Kaccāyana dhātu mañjūsā

कच्चायन धातुमंजुषा

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो.

Nirutti nikarā’pāra-pāravāra’ntagaṃ muniṃ,Vanditvā dhātumañjūsaṃ-brūmi pāvacanañjasaṃ.

व्याकरणशास्त्राच्या (निरुत्तीच्या) अथांग महासागराच्या पार गेलेल्या मुनींना (बुद्धांना) वंदन करून, मी बुद्धवचनाचा मार्ग दाखवणारी 'धातुमंजुषा' सांगतो.

Sogatāgama mā’gamma-taṃ taṃvyākaraṇāni ca,Pāṭhe cā’paṭhitāpe’ttha dhātvatthā ca pavuccare.

सुगत-आगम (बुद्धवचन) आणि विविध व्याकरणे अभ्यासून, या ग्रंथात पाठात आलेले आणि पाठात न आलेले धातूंचे अर्थ सांगितले जात आहेत.

Chanda’hānitthamo’kāraṃ-dhātvantānaṃ siyākva ci, yūnaṃ dīgho ca dhātumhā-pubbama’tthapadaṃ api.

छंदाच्या रक्षणासाठी काही ठिकाणी धातूंच्या शेवटी 'ओ'कार होतो, 'इ' आणि 'उ' स्वरांचा दीर्घ होतो, आणि धातूच्या आधी अर्थ सांगणारे पद देखील येते.

1.

१.

Bhū sattāyaṃ paca pāke gamusappa gatimhi (ca);

Siloka (dhātu) saṅghāte saki saṅkāya (vattate;

).

‘भू’ धातू अस्तित्वाच्या (सत्तेच्या) अर्थी, ‘पच’ शिजवण्याच्या (पाकाच्या) अर्थी, ‘गमु’ आणि ‘सप्प’ गतीच्या अर्थी; ‘सिलोक’ एकत्र करण्याच्या (संघाताच्या) अर्थी आणि ‘सकि’ शंकेच्या अर्थी वापरला जातो.

2.

२.

(Atho) kuka-vakā’dāne ke sadde aki lakkhaṇe;

Ku sadde kucchite ṭaṅka dhāraṇe maki maṇḍane.

तसेच ‘कुक’ आणि ‘वक’ स्वीकारण्याच्या (आदानाच्या) अर्थी, ‘के’ आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थी, ‘अकि’ चिन्हांकित करण्याच्या (लक्षणाच्या) अर्थी; ‘कु’ आवाजाच्या आणि निंदित करण्याच्या अर्थी, ‘टंक’ धारण करण्याच्या अर्थी आणि ‘मकि’ सुशोभित करण्याच्या (मंडनाच्या) अर्थी आहेत.

3.

३.

Vaki koṭillayātrāsu sakka-ṭīkadvayaṃ gate;

Kaki lolattane yāte takī (idha) gatādisu.

‘वकि’ कुटिलता आणि गमन करण्याच्या अर्थी; ‘सक्क’ आणि ‘टीक’ हे दोन्ही गमन करण्याच्या अर्थी; ‘ककि’ चंचलतेच्या आणि गमन करण्याच्या अर्थी; आणि ‘तकी’ येथे गमन इत्यादी अर्थी आहेत.

4. Vava, lokanavittisu cakkhavutimhi (tu) rukkha (ca) khe thirahiṃsakhaṇe niya, mo’panayiṭṭhi vatādisa muṇḍisu dikkha (’tha) kakkha-kakhā hasane tura, hiṃsanavuddhigatīsu (hi) dakkha’danamhi (tu) jakkha (ca) bhakkha (matā) ana, jāladukhesu (tu) dikkha (ca) dukkha (ca) ikkha disa’ṅka na ko’kha suse.

४. ‘वव’ पाहणे आणि असणे या अर्थी; ‘रुक्ख’ डोळ्यांच्या क्रियेच्या अर्थी; ‘खे’ स्थिरता, हिंसा आणि खणणे या अर्थी; ‘निय’ जवळ नेणे, इच्छा करणे आणि बोलणे इत्यादी अर्थी; ‘मुण्डि’ मुंडण करण्याच्या अर्थी; ‘दिक्ख’ दीक्षा घेण्याच्या अर्थी; ‘कक्ख’ आणि ‘कखा’ हसण्याच्या अर्थी; ‘तुर’ हिंसा, वृद्धी आणि गमन या अर्थी; ‘दक्ख’ देण्याच्या अर्थी; ‘जक्ख’ आणि ‘भक्ख’ खाण्याच्या अर्थी; ‘दिक्ख’ आणि ‘दुक्ख’ क्लेश व दुःखाच्या अर्थी; ‘इक्ख’ पाहण्याच्या अर्थी; ‘अङ्क’ चिन्हांकित करण्याच्या अर्थी; आणि ‘ख’ वाळवण्याच्या (शोषणाच्या) अर्थी मानले जातात.

5. [A] nikkha cumbane’(pi) sikkha vijju’pādu’ pāsānamhi rakkha guttivāraṇe (pi) uñchane (siyā’pi) bhikkha yāvaladdhya’laddhisū (pi) vakkha rosasaṃhatesu mokkha muttiyaṃ caje (pi) cikkha vācabodhanesu.

५. ‘निक्ख’ चुंबन घेण्याच्या अर्थी; ‘सिक्ख’ शिकण्याच्या (शिक्षणाच्या) अर्थी; ‘रक्ख’ रक्षण आणि निवारण करण्याच्या अर्थी; ‘भिक्ख’ याचना करणे, मिळणे किंवा न मिळणे आणि वेचणे (उंछन) या अर्थी; ‘वक्ख’ राग आणि एकत्र करणे या अर्थी; ‘मोक्ख’ मुक्ती आणि त्याग करण्याच्या अर्थी; आणि ‘चिक्ख’ बोलणे व बोध करण्याच्या अर्थी आहेत.

[Ba] nakha makha rakha naṅkhāmaṅkharakkhī’khīlaṅkhā lakha vakha ikha iṅkhā uṅkha vaṅkhū’kha gatyaṃ vakhi makhi kakhi kaṅkhe khī khaye ukkha seke khu khutadhanisu (vutto) khe(’tha) khāde supe (ca.)

‘नख’, ‘मख’, ‘रख’, ‘नङ्ख’, ‘मङ्ख’, ‘रक्ख’, ‘ईख’, ‘ईलङ्ख’, ‘लख’, ‘वख’, ‘इख’, ‘इङ्ख’, ‘उङ्ख’, ‘वङ्ख’ आणि ‘उख’ हे गतीच्या अर्थी आहेत; ‘वखि’, ‘मखि’ आणि ‘कखि’ हे आकांक्षेच्या (इच्छेच्या) अर्थी आहेत; ‘खी’ क्षय होण्याच्या (नाशाच्या) अर्थी; ‘उक्ख’ सिंचन करण्याच्या अर्थी; ‘खु’ शिंकण्याच्या आवाजाच्या अर्थी; आणि ‘खे’ खाणे व झोपणे या अर्थी सांगितले आहेत.

6.

६.

Aggo (tu) gatikoṭille laga saṅge mage’sane;

Agī igī rigī ligī vagī gatya’tthadhātavo.

‘अग्ग’ गमन आणि कुटिलतेच्या अर्थी; ‘लग’ आसक्तीच्या (संगाच्या) अर्थी; ‘मग’ शोध घेण्याच्या अर्थी; आणि ‘अगी’, ‘इगी’, ‘रिगी’, ‘लिगी’, ‘वगी’ हे गमन अर्थाचे धातू आहेत.

7.

७.

Silāgha katthane jaggha hasane aggha agghane;

Sighī āghāyane (hoti) laghi sosagatīsu (ca;

).

‘सिलाघ’ स्तुती करण्याच्या अर्थी; ‘जग्घ’ हसण्याच्या अर्थी; ‘अग्घ’ मूल्य ठरवण्याच्या (मूल्यमापनाच्या) अर्थी; ‘सिघी’ वास घेण्याच्या अर्थी; आणि ‘लघि’ कोरडे होणे (शोषण) व गमन करण्याच्या अर्थी आहे.

8.

८.

Vaca byattavace yāca yācane ruca dittiyaṃ;

Suca soke kuca sadde (atho) vica vivecane.

‘वच’ स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थी; ‘याच’ याचना करण्याच्या अर्थी; ‘रुच’ प्रकाशाच्या (दीप्तीच्या) अर्थी; ‘सुच’ शोकाच्या अर्थी; ‘कुच’ आवाजाच्या अर्थी; आणि ‘विच’ विवेचन करण्याच्या अर्थी आहे.

9.

९.

Añca pūjāgate vañca gamane kiñcā’vamaddane;

Luñcā’panayane nacca naccane maca rocane.

‘अञ्च’ पूजा आणि गमन करण्याच्या अर्थी; ‘वञ्च’ गमन करण्याच्या अर्थी; ‘किञ्च’ चिरडण्याच्या (मर्दानाच्या) अर्थी; ‘लुञ्च’ उपटून टाकण्याच्या (दूर करण्याच्या) अर्थी; ‘नच्च’ नृत्य करण्याच्या अर्थी; आणि ‘मच’ आवडण्याच्या (रुचीच्या) अर्थी आहे.

10.

१०.

Accā’ccane cu vacane saco (tu) samavāyane;

Paca yāte kaci-vacca dittiyaṃ maci dhāraṇe.

‘अच्च’ पूजा करण्याच्या अर्थी; ‘चु’ बोलण्याच्या अर्थी; ‘सच’ एकत्र यायच्या (समवायाच्या) अर्थी; ‘पच’ गमन करण्याच्या अर्थी; ‘कचि’ आणि ‘वच्च’ प्रकाशाच्या (दीप्तीच्या) अर्थी; आणि ‘मचि’ धारण करण्याच्या अर्थी आहे.

11.

११.

Puccha sampucchane muccha mohasmiṃ lañcha lakkhaṇe;

Añchā’yāme (bhave) puñcha puñchane uñcha uñchane.

‘पुच्छ’ विचारण्याच्या (प्रश्न करण्याच्या) अर्थी; ‘मुच्छ’ मोहाच्या (मूर्च्छेच्या) अर्थी; ‘लञ्छ’ चिन्हांकित करण्याच्या अर्थी; ‘अञ्छ’ ओढण्याच्या (विस्ताराच्या) अर्थी; ‘पुञ्छ’ पुसण्याच्या अर्थी; आणि ‘उञ्छ’ वेचण्याच्या (उंछन करण्याच्या) अर्थी आहे.

12.

१२.

Taccho tanukiraye piñcha piñchane rāja dittiyaṃ;

Vajā’jagamane rañja rāge bhañjā’vamaddane.

‘तच्छ’ बारीक किंवा लहान करण्याच्या अर्थी; ‘पिञ्छ’ पिसे लावण्याच्या किंवा रंगवण्याच्या अर्थी; ‘राज’ प्रकाशाच्या (दीप्तीच्या) अर्थी; ‘वज’ आणि ‘अज’ गमन करण्याच्या अर्थी; ‘रञ्ज’ रागाच्या (रंग किंवा आसक्तीच्या) अर्थी; आणि ‘भञ्ज’ मोडण्याच्या (मर्दानाच्या) अर्थी आहे.

13.

१३.

Añju byattigatīkanti makkhaṇesve’ja kampane;

Bhaja saṃsevane sañja saṅge (tu) iñja kampane.

‘अञ्जु’ प्रकटीकरण, गमन, कांती (सौंदर्य) आणि माखणे (लेपन) या अर्थी; ‘एज’ कंपनाच्या (थरथरण्याच्या) अर्थी; ‘भज’ सेवा करण्याच्या अर्थी; ‘सञ्ज’ आसक्तीच्या (संगाच्या) अर्थी; आणि ‘इञ्ज’ कंपनाच्या अर्थी आहे.

14.

१४.

Yaja devaccane dānasaṅgatīkaraṇesu (ca);

Tijakkhamanisānesu dāne(’pi) caja hāniyaṃ.

‘यज’ देवपूजा, दान आणि संगतीकरण (एकत्र करणे) या अर्थी; ‘तिज’ क्षमा, तीक्ष्ण करणे आणि दान या अर्थी; आणि ‘चज’ त्याग करण्याच्या (हानीच्या) अर्थी आहे.

15.

१५.

Sajā’liṅgana vissajja nimmāṇe mujja mujjane;

Majja saṃsuddhiyaṃ lajja lajjane tajja tajjane.

‘सज’ आलिंगन देण्याच्या अर्थी; ‘विस्सज्ज’ निर्माण करण्याच्या (सृजनाच्या) अर्थी; ‘मुज्ज’ बुडी मारण्याच्या अर्थी; ‘मज्ज’ शुद्धीकरणाच्या अर्थी; ‘lajja’ लाजण्याच्या अर्थी; आणि ‘तज्ज’ धमकावण्याच्या (तर्जनाच्या) अर्थी आहे.

16.

१६.

Ajja-sajjā’jjane sajja nimmāṇe gajja saddane;

Guja-kuja dvayaṃ sadde akhyatte khajja bhakkhaṇe.

‘अज्ज’ आणि ‘सज्ज’ मिळवण्याच्या (अर्जनाच्या) अर्थी; ‘सज्ज’ निर्माण करण्याच्या अर्थी; ‘गज्ज’ गर्जना करण्याच्या (शब्दाच्या) अर्थी; ‘गुज’ आणि ‘कुज’ हे दोन्ही अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थी; आणि ‘खज्ज’ खाण्याच्या अर्थी आहेत.

17.

१७.

Bhajja pāke viji bhayacalane vīja vījane;

Khajī gamanavekalle jī jaye ju jave (siyā;

).

‘भज्ज’ भाजण्याच्या (पाकाच्या) अर्थी; ‘विजि’ भय आणि कंपनाच्या अर्थी; ‘वीज’ वारा घालण्याच्या (विजनेच्या) अर्थी; ‘खजी’ लंगडेपणाच्या (गमन-वैकल्याच्या) अर्थी; ‘जी’ विजय मिळवण्याच्या अर्थी; आणि ‘जु’ वेगाच्या अर्थी आहे.

18.

१८.

Jhe cintāyujjha ussagge gamane aṭa-paṭa dvayaṃ;

Naṭa nacce raṭa paribhāsane vaṭa veṭhane.

‘झे’ चिंतनाच्या (ध्यानाच्या) अर्थी; ‘उज्झ’ त्याग करण्याच्या अर्थी; ‘अट’ आणि ‘पट’ हे दोन्ही गमन करण्याच्या अर्थी; ‘नट’ नृत्याच्या (अभिनयाच्या) अर्थी; ‘रट’ बोलण्याच्या (किंवा निंदा करण्याच्या) अर्थी; आणि ‘वट’ वेढण्याच्या (वेष्टनाच्या) अर्थी आहे.

19.

१९.

Vaṭṭa āvattane vaṇṭa vaṇṭatthe kaṭa maddane;

Phuṭo visaraṇādīsu kaṭa saṃvaraṇe gate.

‘वट्ट’ फिरण्याच्या (वर्तनाच्या) अर्थी; ‘वण्ट’ वाटणी करण्याच्या अर्थी; ‘कट’ चिरडण्याच्या (मर्दानाच्या) अर्थी; ‘फुट’ पसरणे इत्यादी अर्थी; आणि ‘कट’ झाकण्याच्या (संवरणाच्या) व गमन करण्याच्या अर्थी आहे.

20.

२०.

Ghuṭa ghose patighāte viṭa’kkose (ca) pesane;

Bhaṭa bhatyaṃ kuṭa-koṭṭacchedane luṭa loṭane.

‘घुट’ घोषणा करणे आणि प्रतिघात करण्याच्या अर्थी; ‘विट’ शिवीगाळ करणे आणि पाठवण्याच्या (प्रेषणाच्या) अर्थी; ‘भट’ नोकरी किंवा वेतनाच्या (भृतीच्या) अर्थी; ‘कुट’ आणि ‘कोट्ट’ कापण्याच्या (च्छेदनाच्या) अर्थी; आणि ‘लुट’ लोळण्याच्या अर्थी आहे.

21.

२१.

Jaṭa-jhaṭa-piṭa saṅghāte ciṭu’ttāse ghaṭī’hane;

Ghaṭi saṅghaṭṭane taṭṭa cchedane muṭa maddane.

‘जट’, ‘झट’ आणि ‘पिट’ एकत्र करण्याच्या (संघाताच्या) अर्थी; ‘चिटु’ घाबरवण्याच्या अर्थी; ‘घटी’ चेष्टा किंवा प्रयत्नाच्या अर्थी; ‘घटि’ संघर्षाच्या अर्थी; ‘तट्ट’ कापण्याच्या अर्थी; आणि ‘मुट’ चिरडण्याच्या अर्थी आहे.

22.

२२.

Paṭha byattavace heṭha bādhāyaṃ veṭha veṭhane;

Suṭhī-kuṭhī dvayaṃ sose pīṭha hiṃsanadhāraṇe.

‘पठ’ स्पष्ट बोलण्याच्या (वाचनाच्या) अर्थी; ‘हेठ’ बाधा पोहोचवण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थी; ‘वेठ’ वेढण्याच्या अर्थी; ‘सुठी’ आणि ‘कुठी’ हे दोन्ही सुकण्याच्या (शोषणाच्या) अर्थी; आणि ‘पीठ’ हिंसा व धारण करण्याच्या अर्थी आहे.

23.

२३.

Kaṭha sosanapākesu vaṭha thulattane (bhave);

Kaṭhi sose ruṭha-luṭho’paghāte saṭha ketave.

‘कठ’ सुकवणे आणि शिजवणे या अर्थी; ‘वठ’ स्थूलतेच्या अर्थी; ‘कठि’ सुकण्याच्या अर्थी; ‘रुठ’ आणि ‘लुठ’ आघात करण्याच्या अर्थी; आणि ‘सठ’ कपटाच्या (धूर्ततेच्या) अर्थी आहे.

24.

२४.

(Siyā haṭha balakkāre kaḍibhede kaḍicchide;

Maṇḍa vibhūsane caṇḍa caṇḍikke bhaḍi bhaṅḍane.

‘हठ’ बळजबरीच्या (बलात्काराच्या) अर्थी; ‘कडि’ भेदण्याच्या आणि कापण्याच्या अर्थी; ‘मण्ड’ सुशोभित करण्याच्या अर्थी; ‘चण्ड’ क्रोधाच्या (उग्रतेच्या) अर्थी; आणि ‘भडि’ भांडणाच्या अर्थी आहे.

25.

२५.

Paḍi uppaṇḍane liṅgavekalle muḍi khaṇḍane,Gaḍi vatte’kadesamhi gaḍi sannivaye(’pica;

);

‘पडि’ थट्टा करण्याच्या आणि लिंगवैकल्याच्या अर्थी; ‘मुडि’ तुकडे करण्याच्या (खंडनाच्या) अर्थी; ‘गडि’ वर्तुळाच्या एका भागाच्या अर्थी आणि ‘गडि’ एकत्र येण्याच्या (सन्निवयाच्या) अर्थी देखील आहे.

26.

२६.

Raḍi-eraḍi hiṃsāyaṃ piḍi saṅghātaādisu,Kuḍi dāhe paḍi gate hiḍi āhiṇḍane (siyā;

);

‘रडि’ आणि ‘एरडि’ हिंसेच्या अर्थी; ‘पिडि’ एकत्र करणे इत्यादी अर्थी; ‘कुडि’ जळण्याच्या (दाहाच्या) अर्थी; ‘पडि’ गमन करण्याच्या अर्थी; आणि ‘हिडि’ भटकण्याच्या (भ्रमणाच्या) अर्थी आहे.

27.

२७.

Karaṇḍa bhājana’tthamhi (atho) laḍi jigucchane,(Vattate) meḍikoṭille saḍi gumbatthamīraṇe;

‘करण्ड’ पात्राच्या (भांड्याच्या) अर्थी; ‘लडि’ तिरस्काराच्या (जुगुप्सेच्या) अर्थी; ‘मेडि’ कुटिलतेच्या अर्थी; आणि ‘सडि’ समूह आणि गतीच्या अर्थी आहे.

28.

२८.

(Atho’pi) aḍi aṇḍatthe (dissate) tuḍi toḍane,Vaḍḍha saṃvaḍḍhane kaḍḍha kaḍḍhaṇe bhaṇa bhāsane;

तसेच ‘अडि’ अंड्याच्या अर्थी; ‘तुडि’ तोडण्याच्या अर्थी; ‘वड्ढ’ वाढण्याच्या अर्थी; ‘कड्ढ’ ओढण्याच्या अर्थी; आणि ‘भण’ बोलण्याच्या अर्थी आहे.

29.

२९.

Soṇa vaṇṇe guṇa’bhyāse iṇa-pheṇa dvayaṃ gate,Paṇa vohārathomesu (vattate) kaṇa milane;

‘सोण’ रंगाच्या अर्थी; ‘गुण’ अभ्यासाच्या (पुनरावृत्तीच्या) अर्थी; ‘इण’ आणि ‘फेण’ हे दोन्ही गमन करण्याच्या अर्थी; ‘पण’ व्यवहार आणि स्तुती करण्याच्या अर्थी; आणि ‘कण’ डोळे मिटण्याच्या किंवा मिळण्याच्या अर्थी आहे.

30.

३०.

Aṇa-raṇa-kaṇa-muṇa-kvaṇa-kuṇa sadde,Yata patiyatane juta dittimhi;

Ata-pata gamane cita saññāṇe,Kita vāsā’do vatu vattumhi.

‘अण’, ‘रण’, ‘कण’, ‘मुण’, ‘क्वण’ आणि ‘कुण’ हे आवाजाच्या (शब्दाच्या) अर्थी; ‘यत’ प्रयत्न किंवा संयम करण्याच्या अर्थी; ‘जुत’ प्रकाशाच्या (दीप्तीच्या) अर्थी; ‘अत’ आणि ‘पत’ गमन करण्याच्या अर्थी; ‘चित’ जाणण्याच्या (संज्ञेच्या) अर्थी; ‘कित’ निवास इत्यादी अर्थी; आणि ‘वतु’ बोलण्याच्या अर्थी आहे.

31.

३१.

(Bhave) kattha silāghāyaṃ matha-mattha viloḷane,Nātha yācanasantāpa isserā’siṃsanesu (ca;

)

‘कत्थ’ स्तुती करण्याच्या अर्थी; ‘मथ’ आणि ‘मत्थ’ घुसळण्याच्या (विलोळनाच्या) अर्थी; आणि ‘नाथ’ याचना, संताप (दुःख), ऐश्वर्य (प्रभुत्व) आणि आशिष (इच्छा) या अर्थी आहे.

32.

३२.

Putha (ce) puthu vitthāre byatha bhīticalesu (ca),Gotthu vaṃse patha-pantha gate nanda samiddhiyaṃ;

‘पुथ’ आणि ‘पुथु’ विस्ताराच्या अर्थी; ‘ब्यथ’ भय आणि कंपनाच्या अर्थी; ‘गोत्थु’ वंशाच्या अर्थी; ‘पथ’ आणि ‘पन्थ’ गमन करण्याच्या अर्थी; आणि ‘नन्द’ समृद्धीच्या (आनंदाच्या) अर्थी आहे.

33.

३३.

Vandā’bhivādathomesu gada byattavace’(pica),(Atho) ninda garahāyaṃ khadi pakkhandanādisu;

‘वन्द’ अभिवादन आणि स्तुती करण्याच्या अर्थी; ‘गद’ स्पष्ट बोलण्याच्या अर्थी; तसेच ‘निन्द’ निंदा करण्याच्या अर्थी; आणि ‘खदि’ उडी मारणे किंवा प्रवेश करणे इत्यादी अर्थी आहे.

34.

३४.

Edī (tu) kiñcicalena cadi kantihiḷādane,Kilidī paridevādo udissavakiledane;

‘एदी’ थोड्या कंपनाच्या अर्थी; ‘चदि’ कांती (सौंदर्य) आणि आनंदाच्या अर्थी; ‘किलिदी’ विलाप इत्यादी अर्थी; आणि ‘किलेदने’ ओले करण्याच्या (क्लेदनाच्या) अर्थी आहे.

35.

३५.

Idī (tu) paramissariye adiandu (ca) bandhane,Bhaganda sevane (hoti) bhadda kalyāṇakammani;

'इदी' (धातू) परम ऐश्वर्यामध्ये, 'अदि' आणि 'अन्दु' बांधण्याच्या (बंधनाच्या) अर्थात, 'भग्' आणि 'अन्द्' सेवेच्या अर्थात, आणि 'भद्द्' कल्याणकारक (मंगल) कर्माच्या अर्थात वापरला जातो.

36.

३६.

Sida siṅgārapākesu sadduharitasosane,Madi balye muda-madā santose madda maddane;

'सिद' शृंगार आणि पाकात (स्वयंपाकात), 'सद्दु' ओले सुकवण्याच्या अर्थात, 'मदि' बालपणात (अज्ञानात), 'मुद' आणि 'मद' संतोषात (आनंदात), आणि 'मद्द' मर्दनाच्या (चिरडण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

37.

३७.

Sandu passavanādīsu kanda’vhāne (ca’) rodane,Vida lābhe dada dāne rudi assuvimocane;

'सन्दु' वाहणे इत्यादी अर्थांत, 'कन्द' बोलावणे आणि रडण्याच्या अर्थात, 'विद' लाभाच्या (मिळवण्याच्या) अर्थात, 'दद' दानाच्या (देण्याच्या) अर्थात, आणि 'रुदि' अश्रू ढाळण्याच्या (रडण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

38.

३८.

Sado visaraṇā’dānagamane (cā’)vasādane,Hiḷāda (tu) sukhe sūdakkharaṇe rada vilekhaṇe;

'सद्' (सद) विसरण (पसरणे), स्वीकारणे, जाणे आणि अवसादन (खिन्न होणे) या अर्थांत, 'हिळाद' सुखाच्या अर्थात, 'सूद' क्षरणाच्या (वाहण्याच्या) अर्थात, आणि 'रद' विलेखनाच्या (ओरखडण्याच्या किंवा खोदण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

39.

३९.

Sāda assādanādīsu gada byattavace’(pica),Nada abyattasadde (tu) radā’dā-khāda-bhakkhaṇe;

'साद' आस्वादन (चव घेणे) इत्यादी अर्थांत, 'गद' स्पष्ट बोलण्यात, 'नद' अस्पष्ट आवाजात (ध्वनीमध्ये), आणि 'रद', 'आद' व 'खाद' भक्षण करण्याच्या (खाण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

40.

४०.

Adda yācanayātrādisva (tho) mida sinehane,(Siyā) khuda jigacchāyaṃ daḷidda duggaccaṃ (hi tu;

)

'अद्द' याचना, यात्रा इत्यादी अर्थांत, 'मिद' स्नेहाच्या (प्रेमाच्या किंवा स्निग्धतेच्या) अर्थात, 'खुद' भुकेच्या (क्षुधेच्या) अर्थात, आणि 'दळिद्द' दुर्गतीच्या (दारिद्र्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

41.

४१.

Dā dave du gatīvuddhayaṃ dā dāne vida jānane,Tadi ālasiye bādha bādhāyaṃ gudha kīḷane;

'दा' क्रीडेच्या अर्थात, 'दु' गती आणि वृद्धीच्या अर्थात, 'दा' दानाच्या (देण्याच्या) अर्थात, 'विद' जाणण्याच्या (ज्ञानाच्या) अर्थात, 'तदि' आळसाच्या अर्थात, 'बाध' बाधा पोहोचवण्याच्या (पीडा देण्याच्या) अर्थात, आणि 'गुध' क्रीडेच्या (खेळण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

42.

४२.

(Atho) gādha patiṭṭhāyaṃ vuṭhu-edha (ca) vuddhiyaṃ,Dhā (hoti) dhāraṇe (ceva) cintāyaṃ budha bodhane;

'गाध' प्रतिष्ठेच्या (स्थिर होण्याच्या) अर्थात, 'वुठु' आणि 'एध' वृद्धीच्या अर्थात, 'धा' धारण करणे आणि चिंतनाच्या अर्थात, आणि 'बुध' बोध होण्याच्या (जाणण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

43.

४३.

Sidhu gatimhi yudha sampahāre vidha vedhane,Rādha hiṃsāyasaṃrādhe badha-bandha (ca) bandhane;

'सिधु' गतीच्या अर्थात, 'युध' प्रहाराच्या (युद्धाच्या) अर्थात, 'विध' वेध घेण्याच्या (विंधण्याच्या) अर्थात, 'राध' हिंसा आणि संराधाच्या (सिद्धीच्या) अर्थात, आणि 'बध' व 'बन्ध' बांधण्याच्या (बंधनाच्या) अर्थात वापरले जातात.

44.

४४.

Sidha-sādha (ca) siddhimhi dhe pāne indha dittiyaṃ,Māna pūjāya vana-sana sambhave ana pāṇane;

Kana dittigatīkantyaṃ khana-khanva’vadāraṇe.

'सिध' आणि 'साध' सिद्धीच्या (यशाच्या) अर्थात, 'धे' पिण्याच्या अर्थात, 'इन्ध' दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या) अर्थात, 'मान' पूजेच्या (आदराच्या) अर्थात, 'वन' आणि 'सन' उत्पत्तीच्या अर्थात, 'अन' श्वास घेण्याच्या अर्थात, 'कन' दीप्ती, गती आणि कांतीच्या अर्थात, आणि 'खन' व 'खन्व' खणण्याच्या (विदीर्ण करण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

45.

४५.

Gupa gopanake gupa saṃvaraṇe tapa santāpe tapa issariye,Cupa mandagate tapuubbege rapa-lapa vākye sapa akkose;

'गुप' लपवण्याच्या (गोपन करण्याच्या) अर्थात, 'गुप' संवरणाच्या (संयमाच्या) अर्थात, 'तप' संतापाच्या (तप करण्याच्या) अर्थात, 'तप' ऐश्वर्याच्या अर्थात, 'चुप' मंद गतीच्या अर्थात, 'तपु' उद्वेगाच्या अर्थात, 'रप' आणि 'लप' बोलण्याच्या अर्थात, आणि 'सप' आक्रोशाच्या (शिवीगाळ करण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

46.

४६.

Japa-jappa vace’byatte tappa santappane (siyā),Kapi kiñcicale kappa sāmatthe vepu kampane;

'जप' आणि 'जप्प' अस्पष्ट बोलण्याच्या अर्थात, 'तप्प' तृप्त करण्याच्या (संतर्पणाच्या) अर्थात, 'कपि' किंचित हलण्याच्या अर्थात, 'कप्प' सामर्थ्याच्या अर्थात, आणि 'वेपु' कंपनाच्या (थरथरण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

47.

४७.

Tappa santagatecchede takke hiṃsādisu’(ccate),Vapa bījavinikkhepe dhūpa santapane’(pi ca);

'तप्प' शांत गती आणि छेदाच्या अर्थात, 'तक्क' हिंसा इत्यादी अर्थांत, 'वप' बीज पेरण्याच्या अर्थात, आणि 'धूप' संतापाच्या (तापवण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

48.

४८.

Capa sāntve pu pavane jhapa dāhe supo saye,Puppha vikasane (hoti) ramba’lambavasaṃsane;

'चप' सांत्वनाच्या अर्थात, 'पु' पवित्र करण्याच्या अर्थात, 'झप' दाहाच्या (जळण्याच्या) अर्थात, 'सुपो' शयनाच्या (झोपण्याच्या) अर्थात, 'पुप्फ' फुलण्याच्या (विकसनाच्या) अर्थात, आणि 'रम्ब' व 'लम्ब' खाली पडण्याच्या (लोंबकळण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

49.

४९.

Cumba vadanasaṃyoge kamba saṃvaraṇe (mato),Amba sadde (ca) assāde tāyane sabi maṇḍane;

'चुम्ब' मुखाच्या संयोगाच्या (चुंबनाच्या) अर्थात, 'कम्ब' संवरणाच्या (आवरण्याच्या) अर्थात, 'अम्ब' शब्द आणि आस्वादनाच्या अर्थात, 'ताय्' रक्षण्याच्या अर्थात, आणि 'सबि' सुशोभित करण्याच्या अर्थात मानला जातो.

50.

५०.

Gabba dappe’bba-sabbā’(pi) gamane pubba pūraṇe,Gumba’bbagumbane cabba adane ubba dhāraṇe;

'गब्ब' दर्पाच्या (गर्वाच्या) अर्थात, 'एब्ब' आणि 'सब्ब' गतीच्या (जाण्याच्या) अर्थात, 'पुब्ब' पूर्ण करण्याच्या (भरण्याच्या) अर्थात, 'गुम्ब' गुंफण्याच्या (दाट होण्याच्या) अर्थात, 'चब्ब' खाण्याच्या अर्थात, आणि 'उब्ब' धारण करण्याच्या अर्थात वापरला जातो.

51.

५१.

Labha lābhe jambha gattavināme subha sobhane,Bhī bhaye rabha rābhasse (cā)’rambhe khubha sañcale;

'लभ' लाभाच्या (मिळवण्याच्या) अर्थात, 'जम्भ' शरीर वाकवण्याच्या (जांभई देण्याच्या) अर्थात, 'सुभ' शोभून दिसण्याच्या अर्थात, 'भी' भयामध्ये, 'रभ' वेगात आणि आरंभाच्या अर्थात, आणि 'खुभ' कंपनाच्या (क्षोभाच्या) अर्थात वापरला जातो.

52.

५२.

Thambha-khambha patibandhe gabbha pāgabbhiye vadhe,Sumbha saṃsumbhane sambha vissāse yabha methune;

'थम्भ' आणि 'खम्भ' प्रतिबंधाच्या (रोखण्याच्या) अर्थात, 'गब्भ' धिटाई आणि वधाच्या अर्थात, 'सुम्भ' प्रहार करण्याच्या अर्थात, 'सम्भ' विश्वासाच्या अर्थात, आणि 'यभ' मैथुनाच्या अर्थात वापरला जातो.

53.

५३.

Dubha jīgiṃsane dabbha ganthane udrabhā’dane,Kamū (tu) padavikkhepe khamū (tu) sahaṇe (siyā;

)

'दुभ' द्रोह करण्याच्या (जिंकण्याची इच्छा असण्याच्या) अर्थात, 'दब्भ' गुंफण्याच्या अर्थात, 'उद्रभ' स्वीकारण्याच्या अर्थात, 'कमू' पाऊल टाकण्याच्या (चालण्याच्या) अर्थात, आणि 'खमू' सहन करण्याच्या अर्थात वापरला जातो.

54.

५४.

Bhamu anavaṭṭhāne (ca) vamu uggiraṇādisu,Kilamu-klamū gelaññe ramu kīḷā’ya (mīrito;

)

'भमु' अनवस्थेच्या (फिरण्याच्या) अर्थात, 'वमु' उलटी करणे इत्यादी अर्थांत, 'किलमु' आणि 'क्लमू' ग्लानीच्या (थकण्याच्या) अर्थात, आणि 'रमु' क्रीडेच्या (रममाण होण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

55.

५५.

Damo dame nama name (atho) sama parissame,Yamu uparame nāse ama yāte mu bandhane;

'दम' दमनाच्या (संयमाच्या) अर्थात, 'नम' नम्र होण्याच्या (वाकण्याच्या) अर्थात, 'सम' परिश्रमाच्या (शांत होण्याच्या) अर्थात, 'यमु' उपराम (थांबणे) आणि नाशाच्या अर्थात, 'अम' जाण्याच्या अर्थात, आणि 'मु' बांधण्याच्या अर्थात वापरला जातो.

56.

५६.

Dhamo pumo (ca) dhamane tama saṅkāvibhūsane,Dhuma-thīma (ca) saṅghāte tama sāntva’vasādiye;

'धम' आणि 'पुम' फुंकण्याच्या अर्थात, 'तम' शंका आणि विभूषणाच्या अर्थात, 'धुम' आणि 'थीम' समूहाच्या (एकत्र येण्याच्या) अर्थात, आणि 'तम' सांत्वन व अवसादनाच्या (खिन्न होण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

57.

५७.

Ayo vayo paya-mayo nayo rayagatimhi (ca)Daya dānagatīrakkhā hiṃsādisu yu missane;

'अय', 'वय', 'पय', 'मय', 'नय' आणि 'रय' गतीच्या अर्थात, 'दय' दान, गती, रक्षण आणि हिंसा इत्यादी अर्थांत, आणि 'यु' मिश्रणाच्या अर्थात वापरला जातो.

Cāya sampūjane tāya santāne pāya vuddhiyaṃ,(Atho) usūya dosā’vikaraṇe sāya sāyane;

'चाय' पूजनाच्या (आदराच्या) अर्थात, 'ताय' विस्ताराच्या (संतानाच्या) अर्थात, 'पाय' वृद्धीच्या अर्थात, 'उसूय' दोष प्रकट करण्याच्या (ईर्ष्या करण्याच्या) अर्थात, आणि 'साय' नष्ट होण्याच्या (संध्याकाळ होण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

58.

५८.

Tara taraṇasmiṃ thara santharaṇe bhara bharaṇasmiṃ phara sampharaṇe,Sara gati cintā hiṃsā sadde phura calanādo hara haraṇasmiṃ;

'तर' पार करण्याच्या अर्थात, 'थर' पसरवण्याच्या (अंथरण्याच्या) अर्थात, 'भर' भरण-पोषण करण्याच्या अर्थात, 'फर' व्यापण्याच्या (पसरण्याच्या) अर्थात, 'सर' गती, चिंता, हिंसा आणि शब्दाच्या अर्थात, 'फुर' कंपनादी अर्थांत, आणि 'हर' हरण करण्याच्या अर्थात वापरला जातो.

59.

५९.

Ri santatismiṃ ri gate ru sadde khuracchidasmiṃ dhara dhāraṇamhi,Jara jīraṇatthe marapāṇacāge khara sekanāse ghara sevanamhi;

'रि' सातत्याच्या अर्थात, 'रि' गतीच्या अर्थात, 'रु' शब्दाच्या अर्थात, 'खुर' छेदण्याच्या (कापण्याच्या) अर्थात, 'धर' धारण करण्याच्या अर्थात, 'जर' जीर्ण होण्याच्या अर्थात, 'मर' प्राणत्यागाच्या (मरण्याच्या) अर्थात, 'खर' सिंचन आणि नाशाच्या अर्थात, आणि 'घर' सेवेच्या अर्थात वापरला जातो.

60.

६०.

Garo nigareṇa seke dara ḍāhe vidāraṇe,Cara gatibhakkhaṇesu vara saṃvaraṇādisu;

'गर' गिळणे आणि सिंचनाच्या अर्थात, 'दर' दाह आणि विदारणाच्या (फाडण्याच्या) अर्थात, 'चर' गती आणि भक्षणाच्या (खाण्याच्या) अर्थात, आणि 'वर' वरण करणे व संवरण करणे इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

61.

६१.

Caracchede aranāse gate (ca) pūra pūraṇe,Kura kkose nara naye jāgara supinakkhaye;

'चर' छेदाच्या (कापण्याच्या) अर्थात, 'अर' नाश आणि गतीच्या अर्थात, 'पूर' पूर्ण करण्याच्या अर्थात, 'कुर' आक्रोशाच्या अर्थात, 'नर' नेण्याच्या (मार्गदर्शनाच्या) अर्थात, आणि 'जागर' जागृत होण्याच्या (स्वप्न संपण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

62.

६२.

Pīlu-palū-sala-hulā gatya’tthā cala kampane,Khala sañcalane phulla vikāse jala dittiyaṃ;

'पीलु', 'पलू', 'सल' आणि 'हुला' गतीच्या अर्थात, 'चल' कंपनाच्या (हलण्याच्या) अर्थात, 'खल' हालचालीच्या अर्थात, 'फुल्ल' विकसनाच्या (फुलण्याच्या) अर्थात, आणि 'जल' दीप्तीच्या (प्रकाशाच्या) अर्थात वापरले जातात.

63.

६३.

Phala nipphattiyaṃ (hoti) dala dittividāraṇe,Dala duggatiyaṃ nīla vaṇṇe mīla nimīlane;

'फल' निष्पत्तीच्या (फळ मिळण्याच्या) अर्थात, 'दल' दीप्ती आणि विदारणाच्या अर्थात, 'दल' दुर्गतीच्या अर्थात, 'नील' रंगाच्या (निळ्या रंगाच्या) अर्थात, आणि 'मील' डोळे मिटण्याच्या (निमीलनाच्या) अर्थात वापरला जातो.

64.

६४.

Sila samādhimhi kīla bandhe gala-gilā’dane,Kūla āvaraṇe sūla rujāyaṃ balapāṇane;

'सिल' समाधीच्या (एकाग्रतेच्या) अर्थात, 'कील' बांधण्याच्या अर्थात, 'गल' आणि 'गिल' गिळण्याच्या (खाण्याच्या) अर्थात, 'कूल' आवरणाच्या (झाकण्याच्या) अर्थात, 'सूल' वेदनेच्या (रुजेच्या) अर्थात, आणि 'बल' प्राण राखण्याच्या (बल देण्याच्या) अर्थात वापरला जातो.

65.

६५.

Tala-mūla patiṭṭhāyaṃ vala-valla nivāraṇe,Palla ninne (ca) gamane mala-malla’vadhāraṇe;

'तल' आणि 'मूल' प्रतिष्ठेच्या (स्थिर होण्याच्या) अर्थात, 'वल' आणि 'वल्ल' निवारणाच्या (रोखण्याच्या) अर्थात, 'पल्ल' खोल जाणे आणि गतीच्या अर्थात, 'मल' व 'मल्ल' धारण करण्याच्या (निश्चित करण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

66.

६६.

(Vattate) khila kāṭhinne kalile ala-kala dvayaṃ,Vella sañcalane kalla sajjane alibandhane;

'खिल' कठीणपणाच्या अर्थात, 'अल' आणि 'कल' हे दोन्ही व्याकुळतेच्या अर्थात, 'वेल्ल' हालचालीच्या अर्थात, 'कल्ल' सज्ज होण्याच्या अर्थात, आणि 'अलि' बांधण्याच्या अर्थात वापरले जातात.

67.

६७.

Culla hāvakiraye thūlā’kassane cūla maddane,(Vattate) khala soceyyo pala rakkhagatesu(pi;

)

'चुल्ल' भाव-हाव करण्याच्या अर्थात, 'थूल' आकर्षित करण्याच्या अर्थात, 'चूल' मर्दनाच्या अर्थात, 'खल' शुद्धीकरणाच्या अर्थात, आणि 'पल' रक्षण व गतीच्या अर्थात वापरला जातो.

68.

६८.

Kela-khela-cela-pela-vela-sañcalanādisu,Ava rakkhaṇe jīva pāṇadhāraṇe (tu) plavo gate;

'केल', 'खेल', 'चेल', 'पेल' आणि 'वेल' हालचाल इत्यादी अर्थांत, 'अव' रक्षणाच्या अर्थात, 'जीव' प्राण धारण करण्याच्या (जगण्याच्या) अर्थात, आणि 'प्लव' गतीच्या (पोहण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

69.

६९.

Kaṇḍuvanamhi kaṇḍuvo saraṇe chedane dave,Davo (tu) davane devu devane sevu sevane;

'कण्डुवो' खाजवण्याच्या अर्थात, 'दव' शरण जाणे, छेदणे आणि क्रीडेच्या अर्थात, 'दवो' धावण्याच्या अर्थात, 'देवु' क्रीडा किंवा प्रकाशाच्या अर्थात, आणि 'सेवु' सेवेच्या अर्थात वापरला जातो.

70.

७०.

Dhāva gamanavuddhimhi (paṭhito) dhovu dhovane;

Ve-vī dve tantusantāne ve-vu saṃvaraṇe (siyā)Hve avhāne keva seke dhuva yātrā thiresu (ca;

);

'धाव' गती आणि वृद्धीच्या अर्थात, 'धोवु' धुण्याच्या अर्थात, 'वे' आणि 'वी' हे दोन्ही धागा विणण्याच्या अर्थात, 'वे' आणि 'वु' संवरणाच्या (आवरण्याच्या) अर्थात, 'ह्वे' बोलावण्याच्या अर्थात, 'केव' सिंचनाच्या अर्थात, आणि 'धुव' यात्रा व स्थिरतेच्या अर्थात वापरले जातात.

71.

७१.

Asa gasa adane ghasa adanasmiṃ-isa pariyese isuicchāyaṃ,Sasu pāṇanagatihiṃsā’dya’tthe-masa āmasane musa sammose;

'अस' आणि 'गस' खाण्याच्या अर्थात, 'घस' खाण्याच्या अर्थात, 'इस' शोधण्याच्या अर्थात, 'इसु' इच्छेच्या अर्थात, 'ससु' प्राण घेणे, गती आणि हिंसा इत्यादी अर्थांत, 'मस' स्पर्शाच्या अर्थात, आणि 'मुस' विसरण्याच्या (भ्रमित होण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

72.

७२.

Kusa akkose dusa appīte-tusa santose pusa posamhi,Rusa ālepe rusa hiṃsāyaṃ-masu macchere usu dāhe (’pi;

)

'कुस' आक्रोशाच्या अर्थात, 'दुस' अप्रीतीच्या (द्वेषाच्या) अर्थात, 'तुस' संतोषाच्या अर्थात, 'पुस' पोषणाच्या अर्थात, 'रुस' लेप लावण्याच्या अर्थात, 'रुस' हिंसेच्या अर्थात, 'मसु' मत्सराच्या अर्थात, आणि 'उसु' दाहाच्या (जळण्याच्या) अर्थात वापरले जातात.

73.

७३.

Hasa hasanasmiṃ ghusa saddasmiṃ-tasa ubbege trasa ubbege,Lasa kantya’tthe rasa assāde-(puna)bhasa bhasmikaraṇe(cā’pi;

)

'हस' हसण्याच्या अर्थात, 'घुस' शब्दाच्या (आवाजाच्या) अर्थात, 'तस' आणि 'त्रस' उद्वेगाच्या (भीतीच्या) अर्थात, 'लस' कांतीच्या (प्रकाशाच्या) अर्थात, 'रस' आस्वादनाच्या अर्थात, आणि 'भस' भस्म करण्याच्या अर्थात वापरले जातात.

74.

७४.

Gavesa maggaṇe paṃsa nāsane disa pekkhaṇe,Sāsā’nusiṭṭhiyaṃ haṃsa pitiyaṃ pāsa bandhane;

'गवेस्' शोधण्यात, 'पंस' नाश करण्यात, 'दिस्' पाहण्यात, 'सास्' अनुशासनात (उपदेशात), 'हंस्' आनंदात (प्रीतीमध्ये) आणि 'पास्' बंधनात वापरला जातो.

75.

७५.

Saṃsa pasaṃsane issa issāyaṃ kassa kassane,Dhaṃsa padhaṃsane siṃsa icchāyaṃ ghaṃsa ghaṃsane;

'संस' प्रशंसा करण्यात, 'इस्स्' ईर्ष्या करण्यात, 'कस्स्' ओढण्यात (कर्षण करण्यात), 'धंस' विध्वंस करण्यात, 'सिंस' इच्छेमध्ये आणि 'घंस' घासण्यात (घर्षणात) वापरला जातो.

76.

७६.

Saṃsa-daṃsā (tu) ḍasane bhāsa vācāya dittiyaṃ,(Siyā) bhusa alaṅkāre (atho) āsū’pavesane;

'संस' आणि 'दंस' हे चावण्यामध्ये (दंश करण्यात), 'भास्' वाणीमध्ये आणि दीप्तीमध्ये (प्रकाशात), 'भुस्' अलंकारात (भूषवण्यात) आणि 'आस्' बसण्यात (उपवेशनात) वापरला जातो.

77.

७७.

Vasa kantinivāsesu vassasecanasaddane,Kisa sāṇe kasa gate kasa hiṃsāvilekhane;

'वस्' कांती (शोभा) आणि निवासात, 'वस्स्' सिंचन करण्यात आणि आवाज करण्यात, 'किस्' तेज करण्यात (घासण्यात), 'कस्' गतीमध्ये (जाण्यात) आणि 'कस्' हिंसा व ओरखडण्यात (लेखनात) वापरला जातो.

78.

७८.

Disā’tisajjanā’dīsu kāsa dittimhi sajjane,(Duve dhātu) khasa-jhasa hiṃsāyaṃ misa milane;

'दिस्' दान देणे इत्यादींमध्ये, 'कास्' दीप्तीमध्ये (प्रकाशात) आणि सज्जनतेत, 'खस्' आणि 'झस्' हे दोन धातू हिंसेमध्ये आणि 'मिस्' एकत्र येण्यात (मिळण्यात) वापरला जातो.

79.

७९.

Su hiṃsākulasandhānayātrā’dīsu su passave,Su sadde su pasavane si saye (ca) si sevane;

'सु' हिंसा, कुळ, संधान, यात्रा इत्यादींमध्ये, 'सु' वाहण्यात (प्रस्रवणात), 'सु' आवाजात, 'सु' उत्पत्तीत (प्रसवात), 'सि' शयनात (झोपण्यात) आणि 'सि' सेवन करण्यात वापरला जातो.

80.

८०.

Maha pūjāyā’rahapūjāyaṃ-guha saṃvaraṇe liha assāde,Raha cāgasmiṃ muha mucchāyaṃ-maha sattāyaṃ bahu saṃkhyāne;

'मह्' पूजेमध्ये, 'अरह्' पूजेमध्ये (आदर करण्यात), 'गुह्' झाकण्यात (गोपनीयतेत), 'लिह्' आस्वाद घेण्यात, 'रह्' त्यागात, 'मुह्' मूर्च्छित होण्यात (मोहात), 'मह्' अस्तित्वात आणि 'बहु' पुष्कळ मोजण्यात (संख्यानात) वापरला जातो.

81.

८१.

Saha khame daha bhasmikaraṇe (ca) patiṭṭhāyaṃ,Ruha sañjanane ūha vitakke vaha pāpaṇe;

'सह्' सहन करण्यात, 'दह्' भस्म करण्यात (जाळण्यात) आणि प्रतिष्ठेमध्ये (स्थिर होण्यात), 'रुह्' उत्पन्न होण्यात (वाढण्यात), 'ऊह्' वितर्कात (तर्क करण्यात) आणि 'वह्' पोहोचवण्यात (वाहून नेण्यात) वापरला जातो.

82.

८२.

Duha’ppapūraṇe nāse diho upacaye (mato),Nindāyaṃ garaho īha ghaṭṭane miha sevane;

'दुह्' अपूर्णतेत (दुभण्यात) आणि नाशात, 'दिह्' संचय करण्यात (वाढण्यात), 'गरह्' निंदेमध्ये, 'ईह्' प्रयत्नात (चेष्टेत) आणि 'मिह्' सेवनात (मूत्रविसर्जन करण्यात) वापरला जातो.

83.

८३.

Gāha viloḷane brūha-baha-braha (ca) vuddhiyaṃ,Vhe saddamhi hasane hā cāge luḷa manthaneKīḷavihāramhi laḷa vilāse’(mesavuddhikā;

)

'गाह्' ढवळण्यात (मंथन करण्यात), 'ब्रूह्', 'बह्' आणि 'ब्रह्' वृद्धीमध्ये (वाढण्यात), 'व्हे' शब्दात (आवाजात), 'हस्' हसण्यात, 'हा' त्यागात, 'लुळ्' मंथन करण्यात, 'लळ्' क्रीडाविहारात आणि विलासात वापरला जातो. (हे वृद्धी होणारे धातू आहेत.)

Tudādayo avuddhikā

तुदादी (तुद् इत्यादी) धातू हे वृद्धी न होणारे (अव वृद्धिक) आहेत.

84.

८४.

Tuda byathāyaṃ (tu) nuda kkhepaṇe likha lekhaṇe,Kuca saṅkocane rica kkharaṇe khaca bandhane;

'तुद्' व्यथा देण्यात, 'नुद्' फेकण्यात (प्रेरणेत), 'लिख्' लिहिण्यात, 'कुच्' आकुंचन पावण्यात, 'रिच्' झरण्यात (रिकामे करण्यात) आणि 'खच्' बांधण्यात (जडवण्यात) वापरला जातो.

85.

८५.

Uca sadde samavāye vijī bhayacalesu (ca),(Vattate) bhuja koṭille valañjo (tu) valañjane;

'उच्' शब्दात आणि समूहात, 'विजी' भयात आणि कंपनात (चलनात), 'भुज्' कुटिलतेत (वाकण्यात) आणि 'वलञ्ज' वापरण्यात (उपभोगण्यात) वापरला जातो.

86.

८६.

Bhaja sevāputhakkāre ruja roge aṭā’ṭane,Kuṭacchede (ca) koṭille agā sajjhāyanā’disu;

'भज्' सेवेत आणि पृथक्करणात (विभागात), 'रुज्' रोगात, 'अट्' भटकण्यात, 'कुट्' कापण्यात आणि कुटिलतेत, 'अग्' स्वाध्याय (सज्झाय) इत्यादींमध्ये वापरला जातो.

87.

८७.

Puṇo subha kiraye vatta vattane cata yācane,Putha pāke pūtibhāve kuthasaṃklesane’(pi ca;

)

'पुण्' शुभ कार्यात, 'वत्त्' वर्तनात (अस्तित्वात), 'चत्' याचना करण्यात, 'पुथ्' शिजण्यात आणि कुजण्यात, आणि 'कुथ्' क्लेश देण्यात (कुजण्यातही) वापरला जातो.

88.

८८.

(Ubho dhātu) putha-patha vitthāre vida jānane,Hada uccāra ussagge-cintāyaṃ mida hiṃsane;

'पुथ्' आणि 'पथ्' हे दोन्ही धातू विस्तार करण्यात, 'विद्' जाणण्यात, 'हद्' मलविसर्जन करण्यात, आणि 'मिद्' चिंतनात व हिंसेमध्ये वापरला जातो.

89.

८९.

Nandha vinandhane thīna-puna saṅghātavācino,Kapa acchādane vappa vāraṇe khipa peraṇe;

'नन्ध्' बांधण्यात (वेढण्यात), 'थीन' आणि 'पुन्' हे समूहाचे वाचक आहेत, 'कप्' आच्छादनात (झाकण्यात), 'वप्प' रोखण्यात (वारण करण्यात) आणि 'खिप्' प्रेरणेत (फेकण्यात) वापरला जातो.

90.

९०.

Supo saye chupo phasse (vattate) capa sāntvane,Nabha (dhātu) vihiṃsāyaṃ rumbha uppīḷanādisu;

'सुप्' शयनात (झोपण्यात), 'छुप्' स्पर्शात, 'चप्' सांत्वन करण्यात, 'नभ्' हिंसेमध्ये आणि 'रुम्भ्' पीडा देणे (दाबणे) इत्यादींमध्ये वापरला जातो.

91.

९१.

Sumbha saṃsumbhane jambha jambhane jubha nicchubhe,Ṭhubha niṭṭhubhane camu adane chamu hīḷane;

'सुम्भ्' मारण्यात (ताडन करण्यात), 'जम्भ्' जांभई देण्यात, 'जुभ्' बाहेर फेकण्यात, 'ठुब्' थुंकण्यात, 'चमु' खाण्यात आणि 'छमु' निंदा करण्यात (तुच्छ लेखण्यात) वापरला जातो.

92.

९२.

Jhamu dāhe chamu adane irīya vattane’(pi ca),Kira (dhātu) vikiraṇe giro nigiraṇā’disu;

'झमु' जळण्यात (दाहात), 'छमु' खाण्यात, 'इरी' वर्तनात (अस्तित्वात), 'किर्' विखुरण्यात आणि 'गिर्' गिळणे इत्यादींमध्ये वापरला जातो.

93.

९३.

Phura sañcalanādīsu kura saddā’danesu (ca),Khuracchede vilikhaṇe ghura bhīme gilā’dane;

'फुर्' कंपन (स्फुरण) इत्यादींमध्ये, 'कुर्' आवाज करणे व ग्रहण करणे इत्यादींमध्ये, 'खुर्' कापण्यात व ओरखडण्यात, 'घुर्' भयानक आवाजात (घोरण्यात) आणि 'गिल्' खाण्यात (गिळण्यात) वापरला जातो.

94.

९४.

Tila snehe cila vāse hila hāve silu’ñchane,Bila bhede thūla caye kusacchedana pūraṇe;

'तिल्' स्नेहात, 'चिल्' निवासात, 'हिल्' हावभावात, 'सिलु' कण गोळा करण्यात (उंछवृत्तीत), 'बिल्' भेदण्यात, 'थूल्' संचय करण्यात, आणि 'कुस्' कापण्यात व भरण्यात वापरला जातो.

95.

९५.

Visappavese pharaṇe disā’tisajjanā’disuPhula phasse musa theyye thusa appikirayāya (tu)Guḷa mokkhe guḷa parivattanamhi (tudādayo;

)

'विस्' प्रवेश करण्यात, 'फर्' पसरण्यात (व्यापण्यात), 'दिस्' दान देणे इत्यादींमध्ये, 'फुल्' स्पर्शात (विकसित होण्यात), 'मुस्' चोरी करण्यात, 'thus' अल्प क्रियेत, 'गुळ्' मुक्त करण्यात आणि 'गुळ्' परिवर्तनात (बदलण्यात) वापरला जातो. हे तुदादी धातू आहेत.

Hū bhuvādayo luttavikaraṇā

'हू', 'भू' इत्यादी धातू हे लुप्त विकरण असणारे (विकरण गाळलेले) आहेत.

96.

९६.

Hū-bhū sattāya (mu’ccanti) i ajjhāne gatimhi (ca,)Khā-khyā (dvayaṃ) pakathane ji jaye ñā’vabodhane;

'हू' आणि 'भू' हे अस्तित्वासाठी (असण्यासाठी), 'इ' अध्ययनात आणि गतीमध्ये, 'खा' व 'ख्या' हे दोन्ही कथन करण्यात, 'जि' जिंकण्यात आणि 'ञा' जाणून घेण्यात (ज्ञानात) वापरला जातो.

97.

९७.

Sī-ḷī vehāsagamane ṭhā gatīvinivuttiyaṃ,Nī pāpaṇe muna ñāṇe hana hiṃsāgatīsu (’pi)

'सी' आणि 'ळी' आकाशात उडण्यात (गमनात), 'ठा' गती थांबवण्यात (उभे राहण्यात), 'नी' पोहोचवण्यात (नेण्यात), 'मुन्' ज्ञानात आणि 'हन्' हिंसा व गतीमध्ये वापरला जातो.

98.

९८.

Pārakkhaṇamhi pā pāne brū vācāyaṃ viyattiyaṃ,Bhā dittiyaṃ mā pamāṇe (atho) yā pāpuṇe (siyā;

)

'पा' रक्षण करण्यात, 'पा' पिण्यात, 'ब्रू' स्पष्ट वाणीत (बोलण्यात), 'भा' दीप्तीमध्ये (प्रकाशात), 'मा' मापनात (प्रमाणात) आणि 'या' पोहोचण्यात (जाण्यात) वापरला जातो.

99.

९९.

(Duvepi) rā-lā ādāne vā gatīgandhanesu (pi,)Asa (dhātu) bhuvi (khyāto) si saye sā samatthiye;

'रा' आणि 'ला' हे दोन्ही ग्रहण करण्यात (घेण्यात), 'वा' गती आणि गंध पसरवण्यात, 'अस्' अस्तित्वात (असण्यात), 'सि' शयनात (झोपण्यात) आणि 'सा' सामर्थ्यात (किंवा समाप्तीत) वापरला जातो.

Juhotyā’dayo sadvibhāvaluttavikaraṇā.

जुहोत्यादी (जुहोति इत्यादी) धातू हे द्वित्व होणारे आणि लुप्त विकरण असणारे आहेत.

100.

१००.

Hū dāne’(pi ca) ādāne havyadāne (ca vattate,)Hā cāge kamu yātrāyaṃ dā dāne dhā (ca) dhāraṇe;

'हू' दानात, ग्रहणात आणि हव्यदानात, 'हा' त्यागात, 'कमु' प्रवासात (गमनात), 'दा' दानात आणि 'धा' धारण करण्यात वापरला जातो.

Avikaraṇabhūvādayo samattā.

विकरण नसलेले भूवादी धातू समाप्त झाले.

Rudhādayo

रुधादी (रुध् इत्यादी) धातू.

101.

१०१.

Rudhi āvaraṇe muca mocane rica recane,Sica seke yuja yoge bhuja pālanabhojane;

'रुधि' रोखण्यात (आवरणात), 'मुच' मुक्त करण्यात, 'रिच' रिकामे करण्यात, 'सिच' सिंचन करण्यात, 'युज' जोडण्यात (योगात) आणि 'भुज' पालन करण्यात व भोजनात वापरला जातो.

102.

१०२.

Katicchede chidi dvedhākaraṇe bhida vidāraṇeVida lābhe lupacchede vināse lipalimpanePisa saṃcuṇṇane hisi vihiṃsāyaṃ (rudhādayo;

)

'कति' कापण्यात, 'छिदि' दोन भाग करण्यात (तोडण्यात), 'भिद' भेदण्यात (फाडण्यात), 'विद्' लाभात (मिळवण्यात), 'लुप' कापण्यात व नाशात, 'लिप' लेपन करण्यात, 'पिस' चूर्ण करण्यात आणि 'हिसि' हिंसेमध्ये वापरला जातो. (हे रुधादी धातू आहेत.)

Divādayo

दिवादी (दिव् इत्यादी) धातू.

103.

१०३.

Divu kīlā vijigiṃsā vohārajjuti thomite,Sivu tantūnasantāne khī khaye khā pakāsane;

'दिवु' क्रीडा, जिंकण्याची इच्छा, व्यवहार, चमक (दीप्ती) आणि स्तुतीमध्ये, 'सिवु' धागे जोडण्यात (शिवण्यात), 'खी' क्षय होण्यात आणि 'खा' प्रकाशित करण्यात वापरला जातो.

104.

१०४.

Kā-gā sadde (pi) ghā gandho’pādāne ruca rocane,Kaca dityaṃ muca moce (atho) vica vivecane;

'का' आणि 'गा' शब्दात (आवाजात), 'घा' गंध ग्रहण करण्यात (वास घेण्यात), 'रुच' आवडण्यात (रुचीमध्ये), 'कच' दीप्तीमध्ये (चमकण्यात), 'मुच' मुक्त करण्यात आणि 'विच' विवेचन करण्यात वापरला जातो.

105.

१०५.

Rañja rāge sañja saṅge khalane majja suddhiyaṃ,Yujo samādhimhi lujo vināse jhā vicintane;

'रञ्ज' रंगात (अनुरागात), 'सञ्ज' आसक्तीत आणि घसरण्यात, 'मज्ज' शुद्धीमध्ये (स्नानात), 'युज' समाधीमध्ये, 'लुज' विनाशात आणि 'झा' ध्यानात (चिंतन करण्यात) वापरला जातो.

106.

१०६.

Tā pālane chidi dvedhākāre mida sinehane,Madu’mmāde khida dīnabhāve bhida vidāraṇe;

'ता' पालन करण्यात, 'छिदि' दोन भाग करण्यात, 'मिद' स्नेह करण्यात, 'मद' उन्मादात (वेडेपणात), 'खिद' खिन्नतेत (दुःखी होण्यात) आणि 'भिद' भेदण्यात (फाडण्यात) वापरला जातो.

107.

१०७.

Sida pāke padagate vida sattā vicintane,Dī khaye supane dā (ca) dāne dātva’vakhaṇḍane;

'सिद' शिजण्यात आणि गतीमध्ये (जाण्यात), 'विद्' अस्तित्वात आणि चिंतनात, 'दी' क्षय होण्यात व झोपण्यात, 'दा' दानात आणि 'दा' तुकडे करण्यात (कापण्यात) वापरला जातो.

108.

१०८.

Budhā’vagamanā’dīsu atthesu yudha yujjhane,Kudha kope sudha soce rādha hiṃsāya siddhiyaṃ;

‘बुध्’ धातू समजणे (अवगमन) इत्यादी अर्थांत; ‘युध्’ युद्ध करणे (युज्झन) या अर्थी; ‘कुध्’ रागवणे (कोप) या अर्थी; ‘सुध्’ शुद्ध करणे (सोच) या अर्थी; आणि ‘राध्’ हिंसा करणे व सिद्धी (यश) मिळवणे या अर्थी वापरला जातो.

109.

१०९.

Idha saṃsiddhivuddhīsu sidha-sādha (ca) siddhiyaṃ,Vidha vedhe gidha gedhe rudhi āvaraṇā’disu;

‘इध्’ धातू पूर्ण सिद्धी (संसिद्धी) आणि वृद्धी या अर्थांत; ‘सिध्’ आणि ‘साध्’ हे सिद्धी (यशप्राप्ती) या अर्थी; ‘विध्’ वेध घेणे (टोचणे) या अर्थी; ‘गिध्’ लोभ (गेध) या अर्थी; आणि ‘रुध्’ अडथळा (आवरण) इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

110.

११०.

Mana ñāṇe janu’ppāde hana hiṃsāgatīsu (pi,)Sinā soce kupa kope tapa santāpa pīṇane;

‘मन्’ धातू ज्ञान मिळवणे या अर्थी; ‘जन्’ उत्पन्न होणे (उत्पाद) या अर्थी; ‘हन्’ हिंसा करणे आणि गमन करणे (गती) या अर्थांत; ‘सिना’ (स्ना) स्नान करणे/शुद्ध करणे (सोच) या अर्थी; ‘कुप्’ रागवणे (कोप) या अर्थी; आणि ‘तप्’ संताप (उष्णता) व समाधान (पीणन) या अर्थांत वापरला जातो.

111.

१११.

Lupacchede rupa nāse pakāse dipa dittiyaṃ,Dapa hāse labha lābhe lubha gedhe khubho cale;

‘लुप्’ धातू छेद घेणे (कापणे) या अर्थी; ‘रुप्’ नाश होणे या अर्थी; ‘दिप्’ प्रकाशणे (दीप्ती) आणि प्रकट होणे (प्रकाश) या अर्थांत; ‘दप्’ आनंद/हास्य या अर्थी; ‘लभ्’ लाभ मिळवणे या अर्थी; ‘लुभ्’ लोभ (गेध) या अर्थी; आणि ‘खुभ्’ हालचाल करणे (चल) या अर्थी वापरला जातो.

112.

११२.

Samū’pasama khedesu hara-hirī (ca) lajjane,Milā gattavīnāme (ca) gilā hāsakkhaye (pi ca;

)

‘सम्’ धातू शांत होणे (उपशम) आणि खेद (थकवा) या अर्थांत; ‘हर्’ आणि ‘हिरी’ हे लाजणे (लज्जन) या अर्थी; ‘मिला’ (म्ला) शरीराचे अवयव शिथिल होणे (गात्रविनाम/कोमेजणे) या अर्थी; आणि ‘गिला’ (ग्लै) आनंद कमी होणे किंवा ग्लानी येणे (हासक्षय) या अर्थी वापरला जातो.

113.

११३.

Lī silese dravīkāre vā gatī bandhanesu (ca,)Lisi lese tusa tose silisā’liṅganādisu;

‘ली’ धातू चिकटणे (श्लेष) आणि वितळणे (द्रवीकार) या अर्थांत; ‘वा’ गती आणि बंधन या अर्थांत; ‘लिस्’ लहान होणे किंवा चिकटणे (लेस) या अर्थी; ‘तुस्’ संतुष्ट होणे (तोष) या अर्थी; आणि ‘सिलिस्’ (श्लिष्) आलिंगन देणे इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

114.

११४.

Kilisa kaliso’patāpe (atho) tasa pipāsane,Rusa rose disa-dusa appītimhi (duve siyuṃ;

)

‘किलिस्’ (क्लिश्) धातू मलीन होणे (कलिस) आणि संतापणे (उपताप) या अर्थांत; ‘तस्’ (त्रस्) तहान लागणे किंवा घाबरणे (पिपासन) या अर्थी; ‘रुस्’ रागवणे (रोष) या अर्थी; आणि ‘दिस्’ व ‘दुस्’ हे दोन्ही अप्रीती (द्वेष/नापसंती) या अर्थी वापरले जातात.

115.

११५.

Yasuppayatane asu khepane (pi ca vattate,)Susa sose bhasa adhopāte nasa adassane;

‘यस्’ धातू प्रयत्न करणे या अर्थी; ‘अस्’ फेकणे (क्षेपण) या अर्थी; ‘सुस्’ (शुष्) सुकणे (शोष) या अर्थी; ‘भस्’ खाली पडणे (अधोपात) या अर्थी; आणि ‘नस्’ अदृश्य होणे (अदर्शन) या अर्थी वापरला जातो.

116. Sā’ssāde sā’vasāne (ca) sā tanūkaraṇe (pi ca) hā cāge muha vecitte naha sajjanabandhane naha soce pihicchāyaṃ siniha-saniha pītiyaṃ.

११६. ‘सा’ धातू आस्वाद घेणे, समाप्त करणे (अवसान) आणि बारीक/दुर्बल करणे (तनूकरण) या अर्थांत; ‘हा’ त्याग करणे (चाग) या अर्थी; ‘मुह्’ गोंधळणे/भ्रमित होणे (विचित्तता) या अर्थी; ‘नह्’ वस्त्र परिधान करणे (सज्जन) आणि बांधणे (बंधन) या अर्थांत; ‘नह्’ (किंवा स्ना) शुद्ध करणे (सोच) या अर्थी; ‘पिह्’ (स्पृह्) इच्छा करणे या अर्थी; आणि ‘सिनिह्’ व ‘सनिह्’ (स्निह्) प्रीती (प्रेम) या अर्थी वापरले जातात.

Svādayo

स्वादि गण (स्वादि वर्गातील धातू):

117. Su savaṇe saka sattimhi khī khayamhi gi saddane,

११७. ‘सु’ धातू ऐकणे (श्रवण) या अर्थी; ‘सक्’ (शक्) सामर्थ्य (शक्ती) या अर्थी; ‘खी’ (क्षि) नष्ट होणे (क्षय) या अर्थी; आणि ‘गि’ शब्द करणे (गर्जना) या अर्थी वापरला जातो.

Apa-sambhū (ca) pāpuṇane hi gatimhi vū saṃvare;

‘अप्’ आणि ‘संभू’ हे प्राप्त करणे (पापुणन) या अर्थी; ‘हि’ गती (जाणे) या अर्थी; आणि ‘वू’ (वृ) संवरण (अडवणे/रक्षण करणे) या अर्थी वापरला जातो.

Kiyādayo

क्रियादि गण (क्रियादि वर्गातील धातू):

118.

११८.

Kī vinimaye ci caye ji jaye ñā’vabodhane,Thava’bhitthave kampane dhu (atho) pu pavane (siyā;

)

‘की’ (क्री) धातू देवाणघेवाण (विनिमय) या अर्थी; ‘चि’ गोळा करणे (चय) या अर्थी; ‘जि’ जिंकणे (जय) या अर्थी; ‘ञा’ (ज्ञा) जाणणे (अवबोधन) या अर्थी; ‘थव्’ (स्तु) स्तुती करणे (अभित्थव) या अर्थी; ‘धु’ कापणे (कंपन) या अर्थी; आणि ‘पु’ पवित्र करणे (पवन) या अर्थी वापरला जातो.

119.

११९.

Pī tappaṇe mā pamāṇe khipakkhepe mi hiṃsane,Mi pamāṇe mu bandhe (ca) lu pacchede si bandhaneAsa bhakkhaṇe (atho) gaha upādāne (kiyādayo;

)

‘पी’ धातू तृप्त करणे (तर्पण) या अर्थी; ‘मा’ मोजणे (प्रमाण) या अर्थी; ‘खिप्’ फेकणे (आक्षेप) या अर्थी; ‘मि’ याचना करणे/हिंसा करणे या अर्थी; ‘मी’ मोजणे (प्रमाण) या अर्थी; ‘मु’ बांधणे या अर्थी; ‘लु’ तोडणे (प्रच्छेद) या अर्थी; ‘सि’ बांधणे या अर्थी; ‘अस्’ खाणे (भक्षण) या अर्थी; आणि ‘गह्’ (ग्रह्) ग्रहण करणे (उपादान) या अर्थी वापरला जातो. (हे क्रियादि वर्गातील धातू आहेत.)

Tanādayo

तनादि गण (तनादि वर्गातील धातू):

120.

१२०.

Tanu vitthāre saka sattismiṃ-du paritāpe sanu dānasmiṃ,Vana yācāyaṃ manu bodhasmiṃ-hi gate apa pāpuṇanasmiṃ (hi,)Kara karaṇasmiṃ(bhavati)si bandhe-su abhissavane(tanu ādīni;

)

‘तनु’ धातू विस्तार करणे या अर्थी; ‘सक्’ सामर्थ्य (शक्ती) या अर्थी; ‘दु’ संताप/दुःख (परिताप) या अर्थी; ‘सनु’ दान देणे या अर्थी; ‘वन्’ याचना करणे या अर्थी; ‘मन्’ जाणणे (बोध) या अर्थी; ‘हि’ गती या अर्थी; ‘अप्’ प्राप्त करणे (पापुणन) या अर्थी; ‘कर्’ (कृ) करणे या अर्थी; ‘सि’ बांधणे या अर्थी; आणि ‘सु’ पाझरणे/वाहणे (अभिस्रवण) या अर्थी वापरला जातो. (हे तनादि वर्गातील धातू आहेत.)

Niccaṃ ṇeṇayantā curādayo.

चुरादि गण (चुरादि वर्गातील धातू जे नेहमी ‘णे’ आणि ‘णय’ प्रत्यय घेतात):

121.

१२१.

Cura theyye loka (dhātu) dassane aki lakkhaṇe,Siyā thaka patighāte (puna) takka vitakkaṇe;

‘चुर्’ धातू चोरी करणे (थेय्य) या अर्थी; ‘लोक्’ पाहणे (दस्सन) या अर्थी; ‘अक्’ लक्षण (चिन्हांकित करणे) या अर्थी; ‘थक’ अडथळा आणणे (प्रतिघात) या अर्थी; आणि ‘तक्क्’ विचार करणे (वितर्कण) या अर्थी वापरला जातो.

122.

१२२.

Lakkha dassanaaṅkesu (vattate) makkha makkhaṇe,Bhakkhā’dane mokkha moce sukha-dukkha (ca) takiraye;

‘लक्ख्’ धातू पाहणे (दस्सन) आणि चिन्हांकित करणे (अंक) या अर्थांत; ‘मक्ख्’ माखणे/लेप देणे (मक्खण) या अर्थी; ‘भक्ख्’ खाणे (अदन) या अर्थी; ‘मोक्ख्’ मुक्त करणे (मोच) या अर्थी; आणि ‘सुख्’ व ‘दुख्’ हे सुख किंवा दुःख देणे (तक्रिया) या अर्थी वापरले जातात.

123.

१२३.

Liṅga cittakirayā’dīsu maga-magga gavesane,(Punā’pi) paca vitthāre klese vañca palambhane.

‘लिङ्ग्’ धातू चित्रविचित्र करणे (चित्रक्रिया) इत्यादी अर्थांत; ‘मग्’ आणि ‘मग्ग्’ हे शोध घेणे (गवेषण) या अर्थी; ‘पच्’ विस्तार करणे या अर्थी; आणि ‘वञ्च्’ क्लेश देणे व फसवणे (प्रलम्भन) या अर्थांत वापरला जातो.

124.

१२४.

Vacca ajjhāyane acca pūjāyaṃ vaca bhāsane,Raca patiyatane suca pesuññe ruca rocane;

‘वच्च्’ धातू अध्ययन करणे (अध्यायण) या अर्थी; ‘अच्च्’ (अर्च) पूजा करणे या अर्थी; ‘वच्’ बोलणे (भाषण) या अर्थी; ‘रच्’ तयार करणे/रचणे (पतियतन) या अर्थी; ‘सुच्’ चहाडी करणे (पैशुन्य) या अर्थी; आणि ‘रुच्’ आवडणे/प्रकाशणे (रोचन) या अर्थी वापरला जातो.

125.

१२५.

Mucappamocane loca dassane kaca dittiyaṃ,Sajjā’jja ajjane tajja tajjane vajja vajjane;

‘मुच्’ धातू मुक्त करणे (प्रमोचन) या अर्थी; ‘लोच्’ पाहणे (दस्सन) या अर्थी; ‘कच्’ चमकणे (दीप्ती) या अर्थी; ‘सज्ज्’ आणि ‘अज्ज्’ हे मिळवणे (अर्जन) या अर्थी; ‘तज्ज्’ धमकावणे (तर्जन) या अर्थी; आणि ‘वज्ज्’ वर्ज्य करणे (वर्जन) या अर्थी वापरला जातो.

126.

१२६.

Yuja saṃyamane pūja pūjāyaṃ tija tejane,Paja magga saṃvaraṇe gate bhaja vibhājane;

‘युज्’ धातू संयम राखणे या अर्थी; ‘पूज्’ पूजा करणे या अर्थी; ‘तिज्’ तीक्ष्ण करणे/उत्तेजित करणे (तेजन) या अर्थी; ‘पज्’ मार्ग अडवणे (मार्गसंवरण) आणि गमन करणे (गती) या अर्थांत; आणि ‘भज्’ विभागणे (विभाजन) या अर्थी वापरला जातो.

127.

१२७.

(Atho) bhāja puthakkāre sabhāja pītidassane,(Atho tu) ghaṭa saṅghāte ghaṭṭa sañcalanā’disu;

तसेच ‘भाज्’ धातू वेगळे करणे (पृथक्कार) या अर्थी; ‘सभाज्’ आदर/प्रीती दाखवणे (प्रीतिदर्शन) या अर्थी; ‘घट्’ एकत्र करणे (संघात) या अर्थी; आणि ‘घट्ट्’ हलवणे (संचलन) इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

128.

१२८.

Kuṭa-koṭṭacchedane (dve) kuṭa ākoṭanā’disu,Naṭa nacce caṭa-puṭa bhede vaṇṭa vibhājane;

‘कुट्’ आणि ‘कोट्ट्’ हे दोन्ही तोडणे (छेदन) या अर्थी; ‘कुट्’ ठोकणे (आकोटन) इत्यादी अर्थांत; ‘नट्’ नृत्य करणे या अर्थी; ‘चट्’ आणि ‘पुट्’ हे भेद करणे (फोडणे) या अर्थी; आणि ‘वण्ट्’ विभागणे (विभाजन) या अर्थी वापरला जातो.

129.

१२९.

Tuvaṭṭa ekasayane ghaṭo visaraṇe (siyā),Guṇṭha oguṇṭhane heṭha bādhāyaṃ veṭha veṭhaneGuḍi veṭhe kaḍi-khaḍi bhedane maḍi bhūsane;

‘तुवट्ट्’ धातू एका कुशीवर निजणे (एकशयन) या अर्थी; ‘घट्’ पसरणे (विसरण) या अर्थी; ‘गुण्ठ्’ झाकणे (अवगुंठन) या अर्थी; ‘हेठ्’ त्रास देणे (बाधा) या अर्थी; ‘वेठ्’ गुंडाळणे (वेठन) या अर्थी; ‘गुड्’ गुंडाळणे या अर्थी; ‘कड्’ आणि ‘खड्’ हे भेद करणे (फोडणे) या अर्थी; आणि ‘मड्’ सुशोभित करणे (भूषण) या अर्थी वापरला जातो.

130.

१३०.

Paṇḍa-bhaṇḍa paribhāse daḍi āṇāya (mīrito),Taḍi saṃtāḷane piṇḍa saṅghāte chaḍḍa chaḍḍane;

‘पण्ड्’ आणि ‘भण्ड्’ हे निंदा करणे (परिभाषण) या अर्थी; ‘दड्’ आज्ञा देणे या अर्थी; ‘तड्’ मारणे (संताडन) या अर्थी; ‘पिण्ड्’ एकत्र करणे (संघात) या अर्थी; आणि ‘छड्ड्’ फेकून देणे (छड्डन) या अर्थी वापरला जातो.

131.

१३१.

Vaṇṇa saṃvaṇṇane cuṇṇa cuṇṇane āṇa pesane,Gaṇa saṃkalane kaṇṇa savaṇe cinta cintane;

‘वण्ण्’ धातू वर्णन करणे (संवर्णन) या अर्थी; ‘चुण्ण्’ चूर्ण करणे या अर्थी; ‘आण्’ आज्ञा देणे/पाठवणे (प्रेषण) या अर्थी; ‘गण्’ मोजणे (संकलन) या अर्थी; ‘कण्ण्’ ऐकणे (श्रवण) या अर्थी; आणि ‘चिन्त्’ विचार करणे (चिंतन) या अर्थी वापरला जातो.

132.

१३२.

Santa saṅkocane manta gutta bhāsana jānane,Cita saṃcetanā’disu kitta saṃsaddane (bhave;

)

‘सन्त्’ धातू आकुंचन पावणे (संकोचन) या अर्थी; ‘मन्त्’ गुप्त सल्लामसलत करणे (गुप्तभाषण) आणि जाणणे या अर्थांत; ‘चित्’ विचार करणे (संचेतन) इत्यादी अर्थांत; आणि ‘कित्त्’ कीर्ती गाणे/स्तुती करणे (संसद्दन) या अर्थी वापरला जातो.

133.

१३३.

Yata nīyyātane gantha sandabbhe attha yācane,Katha vākyappabandhe (ca) vida ñāṇe nude cuda;

‘यत्’ धातू परत करणे/प्रयत्न करणे (निय्यातन) या अर्थी; ‘गन्थ्’ ग्रंथ रचणे (संदर्भ) या अर्थी; ‘अत्थ्’ याचना करणे या अर्थी; ‘कथ्’ कथा सांगणे (वाक्यप्रबंध) या अर्थी; ‘विद्’ ज्ञान मिळवणे या अर्थी; आणि ‘नुद्’ व ‘चुद्’ हे अनुक्रमे प्रेरणा देणे व प्रवृत्त करणे या अर्थी वापरले जातात.

134.

१३४.

Chadā’pavāraṇe chadda vamane chanda icchayaṃ,Vadī’bhivāda thomesu bhadikalyāṇakammani;

‘छद्’ धातू झाकणे (अपवारण) या अर्थी; ‘छड्ड्’ ओकणे (वमन) या अर्थी; ‘छन्द्’ इच्छा करणे या अर्थी; ‘वद्’ अभिवादन करणे आणि स्तुती करणे (थोम) या अर्थांत; आणि ‘भद्’ कल्याणकारी कार्य करणे या अर्थी वापरला जातो.

135.

१३५.

Hiḷāda (tu) sukhe gandha sūcane vidha kampane,Randha pāke (atho) māna pūjāyaṃ nu tthutimhi (tu;

)

‘हिळाद्’ (ह्लाद्) धातू सुखी होणे या अर्थी; ‘गन्ध्’ सुचवणे (सूचन) या अर्थी; ‘विध्’ कापणे (कंपन) या अर्थी; ‘रन्ध्’ शिजवणे (पाक) या अर्थी; ‘मान्’ आदर करणे (पूजा) या अर्थी; आणि ‘नु’ स्तुती करणे या अर्थी वापरला जातो.

136.

१३६.

Thana devasadde ūna parihāne thena coriye,Dhana sadde ñapa tosa nisāna māraṇā’disu;

‘थन्’ (स्तन्) धातू ढगांचा गडगडाट (देवशब्द) या अर्थी; ‘ऊन’ कमी होणे (परिहाण) या अर्थी; ‘थेन्’ चोरी करणे या अर्थी; ‘धन्’ शब्द करणे या अर्थी; आणि ‘ञप्’ (ज्ञाप्) संतुष्ट करणे (तोष), तीक्ष्ण करणे (निसान) व मारणे (मारण) इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

137.

१३७.

Lapa vākye jhapa dāhe rupa ropaṇaādisu,Pī tappane (siyā) kappa vitakke labhi vañcane;

‘लप्’ धातू बोलणे (वाक्य) या अर्थी; ‘झप्’ जाळणे (दाह) या अर्थी; ‘रुप्’ रोपण करणे इत्यादी अर्थांत; ‘पी’ तृप्त करणे (तर्पण) या अर्थी; ‘कप्प’ (कल्प) विचार करणे (वितर्क) या अर्थी; आणि ‘लभि’ (लभ्) फसवणे (वंचन) या अर्थी वापरला जातो.

138.

१३८.

(Atho) vahi garahāyaṃ samu sāntvana dassane,Kamu icchāya kantimhi (siyā) thoma silāghane;

तसेच ‘वहि’ (गर्हा) निंदा करणे या अर्थी; ‘समु’ (शम्) शांत करणे (सांत्वन) आणि पाहणे (दस्सन) या अर्थांत; ‘कमु’ (कम्) इच्छा करणे आणि कांती (शोभा) या अर्थांत; आणि ‘थोम’ स्तुती करणे (श्लाघन) या अर्थी वापरला जातो.

139.

१३९.

Timu temana saṅkāsu ama rogagatā’disu,Saṃgāma yuddhe (vatteyya) īra vācā pakampane;

‘तिमु’ ओले करणे (तेमन) आणि शंका घेणे या अर्थांत; ‘अमु’ रोग आणि गती इत्यादी अर्थांत; ‘संगाम’ युद्ध करणे या अर्थी; आणि ‘ईर’ बोलणे (वाचा) व कापणे (प्रकंपन) या अर्थांत वापरला जातो.

140.

१४०.

Vara āvaraṇi’cchāsu yācāyaṃ dhara dhāraṇe,Tīra kamma samattimhi pāra sāmatthiyā’disu;

‘वर’ धातू अडवणे (आवरण), इच्छा करणे आणि याचना करणे या अर्थांत; ‘धर’ धारण करणे या अर्थी; ‘तीर’ काम पूर्ण करणे (कर्मसमाप्ती) या अर्थी; आणि ‘पार’ सामर्थ्य इत्यादी अर्थांत वापरला जातो.

141.

१४१.

Tulu’mmāne khala sove sañcaye pālarakkhaṇe,Kala saṅkalanā’dīsu (bhave) mīla nimīlane;

‘तुल’ धातू मोजणे (उन्मान) या अर्थी; ‘खल’ स्वच्छ करणे (सोच/शोधन), संचय करणे आणि रक्षण करणे (पालरक्षण) या अर्थांत; ‘कल’ मोजणे (संकलन) इत्यादी अर्थांत; आणि ‘मील’ डोळे मिटणे (निमीलन) या अर्थी वापरला जातो.

142.

१४२.

Sīlū’padhāraṇe mūla rohaṇe lala icchane,Dula ukkhepaṇe pūla mahattana samussaye;

‘सील’ (शील) धातू चिंतन करणे (उपधारण) या अर्थी; ‘मूल’ वाढणे/रोपण करणे (रोहण) या अर्थी; ‘लल’ इच्छा करणे या अर्थी; ‘दुल’ वर उचलणे (उत्क्षेपण) या अर्थी; आणि ‘पूल’ मोठेपणा (महत्त्व) व संचय (समुच्चय) या अर्थांत वापरला जातो.

143.

१४३.

Ghusa sadde pisa pese bhusā’laṅkaraṇe (siyā,)Rusa pārusiye khuṃsa akkose pusa posane;

'घुस्' धातू ध्वनी (आवाज) अर्थात, 'पिस्' धातू दळणे (पिष्ट करणे) अर्थात, 'भुस्' धातू सुशोभित करणे (अलंकार) अर्थात, 'रुस्' धातू कठोर बोलणे (रागवणे) अर्थात, 'खुंस्' धातू शिवीगाळ करणे (निंदा करणे) अर्थात आणि 'पुस्' धातू पोषण करणे या अर्थात वापरला जातो.

144.

१४४.

Disa uccāraṇā’dīsu vasa acchādane (siyā,)Rasa’ssāde rave snehe (atho) sisa visesane;

'दिस्' धातू उच्चार करणे इत्यादी अर्थांत, 'वस्' धातू आच्छादन करणे (झाकणे/वस्त्र परिधान करणे) अर्थात, 'रस्' धातू आस्वाद घेणे, आवाज करणे आणि स्नेह करणे या अर्थांत, आणि 'सिस्' धातू विशेष करणे या अर्थात वापरला जातो.

145.

१४५.

Si bandhe missa sammisse kuha vimbhāpane siyā,Raha cāge gate (cā’pi) maha pūjāya (mīrito;

)

'सि' धातू बांधणे अर्थात, 'मिस्स्' धातू संमिश्रण करणे (एकत्र करणे) अर्थात, 'कुह्' धातू विस्मित करणे (आश्चर्यचकित करणे) अर्थात, 'रह्' धातू त्याग करणे आणि गमन करणे (जाणे) अर्थात, आणि 'मह्' धातू पूजा करणे या अर्थात सांगितला आहे.

146.

१४६.

Pihi’cchāyaṃ siyā vīḷa lajjāyaṃ eḷa phāḷaneHīḷa gārahiye pīḷa bādhāyaṃ taḷa tāḷaneLaḷa (dhātū)’pasevā’yaṃ (vattatī’mecurādayo;

)

'पिहि' धातू इच्छा करणे अर्थात, 'वीळ्' धातू लाजणे अर्थात, 'एळ्' धातू तुकडे करणे (फाडणे) अर्थात, 'हीळ्' धातू निंदा करणे अर्थात, 'पीळ्' धातू पीडा देणे (त्रास देणे) अर्थात, 'तळ्' धातू मारणे (ताडन करणे) अर्थात आणि 'लळ्' धातू सेवन करणे (लाड करणे) या अर्थात वापरला जातो. हे सर्व 'चुरादी' गणाचे धातू आहेत.

Samattā sattagaṇā.

सात गण समाप्त झाले.

147.

१४७.

Bhuvādī ca rudhādī ca-divādi svā’dayo gaṇā,Kiyādī ca tanādī ca-curādītī’dha sattadhā;

भुवादी, रुधादी, दिवादी, स्वादी, क्रियादी, तनादी आणि चुरादी - असे येथे (धातूंचे) सात प्रकारांचे गण आहेत.

148.

१४८.

Kirayāvācittamakkhātu-me’kekattho bahū’dito,Payogato’nugantabbā-anekatthā hi dhātavo;

क्रियावाचकत्व स्पष्ट करण्यासाठी एकाच धातूचे अनेक अर्थ सांगितले आहेत. धातू हे खरोखरच अनेक अर्थांचे असतात, त्यामुळे प्रयोगावरून (वाक्यातील वापरावरून) त्यांचे अर्थ समजून घेतले पाहिजेत.

149.

१४९.

Hitāya mandabuddhīnaṃ-vyattaṃ vaṇṇakkamā lahuṃ,Racitā dhātumañjusā-sīlavaṃsena dhīmatā;

मंदबुद्धीच्या (अल्प बुद्धी असलेल्या) लोकांच्या हितासाठी, बुद्धिमान शीलवंश (स्थवीर) यांनी स्पष्टपणे, वर्णानुक्रमे आणि थोडक्यात या 'धातुमंजुषा' ग्रंथाची रचना केली आहे.

150.

१५०.

Saddhammapaṅkeruharājahaṃso,Āsiṭṭhadhammaṭṭhiti sīlavaṃso;

Yakkhaddilenākhya nivāsavāsī,Yatissaro soyamidaṃ akāsi;

सद्धर्मरूपी कमळातील राजहंस समान असणारे, सद्धर्माच्या चिरस्थायी स्थितीची आकांक्षा बाळगणारे आणि 'यक्खद्दिले' नावाच्या विहारात निवास करणारे, यतींचे ईश्वर (यतीश्वर) अशा त्या शीलवंश स्थविरांनी हा ग्रंथ रचला आहे.

Kaccāyana dhātumañjūsā samattā.

कच्चायन धातुमंजुषा समाप्त झाली.

Sācariyānusiṭṭhā parisiṭṭhaparibhāsā

आचार्यांच्या उपदेशानुसार असलेली परिशिष्ट परिभाषा.

1.

१.

Ekā nekassa rānantū-’bhayesaṃ antimā sarā,Aṅgānubandhā dhātūnaṃ-vuccante’pi yathākkamaṃ;

एकाक्षरी किंवा अनेकाक्षरी अशा दोन्ही प्रकारच्या धातूंचे अंतिम स्वर, तसेच धातूंचे अंग आणि अनुबंध हे देखील यथाक्रम सांगितले जातात.

2.

२.

Dhātuno vyāñjanā pubbe-niggahītaṃ sama’ntimā,Ivaṇṇenā’rudhādīna-manubandhena ciṇhitaṃ;

धातूच्या अंतिम व्यंजनाच्या आधी niṅgahit (अनुस्वार) येतो, आणि रुधादी गणाच्या धातूंमध्ये 'इ' वर्णाच्या अनुबंधाने ते चिन्हांकित केले जाते.

3.

३.

Sesā’nubandhā sabbesaṃ-hontī’dhu’ccāraṇapphalā,Uccāvacapphalā bhāsa-ntarampatvā bha vanti’pi;

इतर सर्व अनुबंध येथे केवळ उच्चारणाच्या सोयीसाठी आहेत; तथापि, दुसऱ्या व्याकरण पद्धतीमध्ये (किंवा भाषेत) गेल्यावर ते विविध प्रकारचे परिणाम देणारे देखील ठरतात.

4.

४.

Nāmadhātuka bhāvo’pi-kirayāya adhikārato,Viruddhantarābhāvā-kvacideva payujjate;

क्रियेच्या अधिकारामुळे नामधातूचा भाव देखील, कोणताही विरोध नसल्यामुळे, क्वचितच वापरला जातो.

5.

५.

Dvandayuttivasā kvāpi-ādeso yovibhattiyā,Guṇādibhāva saddo’pi-takirayatthe vidhīyate;

द्वंद्व समासाच्या संबंधामुळे काही ठिकाणी विभक्तीचा आदेश होतो, आणि 'गुण' इत्यादी भाव दर्शवणारे शब्द देखील त्या क्रियेच्या अर्थात विहित केले जातात.