Padasādhanaṃ

ปทสาธนะ

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Buddhambujaṃ namassitvā saddhammamadhu bhājanaṃ,Guṇamopadapadaṃ saṅghamadhubbatanisevitaṃ;

ขอนมัสการพระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจดอกบัว, พระสัทธรรมผู้เป็นภาชนะแห่งน้ำผึ้ง, และพระสงฆ์ผู้มีคุณอันหมู่ภมรคือผู้ประพฤติวัตรบำเพ็ญเพียรพึงเสพ

Moggallāyanācariya carañca yena dhīmatā,Kataṃ laghumayandiddhamanunaṃ saddalakkhaṇaṃ;

อนึ่ง ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงคัมภีร์สัททลักขณะอันเป็นของเบาและสำเร็จแล้ว ซึ่งพระอาจารย์โมคคัลลานะผู้มีปัญญาได้กระทำไว้

Ārabhissaṃ samāsena bālatthaṃ padasādhanaṃ,Moggallāyanasaddattharatanākarapaddhatiṃ;

ข้าพเจ้าจักเริ่มปทสาธนะโดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่ผู้เยาว์ ซึ่งเป็นแนวทางแห่งรัตนากรคือสัททัตถะของพระโมคคัลลานะ

Saññāpariggaheneva lakkhaṇesu sarādayo,Ñāyantiti tamevādo dassayissaṃ vibhāgato;

อนึ่ง ข้าพเจ้าจักแสดงสระเป็นต้นในลักษณะทั้งหลายโดยจำแนกให้เห็นชัดเจน ด้วยการกำหนดชื่อเฉพาะเท่านั้น

Aādayo titāḷīsa vaṇaṇā.

อักษรมี อ เป็นต้น ๔๓ ตัว ชื่อว่า วรรณะ

Jinavacanānurūpā akāradeyo niggahitantā tecattāḷī sakkharā paccekaṃ vaṇṇā nāma honti yathā - a ā i ī u ū e o ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va sa ha ḷa aṃ iti-kakārādisvakāro uccāraṇattho = vaṇaṇīyati attho etehīti vaṇṇā-aādi mariyādā bhūto yesanto aādayo.

อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปตามพระพุทธพจน์ แต่ละตัวชื่อว่า วรรณะ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ดังนี้ อักษร อ ใน ก เป็นต้น เป็นเพียงเครื่องช่วยออกเสียง (อธิบายศัพท์) วรรณะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย อักษรมี อ เป็นต้น คือ อักษรที่มี อ เป็นเบื้องต้นและมีที่สุด

Aādayoti vattate yāva ‘‘binduniggahīta’’nti-tañcakhoattha vasā vibhatticīparināmoti sattamyantamabhisambandhīyate.

บทว่า "อักษรมี อ เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไปจนถึงบทว่า "พินทุนิคคหิต" อนึ่ง บทนั้นย่อมสัมพันธ์กับสัตตมีวิภัตติอันเป็นที่สุด ด้วยอำนาจแห่งอรรถและการผันวิภัตติ

Dasādo sarā

สระมี ๑๐ ตัว

Aādisvādimhi niddiṭṭhā odantā dasavaṇṇā sarā nāma honti-yathā-a ā i ī u ū e o = saranti pavattantīti sarā-dasā doti vattate tīsu cakkamānesu.

วรรณะ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งถูกระบุไว้ในเบื้องต้น มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า สระ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ (อธิบายศัพท์) สระ คือ อักษรที่เปล่งเสียงได้เอง บทว่า "มี ๑๐ ตัว" นี้ยังคงใช้ไปใน ๓ วรรค

Dve dve savaṇṇā.

สองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ

Aāsvādimesu dassu dve dve savaṇṇā nāma honti. Yathākkamaṃ-yathā-aā iti, uū iti, e iti, o iti = samānā sādisā vaṇṇā savaṇṇā-samānattañca ṭhānato.

ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น สองตัวคู่กันตามลำดับ ชื่อว่า สวรรณะ เช่น อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ, โอ (อธิบายศัพท์) สวรรณะ คือ วรรณะที่เสมอกัน คล้ายกัน และความเสมอกันนั้นย่อมเป็นไปโดยฐานที่เกิด

Cha vaṇṇānaṃhi uppattiṭṭhānāni kaṇṭhātālumuddhadantaoṭṭhānā sikāvasena-tesu avaṇṇakavaggahānaṃ kaṇṭhoṭhānaṃ-ivaṇṇa cavaggayānaṃ tālu-ṭavaggaraḷānaṃ muddhā-tavaggalasānaṃ dantā-u vaṇṇapavaggānaṃ oṭṭhā-evaṇṇassa kaṇṭhatālu-ovaṇṇassa kaṇṭhoṭṭhaṃ-vakārassa dantoṭṭhaṃ-niggahitassa nāsikā-ṅañaṇanamānaṃ sakaṭṭhānaṃ nāsikā ca-dvedveti vattate.

ฐานที่เกิดของวรรณะ ๖ อย่าง คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก ในบรรดาฐานเหล่านั้น อักษร อ วรรค ก และอักษร ห มีฐานที่เกิดที่คอ อักษร อิ วรรค จ และอักษร ย มีฐานที่เกิดที่เพดาน วรรค ฏ อักษร ร และอักษร ฬ มีฐานที่เกิดที่ปุ่มเหงือก วรรค ต อักษร ล และอักษร ส มีฐานที่เกิดที่ฟัน อักษร อุ และวรรค ป มีฐานที่เกิดที่ริมฝีปาก อักษร เอ มีฐานที่เกิดที่คอและเพดาน อักษร โอ มีฐานที่เกิดที่คอและริมฝีปาก อักษร ว มีฐานที่เกิดที่ฟันและริมฝีปาก นิคคหิตมีฐานที่เกิดที่จมูก อักษร ง ญ ณ น ม มีฐานที่เกิดที่จมูกและฐานที่เกิดของตน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไป

Pubbo rasso

ตัวหน้า ชื่อว่า รัสสะ

Tesceva dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo pubbo so so rassasañño hoti-yathā-a i u e o-tesu saṃyoga pubbāca dissanti dve panantimā dīpetuṃ tattha sādhuttaṃ tesampi idha saṅgaho = rassakālayogā tabbantatāya vā rassā-tathā dīghā-idhāpidvedveti vattate.

ในสระ ๑๐ ตัวนั้น สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ เช่น อ อิ อุ เอ โอ ในบรรดาสระเหล่านี้ สระที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยคก็ปรากฏ และสระสองตัวสุดท้าย (เอ โอ) ก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้เพื่อแสดงความสำเร็จรูปของสระเหล่านั้น (อธิบายศัพท์) รัสสะ คือ สระที่มีเสียงสั้น หรือสระที่มีที่สุดเป็นเสียงสั้น ส่วนทีฆะก็เช่นกัน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไปในที่นี้ด้วย

Paro dīgho.

ตัวหลัง ชื่อว่า ทีฆะ

Aādisvādibhutesu dasasu ye dve dve savaṇṇā tesu yo yo paro so so dīghasañño hoti-yathā-ā ī ū.

ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งเป็นตัวแรก สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ เช่น อา อี อู

Kādayo byañjanā.

อักษรมี ก เป็นต้น ชื่อว่า พยัญชนะ

Aādisu kādayo niggahītapariyantā tettiṃsa byañjanānāma honti-yathā-ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha ña ṭa ṭha ḍa ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra lava sa ha ḷa aṃ = byañjīyati attho etehīti byañjanā-kādayoti vattate.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษร ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ เช่น ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ (อธิบายศัพท์) พยัญชนะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย บทว่า "มี ก เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไป

Pañca pañcakā vaggā.

วรรคมี ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว

Aādasu kakārādayo makārantā pañca pañcakā vaggā nāma honti-yathā-kakhagaghaṅa, cachajajhaña, ṭaṭhaḍaḍhaṇa, tathadadhana, paphababhama. = Vajjenti yakārādayoti vaggā.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษรมี ก เป็นต้น มี ม เป็นที่สุด ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค เช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม (อธิบายศัพท์) วรรค คือ อักษรที่เว้น ย เป็นต้น

Bindu niggahitaṃ

พินทุ ชื่อว่า นิคคหิต

Akārādīsuyavāyaṃ vaṇṇo bindumatto so niggahitasaññohoti = rassasaraṃ nissāya gahitamuccāritaṃ niggahītaṃ.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น วรรณะใดมีรูปเป็นพินทุ วรรณะนั้นชื่อว่า นิคคหิต (อธิบายศัพท์) นิคคหิต คือ อักษรที่เปล่งเสียงโดยอาศัยสระรัสสะ

Saññā vidhānaṃ.

การกำหนดชื่อเฉพาะ

Sandhi vuccate-purisa uttamo, paññā indriyaṃ. Satiārakkho,bhogi indo, cakkhu āyatanaṃ, abhibhu āyatanaṃ, dhanamme atthi, kuto etthā’ tidha-saro lopo sare.

สนธิพึงกล่าวคือ ปุริสอุตตโม, ปัญญินทริยัง, สติอารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภูอายตนัง, ธนัมเมอัตถิ, กุเตตถา ดังนี้ ในที่นี้ (มีกฎว่า) สระลบสระ

Saro saro lopanīyo hoti-saretopasilesikādhārasattamī tato vaṇṇakālavyavadhāne kāriyaṃ na hoti-tvamasi, katamā cānanda aniccasaññā’ti-aññatthāpi saṃhatāyamopasilesakādhā reyeva sattamī-vidhīti vattamāne.

สระพึงลบสระ บทว่า "สระ" นี้เป็นโอปสิเลสิกาธารสัตตมีวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติที่แสดงการรองรับแบบแนบชิด) เพราะฉะนั้น การกระทำ (สนธิ) จึงไม่เกิดขึ้นเมื่อมีวรรณะหรือกาลเวลาคั่นอยู่ เช่น ตฺวมสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา ดังนี้ แม้ในที่อื่น สัตตมีวิภัตติก็เป็นโอปสิเลสิกาธารเท่านั้น บทว่า "วิธิ" นี้ยังคงใช้ไป

Sattamiyaṃ pubbassa.

ในสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า

Sattamīniddese pubbasseva vidhiti pubbasaralopo-purisuttamo,paññindriyaṃ, satārakkho, bhogindo, cakkhāyatanaṃ. Abhibhāyatanaṃ, dhanammatthi, kutettha. Pubbassa kāriyavidhānā sattamīniddiṭṭhassa paratāva gamyateti paretuparivacanampi ghaṭate-so ahaṃ, cattāro ime, yato udakaṃ, pāto evaṃ’tīdha-‘‘saro lopo sare’’ti vattate.

ในการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า ดังนั้นจึงมีการลบสระหน้า เช่น ปุริสุตตโม, ปัญญินทริยัง, สตารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภายตนัง, ธนัมมัตถิ, กุเตตถะ การที่กล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหน้า" ย่อมหมายถึงตัวที่อยู่หลังสัตตมีวิภัตติที่ระบุไว้ ดังนั้น การกล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหลัง" ก็ย่อมเข้ากันได้ เช่น โสหํ, จตฺตาโร อิเม, ยโต อุทกํ, ปาโต เอวํ ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า "สระลบสระ" นี้ยังคงใช้ไป

Paro kvaci.

ตัวหลัง บางครั้ง (ก็ลบ)

Saramhā paro saro kvaci lopanīyo hoti-sohaṃ, cattārome, yatodakaṃ. Pātoca-kvacitikiṃ?-Paññindriyaṃ-assādhikāro sabbasandhisu-tassa idaṃ, tassa idaṃ, vāta īritaṃ, vāta īritaṃ, sīta udakaṃ, sīta udakaṃ, vāma ūru,vāma ūru, itidha-pubbasara lope-sare veti ca vattate.

สระหลังที่อยู่ถัดจากสระ (หน้า) บางครั้งพึงลบ เช่น โสหํ (โส + อหํ), จัตตาโรเม (จัตตาโร + อิเม), ยโตทกํ (ยโต + อุทกํ), ปาโตจ (ปาโต + จ) คำว่า 'บางครั้ง' (กวจิ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำเช่น ปัญญินทริยํ (ปัญญา + อินทริยํ) บทว่า 'อสฺส' (แห่งสระนั้น) มีอำนาจไปในสนธิทั้งปวง (เช่น) ตสฺส อิทํ เป็น ตสฺสิทํ, วาต อีริตํ เป็น วาตีริตํ, สีต อุทกํ เป็น สีตุดกํ, วาม อูรุ เป็น วามูรุ ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้า บทว่า 'สเร' และ 'วา' ย่อมตามไป

Yuvaṇaṇānamño luttā.

อักษรอื่น (คือ ย และ ว) แห่งอิวัณณะและอุวัณณะที่ถูกลบไปแล้ว

Luttā sarāparesaṃ ivaṇṇavaṇṇānaṃ ño honti vāyathākkamaṃ.

เมื่อสระเบื้องหลังถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่ข้างหน้า) ย่อมเป็นอักษรอื่น (คือ ย และ ว) ตามลำดับบ้าง

Vaṇṇaparena savaṇṇepi.

ด้วยบทว่า 'วณฺณ' ที่อยู่เบื้องหลัง แม้สระที่เหมือนกัน (ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย)

Vaṇṇasaddo paro yasmā tena savaṇṇopi gayhati sayaṃ ceti ī ū nampi e o-tassedaṃ, tassidaṃ-vāteritaṃ. Vātiritaṃ-sītodakaṃ, ‘‘byañjane dīgarassā’’ti dīghe-sītudakaṃ-vāmoru,vāmūru-luttetikiṃ-dasa ime.

เพราะบทว่า 'วณฺณ' อยู่เบื้องหลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สระที่เหมือนกันก็ถูกถือเอาด้วย และด้วยบทว่า 'สยํ' (โดยตนเอง) แม้ อิ และ อุ (ที่เหลืออยู่) ก็เป็น เอ และ โอ (บ้าง) เช่น ตสฺเสทํ, ตสฺสิทํ, วาเตริตํ, วาติริตํ, สีโตทกํ, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สีตุดกํ, วามอูรุ เป็น วามโรรุ, วามูรุ. คำว่า 'ลุตฺเต' (เมื่อถูกลบ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ทส อิเม

Atippasaṅgabādhakassa kvacisaddassānuvattanato na vikappavidhī niyatā-tena upeto’ti evamādīsu vikakeppā nārakitādisu vidhi ca na hoti-ci akāsi, ci akāsi. Su āgataṃ, su āgataṃ’tidhayuvaṇṇānaṃ ve’ti ca vattate.

เพราะมีการตามไปของบทว่า 'กวจิ' ซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการใช้เกินขอบเขต วิธีการเลือก (วิกัป) จึงไม่แน่นอน ดังนั้น ในคำว่า 'เตนุปโต' เป็นต้น การเลือกจึงไม่แน่นอน และในคำว่า 'นารกิตา' เป็นต้น วิธีนี้ก็ไม่เกิดขึ้น เช่น จิ อกาสิ, สุ อาคตํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยุวณฺณานํ' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป

Yavā sare.

ย และ ว เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง

Sare pare iva ṇṇuvaṇṇānaṃ yakāravakārā honti vā yathākkamaṃ-akārassa dīghe-vyākāsi, ‘‘vanataragāvā gāmā’’ti yāgame-viyākāsi-svāgataṃ. Sāgataṃ-kvacitveva-yānīdha.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อทีฆะ อ เป็น อา เป็น พฺยากาสิ, เมื่อมี ย อาคม ด้วยสูตร 'วนตรคาวาคม' เป็น วิยากาสิ, สฺวาคตํ, สาคตํ. เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ยานีธ

Te ajja, te ajja, so ayaṃ, so ayaṃ, itīdha-‘‘yavāsare’’ ‘ve’ti ca vattate.

เต อชฺช, โส อยํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยวา สเร' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป

Ñonaṃ

แห่งเอและโอทั้งหลาย

Ñonaṃ yakāravakārā honti vā sare pare yathākkamaṃ.

เอและโอทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง

Tyajja, tejja-‘‘byañjane dīgharassā’’tidīghe-svāyaṃ, soyaṃ.

ตฺยชฺช, เตชฺช, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สฺวายํ, โสยํ

Kvacītveva-dhanammatthī-go eḷakamitidha-sare’ti vattate.

เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ธนมตฺถิ, โค เอฬกํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'สเร' ย่อมตามไป

Gossāvaṅa.

การแปลง 'โค' เป็น 'อว'

Sare pare gossa avaṅa ādeso hoti-saca‘‘ṭanubandhāneka vaṇṇāsabbassā’’ti sabbassappasaṅge-antasse’ti vattamāne.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง ย่อมมีการอาเทศ 'โค' เป็น 'อว' และเมื่อมีการประจวบกันว่าจะต้องอาเทศทั้งศัพท์ด้วยสูตร 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส' เมื่อบทว่า 'อนฺตสฺส' ยังตามไปอยู่

Ṅanu bandho.

ง เป็นอนุพันธะ

Ṅakāronubandho yassa so nekavaṇṇopi antassa hotiti औkārasseva hoti,-‘‘saṅketonavayavonu bandho’’tivacanā ṅakārassāppayogo-payojanaṃ‘‘ṅanubandho’’ti saṅketo-gaveḷakaṃ.

อักษรใดมี ง เป็นอนุพันธะ อักษรนั้นแม้มีหลายตัวก็เป็นอาเทศของตัวสุดท้าย ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของ โอ เท่านั้น เพราะคำว่า 'สงฺเกโต นาวโยวนุพนฺโธ' จึงไม่มีการใช้ ง อักษร ประโยชน์คือ 'งนุพนฺโธ' เป็นเครื่องหมาย เช่น คเวฬกํ

Iti eva, iti evā ‘‘tīdha-

อิติ เอว, อิติ เอวา ดังนี้ในที่นี้

Vitisseve vā

การแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง

Evasadde pare itissa vo hoti vā-saca.

เมื่อมีบทว่า 'เอว' อยู่ข้างหลัง ย่อมมีการแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง และการแปลงนั้น

Chaṭṭhiyantassa.

เป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ

Chaṭṭhinaddiṭṭhassa yaṃ kāriyaṃ tadantassa viññeyyanti ikārassādeso hoti = ṭhānīnamāmaddiyadissati uccāriyati’ti ādeso-itveva, aññatra yādese-‘‘tavaggavaraṇanaṃ ye cavaggabayañā’’ti takārassa vo-‘‘vaggalayehi te’’ti yassa ca cakāro, icceva-du aṅgikaṃ, ci itvā, ajja agge, pātu ahesuṃ, pā eva, idha ijjhati, pari antaṃ, atta atthamitidha-‘‘mayadāsare’’ti vattate.

การงานใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าการงานนั้นเป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทนั้น ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของอิอักษร อาเทศคือสิ่งที่ปรากฏและถูกออกเสียงแทนที่สระเดิม เช่น อิตฺเวว, ในที่อื่นเมื่อมีการแปลงเป็น ย ด้วยสูตร 'ตวคฺควณฺณานํ เย จวคฺคพฺยญฺชนา' ย่อมมีการแปลง ต เป็น จ และด้วยสูตร 'วคฺคลเยหิ เต' ย่อมมีการแปลง ย เป็น จ เป็น อิจฺเจว, ทุ องฺคิกํ, จิ อิตฺวา, อชฺช อคฺเค, ปาตุ อเหสุํ, ปา เอว, อิธ อิชฺฌติ, ปริ อนฺตํ, อตฺต อตฺถํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'มยทา สเร' ย่อมตามไป

Vatataragā cāgamā.

ว, ต, ต, ร, ค เป็นอาคม

Ete mayadā vāgamā honti vā sare kvaci,-āgamino aniyamepi saroyevāgamī hoti vanādinantu ñāpakā-aññathāhi padādīnaṃ yukvīdhāna manatthakaṃ-duvaṅgikaṃ, cinitvā, ajjatagge, pāturahesuṃ, -‘‘byañjanedīgharassā’’ti rasse-pageva, idhamijjhati, pariyantaṃ, attadatthaṃ-vātveva-attatthaṃ.

อักษรเหล่านี้คือ ม ย ท ว ย่อมเป็นอาคมบ้างในเพราะสระบางครั้ง แม้จะไม่มีการกำหนดตัวรับอาคมไว้แน่นอน แต่สระนั่นเองที่เป็นตัวรับอาคม เพราะมีอักษร ว น เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย มิฉะนั้นแล้ว การกำหนด ยุควิธาน ของบทเป็นต้น ก็จะไร้ประโยชน์ เช่น ทุวงฺคิกํ, จินิตฺวา, อชฺชตคฺเค, ปาตุรเหสุํ, เมื่อรัสสะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น ปเคว, อิธมิชฺฌติ, ปริยนฺตํ, อตฺตทตฺถํ. เพราะบทว่า 'วา' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) อตฺตตฺถํ

Cha abhiññā, cha abhiññā,’tīdha-vā sare āgamo’ti ca vattate.

ฉ อภิญฺญา ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'วา สเร อาคโม' ย่อมตามไป

Chā ḷo.

หลัง 'ฉ' มี ฬ อาคม

Cha saddā parassa sarassa ḷakāro āgamo hoti vā-chaḷabhiññā, chaabhiññā.

ย่อมมี ฬ อาคม หลังสระที่อยู่เบื้องหลังบทว่า 'ฉ' บ้าง เช่น ฉฬภิญฺญา, ฉอภิญฺญา

Sarasandhi.

สนธิสระ

Kaññā iva-kaññā ivā tīdha-pubbaparasarānaṃ lope sampatte-saro paroti ca vattate.

กญฺญา อิว ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้าและสระหลังเกิดขึ้น บทว่า 'สโร ปโร' ย่อมตามไป

Nadvevā.

ไม่ซ้อนบ้าง

Pubbaparasarā dvepi vā kvaci na lupyante-kaññāiva, kaññeva, kaññāva.

บางครั้งสระหน้าและสระหลังทั้งสองก็ไม่ถูกลบ เช่น กญฺญาอิว, กญฺเญว, กญฺญาว.

Sarasandhi nisedho.

การห้ามสระสนธิ.

Tatra abhirati, khanti paramaṃ, sammā akkhāto’tīdha-

ในที่นั้น ความยินดี, ขันติเป็นเยี่ยม, กล่าวไว้ดีแล้ว ดังนี้

Byañchane dīgharassā.

สระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ.

Rassadīghānaṃ kvaci dīgharassā honti byañjane-tatrābhirati, khantīparamaṃ,’ sammadakkhāto’ tidāgame rasso-kvacītveca-tyajja-kathaṃ yāniva antalikkhe’ti -dīgharassāti yogavibhāgā.

บางครั้งสระสั้นและสระยาวเป็นสระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ เช่น ตตฺราภิรติ, ขนฺตีปรมํ, สมฺมทกฺขาโต. ในอาคม 'ติ' เป็นสระสั้น. ในสูตร 'กวจิ' เป็นต้น เช่น ตฺยชฺช, กถํ ยานีว อนฺตลิกฺเข. คำว่า 'ทีฆรสฺสา' เป็นการแยกสูตร.

Ci gaho, tatiya jhānaṃ. Vi khopo, itidha-byañjane’ti vattate.

วิคฺคโห (วิคฺคห), ตติยชฺฌานํ. วิกฺเขโป (วิกฺเขป), ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'พฺยญฺชเน' ตามมา.

Saramhā dve.

ซ้อนพยัญชนะหลังสระ.

Saramhā parassa byañjanassa kvaci dverūpāni honti-viggaho.

บางครั้งพยัญชนะที่อยู่หลังสระมีรูปซ้อน (สองรูป) เช่น วิคฺคโห.

Catuttha dutiyesvesaṃ tatiya paṭhamā.

ในเพราะพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ (ที่ซ้อนกัน) เหล่านั้น ให้เปลี่ยนเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ).

Catutthadutiyesu paresvesaṃ catutthadutiyānaṃ tabbagge tatiya paṭhamā honti paccāsatyāti pubbajhakārakhakārānaṃ jakārakakarā-tatiyajjhānaṃ, vikkhepo-saramhā’tikiṃ?-Taṃ vanaṃ. Akarambhasete, akarambhasete, eso attho, eso attho, itidha-ce’tivattate.

เมื่อพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ อยู่ข้างหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น (ตัวหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน เพราะความใกล้ชิดกัน คือ ฌ อักษร และ ข อักษร ตัวหน้า เป็น ช อักษร และ ก อักษร เช่น ตติยชฺฌานํ, วิกฺเขโป. บทว่า 'สรมฺหา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ตํ วนํ. อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอโส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ, ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'เจ' ตามมา.

E o na ma vaṇṇe.

เอ และ โอ เป็น อะ ในเพราะพยัญชนะ.

E o naṃ vaṇṇe kvaci a hoti vā-akarambhasane, akaramha sete-esaattho, esoattho-vaṇṇetikiṃ?-So.

บางครั้ง เอ และ โอ เป็น อะ บ้าง ในเพราะพยัญชนะ เช่น อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ. บทว่า 'วณฺเณ' (ในเพราะพยัญชนะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น โส.

Sarabyañjanasandhi.

สระพยัญชนะสนธิ.

Ata yantaṃ. Tatha yaṃ. Mada yaṃ, budhi yati, dhana yaṃ. Seva yo, payesanā, pokkharaṇa yo, itidha-

อตฺยนฺตํ, ตถฺยํ, มทฺยํ, พุธฺยติ, ธนฺยํ, เสวฺโย, ปเยสนา, โปกฺขรณฺโย, ดังนี้

Tavaggavaraṇanaṃye cavaggakhayañā.

พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ในเพราะ ย อักษร.

Tavaggavaraṇanaṃ cavaggabayañā honti yathākkamaṃ yakāre, ‘‘vaggalasehi te’’ti vaggā parassa yassa pubbarūpaṃ-accantaṃ. Tacchaṃ, majjaṃ, bujjhati, dhaññaṃ, sebbo, payyesanā, pokkharañño-kvacītveca, matyā-yeti vattate vakkhamānesu tīsu. Saka yate, ruca yate, paṭyate, lupyate, salyate, disyate’tīdha.

พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ตามลำดับ ในเพราะ ย อักษร. ด้วยสูตรว่า 'วคฺคลเสหิ เต' เป็นต้น ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรคเป็นต้น มีรูปเหมือนพยัญชนะตัวหน้า เช่น อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น มตฺยา. บทว่า 'เย' ตามมาใน ๓ สูตรที่จะกล่าวต่อไป. ในตัวอย่างว่า สกฺยเต, รุจฺยเต, ปฏฺยเต, ลุปฺยเต, สลฺยเต, ทิสฺยเต ดังนี้

Vaggalasehi te

ย อักษร หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะเหล่านั้น.

Vaggalasehi parassa yakārassa kvaci te vaggalasā honti.

บางครั้ง ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะวรรค, ล และ ส เหล่านั้น.

Sakkate, ruccate,paṭṭate, luppate, sallate, dissate. Kvacitveva-kyāhaṃ-muha = yatī’tīdha-

สกฺกเต, รุจฺจเต, ปฏฺฏเต, ลุปฺยเต, สลฺลเต, ทิสฺสเต. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น กฺยาหํ. ในตัวอย่างว่า มุห + ยติ ดังนี้

Hassa vipallāso

การสลับที่แห่ง ห อักษร.

Hassa vipallāso hoti yakāro-muyhati,

มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ย อักษร เช่น มุยฺหติ.

Bahuābādho, bahu ābādho’tīdha-ussavakāre ‘‘hassa vipallāso’’ti vattate.

พหุอาพาโธ, พหุ อาพาโธ ดังนี้ ในเพราะ ว อักษร บทว่า 'หสฺส วิปลฺลาโส' ตามมา.

Vevā.

บ้าง.

Hassa vipallāso hotivā vakāre-bavhābādho, bahvābādho.

มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ว อักษร บ้าง เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ.

Byañjana sandhi.

พยัญชนะสนธิ.

Akkhirujati. Akkhirujatī’tīdha-veti vattate yāva‘‘mayadāsare’’ti.

อกฺขิรุชติ, อกฺขิรุชติ ดังนี้ บทว่า 'เว' ตามมาจนถึงสูตร 'มยทาสเร'.

Niggahitaṃ.

นิคคหิต.

Niggahītamāgamo hotivā kvaci = ṭhānīnamāliṅgiya gacchati pavattatī’ti āgamo-akkhiṃ rujati,akkhi rujati-‘‘yāvadvidhā’’ti ādo niccaṃ vavatthita vibhāsattā vādhikārassa-vāsaddo hi atthavaye vattate katthaci vikappe katthaci yathāvavatthitarūpa pariggaheti-yadā pacchime tadā naccamaniccamasantañca vidhiṃ dīpeti-ettha pana kva cisaddassānu vattanato tenevāsantavidhi siddho’ti vāsadde nitaradvayaṃ-saṃ ramho, saṃramho, puṃ liṅgaṃ,puṃ liṅgamitīdha-niggahītādhikāro ā ‘‘mayadā sareti’’.

บางครั้งมีการลงนิคฺคหิตาคมบ้าง. อาคม คือ การที่อักษรใหม่เกิดขึ้นและดำเนินไป เช่น อกฺขึ รุชติ, อกฺขิ รุชติ. เพราะบทว่า 'วา' ในสูตร 'ยาวทฺวิธา' เป็นต้น เป็นววตฺถิตวิภาสา และเพราะอำนาจของบทว่า 'วา' นั้น วา ศัพท์ ย่อมใช้ใน ๒ ความหมาย คือ ในบางที่ใช้ในความหมายว่า 'บ้าง' (วิกัป) และในบางที่ใช้กำหนดรูปที่แน่นอน (ววตฺถิต). เมื่อใช้ในความหมายหลัง ย่อมแสดงถึงวิธีที่เป็นนิตย์ ไม่เป็นนิตย์ และวิธีที่ไม่มีอยู่. แต่ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของบทว่า 'กวจิ' จึงสำเร็จด้วยอสันตวิธี (วิธีที่ไม่มีอยู่) ดังนั้นใน วา ศัพท์ จึงมี ๒ ความหมาย. สํรมฺโห, สํรมฺโห, ปุํลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ ดังนี้. นิคฺคหิตาธิการ (บทว่า 'นิคฺคหิตํ') ตามมาจนถึงสูตร 'มยทา สเร'.

Lopo.

การลบ.

Niggahītassa lopo hoti vā kvaci-dīghadittāni, sāramho, sāramho-pulliṅgaṃ, puṃliṅgaṃ-paṭisallāṇe pātukāmo’tiādisu niccaṃ-pupphaṃ assā, pupphaṃ assā, kiṃ iti, kiṃ itī’tīdha-

บางครั้งมีการลบนิคฺคหิตบ้าง เช่น ทีฆทิตฺตานิ, สารมฺโห, สารมฺโห, ปุลฺลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ. ในคำว่า ปฏิสลฺลาเณ ปาตุกาโม เป็นต้น เป็นการลบเป็นนิตย์. ปุปฺผํ อสฺสา, ปุปฺผํ อสฺสา, กึ อิติ, กึ อิติ ดังนี้

Parasarassa.

ของสระตัวหลัง

Niggahītamhā parassa sarassa lopo hoti vā kvaci.

บางครั้งมีการลบสระตัวหลังจากนิคคหิต

Saṃyogādi lopo.

การลบพยัญชนะต้นของพยัญชนะสังโยค

Anantarā byañjanā saṃyogo-atra yo ādabhutāvayavo tassa vā kvaci lopo hotī’ti sassādissa lopo-pupphaṃsā, ‘‘mayadā sare’’ti niggahītassa makāro-pupphamassā, ‘‘vagge vagga’nto’’ti no naggahītassa-kinti, kimiti.

ในที่นี้ พยัญชนะสังโยคที่อยู่ติดกัน ซึ่งมีพยัญชนะตัวแรกเป็นองค์ประกอบ บางครั้งมีการลบพยัญชนะตัวแรกนั้น เช่น การลบพยัญชนะต้นของ ส. ใน ปุปฺผํสา, นิคคหิตเป็น ม. ตามกฎ 'มยทาสเร' ใน ปุปฺผมาสฺสา, และนิคคหิตเป็น น. ตามกฎ 'วคฺเค วคฺคนฺโต' ใน กึนฺติ, กิมิติ.

Taṃ kha ṇaṃ, taṃ khaṇaṃ, dhammaṃ care, dhammaṃ care, taṃ ḍahati, taṃ ḍahati, taṃ dānaṃ, taṃ dānaṃ, taṃ phalaṃ, taṃ elamitīdha-

ตํ ขณํ, ตํ ขณํ (ขณะนั้น), ธมฺมํ จเร, ธมฺมํ จเร (พึงประพฤติธรรม), ตํ ฑหติ, ตํ ฑหติ (เผาสิ่งนั้น), ตํ ทานํ, ตํ ทานํ (ทานนั้น), ตํ ผลํ, ตํ ผลํ (ผลนั้น), ตํ เอลํ อิติ อิทํ (สิ่งนั้นคือเอละดังนี้)

Vagge vagganto.

พยัญชนะที่สุดวรรคในวรรค

Naggahītassa kho vagge vagganto vā hoti paccāsatyā-taṅkaṇaṃ,taṃkhaṇaṃ-dhammañcare, dhammaṃcare-taṇḍahati, taṃḍahati-tandānaṃ, taṃdānaṃ-tamphalaṃ, taṃphalaṃ-gantvā sammatoti’ādisu niccaṃ-ānantarikaṃ yamāhu, ānantarikaṃ yamāhu, paccattaṃ eva, paccattaṃ eva, tañhi. Tañhi, itidha-

นิคคหิตนั้น บางครั้งก็เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคในวรรคที่อยู่ใกล้เคียง เช่น ตงฺขณํ, ตํขณํ, ธมฺมญฺจเร, ธมฺมํจเร, ตณฺฑหติ, ตํฑหติ, ตนฺทานํ, ตํทานํ, ตมฺผลํ, ตํผลํ. ในคำว่า คตฺวา สมฺมโต เป็นต้น เป็นนิจ. อนนฺตริกํ ยมาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ, ปจฺจตฺตํ เอว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตํหิ ดังนี้.

Yevahisuñño.

ญ. ในคำว่า เยวหิ

Yaevahisaddesu niggahītassaño vā hoti-‘‘vaggalasehi te’ti yassa ñakāre-ānantarikañña māhu. Ānantarikaṃ yamāhu, ñassa dvitte-paccattaññeva, paccattaṃeva-tañhi, taṃhī-eva saddasahacariyāyeti yasaddasseva gahaṇaṃ-saṃyato, saṃyato’tīdha

ในคำว่า ย, เอ, ว, ห, ส เป็นต้น นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ญ. ตามกฎ 'วคฺคลเสหิ เต' เมื่อมี ย. นิคคหิตเป็น ญ. เช่น อนนฺตริกญฺญ มาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ. เมื่อ ญ. ซ้อนกัน: ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํเอว. ตญฺหิ, ตํหิ. เพราะการอยู่ร่วมกับคำว่า 'เอว' จึงรับเอาเฉพาะคำว่า 'ย' เท่านั้น. สญฺญโต, สํยโต ดังนี้.

Ye saṃssa

ญ. ในคำว่า สํ

Saṃsaddassa yaṃ niggahītaṃ tassa vā ño hoti yakāre-

นิคคหิตของคำว่า สํ นั้น บางครั้งก็เป็น ญ. เมื่อมี ย.

Saññato, saṃyato-idhayakāramattova gayhate punabbacanā.

สญฺญโต, สํยโต. ในที่นี้ รับเอาเฉพาะ ย. เท่านั้น เพราะกล่าวซ้ำอีก.

Taṃ eva, taṃ eva, taṃ idaṃ, taṃ idaṃ, taṃ iminā, taṃ iminātīdha-

ตํ เอว, ตํ เอว (สิ่งนั้นนั่นแหละ), ตํ อิทํ, ตํ อิทํ (สิ่งนั้นคือสิ่งนี้), ตํ อิมินา, ตํ อิมินา (สิ่งนั้นด้วยสิ่งนี้) ดังนี้.

Mayadāsare.

ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง

Niggahītassa mayadā honti vā sare kvaci-tameva, taṃeva-tayidaṃ’ taṃidaṃ-tadaminā, taṃ iminā ettha-‘‘tadaminādīnī’’tinipātanā ikārassa akāro-lakkhaṇantarenāvihitādesalopāgamavipallāsā sabbattha imināva daṭṭhabbā-tena nijako. Niyako,’tiādi siddhaṃ-buddhama saraṇamiccādisu yogavibhāgā.

นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง เช่น ตเมว, ตํเอว, ตยิทํ, ตํอิทํ, ตทมินา, ตํ อิมินา. ในที่นี้ อิกาโรเป็น อกาโร เพราะการนิบาตในคำว่า 'ตทมินาทีนิ'. การเปลี่ยนรูป การลบ การเพิ่ม และการสลับตำแหน่งที่ไม่ได้กำหนดไว้ด้วยกฎอื่น พึงเห็นได้ด้วยกฎนี้ทั้งหมด. ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'นิชโก, นิยโก' เป็นต้น จึงสำเร็จรูป. ในคำว่า พุทฺธมํ สรณํ เป็นต้น เพราะการแยกโยค.

Niggahita sandhi.

นิคคหิตสนธิ

Atha nāmāni vuccante.

บัดนี้ จะกล่าวถึงนามศัพท์ทั้งหลาย

Tāni vividhāni saligāligavasena-tattha saligeyu tāva akārantato pulliṅgā buddhasaddā sattavibhattiyo parā yojīyanto-buddha iti ṭhite.

นามศัพท์เหล่านั้นมีหลายชนิด ตามประเภทของลิงค์. ในบรรดานามศัพท์เหล่านั้น คำว่า พุทฺธะ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มี อ. เป็นที่สุด พึงประกอบด้วยวิภัตติทั้งเจ็ด. เมื่อตั้งอยู่ว่า พุทฺธะ.

Dve dve kānekesu nāmasmā siyo aṃyo nāhi yanaṃ smāsanaṃ smiṃsu

วิภัตติทั้งสองอย่างละสองในนามศัพท์ที่มีเอกพจน์และพหูพจน์ คือ สิ, โย, อํ, โย, นา, หิ, ยา, นํ, สฺมา, สํ, สฺมึ, สุ

Etesaṃ dvedve honti ekānekatthesu vattamānato nāma smāti yathākkamaṃ ekamhi cattabbo ekavacanānaṃ bahumhi vattabbe bahuvacanānaṃ cātiyamenappayaṅge-nāmasmā’tiadhikāro.

วิภัตติเหล่านี้มีอย่างละสองในนามศัพท์ที่ใช้ในความหมายเอกพจน์และพหูพจน์ตามลำดับ. พึงใช้ในเอกพจน์สำหรับคำเอกพจน์ และในพหูพจน์สำหรับคำพหูพจน์. คำว่า 'นามสฺมา' เป็นบทอธิการ.

Paṭhamātthamatte

ในอรรถปฐมาวิภัตติเท่านั้น

Sakatthadabbaliṅgāni saṅkhyākammādipañcakaṃ

สภาวะของตน, สารัตถะ, ลิงค์, จำนวน, และกรรมเป็นต้นห้าอย่าง

Nāmattho tassa sāmaññamattamattaṃ pavuccate.

นามัตถะ (ความหมายของนาม) นั้น กล่าวคือความทั่วไปเท่านั้น

Nāmassābhidheyya matte paṭhamāvibhatti hoti’ti vatticchāvasā paṭhamāyekavacanabahuvacanāni.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในความหมายของนามศัพท์เท่านั้น. ปฐมาวิภัตติเอกพจน์และพหูพจน์ย่อมมีตามความประสงค์.

Siyoiti paṭhamā, sissikārassānubandhattappeyogo-payojanaṃ‘‘ki maṃ sīsū’’ti saṅketo-tathā aṃ vacanassakārassa-si-ato’ti vattate-tassa nāmavisesanattā ‘‘vidhibbisesanantassā’’ti tadantato vidhi.

สิ, โย เป็นปฐมาวิภัตติ. การใช้ ส. ซึ่งมี อิ. เป็นอนุพันธะ. ประโยชน์คือเครื่องหมายใน 'กึ มํ สีสู'. เช่นเดียวกับ อํ ของคำว่า ส. คำว่า 'สิ' และ 'อโต' ย่อมเป็นไป. เพราะเป็นวิเสสนะของนามศัพท์ กฎจึงเป็นไปที่ที่สุดของนามศัพท์นั้น ตามกฎ 'วิธิวิเสสนนฺตสฺสา'.

Sisso.

สิ เป็น โอ.

Akārantato nāmasmā parassa sissa ohoti-pubbasaralopo buddho tiṭṭhati-yo.

สิ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น โอ. มีการลบสระหน้า เช่น พุทฺโธ ติฏฺฐติ. โย.

Ato yonaṃ ṭāṭe.

โย ที่อยู่หลัง อ. เป็น ฏา, เฏ.

Akārantato nāmasmā paresaṃ paṭhamādutiyāyonaṃ ṭāṭe honti yathākkamaṃ-ṭakārānubandhattā‘‘ṭanubandhānekavaṇṇā sabbassā’’ti sabbādeso-buddhā tiṭṭhanti. ‘Paṭhamātthamatte’’tivattate.

โย ปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น ฏา, เฏ ตามลำดับ. เพราะมี ฏ. เป็นอนุพันธะ จึงเป็นการอาเทศทั้งหมด ตามกฎ 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา'. พุทฺธา ติฏฺฐนฺติ. คำว่า 'ปฐมาตฺถเมตฺเต' ย่อมเป็นไป.

Āmantaṇe.

ในอรรถอามันตนะ

Saddenābhimukhī kāro vijjamānassa vatthunoĀmantaṇaṃ vidhātabbe natthi rājā bhaveti taṃ;

การทำกิริยาให้ออกหน้าด้วยเสียงแห่งวัตถุที่มีอยู่ พึงกระทำในการเรียก (อาลปนะ) คำว่า 'ราชา' ย่อมไม่มีในที่นั้น

Āmantaṇadhike atthamatte paṭhamā vibhatti hotī’ti ekasmiṃ ekavacanaṃ si.

ในอรรถเพียงสักว่าอรรถที่ยิ่งด้วยการเรียก วิภัตติปฐมาย่อมมี ในเอกพจน์ (คือ) สิ

Gosyālapaṇe.

ในการเรียกโค

Ālapaṇe si gasañño hoti-lopo’ti vattate

ในการเรียก สิ มีชื่อว่า 'คะ', (บทว่า) 'ลบ' ย่อมตามไป

Gasīnaṃ.

แห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ

Nāmasmāgasīnaṃlopohoti-bhobuddhamaṃpālaya-ge’tivattate.

การลบแห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ ย่อมมีหลังนาม (เช่น) 'โภ พุทธะ มัง ปาลยะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้เจริญ ขอพระองค์จงคุ้มครองข้าพระองค์), (บทว่า) 'เค' ย่อมตามไป

Ayunaṃ vā dīgho.

ทีฆะแห่ง อะ และ อุ ทั้งหลาย บ้าง

ऐu iccesaṃ vā dīgho hoti gepare tiliṅge’tidīgho-buddhā, keci dīghaṃ dūrālapaṇe yevicchanti samīpālapaṇepi dassato taṃ na gahetabbaṃ-yomhi,-buddhā maṃ pāletha.

ทีฆะแห่ง (สระ) เหล่านี้คือ อะ และ อุ ย่อมมี เมื่อ 'เค' อยู่เบื้องหลัง ในสามลิงค์ (เช่น) 'พุทธา'. อาจารย์บางพวกปรารถนาทีฆะในการเรียกที่ไกลเท่านั้น แต่เพราะปรากฏแม้ในการเรียกที่ใกล้ จึงไม่ควรยึดถือ (คำค้าน) นั้น, ในวิภัตติ 'โย' (เช่น) 'พุทธา มัง ปาเลถะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ขอพระองค์ทั้งหลายจงคุ้มครองข้าพระองค์)

Kamme dutiyā

วิภัตติทุติยา (ย่อมลง) ในอรรถกรรม

Kattukriyābhisambandhaṃ kārakaṃ kammamuccate;

Nibbatti vikatippatti bhedā taṃ tividhaṃ bhave.

การกที่เกี่ยวข้องกับกิริยาของกัตตุ (ผู้ทำ) เรียกว่า กรรม. กรรมนั้นพึงมี ๓ อย่าง โดยความต่างคือ นิพพัตติกรรม (กรรมที่ให้เกิด), วิกติกรรม (กรรมที่ให้เปลี่ยนสภาพ), และ ปัตติกรรม (กรรมที่ให้ถึง)

Asmiṃ dutiyā vibhattihoti-aṃyo iti dutiyā-aṃ-buddhaṃpaṇamāmi, yossaṭe-buddhe.

ในกรรมนี้ วิภัตติทุติยาย่อมมี, 'อัง' และ 'โย' ชื่อว่าทุติยา. (ตัวอย่าง) 'อัง' เช่น 'พุทธัง ปณมามิ' (ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้า), เมื่อแปลง 'โย' เป็น 'เอ' เช่น 'พุทเธ'

Kattukaraṇesu tatiyā.

วิภัตติตติยา (ย่อมลง) ในอรรถกัตตุและกรณะ

Kriyaṃ yo kurute mukhyo sa kattā yojito na vā karaṇaṃ taṃ visesena yaṃ kriyāsiddhihetukaṃ.

ผู้ใดกระทำกิริยาโดยเป็นประธาน ผู้นั้นชื่อว่า กัตตุ (ผู้ทำ) ไม่ว่าจะประกอบ (ด้วยวิภัตติ) หรือไม่ก็ตาม. ส่วนสิ่งใดที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งกิริยาโดยพิเศษ สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ

Tesu kārakesu tatiyā vibhatti hoti-nābhi iti tatiyā-nā-nāssā’ti vattate.

ในกัตตุและกรณการกเหล่านั้น วิภัตติตติยาย่อมมี, 'นา' และ 'ภิ' ชื่อว่าตติยา. (บทว่า) 'นา' และ 'อัสสะ' ย่อมตามไป

Atena

ด้วย (อาเทศเป็น) เอนะ

Akārantato nāmasmā parassa nāvacanassa enādeso hoti-buddhena desito dhammo-hi-

การอาเทศเป็น 'เอนะ' แห่ง 'นา' วิภัตติที่อยู่เบื้องหลังนามอการันต์ ย่อมมี (เช่น) 'พุทธเน เทสิโต ธัมโม' (ธรรมอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว). (บทว่า) 'หิ' (ย่อมตามไป)

Suhisvasesa.

ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' (วิภัตติ), อาเทศ (อะ) เป็น 'เอ' บ้าง

Akārantassa suhīsvehoti-buddhehi-ve’ti vattate.

การอาเทศ (อะ) แห่งอการันต์เป็น 'เอ' ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' ย่อมมี (เช่น) 'พุทเธหิ'. (บทว่า) 'วา' ย่อมตามไป

Smāhisminnaṃ mhābhīmhi.

แห่ง 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' (ตามลำดับ)

Nāmasmā paresaṃ smāhisminnaṃ mhābhīmhi vā honti yathākkamaṃ-hissa bhiyādeso-buddhebhī, karaṇe-buddhena loko sucarati, buddhehi, buddhehi, vā.

การอาเทศ 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' ที่อยู่เบื้องหลังนาม เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' ย่อมมีบ้างตามลำดับ. การอาเทศ 'หิ' เป็น 'ภิ' (เช่น) 'พุทเธภิ'. ในอรรถกรณะ (เช่น) 'พุทธเน โลโก สุจระติ' (โลกย่อมประพฤติดีด้วยพระพุทธเจ้า), 'พุทเธหิ' หรือ 'พุทเธภิ'

Catutthī sampadāne.

วิภัตติจตุตถี (ย่อมลง) ในอรรถสัมปทาน

Anumantvanirākattujjhesakānaṃ vasā tadhā;

Dadāti kammanā yuttaṃ sampadānamudiritaṃ.

ผู้ที่ผู้ให้ประสงค์จะมอบให้ด้วยกรรม (คือการให้) โดยอำนาจแห่งผู้ยินดีรับ ผู้ไม่ปฏิเสธ และผู้เพิกเฉย เรียกว่า สัมปทาน

Tasmiṃ sampadānakārake catutthi siyā-sanaṃ iti catutthī-sa.

ในสัมปทานการกนั้น วิภัตติจตุตถีพึงมี, 'สะ' และ 'นัง' ชื่อว่าจตุตถี. (บทว่า) 'สะ' (ย่อมตามไป)

Suñsassa.

การอาเทศ 'สะ' เป็น 'สุญญะ' (ลบ)

Nāmasmā parassa sassa suñhoti-saca-chaṭṭhiyā’tivattamāne

การอาเทศ 'สะ' ที่อยู่เบื้องหลังนามเป็น 'สุญญะ' (ลบ) ย่อมมี, เมื่อบทว่า 'สะ' และ 'ฉัฏฐิยา' ยังตามไปอยู่

Ñakānubandhādyantā.

มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย

Chaṭṭhīniddiṭāṭhassa ñānubandhakānubandhādyantā hontī’tiādibhuto hoti-ukāro uccāraṇattho-ñākāro ettheva saṅketattho-buddhassa pupphaṃ dehi.-Ato vā bahulamitica vattate.

อาเทศที่มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ย่อมมีแทนที่อรรถที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ. (ในคำว่า 'สฺส') 'อุ' อักษรเป็นเบื้องต้น มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, 'ญะ' อักษรในที่นี้มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (สังเกต). (ตัวอย่าง) 'พุทธัสสะ ปุปผัง เทหิ' (จงให้ดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า). (บทว่า) 'อะโต', 'วา', และ 'พหุลัง' ย่อมตามไป

Sassāya catutthiyā

การอาเทศ 'สะ' เป็น 'อายะ' ในวิภัตติจตุตถี

Akārantato parassa sassa catutthiyā āyo hoti vā bahulaṃ-buddhāya, yebhuyyena tādatthe yevāyamāyo dissatī’ti itoparaṃ nodāharīyate-naṃ-dīgho’tivattate.

การอาเทศ 'สะ' จตุตถีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลังอการันต์เป็น 'อายะ' ย่อมมีบ้างโดยมาก (เช่น) 'พุทธายะ'. โดยส่วนมาก 'อายะ' นี้จะปรากฏในอรรถ 'ตทัตถะ' (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) เท่านั้น ดังนั้นจึงไม่แสดงตัวอย่างอื่นต่อจากนี้. (บทว่า) 'นัง' และ 'ทีโฆ' ย่อมตามไป

Sunaṃhisu

ในเพราะ 'สุ', 'นัง', และ 'หิ' (วิภัตติ)

Esu nāmassa dīgho hoti-buddhānaṃ.

ในคำเหล่านี้ (สระหน้า) นามเป็นทีฆะ (เช่น) พุทฺธานํ.

Pañcamyavadhismā.

ปัญจมีวิภัตติ ในความหมายว่าอวธิ.

Sīmābhuto padatthānaṃ yo calo niccalo’tha vā;

Accuto pubbakā rūpā namāhuravadhimbudhā.

สิ่งใดเป็นขอบเขตแห่งเนื้อความของบททั้งหลาย จะเคลื่อนที่หรือหาไม่ก็ตาม ไม่เคลื่อนไปจากรูปก่อนๆ ผู้รู้ทั้งหลายเรียกสิ่งนั้นว่า อวธิ.

Etasmā kārakā pañcamīvibhatti hoti-smā hī iti pañcamī-smā-ato yonaṃ ṭāṭe veti dva vatta te.

ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอวธิการกนี้ คือ สฺมา, หิ. บทว่า สฺมา-อโต และ โย นํ ฏา เต เวติ สองบทนี้ย่อมตามไป.

Smāsmintaṃ.

สฺมา และ สฺมิง เป็น อํ.

Akārantato nāmasmā paresaṃ smāsminnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สฺมา และ สฺมิง ย่อมเป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ.

Buddhā pahā niccharati. Buddhamhā, buddhasmāvā-hi-buddhehi, buddhebhi.

รัศมี (ปภา) ย่อมซ่านออกจากพระพุทธเจ้า. (รูปอื่นๆ คือ) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. (พหูพจน์) พุทฺเธหิ, พุทฺเธภิ.

Chaṭṭhi sambandhe

ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่าสัมพันธะ.

Kriyākārakasañjāto assedamhāvahetuko;

Sambandho’ti pavutto so sambandhidvayanissito.

ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและอาการกะ แต่ไม่มีเหตุ (การกะ) ของตนเอง ท่านเรียกว่า สัมพันธะ ซึ่งอาศัยสิ่งที่สัมพันธ์กันสองอย่าง.

Sambandhittāvisesepi chaṭṭhī hedakato siyā;

Tato hi jātā sambandhaṃ vadeyya na panaññato.

แม้ในความต่างกันของความเป็นสัมพันธะ ฉัฏฐีวิภัตติย่อมเป็นเครื่องกำหนด เพราะความสัมพันธ์ที่เกิดจากวิภัตตินั้น พึงกล่าวได้ แต่มิใช่จากวิภัตติอื่น.

Sambandhe chaṭṭhi vibhatti hoti-sa naṃ iti chaṭṭhi-sa-buddhassa vihāro-naṃ-buddhānaṃ.

ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีในความหมายสัมพันธะ คือ ส, นํ. (ตัวอย่าง) ส-พุทฺธสฺส วิหาโร (วิหารของพระพุทธเจ้า), นํ-พุทฺธานํ (ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย).

Sattamyādhāre.

สัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่าอาธาระ.

Kiriyā kattukammaṭṭhā ādhārīyati yena so;

Ādhāro catudhā vutto vyāpakādippabhedato.

กิริยาที่ตั้งอยู่ในกัตตาและกัมมะ ถูกรองรับด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นเรียกว่า อาธาระ, อาธาระนั้นท่านกล่าวว่ามี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นพยาปกะเป็นต้น.

Ādhārakārake sattamī vibhatti hoti-

สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอาธารการก.

Smiṃ su iti sattamī-smiṃ-buddhe pasanno-buddhamhi, buddhasmiṃ, vā-su buddhesu.

สัตตมีวิภัตติ คือ สฺมิง, สุ. (ตัวอย่าง) สฺมิง-พุทฺเธ ปสนฺโน, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมิง (เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า), สุ-พุทฺเธสุ (ในพระพุทธเจ้าทั้งหลาย).

Buddho sabbatthadāyī bhavati hi bhajataṃ buddha buddhaṃ na taṃ kiṃ dinnaṃ buddhena loke sivapadamapi te yanti buddhena yasmā asmā buddhassa pītiṃ parahitavidhayaṃdeti buddhānapeto mañño buddhassa niccaṃ ghaṭayati matimā konu bhattiṃ na buddhe.

พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประทานประโยชน์ทั้งปวงแก่ผู้บูชา, ข้าแต่พระพุทธเจ้า สิ่งใดที่พระพุทธเจ้ามิได้ประทานให้ในโลกนี้มีอยู่หรือ? ชนทั้งหลายย่อมถึงแม้บทอันเกษมด้วยพระพุทธเจ้า, เพราะเหตุใด ผู้ไม่ห่างจากพระพุทธเจ้า ย่อมถวายความยินดีแก่พระพุทธเจ้าด้วยการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น, ผู้มีปัญญาย่อมประกอบความนึกถึงพระพุทธเจ้าเป็นนิตย์, ใครเล่าจะไม่กระทำความภักดีในพระพุทธเจ้า?

Evamaññeyampi ghaṭapaṭādīnamakārantānaṃ pulliṅgānaṃ rūpanayo kriyābhisambandho ca-visesanampana vakkhāma-ito paraṃ chaṭṭhiyā catutthīsamattā pañcamībahuvacanassa ca tatiyāsamattā na tā dassīyante-gumbasi-ato sissāti ca vattate.

พึงทราบวิธีสำเร็จรูปและการสัมพันธ์กับกิริยาของนามปุลลิงค์การันต์อื่นๆ เช่น ฆฏะ และ ปฏะ เป็นต้น อย่างนี้เช่นกัน. ส่วนวิเสสนะเราจักกล่าวต่อไป. ต่อจากนี้ไป จะไม่แสดงฉัฏฐีวิภัตติที่เหมือนกับจตุตถีวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติพหูพจน์ที่เหมือนกับตติยาวิภัตติ. บทว่า คุมฺพ, สิ, อโต และ สสฺส ย่อมตามไป.

Kvace vā.

ในบางแห่งบ้าง.

Akārantato nāmasmā parassa sissa e hoti vā kvacī-gumbe, gumbo-sesaṃ buddhasamaṃ-evaṃ vattabbe, vattabbo iccādi.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ บ้างในบางแห่ง (เช่น) คุมฺเพ, คุมฺโพ. ที่เหลือเหมือนพุทธศัพท์. เช่น วตฺตพฺเพ, วตฺตพฺโพ เป็นต้น.

Yossa ṭe’ti ca vattate.

บทว่า โยสฺส ฏี (โย เป็น เอ) ย่อมตามไป.

Ekaccādīhato.

หลัง (นาม) มีเอกัจจะ เป็นต้น.

Akārantehi ekaccādīhi yonaṃ ṭe hoti-ekacce,(bho)ekacce, ekacce-evaṃ paṭhamasaddassa-nāssa sā ve’ti ca vattate.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด มีเอกัจจะ เป็นต้น โย วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (ตัวอย่าง) เอกจฺเจ, (โภ) เอกจฺเจ, เอกจฺเจ. ในปฐมาวิภัตติเป็นอย่างนี้. บทว่า นาสฺส สา เว (นา เป็น สา บ้าง) ย่อมตามไป.

Kodhādīhi.

หลัง (นาม) มีโกธะ เป็นต้น.

Ehi nāssa sā hoti vā-kodhasā, kodhena, atthasā, attheneccādi-veti vattate.

หลังนามเหล่านี้ นา วิภัตติ ย่อมเป็น สา บ้าง (เช่น) โกธสา, โกเธน; อตฺถสา, อตฺเถน เป็นต้น. บทว่า เว (บ้าง) ย่อมตามไป.

Manādīhi smiṃsannāsmānaṃ sisoosāsā.

หลังนามมี มนะ เป็นต้น สฺมิง, ส, นา, สฺมา ย่อมเป็น สิ, โส, โอ, สา, สา (ตามลำดับ).

Manādīhi smamādinaṃ sisomasāsā honti vā yathākkamaṃ-mano, manaṃ-manasā, manena-manaso, manassa-manasā, manā, manamhā, manasmā-manasi, mane, manamhi, manasmiṃ.

หลังนามมี มนะ เป็นต้น วิภัตติมี สิ และ อํ เป็นต้น ย่อมเป็น สิ, โส, มา, สา, สา บ้าง ตามลำดับ (เช่น) มโน, มนํ; มนสา, มเนน; มนโส, มนสฺส; มนสา, มนา, มนมฺหา, มนสฺมา; มนสิ, มเน, มนมฺหิ, มนสฺมิง.

Tama tapa teja ura sirappabhutayo manādayo.

ศัพท์มี ตมะ, ตปะ, เตชะ, อุระ, สิระ เป็นต้น จัดเป็นมโนคณะ.

Gacchantasi-sissa ve’ti ca vattate-parato bhiyyo nānu vattayissāma vuttiyāyevānuvuttassagamyamānattā.

บทว่า คจฺฉนฺต, สิ และ สสฺส เอ เว ย่อมตามไป. ต่อจากนี้ไป เราจักไม่กล่าวถึงการตามไปอีก เพราะสามารถทราบการตามไปได้จากวุตตินั่นเอง.

Ntassaṃ.

นฺต ปัจจัย เป็น อํ.

Simhi ntappaccayassa aṃ hoti vā-‘‘gasīna’’nti silope-gacchaṃ-aññatra-gacchanto.

เมื่อ สิ วิภัตติเบื้องหลัง นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น อํ บ้าง, เมื่อลบ สิ ด้วยสูตรว่า 'คสีนํ' จึงเป็นรูปว่า คจฺฉํ. ในที่อื่น เป็น คจฺฉนฺโต.

Ntantunaṃ nto yomhi paṭhame.

ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัย เป็น nto.

Paṭhame yomhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ nto iccādeso vā hoti-bahulādhikārā pumeyeva-gacchanto, gacchantā.

ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น nto บ้าง ด้วยอำนาจแห่งบทว่า "บหุลํ" ในปุงลิงค์เท่านั้น เช่น คัจฉันโต, คัจฉันตา.

Ṭaṭāaṃ ge.

ในเควิภัตติ มีอาเทศเป็น ฏะ ฏา อัง.

Ge pare ntantunaṃ savibhattīnaṃ ṭaṭāaṃ iccādesā honti bahulaṃ-(bho)gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchanto, gacchantā.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ฏะ ฏา อัง โดยมาก เช่น (โภ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันโต, คัจฉันตา.

Ntassa ca ṭa vaṃse.

และอาเทศ nt ปัจจัย ในอังวิภัตติ เป็น ฏะ.

Aṃsesu ntappaccayassa ṭa hoti vā ntussa ca-vavatthitavibhāsāyāyaṃ-gacchaṃ, gacchantaṃ.

ในอังวิภัตติทั้งหลาย อาเทศ nt ปัจจัย เป็น ฏะ บ้าง และการอาเทศ nt นี้เป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน เช่น คัจฉัง, คัจฉันตัง.

Totātitā sasmāsmiṃnāsu.

ในสะ สมา สฺมิํ และนาวิภัตติ มีอาเทศเป็น โต ตา ติตา.

Sādisu ntantunaṃ savibhattīnaṃ totātitā honti vā yathākkamaṃ-gacchatā, gaccantena-gacchato, gacchassa, gacchantassa.

ในสะวิภัตติเป็นต้น อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น โต ตา ติตา บ้าง ตามลำดับ เช่น คัจฉตา, คัจฉันเตนะ, คัจฉโต, คัจฉัสสะ, คัจฉันตัสสะ.

Naṃ namhi.

ในนังวิภัตติ มีอาเทศเป็น นัง.

Namhi ntantunaṃ savibhattīnaṃ taṃ vā hoti-gaccataṃ. Gacchantānaṃ-gacchatā, gacchantā, gacchantamhā,gacchantasmā-gacchati,gacchante, gacchantamhi, gaccantasmiṃ-evaṃ tapanta japantādayo-bhavantasi.

ในนังวิภัตติ อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตัง บ้าง เช่น คัจฉตัง, คัจฉันตานัง, คัจฉตา, คัจฉันตา, คัจฉันตัมหา, คัจฉันตัสมา, คัจฉติ, คัจฉันเต, คัจฉันตัมหิ, คัจฉันตัสสฺมิํ. ตปันตะ ชปันตะ เป็นต้น ก็เช่นนี้ ในภวันตศัพท์.

Bhuto.

จากภูธาตุ.

Bhudhātuto ntassa aṃ hoti simhi niccampunabbidhānā-bhavaṃ.

จากภูธาตุ อาเทศ nt ปัจจัย เป็น อัง ในสิวิภัตติ แน่นอน เพราะการกล่าวซ้ำอีก เช่น ภวัง.

Bhavato vā bhonto gayonāse.

อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนโต บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ.

Bhavantasaddassa bhontādeso vā hoti gayonāse-bhonto, bhontā, bhavanto, bhavantā-evamālapanepi-ge pana-(bho) bhonta, bhontā, bhava, bhavā, bhavaṃ-bhavaṃ, bhavantaṃ, bhonte, bhavante-bhotā, bhontena, bhavatā, bhavantena-bhoto, bhontassa, bhavato, bhavassa, bhavantassa.

อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนตะ บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ เช่น ภอนโต, ภอนตา, ภวันโต, ภวันตา. แม้ในอาลปนะก็เช่นนี้. ส่วนในเควิภัตติ เช่น (โภ) ภอนตะ, ภอนตา, ภวะ, ภวา, ภวัง, ภวัง, ภวันตัง, ภอนเต, ภวันเต, โภตา, ภอนเตนะ, ภวตา, ภวันเตนะ, โภโต, ภอนตัสสะ, ภวโต, ภวัสสะ, ภวันตัสสะ.

Satosabbhe.

อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ.

Santasaddassa sabbhavati bhakāre-sabbhi.

อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ เมื่อพยัญชนะ ภะ อยู่เบื้องหลัง เช่น สัพภิ.

Mahantārahantānaṃ vā ṭā

อาเทศ มหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง.

Simhi mahantārahantānaṃ natassa ṭā vā hoti-mahā, mahaṃ, mahanto-arahā, arahaṃ, arahanto-bhavantādīnaṃ sesaṃ gacchantasamaṃ-asmasi.

ในสิวิภัตติ อาเทศ nt ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง เช่น มหา, มหัง, มหันโต, อรหา, อรหัง, อรหันโต. ส่วนที่เหลือของภวันตศัพท์เป็นต้น เสมอด้วยคัจฉันตศัพท์. ในอัสมศัพท์.

Rājādiyuvāditvā.

จากราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น.

Rājādihi yuvādīhi ca parassa sissa ā hoti-asmā.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ สิวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา เช่น อัสมา.

Yonamāno.

อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน.

Rājādīhi yuvādīhi ca yonamāno vā hoti-asmāno, asmā-(bho)asma, asmā, asmāno, asmā.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง เช่น อัสมาโน, อัสมา, (โภ) อัสมา, อัสมา, อัสมาโน, อัสมา.

Vāmhā naṅa.

อาเทศเป็น อานัง บ้าง.

Rājādinaṃ yuvādanaṃ cānaṅhoti vāmhi-asmānaṃ, asmiṃ, asmāno, asme.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศเป็น อานัง บ้าง ในวา เช่น อัสมานัง, อัสสฺมิํ, อัสมาโน, อัสเม.

Nāsseno

อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน.

Kammādito nāvacanassa eno vā hoti-asmena, asmanā.

หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน บ้าง เช่น อัสเมนะ, อัสมานา.

Kammādito.

จากกัมมศัพท์เป็นต้น.

Kammādito smino ni hoti vā-asmani, asme, asmamhi, asmasmiṃ-sesaṃ buddhasaddasamaṃ-muddha gāṇḍīvadhatva anima laghimādayo asmāsamā-evaṃ rājā kāladdhānavācī addhāca paṭhamādutiyāsu attātu māno tatiyāsattamyekavacanesuca.

หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ สฺมิํ วิภัตติ เป็น นิ บ้าง เช่น อัสมนิ, อัสเม, อัสมามหิ, อัสมาสฺมิํ. ที่เหลือเสมอด้วยพุทธศัพท์. มุทธะ คาณฑีวธัตวะ อณิมา ลฆิมา เป็นต้น เสมอด้วยอัสมศัพท์. แม้ราชศัพท์ที่บอกกาลและอัทธา และอัทธาศัพท์ ในปฐมาและทุติยาวิภัตติ, อัตตศัพท์และมานศัพท์ ในตติยาและสัตตมีวิภัตติเอกพจน์ ก็เช่นนี้.

Rājassi nāmhi.

อาเทศราชศัพท์ ในนาวิภัตติ.

Rājassi vā hoti nāmhi-rājinā-aññatra-

อาเทศ (อะ ที่สุด) ของราชศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในนาวิภัตติ เช่น ราชินา. ในที่อื่น (นอกจากนี้).

Nāsmāsuraññā.

ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา.

Nāsmāsu rājassa savibhattissa raññā hoti-raññā.

ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญา.

Sunaṃ hisū.

ในสุ นัง และหิวิภัตติ.

Rājassa ū hoti vā sunaṃhisu-rājūbhi, rājehi, rājūbhi, rājebhi.

ในสุ นัง และหิวิภัตติ เป็นอูบ้าง แห่งราชศัพท์ - ราชูภิ, ราเชหิ, ราชูภิ, ราเชภิ.

Rañño raññassa rājino se.

ในสวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน.

Se rājassa savibhattissa ete ādesā honti-rañño raññassa, rājino, rājūnaṃ.

ในสวิภัตติ การแปลงเหล่านี้แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติย่อมมี คือ รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน, ราชูนัง.

Rājassa raññaṃ.

แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง.

Namhi rājasaddassa savibhattissa raññaṃ hoti vā-raññaṃ, rājānaṃ-raññā.

ในนังวิภัตติ เป็นรัญญังบ้าง แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญัง, ราชานัง, รัญญา.

Smimhi raññerājini.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ, ราชินิ.

Smimhi rājassa savibhattissa raññerājinī honti-raññe, rājini, rājusu, rājesu ‘‘samāse vā’’ti rājassa nāsasmāsmiṃsu yaṃ vuttaṃ taṃ vā hoti-yathā-kāsiraññā, kāsirājena = kāsirañño, kāsiraññassa, kāsirājino, kāsirājassa-kāsiraññā, kāsirājā, kāsirājamhā, kāsirājasmā-kāsiraññe, kāsirājini, kāsirāje, kāsirājamhi, kāsirājasmiṃ-addhato nāmhi.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญเญ, ราชินิ, ราชุสุ, ราเชสุ. ด้วยสูตรว่า "สมาเส วา" วิธีที่กล่าวแล้วแห่งราชศัพท์ในนา สมา สมิง และสุวิภัตติ ย่อมมีบ้าง เช่น กาสิรัญญา, กาสิราเชนะ = กาสิรัญโญ, กาสิรัญญัสสะ, กาสิราชิโน, กาสิราชัสสะ - กาสิรัญญา, กาสิราชา, กาสิราชัมหา, กาสิราชัสมา - กาสิรัญเญ, กาสิราชินิ, กาสิราเช, กาสิราชัมหิ, กาสิราชัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัทธศัพท์ ในนังวิภัตติ.

Pumakammathāmaddhānaṃ vā sasmāsuca pumādinamuhoti vā sasamāsunāmhi ceti utte-addhunā-aññatra kammādittā vā ene-addhena-addhanā-se ukāre ca.

แห่งปุมะ กัมมะ ถามะ และอัทธศัพท์ ในสะ สมา และสุวิภัตติ เป็นอุบ้าง. ในสะ สมา สุ และนังวิภัตติ แห่งปุมศัพท์เป็นต้น เป็นอุบ้าง ตามที่กล่าวไว้ - อัทธุนา. เพราะเว้นจากกัมมศัพท์เป็นต้น เป็นเอเนบ้าง - อัทเธนะ, อัทธนา. ในสวิภัตติ เป็นอุการะด้วย.

Iyuvaṇṇājjhalā nāmassaneka.

สระอิ สระอุ และชะ ละ (พยัญชนะ) แห่งนาม มีหลายอย่าง.

Nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇājhalasaññā honti yathākkamaṃ.

สระอิ สระอุ และชะ ละ ที่มีอยู่ในที่สุดแห่งนาม ย่อมมีชื่อตามลำดับ.

Jhalā sassa no.

หลังชะและละ เป็นโน แห่งสวิภัตติ.

Jhalato sassa no vā hoti-addhuno, addhussa, addhassa.

หลังชะและละ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัทธุโน, อัทธุสสะ, อัทธัสสะ.

Nā smāssa

เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ.

Jhalato smāssa nā hoti vā-addhunā, addhumhā, addusmā, addhā, addhamhā, addhasmā-addhani, addhe, addhamhi, addhasmiṃ-attasaddanohamhi

หลังชะและละ เป็นนาบ้าง แห่งสมาวิภัตติ - อัทธุนา, อัทธุมหา, อัทธุสมา, อัทธา, อัทธัมหา, อัทธัสมา. อัทธนิ, อัทเธ, อัทธัมหิ, อัทธัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัตตศัพท์ ในนังและหิวิภัตติ.

Suhīsu naka.

ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะ.

Attaātumānaṃ suhīsu vā naka hoti-kakāro antāvayavattho. Attanehi, attanebhi, attehi, attehi.

แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์ ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะบ้าง. กะอักษรมีประโยชน์เป็นส่วนประกอบที่สุด. อัตตเนหิ, อัตตเนภิ, อัตเตหิ, อัตเตหิ.

Notatātumā.

เป็นโน แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์.

Attaātumehi sassa no hoti vā-attano, attassa.

หลังอัตตะและอาตุมศัพท์ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัตตโน, อัตตัสสะ.

Smāssa nā bra mā ca.

เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ เบื้องหลังพรหมศัพท์และมาศัพท์.

Brahmā attaātumehi ca parassa smāssa nā hoti-attanā-attanesu, attesu-ātumā attāva-brahma ge.

หลังพรหมศัพท์ อัตตศัพท์ และอาตุมศัพท์ เป็นนา แห่งสมาวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง - อัตตนา. อัตตเนสุ, อัตเตสุ. อาตุมศัพท์ เหมือนอัตตศัพท์. (เบื้องหลัง) พรหมศัพท์ ในคะวิภัตติ.

Ghabrahmādite

หลังฆะและพรหมศัพท์เป็นต้น.

Ghasaññato brahma kattu isi sakhādīhi ca gasse vā hoti-brahme, brahma, brahmā.

หลังนามที่ชื่อฆะ และหลังพรหมะ กัตตุ อิสิ สขาเป็นต้น เป็นเสบ้าง แห่งคะวิภัตติ - พรหมเหม, พรหมะ, พรหมา.

Nāmhī.

ในนังวิภัตติ.

Brahmassu hoti nāmhi-brahmunā.

เป็นอุ แห่งพรหมศัพท์ ในนังวิภัตติ - พรหมุนา.

Brahmasasu vā.

เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะและสุวิภัตติ.

Brahmassu vā hoti sanaṃsu-brahmuno, brahamussa, brahmassa, brahmūnaṃ,brahmānaṃ-brahamunā-‘‘ambādihī’’ti smino nihoti vā-brahmani. Brahme, brahmamhi, brahmasmiṃ-sesaṃ asmasamaṃ.

เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะ นัง และสุวิภัตติ - พรหมุโน, พรหมุสสะ, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง. พรหมุนา. ด้วยสูตรว่า "อัมพาทิหิ" เป็นนิบ้าง แห่งสมิงวิภัตติ - พรหมนิ. พรหมเหม, พรหมัมหิ, พรหมัสสมิง. ที่เหลือเหมือนกับอัมหศัพท์.

Sakhā-rājādittā sissa ā.

แห่งสขศัพท์ และหลังราชศัพท์เป็นต้น เป็นอา แห่งสิวิภัตติ.

Āyono ca sakhā.

อา และ โยนะ เบื้องหลังสขะ

Sakhato yonamāyo no honti vā āno ca-sakhāyo, sakhāno.

เบื้องหลังจากสขะ โยนะทั้งหลายเป็นอาโย และโนบ้าง เป็นสขายะ, สขาโน

Nonāsesmi.

ในเพราะ โน นา และ สุ

Sakhassa i hoti nonāsesu-sakhino-aññatra-

แห่งสขะ มี อิ ในเพราะ โน นา และ สุ เป็น สขิโน เว้น...

Yosvaṃhisu cāraṅa.

และในเพราะ โย สุ อัง และ หิ มี อารัง

Sakhassa vā āraṅa hoti yosvaṃhisu smānaṃsu ca.

แห่งสขะ มี อารัง บ้าง ในเพราะ โย สุ อัง หิ และ สมา นัง สุ

Āraṅsmā

เบื้องหลังอารัง

Āraṅādesato paresaṃ yonaṃ ṭo hoti-sakhāro-āraddhādo.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ เป็น สขาโร, อารัทธาโท

Sabhāve-sakhā-evamālapane-getu-sakho, sakha, sakhā-amhi-sakhānaṃ, sakhāraṃ, sakhaṃ, sakhāyo, sakhā no, sakhino.

ในสภาวะเป็น สขา อย่างนี้ ในอาลปนะ (สิ เป็น) เก เป็น สโข, สขะ, สขา ใน อัมหิ เป็น สขานัง, สขารัง, สขัง, สขายะ, สขา โน, สขิโน

Ṭoṭe vā.

เป็น โฏ และ เฏ บ้าง

Āraṅādesamhā yonaṃ ṭoṭe vā honti yathākkamanti ṭe-pakkhe-‘‘āraṅismā’’ tiṭo-sakhāre, sakhāro, sakhe-sakhīnā, sakhārehi, sakhehi, sakhārehi, sakhehi-sakhino, sakhissa, sakhārānaṃ.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ ในปักษ์ที่เป็น เฏ และ โฏ (ตามลำดับ) คือ สขาเร, สขาโร, สเข, สขินา, สขาเรหิ, สเขหิ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขิโน, สขิสสะ, สขารานัง

Samānaṃsu vā.

ในเพราะ สมา นัง และ สุ บ้าง

Sakhassa vā i hoti smānaṃsu-sakhīnaṃ, sakhānaṃ.

แห่งสขะ มี อิ บ้าง ในเพราะ สมา นัง และ สุ เป็น สขีนัง, สขานัง

Ṭā nāsmānaṃ.

เป็น ฏา แห่ง นา และ สมา

Āraṅādesamhā nāsmānaṃ ṭā hoti-sakhārā-bahulādhikārā sakhārasmā-sakhīnā, sakhīmhā,sakhismā, sakhā, sakhamhā, sakhasmā.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง นา และ สมา เป็น ฏา เป็น สขารา เพราะมีบทว่า พหุลา ตามอำนาจของ สขารสมา เป็น สขินา, สขิมหา, สขิสมา, สขา, สขัมหา, สขสมา

Ṭe smino.

เป็น เฏ แห่ง สมิ

Sakhato smino ṭe hoti niccaṃ-sakhe, sakhāresu, sakhesu-‘‘dhammovāññatthe’ti rājādīyu pāṭhā daḷhadhammādayo vā asmasamā.

เบื้องหลังจากสขะ สมิ เป็น เฏ เสมอ เป็น สเข, สขาเรสุ, สเขสุ บทว่า 'ธัมโมวาญญัตเถ' ในราชาทิปาฐะ หรือบทว่า ทัฬหธัมมาทิ เป็นต้น เสมอด้วย อัสมา

Yonaṃ none vā.

โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง

Yuvādihi yonaṃ none vā honti yathākkamaṃ.

เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ

Nonānesmā.

ในเพราะ โน นา เน และ สมา

Esu yuvādinamā hoti-yuvāno, yuvā-yuvānaṃ, yuvaṃ, yuvāne, yuve-yuvānā.

ในเพราะวิภัตติเหล่านั้น ยุวาทิศัพท์ทั้งหลายเป็น อา เป็น ยุวาโน, ยุวา, ยุวานัง, ยุวัง, ยุวาเน, ยุเว, ยุวานา

Yuvādinaṃ suhisvānaṅi.

แห่งยุวาทิศัพท์ ในเพราะ สุ และ หิ มี อานัง และ อิ

Suhisu yuvādinamānaṅihoti-yuvānehi, yuvānebhi.

ในเพราะ สุ และ หิ แห่งยุวาทิศัพท์ มี อานัง และ อิ เป็น ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ

Yuvā sassino.

เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน

Yuvā sassa vā ino hoti-yuvano, yuvassa.

เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน บ้าง เป็น ยุวโน, ยุวัสสะ

Samāsaminnaṃ nāne.

สมา และ สมิง เป็น นา และ เน

Yuvādihi smāsminnaṃ nāne honti yathākkamaṃ-yuvānaṃ-yuvāne,yuvānesu-rūpasiddhiyaṃ panassa aññathā rūpanayo dassito neso gahetabbo-amūlattā-nahi tatthāgamādimūlamatthi-evamidī samaññampi-maghavapumavattahasaddā yuvasaddasamā-ayantu viseso.

เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ สมา และ สมิง เป็น นา และ เน ตามลำดับ เป็น ยุวานัง, ยุวาเน, ยุวาเนสุ ส่วนในคัมภีร์รูปสิทธิแสดงรูปนัยอื่นของบทนั้นไว้ ไม่ควรยึดถือ เพราะไม่มีมูล เนื่องจากในที่นั้นไม่มีมูลมีอาคมเป็นต้น แม้สามัญญศัพท์ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกัน ศัพท์ว่า มฆวา ปุมะ และ วัตตหะ เสมอด้วยยุวศัพท์ ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ

Gassaṃ.

แห่งคะ เป็น อัง

Pumasaddato gassa aṃ vā hoti-pumaṃ, puma, pumā.

เบื้องหลังจากปุมศัพท์ คะ เป็น อัง บ้าง เป็น ปุมัง, ปุมะ, ปุมา

Nāmhi.

ในเพราะ นา

Nāmhi pumassa vā ā hoti-pumānā-aññatra-vā utte = pumunā, pumena-pumuno, pumussa, pumassa-pumunā, pumānā-‘‘pumā’’ti smino ne vā hoti-pumāne, pume, pumamhi, pumasmiṃ.

ในนาวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะ แปลงเป็น อา ได้บ้าง เป็น ปุมานา. ในวิภัตติอื่น แปลงเป็น อุ และ เอ ได้บ้าง เป็น ปุมุนา, ปุเมนะ. (จตุตถี/ฉัฏฐี) เป็น ปุมุโน, ปุมุสสะ, ปุมัสสะ. (ปัญจมี) เป็น ปุมุนา, ปุมานา. ในสมิงวิภัตติเบื้องหลัง 'ปุมา' แปลงเป็น เน ได้บ้าง เป็น ปุมาเน, ปุเม, ปุมัมหิ, ปุมัสสมิง.

Sumhā ca.

และจากสุวิภัตติด้วย.

Pumassa sumhi yaṃ vuttaṃ taṃ ā ca vā hotīti ānaṅi ā ca hoti-pumānesu pumāsu pumesu.

สิ่งที่กล่าวไว้ในสุวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะนั้น เป็น อา ได้บ้าง. และในอานังวิภัตติ ก็เป็น อา ด้วย เป็น ปุมาเนสุ, ปุมาสุ, ปุเมสุ.

Vattahā sanannaṃ nonānaṃ.

แปลง สานัง และ นัง เป็น วัตตหา และ โนนา (ตามลำดับ).

Vattahā sanannaṃ nonānaṃ honti yathākkamaṃ-vattahāno vattahānānaṃ.

วัตตหา และ โนนา ย่อมมีแทนที่ สานัง และ นัง ตามลำดับ เป็น วัตตหาโน, วัตตหานานัง.

Akārantaṃ.

อการันต์.

Sāsi

สาสัททะ และ สิวิภัตติ.

Ekavacanayosvaghonaṃ.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ).

Ekavacane yosu ca ghaokārantavajjitānaṃ nāmānaṃ rasso hoti tiliṅge’ti rasse sampatte-‘‘sisminnānapuṃsakassā‘‘ti anapuṃsakassa simhi tuna hoti-sā-yuvādittā sissa ā-sāno, nottābhāvapakkhe-‘‘yonamāno‘‘ti vādhikārassa vavatthita vibhā sattāniccamāno-sāno-tathā nottābhāva pakkhe.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของนามทั้งหลายที่เว้น ฆะ และ โอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในสามลิงค์. เมื่อความเป็นรัสสะถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตรว่า 'สิสมินนานปุงสกัสสา' ในสิวิภัตติของอนปุงสกะ แต่ย่อมไม่เป็น (รัสสะ). เป็น สา. เพราะเป็นต้นว่า ยุวะ แปลง สิ เป็น อา เป็น สาโน. ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน ด้วยสูตรว่า 'โยนามโน' เพราะอำนาจของบทว่า 'วา' ที่มีการจัดระเบียบไว้ (ววัตถิตวิภาษา) จึงไม่เป็น โน โดยไม่แน่นอน เป็น สาโน เช่นนั้นในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน.

Sāssaṃse cānaṅi.

การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ในอังวิภัตติ และในเควิภัตติ.

Sāsaddassa ānaṅi hoti aṃse ge ca-(bho)sāna, sānā, sāno, sānaṃ, sāne, sāno-sesaṃ yuvasaddasamaṃ-setu-sānassa-suvāyuvāva-‘‘ekavacanayosvaghonaṃ’’tira- ssattaṃva viseso-getu.

การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ย่อมมีใน อังวิภัตติ และ เควิภัตติ. เป็น (โภ) สานะ, สานา, สาโน, สานัง, สานะ, สาโน. ที่เหลือเหมือนกับยุวสัททะ. แต่ใน เสวิภัตติ (se) เป็น สานัสสะ. ส่วน สุวา และ ยุวา ด้วยสูตร 'เอกวจนโยสวโฆนัง' ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ส่วนใน เควิภัตติ (ge).

Ge vā.

ในเควิภัตติ บ้าง.

Aghonaṃ ge vā rasso hoti tiliṅge-(ho)suva, suvā.

ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ) ในเควิภัตติ ย่อมเป็นรัสสะได้บ้าง ในสามลิงค์ เป็น (โภ) สุวะ, สุวา.

Ākārantaṃ.

อาการันต์.

Muni.

มุนิสัททะ.

Yosujjhissa pume.

ในโยวิภัตติทั้งหลาย ของ อิ (ที่มีชื่อว่า ชะ) ในปุงลิงค์.

Jhasaññassa issa yosu vā ṭa hoti pulliṅge-munayo-ato’ti sāmaññaniddesā ato yonaṃ ṭāṭe sampattāpi avidhāna sāmatthiyā na honti-aññatra-

ของ อิการันต์ ที่มีชื่อว่า ชะ ในโยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น อะ ได้บ้าง ในปุงลิงค์ เป็น มุนโย. เพราะการระบุโดยทั่วไปว่า 'อะโต' แม้การแปลง โย เป็น อา และ เอ จะถึงพร้อมแล้ว ก็ไม่เป็นไป เพราะความสามารถในการไม่บัญญัติ (อวิธานะ). ในที่อื่น.

Lopo.

ลบ.

Jhalato yonaṃ lopo hotī’ti yo lope.

เบื้องหลัง ชะ และ ละ โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมถูกลบ. เมื่อลบโยวิภัตติแล้ว.

Yolopanisu dīgho.

เมื่อมีการลบโยวิภัตติ และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ.

Yonaṃ lopo nisu ca dīgho hoti-munī-(bho)munī, munayo, munī-muniṃ munayo munī = muninā munīhi munībhi-yolopa nīsu vī mantuvantunamiccādi ñāpakā ikārā kārānaṃ ‘‘sunaṃhisūti’’dīgha ssāniccattā munihaccādīpi hoti-munino, munissa munīnaṃ, muninā munimhāmunismā, munimhi munismiṃ munīsu-evaṃ kavikapigiri ādayo-aggiisīnaṃ ayaṃ vaseso.

การลบโยวิภัตติทั้งหลาย และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ เป็น มุนี. (อาลปนะ) มุนี, มุนโย, มุนี. (ทุติยา) มุนิง, มุนโย, มุนี. (ตติยา) มุนินา, มุนีหิ, มุนีภิ. เพราะเครื่องหมาย (ญาปะกะ) มีคำว่า 'วี มนตุ วันตุ นาม' เป็นต้น ในการลบโยวิภัตติและในนิวิภัตติ ความเป็นทีฆะของอิการันต์และอุการันต์ ด้วยสูตร 'สุนังหิสุ' ไม่แน่นอน จึงเป็น มุนิหิ เป็นต้นได้บ้าง. (จตุตถี/ฉัฏฐี) มุนิโน, มุนิสสะ, มุนีนัง. (ปัญจมี) มุนินา, มุนิมหา, มุนิสมา. (สัตตมี) มุนิมหิ, มุนิสมิง, มุนีสุ. กวิ, กปิ, คิริ เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ส่วนของ อัคคิ และ อิสิ นี้เป็นข้อพิเศษ.

Sassāggi to ni.

แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อัคคิ เป็น นิ.

Aggismā sissa ni hoti vā-aggini. Aggi, aggayo, aggī.

เบื้องหลังอัคคิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น นิ ได้บ้าง เป็น อัคคินิ. (พหุวจนะ) อัคคิ, อัคคโย, อัคคี.

Ṭe sissisismā.

แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อิสิ เป็น เฏ.

Isismā sissa ṭe vā hoti-ise, isi-brahmādittā gasse vā-(bho)ise isi isī.

เบื้องหลังอิสิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสิ. เพราะเป็นต้นว่า พรหมะ ในคะวิภัตติ ย่อมเป็น (เฏ?) ได้บ้าง เป็น (โภ) อิเส, อิสิ, อิสี.

Dutiyassa yossa.

ของโยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ.

Isasmā parassa dutiyā yossa ṭe vā hoti-ise, isayo, isi, sesaṃmunisaddasamaṃ-ādisaddano smimhi-ratyādihi ṭo smino.

เบื้องหลังอิสิสัททะ โยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสโย, อิสิ. ที่เหลือเหมือนกับมุนิสัททะ. ของอาทิสัททะ ในสมิงวิภัตติ. เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ.

Ratyādīhi smino ṭo hoti vā-ādo, ādimhi, ādismiṃ. Samāse ikārantato yosmiṃsu viseso.

เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ ได้บ้าง เป็น อาโท, อาทิมหิ, อาทิสมิง. ในสมาส เบื้องหลังอิการันต์ ในโยวิภัตติและสมิงวิภัตติ มีข้อพิเศษ.

Itoññatthe pume.

เบื้องหลัง อิการันต์ ในอัญญบท (อัญญัตถะ) ในปุงลิงค์.

Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā yonaṃ no ne vā honti yathākkamaṃ pulliṅge-ariyavuttino, ariyavuttayo, ariyavutti-evamālapane-ariyavuttine, ariyavuttayo ariyavuttī.

เบื้องหลังนามที่เป็นอิการันต์ซึ่งเป็นไปในอัญญบท โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เน ได้บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เป็น อริยวัตติโน, อริยวัตตโย, อริยวัตติ. ในอาลปนะก็เช่นเดียวกัน เป็น อริยวัตติเน, อริยวัตตโย, อริยวัตตี.

Ne smino kvaci.

เน เป็นอาเทศแห่ง สฺมิ บ้าง ในบางที่

Aññapadatthe vattamānā ikārantato nāmasmā smino ne hoti vā kvaci-ariyavuttine, ariyavuttimhi, ariyavuttismiṃ, ‘‘kvacī‘‘ti vuttattā yathādassanaṃ na sabbatta ne ādeso.

เมื่อ (นาม) เป็นไปในอรรถของบทอื่น สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ลงท้ายด้วย อิ เป็น เน บ้าง ในบางที่ เช่น อริยวุตฺติเน, อริยวุตฺติมฺหิ, อริยวุตฺติสฺมิํ เพราะกล่าวว่า 'กฺวจิ' (บ้าง) การอาเทศเป็น เน จึงไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง ตามที่เห็น

Ikārantaṃ.

ลงท้ายด้วย อิ

Daddhī, silopo, anapuṃsakattā na rasso.

ททฺธี, ลบ สิ วิภัตติ, เพราะไม่เป็นนปุงสกลิงค์ จึงไม่รัสสะ

Yonaṃ none pume.

โย วิภัตติ เป็น โน และ เน บ้าง ในปุงลิงค์

Jhasaññito yonaṃ nonevāhonti yathākkamaṃ pulliṅge. Daddhino.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เช่น ททฺธิโน

Jantuhetvīghapehi vā.

หลัง ชนฺตุ, เหตุ และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ (ลบ โย) บ้าง

Jantuhetuhi īkārantehi ghapasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti-daddhī, daddhiyo-evamālapane-getu-daddhi, daddhī.

การลบ โย วิภัตติ ทั้งหลาย ที่อยู่เบื้องหลัง ชนฺตุ, เหตุ, นามที่ลงท้ายด้วย อี และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ มีบ้าง เช่น ททฺธี, ททฺธิโย แม้ในอาลปนะก็เช่นกัน เช่น เกตุ, ททฺธิ, ททฺธี

Na jhīko.

หลังนามที่ชื่อ ฌะ และ อิ อัง ไม่เป็น โก

Jhasaññito aṃvacanassa naṃ vā hoti-daṇḍinaṃ, daṇḍiṃ, daṇḍine.

อัง วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นัง บ้าง เช่น ทณฺฑินํ, ทณฺฑิํ, ทณฺฑิเน

No.

โน

Jhito yonaṃ no vā hoti pulliṅgehi dutiyā yossa no daṇḍino, daṇḍi, daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi-daṇḍino, daṇḍissa, daṇḍinaṃ-daṇḍinā, daṇḍimhā, daṇḍismā.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์, โย ในทุติยาวิภัตติ เป็น โน เช่น ทณฺฑิโน, ทณฺฑิ, ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ, ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑินํ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิมฺหา, ทณฺฑิสฺมา

Smino ni.

สฺมิ วิภัตติ เป็น นิ

Jhito smiṃvacanassa ni hoti vā-daṇḍini. Daṇḍimhi, daṇḍismiṃ, daṇḍīsuevaṃ saṅghi gaṇi gāmaṇippabhutayo.

สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นิ บ้าง เช่น ทณฺฑินิ, ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑิสฺมิํ, ทณฺฑีสุ, แม้ สํฆิ, คณิ, คามณิ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน

Īkārantaṃ.

ลงท้ายด้วย อี

Bhikkhu.

ภิกฺขุ

Lā yonaṃ vo pume.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว ในปุงลิงค์

Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว บ้าง ในปุงลิงค์

Vevosu lussa

เมื่อมี เว และ โว วิภัตติ เบื้องหลัง, (อุ) ของนามที่ชื่อ ละ

Lasaññassa ussa vevosu ṭa hoti-bhikkhavo-aññatra-yo lope dīgho-bhikkhu (bho)bhikkhu.

อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่อมี เว และ โว อยู่เบื้องหลัง เป็น อะ เช่น ภิกฺขโว, ในที่อื่น เมื่อลบ โย แล้ว ทีฆะ เป็น ภิกฺขู, (ข้าแต่) ภิกฺขุ

Pumālapane vevo.

ในอาลปนะของปุงลิงค์ (โย เป็น) เว และ โว

Lasaññato uto yossālapane vevo honti vā pulliṅge-bhikkhave, bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhuṃ, bhikkhavo, bhikkhu-bhikkhunā, bhikkhuhi,bhikkhūbhi-bhikkhuno, bhikkhussa, bhikkhūnaṃ-bhikkhunā, bhikkhumhā. Bhikkhusmā-bhikkhumhi. Bhikkhusmiṃ, bhikkhūsu-evaṃ setu ketu bhānu ādayo-jantuhetūnaṃ yosvayamhedo-jantvādinā vā yossa lope-jantu.

โย วิภัตติ ในอาลปนะ หลัง อุ ของนามที่ชื่อ ละ เป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูภิ; ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขุสฺมา; ภิกฺขุมฺหิ, ภิกฺขุสฺมิํ, ภิกฺขูสุ. แม้ เสตุ, เกตุ, ภาณุ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. สำหรับ ชนฺตุ และ เหตุ มีความต่างกันใน โย วิภัตติ นี้, ด้วยสูตร ชนฺตฺวาทินา ลบ โย บ้าง เป็น ชนฺตุ

Cantvādito no ca.

หลัง ชนฺตุ เป็นต้น (โย เป็น) โน ด้วย

Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca vā pulliṅge-jantuno, jantavo, jantuyo-evaṃ dutiyāyomhi-(bho) jantu, jantu, jantuno jantavo-‘‘pumālapane vevo’’tivā ve vo ca jantave, jantavo, jantuyo-hetu, hetavo, hetu. Hetuyo-‘‘yomhivā kvacī‘‘tī yosulasaññassa ussa vā ṭā deso hetayo, hetuyo-(bho)hetu, hetu, hetave, hetavo, hetayo, hetuyo-hetuṃ, hetu, hetavo, hetayo, hetuyo bahusaddā namhi.

โย วิภัตติ หลัง ชนฺตุ เป็นต้น เป็น โน และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. แม้ในทุติยาวิภัตติ โย ก็เช่นเดียวกัน. (ข้าแต่) ชนฺตุ, ชนฺตุ, ชนฺตุโน, ชนฺตโว. เพราะสูตรว่า 'ปุมาลปเน เวโว' จึงเป็น เว และ โว บ้าง เป็น ชนฺตเว, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. เหตุ, เหตโว, เหตุ, เหตุโย. เพราะสูตรว่า 'โยมฺหิวา กฺวจิ' อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่ออยู่หน้า โย วิภัตติ เป็น อะ บ้าง เป็น เหตโย, เหตุโย. (ข้าแต่) เหตุ, เหตุ, เหตเว, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. เหตุํ, เหตุ, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. ต่อไปเป็นเรื่องของ พหุ ศัพท์ ใน นํ วิภัตติ

Bahukatinnaṃ

หลัง พหุ และ กติ (ลง นุก อาคม)

Namhī bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge-bahunnaṃsesaṃ bhikkhusamaṃ-bahu. Bahavo, bahū-(bho) bahu, bahu, bahave, bahavo, bahu bahuṃ, bahavo, bahu-bahunā. Bahuhi,bahūbhi-bahuno, bahussa, bahunnaṃ-bahunā, bahumhā. Bahusmā-bahumhi, bahusmiṃ, bahusu-vattusi.

ใน นํ วิภัตติ หลัง พหุ และ กติ ลง นุก อาคม ในทั้งสามลิงค์ เช่น พหุนฺนํ. ที่เหลือเหมือน ภิกฺขุ เช่น พหุ, พหโว, พหู; (ข้าแต่) พหุ, พหุ, พหเว, พหโว, พหุ; พหุํ, พหโว, พหุ; พหุนา, พหูหิ, พหูภิ; พหุโน, พหุสฺส, พหุนฺนํ; พหุนา, พหุมฺหา, พหุสฺมา; พหุมฺหิ, พหุสฺมิํ, พหูสุ. ต่อไปใน วตฺตุ ศัพท์ เมื่อมี สิ วิภัตติ

Latupitādinamā simhi.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา ใน สิ วิภัตติ

Latuppaccayantānaṃ pitu mātu bhātu dhītu duhitu jāmātu nattu hotu potunañcā hoti simhi-vattā.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ เป็น อา ใน สิ วิภัตติ เช่น วตฺตา

Latupitādinamase.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติที่เหลือจาก สิ

Latuppaccayantānaṃ pitādinaṃ cāraṅi hoti satoññatra-‘‘āraṅismā’’ti ṭo-vattāro.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติทั้งหลายนอกจาก สิ, เพราะสูตรว่า 'อารญฺญสฺมา' จึงเป็น อาร แล้วเป็น วตฺตาโร

Ge ā ca.

ใน เก และ อา (วิภัตติ).

Latupitādīnaṃ a hoti ge ā ca-(bho) vatta, vattā. Vattāro, vattāraṃ. Vattāre, vattāro-nāvacanassa ‘‘ṭānāsmāna’’nti ṭā-vattārā.

สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อะ-อาเทศมีใน เก และ อา (วิภัตติ) ด้วย — (โภ) วัตตะ, วัตตา. วัตตาโร, วัตตารัง. วัตตาเร, วัตตาโร — สำหรับนาวจนะ ด้วยสูตรว่า 'ฏานาสมานัง' เป็น ฏา — วัตตารา.

Suhisvāraṅi

ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) มี อารัง-อาเทศ.

Subhisu tupitādīnamāraṅi vā hoti-vattārehi, vattārebhi, vattūhi, vattūbhi.

ใน สุ และ ภิ (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ตุปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตาเรหิ, วัตตาเรภิ, วัตตูหิ, วัตตูภิ.

Salopo.

การลบ สะ-วิภัตติ.

Latupitādīhisassa lopo vā hoti-vattu, navattuno, vattussa.

สำหรับ สะ-วิภัตติ ของศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มีการลบบ้าง — วัตตุ, นะ วัตตุโน, วัตตุสสะ.

Namhi vā.

ใน นัง (วิภัตติ) มีบ้าง.

Namhi latupatādinamāraṅi vā hoti-vattārānaṃaññatra.

ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตารานัง, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น).

Ā

อา-อาเทศ.

Namhi latupitādīnamāvā hoti-vattānaṃ. Vattunaṃ-smāssa vā-vattārā.

ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มี อา-อาเทศบ้าง — วัตตานัง, วัตตุนัง — สำหรับสมา-วิภัตติ มีบ้าง — วัตตารา.

Ṭismino.

ฏิ-อาเทศ สำหรับ สมิ-วิภัตติ.

Āraṅādesamhāsmano ṭi hoti.

จากอาเทศเป็น อารัง สำหรับ สมิ-วิภัตติ มี ฏิ-อาเทศ.

Rassāra ṅi.

อารัง เป็นรัสสะ ใน งิ (สมิ-วิภัตติ).

Smimhi āro rasso hoti-vattari, vattāresu, vattusu-evaṃ bhattu hottu ādayo-satthusaddassa pana namhi bahulādhikārā vā āraṅādese-satthārā, satthunā-pitā.

ใน สมิ (วิภัตติ) อารัง เป็นรัสสะ — วัตตริ, วัตตาเรสุ, วัตตูสุ — แม้ ภัตตุ โหตตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ สัตถุศัพท์ ใน นัง (วิภัตติ) ด้วยอำนาจพหุลาธิการ มีอารัง-อาเทศบ้าง — สัตถารา, สัตถุนา — ปิตา.

Pitādinamanatvādinaṃ

สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่ไม่มีนัตตุปัจจัยเป็นต้น.

Natvādivajjitānaṃ pitādinamāro rasso hoti sabbāsu vibhattisu-pitaro iccādi cattusamaṃ-rassova viseso-natvādi nantu rassābhāvā nattāro iccādi guṇavantusi.

สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เว้นจากนัตตุปัจจัยเป็นต้น อารัง เป็นรัสสะ ในวิภัตติทั้งปวง — ปิตะโร เป็นต้น เหมือนกับ จตุศัพท์ — ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ — ส่วนนัตตุปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นรัสสะ จึงเป็น นัตตาโร เป็นต้น ใน คุณวันตุศัพท์.

Ntussa.

สำหรับ นตุ-ปัจจัย.

Simhi ntussa ṭā hoti-guṇavā-ntuva vantvādi sambandhiyeva gayhate ntuvantumantvāvantutavantusambandhi’ti vacanato na jantutanatvādinaṃ-yo-ntantunamādināvānto-guṇavanto aññatra.

ใน สิ (วิภัตติ) สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี ฏา-อาเทศ — คุณวา — นตุ ที่เนื่องด้วย วันตุ เป็นต้น เท่านั้นที่รับเอา (ด้วยสูตรนี้) เพราะคำกล่าวว่า 'เนื่องด้วย นตุ วันตุ มันตุ วันตุ ตวันตุ' จึงไม่ใช่สำหรับ ชันตุ และ ตนตุ เป็นต้น — (ศัพท์) ที่ลงท้ายด้วย นตุ และ นุ เป็นต้น มี อันตะ เป็นที่สุดบ้าง — คุณวันโต, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น).

Yvādo ntussa.

ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย.

Yavādisu ntussa a hoti-akārantattā ṭā-guṇavantā-na ce ha avidhānasāmatthiyā aptti avidhānassa caritatthatāya guṇavantassāti-(bho) guṇava,guṇavā, guṇavaṃ, guṇavanto, guṇavantā-guṇavaṃ, guṇavantaṃ, guṇavante-guṇavatā, guṇavantena, guṇavantehi, guṇavantebhi-guṇavato, guṇavassa, guṇavantassa, guṇavataṃ. Guṇavantānaṃ-guṇavatā, guṇavantā, guṇavantamhā, guṇavantasmā-guṇavati, guṇavante, guṇavantamhi. Guṇavantasmiṃ, guṇavantesu-evaṃ maghavantu bhagavantuppabhutayo.

ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี อะ-อาเทศ — เพราะความเป็นอการันต์ จึงมี ฏา-อาเทศ — คุณวันตา — หากแย้งว่า 'เพราะไม่มีการกำหนด อะ-อาเทศ จึงไม่ควรมี' (ตอบว่า) ไม่ใช่ เพราะการไม่กำหนดนั้นมีประโยชน์ที่สำเร็จแล้วแก่ คุณวันตศัพท์ — (โภ) คุณวะ, คุณวา, คุณวัง, คุณวันโต, คุณวันตา — คุณวัง, คุณวันตัง, คุณวันเต — คุณวตา, คุณวันเตนะ, คุณวันเตหิ, คุณวันเตภิ — คุณวโต, คุณวัสสะ, คุณวันตัสสะ, คุณวตัง, คุณวันตานัง — คุณวตา, คุณวันตา, คุณวันตัมหา, คุณวันตัสมา — คุณวติ, คุณวันเต, คุณวันตัมหิ, คุณวันตัสสมิง, คุณวันเตสุ — มฆวันตุ ภควันตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน.

Himavato vā o.

สำหรับ หิมวันตศัพท์ มี โอ-อาเทศบ้าง.

Himavato simhi ntussa o vā hoti-himavanto, himavā-sesaṃ guṇavāva.

สำหรับ หิมวันตศัพท์ ใน สิ (วิภัตติ) นตุ-ปัจจัย มี โอ-อาเทศบ้าง — หิมวันโต, หิมวา — ที่เหลือเหมือนกับ คุณวันตศัพท์.

Ukārantaṃ.

ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อุการะ.

Vessabhu. Vessabhuvo, vessabhu-(bho) vessabhu, vessabhuve, vessabhuvo, vessabhu-sesaṃ bhikkhusaddasamaṃ-evaṃ sayambhu parābhibhu abhibhuādayo-gotrabhu sahabhu saddehipanayonaṃ‘‘jantvādito no ve’’ti no vo vā-gotrabhuno, gotrabhuvo, gotrabhu-sabhabhuno, sahabhuvo. Sahabhu-sabbaññusaddassayosveva viseso.

เวสสภู. เวสสภูโว, เวสสภู — (โภ) เวสสภู, เวสสภูเว, เวสสภูโว, เวสสภู — ที่เหลือเหมือนกับ ภิกขุศัพท์ — สยัมภู ปราภิภู อภิภู เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ โคตรภู และ สหภู ศัพท์ ใน โย-วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'ชันตวาทิโต โน เว' มี โน หรือ โว บ้าง — โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู — สหภูโน, สหภูโว, สหภู — สำหรับ สัพพัญญูศัพท์ มีข้อพิเศษใน โย-วิภัตติ ทั้งหลายนั่นเอง.

Kuto.

จาก กุ-ปัจจัย.

Kuppaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge-sabbaññuno-aññatra lopo ca-‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo ‘‘kuto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇa-sabbaññu-evaṃ viññuvidu vedagu pāragu ādayo kuppaccayantā.

จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ในปุงลิงค์ สำหรับ โย-วิภัตติ มี โน-อาเทศบ้าง — สัพพัญญุโน — ในที่อื่น มีการลบบ้าง — ด้วยสูตรว่า 'ลา โยนัง โว ปุเม' ไม่มีการอาเทศเป็น โว — เพราะการแยกสูตรด้วย 'กุโต' จากพวก ชันตุศัพท์ เป็นต้น — สัพพัญญู — วิญญู วิทู เวทคู ปารคู เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ก็เช่นกัน.

Ūkārantaṃ.

ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อูการะ.

Go.

โคศัพท์.

Gossāgayihinaṃsu gāvagavā.

ในวิภัตติคือ สา, สิ, หิ, นัง และ สุ ของ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา.

Gasihinaṃvajjitāsu vibhattisu gosaddassa gāvagavā honti.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คะ, สิ, หิ และ นัง สำหรับ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา.

Abhagohi ṭo

อภคหิ โฏ

Ubhagohi yonaṃ ṭo hoti-gāvo, gavo-(bho) go, gāvo, gavo.

ในโยวิภัตติทั้งสอง (คือ ปฐมาวิภัตติและอาลปนะ) โฏ (อักษร) เป็น (รูป) คาโว, คโว (ในอาลปนะ) โภ โค, คาโว, คโว

Gāvumhi.

ในคาวุ

Aṃvacanegossa gāvuvāhoti-gāvuṃ, gāvaṃ, gavaṃ, gāvo, gavo.

ในอังวิภัตติของโค คาวุ หรือ วา เป็น (รูป) คาวุง, คาวัง, ควัง, คาโว, คโว

Nāssā.

นาสสา

Goto nāssa ā hoti vā-gāvā, gāvena, gavā, gavena gohi, gobhi.

ในนาวิภัตติของโค อา หรือ วา เป็น (รูป) คาวา, คาเวนะ, ควา, คเวนะ, โคหิ, โคภิ

Gavaṃ sena

ควัม เสนะ

Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena-gavaṃ, gāvassa, gavassa.

ในเสวิภัตติของโค ควัม หรือ วา เป็น (รูป) ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ

Gunnañca nantā.

คุนนัญจะ นันตา

Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā-gunnaṃ gamaṃ, gonaṃ-gāvā, gāvamhā, gāvasmā, gavā, gavamhā, gavasmā-gāve, gāvamhi, gāvasmiṃ, gave, gavamhi, gavasmiṃ.

ในนังวิภัตติของโค คุนนัง หรือ ควัญจะ เป็น (รูป) คุนนัง, คมัง, โคนัง (ในปัญจมีวิภัตติ) คาวา, คาวัมหา, คาวัสมา, ควา, ควัมหา, ควัสมา (ในสัตตมีวิภัตติ) คาเว, คาวัมหิ, คาวัสสมิง, คเว, ควัมหิ, ควัสสมิง

Sumhi vā.

ในสุวิภัตติ หรือ

Gossa sumhi gāvagavā honti vā-gāvesu, gavesu, gosu.

ในสุวิภัตติของโค คาว หรือ คว เป็น (รูป) คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ

Okārantaṃ-pulliṅgaṃ.

โอการันต์-ปุงลิงค์

Kaññā.

กัญญา

Sā.

สา

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamāno ākāro ghasañño hoti-jantvādinā vāyolopo-kaññā, kaññāyo-‘‘ghabrahmādite’’ti gassevā-kaññe, kaññā-yomhi-kaññā, kaññāyo.

อาการันต์ที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นฆะสังญา (คือมีชื่อว่าฆะ) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) กัญญา, กัญญาโย (ในอาลปนะ) ด้วยสูตรว่า ฆพฺรหฺมาทิเต (จึงเป็น) กัญเญ, กัญญา (ในโยวิภัตติ) กัญญา, กัญญาโย

Gho ssaṃsasāsasāyaṃtiṃsu

โฆ สสังสาสสสายังติงสุ

Ssamādisu gho rasso hoti-kaññaṃ, kaññā, kaññāyo-

ในสสังเป็นต้น ฆะเป็นรัสสะ (คือสระเสียงสั้น) (จึงเป็น) กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย

Ghapatekasmiṃ nadīnaṃ yayā.

ฆปเตกสมิง นทีนัง ยยา

Ghapato nadīnamekasmiṃ yayā honti yathākkamaṃ-kaññāya, kaññāhi, kaññābhi-kaññāya, kaññānaṃ, -smimhi-

จากฆปะและนามประเภทนที ในเอกสมิง ยยา เป็นไปตามลำดับ (จึงเป็น) กัญญาย, กัญญาหิ, กัญญาภิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) กัญญาย, กัญญานัง (ในสมิงวิภัตติ)

Yaṃ.

ยัง

Ghapato smino yaṃ vā hoti-kaññāyaṃ. Kaññāya, kaññāsu. Evaṃ saddhā sudhā sukhāādayo-‘‘nāmmādīhī’’ti ammā annā ambāhi gassa ekārābhāve.

จากฆปะ ในสมิงวิภัตติ ยัง หรือ วา เป็น (รูป) กัญญายัง, กัญญาย, กัญญาสุ. ศรัทธา, สุธา, สุขา เป็นต้น ก็เช่นกัน. ด้วยสูตรว่า นามมาทิหิ ในอัมมา, อันนา, อัมพา ไม่มีเอการะของฆะ

Rasso vā.

รัสสะ หรือ

Ammādinaṃ ge rasso vā hoti-amma, ammā iccādi-sesaṃkaññāva-sahāparisāhi smino’’ti sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti ‘‘ghossa’’ miccādinā rasse-sahatiṃ-aññatra-sahāyaṃ, sahāya-parisatiṃ, parisāyaṃ, parisāya.

ในเควิภัตติของอัมมาเป็นต้น รัสสะ หรือ วา เป็น (รูป) อัมมะ, อัมมา เป็นต้น. ที่เหลือเหมือนกัญญา. ในสมิงวิภัตติของสภาปริสา ติง หรือ วา เป็น (รูป) สหติง (ในที่อื่น) สหายัง, สหายะ, ปริสติง, ปริสายัง, ปริสาย

Ākārantaṃ.

อาการันต์

Mati-yomhi-

มติ-ในโยวิภัตติ

Pitthiyaṃ.

ในอิตถีลิงค์

Itthiyaṃ vattamānassa nāmassante vattamānā ivaṇṇuvaṇṇā pasaññā honti.

อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นปะสังญา (คือมีชื่อว่าปะ)

Yepassavaṇṇassa.

เยปัสสวัณณัสสะ

Pasaññassa ivaṇṇassa lopo vā hoti yakāre-vacatthitavi bhāsāyaṃ-matyo-aññatra-jantvādinā vā yolope-matī, matiyo-(bho)mati, matyo, mati, matiyo-matiṃ, matyo, matī, matiyo ‘‘ghapa’’iccādinā yādese-matyā, matiyā, matīhi, matihi-matyā, matiyā, matīnaṃ-smimhi-matyaṃ, matiyaṃ, matyā, matiyā, matīsu-evaṃ kitti kanti tantippabhutayo-rattiyā smino ‘‘ratyādīhivo smino’’ratyādīhivo smino’’ti ṭo vā-ratte-aññatra-ratyaṃ, rattiyaṃ, ratyā, rattiyā-sesaṃ matiyā samaṃ.

อิวัณณะของปะสังญา ลบ หรือ วา เป็น ยะ (ในวจัตถิตวิภาสา) มัตโย (ในที่อื่น) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) มตี, มติโย (ในอาลปนะ) โภมติ, มัตโย, มติ, มติโย (ในทุติยาวิภัตติ) มติง, มัตโย, มตี, มติโย (ในตติยาวิภัตติ) ด้วยสูตรว่า ฆปะ เป็นต้น ยะอาเทศ (จึงเป็น) มัตยา, มติยา, มตีหิ, มติหิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) มัตยา, มติยา, มตีนัง (ในสมิงวิภัตติ) มัตยัง, มติยัง, มัตยา, มติยา, มตีสุ. กิตติ, กันติ, ตันติ เป็นต้น ก็เช่นกัน. ในสมิงวิภัตติของรัตติ ด้วยสูตรว่า รัตยาทิหิโวสมิง โฏ หรือ วา เป็น รัตเต (ในที่อื่น) รัตยัง, รัตติยัง, รัตยา, รัตติยา. ที่เหลือเหมือนมติ

Ikārantaṃ.

อิการันต์ (ที่สุดด้วยอิการะ)

Dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo-(bho)dāsi, dāsī, dāsyo, dāsī, dāsiyo.

ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - (แน่ะ) ทาสิ, ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย

Yaṃ pīto.

ยัง ปิโต

Pasaññito aṃvacanassa yaṃ vā hoti-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsiṃ, dāsyo, dāsī, dāsiyo-dāsyā, dāsiyā, dāsīhi, dāsībhi-dāsyā, dāsiyā, dāsīnaṃ-dāsyaṃ, dāsiyaṃ, dāsyā, dāsiyā, dāsīsu-evamosadhī pokkharaṇī ādayo-nadisaddā yosu-

อังวิภัตติที่ถูกเรียกว่า ปะ เป็น ยัง บ้าง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสิง, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีหิ, ทาสีภิ - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีนัง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีสุ - เช่นเดียวกับ โอสธี, โปกขรณี เป็นต้น - นทีศัพท์ ในโยวิภัตติทั้งหลาย

Najjā yosvāma.

นัจจา ในโยวิภัตติทั้งหลาย มี อามาเทศ

Yosu nadisaddassa āma vā hoti-saca.

ในโยวิภัตติทั้งหลายของนทีศัพท์ มี อามาเทศ บ้าง - พร้อมด้วย ส

Manubandho sarānamantā paro.

ม-อนุพันธ์ อยู่ข้างหลังสระที่สุด

Makāronubandho yassa so sarānamantā sarā paro hotī’ti īkārā paro-‘‘yavā sare’’ti yakāre dassa cavaggo yassa pubba rūpaṃ-najjāyo-aññatra-vā palopayolopesu-najjo, nadī, nadiyo iccādi.

ม-การะที่เป็นอนุพันธ์มีแก่สระใด สระนั้นย่อมอยู่ข้างหลังสระที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงอยู่ข้างหลังอีการะ - ด้วยสูตรว่า "ยวา สเร" เมื่อมี ย-การะ แปลง ทะ เป็น จ-วรรค (ชะ) แล้วทำเป็นบุพพรูป - นัจจาโย - ในที่อื่น - หรือเมื่อมีการลบ ป และ ลบ โย - นัจโจ, นที, นทิโย เป็นต้น

Īkārantaṃ.

อีการันต์ (ที่สุดด้วยอีการะ)

Yāgu, yāgu, yāguyo-(bho)yāgu, yāgu, yāguyo-yāguṃ, yāgu, yāguyo-yāguyā, yāguhi, yāgubhi-yāguyā, yāgunaṃ-yāguyaṃ, yāguyā, yāgusu-evaṃ dhenu sassu piyaṅguppabhutayo-mātu dhītu duhitu saddā pitusaddasamā-salopābhāvapakkhe yādese mātusaddassa pana ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā vā palopo-matyā, mātuyā.

ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - (แน่ะ) ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูง, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ - ยาคูยา, ยาคูนัง - ยาคูยัง, ยาคูยา, ยาคูสุ - เช่นเดียวกับ เธนุ, สัสสุ, ปิยังคุ เป็นต้น - มาตุ ธีตุ ทุหิตุ ศัพท์ เหมือนกับ ปิตุศัพท์ - ในฝ่ายที่ไม่มีการลบ ส-วิภัตติ เมื่อมีการแปลงเป็น ยา ของมาตุศัพท์ ด้วยการแยกโยคะว่า "เย ปัสสา" มีการลบ ป บ้าง - มัตยา, มาตุยา

Ukārantaṃ.

อุการันต์ (ที่สุดด้วยอุการะ)

Vadhū, vadhū, vadhuyo-(bho)vadhu, vadhu, vadhuyo-vadhuṃ, vadhū, vadhuyo-vadhuyā, vadhūhi, vadhūbhi-vadhuyā, vadhūnaṃ-vadhuyaṃ, vadhuyā, vadhūsu-evaṃ jambu vāmorū sarabhu ādayo.

วธู, วธู, วธูโย - (แน่ะ) วธู, วธู, วธูโย - วธูง, วธู, วธูโย - วธูยา, วธูหิ, วธูภิ - วธูยา, วธูนัง - วธูยัง, วธูยา, วธูสุ - เช่นเดียวกับ ชัมพู, วามูรู, สรภู เป็นต้น

Ūkārantaṃ.

อูการันต์ (ที่สุดด้วยอูการะ)

Go iccādi pumena samaṃ.

โก เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์

Itthiliṅgaṃ.

อิตถีลิงค์ (จบอิตถีลิงค์)

Cittasi.

จิตตสิ

Aṃ napuṃsake.

อัง ในนปุงสกลิงค์

Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsakaliṅge-mittaṃ-yomhi.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์ - มิตตัง - ในโยวิภัตติ

Yonanti.

โยนันติ

Akārantato nāmasmā yonaṃ nī hoti napuṃsake’ti ni ādeso.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย (ทั้งสอง) เป็น นี ในนปุงสกลิงค์ ดังนี้ จึงมีการแปลงเป็น นี

Nīnaṃ vā.

แปลง นี เป็นต้น บ้าง

Akārantato nāmasmā nīnaṃ ṭāṭe vā honti yathākkamaṃ-cittā, aññatra-‘‘yolopanīsu dīgho’’tidīghe-cittāni-(bho) citta, cittā, cittā, cittāni-cittaṃ, citte, cittāni-citteneccādi buddhasaddasamaṃ-evaṃ pānadānappabhutayo-ekaccādinaṃ tu paṭhamānimhi viseso.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง นี (ที่แปลงมาจากโย) เป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ - จิตตา - ในที่อื่น - ด้วยสูตรว่า "โยโลปะนีสุ ทีโฆ" เมื่อมีการทีฆะ - จิตตานิ - (แน่ะ) จิตตะ, จิตตา, จิตตา, จิตตานิ - จิตตัง, จิตเต, จิตตานิ - จิตเตนะ เป็นต้น เหมือนกับพุทธศัพท์ - เช่นเดียวกับ ปานะ ทานะ เป็นต้น - แต่สำหรับ เอกัจจะ เป็นต้น มีความพิเศษในปฐมาวิภัตติ

Na nissa ṭā.

ไม่แปลง นี เป็น อา

Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti-ekaccāni, paṭhamāni-padādīhi nāsmiṃsu.

ไม่แปลง นี ที่อยู่หลัง เอกัจจะ เป็นต้น เป็น อา - เอกัจจานิ, ปฐมานิ - ใน นา และ สฺมึ วิภัตติ ของ ปท ศัพท์ เป็นต้น

Nāssa sā.

แปลง นา เป็น สา

Padādihi nāssa sā hoti vā-padasā, padesa-bilasā, bilena.

หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น แปลง นา เป็น สา บ้าง - ปทสา, ปเทนะ - พิลสา, พิเลนะ

Padādihi si.

หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น (แปลง สฺมึ) เป็น สิ

Ehi smino si hoti vā-padasi, pade, padamhi, padasmiṃ-kamma saddato nāssa‘‘nāsseno’’ti eno vā-kammena-aññatra pumādinā vā utte-kammunā, kammanā-imināva sasmāsu uttaṃ-tassa lasaññāyaṃ-sasmānaṃ yathāyogaṃ nonā niccaṃ-vavatthitavibhāsāyaṃ-kammuno, kammassa-kammunā, kammā, kammamhā, kammasmā-‘‘kammādito’’ti smino vā nimhi-kammani, kamme, kammamhi, kammasmiṃ-sesaṃ cittasamaṃ-camma vesma bhasmādayo kammasmā uttatoññatra-gacchantasi-‘‘ntassaṃ’’ti vā amhisilopo-gacchaṃ-aññatra sissa aṃ-gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni-(bho)gaccha, gacchā, gacchaṃ, gacchantā, gacchantāni-gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchante, gacchantāni-nādisu pulliṅgasmaṃ-evaṃ yajanta vajantādayo.

หลังศัพท์เหล่านั้น แปลง สฺมึ เป็น สิ บ้าง - ปทสิ, ปเท, ปทัมหิ, ปทัสสฺมิง - หลัง กัมมะ ศัพท์ แปลง นา เป็น เอโน บ้าง ด้วยสูตรว่า "นาสเสโน" - กัมเมนะ - ในที่อื่น หรือด้วยการแปลงเป็น อุ เหมือน ปุมา เป็นต้น - กัมมุนา, กัมมนา - ด้วยสูตรนี้เอง มีการแปลงเป็น อุ ใน สะ และ สมา วิภัตติ - เมื่อมีการตั้งชื่อว่า ละ - แปลง สะ และ สมา เป็น โน และ นา ตามลำดับ เป็นนิจ - ในววัตถิตวิภาสา - กัมมุโน, กัมมัสสะ - กัมมุนา, กัมมา, กัมมัมหา, กัมมัสสมา - ด้วยสูตรว่า "กัมมาทิโต" แปลง สฺมึ เป็น นิ บ้าง - กัมมนิ, กัมเม, กัมมัมหิ, กัมมัสสฺมิง - ที่เหลือเหมือนกับ จิตตะ - จัมมะ, เวสมะ, ภัสสะ เป็นต้น นอกจากมีการแปลงเป็น อุ หลัง กัมมะ - คัจฉันตะ + สิ - ด้วยสูตรว่า "นตัสสัง" หรือมีการลบ สิ ใน อัมหิ - คัจฉัง - ในที่อื่น แปลง สิ เป็น อัง - คัจฉันตัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - (แน่ะ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - คัจฉัง, คัจฉันตัง, คัจฉันเต, คัจฉันตานิ - ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์ - เช่นเดียวกับ ยชันตะ วชันตะ เป็นต้น

Akārantaṃ.

อการันต์ (ที่สุดด้วยอการะ)

Aṭṭhi

อัฏฐิ

Jhalā vā.

หรือ ชลา.

Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsakaliṅge-aṭṭhini-yo lopadighesu-aṭṭhi-(bho)aṭṭhi, aṭṭhīni, aṭṭhī-aṭṭhiṃ, aṭṭhini, aṭṭhi = tatiyādisu munisaddasamaṃ-evamacchi akkhi dadhi satthi ādayo.

จาก ชล โย เป็น นิ หรือ ในนปุงสกลิงค์. อัฏฐินิ ในโยโลปะเป็นต้น. อัฏฐิ (ข้าแต่)อัฏฐิ, อัฏฐินิ, อัฏฐี. อัฏฐิํ, อัฏฐินิ, อัฏฐิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เสมอด้วยมุนิศัพท์. ฉันนั้น อัจฉิ อักขิ ทธิ สัตถิ เป็นต้น.

Ikārantaṃ.

อิการันต์.

Daṇḍī-‘‘ekavacane’’ccādinā rasso-silopo-daṇḍīni, daddhī-(bho)daṇḍi, daṇḍī, daṇḍīni, daddhī-daṇḍinaṃ,daṇḍiṃ, daṇḍīni, daṇḍī-sesaṃ pulliṅgasmaṃ-evaṃ sukhakārī sīghayāyī ādayo.

ทัณฑี. ด้วยบทว่า ‘เอกวจเน’ เป็นต้น รัสสะ. สิโลปะ. ทัณฑีนิ, ทัทธี. (ข้าแต่)ทัณฑิ, ทัณฑี, ทัณฑีนิ, ทัทธี. ทัณฑินํ, ทัณฑิํ, ทัณฑีนิ, ทัณฑี. ที่เหลือ เสมอด้วยปุงลิงค์. ฉันนั้น สุขการี สีฆยายี เป็นต้น.

Īkārantaṃ.

อีการันต์.

Cakkhu, cakkhuni, cakkhu-aṭṭhisaddasama-evamāyu madhu matthu dhanu cittaguppabhutayo-āyusāti kodhādittā nāssa sā vā-ambusaddā smino‘‘ambavādīhī’’ti vā ni ādesā-ambuni, ambumhi, ambusmiṃ.

จักขุ, จักขุนิ, จักขุ. เสมอด้วยอัฏฐิศัพท์. ฉันนั้น อายุ มธุ มัตถุ ธนุ จิตตคุ เป็นต้น. อายุสติ เพราะความโกรธเป็นต้น ไม่ใช่ สา หรือ. อัมพุศัพท์ ในสมีวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘อัมพวาทีหิ’ เป็น นิอาเทศ หรือ. อัมพุนิ, อัมพุมฺหิ, อัมพุสฺมิํ.

Guṇavantusi.

คุณวันตุสิ.

Addhaṃnapuṃsake.

อัทธํ ในนปุงสกลิงค์.

Ntussa addhaṃ hoti simhi napuṃsake-guṇavaṃ, guṇavantaṃ-yomhi-‘‘yavādontussā’’ti akāre‘‘yonaṃ nī’’ti ni tassa vā ṭādese-guṇavanatāniccādi-gacchantasamaṃ-evaṃ yasavantu dhanavantu gomantvādayo.

นฺตุ เป็น อัทธํ ในสิวิภัตติ ในนปุงสกลิงค์. คุณวํ, คุณวนฺตํ. ในโยวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘ยวาทีนนฺตุสฺสา’ เป็น อการะ. ด้วยบทว่า ‘โยนํ นี’ เป็น นิ. หรือ ฏาอาเทศของ นิ นั้น. คุณวนตานิจจาทิ เสมอด้วย คัจฉันตะ. ฉันนั้น ยสวันตุ ธนวันตุ โคมันตุ เป็นต้น.

Ukārantaṃ.

อุการันต์.

Gotrabhu, gotrabhuti, gotrabhu-(bho)gotrabhu, gotrabhuni, gotrabhu-gotrabhuṃ, gotrabhuti, gotrabhu-gotrabhunā iccādi pulliṅge vessabhusaddasamaṃ-evaṃ abhibhu sayamabhu dhammañña ādayo.

โคตรภู, โคตรภูติ, โคตรภู. (ข้าแต่)โคตรภู, โคตรภูนิ, โคตรภู. โคตรภูํ, โคตรภูติ, โคตรภู. โคตรภูนา เป็นต้น ในปุงลิงค์ เสมอด้วยเวสสภูศัพท์. ฉันนั้น อภิภู สยัมภู ธัมมัญญู เป็นต้น.

Ūkārantaṃ-napuṃsakaliṅgaṃ.

อูการันต์-นปุงสกลิงค์.

Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisīyate-sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama pubba parāpara dakkhiṇuttarādha rānivavatthāyamasaññāyaṃ-ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumhaamha iccete sabbādayo-sabbo.

ลำดับนั้น รูปนัยของสัพพะเป็นต้น พึงแสดง. สัพพะ กตร กตม อุภย อิตระ อัญญะ อัญญตระ อัญญตมะ ปุพพะ ปราปร ทักขิณุตตราธะ ในความหมายว่าไม่กำหนด. ยะ ตยะ ตะ เอตะ อิมะ อมุ กิํ เอก ตุมฺห อมฺห เหล่านี้ เป็นสัพพะเป็นต้น. สัพโพ.

Yonameṭa.

โย เป็น เอตะ.

Akārantehi sabbādihi yonameṭa hoti-sabbe-evamālapana dutiyāyosu.

จากสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ โย เป็น เอตะ. สัพเพ. ฉันนั้น ในอาลปนะ และทุติยาวิภัตติเป็นต้น.

Sabbādīnaṃ namhi ca.

ของสัพพะเป็นต้น ในนังวิภัตติด้วย.

Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti namhi suhisu ca.

ของสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ เป็น เอ ในนังวิภัตติ และสุวิภัตติด้วย.

Saṃsānaṃ.

สํสานํ.

Sabbādito naṃvacanassa saṃsānaṃ honti-sabbesaṃ, sabbesānaṃ-sesaṃ buddhasamaṃ-itthiyaṃ ‘‘itthiyamatvā’’ti āppaccaye saralope ca kate ākārassa ghasaññāyaṃ kaññāsaddasseva rūpanayo, ayantu viseso.

จากสัพพะเป็นต้น นังวจนะ เป็น สํสานํ. สัพเพสํ, สัพเพสานํ. ที่เหลือ เสมอด้วยพุทธศัพท์. ในอิตถีลิงค์ เมื่อทำอาปัจจัย ด้วยบทว่า ‘อิตถิยมาตฺวา’ และสระโลปะแล้ว เมื่อมีฆะสัญญาของอาการะ รูปนัยก็เหมือนกับกัญญาศัพท์, ส่วนนี้เป็นความพิเศษ.

Ghapā sassa ssā vā.

จาก ฆะ สัสสะ เป็น สฺสา หรือ.

Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti-‘‘ghossa’’miccādanā rasse-sabbassā. Sabbāya-namhi-sabbāsaṃ. Sabbāsānaṃ.

จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สัสสะ เป็น สฺสา หรือ. ด้วยบทว่า ‘โฆสฺส’ เป็นต้น รัสสะ. สัพพัสสา. สัพพายะ. ในนังวิภัตติ-สัพพาสํ. สัพพาสานํ.

Smino ssaṃ.

สมี เป็น สฺสํ.

Sabbādinaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti-sabbassaṃ, sabbāyaṃ, sabbāya-napuṃsake-sabbaṃ-yossa nimhi-

จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สมี เป็น สฺสํ หรือ. สัพพัสสํ, สัพพายํ, สัพพายะ. ในนปุงสกลิงค์-สัพพํ. โย เป็น นิ ในสิวิภัตติ-

Sabbādīhi.

จากสัพพะเป็นต้น.

Sabbādihi parassa nissa ṭā na hoti-sabbāni-(bho)sabba, sabbā, sabbāni-sabbaṃ, sabbe, sabbāni-nādisu pumeva-katarādayo tayo tīsu liṅgesu sabbasamā-evaṃ itara aññasaddā-ssāssaṃsu viseso.

จากสัพพะเป็นต้น นิที่อยู่ข้างหลัง ไม่เป็น ฏา. สัพพานิ. (ข้าแต่)สัพพะ, สัพพา, สัพพานิ. สัพพํ, สัพเพ, สัพพานิ. ในนาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. กตรศัพท์เป็นต้น ๓ บท ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น อิตระ อัญญศัพท์. ใน สฺสา สฺสํ มีความพิเศษ.

Ssaṃssāsyāyesvitarekaññetimānami.

ใน สฺสํ สฺสา สฺยา เย เป็นต้น อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ.

Ssamādisu itaraekaaññaeta imैññesaṃ i hoti-itarissā, itarissaṃ-aññissā, aññissaṃ-aññataraaññatamasaddā liṅgattaye sabbasamā-pubbo-yo.

ใน สฺสํ เป็นต้น ของ อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ. อิตริสฺสา, อิตริสฺสํ. อัญญิสฺสา, อัญญิสฺสํ. อัญญตระ อัญญตมะศัพท์ ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ปุพโพ-โย.

Pubbādīhi chahi.

จากปุพพะเป็นต้น ๖ บท.

Etehi chahi savisaye eṭa vā hoti’ti yosseṭa-pubbe, pubbā-(bho)pubba, pubbā, pubbe, pubbā-pubbaṃ, pubbe, pubbā-sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ-evaṃ parādayo pañca-yo, yā, yamiccādi sabbasamaṃ-yādinamālapane rūpaṃ na sambhavati-tyasi.

จาก ๖ บทเหล่านี้ ในสวิสัย โย เป็น เอตะ หรือ. ปุพเพ, ปุพพา. (ข้าแต่)ปุพพะ, ปุพพา, ปุพเพ, ปุพพา. ปุพพํ, ปุพเพ, ปุพพา. ที่เหลือ ในสัพพลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น ปรศัพท์เป็นต้น ๕ บท. โย, ยา, ยํ เป็นต้น เสมอด้วยสัพพะ. ของยะเป็นต้น ในอาลปนะ รูปไม่สำเร็จ. ตฺยสิ.

Tyatetānaṃ tassa so.

ของ ตฺย ต เอต นั้น เป็น โส.

Tyatetānamanapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi-syo, syātyamiccādi-so.

สำหรับ ต และ เอต ศัพท์ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ (ไม่ใช่เพศกลาง) ตะ (ของศัพท์เหล่านั้น) เป็น โส ใน สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺยาตฺยมิสฺสาทิ เป็นต้น

Ta tassa no sabbāsu.

ตะ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง

Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattisu-ne, te-naṃ taṃ, ne, te-nena, tena, nehi, tehi, nebhi, tebhi-

ตะ ของ ต ศัพท์ เป็น นะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง คือ เน, เต, นํ, ตํ, เน, เต, เนน, เตน, เนหิ, เตหิ, เนภิ, เตภิ

Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhismimimassa ca.

ฏะ เป็นตัวแทนใน สสฺมา, สฺมิํ, สฺสา, ยสฺสํ, สฺสาสํ, มฺหา, มฺหิ, สฺมิํ และ อิมสฺส

Sādasvimassa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti-pubbasara lope-assa, nassa, tassa-nesaṃ, nesānaṃ, tesaṃ, tesānaṃ-amhā, asmā, namhā, nasmā, tamhā, tasmā-amhi, asmiṃ, namhi, nasmiṃ, tambhi, tasmiṃ, nesu. Tesu-itthiyaṃ-sā, nā, nāyo, tā, tāyo-naṃ, taṃ, nā, nāyo, tā, tāyo-nāmhi kate-

ใน ส วิภัตติ เป็นต้น ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น ฏะ บ้าง เมื่อลบสระหน้าแล้ว เป็น อสฺสะ, นสฺสะ, ตสฺสะ, เนสํ, เนสานํ, เตสํ, เตสานํ, อมฺหา, อสฺมา, นมฺหา, นสฺมา, ตมฺหา, ตสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, นมฺหิ, นสฺมิํ, ตมฺภิ, ตสฺมิํ, เนสุ, เตสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น สา, นา, นาโย, ตา, ตาโย, นํ, ตํ, นา, นาโย, ตา, ตาโย เมื่อทำ นา วิภัตติ

Ssā vā tetimāmūhi.

สฺสา (วิภัตติ) เป็นไปบ้าง หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ

Ghapasaññehi tā etā imā amūhi nādanamekasmiṃ ssā vā hoti-vā ṭā dese-assā, nassā, nāya.

หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ ในเอกพจน์ของ นา วิภัตติ เป็นต้น เป็น สฺสา บ้าง หรือแปลงเป็น ฏา บ้าง เป็น อสฺสา, นสฺสา, นายะ

Tāya vā.

เป็น ตายะ บ้าง

Ssaṃssāssāyesu tassa vā i hoti-tissā, tassā, tāya-nāhi, nābhi, tāhi, tābhi-sassa vā ssāmhi-assā, nassā, tissā, tassā, ssādesābhāvapakkhe.

ใน สฺสํ, สฺสา และ สฺสายะ วิภัตติ ตะ เป็น อิ บ้าง เป็น ติสฺสา, ตสฺสา, ตายะ, นาหิ, นาภิ, ตาหิ, ตาภิ. สะ เป็น สฺสา บ้าง ใน สฺสา วิภัตติ เป็น อสฺสา, นสฺสา, ติสฺสา, ตสฺสา ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สฺสา

Tetimāto sassa ssāya.

หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ

Tā etā imāto sassa ssāyo hoti vā-assāya, nassāya,

หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ บ้าง เป็น อสฺสายะ, นสฺสายะ

Tissāya, tassāya-dvihi muttapakkhe-tāya tāya-naṃvacanassa samādese takārassa ca vā ṭādese ‘‘sunaṃhisu‘‘ti dīghe ca kate-āsaṃ, nāsaṃ, nāsānaṃ, tāsaṃ, tāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, assā, nassaṃ, nassā, nāyaṃ, nāya, tissaṃ, tissā, tassaṃ, tassā, tāyaṃ, tāya, nāsu, tāsu-napuṃsake-naṃ, taṃ, nāti, tāti, naṃ, taṃ,ne, nā, ni, te, tāni-nādisu pumeva-evametasaddassa tīsu liṅgesu-ṭanādesābhāvo’va viseso-imasi.

ติสฺสายะ, ตสฺสายะ. ในฝ่ายที่พ้นจากทั้งสอง คือ ตายะ, ตายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง ตะ อักษร เป็น ฏะ บ้าง และทำการทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหิสุ เป็น อาสํ, นาสํ, นาสานํ, ตาสํ, ตาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อสฺสา, นสฺสํ, นสฺสา, นายํ, นายะ, ติสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสํ, ตสฺสา, ตายํ, ตายะ, นาสุ, ตาสุ. ในนปุงสกลิงค์ เป็น นํ, ตํ, นาติ, ตาติ, นํ, ตํ, เน, นา, นิ, เต, ตานิ. ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. เอต ศัพท์ ในลิงค์ทั้งสามก็เช่นเดียวกัน มีข้อพิเศษคือไม่มีการแปลงเป็น ฏะ และ นะ. ใน อิม ศัพท์

Simhi napuṃsakassāyaṃ.

ใน สิ วิภัตติ แปลง (อิมะ) ของนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ

Imasaddassānapuṃsakassāyaṃ hotisimhi-ayaṃ, ime, imaṃ, imenā.

แปลง อิม ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ ใน สิ วิภัตติ เป็น อยํ, อิเม, อิมํ, อิเมนา

Nāmhinimi.

ใน นา วิภัตติ เป็น อน และ อิมี

Imasaddassānitthiyaṃ nāmhi anैmiccādesā honti-anena, iminā-hi-

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ ใน นา วิภัตติ มีการแปลงเป็น อน และ อิมี เป็นต้น เป็น อเนน, อิมินา, หิ

Imassā nitthiyaṃ ṭe.

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ

Imasaddassānitthiyaṃ ṭe hotivā sunaṃhisu-ehi, ehi, imehi, imehi-sa-ṭasasmāsmi miccādinā sabbassimassa vā ṭādese-assa, imassa, esaṃ, esānaṃ. Imesaṃ, imesānaṃ-amhā, asmā, imamhā, imasmā-amhi, asmiṃ, imamhi, imasmiṃ, esu, imesu-itthiyaṃ-ayaṃ, imā, imāyo-imaṃ, imā, imāyo-nā-‘‘ssā vā tetimāmūhī’’ti ssā vā, ṭādese ssamiccādinā i ā dese ca-assā, imissā-aññatra = imāya, imāhi, imāhi-sa-assā, imissā, assāya, imissāya, imāya, naṃvacanassa samādese imassa ca ṭādese ‘‘sunaṃhasū’’ti dīghe ca kane-āsaṃ, imāyaṃ-sānamādese-imāsānaṃ-sattamiyaṃ-assaṃ, imissaṃ. Assāya, imissāya, imāyaṃ, imāya, imāsu-napuṃsake.

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ บ้าง ใน สุ, นํ, หิ วิภัตติ เป็น เอหิ, เอหิ, อิเมหิ, อิเมหิ. ใน สะ, สสฺมา, สฺมิํ วิภัตติ เป็นต้น แปลง อิมะ ทั้งหมด เป็น อะ บ้าง เป็น อสฺสะ, อิมสฺสะ, เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ, อมฺหา, อสฺมา, อิมมฺหา, อิมสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, อิมมฺหิ, อิมสฺมิํ, เอสุ, อิเมสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อยํ, อิมา, อิมาโย, อิมํ, อิมา, อิมาโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง, เมื่อแปลงเป็น อะ และแปลงเป็น อิ และ อา ใน สฺสา วิภัตติ เป็นต้น เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา. ในที่อื่น เป็น อิมายะ, อิมาหิ, อิมาหิ. ใน สะ วิภัตติ เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง อิมะ เป็น อะ และทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหสุ เป็น อาสํ, อิมายํ. เมื่อแปลงเป็น สานํ เป็น อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายํ, อิมายะ, อิมาสุ. ในนปุงสกลิงค์

Imassidaṃ vā.

แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง

Aṃsisu saha tehi imassidaṃ vā hoti napuṃsake-idaṃ, imaṃ, imā, imāni-idaṃ, imaṃ, ime, imāni-tatiyādisu pulliṅgasmaṃ-amusi.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อิทํ, อิมํ, อิมา, อิมานิ, อิทํ, อิมํ, อิเม, อิมานิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. ใน อมุ ศัพท์

Massāmussa.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ

Anapuṃsakassāmussa makārassa so bhoti simhi-asu-yo-

สำหรับ อมุ ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ แปลง มะ อักษร เป็น สะ ใน สิ วิภัตติ เป็น อสุ, โย

Lopo musmā.

ลบ (วิภัตติ) หลัง จาก มุ

Amusaddato yonaṃ lopo vā hoti pulliṅge’ti niccaṃyo lope digho-amu-amuṃ, amū-amunā, amūhi, amūbhi-

หลัง จาก อมุ ศัพท์ ลบ โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์ เมื่อลบ โย วิภัตติ แล้วให้ทีฆะแน่นอน เป็น อมุ, อมุํ, อมู, อมุนา, อมูหิ, อมูภิ

Na no sassa.

สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน

Amusmā sassa no na hoti-amussa, amusaṃ, amusānaṃ-amunā, amumhā, amusmā-amumhi,amusmiṃ, amusu-itthiyaṃ-asu, amu, amuyo-

หลัง จาก อมุ ศัพท์ สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน เป็น อมุสฺสะ, อมุสํ, อมุสานํ, อมุนา, อมุมฺหา, อมุสฺมา, อมุมฺหิ, อมุสฺมิํ, อมุสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อสุ, อมุ, อมุโย

Amuṃ, amū, amuyo-nā-‘‘ssāvā, tetimāmūhī’’ti ssā vā-amussā, amuyā, amūhi, amūbhi-amussā, amuyā, amusaṃ, amūsānaṃ-sattamiyaṃamussā. Amussaṃ. Amuyaṃ, amuyā, amusu-napuṃsake-

อมุํ, อมู, อมุโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง เป็น อมุสฺสา, อมุยา, อมูหิ, อมูภิ, อมุสฺสา, อมุยา, อมุสํ, อมูสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อมุสฺสา, อมุสฺสํ, อมุยํ, อมุยา, อมุสุ. ในนปุงสกลิงค์

Amussāduṃ.

แปลง อมุ เป็น อทุํ

Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake-aduṃ-añña

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อมุ เป็น อทุํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อทุํ. ในที่อื่น

Tra silope-amu, amuna, amū, aduṃ, amuṃ, amuni, amū-sesaṃ pumeva-kiṃsi.

เมื่อลบ สิ วิภัตติ เป็น อมุ, อมุนา, อมู, อทุํ, อมุํ, อมุนิ, อมู. ที่เหลือเหมือนปุงลิงค์. ใน กึ ศัพท์

Kissa ko sabbāsu.

แปลง กิ เป็น โก ในวิภัตติทั้งปวง.

Sabbāsu vibhattīsu kissa ko hoti-sisso-ko, ke, kaṃ, ke, kena, kahi, kehi.

ในวิภัตติทั้งปวง แปลง กิ เป็น โก เช่น โก, เก, กํ, เก, เกน, กหิ, เกหิ.

Ki sasmiṃsu vā nitthiyaṃ.

แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ หรือในอนิตถีลิงค์.

Anitthiyaṃ kissa ki vā hoti sasmiṃsu-kissa, kassa, kesaṃ, kesānaṃ, kamhā, kasmā, kimhi, kismiṃ, kamhi, kasmiṃ, kesu-itthiyaṃ-kaādese akārantattā āppaccayo-kā, kā, kāyo iccādi sabbāva-napuṃsake.

ในอนิตถีลิงค์ แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ เช่น กิสฺส, กสฺส, เกสํ, เกสานํ, กมฺหา, กสฺมา, กิมฺหิ, กิสฺมิํ, กมฺหิ, กิสฺมิํ, เกสุ. ในอิตถีลิงค์ เมื่ออาเทศเป็น ก แล้ว เพราะความเป็นอการันต์ จึงลง อา ปัจจัย เป็น กา, กา, กาโย เป็นต้น ทั้งหมดนี้เหมือนในนปุงสกลิงค์.

Kimaṃsisu saha napuṃsake.

แปลง กิ เป็น กิํ ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วย ในนปุงสกลิงค์.

Aṃsisu saha tehi kiṃsaddassa kiṃ hoti napuṃsake-kiṃ, kāni, kiṃ, ke, kāni-keneccādi pumeva-ekasaddo saṅkhyātulyaññā sahāyavacano-atra saṅkhyāsaddo saṃkheyyavāci-yadā saṅkheyya vācī tadekavacananto aññatra bahuvacanantopi-eko ekā ekamiccādi-sabbasamaṃ tiliṅgesu-ssāssaṃsu pana-ssamādinā imhi ekissā ekissaṃ-tumha ambhasaddā aliṅgā-tathā ubha katiñci saddā pañcādayo aṭṭhārasantā ca-tumhasi amhasi.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง กิ สัพพนาม เป็น กิํ ในนปุงสกลิงค์ เช่น กิํ, กานิ, กิํ, เก, กานิ. ส่วนวิภัตติที่เหลือมีรูปเหมือนในปุงลิงค์ เช่น เกน เป็นต้น. เอกศัพท์ เป็นสังขยา เป็นตุลยัญญะ และเป็นสหายะ. ในที่นี้ สังขยาศัพท์ เป็นสังเขยยวาจี (สิ่งที่ถูกนับ). เมื่อเป็นสังเขยยวาจี เป็นเอกวจนะเท่านั้น ในที่อื่นเป็นพหุวจนะได้บ้าง เช่น เอโก, เอกา, เอกํ เป็นต้น. มีรูปเหมือน สัพพะ ในลิงค์ทั้งสาม. แต่ใน สฺสา และ สฺสํ วิภัตติ ด้วยสูตรมี สฺสมาทิ เป็นต้น ใน อิ นี้ เป็น เอกิสฺสา, เอกิสฺสํ. ตุมหะ และ อัมหะ สัพพนาม เป็นอลิงค์. เช่นเดียวกับ อุภะ, กติญฺจิ สัพพนาม และสังขยาตั้งแต่ ปัญจะ ถึง อัฏฐารสะ. ตุมฺหสิ อมฺหสิ.

Tumhassa tuvaṃ tvamamhi ca.

แปลง ตุมหะ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติด้วย.

Amhisimhi ca tumhassa savihattissa tuvaṃ tvaṃ honti-tuvaṃ tvaṃ.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ เช่น ตุวํ, ตฺวํ.

Simhi haṃ.

ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อหํ.

Simhi amhassa savibhattissa ahaṃ hoti-ahaṃ-yo-tumhe.

ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อหํ เช่น อหํ. ใน โย วิภัตติ เป็น ตุมฺเห.

Mayamasamāmhassa.

แปลง อัมหะ เป็น มยํ และ อสฺมา.

Yosvamhassa savibhattissa mayamasmā vā honti yathākkamaṃ-mayaṃ, asmā, amhe-aṃ-tuvaṃ. Tvaṃ.

ใน โย วิภัตติทั้งหลาย แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มยํ และ อสฺมา บ้าง ตามลำดับ เช่น มยํ, อสฺมา, อมฺเห. ใน อํ วิภัตติ เป็น ตุวํ, ตฺวํ.

Amhi taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ.

ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

Amhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ taṃ maṃ tavaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-taṃ, tavaṃ, maṃ, mamaṃ.

ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ ตามลำดับ เช่น ตํ, ตวํ, มํ, มมํ.

Dutiye yomhi vā.

ใน ทุติยาวิภัตติ โย บ้าง.

Tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ paccekaṃ ṅaṃ ṅākaṃ vā honti dutiye yomhi-tumhākaṃ tumhe, amhaṃ, amhākaṃ, asmā, amhe.

ใน ทุติยาวิภัตติ โย แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ บ้าง แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมา, อมฺเห.

Nāsmāsu tayā mayā.

ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยา และ มยา.

Nāsmāsu tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayā mayā honti yathākkamaṃ.

ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ.

Tayātayinaṃ tva vā tassa.

แปลง ต ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ.

Tumhassa tayātayīnaṃ takārassa tva hoti vā-tvayā, tayā, mayā, tumhehi, tumhebhi. Amhehi, amhebhi.

แปลง ต อักษร ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ เช่น ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ.

Tava mama tuyhaṃ mayhaṃ se.

ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ.

Se tumhaamhasaddānaṃ svibhattīnaṃ tava mama tuyhaṃ mayhaṃ honti yathākkamaṃ-tava tuyhaṃ mama mayhaṃ.

ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ ตามลำดับ เช่น ตว, ตุยฺหํ, มม, มยฺหํ.

Naṃsesva samākaṃ mamaṃ.

ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อสฺมากํ และ มมํ.

Naṃsesvamhassa savibhattissa asmākaṃ mamaṃ honti yathākkamaṃ-mamaṃ.

ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อสฺมากํ และ มมํ ตามลำดับ เช่น มมํ.

Ṅaṃ ṅākaṃ namhi.

ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น อํ และ อากํ.

Namhi tumhaamhasaddānaṃ savibhattīnaṃ ṅaṃ ṅākaṃ honti paccekaṃ-tumhaṃ tumhākaṃ amhaṃ amhākaṃ asmākaṃ.

ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ.

Smāmhi tvamhā.

ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ เป็น ตฺวมฺหา.

Smāmhi tumhassa savibhattissa tvamhā hoti vā-tvamhā tvayātayā mayā.

ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตฺวมฺหา บ้าง เช่น ตฺวมฺหา, ตฺวยา, ตยา, มยา.

Smimhi tumhāmhānaṃ tayi mayi.

ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยิ และ มยิ.

Smimhi tumha amhasaddānaṃ savibhattīnaṃ tayi mayi honti yathākkamaṃ-tvayi tayi mayi, tumhesu.

ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ เช่น ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ.

Sumhāmhasayāsmā.

สุหมฺหาสยาสฺมา.

Amhassa asmā hoti vā sumhi-asmāsu amhesu.

แปลง อมฺห ศัพท์ เป็น อสฺมา บ้าง ในเพราะ สุ และ มฺหิ วิภัตติ.

‘‘Apādādo padatekavākye’’ti adhikāro.

บทว่า ‘‘อปาทาโท ปทเตกวากเย’’ เป็นบทตามไป (อธิการ).

Yonaṃ hisvapañcamyā vo no.

แปลง โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน.

Apañcamiyā yonaṃ hisvapādādo vattamānānaṃ padasmā paresa mekavākye ṭhitānaṃ tumhaambhasaddānaṃ savibhattīnaṃ vo no honti vā yathākkamaṃ-tiṭṭhatha vo, tiṭṭhatha tumhe, tiṭṭhāma no, tiṭṭhāma mayaṃ-passati vo, passati tumhe, passati no, passati amhe-diyate vo, diyate tumhaṃ, diyate no, diyate amhaṃ-dhanaṃ vo, dhanaṃ tumhaṃ,dhanaṃ no, dhanaṃ amhaṃ-kataṃ vo, kataṃ tumhehi, kataṃ no, kataṃ amhehi.

เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน บ้าง ตามลำดับ คือ ติฏฺฐถ โว (ท่านทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐถ ตุมฺเห (ท่านทั้งหลายจงยืน); ติฏฺฐาม โน (เราทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐาม มะยัง (เราทั้งหลายจงยืน); ปัสสติ โว (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ปัสสติ ตุมฺเห (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย); ปัสสติ โน (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย), ปัสสติ อัมเห (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย); ทิยเต โว (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย), ทิยเต ตุมฺหัง (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย); ทิยเต โน (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย), ทิยเต อัมหัง (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย); ธะนัง โว (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย), ธะนัง ตุมฺหัง (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย); ธะนัง โน (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย), ธะนัง อัมหัง (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย); กะตัง โว (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง ตุมฺเหหิ (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว); กะตัง โน (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง อัมเหหิ (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว)

Te me nā se.

เต เม นา เส.

Nāmhi se ca apādādo vattamānānaṃ padasmā paresaṃ ekavākye ṭhitānaṃ tumhaamhasaddānaṃ savihattīnaṃ te me vā honti yathākkamaṃ-kataṃ te, kataṃ tayā, kataṃ me, kataṃ mayā-diyate te, dīyate tava, dīyate me, diyate mama-dhanaṃ te, dhanaṃ tava, dhanaṃ me, dhanaṃ mama.

เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย นา และ สะ วิภัตติ เป็น เต และ เม บ้าง ตามลำดับ คือ กะตัง เต (อันท่านกระทำแล้ว), กะตัง ตะยา (อันท่านกระทำแล้ว); กะตัง เม (อันเรากระทำแล้ว), กะตัง มะยา (อันเรากระทำแล้ว); ทิยเต เต (ย่อมให้แก่ท่าน), ทิยเต ตะวะ (ย่อมให้แก่ท่าน); ทิยเต เม (ย่อมให้แก่เรา), ทิยเต มะมะ (ย่อมให้แก่เรา); ธะนัง เต (ทรัพย์ของท่าน), ธะนัง ตะวะ (ทรัพย์ของท่าน); ธะนัง เม (ทรัพย์ของเรา), ธะนัง มะมะ (ทรัพย์ของเรา)

Nacavāhāhevayoge.

ในเพราะการประกอบด้วย นะ จะ วา ห อห และ เอว ศัพท์.

Cavāhaahaevehiyoge tumhaamhasaddānamādesāna honti. Gacchāma tumhe ca, mayañca-passati tumhe ca, amhe ca-kataṃ tumhehi ca, amhehi ca-diyate tumhañca, amhañca-dhanaṃ tumhañca, amhañca-kataṃ tayā ca, mayā ca-dīyate tava ca, mama ca-dhanaṃ tava ca mama ca-vādiyogepyevaṃ ñeyyaṃ-ubha kati saddā bahuvacanattā-‘‘ubhagohi ṭo‘‘ti yonaṃ ṭo-ubho, ubho-suhisubhasso.

เมื่อประกอบด้วยบทว่า จะ (ca), วา (vā), หะ (ha), อะเห (ahe), เอวะ (eva), หิ (hi) อาเทศของตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งหลายย่อมไม่มี – (ตัวอย่าง) คัจฉามะ ตุมเห จะ, มยัญจะ; ปัสสติ ตุมเห จะ, อัมเห จะ; กะตัง ตุมเหหิ จะ, อัมเหหิ จะ; ทิยเต ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; ธะนัง ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; กะตัง ตะยา จะ, มะยา จะ; ทิยเต ตะวะ จะ, มะมะ จะ; ธะนัง ตะวะ จะ มะมะ จะ – พึงทราบอย่างนี้แม้ในการประกอบกับบทมี วา (vā) เป็นต้น – อุภะและกะติศัพท์เป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – (สูตรว่า) ‘‘อุภะโคหิ โฏ’’ แปลง โย เป็น โฏ – อุโภ, อุโภ – (สูตรว่า) สุหิสุภัสโส

Ubhassa suhisvo hoti-ubhohi ubhohi-

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, อุภะศัพท์ มี โอ เป็นที่สุด – อุโภหิ, อุโภหิ

Ubhinnaṃ.

อุภินฺนัง

Ubhā naṃvacanassa innaṃ hoti-ubhinnaṃ, ubhosu.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง อุภะ เป็น อุภินฺนะ – อุภินฺนัง, อุโภสุ

Ṭi katimhā

ฏิ หลังกะติศัพท์

Katimhāyonaṃṭi hoti-kati,kati,katīhi,katībhi, katinnaṃ katīsu.

หลังกะติศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ – กะติ, กะติ, กะตีหิ, กะตีภิ, กะตินฺนัง, กะตีสุ

Atha saṅkhyāsaddā vuccante.

บัดนี้ จะกล่าวถึงสังขยาศัพท์ทั้งหลาย

Ekādayo aṭṭhārasantā saṅkheyyavacanā-vīsatiādayo pana saṅkhyānavacanāca-ekasaddo sabbādisu vuttova-dvādinamaṭṭhārasantānaṃ bahuvacanantattā ekavacanābhāvo-dvisaddā yomhi.

ศัพท์ตั้งแต่ เอกะ ถึง สิบแปด เป็นสังเขยยะ (สิ่งที่ถูกนับ) – ส่วนศัพท์ตั้งแต่ วีสติ เป็นต้นไป เป็นสังขยานะ (จำนวนนับ) – เอกะศัพท์กล่าวไว้แล้วในสัพพาทิคณะ – ศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบแปด ไม่มีเอกวจนะ เพราะเป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – ทวิศัพท์ ในเพราะ โย วิภัตติ

Yomhi dvinnaṃ duve dve.

ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ เป็น ทุเว และ ทฺเว

Yomhi dvissa savibhattissa duve dve honti paccekaṃ-duve dve, dvīhi dvībhi.

ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุเว และ ทฺเว ตามลำดับ – ทุเว, ทฺเว; ทฺวีหิ, ทฺวีภิ

Duvinnaṃ namhi vā.

แปลง ทวิ เป็น ทุวินฺนะ ในเพราะ นัง วิภัตติ บ้าง

Namhi dvissa savibhattissa duvinnaṃ hoti vā-duvinnaṃ-aññatra.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุวินฺนัง บ้าง – ทุวินฺนัง – ในที่อื่น

Namhi nuka dvādīnaṃ sattarasantaṃ.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, ลง นุกะ อาคม หลังศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบเจ็ด

Dvādīnaṃ sattarasannaṃ saṅkhyānaṃ nukhoti namhi vibhattimhi. Ukārouccāraṇattho-kakāro antāvayavattho-tena nambhīna dīgho-dvinnaṃ,dvīsu-tisaddā yomhi.

ของสังขยาทั้งหลายมีทวิเป็นต้นจนถึงสิบเจ็ด เป็น นุ (อาคม) ใน นํ วิภัตติ. อุ การะ มีประโยชน์ในการออกเสียง, ก การะ มีประโยชน์เป็นส่วนท้าย (อนุพันธ์), เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทีฆะใน นํ วิภัตติ - ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ - ติ ศัพท์ ใน โย วิภัตติ

Pume tayo cattāro.

ในปุงลิงค์ เป็น ตโย และ จตฺตาโร

Yomhi savibhattīnaṃ tivatunnaṃ tayo cattāro honti yathākkamaṃ pulliṅge-tayo, tayo, tīhi, tībhi.

ใน โย วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จตฺตาโร ตามลำดับ ในปุงลิงค์ - ตโย, ตโย, ตีหิ, ตีภิ

Ṇṇaṃ ṇṇannaṃ titojjhā.

เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ จาก ติ ศัพท์ ที่ชื่อ ชะ

Jhasaññato tito naṃvacanassa ṇṇaṃ ṇṇannaṃ honti-tiṇṇaṃ tinṇannaṃ,tīsu-itthīyaṃ.

เพราะ ติ ศัพท์ ที่มีชื่อว่า ชะ, นํ วิภัตติ เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ - ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ - ในอิตถีลิงค์

Tisso catasso yomhi savibhattīnaṃ.

ใน โย วิภัตติ, (ติ และ จตุ ศัพท์) พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส

Vibhattisahitānaṃ tivatunnaṃ yomhi tisso catasso hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tisso, tisso, tīhi tībhi.

ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ, ตีภิ

Namhi ticatunnamitthiyaṃ tissacatassā.

ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา

Namhi ticatunnaṃ tissa catassā hontitthiyaṃ yathākkamaṃ-tissannaṃ, tīsu-napuṃsake.

ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺสนฺนํ, ตีสุ - ในนปุงสกลิงค์

Tīṇi cattāri napuṃsake.

ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์.

Yomhi savibhattīnaṃ ticatunnaṃ yathākkamaṃ tīṇi cattāri honti napuṃsake-tīṇi tīṇi-sesaṃ pulliṅgasamaṃ-catu yo.

เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง ติ และ จตุ สัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ในนปุงสกลิงค์, ตีณิ ตีณิ, ส่วนที่เหลือเหมือนปุงลิงค์, จตุ โย.

Caturo vā catussa.

เป็น จตุโร บ้าง แห่ง จตุสัพพะ.

Catusaddassa savibhattissa yomhi caturo vā hoti pulliṅge-caturo, caturo-aññatra-cattāro, cattāro-catūhi catūbhi.

แห่งจตุสัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง เป็น จตุโร บ้าง ในปุงลิงค์, จตุโร จตุโร, ในที่อื่น เป็น จัตตาโร จัตตาโร, จตูหิ จตูภิ.

Ṭa pañcādīhi cuddasahi.

อาเทศเป็น ฏะ หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔).

Pañcādīhi cuddasahi saṅkhyāhi yonaṃ ṭo hoti-pañca, pañca.

หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) โยวิภัตติทั้งหลายเป็น ฏะ, ปัญจะ ปัญจะ.

Pañcādīnaṃ cuddasannama.

แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) ลง ม อาคม.

Pañcādīnaṃ cuddasannaṃ sunaṃhisva hoti-ettāpavādoyaṃ-pañcahi pañcabhi, pañcantaṃ pañcasu-evaṃ chādayo aṭṭhārasantā-eko ca da sa cāti catthasamāse ekena adhikā dasāti tatiyāsamāse vā kate ‘‘ekatthatāya’’nti vibhattilopo-evamupari ca.

แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) เมื่อวิภัตติมี สุ นัง และ หิ เป็นต้นเบื้องหลัง (มีการลง ม อาคม) นี้เป็นข้อยกเว้น, ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง ปัญจสุ, แม้สังขยาอื่นมี ฉะ เป็นต้น จนถึง อัฏฐารสะ (๑๘) ก็เหมือนกัน, เมื่อทำสมาสว่า เอกะ และ ทสะ (เอกาทสะ) เป็นทวันทสมาส หรือทำตติยาสมาสว่า เอกะ ยิ่งด้วยทสะ (เอกาทสะ) แล้ว ลบวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกัตถตายะ, ในสังขยาเบื้องบนก็เหมือนกัน.

Ekaṭṭhānamā.

เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา.

Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare.

เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อ ทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง.

Ra saṅdhyāto vā.

อาเทศเป็น ระ หลังสังขยาบ้าง.

Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā-saca‘‘pañcamiyaṃ parasse’’ti anuvattamāne ‘‘ādissā‘‘ti dakārasseva hoti-ekā rasa, ekādasa.

ทสสัพพะที่อยู่หลังสังขยา อาเทศเป็น ระ ได้บ้าง, และเมื่อตามสูตร 'ปัญจมยํ ปรสฺส' และ 'อาทิสฺส' มา, การอาเทศเป็น ระ จึงมีแก่ ท อักษรเท่านั้น, เอกาทสะ (๑๑) เป็น เอการสะ บ้าง.

Ā saṅkhyāyāsatādo’naññatthe.

อาเทศเป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า.

Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hotasatādo’naññatthe-dvādasa.

เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ทวิ เป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, ทวาทสะ (๑๒).

Khā cattāḷīsādo.

อาเทศเป็น ขา เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น.

Dvissa khā vā hotacattāḷīsādo’naññatthe-bārasa.

ทวิ เป็น ขา บ้าง ในสังขยาที่มีจัตตาฬีสะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, พารสะ (๑๒).

Tisse.

ติ เป็น เอ.

Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hotasatādo’naññatthe.

เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ติ เป็น เอ ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า.

Chatīhi ḷo ca.

หลัง ฉะ และ ติ อาเทศ (ท ของ ทสะ) เป็น ฬะ และ ระ.

Chatihi parassa dasassa ḷo hoti ro ca-teḷasa-terasa.

ทสสัพพะที่อยู่หลัง ฉะ และ ติ อาเทศเป็น ฬะ และ ระ, เตฬสะ เตระสะ (๑๓).

Catussa cuco honti vā dasasadde pare-dvitte-cuddasa coddasa catuddasa.

จตุ เป็น จุ และ โจ บ้าง เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง และมีการซ้อนพยัญชนะ, จุททสะ โจททสะ จตุททสะ (๑๔).

Vīsatidasesu pañcassa paṇṇupaṇṇā.

เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา.

Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇupaṇṇā honti vā yathākkamaṃ-paṇṇarasa pañcadasa.

เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา บ้าง ตามลำดับ, ปัณณรสะ (๑๕) ปัญจทสะ (๑๕).

Chasasa so.

ฉะ เป็น โส.

Chassa so iccayamādeso hoti dasasadde pare-soḷasa sorasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa-ekena ūnā vīsatīti visesanasamāsagabbhe tatiyāsamāse.

อาเทศเป็น โส นี้ แห่ง ฉะ เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง, โสฬสะ โสรสะ (๑๖), สัตตรสะ สัตตทสะ (๑๗), อัฏฐารสะ อัฏฐาทสะ (๑๘), ส่วนคำว่า เอกูนวีสติ (๑๙) มาจากตติยาสมาสที่มีวิเสสนสมาสอยู่ภายในว่า 'หนึ่งหย่อนด้วยยี่สิบ'.

Itthiyamhāsitapumitthi pumevekatthe.

ในอิตถีลิงค์ ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน (ภาสิตปุมิตถี) ให้มีรูปเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในอรรถเดียวกัน.

Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumitthi pumeva hotīti pumbhāvā āppaccayo nivattate-ekūnavīsati-itthiliṅgekavacananto-vīsatiādayo hi ānavutiyā ekavacanantā itthiliṅgā-(bho) ekūnavīsati ekūnavīsatimiccādi-evaṃ vīsati ekavīsati dvāvīsati bāvīsati tevīsatippabhutayo.

เมื่อเป็นอิตถีลิงค์ที่มีอรรถเดียวกันและมีบทหลังที่เป็นสมานาธิกรณะอยู่เบื้องหลัง ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน ย่อมมีรูปเหมือนปุงลิงค์ เพราะความเป็นปุงลิงค์นั้น อาปัจจัยจึงระงับไป, เอกูนวีสติ เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, เพราะสังขยาตั้งแต่ วีสติ จนถึง นวุติ (๙๐) เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, (โภ) เอกูนวีสติ เอกูนวีสติม เป็นต้น, แม้ วีสติ เอกวีสติ ทวาวีสติ พาวีสติ เตวีสติ เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

Vīsatayaṃ pañcassa vā paṇṇaādese-paṇṇuvīsati, pañcavīsati-ekena ūnā tiṃsati tiṃsā vā ekunatiṃsati ekunatiṃsā-matikaññā samā-evaṃ tiṃsati tiṃsāppabhutayo-tiṃsāsaddassa pana silope-dīgharassāti yogavibhāgā rasse-tiṃsa-niggahītāgame ca tiṃsantipi hoti-evamupari ca yathāsambhavaṃ-dvattiṃsatiādinaṃ rassañcattāni-cattāḷīsāya samhi-cattāḷīsā cattāḷīsa cattāḷīsaṃ vā,evaṃ cattārīsā cattārisa cattārīsaṃ.

ในวีสติสัพพะ ปัญจะ เป็นอาเทศว่า ปัณณะ บ้าง, ปัณณุวีสติ ปัญจวีสติ (๒๕), หนึ่งหย่อนในสามสิบ เป็น เอกูนติงสติ หรือ เอกูนติงสา, แจกเหมือน มติ และ กัญญา, แม้ ติงสติ ติงสา เป็นต้น ก็เหมือนกัน, ส่วนติงสาสัพพะ เมื่อลบ สิ วิภัตติแล้ว รัสสะด้วยการแยกโยคะว่า 'ทีฆรัสสะ' เป็น ติงสะ, และเมื่อลงนิคคหิตอาคม เป็น ติงสํ บ้าง, ในสังขยาเบื้องบนก็เป็นไปตามสมควร, มีการรัสสะเป็นต้นแห่ง ทวัตติงสติ เป็นต้น, ใน สิ วิภัตติ แห่งจัตตาฬีสาสัพพะ เป็น จัตตาฬีสา จัตตาฬีสะ หรือ จัตตาฬีสํ บ้าง, แม้ จัตตารีสา จัตตารีสะ จัตตารีสํ ก็เหมือนกัน.

Dvissā ca.

และแห่งทวิสัพพะ.

Asatādo’naññatthe cattāḷīsādo dvissa e hoti vā ā ca-dve cattāḷīsa dvācattāḷīsa dvīcattāḷīsa-evaṃ dvevattārisa dvācattārīsa dvicattārīsa, dvecattāḷīsati dvācattāḷīsati dvicattāḷīsati.

ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น ทวิ เป็น เอ หรือ อา บ้าง, ทเวจัตตาฬีสะ ทวาจัตตาฬีสะ ทวีจัตตาฬีสะ, แม้ ทเวจัตตารีสะ ทวาจัตตารีสะ ทวิจัตตารีสะ และ ทเวจัตตาฬีสติ ทวาจัตตาฬีสติ ทวิจัตตาฬีสติ ก็เหมือนกัน.

Cattāḷīsādo vā.

หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป

Asatādo’naññatthe cattāḷīsādo tisse vā hoti-tecattāḷīsa tivattāḷīsa tecattāḷīsati ticattāḷīsati-tecattārīsa ticattārīsa-dvepaññāsa dvāpaññāsa dvipaññāsa dvepaṇṇāsati paṇṇāsa, dvesaṭṭhi dvāsaṭṭhi dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, dvesattati dvā sattati dvīsattati dvesattari dvāsattari dvisattari, tesattati tisattati tesattari tisattari, dvñasīti dvāasīti dvīyāsīti-yāgamo-tñasīti tiyāsīti, dvenavuti dvānavuti dvinavuti, tenavuti tinavuti-sataṃ, napuṃsaka mekavacanantaṃ-evaṃ sahassadayo-koṭi pakoṭi koṭippakoṭi akkhohiṇiyo itthiliṅgekavacanantā-vaggabhede tu sabbāsampi saṅkhyānaṃ bahuvacanañca hoteva-yathā-dve visatiyo, tisso vīsatiyo iccādi-dasa asakaṃ sataṃ nāma,dasasataṃ sahassaṃ, dasasahassaṃ nahutaṃ, dasanahutaṃ lakkhaṃ, satasahassantipi vuccati-lakkhasataṃ koṭi, koṭilakkhasataṃ pakoṭi, pakoṭilakkhasataṃ koṭippakoṭi-evaṃ nahutaṃ ninnahutaṃ akkhohiṇī bindu abbudaṃ nirabbudaṃ ahakahaṃ ababaṃ aṭaṭaṃ sogandhikaṃ uppalaṃ kumudaṃ puṇḍarikaṃ padumaṃ kathānaṃ mahākathānaṃ asaṅkheyyanti yathākkamaṃ satalakkhaguṇaṃ veditabbaṃ.

ในความหมายอื่นนอกจากร้อยเป็นต้น หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป หรือ ๓๐ เป็นต้นไป ย่อมมี คือ เตจัตตาฬีสะ ติวัตตาฬีสะ เตจัตตาฬีสติ ติจัตตาฬีสติ เตจัตตารีสะ ติจัตตารีสะ (๔๓) ทเวปัญญาสะ ทวาปัญญาสะ ทวิปัญญาสะ ทเวปัณณาสติ ปัณณาสะ (๕๒, ๕๐) ทเวสัฏฐิ ทวาสัฏฐิ ทวิสัฏฐิ (๖๒) เตสัฏฐิ ติสัฏฐิ (๖๓) ทเวสัตตติ ทวาสัตตติ ทวิสัตตติ ทเวสัตตริ ทวาสัตตริ ทวิสัตตริ (๗๒) เตสัตตติ ติสัตตติ เตสัตตริ ติสัตตริ (๗๓) ทวาสีติ ทวาสีติ ทวียาสีติ (๘๒) มี ย อาคม ตยาสีติ ติยาสีติ (๘๓) ทเวนวุติ ทวานวุติ ทวินวุติ (๙๒) เตนวุติ ตินวุติ (๙๓) สตะ (๑๐๐) เป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์ แม้ศัพท์มีสหัสสะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปปโกฏิ อักโขภิณี เป็นอิตถีลิงค์เอกพจน์ แต่ในการแยกหมวดหมู่ แม้สังขยาทั้งหมดก็เป็นพหูพจน์ได้ด้วย เช่น ทเว วีสติโย (วีสติ ๒ ครั้ง) ติสโส วีสติโย (วีสติ ๓ ครั้ง) เป็นต้น ๑๐ อสกะ ชื่อว่า ร้อย, ๑๐ ร้อย ชื่อว่า พัน, ๑๐ พัน ชื่อว่า นหุตะ, ๑๐ นหุตะ ชื่อว่า ลักขะ, เรียกว่า สตสหัสสะ ก็ได้, ๑๐๐ แสน ชื่อว่า โกฏิ, ๑๐๐ แสนโกฏิ ชื่อว่า ปโกฏิ, ๑๐๐ แสนปโกฏิ ชื่อว่า โกฏิปปโกฏิ, เช่นเดียวกับ นหุตะ นินนหุตะ อักโขภิณี พินทุ อัพพุทะ นิรัพพุทะ อหกหะ อพพะพะ อฏฏฏะ โสคันธิกะ อุบล กุมุท ปุณฑริกะ ปทุมะ กถาณะ มหากถาณะ อสังเขยยะ พึงทราบว่ามีค่าเพิ่มขึ้นทีละ ๑๐๐ แสนเท่าตามลำดับ

Athāsaṅkhyamuccate.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงอัพยยศัพท์

Taṃ duvidhaṃ pādicādibhedena-tattha-pa parā apa saṃ anu ava o ni du vi adhi api ati su u abhi pati pari upa ā-ime vīsati pādayo-cādayo pana-ca vā ha aha eva evamiccādayo-ime dvepi liṅgasaṅkhyārahitā-etehi pana yathāsambhavaṃ vihitānaṃ vibhattinaṃ.

อัพยยศัพท์นั้นมี ๒ ชนิด โดยแบ่งเป็น ป-อาทิศัพท์ (อุปสรรค) และ จ-อาทิศัพท์ (นิบาต) ในบรรดาอัพยยศัพท์เหล่านั้น ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา เหล่านี้เป็น ป-อาทิศัพท์ ๒๐ ตัว ส่วน จ-อาทิศัพท์ คือ จ วา ห อห เอว เอวํ เป็นต้น อัพยยศัพท์ทั้ง ๒ ชนิดนี้ไม่มีลิงค์และสังขยา แต่มีการลงวิภัตติตามสมควร

Asaṅkhyehi sabbāsaṃ.

การลบวิภัตติทั้งปวงหลังอัพยยศัพท์

Avijjamānasaṅkhyohi parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo hotīti lopo ca.

เพราะอัพยยศัพท์ไม่มีสังขยาปรากฏ จึงมีการลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลัง

Vibhattiyā tato bhedo saliṅgānaṃ bhave tathā tumhādinaṃ tvaliṅgesu nevatthi pādivādinaṃ.

ความแตกต่างแห่งวิภัตติย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีลิงค์ฉันใด ในศัพท์ที่ไม่มีลิงค์ เช่น ตุมหะ เป็นต้น และศัพท์มี ป เป็นต้น ก็ไม่มีความแตกต่างแห่งวิภัตติฉันนั้น

Vutatāni syādyantāni.

ศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ท่านกล่าวไว้แล้ว

Athekatthamuccate-upasaddā paṭhamekavacanaṃ si-tassa ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti lopo-kumbhasaddā chaṭṭhayekavacanaṃ sa-upa kuma asa iti ṭhite ‘‘aviggabho niccasamāso padantaraviggaho ve’’ti samīpaṃ kumbhasseti padantaraciggahe-‘‘syādi syādinekattha’’nti sabbatthekatthe vattate.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงเอกัตถะ (การรวมความหมาย) อุปสัพท์ลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ วิภัตตินั้นถูกลบด้วยสูตรว่า 'Asaṅkhyehi sabbāsaṃ' กุมภศัพท์ลง ส ฉัฏฐีวิภัตติเอกพจน์ เมื่อตั้งรูปว่า 'upa kumbha sa' ในการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า 'kumbhassa samīpaṃ' (ความใกล้แห่งหม้อ) ซึ่งเป็นนิจจสมาสที่ไม่มีการวิเคราะห์ (อวิคคหะ) หรือมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (ปทนตรวิคคหะ) สูตรว่า 'syādi syādinekatthaṃ' ย่อมเป็นไปในความหมายเดียวกันทั้งหมด

Asaṅkhyaṃ vibhatti sampatti samipa sākalyāhāva yathāpacchā yugapadatthe.

อัพยยศัพท์ย่อมมีในความหมายแห่งวิภัตติ, ความถึงพร้อม, ความใกล้, ความสิ้นเชิง, ความไม่มี, ความตามประการ, ความภายหลัง และความพร้อมกัน

Asaṅkhyaṃ syādyantaṃ vibhattyādinamatthevattamānaṃ syādyantena sahekatthambhavati.

อัพยยศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปในความหมายมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมรวมเป็นความหมายเดียวกันกับศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด

Ekatthatāyaṃ.

ในความเป็นเอกัตถะ (การรวมความหมาย) นี้

Īyādiṇadisamāsehi ekatthibhāvo ekatthatā-tasmiṃ syādi lopo hoti-‘‘taṃ napuṃsaka’’mitinapuṃsakaliṅgaṃ-tato syādi-‘‘pubbasmāmādito’’ti lope sampatte.

ความเป็นเอกัตถะ ย่อมมีด้วยปัจจัยมี อี เป็นต้น ณ เป็นต้น และสมาส ในความเป็นเอกัตถะนั้น วิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมถูกลบไป ด้วยสูตรว่า 'Taṃ napuṃsakaṃ' จึงเป็นนปุงสกลิงค์ จากนั้น เมื่อจะลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito'

Nāto mapañcamiyā.

ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ แต่แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ tato parāsaṃ sabbāsaṃ vibhattīnaṃ lopo na hoti aṃtu bhavatyapañcamiyā-upakumbhaṃ tiṭṭhati-kumbhassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho-upakumbhaṃ pakassa.

เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า การลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทสมาสนั้นย่อมไม่มี แต่ให้แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ เช่น 'Upakumbhaṃ tiṭṭhati' (ยืนอยู่ใกล้หม้อ) ความว่า 'kumbhassa samīpaṃ tiṭṭhati', 'Upakumbhaṃ pakassa' (การหุงใกล้หม้อ)

Vā tatiyāsattamīnaṃ.

หรือแปลงเป็น อํ ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ

Amādekatthā pubbaṃ yadekatthamakārantaṃ tato parāsaṃ tatiyā sattamīnaṃ aṃ hoti vā-upakumbhaṃ kataṃ, upakumbhena vā, upa kumbhaṃ dehi-pañcamiyaṃ amabhāvā-upakumbhā apehi-upakumbhamāyattaṃ-upakumbhaṃ nīdhehi, upakumbhe vā-evamupanagaramiccādi-samīpaṃ agginoupaggi-etthapana-‘‘pubbasmāmādito’’ti sabbasyādi lopova-evamupaguru-veti sabbattha vattate.

เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่หลังบทสมาสนั้น ให้แปลงเป็น อํ ได้บ้าง เช่น 'Upakumbhaṃ kataṃ' หรือ 'Upakumbhena' (อันกระทำแล้วในที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhaṃ dehi' (จงให้ในที่ใกล้หม้อ), ในปัญจมีวิภัตติไม่มีการแปลงเป็น อํ จึงเป็น 'Upakumbhā apehi' (จงหลีกไปจากที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhamāyattaṃ' (อุปกุมภะที่เนื่องกัน), 'Upakumbhaṃ nīdhehi' หรือ 'Upakumbhe' (จงวางไว้ในที่ใกล้หม้อ) แม้ในคำว่า 'Upanagaraṃ' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ความใกล้แห่งไฟ คือ 'Upaggi' ในคำนี้มีการลบวิภัตติทั้งหมดด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito' แม้ในคำว่า 'Upaguru' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน คำว่า 'Vā' (บ้าง/หรือ) ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวง

Amādi.

อการันต์และมการันต์เป็นต้น

Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti-gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ-vuttiyevopapadasa māse-kumbhakāro, ettha bahulādhikārā asyādyantenāpi samāso. Ntamānaktavantūhi vākya-dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā, rañgñā bhato rājahato, asinā jinno asicchinno, pitarāsadisopitusadiso, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano-iha pana vutti padenevopasittādi kriyāyākhyāpanato na tatthāyuttatthatā-kvacivuttiyeva-urago-kvaci vākyameva-erasunā chinnavā, dassanena pahātabbā, brāhmaṇassa deyyaṃbrāhmaṇadeyyaṃyupāya dāru yupadāru, idha nahoti saṅghassa dātabbaṃ-gāmā niggato gāma niggato, kvacivutti yeva-kammajaṃ-idha na hoti rukkhā patito-rañño puriso rājapuriso-bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapuraṇa bhāvati bhāvati ttatthehi nahoti-mamānukubbaṃ, mamānukurukamāno, gunnaṃkaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā-kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, phalānaṃ titto, phalānaṃ suhito, brāhmaṇassa kaṇhā dantā iccatra dantāpekkhā chaṭṭhiti kaṇhenasambandhābhāvā na samāso-aññamaññasambandhānaṃhi samāsoyadā tu kaṇhā ca te dantā ceti visesanasmāso tadā chaṭṭhi kaṇhadantāpekkāti brāhmaṇakaṇhadantāti hoteva-rañño māgadhassa dhanamiccatra raññoti chaṭṭhi dhanamapekkhate na māgadhaṃ rājā eva māgadhasadadena vuccateti bhedābhāvā sambandhābhāvoti tulyādhikaraṇena māgadhena saha rājā na samasyate-rañño asso ca puriso cāti ettha rañño asso purisoti ca paccekaṃ sambandhato sāpekkatāya na samāso-asso ca puriso cāti catthasamāse kate tu rājassapurisāti hotevaññānapekkhattā-rañño garuputtoti ettha pana rājāpekkhinopi garuno puttena saha samāso gamakattā-gamakattampihi samāsassa nibandhanaṃ-dāne soṇḍo dānasoṇḍo-kvaci vuttiyeva-pabbataṭṭho-kvacī samāsepi vibhatyalopo-jane suto.

ศัพท์ที่มี อะ เป็นต้น (อมาทิ) และศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (สยาทิยันตะ) ย่อมรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด โดยมาก เช่น ‘คามํ คโต’ (ไปสู่บ้าน) เป็น ‘คามคโต’ (ผู้ไปสู่บ้าน), ‘มุหุตฺตํ สุขํ’ (สุขชั่วขณะ) เป็น ‘มุหุตฺตสุขํ’ (สุขชั่วขณะ) ในอุปปทสมาส ย่อมมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กุมฺภกาโร’ (ช่างหม้อ) ในที่นี้ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ จึงมีการสมาสกับศัพท์ที่ไม่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (อพยพ) ด้วย ส่วนศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, กฺต, วนฺตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยค (วากยะ) เช่น ‘ธมฺมํ สุณนฺโต’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘ธมฺมํ สุณมาโน’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘โอทนํ ภุตฺตวา’ (ผู้กินข้าวแล้ว), ‘รญฺญา ภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว) เป็น ‘ราชภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว), ‘อสินา ฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว) เป็น ‘อลิฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว), ‘ปิตรา สทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา) เป็น ‘ปิตุสทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา), ‘ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ’ (อาหารที่พรมด้วยนมส้ม) เป็น ‘ทธิโภชนํ’ (อาหารนมส้ม), ‘คุเฬน มิสฺโส โอทโน’ (ข้าวที่คลุกด้วยน้ำอ้อย) เป็น ‘คุโฬทโน’ (ข้าวคลุกน้ำอ้อย) แต่ในที่นี้ เพราะความเป็นสมาส (วุตติ) แสดงกิริยามีการพรมเป็นต้นด้วยบทนั่นเอง ความเป็นเนื้อความที่ไม่สมควรจึงไม่มีในที่นั้น บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘อุรโค’ (งู) บางแห่งเป็นแต่รูปประโยค (วากยะ) เท่านั้น เช่น ‘เอรสุนาย ฉินฺนํ’ (ตัดด้วยเลื่อย), ‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’ (ธรรมที่พึงละด้วยการเห็น), ‘พฺราหฺมณสฺส เทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์) เป็น ‘พฺราหฺมณเทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์), ‘ยูปาย ทารุ’ (ไม้สำหรับทำหลัก) เป็น ‘ยูปทารุ’ (ไม้หลัก) ในที่นี้ ‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’ (ของอันพึงให้แก่สงฆ์) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘คามํ นิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) เป็น ‘คามนิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กมฺมชํ’ (สิ่งที่เกิดจากกรรม) ในที่นี้ ‘รุกฺขา ปติโต’ (ตกจากต้นไม้) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘รญฺโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา) เป็น ‘ราชปุริโส’ (ราชบุรุษ) เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ การสมาสย่อมไม่มีในศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, นิทฺธารณะ, ปูรณะ, ภาวะ และ ต-ปัจจัยในอรรถภาวะ เช่น ‘มมานุกุพฺพํ’ (ผู้ทำตามเรา), ‘มมานุกุรุกมาโน’ (ผู้ทำตามเรา), ‘คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา’ (แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด), ‘สิสฺสานํ ปญฺจโม’ (คนที่ห้าในบรรดาศิษย์ทั้งหลาย), ‘ปฏสฺส สุกฺกตา’ (ความเป็นของขาวแห่งผ้า) บางแห่งย่อมมีการสมาส เช่น ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’ (ความใกล้แห่งปัจจุบัน), ‘ผลานํ ติตฺโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้), ‘ผลานํ สุหิโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้) ในประโยคว่า ‘พฺราหฺมณสฺส กณฺหา ทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ในที่นี้ เพราะฉัฏฐีวิภัตติ (พฺราหฺมณสฺส) มุ่งหมายที่ฟัน (ทนฺตา) และเพราะไม่มีความสัมพันธ์กับสีดำ (กณฺห) จึงไม่มีการสมาส เพราะการสมาสย่อมมีแก่บทที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน แต่เมื่อเป็นวิเสสนสมาสว่า ‘กณฺหา จ เต ทนฺตา จ’ (ฟันเหล่านั้นดำด้วย) เมื่อนั้น ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมุ่งหมายที่ฟันดำ (กณฺหทนฺตา) จึงมีการสมาสเป็น ‘พฺราหฺมณกณฺหทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ได้ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ มาคธสฺส ธนํ’ (ทรัพย์ของพระราชาชาวมคธ) ในที่นี้ ฉัฏฐีวิภัตติ (รญฺโญ) มุ่งหมายที่ทรัพย์ (ธนํ) ไม่ใช่ชาวมคธ (มาคธํ) เพราะพระราชาถูกเรียกด้วยศัพท์ว่า ‘มาคธ’ นั่นเอง จึงไม่มีความต่างกันและไม่มีความสัมพันธ์กัน ดังนั้น พระราชาจึงไม่สมาสกับศัพท์ว่า ‘มาคธ’ ซึ่งเป็นตุลยาธิกรณะ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ในที่นี้ เพราะ ‘รญฺโญ’ สัมพันธ์กับ ‘อสฺโส’ และ ‘ปุริโส’ แยกกัน จึงเป็นสาเปกขะ (มีความหวังในบทอื่น) จึงไม่มีการสมาส แต่เมื่อทำจัตถสมาสว่า ‘อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษ) แล้ว ย่อมเป็น ‘ราชสฺสปุริสา’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ได้ เพราะไม่มีความหวังในบทอื่น (อัญญานเปกขะ) ในประโยคว่า ‘รญฺโญ คุรุปุตฺโต’ (บุตรของครูของพระราชา) ในที่นี้ แม้ครู (คุรุ) จะมุ่งหมายพระราชา (รญฺโญ) ก็มีการสมาสกับบุตร (ปุตฺต) ได้ เพราะเป็นคมกะ (สื่อความหมายได้) แม้ความเป็นคมกะก็เป็นเหตุแห่งการสมาส ‘ทาเน โสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) เป็น ‘ทานโสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘ปพฺพตฏฺโฐ’ (ผู้ตั้งอยู่บนภูเขา) บางแห่งแม้ในสมาสก็ไม่มีการลบวิภัตติ (อลุตสมาส) เช่น ‘ชเน สุโต’ (ผู้ปรากฏในหมู่ชน)

Visesanamekatthena.

วิเสสนะกับบทที่มีอรรถเดียวกัน

Visesanaṃ syādyantaṃ vasessena syādyantena samānādhikāraṇena sahekatthaṃ hoti-nīlañca taṃ uppalaṃ ceti niluppalaṃ-vākye tulyādhikaraṇabhāvappakāsanatthaṃ catasaddappayogo-vuttiyantu samāseneva tappakāsanato na tappayogo-eva maññatrāpi vuttaṭṭhānamappayogo-bahulādhikārā kvaci upamānabhutaṃ visesanamparaṃ bhavati-sīho’ca sīho-muni ca so sīho cāti munisīho-munisaddoyeva vā visesanaṃ-tathāhi-sīhoti vutte upacaritānupacaritasīhānaṃ sāmaññappatītiyaṃ munisaddo viseseti-sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ-dhammoti sammato dhammasammato-mahanti ca sā saddhā cāti samāse kate-‘‘itthiyambhāsitapumitthi pumevekattha’’ta pumbhāvā ṅīppaccayābhāvo-‘‘ṭantantunanti’’ntassa ṭe-‘‘byañjane dīgharassā’’ti dighe-mahāsaddhā.

บทวิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ซึ่งมีอธิกรณ์เสมอกันเป็นอรรถเดียวกัน เช่น นีลุปปะลัง (บัวเขียว) วิเคราะห์ว่า นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ ในประโยคมีการใช้ศัพท์ 'จ' และ 'ต' เพื่อแสดงภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกัน แต่ในวุตติไม่มีการใช้ศัพท์เหล่านั้น เพราะแสดงภาวะนั้นด้วยสมาสเท่านั้น แม้ในที่อื่นก็ไม่มีการใช้ในที่ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งบทว่า 'พหุลัง' บางครั้งบทวิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง เช่น มุนิสีโห (พระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์) วิเคราะห์ว่า มุนิ จะ โส สีโห จะ หรือว่า ศัพท์ว่า 'มุนิ' นั่นแหละเป็นบทวิเสสนะ เพราะเมื่อกล่าวว่า 'สีโห' ในความเข้าใจทั่วไปของราชสีห์ทั้งที่เป็นอุปจาระและไม่อุปจาระ ศัพท์ว่า 'มุนิ' ย่อมทำหน้าที่วิเสสนะ เช่น สีลธนัง (ศีลเป็นทรัพย์) วิเคราะห์ว่า สีลเมวะ ธนัง, ธัมมสัมมโต วิเคราะห์ว่า ธัมโมติ สัมมโต เมื่อทำสมาสว่า มหันตี จะ สา สัทธา จะ ด้วยสูตร 'อิตถิยัมภาสิตปุมิตถิ ปุเมเวกัตถะ' จึงมีรูปเป็นปุงลิงค์และไม่มี ณี ปัจจัย ด้วยสูตร 'ฏนตันตุนันตินตัสส เฏ' แปลง น ที่สุดของศัพท์เป็น ฏ และด้วยสูตร 'พยัญชเน ทีฆรัสสา' จึงทีฆะเป็น มหาสัทธา

Naña.

นญ

Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti-ñakāro‘‘ṭanaññassā’’ti visesanattho-pāmanaputtādīsu mā hotūti.

บทว่า 'นญ' นี้ ที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นเป็นอรรถเดียวกัน อักษร ญ มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (วิเสสนะ) ในสูตร 'ฏนญฺญสฺส' เพื่อไม่ให้มีในคำว่า ปามนปุตตะ เป็นต้น

Ṭanaññassa.

ฏนญฺญสฺส

Uttarapade nañsaddassa ṭa hoti-na brāhmaṇo abrāhmaṇo, nañayaṃ pariyudāsavutti pasajjappaṭisedhavutti ca-paṭhamapakkhe-brāhmaṇa añño brāhmaṇantānajjhāsino khattiyādi brāhmaṇa sadisoyeva abrāhmaṇeti vutte patiyate-itarasmiṃ pana pakkhe kenaci saṃsayanimittena khattiyādo brāhmaṇeti pavantassa micchāñāṇanivutti karīyati-brāhmaṇe yaṃ’na bhavati brāhmaṇeti brāhmaṇantajjhāsito na bhavatīti attho-tattha vinā sadisattaṃ micchāñāṇasambhavā payogasāmatthiyā ca sadisapaṭippatti taggatāca liṅgasaṅkhyā bhavanti-atoyevoccate nañivayutta maññasadisādhikaraṇe tathā hi atthasampaccayoti-tadevaṃ pakkhañcayeva pubbapadatthappadhānattaṃ-evamanasso-ihatu.

เมื่อบทหลังตามมา แปลง นญฺ เป็น อ (ฏ) เช่น น พฺราหฺมโณ เป็น อพฺราหฺมโณ. นญฺ นี้ มีทั้งปริยุทาสวุตติ (การปฏิเสธโดยอ้อม) และปสัชชปฏิเสธวุตติ (การปฏิเสธโดยตรง). ในฝ่ายแรก เมื่อกล่าวว่า 'อพฺราหฺมโณ' ย่อมเข้าใจถึงผู้ที่มิใช่พราหมณ์อื่นจากพราหมณ์ เช่น กษัตริย์เป็นต้น ซึ่งไม่มีความประสงค์จะเป็นพราหมณ์ แต่มีความคล้ายคลึงกับพราหมณ์นั่นเอง. ส่วนในอีกฝ่ายหนึ่ง ย่อมเป็นการห้ามมิจฉาญาณของผู้ที่กล่าวตู่ในกษัตริย์เป็นต้นว่าเป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุแห่งความสงสัยบางอย่าง. อธิบายว่า สิ่งใดไม่เป็นพราหมณ์ สิ่งนั้นย่อมไม่เข้าถึงความเป็นพราหมณ์. ในที่นั้น เพราะความเกิดขึ้นแห่งมิจฉาญาณโดยปราศจากความคล้ายคลึงกัน และด้วยอำนาจแห่งการใช้ จึงมีการรับรู้ความคล้ายคลึงกัน และมีลิงค์และสังขยาตามบทนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'นญฺ ที่ประกอบด้วย อิว อรรถ ย่อมมีอธิกรณ์เสมอกับสิ่งอื่นที่คล้ายกัน เพราะความหมายย่อมสำเร็จได้อย่างนั้น'. ด้วยประการฉะนี้ ในทั้งสองฝ่าย บทหน้าจึงเป็นประธานในเนื้อความ. แม้ในคำว่า อนสฺโส ในที่นี้ ก็พึงทราบโดยนัยนี้.

Ana sare.

แปลง (นญฺ) เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ

Sarādo uttarapade nañsaddassa ana hotīti nassa ana.

เมื่อบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ ศัพท์ว่า นญฺ ย่อมเป็น อน คือแปลง น เป็น อน

Kupādayo niccamasyādividhimhi.

กุศัพท์เป็นต้น เป็นนิจสมาส ในวิธีกรรมมี อสฺยา เป็นต้น

Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato’ññattha-kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo-evaṃkupuriso-‘‘purise vā’’ti pakkhe kādese-kāpuriso-īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ-‘‘sare kada kussuttaratthe’’ti kussa kadādeso-appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ-‘‘kāppatthe’’ti kādeso.

กุศัพท์ และ ปาทิศัพท์ เป็นอันเดียวกันกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด เป็นนิจ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีกรรมที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุดเป็นต้น เช่น พราหมณ์ที่น่าเกลียด คือ กุพฺราหฺมโณ, กุปุริโส (บุรุษที่น่าเกลียด) ก็เช่นกัน, ในฝ่ายที่มีสูตรว่า 'purise vā' เมื่อมีการแปลงเป็น กา จึงเป็น กาปุริโส, ร้อนเล็กน้อย คือ กทุณฺหํ, ด้วยสูตรว่า 'sare kada kussuttaratthe' จึงมีการแปลง กุ เป็น กท, เกลือน้อย คือ กาลวณํ, ด้วยสูตรว่า 'kāppatthe' จึงมีการแปลงเป็น กา.

Pādayo gatādyatthe paṭhamāya.

ปาทิศัพท์ ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทปฐมาวิภัตติ.

Pagato ācariyo pācariyo-evaṃ pantevāsī-suṭṭhukataṃ sukataṃ-kicchena kataṃ dukkataṃ.

อาจารย์ผู้ไปแล้ว (ยิ่ง) คือ ปาจริโย, ปนฺเตวาสี (ศิษย์ผู้ไปแล้ว) ก็เช่นกัน, ทำดีแล้ว คือ สุกตํ, ทำด้วยยาก คือ ทุกฺกตํ.

Accādayo kantādyatthe dutiyāya.

อัจจาทิศัพท์ ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบททุติยาวิภัตติ.

Atikkanto mālamatimālo.

ผู้ก้าวล่วงระเบียบดอกไม้ คือ อติมาโล.

Ghapassāntasyāppakānassa.

แห่งอักษรที่เป็นที่สุดของ ฆะ และ ปะ อันไม่เป็นประธาน.

Antabhutassāppadhānassa ghapassa syādisu rasso hotīti rasso.

ฆะ และ ปะ อันเป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะ ในเพราะสิวิภัตติเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นรัสสะ.

Avavādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya.

อวาทิศัพท์ ในอรรถว่า ถูกดูหมิ่นแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทตติยาวิภัตติ.

Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanamavakokilaṃ-avakuṭṭhanti pariccattaṃ.

ป่าที่ถูกนกกาเหว่าร้องด่า (ทอดทิ้ง) คือ อวกกิลํ, คำว่า อวกุฏฺฐํ หมายถึง ถูกทอดทิ้งแล้ว.

Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā.

บท "ปริ" เป็นต้น ในความหมายว่า "เหน็ดเหนื่อย" เป็นต้น ย่อมเป็นจตุตถีวิภัตติ.

Parigilāno’jjhenāya pariyajjheno.

ผู้เหน็ดเหนื่อยเพื่อการเล่าเรียน คือ ปริยชฺเฌโน.

Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā.

บท "นิ" เป็นต้น ในความหมายว่า "ออกไปแล้ว" เป็นต้น ย่อมเป็นปัญจมีวิภัตติ.

Nikkanto kosambiyā nikkosambi-ghapādinā rasso.

ผู้ที่ออกไปจากเมืองโกสัมพี คือ นิกฺโกสมฺพี ด้วยกฎ ฆปะ เป็นต้น จึงเป็นรัสสะ.

Vā nekaññatthe.

หรือ (บทหลายบท) ในความหมายของบทอื่น.

Anekaṃ syādyanta maññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti-o tiṇṇo haṃso yaṃ so otiṇṇahaṃso-(jalāsayo).

บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายของบทอื่น หรือเป็นอันเดียวกัน เช่น หงส์ลงแล้วในที่ใด ที่นั้นคือ โอติณฺณหํโส (สระน้ำ).

Jito māro yena so jitamāro-(bhagavā)-jinnotaru yena so chinnataru(pharasu)dinno suṅko yassaso dinnasuṅko(rājā)-apagataṃ kālakaṃ yasmā so apagatakālako (paṭo)pahutaṃ dhanaṃ yassa so pahutadhano-(puriso)-natthi samo yassa so asamo-nassa ṭādeso-cittā gāvo yassāti samāse kate.

มารอันพระองค์ทรงชนะแล้ว พระองค์นั้นคือ ชิตมาโร (พระผู้มีพระภาค) ต้นไม้ถูกตัดแล้วด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นคือ ฉินฺนตรุ (ขวาน) ภาษีอันใครให้แล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ ทินฺนสุงฺโก (พระราชา) จุดดำไปปราศแล้วจากสิ่งใด สิ่งนั้นคือ อปคตกาลโก (ผ้า) ทรัพย์มากมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ พหุธโน (บุรุษ) ผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน คือ อสโม มีการแปลง น เป็น อ เมื่อทำสมาสว่า โคทั้งหลายมีสีต่างๆ มีแก่ผู้ใด.

Gossu

ในเพราะคำว่า โค (มีการแปลงเป็น อุ).

Antabhutassāppadhānassa gossa syādīsu u hoti-cittagu-(gomā)-mattāneke gajā yasmiṃ taṃ mattānekagajaṃ-(vanaṃ) saha puttena vattamāno saputto saha putto vā-‘‘sahassa so’ññatthe‘‘ti pakkhe sahassa so-dhavā ca badirā ca palāsā ceti viggahe.

โค ที่เป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในวิภัตติลงท้ายเป็นต้น เช่น จิตฺตคุ (ผู้มีโค) ช้างหลายเชือกที่เมาแล้วมีอยู่ในที่ใด ที่นั้นคือ มตฺตาเนคคชํ (ป่า) ผู้เป็นไปพร้อมด้วยบุตร คือ สปุตฺโต หรือ สหปุตฺโต ในฝ่ายที่กล่าวว่า "สหสฺส โส อญฺญตฺเถ" (สหะ ย่อมเป็น สะ ในความหมายอื่น) สหะ ย่อมเป็น สะ ในวิคคหะว่า ต้นธวะด้วย ต้นขทิระด้วย และต้นปลาสด้วย.

Catthe.

ในความหมายแห่ง "จะ" ศัพท์ (และ).

Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati-samuccayo’nvāvayo itarītarayogo samāhāro ceti catatāro catthā-tattha itarītarayoge samāhāre ca ekatthībhāvo sambhavati padānaṃ aññamaññasambandhato-na samuccaye nāpyanvācaye tadabhāvato, casaddanivutti.

บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายว่า "และ" หรือเป็นอันเดียวกัน ความหมายว่า "และ" มี ๔ อย่าง คือ สมุจจยะ (รวมกัน) อนฺวาวยะ (ตามกัน) อิตรีตรโยคะ (ประกอบกันและกัน) และ สมาหาโร (รวมกันเป็นกลุ่ม) ในที่นั้น ในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ ย่อมมีความเป็นอันเดียวกันได้ เพราะบททั้งหลายมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน ไม่เป็นในสมุจจยะและอนฺวาวยะ เพราะไม่มีความสัมพันธ์นั้น จึงมีการงดใช้ศัพท์ว่า "จะ".

Samāhāre napuṃsakaṃ.

ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์.

Catthe samāhāre yadekatthaṃ taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati-samāhārassekattā ekavacanameva-dhavakhadirapalāsaṃ-kattha ci na hoti’sabhāparisāyā’ti ñāpakā-ādhipaccaparivāro-itarītarayoge avayavappadhānattā bahuvacanaṃ-dhavakhadirapalāsā-samāse yaṃ pubbaṃ vūttaṃ tadeva pubbaṃ nipatati-kamātikkame payojanābhāvā-kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato-dantānaṃ rājā rājadanto-pāpā bhumi yasmiṃ pāpā ca sābhumi ceti vā viggayha samāse samāsantveccādhikāro.

ในความหมายว่า "และ" ที่เป็นสมาหาระ สิ่งใดเป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะความเป็นอันเดียวกันของสมาหาระ จึงเป็นเอกวจนะเท่านั้น เช่น ธวขทิรปลาสํ (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) บางครั้งก็ไม่เป็นไป เพราะมีเครื่องหมายว่า "สภาปริสายา" (ของสภาและบริษัท) เช่น อาธิปจฺจปริวาโร (บริวารแห่งความเป็นใหญ่) ในอิตรีตรโยคะ เพราะบทที่เป็นส่วนย่อยเป็นประธาน จึงเป็นพหุวจนะ เช่น ธวขทิรปลาสา (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) ในสมาส สิ่งใดที่กล่าวไว้ก่อน สิ่งนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการกลับกันได้ เพราะอำนาจแห่งกฎ "พหุลํ" (ส่วนมาก) เช่น ราชาแห่งฟันทั้งหลาย คือ ราชทนฺโต หรือเมื่อแยกวิคคหะว่า แผ่นดินอันลามกมีอยู่ในที่ใด และแผ่นดินนั้นเป็นแผ่นดินอันลามกด้วย เมื่อทำสมาส ย่อมมีอำนาจแห่งสมาสันตะ (ส่วนท้ายของสมาส).

Pāpādīhi bhumiyā.

(การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า ภูมิ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น.

Pāpādīhi parā yā bhumi tassā samāsanto a hoti-pāpabhumaṃ, (ṭhānaṃ)-itthiyamiccādināāppaccayo nivattane-jātiyā upa lakkhitā bhumi jātibhumaṃ.

ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าปาปะเป็นต้น อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นปาปภูมิ (สถานที่) อัปปัจจัยในอิตถีลิงค์เป็นต้นย่อมถูกระงับ ภูมิที่ถูกกำหนดด้วยชาติ เป็นชาติภูมิ.

Saṅkhyāhi

(การลงสมาสันตปัจจัยแก่คำว่า ภูมิ) ที่อยู่หลังสังขยา.

Saṅkhyāhi parā yā bhumi tassā samāsanto ahoti-dve bhumiyo assāti dvībhumaṃ-evaṃ tibhumaṃ, catubhumaṃ-bahulādhikārā kvaci na hekāti-catubhumi.

ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าสังขยา อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นทวิภูมิ (มีภูมิสอง) เช่นนี้ ติภูมิ, จตุภูมิ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลบท บางครั้งก็ไม่เป็น (อะ) เช่น จตุภูมิ.

Dīghāhovassekadesehi ca ratyā.

(การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และบทที่เป็นเอกเทศ.

Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parasmā rattisaddā anaññāsaṅkhyatthesu samasitā samāsanto a hoti-dīghā ca sā ratti cāti dīgharattaṃ-aho ca ratti ca ahorattaṃ-ahassa apādittā ‘‘manādyapādīnamo maye cā’’ti o-vassāsu ratti vassārattaṃ-pubbā ca sā ratti cātī pubbarattaṃ-evaṃ apararattaṃ, aḍḍharattaṃ-atikkanto rattiṃ atiratto-dvinnaṃ rattīnaṃ samāhāro dvirattaṃ-anaññāsaṅkhyatthesutveva-digharatti-(hemanto)-upa ratti-kvaci hoteva bahulaṃ vidhānā-yathārattaṃ.

จากคำว่ารัตติที่อยู่หลังคำว่าทีฆะเป็นต้น ที่ไม่เป็นสังขยาและเป็นสังขยา เมื่อสมาสกันในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี เช่น ราตรีนั้นยาว ชื่อว่าทีฆรัตตะ วันและราตรี ชื่อว่าอโหรัตตะ เพราะคำว่าอหะไม่มีบทหน้า โอจึงมีตามกฎ "มนาทิอปาทีนโม มเย จา" ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่าวัสสารัตตะ ราตรีนั้นเป็นเบื้องต้น ชื่อว่าปุพพรัตตะ เช่นนี้ อปรรัตตะ, อัฑฒรัตตะ ล่วงราตรีไปแล้ว ชื่อว่าอติรัตตะ การรวมกันแห่งราตรีสองราตรี ชื่อว่าทวิรัตตะ ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว) อุปะรัตติ บางครั้งก็มีอยู่มากตามการบัญญัติ เช่น ยถารัตตะ.

Gotva catthe cālope.

(การแปลง) โค เป็น อว และ (การลง อะ) เมื่อไม่มีการลบ และไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์.

Gosaddā alopacisayā samāsanto a hoti na ce catthe

จากคำว่าโค เมื่อไม่มีการลบ อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์.

Samāso aññapadatthe asaṅkhyatte ca-rañño go rājagavo-avaṅa-pañca gāvo dhanamassa pañcagavadhano-visesanasamāsagabbho aññapadatthasamāso-dasannaṃ gunnaṃ samāhārodasagavaṃ-alopeti kiṃ?-Pañcahigobhi kīto pañcagu-visesanasamāse-‘‘tena kataṃ kīta’’miccādinā ṇike ‘‘lopo’’ti tassa lope ca kane ‘‘gossuti ukāro-avattheti kiṃ?-Ajassagāvo-anaññāsaṅkhyattheyutveva-cittagu, upagu-visālāni akkhīni assāti aññapadatthasamāse‘‘akkhismāññatthe’’ti akāre-visālakkho-padhānatthatāvasena catubbidhamekattaṃ tividhanti keci-vuttahi.

สมาสในอรรถแห่งบทอื่นและในอรรถที่ไม่ใช่สังขยา โคของพระราชา เป็นราชคาวะ (แปลงเป็น อว) มีโคห้าตัวเป็นทรัพย์ ชื่อว่าปัญจคาวธนะ สมาสในอรรถแห่งบทอื่นที่ประกอบด้วยวิเสสนสมาส การรวมกันแห่งโคสิบตัว เป็นทสคาวะ คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? เช่น ซื้อด้วยโคห้าตัว เป็นปัญจคุ ในวิเสสนสมาส เมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยตามกฎ 'เตน กตัง กีตัง' เป็นต้น และเมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยนั้น อุการะย่อมมีในคำว่าโค (ตามกฎ Gossu) คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์' คืออะไร? เช่น โคของแพะ (อชสฺส คาโว) ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น จิตตคุ, อุปคุ มีนัยน์ตาใหญ่ ชื่อว่าวิสาลักขะ ในสมาสในอรรถแห่งบทอื่นตามกฎ 'อักขิสมาญญัตเถ' อะการะย่อมมี บางท่านกล่าวว่า เอกัตตะมีสี่ชนิดโดยความเป็นประธาน และมีสามชนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า...

Pubbuttarobhayaññatthamiccekatthaṃ catubbidhaṃ visessaññobhayatthatā tidhā vakkhanti taṃ pare.

เอกัตตะมีสี่ชนิด คือ ปุพพะ, อุตตระ, อุภยะ, และอัญญัตถะ ส่วนผู้อื่นกล่าวว่า มีสามชนิด คือ วิเสสนะ, อัญญะ, และอุภยะ.

Ekatthaṃ.

เอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน).

Atha itthippaccayantā niddisīyante.

ลำดับนั้น จะแสดงปัจจัยที่ลงในอิตถีลิงค์.

Itthiyamatvā.

ในอิตถีลิงค์.

Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āppaccayo hoti-devadattā, ajā, kokilā, iccādi.

จากนามที่มี อะ เป็นที่สุด เมื่อกล่าวในอิตถีลิงค์ อัปปัจจัยย่อมมี เช่น เทวทัตตา, อชา, โกกิลา เป็นต้น.

Nadādito ṅī.

ณีปัจจัย หลังคำว่า นที เป็นต้น.

Ākatigaṇe’yaṃ-nadādīhi itthiyaṃ ṅīppaccayo hoti ṅakāro ‘‘ntantunaṃ ṅimhi to ve’’ti saṅketattho-nadī, mahī, kumārī, taruṇi, vāruṇi, gotamī, gacchanti-‘‘ntantunaṃ ṅimhi to ve’’ti vā takāre-gacchatī-gacchatī-evaṃ guṇavanti, guṇavatī-‘‘gotovā‘‘ti nadādisu pāṭhā vā ṅīmhi ‘‘gossāvaṅa’’ti gosaddassa āvaṅa-gāvī, go.

นี้เป็นอาคติคณะ ณีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์จากคำว่านทีเป็นต้น ณ การะเป็นเครื่องหมายตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี, คัจฉันตี หรือ ตะการะตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น คัจฉตี เช่นนี้ คุณวันตี, คุณวตี หรือเพราะการอ่านในนทาทิว่า "โคโตวา" อาวังคะของโคศัพท์ในณีปัจจัยตามกฎ "โคสฺสาวงฺค" เป็นคาวี, โค.

Yakkhāditvinī ca.

และอินีปัจจัย หลังคำว่า ยักษ์ เป็นต้น.

Yakkhādito itthīyaminī hoti ṅī ca-yakkhinī,yakkhī-nāginī,nāgī.

อินี และ ณี ปัจจัย ย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยักขศัพท์เป็นต้น เช่น ยักขินี, ยักขี, นาคินี, นาคี

Yuvaṇṇehi nī.

นีปัจจัย (ย่อมลง) หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด

Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ-payatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, paracittavidunī.

นีปัจจัยย่อมมีมากในอิตถีลิงค์ หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด เช่น ปยตปาณินี, ทัณฑินี, ภิกขุนี, ปรจิตตวิทุนี

Yuvā tī.

ตีปัจจัย (ย่อมลง) หลังยุวศัพท์

Yuvasaddato tī hotitthiyaṃ-yuvatī.

ตีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยุวศัพท์ เช่น ยุวตี

Itthippaccayantā.

ศัพท์ที่มีอิตถีปัจจัยเป็นที่สุด

Atha ṇadayo vuccante-raghussāpaccamīti viggahe.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึง ณ ปัจจัยเป็นต้น ในวิเคราะห์ว่า รฆุสฺส อปจฺจํ (เหล่ากอของพระรฆุ)

Ṇe vāpacce.

ณ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งอัปปัจจะบ้าง

Chaṭṭhiyantā nāmasmā vā ṇappaccayo hotapacce’bhidheyye-ṇakāro ṇanubandhakāriyattho-ṇeneva apaccatthassa vuttattā apaccasaddāppayogo-‘‘ekatthatāya’’miti syādi lopo.

ณ ปัจจัย ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง ในอรรถอัปปัจจะที่พึงกล่าว, ณ อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำวิธีที่มี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะอรรถอัปปัจจะถูกกล่าวด้วย ณ ปัจจัยนั้นแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า อปจฺจ อีก, มีการลบสยาทิวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกตฺถตายํ

Sarānamādissāyuvaṇṇassā e o ṇanubandhe.

เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์ ย่อมวุฒิสระต้น คือ อะ เป็น อา, อิ เป็น เอ, อุ เป็น โอ

Sarānamādibhuta ye akārivaṇṇavaṇṇā tesaṃ ā e o honti yathākkamaṃ ṇanubandheti akārassa akāro.

สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ และ อุ วรรณะ เหล่านั้นย่อมเป็น อา เอ โอ ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, อะ เป็น อา

Uvaṇṇassāvaṅa sare

แปลงอุวรรณะเป็น อว เมื่ออยู่หน้าสระ

Sarādo ṇanubandhe uvaṇṇassa avaṅhoti-tato syādi-rāghavoccādi-itthiyaṃ-rāghavaccādi-vā vidhānā raghussāpaccaṃ ragvapaccantipi hoti.

เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่หลังสระ ย่อมแปลงอุวรรณะเป็น อว, จากนั้นลงสยาทิวิภัตติ เป็น ราฆโว เป็นต้น, ในอิตถีลิงค์ เป็น ราฆวี เป็นต้น, เพราะมีคำว่า วา ในสูตร อปจฺจํ ของ รฆุ จึงเป็น รฆุวปจฺจํ ได้ด้วย

Ṇadayo’bhidheyyaliṅgā apacce tvanapuṃsakāNapuṃsake sakatthe ṇyo bhiyyo bhāvasamūhajā;

Tā tutthiyamasaṅakkhyāne tvādi cippaccayantakāNapuṃsakena liṅgena saddā’dāhu pumene vāNiddissatīti ñatabbamavisese panicchite.

ปัจจัยมี ณ เป็นต้น มีลิงค์ตามบทที่ถูกกล่าวถึง แต่ในอรรถอัปปัจจะ ไม่เป็นนปุงสกลิงค์. ในอรรถสกัตถะ เป็นนปุงสกลิงค์. ญฺยปัจจัยมีมากในอรรถภาวะและสมูหะ. ติปัจจัยเป็นต้นจนถึงจิปัจจัยเป็นที่สุด ในอรรถตุตถิยะและอสังขยานะ เป็นอิตถีลิงค์. ศัพท์ที่ลง ตฺว ปัจจัยเป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์ หรือปุงลิงค์. พึงทราบว่า (ศัพท์เหล่านี้) ย่อมระบุไว้โดยไม่เจาะจง

Vā apacceti vādhikāro.

บทว่า วา และ อปจฺเจ เป็นบทอธิการ

Vacchādito ṇana ṇayanā.

ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉศัพท์เป็นต้น

Vacchādito gottādibhutā gaṇato ca ṇana ṇayanappaccayā honti paputtādo’pacce-paputtappabhuti gottaṃ-vacchassā paccaṃ vacchāno, vacchāyano-‘saṃyoge kvacī’ti vuttattā na vuddhi-katissāpaccaṃ kaccāno, kaccāyano-yakāracavaggapubba rūpāni-yāgame-kātiyāno.

ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉาทิคณะ ซึ่งเป็นโคตรเป็นต้น ในอรรถอัปปัจจะ มีปปุตตะ (เหลน) เป็นต้น, โคตรมีปปุตตะเป็นต้น, อปจฺจ ของวัจฉะ คือ วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, เพราะมีคำว่า สํโยเค กฺวจิ จึงไม่มีการวุฒิ, อปจฺจ ของกติ คือ กจฺจาโน, กจฺจายโน, รูปที่มี ย การะ และ จ วรรค อยู่หน้า, เมื่อลง ย อาคม เป็น กาติยาโน

Kattikāya apaccamiccevamādi viggahe.

ในวิเคราะห์ว่า กตฺติกาย อปจฺจํ เป็นต้น

Kattikāvidhavādīhi ṇeyyaṇerā.

เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น

Kattikādīhi vidhavādīhi ca ṇeyyaṇerā vā yathākkamaṃ, honta pacce-kattikeyyo, veṇateyyo-vedhavero, sāmaṇero.

เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น ตามลำดับ ในอรรถอัปปัจจะ คือ กตฺติเกยฺโย, เวณเตยฺโย, เวธเวโร, สามเณโร

Ṇya diccādīhi

ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้น

Ditippabhutīhi ṇyo vā gotapacce.

ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้นบ้าง ในอรรถโคตรอปจฺจ

Saṃyoge kvaci.

ในเพราะพยัญชนะสังโยคบ้าง

Sarānamādibhutā ye ayuvaṇṇā tesaṃ ā e o honti kvaci deva saṃyogavisaye ṇanubandheti visayasattamiyā niddiṭṭhattā saṃyogato pubbeva ekāro.

สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ อุ เหล่านั้น ย่อมเป็น อา เอ โอ บ้าง ในเพราะพยัญชนะสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะระบุด้วยวิสยสัตตมี จึงมีการวุฒิเป็น เอ หน้าพยัญชนะสังโยค

Lopo’vaṇṇivaṇṇānaṃ.

การลบ อะ และ อิ วรรณะ

Yakārādo paccaye avaṇṇivaṇṇānaṃ lopo hoti-ditiyā apaccaṃ decco, kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño-nassa ñe pubbarūpaṃ-bhātuno apaccaṃ bhātabbo-ettha-

ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมลบ อะ และ อิ วรรณะ, อปจฺจ ของนางทิติ คือ เทจฺโจ, อปจฺจ ของนางกุณฑนี คือ โกณฺฑญฺโญ, แปลง น เป็น ญฺญ ซึ่งเป็นรูปเบื้องหน้า, อปจฺจ ของภาตุ คือ ภาตพฺโพ, ในที่นี้-

Yamhi gossa ca.

ในเพราะ ย ปัจจัย และ (แปลงสระ) ของ โค ศัพท์

Yakārādo paccaye gossuvaṇṇassa ca avaṅa hotīti ukārassa avaṅa.

ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมแปลงสระ อุ ของ โค ศัพท์ เป็น อว, คือแปลง อุ เป็น อว

Ā ṇi.

อา และ ณิ ปัจจัย

Akārantato ṇi vā hotapacce bahulaṃ-dakkassāpaccaṃ dakkhi-evaṃ vāruṇi-bahulaṃ vidhānā na sabbehi akārantehi-te neva vasiṭṭhassāpaccaṃ vāsiṭṭho tveva hoti.

ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์อการันต์บ้าง ในอรรถอัปปัจจะ, อปจฺจ ของทักขะ คือ ทักขิ, วารุณิ ก็เช่นกัน, เพราะมีคำว่า พหุลํ จึงมิได้ลงหลังศัพท์อการันต์ทั้งหมด, เพราะเหตุนั้น อปจฺจ ของวสิฏฐะ จึงเป็น วาสิฏโฐ เท่านั้น

Rājato ñño jātiyaṃ

ลง ญฺโญ ปัจจัย หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าชาติ

Rājasaddato ñño vā hotapacce jātiyaṃ gammamānāyaṃ-rañño apaccaṃ rājañño-jātiyanti kiṃ?-Rājāpaccaṃ.

ลง ญฺโญ ปัจจัย บ้าง หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ (เหล่ากอ) เมื่อหมายถึงชาติ (กำเนิด), เหล่ากอของพระราชา ชื่อว่า ราชญฺโญ, คำว่า 'ชาติ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ราชปจฺจํ (ซึ่งไม่ได้หมายถึงชาติกำเนิด)

Khattā yīyā.

ลง อิย และ ย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์

Khattasaddā yeyā hontapacce jātiyaṃ-khattassāpaccaṃ khattyo, khattiyo-jātiyantveva-khatti.

ลง ย และ อิย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของขัตตะ ชื่อว่า ขตฺตฺโย และ ขตฺติโย, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) ขตฺติ

Manuto ssa saṇa.

ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์

Manusaddato jātiyaṃ ssa saṇa hotapacce-makanuno apaccaṃ manusso, mānuso-jātiyantveva-mānavo.

ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของมนุ ชื่อว่า มนุสฺโส และ มานุโส, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) มาณโว

Janapadanāmasmā khattiyā raññe ca ṇo.

ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา

Janapadassa yaṃ nāma, tannāmasmā khattiyāpacce raññe ca ṇe hoti-pañcālānaṃ apaccaṃ rājā vā pañcālo, māgadho-janapadanāmasmāti kiṃ?-Dāsarathi-khantiyāti kiṃ? Pañcālassabrāhmaṇassāpaccaṃ pañcāli.

ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวปัญจาละ หรือพระราชาแห่งปัญจาละ ชื่อว่า ปญฺจาโล, (พระราชาแห่งมคธ ชื่อว่า) มาคโธ, คำว่า 'จากชื่อของชนบท' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล), คำว่า 'กษัตริย์' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ปญฺจาลี (ซึ่งหมายถึงเหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ)

Ṇya kurusivīhi.

ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์

Kurusivīhapacce raññe ca ṇyo hoti-kurunaṃ apaccaṃ rājāvā korabbo, sebbo.

ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์ ในอรรถว่าเหล่ากอและในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวกุรุ หรือพระราชาแห่งกุรุ ชื่อว่า โกรพฺโพ, (เหล่ากอของชาวสีวิ หรือพระราชาแห่งสีวิ ชื่อว่า) เสพฺโพ

Ṇa rāgātena rattaṃ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย้อมด้วยสีนั้น'

Rajjate yena so rāgo-tato rāgavācitatiyantato rattamiccetasmiṃ attheṇe hoti-kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ, kosumhaṃ-idha kasmā na hoti’ nīlaṃ pītanti? Guṇavacanattā vināpi ṇena ṇatthassābhidhānato.

สิ่งที่ใช้ย้อม ชื่อว่า ราคะ (สีย้อม), ลง ณ ปัจจัย หลังศัพท์ที่หมายถึงสีย้อมซึ่งประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย้อมแล้ว', ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่า กาสาวํ, (ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า) โกสุมฺหํ, ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่ลง ณ ปัจจัย ในคำว่า นีลํ และ ปีตํ? เพราะเป็นคุณศัพท์ จึงแสดงอรรถของ ณ ปัจจัยได้โดยไม่ต้องลงปัจจัย

Nakkhato ninduyuttena kāle.

ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ ในอรรถว่ากาลที่ประกอบด้วยพระจันทร์

Tatiyattato nakkhattā tena lakkhite kāle ṇe hoti tañce nakkhattaminduyuttaṃ hoti-phussena induyuttena lakkhitā puṇṇamāsī phussī, pusso (aho)-maghāya induyuttāyalakkhitā puṇṇamāsī māghī, māgho (aho)

ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ที่ประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่ากาลที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวปุสสะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า ผุสฺสี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวปุสสะ) ชื่อว่า ผุสฺโส, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวมาฆะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาฆี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวมาฆะ) ชื่อว่า มาโฆ

Yā ssa devatā puṇṇamāsi.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นเทวดาของเขา' และ 'เป็นวันเพ็ญ'

Seti paṭhamantā asseti chaṭṭhatthe ṇe hoti yaṃ paṭhamantaṃ sā dve devatā puṇṇamāsī vā-sugato devatā asseti sogato-māhindo, yāmo, cāruṇo-phussī pusṇamāsī assa sambandhinīti phusso, (māso) evammāgho.

ลง ณ ปัจจัย หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) โดยบทปฐมาวิภัตตินั้นหมายถึงเทวดาหรือวันเพ็ญ, พระสุคตเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า โสคโต, (พระมเหินทร์เป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า) มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, วันเพ็ญผุสสีเป็นของเขา (ของเดือนนั้น) ชื่อว่า ผุสฺโส (เดือนผุสสะ), มาโฆ (เดือนมาฆะ) ก็เช่นเดียวกัน

Vyākaraṇamadhite jānāti vātvevamādivaggahe.

ในรูปวิเคราะห์เป็นต้นว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งไวยากรณ์' หรือ 'ย่อมรู้ (ซึ่งไวยากรณ์)'

Tamadhīte tañjānāti kaṇikā ca.

ลง ณ, ณิก และ ก ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น'

Dutiyantato tamadhīte tañjānātīti etesvattesu ṇehoti koṇiko ca-veyyākaraṇe-katayādesassikārassa‘‘tadā desā tadiva bhavanti‘‘ti ñāyā sarānamaccādinā ekāre yāgamadvittāni-ke-kamako, padako-ṇike-suttantiko, venayiko-‘‘tena nibbatte’’ti tatiyantā nibbattattheṇe-kusambena nibbattā kosambī, (nagarī.)

ลง ณ ปัจจัย หลังบททุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น' และลง ณิก และ ก ปัจจัยด้วย, (ผู้ศึกษาไวยากรณ์ ชื่อว่า) เวยฺยากรโณ (ในคำนี้มีการอาเทศ ย เป็น อิ แล้วแผลงเป็น เอ ลง ย อาคม และซ้อน ย), ลง ก ปัจจัย เช่น กมโก, ปทโก, ลง ณิก ปัจจัย เช่น สุตฺตนฺติโก, เวนยิโก, และลง ณ ปัจจัย หลังบทตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/สำเร็จด้วยสิ่งนั้น' เช่น เมืองที่เกิดด้วยต้นกุสัมพะ ชื่อว่า โกสมฺพี

Tatra bhave.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่ในที่นั้น'

Sattamyantā bhavatthe ṇe hoti-udake bhavo odako-‘‘ajjādīhi tano’’ti bhavatthe tano-ajjabhavo ajjatano-evaṃ hīyattano-‘‘ñonamavaṇṇe’’ti akāro-‘‘sarambhā dve’’ti tassa dvibhāvo.

ลง ณ ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่เกิดในน้ำ ชื่อว่า โอทโก, ลง ตน ปัจจัย หลัง อชฺช เป็นต้น ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น อชฺชตโน (เกิดในวันนี้), หียตฺตโน (เกิดในวันวาน), (ในคำว่า หียตฺตโน) มีการแปลง ญ เป็น อ และซ้อน ต

Purātoṇo ca

และลง ณ ปัจจัย หลัง ปุรา

Purā iccetasmā bhavatthe ṇe hoti tano va-purā bhavo purāṇe, purātano.

ลง ณ หรือ ตน ปัจจัย หลัง ปุรา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่มีมาแต่ก่อน ชื่อว่า ปุราโณ และ ปุราตโน

Amātvacco.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา

Amā saddato acco hoti bhavatthe-amā bhavo amacco.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ผู้ที่อยู่ร่วมกัน ชื่อว่า อมจฺโจ

Majjhāditvimo.

ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น

Majjhādīhi sattamyantehi bhavatthe imo hoti-majjhe bhavo majjhimo, antimo-kusiṇarāyaṃ bhavo ccevamādiviggahe.

ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น ที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่อยู่ในท่ามกลาง ชื่อว่า มชฺฌิโม, (สิ่งที่อยู่ในที่สุด ชื่อว่า) อนฺติโม, (สิ่งที่เกิดในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสิณารโก) เป็นต้น

Kaṇṇeyya ṇeyyakayyā.

ลง ก, ณฺย, เณยฺย, เณยฺยก และ ย ปัจจัย

Sattamyantā ete paccayā honti bahulaṃ bhavatthe-kaṇa-kosiṇarako-ṇeyya-gaṅgeyyo, vāneyyo-ṇeyyaka-koleyyako-ya-gammo-rassākāralopapu- bbarūpāni-iya-gamiyo, udariyaṃ-‘‘ṇiko’’ti sattamyantā bhavatthe ṇiko hoti sarade bhāvo sāradiko, hemantiko.

ลงปัจจัยเหล่านี้หลังบทสัตตมีวิภัตติโดยมาก ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ก ปัจจัย เช่น โกสิณารโก, เณยฺย ปัจจัย เช่น คงฺเคนฺโย, วาเนยฺโย, เณยฺยก ปัจจัย เช่น โกเลยฺยโก, ย ปัจจัย เช่น คมฺโม (มีการลบสระหน้าและทำปุพพรูป), อิย ปัจจัย เช่น คมิโย, อุทรยํ, ลง ณิก ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น สารทิโก (เกิดในฤดูสารท), เหมนฺติโก (เกิดในฤดูหนาว)

Tamassa sippaṃ sīlampaṇyampaharaṇampayojanaṃ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นศิลปะของเขา', 'เป็นปกติของเขา', 'เป็นสินค้าของเขา', 'เป็นอาวุธของเขา' และ 'เป็นประโยชน์ของเขา'

Paṭhamantā sippādivācakā asseti chaṭṭhatthe ṇiko hoti-vīṇāvādanaṃ sippamassa veṇiko. Paṃjasukūladhāraṇaṃ sīlamassa pakaṃsukuliko, gandho paṇyamassa gandhiko, vāpo paharaṇamassa vāpiko, sataṃ payojanamassa sātikaṃ‘‘taṃhantārahati gacchatuñchaticarati’’ti dutiyantā bhanticcevamādisavatthesu ṇiko hoti-pakkhīnobhantiti pakkhiko-sākuṇīko-satamarahatīti sātikaṃ-paradāraṃ gacchatītipāradāriko-badare uñchatīti bādariko-dhammaṃ caratīti dhammiko-adhammiko-‘‘tena kataṃ kītaṃ baddhamabhiyaṅkhataṃ kasaṃsaṭṭhaṃ hataṃ hanti jitaṃ jayati dibbati khanati tarati carati vahati jīvati’’ti tatiyantā katādisvatthesu ṇiko hoti-kāyena kataṃvakāyikaṃ-satena kītaṃ sātikaṃ-varattāya baddhovā rattiko-ghatena abhisaṅkhataṃ kasaṃsaṭṭhaṃ vā ghātikaṃ-(abhisaṅkhataṃ katābhisaṅkhāraṃ, kasaṃsaṭṭhaṃ missitaṃ)-jālena hato bhantītivā cāliko-akkhehi jitamakkhikaṃ-akkhehi jayati dibbatīti vā akkhiko-khanittiyā khanatīti khānittiko-iha nabhavati ‘‘aṅguliyā khantī’’ti anabhidhānā abhidhānalakkhaṇa hi tabbādi ṇadisamāsā-uḷumpena taratīti oḷumpiko-sakaṭena caratīti sākaṭiko-khandhena vahatīti khandhiko-vetanena jīvatīti vetaniko-‘‘tassa saṃvattatī’’ti catutthyantā saṃvattatīti ponobhaviko-‘‘manādyapādinamo maye ce’’ti dutiyokāro.

จากปฐมาวิภัตติของคำที่แสดงถึงศิลปะเป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิโก, การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติ (ศีล) ของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิโก, ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิโก, การยิงเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า วาปิโก, ทรัพย์หนึ่งร้อยเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า สาติกัง. จากทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมฆ่าซึ่งสิ่งนั้น' 'ย่อมควร' 'ย่อมไป' 'ย่อมเก็บ' 'ย่อมประพฤติ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น ย่อมฆ่านก ชื่อว่า ปักขิโก หรือ สากุณิโก, ย่อมควรซึ่งทรัพย์หนึ่งร้อย ชื่อว่า สาติกัง, ย่อมไปสู่ภรรยาผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก, ย่อมเก็บลูกพุทรา ชื่อว่า พาทริโก, ย่อมประพฤติธรรม ชื่อว่า ธัมมิโก หรือ อธัมมิโก. จากตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'อันสิ่งนั้นทำแล้ว' 'ซื้อแล้ว' 'ผูกแล้ว' 'ปรุงแต่งแล้ว' 'ผสมแล้ว' 'ถูกฆ่าแล้ว' 'ย่อมฆ่า' 'ชนะแล้ว' 'ย่อมชนะ' 'ย่อมเล่น' 'ย่อมขุด' 'ย่อมข้าม' 'ย่อมเที่ยวไป' 'ย่อมแบก' 'ย่อมเลี้ยงชีพ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น อันกายทำแล้ว ชื่อว่า กายิกัง, อันทรัพย์หนึ่งร้อยซื้อแล้ว ชื่อว่า สาติกัง, อันเชือกหนังผูกแล้ว ชื่อว่า วารัตติโก, อันเนยใสปรุงแต่งแล้ว หรือผสมแล้ว ชื่อว่า ฆาติกัง (ปรุงแต่งแล้ว คือ อภิสังขตะ, ผสมแล้ว คือ กสังหัฏฐะ), อันข่ายฆ่าแล้ว หรือย่อมฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่า ชาลิโก, อันลูกเต๋าชนะแล้ว ชื่อว่า อักขิกัง, อันลูกเต๋าย่อมชนะ หรือย่อมเล่น ชื่อว่า อักขิโก, ย่อมขุดด้วยจอบ ชื่อว่า ขานิตติโก. ในที่นี้ไม่เป็น 'อังคุลิยา ขันติ' (ขุดด้วยนิ้ว) เพราะไม่มีการใช้เรียก (อนภิธาน) เพราะปัจจัยมี ณ เป็นต้น และสมาส มีการใช้เรียกเป็นลักษณะ. อันแพย่อมข้าม ชื่อว่า โอฬุมปิโก, อันเกวียนย่อมเที่ยวไป ชื่อว่า สากฏิโก, อันบ่าย่อมแบก ชื่อว่า ขันธิโก, อันค่าจ้างย่อมเลี้ยงชีพ ชื่อว่า เวตนิโก. จากจตุตถีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น' ชื่อว่า โปโนภวิโก. สระโอตัวที่สอง (ที่ น) สำเร็จด้วยสูตรว่า 'มนาทฺยปาทินโม มเย เจ'

Tatosambhutamāgataṃ.

เกิดจากที่นั้น มาจากที่นั้น

Pañcamyantā sambhu tamāgatanti etesvatthesuṇiko hoti-mātito sambhutamāgataṃ vā mattikaṃ, pettikaṃ.

หลังบทปัญจมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิดจากที่นั้น' หรือ 'มาจากที่นั้น' เหล่านี้ มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น เกิดจากมารดา หรือมาจากมารดา ชื่อว่า มัตติกัง, เกิดจากบิดา หรือมาจากบิดา ชื่อว่า เปตติกัง

Surabhito samabhutanti naviggahe.

เกิดจากสุรภิ (โค) ในวิเคราะห์ด้วย ณ ปัจจัย (คือ โสรัพภัง)

Dissantaññepi paccayā.

ปัจจัยแม้เหล่าอื่นก็ปรากฏ

Vuttato’ññepi paccayā dissanti vuttāvuttatthesutiṇyo-sorabbhaṃ-‘‘tattha vasati kaviditobhatto niyutto’’ti ṇiko-rukkhamūle vasatīti rukkhamūliko, loke vidito lokiko, catumahārājesu bhattā catummahārājikā-dvāre niyutto dovāriko-dassoka tadaminādipāṭhā.

ปัจจัยอื่น ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว คือ ณยะ (ṇya) เช่น โสรัพภัง. ในอรรถว่า 'ย่อมอยู่ในที่นั้น' 'เป็นที่รู้จัก' 'เป็นผู้ภักดี' 'เป็นผู้ประกอบ' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น ย่อมอยู่ที่โคนต้นไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิโก, เป็นที่รู้จักในโลก ชื่อว่า โลกิโก, เป็นผู้ภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา, เป็นผู้ประกอบที่ประตู ชื่อว่า โทวาริโก และบทเป็นต้นว่า 'ทัสสกะ' 'ตทามินะ' ตามปาฐะ

Tassidaṃ.

สิ่งนี้เป็นของเขา

Chaṭṭhiyantā idamiccasmiṃ atthe ṇiko hoti-saṅghassa idaṃ saṅghikaṃ, puggalikaṃ-‘‘ṇe’’ti chaṭṭhiyantā idamiccatasmiṃ attheṇe-moggallāyanassa idaṃ moggallāyanaṃ, (vyākaraṇaṃ)-sogataṃ, (sāsanaṃ).

หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น สิ่งนี้เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกัง, เป็นของบุคคล ชื่อว่า ปุคคลิกัง. และมีปัจจัย ณะ (ṇe) ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ เช่น สิ่งนี้เป็นของพระโมคคัลลานะ ชื่อว่า โมคคัลลายนัง (ไวยากรณ์), สิ่งนี้เป็นของพระสุคต ชื่อว่า โสคตัง (ศาสนา)

Pitito bhātari reyyaṇa.

หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa)

Pitusaddā tassa bhātari reyyaṇa hoti-ronu’bandho.

หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของเขานั้น มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa) มี ร เป็นอนุพันธะ

Rānubandhe’ntasarādissa.

ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ ให้ลบสระที่สุดเป็นต้น

Anto saro ādi yassāvayavassa tassa lopo hoti rānubandheti ulopo-pitu bhātā petteyyo.

สระที่สุดเป็นต้นของส่วนประกอบใด ให้ลบสระนั้น ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ คือการลบ อุ เช่น พี่ชายหรือน้องชายของบิดา ชื่อว่า เปตเตยโย

Mātito ca haginiyaṃ cho.

และหลังมาตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว มีปัจจัย ฉะ (cho)

Mātuto ce pituto ca tesaṃ bhaginiyaṃ cho hoti-mātubhagini mātucchā-‘‘itthiyamatvā’’ti ā-evampitucchā.

หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น มีปัจจัย ฉะ (cho) เช่น พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา ชื่อว่า มาตุจฉา (น้าหญิง/ป้า) ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามตฺวา' ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ แม้ ปิตุจฉา (พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา) ก็เช่นเดียวกัน

Mātāpitusvāmaho.

หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ มีปัจจัย มหะ (maha) บ้าง (เช่น มาตามโห, ปิตามโห)

Mātāpituhi tesaṃ mātāpitusvāmaho hoti-mātu mātā mātāmahī-mātu pitā mātāmaho-pitu mātā pitāmahī-pitu pitāpi nāmaho.

หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า มารดาและบิดาของผู้นั้น มี อามห ปัจจัย (คือ) มารดาของมารดา ชื่อว่า มาตามหี, บิดาของมารดา ชื่อว่า มาตามโห, มารดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหี, บิดาของบิดา ก็ชื่อว่า ปิตามโห.

Hite reyyaṇa.

ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย.

Mātāpitūhi hite reyyaṇa hoti-mātu hito matteyyo, pitu hito petteyyo.

หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย (คือ) ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, ผู้เกื้อกูลแก่บิดา ชื่อว่า เปตเตยยะ.

Tamasya parimāṇaṃ ṇiko ca.

ในอรรถว่า การประมาณของสิ่งนั้น มี ณิก ปัจจัย ด้วย.

Paṭhamantā asseti asmiṃ atthe ṇiko hoti kova tañce paṭhamantaṃ parimāṇambhavati.

หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณิก ปัจจัย และ ก ปัจจัยบ้าง หากบทปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ.

Doṇe parimāṇamassa doṇiko, (vīhi)-ekamparimāṇamassa ekakaṃ-dvikaṃ, tikaṃ, catukkaṃ, pañcakamiccādi.

โดณะ (ทะนาน) เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า โดณิโก (วีหิ), หนึ่งเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า เอกกัง, ทวิกัง, ติกัง, จตุกกัง, ปัญจกัง เป็นต้น.

Sañjātā tārakāditvito

ในอรรถว่า เกิดขึ้นแล้ว หลังคำว่า ตารกา เป็นต้น มี อิต ปัจจัย.

Tārakādihi paṭhamantehi asseti chaṭṭhatthe ito hoti te

หลังบทปฐมาวิภัตติทั้งหลาย มี ตารกา เป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) มี อิต ปัจจัย.

Ce sañjātā honti-tārakā sañjātā assa tārakitaṃ-(gaganaṃ)-pupchito-(rukkho).

หากสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว (คือ) ดาวทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วในท้องฟ้านั้น ชื่อว่า ตารกิตัง (คคนัง), ดอกไม้เกิดขึ้นแล้วแก่ต้นไม้นั้น ชื่อว่า ปุปผิโต (รุกโข).

Māne matto.

ในอรรถว่า การประมาณ มี มัตต ปัจจัย.

Paṭhamantā mānavuttito asseti asmiṃ atthe matto hoti-phakhalaṃ ummānamassa khaphalamattaṃ. Hattho parimāṇamassa hatthamattaṃ, sataṃ mānamassa satamattaṃ.

หลังบทปฐมาวิภัตติที่กล่าวถึงการประมาณ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี มัตต ปัจจัย (คือ) ผลไม้เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า ผลมัตตัง, มือเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า หัตถมัตตัง, ร้อยเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า สตมัตตัง.

Ṇe ca purisā

และมี ณ ปัจจัย หลังคำว่า ปุริส.

Purisā paṭhamantā uddhamānavuttito asseti asmiṃ atthe ṇe hoti matta tagghā ca-puriso ummānamassa porisaṃ, purisamattaṃ. Purisatagghaṃ.

หลังบทปฐมาวิภัตติคือ ปุริส ที่กล่าวถึงการประมาณในส่วนสูง ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณ ปัจจัย มัตต ปัจจัย และ ตัคฆ ปัจจัย (คือ) บุรุษเป็นประมาณ (ส่วนสูง) ของสิ่งนั้น ชื่อว่า โปริสัง, ปุริสมัตตัง, ปุริสตัคฆัง.

Tassa bhāvakammesu tta tā ttanaṇyaṇeyya ṇigha ṇiyā.

ในอรรถว่า ภาวะและกรรมของสิ่งนั้น มี ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยย, ณิฆ และ ณิย ปัจจัย.

Bhavanti etasmā saddabuddhīti bhāvo saddappavatti nimittaṃ-kammaṃ kriyā-chaṭāṭhiyantā bhāve kamme ca tta tādayo honti bahulaṃ-sāmaññavidhayo payogamanusārayantiti kuto ci dvīsukuto ci bhāve yeva-na ca sabbe sabbato honti aññatra ttatāhi-nīlassa paṭāssa bhāvo nīlattaṃ nīlatāti guṇe bhāvo-iha guṇavasā nilasaddonīlaguṇayutte dabbe vattate nimittassarupānugatāñcabuddhi-evamaññatrāpi yathānurūpaṃñātabbaṃ nīlassaguṇassa bhāvo nīlattaṃnīlatāti nīlaguṇajāti-gottaṃ gotāti gojāti-pācakattatti pacanakriyāsambandho-rājapurisattanti rājasambandho-devadattaṃ candattaṃ sūriyattanti tadavatthāvisesa sāmaññaṃ-ākāsattaṃ abhāvattanti upacaritabhedasāmaññaṃ-alasassa bhāvo kammaṃ vā alasattaṃ alasatā-ttana, puthujjanattanaṃ-ṇya, cāpakalyaṃ‘‘sakatthetī‘‘sakatthepi-akiñcanameva ākiñcaññaṃ-ṇeyya, soceyyaṃ-ṇa, pāṭavaṃ-avaṅa-iya, naggiyaṃ-ṇi ya, porohitiyaṃ.

ภาวะ คือเหตุให้เกิดความเข้าใจในศัพท์ (หรือ) คือนิมิตแห่งการเป็นไปของศัพท์, กรรม คือ กิริยา. ปัจจัยมี ตฺต และ ตา เป็นต้น เบื้องหลังบทอันลงในฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมเป็นส่วนมาก. วิธีทั่วไปย่อมเป็นไปตามการใช้ คือ ในบางแห่งลงในอรรถทั้งสอง ในบางแห่งลงในอรรถภาวะเท่านั้น และปัจจัยทั้งหมดไม่ลงเบื้องหลังศัพท์ทั้งปวง เว้นแต่ ตฺต และ ตา. ภาวะของผ้าสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา นี้คือภาวะในคุณ. ในที่นี้ ศัพท์ว่า นีละ ย่อมเป็นไปในพัสดุอันประกอบด้วยคุณคือสีเขียว ด้วยอำนาจแห่งคุณ และความรู้ย่อมเป็นไปตามรูปลักษณะของนิมิต. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบตามสมควร. ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา คือชาติแห่งคุณคือสีเขียว. โคตตะ หรือ โคตา คือชาติแห่งโค. ปาจกัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับกิริยาคือการหุงต้ม. ราชบุริสัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับพระราชา. เทวทัตตะ จันทัตตะ สุริยัตตะ คือความเป็นสามัญแห่งวิเสสภาวะนั้นๆ. อากาสัตตะ อภาวัตตะ คือความเป็นสามัญที่จำแนกโดยอุปจาระ. ภาวะหรือกรรมของคนเกียจคร้าน ชื่อว่า อลสัตตะ หรือ อลสตา. ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชชนัตตนะ. ณฺย ปัจจัย เช่น จาปกลยะ. บทว่า 'สกตฺเถ' หมายถึง แม้ในอรรถของตน เช่น อกิญจนะนั่นเอง เป็น อากิญจัญญะ. เณยย ปัจจัย เช่น โสเจยยะ. ณ ปัจจัย เช่น ปาฏวะ. อิย ปัจจัย เช่น นัคคิยะ. ณิย ปัจจัย เช่น โปโรหิติยะ.

Tara tamissikiyiṭṭhātisaye.

ในความยิ่ง (อติสยะ) มี ตร, ตม, อิสสิก, อิย, อิฏฐะ (ปัจจัย).

Atisaye vattamānanato hontete paccayā-atisayena pāpo pāpataro, pāpatamo, pāpissiko. Pāpiyo. Pāpiṭṭho-atisayantāpi atisayappaccayo-atisayena pāpiṭṭho pāpiṭṭhataro-udumbarassa vikāro’vayavotvevamādiviggahe.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ) คือ บาปอย่างยิ่ง เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏโฐ. แม้จากบทที่แสดงความยิ่งอยู่แล้ว ก็ยังมีปัจจัยแห่งความยิ่งลงได้อีก เช่น ปาปิฏฐะอย่างยิ่ง เป็น ปาปิฏฐตโร. ในวิคคหะว่า 'อุฑุมพรสฺส วิกาโร อวยโว' (ความแปรปรวนหรือส่วนประกอบของไม้มะเดื่อ) เป็นต้น.

Tassa vikārāvayavesu ṇa ṇika ṇeyya mayā.

ในอรรถวิการ (ความแปรปรวน) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น มี ณะ, ณิกะ, เณยยะ, มยะ (ปัจจัย).

Pakatiyā uttaramavatthantaraṃ vikāro-chaṭṭhiyantā nāmasmā vikāre’vayave ca ṇadayo honti bahulaṃ-ṇa, odumbaraṃ-(bhasmaṃ paṇṇaṃ vā)-ṇika, kappāsikaṃ-neyya, eṇeyyaṃ-maya. Tiṇamayaṃ-‘‘aññasminti’’ atthantarepi-gunnaṃ karisaṃ gomayaṃ.

วิการ คือ สภาพอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม. ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น ย่อมลงหลังนามที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถวิการและอวัยวะเป็นส่วนมาก คือ ณะ เช่น โอทุมพรัง (เถ้าหรือใบของต้นมะเดื่อ), ณิกะ เช่น กัปปาสิกัง (ผ้าฝ้าย), เณยยะ เช่น เอเณยยัง (ของเนื้อทราย), มยะ เช่น ติณมยัง (ทำด้วยหญ้า). แม้ในอรรถอื่น (อัญญสฺมึ) เช่น มูลของโค เป็น โคมยัง.

Manussānaṃ samuhotvevamādiviggahe.

ในวิคคหะมี 'หมู่แห่งมนุษย์' เป็นต้น.

Samuhe kaṇṇaṇikā.

ในอรรถหมู่ (สมูหะ) มี กณฺณ และ ณิกะ (ปัจจัย).

Chaṭṭhiyantā samūhe kaṇṇaṇikā honti-mānussakaṃ. Kākaṃ, āpupikaṃ-‘‘janādīhi tā’’ti samūhe tā-janānaṃ samūho janatā. Gajatā, bandhutā.

ปัจจัย กณฺณ และ ณิกะ ย่อมลงหลังบทฉัฏฐีวิภัตติในอรรถหมู่ (สมูหะ) เช่น มานุสสกัง (หมู่มนุษย์), กากัง (หมู่กา - ลง ณะ), อาปุปิกัง (หมู่ขนม). และปัจจัย ตา ย่อมลงในอรรถหมู่หลังคำว่า ชน เป็นต้น เช่น หมู่แห่งชน เป็น ชนตา, คชตา (หมู่ช้าง), พันธุตา (หมู่ญาติ).

Ekā kākyasahāye.

ในอรรถว่าไม่มีสหาย (อสหยะ) หลังคำว่า เอกะ มี กะ และ อากี (ปัจจัย).

Ekasmā asahāyatthe ka ākī honti-eko’va ekako, ekākī.

จาก เอกะ ในอรรถว่าไม่มีสหาย มี กะ และ อากี (ปัจจัย) คือ ผู้เดียว เป็น เอกกะ, เอกากี.

Ayubhadvitīhaṃse.

ในอรรถว่าส่วน (อังสะ) มี อะยะ (ปัจจัย) หลังคำว่า อุภะ, ทวิ, และ ติ.

Upadvitīhi avayavavuttīhi paṭhamantehi asseti chaṭṭhatthe ayo hoti-ubho aṃsā assa ubhayaṃ. Dvayaṃ. Tayaṃ-cintaṃ puraṇeccā diviggahe-‘‘catutthadutiyesvesaṃ tatiyapaṭhamā’’ti nipātanā pūraṇatthe dvito tiyo dvissa du ca ticatuhi atiyattāca-dutiyo. Tatiyo. Catuttho.

ปัจจัย อะยะ ย่อมลงหลังบทปฐมาวิภัตติ คือ อุภะ, ทวิ, ติ ที่กล่าวถึงส่วนประกอบ (อวัยวะ) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของ...) เช่น ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น เป็น อุภยัง, ทวยัง, ตะยัง. ในอรรถปูรณะ (การทำให้เต็ม/ลำดับที่) มีการนิบาตว่า 'ในคำว่า จตุตถะ และ ทุติยะ มี ตติยะ และ ปฐมะ' คือ จาก ทวิ ลง ติโย ปัจจัย, และแปลง ทวิ เป็น ทุ, แปลง ติ และ จตุ เป็น อติยัตตะ เป็น ทุติโย, ตติโย, จตุตโถ.

Ma pañcādihi katīhi.

มี มะ (ปัจจัย) หลังคำว่า ปัญจะ เป็นต้น และ กติ.

Chaṭṭhiyantāya pañcādikāya saṅkhyāya katismā ca mo hoti pūraṇatthe-pañcannaṃ puraṇe pañcamo-evaṃ sattamo, aṭṭhamo, iccādi.

จากจำนวนนับที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ มี ปัญจะ เป็นต้น และจาก กติ มี โม (ปัจจัย) ในอรรถปูรณะ คือ ในการทำให้เต็มห้า เป็น ปัญจโม. เช่นนั้น สัตตโม, อัฏฐโม เป็นต้น.

Chāṭṭha ṭṭhamā.

หลังคำว่า ฉะ (หก) มี ฏฐะ และ ฏฐมะ (ปัจจัย).

Chasaddā ṭṭha ṭṭhamā honti puraṇatthe-channaṃ pūraṇe chaṭṭho, chaṭṭhamo vā.

คำว่า ฉะ เป็น ฉัฏฐะ และ ฉัฏฐมะ ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) คือ ในการทำให้เต็มหก เป็น ฉัฏฐะ หรือ ฉัฏฐมะ.

Tassa puraṇekādasādito vā.

หรือจากเอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้น ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) ของคำนั้น.

Chaṭṭhiyantāyekādasādikāya saṅkhyāya ḍo hoti pūraṇatthe vibhāsā-ḍakāro’nubandho-ekādasantaṃ pūraṇe ekādaso-aññatra-ekādasamoccādi-evaṃ dvādaso iccādi-ekūnavīsatyādihituḍe.

สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่เอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้นไป มี โฑ (ḍo) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) บ้าง. ฑะ เป็นอนุพันธะ. ในการทำให้เต็มสิบเอ็ด เป็น เอกาทโส. ในที่อื่น เป็น เอกาทสมะ เป็นต้น. อย่างนี้เป็น ทวาทโส เป็นต้น. สำหรับ เอกูนวีสติ (สิบเก้า) เป็นต้น มี ฑะ ลง.

Se satissa tissa.

เมื่อปัจจัยที่มี ฑะ เป็นอนุพันธะ (เช่น โฑ) ตามหลัง, ให้ลบ ติ ของคำว่า สติ (เช่น วีสติ).

Se pare satyantassa tikārassa lopo hotīti tilopo. Ekunavīso.

เมื่อสระเอ (จากปัจจัย โฑ) ตามหลัง มีการลบ ติ ของคำที่ลงท้ายด้วย สติ ชื่อว่า ติโลปะ (การลบ ติ). เช่น เอกูนวีโส.

Satādīnami ca.

และมีการลง อิ (อาเทศ) แก่คำว่า สตะ เป็นต้น.

Satādikāya saṅkhyāya chaṭṭhiyantāya puranatthe mo hoti satā dinami cāntādeso-satassa pūraṇe satimo, sahassimo. Vīsati adhikā asmiṃ sate sahasse vāti evamādiviggahe.

สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่ สตะ (ร้อย) เป็นต้นไป มี โม (ma) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) และมีการลง อิ อาเทศที่ท้าย สตะ เป็นต้น. ในการทำให้เต็มร้อย เป็น สติโม, ในการทำให้เต็มพัน เป็น สหัสสิโม. ในวิคคหะ (การแยกบท) มีอาทิอย่างนี้ว่า "ยี่สิบเกินในร้อยนี้ หรือในพันนี้".

Saṅkhyāya saccutīsāsadasantāyādhikāsmiṃ satasahasse ḍo.

สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ และมี อธิกะ (เกิน) ใน สตะ (ร้อย) หรือ สหัสสะ (พัน) นี้ มี โฑ (ḍo) ลง.

Satyantāya mutyantāya īsantāya āsantāya dasantāya ca saṅkhyāya paṭhamantāya asminti sattamyatthe ḍo hoti sā ce saṅkhyā adhikā hoti yadasminti tañce sataṃ sahassaṃ satasahassaṃ vā hoti-tilope-vīsaṃ-sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā-utyantāya-nahutaṃ-sataṃ. Sahassaṃ, satasahassaṃ vā-īsantāya-cattārīsaṃ-sataṃ. Sahassaṃ, satasahassaṃ vā-āsantāya-paññāsaṃ-sataṃ, sahassaṃ. Satasahassaṃ vā-dasantāya-ekādasaṃ-sataṃ, sahassaṃ, satasahassaṃ vā-saccutīsāsadasantāyāti kiṃ? Cha adhikā asmiṃ sate-adhiketi kiṃ? Pañcadasa hīnā asmiṃ sate-asminti kiṃ?Vīsati adhikā etasmā satā-satasahasseti kiṃ? Ekādasādhikā assaṃ vīsatiyaṃ.

สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ และ ทสะ ที่เป็นปฐมาวิภัตติ เมื่อมี อสฺมึ (นี้) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ มี โฑ (ḍo) ลง. หากจำนวนนั้นมี อธิกะ (เกิน) และ อสฺมึ นั้นเป็น สตะ (ร้อย), สหัสสะ (พัน) หรือ สตสหัสสะ (แสน). (เมื่อมีการลบ ติ) เช่น วีสํ-สตํ (ยี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อุติ เช่น นหุตํ-สตํ (หมื่นในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อีสะ เช่น จัตตารีสํ-สตํ (สี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อาสะ เช่น ปัญญาสํ-สตํ (ห้าสิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย ทสะ เช่น เอกาทสํ-สตํ (สิบเอ็ดในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. ถามว่า "ทำไมต้องเป็นคำที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "หกเกินในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อธิกะ (เกิน)?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบห้าหย่อนในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อสฺมึ (นี้)?" (ตอบว่า) เพราะ "ยี่สิบเกินจากร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น สตะ, สหัสสะ, สตสหัสสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบเอ็ดเกินในยี่สิบนี้" (ไม่เข้าข่าย).

Tametthassatthīti mantu.

ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขาในที่นี้' (ตเมตฺถสฺสตฺถีติ) มี มันตุ (mantu) ปัจจัยลง.

Paṭhamantā ettha assa atthīti etesvatthesu mantu hoti-itisaddassa vivakkhāniyamanatthattā pahutādiyutteyeva atthyatthe hoti-vuttaṃhi.

จากคำที่เป็นปฐมาวิภัตติ มี มันตุ (mantu) ลงในอรรถเหล่านี้ว่า "มีอยู่แก่เขาในที่นี้". เพราะคำว่า อิติ (ดังนี้) มีความหมายเพื่อกำหนดความประสงค์ จึงมีลงในอรรถแห่ง อัตถิ (มีอยู่) ที่ประกอบด้วย ปหุตะ (มาก) เป็นต้น เท่านั้น. เพราะท่านกล่าวไว้แล้วว่า.

Pahute ca pasaṃsāyaṃ nindāyadvātisāyane;

Niccayoge ca saṃsagge hontime mantuādayo.

มันตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีในอรรถว่า มาก, ในการชมเชย, ในการติเตียน, ในการกล่าวเกินจริง, ในการประกอบแน่นอน และในการเกี่ยวข้อง.

Pahutā gāvo ettha dese assa vā purisassa santīti sagomāpasaṃsāyaṃ. Pasatthā jāti assa atthīti jātimā-nindāyaṃ, valimāatisāyane, buddhimā-niccayoge, jutimā-saṃsagge, haliddimā. Tametthassatthīti adhikāro.

ในอรรถว่า มาก เช่น "โคมากมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีอยู่แก่บุรุษนี้" เป็น สโคมา (ผู้มีโคมาก). ในการชมเชย เช่น "ชาติอันประเสริฐมีอยู่แก่เขา" เป็น ชาติมา (ผู้มีชาติ). ในการติเตียน เป็น วลิมา (ผู้มีรอยย่น). ในการกล่าวเกินจริง เป็น พุทธิมา (ผู้มีปัญญามาก). ในการประกอบแน่นอน เป็น ชุติมา (ผู้มีรัศมี). ในการเกี่ยวข้อง เป็น หลิททิมา (ผู้มีขมิ้น). คำว่า ตเมตฺถสฺสตฺถีติ เป็นบทตามไป (อธิการ).

Vantvavaṇṇā.

หลังคำที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ และ อา) มี วันตุ (ปัจจัย).

Paṭhamantato avaṇṇantā mantvatthe vantu hoti-sīlavā, dayāvā-avaṇṇāti kiṃ? Buddhimā.

ปัจจัย วันตุ ย่อมลงในอรรถแห่ง มันตุ หลังบทปฐมาวิภัตติที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ หรือ อา) เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ทยาวา (ผู้มีเมตตา). ถามว่า "ทำไมต้องระบุว่า อวรรณะ?" ตอบว่า เพื่อกันคำว่า พุทธิมา (ซึ่งลงท้ายด้วยสระ อิ).

Daṇḍāditvikaī.

หลังคำว่า ทัณฑะ เป็นต้น มี อิกะ (ika) และ อี (ī) ปัจจัยลง.

Daṇḍādīhi ika ī honti vā mantvatthe-daṇḍiko, daṇḍī-gandhiko gandhi-itisaddassa visasaniyamantthattā kuto ci dve kutoce kamekaṃva-nāviko, sukhī.

หลังทัณฑศัพท์เป็นต้น มี อิกะ และ อี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ทัณฑิโก, ทัณฑี (ผู้มีไม้เท้า), คันธิโก, คันธี (ผู้มีกลิ่น). เพราะอิติสัพพะมีอรรถวิเศษ (กำหนดความพิเศษ) ในบางที่จึงมีปัจจัยทั้งสอง ในบางที่ก็มีเพียงปัจจัยเดียว เช่น นาวิกะ (นายเรือ), สุขี (ผู้มีความสุข).

Tapādihi ssī.

หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัยลง.

Tapādito vā ssī hoti mantvatthe-tapassī, yasassī-vātveca-yasavā.

หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ยสัสสี (ผู้มียศ). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ยสวา (ผู้มียศ) บ้าง.

Saddhāditva.

หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัยลง.

Saddhādīhimantvatthaahotivā-saddho, pañño-vātveva-paññavā.

หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น สัทโธ (ผู้มีศรัทธา), ปัญโญ (ผู้มีปัญญา). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) บ้าง.

Ṇe tapā.

หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัยลง.

Tapasaddā ṇe hoti mantvatthe-tāpaso-manādittā ‘‘manādīnaṃ saka’’iti ṇanubandhe saka-‘‘māyāmedhāhi vī’’ti mantvatthe vī-māyāvi, medhāvī.

หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น ตาปโส (ผู้มีตบะ). เพราะความเป็นมนาทิคณะ (ตามสูตร) 'มนาทีนํ สกะ' เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธ์ จึงมี สกะ (เช่น มนสิโก). (ตามสูตร) 'มายาเมธาหิ วี' มี วี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น มายาวี (ผู้มีมายา), เมธาวี (ผู้มีปัญญา).

To pañcamyā.

หลังปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลง.

Pañcamyantā bahulaṃ to hoti-gāmasmā gāmato-imena kiṃ saddehi tomhi-‘‘ito tetto kuto’’ti imassa ṭi nipaccate etassa ṭaeta kassa kuttañca-imasmā ito, etasmā ato etto, kasmā kuto.

หลังบทที่ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลงโดยมาก เช่น คามสฺมา เป็น คามโต. เมื่อมี โต ปัจจัยเบื้องหลัง อิม-เอต-กึ ศัพท์เหล่านี้ (มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้) ในคำว่า 'อิโต, เอตฺโต, กุโต' มีการสำเร็จรูปโดยลบส่วนท้าย (ฏิ) ของ อิมะ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กึ เป็น กุตตะ. (ดังนั้น) อิมสฺมา เป็น อิโต, เอตสฺมา เป็น เอตฺโต, กสฺมา เป็น กุโต.

Abhyādihi.

หลังอภิศัพท์เป็นต้น.

Abhiādīhi to hoti-apañcamyantehipi vidhānatto’yaṃ-abhito, parito, pacchato, heṭṭhato.

หลังอภิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง. สูตรนี้มีไว้แม้สำหรับบทที่ไม่ได้ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ เช่น อภิโต (โดยรอบ), ปริโต (โดยรอบ), ปัจฉโต (ข้างหลัง), เหฏฐโต (ข้างล่าง).

Ādyādīhi.

หลังอาทิศัพท์เป็นต้น.

Ādippabhutīhi to hoti-ādo ādito, majjhe majjhato, yaṃ yato.

หลังอาทิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง เช่น อาโท เป็น อาทิโต (จากเบื้องต้น), มัชเฌ เป็น มัชฌโต (จากท่ามกลาง), ยํ เป็น ยโต (จากใด).

Sabbādito sattamyā tratthā.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้น มี ตระ และ ตถะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ.

Sabbādīhi sattamyantehi tratthā honti-sabbasmiṃ sabbatra, sabbattha-yasmiṃ yatra, yattha-bahulādhikārā na tumhāmhehi.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ตระ และ ตถะ ปัจจัยลง เช่น สัพพสฺมึ เป็น สัพพตฺร, สัพพตฺถ; ยสฺมึ เป็น ยตฺร, ยตฺถ. ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุลํ (โดยมาก) จึงไม่ลงหลังตุมหะ และ อมหะ ศัพท์.

Katthettha kutrātra kvehidha.

กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิห, อิธ.

Ete saddā nipaccante-kasmiṃ kattha, kutra, kva-etasmiṃ ettha, atra-asmiṃ iha, idha.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; เอตสฺมึ เป็น เอตฺถ, อตฺร; อสฺมึ เป็น อิห, อิธ.

Dhī sabbā vā.

หลังสัพพศัพท์ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง.

Sattamyantato sabbasmā dhivā hoti-sabbadhi-vātikiṃ, sabbatra.

หลังสัพพศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง เช่น สัพพธิ (ในที่ทั้งปวง). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น สัพพตฺร เป็นต้น.

Yā hiṃ.

หลังยะศัพท์ มี หึ ปัจจัยลง.

Sattamyantā yasaddā hiṃ vā hoti-yahiṃ-vātveva-yatra.

หลังยะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ยหึ (ในที่ใด). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ยตฺร เป็นต้น.

Tā haca.

หลังตะศัพท์ มี หัง และ หึ ปัจจัยลง.

Sattamyantā tato vāhaṃ hoti hiñca-tahaṃ, tahiṃ-vātveva-tatra.

หลังตะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หัง และ หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ตหัง, ตหึ (ในที่นั้น). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ตตฺร เป็นต้น.

Kuhiṃkataṃ.

กุหึ และ กหัง (สำเร็จรูปแล้ว).

Kiṃsaddā sattamyantā hiṃ haṃ nipaccante kissa kukā ca-kuhiṃ kahaṃ-sabbasmiṃ kāleccevamādi viggahe.

หลังกึศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ และ หัง ปัจจัยสำเร็จรูปด้วยการนิบาต และแปลง กึ เป็น กุ และ กะ เช่น กุหึ, กหัง. ในวิเคราะห์มีอาทิว่า สพฺพสฺมึ กาเล (ในกาลทั้งปวง).

Sabbekaññayatehi kāle dā.

หลังสัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ, ตะ ศัพท์ มี ทา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งกาล.

Etehi sattamyantehi kāle dā hoti-sabbadā ekadā, aññadā, yadā, tadā.

หลังศัพท์เหล่านี้ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ทา ปัจจัยลงในอรรถแห่งกาล เช่น สัพพทา (ในกาลทั้งปวง), เอกทา (ในกาลหนึ่ง), อัญญทา (ในกาลอื่น), ยทา (ในกาลใด), ตทา (ในกาลนั้น).

Kadā kudā sadā dhunedāni.

กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ.

Ete saddā nipaccante-kasmiṃ kāle kadā, kudā-sabbasmiṃ kāle sadā-imasmiṃ kāle adhunā, idāni.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ กาเล เป็น กทา, กุทา; สพฺพสฺมึ กาเล เป็น สทา; อิมสฺมึ กาเล เป็น อธุนา, อิทานิ.

Ajja sajjavaparajjevatarahi karahā.

อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรหะ.

Ete saddā nipaccante-

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (คือ).

Pakati paccayo ādeso kālavisesoti sabbametaṃ nipātanā labbhati-imassa ṭo jjo vāhani nipaccate-asmiṃ ahani ajja-samānassa sabhāvojju vāhati-samāne ahati sajju-aparasmā jju vāhati-aparasmiṃ ahati aparajju-imasseto kālerahi ca-imasmiṃ kālñetarahi-kiṃsaddassa ko raha vānajjatane-kasmiṃ kāle karaha.

ปกติ, ปัจจัย, อาเทศ และกาลพิเศษ ทั้งหมดนี้ย่อมได้ด้วยการนิปาตนะ (คือ) อิมะ ศัพท์ เป็น ฏะ และ ชฺชะ บ้าง ในอรรถแห่งวัน ย่อมสำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (เช่น) ใน อสฺมึ อหนิ (ในวันนี้) เป็น อชฺช. สมานะ ศัพท์ เป็น สภาวะ และ ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน สมาเน อหนิ (ในวันเดียวกัน) เป็น สชฺชุ. อปร ศัพท์ เป็น ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน อปรสฺมึ อหนิ (ในวันอื่น) เป็น อปรชฺชุ. และ อิมะ ศัพท์ เป็น เอต ในอรรถแห่งกาล และ รหิ ปัจจัย (เช่น) ใน อิมสฺมึ กาเล (ในกาลนี้) เป็น เอตรหิ. กิํ ศัพท์ เป็น กะ และ รหะ ปัจจัย บ้าง ในอรรถแห่งอนัชชัตตนี (กาลไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ใน กสฺมึ กาเล (ในกาลไหน) เป็น กรห.

Sabbādīhi pakāre thā.

ถา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งประการ จากศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น.

Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tattha vattamānehi sabbādīhi thā hoti-sabbena pakārena sabbathā-yathā, tathā.

ประการ คือความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป. ถา ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่เป็นไปในอรรถแห่งประการนั้น (เช่น) ใน สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพถา; ยถา, ตถา.

Kathamitthaṃ.

กถํ, อิตฺถํ.

Ete saddā nipaccante pakāreti kimimehi thaṃpaccayoketa tesaṃ yathākkamaṃ-kena pakārena kathaṃ, iminā pakārena itthaṃ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ. บทว่า ปกาเร (ในอรรถแห่งประการ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ถํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กิํ และ อิมะ ศัพท์ ตามลำดับ (เช่น) ใน เกน ปกาเรน (โดยประการอย่างไร) เป็น กถํ; ใน อิมินา ปกาเรน (โดยประการนี้) เป็น อิตฺถํ.

Ekena pakārena ekaṃ vā pakāraṃ karoticcevamādiviggahe.

ในวิคคหะมีอาทิว่า "โดยประการหนึ่ง" หรือ "กระทำซึ่งประการหนึ่ง" ดังนี้.

Dhā saṅkhyāhi.

ธา ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ (ศัพท์บอกจำนวน).

Saṅkhyāvācīhi pakāre dhā paro hoti-ekadhā karoti-dvidhā,tidhā, catudhā, pañcadhā karoticcevamādiviggaho-bahusaddā vepullavācī saṅkhyāvācī ca-yadā saṅkhyāvācī tadā bahudhā karoti.

ธา ปัจจัย ย่อมลงข้างหลังในอรรถแห่งประการจากสังขยาศัพท์ (เช่น) เอกธา กโรติ (กระทำโดยประการหนึ่ง). วิคคหะมีอาทิว่า ทฺวิธา, ติธา, จตุธา, ปญฺจธา กโรติ (กระทำโดยสองประการ, สามประการ, สี่ประการ, ห้าประการ) ดังนี้. พหุ ศัพท์ เป็นศัพท์บอกความไพบูลย์ และเป็นสังขยาศัพท์. เมื่อใดเป็นสังขยาศัพท์ เมื่อนั้น (เป็น) พหุธา กโรติ (กระทำโดยหลายประการ).

Vekā jjhaṃ.

ชฺฌํ ปัจจัย ลงหลัง เอกะ ศัพท์ บ้าง.

Ekasmā pakāre jjhaṃ vā hoti-ekajjhaṃ-vāti kiṃ, ekadhā.

ชฺฌํ ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เอกชฺฌํ (โดยประการเดียวกัน). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกธา (ก็มี).

Dvitīhedhā.

เอธา ปัจจัย ลงหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ บ้าง.

Dvitīhi pakāre edhā vā hoti-medhā, tedhā-vātveva-dvidhā, tidhā-ekaṃ vāraṃ bhuñjaticcevamādiviggahe.

เอธา ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เมธา, เตธา. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ทฺวิธา, ติธา (ก็มี). ในวิคคหะมีอาทิว่า เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) ดังนี้.

Vāra saṅkhyāya kkhattuṃ.

ขตฺตุํ ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ในอรรถแห่งวาระ (จำนวนครั้ง).

Vārasambandhitiyā katisaṅkhyāya kkhattuṃ hoti-kativāre bhujati katikkhattuṃ bhuñjati.

ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กติ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ (เช่น) กติวารํ ภุญฺชติ (บริโภคกี่ครั้ง) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

Bahumhā dhā ca paccāsattiyaṃ.

ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ ศัพท์ ในอรรถแห่งความใกล้ชิด (แห่งวาระ).

Vārasambandhiniyā bahusaṅkhyāya dhā hoti kkhattuñca vārānañce paccāsatti hoti-bahuvāre buñjati bahudhā vā divasassa buñjati, khahukkhattuṃ vā, paccāsattiyanti kiṃ, bahukkhattuṃ makāsassa bhuñjati.

ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ หากมีความใกล้ชิดกันแห่งวาระทั้งหลาย (เช่น) พหุวารํ ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้ง) เป็น พหุธา วา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งในวันหนึ่ง) หรือ พหุกฺขตฺตุํ วา. บทว่า ปจฺจาสตฺติยํ (ในความใกล้ชิด) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งต่อเดือน).

Sakiṃ vā.

สกี (สกินฺ) นิปาต ย่อมลงบ้าง (ในอรรถแห่งวาระเดียว).

Ekaṃ vāramiccasmiṃ atthe sakinti vā nipaccate ekasmā kiṃ ekassa ca sādeso-ekaṃ vāraṃ bhuñjati sakiṃ bhuñjati-vāti kiṃ, ekakkhattuṃ bhuñjati.

ในอรรถว่า "ครั้งเดียว" นี้ สกึ นิปาต ย่อมสำเร็จรูปบ้าง หลัง เอกะ ศัพท์ และมีการแปลง เอกะ เป็น ส (เช่น) เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) เป็น สกึ ภุญฺชติ. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ (ก็มี).

So vīcchāppakāresu.

โส ปัจจัย ลงในอรรถแห่งวิจฉา (การซ้ำ) และประการ.

Kriyāya guṇena dabbena vā bhinne atthe vyāpitumicchā vīcchāvīcchāyampakāre ca so hoti bahulaṃ-sāmaññaniddesā yathāsambhavaṃ vibhattyantā yato kuto visaddā hoti-vicchāyaṃ-khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ karoti khaṇḍaso karoti-sabbena pakārena sabbaso.

ความปรารถนาเพื่อจะแผ่ไปในอรรถที่ต่างกันโดยกิริยา โดยคุณ หรือโดยวัตถุ ชื่อว่า วิจฉา. โส ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งวิจฉาและประการนั้นโดยมาก. เพราะเป็นการระบุโดยทั่วไป โส ปัจจัย จึงลงหลังศัพท์ใดๆ ที่ลงวิภัตติท้ายตามที่ประกอบได้. ในอรรถแห่งวิจฉา (เช่น) ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ (ทำให้เป็นชิ้นๆ) เป็น ขณฺฑโส กโรติ. ในอรรถแห่งประการ (เช่น) สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพโส.

Abhuta tabbhāve karāyabhuyoge vikārā cī.

จี ปัจจัย ลงหลังวิการศัพท์ ในอรรถแห่งความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็น (อภูตตัพภาวะ) เมื่อประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ.

Avatthāvato’vatthantarenābhutassa tāyāvatthāya bhāve karāsabhūhi sambandhe sati vakāravācakācī hoti-cakāro‘‘cī kriyatthehī’’ti visesanattho-adhavalaṃ dhavalaṃ karotīti dhavalīkaroti-adhavalo dhavalo siyā bhavati vā dhavalīsiyā. Dhavalībhavati-abhutatabbhā veti kiṃ, ghaṭaṃ karoti-karāsabhuyogeti kiṃ. Adhavalo dhavalo jātate-vikārāti kiṃ, suvaṇṇaṃ kuṇḍalīkaroti.

เมื่อมีการประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ ในความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็นโดยสภาวะอื่นจากสภาวะเดิม (อภูตตัพภาวะ) จี ปัจจัยอันบอกถึงวิการย่อมลง. จ อักษร (ในสูตร) มีประโยชน์เพื่อวิเศษณ์ว่า "จี ลงหลังศัพท์ที่เป็นกิริยา" (เช่น) อธวลํ ธวลํ กโรติ (ทำสิ่งที่ไม่ขาวให้ขาว) เป็น ธวลีกโรติ. อธวโล ธวโล สิยา หรือ ภวติ (สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นหรือย่อมเป็นของขาว) เป็น ธวลีสิยา, ธวลีภวติ. บทว่า อภูตตพฺภาเว (ในความเป็นสิ่งที่ยังไม่เป็น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) ฆฏํ กโรติ (ทำซึ่งหม้อ). บทว่า กราสภูโยเค (ในการประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) อธวโล ธวโล ชายเต (สิ่งที่ไม่ขาวเกิดเป็นของขาว). บทว่า วิการา (จากวิการ) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) สุวณฺณํ กุณฺฑลีกโรติ (ทำทองให้เป็นกุณฑล).

Ṇada yo.

ณาทิปัจจัยทั้งหลาย.

Atha tabbādayo vuccante kriyatthehi ‘‘kriyatthā’’ti adhikārato, kriyā attho etassāti kriyāttho(dhātu)-so ca dvividho sakammakā kamakmakavasena-tatta yasmiṃ kriyatthe kattuvācini kammaṃ gavesīyate, so sakammako itaro akammako-tesu yathārahaṃ sakamma kato kammādo kārake kammāvacanicchāyambhāve ca tabbādayo veditabbā-akammakato pana bhāvo kammavajjite ca kārake-kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattarī kammevā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati, vuttaṃhi.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึง ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) โดยตามอำนาจบทว่า "กริยตฺถา". บทว่า กริยตฺโถ (ธาตุ) หมายถึง สิ่งที่มีกิริยาเป็นอรรถ. ธาตุนั้นมี ๒ ชนิด คือ สกรรมกธาตุ และ อกรรมกธาตุ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น กิริยาใดที่กล่าวถึงกัตตา (ผู้ทำ) และมีการแสวงหากรรม กิริยานั้นชื่อว่า สกรรมกะ, นอกนั้นชื่อว่า อกรรมกะ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น พึงทราบว่า ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงหลังสกรรมกธาตุ ในอรรถแห่งกรรมเป็นต้น และในภาวะเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม. ส่วนหลังอกรรมกธาตุ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะ และในการกะที่เว้นกรรม. อนึ่ง กิริยา คือ อรรถของบท มีการไปและการหุงเป็นต้น ที่ไม่นับว่าเป็นสัตตวะ (สิ่งของ) ตั้งอยู่ในกัตตาหรือกรรม เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะ, ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า:

‘‘Addabbabhutaṃ kattādi-kārakaggāmasādhiyaṃ;

Padatthaṃ kattukammaṭāṭhaṃ-kriyamicchanti tabbidu’’.

"ผู้รู้ทั้งหลายย่อมประสงค์ให้อรรถของบทที่ไม่เป็นวัตถุ อันสำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะมีกัตตาเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในกัตตาและกรรม เป็นกิริยา."

Kara karaṇe-akāro uccāraṇattho-evamuttaratrāpi-kariti ṭhite-bahulamiti sabbattha vattate.

กร ธาตุ ในอรรถว่าการกระทำ. อ อักษร (ที่ ร) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง แม้ในที่อื่นต่อไปก็เช่นกัน. เมื่อตั้ง กร ธาตุ ไว้แล้ว. บทว่า "พหุลํ" ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง.

Bhāvakammesu tabbānīyā.

ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะและกรรม.

Tabbaaniyā kriyatthā pare bhāvakammesu bahulaṃ bhavanti-paccayeti paccayavidhānatoññasmiṃ sabbatthādhikāro.

ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก. บทว่า "ปจฺจเย" ย่อมเป็นบทตามไปในที่ทั้งปวง เพราะเป็นการบัญญัติปัจจัยในอรรถอื่น.

Tuṃtunatabbesu vā.

หรือในอรรถแห่ง ตุํ, ตูน และ ตพฺพ ปัจจัย.

Tumādisu paccayesu vā karassa ā hoti-aññatra.

หรือในปัจจัยทั้งหลายมีตุงเป็นต้น กรธาตุเป็นอา ในที่อื่น

Pararūpamayakāre byañjane.

ในพยัญชนะที่เป็นปรรูปที่ไม่ใช่ ย การะ

Kriyatthānamantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato’ññasmiṃ byañjanādo paccayeti pararūpaṃ-karaṇaṃ kātabbaṃ. Kattabbaṃ vā-napuṃsakaliṅgaṃ-bhāvassekattāpi tabbādyabhihito bhāvo dabbamiva pakāsatīti bahuvacanañca hoti-kamme-karīyatīti kātabboka kattabbo-abhidheyyasseva liṅgavacanāni.

ปรรูปย่อมมีแก่พยัญชนะที่สุดของธาตุ ในปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้นอื่นจาก ย การะ ด้วยเหตุนี้ การทำปรรูปจึงพึงทำ เป็น กาตัพพะ หรือ กัตตัพพะ เป็นนปุงสกลิงค์และเอกพจน์ในภาวะ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยตัพพะปัจจัยเป็นต้น ย่อมปรากฏเหมือนเป็นวัตถุ จึงมีพหูพจน์ด้วย ในกรรม รูปว่า กาตัพโพ หรือ กัตตัพโพ มีลิงค์และพจน์ตามสิ่งที่ถูกกล่าวถึงเท่านั้น

Visessaliṅgā tabbādi tatthādo pañca bhāvajā,Napuṃsake siyuṃ bhāve kto cāno akantarī;

Bhāvasmiṃ ghyaṇa pume evaṃ iyuvaṇṇagahādijo,Appaccayo’pi cāsaṅakkhyā tumādi katvāntakā siyuṃ.

ตัพพะปัจจัยเป็นต้นมีลิงค์ต่างกัน ในปัจจัยเหล่านั้น 5 อย่างแรกเกิดในภาวะ พึงเป็นนปุงสกลิงค์ในภาวะ คือ ตะ อานะ อกะ และอันตริ, ฆยณปัจจัยในภาวะเป็นปุงลิงค์ เช่นเดียวกับปัจจัยที่ลงท้ายด้วย อิ และ อุ วรรณะ มีคหธาตุเป็นต้น, แม้ อ ปัจจัย ก็เป็นอสังขยา, ปัจจัยมี ตุง เป็นต้น และมี กัตวา เป็นที่สุด พึงเป็นอสังขยา

Anīye-

ในอนียะ

Rā nassa ṇe.

หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด แปลง น เป็น ณ

Rāntato kriyatthā parassa paccayanakārassa ṇo hoti-karaṇīyaṃ-bahulādhikārā karaṇādisupi bhavantī-sinā soceyye-divā diseso-sināyante’nenāti sinānīyaṃ(cuṇṇaṃ)-dā dāne-diyate assāti dānīyo-(brāhmaṇe)-ṭhā gatinivuttiyaṃ-upa pubbo-upatiṭṭhatīti upaṭṭhānīyo-(sisso)-dhātunamanekatthattāyeva ṭhā iccasmiṃ dhātumhi santamevopaṭṭhānatthaṃ upasaddo joteti-vuttaṃhi.

หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด น การะของปัจจัยที่อยู่ข้างหลังย่อมเป็น ณ เช่น กรณียัง, เพราะอำนาจพหุลศัพท์ ย่อมมีแม้ในกรรณสาธนะเป็นต้น, สินา ธาตุ ในความสะอาด, ทิวา ธาตุ ในความแสดง, อาบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สินานียัง (แป้งผัดตัว), ทา ธาตุ ในการให้, สิ่งที่เขาให้แก่ผู้นี้ ชื่อว่า ทานีโย (แก่พราหมณ์), ฐา ธาตุ ในความหยุดการไป มี อุปะ นำหน้า, ย่อมเข้าไปบำรุง ชื่อว่า อุปัฏฐานีโย (ศิษย์), เพราะธาตุมีหลายความหมาย อุปสัคจึงส่องความหมายว่า อุปัฏฐานะ ที่มีอยู่แล้วใน ฐา ธาตุ นั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า

‘‘Santameva hi nīlādi-vaṇṇaṃ dīpādayo viya;

Dhātusmiṃ santamevatthaṃ upasaggā pakāsako’’.

"อุปสัคเป็นเครื่องแสดงซึ่งความหมายที่มีอยู่ในธาตุเท่านั้น เหมือนประทีปเป็นเครื่องแสดงสีมีสีเขียวเป็นต้นที่มีอยู่แล้วนั่นแหละ"

Vaca byattavacane-

วจ ในการกล่าวให้ชัดเจน

Ghyaṇa.

ฆยณ

Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ-ghakāraṇakārānubandhā.

หลังธาตุ ฆยณปัจจัยย่อมลงในภาวะและกรรมโดยมาก มี ฆ การะ และ ณ การะ เป็นอนุพันธ์

Kagā cajānaṃ ghānubandhe.

แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์

Ghānubandhe cakārajakārantānaṃ kriyatthānaṃ kagā honti yathākkamanti vassa ko.

เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลง จ และ ช ที่สุดของธาตุ เป็น ก และ ค ตามลำดับ และแปลง ว เป็น ก

Assā ṇanubandhe.

แปลง อ เป็น อา ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์

Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti-vuccatīti vākyaṃ-ci vaye-ghyaṇa.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ การะ เป็นอนุพันธ์อยู่ข้างหลัง แปลง อะ ที่อุปันตะเป็น อา เช่น วากยัง (สิ่งที่เขาพูด), จิ ธาตุ ในความเลือก ลง ฆยณ ปัจจัย

Yuvaṇṇānamño paccaye.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ เป็น เอ และ โอ ในปัจจัย

Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e o honti yathākkamaṃ paccayeti issekāre‘‘saramhā dve’’ti yassa dvibhāve ca-cayanaṃ ciyatīti vā ceyyaṃ-dā dāne.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่สุดของธาตุ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย เมื่อแปลง อิ เป็น เอ แล้ว และซ้อน ย ด้วยสูตร 'สรมหา เทว' เช่น เจยยัง (การเลือก หรือสิ่งที่เขาเลือก), ทา ธาตุ ในการให้

Āsse ca.

และแปลง อา เป็น เอ

Ākārantato ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca-dānaṃ dīyatīti vā deyyaṃ-vada pacane‘‘vadādīhi yo’’ti bhāvakammesu yocavaggapubbarūpesu-vadanaṃ vaditabbaṃ vā vajjaṃ-ama gama gamane vadādittā ye-gamanaṃ gamyateti vā gamyaṃ-guha saṃvaraṇe-‘‘guhādīhiyaka’’iti bhāvakammesu yaka-kakāro kānubandhakāriyattho.

หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ฆยณ ปัจจัย ในภาวะและกรรม และแปลง อา เป็น เอ เช่น เทยยัง (การให้ หรือสิ่งที่เขาให้), วท ธาตุ ในความพูด ลง ย ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'วทาทีหิ โย' และทำปรรูปเป็นพยัญชนะวรรค จ เช่น วัชชัง (การพูด หรือสิ่งที่ควรพูด), อม และ คม ธาตุ ในความไป ลง ย ปัจจัย เพราะเป็นพวก วท ธาตุ เช่น คัมยัง (การไป หรือสิ่งที่เขาไป), คุห ธาตุ ในความปกปิด ลง ยก ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'คุหาทีหิ ยกะ' ก การะ มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์ ก

Lahussupantassa

แห่งสระลหุที่เป็นอุปันตะ

Lahubhutassa upantassa yuvaṇṇassa e o honti yathākkamaṃ paccayeti sampattasso kārassa ‘‘nate kānubandhanāgamesu’’ti paṭisedho-guhaṇaṃ guhitabbaṃ kavā guyhaṃ-vipallāso-sāsa anusaṭṭhiyaṃ-yaka.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่เป็นลหุและเป็นอุปันตะ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย มีการห้ามการแปลง เอ โอ ที่ถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตร 'นเต กานุพันธนาคเมสุ' เช่น คุยหัง (การปกปิด หรือสิ่งที่ควรปกปิด) มีการสลับที่กัน (วิปัลลาสะ), สาส ธาตุ ในความสั่งสอน ลง ยก ปัจจัย

Sāsasya sisa vā.

แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง

Sāsassa vā sisa hoti kānubandhe-pubbarūpe-sāsīyatīti sisso-sisādesābhāvapakkhe-

แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เมื่อทำบุพพรูปแล้ว เช่น สิสโส (ผู้ที่เขาอบรมสั่งสอน), ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สิสสะ

Ei byañjanassa.

ลง อิ และ เอ อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ

Kriyatthā parassa byañjanādippaccayassa ñi vā hoti-ñakāro ‘‘ñi lasse’’ti visesanattho,sāsiyo-vavatthitavibhāsattā vādhikārassa kvaci ñissābhāvo-kattabbaṃ.

ลง อิ (ญิ) อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุ บ้าง ญ การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ญิ ลัสสะ' เช่น สาสิโย, เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา บางครั้งจึงไม่มี ญิ อาคม เช่น กัตตัพพัง

Kattari latuṇakā.

ลตุ และ ณกะ (ปัจจัย) ในกัตตุวาจก

Kattari kārake kriyatthā latuṇakā honti-lakāro ‘‘latupitādanamā simhī’’ti visesanattho-dadātīti dātā-ṇake-

ในกัตตุการก ลง ลตุ และ ณกะ ปัจจัย หลังธาตุ ล การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ลตุปิตาทนมะ...' เช่น ทาตา (ผู้ให้), ใน ณกะ ปัจจัย

Assāṇapimhi yuka.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ เว้น ณปิ ปัจจัย

Akārantassa kriyatthassa yuka hoti ṇapito’ññasmiṃ ṇanubandhe, dāyako-vadhahiṃsāyaṃ-‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi-vadhetītivadhitā,ṇake-‘‘assānanubandhe’’ti upantassa assa āttesampatte-

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณปิ เช่น ทายโก, วธ ธาตุ ในความเบียดเบียน ลง ญิ อาคม ด้วยสูตร 'ญิ พยัญชนะสสะ' เช่น วธิตา (ผู้ฆ่า), ใน ณกะ ปัจจัย เมื่อมีการแปลง อะ ที่อุปันตะ เป็น อา ด้วยสูตร 'อัสสานนุพันเธ'

Aññatrāpi.

แม้ในที่อื่น

Kānubandhanāgamato’ññasmimpi te e o ā kvaci na hontīki paṭāsedho-vadhako-lucchedane.

แม้ในปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและอาคม การห้ามว่า เอ โอ อา บางครั้งไม่เป็น (คือไม่มีวุฒิ) เช่น วธโก (ผู้ฆ่า), ลุจฺเฉทเน (ในความตัด).

Kvavaṇa.

กฺววณะ (ปัจจัย)

Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari-okāre-

อณ ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยาธาตุที่อยู่หลังบทกรรม ในกัตตุสาธนะบ้าง ในสระ โอ...

Āyāvā ṇanubandhe.

การแปลงเป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ

Ñonamāyāvā honti yathākkamaṃ sarādo ṇanubandheti tassā vādeso-saraṃ luṇatīti saralāvo, kumbhaṃ karotīti kumbhakāro-kvacīti kiṃ, kammakāro-ettha‘‘bhāvakārakesva ghaṇaghakā’’ti appaccayo-disa pekkhaṇe.

ญ และ โอ (ของธาตุ) แปลงเป็น อายะ และ อาวะ ตามลำดับ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะที่ขึ้นต้นด้วยสระ. การแปลงเป็น อาวะ ของมัน (โอ) เช่น สรํ ลุณตีติ สรลาโว (ผู้ตัดหญ้า), กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร (ผู้ทำหม้อ). คำว่า 'บางครั้ง' (กฺวจิ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป กมฺมกาโร. ในคำนี้ลง อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'ภาวกาเรเกสฺวฆณฆกา'. ทิส ธาตุ ในความเห็น.

Samānaññabhavantayāditupamānā disā kamme rīrikkhakā samānādihi yādīhi copamānehi parā disā kammakārake rīrikkhakā honti-‘‘rānubande’ntasarādissā’’ti disassa isabhāgassa lope‘‘rīrikkhakesū’’-ti samānassa sādese ca-samāno viya dassatīti sadī, sadikkho-ke-

ทิส ธาตุ ในกรรมสาธนะ (หรือหลังบทกรรม) เป็น รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย หลังคำว่า สมานะ, อญฺญะ, ภวนฺตะ, ยาทิ และอุปมา. ทิส ธาตุ ที่อยู่หลัง สมานะ เป็นต้น ยาทิ เป็นต้น และอุปมา เป็น รี, ริกฺข, กะ ในกัมมการก. ด้วยการลบส่วน 'อิส' ของ ทิส ด้วยสูตร 'รอนุพนฺเธนฺตสราทิสฺส' และด้วยการแปลง สมานะ เป็น สะ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. สมาโน วิย ทสฺสตีติ สที, สทิกฺโข (ผู้เห็นเหมือนกัน). ใน กะ ปัจจัย...

Na te kānubandhanāgamesu.

ไม่เป็น เอ โอ อา (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม.

Te e o ā kānubandhe nāgame ca na hontīti ettābhāve, sadiso.

เอ โอ อา ไม่เป็น (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น เอ (เอตฺตาภาเว) จึงเป็น สทิโส (ผู้เห็นเหมือนกัน).

Samānā ro rīrikkhake.

แปลง สมานะ เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย.

Samānasaddato parassa disassa ra hoti vā rīrikkakesūti pakkhe dassa rādese-sarī, sarikkho, sariso.

แปลง สมานะ ที่อยู่หน้า ทิส ธาตุ เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. ในฝ่ายที่แปลง ท เป็น ร (ทสฺส ราเทเส) เป็น สรี, สริกฺโข, สริโส (ผู้เห็นเหมือนกัน).

Sabbādīnamā.

แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา.

Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti-aññādī, aññādikko, aññādiso.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา เช่น อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส (ผู้เห็นต่างกัน).

Ntakimimānaṃ ṭā kī ṭī.

แปลง นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี (ตามลำดับ).

Rīrikkakesu nta kiṃ ima saddānaṃ ṭā kī ṭī honti yathākkamaṃ ṭakārā sabbādesatthā-bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso-yādi, yādikkho, yādiso-tyādi, tyādikkho, tyādisoccādi-tumhāmhā nantu ayaṃ viseso.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลงศัพท์ นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี ตามลำดับ. ฏ อักษร มีไว้เพื่อการแปลงทั้งหมด (สพฺพาเทส). ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; ยาทิ, ยาทิกฺโข, ยาทิโส; ตฺยาทิ, ตฺยาทิกฺโข, ตฺยาทิโส เป็นต้น. ส่วน ตุมฺห และ อมฺห มีความพิเศษดังนี้.

Tumhāmhānaṃ tā mekasmiṃ.

แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ในเพราะ เอกะ (ปัจจัย).

Rīrikkhakesutumhaamhānaṃ tā mā honte kasmiṃ yathākkamaṃ-tādi, mādi, tādikkho, mādikkho, tādiso, mādiso-ekैsminti kiṃ, tumhādiso, amhādiso-ci caye.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ตามลำดับ เช่น ตาทิ, มาทิ, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, ตาทิโส, มาทิโส. คำว่า 'เอกสฺมึ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส. จิ ธาตุ ในความสั่งสม.

Bhāvakāra kesvaghaṇaghakā.

ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) มี อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย.

Bhave kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ-a-issekāre.

ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) ลง อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก. อ ปัจจัย. ในการแปลง อิ เป็น เอ.

Ñonamayavā sare.

แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง.

Sare pare ñonamayavā honti yathākkamanti tassa ayādeso ca-vayanaṃ ciyatīti vācayo-nīpāpuṇane-vi pubbovinayanaṃ vinetīti vā vinayo-ru sadde-ravanaṃ ravo-bhu sattāyaṃ. Bhavanaṃ bhavo-gaha upādāne-pa pubbo-paggaṇhaṇaṃ paggaho-gaha mada dapa raṇa sara vara carādayo gahādayo-kara karaṇe, kicchatthe dumhi akicchatthesu īsaṃ susu cuppadesu-dukkhena karīyatīti karaṇaṃ vā dukkaraṃ-sukhena karīyatīti karaṇaṃ vā īsakkaraṃ, sukaraṃ-caja hāniyaṃ-ghaṇa-cajanaṃ cāgo-paca pāke-ni pubbogha,nipacatīti nipako-khipa peraṇe-ka-khipatīti khipako-pītappaṇe.

เมื่อมีสระตามหลัง แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว ตามลำดับ และมีการแปลง (อิ) เป็น อายะ. วยนํ จิยตีติ วาจโย. นี ธาตุ ในความถึง. วิ บทหน้า, วินยนํ วินยติ วา วินโย. รุ ธาตุ ในความส่งเสียง, รวนํ รโว. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น, ภวนํ ภโว. คห ธาตุ ในความถือเอา. ป บทหน้า, ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห. คห, มท, ทป, รณ, สร, วร, จร เป็นต้น เรียกว่า คหาทิธาตุ. กร ธาตุ ในความทำ, เมื่อมี ทุ ในความยาก และเมื่อมี อีสํ, สุ ในความไม่ยาก. ทุกฺเขน กริยตีติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. สุเขน กริยตีติ กรณํ วา อีสกฺกรํ, สุกรํ. ชช ธาตุ ในความสละ. ฆณ ปัจจัย, ชชนํ จาโค. ปจ ธาตุ ในความหุงต้ม. นิ บทหน้า, ฆ ปัจจัย, นิปจตีติ นิปโก. ขิป ธาตุ ในความซัดไป. ก ปัจจัย, ขิปตีติ ขิปโก. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม.

Yuvaṇaṇānamiyaddhuvaṅa sare.

แปลง ยุ, ว, ณ, ณ เป็น อิย, อท, อุว, อัง (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง.

Ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ kriyatthānamiyabuddhavaṅa honti sare kvacīti iyaṅa-ṇetīti piyo-bhu sattāyaṃ-abhi pubbo.

กิริยาธาตุที่ลงท้ายด้วย อิ-วัณณะ และ อุ-วัณณะ แปลงเป็น อิย และ อุว เมื่อมีสระตามหลังบ้าง. อิยง (อาเทส), เณตีติ ปิโย. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น. อภิ บทหน้า.

Kvi

กฺวิ (ปัจจัย).

Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu.

ลง กฺวิ ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก ในภาวะและกาลก (สาธนะ).

Kvīssa.

การลบ กฺวิ ปัจจัย.

Kriyatthā parassa kvissa lopo hotīti kvilope-abhibhavatīti abhibhu-evaṃ sayambhu-ama gama gamane-kvimhi-‘‘kvimhi lopo’ntabyañjanassā’’ti malopo-urasā gacchatīti urago-dā dā ne-‘‘ano’’ti kriyatthā bhāvakārakesvāno-datti diyatīti vādānaṃ-saṃpa pubbe-sammā padīyate yassa taṃ sampadānaṃ-apa ā pubbe-apādadāti etasmāti apādānaṃ-kara karaṇe-adhi pubbo-‘‘rā nassa ṇe’’-ti ṇe-adhikarīyati etasminti adhikaraṇaṃ-gaha upādāne.

ลบ กฺวิ ปัจจัย ที่อยู่หลังกิริยาธาตุ. เมื่อลบ กฺวิ แล้ว เช่น อภิภวตีติ อภิภู. สยมฺภู ก็เช่นเดียวกัน. อม, คม ธาตุ ในความไป. ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย, ลบพยัญชนะที่สุดด้วยสูตร 'กฺวิมฺหิ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺส' จึงลบ ม. อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค. ทา ธาตุ ในความให้. ลง อน ปัจจัย หลังกิริยาธาตุในภาวะและกาลก (สาธนะ). ทตฺติ ทิยตีติ วา ทานํ. สํ, ป บทหน้า, สมฺมา ปทิยเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อป, อา บทหน้า, อปาททาติ เอตสฺมาติ อปาทานํ. กร ธาตุ ในความทำ. อธิ บทหน้า, แปลง น เป็น ณะ ด้วยสูตร 'รา นสฺส เณ'. อธิกริยติ เอตสฺมินฺติ อธิกรณํ. คห ธาตุ ในความถือเอา.

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇaḷā.

แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ (ตามลำดับ).

Tathanarānaṃ ṭaṭhaṇaḷā honti vā yathākkamanti nassa ṇadese-gaṇhitabbaṃ gahaṇaṃ-pada gamane-nipubbo.

แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ ตามลำดับบ้าง. ในการแปลง น เป็น ณ เช่น คณฺหิตพฺพํ คหณํ. ปท ธาตุ ในความไป. นิ บทหน้า.

Padādīnaṃ kvaci.

ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น บ้าง.

Padādīnaṃ yuka hoti kvaci paccaye-nīpatti nipajjanaṃ-pī tappaṇe-anamhi vanādinā nāgame ca’na te’ iccādinā e na hoti-pīti pīṇanaṃ-viji bhaya calanesu-saṃ pubbo-saṃvinti saṃvejanaṃ-‘‘aññatrāpī’’ti ettābhāve-saṃvijanaṃ-kudha kope-kujjhati sīlenāti kodhano-bhikkha yācane.

ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น ในบางปัจจัย. นิปตฺติ, นิปชฺชนํ. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม. ใน อน ปัจจัย ลง น อาคม ด้วยสูตร 'วนาทินา' และไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'นะ เต' เป็นต้น. ปีติ, ปีณนํ. วิชิ ธาตุ ในความกลัวและความไหว. สํ บทหน้า, สํวินฺติ สํเวชนํ. เมื่อไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'อญฺญตฺราปิ' จึงเป็น สํวิชนํ. กุธ ธาตุ ในความโกรธ, กุชฺฌติ สีเลนาติ โกธโน. ภิกฺข ธาตุ ในความขอ.

Itthiyama ṇa kti ka yaka yā ca.

ในอิตถีลิงค์ มี อ ปัจจัย, ณะ ปัจจัย, กติ ปัจจัย, ก ปัจจัย, ยก ปัจจัย และ ยา ปัจจัย

Itthilaṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo hontyano ca bahulaṃ-a-bhikkanaṃ bhikkhīyatīti vā bhikkhā-āpaccayo-ṇo-kāraṇaṃ kārā-cārakaṃ-yathākathañci saddanipphanti rūḷhito atthaniccayo-bhida vidāraṇe-kti-bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti-rūja bhaṅge-ko-rujatīti rujā-vida ñāṇe-yaka-vedanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā-aja vaja gamane-pa puddho-yo-pabbaja naṃ pabbajjā-‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgā vassa bakāre ñcittaṃ-vanda abhivādanatthutisu-ano-vandanaṃ vandanā.

ในอิตถีลิงค์ ในภาวะและในกากะ กริยัตถะทั้งหลายลง อ, อา ปัจจัย เป็นต้น และ อโน ปัจจัย เป็นส่วนมาก - อ ปัจจัย - ภิกฺขนํ ภิกฺขิยตีติ วา ภิกฺขา (การขอทาน) - อา ปัจจัย - โณ ปัจจัย - การณํ การา-จารกํ (การกระทำ ผู้กระทำ) - การกำหนดความหมายจากความนิยมใช้ ไม่ใช่จากการสร้างศัพท์เท่านั้น - ภิท ธาตุ ในความหมายว่า 'ทำลาย' - กติ ปัจจัย - เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ (การทำลาย, ฝาผนัง) - รุช ธาตุ ในความหมายว่า 'แตกหัก' - โก ปัจจัย - รุชตีติ รุชา (สิ่งที่แตกหัก คือ โรค) - วิท ธาตุ ในความหมายว่า 'รู้' - ยก ปัจจัย - เวทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา (การรู้, สิ่งที่รู้ด้วยสิ่งนี้ คือ วิชชา) - อช วช ธาตุ ในความหมายว่า 'ไป' - ป บทหน้า - โย ปัจจัย - ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา (การบวช) - 'จวคฺคพยญฺญา' สูตร โดยการแยกโยคะ ญ เป็น บ ใน บการะ - วนฺท ธาตุ ในความหมายว่า 'ไหว้' และ 'สรรเสริญ' - อโน ปัจจัย - วนฺทนํ วนฺทนา (การไหว้)

I kiti sarūpe.

ลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง

Kriyatthassa sarūpe’bhidheyye kriyatthā pare i ki tī honti-i-vaca iccayaṃ dhātu eva vaci-kimhi-yudhi-ti-sarupe timhi karo tissa khoti vikaraṇassa ñātattā ‘‘kattari lo’’ti lo-pacati-kathamakāro iccādi? Ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhisamāso-assa kāro akāro-bhuja pālanajjhohāresu.

เมื่อความหมายที่พึงกล่าวคือรูปของกริยัตถะเอง หลังกริยัตถะลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย - อิ ปัจจัย - วจ ธาตุนี้เอง คือ วจิ - ใน กิ ปัจจัย - ยุธิ - ติ ปัจจัย - ในรูปของตนเอง ใน ติ ปัจจัย กร ธาตุ ติ เป็น โข เพราะรู้ วิกรณะ และ ล เป็น โล โดย 'กตฺตริ โล' สูตร - ปจติ (หุงต้ม) - อการะ เป็นต้น มาได้อย่างไร? - สมาสแบบฉัฏฐีวิภัตติกับคำว่า การะ ที่ลงท้ายด้วย ฆณ ปัจจัย - อสฺส กาโร อกาโร (การกระทำของมัน คือ อการะ) - ภุช ธาตุ ในความหมายว่า 'รักษา' และ 'บริโภค'

Sīlābhikkhaññāvassakesu ṇī.

ในความหมายว่า ปกติ (ศีล), ความเนืองนิตย์ (อาภิกขัญญะ) และความจำเป็น (อวัสสถะ) ลง ณี ปัจจัย

Kriyatthāṇi hoti sīlādīsu patīyamānesu-uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī-pā pāne-‘‘assāṇapimhi yuka’’iti-yuka-khīrambhikkhaññampibatīti khīrapāyī-avassaṃ karotīti avassakārī, satamavassaṃ dadātīti satandāyī.

หลังกริยัตถะลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏอยู่ - อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี (ผู้บริโภคของร้อนเป็นปกติ) - ปา ธาตุ ในความหมายว่า 'ดื่ม' - 'อสฺสาณปิมฺหิ ยุก' สูตร มี ยุก ปัจจัย - ขีรมฺภิกฺขญฺญํ ปิพตีติ ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นภิกขา) - อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น) - สตมวสฺสํ ททาตีติ สตนฺทายี (ผู้ให้ร้อยโดยจำเป็น)

Kattari bhūte ktavantu ktāvi.

ในกัตตุวาจก และในอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย

Bhute parisamatte atte vattamānato kriyatthāktantuktāvī honti kattara-abhuñjīti bhuttavā, bhuttāvī-susavakaṇe-asuṇi tisutavā, sutāvī.

ในอดีตกาลที่เสร็จสิ้นแล้ว หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุวาจก - อภุญฺชีติ ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี (ผู้กินแล้ว) - สุ ธาตุ ในความหมายว่า 'ฟัง' - อสุณิ ติ สุตวา, สุตาวี (ผู้ฟังแล้ว)

Kto bhāvakammesu

ลง ต ปัจจัย ในภาวะและในกรรม

Bhāve kammeca bhute kto hoti-āsa upavesane-āsanamāsitaṃ-ñi-ruda rodane.

ในภาวะและในกรรม และในอดีตกาล ลง ต ปัจจัย - อาส ธาตุ ในความหมายว่า 'นั่ง' - อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) - ญิ-รุท ธาตุ ในความหมายว่า 'ร้องไห้'

Vā kvaci.

บ้าง ในบางอุทาหรณ์

Te e o ā kvaci vā na honti kānubandhanāgamesu-rodanaṃ ruditaṃ, roditaṃ-karīyitthāti kato,

สระเหล่านั้นคือ เอ โอ อา ไม่คงอยู่บ้าง ในอาคมที่มี ก เป็นอนุพันธะ - โรทนํ รุทิตํ, โรทิตํ (การร้องไห้) - กริยิตฺถาติ กโต (อันเขาทำแล้ว)

Gamādirānaṃ lopo’ntassa.

ลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด

Gamādinaṃ rakārantānañcāntassa lopo hoti takārādo

มีการลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เมื่อปัจจัยมี ต เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง

Kānubandhe paccaye katvānakatvāvajjiteti ralopo-yā pā puṇane.

ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้น กตวาน และ กตวา ปัจจัย มีการลบ ร (ที่สุดธาตุ) ยา และ ปา ธาตุ ในความถึงพร้อม

Gamanatthākammakādhāre ca.

ในความหมายว่าไป และในอกัมมกธาตุ และในอาธาระ

Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari bhāvakammesu ca-yātavanto’sminti yātaṃ-(ṭhānaṃ)-yā tavanto yānā-yānaṃ yātaṃ-yāyitthāti yāto-(patho)-āsitavanto’sminti āsitaṃ-(ṭhānaṃ)-āsitavanto āsitā-āsana māsitaṃ-ñi.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายว่าไป และอกัมมกธาตุ ลง ต ปัจจัย ในความหมายอาธาระ และในกัตตุวาจก ภาววาจก และกรรมวาจก. ยาตํ (สถานที่) ที่ไปแล้ว, ยานา (การไป) ที่ไปแล้ว, ยานํ ยาตํ (การไป) ที่ไปแล้ว, ยาโต (ทาง) ที่ไปแล้ว. อาสิตํ (สถานที่) ที่นั่งแล้ว, อาสิตา (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว, อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว.

Netā kattari vattamāne.

ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก และในปัจจุบันกาล

Āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā nto hoti kattari.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก ในความหมายที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น

Kattari lo.

ลง โล ในกัตตุวาจก

Kuyatthato aparokkhesu kattuvihitamānantadisu lo hoti-lakāro‘‘ñi lasse‘‘-ti visesanattho-pavatīti pavanto-‘‘māno‘‘ti kattari māno-pacamāno.

หลังกริยัตถะ ลง โล ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น ที่กำหนดในกัตตุวาจก. ลการะ (ล) มีความหมายพิเศษว่า "ญิ ลัสเส". ปวตีติ ปวนฺโต. มาโน ในกัตตุวาจก มาโน. ปจมาโน.

Bhāvakammesu

ในภาวะและในกรรม

Vattamānatthe vattamānato kriyatthā bhāve kamme ca māno hoti.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง มานะ ปัจจัย ในภาวะและในกรรม ในความหมายปัจจุบัน

Kyo bhāvakammesvaparokkhesu mānantatyādisu

ลง กฺโย ในภาวะและในกรรม ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น

Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu mānantādisu paresu kyo hoti kriyatthā-kakāro avuddhattho-bhāve-bhuyateti bhuyamānaṃ-kamme-paccateti paccamāno.

หลังกริยัตถะ ลง กฺโย เมื่อมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ในภาวะและในกรรมที่กำหนดไว้ โดยเว้นปโรกขา. กการะ (ก) มีความหมายว่าไม่ให้มีการวุฒิ. ในภาวะ - ภุยมานํ (อันเขาเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจมาโน (อันเขาหุงอยู่).

Te ssapubbānāgate

ปัจจัยเหล่านั้น มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในอนาคตกาล

Anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā te ntamānā ssapubbā honti savisaye-ñi-kattari-pacissatīti pacissanto,pacissamāno-hāve-bhuyissatīti bhuyissamānaṃ-kamme-paccissa teti paccissamāno-kara karaṇe.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต และ มานะ ปัจจัย มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในความหมายที่ยังไม่เริ่ม (อนาคต) ในวิสัยของตน. ญิ ในกัตตุวาจก - ปจิสฺสนฺโต, ปจิสฺสมาโน (ผู้จักหุง). ในภาวะ - ภุยิสฺสมานํ (อันเขาจักเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจิสฺสมาโน (อันเขาจักหุงอยู่). กร ในความทำ.

Tuṃ tāye tave bhāve bhavissatikriyāyaṃ tadatthāyaṃ.

ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ เมื่อกิริยาเป็นอนาคตกาล เพื่อความหมายนั้น

Bhavissatiatthe vattamānato kriyatthā bhāve tuṃ tāye tave honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ-‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti vā akāro-aññatra pararūpaṃ-karaṇaya gacchati kātuṃ gacchati kattuṃ, kattāye vā-tave-‘‘karassā tave’’-ti ā-kātave-bhāveti kiṃ, karissāmīti gacchati-kriyāyanti kiṃ, bhikkhissaṃ iccassa jaṭā-tadatthāyanti kiṃ, gacchissato te bhavissati bhattaṃ bhojanāya-gaha upādāne.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ ในความหมายอนาคตกาล เมื่อกิริยาเพื่อความหมายนั้นปรากฏอยู่. อักษร วา ใน "ตุง ตุน ตัพเพสุ วา". ในที่อื่นเป็นปรรูป. คจฺฉติ กาตุํ, คจฺฉติ กตฺตุํ (ไปเพื่อทำ). กตฺตาย วา ตเว "กรสฺสา ตเว" อิติ อา กาตเว (เพื่อทำ). ภาเวติ กึ (ในภาวะหรือ?). คจฺฉติ กรสฺสามีติ (ไปว่าจักทำ). กิริยายํติ กึ (ในกิริยาหรือ?). ชฎาของภิกษุผู้จักขอ. ตทตฺถายํติ กึ (เพื่อความหมายนั้นหรือ?). ภัตตาหารจักมีแก่ท่านผู้จักไป เพื่อฉัน. คห ในความถือเอา.

Pubbekakattukānaṃ.

ของกิริยาที่มีกัตตาคนเดียวกันในกาลก่อน

Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ tesu yo pubbo tadatthato kriyatthā tunakatvāna katvā honti bhāve-ñi.

ตุน กตฺวาน และ กตฺวา ปัจจัย ย่อมมีหลังกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียว ในบรรดากิริยาเหล่านั้น กิริยาใดเป็นเบื้องต้น และในภาววาจก มี ญิ ปัจจัย ด้วยอรรถนั้น.

Ei lassa ca.

เอ และ อิ (ย่อมมี) แทนที่ ล ด้วย.

Eilāname hoti kvaci-gaṇhaṇaṃ katvā yāti gahetūna yāti, gahetvāna, gahetvā vā-assa rudhādittā.

เอ อิ และ ล ย่อมมี (แทนที่ปัจจัย) ในบางแห่ง. เช่น คเหตูน ยาติ, คเหตฺวาน ยาติ, หรือ คเหตฺวา ยาติ (ถือเอาแล้วจึงไป). มีการลง มํ หลัง อสฺส เพราะความเป็นธาตุมี รุธ เป็นต้น.

Maṃ vā rudhādīnaṃ.

มํ (อาคม) ย่อมมีบ้าง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น.

Rudhādīnaṃ kvaci maṃ vā hoti paccayeti pakkhe maṃ bhavaṃ api manubandhattā akārā paro.

มํ (อาคม) ย่อมมีบ้างในบางแห่ง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น เมื่อมีปัจจัยเบื้องหลัง. ในอีกฝ่ายหนึ่ง มํ ย่อมมี เพราะมี ม เป็นอนุพันธ์ หลัง อการะ.

Ṇe niggahītassa.

เณ (ย่อมมี) แทนที่นฤคหิต.

Gahassa niggahītassa ṇe hoti-gaṇhi tuna, gaṇhitvāna, gaṇhitvā-ekakattukānanti kiṃ, bhuttasmiṃ devadatte yañña datto vajati-pubbāti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca-appatvā nadiṃ pabbato bhavati atikkamma pakabbataṃ nadīti bhudhātussa sabbattha sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate.

เณ ย่อมมีแทนที่นฤคหิตของ คห ธาตุ. เช่น คณฺหิตูน, คณฺหิตฺวาน, คณฺหิตฺวา (ถือเอาแล้ว). คำว่า 'เอกกตฺตุกานํ' (มีผู้กระทำคนเดียว) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป'. คำว่า 'ปุพฺพา' (เบื้องต้น) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย'. ตัวอย่าง 'ไม่ถึงแม่น้ำ ภูเขาย่อมมีอยู่' 'ข้ามภูเขาไป แม่น้ำย่อมมีอยู่' เพราะ ภู ธาตุ มีได้ในทุกที่ จึงทราบความเป็นผู้กระทำคนเดียวและความเป็นกาลก่อนได้.

Yebhuyyavuttiyā liṅgaṃ dassitaṃ tattha sabbaso;

Viseso pana viññahi ñeyyo pāṭhānusārato.

ลิงค์ถูกแสดงไว้ในที่นั้นโดยประการทั้งปวงตามความเป็นไปโดยมาก. ส่วนความพิเศษ พึงทราบโดยผู้รู้ตามแนวทางแห่งพระบาลี.

Tabbādayo.

ตัพพะปัจจัย เป็นต้น.

Idāni tyādayo vuccante-paca pāke-paca iti ṭhite-kriyatthā bahulamiti ca sabbattha vattate.

บัดนี้ จะกล่าวถึง ติ วิภัตติ เป็นต้น. ปจ ธาตุ ในอรรถว่าหุง. เมื่อตั้ง ปจ ธาตุไว้. และสูตรว่า 'กิริยตฺถา พหุลํ' ย่อมตามไปในทุกที่.

Vattamāneti anti sithamimate ante se vega emhe.

ในปัจจุบันกาล: ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม, เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มเห.

Vattamāne āraddhā parisamatte atthe vattamānato kriyatthātyādayo honti-tesampaniyame.

ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในปัจจุบันกาล ในอรรถที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น. ในการกำหนดวิภัตติเหล่านั้น.

Pubbaparacchakkānamekānekesu tumhāmhasesesu dvedve majjhimuttamapaṭhamā.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกเบื้องหน้าและเบื้องหลัง เมื่อมี ตุมฺห, อมฺห และส่วนที่เหลือเป็นกรรตุ, วิภัตติหมวดละสองๆ เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ.

Ekānekesutumhāmhasaddavacanīyesutadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkanañca majjhimuttamapaṭhamā dvedve honti yathākkamaṃ kriyatthāti ekamhi vattabbe ekavacanaṃ ti-ti anti iti paṭhamo ādo niddiṭṭhattā-si tha iti majjhimo majjhi niddiṭṭhettā-mi ma iti uttamo-uttamasaddoyaṃ sabhāvato tippabhutīnamantadvayamāha-evaṃ paracchakkepaki yathākkamaṃ yojanīyaṃ-tyādisu parabhutesu kattukammabhāva vihitesu kyalādayobhavantīti ‘‘kyo bhāvakammesvakakaparokkhesu mānanta tyādisu kattarī lo’’iccādinā tesaṃ vidhānā tyādayo kattu kammabhāvesceva viññāyantīti kattari timhi lo-pacati-bahumhi cattabbe antiṃ

ในการกทั้งหลายที่กล่าวถึง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ และศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์, วิภัตติหมวดละสองๆ ของหมวดหกเบื้องหน้าและหมวดหกเบื้องหลัง เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ. ในอรรถแห่งกิริยา เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว เป็นเอกพจน์ คือ ติ. ติ และ อนฺติ เป็นปฐมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนต้น. สิ และ ถ เป็นมัชฌิมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนกลาง. มิ และ ม เป็นอุตตมบุรุษ. คำว่าอุตตมะนี้โดยสภาวะหมายถึงวิภัตติสองตัวสุดท้ายของหมวด ติ เป็นต้น. พึงประกอบในหมวดหกเบื้องหลังตามลำดับเช่นเดียวกัน. เมื่อ ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกกำหนดไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะ, ปัจจัยมี กย และ ล เป็นต้น ย่อมมี เพราะมีการบัญญัติปัจจัยเหล่านั้นด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก... โล ในกัตตุวาจก' เป็นต้น. ติ วิภัตติ เป็นต้น จึงทราบได้ว่าอยู่ในกัตตุ กรรม และภาวะเท่านั้น. ในกัตตุวาจก เมื่อมี ติ วิภัตติ ลง ล ปัจจัย (ลบ) เป็น ปจติ. เมื่อจะกล่าวถึงมาก เป็น อนฺติ.

Kvaci vikaraṇanaṃ.

บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย.

Vikaraṇanaṃ kvaci lopo hotīti lassākārassa lopo-pavanti-pacasi pacatha.

บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย คือการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจนฺติ, ปจสิ, ปจถะ.

Himimesvassa.

ทีฆะสระอะ เมื่ออยู่หน้าวิภัตติ หิ, มิ, ม.

Akārassa dīgho hoti himimesu-pacāmi pacāma-paracchakke-pacate pacante, pacase pacavhe,pace pacāmhe-kamme-kyo bhāvakammesvaccādinā kyo.

สระอะย่อมเป็นทีฆะในวิภัตติ หิ, มิ, ม เช่น ปจามิ, ปจามะ. ในหมวดหกเบื้องหลัง เช่น ปจเต, ปจนฺเต, ปจเส, ปจวฺเห, ปเจ, ปจามเห. ในกรรมวาจก ลง กย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก' เป็นต้น.

Kyassa.

แห่ง กย ปัจจัย.

Kriyatthā parassa kyassa īña vā hoti-ñakāro ādyavayavattho, pacīyati paccati.

กย ปัจจัยที่อยู่หลังกิริยา ย่อมเป็น อีญะ บ้าง. ญ อักษรเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น เช่น ปจียติ, ปจฺจติ.

Gurupubbā rassāre’nte’ntīnaṃ.

แห่งวิภัตติ เร, อนฺเต, อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า.

Gurupubbasmā rassā paresaṃ ante’ntinaṃ re vā hoti-pacīyare pacīyanti paccare paccanti, pacīyasi paccasi pacīyatha paccatha, pacīyāmi paccāmi pacīyāma paccāma-pacīyate, paccate pacīyare pacīyante paccare paccante, pacīyase paccase pacīyavhe paccavhe, pacīye pacce pacīyāmhe paccāmhe-bhāve-bhu sattāyaṃ-bhāvassekattā ekavacanameva-tañca paṭhamapuriseyeva sambhavati-bhuyati devadattena, buyate vā-devadattassa sampati bhavananti attho-nehiña bahulaṃ vidhānā.

วิภัตติ อนฺเต และ อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า ย่อมเป็น เร บ้าง เช่น ปจียเร, ปจียันติ, ปัจจเร, ปัจจันติ; ปจียสิ, ปัจจสิ, ปจียถะ, ปัจจถะ; ปจียามิ, ปัจจามิ, ปจียามะ, ปัจจามะ. (ในฝ่ายอัตตโนบท) ปจียเต, ปัจจเต, ปจียเร, ปจียันเต, ปัจจเร, ปัจจันเต; ปจียเส, ปัจจเส, ปจียวฺเห, ปัจจวฺเห; ปจีเย, ปัจเจ, ปจียามเห, ปัจจามเห. ในภาววาจก ภู ธาตุ ในอรรถว่ามีความอยู่. ความเป็นเอกพจน์ของภาววาจกเป็นเอกพจน์เท่านั้น และสิ่งนั้นย่อมมีได้ในปฐมบุรุษเท่านั้น เช่น ภุยติ เทวทัตเตน หรือ ภุยเต มีความหมายว่า การมีอยู่ของเทวทัตในปัจจุบัน เพราะมีการบัญญัติ ญะ โดยมาก.

Kriyatthā kattari tyādi kammasmiñca sakammakā,Bhāve cā’kammakākakammā’vacanicchāyamaññato;

ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในกัตตุวาจก, และในกรรมวาจกหลังสกรรมธาตุ, และในภาววาจกหลังอกรรมธาตุและสกรรมธาตุที่ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกรรม.

Bhavissati ssati ssanti ssasi ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe.

ในอนาคตกาล: สฺสติ, สฺสันติ, สฺสสิ, สฺสถะ, สฺสามิ, สฺสามะ, สฺสเต, สฺสันเต, สฺสเส, สฺสวฺเห, สฺสํ, สฺสามเห.

Bhavissati anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.

ในอนาคตกาล สฺสติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในอรรถที่ยังไม่เริ่ม.

A īssādinaṃ byañjanassiña.

ญะ (ย่อมมี) แทนที่พยัญชนะของ อ, อี, สฺส เป็นต้น.

Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃssādīnañca byañjanassiñhekāti vā-vavatthītavibhāsāyaṃ sseti ssādīnaṃssaccādīnadvāvayo adhippeto-‘‘ñi byañjanassā’’ti siddhepi tyādisu parabhutesu ete samevāti niyamattoyamāramho-lassākārassa lope-pacissati pacissare pacissanti, pacissasi pacissatha, pacissāmi pacissāma-pacissate pacissare pacissante, pacissasepacissavhe, pacissaṃ pacissāmhe-kamme-paciyissati.

ญะ ย่อมมีแทนที่พยัญชนะของ อ เป็นต้น, อี เป็นต้น, และ สฺส เป็นต้น ที่อยู่หลังกิริยาบ้าง. ในวิภาสาที่กำหนดไว้ สฺสติ และ สฺส เป็นต้น มีความหมายถึงสองอย่าง. แม้จะสำเร็จด้วยสูตรว่า 'ญิ ของพยัญชนะ' แต่การเริ่มต้นนี้เป็นการกำหนดว่าสิ่งเหล่านี้เหมือนกันเมื่อมี ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง. เมื่อมีการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจิสฺสติ, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันติ, ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถะ, ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสามะ; ปจิสฺสเต, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันเต, ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห, ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามเห. ในกรรมวาจก เช่น ปจิยิสฺสติ.

Kyassa sse.

แห่ง กย ปัจจัย เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง.

Kyassa vā lopo hoti sse-pacissati paccissati, pacīyissare pacayissanti pacissare pacassanti paccissare paccissanticcādi-kattusamaṃ-kyova viseso-bhāve-bhuyissati bhavissati, bhuyissate bhavissate.

กย ปัจจัย ย่อมถูกลบบ้าง เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง เช่น ปจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ, ปจียิสฺสเร, ปจยิสฺสันติ, ปจิสฺสเร, ปจสฺสันติ, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสันติ เป็นต้น. เหมือนกัตตุวาจก มี กย ปัจจัยเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ในภาววาจก เช่น ภุยิสฺสติ, ภวิสฺสติ, ภุยิสฺสเต, ภวิสฺสเต.

Nāme garahāvamhayesu.

เมื่อมี นาม ศัพท์ อยู่เบื้องหลัง ในอรรถแห่งการติเตียนและการประหลาดใจ.

Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimbhaye ca gamyamāne ssa tyādayo honti-garahāyaṃ-sāpi nāma pacissatīccādi-vimbaye-acchariyaṃ vata bho abbhūtaṃ vata bho andho nāma pacissaticcādi.

เมื่อมีนิบาตคือ นามะ ศัพท์ เมื่อหมายถึงความติเตียนและความประหลาดใจ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมมี ในความติเตียน เช่น 'แม้เธอก็จักหุงหรือ' เป็นต้น ในความประหลาดใจ เช่น 'น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ แม้คนตาบอดก็จะหุงหรือ' เป็นต้น

Bhute ī uṃ dha ttha iṃ mhā ā ū sevhaṃ a mhe.

ในอดีตกาล (อัชชัตตนีวิภัตติ) คือ อี, อุํ, ธะ, ตฺถะ, อิํ, มฺหา, อา, อู, เสวฺหํ, อะ, มฺเห

Bhute parisamatte atthe vattamānato kriyatthā ī ādayo honti-bhutānajjatane vakkhamānattā ime bhutanajjatane bhutasāmaññe ca bhavanti.

ในอรรถอดีตกาลที่สิ้นสุดลงแล้ว วิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะจะกล่าวถึงอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้และในอดีตกาลทั่วไป

Ahassubhayato aḍḍharattaṃ vāva tadupaḍḍhakaṃ,Anto katvāna viññeyyo aho ajjano iti;

พึงทราบว่า วันนี้ (อชฺชตนะ) คือกาลที่รวมเอาเที่ยงคืนทั้งสองข้าง หรือส่วนที่เหลือจากนั้นเข้าไว้ภายใน

Tadañño pana yo kālo so’najjatanasaññito.

ส่วนกาลอื่นจากนั้น ชื่อว่า อนัชชัตตนะ (ไม่ใช่วันนี้)

Āīssādisvaña vā.

ในวิภัตติมี อา, อี, สฺส เป็นต้น เป็นอัญญะ (อื่น) บ้าง

Āādo īādo ssāādo ca kriyatthassa aña vā hoti,

วิภัตติมี อา เป็นต้น, อี เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น ของกิริยา (ธาตุ) ย่อมเป็นอัญญะบ้าง

Eyyātha sse a ā ī thānaṃ o a aṃ ttha ttho vehāka.

การแปลง เอียยาถะ, สฺเส, อะ, อา, อี เป็น โอ, อะ, อํ, ตฺถะ, ตฺโถ บ้าง

Āsahacaritova akāro gayhate-na parokkhe vihito-tho pana’nte niddesā tvādisambandhiyeva tasseva vā nissitattā-nissayakaraṇampi hi suttakārāciṇṇaṃ-eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamanti īssavāttho-apacittho pacittho apavattho pacattho.

สระ อะ ที่มาพร้อมกับ อา เท่านั้นที่ถูกรับเอา ไม่ใช่ที่บัญญัติไว้ในปโรขกาล ส่วน ถะ ที่แสดงไว้ในตอนท้าย เกี่ยวเนื่องกับ ตฺวา เป็นต้น เท่านั้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้น การทำให้อาศัยกันเป็นธรรมเนียมของพระสูตร วิภัตติมี โอ เป็นต้น ของ เอียยาถะ เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับบ้าง นี่คือความหมายของ อี และ สฺส เช่น อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปวตฺโถ, ปจตฺโถ

Āīūmhāssāssamhānaṃ vā.

ของ อา, อี, อู, มฺหา, สฺสา, สฺสํ, มฺเห บ้าง

Etesaṃ vā rasso hotīti pakkhe rasse ca-apaci paci apacī pacī.

วิภัตติเหล่านี้ย่อมเป็นรัสสะบ้าง และในฝ่ายที่เป็นรัสสะ เช่น อปจิ, ปจิ, อปจี, ปจี

Uṃssiṃsvaṃsu.

อุํ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง

Umiccassa iṃsu aṃsu vā honti-apaviṃsu paviṃsu apacaṃsu pacaṃsu apavuṃ pacuṃ.

วิภัตติ อุํ ย่อมเป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง เช่น อปวิํสุ, ปวิํสุ, อปจํสุ, ปจํสุ, อปวุํ, ปจุํ

Ossa a i ttha ttho.

การแปลง โอ เป็น อะ, อิ, ตฺถะ, ตฺโถ

Ossa aādayo vā honti-apaca paca apaci paci apacittha pacittha apavattha pacattha apacitthe pacittho apacattho pacattho.

วิภัตติมี อะ เป็นต้น ของ โอ ย่อมมีบ้าง เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ

Si.

สิ

Ossa si vā hoti-apacisi pacisi apacasi pacasi apaco paco.

วิภัตติ โอ ย่อมเป็น สิ บ้าง เช่น อปจิสิ, ปจิสิ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ

Mhātthāna muña.

การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ

Mhātthānamuña vā hoti-īādisambandhinameva gahaṇaṃ-apavuttha pacuttha.

การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ บ้าง การรับเอาเฉพาะวิภัตติที่เกี่ยวข้องกับ อี เป็นต้น เท่านั้น เช่น อปวุตฺถะ, ปจุตฺถะ

Iṃssa ca siña.

และการแปลง อิํ เป็น สิํ

Imiccassa siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ-ñakāro ādyavaya vattho-apacasittha pacasittha apacittha pacittha apacattha pacattha, apacisiṃ pacisiṃ apacasiṃ pacasiṃ apaciṃ paciṃ, apacumha pacumha apacumhā pacumhā apacamha pacamha apacamhā pacamhā apacasimha pacasimha apacasimhā pacasimhā apacimha pacimha apacimhā pacimhā apacamha pacamha apacamhā pacamhā-paracchakke-apavittha pacittha apavattha pavattha apaca paca apacā pacā, apacu pacu apacu pacu, apacise pacise apacase pacase, apacivhaṃ pacivhaṃ apacavhaṃ pacavhaṃ-assa vā amādese-apacaṃ pacaṃ apaca paca apacimhe pacimhe apacamhe pacamhe-kamme-apacīyittho paciyittho apacīyattho pacīyattho apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī paciyī apacci pacci apacci pacci, apacīyiṃsu paciyiṃsu apacciṃsu pacciṃsu apaciyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccumiccādi-bhāve-abhuyittho bhuyittho abhuyattho bhuyattho abhuyi bhuyi abhuyī bhūyī, abhuyittha bhuyittha abhuyattha bhuyattha abhuya bhuya abhayā bhuyā-‘‘sambhāvanevā’’ti ito veti vattamāne.

วิภัตติ อิํ ย่อมเป็น สิํ บ้าง และการแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ ก็มีมาก อักษร ญะ มีประโยชน์เพื่อเป็นส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย เช่น อปจสิตฺถะ, ปจสิตฺถะ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิสิํ, ปจิสิํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจุมฺหะ, ปจุมฺหะ, อปจุมฺหา, ปจุมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจสิมฺหะ, ปจสิมฺหะ, อปจสิมฺหา, ปจสิมฺหา, อปจิมฺหะ, ปจิมฺหะ, อปจิมฺหา, ปจิมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท) เช่น อปวิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจุ, อปจิเส, ปจิเส, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจวหํ, ปจวหํ เมื่อมีการอาเทศ อะ เป็น อํ บ้าง เช่น อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจิมฺเห, ปจิมฺเห, อปจัมฺเห, ปจัมฺเห ในกรรมรูป เช่น อปจียิตฺโถ, ปจียิตฺโถ, อปจียัตฺโถ, ปจียัตฺโถ, อปัจจิตฺโถ, ปัจจิตฺโถ, อปัจจัตฺโถ, ปัจจัตฺโถ, อปจียิ, ปจียิ, อปจียี, ปจียี, อปัจจิ, ปัจจิ, อปัจจิ, ปัจจิ, อปจียิํสุ, ปจียิํสุ, อปัจจิํสุ, ปัจจิํสุ, อปจิยํสุ, ปจียํสุ, อปัจจํสุ, ปัจจํสุ, อปจียุํ, ปจียุํ, อปัจจุํ, ปัจจุํ เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยิตฺโถ, ภุยิตฺโถ, อภุยัตฺโถ, ภุยัตฺโถ, อภุยิ, ภุยิ, อภุยี, ภุยี, อภุยิตฺถะ, ภุยิตฺถะ, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภยา, ภุยา บทว่า 'วา' ตามมาจากสูตร 'สมฺภาวเน วา' นี้

Māyoge īāādi.

เมื่อประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมี

Māyoge sati īādayo āādayo ca vā honti-asakkāla tthoyamāramho-mā bhavaṃ punapi evarūpamapacittho iccādi-vāvi dhānato ssatyādi eyyādi tvādayopi honti-mābhavaṃ pacissati, mā bhavaṃ paceyya, mā bhavaṃ pacatu iccādi.

เมื่อมีการประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี เป็นต้น และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล เช่น 'ท่านอย่าได้ทำอย่างนี้อีกเลย' เป็นต้น เพราะการกำหนดด้วย 'วา' ศัพท์ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น, เอยฺยะ เป็นต้น และ ตุ เป็นต้น ก็มีบ้าง เช่น 'ท่านจักไม่หุง', 'ท่านไม่พึงหุง', 'ท่านจงอย่าหุง' เป็นต้น

Anajjatane ā ū o ttha a mhā ttha tthuṃ sevhaṃ iṃ mhase.

ในอนัชชัตตนี (หิยัตตนีวิภัตติ) คือ อา, อู, โอ, ตฺถะ, อะ, มฺหา, ตฺถะ, ตฺถุํ, เสวฺหํ, อิํ, มฺหเส

Avijjamānajjatane bhutatthevattamānato kriyatthāāādayo honti-vātthe rasse ca-apacattha pavattha apaca paca apacā pacā, apacu pacu apacu pacū-o-apaca paca apaci paci apacattha pacattha apacattho pacattho apacasi pacasi apaco paco, apavattha pacattha apacaṃ pacaṃ apacapaca, apacamha pacamha apacamhā pacamhā-apacattha pacattha, apacatthuṃ pacatthuṃ, apacase pacase, apacavhaṃ pacavhaṃ. Apasiṃ pacasiṃ apaciṃ paciṃ, apacamhase pacamhase-kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā, apacīyu pacīyu, apacīyu pacīyu, apaccu paccu apaccū paccūccādi-bhāve-abhuyattha bhuyattha abhuya bhuya abhuyā bhuyā-abhuyattha bhuyattha-‘‘māyoge īāādi’’ti iminā māyogepi āādayo honti-mā bhavaṃ apacittha iccādi.

ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) ในอรรถของ 'วา' และในฝ่ายรัสสะ เช่น อปจตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจู ในส่วนของ โอ เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺถุํ, ปจตฺถุํ, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจัมฺหเส, ปจัมฺหเส ในกรรมรูป เช่น อปจียัตฺถะ, ปจียัตฺถะ, อปัจจัตฺถะ, ปัจจัตฺถะ, อปจียะ, ปจียะ, อปจียา, ปจียา, อปัจจะ, ปัจจะ, อปัจจา, ปัจจา, อปจียุ, ปจียุ, อปจียุ, ปจียุ, อปัจจุ, ปัจจุ, อปัจจู, ปัจจู เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภุยา, ภุยา, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ ด้วยสูตรว่า 'มาโยเค อีอาอาทิ' นี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีแม้ในการประกอบกับ มา นิบาต เช่น 'ท่านอย่าได้หุงแล้ว' เป็นต้น

Parokkhe a u e ttha amha tthare ttho vho imhe.

ในปโรขะ (ปโรขวิภัตติ) คือ อะ, อุ, เอ, ตฺถะ, อัมฺหะ, ตฺถเร, ตฺโถ, วฺโห, อิมฺเห

Apaccakkhe bhutānajjatanatthe vattamānato kriyatthā aādayo honti-aparokkhesūti vacanā na vikaraṇuppatti.

ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้และไม่ประจักษ์แก่สายตา วิภัตติมี อะ เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะคำว่า 'ในปโรขะทั้งหลาย' จึงไม่มีการลงวิกรรณปัจจัย

Parokkhāyañca.

และในปโรขะ

Parokkhāyaṃ paṭhamamekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati.

ในปโรขะ รูปศัพท์ที่มีสระเดียวในตอนต้น ย่อมซ้อนเป็นสอง

Lopo’nādibyañjanassa.

การลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ตัวแรก

Dvitte pubbassādito’ññassa byañjanassa lopo hoti-papaca ppacu’papace papacittha-iñabhāvapakkhe saṃyogādi lopopapacattha, papaca papacimha, papacittha papacattha papacire, papacittho papacattho papacivho, pakapaci papacimhe-evaṃ kammepi-bhāve-bhusya vuka.

เมื่อมีการซ้อน การลบพยัญชนะอื่นจากตัวแรกของตัวหน้า ย่อมมี คือ ปปจะ ปปจุ ปปเจ ปปจิตถะ - ในฝ่ายที่ไม่มีอิงสภาวะ การลบพยัญชนะต้นสังโยค ย่อมมี คือ ปปจัตถะ, ปปจะ ปปจิมหะ, ปปจิตถะ ปปจัตถะ ปปจิเร, ปปจิตโถ ปปจัตโถ ปปจิวโห, ปปจิ ปปจิมเห - แม้ในกรรมก็เช่นกัน - ในภาวะ - ภุสธาตุเป็นวุกะ

Aādiyu bhussa vuka hoti.

ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น ภุธาตุย่อมเป็นวุกะ

Pubbassa a.

แปลงสระของตัวหน้าเป็น อะ

Aādisu dvatte pubbassa bhussa a hoti.

ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เมื่อมีการซ้อน สระของภุธาตุตัวหน้าย่อมเป็น อะ

Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā.

พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (เป็นตัวซ้อน) ของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒

Dvitte pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamanti bakāre-babhuva babhuvittha.

เมื่อมีการซ้อน พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ย่อมเป็นตัวซ้อนของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ของตัวหน้าตามลำดับ ในเพราะ บะ คือ พภูวะ พภูวิตถะ

Eyyādo vā’tipattiyaṃ ssā sasaṃsusse sasathassaṃ ssamhā ssathassiṃsu sasase ssavhe ssiṃ ssāmhase.

ในวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในอติปัตติวิภัตติ ย่อมมี สสา สสํ สสุสฺเส สสถ สฺสํ สสมฺหา สสถ สฺสึสุ สสเส สสวเห สสึ สสามหเส บ้าง

Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti vibhāsā-vidhurappaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyāyātipatti anipphatti kriyātipatti-etecassādayo sāmatthiyā tītānāgate svevahonti-na vattamānena tatra kriyātipattyasambhavā-āīi ccādināvā rasse-apacissa pacissa apacissā pacissā, apacissaṃsu pacissaṃsu-ssessa eyyāthādīnā vā akāre-apacissa pacissa apacisse pacisse,apacissatha pacissatha,apacissaṃ pacissaṃ. Apacissamha, pacissamha, apacissamhā pacissamhā, apacissatha pacissatha, apacissiṃsu pacissiṃsu, apacissase pacissase, apacissavhe pacissavhe, apacissiṃpacissiṃ, apacissāmhaye pacissāmhase-kamme-apacīyissa paciyissaapacīyissā paciyissā-kyassa vā lope-apacissa pacissa apacissā pacissā apaccissa paccissa apaccissāna paccissā, apaciyissaṃsu pacīyissaṃsuapacissaṃsu pacissaṃsu. Apaccissaṃsu paccissaṃsu, iccādibhāve-abhuyissa bhuyissa abhuyissā bhuyissā, abhuyissatha bhuyissatha-vāti vakiṃ, dakkhiṇenana ce gamissati nāyakaṭampariyā bhavissati.

ในวิสัยแห่งวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในกิริยาอติปัตติ ย่อมมีวิภัตติมี สสา เป็นต้น บ้าง โดยวิภาษา - เพราะปัจจัยที่พึงมีขาดไป หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ กิริยาอติปัตติ คือ ความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - และวิภัตติมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ โดยความเหมาะสม ย่อมมีในอดีตและอนาคตเท่านั้น ไม่ใช่ในปัจจุบัน เพราะในปัจจุบันนั้นไม่มีความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - ด้วยบทว่า อา อี เป็นต้น และด้วยการทำรัสสะบ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา, อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ - เมื่อแปลง สฺส และวิภัตติมี เอยฺยาถ เป็นต้น เป็น อ บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺเส ปจิสฺเส, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสํ ปจิสฺสํ, อปจิสฺสมฺห ปจิสฺสมฺห, อปจิสฺสมฺหา ปจิสฺสมฺหา, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสึสุ ปจิสฺสึสุ, อปจิสฺสเส ปจิสฺสเส, อปจิสฺสวเห ปจิสฺสวเห, อปจิสฺสึ ปจิสฺสึ, อปจิสฺสามหเส ปจิสฺสามหเส - ในกรรม คือ อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา - เมื่อลบ กฺย บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา, อปจิยิสฺสํสุ ปจียิสฺสํสุ อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ อปจฺจิสฺสํสุ ปจฺจิสฺสํสุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ อภุยิสฺส ภุยิสฺส อภุยิสฺสา ภุยิสฺสา, อภุยิสฺสถ ภุยิสฺสถ - คำว่า วา ในสูตรว่า วกึ เช่น ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ นายกตํ ปริยา ภวิสฺสติ (ถ้าเขาจักไปทางทิศใต้ เขาจักไม่ถึงที่หมาย)

Hetuphalesveyya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyavho eyyaṃ eyyāmhe.

ในอรรถแห่งเหตุและผล มีวิภัตติคือ เอยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยามะ เอถะ เอรํ เอโถ เอยฺยวโห เอยฺยํ เอยฺยามเห

Hetubhutāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyattha eyyādayo vā honti.

ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ในอรรถแห่งกิริยา ย่อมมีบ้างในปัจจุบัน

Eyyeyyāsentaṃ ṭe.

แปลงวิภัตติมี เอยฺย และ เอยฺยาสิ เป็นต้น เป็น เอ

Eyya eyyāsi eyyamiccesaṃ ṭe vā hoti-pace paceyya.

วิภัตติมี เอยฺย เอยฺยาสิ และ เอยฺยามิ เหล่านี้ ย่อมเป็น เอ บ้าง คือ ปเจ ปเจยฺยะ

Eyyuṃssuṃ.

แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ

Eyyumiccassa uṃ vā hoti-pacuṃ paceyyuṃ,pace paceyyāsi,-vā okāre-paceyyātho paceyyātha, paceyyāmi.

เอยฺยุํ วิภัตติ ย่อมเป็น อุํ บ้าง คือ ปจุํ ปเจยฺยุํ, ปเจ ปเจยฺยาสิ, - วา ศัพท์ (ในสูตร) แปลงเป็น โอ บ้าง คือ ปเจยฺยาโถ ปเจยฺยาถ, ปเจยฺยามิ

Eyyāmassemu ca

และแปลง เอยฺยาม เป็น เอมุ

Eyyāmassa emu vā hoti u ca-pacemu paceyyāmu paceyyāmaka, pacetha paceraṃ pacetho paceyyavho, pace paceyyaṃ paceyyāmhe-kamme-pacīye pacīyye pacce pacceyya, paciyuṃ pacīyeyyuṃ paccuṃ pacceyyumiccādi-bhāve-bhuye bhuyeyya, bhuyetha.

เอยฺยาม วิภัตติ ย่อมเป็น เอมุ บ้าง และเป็น อุ บ้าง คือ ปเจมุ ปเจยฺยามุ ปเจยฺยามกะ, ปเจถ ปเจรํ ปเจโถ ปเจยฺยวโห, ปเจ ปเจยฺยํ ปเจยฺยามเห - ในกรรม คือ ปจีเย ปจียฺเย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย, ปจิยุํ ปจียฺเยยฺยุํ ปจฺจุํ ปจฺเจยฺยุํ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุเย ภุเยยฺย, ภุเยถ

Pāto paceyya ce bhuñje iccettha pacanakriyā

ในประโยคว่า 'ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช' นี้ กิริยาคือการหุง

Hetubhutāti viññeyyā phalanatvanubhavakriyā.

พึงทราบว่าเป็นเหตุ ส่วนกิริยาคือการเสวย (ผล) พึงทราบว่าเป็นผล

Sattya rahesveyyādi.

ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น

Sattiyaṃ arahattheva kriyatthā eyyādayo honti-bhavaṃ khalu bhattaṃ paceyya, bhavaṃ samattho, bhavaṃ arabho.

ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) เท่านั้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา คือ ภวํ ขลุ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว), ภวํ สมตฺโถ (ท่านสามารถ), ภวํ อรโห (ท่านควร)

Sambhāvane vā.

หรือในอรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน)

Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti navibhāsā-api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā-samhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya,bhavaṃ pacissati. Bhavaṃ apaci.

เมื่ออรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) อันธาตุพึงแสดง วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมี ไม่เป็นวิภาษา (คือเป็นแน่นอน) เช่น อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรกฺคินา (แม้ท่านก็พึงหุงหินที่กลืนเข้าไปแล้วด้วยไฟในท้อง), สํภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย (ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านพึงหุง), ภวํ ปจิสฺสติ (ท่านจักหุง), ภวํ อปจิ (ท่านหุงแล้ว)

Pañhapatthanāvidhisu.

ในอรรถแห่งปัญหะ (การสอบถาม) ปัตถนา (ความปรารถนา) และวิธิ (การสั่ง)

Pañhādisu kriyattato eyyādayo honti.

ในอรรถมีปัญหะเป็นต้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา

Pañho sampucchanaṃ iṭṭhā siṃsanaṃ yācanaṃ duvePatthanā bhattiyā vātha na navā vyāpāraṇa vidhi;

ปัญหะ คือ การสอบถาม, ปัตถนา มี ๒ อย่าง คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา และการอ้อนวอนขอ, หรือด้วยความภักดี, หรือการใช้สอย, วิธิ คือ การสั่งการ

Pañhe, kiṃ so bhattaṃ paceyya udāhu byañjanaṃ vā-patthanāyaṃ, aho vata so paceyya me-vidhimhi, bhavaṃ bhattaṃ paceyya.

ในปัญหะ (การสอบถาม) เช่น กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย อุทาหุ พฺยญฺชนํ วา (เขาพึงหุงข้าวหรือแกงเล่า), ในปัตถนา (ความปรารถนา) เช่น อโห วต โส ปเจยฺย เม (โอหนอ ขอเขาพึงหุงให้แก่เรา), ในวิธิ (การสั่ง) เช่น ภวํ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว)

Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase.

ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส.

Pañhapattanāvidhisvete honti kriyatthato-pacatu pacantu.

วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอรรถแห่งปัญหะ ปัตถนา และวิธิ ในอรรถแห่งกิริยา คือ ปจตุ ปจนฺตุ

Hissa’to lopo.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ

Ato parassa hissa vā lopo hoti-paca pacāhi-thassa vā vehāka-pacavho pacatha,pacāmi pacāma, pacataṃ pacantaṃ, pacassu pacavho, pace pacāmase-kamme-pacīyatu paccatu pacīyantu paccantu iccādi-bhāve, bhuyatu bhuyataṃ-pacituṃ payuttīti pacanicchāyaṃ.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ ย่อมมีบ้าง คือ ปจ ปจาหิ - การแปลง ถะ เป็น วฺโห บ้าง คือ ปจวฺโห ปจถ, ปจามิ ปจาม, ปจตํ ปจนฺตํ, ปจสฺสุ ปจวฺโห, ปเจ ปจามเส - ในกรรม คือ ปจียตุ ปจฺจตุ ปจียนฺตุ ปจฺจนฺตุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุยตุ ภุยตํ - คำว่า ปจิตุํ ประกอบแล้ว ในความปรารถนาจะหุง

Payojakavyāpāre ṇapi ca.

และลง ณาปิ ปัจจัย ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำด้วย.

Kattāraṃ yo payojeti tassa vyāpāre kriyatthā ṇi ṇpi honti bahulaṃ-‘‘assāṇanubandhe’’ti ā-payojakavyāpāre ṇiṇapinaṃ vidhānā tadantassa kriyatthatāti pācisaddato tyādayo.

เมื่อผู้ใดยังผู้กระทำ (กัตตา) ให้ประกอบกิจ ในการประกอบกิจนั้น ณี และ ณาปิ ปัจจัย ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา ย่อมลงได้โดยมาก. ตามที่กล่าวว่า ‘อัสสาณานุพันเธ’ เป็นต้น เพราะมีการบัญญัติ ณี และ ณาปิ ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ และเพราะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีอรรถแห่งกิริยา วิภัตติมี ติ เป็นต้น จึงลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้น เช่น ปาจิ เป็นต้น.

Ṇiṇapyāpihi vā.

หรือหลัง ณี และ ณาปิ ปัจจัย.

Ṇyādyantehi kriyatthehi aparokkesukattuvihita kamānantatyādisu lo hoti vibhāsā-‘‘yuvaṇṇāname oppaccaye’’ti ekāre ‘‘ñonamayavā sare’’ti ayādese ca-pācayati-aññatra-pāceti-pācayare pācayanti pācenticcādi-kamme-

หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี ปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขวิภัตติและอนันตัตติวิภัตติเป็นต้นตามลำดับ ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) บ้าง. และด้วยสูตรว่า ‘ยุวณฺณานเม โอปจฺจเย’ จึงแปลงเป็น เอ, และด้วยสูตรว่า ‘โญนมยวา สเร’ จึงแปลงเป็น อายะ. เช่น ปาจยติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), อีกรูปหนึ่งคือ ปาเจติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), ปาจยเร ปาจยนฺติ ปาเจนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก-

Dīgho sarassa.

การทีฆะสระ.

Sarantassa kriyatthassa dīgho hāti kye-pācīyati pācīyare pācīyanticcādi-vuttanayena ñeyyaṃ-payojakavyāpāre ṇiṇapyantānaṃ sakammakattā na nabhāve rūpanayo.

สระที่สุดของศัพท์ที่มีอรรถแห่งกิริยา ย่อมถึงการทีฆะเมื่อมี กฺย ปัจจัย เช่น ปาจียติ ปาจียเร ปาจียนฺติ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี และ ณาปิ เพราะเป็นสกัมมกะ (ธาตุที่มีกรรม) จึงไม่มีรูปในภาววาจก.

Akammakāpi honteva ṇiṇapyantā sakammakā,Sakammakā dvīkammāssu dvikammā ca tikammakā;

แม้ธาตุที่เป็นอกัมมกะ เมื่อลง ณี และ ณาปิ ปัจจัย ย่อมเป็นสกัมมกะ, ธาตุที่เป็นสกัมมกะ ย่อมเป็นทวิกัมมกะ, และธาตุที่เป็นทวิกัมมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ.

Bhavissati-pācayissati pācessati pācayissare pācayissanti pācessare pācessanticcādi-kamme-pācīyissati-kyalopo-pācissatīccādi-bhute-apācayittho pācayatto apācayattho pācayattho apācettho pācettho apācayi pācayi. Apācayī pācayī apācayiṃsu pācayiṃsu apācayaṃsu pācayaṃsu.

ในอนาคตกาล (ภวิสสันติ) มี ปาจยิสฺสติ ปาเจสฺสติ ปาจยิสฺสเร ปาจยิสฺสนฺติ ปาเจสฺสเร ปาเจสฺสนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียิสฺสติ, เมื่อลบ กฺย มี ปาจิสฺสติ เป็นต้น. ในอดีตกาล มี อปาจยิตฺโถ ปาจยตฺโต อปาจยตฺโถ ปาจยตฺโถ อปาเจตฺโถ ปาเจตฺโถ อปาจยิ ปาจยิ. อปาจยี ปาจยี อปาจยึสุ ปาจยึสุ อปาจยํสุ ปาจยํสุ.

Ñottā suṃ.

แปลง อุํ เป็น สุํ หลัง โญ.

Ñādesato oādesato ca parassa umiccassa suṃ vā hoti-apācayasuṃ pācayasuṃ apācesuṃ pācesuṃ apācayuṃ pācayumiccādi-ussa sumeva viseso-kamme-apācīyittho pācīyittho apācīyattho pācīyattho apāciyi pācīyi apāciyī pācīyi iccādi-anajjatane-apācayattha pācayattha apācettha kapācettha apācaya pācaya apācayā pācayā apācayu pācayu apācayū pācayū iccādi-kamme-apācīyattha pācīyattha apācīya pācīya apācīyā pācīyā iccādi-parokkhe-

หลัง ญาเทศ และ โอเทศ อุํ วิภัตติ ย่อมแปลงเป็น สุํ บ้าง เช่น อปาจยสุํ ปาจยสุํ อปาเจสุํ ปาเจสุํ อปาจยุํ ปาจยุํ เป็นต้น. ความพิเศษคือ สุํ แทนที่ อุ. ในกรรมวาจก มี อปาจียิตฺโถ ปาจียิตฺโถ อปาจียตฺโถ ปาจียตฺโถ อปาจิยิ ปาจียิ อปาจิยี ปาจียิ เป็นต้น. ในอนัชชัตตนีวิภัตติ มี อปาจยตฺถ ปาจยตฺถ อปาเจตฺถ ปาเจตฺถ อปาจย ปาจย อปาจยา ปาจยา อปาจยุ ปาจยุ อปาจยู ปาจยู เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจียตฺถ ปาจียตฺถ อปาจีย ปาจีย อปาจียา ปาจียา เป็นต้น. ในปโรขวิภัตติ-

Rasso pubbassa.

การรัสสะสระหน้า.

Dvitte pubbassa saro rasso hoti-papācaya papācayu papācaye papācayittha papācettha iccādi-kamme-sabbaṃ kattusamaṃ-atapattiyaṃapācayissa pācayissa apācayissā pācayissā apācayissaṃsu pācayissaṃsu iccādi-kamme-apāciyissa pāciyissa apācīyissā pāciyissa apācissa pācissa apācissā pācissā iccādi-hetuphalesu-pācaye pācayeyya pācayuṃ pācayeyayumiccādi-kamme-pācīye pācīyeyayumiccādi-tvādisu-pācayatu pācetu pācayantu pācentu iccādi-kamme-pācīyatu pācīyantu iccādi-ṇapimhi-pācāpayati pācāpeticcādi nyantasamaṃ-pācayitumpayuttiti ṇyantatopi ṇi.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิตตะ) สระหน้าย่อมเป็นรัสสะ เช่น ปปาจย ปปาจยุ ปปาเจยฺย ปปาจยิตฺถ ปปาเจตฺถ เป็นต้น. ในกรรมวาจก ทั้งหมดเหมือนกัตตุวาจก. ในอติปัตติวิภัตติ มี อปาจยิสฺส ปาจยิสฺส อปาจยิสฺสา ปาจยิสฺสา อปาจยิสฺสํสุ ปาจยิสฺสํสุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจิยิสฺส ปาจิยิสฺส อปาจียิสฺสา ปาจิยิสฺสา อปาจิสฺส ปาจิสฺส อปาจิสฺสา ปาจิสฺสา เป็นต้น. ในสัตตมีวิภัตติ (ที่แสดงเหตุและผล) มี ปาจเย ปาจเยยฺย ปาจยุํ ปาจเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจีเย ปาจียเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในปัญจมีวิภัตติเป็นต้น มี ปาจยตุ ปาเจตุ ปาจยนฺตุ ปาเจนฺตุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียตุ ปาจียนฺตุ เป็นต้น. ใน ณาปิ ปัจจัย มี ปาจาปยติ ปาจาเปติ เป็นต้น เหมือนกับที่ลงท้ายด้วย ณี. คำว่า ปาจยิตุํ ใช้ในความหมายว่า ณี ซ้อน ณี.

Ṇiṇapinaṃ tesu.

ณี และ ณาปิ ปัจจัย ในอรรถเหล่านั้น.

Ṇī ṇapinaṃ lopo nahoti tesu ṇī ṇapisu’tika pubbaṇilope-pācayati pāceticcādi sabbatthañeyyaṃ-ṇapicevaṃ.

การลบ ณี และ ณาปิ ไม่เกิดขึ้นใน ณี และ ณาปิ เหล่านั้น เมื่อมีการลบ ณี ตัวหน้า เช่น ปาจยติ ปาเจติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวง และ ณาปิ ก็เช่นกัน.

Bhuvādi nayo.

หมวดภูวาทิ.

Adhunā vikaraṇappabhedappakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭāṭhagaṇanamādibhutassekekassa kriyatthassa kāni ci rūpāni udāhariyante-rudha āvaraṇe-tyādi.

บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทของวิกะระณะ จึงขอยกตัวอย่างรูปบางอย่างของธาตุแต่ละตัวซึ่งเป็นเบื้องต้นของธาตุ ๘ หมวด มีหมวดรุธาทิเป็นต้น เช่น รุธะ ในความหมายว่า 'ปิดกั้น' เป็นต้น.

Mañca rudhādīnaṃ.

และลงนิคคหิต (อํ) ในหมวดรุธาทิ.

Rudhādito aparokkhesukattuvihitamānantatyādisu lohoti mañcāntasarā paro-rundhati rundhare rundhanticcādi-kamme-‘‘maṃ vā rudhādīna’’nti vā maṃ-rundhiyati rujjhatīcacādi-paciviya sabbattha ñeyyaṃ.

หลังธาตุหมวดรุธาทิ เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขะและอนันตัตติเป็นต้น ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) และลงนิคคหิตหลังสระที่สุดธาตุ เช่น รุนฺธติ รุนฺธเร รุนฺธนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก ด้วยสูตรว่า ‘มํ วา รุธาทีนํ’ จึงลงนิคคหิตบ้าง เช่น รุนฺธิยติ รุชฺฌติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวงเหมือนหมวดปจธาตุ.

Rudhādi nayo.

หมวดรุธาทิ.

Diva kīḷā vijigiṃsā vohārajjuti thuti gatīsu.

ทิวะ ในความหมายว่า 'เล่น, ปรารถนาชัยชนะ, ซื้อขาย, รุ่งเรือง, สรรเสริญ, ไป'.

Divādīhi yaka.

หลังธาตุหมวดทิวาทิ ลง ยะกะ ปัจจัย.

Divādīhi lavisaye yaka hoti-kakāro kānubandhakāriyattho-evamuparica-dibbati dibbare dibbanticcādi-kamme-kivīyati dibbati divīyare diviyanti dibbare dibbanticcādi.

หลังธาตุหมวดทิวาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง ยะกะ ปัจจัย, อักษร ก เป็นเครื่องหมายเพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์, และในเบื้องบนก็เช่นกัน เช่น ทิพฺพติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ทิวียติ ทิพฺพติ ทิวียเร ทิวียนฺติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น.

Divādi nayo.

หมวดทิวาทิ.

Tuda vyathane.

ตุทะ ในความหมายว่า 'ทำให้เจ็บปวด'.

Tudādīhi ko.

หลังธาตุหมวดตุทาทิ ลง อ ปัจจัย (กะ).

Tudādīhi lavisaye ko hoti-tudati tudanticcādi-kamme-tudīyati tujjati tudīyaretudiyanti tujjare tudyanticcādi.

หลังธาตุหมวดตุทาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง อ ปัจจัย (กะ) เช่น ตุทติ ตุทนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ตุดียติ ตุชฺฌติ ตุดียเร ตุดียนฺติ ตุชฺฌเร ตุดียนฺติ เป็นต้น.

Tudādi nayo.

หมวดตุทาทิ.

Ji jaye.

ชิ ในความหมายว่า 'ชนะ'.

Jyādīhi ktā.

หลังธาตุหมวดกิยาทิ ลง นา ปัจจัย (กะนา).

Jiādīhi kalavisaye knā hoti-jināti jinanticcādi-kamme-jiyati jiyare jiyanticcādi.

หลังธาตุหมวดกิยาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง นา ปัจจัย (กะนา) เช่น ชินาติ ชินนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ชียติ ชียเร ชียนฺติ เป็นต้น.

Jyādi nayo.

หมวดชยาทิ

Kī dabbavinīmaye.

กี ในความหมายว่า 'แลกเปลี่ยนสิ่งของ'

Kyādīhi kṇā.

เบื้องหลังธาตุหมวดกยาทิ มี กณา ปัจจัย

Kīādīhī lavisaye kaṇā hoti.

เบื้องหลังธาตุมี กี เป็นต้น ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี กณา ปัจจัย

Nāṇasu rasso.

การทำเสียงสั้นในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย

Nāṇasu kriyatthassa rasso hoti-kiṇati kiṇanticcādi-kamme-kīyati kīyare kīyanticcādī.

ในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย มีการทำเสียงสั้นแห่งธาตุที่มีความหมายว่ากิริยา เช่น กิณติ กิณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น กียติ กียเร กียนฺติ เป็นต้น

Kyādi nayo.

หมวดกยาทิ

Su savaṇe.

สุ ในความหมายว่า 'ฟัง'

Svādīhi keṇā.

เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ มี เกณา ปัจจัย

Svādīhi lavisaye keṇā hoti-suṇeti suṇanticcādi. Kamme-sūyati sūyare sūyanticcādi.

เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี เกณา ปัจจัย เช่น สุเณติ สุเณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น สูยติ สูยเร สูยนฺติ เป็นต้น

Svādi nayo.

หมวดสุวาทิ

Tana vitthāre.

ตน ในความหมายว่า 'แผ่ไป'

Tanāditvo.

เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ มี โอ ปัจจัย

Tanādīhi lavisaye o hoti-tanoti tanonticcādi. Paracchakke.

เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี โอ ปัจจัย เช่น ตโนติ ตโนนฺติ เป็นต้น ในปรัสสบท

Ovikaraṇassu paracchakke.

การเปลี่ยนโอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในปรัสสบท

Ovikaraṇassa u hoti paracchakkavisaye-tanute tatvante iccādi-kamme-

โอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในวิสัยแห่งปรัสสบท เช่น ตนุเต ตนฺวนฺเต เป็นต้น ในกรรมวาจก

Tanassā vā.

หรือมีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา

Tanassa ā hoti vā kye-tāyati taññāti tāyare tāyanti taññare taññanticcāndi.

มีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา บ้าง ในเพราะ กย ปัจจัย เช่น ตายติ ตญฺญติ ตายเร ตายันติ ตญฺญเร ตญฺญนฺติ เป็นต้น

Tanādi nayo.

หมวดตนาทิ

Vūra theyye.

วูร ในความหมายว่า 'ขโมย'

Curādito ṇi.

เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิ มี ณิ ปัจจัย

Curādīhi kriyattehi sakatthe ṇi paro hoti bahulaṃ-corayati corati corayare corayanticorenticcādi-kamme-coriyati corīyare corīyanticcādi.

เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิที่มีความหมายว่ากิริยา มี ณิ ปัจจัย ลงในอรรถของตน (สกัดถะ) บ้าง เช่น โจรยติ โจรติ โจรยเร โจรยนฺติ โจเรนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น โจริยติ โจรียเร โจรียนฺติ เป็นต้น

Curādi nayo-tyādayo.

หมวดจุราทิ และวิภัตติมี ติ เป็นต้น

Paratthāya mayā laddhaṃ katvāna padasādhanaṃPuññena tena loko’yaṃ sādhetu padamaccunaṃ;

ข้าพเจ้าได้ทำปทสาธนะนี้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ด้วยบุญนั้น ขอโลกนี้จงบรรลุถึงบทอันไม่เคลื่อน (อมตบท) เถิด

Suddhāsayena parisuddhaguṇeditenaSārena sārayatisaṅghanisevitenaRamme’nurādhanagare vasatambujenaVidvālitaṃ nijavisuddha kuladdhajena;

ปทสาธนะนี้ อันท่านผู้เป็นธงชัยแห่งตระกูลอันบริสุทธิ์ของตน ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วยอัธยาศัยอันหมดจด ผู้เป็นสาระที่หมู่สงฆ์ผู้แสวงหาสาระซ่องเสพแล้ว ผู้อาศัยอยู่ในเมืองอนุราธบุรีอันรื่นรมย์ ได้ชำระ (เรียบเรียง) แล้ว

Mānentena tathāgataṃ paṭipadāyogena saddhālunāNiccākhaṇḍatapo’nalehi nikhilappāpārisantāpitāSaddhammavhayasīhatelaṭhatiyā cāmīkaratthālināNānāvādikudiṭṭhibhedapaṭunā navāṇi kanavadhū sāminā;

อันท่านผู้บูชาพระตถาคตด้วยการประกอบตามปฏิบัติ ผู้มีศรัทธา ผู้เผาความเร่าร้อนคือบาปทั้งปวงด้วยไฟคือตบะอันไม่ขาดสายเป็นนิตย์ ผู้เป็นดุจภาชนะทองคำสำหรับใส่ล่ำน้ำมันราชสีห์คือพระสัทธรรม ผู้ฉลาดในการทำลายทิฏฐิอันชั่วร้ายของวาทะต่างๆ ผู้เป็นเจ้าของแห่งนางบำเรอใหม่คือพระวินัย

Satthānaṃ karuṇavatā gatavatā kapāramparaṃ dhīmatāTherenātumapādapañjaragato yo saddasattādisuMoggallāyanavissutetiha suvacchāpo vinīto kayathāSo’kāsī piyadassi nāma yatidaṃ byattaṃ sukhappattiyā;

พระเถระนามว่า ปิยทัสสี ผู้มีกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ผู้ถึงฝั่งแห่งสาตรา (ศาสตร์) ทั้งหลาย ผู้มีปัญญา ผู้เข้าไปสู่กรงคือพระบาทของพระอาจารย์ ผู้เป็นศิษย์ที่ฝึกดีแล้วของพระเถระผู้มีชื่อเสียงว่าโมคคัลลานะ ผู้ฉลาดในสัททศาสตร์เป็นต้น ได้ทำปทสาธนะที่แจ่มแจ้งนี้ เพื่อความบรรลุถึงความสุข

Vuttova vuttamupabhoginiyā sakāyaPinappayodharavanāpagasevikāyaRamhāvihāravadhuyā tilakātulenaSantena kappiṇasamavhayamātulena;

ตามที่กล่าวแล้ว (ปทสาธนะนี้) อันท่านลุงนามว่า กัปปินะ ผู้สงบ ผู้เป็นดุจรอยเจิมอันหาที่เปรียบมิได้ของนางบำเรอคือวิหารอันรื่นรมย์ ผู้ซ่องเสพแม่น้ำคือป่าอันมีถันอันอวบอ้วน (ภูเขา) ผู้เสวยผลที่กล่าวแล้วนั้นของตน (ได้อุปถัมภ์แล้ว)

Padasādhanaṃ niṭṭhitaṃ.

ปทสาธนะ จบแล้ว