेणाच्या वरच्या भागावर शिक्का उमटवला जातो, त्याचप्रमाणे समंतकूट पर्वतावर वंदनीय असलेल्या जिन-चरणचिन्हाचे अंकन झाले आहे;

782.

७८२.

Akālamegho ca tato pavassiVassiṃsu nānāratanāni khamhā,Tathā parito kusumambarāniSuvaṇṇacuṇṇāni jinekavaṇṇā;

त्यानंतर अवेळी मेघ वर्षले आणि आकाशातून विविध रत्नांचा वर्षाव झाला, तसेच चहूकडून दिव्य फुले आणि सुवर्णधूलि यांचा वर्षाव झाला, जो जिनांच्या (बुद्धांच्या) प्रभावाने एकरंग झाला होता;

783.

७८३.

Tato’pagantvā sugatebhagāmīTasmiṃ nitambe girigabbharāyaṃ,Divāvihārāya nisīdi yatthaSupākaṭaṃ taṃ bhagavāguhā’ti;

तेथून पुढे जाऊन सुगत भगवंत त्या पर्वताच्या उतारावरील एका गुहेत दुपारच्या विश्रांतीसाठी (दिवाविहार) बसले, जी गुहा 'भगवद्-गुहा' (भगवागुहा) म्हणून प्रसिद्ध आहे;

784.

७८४.

Tatorahantā sugatorasā teGandhādinā sādhu mahetva sabbe,Vanditva katvāna padakkhiṇantaṃTahaṃ tahaṃ’kaṃsu divāvihāraṃ;

त्यानंतर सुगतांचे औरस पुत्र असलेल्या त्या सर्व अर्हतांनी गंध इत्यादींनी उत्तम प्रकारे पूजा करून, वंदन व प्रदक्षिणा करून, आपापल्या ठिकाणी दुपारची विश्रांती (दिवाविहार) केली;

785.

७८५.

Lataṅganāyo viṭapīdhavānaMālamba sākhāputhulaṃ’sapasse,Suphulla namañjūkara mañjarīhiNamassamānā’va sadonataggā;

वृक्षांच्या फांद्यांच्या विशाल खांद्यांवर लटकणाऱ्या वेलीरूपी ललना, आपल्या उमललेल्या सुंदर फुलांच्या मंजिऱ्यांसह नेहमी नम्रपणे वाकून जणू वंदनच करत आहेत;

786.

७८६.

Tiṭṭhanti rukkhā naṭakā’va tatthaSuphulla sākhākara’mukkhipitvā,Namassamānā viya onataggāVattanti mānacchariyāni niccaṃ;

तेथील वृक्ष नर्तकांप्रमाणे आपल्या उमललेल्या फांद्यारूपी हातांना वर करून आणि नम्रपणे वाकून जणू वंदन करत उभे आहेत; तेथे निरंतर अशी आश्चर्ये घडत असतात;

787.

७८७.

Tatheva uccāvaca pabbatā caNamassamānā viya pādalañchaṃ,Tiṭṭhanti ninnagga sikhā samantāIdampi niccababhutameva tattha;

त्याचप्रमाणे, लहान-मोठे पर्वत देखील आपल्या शिखरांना खाली झुकवून जणू चरणचिन्हाला वंदन करत चहूकडून उभे आहेत; हे देखील तेथील एक निरंतर आश्चर्यच आहे;

788.

७८८.

Tasmiṃ nage pādavaraṅkitasmiṃKhalamaṇḍalokāsa padesamatte,Samosarante bahuke janepiHoteva okāsama,ho padaṅkaṃ;

श्रेष्ठ चरणांनी अंकित असलेल्या त्या पर्वतावर, खळ्याच्या मैदानाएवढीच जागा असतानाही, तेथे अनेक लोक एकत्र आले तरी सर्वांना पुरेशी जागा मिळते; अहो! काय हे चरणचिन्हाचे आश्चर्य!;

789.

७८९.

Samosaritvāna mahetva satteNikkhantamatte jaladā samecca,Sodhenti māla’mbuvahehi sādhuIdampi niccabbhutameva tattha;

लोकांनी एकत्र येऊन पूजा केल्यानंतर, ते तेथून बाहेर पडताच मेघ एकत्र येऊन पाण्याच्या प्रवाहाने ती जागा उत्तम प्रकारे स्वच्छ करतात; हे देखील तेथील एक निरंतर आश्चर्यच आहे;

790.

७९०.

Pādena phuṭṭhassa silātalassaEtādisānacchariyāni honti,Lokekanāthassa anāsavassaMahabbhutaṃ konu kathaṃ bhaṇeyya;

जगाचे एकमेव रक्षक आणि अनास्रव (आसवरहित) असलेल्या बुद्धांच्या चरणांचा स्पर्श झालेल्या त्या शिलाखंडाची अशी आश्चर्ये आहेत; या महाआश्चर्याचे वर्णन कोण आणि कसे करू शकेल?;

791.

७९१.

Divāvihāraṃ bhagavā sasaṅghoKatvāna tasmiṃ pana kiñcikālaṃ,Mahīyamānesu sadevakesuTato gato rohaṇamambaramhā;

भगवंतांनी आपल्या संघासह तेथे काही काळ दिवाविहार (दुपारची विश्रांती) केला; देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजले जात असताना, त्यानंतर ते आकाशातून रोहण पर्वतावरून निघून गेले;

792.

७९२.

Tasmiṃ sasaṅgho muni dīghavāpiyaṃThūpassa ṭhāne paramāya bhumiyā,Garuṃ karonto pana taṃ mahītalaṃNirodhabhāvena nisīdi satrajo;

तेथे दीघवापीमध्ये, स्तूपाच्या जागेवर असलेल्या त्या परम पवित्र भूमीवर, त्या भूमीचा आदर करत, धुलिकणरहित (राग-द्वेषरहित) मुनी आपल्या संघासह निरोध समाधीमध्ये बसले;

793.

७९३.

Tato’nurādhaṃ bhagavā nabhamhāGantvāna bodhiṭṭhitabhumiyā ca,Ṭhāne mahāmaṅgalacetiyassaTatheva akkhantinahitassa ṭhāne;

त्यानंतर भगवंत आकाशातून अनुराधपूरला गेले आणि जेथे बोधिवृक्ष स्थापित होणार होता त्या भूमीवर, महामंगळ चैत्याच्या ठिकाणी आणि त्याचप्रमाणे जेथे अक्षान्ति (सहनशीलता) स्थापित झाली होती त्या ठिकाणी;

794.

७९४.

Nisīdi patvāna nirādhapītiṃSasāvako pekkhama’nāgataddhaṃ,Patiṭṭhitā me pana bodhidhātuKaronti loke’ti janassa vuddhiṃ;

आपल्या श्रावकांसह अत्यंत आनंदात बसले आणि भविष्यकाळाकडे पाहत विचार करू लागले की, 'येथे स्थापित झालेली माझी बोधी आणि धातू जगातील लोकांचे कल्याण करतील';

795.

७९५.

Vuṭṭhāya tuṭṭho bhagavā nirodhāGato silāthūpavarassa ṭhānaṃ,Ṭhito tahiṃ dhammamathuddisitvāGato nabhā jetavanaṃ surammaṃ;

निरोध समाधीतून आनंदाने उठून भगवंत श्रेष्ठ शिलास्तूपाच्या ठिकाणी गेले; तेथे उभे राहून धम्माचा उपदेश केल्यानंतर, ते आकाशातून अत्यंत सुंदर अशा जेतवनाकडे निघून गेले;

796.

७९६.

Evaṃ so dhammarājā janahitavihito vīta dosārivaggoLaṅkārāmāya ramme sumanagirisire’kāsi yaṃ pādalañchaṃTaṃ vo saggā’pavaggaṃ dadati munisamaṃ citta matte pasanneTasmā bho!Bho! Pahaṭṭhā namatha mahatha taṃ sādhu sādhuppasatthaṃ;

अशा प्रकारे, लोकांच्या कल्याणात मग्न असलेल्या आणि द्वेषरूपी शत्रूंचा नाश करणाऱ्या त्या धम्मराजांनी (बुद्धांनी) लंकेतील सुंदर सुमनगिरीच्या (श्रीपाद पर्वताच्या) शिखरावर जे चरणचिन्ह अंकित केले, ते चरणचिन्ह मन प्रसन्न झाल्यावर स्वर्गाची आणि मोक्षाची प्राप्ती करून देते. म्हणूनच, हे सज्जनहो! अत्यंत हर्षित होऊन, सत्पुरुषांनी प्रशंसिलेल्या त्या चरणचिन्हाला वंदन करा आणि त्याची पूजा करा!;

Iti samantakūṭa vaṇṇanā niṭṭhitā.

अशा प्रकारे समंतकूट वर्णन समाप्त झाले।

Grantha samāptiya.

ग्रंथ समाप्ती।

1.

१.

Anantarā samattāyaṃ sumaṇaddisu vaṇṇanā,Tatheva sādhū saṅkappā khippaṃ pappontu pāṇinaṃ;

सुमनकूट इत्यादींच्या या वर्णनाच्या समाप्तीनंतर, सर्व प्राण्यांचे कल्याणकारी संकल्प त्वरित पूर्ण होवोत!;

2.

२.

Yo yācito’raññavāsī guṇādhāra sudhīmatā,Rāhulattheranāmena vissutena mahītale;

पृथ्वीवर 'राहुल थेर' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या, गुणांचे आधार आणि बुद्धिमान अशा अरण्यवासी (वनवासी) भिक्खूंनी ज्यांना प्रार्थना केली होती;

3.

३.

Bhuvanodaramhi paññāto ravīvambara maṇḍale,Araññaratanānanda mahāthero mahāgaṇī;

आकाशातील सूर्याप्रमाणे या जगात प्रसिद्ध असलेले, अरण्यरतनांनद महाथेर, जे महागणधर (संघाचे प्रमुख) होते;

4.

४.

Jīvitaṃ viya yo satthusāsanassa mahākavī,Sāro suppaṭipattīsu satthasāgara pārago;

जे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे (धम्माचे) प्राणासारखे रक्षक होते, महाकवी होते, सदाचारात श्रेष्ठ आणि शास्त्ररूपी समुद्राच्या पार गेलेले होते;

5.

५.

Tassa sisso’si yo vippagāma vaṃseka ketukoÑātāgamo’raññavāsī sīlādi guṇabhūsaṇo;

त्यांचे शिष्य, जे विप्रग्राम वंशाचे एकमेव ध्वज (कीर्ती) होते, आगमांचे (शास्त्रांचे) ज्ञाते, अरण्यवासी आणि शीलादी गुणांनी विभूषित होते;

6.

६.

Yo’kā sīhalabhāsāya sīhalaṃ saddalakkhaṇaṃ,Tena vedehatherena katāyampiyasīlinā;

ज्यांनी सिंहली भाषेमध्ये सिंहली व्याकरण रचले, त्या प्रियस्वभावी वेदेह थेरांनी ही रचना केली आहे;

Siddhiratthu.

सिद्धी असो (यश लाभो)।