กจฺจายน ธาตุ มญฺชูสา
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
นิรุตฺติ นิกรา’ปาร-ปารวาร’นฺตคํ มุนึ,วนฺทิตฺวา ธาตุมญฺชูสํ-พฺรูมิ ปาวจนญฺชสํ.
โสคตาคม มา’คมฺม-ตํ ตํวฺยากรณานิ จ,ปาเฐ จา’ปฐิตาเป’ตฺถ ธาตฺวตฺถา จ ปวุจฺจเร.
ฉนฺท’หานิตฺถโม’การํ-ธาตฺวนฺตานํ สิยากฺว จิ, ยูนํ ทีโฆ จ ธาตุมฺหา-ปุพฺพม’ตฺถปทํ อปิ.
๑.
ภู สตฺตายํ ปจ ปาเก คมุสปฺป คติมฺหิ (จ);
สิโลก (ธาตุ) สงฺฆาเต สกิ สงฺกาย (วตฺตเต;
).
๒.
(อโถ) กุก-วกา’ทาเน เก สทฺเท อกิ ลกฺขเณ;
กุ สทฺเท กุจฺฉิเต ฏงฺก ธารเณ มกิ มณฺฑเน.
๓.
วกิ โกฏิลฺลยาตฺราสุ สกฺก-ฏีกทฺวยํ คเต;
กกิ โลลตฺตเน ยาเต ตกี (อิธ) คตาทิสุ.
๔. วว, โลกนวิตฺติสุ จกฺขวุติมฺหิ (ตุ) รุกฺข (จ) เข ถิรหึสขเณ นิย, โม’ปนยิฏฺฐิ วตาทิส มุณฺฑิสุ ทิกฺข (’ถ) กกฺข-กขา หสเน ตุร, หึสนวุทฺธิคตีสุ (หิ) ทกฺข’ทนมฺหิ (ตุ) ชกฺข (จ) ภกฺข (มตา) อน, ชาลทุเขสุ (ตุ) ทิกฺข (จ) ทุกฺข (จ) อิกฺข ทิส’งฺก น โก’ข สุเส.
๕. [อ] นิกฺข จุมฺพเน’(ปิ) สิกฺข วิชฺชุ’ปาทุ’ ปาสานมฺหิ รกฺข คุตฺติวารเณ (ปิ) อุญฺฉเน (สิยา’ปิ) ภิกฺข ยาวลทฺธฺย’ลทฺธิสู (ปิ) วกฺข โรสสํหเตสุ โมกฺข มุตฺติยํ จเช (ปิ) จิกฺข วาจโพธเนสุ.
[พ] นข มข รข นงฺขามงฺขรกฺขี’ขีลงฺขา ลข วข อิข อิงฺขา อุงฺข วงฺขู’ข คตฺยํ วขิ มขิ กขิ กงฺเข ขี ขเย อุกฺข เสเก ขุ ขุตธนิสุ (วุตฺโต) เข(’ถ) ขาเท สุเป (จ.)
๖.
อคฺโค (ตุ) คติโกฏิลฺเล ลค สงฺเค มเค’สเน;
อคี อิคี ริคี ลิคี วคี คตฺย’ตฺถธาตโว.
๗.
สิลาฆ กตฺถเน ชคฺฆ หสเน อคฺฆ อคฺฆเน;
สิฆี อาฆายเน (โหติ) ลฆิ โสสคตีสุ (จ;
).
๘.
วจ พฺยตฺตวเจ ยาจ ยาจเน รุจ ทิตฺติยํ;
สุจ โสเก กุจ สทฺเท (อโถ) วิจ วิเวจเน.
๙.
อญฺจ ปูชาคเต วญฺจ คมเน กิญฺจา’วมทฺทเน;
ลุญฺจา’ปนยเน นจฺจ นจฺจเน มจ โรจเน.
๑๐.
อจฺจา’จฺจเน จุ วจเน สโจ (ตุ) สมวายเน;
ปจ ยาเต กจิ-วจฺจ ทิตฺติยํ มจิ ธารเณ.
๑๑.
ปุจฺฉ สมฺปุจฺฉเน มุจฺฉ โมหสฺมึ ลญฺฉ ลกฺขเณ;
อญฺฉา’ยาเม (ภเว) ปุญฺฉ ปุญฺฉเน อุญฺฉ อุญฺฉเน.
๑๒.
ตจฺโฉ ตนุกิรเย ปิญฺฉ ปิญฺฉเน ราช ทิตฺติยํ;
วชา’ชคมเน รญฺช ราเค ภญฺชา’วมทฺทเน.
๑๓.
อญฺชุ พฺยตฺติคตีกนฺติ มกฺขเณสฺเว’ช กมฺปเน;
ภช สํเสวเน สญฺช สงฺเค (ตุ) อิญฺช กมฺปเน.
๑๔.
ยช เทวจฺจเน ทานสงฺคตีกรเณสุ (จ);
ติชกฺขมนิสาเนสุ ทาเน(’ปิ) จช หานิยํ.
๑๕.
สชา’ลิงฺคน วิสฺสชฺช นิมฺมาเณ มุชฺช มุชฺชเน;
มชฺช สํสุทฺธิยํ ลชฺช ลชฺชเน ตชฺช ตชฺชเน.
๑๖.
อชฺช-สชฺชา’ชฺชเน สชฺช นิมฺมาเณ คชฺช สทฺทเน;
คุช-กุช ทฺวยํ สทฺเท อขฺยตฺเต ขชฺช ภกฺขเณ.
๑๗.
ภชฺช ปาเก วิชิ ภยจลเน วีช วีชเน;
ขชี คมนเวกลฺเล ชี ชเย ชุ ชเว (สิยา;
).
๑๘.
เฌ จินฺตายุชฺฌ อุสฺสคฺเค คมเน อฏ-ปฏ ทฺวยํ;
นฏ นจฺเจ รฏ ปริภาสเน วฏ เวฐเน.
๑๙.
วฏฺฏ อาวตฺตเน วณฺฏ วณฺฏตฺเถ กฏ มทฺทเน;
ผุโฏ วิสรณาทีสุ กฏ สํวรเณ คเต.
๒๐.
ฆุฏ โฆเส ปติฆาเต วิฏ’กฺโกเส (จ) เปสเน;
ภฏ ภตฺยํ กุฏ-โกฏฺฏจฺเฉทเน ลุฏ โลฏเน.
๒๑.
ชฏ-ฌฏ-ปิฏ สงฺฆาเต จิฏุ’ตฺตาเส ฆฏี’หเน;
ฆฏิ สงฺฆฏฺฏเน ตฏฺฏ จฺเฉทเน มุฏ มทฺทเน.
๒๒.
ปฐ พฺยตฺตวเจ เหฐ พาธายํ เวฐ เวฐเน;
สุฐี-กุฐี ทฺวยํ โสเส ปีฐ หึสนธารเณ.
๒๓.
กฐ โสสนปาเกสุ วฐ ถุลตฺตเน (ภเว);
กฐิ โสเส รุฐ-ลุโฐ’ปฆาเต สฐ เกตเว.
๒๔.
(สิยา หฐ พลกฺกาเร กฑิเภเท กฑิจฺฉิเท;
มณฺฑ วิภูสเน จณฺฑ จณฺฑิกฺเก ภฑิ ภงฺฑเน.
๒๕.
ปฑิ อุปฺปณฺฑเน ลิงฺคเวกลฺเล มุฑิ ขณฺฑเน,คฑิ วตฺเต’กเทสมฺหิ คฑิ สนฺนิวเย(’ปิจ;
);
๒๖.
รฑิ-เอรฑิ หึสายํ ปิฑิ สงฺฆาตอาทิสุ,กุฑิ ทาเห ปฑิ คเต หิฑิ อาหิณฺฑเน (สิยา;
);
๒๗.
กรณฺฑ ภาชน’ตฺถมฺหิ (อโถ) ลฑิ ชิคุจฺฉเน,(วตฺตเต) เมฑิโกฏิลฺเล สฑิ คุมฺพตฺถมีรเณ;
๒๘.
(อโถ’ปิ) อฑิ อณฺฑตฺเถ (ทิสฺสเต) ตุฑิ โตฑเน,วฑฺฒ สํวฑฺฒเน กฑฺฒ กฑฺฒเณ ภณ ภาสเน;
๒๙.
โสณ วณฺเณ คุณ’ภฺยาเส อิณ-เผณ ทฺวยํ คเต,ปณ โวหารโถเมสุ (วตฺตเต) กณ มิลเน;
๓๐.
อณ-รณ-กณ-มุณ-กฺวณ-กุณ สทฺเท,ยต ปติยตเน ชุต ทิตฺติมฺหิ;
อต-ปต คมเน จิต สญฺญาเณ,กิต วาสา’โท วตุ วตฺตุมฺหิ.
๓๑.
(ภเว) กตฺถ สิลาฆายํ มถ-มตฺถ วิโลฬเน,นาถ ยาจนสนฺตาป อิสฺเสรา’สึสเนสุ (จ;
)
๓๒.
ปุถ (เจ) ปุถุ วิตฺถาเร พฺยถ ภีติจเลสุ (จ),โคตฺถุ วํเส ปถ-ปนฺถ คเต นนฺท สมิทฺธิยํ;
๓๓.
วนฺทา’ภิวาทโถเมสุ คท พฺยตฺตวเจ’(ปิจ),(อโถ) นินฺท ครหายํ ขทิ ปกฺขนฺทนาทิสุ;
๓๔.
เอที (ตุ) กิญฺจิจเลน จทิ กนฺติหิฬาทเน,กิลิที ปริเทวาโท อุทิสฺสวกิเลทเน;
๓๕.
อิที (ตุ) ปรมิสฺสริเย อทิอนฺทุ (จ) พนฺธเน,ภคนฺท เสวเน (โหติ) ภทฺท กลฺยาณกมฺมนิ;
๓๖.
สิท สิงฺคารปาเกสุ สทฺทุหริตโสสเน,มทิ พลฺเย มุท-มทา สนฺโตเส มทฺท มทฺทเน;
๓๗.
สนฺทุ ปสฺสวนาทีสุ กนฺท’วฺหาเน (จ’) โรทเน,วิท ลาเภ ทท ทาเน รุทิ อสฺสุวิโมจเน;
๓๘.
สโท วิสรณา’ทานคมเน (จา’)วสาทเน,หิฬาท (ตุ) สุเข สูทกฺขรเณ รท วิเลขเณ;
๓๙.
สาท อสฺสาทนาทีสุ คท พฺยตฺตวเจ’(ปิจ),นท อพฺยตฺตสทฺเท (ตุ) รทา’ทา-ขาท-ภกฺขเณ;
๔๐.
อทฺท ยาจนยาตฺราทิสฺว (โถ) มิท สิเนหเน,(สิยา) ขุท ชิคจฺฉายํ ทฬิทฺท ทุคฺคจฺจํ (หิ ตุ;
)
๔๑.
ทา ทเว ทุ คตีวุทฺธยํ ทา ทาเน วิท ชานเน,ตทิ อาลสิเย พาธ พาธายํ คุธ กีฬเน;
๔๒.
(อโถ) คาธ ปติฏฺฐายํ วุฐุ-เอธ (จ) วุทฺธิยํ,ธา (โหติ) ธารเณ (เจว) จินฺตายํ พุธ โพธเน;
๔๓.
สิธุ คติมฺหิ ยุธ สมฺปหาเร วิธ เวธเน,ราธ หึสายสํราเธ พธ-พนฺธ (จ) พนฺธเน;
๔๔.
สิธ-สาธ (จ) สิทฺธิมฺหิ เธ ปาเน อินฺธ ทิตฺติยํ,มาน ปูชาย วน-สน สมฺภเว อน ปาณเน;
กน ทิตฺติคตีกนฺตฺยํ ขน-ขนฺว’วทารเณ.
๔๕.
คุป โคปนเก คุป สํวรเณ ตป สนฺตาเป ตป อิสฺสริเย,จุป มนฺทคเต ตปุอุพฺเพเค รป-ลป วากฺเย สป อกฺโกเส;
๔๖.
ชป-ชปฺป วเจ’พฺยตฺเต ตปฺป สนฺตปฺปเน (สิยา),กปิ กิญฺจิจเล กปฺป สามตฺเถ เวปุ กมฺปเน;
๔๗.
ตปฺป สนฺตคเตจฺเฉเท ตกฺเก หึสาทิสุ’(จฺจเต),วป พีชวินิกฺเขเป ธูป สนฺตปเน’(ปิ จ);
๔๘.
จป สานฺตฺเว ปุ ปวเน ฌป ทาเห สุโป สเย,ปุปฺผ วิกสเน (โหติ) รมฺพ’ลมฺพวสํสเน;
๔๙.
จุมฺพ วทนสํโยเค กมฺพ สํวรเณ (มโต),อมฺพ สทฺเท (จ) อสฺสาเท ตายเน สพิ มณฺฑเน;
๕๐.
คพฺพ ทปฺเป’พฺพ-สพฺพา’(ปิ) คมเน ปุพฺพ ปูรเณ,คุมฺพ’พฺพคุมฺพเน จพฺพ อทเน อุพฺพ ธารเณ;
๕๑.
ลภ ลาเภ ชมฺภ คตฺตวินาเม สุภ โสภเน,ภี ภเย รภ ราภสฺเส (จา)’รมฺเภ ขุภ สญฺจเล;
๕๒.
ถมฺภ-ขมฺภ ปติพนฺเธ คพฺภ ปาคพฺภิเย วเธ,สุมฺภ สํสุมฺภเน สมฺภ วิสฺสาเส ยภ เมถุเน;
๕๓.
ทุภ ชีคึสเน ทพฺภ คนฺถเน อุทฺรภา’ทเน,กมู (ตุ) ปทวิกฺเขเป ขมู (ตุ) สหเณ (สิยา;
)
๕๔.
ภมุ อนวฏฺฐาเน (จ) วมุ อุคฺคิรณาทิสุ,กิลมุ-กฺลมู เคลญฺเญ รมุ กีฬา’ย (มีริโต;
)
๕๕.
ทโม ทเม นม นเม (อโถ) สม ปริสฺสเม,ยมุ อุปรเม นาเส อม ยาเต มุ พนฺธเน;
๕๖.
ธโม ปุโม (จ) ธมเน ตม สงฺกาวิภูสเน,ธุม-ถีม (จ) สงฺฆาเต ตม สานฺตฺว’วสาทิเย;
๕๗.
อโย วโย ปย-มโย นโย รยคติมฺหิ (จ)ทย ทานคตีรกฺขา หึสาทิสุ ยุ มิสฺสเน;
จาย สมฺปูชเน ตาย สนฺตาเน ปาย วุทฺธิยํ,(อโถ) อุสูย โทสา’วิกรเณ สาย สายเน;
๕๘.
ตร ตรณสฺมึ ถร สนฺถรเณ ภร ภรณสฺมึ ผร สมฺผรเณ,สร คติ จินฺตา หึสา สทฺเท ผุร จลนาโท หร หรณสฺมึ;
๕๙.
ริ สนฺตติสฺมึ ริ คเต รุ สทฺเท ขุรจฺฉิทสฺมึ ธร ธารณมฺหิ,ชร ชีรณตฺเถ มรปาณจาเค ขร เสกนาเส ฆร เสวนมฺหิ;
๖๐.
คโร นิคเรณ เสเก ทร ฑาเห วิทารเณ,จร คติภกฺขเณสุ วร สํวรณาทิสุ;
๖๑.
จรจฺเฉเท อรนาเส คเต (จ) ปูร ปูรเณ,กุร กฺโกเส นร นเย ชาคร สุปินกฺขเย;
๖๒.
ปีลุ-ปลู-สล-หุลา คตฺย’ตฺถา จล กมฺปเน,ขล สญฺจลเน ผุลฺล วิกาเส ชล ทิตฺติยํ;
๖๓.
ผล นิปฺผตฺติยํ (โหติ) ทล ทิตฺติวิทารเณ,ทล ทุคฺคติยํ นีล วณฺเณ มีล นิมีลเน;
๖๔.
สิล สมาธิมฺหิ กีล พนฺเธ คล-คิลา’ทเน,กูล อาวรเณ สูล รุชายํ พลปาณเน;
๖๕.
ตล-มูล ปติฏฺฐายํ วล-วลฺล นิวารเณ,ปลฺล นินฺเน (จ) คมเน มล-มลฺล’วธารเณ;
๖๖.
(วตฺตเต) ขิล กาฐินฺเน กลิเล อล-กล ทฺวยํ,เวลฺล สญฺจลเน กลฺล สชฺชเน อลิพนฺธเน;
๖๗.
จุลฺล หาวกิรเย ถูลา’กสฺสเน จูล มทฺทเน,(วตฺตเต) ขล โสเจยฺโย ปล รกฺขคเตสุ(ปิ;
)
๖๘.
เกล-เขล-เจล-เปล-เวล-สญฺจลนาทิสุ,อว รกฺขเณ ชีว ปาณธารเณ (ตุ) ปฺลโว คเต;
๖๙.
กณฺฑุวนมฺหิ กณฺฑุโว สรเณ เฉทเน ทเว,ทโว (ตุ) ทวเน เทวุ เทวเน เสวุ เสวเน;
๗๐.
ธาว คมนวุทฺธิมฺหิ (ปฐิโต) โธวุ โธวเน;
เว-วี ทฺเว ตนฺตุสนฺตาเน เว-วุ สํวรเณ (สิยา)หฺเว อวฺหาเน เกว เสเก ธุว ยาตฺรา ถิเรสุ (จ;
);
๗๑.
อส คส อทเน ฆส อทนสฺมึ-อิส ปริเยเส อิสุอิจฺฉายํ,สสุ ปาณนคติหึสา’ทฺย’ตฺเถ-มส อามสเน มุส สมฺโมเส;
๗๒.
กุส อกฺโกเส ทุส อปฺปีเต-ตุส สนฺโตเส ปุส โปสมฺหิ,รุส อาเลเป รุส หึสายํ-มสุ มจฺเฉเร อุสุ ทาเห (’ปิ;
)
๗๓.
หส หสนสฺมึ ฆุส สทฺทสฺมึ-ตส อุพฺเพเค ตฺรส อุพฺเพเค,ลส กนฺตฺย’ตฺเถ รส อสฺสาเท-(ปุน)ภส ภสฺมิกรเณ(จา’ปิ;
)
๗๔.
คเวส มคฺคเณ ปํส นาสเน ทิส เปกฺขเณ,สาสา’นุสิฏฺฐิยํ หํส ปิติยํ ปาส พนฺธเน;
๗๕.
สํส ปสํสเน อิสฺส อิสฺสายํ กสฺส กสฺสเน,ธํส ปธํสเน สึส อิจฺฉายํ ฆํส ฆํสเน;
๗๖.
สํส-ทํสา (ตุ) ฑสเน ภาส วาจาย ทิตฺติยํ,(สิยา) ภุส อลงฺกาเร (อโถ) อาสู’ปเวสเน;
๗๗.
วส กนฺตินิวาเสสุ วสฺสเสจนสทฺทเน,กิส สาเณ กส คเต กส หึสาวิเลขเน;
๗๘.
ทิสา’ติสชฺชนา’ทีสุ กาส ทิตฺติมฺหิ สชฺชเน,(ทุเว ธาตุ) ขส-ฌส หึสายํ มิส มิลเน;
๗๙.
สุ หึสากุลสนฺธานยาตฺรา’ทีสุ สุ ปสฺสเว,สุ สทฺเท สุ ปสวเน สิ สเย (จ) สิ เสวเน;
๘๐.
มห ปูชายา’รหปูชายํ-คุห สํวรเณ ลิห อสฺสาเท,รห จาคสฺมึ มุห มุจฺฉายํ-มห สตฺตายํ พหุ สํขฺยาเน;
๘๑.
สห ขเม ทห ภสฺมิกรเณ (จ) ปติฏฺฐายํ,รุห สญฺชนเน อูห วิตกฺเก วห ปาปเณ;
๘๒.
ทุห’ปฺปปูรเณ นาเส ทิโห อุปจเย (มโต),นินฺทายํ ครโห อีห ฆฏฺฏเน มิห เสวเน;
๘๓.
คาห วิโลฬเน พฺรูห-พห-พฺรห (จ) วุทฺธิยํ,วฺเห สทฺทมฺหิ หสเน หา จาเค ลุฬ มนฺถเนกีฬวิหารมฺหิ ลฬ วิลาเส’(เมสวุทฺธิกา;
)
ตุทาทโย อวุทฺธิกา
๘๔.
ตุท พฺยถายํ (ตุ) นุท กฺเขปเณ ลิข เลขเณ,กุจ สงฺโกจเน ริจ กฺขรเณ ขจ พนฺธเน;
๘๕.
อุจ สทฺเท สมวาเย วิชี ภยจเลสุ (จ),(วตฺตเต) ภุช โกฏิลฺเล วลญฺโช (ตุ) วลญฺชเน;
๘๖.
ภช เสวาปุถกฺกาเร รุช โรเค อฏา’ฏเน,กุฏจฺเฉเท (จ) โกฏิลฺเล อคา สชฺฌายนา’ทิสุ;
๘๗.
ปุโณ สุภ กิรเย วตฺต วตฺตเน จต ยาจเน,ปุถ ปาเก ปูติภาเว กุถสํกฺเลสเน’(ปิ จ;
)
๘๘.
(อุโภ ธาตุ) ปุถ-ปถ วิตฺถาเร วิท ชานเน,หท อุจฺจาร อุสฺสคฺเค-จินฺตายํ มิท หึสเน;
๘๙.
นนฺธ วินนฺธเน ถีน-ปุน สงฺฆาตวาจิโน,กป อจฺฉาทเน วปฺป วารเณ ขิป เปรเณ;
๙๐.
สุโป สเย ฉุโป ผสฺเส (วตฺตเต) จป สานฺตฺวเน,นภ (ธาตุ) วิหึสายํ รุมฺภ อุปฺปีฬนาทิสุ;
๙๑.
สุมฺภ สํสุมฺภเน ชมฺภ ชมฺภเน ชุภ นิจฺฉุเภ,ฐุภ นิฏฺฐุภเน จมุ อทเน ฉมุ หีฬเน;
๙๒.
ฌมุ ทาเห ฉมุ อทเน อิรีย วตฺตเน’(ปิ จ),กิร (ธาตุ) วิกิรเณ คิโร นิคิรณา’ทิสุ;
๙๓.
ผุร สญฺจลนาทีสุ กุร สทฺทา’ทเนสุ (จ),ขุรจฺเฉเท วิลิขเณ ฆุร ภีเม คิลา’ทเน;
๙๔.
ติล สฺเนเห จิล วาเส หิล หาเว สิลุ’ญฺฉเน,พิล เภเท ถูล จเย กุสจฺเฉทน ปูรเณ;
๙๕.
วิสปฺปเวเส ผรเณ ทิสา’ติสชฺชนา’ทิสุผุล ผสฺเส มุส เถยฺเย ถุส อปฺปิกิรยาย (ตุ)คุฬ โมกฺเข คุฬ ปริวตฺตนมฺหิ (ตุทาทโย;
)
หู ภุวาทโย ลุตฺตวิกรณา
๙๖.
หู-ภู สตฺตาย (มุ’จฺจนฺติ) อิ อชฺฌาเน คติมฺหิ (จ,)ขา-ขฺยา (ทฺวยํ) ปกถเน ชิ ชเย ญา’วโพธเน;
๙๗.
สี-ฬี เวหาสคมเน ฐา คตีวินิวุตฺติยํ,นี ปาปเณ มุน ญาเณ หน หึสาคตีสุ (’ปิ)
๙๘.
ปารกฺขณมฺหิ ปา ปาเน พฺรู วาจายํ วิยตฺติยํ,ภา ทิตฺติยํ มา ปมาเณ (อโถ) ยา ปาปุเณ (สิยา;
)
๙๙.
(ทุเวปิ) รา-ลา อาทาเน วา คตีคนฺธเนสุ (ปิ,)อส (ธาตุ) ภุวิ (ขฺยาโต) สิ สเย สา สมตฺถิเย;
ชุโหตฺยา’ทโย สทฺวิภาวลุตฺตวิกรณา.
๑๐๐.
หู ทาเน’(ปิ จ) อาทาเน หวฺยทาเน (จ วตฺตเต,)หา จาเค กมุ ยาตฺรายํ ทา ทาเน ธา (จ) ธารเณ;
อวิกรณภูวาทโย สมตฺตา.
รุธาทโย
๑๐๑.
รุธิ อาวรเณ มุจ โมจเน ริจ เรจเน,สิจ เสเก ยุช โยเค ภุช ปาลนโภชเน;
๑๐๒.
กติจฺเฉเท ฉิทิ ทฺเวธากรเณ ภิท วิทารเณวิท ลาเภ ลุปจฺเฉเท วินาเส ลิปลิมฺปเนปิส สํจุณฺณเน หิสิ วิหึสายํ (รุธาทโย;
)
ทิวาทโย
๑๐๓.
ทิวุ กีลา วิชิคึสา โวหารชฺชุติ โถมิเต,สิวุ ตนฺตูนสนฺตาเน ขี ขเย ขา ปกาสเน;
๑๐๔.
กา-คา สทฺเท (ปิ) ฆา คนฺโธ’ปาทาเน รุจ โรจเน,กจ ทิตฺยํ มุจ โมเจ (อโถ) วิจ วิเวจเน;
๑๐๕.
รญฺช ราเค สญฺช สงฺเค ขลเน มชฺช สุทฺธิยํ,ยุโช สมาธิมฺหิ ลุโช วินาเส ฌา วิจินฺตเน;
๑๐๖.
ตา ปาลเน ฉิทิ ทฺเวธากาเร มิท สิเนหเน,มทุ’มฺมาเท ขิท ทีนภาเว ภิท วิทารเณ;
๑๐๗.
สิท ปาเก ปทคเต วิท สตฺตา วิจินฺตเน,ที ขเย สุปเน ทา (จ) ทาเน ทาตฺว’วขณฺฑเน;
๑๐๘.
พุธา’วคมนา’ทีสุ อตฺเถสุ ยุธ ยุชฺฌเน,กุธ โกเป สุธ โสเจ ราธ หึสาย สิทฺธิยํ;
๑๐๙.
อิธ สํสิทฺธิวุทฺธีสุ สิธ-สาธ (จ) สิทฺธิยํ,วิธ เวเธ คิธ เคเธ รุธิ อาวรณา’ทิสุ;
๑๑๐.
มน ญาเณ ชนุ’ปฺปาเท หน หึสาคตีสุ (ปิ,)สินา โสเจ กุป โกเป ตป สนฺตาป ปีณเน;
๑๑๑.
ลุปจฺเฉเท รุป นาเส ปกาเส ทิป ทิตฺติยํ,ทป หาเส ลภ ลาเภ ลุภ เคเธ ขุโภ จเล;
๑๑๒.
สมู’ปสม เขเทสุ หร-หิรี (จ) ลชฺชเน,มิลา คตฺตวีนาเม (จ) คิลา หาสกฺขเย (ปิ จ;
)
๑๑๓.
ลี สิเลเส ทฺรวีกาเร วา คตี พนฺธเนสุ (จ,)ลิสิ เลเส ตุส โตเส สิลิสา’ลิงฺคนาทิสุ;
๑๑๔.
กิลิส กลิโส’ปตาเป (อโถ) ตส ปิปาสเน,รุส โรเส ทิส-ทุส อปฺปีติมฺหิ (ทุเว สิยุํ;
)
๑๑๕.
ยสุปฺปยตเน อสุ เขปเน (ปิ จ วตฺตเต,)สุส โสเส ภส อโธปาเต นส อทสฺสเน;
๑๑๖. สา’สฺสาเท สา’วสาเน (จ) สา ตนูกรเณ (ปิ จ) หา จาเค มุห เวจิตฺเต นห สชฺชนพนฺธเน นห โสเจ ปิหิจฺฉายํ สินิห-สนิห ปีติยํ.
สฺวาทโย
๑๑๗. สุ สวเณ สก สตฺติมฺหิ ขี ขยมฺหิ คิ สทฺทเน,
อป-สมฺภู (จ) ปาปุณเน หิ คติมฺหิ วู สํวเร;
กิยาทโย
๑๑๘.
กี วินิมเย จิ จเย ชิ ชเย ญา’วโพธเน,ถว’ภิตฺถเว กมฺปเน ธุ (อโถ) ปุ ปวเน (สิยา;
)
๑๑๙.
ปี ตปฺปเณ มา ปมาเณ ขิปกฺเขเป มิ หึสเน,มิ ปมาเณ มุ พนฺเธ (จ) ลุ ปจฺเฉเท สิ พนฺธเนอส ภกฺขเณ (อโถ) คห อุปาทาเน (กิยาทโย;
)
ตนาทโย
๑๒๐.
ตนุ วิตฺถาเร สก สตฺติสฺมึ-ทุ ปริตาเป สนุ ทานสฺมึ,วน ยาจายํ มนุ โพธสฺมึ-หิ คเต อป ปาปุณนสฺมึ (หิ,)กร กรณสฺมึ(ภวติ)สิ พนฺเธ-สุ อภิสฺสวเน(ตนุ อาทีนิ;
)
นิจฺจํ เณณยนฺตา จุราทโย.
๑๒๑.
จุร เถยฺเย โลก (ธาตุ) ทสฺสเน อกิ ลกฺขเณ,สิยา ถก ปติฆาเต (ปุน) ตกฺก วิตกฺกเณ;
๑๒๒.
ลกฺข ทสฺสนองฺเกสุ (วตฺตเต) มกฺข มกฺขเณ,ภกฺขา’ทเน โมกฺข โมเจ สุข-ทุกฺข (จ) ตกิรเย;
๑๒๓.
ลิงฺค จิตฺตกิรยา’ทีสุ มค-มคฺค คเวสเน,(ปุนา’ปิ) ปจ วิตฺถาเร กฺเลเส วญฺจ ปลมฺภเน.
๑๒๔.
วจฺจ อชฺฌายเน อจฺจ ปูชายํ วจ ภาสเน,รจ ปติยตเน สุจ เปสุญฺเญ รุจ โรจเน;
๑๒๕.
มุจปฺปโมจเน โลจ ทสฺสเน กจ ทิตฺติยํ,สชฺชา’ชฺช อชฺชเน ตชฺช ตชฺชเน วชฺช วชฺชเน;
๑๒๖.
ยุช สํยมเน ปูช ปูชายํ ติช เตชเน,ปช มคฺค สํวรเณ คเต ภช วิภาชเน;
๑๒๗.
(อโถ) ภาช ปุถกฺกาเร สภาช ปีติทสฺสเน,(อโถ ตุ) ฆฏ สงฺฆาเต ฆฏฺฏ สญฺจลนา’ทิสุ;
๑๒๘.
กุฏ-โกฏฺฏจฺเฉทเน (ทฺเว) กุฏ อาโกฏนา’ทิสุ,นฏ นจฺเจ จฏ-ปุฏ เภเท วณฺฏ วิภาชเน;
๑๒๙.
ตุวฏฺฏ เอกสยเน ฆโฏ วิสรเณ (สิยา),คุณฺฐ โอคุณฺฐเน เหฐ พาธายํ เวฐ เวฐเนคุฑิ เวเฐ กฑิ-ขฑิ เภทเน มฑิ ภูสเน;
๑๓๐.
ปณฺฑ-ภณฺฑ ปริภาเส ทฑิ อาณาย (มีริโต),ตฑิ สํตาฬเน ปิณฺฑ สงฺฆาเต ฉฑฺฑ ฉฑฺฑเน;
๑๓๑.
วณฺณ สํวณฺณเน จุณฺณ จุณฺณเน อาณ เปสเน,คณ สํกลเน กณฺณ สวเณ จินฺต จินฺตเน;
๑๓๒.
สนฺต สงฺโกจเน มนฺต คุตฺต ภาสน ชานเน,จิต สํเจตนา’ทิสุ กิตฺต สํสทฺทเน (ภเว;
)
๑๓๓.
ยต นียฺยาตเน คนฺถ สนฺทพฺเภ อตฺถ ยาจเน,กถ วากฺยปฺปพนฺเธ (จ) วิท ญาเณ นุเท จุท;
๑๓๔.
ฉทา’ปวารเณ ฉทฺท วมเน ฉนฺท อิจฺฉยํ,วที’ภิวาท โถเมสุ ภทิกลฺยาณกมฺมนิ;
๑๓๕.
หิฬาท (ตุ) สุเข คนฺธ สูจเน วิธ กมฺปเน,รนฺธ ปาเก (อโถ) มาน ปูชายํ นุ ตฺถุติมฺหิ (ตุ;
)
๑๓๖.
ถน เทวสทฺเท อูน ปริหาเน เถน โจริเย,ธน สทฺเท ญป โตส นิสาน มารณา’ทิสุ;
๑๓๗.
ลป วากฺเย ฌป ทาเห รุป โรปณอาทิสุ,ปี ตปฺปเน (สิยา) กปฺป วิตกฺเก ลภิ วญฺจเน;
๑๓๘.
(อโถ) วหิ ครหายํ สมุ สานฺตฺวน ทสฺสเน,กมุ อิจฺฉาย กนฺติมฺหิ (สิยา) โถม สิลาฆเน;
๑๓๙.
ติมุ เตมน สงฺกาสุ อม โรคคตา’ทิสุ,สํคาม ยุทฺเธ (วตฺเตยฺย) อีร วาจา ปกมฺปเน;
๑๔๐.
วร อาวรณิ’จฺฉาสุ ยาจายํ ธร ธารเณ,ตีร กมฺม สมตฺติมฺหิ ปาร สามตฺถิยา’ทิสุ;
๑๔๑.
ตุลุ’มฺมาเน ขล โสเว สญฺจเย ปาลรกฺขเณ,กล สงฺกลนา’ทีสุ (ภเว) มีล นิมีลเน;
๑๔๒.
สีลู’ปธารเณ มูล โรหเณ ลล อิจฺฉเน,ทุล อุกฺเขปเณ ปูล มหตฺตน สมุสฺสเย;
๑๔๓.
ฆุส สทฺเท ปิส เปเส ภุสา’ลงฺกรเณ (สิยา,)รุส ปารุสิเย ขุํส อกฺโกเส ปุส โปสเน;
๑๔๔.
ทิส อุจฺจารณา’ทีสุ วส อจฺฉาทเน (สิยา,)รส’สฺสาเท รเว สฺเนเห (อโถ) สิส วิเสสเน;
๑๔๕.
สิ พนฺเธ มิสฺส สมฺมิสฺเส กุห วิมฺภาปเน สิยา,รห จาเค คเต (จา’ปิ) มห ปูชาย (มีริโต;
)
๑๔๖.
ปิหิ’จฺฉายํ สิยา วีฬ ลชฺชายํ เอฬ ผาฬเนหีฬ คารหิเย ปีฬ พาธายํ ตฬ ตาฬเนลฬ (ธาตู)’ปเสวา’ยํ (วตฺตตี’เมจุราทโย;
)
สมตฺตา สตฺตคณา.
๑๔๗.
ภุวาที จ รุธาที จ-ทิวาทิ สฺวา’ทโย คณา,กิยาที จ ตนาที จ-จุราทีตี’ธ สตฺตธา;
๑๔๘.
กิรยาวาจิตฺตมกฺขาตุ-เม’เกกตฺโถ พหู’ทิโต,ปโยคโต’นุคนฺตพฺพา-อเนกตฺถา หิ ธาตโว;
๑๔๙.
หิตาย มนฺทพุทฺธีนํ-วฺยตฺตํ วณฺณกฺกมา ลหุํ,รจิตา ธาตุมญฺชุสา-สีลวํเสน ธีมตา;
๑๕๐.
สทฺธมฺมปงฺเกรุหราชหํโส,อาสิฏฺฐธมฺมฏฺฐิติ สีลวํโส;
ยกฺขทฺทิเลนาขฺย นิวาสวาสี,ยติสฺสโร โสยมิทํ อกาสิ;
กจฺจายน ธาตุมญฺชูสา สมตฺตา.
สาจริยานุสิฏฺฐา ปริสิฏฺฐปริภาสา
๑.
เอกา เนกสฺส รานนฺตู-’ภเยสํ อนฺติมา สรา,องฺคานุพนฺธา ธาตูนํ-วุจฺจนฺเต’ปิ ยถากฺกมํ;
๒.
ธาตุโน วฺยาญฺชนา ปุพฺเพ-นิคฺคหีตํ สม’นฺติมา,อิวณฺเณนา’รุธาทีน-มนุพนฺเธน จิณฺหิตํ;
๓.
เสสา’นุพนฺธา สพฺเพสํ-โหนฺตี’ธุ’จฺจารณปฺผลา,อุจฺจาวจปฺผลา ภาส-นฺตรมฺปตฺวา ภ วนฺติ’ปิ;
๔.
นามธาตุก ภาโว’ปิ-กิรยาย อธิการโต,วิรุทฺธนฺตราภาวา-กฺวจิเทว ปยุชฺชเต;
๕.
ทฺวนฺทยุตฺติวสา กฺวาปิ-อาเทโส โยวิภตฺติยา,คุณาทิภาว สทฺโท’ปิ-ตกิรยตฺเถ วิธียเต;