සද්දබින්දු පකරණං
සද්දබින්දු ප්රකරණය
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
ඒ භාග්යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා.
1.
1.
යස්සඤෙය්යෙසු ධම්මෙසු, නාණුමත්තම්පවෙදිතං,නත්වාසද්ධම්මසඞ්ඝංතං, සද්දබින්දුංසමාරභෙ;
යමෙකුට (ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේට) සියලු දතයුතු ධර්මයන්හි අබ ඇටයක තරම් වූ ද නොදන්නා බවක් නැත්තේද, ඒ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, සද්ධර්මය ද, සඟරුවන ද වැඳ, මම මේ සද්දබින්දු ප්රකරණය ආරම්භ කරමි.
2.
2.
කාදිරිතා නවසඞ්ඛ්යා, කමෙනටා දි යාදිච,පාදයොපඤ්ච සඞ්ඛ්යාතා, සුඤ්ඤනාමා සරඤ්ඤනා;
ක-ගණයෙන් ඇරඹෙන අකුරු ද, පිළිවෙළින් ට-ගණයෙන් සහ ය-ගණයෙන් ඇරඹෙන අකුරු ද නවය බැගින් වූ සංඛ්යා නිරූපණය කරයි. ප-ගණයෙන් ඇරඹෙන අකුරු පහක් ලෙස සංඛ්යාත වන අතර, ස්වරයෝ ශූන්ය (බිංදුව) නමින් හඳුන්වනු ලැබෙති.
3.
3.
සරෙහෙවසරාපුබ්බෙ ලුත්තාවාවීපරෙරමා,බ්යඤ්ජනාචාගමාවාවී දීඝරස්සාදිසම්භවා;
ස්වරයක් පර වූ කල්හි පෙර ස්වරය ලොප් වීම හෝ පර ස්වරය වෙනස් වීම සිදු වේ. එසේම ව්යංජන ආගම වීම ද, දීර්ඝ හා රස්ව වීම් ආදිය ද සිදුවේ.
4.
4.
කාකාසෙනාගතොසිස කෙනිද්ධිමච්චදස්සයි,අරාජඛ්වග්ගිමෙසීනං සොතුකම්මෙඝයිත්ථියො;
'කාකාසේනාගතොසිස' (කකෝ + ආකාසේ + අනාගතෝ + සිස්ස), 'කෙනිද්ධිමච්චදස්සයි' (කේන + ඉද්ධිං + අච්චදස්සයි), 'අරාජඛ්යග්ගිමේසීනං' (අරාජා + ඛු + අග්ගි + ඉසීනං), 'සොතුකම්මේඝයිත්ථියෝ' (සෝතුකාමෝ + මේඝ + ඉත්ථියෝ) යනාදිය ඒ සඳහා නිදසුන් වේ.
ඉති සන්ධිකප්පො සමත්තො.
මෙසේ සන්ධි පරිච්ඡේදය නිමා විය.
5.
5.
බුද්ධපුමයුවසන්ත රාජබ්රහ්මසඛාචසා,යතාදිදෙහීජන්තුච සත්ථුපිතාභිභූවිදූ;
බුද්ධ, පුම, යුව, සන්ත, රාජ, බ්රහ්ම, සඛා, ස, යත ආදී වූ ද, දේහී, ජන්තු, සත්ථු, පිතු, අභිභූ සහ විදූ යන මොහු (පුල්ලිංග පදයන්ට නිදසුන්) වෙති.
6.
6.
කඤ්ඤාම්මාරත්තිථිපො, ක්ඛරණීනදිරුමාතුභූ,නපුංසකෙතියන්තාච, පදකම්මදධායුනො;
කඤ්ඤා, අම්මා, රත්ති, ඉත්ථි, පොක්ඛරණී, නදී, වධූ (රුමාතුභූ යන්නෙන් වධූ, මාතු, භූ), මාතු, භූ යන ස්ත්රී ලිංග පද ද, නපුංසක ලිංගයෙහි 'ඉ' සහ 'උ' යන්නෙන් කෙළවර වන පද ද, පද, කර්ම, දධි, ආයු ආදී පද ද වේ.
7.
7.
ගහිතාගහණෙනෙත්ථ සුද්ධොස්යාද්යන්තකාපුමෙ,විමලාහොන්තිජාන්තෙහි ථ්යංපඤ්චන්තෙහිදාධිකා;
මෙහි (නාම පදයන්ගේ) නියමය ග්රහණය කරගැනීමෙන්, පුල්ලිංගයෙහි අන්තයෙහි 'අ' කාරය ශුද්ධව පවතින බව ද, ස්ත්රී ලිංගයෙහි 'ආ' කාරයෙන් සහ 'ඊ' කාරයෙන් කෙළවර වන පද පිරිසිදුව පවතින බව ද දත යුතුය.
8.
8.
නපුංසකෙපයොගාතු ජනකාහොන්තිත්යන්තතො,පධානානුගතාසබ්බ නාමසමාසතද්ධිතා;
නපුංසක ලිංගයෙහි යෙදීම් වනාහි අන්තයේ පවත්නා අක්ෂරයන්ගෙන් සිද්ධ වේ. සර්වනාම, සමාස සහ තද්ධිත පදයන් ප්රධාන පදය (විශේෂ්යය) අනුගමනය කරයි.
9.
9.
අත්තිලිඞ්ගානිපාතාදි තතොලුත්තාවස්යාදයො,සුත්තානුරූපතොසිද්ධා හොන්තිවත්තාමනාදයො;
නිපාත ආදී ලිංග රහිත පදයන්ගෙන් පසුව එන 'සි' ආදී ප්රත්යයෝ ලොප් වෙති. වර්තමාන කාල ආදී ක්රියාපද සූත්රයන්ට අනුකූලව සිද්ධ වෙති.
ඉති නාමකප්පො සමත්තො.
මෙසේ නාම පරිච්ඡේදය නිමා විය.
10.
10.
ඡකාරකෙසසාමිස්මිං සමාසොහොතිසම්භවා,තද්ධීතාකත්තුකම්මස, ම්පදානොකාසසාමිසු;
කාරක හය සහ සාමි (අයිතිවාසිකම) යන සබඳතාවන්හිදී සමාසයන් ද, කර්තෘ, කර්ම, සම්ප්රදාන, ඕකාස (අධිකරණ) සහ සාමි යන අර්ථයන්හිදී තද්ධිත ප්රත්යයන් ද උපදී.
11.
11.
සාධත්තයම්හිආඛ්යාතො කිතකොසත්තසාධනෙ,සබ්බත්ථපඨමාවුත්තෙ අවුත්තෙදුතියාදයො;
ආඛ්යාතය සාධන තුනක් (කර්තෘ, කර්ම, භාව) කෙරෙහි ද, කෘදන්තය (කිත) සාධන සතක් කෙරෙහි ද යෙදේ. හැම තන්හිම උක්ත වූ කල්හි ප්රථමා විභක්තිය ද, අනුක්ත වූ කල්හි ද්විතීයාදී විභක්තීහු ද වෙති.
12.
12.
මනසාමුනිනොවුත්යා වනෙබුද්ධෙනවණ්ණිතෙ,වට්ටාහිතොවිවට්ටත්ථං භික්ඛුභාවෙතිභාවනං;
මුණිවරයාගේ වචනය අනුව සිතින් ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද වනයෙහි ද, සසරින් මිදෙනු පිණිස මහණ තෙමේ භාවනාව වඩයි. (මෙය කාරකයන් සඳහා වූ නිදසුන් පාඨයකි).
ඉති කාරකකප්පො සමත්තො.
මෙසේ කාරක පරිච්ඡේදය නිමා විය.
13.
13.
රාසීද්විපදිකාද්වන්දා ලිඞ්ගෙනවචනෙනච,ලුත්තාතුල්යාධිකරණා බහුබ්බීහීතුඛෙමරූ;
ද්වන්ද සමාසය ලිංගයෙන් හා වචනයෙන් රාශි (සමූහ) සහ ද්විපදික (ප්රත්යෙක) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ලුප්ත විභක්ති ඇති තුල්යාධිකරණ බහුබ්බීහි සමාසය වනාහි 'ඛේමරූප' ආදී ශාන්ත ස්වරූපයන් ගනී.
14.
14.
තප්පුරිසාචඛෙමොරා දයාචකම්මධාරයා,දිගවොචාව්යයාහාරා එතෙසබ්බෙපිහාරිතා;
තප්පුරිස සමාස ද, 'ඛේමෝර' ආදී කම්මධාරය සමාස ද, දිගු සමාස ද, අව්යයීභාව සමාස ද යන මේ සියල්ලම මෙහි සංග්රහ කර ඇත.
ඉති සමාසකප්පො සමත්තො.
මෙසේ සමාස පරිච්ඡේදය නිමා විය.
15.
15.
කච්චාදිතොපිඑකම්හා සද්දතොනියමංවිනා,නෙකත්ථෙසතිභොන්තෙව සබ්බෙතද්ධිතපච්චයා;
'කච්ච' ආදී වූ එක් ශබ්දයකින් වුවද, කිසිදු නියමයකින් තොරව, බොහෝ අර්ථයන් ඇති කල්හි මේ සියලු තද්ධිත ප්රත්යයෝ සිද්ධ වෙති.
ඉති තද්ධිතකප්පො සමත්තො.
මෙසේ තද්ධිත පරිච්ඡේදය නිමා විය.
16.
16.
කත්තරිනාඤ්ඤථාකම්මෙ තථාභාවෙතුමෙරයා,සබ්බෙතෙපචධාතුම්හි සඞ්ඛෙපෙනමරූමයා;
කර්තෘකාරක, කර්මකාරක, භාවකාරක සහ හේතුකාරකයෙහි ද වන මේ සියලු ක්රියා ප්රත්යයෝ 'පච' (පිසීම) ධාතුව ඇසුරෙන් මා විසින් කෙටියෙන් දක්වන ලදහ.
17.
17.
ගමීම්හාතිගුණාඵත්තො සම්භවාඅඤ්ඤධාතුසු,අනන්තාවපයොගාතෙ ආදෙසපච්චයාදිහි;
'ගමු' (යාම) ධාතුවෙන් ගුණ හා ප්රත්යයෝ ද, සෙසු ධාතූන්ගෙන් ද ඒවා උපදිති. ආදේශ, ප්රත්යය ආදිය හේතුවෙන් ඒවායේ ව්යවහාරයන් අනන්ත වේ.
ඉති ආඛ්යාතකප්පො සමත්තො.
මෙසේ ආඛ්යාත පරිච්ඡේදය නිමා විය.
18.
18.
කිතාදිපච්චයාසබ්බෙ, එකම්හාඅපිධාතුතො,සියුංනුරූපතොසත්ත, සාධනෙසතිපායතො;
සියලු කෘත් (කිත) ප්රත්යයෝ ද, එක් ධාතුවකින් වුවද, බොහෝ සෙයින් සාධන සතට අනුකූලව යෝග්ය පරිදි උපදිති.
ඉති කිතකප්පො සමත්තො.
මෙසේ කෘදන්ත පරිච්ඡේදය නිමා විය.
19.
19.
ඉමිනාකිඤ්චිලෙසෙන, සක්කාඤාතුංජිනාගමෙ,පයොගාඤාණිනාසින්ධු, රසොවෙකෙනබින්දුනා;
සාගරයෙහි රසය එකම දිය බිඳකින් හඳුනාගත හැක්කාක් මෙන්, නුවණැත්තා විසින් මේ ඉතා කෙටි උපදේශය (සද්දබින්දුව) මඟින් බුදුවදන්හි ව්යවහාරයන් තේරුම් ගත හැකිය.
20.
20.
රම්මංසීඝප්පවෙසාය, පුරංපිටකසඤ්ඤිතං,මග්ගොජුමග්ගතංමග්ගං, සද්දාරඤ්ඤෙවිසොධිතො;
ත්රිපිටකය නම් වූ රමණීය නගරයට ශීඝ්රයෙන් පිවිසීම පිණිස, වචන නැමැති මහා වනාන්තරය මැදින් මෙම සෘජු මාර්ගය පිරිසිදු කර (සකසා) දෙන ලදී.
21.
21.
තෙනෙව කිඤ්චි ජලිතො ජලිතො පදීපොකච්චායනුත්තිරතනො චිතගබ්භකොණෙ,ධම්මාදිරාජගුරුනා ගරුමාමකෙනධම්මෙන යොබ්බිපතිනා සගරුත්තනීතො;
එමගින්, කච්චායන නම් වූ උතුම් රත්නය නමැති ප්රදීපය සිත නමැති ගර්භයෙහි කොණක මඳක් දැල්වුණි. මාගේ ගෞරවණීය වූ ද, ධර්මයේ අධිපති වූ ද, 'ධම්ම' ආදී රාජගුරුන් වහන්සේ විසින් මෙය උසස් ගෞරවයකට පමුණුවන ලදී.
ඉති සද්දබින්දු පකරණං පරිසමත්තං.
මෙසේ සද්දබින්දු ප්රකරණය මුළුමනින්ම නිමාවට පත් විය.
යොසඤ්ඤමො ගුණධනො නයනං නිජංවසික්ඛාපයී මම මවං සුගතාගමාදො,සල්ලොක පුඤ්ජ සුහදො පදුමාදි රාමනාමො මහා යතිවරා චරියො සමය්හං;
සංයමයෙන් යුත්, ගුණධනයෙන් පොහොසත් වූ, තමන්ගේම නෙතක් මෙන් මාගේ සිත බුද්ධ ශාසනයෙහි (සුගත ධර්මයෙහි) හික්මවූ, ලෝකවාසී සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් වූ, 'පදුම' යන නාමයෙන් ඇරඹෙන මාගේ ඒ මහා යතිවර උත්තමයාණන් වහන්සේ මාගේ ආචාර්යවරයාණෝ වෙති.
සද්ධාධනෙන වසතා විදිතම්හි පුප්ඵාරාමෙධුනා අරියවංස ධජව්හයෙන,සන්තෙන ඤාණතිලකො ත්යපරාඛ්යකෙනබාලානමෙතමවිධීයි මයාහිතාය;
ශ්රද්ධා ධනයෙන් යුක්තව, ප්රසිද්ධ වූ පුෂ්පාරාමයෙහි (මල්වතු විහාරයෙහි) වසන්නා වූ, 'අරියවංශධජ' යන නාමය දරන්නා වූ ද, 'ඤාණතිලක' යන අපර නාමයෙන් හඳුන්වනු ලබන්නා වූ ද, ශාන්ත වූ මා විසින් ආධුනිකයන්ගේ යහපත පිණිස මෙය සම්පාදනය කරන ලදී.