Tipiṭaka Translation

ပဒသာဓနံ

ปทสาธนะ

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ဗုဒ္ဓမ္ဗုဇံ နမဿိတွာ သဒ္ဓမ္မမဓု ဘာဇနံ,ဂုဏမောပဒပဒံ သံဃမဓုဗ္ဗတနိသေဝိတံ;

ขอนมัสการพระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจดอกบัว, พระสัทธรรมผู้เป็นภาชนะแห่งน้ำผึ้ง, และพระสงฆ์ผู้มีคุณอันหมู่ภมรคือผู้ประพฤติวัตรบำเพ็ญเพียรพึงเสพ

မောဂ္ဂလ္လာယနာစရိယ စရဉ္စ ယေန ဓီမတာ,ကတံ လဃုမယန္ဒိဒ္ဓမနုနံ သဒ္ဒလက္ခဏံ;

อนึ่ง ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงคัมภีร์สัททลักขณะอันเป็นของเบาและสำเร็จแล้ว ซึ่งพระอาจารย์โมคคัลลานะผู้มีปัญญาได้กระทำไว้

အာရဘိဿံ သမာသေန ဗာလတ္ထံ ပဒသာဓနံ,မောဂ္ဂလ္လာယနသဒ္ဒတ္ထရတနာကရပဒ္ဓတိံ;

ข้าพเจ้าจักเริ่มปทสาธนะโดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่ผู้เยาว์ ซึ่งเป็นแนวทางแห่งรัตนากรคือสัททัตถะของพระโมคคัลลานะ

သညာပရိဂ္ဂဟေနေဝ လက္ခဏေသု သရာဒယော,ဉာယန္တိတိ တမေဝါဒေါ ဒဿယိဿံ ဝိဘာဂတော;

อนึ่ง ข้าพเจ้าจักแสดงสระเป็นต้นในลักษณะทั้งหลายโดยจำแนกให้เห็นชัดเจน ด้วยการกำหนดชื่อเฉพาะเท่านั้น

အအာဒယော တိတာဠီသ ဝဏဏာ.

อักษรมี อ เป็นต้น ๔๓ ตัว ชื่อว่า วรรณะ

ဇိနဝစနာနုရူပါ အကာရဒေယော နိဂ္ဂဟိတန္တာ တေစတ္တာဠီ သက္ခရာ ပစ္စေကံ ဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ ယထာ - အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ဩ က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ ဣတိ-ကကာရာဒိသွကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော = ဝဏဏီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဝဏ္ဏာ-အအာဒိ မရိယာဒါ ဘူတော ယေသန္တော အအာဒယော.

อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปตามพระพุทธพจน์ แต่ละตัวชื่อว่า วรรณะ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ดังนี้ อักษร อ ใน ก เป็นต้น เป็นเพียงเครื่องช่วยออกเสียง (อธิบายศัพท์) วรรณะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย อักษรมี อ เป็นต้น คือ อักษรที่มี อ เป็นเบื้องต้นและมีที่สุด

အအာဒယောတိ ဝတ္တတေ ယာဝ ‘‘ဗိန္ဒုနိဂ္ဂဟီတ’’န္တိ-တဉ္စခေါအတ္ထ ဝသာ ဝိဘတ္တိစီပရိနာမောတိ သတ္တမျန္တမဘိသမ္ဗန္ဓီယတေ.

บทว่า "อักษรมี อ เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไปจนถึงบทว่า "พินทุนิคคหิต" อนึ่ง บทนั้นย่อมสัมพันธ์กับสัตตมีวิภัตติอันเป็นที่สุด ด้วยอำนาจแห่งอรรถและการผันวิภัตติ

ဒသာဒေါ သရာ

สระมี ๑๐ ตัว

အအာဒိသွာဒိမှိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဩဒန္တာ ဒသဝဏ္ဏာ သရာ နာမ ဟောန္တိ-ယထာ-အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ဩ = သရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ သရာ-ဒသာ ဒေါတိ ဝတ္တတေ တီသု စက္ကမာနေသု.

วรรณะ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งถูกระบุไว้ในเบื้องต้น มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า สระ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ (อธิบายศัพท์) สระ คือ อักษรที่เปล่งเสียงได้เอง บทว่า "มี ๑๐ ตัว" นี้ยังคงใช้ไปใน ๓ วรรค

ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ.

สองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ

အအာသွာဒိမေသု ဒဿု ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ. ယထာက္ကမံ-ယထာ-အအာ ဣတိ, ဥဦ ဣတိ, ဧ ဣတိ, ဩ ဣတိ = သမာနာ သာဒိသာ ဝဏ္ဏာ သဝဏ္ဏာ-သမာနတ္တဉ္စ ဌာနတော.

ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น สองตัวคู่กันตามลำดับ ชื่อว่า สวรรณะ เช่น อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ, โอ (อธิบายศัพท์) สวรรณะ คือ วรรณะที่เสมอกัน คล้ายกัน และความเสมอกันนั้นย่อมเป็นไปโดยฐานที่เกิด

ဆ ဝဏ္ဏာနံဟိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနိ ကဏ္ဌာတာလုမုဒ္ဓဒန္တဩဋ္ဌာနာ သိကာဝသေန-တေသု အဝဏ္ဏကဝဂ္ဂဟာနံ ကဏ္ဌောဌာနံ-ဣဝဏ္ဏ စဝဂ္ဂယာနံ တာလု-ဋဝဂ္ဂရဠာနံ မုဒ္ဓါ-တဝဂ္ဂလသာနံ ဒန္တာ-ဥ ဝဏ္ဏပဝဂ္ဂါနံ ဩဋ္ဌာ-ဧဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌတာလု-ဩဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌောဋ္ဌံ-ဝကာရဿ ဒန္တောဋ္ဌံ-နိဂ္ဂဟိတဿ နာသိကာ-ငဉဏနမာနံ သကဋ္ဌာနံ နာသိကာ စ-ဒွေဒွေတိ ဝတ္တတေ.

ฐานที่เกิดของวรรณะ ๖ อย่าง คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก ในบรรดาฐานเหล่านั้น อักษร อ วรรค ก และอักษร ห มีฐานที่เกิดที่คอ อักษร อิ วรรค จ และอักษร ย มีฐานที่เกิดที่เพดาน วรรค ฏ อักษร ร และอักษร ฬ มีฐานที่เกิดที่ปุ่มเหงือก วรรค ต อักษร ล และอักษร ส มีฐานที่เกิดที่ฟัน อักษร อุ และวรรค ป มีฐานที่เกิดที่ริมฝีปาก อักษร เอ มีฐานที่เกิดที่คอและเพดาน อักษร โอ มีฐานที่เกิดที่คอและริมฝีปาก อักษร ว มีฐานที่เกิดที่ฟันและริมฝีปาก นิคคหิตมีฐานที่เกิดที่จมูก อักษร ง ญ ณ น ม มีฐานที่เกิดที่จมูกและฐานที่เกิดของตน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไป

ပုဗ္ဗော ရဿော

ตัวหน้า ชื่อว่า รัสสะ

တေသ္စေဝ ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ တေသု ယော ယော ပုဗ္ဗော သော သော ရဿသညော ဟောတိ-ယထာ-အ ဣ ဥ ဧ ဩ-တေသု သံယောဂ ပုဗ္ဗာစ ဒိဿန္တိ ဒွေ ပနန္တိမာ ဒီပေတုံ တတ္ထ သာဓုတ္တံ တေသမ္ပိ ဣဓ သင်္ဂဟော = ရဿကာလယောဂါ တဗ္ဗန္တတာယ ဝါ ရဿာ-တထာ ဒီဃာ-ဣဓာပိဒွေဒွေတိ ဝတ္တတေ.

ในสระ ๑๐ ตัวนั้น สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ เช่น อ อิ อุ เอ โอ ในบรรดาสระเหล่านี้ สระที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยคก็ปรากฏ และสระสองตัวสุดท้าย (เอ โอ) ก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้เพื่อแสดงความสำเร็จรูปของสระเหล่านั้น (อธิบายศัพท์) รัสสะ คือ สระที่มีเสียงสั้น หรือสระที่มีที่สุดเป็นเสียงสั้น ส่วนทีฆะก็เช่นกัน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไปในที่นี้ด้วย

ပရော ဒီဃော.

ตัวหลัง ชื่อว่า ทีฆะ

အအာဒိသွာဒိဘုတေသု ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ တေသု ယော ယော ပရော သော သော ဒီဃသညော ဟောတိ-ယထာ-အာ ဤ ဦ.

ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งเป็นตัวแรก สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ เช่น อา อี อู

ကာဒယော ဗျဉ္ဇနာ.

อักษรมี ก เป็นต้น ชื่อว่า พยัญชนะ

အအာဒိသု ကာဒယော နိဂ္ဂဟီတပရိယန္တာ တေတ္တိံသ ဗျဉ္ဇနာနာမ ဟောန္တိ-ယထာ-က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဍ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လဝ သ ဟ ဠ အံ = ဗျဉ္ဇီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဗျဉ္ဇနာ-ကာဒယောတိ ဝတ္တတေ.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษร ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ เช่น ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ (อธิบายศัพท์) พยัญชนะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย บทว่า "มี ก เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไป

ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ.

วรรคมี ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว

အအာဒသု ကကာရာဒယော မကာရန္တာ ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တိ-ယထာ-ကခဂဃင, စဆဇဈဉ, ဋဌဍဎဏ, တထဒဓန, ပဖဗဘမ. = ဝဇ္ဇေန္တိ ယကာရာဒယောတိ ဝဂ္ဂါ.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษรมี ก เป็นต้น มี ม เป็นที่สุด ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค เช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม (อธิบายศัพท์) วรรค คือ อักษรที่เว้น ย เป็นต้น

ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟိတံ

พินทุ ชื่อว่า นิคคหิต

အကာရာဒီသုယဝါယံ ဝဏ္ဏော ဗိန္ဒုမတ္တော သော နိဂ္ဂဟိတသညောဟောတိ = ရဿသရံ နိဿာယ ဂဟိတမုစ္စာရိတံ နိဂ္ဂဟီတံ.

ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น วรรณะใดมีรูปเป็นพินทุ วรรณะนั้นชื่อว่า นิคคหิต (อธิบายศัพท์) นิคคหิต คือ อักษรที่เปล่งเสียงโดยอาศัยสระรัสสะ

သညာ ဝိဓာနံ.

การกำหนดชื่อเฉพาะ

သန္ဓိ ဝုစ္စတေ-ပုရိသ ဥတ္တမော, ပညာ ဣန္ဒြိယံ. သတိအာရက္ခော,ဘောဂိ ဣန္ဒော, စက္ခု အာယတနံ, အဘိဘု အာယတနံ, ဓနမ္မေ အတ္ထိ, ကုတော ဧတ္ထာ’ တိဓ-သရော လောပေါ သရေ.

สนธิพึงกล่าวคือ ปุริสอุตตโม, ปัญญินทริยัง, สติอารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภูอายตนัง, ธนัมเมอัตถิ, กุเตตถา ดังนี้ ในที่นี้ (มีกฎว่า) สระลบสระ

သရော သရော လောပနီယော ဟောတိ-သရေတောပသိလေသိကာဓာရသတ္တမီ တတော ဝဏ္ဏကာလဝျဝဓာနေ ကာရိယံ န ဟောတိ-တွမသိ, ကတမာ စာနန္ဒ အနိစ္စသညာ’တိ-အညတ္ထာပိ သံဟတာယမောပသိလေသကာဓာ ရေယေဝ သတ္တမီ-ဝိဓီတိ ဝတ္တမာနေ.

สระพึงลบสระ บทว่า "สระ" นี้เป็นโอปสิเลสิกาธารสัตตมีวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติที่แสดงการรองรับแบบแนบชิด) เพราะฉะนั้น การกระทำ (สนธิ) จึงไม่เกิดขึ้นเมื่อมีวรรณะหรือกาลเวลาคั่นอยู่ เช่น ตฺวมสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา ดังนี้ แม้ในที่อื่น สัตตมีวิภัตติก็เป็นโอปสิเลสิกาธารเท่านั้น บทว่า "วิธิ" นี้ยังคงใช้ไป

သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ.

ในสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า

သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ ပုဗ္ဗဿေဝ ဝိဓိတိ ပုဗ္ဗသရလောပေါ-ပုရိသုတ္တမော,ပညိန္ဒြိယံ, သတာရက္ခော, ဘောဂိန္ဒော, စက္ခာယတနံ. အဘိဘာယတနံ, ဓနမ္မတ္ထိ, ကုတေတ္ထ. ပုဗ္ဗဿ ကာရိယဝိဓာနာ သတ္တမီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပရတာဝ ဂမျတေတိ ပရေတုပရိဝစနမ္ပိ ဃဋတေ-သော အဟံ, စတ္တာရော ဣမေ, ယတော ဥဒကံ, ပါတော ဧဝံ’တီဓ-‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တိ ဝတ္တတေ.

ในการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า ดังนั้นจึงมีการลบสระหน้า เช่น ปุริสุตตโม, ปัญญินทริยัง, สตารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภายตนัง, ธนัมมัตถิ, กุเตตถะ การที่กล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหน้า" ย่อมหมายถึงตัวที่อยู่หลังสัตตมีวิภัตติที่ระบุไว้ ดังนั้น การกล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหลัง" ก็ย่อมเข้ากันได้ เช่น โสหํ, จตฺตาโร อิเม, ยโต อุทกํ, ปาโต เอวํ ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า "สระลบสระ" นี้ยังคงใช้ไป

ပရော ကွစိ.

ตัวหลัง บางครั้ง (ก็ลบ)

သရမှာ ပရော သရော ကွစိ လောပနီယော ဟောတိ-သောဟံ, စတ္တာရောမေ, ယတောဒကံ. ပါတောစ-ကွစိတိကိံ?-ပညိန္ဒြိယံ-အဿာဓိကာရော သဗ္ဗသန္ဓိသု-တဿ ဣဒံ, တဿ ဣဒံ, ဝါတ ဤရိတံ, ဝါတ ဤရိတံ, သီတ ဥဒကံ, သီတ ဥဒကံ, ဝါမ ဦရု,ဝါမ ဦရု, ဣတိဓ-ပုဗ္ဗသရ လောပေ-သရေ ဝေတိ စ ဝတ္တတေ.

สระหลังที่อยู่ถัดจากสระ (หน้า) บางครั้งพึงลบ เช่น โสหํ (โส + อหํ), จัตตาโรเม (จัตตาโร + อิเม), ยโตทกํ (ยโต + อุทกํ), ปาโตจ (ปาโต + จ) คำว่า 'บางครั้ง' (กวจิ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำเช่น ปัญญินทริยํ (ปัญญา + อินทริยํ) บทว่า 'อสฺส' (แห่งสระนั้น) มีอำนาจไปในสนธิทั้งปวง (เช่น) ตสฺส อิทํ เป็น ตสฺสิทํ, วาต อีริตํ เป็น วาตีริตํ, สีต อุทกํ เป็น สีตุดกํ, วาม อูรุ เป็น วามูรุ ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้า บทว่า 'สเร' และ 'วา' ย่อมตามไป

ယုဝဏဏာနမ္ဉော လုတ္တာ.

อักษรอื่น (คือ ย และ ว) แห่งอิวัณณะและอุวัณณะที่ถูกลบไปแล้ว

လုတ္တာ သရာပရေသံ ဣဝဏ္ဏဝဏ္ဏာနံ ဉော ဟောန္တိ ဝါယထာက္ကမံ.

เมื่อสระเบื้องหลังถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่ข้างหน้า) ย่อมเป็นอักษรอื่น (คือ ย และ ว) ตามลำดับบ้าง

ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏေပိ.

ด้วยบทว่า 'วณฺณ' ที่อยู่เบื้องหลัง แม้สระที่เหมือนกัน (ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย)

ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပရော ယသ္မာ တေန သဝဏ္ဏောပိ ဂယှတိ သယံ စေတိ ဤ ဦ နမ္ပိ ဧ ဩ-တဿေဒံ, တဿိဒံ-ဝါတေရိတံ. ဝါတိရိတံ-သီတောဒကံ, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဂရဿာ’’တိ ဒီဃေ-သီတုဒကံ-ဝါမောရု,ဝါမူရု-လုတ္တေတိကိံ-ဒသ ဣမေ.

เพราะบทว่า 'วณฺณ' อยู่เบื้องหลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สระที่เหมือนกันก็ถูกถือเอาด้วย และด้วยบทว่า 'สยํ' (โดยตนเอง) แม้ อิ และ อุ (ที่เหลืออยู่) ก็เป็น เอ และ โอ (บ้าง) เช่น ตสฺเสทํ, ตสฺสิทํ, วาเตริตํ, วาติริตํ, สีโตทกํ, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สีตุดกํ, วามอูรุ เป็น วามโรรุ, วามูรุ. คำว่า 'ลุตฺเต' (เมื่อถูกลบ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ทส อิเม

အတိပ္ပသင်္ဂဗာဓကဿ ကွစိသဒ္ဒဿာနုဝတ္တနတော န ဝိကပ္ပဝိဓီ နိယတာ-တေန ဥပေတော’တိ ဧဝမာဒီသု ဝိကကေပ္ပာ နာရကိတာဒိသု ဝိဓိ စ န ဟောတိ-စိ အကာသိ, စိ အကာသိ. သု အာဂတံ, သု အာဂတံ’တိဓယုဝဏ္ဏာနံ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ.

เพราะมีการตามไปของบทว่า 'กวจิ' ซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการใช้เกินขอบเขต วิธีการเลือก (วิกัป) จึงไม่แน่นอน ดังนั้น ในคำว่า 'เตนุปโต' เป็นต้น การเลือกจึงไม่แน่นอน และในคำว่า 'นารกิตา' เป็นต้น วิธีนี้ก็ไม่เกิดขึ้น เช่น จิ อกาสิ, สุ อาคตํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยุวณฺณานํ' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป

ယဝါ သရေ.

ย และ ว เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง

သရေ ပရေ ဣဝ ဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-အကာရဿ ဒီဃေ-ဝျာကာသိ, ‘‘ဝနတရဂါဝါ ဂါမာ’’တိ ယာဂမေ-ဝိယာကာသိ-သွာဂတံ. သာဂတံ-ကွစိတွေဝ-ယာနီဓ.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อทีฆะ อ เป็น อา เป็น พฺยากาสิ, เมื่อมี ย อาคม ด้วยสูตร 'วนตรคาวาคม' เป็น วิยากาสิ, สฺวาคตํ, สาคตํ. เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ยานีธ

တေ အဇ္ဇ, တေ အဇ္ဇ, သော အယံ, သော အယံ, ဣတီဓ-‘‘ယဝါသရေ’’ ‘ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ.

เต อชฺช, โส อยํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยวา สเร' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป

ဉောနံ

แห่งเอและโอทั้งหลาย

ဉောနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ပရေ ယထာက္ကမံ.

เอและโอทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง

တျဇ္ဇ, တေဇ္ဇ-‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိဒီဃေ-သွာယံ, သောယံ.

ตฺยชฺช, เตชฺช, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สฺวายํ, โสยํ

ကွစီတွေဝ-ဓနမ္မတ္ထီ-ဂေါ ဧဠကမိတိဓ-သရေ’တိ ဝတ္တတေ.

เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ธนมตฺถิ, โค เอฬกํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'สเร' ย่อมตามไป

ဂေါဿာဝင.

การแปลง 'โค' เป็น 'อว'

သရေ ပရေ ဂေါဿ အဝင အာဒေသော ဟောတိ-သစ‘‘ဋနုဗန္ဓာနေက ဝဏ္ဏာသဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗဿပ္ပသင်္ဂေ-အန္တဿေ’တိ ဝတ္တမာနေ.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง ย่อมมีการอาเทศ 'โค' เป็น 'อว' และเมื่อมีการประจวบกันว่าจะต้องอาเทศทั้งศัพท์ด้วยสูตร 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส' เมื่อบทว่า 'อนฺตสฺส' ยังตามไปอยู่

ငနု ဗန္ဓော.

ง เป็นอนุพันธะ

ငကာရောနုဗန္ဓော ယဿ သော နေကဝဏ္ဏောပိ အန္တဿ ဟောတိတိ औကာရဿေဝ ဟောတိ,-‘‘သင်္ကေတောနဝယဝေါနု ဗန္ဓော’’တိဝစနာ ငကာရဿာပ္ပယောဂေါ-ပယောဇနံ‘‘ငနုဗန္ဓော’’တိ သင်္ကေတော-ဂဝေဠကံ.

อักษรใดมี ง เป็นอนุพันธะ อักษรนั้นแม้มีหลายตัวก็เป็นอาเทศของตัวสุดท้าย ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของ โอ เท่านั้น เพราะคำว่า 'สงฺเกโต นาวโยวนุพนฺโธ' จึงไม่มีการใช้ ง อักษร ประโยชน์คือ 'งนุพนฺโธ' เป็นเครื่องหมาย เช่น คเวฬกํ

ဣတိ ဧဝ, ဣတိ ဧဝါ ‘‘တီဓ-

อิติ เอว, อิติ เอวา ดังนี้ในที่นี้

ဝိတိဿေဝေ ဝါ

การแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง

ဧဝသဒ္ဒေ ပရေ ဣတိဿ ဝေါ ဟောတိ ဝါ-သစ.

เมื่อมีบทว่า 'เอว' อยู่ข้างหลัง ย่อมมีการแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง และการแปลงนั้น

ဆဋ္ဌိယန္တဿ.

เป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ

ဆဋ္ဌိနဒ္ဒိဋ္ဌဿ ယံ ကာရိယံ တဒန္တဿ ဝိညေယျန္တိ ဣကာရဿာဒေသော ဟောတိ = ဌာနီနမာမဒ္ဒိယဒိဿတိ ဥစ္စာရိယတိ’တိ အာဒေသော-ဣတွေဝ, အညတြ ယာဒေသေ-‘‘တဝဂ္ဂဝရဏနံ ယေ စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ တကာရဿ ဝေါ-‘‘ဝဂ္ဂလယေဟိ တေ’’တိ ယဿ စ စကာရော, ဣစ္စေဝ-ဒု အင်္ဂိကံ, စိ ဣတွာ, အဇ္ဇ အဂ္ဂေ, ပါတု အဟေသုံ, ပါ ဧဝ, ဣဓ ဣဇ္ဈတိ, ပရိ အန္တံ, အတ္တ အတ္ထမိတိဓ-‘‘မယဒါသရေ’’တိ ဝတ္တတေ.

การงานใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าการงานนั้นเป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทนั้น ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของอิอักษร อาเทศคือสิ่งที่ปรากฏและถูกออกเสียงแทนที่สระเดิม เช่น อิตฺเวว, ในที่อื่นเมื่อมีการแปลงเป็น ย ด้วยสูตร 'ตวคฺควณฺณานํ เย จวคฺคพฺยญฺชนา' ย่อมมีการแปลง ต เป็น จ และด้วยสูตร 'วคฺคลเยหิ เต' ย่อมมีการแปลง ย เป็น จ เป็น อิจฺเจว, ทุ องฺคิกํ, จิ อิตฺวา, อชฺช อคฺเค, ปาตุ อเหสุํ, ปา เอว, อิธ อิชฺฌติ, ปริ อนฺตํ, อตฺต อตฺถํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'มยทา สเร' ย่อมตามไป

ဝတတရဂါ စာဂမာ.

ว, ต, ต, ร, ค เป็นอาคม

ဧတေ မယဒါ ဝါဂမာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ,-အာဂမိနော အနိယမေပိ သရောယေဝါဂမီ ဟောတိ ဝနာဒိနန္တု ဉာပကာ-အညထာဟိ ပဒါဒီနံ ယုကွီဓာန မနတ္ထကံ-ဒုဝင်္ဂိကံ, စိနိတွာ, အဇ္ဇတဂ္ဂေ, ပါတုရဟေသုံ, -‘‘ဗျဉ္ဇနေဒီဃရဿာ’’တိ ရဿေ-ပဂေဝ, ဣဓမိဇ္ဈတိ, ပရိယန္တံ, အတ္တဒတ္ထံ-ဝါတွေဝ-အတ္တတ္ထံ.

อักษรเหล่านี้คือ ม ย ท ว ย่อมเป็นอาคมบ้างในเพราะสระบางครั้ง แม้จะไม่มีการกำหนดตัวรับอาคมไว้แน่นอน แต่สระนั่นเองที่เป็นตัวรับอาคม เพราะมีอักษร ว น เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย มิฉะนั้นแล้ว การกำหนด ยุควิธาน ของบทเป็นต้น ก็จะไร้ประโยชน์ เช่น ทุวงฺคิกํ, จินิตฺวา, อชฺชตคฺเค, ปาตุรเหสุํ, เมื่อรัสสะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น ปเคว, อิธมิชฺฌติ, ปริยนฺตํ, อตฺตทตฺถํ. เพราะบทว่า 'วา' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) อตฺตตฺถํ

ဆ အဘိညာ, ဆ အဘိညာ,’တီဓ-ဝါ သရေ အာဂမော’တိ စ ဝတ္တတေ.

ฉ อภิญฺญา ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'วา สเร อาคโม' ย่อมตามไป

ဆာ ဠော.

หลัง 'ฉ' มี ฬ อาคม

ဆ သဒ္ဒါ ပရဿ သရဿ ဠကာရော အာဂမော ဟောတိ ဝါ-ဆဠဘိညာ, ဆအဘိညာ.

ย่อมมี ฬ อาคม หลังสระที่อยู่เบื้องหลังบทว่า 'ฉ' บ้าง เช่น ฉฬภิญฺญา, ฉอภิญฺญา

သရသန္ဓိ.

สนธิสระ

ကညာ ဣဝ-ကညာ ဣဝါ တီဓ-ပုဗ္ဗပရသရာနံ လောပေ သမ္ပတ္တေ-သရော ပရောတိ စ ဝတ္တတေ.

กญฺญา อิว ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้าและสระหลังเกิดขึ้น บทว่า 'สโร ปโร' ย่อมตามไป

နဒွေဝါ.

ไม่ซ้อนบ้าง

ပုဗ္ဗပရသရာ ဒွေပိ ဝါ ကွစိ န လုပျန္တေ-ကညာဣဝ, ကညေဝ, ကညာဝ.

บางครั้งสระหน้าและสระหลังทั้งสองก็ไม่ถูกลบ เช่น กญฺญาอิว, กญฺเญว, กญฺญาว.

သရသန္ဓိ နိသေဓော.

การห้ามสระสนธิ.

တတြ အဘိရတိ, ခန္တိ ပရမံ, သမ္မာ အက္ခာတော’တီဓ-

ในที่นั้น ความยินดี, ขันติเป็นเยี่ยม, กล่าวไว้ดีแล้ว ดังนี้

ဗျဉ္ဆနေ ဒီဃရဿာ.

สระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ.

ရဿဒီဃာနံ ကွစိ ဒီဃရဿာ ဟောန္တိ ဗျဉ္ဇနေ-တတြာဘိရတိ, ခန္တီပရမံ,’ သမ္မဒက္ခာတော’ တိဒါဂမေ ရဿော-ကွစီတွေစ-တျဇ္ဇ-ကထံ ယာနိဝ အန္တလိက္ခေ’တိ -ဒီဃရဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ.

บางครั้งสระสั้นและสระยาวเป็นสระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ เช่น ตตฺราภิรติ, ขนฺตีปรมํ, สมฺมทกฺขาโต. ในอาคม 'ติ' เป็นสระสั้น. ในสูตร 'กวจิ' เป็นต้น เช่น ตฺยชฺช, กถํ ยานีว อนฺตลิกฺเข. คำว่า 'ทีฆรสฺสา' เป็นการแยกสูตร.

စိ ဂဟော, တတိယ ဈာနံ. ဝိ ခေါပေါ, ဣတိဓ-ဗျဉ္ဇနေ’တိ ဝတ္တတေ.

วิคฺคโห (วิคฺคห), ตติยชฺฌานํ. วิกฺเขโป (วิกฺเขป), ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'พฺยญฺชเน' ตามมา.

သရမှာ ဒွေ.

ซ้อนพยัญชนะหลังสระ.

သရမှာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနဿ ကွစိ ဒွေရူပါနိ ဟောန္တိ-ဝိဂ္ဂဟော.

บางครั้งพยัญชนะที่อยู่หลังสระมีรูปซ้อน (สองรูป) เช่น วิคฺคโห.

စတုတ္ထ ဒုတိယေသွေသံ တတိယ ပဌမာ.

ในเพราะพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ (ที่ซ้อนกัน) เหล่านั้น ให้เปลี่ยนเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ).

စတုတ္ထဒုတိယေသု ပရေသွေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယ ပဌမာ ဟောန္တိ ပစ္စာသတျာတိ ပုဗ္ဗဈကာရခကာရာနံ ဇကာရကကရာ-တတိယဇ္ဈာနံ, ဝိက္ခေပေါ-သရမှာ’တိကိံ?-တံ ဝနံ. အကရမ္ဘသေတေ, အကရမ္ဘသေတေ, ဧသော အတ္ထော, ဧသော အတ္ထော, ဣတိဓ-စေ’တိဝတ္တတေ.

เมื่อพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ อยู่ข้างหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น (ตัวหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน เพราะความใกล้ชิดกัน คือ ฌ อักษร และ ข อักษร ตัวหน้า เป็น ช อักษร และ ก อักษร เช่น ตติยชฺฌานํ, วิกฺเขโป. บทว่า 'สรมฺหา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ตํ วนํ. อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอโส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ, ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'เจ' ตามมา.

ဧ ဩ န မ ဝဏ္ဏေ.

เอ และ โอ เป็น อะ ในเพราะพยัญชนะ.

ဧ ဩ နံ ဝဏ္ဏေ ကွစိ အ ဟောတိ ဝါ-အကရမ္ဘသနေ, အကရမှ သေတေ-ဧသအတ္ထော, ဧသောအတ္ထော-ဝဏ္ဏေတိကိံ?-သော.

บางครั้ง เอ และ โอ เป็น อะ บ้าง ในเพราะพยัญชนะ เช่น อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ. บทว่า 'วณฺเณ' (ในเพราะพยัญชนะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น โส.

သရဗျဉ္ဇနသန္ဓိ.

สระพยัญชนะสนธิ.

အတ ယန္တံ. တထ ယံ. မဒ ယံ, ဗုဓိ ယတိ, ဓန ယံ. သေဝ ယော, ပယေသနာ, ပေါက္ခရဏ ယော, ဣတိဓ-

อตฺยนฺตํ, ตถฺยํ, มทฺยํ, พุธฺยติ, ธนฺยํ, เสวฺโย, ปเยสนา, โปกฺขรณฺโย, ดังนี้

တဝဂ္ဂဝရဏနံယေ စဝဂ္ဂခယဉာ.

พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ในเพราะ ย อักษร.

တဝဂ္ဂဝရဏနံ စဝဂ္ဂဗယဉာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ယကာရေ, ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ဝဂ္ဂါ ပရဿ ယဿ ပုဗ္ဗရူပံ-အစ္စန္တံ. တစ္ဆံ, မဇ္ဇံ, ဗုဇ္ဈတိ, ဓညံ, သေဗ္ဗော, ပယျေသနာ, ပေါက္ခရညော-ကွစီတွေစ, မတျာ-ယေတိ ဝတ္တတေ ဝက္ခမာနေသု တီသု. သက ယတေ, ရုစ ယတေ, ပဋျတေ, လုပျတေ, သလျတေ, ဒိသျတေ’တီဓ.

พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ตามลำดับ ในเพราะ ย อักษร. ด้วยสูตรว่า 'วคฺคลเสหิ เต' เป็นต้น ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรคเป็นต้น มีรูปเหมือนพยัญชนะตัวหน้า เช่น อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น มตฺยา. บทว่า 'เย' ตามมาใน ๓ สูตรที่จะกล่าวต่อไป. ในตัวอย่างว่า สกฺยเต, รุจฺยเต, ปฏฺยเต, ลุปฺยเต, สลฺยเต, ทิสฺยเต ดังนี้

ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ

ย อักษร หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะเหล่านั้น.

ဝဂ္ဂလသေဟိ ပရဿ ယကာရဿ ကွစိ တေ ဝဂ္ဂလသာ ဟောန္တိ.

บางครั้ง ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะวรรค, ล และ ส เหล่านั้น.

သက္ကတေ, ရုစ္စတေ,ပဋ္ဋတေ, လုပ္ပတေ, သလ္လတေ, ဒိဿတေ. ကွစိတွေဝ-ကျာဟံ-မုဟ = ယတီ’တီဓ-

สกฺกเต, รุจฺจเต, ปฏฺฏเต, ลุปฺยเต, สลฺลเต, ทิสฺสเต. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น กฺยาหํ. ในตัวอย่างว่า มุห + ยติ ดังนี้

ဟဿ ဝိပလ္လာသော

การสลับที่แห่ง ห อักษร.

ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ယကာရော-မုယှတိ,

มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ย อักษร เช่น มุยฺหติ.

ဗဟုအာဗာဓော, ဗဟု အာဗာဓော’တီဓ-ဥဿဝကာရေ ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ဝတ္တတေ.

พหุอาพาโธ, พหุ อาพาโธ ดังนี้ ในเพราะ ว อักษร บทว่า 'หสฺส วิปลฺลาโส' ตามมา.

ဝေဝါ.

บ้าง.

ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိဝါ ဝကာရေ-ဗဝှာဗာဓော, ဗဟွာဗာဓော.

มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ว อักษร บ้าง เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ.

ဗျဉ္ဇန သန္ဓိ.

พยัญชนะสนธิ.

အက္ခိရုဇတိ. အက္ခိရုဇတီ’တီဓ-ဝေတိ ဝတ္တတေ ယာဝ‘‘မယဒါသရေ’’တိ.

อกฺขิรุชติ, อกฺขิรุชติ ดังนี้ บทว่า 'เว' ตามมาจนถึงสูตร 'มยทาสเร'.

နိဂ္ဂဟိတံ.

นิคคหิต.

နိဂ္ဂဟီတမာဂမော ဟောတိဝါ ကွစိ = ဌာနီနမာလိင်္ဂိယ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီ’တိ အာဂမော-အက္ခိံ ရုဇတိ,အက္ခိ ရုဇတိ-‘‘ယာဝဒွိဓာ’’တိ အာဒေါ နိစ္စံ ဝဝတ္ထိတ ဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ-ဝါသဒ္ဒေါ ဟိ အတ္ထဝယေ ဝတ္တတေ ကတ္ထစိ ဝိကပ္ပေ ကတ္ထစိ ယထာဝဝတ္ထိတရူပ ပရိဂ္ဂဟေတိ-ယဒါ ပစ္ဆိမေ တဒါ နစ္စမနိစ္စမသန္တဉ္စ ဝိဓိံ ဒီပေတိ-ဧတ္ထ ပန ကွ စိသဒ္ဒဿာနု ဝတ္တနတော တေနေဝါသန္တဝိဓိ သိဒ္ဓေါ’တိ ဝါသဒ္ဒေ နိတရဒွယံ-သံ ရမှော, သံရမှော, ပုံ လိင်္ဂံ,ပုံ လိင်္ဂမိတီဓ-နိဂ္ဂဟီတာဓိကာရော အာ ‘‘မယဒါ သရေတိ’’.

บางครั้งมีการลงนิคฺคหิตาคมบ้าง. อาคม คือ การที่อักษรใหม่เกิดขึ้นและดำเนินไป เช่น อกฺขึ รุชติ, อกฺขิ รุชติ. เพราะบทว่า 'วา' ในสูตร 'ยาวทฺวิธา' เป็นต้น เป็นววตฺถิตวิภาสา และเพราะอำนาจของบทว่า 'วา' นั้น วา ศัพท์ ย่อมใช้ใน ๒ ความหมาย คือ ในบางที่ใช้ในความหมายว่า 'บ้าง' (วิกัป) และในบางที่ใช้กำหนดรูปที่แน่นอน (ววตฺถิต). เมื่อใช้ในความหมายหลัง ย่อมแสดงถึงวิธีที่เป็นนิตย์ ไม่เป็นนิตย์ และวิธีที่ไม่มีอยู่. แต่ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของบทว่า 'กวจิ' จึงสำเร็จด้วยอสันตวิธี (วิธีที่ไม่มีอยู่) ดังนั้นใน วา ศัพท์ จึงมี ๒ ความหมาย. สํรมฺโห, สํรมฺโห, ปุํลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ ดังนี้. นิคฺคหิตาธิการ (บทว่า 'นิคฺคหิตํ') ตามมาจนถึงสูตร 'มยทา สเร'.

လောပေါ.

การลบ.

နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ-ဒီဃဒိတ္တာနိ, သာရမှော, သာရမှော-ပုလ္လိင်္ဂံ, ပုံလိင်္ဂံ-ပဋိသလ္လာဏေ ပါတုကာမော’တိအာဒိသု နိစ္စံ-ပုပ္ဖံ အဿာ, ပုပ္ဖံ အဿာ, ကိံ ဣတိ, ကိံ ဣတီ’တီဓ-

บางครั้งมีการลบนิคฺคหิตบ้าง เช่น ทีฆทิตฺตานิ, สารมฺโห, สารมฺโห, ปุลฺลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ. ในคำว่า ปฏิสลฺลาเณ ปาตุกาโม เป็นต้น เป็นการลบเป็นนิตย์. ปุปฺผํ อสฺสา, ปุปฺผํ อสฺสา, กึ อิติ, กึ อิติ ดังนี้

ပရသရဿ.

ของสระตัวหลัง

နိဂ္ဂဟီတမှာ ပရဿ သရဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ.

บางครั้งมีการลบสระตัวหลังจากนิคคหิต

သံယောဂါဒိ လောပေါ.

การลบพยัญชนะต้นของพยัญชนะสังโยค

အနန္တရာ ဗျဉ္ဇနာ သံယောဂေါ-အတြ ယော အာဒဘုတာဝယဝေါ တဿ ဝါ ကွစိ လောပေါ ဟောတီ’တိ သဿာဒိဿ လောပေါ-ပုပ္ဖံသာ, ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ နိဂ္ဂဟီတဿ မကာရော-ပုပ္ဖမဿာ, ‘‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂ’န္တော’’တိ နော နဂ္ဂဟီတဿ-ကိန္တိ, ကိမိတိ.

ในที่นี้ พยัญชนะสังโยคที่อยู่ติดกัน ซึ่งมีพยัญชนะตัวแรกเป็นองค์ประกอบ บางครั้งมีการลบพยัญชนะตัวแรกนั้น เช่น การลบพยัญชนะต้นของ ส. ใน ปุปฺผํสา, นิคคหิตเป็น ม. ตามกฎ 'มยทาสเร' ใน ปุปฺผมาสฺสา, และนิคคหิตเป็น น. ตามกฎ 'วคฺเค วคฺคนฺโต' ใน กึนฺติ, กิมิติ.

တံ ခ ဏံ, တံ ခဏံ, ဓမ္မံ စရေ, ဓမ္မံ စရေ, တံ ဍဟတိ, တံ ဍဟတိ, တံ ဒါနံ, တံ ဒါနံ, တံ ဖလံ, တံ ဧလမိတီဓ-

ตํ ขณํ, ตํ ขณํ (ขณะนั้น), ธมฺมํ จเร, ธมฺมํ จเร (พึงประพฤติธรรม), ตํ ฑหติ, ตํ ฑหติ (เผาสิ่งนั้น), ตํ ทานํ, ตํ ทานํ (ทานนั้น), ตํ ผลํ, ตํ ผลํ (ผลนั้น), ตํ เอลํ อิติ อิทํ (สิ่งนั้นคือเอละดังนี้)

ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော.

พยัญชนะที่สุดวรรคในวรรค

နဂ္ဂဟီတဿ ခေါ ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော ဝါ ဟောတိ ပစ္စာသတျာ-တင်္ကဏံ,တံခဏံ-ဓမ္မဉ္စရေ, ဓမ္မံစရေ-တဏ္ဍဟတိ, တံဍဟတိ-တန္ဒာနံ, တံဒါနံ-တမ္ဖလံ, တံဖလံ-ဂန္တွာ သမ္မတောတိ’အာဒိသု နိစ္စံ-အာနန္တရိကံ ယမာဟု, အာနန္တရိကံ ယမာဟု, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, တဉှိ. တဉှိ, ဣတိဓ-

นิคคหิตนั้น บางครั้งก็เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคในวรรคที่อยู่ใกล้เคียง เช่น ตงฺขณํ, ตํขณํ, ธมฺมญฺจเร, ธมฺมํจเร, ตณฺฑหติ, ตํฑหติ, ตนฺทานํ, ตํทานํ, ตมฺผลํ, ตํผลํ. ในคำว่า คตฺวา สมฺมโต เป็นต้น เป็นนิจ. อนนฺตริกํ ยมาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ, ปจฺจตฺตํ เอว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตํหิ ดังนี้.

ယေဝဟိသုညော.

ญ. ในคำว่า เยวหิ

ယဧဝဟိသဒ္ဒေသု နိဂ္ဂဟီတဿဉော ဝါ ဟောတိ-‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’တိ ယဿ ဉကာရေ-အာနန္တရိကည မာဟု. အာနန္တရိကံ ယမာဟု, ဉဿ ဒွိတ္တေ-ပစ္စတ္တညေဝ, ပစ္စတ္တံဧဝ-တဉှိ, တံဟီ-ဧဝ သဒ္ဒသဟစရိယာယေတိ ယသဒ္ဒဿေဝ ဂဟဏံ-သံယတော, သံယတော’တီဓ

ในคำว่า ย, เอ, ว, ห, ส เป็นต้น นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ญ. ตามกฎ 'วคฺคลเสหิ เต' เมื่อมี ย. นิคคหิตเป็น ญ. เช่น อนนฺตริกญฺญ มาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ. เมื่อ ญ. ซ้อนกัน: ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํเอว. ตญฺหิ, ตํหิ. เพราะการอยู่ร่วมกับคำว่า 'เอว' จึงรับเอาเฉพาะคำว่า 'ย' เท่านั้น. สญฺญโต, สํยโต ดังนี้.

ယေ သံဿ

ญ. ในคำว่า สํ

သံသဒ္ဒဿ ယံ နိဂ္ဂဟီတံ တဿ ဝါ ဉော ဟောတိ ယကာရေ-

นิคคหิตของคำว่า สํ นั้น บางครั้งก็เป็น ญ. เมื่อมี ย.

သညတော, သံယတော-ဣဓယကာရမတ္တောဝ ဂယှတေ ပုနဗ္ဗစနာ.

สญฺญโต, สํยโต. ในที่นี้ รับเอาเฉพาะ ย. เท่านั้น เพราะกล่าวซ้ำอีก.

တံ ဧဝ, တံ ဧဝ, တံ ဣဒံ, တံ ဣဒံ, တံ ဣမိနာ, တံ ဣမိနာတီဓ-

ตํ เอว, ตํ เอว (สิ่งนั้นนั่นแหละ), ตํ อิทํ, ตํ อิทํ (สิ่งนั้นคือสิ่งนี้), ตํ อิมินา, ตํ อิมินา (สิ่งนั้นด้วยสิ่งนี้) ดังนี้.

မယဒါသရေ.

ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง

နိဂ္ဂဟီတဿ မယဒါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ-တမေဝ, တံဧဝ-တယိဒံ’ တံဣဒံ-တဒမိနာ, တံ ဣမိနာ ဧတ္ထ-‘‘တဒမိနာဒီနီ’’တိနိပါတနာ ဣကာရဿ အကာရော-လက္ခဏန္တရေနာဝိဟိတာဒေသလောပါဂမဝိပလ္လာသာ သဗ္ဗတ္ထ ဣမိနာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ-တေန နိဇကော. နိယကော,’တိအာဒိ သိဒ္ဓံ-ဗုဒ္ဓမ သရဏမိစ္စာဒိသု ယောဂဝိဘာဂါ.

นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง เช่น ตเมว, ตํเอว, ตยิทํ, ตํอิทํ, ตทมินา, ตํ อิมินา. ในที่นี้ อิกาโรเป็น อกาโร เพราะการนิบาตในคำว่า 'ตทมินาทีนิ'. การเปลี่ยนรูป การลบ การเพิ่ม และการสลับตำแหน่งที่ไม่ได้กำหนดไว้ด้วยกฎอื่น พึงเห็นได้ด้วยกฎนี้ทั้งหมด. ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'นิชโก, นิยโก' เป็นต้น จึงสำเร็จรูป. ในคำว่า พุทฺธมํ สรณํ เป็นต้น เพราะการแยกโยค.

နိဂ္ဂဟိတ သန္ဓိ.

นิคคหิตสนธิ

အထ နာမာနိ ဝုစ္စန္တေ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงนามศัพท์ทั้งหลาย

တာနိ ဝိဝိဓာနိ သလိဂါလိဂဝသေန-တတ္ထ သလိဂေယု တာဝ အကာရန္တတော ပုလ္လိင်္ဂါ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ သတ္တဝိဘတ္တိယော ပရာ ယောဇီယန္တော-ဗုဒ္ဓ ဣတိ ဌိတေ.

นามศัพท์เหล่านั้นมีหลายชนิด ตามประเภทของลิงค์. ในบรรดานามศัพท์เหล่านั้น คำว่า พุทฺธะ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มี อ. เป็นที่สุด พึงประกอบด้วยวิภัตติทั้งเจ็ด. เมื่อตั้งอยู่ว่า พุทฺธะ.

ဒွေ ဒွေ ကာနေကေသု နာမသ္မာ သိယော အံယော နာဟိ ယနံ သ္မာသနံ သ္မိံသု

วิภัตติทั้งสองอย่างละสองในนามศัพท์ที่มีเอกพจน์และพหูพจน์ คือ สิ, โย, อํ, โย, นา, หิ, ยา, นํ, สฺมา, สํ, สฺมึ, สุ

ဧတေသံ ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမ သ္မာတိ ယထာက္ကမံ ဧကမှိ စတ္တဗ္ဗော ဧကဝစနာနံ ဗဟုမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနာနံ စာတိယမေနပ္ပယင်္ဂေ-နာမသ္မာ’တိအဓိကာရော.

วิภัตติเหล่านี้มีอย่างละสองในนามศัพท์ที่ใช้ในความหมายเอกพจน์และพหูพจน์ตามลำดับ. พึงใช้ในเอกพจน์สำหรับคำเอกพจน์ และในพหูพจน์สำหรับคำพหูพจน์. คำว่า 'นามสฺมา' เป็นบทอธิการ.

ပဌမာတ္ထမတ္တေ

ในอรรถปฐมาวิภัตติเท่านั้น

သကတ္ထဒဗ္ဗလိင်္ဂါနိ သင်္ချာကမ္မာဒိပဉ္စကံ

สภาวะของตน, สารัตถะ, ลิงค์, จำนวน, และกรรมเป็นต้นห้าอย่าง

နာမတ္ထော တဿ သာမညမတ္တမတ္တံ ပဝုစ္စတေ.

นามัตถะ (ความหมายของนาม) นั้น กล่าวคือความทั่วไปเท่านั้น

နာမဿာဘိဓေယျ မတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ’တိ ဝတ္တိစ္ဆာဝသာ ပဌမာယေကဝစနဗဟုဝစနာနိ.

ปฐมาวิภัตติย่อมมีในความหมายของนามศัพท์เท่านั้น. ปฐมาวิภัตติเอกพจน์และพหูพจน์ย่อมมีตามความประสงค์.

သိယောဣတိ ပဌမာ, သိဿိကာရဿာနုဗန္ဓတ္တပ္ပေယောဂေါ-ပယောဇနံ‘‘ကိ မံ သီသူ’’တိ သင်္ကေတော-တထာ အံ ဝစနဿကာရဿ-သိ-အတော’တိ ဝတ္တတေ-တဿ နာမဝိသေသနတ္တာ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ တဒန္တတော ဝိဓိ.

สิ, โย เป็นปฐมาวิภัตติ. การใช้ ส. ซึ่งมี อิ. เป็นอนุพันธะ. ประโยชน์คือเครื่องหมายใน 'กึ มํ สีสู'. เช่นเดียวกับ อํ ของคำว่า ส. คำว่า 'สิ' และ 'อโต' ย่อมเป็นไป. เพราะเป็นวิเสสนะของนามศัพท์ กฎจึงเป็นไปที่ที่สุดของนามศัพท์นั้น ตามกฎ 'วิธิวิเสสนนฺตสฺสา'.

သိဿော.

สิ เป็น โอ.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ သိဿ ဩဟောတိ-ပုဗ္ဗသရလောပေါ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတိ-ယော.

สิ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น โอ. มีการลบสระหน้า เช่น พุทฺโธ ติฏฺฐติ. โย.

အတော ယောနံ ဋာဋေ.

โย ที่อยู่หลัง อ. เป็น ฏา, เฏ.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရေသံ ပဌမာဒုတိယာယောနံ ဋာဋေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဋကာရာနုဗန္ဓတ္တာ‘‘ဋနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗာဒေသော-ဗုဒ္ဓါ တိဋ္ဌန္တိ. ‘ပဌမာတ္ထမတ္တေ’’တိဝတ္တတေ.

โย ปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น ฏา, เฏ ตามลำดับ. เพราะมี ฏ. เป็นอนุพันธะ จึงเป็นการอาเทศทั้งหมด ตามกฎ 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา'. พุทฺธา ติฏฺฐนฺติ. คำว่า 'ปฐมาตฺถเมตฺเต' ย่อมเป็นไป.

အာမန္တဏေ.

ในอรรถอามันตนะ

သဒ္ဒေနာဘိမုခီ ကာရော ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝတ္ထုနောအာမန္တဏံ ဝိဓာတဗ္ဗေ နတ္ထိ ရာဇာ ဘဝေတိ တံ;

การทำกิริยาให้ออกหน้าด้วยเสียงแห่งวัตถุที่มีอยู่ พึงกระทำในการเรียก (อาลปนะ) คำว่า 'ราชา' ย่อมไม่มีในที่นั้น

အာမန္တဏဓိကေ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ ဝိဘတ္တိ ဟောတီ’တိ ဧကသ္မိံ ဧကဝစနံ သိ.

ในอรรถเพียงสักว่าอรรถที่ยิ่งด้วยการเรียก วิภัตติปฐมาย่อมมี ในเอกพจน์ (คือ) สิ

ဂေါသျာလပဏေ.

ในการเรียกโค

အာလပဏေ သိ ဂသညော ဟောတိ-လောပေါ’တိ ဝတ္တတေ

ในการเรียก สิ มีชื่อว่า 'คะ', (บทว่า) 'ลบ' ย่อมตามไป

ဂသီနံ.

แห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ

နာမသ္မာဂသီနံလောပေါဟောတိ-ဘောဗုဒ္ဓမံပါလယ-ဂေ’တိဝတ္တတေ.

การลบแห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ ย่อมมีหลังนาม (เช่น) 'โภ พุทธะ มัง ปาลยะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้เจริญ ขอพระองค์จงคุ้มครองข้าพระองค์), (บทว่า) 'เค' ย่อมตามไป

အယုနံ ဝါ ဒီဃော.

ทีฆะแห่ง อะ และ อุ ทั้งหลาย บ้าง

ऐဥ ဣစ္စေသံ ဝါ ဒီဃော ဟောတိ ဂေပရေ တိလိင်္ဂေ’တိဒီဃော-ဗုဒ္ဓါ, ကေစိ ဒီဃံ ဒူရာလပဏေ ယေဝိစ္ဆန္တိ သမီပါလပဏေပိ ဒဿတော တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ-ယောမှိ,-ဗုဒ္ဓါ မံ ပါလေထ.

ทีฆะแห่ง (สระ) เหล่านี้คือ อะ และ อุ ย่อมมี เมื่อ 'เค' อยู่เบื้องหลัง ในสามลิงค์ (เช่น) 'พุทธา'. อาจารย์บางพวกปรารถนาทีฆะในการเรียกที่ไกลเท่านั้น แต่เพราะปรากฏแม้ในการเรียกที่ใกล้ จึงไม่ควรยึดถือ (คำค้าน) นั้น, ในวิภัตติ 'โย' (เช่น) 'พุทธา มัง ปาเลถะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ขอพระองค์ทั้งหลายจงคุ้มครองข้าพระองค์)

ကမ္မေ ဒုတိယာ

วิภัตติทุติยา (ย่อมลง) ในอรรถกรรม

ကတ္တုကြိယာဘိသမ္ဗန္ဓံ ကာရကံ ကမ္မမုစ္စတေ;

နိဗ္ဗတ္တိ ဝိကတိပ္ပတ္တိ ဘေဒါ တံ တိဝိဓံ ဘဝေ.

การกที่เกี่ยวข้องกับกิริยาของกัตตุ (ผู้ทำ) เรียกว่า กรรม. กรรมนั้นพึงมี ๓ อย่าง โดยความต่างคือ นิพพัตติกรรม (กรรมที่ให้เกิด), วิกติกรรม (กรรมที่ให้เปลี่ยนสภาพ), และ ปัตติกรรม (กรรมที่ให้ถึง)

အသ္မိံ ဒုတိယာ ဝိဘတ္တိဟောတိ-အံယော ဣတိ ဒုတိယာ-အံ-ဗုဒ္ဓံပဏမာမိ, ယောဿဋေ-ဗုဒ္ဓေ.

ในกรรมนี้ วิภัตติทุติยาย่อมมี, 'อัง' และ 'โย' ชื่อว่าทุติยา. (ตัวอย่าง) 'อัง' เช่น 'พุทธัง ปณมามิ' (ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้า), เมื่อแปลง 'โย' เป็น 'เอ' เช่น 'พุทเธ'

ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ.

วิภัตติตติยา (ย่อมลง) ในอรรถกัตตุและกรณะ

ကြိယံ ယော ကုရုတေ မုချော သ ကတ္တာ ယောဇိတော န ဝါ ကရဏံ တံ ဝိသေသေန ယံ ကြိယာသိဒ္ဓိဟေတုကံ.

ผู้ใดกระทำกิริยาโดยเป็นประธาน ผู้นั้นชื่อว่า กัตตุ (ผู้ทำ) ไม่ว่าจะประกอบ (ด้วยวิภัตติ) หรือไม่ก็ตาม. ส่วนสิ่งใดที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งกิริยาโดยพิเศษ สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ

တေသု ကာရကေသု တတိယာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ-နာဘိ ဣတိ တတိယာ-နာ-နာဿာ’တိ ဝတ္တတေ.

ในกัตตุและกรณการกเหล่านั้น วิภัตติตติยาย่อมมี, 'นา' และ 'ภิ' ชื่อว่าตติยา. (บทว่า) 'นา' และ 'อัสสะ' ย่อมตามไป

အတေန

ด้วย (อาเทศเป็น) เอนะ

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ နာဝစနဿ ဧနာဒေသော ဟောတိ-ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတော ဓမ္မော-ဟိ-

การอาเทศเป็น 'เอนะ' แห่ง 'นา' วิภัตติที่อยู่เบื้องหลังนามอการันต์ ย่อมมี (เช่น) 'พุทธเน เทสิโต ธัมโม' (ธรรมอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว). (บทว่า) 'หิ' (ย่อมตามไป)

သုဟိသွသေသ.

ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' (วิภัตติ), อาเทศ (อะ) เป็น 'เอ' บ้าง

အကာရန္တဿ သုဟီသွေဟောတိ-ဗုဒ္ဓေဟိ-ဝေ’တိ ဝတ္တတေ.

การอาเทศ (อะ) แห่งอการันต์เป็น 'เอ' ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' ย่อมมี (เช่น) 'พุทเธหิ'. (บทว่า) 'วา' ย่อมตามไป

သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘီမှိ.

แห่ง 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' (ตามลำดับ)

နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘီမှိ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဟိဿ ဘိယာဒေသော-ဗုဒ္ဓေဘီ, ကရဏေ-ဗုဒ္ဓေန လောကော သုစရတိ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဝါ.

การอาเทศ 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' ที่อยู่เบื้องหลังนาม เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' ย่อมมีบ้างตามลำดับ. การอาเทศ 'หิ' เป็น 'ภิ' (เช่น) 'พุทเธภิ'. ในอรรถกรณะ (เช่น) 'พุทธเน โลโก สุจระติ' (โลกย่อมประพฤติดีด้วยพระพุทธเจ้า), 'พุทเธหิ' หรือ 'พุทเธภิ'

စတုတ္ထီ သမ္ပဒါနေ.

วิภัตติจตุตถี (ย่อมลง) ในอรรถสัมปทาน

အနုမန္တွနိရာကတ္တုဇ္ဈေသကာနံ ဝသာ တဓာ;

ဒဒါတိ ကမ္မနာ ယုတ္တံ သမ္ပဒါနမုဒိရိတံ.

ผู้ที่ผู้ให้ประสงค์จะมอบให้ด้วยกรรม (คือการให้) โดยอำนาจแห่งผู้ยินดีรับ ผู้ไม่ปฏิเสธ และผู้เพิกเฉย เรียกว่า สัมปทาน

တသ္မိံ သမ္ပဒါနကာရကေ စတုတ္ထိ သိယာ-သနံ ဣတိ စတုတ္ထီ-သ.

ในสัมปทานการกนั้น วิภัตติจตุตถีพึงมี, 'สะ' และ 'นัง' ชื่อว่าจตุตถี. (บทว่า) 'สะ' (ย่อมตามไป)

သုဉ္သဿ.

การอาเทศ 'สะ' เป็น 'สุญญะ' (ลบ)

နာမသ္မာ ပရဿ သဿ သုဉှောတိ-သစ-ဆဋ္ဌိယာ’တိဝတ္တမာနေ

การอาเทศ 'สะ' ที่อยู่เบื้องหลังนามเป็น 'สุญญะ' (ลบ) ย่อมมี, เมื่อบทว่า 'สะ' และ 'ฉัฏฐิยา' ยังตามไปอยู่

ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ.

มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย

ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋာဌဿ ဉာနုဗန္ဓကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ ဟောန္တီ’တိအာဒိဘုတော ဟောတိ-ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော-ဉာကာရော ဧတ္ထေဝ သင်္ကေတတ္ထော-ဗုဒ္ဓဿ ပုပ္ဖံ ဒေဟိ.-အတော ဝါ ဗဟုလမိတိစ ဝတ္တတေ.

อาเทศที่มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ย่อมมีแทนที่อรรถที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ. (ในคำว่า 'สฺส') 'อุ' อักษรเป็นเบื้องต้น มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, 'ญะ' อักษรในที่นี้มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (สังเกต). (ตัวอย่าง) 'พุทธัสสะ ปุปผัง เทหิ' (จงให้ดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า). (บทว่า) 'อะโต', 'วา', และ 'พหุลัง' ย่อมตามไป

သဿာယ စတုတ္ထိယာ

การอาเทศ 'สะ' เป็น 'อายะ' ในวิภัตติจตุตถี

အကာရန္တတော ပရဿ သဿ စတုတ္ထိယာ အာယော ဟောတိ ဝါ ဗဟုလံ-ဗုဒ္ဓါယ, ယေဘုယျေန တာဒတ္ထေ ယေဝါယမာယော ဒိဿတီ’တိ ဣတောပရံ နောဒါဟရီယတေ-နံ-ဒီဃော’တိဝတ္တတေ.

การอาเทศ 'สะ' จตุตถีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลังอการันต์เป็น 'อายะ' ย่อมมีบ้างโดยมาก (เช่น) 'พุทธายะ'. โดยส่วนมาก 'อายะ' นี้จะปรากฏในอรรถ 'ตทัตถะ' (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) เท่านั้น ดังนั้นจึงไม่แสดงตัวอย่างอื่นต่อจากนี้. (บทว่า) 'นัง' และ 'ทีโฆ' ย่อมตามไป

သုနံဟိသု

ในเพราะ 'สุ', 'นัง', และ 'หิ' (วิภัตติ)

ဧသု နာမဿ ဒီဃော ဟောတိ-ဗုဒ္ဓါနံ.

ในคำเหล่านี้ (สระหน้า) นามเป็นทีฆะ (เช่น) พุทฺธานํ.

ပဉ္စမျဝဓိသ္မာ.

ปัญจมีวิภัตติ ในความหมายว่าอวธิ.

သီမာဘုတော ပဒတ္ထာနံ ယော စလော နိစ္စလော’ထ ဝါ;

အစ္စုတော ပုဗ္ဗကာ ရူပါ နမာဟုရဝဓိမ္ဗုဓာ.

สิ่งใดเป็นขอบเขตแห่งเนื้อความของบททั้งหลาย จะเคลื่อนที่หรือหาไม่ก็ตาม ไม่เคลื่อนไปจากรูปก่อนๆ ผู้รู้ทั้งหลายเรียกสิ่งนั้นว่า อวธิ.

ဧတသ္မာ ကာရကာ ပဉ္စမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ-သ္မာ ဟီ ဣတိ ပဉ္စမီ-သ္မာ-အတော ယောနံ ဋာဋေ ဝေတိ ဒွ ဝတ္တ တေ.

ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอวธิการกนี้ คือ สฺมา, หิ. บทว่า สฺมา-อโต และ โย นํ ฏา เต เวติ สองบทนี้ย่อมตามไป.

သ္မာသ္မိန္တံ.

สฺมา และ สฺมิง เป็น อํ.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာသ္မိန္နံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สฺมา และ สฺมิง ย่อมเป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ.

ဗုဒ္ဓါ ပဟာ နိစ္ဆရတိ. ဗုဒ္ဓမှာ, ဗုဒ္ဓသ္မာဝါ-ဟိ-ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓေဘိ.

รัศมี (ปภา) ย่อมซ่านออกจากพระพุทธเจ้า. (รูปอื่นๆ คือ) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. (พหูพจน์) พุทฺเธหิ, พุทฺเธภิ.

ဆဋ္ဌိ သမ္ဗန္ဓေ

ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่าสัมพันธะ.

ကြိယာကာရကသဉ္ဇာတော အဿေဒမှာဝဟေတုကော;

သမ္ဗန္ဓော’တိ ပဝုတ္တော သော သမ္ဗန္ဓိဒွယနိဿိတော.

ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและอาการกะ แต่ไม่มีเหตุ (การกะ) ของตนเอง ท่านเรียกว่า สัมพันธะ ซึ่งอาศัยสิ่งที่สัมพันธ์กันสองอย่าง.

သမ္ဗန္ဓိတ္တာဝိသေသေပိ ဆဋ္ဌီ ဟေဒကတော သိယာ;

တတော ဟိ ဇာတာ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒေယျ န ပနညတော.

แม้ในความต่างกันของความเป็นสัมพันธะ ฉัฏฐีวิภัตติย่อมเป็นเครื่องกำหนด เพราะความสัมพันธ์ที่เกิดจากวิภัตตินั้น พึงกล่าวได้ แต่มิใช่จากวิภัตติอื่น.

သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌိ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ-သ နံ ဣတိ ဆဋ္ဌိ-သ-ဗုဒ္ဓဿ ဝိဟာရော-နံ-ဗုဒ္ဓါနံ.

ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีในความหมายสัมพันธะ คือ ส, นํ. (ตัวอย่าง) ส-พุทฺธสฺส วิหาโร (วิหารของพระพุทธเจ้า), นํ-พุทฺธานํ (ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย).

သတ္တမျာဓာရေ.

สัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่าอาธาระ.

ကိရိယာ ကတ္တုကမ္မဋ္ဌာ အာဓာရီယတိ ယေန သော;

အာဓာရော စတုဓာ ဝုတ္တော ဝျာပကာဒိပ္ပဘေဒတော.

กิริยาที่ตั้งอยู่ในกัตตาและกัมมะ ถูกรองรับด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นเรียกว่า อาธาระ, อาธาระนั้นท่านกล่าวว่ามี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นพยาปกะเป็นต้น.

အာဓာရကာရကေ သတ္တမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ-

สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอาธารการก.

သ္မိံ သု ဣတိ သတ္တမီ-သ္မိံ-ဗုဒ္ဓေ ပသန္နော-ဗုဒ္ဓမှိ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ, ဝါ-သု ဗုဒ္ဓေသု.

สัตตมีวิภัตติ คือ สฺมิง, สุ. (ตัวอย่าง) สฺมิง-พุทฺเธ ปสนฺโน, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมิง (เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า), สุ-พุทฺเธสุ (ในพระพุทธเจ้าทั้งหลาย).

ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗတ္ထဒါယီ ဘဝတိ ဟိ ဘဇတံ ဗုဒ္ဓ ဗုဒ္ဓံ န တံ ကိံ ဒိန္နံ ဗုဒ္ဓေန လောကေ သိဝပဒမပိ တေ ယန္တိ ဗုဒ္ဓေန ယသ္မာ အသ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ပီတိံ ပရဟိတဝိဓယံဒေတိ ဗုဒ္ဓါနပေတော မညော ဗုဒ္ဓဿ နိစ္စံ ဃဋယတိ မတိမာ ကောနု ဘတ္တိံ န ဗုဒ္ဓေ.

พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประทานประโยชน์ทั้งปวงแก่ผู้บูชา, ข้าแต่พระพุทธเจ้า สิ่งใดที่พระพุทธเจ้ามิได้ประทานให้ในโลกนี้มีอยู่หรือ? ชนทั้งหลายย่อมถึงแม้บทอันเกษมด้วยพระพุทธเจ้า, เพราะเหตุใด ผู้ไม่ห่างจากพระพุทธเจ้า ย่อมถวายความยินดีแก่พระพุทธเจ้าด้วยการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น, ผู้มีปัญญาย่อมประกอบความนึกถึงพระพุทธเจ้าเป็นนิตย์, ใครเล่าจะไม่กระทำความภักดีในพระพุทธเจ้า?

ဧဝမညေယမ္ပိ ဃဋပဋာဒီနမကာရန္တာနံ ပုလ္လိင်္ဂါနံ ရူပနယော ကြိယာဘိသမ္ဗန္ဓော စ-ဝိသေသနမ္ပန ဝက္ခာမ-ဣတော ပရံ ဆဋ္ဌိယာ စတုတ္ထီသမတ္တာ ပဉ္စမီဗဟုဝစနဿ စ တတိယာသမတ္တာ န တာ ဒဿီယန္တေ-ဂုမ္ဗသိ-အတော သိဿာတိ စ ဝတ္တတေ.

พึงทราบวิธีสำเร็จรูปและการสัมพันธ์กับกิริยาของนามปุลลิงค์การันต์อื่นๆ เช่น ฆฏะ และ ปฏะ เป็นต้น อย่างนี้เช่นกัน. ส่วนวิเสสนะเราจักกล่าวต่อไป. ต่อจากนี้ไป จะไม่แสดงฉัฏฐีวิภัตติที่เหมือนกับจตุตถีวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติพหูพจน์ที่เหมือนกับตติยาวิภัตติ. บทว่า คุมฺพ, สิ, อโต และ สสฺส ย่อมตามไป.

ကွစေ ဝါ.

ในบางแห่งบ้าง.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ သိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ ကွစီ-ဂုမ္ဗေ, ဂုမ္ဗော-သေသံ ဗုဒ္ဓသမံ-ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ, ဝတ္တဗ္ဗော ဣစ္စာဒိ.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ บ้างในบางแห่ง (เช่น) คุมฺเพ, คุมฺโพ. ที่เหลือเหมือนพุทธศัพท์. เช่น วตฺตพฺเพ, วตฺตพฺโพ เป็นต้น.

ယောဿ ဋေ’တိ စ ဝတ္တတေ.

บทว่า โยสฺส ฏี (โย เป็น เอ) ย่อมตามไป.

ဧကစ္စာဒီဟတော.

หลัง (นาม) มีเอกัจจะ เป็นต้น.

အကာရန္တေဟိ ဧကစ္စာဒီဟိ ယောနံ ဋေ ဟောတိ-ဧကစ္စေ,(ဘော)ဧကစ္စေ, ဧကစ္စေ-ဧဝံ ပဌမသဒ္ဒဿ-နာဿ သာ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ.

หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด มีเอกัจจะ เป็นต้น โย วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (ตัวอย่าง) เอกจฺเจ, (โภ) เอกจฺเจ, เอกจฺเจ. ในปฐมาวิภัตติเป็นอย่างนี้. บทว่า นาสฺส สา เว (นา เป็น สา บ้าง) ย่อมตามไป.

ကောဓာဒီဟိ.

หลัง (นาม) มีโกธะ เป็นต้น.

ဧဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ-ကောဓသာ, ကောဓေန, အတ္ထသာ, အတ္ထေနေစ္စာဒိ-ဝေတိ ဝတ္တတေ.

หลังนามเหล่านี้ นา วิภัตติ ย่อมเป็น สา บ้าง (เช่น) โกธสา, โกเธน; อตฺถสา, อตฺเถน เป็นต้น. บทว่า เว (บ้าง) ย่อมตามไป.

မနာဒီဟိ သ္မိံသန္နာသ္မာနံ သိသောဩသာသာ.

หลังนามมี มนะ เป็นต้น สฺมิง, ส, นา, สฺมา ย่อมเป็น สิ, โส, โอ, สา, สา (ตามลำดับ).

မနာဒီဟိ သ္မမာဒိနံ သိသောမသာသာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-မနော, မနံ-မနသာ, မနေန-မနသော, မနဿ-မနသာ, မနာ, မနမှာ, မနသ္မာ-မနသိ, မနေ, မနမှိ, မနသ္မိံ.

หลังนามมี มนะ เป็นต้น วิภัตติมี สิ และ อํ เป็นต้น ย่อมเป็น สิ, โส, มา, สา, สา บ้าง ตามลำดับ (เช่น) มโน, มนํ; มนสา, มเนน; มนโส, มนสฺส; มนสา, มนา, มนมฺหา, มนสฺมา; มนสิ, มเน, มนมฺหิ, มนสฺมิง.

တမ တပ တေဇ ဥရ သိရပ္ပဘုတယော မနာဒယော.

ศัพท์มี ตมะ, ตปะ, เตชะ, อุระ, สิระ เป็นต้น จัดเป็นมโนคณะ.

ဂစ္ဆန္တသိ-သိဿ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ-ပရတော ဘိယျော နာနု ဝတ္တယိဿာမ ဝုတ္တိယာယေဝါနုဝုတ္တဿဂမျမာနတ္တာ.

บทว่า คจฺฉนฺต, สิ และ สสฺส เอ เว ย่อมตามไป. ต่อจากนี้ไป เราจักไม่กล่าวถึงการตามไปอีก เพราะสามารถทราบการตามไปได้จากวุตตินั่นเอง.

န္တဿံ.

นฺต ปัจจัย เป็น อํ.

သိမှိ န္တပ္ပစ္စယဿ အံ ဟောတိ ဝါ-‘‘ဂသီန’’န္တိ သိလောပေ-ဂစ္ဆံ-အညတြ-ဂစ္ဆန္တော.

เมื่อ สิ วิภัตติเบื้องหลัง นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น อํ บ้าง, เมื่อลบ สิ ด้วยสูตรว่า 'คสีนํ' จึงเป็นรูปว่า คจฺฉํ. ในที่อื่น เป็น คจฺฉนฺโต.

န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ.

ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัย เป็น nto.

ပဌမေ ယောမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ န္တော ဣစ္စာဒေသော ဝါ ဟောတိ-ဗဟုလာဓိကာရာ ပုမေယေဝ-ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ.

ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น nto บ้าง ด้วยอำนาจแห่งบทว่า "บหุลํ" ในปุงลิงค์เท่านั้น เช่น คัจฉันโต, คัจฉันตา.

ဋဋာအံ ဂေ.

ในเควิภัตติ มีอาเทศเป็น ฏะ ฏา อัง.

ဂေ ပရေ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ ဋဋာအံ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-(ဘော)ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာ, ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ฏะ ฏา อัง โดยมาก เช่น (โภ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันโต, คัจฉันตา.

န္တဿ စ ဋ ဝံသေ.

และอาเทศ nt ปัจจัย ในอังวิภัตติ เป็น ฏะ.

အံသေသု န္တပ္ပစ္စယဿ ဋ ဟောတိ ဝါ န္တုဿ စ-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာယာယံ-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တံ.

ในอังวิภัตติทั้งหลาย อาเทศ nt ปัจจัย เป็น ฏะ บ้าง และการอาเทศ nt นี้เป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน เช่น คัจฉัง, คัจฉันตัง.

တောတာတိတာ သသ္မာသ္မိံနာသု.

ในสะ สมา สฺมิํ และนาวิภัตติ มีอาเทศเป็น โต ตา ติตา.

သာဒိသု န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ တောတာတိတာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-ဂစ္ဆတာ, ဂစ္စန္တေန-ဂစ္ဆတော, ဂစ္ဆဿ, ဂစ္ဆန္တဿ.

ในสะวิภัตติเป็นต้น อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น โต ตา ติตา บ้าง ตามลำดับ เช่น คัจฉตา, คัจฉันเตนะ, คัจฉโต, คัจฉัสสะ, คัจฉันตัสสะ.

နံ နမှိ.

ในนังวิภัตติ มีอาเทศเป็น นัง.

နမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ ဝါ ဟောတိ-ဂစ္စတံ. ဂစ္ဆန္တာနံ-ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တာ, ဂစ္ဆန္တမှာ,ဂစ္ဆန္တသ္မာ-ဂစ္ဆတိ,ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆန္တမှိ, ဂစ္စန္တသ္မိံ-ဧဝံ တပန္တ ဇပန္တာဒယော-ဘဝန္တသိ.

ในนังวิภัตติ อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตัง บ้าง เช่น คัจฉตัง, คัจฉันตานัง, คัจฉตา, คัจฉันตา, คัจฉันตัมหา, คัจฉันตัสมา, คัจฉติ, คัจฉันเต, คัจฉันตัมหิ, คัจฉันตัสสฺมิํ. ตปันตะ ชปันตะ เป็นต้น ก็เช่นนี้ ในภวันตศัพท์.

ဘုတော.

จากภูธาตุ.

ဘုဓာတုတော န္တဿ အံ ဟောတိ သိမှိ နိစ္စမ္ပုနဗ္ဗိဓာနာ-ဘဝံ.

จากภูธาตุ อาเทศ nt ปัจจัย เป็น อัง ในสิวิภัตติ แน่นอน เพราะการกล่าวซ้ำอีก เช่น ภวัง.

ဘဝတော ဝါ ဘောန္တော ဂယောနာသေ.

อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนโต บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ.

ဘဝန္တသဒ္ဒဿ ဘောန္တာဒေသော ဝါ ဟောတိ ဂယောနာသေ-ဘောန္တော, ဘောန္တာ, ဘဝန္တော, ဘဝန္တာ-ဧဝမာလပနေပိ-ဂေ ပန-(ဘော) ဘောန္တ, ဘောန္တာ, ဘဝ, ဘဝါ, ဘဝံ-ဘဝံ, ဘဝန္တံ, ဘောန္တေ, ဘဝန္တေ-ဘောတာ, ဘောန္တေန, ဘဝတာ, ဘဝန္တေန-ဘောတော, ဘောန္တဿ, ဘဝတော, ဘဝဿ, ဘဝန္တဿ.

อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนตะ บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ เช่น ภอนโต, ภอนตา, ภวันโต, ภวันตา. แม้ในอาลปนะก็เช่นนี้. ส่วนในเควิภัตติ เช่น (โภ) ภอนตะ, ภอนตา, ภวะ, ภวา, ภวัง, ภวัง, ภวันตัง, ภอนเต, ภวันเต, โภตา, ภอนเตนะ, ภวตา, ภวันเตนะ, โภโต, ภอนตัสสะ, ภวโต, ภวัสสะ, ภวันตัสสะ.

သတောသဗ္ဘေ.

อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ.

သန္တသဒ္ဒဿ သဗ္ဘဝတိ ဘကာရေ-သဗ္ဘိ.

อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ เมื่อพยัญชนะ ภะ อยู่เบื้องหลัง เช่น สัพภิ.

မဟန္တာရဟန္တာနံ ဝါ ဋာ

อาเทศ มหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง.

သိမှိ မဟန္တာရဟန္တာနံ နတဿ ဋာ ဝါ ဟောတိ-မဟာ, မဟံ, မဟန္တော-အရဟာ, အရဟံ, အရဟန္တော-ဘဝန္တာဒီနံ သေသံ ဂစ္ဆန္တသမံ-အသ္မသိ.

ในสิวิภัตติ อาเทศ nt ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง เช่น มหา, มหัง, มหันโต, อรหา, อรหัง, อรหันโต. ส่วนที่เหลือของภวันตศัพท์เป็นต้น เสมอด้วยคัจฉันตศัพท์. ในอัสมศัพท์.

ရာဇာဒိယုဝါဒိတွာ.

จากราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น.

ရာဇာဒိဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ပရဿ သိဿ အာ ဟောတိ-အသ္မာ.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ สิวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา เช่น อัสมา.

ယောနမာနော.

อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน.

ရာဇာဒီဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ယောနမာနော ဝါ ဟောတိ-အသ္မာနော, အသ္မာ-(ဘော)အသ္မ, အသ္မာ, အသ္မာနော, အသ္မာ.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง เช่น อัสมาโน, อัสมา, (โภ) อัสมา, อัสมา, อัสมาโน, อัสมา.

ဝါမှာ နင.

อาเทศเป็น อานัง บ้าง.

ရာဇာဒိနံ ယုဝါဒနံ စာနင်ှောတိ ဝါမှိ-အသ္မာနံ, အသ္မိံ, အသ္မာနော, အသ္မေ.

หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศเป็น อานัง บ้าง ในวา เช่น อัสมานัง, อัสสฺมิํ, อัสมาโน, อัสเม.

နာဿေနော

อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน.

ကမ္မာဒိတော နာဝစနဿ ဧနော ဝါ ဟောတိ-အသ္မေန, အသ္မနာ.

หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน บ้าง เช่น อัสเมนะ, อัสมานา.

ကမ္မာဒိတော.

จากกัมมศัพท์เป็นต้น.

ကမ္မာဒိတော သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ-အသ္မနိ, အသ္မေ, အသ္မမှိ, အသ္မသ္မိံ-သေသံ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသမံ-မုဒ္ဓ ဂါဏ္ဍီဝဓတွ အနိမ လဃိမာဒယော အသ္မာသမာ-ဧဝံ ရာဇာ ကာလဒ္ဓါနဝါစီ အဒ္ဓါစ ပဌမာဒုတိယာသု အတ္တာတု မာနော တတိယာသတ္တမျေကဝစနေသုစ.

หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ สฺมิํ วิภัตติ เป็น นิ บ้าง เช่น อัสมนิ, อัสเม, อัสมามหิ, อัสมาสฺมิํ. ที่เหลือเสมอด้วยพุทธศัพท์. มุทธะ คาณฑีวธัตวะ อณิมา ลฆิมา เป็นต้น เสมอด้วยอัสมศัพท์. แม้ราชศัพท์ที่บอกกาลและอัทธา และอัทธาศัพท์ ในปฐมาและทุติยาวิภัตติ, อัตตศัพท์และมานศัพท์ ในตติยาและสัตตมีวิภัตติเอกพจน์ ก็เช่นนี้.

ရာဇဿိ နာမှိ.

อาเทศราชศัพท์ ในนาวิภัตติ.

ရာဇဿိ ဝါ ဟောတိ နာမှိ-ရာဇိနာ-အညတြ-

อาเทศ (อะ ที่สุด) ของราชศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในนาวิภัตติ เช่น ราชินา. ในที่อื่น (นอกจากนี้).

နာသ္မာသုရညာ.

ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา.

နာသ္မာသု ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညာ ဟောတိ-ရညာ.

ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญา.

သုနံ ဟိသူ.

ในสุ นัง และหิวิภัตติ.

ရာဇဿ ဦ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု-ရာဇူဘိ, ရာဇေဟိ, ရာဇူဘိ, ရာဇေဘိ.

ในสุ นัง และหิวิภัตติ เป็นอูบ้าง แห่งราชศัพท์ - ราชูภิ, ราเชหิ, ราชูภิ, ราเชภิ.

ရညော ရညဿ ရာဇိနော သေ.

ในสวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน.

သေ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ဧတေ အာဒေသာ ဟောန္တိ-ရညော ရညဿ, ရာဇိနော, ရာဇူနံ.

ในสวิภัตติ การแปลงเหล่านี้แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติย่อมมี คือ รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน, ราชูนัง.

ရာဇဿ ရညံ.

แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง.

နမှိ ရာဇသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညံ ဟောတိ ဝါ-ရညံ, ရာဇာနံ-ရညာ.

ในนังวิภัตติ เป็นรัญญังบ้าง แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญัง, ราชานัง, รัญญา.

သ္မိမှိ ရညေရာဇိနိ.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ, ราชินิ.

သ္မိမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညေရာဇိနီ ဟောန္တိ-ရညေ, ရာဇိနိ, ရာဇုသု, ရာဇေသု ‘‘သမာသေ ဝါ’’တိ ရာဇဿ နာသသ္မာသ္မိံသု ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ-ယထာ-ကာသိရညာ, ကာသိရာဇေန = ကာသိရညော, ကာသိရညဿ, ကာသိရာဇိနော, ကာသိရာဇဿ-ကာသိရညာ, ကာသိရာဇာ, ကာသိရာဇမှာ, ကာသိရာဇသ္မာ-ကာသိရညေ, ကာသိရာဇိနိ, ကာသိရာဇေ, ကာသိရာဇမှိ, ကာသိရာဇသ္မိံ-အဒ္ဓတော နာမှိ.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญเญ, ราชินิ, ราชุสุ, ราเชสุ. ด้วยสูตรว่า "สมาเส วา" วิธีที่กล่าวแล้วแห่งราชศัพท์ในนา สมา สมิง และสุวิภัตติ ย่อมมีบ้าง เช่น กาสิรัญญา, กาสิราเชนะ = กาสิรัญโญ, กาสิรัญญัสสะ, กาสิราชิโน, กาสิราชัสสะ - กาสิรัญญา, กาสิราชา, กาสิราชัมหา, กาสิราชัสมา - กาสิรัญเญ, กาสิราชินิ, กาสิราเช, กาสิราชัมหิ, กาสิราชัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัทธศัพท์ ในนังวิภัตติ.

ပုမကမ္မထာမဒ္ဓါနံ ဝါ သသ္မာသုစ ပုမာဒိနမုဟောတိ ဝါ သသမာသုနာမှိ စေတိ ဥတ္တေ-အဒ္ဓုနာ-အညတြ ကမ္မာဒိတ္တာ ဝါ ဧနေ-အဒ္ဓေန-အဒ္ဓနာ-သေ ဥကာရေ စ.

แห่งปุมะ กัมมะ ถามะ และอัทธศัพท์ ในสะ สมา และสุวิภัตติ เป็นอุบ้าง. ในสะ สมา สุ และนังวิภัตติ แห่งปุมศัพท์เป็นต้น เป็นอุบ้าง ตามที่กล่าวไว้ - อัทธุนา. เพราะเว้นจากกัมมศัพท์เป็นต้น เป็นเอเนบ้าง - อัทเธนะ, อัทธนา. ในสวิภัตติ เป็นอุการะด้วย.

ဣယုဝဏ္ဏာဇ္ဈလာ နာမဿနေက.

สระอิ สระอุ และชะ ละ (พยัญชนะ) แห่งนาม มีหลายอย่าง.

နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာဈလသညာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ.

สระอิ สระอุ และชะ ละ ที่มีอยู่ในที่สุดแห่งนาม ย่อมมีชื่อตามลำดับ.

ဈလာ သဿ နော.

หลังชะและละ เป็นโน แห่งสวิภัตติ.

ဈလတော သဿ နော ဝါ ဟောတိ-အဒ္ဓုနော, အဒ္ဓုဿ, အဒ္ဓဿ.

หลังชะและละ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัทธุโน, อัทธุสสะ, อัทธัสสะ.

နာ သ္မာဿ

เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ.

ဈလတော သ္မာဿ နာ ဟောတိ ဝါ-အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓုမှာ, အဒ္ဒုသ္မာ, အဒ္ဓါ, အဒ္ဓမှာ, အဒ္ဓသ္မာ-အဒ္ဓနိ, အဒ္ဓေ, အဒ္ဓမှိ, အဒ္ဓသ္မိံ-အတ္တသဒ္ဒနောဟမှိ

หลังชะและละ เป็นนาบ้าง แห่งสมาวิภัตติ - อัทธุนา, อัทธุมหา, อัทธุสมา, อัทธา, อัทธัมหา, อัทธัสมา. อัทธนิ, อัทเธ, อัทธัมหิ, อัทธัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัตตศัพท์ ในนังและหิวิภัตติ.

သုဟီသု နက.

ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะ.

အတ္တအာတုမာနံ သုဟီသု ဝါ နက ဟောတိ-ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော. အတ္တနေဟိ, အတ္တနေဘိ, အတ္တေဟိ, အတ္တေဟိ.

แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์ ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะบ้าง. กะอักษรมีประโยชน์เป็นส่วนประกอบที่สุด. อัตตเนหิ, อัตตเนภิ, อัตเตหิ, อัตเตหิ.

နောတတာတုမာ.

เป็นโน แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์.

အတ္တအာတုမေဟိ သဿ နော ဟောတိ ဝါ-အတ္တနော, အတ္တဿ.

หลังอัตตะและอาตุมศัพท์ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัตตโน, อัตตัสสะ.

သ္မာဿ နာ ဗြ မာ စ.

เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ เบื้องหลังพรหมศัพท์และมาศัพท์.

ဗြဟ္မာ အတ္တအာတုမေဟိ စ ပရဿ သ္မာဿ နာ ဟောတိ-အတ္တနာ-အတ္တနေသု, အတ္တေသု-အာတုမာ အတ္တာဝ-ဗြဟ္မ ဂေ.

หลังพรหมศัพท์ อัตตศัพท์ และอาตุมศัพท์ เป็นนา แห่งสมาวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง - อัตตนา. อัตตเนสุ, อัตเตสุ. อาตุมศัพท์ เหมือนอัตตศัพท์. (เบื้องหลัง) พรหมศัพท์ ในคะวิภัตติ.

ဃဗြဟ္မာဒိတေ

หลังฆะและพรหมศัพท์เป็นต้น.

ဃသညတော ဗြဟ္မ ကတ္တု ဣသိ သခါဒီဟိ စ ဂဿေ ဝါ ဟောတိ-ဗြဟ္မေ, ဗြဟ္မ, ဗြဟ္မာ.

หลังนามที่ชื่อฆะ และหลังพรหมะ กัตตุ อิสิ สขาเป็นต้น เป็นเสบ้าง แห่งคะวิภัตติ - พรหมเหม, พรหมะ, พรหมา.

နာမှီ.

ในนังวิภัตติ.

ဗြဟ္မဿု ဟောတိ နာမှိ-ဗြဟ္မုနာ.

เป็นอุ แห่งพรหมศัพท์ ในนังวิภัตติ - พรหมุนา.

ဗြဟ္မသသု ဝါ.

เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะและสุวิภัตติ.

ဗြဟ္မဿု ဝါ ဟောတိ သနံသု-ဗြဟ္မုနော, ဗြဟမုဿ, ဗြဟ္မဿ, ဗြဟ္မူနံ,ဗြဟ္မာနံ-ဗြဟမုနာ-‘‘အမ္ဗာဒိဟီ’’တိ သ္မိနော နိဟောတိ ဝါ-ဗြဟ္မနိ. ဗြဟ္မေ, ဗြဟ္မမှိ, ဗြဟ္မသ္မိံ-သေသံ အသ္မသမံ.

เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะ นัง และสุวิภัตติ - พรหมุโน, พรหมุสสะ, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง. พรหมุนา. ด้วยสูตรว่า "อัมพาทิหิ" เป็นนิบ้าง แห่งสมิงวิภัตติ - พรหมนิ. พรหมเหม, พรหมัมหิ, พรหมัสสมิง. ที่เหลือเหมือนกับอัมหศัพท์.

သခါ-ရာဇာဒိတ္တာ သိဿ အာ.

แห่งสขศัพท์ และหลังราชศัพท์เป็นต้น เป็นอา แห่งสิวิภัตติ.

အာယောနော စ သခါ.

อา และ โยนะ เบื้องหลังสขะ

သခတော ယောနမာယော နော ဟောန္တိ ဝါ အာနော စ-သခါယော, သခါနော.

เบื้องหลังจากสขะ โยนะทั้งหลายเป็นอาโย และโนบ้าง เป็นสขายะ, สขาโน

နောနာသေသ္မိ.

ในเพราะ โน นา และ สุ

သခဿ ဣ ဟောတိ နောနာသေသု-သခိနော-အညတြ-

แห่งสขะ มี อิ ในเพราะ โน นา และ สุ เป็น สขิโน เว้น...

ယောသွံဟိသု စာရင.

และในเพราะ โย สุ อัง และ หิ มี อารัง

သခဿ ဝါ အာရင ဟောတိ ယောသွံဟိသု သ္မာနံသု စ.

แห่งสขะ มี อารัง บ้าง ในเพราะ โย สุ อัง หิ และ สมา นัง สุ

အာရင်္သ္မာ

เบื้องหลังอารัง

အာရငါဒေသတော ပရေသံ ယောနံ ဋော ဟောတိ-သခါရော-အာရဒ္ဓါဒေါ.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ เป็น สขาโร, อารัทธาโท

သဘာဝေ-သခါ-ဧဝမာလပနေ-ဂေတု-သခေါ, သခ, သခါ-အမှိ-သခါနံ, သခါရံ, သခံ, သခါယော, သခါ နော, သခိနော.

ในสภาวะเป็น สขา อย่างนี้ ในอาลปนะ (สิ เป็น) เก เป็น สโข, สขะ, สขา ใน อัมหิ เป็น สขานัง, สขารัง, สขัง, สขายะ, สขา โน, สขิโน

ဋောဋေ ဝါ.

เป็น โฏ และ เฏ บ้าง

အာရငါဒေသမှာ ယောနံ ဋောဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဋေ-ပက္ခေ-‘‘အာရငိသ္မာ’’ တိဋော-သခါရေ, သခါရော, သခေ-သခီနာ, သခါရေဟိ, သခေဟိ, သခါရေဟိ, သခေဟိ-သခိနော, သခိဿ, သခါရာနံ.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ ในปักษ์ที่เป็น เฏ และ โฏ (ตามลำดับ) คือ สขาเร, สขาโร, สเข, สขินา, สขาเรหิ, สเขหิ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขิโน, สขิสสะ, สขารานัง

သမာနံသု ဝါ.

ในเพราะ สมา นัง และ สุ บ้าง

သခဿ ဝါ ဣ ဟောတိ သ္မာနံသု-သခီနံ, သခါနံ.

แห่งสขะ มี อิ บ้าง ในเพราะ สมา นัง และ สุ เป็น สขีนัง, สขานัง

ဋာ နာသ္မာနံ.

เป็น ฏา แห่ง นา และ สมา

အာရငါဒေသမှာ နာသ္မာနံ ဋာ ဟောတိ-သခါရာ-ဗဟုလာဓိကာရာ သခါရသ္မာ-သခီနာ, သခီမှာ,သခိသ္မာ, သခါ, သခမှာ, သခသ္မာ.

เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง นา และ สมา เป็น ฏา เป็น สขารา เพราะมีบทว่า พหุลา ตามอำนาจของ สขารสมา เป็น สขินา, สขิมหา, สขิสมา, สขา, สขัมหา, สขสมา

ဋေ သ္မိနော.

เป็น เฏ แห่ง สมิ

သခတော သ္မိနော ဋေ ဟောတိ နိစ္စံ-သခေ, သခါရေသု, သခေသု-‘‘ဓမ္မောဝါညတ္ထေ’တိ ရာဇာဒီယု ပါဌာ ဒဠှဓမ္မာဒယော ဝါ အသ္မသမာ.

เบื้องหลังจากสขะ สมิ เป็น เฏ เสมอ เป็น สเข, สขาเรสุ, สเขสุ บทว่า 'ธัมโมวาญญัตเถ' ในราชาทิปาฐะ หรือบทว่า ทัฬหธัมมาทิ เป็นต้น เสมอด้วย อัสมา

ယောနံ နောနေ ဝါ.

โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง

ယုဝါဒိဟိ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ.

เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ

နောနာနေသ္မာ.

ในเพราะ โน นา เน และ สมา

ဧသု ယုဝါဒိနမာ ဟောတိ-ယုဝါနော, ယုဝါ-ယုဝါနံ, ယုဝံ, ယုဝါနေ, ယုဝေ-ယုဝါနာ.

ในเพราะวิภัตติเหล่านั้น ยุวาทิศัพท์ทั้งหลายเป็น อา เป็น ยุวาโน, ยุวา, ยุวานัง, ยุวัง, ยุวาเน, ยุเว, ยุวานา

ယုဝါဒိနံ သုဟိသွာနငိ.

แห่งยุวาทิศัพท์ ในเพราะ สุ และ หิ มี อานัง และ อิ

သုဟိသု ယုဝါဒိနမာနငိဟောတိ-ယုဝါနေဟိ, ယုဝါနေဘိ.

ในเพราะ สุ และ หิ แห่งยุวาทิศัพท์ มี อานัง และ อิ เป็น ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ

ယုဝါ သဿိနော.

เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน

ယုဝါ သဿ ဝါ ဣနော ဟောတိ-ယုဝနော, ယုဝဿ.

เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน บ้าง เป็น ยุวโน, ยุวัสสะ

သမာသမိန္နံ နာနေ.

สมา และ สมิง เป็น นา และ เน

ယုဝါဒိဟိ သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ယုဝါနံ-ယုဝါနေ,ယုဝါနေသု-ရူပသိဒ္ဓိယံ ပနဿ အညထာ ရူပနယော ဒဿိတော နေသော ဂဟေတဗ္ဗော-အမူလတ္တာ-နဟိ တတ္ထာဂမာဒိမူလမတ္ထိ-ဧဝမိဒီ သမညမ္ပိ-မဃဝပုမဝတ္တဟသဒ္ဒါ ယုဝသဒ္ဒသမာ-အယန္တု ဝိသေသော.

เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ สมา และ สมิง เป็น นา และ เน ตามลำดับ เป็น ยุวานัง, ยุวาเน, ยุวาเนสุ ส่วนในคัมภีร์รูปสิทธิแสดงรูปนัยอื่นของบทนั้นไว้ ไม่ควรยึดถือ เพราะไม่มีมูล เนื่องจากในที่นั้นไม่มีมูลมีอาคมเป็นต้น แม้สามัญญศัพท์ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกัน ศัพท์ว่า มฆวา ปุมะ และ วัตตหะ เสมอด้วยยุวศัพท์ ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ

ဂဿံ.

แห่งคะ เป็น อัง

ပုမသဒ္ဒတော ဂဿ အံ ဝါ ဟောတိ-ပုမံ, ပုမ, ပုမာ.

เบื้องหลังจากปุมศัพท์ คะ เป็น อัง บ้าง เป็น ปุมัง, ปุมะ, ปุมา

နာမှိ.

ในเพราะ นา

နာမှိ ပုမဿ ဝါ အာ ဟောတိ-ပုမာနာ-အညတြ-ဝါ ဥတ္တေ = ပုမုနာ, ပုမေန-ပုမုနော, ပုမုဿ, ပုမဿ-ပုမုနာ, ပုမာနာ-‘‘ပုမာ’’တိ သ္မိနော နေ ဝါ ဟောတိ-ပုမာနေ, ပုမေ, ပုမမှိ, ပုမသ္မိံ.

ในนาวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะ แปลงเป็น อา ได้บ้าง เป็น ปุมานา. ในวิภัตติอื่น แปลงเป็น อุ และ เอ ได้บ้าง เป็น ปุมุนา, ปุเมนะ. (จตุตถี/ฉัฏฐี) เป็น ปุมุโน, ปุมุสสะ, ปุมัสสะ. (ปัญจมี) เป็น ปุมุนา, ปุมานา. ในสมิงวิภัตติเบื้องหลัง 'ปุมา' แปลงเป็น เน ได้บ้าง เป็น ปุมาเน, ปุเม, ปุมัมหิ, ปุมัสสมิง.

သုမှာ စ.

และจากสุวิภัตติด้วย.

ပုမဿ သုမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ အာ စ ဝါ ဟောတီတိ အာနငိ အာ စ ဟောတိ-ပုမာနေသု ပုမာသု ပုမေသု.

สิ่งที่กล่าวไว้ในสุวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะนั้น เป็น อา ได้บ้าง. และในอานังวิภัตติ ก็เป็น อา ด้วย เป็น ปุมาเนสุ, ปุมาสุ, ปุเมสุ.

ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ.

แปลง สานัง และ นัง เป็น วัตตหา และ โนนา (ตามลำดับ).

ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဝတ္တဟာနော ဝတ္တဟာနာနံ.

วัตตหา และ โนนา ย่อมมีแทนที่ สานัง และ นัง ตามลำดับ เป็น วัตตหาโน, วัตตหานานัง.

အကာရန္တံ.

อการันต์.

သာသိ

สาสัททะ และ สิวิภัตติ.

ဧကဝစနယောသွဃောနံ.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ).

ဧကဝစနေ ယောသု စ ဃဩကာရန္တဝဇ္ဇိတာနံ နာမာနံ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ’တိ ရဿေ သမ္ပတ္တေ-‘‘သိသ္မိန္နာနပုံသကဿာ‘‘တိ အနပုံသကဿ သိမှိ တုန ဟောတိ-သာ-ယုဝါဒိတ္တာ သိဿ အာ-သာနော, နောတ္တာဘာဝပက္ခေ-‘‘ယောနမာနော‘‘တိ ဝါဓိကာရဿ ဝဝတ္ထိတ ဝိဘာ သတ္တာနိစ္စမာနော-သာနော-တထာ နောတ္တာဘာဝ ပက္ခေ.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของนามทั้งหลายที่เว้น ฆะ และ โอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในสามลิงค์. เมื่อความเป็นรัสสะถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตรว่า 'สิสมินนานปุงสกัสสา' ในสิวิภัตติของอนปุงสกะ แต่ย่อมไม่เป็น (รัสสะ). เป็น สา. เพราะเป็นต้นว่า ยุวะ แปลง สิ เป็น อา เป็น สาโน. ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน ด้วยสูตรว่า 'โยนามโน' เพราะอำนาจของบทว่า 'วา' ที่มีการจัดระเบียบไว้ (ววัตถิตวิภาษา) จึงไม่เป็น โน โดยไม่แน่นอน เป็น สาโน เช่นนั้นในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน.

သာဿံသေ စာနငိ.

การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ในอังวิภัตติ และในเควิภัตติ.

သာသဒ္ဒဿ အာနငိ ဟောတိ အံသေ ဂေ စ-(ဘော)သာန, သာနာ, သာနော, သာနံ, သာနေ, သာနော-သေသံ ယုဝသဒ္ဒသမံ-သေတု-သာနဿ-သုဝါယုဝါဝ-‘‘ဧကဝစနယောသွဃောနံ’’တိရ- ဿတ္တံဝ ဝိသေသော-ဂေတု.

การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ย่อมมีใน อังวิภัตติ และ เควิภัตติ. เป็น (โภ) สานะ, สานา, สาโน, สานัง, สานะ, สาโน. ที่เหลือเหมือนกับยุวสัททะ. แต่ใน เสวิภัตติ (se) เป็น สานัสสะ. ส่วน สุวา และ ยุวา ด้วยสูตร 'เอกวจนโยสวโฆนัง' ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ส่วนใน เควิภัตติ (ge).

ဂေ ဝါ.

ในเควิภัตติ บ้าง.

အဃောနံ ဂေ ဝါ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ-(ဟော)သုဝ, သုဝါ.

ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ) ในเควิภัตติ ย่อมเป็นรัสสะได้บ้าง ในสามลิงค์ เป็น (โภ) สุวะ, สุวา.

အာကာရန္တံ.

อาการันต์.

မုနိ.

มุนิสัททะ.

ယောသုဇ္ဈိဿ ပုမေ.

ในโยวิภัตติทั้งหลาย ของ อิ (ที่มีชื่อว่า ชะ) ในปุงลิงค์.

ဈသညဿ ဣဿ ယောသု ဝါ ဋ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-မုနယော-အတော’တိ သာမညနိဒ္ဒေသာ အတော ယောနံ ဋာဋေ သမ္ပတ္တာပိ အဝိဓာန သာမတ္ထိယာ န ဟောန္တိ-အညတြ-

ของ อิการันต์ ที่มีชื่อว่า ชะ ในโยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น อะ ได้บ้าง ในปุงลิงค์ เป็น มุนโย. เพราะการระบุโดยทั่วไปว่า 'อะโต' แม้การแปลง โย เป็น อา และ เอ จะถึงพร้อมแล้ว ก็ไม่เป็นไป เพราะความสามารถในการไม่บัญญัติ (อวิธานะ). ในที่อื่น.

လောပေါ.

ลบ.

ဈလတော ယောနံ လောပေါ ဟောတီ’တိ ယော လောပေ.

เบื้องหลัง ชะ และ ละ โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมถูกลบ. เมื่อลบโยวิภัตติแล้ว.

ယောလောပနိသု ဒီဃော.

เมื่อมีการลบโยวิภัตติ และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ.

ယောနံ လောပေါ နိသု စ ဒီဃော ဟောတိ-မုနီ-(ဘော)မုနီ, မုနယော, မုနီ-မုနိံ မုနယော မုနီ = မုနိနာ မုနီဟိ မုနီဘိ-ယောလောပ နီသု ဝီ မန္တုဝန္တုနမိစ္စာဒိ ဉာပကာ ဣကာရာ ကာရာနံ ‘‘သုနံဟိသူတိ’’ဒီဃ ဿာနိစ္စတ္တာ မုနိဟစ္စာဒီပိ ဟောတိ-မုနိနော, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိနာ မုနိမှာမုနိသ္မာ, မုနိမှိ မုနိသ္မိံ မုနီသု-ဧဝံ ကဝိကပိဂိရိ အာဒယော-အဂ္ဂိဣသီနံ အယံ ဝသေသော.

การลบโยวิภัตติทั้งหลาย และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ เป็น มุนี. (อาลปนะ) มุนี, มุนโย, มุนี. (ทุติยา) มุนิง, มุนโย, มุนี. (ตติยา) มุนินา, มุนีหิ, มุนีภิ. เพราะเครื่องหมาย (ญาปะกะ) มีคำว่า 'วี มนตุ วันตุ นาม' เป็นต้น ในการลบโยวิภัตติและในนิวิภัตติ ความเป็นทีฆะของอิการันต์และอุการันต์ ด้วยสูตร 'สุนังหิสุ' ไม่แน่นอน จึงเป็น มุนิหิ เป็นต้นได้บ้าง. (จตุตถี/ฉัฏฐี) มุนิโน, มุนิสสะ, มุนีนัง. (ปัญจมี) มุนินา, มุนิมหา, มุนิสมา. (สัตตมี) มุนิมหิ, มุนิสมิง, มุนีสุ. กวิ, กปิ, คิริ เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ส่วนของ อัคคิ และ อิสิ นี้เป็นข้อพิเศษ.

သဿာဂ္ဂိ တော နိ.

แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อัคคิ เป็น นิ.

အဂ္ဂိသ္မာ သိဿ နိ ဟောတိ ဝါ-အဂ္ဂိနိ. အဂ္ဂိ, အဂ္ဂယော, အဂ္ဂီ.

เบื้องหลังอัคคิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น นิ ได้บ้าง เป็น อัคคินิ. (พหุวจนะ) อัคคิ, อัคคโย, อัคคี.

ဋေ သိဿိသိသ္မာ.

แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อิสิ เป็น เฏ.

ဣသိသ္မာ သိဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ဣသေ, ဣသိ-ဗြဟ္မာဒိတ္တာ ဂဿေ ဝါ-(ဘော)ဣသေ ဣသိ ဣသီ.

เบื้องหลังอิสิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสิ. เพราะเป็นต้นว่า พรหมะ ในคะวิภัตติ ย่อมเป็น (เฏ?) ได้บ้าง เป็น (โภ) อิเส, อิสิ, อิสี.

ဒုတိယဿ ယောဿ.

ของโยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ.

ဣသသ္မာ ပရဿ ဒုတိယာ ယောဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ဣသေ, ဣသယော, ဣသိ, သေသံမုနိသဒ္ဒသမံ-အာဒိသဒ္ဒနော သ္မိမှိ-ရတျာဒိဟိ ဋော သ္မိနော.

เบื้องหลังอิสิสัททะ โยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสโย, อิสิ. ที่เหลือเหมือนกับมุนิสัททะ. ของอาทิสัททะ ในสมิงวิภัตติ. เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ.

ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဟောတိ ဝါ-အာဒေါ, အာဒိမှိ, အာဒိသ္မိံ. သမာသေ ဣကာရန္တတော ယောသ္မိံသု ဝိသေသော.

เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ ได้บ้าง เป็น อาโท, อาทิมหิ, อาทิสมิง. ในสมาส เบื้องหลังอิการันต์ ในโยวิภัตติและสมิงวิภัตติ มีข้อพิเศษ.

ဣတောညတ္ထေ ပုမေ.

เบื้องหลัง อิการันต์ ในอัญญบท (อัญญัตถะ) ในปุงลิงค์.

အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နော နေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ-အရိယဝုတ္တိနော, အရိယဝုတ္တယော, အရိယဝုတ္တိ-ဧဝမာလပနေ-အရိယဝုတ္တိနေ, အရိယဝုတ္တယော အရိယဝုတ္တီ.

เบื้องหลังนามที่เป็นอิการันต์ซึ่งเป็นไปในอัญญบท โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เน ได้บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เป็น อริยวัตติโน, อริยวัตตโย, อริยวัตติ. ในอาลปนะก็เช่นเดียวกัน เป็น อริยวัตติเน, อริยวัตตโย, อริยวัตตี.

နေ သ္မိနော ကွစိ.

เน เป็นอาเทศแห่ง สฺมิ บ้าง ในบางที่

အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မိနော နေ ဟောတိ ဝါ ကွစိ-အရိယဝုတ္တိနေ, အရိယဝုတ္တိမှိ, အရိယဝုတ္တိသ္မိံ, ‘‘ကွစီ‘‘တိ ဝုတ္တတ္တာ ယထာဒဿနံ န သဗ္ဗတ္တ နေ အာဒေသော.

เมื่อ (นาม) เป็นไปในอรรถของบทอื่น สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ลงท้ายด้วย อิ เป็น เน บ้าง ในบางที่ เช่น อริยวุตฺติเน, อริยวุตฺติมฺหิ, อริยวุตฺติสฺมิํ เพราะกล่าวว่า 'กฺวจิ' (บ้าง) การอาเทศเป็น เน จึงไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง ตามที่เห็น

ဣကာရန္တံ.

ลงท้ายด้วย อิ

ဒဒ္ဓီ, သိလောပေါ, အနပုံသကတ္တာ န ရဿော.

ททฺธี, ลบ สิ วิภัตติ, เพราะไม่เป็นนปุงสกลิงค์ จึงไม่รัสสะ

ယောနံ နောနေ ပုမေ.

โย วิภัตติ เป็น โน และ เน บ้าง ในปุงลิงค์

ဈသညိတော ယောနံ နောနေဝါဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဒဒ္ဓိနော.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เช่น ททฺธิโน

ဇန္တုဟေတွီဃပေဟိ ဝါ.

หลัง ชนฺตุ, เหตุ และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ (ลบ โย) บ้าง

ဇန္တုဟေတုဟိ ဤကာရန္တေဟိ ဃပသညေဟိ စ ပရေသံ ယောနံ ဝါ လောပေါ ဟောတိ-ဒဒ္ဓီ, ဒဒ္ဓိယော-ဧဝမာလပနေ-ဂေတု-ဒဒ္ဓိ, ဒဒ္ဓီ.

การลบ โย วิภัตติ ทั้งหลาย ที่อยู่เบื้องหลัง ชนฺตุ, เหตุ, นามที่ลงท้ายด้วย อี และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ มีบ้าง เช่น ททฺธี, ททฺธิโย แม้ในอาลปนะก็เช่นกัน เช่น เกตุ, ททฺธิ, ททฺธี

န ဈီကော.

หลังนามที่ชื่อ ฌะ และ อิ อัง ไม่เป็น โก

ဈသညိတော အံဝစနဿ နံ ဝါ ဟောတိ-ဒဏ္ဍိနံ, ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍိနေ.

อัง วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นัง บ้าง เช่น ทณฺฑินํ, ทณฺฑิํ, ทณฺฑิเน

နော.

โน

ဈိတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေဟိ ဒုတိယာ ယောဿ နော ဒဏ္ဍိနော, ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍိနာ, ဒဏ္ဍီဟိ, ဒဏ္ဍီဘိ-ဒဏ္ဍိနော, ဒဏ္ဍိဿ, ဒဏ္ဍိနံ-ဒဏ္ဍိနာ, ဒဏ္ဍိမှာ, ဒဏ္ဍိသ္မာ.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์, โย ในทุติยาวิภัตติ เป็น โน เช่น ทณฺฑิโน, ทณฺฑิ, ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ, ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑินํ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิมฺหา, ทณฺฑิสฺมา

သ္မိနော နိ.

สฺมิ วิภัตติ เป็น นิ

ဈိတော သ္မိံဝစနဿ နိ ဟောတိ ဝါ-ဒဏ္ဍိနိ. ဒဏ္ဍိမှိ, ဒဏ္ဍိသ္မိံ, ဒဏ္ဍီသုဧဝံ သံဃိ ဂဏိ ဂါမဏိပ္ပဘုတယော.

สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นิ บ้าง เช่น ทณฺฑินิ, ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑิสฺมิํ, ทณฺฑีสุ, แม้ สํฆิ, คณิ, คามณิ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน

ဤကာရန္တံ.

ลงท้ายด้วย อี

ဘိက္ခု.

ภิกฺขุ

လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว ในปุงลิงค์

လတော ယောနံ ဝေါ ဟောတိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ.

โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว บ้าง ในปุงลิงค์

ဝေဝေါသု လုဿ

เมื่อมี เว และ โว วิภัตติ เบื้องหลัง, (อุ) ของนามที่ชื่อ ละ

လသညဿ ဥဿ ဝေဝေါသု ဋ ဟောတိ-ဘိက္ခဝေါ-အညတြ-ယော လောပေ ဒီဃော-ဘိက္ခု (ဘော)ဘိက္ခု.

อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่อมี เว และ โว อยู่เบื้องหลัง เป็น อะ เช่น ภิกฺขโว, ในที่อื่น เมื่อลบ โย แล้ว ทีฆะ เป็น ภิกฺขู, (ข้าแต่) ภิกฺขุ

ပုမာလပနေ ဝေဝေါ.

ในอาลปนะของปุงลิงค์ (โย เป็น) เว และ โว

လသညတော ဥတော ယောဿာလပနေ ဝေဝေါ ဟောန္တိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ-ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခု-ဘိက္ခုံ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခု-ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုဟိ,ဘိက္ခူဘိ-ဘိက္ခုနော, ဘိက္ခုဿ, ဘိက္ခူနံ-ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုမှာ. ဘိက္ခုသ္မာ-ဘိက္ခုမှိ. ဘိက္ခုသ္မိံ, ဘိက္ခူသု-ဧဝံ သေတု ကေတု ဘာနု အာဒယော-ဇန္တုဟေတူနံ ယောသွယမှေဒေါ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါ ယောဿ လောပေ-ဇန္တု.

โย วิภัตติ ในอาลปนะ หลัง อุ ของนามที่ชื่อ ละ เป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูภิ; ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขุสฺมา; ภิกฺขุมฺหิ, ภิกฺขุสฺมิํ, ภิกฺขูสุ. แม้ เสตุ, เกตุ, ภาณุ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. สำหรับ ชนฺตุ และ เหตุ มีความต่างกันใน โย วิภัตติ นี้, ด้วยสูตร ชนฺตฺวาทินา ลบ โย บ้าง เป็น ชนฺตุ

စန္တွာဒိတော နော စ.

หลัง ชนฺตุ เป็นต้น (โย เป็น) โน ด้วย

ဇန္တွာဒိတော ယောနံ နော ဟောတိ ဝေါ စ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ-ဇန္တုနော, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော-ဧဝံ ဒုတိယာယောမှိ-(ဘော) ဇန္တု, ဇန္တု, ဇန္တုနော ဇန္တဝေါ-‘‘ပုမာလပနေ ဝေဝေါ’’တိဝါ ဝေ ဝေါ စ ဇန္တဝေ, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော-ဟေတု, ဟေတဝေါ, ဟေတု. ဟေတုယော-‘‘ယောမှိဝါ ကွစီ‘‘တီ ယောသုလသညဿ ဥဿ ဝါ ဋာ ဒေသော ဟေတယော, ဟေတုယော-(ဘော)ဟေတု, ဟေတု, ဟေတဝေ, ဟေတဝေါ, ဟေတယော, ဟေတုယော-ဟေတုံ, ဟေတု, ဟေတဝေါ, ဟေတယော, ဟေတုယော ဗဟုသဒ္ဒါ နမှိ.

โย วิภัตติ หลัง ชนฺตุ เป็นต้น เป็น โน และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. แม้ในทุติยาวิภัตติ โย ก็เช่นเดียวกัน. (ข้าแต่) ชนฺตุ, ชนฺตุ, ชนฺตุโน, ชนฺตโว. เพราะสูตรว่า 'ปุมาลปเน เวโว' จึงเป็น เว และ โว บ้าง เป็น ชนฺตเว, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. เหตุ, เหตโว, เหตุ, เหตุโย. เพราะสูตรว่า 'โยมฺหิวา กฺวจิ' อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่ออยู่หน้า โย วิภัตติ เป็น อะ บ้าง เป็น เหตโย, เหตุโย. (ข้าแต่) เหตุ, เหตุ, เหตเว, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. เหตุํ, เหตุ, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. ต่อไปเป็นเรื่องของ พหุ ศัพท์ ใน นํ วิภัตติ

ဗဟုကတိန္နံ

หลัง พหุ และ กติ (ลง นุก อาคม)

နမှီ ဗဟုနော ကတိဿ စ နုက ဟောတိ တိလိင်္ဂေ-ဗဟုန္နံသေသံ ဘိက္ခုသမံ-ဗဟု. ဗဟဝေါ, ဗဟူ-(ဘော) ဗဟု, ဗဟု, ဗဟဝေ, ဗဟဝေါ, ဗဟု ဗဟုံ, ဗဟဝေါ, ဗဟု-ဗဟုနာ. ဗဟုဟိ,ဗဟူဘိ-ဗဟုနော, ဗဟုဿ, ဗဟုန္နံ-ဗဟုနာ, ဗဟုမှာ. ဗဟုသ္မာ-ဗဟုမှိ, ဗဟုသ္မိံ, ဗဟုသု-ဝတ္တုသိ.

ใน นํ วิภัตติ หลัง พหุ และ กติ ลง นุก อาคม ในทั้งสามลิงค์ เช่น พหุนฺนํ. ที่เหลือเหมือน ภิกฺขุ เช่น พหุ, พหโว, พหู; (ข้าแต่) พหุ, พหุ, พหเว, พหโว, พหุ; พหุํ, พหโว, พหุ; พหุนา, พหูหิ, พหูภิ; พหุโน, พหุสฺส, พหุนฺนํ; พหุนา, พหุมฺหา, พหุสฺมา; พหุมฺหิ, พหุสฺมิํ, พหูสุ. ต่อไปใน วตฺตุ ศัพท์ เมื่อมี สิ วิภัตติ

လတုပိတာဒိနမာ သိမှိ.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา ใน สิ วิภัตติ

လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတု မာတု ဘာတု ဓီတု ဒုဟိတု ဇာမာတု နတ္တု ဟောတု ပေါတုနဉ္စာ ဟောတိ သိမှိ-ဝတ္တာ.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ เป็น อา ใน สิ วิภัตติ เช่น วตฺตา

လတုပိတာဒိနမသေ.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติที่เหลือจาก สิ

လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒိနံ စာရငိ ဟောတိ သတောညတြ-‘‘အာရငိသ္မာ’’တိ ဋော-ဝတ္တာရော.

หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติทั้งหลายนอกจาก สิ, เพราะสูตรว่า 'อารญฺญสฺมา' จึงเป็น อาร แล้วเป็น วตฺตาโร

ဂေ အာ စ.

ใน เก และ อา (วิภัตติ).

လတုပိတာဒီနံ အ ဟောတိ ဂေ အာ စ-(ဘော) ဝတ္တ, ဝတ္တာ. ဝတ္တာရော, ဝတ္တာရံ. ဝတ္တာရေ, ဝတ္တာရော-နာဝစနဿ ‘‘ဋာနာသ္မာန’’န္တိ ဋာ-ဝတ္တာရာ.

สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อะ-อาเทศมีใน เก และ อา (วิภัตติ) ด้วย — (โภ) วัตตะ, วัตตา. วัตตาโร, วัตตารัง. วัตตาเร, วัตตาโร — สำหรับนาวจนะ ด้วยสูตรว่า 'ฏานาสมานัง' เป็น ฏา — วัตตารา.

သုဟိသွာရငိ

ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) มี อารัง-อาเทศ.

သုဘိသု တုပိတာဒီနမာရငိ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာရေဟိ, ဝတ္တာရေဘိ, ဝတ္တူဟိ, ဝတ္တူဘိ.

ใน สุ และ ภิ (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ตุปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตาเรหิ, วัตตาเรภิ, วัตตูหิ, วัตตูภิ.

သလောပေါ.

การลบ สะ-วิภัตติ.

လတုပိတာဒီဟိသဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တု, နဝတ္တုနော, ဝတ္တုဿ.

สำหรับ สะ-วิภัตติ ของศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มีการลบบ้าง — วัตตุ, นะ วัตตุโน, วัตตุสสะ.

နမှိ ဝါ.

ใน นัง (วิภัตติ) มีบ้าง.

နမှိ လတုပတာဒိနမာရငိ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာရာနံအညတြ.

ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตารานัง, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น).

အာ

อา-อาเทศ.

နမှိ လတုပိတာဒီနမာဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာနံ. ဝတ္တုနံ-သ္မာဿ ဝါ-ဝတ္တာရာ.

ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มี อา-อาเทศบ้าง — วัตตานัง, วัตตุนัง — สำหรับสมา-วิภัตติ มีบ้าง — วัตตารา.

ဋိသ္မိနော.

ฏิ-อาเทศ สำหรับ สมิ-วิภัตติ.

အာရငါဒေသမှာသ္မနော ဋိ ဟောတိ.

จากอาเทศเป็น อารัง สำหรับ สมิ-วิภัตติ มี ฏิ-อาเทศ.

ရဿာရ ငိ.

อารัง เป็นรัสสะ ใน งิ (สมิ-วิภัตติ).

သ္မိမှိ အာရော ရဿော ဟောတိ-ဝတ္တရိ, ဝတ္တာရေသု, ဝတ္တုသု-ဧဝံ ဘတ္တု ဟောတ္တု အာဒယော-သတ္ထုသဒ္ဒဿ ပန နမှိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဝါ အာရငါဒေသေ-သတ္ထာရာ, သတ္ထုနာ-ပိတာ.

ใน สมิ (วิภัตติ) อารัง เป็นรัสสะ — วัตตริ, วัตตาเรสุ, วัตตูสุ — แม้ ภัตตุ โหตตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ สัตถุศัพท์ ใน นัง (วิภัตติ) ด้วยอำนาจพหุลาธิการ มีอารัง-อาเทศบ้าง — สัตถารา, สัตถุนา — ปิตา.

ပိတာဒိနမနတွာဒိနံ

สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่ไม่มีนัตตุปัจจัยเป็นต้น.

နတွာဒိဝဇ္ဇိတာနံ ပိတာဒိနမာရော ရဿော ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု-ပိတရော ဣစ္စာဒိ စတ္တုသမံ-ရဿောဝ ဝိသေသော-နတွာဒိ နန္တု ရဿာဘာဝါ နတ္တာရော ဣစ္စာဒိ ဂုဏဝန္တုသိ.

สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เว้นจากนัตตุปัจจัยเป็นต้น อารัง เป็นรัสสะ ในวิภัตติทั้งปวง — ปิตะโร เป็นต้น เหมือนกับ จตุศัพท์ — ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ — ส่วนนัตตุปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นรัสสะ จึงเป็น นัตตาโร เป็นต้น ใน คุณวันตุศัพท์.

န္တုဿ.

สำหรับ นตุ-ปัจจัย.

သိမှိ န္တုဿ ဋာ ဟောတိ-ဂုဏဝါ-န္တုဝ ဝန္တွာဒိ သမ္ဗန္ဓိယေဝ ဂယှတေ န္တုဝန္တုမန္တွာဝန္တုတဝန္တုသမ္ဗန္ဓိ’တိ ဝစနတော န ဇန္တုတနတွာဒိနံ-ယော-န္တန္တုနမာဒိနာဝါန္တော-ဂုဏဝန္တော အညတြ.

ใน สิ (วิภัตติ) สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี ฏา-อาเทศ — คุณวา — นตุ ที่เนื่องด้วย วันตุ เป็นต้น เท่านั้นที่รับเอา (ด้วยสูตรนี้) เพราะคำกล่าวว่า 'เนื่องด้วย นตุ วันตุ มันตุ วันตุ ตวันตุ' จึงไม่ใช่สำหรับ ชันตุ และ ตนตุ เป็นต้น — (ศัพท์) ที่ลงท้ายด้วย นตุ และ นุ เป็นต้น มี อันตะ เป็นที่สุดบ้าง — คุณวันโต, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น).

ယွာဒေါ န္တုဿ.

ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย.

ယဝါဒိသု န္တုဿ အ ဟောတိ-အကာရန္တတ္တာ ဋာ-ဂုဏဝန္တာ-န စေ ဟ အဝိဓာနသာမတ္ထိယာ အပ္တ္တိ အဝိဓာနဿ စရိတတ္ထတာယ ဂုဏဝန္တဿာတိ-(ဘော) ဂုဏဝ,ဂုဏဝါ, ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တော, ဂုဏဝန္တာ-ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တံ, ဂုဏဝန္တေ-ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တေန, ဂုဏဝန္တေဟိ, ဂုဏဝန္တေဘိ-ဂုဏဝတော, ဂုဏဝဿ, ဂုဏဝန္တဿ, ဂုဏဝတံ. ဂုဏဝန္တာနံ-ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တာ, ဂုဏဝန္တမှာ, ဂုဏဝန္တသ္မာ-ဂုဏဝတိ, ဂုဏဝန္တေ, ဂုဏဝန္တမှိ. ဂုဏဝန္တသ္မိံ, ဂုဏဝန္တေသု-ဧဝံ မဃဝန္တု ဘဂဝန္တုပ္ပဘုတယော.

ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี อะ-อาเทศ — เพราะความเป็นอการันต์ จึงมี ฏา-อาเทศ — คุณวันตา — หากแย้งว่า 'เพราะไม่มีการกำหนด อะ-อาเทศ จึงไม่ควรมี' (ตอบว่า) ไม่ใช่ เพราะการไม่กำหนดนั้นมีประโยชน์ที่สำเร็จแล้วแก่ คุณวันตศัพท์ — (โภ) คุณวะ, คุณวา, คุณวัง, คุณวันโต, คุณวันตา — คุณวัง, คุณวันตัง, คุณวันเต — คุณวตา, คุณวันเตนะ, คุณวันเตหิ, คุณวันเตภิ — คุณวโต, คุณวัสสะ, คุณวันตัสสะ, คุณวตัง, คุณวันตานัง — คุณวตา, คุณวันตา, คุณวันตัมหา, คุณวันตัสมา — คุณวติ, คุณวันเต, คุณวันตัมหิ, คุณวันตัสสมิง, คุณวันเตสุ — มฆวันตุ ภควันตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน.

ဟိမဝတော ဝါ ဩ.

สำหรับ หิมวันตศัพท์ มี โอ-อาเทศบ้าง.

ဟိမဝတော သိမှိ န္တုဿ ဩ ဝါ ဟောတိ-ဟိမဝန္တော, ဟိမဝါ-သေသံ ဂုဏဝါဝ.

สำหรับ หิมวันตศัพท์ ใน สิ (วิภัตติ) นตุ-ปัจจัย มี โอ-อาเทศบ้าง — หิมวันโต, หิมวา — ที่เหลือเหมือนกับ คุณวันตศัพท์.

ဥကာရန္တံ.

ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อุการะ.

ဝေဿဘု. ဝေဿဘုဝေါ, ဝေဿဘု-(ဘော) ဝေဿဘု, ဝေဿဘုဝေ, ဝေဿဘုဝေါ, ဝေဿဘု-သေသံ ဘိက္ခုသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ သယမ္ဘု ပရာဘိဘု အဘိဘုအာဒယော-ဂေါတြဘု သဟဘု သဒ္ဒေဟိပနယောနံ‘‘ဇန္တွာဒိတော နော ဝေ’’တိ နော ဝေါ ဝါ-ဂေါတြဘုနော, ဂေါတြဘုဝေါ, ဂေါတြဘု-သဘဘုနော, သဟဘုဝေါ. သဟဘု-သဗ္ဗညုသဒ္ဒဿယောသွေဝ ဝိသေသော.

เวสสภู. เวสสภูโว, เวสสภู — (โภ) เวสสภู, เวสสภูเว, เวสสภูโว, เวสสภู — ที่เหลือเหมือนกับ ภิกขุศัพท์ — สยัมภู ปราภิภู อภิภู เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ โคตรภู และ สหภู ศัพท์ ใน โย-วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'ชันตวาทิโต โน เว' มี โน หรือ โว บ้าง — โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู — สหภูโน, สหภูโว, สหภู — สำหรับ สัพพัญญูศัพท์ มีข้อพิเศษใน โย-วิภัตติ ทั้งหลายนั่นเอง.

ကုတော.

จาก กุ-ปัจจัย.

ကုပ္ပစ္စယန္တတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-သဗ္ဗညုနော-အညတြ လောပေါ စ-‘‘လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ’’တိ န ဝေါ ‘‘ကုတော’’တိ ဇန္တွာဒီဟိ ပုထက္ကရဏ-သဗ္ဗညု-ဧဝံ ဝိညုဝိဒု ဝေဒဂု ပါရဂု အာဒယော ကုပ္ပစ္စယန္တာ.

จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ในปุงลิงค์ สำหรับ โย-วิภัตติ มี โน-อาเทศบ้าง — สัพพัญญุโน — ในที่อื่น มีการลบบ้าง — ด้วยสูตรว่า 'ลา โยนัง โว ปุเม' ไม่มีการอาเทศเป็น โว — เพราะการแยกสูตรด้วย 'กุโต' จากพวก ชันตุศัพท์ เป็นต้น — สัพพัญญู — วิญญู วิทู เวทคู ปารคู เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ก็เช่นกัน.

ဦကာရန္တံ.

ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อูการะ.

ဂေါ.

โคศัพท์.

ဂေါဿာဂယိဟိနံသု ဂါဝဂဝါ.

ในวิภัตติคือ สา, สิ, หิ, นัง และ สุ ของ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา.

ဂသိဟိနံဝဇ္ဇိတာသု ဝိဘတ္တိသု ဂေါသဒ္ဒဿ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คะ, สิ, หิ และ นัง สำหรับ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา.

အဘဂေါဟိ ဋော

อภคหิ โฏ

ဥဘဂေါဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ-ဂါဝေါ, ဂဝေါ-(ဘော) ဂေါ, ဂါဝေါ, ဂဝေါ.

ในโยวิภัตติทั้งสอง (คือ ปฐมาวิภัตติและอาลปนะ) โฏ (อักษร) เป็น (รูป) คาโว, คโว (ในอาลปนะ) โภ โค, คาโว, คโว

ဂါဝုမှိ.

ในคาวุ

အံဝစနေဂေါဿ ဂါဝုဝါဟောတိ-ဂါဝုံ, ဂါဝံ, ဂဝံ, ဂါဝေါ, ဂဝေါ.

ในอังวิภัตติของโค คาวุ หรือ วา เป็น (รูป) คาวุง, คาวัง, ควัง, คาโว, คโว

နာဿာ.

นาสสา

ဂေါတော နာဿ အာ ဟောတိ ဝါ-ဂါဝါ, ဂါဝေန, ဂဝါ, ဂဝေန ဂေါဟိ, ဂေါဘိ.

ในนาวิภัตติของโค อา หรือ วา เป็น (รูป) คาวา, คาเวนะ, ควา, คเวนะ, โคหิ, โคภิ

ဂဝံ သေန

ควัม เสนะ

ဂေါဿ သေ ဝါ ဂဝံ ဟောတိ သဟ သေန-ဂဝံ, ဂါဝဿ, ဂဝဿ.

ในเสวิภัตติของโค ควัม หรือ วา เป็น (รูป) ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ

ဂုန္နဉ္စ နန္တာ.

คุนนัญจะ นันตา

နံဝစနေန သဟ ဂေါဿ ဂုန္နံ ဟောတိ ဂဝဉ္စ ဝါ-ဂုန္နံ ဂမံ, ဂေါနံ-ဂါဝါ, ဂါဝမှာ, ဂါဝသ္မာ, ဂဝါ, ဂဝမှာ, ဂဝသ္မာ-ဂါဝေ, ဂါဝမှိ, ဂါဝသ္မိံ, ဂဝေ, ဂဝမှိ, ဂဝသ္မိံ.

ในนังวิภัตติของโค คุนนัง หรือ ควัญจะ เป็น (รูป) คุนนัง, คมัง, โคนัง (ในปัญจมีวิภัตติ) คาวา, คาวัมหา, คาวัสมา, ควา, ควัมหา, ควัสมา (ในสัตตมีวิภัตติ) คาเว, คาวัมหิ, คาวัสสมิง, คเว, ควัมหิ, ควัสสมิง

သုမှိ ဝါ.

ในสุวิภัตติ หรือ

ဂေါဿ သုမှိ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ ဝါ-ဂါဝေသု, ဂဝေသု, ဂေါသု.

ในสุวิภัตติของโค คาว หรือ คว เป็น (รูป) คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ

ဩကာရန္တံ-ပုလ္လိင်္ဂံ.

โอการันต์-ปุงลิงค์

ကညာ.

กัญญา

သာ.

สา

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနော အာကာရော ဃသညော ဟောတိ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါယောလောပေါ-ကညာ, ကညာယော-‘‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ ဂဿေဝါ-ကညေ, ကညာ-ယောမှိ-ကညာ, ကညာယော.

อาการันต์ที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นฆะสังญา (คือมีชื่อว่าฆะ) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) กัญญา, กัญญาโย (ในอาลปนะ) ด้วยสูตรว่า ฆพฺรหฺมาทิเต (จึงเป็น) กัญเญ, กัญญา (ในโยวิภัตติ) กัญญา, กัญญาโย

ဃော ဿံသသာသသာယံတိံသု

โฆ สสังสาสสสายังติงสุ

ဿမာဒိသု ဃော ရဿော ဟောတိ-ကညံ, ကညာ, ကညာယော-

ในสสังเป็นต้น ฆะเป็นรัสสะ (คือสระเสียงสั้น) (จึงเป็น) กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย

ဃပတေကသ္မိံ နဒီနံ ယယာ.

ฆปเตกสมิง นทีนัง ยยา

ဃပတော နဒီနမေကသ္မိံ ယယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ကညာယ, ကညာဟိ, ကညာဘိ-ကညာယ, ကညာနံ, -သ္မိမှိ-

จากฆปะและนามประเภทนที ในเอกสมิง ยยา เป็นไปตามลำดับ (จึงเป็น) กัญญาย, กัญญาหิ, กัญญาภิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) กัญญาย, กัญญานัง (ในสมิงวิภัตติ)

ယံ.

ยัง

ဃပတော သ္မိနော ယံ ဝါ ဟောတိ-ကညာယံ. ကညာယ, ကညာသု. ဧဝံ သဒ္ဓါ သုဓာ သုခါအာဒယော-‘‘နာမ္မာဒီဟီ’’တိ အမ္မာ အန္နာ အမ္ဗာဟိ ဂဿ ဧကာရာဘာဝေ.

จากฆปะ ในสมิงวิภัตติ ยัง หรือ วา เป็น (รูป) กัญญายัง, กัญญาย, กัญญาสุ. ศรัทธา, สุธา, สุขา เป็นต้น ก็เช่นกัน. ด้วยสูตรว่า นามมาทิหิ ในอัมมา, อันนา, อัมพา ไม่มีเอการะของฆะ

ရဿော ဝါ.

รัสสะ หรือ

အမ္မာဒိနံ ဂေ ရဿော ဝါ ဟောတိ-အမ္မ, အမ္မာ ဣစ္စာဒိ-သေသံကညာဝ-သဟာပရိသာဟိ သ္မိနော’’တိ သဘာပရိသာယာ’’တိ တိံ ဝါ ဟောတိ ‘‘ဃောဿ’’ မိစ္စာဒိနာ ရဿေ-သဟတိံ-အညတြ-သဟာယံ, သဟာယ-ပရိသတိံ, ပရိသာယံ, ပရိသာယ.

ในเควิภัตติของอัมมาเป็นต้น รัสสะ หรือ วา เป็น (รูป) อัมมะ, อัมมา เป็นต้น. ที่เหลือเหมือนกัญญา. ในสมิงวิภัตติของสภาปริสา ติง หรือ วา เป็น (รูป) สหติง (ในที่อื่น) สหายัง, สหายะ, ปริสติง, ปริสายัง, ปริสาย

အာကာရန္တံ.

อาการันต์

မတိ-ယောမှိ-

มติ-ในโยวิภัตติ

ပိတ္ထိယံ.

ในอิตถีลิงค์

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ပသညာ ဟောန္တိ.

อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นปะสังญา (คือมีชื่อว่าปะ)

ယေပဿဝဏ္ဏဿ.

เยปัสสวัณณัสสะ

ပသညဿ ဣဝဏ္ဏဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ ယကာရေ-ဝစတ္ထိတဝိ ဘာသာယံ-မတျော-အညတြ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါ ယောလောပေ-မတီ, မတိယော-(ဘော)မတိ, မတျော, မတိ, မတိယော-မတိံ, မတျော, မတီ, မတိယော ‘‘ဃပ’’ဣစ္စာဒိနာ ယာဒေသေ-မတျာ, မတိယာ, မတီဟိ, မတိဟိ-မတျာ, မတိယာ, မတီနံ-သ္မိမှိ-မတျံ, မတိယံ, မတျာ, မတိယာ, မတီသု-ဧဝံ ကိတ္တိ ကန္တိ တန္တိပ္ပဘုတယော-ရတ္တိယာ သ္မိနော ‘‘ရတျာဒီဟိဝေါ သ္မိနော’’ရတျာဒီဟိဝေါ သ္မိနော’’တိ ဋော ဝါ-ရတ္တေ-အညတြ-ရတျံ, ရတ္တိယံ, ရတျာ, ရတ္တိယာ-သေသံ မတိယာ သမံ.

อิวัณณะของปะสังญา ลบ หรือ วา เป็น ยะ (ในวจัตถิตวิภาสา) มัตโย (ในที่อื่น) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) มตี, มติโย (ในอาลปนะ) โภมติ, มัตโย, มติ, มติโย (ในทุติยาวิภัตติ) มติง, มัตโย, มตี, มติโย (ในตติยาวิภัตติ) ด้วยสูตรว่า ฆปะ เป็นต้น ยะอาเทศ (จึงเป็น) มัตยา, มติยา, มตีหิ, มติหิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) มัตยา, มติยา, มตีนัง (ในสมิงวิภัตติ) มัตยัง, มติยัง, มัตยา, มติยา, มตีสุ. กิตติ, กันติ, ตันติ เป็นต้น ก็เช่นกัน. ในสมิงวิภัตติของรัตติ ด้วยสูตรว่า รัตยาทิหิโวสมิง โฏ หรือ วา เป็น รัตเต (ในที่อื่น) รัตยัง, รัตติยัง, รัตยา, รัตติยา. ที่เหลือเหมือนมติ

ဣကာရန္တံ.

อิการันต์ (ที่สุดด้วยอิการะ)

ဒါသီ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော-(ဘော)ဒါသိ, ဒါသီ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော.

ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - (แน่ะ) ทาสิ, ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย

ယံ ပီတော.

ยัง ปิโต

ပသညိတော အံဝစနဿ ယံ ဝါ ဟောတိ-ဒါသျံ, ဒါသိယံ, ဒါသိံ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော-ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီဟိ, ဒါသီဘိ-ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီနံ-ဒါသျံ, ဒါသိယံ, ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီသု-ဧဝမောသဓီ ပေါက္ခရဏီ အာဒယော-နဒိသဒ္ဒါ ယောသု-

อังวิภัตติที่ถูกเรียกว่า ปะ เป็น ยัง บ้าง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสิง, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีหิ, ทาสีภิ - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีนัง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีสุ - เช่นเดียวกับ โอสธี, โปกขรณี เป็นต้น - นทีศัพท์ ในโยวิภัตติทั้งหลาย

နဇ္ဇာ ယောသွာမ.

นัจจา ในโยวิภัตติทั้งหลาย มี อามาเทศ

ယောသု နဒိသဒ္ဒဿ အာမ ဝါ ဟောတိ-သစ.

ในโยวิภัตติทั้งหลายของนทีศัพท์ มี อามาเทศ บ้าง - พร้อมด้วย ส

မနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော.

ม-อนุพันธ์ อยู่ข้างหลังสระที่สุด

မကာရောနုဗန္ဓော ယဿ သော သရာနမန္တာ သရာ ပရော ဟောတီ’တိ ဤကာရာ ပရော-‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ယကာရေ ဒဿ စဝဂ္ဂေါ ယဿ ပုဗ္ဗ ရူပံ-နဇ္ဇာယော-အညတြ-ဝါ ပလောပယောလောပေသု-နဇ္ဇော, နဒီ, နဒိယော ဣစ္စာဒိ.

ม-การะที่เป็นอนุพันธ์มีแก่สระใด สระนั้นย่อมอยู่ข้างหลังสระที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงอยู่ข้างหลังอีการะ - ด้วยสูตรว่า "ยวา สเร" เมื่อมี ย-การะ แปลง ทะ เป็น จ-วรรค (ชะ) แล้วทำเป็นบุพพรูป - นัจจาโย - ในที่อื่น - หรือเมื่อมีการลบ ป และ ลบ โย - นัจโจ, นที, นทิโย เป็นต้น

ဤကာရန္တံ.

อีการันต์ (ที่สุดด้วยอีการะ)

ယာဂု, ယာဂု, ယာဂုယော-(ဘော)ယာဂု, ယာဂု, ယာဂုယော-ယာဂုံ, ယာဂု, ယာဂုယော-ယာဂုယာ, ယာဂုဟိ, ယာဂုဘိ-ယာဂုယာ, ယာဂုနံ-ယာဂုယံ, ယာဂုယာ, ယာဂုသု-ဧဝံ ဓေနု သဿု ပိယင်္ဂုပ္ပဘုတယော-မာတု ဓီတု ဒုဟိတု သဒ္ဒါ ပိတုသဒ္ဒသမာ-သလောပါဘာဝပက္ခေ ယာဒေသေ မာတုသဒ္ဒဿ ပန ‘‘ယေ ပဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဝါ ပလောပေါ-မတျာ, မာတုယာ.

ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - (แน่ะ) ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูง, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ - ยาคูยา, ยาคูนัง - ยาคูยัง, ยาคูยา, ยาคูสุ - เช่นเดียวกับ เธนุ, สัสสุ, ปิยังคุ เป็นต้น - มาตุ ธีตุ ทุหิตุ ศัพท์ เหมือนกับ ปิตุศัพท์ - ในฝ่ายที่ไม่มีการลบ ส-วิภัตติ เมื่อมีการแปลงเป็น ยา ของมาตุศัพท์ ด้วยการแยกโยคะว่า "เย ปัสสา" มีการลบ ป บ้าง - มัตยา, มาตุยา

ဥကာရန္တံ.

อุการันต์ (ที่สุดด้วยอุการะ)

ဝဓူ, ဝဓူ, ဝဓုယော-(ဘော)ဝဓု, ဝဓု, ဝဓုယော-ဝဓုံ, ဝဓူ, ဝဓုယော-ဝဓုယာ, ဝဓူဟိ, ဝဓူဘိ-ဝဓုယာ, ဝဓူနံ-ဝဓုယံ, ဝဓုယာ, ဝဓူသု-ဧဝံ ဇမ္ဗု ဝါမောရူ သရဘု အာဒယော.

วธู, วธู, วธูโย - (แน่ะ) วธู, วธู, วธูโย - วธูง, วธู, วธูโย - วธูยา, วธูหิ, วธูภิ - วธูยา, วธูนัง - วธูยัง, วธูยา, วธูสุ - เช่นเดียวกับ ชัมพู, วามูรู, สรภู เป็นต้น

ဦကာရန္တံ.

อูการันต์ (ที่สุดด้วยอูการะ)

ဂေါ ဣစ္စာဒိ ပုမေန သမံ.

โก เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์

ဣတ္ထိလိင်္ဂံ.

อิตถีลิงค์ (จบอิตถีลิงค์)

စိတ္တသိ.

จิตตสิ

အံ နပုံသကေ.

อัง ในนปุงสกลิงค์

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ အံ ဟောတိ နပုံသကလိင်္ဂေ-မိတ္တံ-ယောမှိ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์ - มิตตัง - ในโยวิภัตติ

ယောနန္တိ.

โยนันติ

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နီ ဟောတိ နပုံသကေ’တိ နိ အာဒေသော.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย (ทั้งสอง) เป็น นี ในนปุงสกลิงค์ ดังนี้ จึงมีการแปลงเป็น นี

နီနံ ဝါ.

แปลง นี เป็นต้น บ้าง

အကာရန္တတော နာမသ္မာ နီနံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-စိတ္တာ, အညတြ-‘‘ယောလောပနီသု ဒီဃော’’တိဒီဃေ-စိတ္တာနိ-(ဘော) စိတ္တ, စိတ္တာ, စိတ္တာ, စိတ္တာနိ-စိတ္တံ, စိတ္တေ, စိတ္တာနိ-စိတ္တေနေစ္စာဒိ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ ပါနဒါနပ္ပဘုတယော-ဧကစ္စာဒိနံ တု ပဌမာနိမှိ ဝိသေသော.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง นี (ที่แปลงมาจากโย) เป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ - จิตตา - ในที่อื่น - ด้วยสูตรว่า "โยโลปะนีสุ ทีโฆ" เมื่อมีการทีฆะ - จิตตานิ - (แน่ะ) จิตตะ, จิตตา, จิตตา, จิตตานิ - จิตตัง, จิตเต, จิตตานิ - จิตเตนะ เป็นต้น เหมือนกับพุทธศัพท์ - เช่นเดียวกับ ปานะ ทานะ เป็นต้น - แต่สำหรับ เอกัจจะ เป็นต้น มีความพิเศษในปฐมาวิภัตติ

န နိဿ ဋာ.

ไม่แปลง นี เป็น อา

ဧကစ္စာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ-ဧကစ္စာနိ, ပဌမာနိ-ပဒါဒီဟိ နာသ္မိံသု.

ไม่แปลง นี ที่อยู่หลัง เอกัจจะ เป็นต้น เป็น อา - เอกัจจานิ, ปฐมานิ - ใน นา และ สฺมึ วิภัตติ ของ ปท ศัพท์ เป็นต้น

နာဿ သာ.

แปลง นา เป็น สา

ပဒါဒိဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ-ပဒသာ, ပဒေသ-ဗိလသာ, ဗိလေန.

หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น แปลง นา เป็น สา บ้าง - ปทสา, ปเทนะ - พิลสา, พิเลนะ

ပဒါဒိဟိ သိ.

หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น (แปลง สฺมึ) เป็น สิ

ဧဟိ သ္မိနော သိ ဟောတိ ဝါ-ပဒသိ, ပဒေ, ပဒမှိ, ပဒသ္မိံ-ကမ္မ သဒ္ဒတော နာဿ‘‘နာဿေနော’’တိ ဧနော ဝါ-ကမ္မေန-အညတြ ပုမာဒိနာ ဝါ ဥတ္တေ-ကမ္မုနာ, ကမ္မနာ-ဣမိနာဝ သသ္မာသု ဥတ္တံ-တဿ လသညာယံ-သသ္မာနံ ယထာယောဂံ နောနာ နိစ္စံ-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာယံ-ကမ္မုနော, ကမ္မဿ-ကမ္မုနာ, ကမ္မာ, ကမ္မမှာ, ကမ္မသ္မာ-‘‘ကမ္မာဒိတော’’တိ သ္မိနော ဝါ နိမှိ-ကမ္မနိ, ကမ္မေ, ကမ္မမှိ, ကမ္မသ္မိံ-သေသံ စိတ္တသမံ-စမ္မ ဝေသ္မ ဘသ္မာဒယော ကမ္မသ္မာ ဥတ္တတောညတြ-ဂစ္ဆန္တသိ-‘‘န္တဿံ’’တိ ဝါ အမှိသိလောပေါ-ဂစ္ဆံ-အညတြ သိဿ အံ-ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တာ ဂစ္ဆန္တာနိ-(ဘော)ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာ, ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တာ, ဂစ္ဆန္တာနိ-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆန္တာနိ-နာဒိသု ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-ဧဝံ ယဇန္တ ဝဇန္တာဒယော.

หลังศัพท์เหล่านั้น แปลง สฺมึ เป็น สิ บ้าง - ปทสิ, ปเท, ปทัมหิ, ปทัสสฺมิง - หลัง กัมมะ ศัพท์ แปลง นา เป็น เอโน บ้าง ด้วยสูตรว่า "นาสเสโน" - กัมเมนะ - ในที่อื่น หรือด้วยการแปลงเป็น อุ เหมือน ปุมา เป็นต้น - กัมมุนา, กัมมนา - ด้วยสูตรนี้เอง มีการแปลงเป็น อุ ใน สะ และ สมา วิภัตติ - เมื่อมีการตั้งชื่อว่า ละ - แปลง สะ และ สมา เป็น โน และ นา ตามลำดับ เป็นนิจ - ในววัตถิตวิภาสา - กัมมุโน, กัมมัสสะ - กัมมุนา, กัมมา, กัมมัมหา, กัมมัสสมา - ด้วยสูตรว่า "กัมมาทิโต" แปลง สฺมึ เป็น นิ บ้าง - กัมมนิ, กัมเม, กัมมัมหิ, กัมมัสสฺมิง - ที่เหลือเหมือนกับ จิตตะ - จัมมะ, เวสมะ, ภัสสะ เป็นต้น นอกจากมีการแปลงเป็น อุ หลัง กัมมะ - คัจฉันตะ + สิ - ด้วยสูตรว่า "นตัสสัง" หรือมีการลบ สิ ใน อัมหิ - คัจฉัง - ในที่อื่น แปลง สิ เป็น อัง - คัจฉันตัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - (แน่ะ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - คัจฉัง, คัจฉันตัง, คัจฉันเต, คัจฉันตานิ - ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์ - เช่นเดียวกับ ยชันตะ วชันตะ เป็นต้น

အကာရန္တံ.

อการันต์ (ที่สุดด้วยอการะ)

အဋ္ဌိ

อัฏฐิ

ဈလာ ဝါ.

หรือ ชลา.

ဈလတော ယောနံ နိ ဟောတိ ဝါ နပုံသကလိင်္ဂေ-အဋ္ဌိနိ-ယော လောပဒိဃေသု-အဋ္ဌိ-(ဘော)အဋ္ဌိ, အဋ္ဌီနိ, အဋ္ဌီ-အဋ္ဌိံ, အဋ္ဌိနိ, အဋ္ဌိ = တတိယာဒိသု မုနိသဒ္ဒသမံ-ဧဝမစ္ဆိ အက္ခိ ဒဓိ သတ္ထိ အာဒယော.

จาก ชล โย เป็น นิ หรือ ในนปุงสกลิงค์. อัฏฐินิ ในโยโลปะเป็นต้น. อัฏฐิ (ข้าแต่)อัฏฐิ, อัฏฐินิ, อัฏฐี. อัฏฐิํ, อัฏฐินิ, อัฏฐิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เสมอด้วยมุนิศัพท์. ฉันนั้น อัจฉิ อักขิ ทธิ สัตถิ เป็นต้น.

ဣကာရန္တံ.

อิการันต์.

ဒဏ္ဍီ-‘‘ဧကဝစနေ’’စ္စာဒိနာ ရဿော-သိလောပေါ-ဒဏ္ဍီနိ, ဒဒ္ဓီ-(ဘော)ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍီ, ဒဏ္ဍီနိ, ဒဒ္ဓီ-ဒဏ္ဍိနံ,ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍီနိ, ဒဏ္ဍီ-သေသံ ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-ဧဝံ သုခကာရီ သီဃယာယီ အာဒယော.

ทัณฑี. ด้วยบทว่า ‘เอกวจเน’ เป็นต้น รัสสะ. สิโลปะ. ทัณฑีนิ, ทัทธี. (ข้าแต่)ทัณฑิ, ทัณฑี, ทัณฑีนิ, ทัทธี. ทัณฑินํ, ทัณฑิํ, ทัณฑีนิ, ทัณฑี. ที่เหลือ เสมอด้วยปุงลิงค์. ฉันนั้น สุขการี สีฆยายี เป็นต้น.

ဤကာရန္တံ.

อีการันต์.

စက္ခု, စက္ခုနိ, စက္ခု-အဋ္ဌိသဒ္ဒသမ-ဧဝမာယု မဓု မတ္ထု ဓနု စိတ္တဂုပ္ပဘုတယော-အာယုသာတိ ကောဓာဒိတ္တာ နာဿ သာ ဝါ-အမ္ဗုသဒ္ဒါ သ္မိနော‘‘အမ္ဗဝါဒီဟီ’’တိ ဝါ နိ အာဒေသာ-အမ္ဗုနိ, အမ္ဗုမှိ, အမ္ဗုသ္မိံ.

จักขุ, จักขุนิ, จักขุ. เสมอด้วยอัฏฐิศัพท์. ฉันนั้น อายุ มธุ มัตถุ ธนุ จิตตคุ เป็นต้น. อายุสติ เพราะความโกรธเป็นต้น ไม่ใช่ สา หรือ. อัมพุศัพท์ ในสมีวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘อัมพวาทีหิ’ เป็น นิอาเทศ หรือ. อัมพุนิ, อัมพุมฺหิ, อัมพุสฺมิํ.

ဂုဏဝန္တုသိ.

คุณวันตุสิ.

အဒ္ဓံနပုံသကေ.

อัทธํ ในนปุงสกลิงค์.

န္တုဿ အဒ္ဓံ ဟောတိ သိမှိ နပုံသကေ-ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တံ-ယောမှိ-‘‘ယဝါဒေါန္တုဿာ’’တိ အကာရေ‘‘ယောနံ နီ’’တိ နိ တဿ ဝါ ဋာဒေသေ-ဂုဏဝနတာနိစ္စာဒိ-ဂစ္ဆန္တသမံ-ဧဝံ ယသဝန္တု ဓနဝန္တု ဂေါမန္တွာဒယော.

นฺตุ เป็น อัทธํ ในสิวิภัตติ ในนปุงสกลิงค์. คุณวํ, คุณวนฺตํ. ในโยวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘ยวาทีนนฺตุสฺสา’ เป็น อการะ. ด้วยบทว่า ‘โยนํ นี’ เป็น นิ. หรือ ฏาอาเทศของ นิ นั้น. คุณวนตานิจจาทิ เสมอด้วย คัจฉันตะ. ฉันนั้น ยสวันตุ ธนวันตุ โคมันตุ เป็นต้น.

ဥကာရန္တံ.

อุการันต์.

ဂေါတြဘု, ဂေါတြဘုတိ, ဂေါတြဘု-(ဘော)ဂေါတြဘု, ဂေါတြဘုနိ, ဂေါတြဘု-ဂေါတြဘုံ, ဂေါတြဘုတိ, ဂေါတြဘု-ဂေါတြဘုနာ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂေ ဝေဿဘုသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ အဘိဘု သယမဘု ဓမ္မည အာဒယော.

โคตรภู, โคตรภูติ, โคตรภู. (ข้าแต่)โคตรภู, โคตรภูนิ, โคตรภู. โคตรภูํ, โคตรภูติ, โคตรภู. โคตรภูนา เป็นต้น ในปุงลิงค์ เสมอด้วยเวสสภูศัพท์. ฉันนั้น อภิภู สยัมภู ธัมมัญญู เป็นต้น.

ဦကာရန္တံ-နပုံသကလိင်္ဂံ.

อูการันต์-นปุงสกลิงค์.

အထ သဗ္ဗာဒီနံ ရူပနယော နိဒ္ဒိသီယတေ-သဗ္ဗ ကတရ ကတမ ဥဘယ ဣတရ အည အညတရ အညတမ ပုဗ္ဗ ပရာပရ ဒက္ခိဏုတ္တရာဓ ရာနိဝဝတ္ထာယမသညာယံ-ယ တျ တ ဧတ ဣမ အမု ကိံ ဧက တုမှအမှ ဣစ္စေတေ သဗ္ဗာဒယော-သဗ္ဗော.

ลำดับนั้น รูปนัยของสัพพะเป็นต้น พึงแสดง. สัพพะ กตร กตม อุภย อิตระ อัญญะ อัญญตระ อัญญตมะ ปุพพะ ปราปร ทักขิณุตตราธะ ในความหมายว่าไม่กำหนด. ยะ ตยะ ตะ เอตะ อิมะ อมุ กิํ เอก ตุมฺห อมฺห เหล่านี้ เป็นสัพพะเป็นต้น. สัพโพ.

ယောနမေဋ.

โย เป็น เอตะ.

အကာရန္တေဟိ သဗ္ဗာဒိဟိ ယောနမေဋ ဟောတိ-သဗ္ဗေ-ဧဝမာလပန ဒုတိယာယောသု.

จากสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ โย เป็น เอตะ. สัพเพ. ฉันนั้น ในอาลปนะ และทุติยาวิภัตติเป็นต้น.

သဗ္ဗာဒီနံ နမှိ စ.

ของสัพพะเป็นต้น ในนังวิภัตติด้วย.

အကာရန္တာနံ သဗ္ဗာဒီနံ ဧ ဟောတိ နမှိ သုဟိသု စ.

ของสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ เป็น เอ ในนังวิภัตติ และสุวิภัตติด้วย.

သံသာနံ.

สํสานํ.

သဗ္ဗာဒိတော နံဝစနဿ သံသာနံ ဟောန္တိ-သဗ္ဗေသံ, သဗ္ဗေသာနံ-သေသံ ဗုဒ္ဓသမံ-ဣတ္ထိယံ ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ အာပ္ပစ္စယေ သရလောပေ စ ကတေ အာကာရဿ ဃသညာယံ ကညာသဒ္ဒဿေဝ ရူပနယော, အယန္တု ဝိသေသော.

จากสัพพะเป็นต้น นังวจนะ เป็น สํสานํ. สัพเพสํ, สัพเพสานํ. ที่เหลือ เสมอด้วยพุทธศัพท์. ในอิตถีลิงค์ เมื่อทำอาปัจจัย ด้วยบทว่า ‘อิตถิยมาตฺวา’ และสระโลปะแล้ว เมื่อมีฆะสัญญาของอาการะ รูปนัยก็เหมือนกับกัญญาศัพท์, ส่วนนี้เป็นความพิเศษ.

ဃပါ သဿ ဿာ ဝါ.

จาก ฆะ สัสสะ เป็น สฺสา หรือ.

သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သဿ ဿာ ဝါ ဟောတိ-‘‘ဃောဿ’’မိစ္စာဒနာ ရဿေ-သဗ္ဗဿာ. သဗ္ဗာယ-နမှိ-သဗ္ဗာသံ. သဗ္ဗာသာနံ.

จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สัสสะ เป็น สฺสา หรือ. ด้วยบทว่า ‘โฆสฺส’ เป็นต้น รัสสะ. สัพพัสสา. สัพพายะ. ในนังวิภัตติ-สัพพาสํ. สัพพาสานํ.

သ္မိနော ဿံ.

สมี เป็น สฺสํ.

သဗ္ဗာဒိနံ ဃပတော သ္မိနော ဿံ ဝါ ဟောတိ-သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗာယံ, သဗ္ဗာယ-နပုံသကေ-သဗ္ဗံ-ယောဿ နိမှိ-

จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สมี เป็น สฺสํ หรือ. สัพพัสสํ, สัพพายํ, สัพพายะ. ในนปุงสกลิงค์-สัพพํ. โย เป็น นิ ในสิวิภัตติ-

သဗ္ဗာဒီဟိ.

จากสัพพะเป็นต้น.

သဗ္ဗာဒိဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ-သဗ္ဗာနိ-(ဘော)သဗ္ဗ, သဗ္ဗာ, သဗ္ဗာနိ-သဗ္ဗံ, သဗ္ဗေ, သဗ္ဗာနိ-နာဒိသု ပုမေဝ-ကတရာဒယော တယော တီသု လိင်္ဂေသု သဗ္ဗသမာ-ဧဝံ ဣတရ အညသဒ္ဒါ-ဿာဿံသု ဝိသေသော.

จากสัพพะเป็นต้น นิที่อยู่ข้างหลัง ไม่เป็น ฏา. สัพพานิ. (ข้าแต่)สัพพะ, สัพพา, สัพพานิ. สัพพํ, สัพเพ, สัพพานิ. ในนาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. กตรศัพท์เป็นต้น ๓ บท ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น อิตระ อัญญศัพท์. ใน สฺสา สฺสํ มีความพิเศษ.

ဿံဿာသျာယေသွိတရေကညေတိမာနမိ.

ใน สฺสํ สฺสา สฺยา เย เป็นต้น อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ.

ဿမာဒိသု ဣတရဧကအညဧတ ဣမ္ैညေသံ ဣ ဟောတိ-ဣတရိဿာ, ဣတရိဿံ-အညိဿာ, အညိဿံ-အညတရအညတမသဒ္ဒါ လိင်္ဂတ္တယေ သဗ္ဗသမာ-ပုဗ္ဗော-ယော.

ใน สฺสํ เป็นต้น ของ อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ. อิตริสฺสา, อิตริสฺสํ. อัญญิสฺสา, อัญญิสฺสํ. อัญญตระ อัญญตมะศัพท์ ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ปุพโพ-โย.

ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ.

จากปุพพะเป็นต้น ๖ บท.

ဧတေဟိ ဆဟိ သဝိသယေ ဧဋ ဝါ ဟောတိ’တိ ယောဿေဋ-ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-(ဘော)ပုဗ္ဗ, ပုဗ္ဗာ, ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-ပုဗ္ဗံ, ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-သေသံ သဗ္ဗလိင်္ဂေ သဗ္ဗသမံ-ဧဝံ ပရာဒယော ပဉ္စ-ယော, ယာ, ယမိစ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ-ယာဒိနမာလပနေ ရူပံ န သမ္ဘဝတိ-တျသိ.

จาก ๖ บทเหล่านี้ ในสวิสัย โย เป็น เอตะ หรือ. ปุพเพ, ปุพพา. (ข้าแต่)ปุพพะ, ปุพพา, ปุพเพ, ปุพพา. ปุพพํ, ปุพเพ, ปุพพา. ที่เหลือ ในสัพพลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น ปรศัพท์เป็นต้น ๕ บท. โย, ยา, ยํ เป็นต้น เสมอด้วยสัพพะ. ของยะเป็นต้น ในอาลปนะ รูปไม่สำเร็จ. ตฺยสิ.

တျတေတာနံ တဿ သော.

ของ ตฺย ต เอต นั้น เป็น โส.

တျတေတာနမနပုံသကာနံ တဿ သော ဟောတိ သိမှိ-သျော, သျာတျမိစ္စာဒိ-သော.

สำหรับ ต และ เอต ศัพท์ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ (ไม่ใช่เพศกลาง) ตะ (ของศัพท์เหล่านั้น) เป็น โส ใน สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺยาตฺยมิสฺสาทิ เป็นต้น

တ တဿ နော သဗ္ဗာသု.

ตะ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง

တသဒ္ဒဿ တဿ နော ဝါ ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု-နေ, တေ-နံ တံ, နေ, တေ-နေန, တေန, နေဟိ, တေဟိ, နေဘိ, တေဘိ-

ตะ ของ ต ศัพท์ เป็น นะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง คือ เน, เต, นํ, ตํ, เน, เต, เนน, เตน, เนหิ, เตหิ, เนภิ, เตภิ

ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသ္မိမိမဿ စ.

ฏะ เป็นตัวแทนใน สสฺมา, สฺมิํ, สฺสา, ยสฺสํ, สฺสาสํ, มฺหา, มฺหิ, สฺมิํ และ อิมสฺส

သာဒသွိမဿ တသဒ္ဒတကာရဿ စ ဋော ဝါ ဟောတိ-ပုဗ္ဗသရ လောပေ-အဿ, နဿ, တဿ-နေသံ, နေသာနံ, တေသံ, တေသာနံ-အမှာ, အသ္မာ, နမှာ, နသ္မာ, တမှာ, တသ္မာ-အမှိ, အသ္မိံ, နမှိ, နသ္မိံ, တမ္ဘိ, တသ္မိံ, နေသု. တေသု-ဣတ္ထိယံ-သာ, နာ, နာယော, တာ, တာယော-နံ, တံ, နာ, နာယော, တာ, တာယော-နာမှိ ကတေ-

ใน ส วิภัตติ เป็นต้น ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น ฏะ บ้าง เมื่อลบสระหน้าแล้ว เป็น อสฺสะ, นสฺสะ, ตสฺสะ, เนสํ, เนสานํ, เตสํ, เตสานํ, อมฺหา, อสฺมา, นมฺหา, นสฺมา, ตมฺหา, ตสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, นมฺหิ, นสฺมิํ, ตมฺภิ, ตสฺมิํ, เนสุ, เตสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น สา, นา, นาโย, ตา, ตาโย, นํ, ตํ, นา, นาโย, ตา, ตาโย เมื่อทำ นา วิภัตติ

ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟိ.

สฺสา (วิภัตติ) เป็นไปบ้าง หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ

ဃပသညေဟိ တာ ဧတာ ဣမာ အမူဟိ နာဒနမေကသ္မိံ ဿာ ဝါ ဟောတိ-ဝါ ဋာ ဒေသေ-အဿာ, နဿာ, နာယ.

หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ ในเอกพจน์ของ นา วิภัตติ เป็นต้น เป็น สฺสา บ้าง หรือแปลงเป็น ฏา บ้าง เป็น อสฺสา, นสฺสา, นายะ

တာယ ဝါ.

เป็น ตายะ บ้าง

ဿံဿာဿာယေသု တဿ ဝါ ဣ ဟောတိ-တိဿာ, တဿာ, တာယ-နာဟိ, နာဘိ, တာဟိ, တာဘိ-သဿ ဝါ ဿာမှိ-အဿာ, နဿာ, တိဿာ, တဿာ, ဿာဒေသာဘာဝပက္ခေ.

ใน สฺสํ, สฺสา และ สฺสายะ วิภัตติ ตะ เป็น อิ บ้าง เป็น ติสฺสา, ตสฺสา, ตายะ, นาหิ, นาภิ, ตาหิ, ตาภิ. สะ เป็น สฺสา บ้าง ใน สฺสา วิภัตติ เป็น อสฺสา, นสฺสา, ติสฺสา, ตสฺสา ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สฺสา

တေတိမာတော သဿ ဿာယ.

หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ

တာ ဧတာ ဣမာတော သဿ ဿာယော ဟောတိ ဝါ-အဿာယ, နဿာယ,

หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ บ้าง เป็น อสฺสายะ, นสฺสายะ

တိဿာယ, တဿာယ-ဒွိဟိ မုတ္တပက္ခေ-တာယ တာယ-နံဝစနဿ သမာဒေသေ တကာရဿ စ ဝါ ဋာဒေသေ ‘‘သုနံဟိသု‘‘တိ ဒီဃေ စ ကတေ-အာသံ, နာသံ, နာသာနံ, တာသံ, တာသာနံ-သတ္တမိယံ-အဿံ, အဿာ, နဿံ, နဿာ, နာယံ, နာယ, တိဿံ, တိဿာ, တဿံ, တဿာ, တာယံ, တာယ, နာသု, တာသု-နပုံသကေ-နံ, တံ, နာတိ, တာတိ, နံ, တံ,နေ, နာ, နိ, တေ, တာနိ-နာဒိသု ပုမေဝ-ဧဝမေတသဒ္ဒဿ တီသု လိင်္ဂေသု-ဋနာဒေသာဘာဝေါ’ဝ ဝိသေသော-ဣမသိ.

ติสฺสายะ, ตสฺสายะ. ในฝ่ายที่พ้นจากทั้งสอง คือ ตายะ, ตายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง ตะ อักษร เป็น ฏะ บ้าง และทำการทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหิสุ เป็น อาสํ, นาสํ, นาสานํ, ตาสํ, ตาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อสฺสา, นสฺสํ, นสฺสา, นายํ, นายะ, ติสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสํ, ตสฺสา, ตายํ, ตายะ, นาสุ, ตาสุ. ในนปุงสกลิงค์ เป็น นํ, ตํ, นาติ, ตาติ, นํ, ตํ, เน, นา, นิ, เต, ตานิ. ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. เอต ศัพท์ ในลิงค์ทั้งสามก็เช่นเดียวกัน มีข้อพิเศษคือไม่มีการแปลงเป็น ฏะ และ นะ. ใน อิม ศัพท์

သိမှိ နပုံသကဿာယံ.

ใน สิ วิภัตติ แปลง (อิมะ) ของนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ

ဣမသဒ္ဒဿာနပုံသကဿာယံ ဟောတိသိမှိ-အယံ, ဣမေ, ဣမံ, ဣမေနာ.

แปลง อิม ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ ใน สิ วิภัตติ เป็น อยํ, อิเม, อิมํ, อิเมนา

နာမှိနိမိ.

ใน นา วิภัตติ เป็น อน และ อิมี

ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ နာမှိ အန္ैမိစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ-အနေန, ဣမိနာ-ဟိ-

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ ใน นา วิภัตติ มีการแปลงเป็น อน และ อิมี เป็นต้น เป็น อเนน, อิมินา, หิ

ဣမဿာ နိတ္ထိယံ ဋေ.

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ

ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ ဋေ ဟောတိဝါ သုနံဟိသု-ဧဟိ, ဧဟိ, ဣမေဟိ, ဣမေဟိ-သ-ဋသသ္မာသ္မိ မိစ္စာဒိနာ သဗ္ဗဿိမဿ ဝါ ဋာဒေသေ-အဿ, ဣမဿ, ဧသံ, ဧသာနံ. ဣမေသံ, ဣမေသာနံ-အမှာ, အသ္မာ, ဣမမှာ, ဣမသ္မာ-အမှိ, အသ္မိံ, ဣမမှိ, ဣမသ္မိံ, ဧသု, ဣမေသု-ဣတ္ထိယံ-အယံ, ဣမာ, ဣမာယော-ဣမံ, ဣမာ, ဣမာယော-နာ-‘‘ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟီ’’တိ ဿာ ဝါ, ဋာဒေသေ ဿမိစ္စာဒိနာ ဣ အာ ဒေသေ စ-အဿာ, ဣမိဿာ-အညတြ = ဣမာယ, ဣမာဟိ, ဣမာဟိ-သ-အဿာ, ဣမိဿာ, အဿာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယ, နံဝစနဿ သမာဒေသေ ဣမဿ စ ဋာဒေသေ ‘‘သုနံဟသူ’’တိ ဒီဃေ စ ကနေ-အာသံ, ဣမာယံ-သာနမာဒေသေ-ဣမာသာနံ-သတ္တမိယံ-အဿံ, ဣမိဿံ. အဿာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယံ, ဣမာယ, ဣမာသု-နပုံသကေ.

สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ บ้าง ใน สุ, นํ, หิ วิภัตติ เป็น เอหิ, เอหิ, อิเมหิ, อิเมหิ. ใน สะ, สสฺมา, สฺมิํ วิภัตติ เป็นต้น แปลง อิมะ ทั้งหมด เป็น อะ บ้าง เป็น อสฺสะ, อิมสฺสะ, เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ, อมฺหา, อสฺมา, อิมมฺหา, อิมสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, อิมมฺหิ, อิมสฺมิํ, เอสุ, อิเมสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อยํ, อิมา, อิมาโย, อิมํ, อิมา, อิมาโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง, เมื่อแปลงเป็น อะ และแปลงเป็น อิ และ อา ใน สฺสา วิภัตติ เป็นต้น เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา. ในที่อื่น เป็น อิมายะ, อิมาหิ, อิมาหิ. ใน สะ วิภัตติ เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง อิมะ เป็น อะ และทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหสุ เป็น อาสํ, อิมายํ. เมื่อแปลงเป็น สานํ เป็น อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายํ, อิมายะ, อิมาสุ. ในนปุงสกลิงค์

ဣမဿိဒံ ဝါ.

แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง

အံသိသု သဟ တေဟိ ဣမဿိဒံ ဝါ ဟောတိ နပုံသကေ-ဣဒံ, ဣမံ, ဣမာ, ဣမာနိ-ဣဒံ, ဣမံ, ဣမေ, ဣမာနိ-တတိယာဒိသု ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-အမုသိ.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อิทํ, อิมํ, อิมา, อิมานิ, อิทํ, อิมํ, อิเม, อิมานิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. ใน อมุ ศัพท์

မဿာမုဿ.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ

အနပုံသကဿာမုဿ မကာရဿ သော ဘောတိ သိမှိ-အသု-ယော-

สำหรับ อมุ ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ แปลง มะ อักษร เป็น สะ ใน สิ วิภัตติ เป็น อสุ, โย

လောပေါ မုသ္မာ.

ลบ (วิภัตติ) หลัง จาก มุ

အမုသဒ္ဒတော ယောနံ လောပေါ ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ’တိ နိစ္စံယော လောပေ ဒိဃော-အမု-အမုံ, အမူ-အမုနာ, အမူဟိ, အမူဘိ-

หลัง จาก อมุ ศัพท์ ลบ โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์ เมื่อลบ โย วิภัตติ แล้วให้ทีฆะแน่นอน เป็น อมุ, อมุํ, อมู, อมุนา, อมูหิ, อมูภิ

န နော သဿ.

สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน

အမုသ္မာ သဿ နော န ဟောတိ-အမုဿ, အမုသံ, အမုသာနံ-အမုနာ, အမုမှာ, အမုသ္မာ-အမုမှိ,အမုသ္မိံ, အမုသု-ဣတ္ထိယံ-အသု, အမု, အမုယော-

หลัง จาก อมุ ศัพท์ สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน เป็น อมุสฺสะ, อมุสํ, อมุสานํ, อมุนา, อมุมฺหา, อมุสฺมา, อมุมฺหิ, อมุสฺมิํ, อมุสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อสุ, อมุ, อมุโย

အမုံ, အမူ, အမုယော-နာ-‘‘ဿာဝါ, တေတိမာမူဟီ’’တိ ဿာ ဝါ-အမုဿာ, အမုယာ, အမူဟိ, အမူဘိ-အမုဿာ, အမုယာ, အမုသံ, အမူသာနံ-သတ္တမိယံအမုဿာ. အမုဿံ. အမုယံ, အမုယာ, အမုသု-နပုံသကေ-

อมุํ, อมู, อมุโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง เป็น อมุสฺสา, อมุยา, อมูหิ, อมูภิ, อมุสฺสา, อมุยา, อมุสํ, อมูสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อมุสฺสา, อมุสฺสํ, อมุยํ, อมุยา, อมุสุ. ในนปุงสกลิงค์

အမုဿာဒုံ.

แปลง อมุ เป็น อทุํ

အံသိသု သဟ တေဟိ အမုဿ အဒုံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ-အဒုံ-အည

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อมุ เป็น อทุํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อทุํ. ในที่อื่น

တြ သိလောပေ-အမု, အမုန, အမူ, အဒုံ, အမုံ, အမုနိ, အမူ-သေသံ ပုမေဝ-ကိံသိ.

เมื่อลบ สิ วิภัตติ เป็น อมุ, อมุนา, อมู, อทุํ, อมุํ, อมุนิ, อมู. ที่เหลือเหมือนปุงลิงค์. ใน กึ ศัพท์

ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု.

แปลง กิ เป็น โก ในวิภัตติทั้งปวง.

သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တီသု ကိဿ ကော ဟောတိ-သိဿော-ကော, ကေ, ကံ, ကေ, ကေန, ကဟိ, ကေဟိ.

ในวิภัตติทั้งปวง แปลง กิ เป็น โก เช่น โก, เก, กํ, เก, เกน, กหิ, เกหิ.

ကိ သသ္မိံသု ဝါ နိတ္ထိယံ.

แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ หรือในอนิตถีลิงค์.

အနိတ္ထိယံ ကိဿ ကိ ဝါ ဟောတိ သသ္မိံသု-ကိဿ, ကဿ, ကေသံ, ကေသာနံ, ကမှာ, ကသ္မာ, ကိမှိ, ကိသ္မိံ, ကမှိ, ကသ္မိံ, ကေသု-ဣတ္ထိယံ-ကအာဒေသေ အကာရန္တတ္တာ အာပ္ပစ္စယော-ကာ, ကာ, ကာယော ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗာဝ-နပုံသကေ.

ในอนิตถีลิงค์ แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ เช่น กิสฺส, กสฺส, เกสํ, เกสานํ, กมฺหา, กสฺมา, กิมฺหิ, กิสฺมิํ, กมฺหิ, กิสฺมิํ, เกสุ. ในอิตถีลิงค์ เมื่ออาเทศเป็น ก แล้ว เพราะความเป็นอการันต์ จึงลง อา ปัจจัย เป็น กา, กา, กาโย เป็นต้น ทั้งหมดนี้เหมือนในนปุงสกลิงค์.

ကိမံသိသု သဟ နပုံသကေ.

แปลง กิ เป็น กิํ ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วย ในนปุงสกลิงค์.

အံသိသု သဟ တေဟိ ကိံသဒ္ဒဿ ကိံ ဟောတိ နပုံသကေ-ကိံ, ကာနိ, ကိံ, ကေ, ကာနိ-ကေနေစ္စာဒိ ပုမေဝ-ဧကသဒ္ဒေါ သင်္ချာတုလျညာ သဟာယဝစနော-အတြ သင်္ချာသဒ္ဒေါ သံခေယျဝါစိ-ယဒါ သင်္ခေယျ ဝါစီ တဒေကဝစနန္တော အညတြ ဗဟုဝစနန္တောပိ-ဧကော ဧကာ ဧကမိစ္စာဒိ-သဗ္ဗသမံ တိလိင်္ဂေသု-ဿာဿံသု ပန-ဿမာဒိနာ ဣမှိ ဧကိဿာ ဧကိဿံ-တုမှ အမ္ဘသဒ္ဒါ အလိင်္ဂါ-တထာ ဥဘ ကတိဉ္စိ သဒ္ဒါ ပဉ္စာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ စ-တုမှသိ အမှသိ.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง กิ สัพพนาม เป็น กิํ ในนปุงสกลิงค์ เช่น กิํ, กานิ, กิํ, เก, กานิ. ส่วนวิภัตติที่เหลือมีรูปเหมือนในปุงลิงค์ เช่น เกน เป็นต้น. เอกศัพท์ เป็นสังขยา เป็นตุลยัญญะ และเป็นสหายะ. ในที่นี้ สังขยาศัพท์ เป็นสังเขยยวาจี (สิ่งที่ถูกนับ). เมื่อเป็นสังเขยยวาจี เป็นเอกวจนะเท่านั้น ในที่อื่นเป็นพหุวจนะได้บ้าง เช่น เอโก, เอกา, เอกํ เป็นต้น. มีรูปเหมือน สัพพะ ในลิงค์ทั้งสาม. แต่ใน สฺสา และ สฺสํ วิภัตติ ด้วยสูตรมี สฺสมาทิ เป็นต้น ใน อิ นี้ เป็น เอกิสฺสา, เอกิสฺสํ. ตุมหะ และ อัมหะ สัพพนาม เป็นอลิงค์. เช่นเดียวกับ อุภะ, กติญฺจิ สัพพนาม และสังขยาตั้งแต่ ปัญจะ ถึง อัฏฐารสะ. ตุมฺหสิ อมฺหสิ.

တုမှဿ တုဝံ တွမမှိ စ.

แปลง ตุมหะ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติด้วย.

အမှိသိမှိ စ တုမှဿ သဝိဟတ္တိဿ တုဝံ တွံ ဟောန္တိ-တုဝံ တွံ.

ใน อํ และ สิ วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ เช่น ตุวํ, ตฺวํ.

သိမှိ ဟံ.

ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อหํ.

သိမှိ အမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အဟံ ဟောတိ-အဟံ-ယော-တုမှေ.

ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อหํ เช่น อหํ. ใน โย วิภัตติ เป็น ตุมฺเห.

မယမသမာမှဿ.

แปลง อัมหะ เป็น มยํ และ อสฺมา.

ယောသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿ မယမသ္မာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-မယံ, အသ္မာ, အမှေ-အံ-တုဝံ. တွံ.

ใน โย วิภัตติทั้งหลาย แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มยํ และ อสฺมา บ้าง ตามลำดับ เช่น มยํ, อสฺมา, อมฺเห. ใน อํ วิภัตติ เป็น ตุวํ, ตฺวํ.

အမှိ တံ မံ တဝံ မမံ.

ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

အမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ မံ တဝံ မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တံ, တဝံ, မံ, မမံ.

ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ ตามลำดับ เช่น ตํ, ตวํ, มํ, มมํ.

ဒုတိယေ ယောမှိ ဝါ.

ใน ทุติยาวิภัตติ โย บ้าง.

တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဟတ္တီနံ ပစ္စေကံ ငံ ငါကံ ဝါ ဟောန္တိ ဒုတိယေ ယောမှိ-တုမှာကံ တုမှေ, အမှံ, အမှာကံ, အသ္မာ, အမှေ.

ใน ทุติยาวิภัตติ โย แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ บ้าง แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมา, อมฺเห.

နာသ္မာသု တယာ မယာ.

ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยา และ มยา.

နာသ္မာသု တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယာ မယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ.

ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ.

တယာတယိနံ တွ ဝါ တဿ.

แปลง ต ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ.

တုမှဿ တယာတယီနံ တကာရဿ တွ ဟောတိ ဝါ-တွယာ, တယာ, မယာ, တုမှေဟိ, တုမှေဘိ. အမှေဟိ, အမှေဘိ.

แปลง ต อักษร ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ เช่น ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ.

တဝ မမ တုယှံ မယှံ သေ.

ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ.

သေ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သွိဘတ္တီနံ တဝ မမ တုယှံ မယှံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တဝ တုယှံ မမ မယှံ.

ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ ตามลำดับ เช่น ตว, ตุยฺหํ, มม, มยฺหํ.

နံသေသွ သမာကံ မမံ.

ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อสฺมากํ และ มมํ.

နံသေသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အသ္မာကံ မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-မမံ.

ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อสฺมากํ และ มมํ ตามลำดับ เช่น มมํ.

ငံ ငါကံ နမှိ.

ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น อํ และ อากํ.

နမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ငံ ငါကံ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ-တုမှံ တုမှာကံ အမှံ အမှာကံ အသ္မာကံ.

ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ.

သ္မာမှိ တွမှာ.

ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ เป็น ตฺวมฺหา.

သ္မာမှိ တုမှဿ သဝိဘတ္တိဿ တွမှာ ဟောတိ ဝါ-တွမှာ တွယာတယာ မယာ.

ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตฺวมฺหา บ้าง เช่น ตฺวมฺหา, ตฺวยา, ตยา, มยา.

သ္မိမှိ တုမှာမှာနံ တယိ မယိ.

ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยิ และ มยิ.

သ္မိမှိ တုမှ အမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယိ မယိ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တွယိ တယိ မယိ, တုမှေသု.

ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ เช่น ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ.

သုမှာမှသယာသ္မာ.

สุหมฺหาสยาสฺมา.

အမှဿ အသ္မာ ဟောတိ ဝါ သုမှိ-အသ္မာသု အမှေသု.

แปลง อมฺห ศัพท์ เป็น อสฺมา บ้าง ในเพราะ สุ และ มฺหิ วิภัตติ.

‘‘အပါဒါဒေါ ပဒတေကဝါကျေ’’တိ အဓိကာရော.

บทว่า ‘‘อปาทาโท ปทเตกวากเย’’ เป็นบทตามไป (อธิการ).

ယောနံ ဟိသွပဉ္စမျာ ဝေါ နော.

แปลง โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน.

အပဉ္စမိယာ ယောနံ ဟိသွပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသ မေကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမ္ဘသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါ နော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-တိဋ္ဌထ ဝေါ, တိဋ္ဌထ တုမှေ, တိဋ္ဌာမ နော, တိဋ္ဌာမ မယံ-ပဿတိ ဝေါ, ပဿတိ တုမှေ, ပဿတိ နော, ပဿတိ အမှေ-ဒိယတေ ဝေါ, ဒိယတေ တုမှံ, ဒိယတေ နော, ဒိယတေ အမှံ-ဓနံ ဝေါ, ဓနံ တုမှံ,ဓနံ နော, ဓနံ အမှံ-ကတံ ဝေါ, ကတံ တုမှေဟိ, ကတံ နော, ကတံ အမှေဟိ.

เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน บ้าง ตามลำดับ คือ ติฏฺฐถ โว (ท่านทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐถ ตุมฺเห (ท่านทั้งหลายจงยืน); ติฏฺฐาม โน (เราทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐาม มะยัง (เราทั้งหลายจงยืน); ปัสสติ โว (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ปัสสติ ตุมฺเห (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย); ปัสสติ โน (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย), ปัสสติ อัมเห (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย); ทิยเต โว (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย), ทิยเต ตุมฺหัง (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย); ทิยเต โน (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย), ทิยเต อัมหัง (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย); ธะนัง โว (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย), ธะนัง ตุมฺหัง (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย); ธะนัง โน (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย), ธะนัง อัมหัง (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย); กะตัง โว (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง ตุมฺเหหิ (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว); กะตัง โน (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง อัมเหหิ (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว)

တေ မေ နာ သေ.

เต เม นา เส.

နာမှိ သေ စ အပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဟတ္တီနံ တေ မေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ကတံ တေ, ကတံ တယာ, ကတံ မေ, ကတံ မယာ-ဒိယတေ တေ, ဒီယတေ တဝ, ဒီယတေ မေ, ဒိယတေ မမ-ဓနံ တေ, ဓနံ တဝ, ဓနံ မေ, ဓနံ မမ.

เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย นา และ สะ วิภัตติ เป็น เต และ เม บ้าง ตามลำดับ คือ กะตัง เต (อันท่านกระทำแล้ว), กะตัง ตะยา (อันท่านกระทำแล้ว); กะตัง เม (อันเรากระทำแล้ว), กะตัง มะยา (อันเรากระทำแล้ว); ทิยเต เต (ย่อมให้แก่ท่าน), ทิยเต ตะวะ (ย่อมให้แก่ท่าน); ทิยเต เม (ย่อมให้แก่เรา), ทิยเต มะมะ (ย่อมให้แก่เรา); ธะนัง เต (ทรัพย์ของท่าน), ธะนัง ตะวะ (ทรัพย์ของท่าน); ธะนัง เม (ทรัพย์ของเรา), ธะนัง มะมะ (ทรัพย์ของเรา)

နစဝါဟာဟေဝယောဂေ.

ในเพราะการประกอบด้วย นะ จะ วา ห อห และ เอว ศัพท์.

စဝါဟအဟဧဝေဟိယောဂေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာန ဟောန္တိ. ဂစ္ဆာမ တုမှေ စ, မယဉ္စ-ပဿတိ တုမှေ စ, အမှေ စ-ကတံ တုမှေဟိ စ, အမှေဟိ စ-ဒိယတေ တုမှဉ္စ, အမှဉ္စ-ဓနံ တုမှဉ္စ, အမှဉ္စ-ကတံ တယာ စ, မယာ စ-ဒီယတေ တဝ စ, မမ စ-ဓနံ တဝ စ မမ စ-ဝါဒိယောဂေပျေဝံ ဉေယျံ-ဥဘ ကတိ သဒ္ဒါ ဗဟုဝစနတ္တာ-‘‘ဥဘဂေါဟိ ဋော‘‘တိ ယောနံ ဋော-ဥဘော, ဥဘော-သုဟိသုဘဿော.

เมื่อประกอบด้วยบทว่า จะ (ca), วา (vā), หะ (ha), อะเห (ahe), เอวะ (eva), หิ (hi) อาเทศของตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งหลายย่อมไม่มี – (ตัวอย่าง) คัจฉามะ ตุมเห จะ, มยัญจะ; ปัสสติ ตุมเห จะ, อัมเห จะ; กะตัง ตุมเหหิ จะ, อัมเหหิ จะ; ทิยเต ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; ธะนัง ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; กะตัง ตะยา จะ, มะยา จะ; ทิยเต ตะวะ จะ, มะมะ จะ; ธะนัง ตะวะ จะ มะมะ จะ – พึงทราบอย่างนี้แม้ในการประกอบกับบทมี วา (vā) เป็นต้น – อุภะและกะติศัพท์เป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – (สูตรว่า) ‘‘อุภะโคหิ โฏ’’ แปลง โย เป็น โฏ – อุโภ, อุโภ – (สูตรว่า) สุหิสุภัสโส

ဥဘဿ သုဟိသွော ဟောတိ-ဥဘောဟိ ဥဘောဟိ-

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, อุภะศัพท์ มี โอ เป็นที่สุด – อุโภหิ, อุโภหิ

ဥဘိန္နံ.

อุภินฺนัง

ဥဘာ နံဝစနဿ ဣန္နံ ဟောတိ-ဥဘိန္နံ, ဥဘောသု.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง อุภะ เป็น อุภินฺนะ – อุภินฺนัง, อุโภสุ

ဋိ ကတိမှာ

ฏิ หลังกะติศัพท์

ကတိမှာယောနံဋိ ဟောတိ-ကတိ,ကတိ,ကတီဟိ,ကတီဘိ, ကတိန္နံ ကတီသု.

หลังกะติศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ – กะติ, กะติ, กะตีหิ, กะตีภิ, กะตินฺนัง, กะตีสุ

အထ သင်္ချာသဒ္ဒါ ဝုစ္စန္တေ.

บัดนี้ จะกล่าวถึงสังขยาศัพท์ทั้งหลาย

ဧကာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ သင်္ခေယျဝစနာ-ဝီသတိအာဒယော ပန သင်္ချာနဝစနာစ-ဧကသဒ္ဒေါ သဗ္ဗာဒိသု ဝုတ္တောဝ-ဒွါဒိနမဋ္ဌာရသန္တာနံ ဗဟုဝစနန္တတ္တာ ဧကဝစနာဘာဝေါ-ဒွိသဒ္ဒါ ယောမှိ.

ศัพท์ตั้งแต่ เอกะ ถึง สิบแปด เป็นสังเขยยะ (สิ่งที่ถูกนับ) – ส่วนศัพท์ตั้งแต่ วีสติ เป็นต้นไป เป็นสังขยานะ (จำนวนนับ) – เอกะศัพท์กล่าวไว้แล้วในสัพพาทิคณะ – ศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบแปด ไม่มีเอกวจนะ เพราะเป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – ทวิศัพท์ ในเพราะ โย วิภัตติ

ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေ ဒွေ.

ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ เป็น ทุเว และ ทฺเว

ယောမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝေ ဒွေ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ-ဒုဝေ ဒွေ, ဒွီဟိ ဒွီဘိ.

ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุเว และ ทฺเว ตามลำดับ – ทุเว, ทฺเว; ทฺวีหิ, ทฺวีภิ

ဒုဝိန္နံ နမှိ ဝါ.

แปลง ทวิ เป็น ทุวินฺนะ ในเพราะ นัง วิภัตติ บ้าง

နမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝိန္နံ ဟောတိ ဝါ-ဒုဝိန္နံ-အညတြ.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุวินฺนัง บ้าง – ทุวินฺนัง – ในที่อื่น

နမှိ နုက ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္တံ.

ในเพราะ นัง วิภัตติ, ลง นุกะ อาคม หลังศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบเจ็ด

ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ သင်္ချာနံ နုခေါတိ နမှိ ဝိဘတ္တိမှိ. ဥကာရောဥစ္စာရဏတ္ထော-ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော-တေန နမ္ဘီန ဒီဃော-ဒွိန္နံ,ဒွီသု-တိသဒ္ဒါ ယောမှိ.

ของสังขยาทั้งหลายมีทวิเป็นต้นจนถึงสิบเจ็ด เป็น นุ (อาคม) ใน นํ วิภัตติ. อุ การะ มีประโยชน์ในการออกเสียง, ก การะ มีประโยชน์เป็นส่วนท้าย (อนุพันธ์), เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทีฆะใน นํ วิภัตติ - ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ - ติ ศัพท์ ใน โย วิภัตติ

ပုမေ တယော စတ္တာရော.

ในปุงลิงค์ เป็น ตโย และ จตฺตาโร

ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိဝတုန္နံ တယော စတ္တာရော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ-တယော, တယော, တီဟိ, တီဘိ.

ใน โย วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จตฺตาโร ตามลำดับ ในปุงลิงค์ - ตโย, ตโย, ตีหิ, ตีภิ

ဏ္ဏံ ဏ္ဏန္နံ တိတောဇ္ဈာ.

เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ จาก ติ ศัพท์ ที่ชื่อ ชะ

ဈသညတော တိတော နံဝစနဿ ဏ္ဏံ ဏ္ဏန္နံ ဟောန္တိ-တိဏ္ဏံ တိန္ဏန္နံ,တီသု-ဣတ္ထီယံ.

เพราะ ติ ศัพท์ ที่มีชื่อว่า ชะ, นํ วิภัตติ เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ - ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ - ในอิตถีลิงค์

တိဿော စတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ.

ใน โย วิภัตติ, (ติ และ จตุ ศัพท์) พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส

ဝိဘတ္တိသဟိတာနံ တိဝတုန္နံ ယောမှိ တိဿော စတဿော ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ-တိဿော, တိဿော, တီဟိ တီဘိ.

ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ, ตีภิ

နမှိ တိစတုန္နမိတ္ထိယံ တိဿစတဿာ.

ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา

နမှိ တိစတုန္နံ တိဿ စတဿာ ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ-တိဿန္နံ, တီသု-နပုံသကေ.

ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺสนฺนํ, ตีสุ - ในนปุงสกลิงค์

တီဏိ စတ္တာရိ နပုံသကေ.

ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์.

ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ ယထာက္ကမံ တီဏိ စတ္တာရိ ဟောန္တိ နပုံသကေ-တီဏိ တီဏိ-သေသံ ပုလ္လိင်္ဂသမံ-စတု ယော.

เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง ติ และ จตุ สัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ในนปุงสกลิงค์, ตีณิ ตีณิ, ส่วนที่เหลือเหมือนปุงลิงค์, จตุ โย.

စတုရော ဝါ စတုဿ.

เป็น จตุโร บ้าง แห่ง จตุสัพพะ.

စတုသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ယောမှိ စတုရော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-စတုရော, စတုရော-အညတြ-စတ္တာရော, စတ္တာရော-စတူဟိ စတူဘိ.

แห่งจตุสัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง เป็น จตุโร บ้าง ในปุงลิงค์, จตุโร จตุโร, ในที่อื่น เป็น จัตตาโร จัตตาโร, จตูหิ จตูภิ.

ဋ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ.

อาเทศเป็น ฏะ หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔).

ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ သင်္ချာဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ-ပဉ္စ, ပဉ္စ.

หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) โยวิภัตติทั้งหลายเป็น ฏะ, ปัญจะ ปัญจะ.

ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ.

แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) ลง ม อาคม.

ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နံ သုနံဟိသွ ဟောတိ-ဧတ္တာပဝါဒေါယံ-ပဉ္စဟိ ပဉ္စဘိ, ပဉ္စန္တံ ပဉ္စသု-ဧဝံ ဆာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ-ဧကော စ ဒ သ စာတိ စတ္ထသမာသေ ဧကေန အဓိကာ ဒသာတိ တတိယာသမာသေ ဝါ ကတေ ‘‘ဧကတ္ထတာယ’’န္တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ-ဧဝမုပရိ စ.

แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) เมื่อวิภัตติมี สุ นัง และ หิ เป็นต้นเบื้องหลัง (มีการลง ม อาคม) นี้เป็นข้อยกเว้น, ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง ปัญจสุ, แม้สังขยาอื่นมี ฉะ เป็นต้น จนถึง อัฏฐารสะ (๑๘) ก็เหมือนกัน, เมื่อทำสมาสว่า เอกะ และ ทสะ (เอกาทสะ) เป็นทวันทสมาส หรือทำตติยาสมาสว่า เอกะ ยิ่งด้วยทสะ (เอกาทสะ) แล้ว ลบวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกัตถตายะ, ในสังขยาเบื้องบนก็เหมือนกัน.

ဧကဋ္ဌာနမာ.

เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา.

ဧကအဋ္ဌာနံ အာ ဟောတိ ဒသေ ပရေ.

เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อ ทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง.

ရ သင်္ဓျာတော ဝါ.

อาเทศเป็น ระ หลังสังขยาบ้าง.

သင်္ချာတော ပရဿ ဒသဿ ရ ဟောတိ ဝိဘာသာ-သစ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿေ’’တိ အနုဝတ္တမာနေ ‘‘အာဒိဿာ‘‘တိ ဒကာရဿေဝ ဟောတိ-ဧကာ ရသ, ဧကာဒသ.

ทสสัพพะที่อยู่หลังสังขยา อาเทศเป็น ระ ได้บ้าง, และเมื่อตามสูตร 'ปัญจมยํ ปรสฺส' และ 'อาทิสฺส' มา, การอาเทศเป็น ระ จึงมีแก่ ท อักษรเท่านั้น, เอกาทสะ (๑๑) เป็น เอการสะ บ้าง.

အာ သင်္ချာယာသတာဒေါ’နညတ္ထေ.

อาเทศเป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า.

သင်္ချာယမုတ္တရပဒေ ဒွိဿ အာ ဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ-ဒွါဒသ.

เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ทวิ เป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, ทวาทสะ (๑๒).

ခါ စတ္တာဠီသာဒေါ.

อาเทศเป็น ขา เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น.

ဒွိဿ ခါ ဝါ ဟောတစတ္တာဠီသာဒေါ’နညတ္ထေ-ဗာရသ.

ทวิ เป็น ขา บ้าง ในสังขยาที่มีจัตตาฬีสะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, พารสะ (๑๒).

တိဿေ.

ติ เป็น เอ.

သင်္ချာယမုတ္တရပဒေ တိဿ ဧ ဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ.

เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ติ เป็น เอ ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า.

ဆတီဟိ ဠော စ.

หลัง ฉะ และ ติ อาเทศ (ท ของ ทสะ) เป็น ฬะ และ ระ.

ဆတိဟိ ပရဿ ဒသဿ ဠော ဟောတိ ရော စ-တေဠသ-တေရသ.

ทสสัพพะที่อยู่หลัง ฉะ และ ติ อาเทศเป็น ฬะ และ ระ, เตฬสะ เตระสะ (๑๓).

စတုဿ စုစော ဟောန္တိ ဝါ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ-ဒွိတ္တေ-စုဒ္ဒသ စောဒ္ဒသ စတုဒ္ဒသ.

จตุ เป็น จุ และ โจ บ้าง เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง และมีการซ้อนพยัญชนะ, จุททสะ โจททสะ จตุททสะ (๑๔).

ဝီသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပဏ္ဏာ.

เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา.

ဝီသတိဒသေသု ပရေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပဏ္ဏာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-ပဏ္ဏရသ ပဉ္စဒသ.

เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา บ้าง ตามลำดับ, ปัณณรสะ (๑๕) ปัญจทสะ (๑๕).

ဆသသ သော.

ฉะ เป็น โส.

ဆဿ သော ဣစ္စယမာဒေသော ဟောတိ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ-သောဠသ သောရသ, သတ္တရသ သတ္တဒသ, အဋ္ဌာရသ အဋ္ဌာဒသ-ဧကေန ဦနာ ဝီသတီတိ ဝိသေသနသမာသဂဗ္ဘေ တတိယာသမာသေ.

อาเทศเป็น โส นี้ แห่ง ฉะ เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง, โสฬสะ โสรสะ (๑๖), สัตตรสะ สัตตทสะ (๑๗), อัฏฐารสะ อัฏฐาทสะ (๑๘), ส่วนคำว่า เอกูนวีสติ (๑๙) มาจากตติยาสมาสที่มีวิเสสนสมาสอยู่ภายในว่า 'หนึ่งหย่อนด้วยยี่สิบ'.

ဣတ္ထိယမှာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထေ.

ในอิตถีลิงค์ ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน (ภาสิตปุมิตถี) ให้มีรูปเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในอรรถเดียวกัน.

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေ ဧကတ္ထေ သမာနာဓိကရဏေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝ ဟောတီတိ ပုမ္ဘာဝါ အာပ္ပစ္စယော နိဝတ္တတေ-ဧကူနဝီသတိ-ဣတ္ထိလိင်္ဂေကဝစနန္တော-ဝီသတိအာဒယော ဟိ အာနဝုတိယာ ဧကဝစနန္တာ ဣတ္ထိလိင်္ဂါ-(ဘော) ဧကူနဝီသတိ ဧကူနဝီသတိမိစ္စာဒိ-ဧဝံ ဝီသတိ ဧကဝီသတိ ဒွါဝီသတိ ဗာဝီသတိ တေဝီသတိပ္ပဘုတယော.

เมื่อเป็นอิตถีลิงค์ที่มีอรรถเดียวกันและมีบทหลังที่เป็นสมานาธิกรณะอยู่เบื้องหลัง ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน ย่อมมีรูปเหมือนปุงลิงค์ เพราะความเป็นปุงลิงค์นั้น อาปัจจัยจึงระงับไป, เอกูนวีสติ เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, เพราะสังขยาตั้งแต่ วีสติ จนถึง นวุติ (๙๐) เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, (โภ) เอกูนวีสติ เอกูนวีสติม เป็นต้น, แม้ วีสติ เอกวีสติ ทวาวีสติ พาวีสติ เตวีสติ เป็นต้น ก็เหมือนกัน.

ဝီသတယံ ပဉ္စဿ ဝါ ပဏ္ဏအာဒေသေ-ပဏ္ဏုဝီသတိ, ပဉ္စဝီသတိ-ဧကေန ဦနာ တိံသတိ တိံသာ ဝါ ဧကုနတိံသတိ ဧကုနတိံသာ-မတိကညာ သမာ-ဧဝံ တိံသတိ တိံသာပ္ပဘုတယော-တိံသာသဒ္ဒဿ ပန သိလောပေ-ဒီဃရဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ ရဿေ-တိံသ-နိဂ္ဂဟီတာဂမေ စ တိံသန္တိပိ ဟောတိ-ဧဝမုပရိ စ ယထာသမ္ဘဝံ-ဒွတ္တိံသတိအာဒိနံ ရဿဉ္စတ္တာနိ-စတ္တာဠီသာယ သမှိ-စတ္တာဠီသာ စတ္တာဠီသ စတ္တာဠီသံ ဝါ,ဧဝံ စတ္တာရီသာ စတ္တာရိသ စတ္တာရီသံ.

ในวีสติสัพพะ ปัญจะ เป็นอาเทศว่า ปัณณะ บ้าง, ปัณณุวีสติ ปัญจวีสติ (๒๕), หนึ่งหย่อนในสามสิบ เป็น เอกูนติงสติ หรือ เอกูนติงสา, แจกเหมือน มติ และ กัญญา, แม้ ติงสติ ติงสา เป็นต้น ก็เหมือนกัน, ส่วนติงสาสัพพะ เมื่อลบ สิ วิภัตติแล้ว รัสสะด้วยการแยกโยคะว่า 'ทีฆรัสสะ' เป็น ติงสะ, และเมื่อลงนิคคหิตอาคม เป็น ติงสํ บ้าง, ในสังขยาเบื้องบนก็เป็นไปตามสมควร, มีการรัสสะเป็นต้นแห่ง ทวัตติงสติ เป็นต้น, ใน สิ วิภัตติ แห่งจัตตาฬีสาสัพพะ เป็น จัตตาฬีสา จัตตาฬีสะ หรือ จัตตาฬีสํ บ้าง, แม้ จัตตารีสา จัตตารีสะ จัตตารีสํ ก็เหมือนกัน.

ဒွိဿာ စ.

และแห่งทวิสัพพะ.

အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာဠီသာဒေါ ဒွိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ အာ စ-ဒွေ စတ္တာဠီသ ဒွါစတ္တာဠီသ ဒွီစတ္တာဠီသ-ဧဝံ ဒွေဝတ္တာရိသ ဒွါစတ္တာရီသ ဒွိစတ္တာရီသ, ဒွေစတ္တာဠီသတိ ဒွါစတ္တာဠီသတိ ဒွိစတ္တာဠီသတိ.

ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น ทวิ เป็น เอ หรือ อา บ้าง, ทเวจัตตาฬีสะ ทวาจัตตาฬีสะ ทวีจัตตาฬีสะ, แม้ ทเวจัตตารีสะ ทวาจัตตารีสะ ทวิจัตตารีสะ และ ทเวจัตตาฬีสติ ทวาจัตตาฬีสติ ทวิจัตตาฬีสติ ก็เหมือนกัน.

စတ္တာဠီသာဒေါ ဝါ.

หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป

အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာဠီသာဒေါ တိဿေ ဝါ ဟောတိ-တေစတ္တာဠီသ တိဝတ္တာဠီသ တေစတ္တာဠီသတိ တိစတ္တာဠီသတိ-တေစတ္တာရီသ တိစတ္တာရီသ-ဒွေပညာသ ဒွါပညာသ ဒွိပညာသ ဒွေပဏ္ဏာသတိ ပဏ္ဏာသ, ဒွေသဋ္ဌိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒွိသဋ္ဌိ, တေသဋ္ဌိ တိသဋ္ဌိ, ဒွေသတ္တတိ ဒွါ သတ္တတိ ဒွီသတ္တတိ ဒွေသတ္တရိ ဒွါသတ္တရိ ဒွိသတ္တရိ, တေသတ္တတိ တိသတ္တတိ တေသတ္တရိ တိသတ္တရိ, ဒွ္ဉသီတိ ဒွါအသီတိ ဒွီယာသီတိ-ယာဂမော-တ္ဉသီတိ တိယာသီတိ, ဒွေနဝုတိ ဒွါနဝုတိ ဒွိနဝုတိ, တေနဝုတိ တိနဝုတိ-သတံ, နပုံသက မေကဝစနန္တံ-ဧဝံ သဟဿဒယော-ကောဋိ ပကောဋိ ကောဋိပ္ပကောဋိ အက္ခောဟိဏိယော ဣတ္ထိလိင်္ဂေကဝစနန္တာ-ဝဂ္ဂဘေဒေ တု သဗ္ဗာသမ္ပိ သင်္ချာနံ ဗဟုဝစနဉ္စ ဟောတေဝ-ယထာ-ဒွေ ဝိသတိယော, တိဿော ဝီသတိယော ဣစ္စာဒိ-ဒသ အသကံ သတံ နာမ,ဒသသတံ သဟဿံ, ဒသသဟဿံ နဟုတံ, ဒသနဟုတံ လက္ခံ, သတသဟဿန္တိပိ ဝုစ္စတိ-လက္ခသတံ ကောဋိ, ကောဋိလက္ခသတံ ပကောဋိ, ပကောဋိလက္ခသတံ ကောဋိပ္ပကောဋိ-ဧဝံ နဟုတံ နိန္နဟုတံ အက္ခောဟိဏီ ဗိန္ဒု အဗ္ဗုဒံ နိရဗ္ဗုဒံ အဟကဟံ အဗဗံ အဋဋံ သောဂန္ဓိကံ ဥပ္ပလံ ကုမုဒံ ပုဏ္ဍရိကံ ပဒုမံ ကထာနံ မဟာကထာနံ အသင်္ခေယျန္တိ ယထာက္ကမံ သတလက္ခဂုဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในความหมายอื่นนอกจากร้อยเป็นต้น หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป หรือ ๓๐ เป็นต้นไป ย่อมมี คือ เตจัตตาฬีสะ ติวัตตาฬีสะ เตจัตตาฬีสติ ติจัตตาฬีสติ เตจัตตารีสะ ติจัตตารีสะ (๔๓) ทเวปัญญาสะ ทวาปัญญาสะ ทวิปัญญาสะ ทเวปัณณาสติ ปัณณาสะ (๕๒, ๕๐) ทเวสัฏฐิ ทวาสัฏฐิ ทวิสัฏฐิ (๖๒) เตสัฏฐิ ติสัฏฐิ (๖๓) ทเวสัตตติ ทวาสัตตติ ทวิสัตตติ ทเวสัตตริ ทวาสัตตริ ทวิสัตตริ (๗๒) เตสัตตติ ติสัตตติ เตสัตตริ ติสัตตริ (๗๓) ทวาสีติ ทวาสีติ ทวียาสีติ (๘๒) มี ย อาคม ตยาสีติ ติยาสีติ (๘๓) ทเวนวุติ ทวานวุติ ทวินวุติ (๙๒) เตนวุติ ตินวุติ (๙๓) สตะ (๑๐๐) เป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์ แม้ศัพท์มีสหัสสะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปปโกฏิ อักโขภิณี เป็นอิตถีลิงค์เอกพจน์ แต่ในการแยกหมวดหมู่ แม้สังขยาทั้งหมดก็เป็นพหูพจน์ได้ด้วย เช่น ทเว วีสติโย (วีสติ ๒ ครั้ง) ติสโส วีสติโย (วีสติ ๓ ครั้ง) เป็นต้น ๑๐ อสกะ ชื่อว่า ร้อย, ๑๐ ร้อย ชื่อว่า พัน, ๑๐ พัน ชื่อว่า นหุตะ, ๑๐ นหุตะ ชื่อว่า ลักขะ, เรียกว่า สตสหัสสะ ก็ได้, ๑๐๐ แสน ชื่อว่า โกฏิ, ๑๐๐ แสนโกฏิ ชื่อว่า ปโกฏิ, ๑๐๐ แสนปโกฏิ ชื่อว่า โกฏิปปโกฏิ, เช่นเดียวกับ นหุตะ นินนหุตะ อักโขภิณี พินทุ อัพพุทะ นิรัพพุทะ อหกหะ อพพะพะ อฏฏฏะ โสคันธิกะ อุบล กุมุท ปุณฑริกะ ปทุมะ กถาณะ มหากถาณะ อสังเขยยะ พึงทราบว่ามีค่าเพิ่มขึ้นทีละ ๑๐๐ แสนเท่าตามลำดับ

အထာသင်္ချမုစ္စတေ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึงอัพยยศัพท์

တံ ဒုဝိဓံ ပါဒိစာဒိဘေဒေန-တတ္ထ-ပ ပရာ အပ သံ အနု အဝ ဩ နိ ဒု ဝိ အဓိ အပိ အတိ သု ဥ အဘိ ပတိ ပရိ ဥပ အာ-ဣမေ ဝီသတိ ပါဒယော-စာဒယော ပန-စ ဝါ ဟ အဟ ဧဝ ဧဝမိစ္စာဒယော-ဣမေ ဒွေပိ လိင်္ဂသင်္ချာရဟိတာ-ဧတေဟိ ပန ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဟိတာနံ ဝိဘတ္တိနံ.

อัพยยศัพท์นั้นมี ๒ ชนิด โดยแบ่งเป็น ป-อาทิศัพท์ (อุปสรรค) และ จ-อาทิศัพท์ (นิบาต) ในบรรดาอัพยยศัพท์เหล่านั้น ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา เหล่านี้เป็น ป-อาทิศัพท์ ๒๐ ตัว ส่วน จ-อาทิศัพท์ คือ จ วา ห อห เอว เอวํ เป็นต้น อัพยยศัพท์ทั้ง ๒ ชนิดนี้ไม่มีลิงค์และสังขยา แต่มีการลงวิภัตติตามสมควร

အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ.

การลบวิภัตติทั้งปวงหลังอัพยยศัพท์

အဝိဇ္ဇမာနသင်္ချောဟိ ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတီတိ လောပေါ စ.

เพราะอัพยยศัพท์ไม่มีสังขยาปรากฏ จึงมีการลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลัง

ဝိဘတ္တိယာ တတော ဘေဒေါ သလိင်္ဂါနံ ဘဝေ တထာ တုမှာဒိနံ တွလိင်္ဂေသု နေဝတ္ထိ ပါဒိဝါဒိနံ.

ความแตกต่างแห่งวิภัตติย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีลิงค์ฉันใด ในศัพท์ที่ไม่มีลิงค์ เช่น ตุมหะ เป็นต้น และศัพท์มี ป เป็นต้น ก็ไม่มีความแตกต่างแห่งวิภัตติฉันนั้น

ဝုတတာနိ သျာဒျန္တာနိ.

ศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ท่านกล่าวไว้แล้ว

အထေကတ္ထမုစ္စတေ-ဥပသဒ္ဒါ ပဌမေကဝစနံ သိ-တဿ ‘‘အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ’’တိ လောပေါ-ကုမ္ဘသဒ္ဒါ ဆဋ္ဌယေကဝစနံ သ-ဥပ ကုမ အသ ဣတိ ဌိတေ ‘‘အဝိဂ္ဂဘော နိစ္စသမာသော ပဒန္တရဝိဂ္ဂဟော ဝေ’’တိ သမီပံ ကုမ္ဘဿေတိ ပဒန္တရစိဂ္ဂဟေ-‘‘သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထ’’န္တိ သဗ္ဗတ္ထေကတ္ထေ ဝတ္တတေ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึงเอกัตถะ (การรวมความหมาย) อุปสัพท์ลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ วิภัตตินั้นถูกลบด้วยสูตรว่า 'Asaṅkhyehi sabbāsaṃ' กุมภศัพท์ลง ส ฉัฏฐีวิภัตติเอกพจน์ เมื่อตั้งรูปว่า 'upa kumbha sa' ในการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า 'kumbhassa samīpaṃ' (ความใกล้แห่งหม้อ) ซึ่งเป็นนิจจสมาสที่ไม่มีการวิเคราะห์ (อวิคคหะ) หรือมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (ปทนตรวิคคหะ) สูตรว่า 'syādi syādinekatthaṃ' ย่อมเป็นไปในความหมายเดียวกันทั้งหมด

အသင်္ချံ ဝိဘတ္တိ သမ္ပတ္တိ သမိပ သာကလျာဟာဝ ယထာပစ္ဆာ ယုဂပဒတ္ထေ.

อัพยยศัพท์ย่อมมีในความหมายแห่งวิภัตติ, ความถึงพร้อม, ความใกล้, ความสิ้นเชิง, ความไม่มี, ความตามประการ, ความภายหลัง และความพร้อมกัน

အသင်္ချံ သျာဒျန္တံ ဝိဘတ္တျာဒိနမတ္ထေဝတ္တမာနံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထမ္ဘဝတိ.

อัพยยศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปในความหมายมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมรวมเป็นความหมายเดียวกันกับศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด

ဧကတ္ထတာယံ.

ในความเป็นเอกัตถะ (การรวมความหมาย) นี้

ဤယာဒိဏဒိသမာသေဟိ ဧကတ္ထိဘာဝေါ ဧကတ္ထတာ-တသ္မိံ သျာဒိ လောပေါ ဟောတိ-‘‘တံ နပုံသက’’မိတိနပုံသကလိင်္ဂံ-တတော သျာဒိ-‘‘ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော’’တိ လောပေ သမ္ပတ္တေ.

ความเป็นเอกัตถะ ย่อมมีด้วยปัจจัยมี อี เป็นต้น ณ เป็นต้น และสมาส ในความเป็นเอกัตถะนั้น วิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมถูกลบไป ด้วยสูตรว่า 'Taṃ napuṃsakaṃ' จึงเป็นนปุงสกลิงค์ จากนั้น เมื่อจะลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito'

နာတော မပဉ္စမိယာ.

ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ แต่แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ

အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ န ဟောတိ အံတု ဘဝတျပဉ္စမိယာ-ဥပကုမ္ဘံ တိဋ္ဌတိ-ကုမ္ဘဿ သမီပံ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော-ဥပကုမ္ဘံ ပကဿ.

เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า การลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทสมาสนั้นย่อมไม่มี แต่ให้แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ เช่น 'Upakumbhaṃ tiṭṭhati' (ยืนอยู่ใกล้หม้อ) ความว่า 'kumbhassa samīpaṃ tiṭṭhati', 'Upakumbhaṃ pakassa' (การหุงใกล้หม้อ)

ဝါ တတိယာသတ္တမီနံ.

หรือแปลงเป็น อํ ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ

အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ တတိယာ သတ္တမီနံ အံ ဟောတိ ဝါ-ဥပကုမ္ဘံ ကတံ, ဥပကုမ္ဘေန ဝါ, ဥပ ကုမ္ဘံ ဒေဟိ-ပဉ္စမိယံ အမဘာဝါ-ဥပကုမ္ဘာ အပေဟိ-ဥပကုမ္ဘမာယတ္တံ-ဥပကုမ္ဘံ နီဓေဟိ, ဥပကုမ္ဘေ ဝါ-ဧဝမုပနဂရမိစ္စာဒိ-သမီပံ အဂ္ဂိနောဥပဂ္ဂိ-ဧတ္ထပန-‘‘ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော’’တိ သဗ္ဗသျာဒိ လောပေါဝ-ဧဝမုပဂုရု-ဝေတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ.

เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่หลังบทสมาสนั้น ให้แปลงเป็น อํ ได้บ้าง เช่น 'Upakumbhaṃ kataṃ' หรือ 'Upakumbhena' (อันกระทำแล้วในที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhaṃ dehi' (จงให้ในที่ใกล้หม้อ), ในปัญจมีวิภัตติไม่มีการแปลงเป็น อํ จึงเป็น 'Upakumbhā apehi' (จงหลีกไปจากที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhamāyattaṃ' (อุปกุมภะที่เนื่องกัน), 'Upakumbhaṃ nīdhehi' หรือ 'Upakumbhe' (จงวางไว้ในที่ใกล้หม้อ) แม้ในคำว่า 'Upanagaraṃ' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ความใกล้แห่งไฟ คือ 'Upaggi' ในคำนี้มีการลบวิภัตติทั้งหมดด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito' แม้ในคำว่า 'Upaguru' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน คำว่า 'Vā' (บ้าง/หรือ) ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวง

အမာဒိ.

อการันต์และมการันต์เป็นต้น

အမာဒိ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟ ဗဟုလမေကတ္ထံ ဟောတိ-ဂါမံ ဂတော ဂါမဂတော, မုဟုတ္တံ သုခံ မုဟုတ္တသုခံ-ဝုတ္တိယေဝေါပပဒသ မာသေ-ကုမ္ဘကာရော, ဧတ္ထ ဗဟုလာဓိကာရာ အသျာဒျန္တေနာပိ သမာသော. န္တမာနက္တဝန္တူဟိ ဝါကျ-ဓမ္မံ သုဏန္တော, ဓမ္မံ သုဏမာနော, ဩဒနံ ဘုတ္တဝါ, ရဉ္ဂ္ဉာ ဘတော ရာဇဟတော, အသိနာ ဇိန္နော အသိစ္ဆိန္နော, ပိတရာသဒိသောပိတုသဒိသော, ဒဓိနာ ဥပသိတ္တံ ဘောဇနံ ဒဓိဘောဇနံ, ဂုဠေန မိဿော ဩဒနော ဂုဠောဒနော-ဣဟ ပန ဝုတ္တိ ပဒေနေဝေါပသိတ္တာဒိ ကြိယာယာချာပနတော န တတ္ထာယုတ္တတ္ထတာ-ကွစိဝုတ္တိယေဝ-ဥရဂေါ-ကွစိ ဝါကျမေဝ-ဧရသုနာ ဆိန္နဝါ, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ, ဗြာဟ္မဏဿ ဒေယျံဗြာဟ္မဏဒေယျံယုပါယ ဒါရု ယုပဒါရု, ဣဓ နဟောတိ သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ-ဂါမာ နိဂ္ဂတော ဂါမ နိဂ္ဂတော, ကွစိဝုတ္တိ ယေဝ-ကမ္မဇံ-ဣဓ န ဟောတိ ရုက္ခာ ပတိတော-ရညော ပုရိသော ရာဇပုရိသော-ဗဟုလာဓိကာရာ န္တမာနနိဒ္ဓါရိယပုရဏ ဘာဝတိ ဘာဝတိ တ္တတ္ထေဟိ နဟောတိ-မမာနုကုဗ္ဗံ, မမာနုကုရုကမာနော, ဂုန္နံကဏှာ သမ္ပန္နခီရတမာ, သိဿာနံ ပဉ္စမော, ပဋဿ သုက္ကတာ-ကွစိ ဟောတေဝ-ဝတ္တမာနသာမီပျံ, ဖလာနံ တိတ္တော, ဖလာနံ သုဟိတော, ဗြာဟ္မဏဿ ကဏှာ ဒန္တာ ဣစ္စတြ ဒန္တာပေက္ခာ ဆဋ္ဌိတိ ကဏှေနသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ န သမာသော-အညမညသမ္ဗန္ဓာနံဟိ သမာသောယဒါ တု ကဏှာ စ တေ ဒန္တာ စေတိ ဝိသေသနသ္မာသော တဒါ ဆဋ္ဌိ ကဏှဒန္တာပေက္ကာတိ ဗြာဟ္မဏကဏှဒန္တာတိ ဟောတေဝ-ရညော မာဂဓဿ ဓနမိစ္စတြ ရညောတိ ဆဋ္ဌိ ဓနမပေက္ခတေ န မာဂဓံ ရာဇာ ဧဝ မာဂဓသဒဒေန ဝုစ္စတေတိ ဘေဒါဘာဝါ သမ္ဗန္ဓာဘာဝေါတိ တုလျာဓိကရဏေန မာဂဓေန သဟ ရာဇာ န သမသျတေ-ရညော အဿော စ ပုရိသော စာတိ ဧတ္ထ ရညော အဿော ပုရိသောတိ စ ပစ္စေကံ သမ္ဗန္ဓတော သာပေက္ကတာယ န သမာသော-အဿော စ ပုရိသော စာတိ စတ္ထသမာသေ ကတေ တု ရာဇဿပုရိသာတိ ဟောတေဝညာနပေက္ခတ္တာ-ရညော ဂရုပုတ္တောတိ ဧတ္ထ ပန ရာဇာပေက္ခိနောပိ ဂရုနော ပုတ္တေန သဟ သမာသော ဂမကတ္တာ-ဂမကတ္တမ္ပိဟိ သမာသဿ နိဗန္ဓနံ-ဒါနေ သောဏ္ဍော ဒါနသောဏ္ဍော-ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ-ပဗ္ဗတဋ္ဌော-ကွစီ သမာသေပိ ဝိဘတျလောပေါ-ဇနေ သုတော.

ศัพท์ที่มี อะ เป็นต้น (อมาทิ) และศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (สยาทิยันตะ) ย่อมรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด โดยมาก เช่น ‘คามํ คโต’ (ไปสู่บ้าน) เป็น ‘คามคโต’ (ผู้ไปสู่บ้าน), ‘มุหุตฺตํ สุขํ’ (สุขชั่วขณะ) เป็น ‘มุหุตฺตสุขํ’ (สุขชั่วขณะ) ในอุปปทสมาส ย่อมมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กุมฺภกาโร’ (ช่างหม้อ) ในที่นี้ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ จึงมีการสมาสกับศัพท์ที่ไม่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (อพยพ) ด้วย ส่วนศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, กฺต, วนฺตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยค (วากยะ) เช่น ‘ธมฺมํ สุณนฺโต’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘ธมฺมํ สุณมาโน’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘โอทนํ ภุตฺตวา’ (ผู้กินข้าวแล้ว), ‘รญฺญา ภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว) เป็น ‘ราชภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว), ‘อสินา ฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว) เป็น ‘อลิฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว), ‘ปิตรา สทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา) เป็น ‘ปิตุสทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา), ‘ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ’ (อาหารที่พรมด้วยนมส้ม) เป็น ‘ทธิโภชนํ’ (อาหารนมส้ม), ‘คุเฬน มิสฺโส โอทโน’ (ข้าวที่คลุกด้วยน้ำอ้อย) เป็น ‘คุโฬทโน’ (ข้าวคลุกน้ำอ้อย) แต่ในที่นี้ เพราะความเป็นสมาส (วุตติ) แสดงกิริยามีการพรมเป็นต้นด้วยบทนั่นเอง ความเป็นเนื้อความที่ไม่สมควรจึงไม่มีในที่นั้น บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘อุรโค’ (งู) บางแห่งเป็นแต่รูปประโยค (วากยะ) เท่านั้น เช่น ‘เอรสุนาย ฉินฺนํ’ (ตัดด้วยเลื่อย), ‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’ (ธรรมที่พึงละด้วยการเห็น), ‘พฺราหฺมณสฺส เทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์) เป็น ‘พฺราหฺมณเทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์), ‘ยูปาย ทารุ’ (ไม้สำหรับทำหลัก) เป็น ‘ยูปทารุ’ (ไม้หลัก) ในที่นี้ ‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’ (ของอันพึงให้แก่สงฆ์) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘คามํ นิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) เป็น ‘คามนิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กมฺมชํ’ (สิ่งที่เกิดจากกรรม) ในที่นี้ ‘รุกฺขา ปติโต’ (ตกจากต้นไม้) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘รญฺโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา) เป็น ‘ราชปุริโส’ (ราชบุรุษ) เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ การสมาสย่อมไม่มีในศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, นิทฺธารณะ, ปูรณะ, ภาวะ และ ต-ปัจจัยในอรรถภาวะ เช่น ‘มมานุกุพฺพํ’ (ผู้ทำตามเรา), ‘มมานุกุรุกมาโน’ (ผู้ทำตามเรา), ‘คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา’ (แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด), ‘สิสฺสานํ ปญฺจโม’ (คนที่ห้าในบรรดาศิษย์ทั้งหลาย), ‘ปฏสฺส สุกฺกตา’ (ความเป็นของขาวแห่งผ้า) บางแห่งย่อมมีการสมาส เช่น ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’ (ความใกล้แห่งปัจจุบัน), ‘ผลานํ ติตฺโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้), ‘ผลานํ สุหิโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้) ในประโยคว่า ‘พฺราหฺมณสฺส กณฺหา ทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ในที่นี้ เพราะฉัฏฐีวิภัตติ (พฺราหฺมณสฺส) มุ่งหมายที่ฟัน (ทนฺตา) และเพราะไม่มีความสัมพันธ์กับสีดำ (กณฺห) จึงไม่มีการสมาส เพราะการสมาสย่อมมีแก่บทที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน แต่เมื่อเป็นวิเสสนสมาสว่า ‘กณฺหา จ เต ทนฺตา จ’ (ฟันเหล่านั้นดำด้วย) เมื่อนั้น ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมุ่งหมายที่ฟันดำ (กณฺหทนฺตา) จึงมีการสมาสเป็น ‘พฺราหฺมณกณฺหทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ได้ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ มาคธสฺส ธนํ’ (ทรัพย์ของพระราชาชาวมคธ) ในที่นี้ ฉัฏฐีวิภัตติ (รญฺโญ) มุ่งหมายที่ทรัพย์ (ธนํ) ไม่ใช่ชาวมคธ (มาคธํ) เพราะพระราชาถูกเรียกด้วยศัพท์ว่า ‘มาคธ’ นั่นเอง จึงไม่มีความต่างกันและไม่มีความสัมพันธ์กัน ดังนั้น พระราชาจึงไม่สมาสกับศัพท์ว่า ‘มาคธ’ ซึ่งเป็นตุลยาธิกรณะ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ในที่นี้ เพราะ ‘รญฺโญ’ สัมพันธ์กับ ‘อสฺโส’ และ ‘ปุริโส’ แยกกัน จึงเป็นสาเปกขะ (มีความหวังในบทอื่น) จึงไม่มีการสมาส แต่เมื่อทำจัตถสมาสว่า ‘อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษ) แล้ว ย่อมเป็น ‘ราชสฺสปุริสา’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ได้ เพราะไม่มีความหวังในบทอื่น (อัญญานเปกขะ) ในประโยคว่า ‘รญฺโญ คุรุปุตฺโต’ (บุตรของครูของพระราชา) ในที่นี้ แม้ครู (คุรุ) จะมุ่งหมายพระราชา (รญฺโญ) ก็มีการสมาสกับบุตร (ปุตฺต) ได้ เพราะเป็นคมกะ (สื่อความหมายได้) แม้ความเป็นคมกะก็เป็นเหตุแห่งการสมาส ‘ทาเน โสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) เป็น ‘ทานโสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘ปพฺพตฏฺโฐ’ (ผู้ตั้งอยู่บนภูเขา) บางแห่งแม้ในสมาสก็ไม่มีการลบวิภัตติ (อลุตสมาส) เช่น ‘ชเน สุโต’ (ผู้ปรากฏในหมู่ชน)

ဝိသေသနမေကတ္ထေန.

วิเสสนะกับบทที่มีอรรถเดียวกัน

ဝိသေသနံ သျာဒျန္တံ ဝသေဿေန သျာဒျန္တေန သမာနာဓိကာရဏေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ-နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလံ စေတိ နိလုပ္ပလံ-ဝါကျေ တုလျာဓိကရဏဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ စတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ-ဝုတ္တိယန္တု သမာသေနေဝ တပ္ပကာသနတော န တပ္ပယောဂေါ-ဧဝ မညတြာပိ ဝုတ္တဋ္ဌာနမပ္ပယောဂေါ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကွစိ ဥပမာနဘုတံ ဝိသေသနမ္ပရံ ဘဝတိ-သီဟော’စ သီဟော-မုနိ စ သော သီဟော စာတိ မုနိသီဟော-မုနိသဒ္ဒေါယေဝ ဝါ ဝိသေသနံ-တထာဟိ-သီဟောတိ ဝုတ္တေ ဥပစရိတာနုပစရိတသီဟာနံ သာမညပ္ပတီတိယံ မုနိသဒ္ဒေါ ဝိသေသေတိ-သီလမေဝ ဓနံ သီလဓနံ-ဓမ္မောတိ သမ္မတော ဓမ္မသမ္မတော-မဟန္တိ စ သာ သဒ္ဓါ စာတိ သမာသေ ကတေ-‘‘ဣတ္ထိယမ္ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထ’’တ ပုမ္ဘာဝါ ငီပ္ပစ္စယာဘာဝေါ-‘‘ဋန္တန္တုနန္တိ’’န္တဿ ဋေ-‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒိဃေ-မဟာသဒ္ဓါ.

บทวิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ซึ่งมีอธิกรณ์เสมอกันเป็นอรรถเดียวกัน เช่น นีลุปปะลัง (บัวเขียว) วิเคราะห์ว่า นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ ในประโยคมีการใช้ศัพท์ 'จ' และ 'ต' เพื่อแสดงภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกัน แต่ในวุตติไม่มีการใช้ศัพท์เหล่านั้น เพราะแสดงภาวะนั้นด้วยสมาสเท่านั้น แม้ในที่อื่นก็ไม่มีการใช้ในที่ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งบทว่า 'พหุลัง' บางครั้งบทวิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง เช่น มุนิสีโห (พระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์) วิเคราะห์ว่า มุนิ จะ โส สีโห จะ หรือว่า ศัพท์ว่า 'มุนิ' นั่นแหละเป็นบทวิเสสนะ เพราะเมื่อกล่าวว่า 'สีโห' ในความเข้าใจทั่วไปของราชสีห์ทั้งที่เป็นอุปจาระและไม่อุปจาระ ศัพท์ว่า 'มุนิ' ย่อมทำหน้าที่วิเสสนะ เช่น สีลธนัง (ศีลเป็นทรัพย์) วิเคราะห์ว่า สีลเมวะ ธนัง, ธัมมสัมมโต วิเคราะห์ว่า ธัมโมติ สัมมโต เมื่อทำสมาสว่า มหันตี จะ สา สัทธา จะ ด้วยสูตร 'อิตถิยัมภาสิตปุมิตถิ ปุเมเวกัตถะ' จึงมีรูปเป็นปุงลิงค์และไม่มี ณี ปัจจัย ด้วยสูตร 'ฏนตันตุนันตินตัสส เฏ' แปลง น ที่สุดของศัพท์เป็น ฏ และด้วยสูตร 'พยัญชเน ทีฆรัสสา' จึงทีฆะเป็น มหาสัทธา

နဉ.

นญ

နဉိစ္စေတံ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ-ဉကာရော‘‘ဋနညဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-ပါမနပုတ္တာဒီသု မာ ဟောတူတိ.

บทว่า 'นญ' นี้ ที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นเป็นอรรถเดียวกัน อักษร ญ มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (วิเสสนะ) ในสูตร 'ฏนญฺญสฺส' เพื่อไม่ให้มีในคำว่า ปามนปุตตะ เป็นต้น

ဋနညဿ.

ฏนญฺญสฺส

ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿ ဋ ဟောတိ-န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော, နဉယံ ပရိယုဒါသဝုတ္တိ ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓဝုတ္တိ စ-ပဌမပက္ခေ-ဗြာဟ္မဏ အညော ဗြာဟ္မဏန္တာနဇ္ဈာသိနော ခတ္တိယာဒိ ဗြာဟ္မဏ သဒိသောယေဝ အဗြာဟ္မဏေတိ ဝုတ္တေ ပတိယတေ-ဣတရသ္မိံ ပန ပက္ခေ ကေနစိ သံသယနိမိတ္တေန ခတ္တိယာဒေါ ဗြာဟ္မဏေတိ ပဝန္တဿ မိစ္ဆာဉာဏနိဝုတ္တိ ကရီယတိ-ဗြာဟ္မဏေ ယံ’န ဘဝတိ ဗြာဟ္မဏေတိ ဗြာဟ္မဏန္တဇ္ဈာသိတော န ဘဝတီတိ အတ္ထော-တတ္ထ ဝိနာ သဒိသတ္တံ မိစ္ဆာဉာဏသမ္ဘဝါ ပယောဂသာမတ္ထိယာ စ သဒိသပဋိပ္ပတ္တိ တဂ္ဂတာစ လိင်္ဂသင်္ချာ ဘဝန္တိ-အတောယေဝေါစ္စတေ နဉိဝယုတ္တ မညသဒိသာဓိကရဏေ တထာ ဟိ အတ္ထသမ္ပစ္စယောတိ-တဒေဝံ ပက္ခဉ္စယေဝ ပုဗ္ဗပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တံ-ဧဝမနဿော-ဣဟတု.

เมื่อบทหลังตามมา แปลง นญฺ เป็น อ (ฏ) เช่น น พฺราหฺมโณ เป็น อพฺราหฺมโณ. นญฺ นี้ มีทั้งปริยุทาสวุตติ (การปฏิเสธโดยอ้อม) และปสัชชปฏิเสธวุตติ (การปฏิเสธโดยตรง). ในฝ่ายแรก เมื่อกล่าวว่า 'อพฺราหฺมโณ' ย่อมเข้าใจถึงผู้ที่มิใช่พราหมณ์อื่นจากพราหมณ์ เช่น กษัตริย์เป็นต้น ซึ่งไม่มีความประสงค์จะเป็นพราหมณ์ แต่มีความคล้ายคลึงกับพราหมณ์นั่นเอง. ส่วนในอีกฝ่ายหนึ่ง ย่อมเป็นการห้ามมิจฉาญาณของผู้ที่กล่าวตู่ในกษัตริย์เป็นต้นว่าเป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุแห่งความสงสัยบางอย่าง. อธิบายว่า สิ่งใดไม่เป็นพราหมณ์ สิ่งนั้นย่อมไม่เข้าถึงความเป็นพราหมณ์. ในที่นั้น เพราะความเกิดขึ้นแห่งมิจฉาญาณโดยปราศจากความคล้ายคลึงกัน และด้วยอำนาจแห่งการใช้ จึงมีการรับรู้ความคล้ายคลึงกัน และมีลิงค์และสังขยาตามบทนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'นญฺ ที่ประกอบด้วย อิว อรรถ ย่อมมีอธิกรณ์เสมอกับสิ่งอื่นที่คล้ายกัน เพราะความหมายย่อมสำเร็จได้อย่างนั้น'. ด้วยประการฉะนี้ ในทั้งสองฝ่าย บทหน้าจึงเป็นประธานในเนื้อความ. แม้ในคำว่า อนสฺโส ในที่นี้ ก็พึงทราบโดยนัยนี้.

အန သရေ.

แปลง (นญฺ) เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ

သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿ အန ဟောတီတိ နဿ အန.

เมื่อบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ ศัพท์ว่า นญฺ ย่อมเป็น อน คือแปลง น เป็น อน

ကုပါဒယော နိစ္စမသျာဒိဝိဓိမှိ.

กุศัพท์เป็นต้น เป็นนิจสมาส ในวิธีกรรมมี อสฺยา เป็นต้น

ကုသဒ္ဒေါ ပါဒယော စ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ နိစ္စံ သျာဒိဝိဓိဝိသယတော’ညတ္ထ-ကုစ္ဆိတော ဗြာဟ္မဏော ကုဗြာဟ္မဏော-ဧဝံကုပုရိသော-‘‘ပုရိသေ ဝါ’’တိ ပက္ခေ ကာဒေသေ-ကာပုရိသော-ဤသကံ ဥဏှံ ကဒုဏှံ-‘‘သရေ ကဒ ကုဿုတ္တရတ္ထေ’’တိ ကုဿ ကဒါဒေသော-အပ္ပကံ လဝဏံ ကာလဝဏံ-‘‘ကာပ္ပတ္ထေ’’တိ ကာဒေသော.

กุศัพท์ และ ปาทิศัพท์ เป็นอันเดียวกันกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด เป็นนิจ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีกรรมที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุดเป็นต้น เช่น พราหมณ์ที่น่าเกลียด คือ กุพฺราหฺมโณ, กุปุริโส (บุรุษที่น่าเกลียด) ก็เช่นกัน, ในฝ่ายที่มีสูตรว่า 'purise vā' เมื่อมีการแปลงเป็น กา จึงเป็น กาปุริโส, ร้อนเล็กน้อย คือ กทุณฺหํ, ด้วยสูตรว่า 'sare kada kussuttaratthe' จึงมีการแปลง กุ เป็น กท, เกลือน้อย คือ กาลวณํ, ด้วยสูตรว่า 'kāppatthe' จึงมีการแปลงเป็น กา.

ပါဒယော ဂတာဒျတ္ထေ ပဌမာယ.

ปาทิศัพท์ ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทปฐมาวิภัตติ.

ပဂတော အာစရိယော ပါစရိယော-ဧဝံ ပန္တေဝါသီ-သုဋ္ဌုကတံ သုကတံ-ကိစ္ဆေန ကတံ ဒုက္ကတံ.

อาจารย์ผู้ไปแล้ว (ยิ่ง) คือ ปาจริโย, ปนฺเตวาสี (ศิษย์ผู้ไปแล้ว) ก็เช่นกัน, ทำดีแล้ว คือ สุกตํ, ทำด้วยยาก คือ ทุกฺกตํ.

အစ္စာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ဒုတိယာယ.

อัจจาทิศัพท์ ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบททุติยาวิภัตติ.

အတိက္ကန္တော မာလမတိမာလော.

ผู้ก้าวล่วงระเบียบดอกไม้ คือ อติมาโล.

ဃပဿာန္တသျာပ္ပကာနဿ.

แห่งอักษรที่เป็นที่สุดของ ฆะ และ ปะ อันไม่เป็นประธาน.

အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဃပဿ သျာဒိသု ရဿော ဟောတီတိ ရဿော.

ฆะ และ ปะ อันเป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะ ในเพราะสิวิภัตติเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นรัสสะ.

အဝဝါဒယော ကုဋ္ဌာဒျတ္ထေ တတိယာယ.

อวาทิศัพท์ ในอรรถว่า ถูกดูหมิ่นแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทตติยาวิภัตติ.

အဝကုဋ္ဌံ ကောကိလာယ ဝနမဝကောကိလံ-အဝကုဋ္ဌန္တိ ပရိစ္စတ္တံ.

ป่าที่ถูกนกกาเหว่าร้องด่า (ทอดทิ้ง) คือ อวกกิลํ, คำว่า อวกุฏฺฐํ หมายถึง ถูกทอดทิ้งแล้ว.

ပရိယာဒယော ဂိလာနာဒျတ္ထေ စတုတ္ထိယာ.

บท "ปริ" เป็นต้น ในความหมายว่า "เหน็ดเหนื่อย" เป็นต้น ย่อมเป็นจตุตถีวิภัตติ.

ပရိဂိလာနော’ဇ္ဈေနာယ ပရိယဇ္ဈေနော.

ผู้เหน็ดเหนื่อยเพื่อการเล่าเรียน คือ ปริยชฺเฌโน.

နျာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ပဉ္စမိယာ.

บท "นิ" เป็นต้น ในความหมายว่า "ออกไปแล้ว" เป็นต้น ย่อมเป็นปัญจมีวิภัตติ.

နိက္ကန္တော ကောသမ္ဗိယာ နိက္ကောသမ္ဗိ-ဃပါဒိနာ ရဿော.

ผู้ที่ออกไปจากเมืองโกสัมพี คือ นิกฺโกสมฺพี ด้วยกฎ ฆปะ เป็นต้น จึงเป็นรัสสะ.

ဝါ နေကညတ္ထေ.

หรือ (บทหลายบท) ในความหมายของบทอื่น.

အနေကံ သျာဒျန္တ မညဿ ပဒဿတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ-ဩ တိဏ္ဏော ဟံသော ယံ သော ဩတိဏ္ဏဟံသော-(ဇလာသယော).

บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายของบทอื่น หรือเป็นอันเดียวกัน เช่น หงส์ลงแล้วในที่ใด ที่นั้นคือ โอติณฺณหํโส (สระน้ำ).

ဇိတော မာရော ယေန သော ဇိတမာရော-(ဘဂဝါ)-ဇိန္နောတရု ယေန သော ဆိန္နတရု(ဖရသု)ဒိန္နော သုင်္ကော ယဿသော ဒိန္နသုင်္ကော(ရာဇာ)-အပဂတံ ကာလကံ ယသ္မာ သော အပဂတကာလကော (ပဋော)ပဟုတံ ဓနံ ယဿ သော ပဟုတဓနော-(ပုရိသော)-နတ္ထိ သမော ယဿ သော အသမော-နဿ ဋာဒေသော-စိတ္တာ ဂါဝေါ ယဿာတိ သမာသေ ကတေ.

มารอันพระองค์ทรงชนะแล้ว พระองค์นั้นคือ ชิตมาโร (พระผู้มีพระภาค) ต้นไม้ถูกตัดแล้วด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นคือ ฉินฺนตรุ (ขวาน) ภาษีอันใครให้แล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ ทินฺนสุงฺโก (พระราชา) จุดดำไปปราศแล้วจากสิ่งใด สิ่งนั้นคือ อปคตกาลโก (ผ้า) ทรัพย์มากมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ พหุธโน (บุรุษ) ผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน คือ อสโม มีการแปลง น เป็น อ เมื่อทำสมาสว่า โคทั้งหลายมีสีต่างๆ มีแก่ผู้ใด.

ဂေါဿု

ในเพราะคำว่า โค (มีการแปลงเป็น อุ).

အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဂေါဿ သျာဒီသု ဥ ဟောတိ-စိတ္တဂု-(ဂေါမာ)-မတ္တာနေကေ ဂဇာ ယသ္မိံ တံ မတ္တာနေကဂဇံ-(ဝနံ) သဟ ပုတ္တေန ဝတ္တမာနော သပုတ္တော သဟ ပုတ္တော ဝါ-‘‘သဟဿ သော’ညတ္ထေ‘‘တိ ပက္ခေ သဟဿ သော-ဓဝါ စ ဗဒိရာ စ ပလာသာ စေတိ ဝိဂ္ဂဟေ.

โค ที่เป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในวิภัตติลงท้ายเป็นต้น เช่น จิตฺตคุ (ผู้มีโค) ช้างหลายเชือกที่เมาแล้วมีอยู่ในที่ใด ที่นั้นคือ มตฺตาเนคคชํ (ป่า) ผู้เป็นไปพร้อมด้วยบุตร คือ สปุตฺโต หรือ สหปุตฺโต ในฝ่ายที่กล่าวว่า "สหสฺส โส อญฺญตฺเถ" (สหะ ย่อมเป็น สะ ในความหมายอื่น) สหะ ย่อมเป็น สะ ในวิคคหะว่า ต้นธวะด้วย ต้นขทิระด้วย และต้นปลาสด้วย.

စတ္ထေ.

ในความหมายแห่ง "จะ" ศัพท์ (และ).

အနေကံ သျာဒျန္တံ စတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဘဝတိ-သမုစ္စယော’နွာဝယော ဣတရီတရယောဂေါ သမာဟာရော စေတိ စတတာရော စတ္ထာ-တတ္ထ ဣတရီတရယောဂေ သမာဟာရေ စ ဧကတ္ထီဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ ပဒါနံ အညမညသမ္ဗန္ဓတော-န သမုစ္စယေ နာပျနွာစယေ တဒဘာဝတော, စသဒ္ဒနိဝုတ္တိ.

บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายว่า "และ" หรือเป็นอันเดียวกัน ความหมายว่า "และ" มี ๔ อย่าง คือ สมุจจยะ (รวมกัน) อนฺวาวยะ (ตามกัน) อิตรีตรโยคะ (ประกอบกันและกัน) และ สมาหาโร (รวมกันเป็นกลุ่ม) ในที่นั้น ในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ ย่อมมีความเป็นอันเดียวกันได้ เพราะบททั้งหลายมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน ไม่เป็นในสมุจจยะและอนฺวาวยะ เพราะไม่มีความสัมพันธ์นั้น จึงมีการงดใช้ศัพท์ว่า "จะ".

သမာဟာရေ နပုံသကံ.

ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์.

စတ္ထေ သမာဟာရေ ယဒေကတ္ထံ တံ နပုံသကလိင်္ဂံ ဘဝတိ-သမာဟာရဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ-ဓဝခဒိရပလာသံ-ကတ္ထ စိ န ဟောတိ’သဘာပရိသာယာ’တိ ဉာပကာ-အာဓိပစ္စပရိဝါရော-ဣတရီတရယောဂေ အဝယဝပ္ပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနံ-ဓဝခဒိရပလာသာ-သမာသေ ယံ ပုဗ္ဗံ ဝူတ္တံ တဒေဝ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ-ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနာဘာဝါ-ကွစိ ဝိပလ္လာသောပိ ဟောတိ ဗဟုလာဓိကာရတော-ဒန္တာနံ ရာဇာ ရာဇဒန္တော-ပါပါ ဘုမိ ယသ္မိံ ပါပါ စ သာဘုမိ စေတိ ဝါ ဝိဂ္ဂယှ သမာသေ သမာသန္တွေစ္စာဓိကာရော.

ในความหมายว่า "และ" ที่เป็นสมาหาระ สิ่งใดเป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะความเป็นอันเดียวกันของสมาหาระ จึงเป็นเอกวจนะเท่านั้น เช่น ธวขทิรปลาสํ (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) บางครั้งก็ไม่เป็นไป เพราะมีเครื่องหมายว่า "สภาปริสายา" (ของสภาและบริษัท) เช่น อาธิปจฺจปริวาโร (บริวารแห่งความเป็นใหญ่) ในอิตรีตรโยคะ เพราะบทที่เป็นส่วนย่อยเป็นประธาน จึงเป็นพหุวจนะ เช่น ธวขทิรปลาสา (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) ในสมาส สิ่งใดที่กล่าวไว้ก่อน สิ่งนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการกลับกันได้ เพราะอำนาจแห่งกฎ "พหุลํ" (ส่วนมาก) เช่น ราชาแห่งฟันทั้งหลาย คือ ราชทนฺโต หรือเมื่อแยกวิคคหะว่า แผ่นดินอันลามกมีอยู่ในที่ใด และแผ่นดินนั้นเป็นแผ่นดินอันลามกด้วย เมื่อทำสมาส ย่อมมีอำนาจแห่งสมาสันตะ (ส่วนท้ายของสมาส).

ပါပါဒီဟိ ဘုမိယာ.

(การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า ภูมิ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น.

ပါပါဒီဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ-ပါပဘုမံ, (ဌာနံ)-ဣတ္ထိယမိစ္စာဒိနာအာပ္ပစ္စယော နိဝတ္တနေ-ဇာတိယာ ဥပ လက္ခိတာ ဘုမိ ဇာတိဘုမံ.

ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าปาปะเป็นต้น อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นปาปภูมิ (สถานที่) อัปปัจจัยในอิตถีลิงค์เป็นต้นย่อมถูกระงับ ภูมิที่ถูกกำหนดด้วยชาติ เป็นชาติภูมิ.

သင်္ချာဟိ

(การลงสมาสันตปัจจัยแก่คำว่า ภูมิ) ที่อยู่หลังสังขยา.

သင်္ချာဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အဟောတိ-ဒွေ ဘုမိယော အဿာတိ ဒွီဘုမံ-ဧဝံ တိဘုမံ, စတုဘုမံ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကွစိ န ဟေကာတိ-စတုဘုမိ.

ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าสังขยา อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นทวิภูมิ (มีภูมิสอง) เช่นนี้ ติภูมิ, จตุภูมิ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลบท บางครั้งก็ไม่เป็น (อะ) เช่น จตุภูมิ.

ဒီဃာဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတျာ.

(การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และบทที่เป็นเอกเทศ.

ဒီဃာဒီဟိ အသင်္ချေဟိ သင်္ချာဟိ စ ပရသ္မာ ရတ္တိသဒ္ဒါ အနညာသင်္ချတ္ထေသု သမသိတာ သမာသန္တော အ ဟောတိ-ဒီဃာ စ သာ ရတ္တိ စာတိ ဒီဃရတ္တံ-အဟော စ ရတ္တိ စ အဟောရတ္တံ-အဟဿ အပါဒိတ္တာ ‘‘မနာဒျပါဒီနမော မယေ စာ’’တိ ဩ-ဝဿာသု ရတ္တိ ဝဿာရတ္တံ-ပုဗ္ဗာ စ သာ ရတ္တိ စာတီ ပုဗ္ဗရတ္တံ-ဧဝံ အပရရတ္တံ, အဍ္ဎရတ္တံ-အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ အတိရတ္တော-ဒွိန္နံ ရတ္တီနံ သမာဟာရော ဒွိရတ္တံ-အနညာသင်္ချတ္ထေသုတွေဝ-ဒိဃရတ္တိ-(ဟေမန္တော)-ဥပ ရတ္တိ-ကွစိ ဟောတေဝ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ-ယထာရတ္တံ.

จากคำว่ารัตติที่อยู่หลังคำว่าทีฆะเป็นต้น ที่ไม่เป็นสังขยาและเป็นสังขยา เมื่อสมาสกันในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี เช่น ราตรีนั้นยาว ชื่อว่าทีฆรัตตะ วันและราตรี ชื่อว่าอโหรัตตะ เพราะคำว่าอหะไม่มีบทหน้า โอจึงมีตามกฎ "มนาทิอปาทีนโม มเย จา" ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่าวัสสารัตตะ ราตรีนั้นเป็นเบื้องต้น ชื่อว่าปุพพรัตตะ เช่นนี้ อปรรัตตะ, อัฑฒรัตตะ ล่วงราตรีไปแล้ว ชื่อว่าอติรัตตะ การรวมกันแห่งราตรีสองราตรี ชื่อว่าทวิรัตตะ ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว) อุปะรัตติ บางครั้งก็มีอยู่มากตามการบัญญัติ เช่น ยถารัตตะ.

ဂေါတွ စတ္ထေ စာလောပေ.

(การแปลง) โค เป็น อว และ (การลง อะ) เมื่อไม่มีการลบ และไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์.

ဂေါသဒ္ဒါ အလောပစိသယာ သမာသန္တော အ ဟောတိ န စေ စတ္ထေ

จากคำว่าโค เมื่อไม่มีการลบ อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์.

သမာသော အညပဒတ္ထေ အသင်္ချတ္တေ စ-ရညော ဂေါ ရာဇဂဝေါ-အဝင-ပဉ္စ ဂါဝေါ ဓနမဿ ပဉ္စဂဝဓနော-ဝိသေသနသမာသဂဗ္ဘော အညပဒတ္ထသမာသော-ဒသန္နံ ဂုန္နံ သမာဟာရောဒသဂဝံ-အလောပေတိ ကိံ?-ပဉ္စဟိဂေါဘိ ကီတော ပဉ္စဂု-ဝိသေသနသမာသေ-‘‘တေန ကတံ ကီတ’’မိစ္စာဒိနာ ဏိကေ ‘‘လောပေါ’’တိ တဿ လောပေ စ ကနေ ‘‘ဂေါဿုတိ ဥကာရော-အဝတ္ထေတိ ကိံ?-အဇဿဂါဝေါ-အနညာသင်္ချတ္ထေယုတွေဝ-စိတ္တဂု, ဥပဂု-ဝိသာလာနိ အက္ခီနိ အဿာတိ အညပဒတ္ထသမာသေ‘‘အက္ခိသ္မာညတ္ထေ’’တိ အကာရေ-ဝိသာလက္ခော-ပဓာနတ္ထတာဝသေန စတုဗ္ဗိဓမေကတ္တံ တိဝိဓန္တိ ကေစိ-ဝုတ္တဟိ.

สมาสในอรรถแห่งบทอื่นและในอรรถที่ไม่ใช่สังขยา โคของพระราชา เป็นราชคาวะ (แปลงเป็น อว) มีโคห้าตัวเป็นทรัพย์ ชื่อว่าปัญจคาวธนะ สมาสในอรรถแห่งบทอื่นที่ประกอบด้วยวิเสสนสมาส การรวมกันแห่งโคสิบตัว เป็นทสคาวะ คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? เช่น ซื้อด้วยโคห้าตัว เป็นปัญจคุ ในวิเสสนสมาส เมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยตามกฎ 'เตน กตัง กีตัง' เป็นต้น และเมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยนั้น อุการะย่อมมีในคำว่าโค (ตามกฎ Gossu) คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์' คืออะไร? เช่น โคของแพะ (อชสฺส คาโว) ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น จิตตคุ, อุปคุ มีนัยน์ตาใหญ่ ชื่อว่าวิสาลักขะ ในสมาสในอรรถแห่งบทอื่นตามกฎ 'อักขิสมาญญัตเถ' อะการะย่อมมี บางท่านกล่าวว่า เอกัตตะมีสี่ชนิดโดยความเป็นประธาน และมีสามชนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า...

ပုဗ္ဗုတ္တရောဘယညတ္ထမိစ္စေကတ္ထံ စတုဗ္ဗိဓံ ဝိသေဿညောဘယတ္ထတာ တိဓာ ဝက္ခန္တိ တံ ပရေ.

เอกัตตะมีสี่ชนิด คือ ปุพพะ, อุตตระ, อุภยะ, และอัญญัตถะ ส่วนผู้อื่นกล่าวว่า มีสามชนิด คือ วิเสสนะ, อัญญะ, และอุภยะ.

ဧကတ္ထံ.

เอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน).

အထ ဣတ္ထိပ္ပစ္စယန္တာ နိဒ္ဒိသီယန္တေ.

ลำดับนั้น จะแสดงปัจจัยที่ลงในอิตถีลิงค์.

ဣတ္ထိယမတွာ.

ในอิตถีลิงค์.

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ အာပ္ပစ္စယော ဟောတိ-ဒေဝဒတ္တာ, အဇာ, ကောကိလာ, ဣစ္စာဒိ.

จากนามที่มี อะ เป็นที่สุด เมื่อกล่าวในอิตถีลิงค์ อัปปัจจัยย่อมมี เช่น เทวทัตตา, อชา, โกกิลา เป็นต้น.

နဒါဒိတော ငီ.

ณีปัจจัย หลังคำว่า นที เป็นต้น.

အာကတိဂဏေ’ယံ-နဒါဒီဟိ ဣတ္ထိယံ ငီပ္ပစ္စယော ဟောတိ ငကာရော ‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝေ’’တိ သင်္ကေတတ္ထော-နဒီ, မဟီ, ကုမာရီ, တရုဏိ, ဝါရုဏိ, ဂေါတမီ, ဂစ္ဆန္တိ-‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝေ’’တိ ဝါ တကာရေ-ဂစ္ဆတီ-ဂစ္ဆတီ-ဧဝံ ဂုဏဝန္တိ, ဂုဏဝတီ-‘‘ဂေါတောဝါ‘‘တိ နဒါဒိသု ပါဌာ ဝါ ငီမှိ ‘‘ဂေါဿာဝင’’တိ ဂေါသဒ္ဒဿ အာဝင-ဂါဝီ, ဂေါ.

นี้เป็นอาคติคณะ ณีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์จากคำว่านทีเป็นต้น ณ การะเป็นเครื่องหมายตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี, คัจฉันตี หรือ ตะการะตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น คัจฉตี เช่นนี้ คุณวันตี, คุณวตี หรือเพราะการอ่านในนทาทิว่า "โคโตวา" อาวังคะของโคศัพท์ในณีปัจจัยตามกฎ "โคสฺสาวงฺค" เป็นคาวี, โค.

ယက္ခာဒိတွိနီ စ.

และอินีปัจจัย หลังคำว่า ยักษ์ เป็นต้น.

ယက္ခာဒိတော ဣတ္ထီယမိနီ ဟောတိ ငီ စ-ယက္ခိနီ,ယက္ခီ-နာဂိနီ,နာဂီ.

อินี และ ณี ปัจจัย ย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยักขศัพท์เป็นต้น เช่น ยักขินี, ยักขี, นาคินี, นาคี

ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ.

นีปัจจัย (ย่อมลง) หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด

ဣတ္ထိယမိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တေဟိ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ-ပယတပါဏိနီ, ဒဏ္ဍိနီ, ဘိက္ခုနီ, ပရစိတ္တဝိဒုနီ.

นีปัจจัยย่อมมีมากในอิตถีลิงค์ หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด เช่น ปยตปาณินี, ทัณฑินี, ภิกขุนี, ปรจิตตวิทุนี

ယုဝါ တီ.

ตีปัจจัย (ย่อมลง) หลังยุวศัพท์

ယုဝသဒ္ဒတော တီ ဟောတိတ္ထိယံ-ယုဝတီ.

ตีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยุวศัพท์ เช่น ยุวตี

ဣတ္ထိပ္ပစ္စယန္တာ.

ศัพท์ที่มีอิตถีปัจจัยเป็นที่สุด

အထ ဏဒယော ဝုစ္စန္တေ-ရဃုဿာပစ္စမီတိ ဝိဂ္ဂဟေ.

ลำดับนั้น จะกล่าวถึง ณ ปัจจัยเป็นต้น ในวิเคราะห์ว่า รฆุสฺส อปจฺจํ (เหล่ากอของพระรฆุ)

ဏေ ဝါပစ္စေ.

ณ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งอัปปัจจะบ้าง

ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝါ ဏပ္ပစ္စယော ဟောတပစ္စေ’ဘိဓေယျေ-ဏကာရော ဏနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော-ဏေနေဝ အပစ္စတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ အပစ္စသဒ္ဒါပ္ပယောဂေါ-‘‘ဧကတ္ထတာယ’’မိတိ သျာဒိ လောပေါ.

ณ ปัจจัย ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง ในอรรถอัปปัจจะที่พึงกล่าว, ณ อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำวิธีที่มี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะอรรถอัปปัจจะถูกกล่าวด้วย ณ ปัจจัยนั้นแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า อปจฺจ อีก, มีการลบสยาทิวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกตฺถตายํ

သရာနမာဒိဿာယုဝဏ္ဏဿာ ဧ ဩ ဏနုဗန္ဓေ.

เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์ ย่อมวุฒิสระต้น คือ อะ เป็น อา, อิ เป็น เอ, อุ เป็น โอ

သရာနမာဒိဘုတ ယေ အကာရိဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ တေသံ အာ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဏနုဗန္ဓေတိ အကာရဿ အကာရော.

สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ และ อุ วรรณะ เหล่านั้นย่อมเป็น อา เอ โอ ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, อะ เป็น อา

ဥဝဏ္ဏဿာဝင သရေ

แปลงอุวรรณะเป็น อว เมื่ออยู่หน้าสระ

သရာဒေါ ဏနုဗန္ဓေ ဥဝဏ္ဏဿ အဝင်ှောတိ-တတော သျာဒိ-ရာဃဝေါစ္စာဒိ-ဣတ္ထိယံ-ရာဃဝစ္စာဒိ-ဝါ ဝိဓာနာ ရဃုဿာပစ္စံ ရဂွပစ္စန္တိပိ ဟောတိ.

เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่หลังสระ ย่อมแปลงอุวรรณะเป็น อว, จากนั้นลงสยาทิวิภัตติ เป็น ราฆโว เป็นต้น, ในอิตถีลิงค์ เป็น ราฆวี เป็นต้น, เพราะมีคำว่า วา ในสูตร อปจฺจํ ของ รฆุ จึงเป็น รฆุวปจฺจํ ได้ด้วย

ဏဒယော’ဘိဓေယျလိင်္ဂါ အပစ္စေ တွနပုံသကာနပုံသကေ သကတ္ထေ ဏျော ဘိယျော ဘာဝသမူဟဇာ;

တာ တုတ္ထိယမသငက္ချာနေ တွာဒိ စိပ္ပစ္စယန္တကာနပုံသကေန လိင်္ဂေန သဒ္ဒါ’ဒါဟု ပုမေနေ ဝါနိဒ္ဒိဿတီတိ ဉတဗ္ဗမဝိသေသေ ပနိစ္ဆိတေ.

ปัจจัยมี ณ เป็นต้น มีลิงค์ตามบทที่ถูกกล่าวถึง แต่ในอรรถอัปปัจจะ ไม่เป็นนปุงสกลิงค์. ในอรรถสกัตถะ เป็นนปุงสกลิงค์. ญฺยปัจจัยมีมากในอรรถภาวะและสมูหะ. ติปัจจัยเป็นต้นจนถึงจิปัจจัยเป็นที่สุด ในอรรถตุตถิยะและอสังขยานะ เป็นอิตถีลิงค์. ศัพท์ที่ลง ตฺว ปัจจัยเป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์ หรือปุงลิงค์. พึงทราบว่า (ศัพท์เหล่านี้) ย่อมระบุไว้โดยไม่เจาะจง

ဝါ အပစ္စေတိ ဝါဓိကာရော.

บทว่า วา และ อปจฺเจ เป็นบทอธิการ

ဝစ္ဆာဒိတော ဏန ဏယနာ.

ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉศัพท์เป็นต้น

ဝစ္ဆာဒိတော ဂေါတ္တာဒိဘုတာ ဂဏတော စ ဏန ဏယနပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ ပပုတ္တာဒေါ’ပစ္စေ-ပပုတ္တပ္ပဘုတိ ဂေါတ္တံ-ဝစ္ဆဿာ ပစ္စံ ဝစ္ဆာနော, ဝစ္ဆာယနော-‘သံယောဂေ ကွစီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ-ကတိဿာပစ္စံ ကစ္စာနော, ကစ္စာယနော-ယကာရစဝဂ္ဂပုဗ္ဗ ရူပါနိ-ယာဂမေ-ကာတိယာနော.

ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉาทิคณะ ซึ่งเป็นโคตรเป็นต้น ในอรรถอัปปัจจะ มีปปุตตะ (เหลน) เป็นต้น, โคตรมีปปุตตะเป็นต้น, อปจฺจ ของวัจฉะ คือ วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, เพราะมีคำว่า สํโยเค กฺวจิ จึงไม่มีการวุฒิ, อปจฺจ ของกติ คือ กจฺจาโน, กจฺจายโน, รูปที่มี ย การะ และ จ วรรค อยู่หน้า, เมื่อลง ย อาคม เป็น กาติยาโน

ကတ္တိကာယ အပစ္စမိစ္စေဝမာဒိ ဝိဂ္ဂဟေ.

ในวิเคราะห์ว่า กตฺติกาย อปจฺจํ เป็นต้น

ကတ္တိကာဝိဓဝါဒီဟိ ဏေယျဏေရာ.

เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น

ကတ္တိကာဒီဟိ ဝိဓဝါဒီဟိ စ ဏေယျဏေရာ ဝါ ယထာက္ကမံ, ဟောန္တ ပစ္စေ-ကတ္တိကေယျော, ဝေဏတေယျော-ဝေဓဝေရော, သာမဏေရော.

เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น ตามลำดับ ในอรรถอัปปัจจะ คือ กตฺติเกยฺโย, เวณเตยฺโย, เวธเวโร, สามเณโร

ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ

ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้น

ဒိတိပ္ပဘုတီဟိ ဏျော ဝါ ဂေါတပစ္စေ.

ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้นบ้าง ในอรรถโคตรอปจฺจ

သံယောဂေ ကွစိ.

ในเพราะพยัญชนะสังโยคบ้าง

သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အယုဝဏ္ဏာ တေသံ အာ ဧ ဩ ဟောန္တိ ကွစိ ဒေဝ သံယောဂဝိသယေ ဏနုဗန္ဓေတိ ဝိသယသတ္တမိယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ သံယောဂတော ပုဗ္ဗေဝ ဧကာရော.

สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ อุ เหล่านั้น ย่อมเป็น อา เอ โอ บ้าง ในเพราะพยัญชนะสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะระบุด้วยวิสยสัตตมี จึงมีการวุฒิเป็น เอ หน้าพยัญชนะสังโยค

လောပေါ’ဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ.

การลบ อะ และ อิ วรรณะ

ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ အဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ လောပေါ ဟောတိ-ဒိတိယာ အပစ္စံ ဒေစ္စော, ကုဏ္ဍနိယာ အပစ္စံ ကောဏ္ဍညော-နဿ ဉေ ပုဗ္ဗရူပံ-ဘာတုနော အပစ္စံ ဘာတဗ္ဗော-ဧတ္ထ-

ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมลบ อะ และ อิ วรรณะ, อปจฺจ ของนางทิติ คือ เทจฺโจ, อปจฺจ ของนางกุณฑนี คือ โกณฺฑญฺโญ, แปลง น เป็น ญฺญ ซึ่งเป็นรูปเบื้องหน้า, อปจฺจ ของภาตุ คือ ภาตพฺโพ, ในที่นี้-

ယမှိ ဂေါဿ စ.

ในเพราะ ย ปัจจัย และ (แปลงสระ) ของ โค ศัพท์

ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ ဂေါဿုဝဏ္ဏဿ စ အဝင ဟောတီတိ ဥကာရဿ အဝင.

ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมแปลงสระ อุ ของ โค ศัพท์ เป็น อว, คือแปลง อุ เป็น อว

အာ ဏိ.

อา และ ณิ ปัจจัย

အကာရန္တတော ဏိ ဝါ ဟောတပစ္စေ ဗဟုလံ-ဒက္ကဿာပစ္စံ ဒက္ခိ-ဧဝံ ဝါရုဏိ-ဗဟုလံ ဝိဓာနာ န သဗ္ဗေဟိ အကာရန္တေဟိ-တေ နေဝ ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ ဝါသိဋ္ဌော တွေဝ ဟောတိ.

ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์อการันต์บ้าง ในอรรถอัปปัจจะ, อปจฺจ ของทักขะ คือ ทักขิ, วารุณิ ก็เช่นกัน, เพราะมีคำว่า พหุลํ จึงมิได้ลงหลังศัพท์อการันต์ทั้งหมด, เพราะเหตุนั้น อปจฺจ ของวสิฏฐะ จึงเป็น วาสิฏโฐ เท่านั้น

ရာဇတော ညော ဇာတိယံ

ลง ญฺโญ ปัจจัย หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าชาติ

ရာဇသဒ္ဒတော ညော ဝါ ဟောတပစ္စေ ဇာတိယံ ဂမ္မမာနာယံ-ရညော အပစ္စံ ရာဇညော-ဇာတိယန္တိ ကိံ?-ရာဇာပစ္စံ.

ลง ญฺโญ ปัจจัย บ้าง หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ (เหล่ากอ) เมื่อหมายถึงชาติ (กำเนิด), เหล่ากอของพระราชา ชื่อว่า ราชญฺโญ, คำว่า 'ชาติ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ราชปจฺจํ (ซึ่งไม่ได้หมายถึงชาติกำเนิด)

ခတ္တာ ယီယာ.

ลง อิย และ ย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์

ခတ္တသဒ္ဒါ ယေယာ ဟောန္တပစ္စေ ဇာတိယံ-ခတ္တဿာပစ္စံ ခတ္တျော, ခတ္တိယော-ဇာတိယန္တွေဝ-ခတ္တိ.

ลง ย และ อิย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของขัตตะ ชื่อว่า ขตฺตฺโย และ ขตฺติโย, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) ขตฺติ

မနုတော ဿ သဏ.

ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์

မနုသဒ္ဒတော ဇာတိယံ ဿ သဏ ဟောတပစ္စေ-မကနုနော အပစ္စံ မနုဿော, မာနုသော-ဇာတိယန္တွေဝ-မာနဝေါ.

ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของมนุ ชื่อว่า มนุสฺโส และ มานุโส, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) มาณโว

ဇနပဒနာမသ္မာ ခတ္တိယာ ရညေ စ ဏော.

ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา

ဇနပဒဿ ယံ နာမ, တန္နာမသ္မာ ခတ္တိယာပစ္စေ ရညေ စ ဏေ ဟောတိ-ပဉ္စာလာနံ အပစ္စံ ရာဇာ ဝါ ပဉ္စာလော, မာဂဓော-ဇနပဒနာမသ္မာတိ ကိံ?-ဒါသရထိ-ခန္တိယာတိ ကိံ? ပဉ္စာလဿဗြာဟ္မဏဿာပစ္စံ ပဉ္စာလိ.

ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวปัญจาละ หรือพระราชาแห่งปัญจาละ ชื่อว่า ปญฺจาโล, (พระราชาแห่งมคธ ชื่อว่า) มาคโธ, คำว่า 'จากชื่อของชนบท' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล), คำว่า 'กษัตริย์' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ปญฺจาลี (ซึ่งหมายถึงเหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ)

ဏျ ကုရုသိဝီဟိ.

ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์

ကုရုသိဝီဟပစ္စေ ရညေ စ ဏျော ဟောတိ-ကုရုနံ အပစ္စံ ရာဇာဝါ ကောရဗ္ဗော, သေဗ္ဗော.

ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์ ในอรรถว่าเหล่ากอและในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวกุรุ หรือพระราชาแห่งกุรุ ชื่อว่า โกรพฺโพ, (เหล่ากอของชาวสีวิ หรือพระราชาแห่งสีวิ ชื่อว่า) เสพฺโพ

ဏ ရာဂါတေန ရတ္တံ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย้อมด้วยสีนั้น'

ရဇ္ဇတေ ယေန သော ရာဂေါ-တတော ရာဂဝါစိတတိယန္တတော ရတ္တမိစ္စေတသ္မိံ အတ္ထေဏေ ဟောတိ-ကသာဝေန ရတ္တံ ကာသာဝံ, ကောသုမှံ-ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ’ နီလံ ပီတန္တိ? ဂုဏဝစနတ္တာ ဝိနာပိ ဏေန ဏတ္ထဿာဘိဓာနတော.

สิ่งที่ใช้ย้อม ชื่อว่า ราคะ (สีย้อม), ลง ณ ปัจจัย หลังศัพท์ที่หมายถึงสีย้อมซึ่งประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย้อมแล้ว', ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่า กาสาวํ, (ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า) โกสุมฺหํ, ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่ลง ณ ปัจจัย ในคำว่า นีลํ และ ปีตํ? เพราะเป็นคุณศัพท์ จึงแสดงอรรถของ ณ ปัจจัยได้โดยไม่ต้องลงปัจจัย

နက္ခတော နိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ.

ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ ในอรรถว่ากาลที่ประกอบด้วยพระจันทร์

တတိယတ္တတော နက္ခတ္တာ တေန လက္ခိတေ ကာလေ ဏေ ဟောတိ တဉ္စေ နက္ခတ္တမိန္ဒုယုတ္တံ ဟောတိ-ဖုဿေန ဣန္ဒုယုတ္တေန လက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဖုဿီ, ပုဿော (အဟော)-မဃာယ ဣန္ဒုယုတ္တာယလက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ မာဃီ, မာဃော (အဟော)

ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ที่ประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่ากาลที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวปุสสะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า ผุสฺสี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวปุสสะ) ชื่อว่า ผุสฺโส, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวมาฆะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาฆี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวมาฆะ) ชื่อว่า มาโฆ

ယာ ဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသိ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นเทวดาของเขา' และ 'เป็นวันเพ็ญ'

သေတိ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏေ ဟောတိ ယံ ပဌမန္တံ သာ ဒွေ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဝါ-သုဂတော ဒေဝတာ အဿေတိ သောဂတော-မာဟိန္ဒော, ယာမော, စာရုဏော-ဖုဿီ ပုသ္ဏမာသီ အဿ သမ္ဗန္ဓိနီတိ ဖုဿော, (မာသော) ဧဝမ္မာဃော.

ลง ณ ปัจจัย หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) โดยบทปฐมาวิภัตตินั้นหมายถึงเทวดาหรือวันเพ็ญ, พระสุคตเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า โสคโต, (พระมเหินทร์เป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า) มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, วันเพ็ญผุสสีเป็นของเขา (ของเดือนนั้น) ชื่อว่า ผุสฺโส (เดือนผุสสะ), มาโฆ (เดือนมาฆะ) ก็เช่นเดียวกัน

ဝျာကရဏမဓိတေ ဇာနာတိ ဝါတွေဝမာဒိဝဂ္ဂဟေ.

ในรูปวิเคราะห์เป็นต้นว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งไวยากรณ์' หรือ 'ย่อมรู้ (ซึ่งไวยากรณ์)'

တမဓီတေ တဉ္ဇာနာတိ ကဏိကာ စ.

ลง ณ, ณิก และ ก ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น'

ဒုတိယန္တတော တမဓီတေ တဉ္ဇာနာတီတိ ဧတေသွတ္တေသု ဏေဟောတိ ကောဏိကော စ-ဝေယျာကရဏေ-ကတယာဒေသဿိကာရဿ‘‘တဒါ ဒေသာ တဒိဝ ဘဝန္တိ‘‘တိ ဉာယာ သရာနမစ္စာဒိနာ ဧကာရေ ယာဂမဒွိတ္တာနိ-ကေ-ကမကော, ပဒကော-ဏိကေ-သုတ္တန္တိကော, ဝေနယိကော-‘‘တေန နိဗ္ဗတ္တေ’’တိ တတိယန္တာ နိဗ္ဗတ္တတ္ထေဏေ-ကုသမ္ဗေန နိဗ္ဗတ္တာ ကောသမ္ဗီ, (နဂရီ.)

ลง ณ ปัจจัย หลังบททุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น' และลง ณิก และ ก ปัจจัยด้วย, (ผู้ศึกษาไวยากรณ์ ชื่อว่า) เวยฺยากรโณ (ในคำนี้มีการอาเทศ ย เป็น อิ แล้วแผลงเป็น เอ ลง ย อาคม และซ้อน ย), ลง ก ปัจจัย เช่น กมโก, ปทโก, ลง ณิก ปัจจัย เช่น สุตฺตนฺติโก, เวนยิโก, และลง ณ ปัจจัย หลังบทตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/สำเร็จด้วยสิ่งนั้น' เช่น เมืองที่เกิดด้วยต้นกุสัมพะ ชื่อว่า โกสมฺพี

တတြ ဘဝေ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่ในที่นั้น'

သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏေ ဟောတိ-ဥဒကေ ဘဝေါ ဩဒကော-‘‘အဇ္ဇာဒီဟိ တနော’’တိ ဘဝတ္ထေ တနော-အဇ္ဇဘဝေါ အဇ္ဇတနော-ဧဝံ ဟီယတ္တနော-‘‘ဉောနမဝဏ္ဏေ’’တိ အကာရော-‘‘သရမ္ဘာ ဒွေ’’တိ တဿ ဒွိဘာဝေါ.

ลง ณ ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่เกิดในน้ำ ชื่อว่า โอทโก, ลง ตน ปัจจัย หลัง อชฺช เป็นต้น ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น อชฺชตโน (เกิดในวันนี้), หียตฺตโน (เกิดในวันวาน), (ในคำว่า หียตฺตโน) มีการแปลง ญ เป็น อ และซ้อน ต

ပုရာတောဏော စ

และลง ณ ปัจจัย หลัง ปุรา

ပုရာ ဣစ္စေတသ္မာ ဘဝတ္ထေ ဏေ ဟောတိ တနော ဝ-ပုရာ ဘဝေါ ပုရာဏေ, ပုရာတနော.

ลง ณ หรือ ตน ปัจจัย หลัง ปุรา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่มีมาแต่ก่อน ชื่อว่า ปุราโณ และ ปุราตโน

အမာတွစ္စော.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา

အမာ သဒ္ဒတော အစ္စော ဟောတိ ဘဝတ္ထေ-အမာ ဘဝေါ အမစ္စော.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ผู้ที่อยู่ร่วมกัน ชื่อว่า อมจฺโจ

မဇ္ဈာဒိတွိမော.

ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น

မဇ္ဈာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ဘဝတ္ထေ ဣမော ဟောတိ-မဇ္ဈေ ဘဝေါ မဇ္ဈိမော, အန္တိမော-ကုသိဏရာယံ ဘဝေါ စ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น ที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่อยู่ในท่ามกลาง ชื่อว่า มชฺฌิโม, (สิ่งที่อยู่ในที่สุด ชื่อว่า) อนฺติโม, (สิ่งที่เกิดในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสิณารโก) เป็นต้น

ကဏ္ဏေယျ ဏေယျကယျာ.

ลง ก, ณฺย, เณยฺย, เณยฺยก และ ย ปัจจัย

သတ္တမျန္တာ ဧတေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ ဘဝတ္ထေ-ကဏ-ကောသိဏရကော-ဏေယျ-ဂင်္ဂေယျော, ဝါနေယျော-ဏေယျက-ကောလေယျကော-ယ-ဂမ္မော-ရဿာကာရလောပပု- ဗ္ဗရူပါနိ-ဣယ-ဂမိယော, ဥဒရိယံ-‘‘ဏိကော’’တိ သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ သရဒေ ဘာဝေါ သာရဒိကော, ဟေမန္တိကော.

ลงปัจจัยเหล่านี้หลังบทสัตตมีวิภัตติโดยมาก ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ก ปัจจัย เช่น โกสิณารโก, เณยฺย ปัจจัย เช่น คงฺเคนฺโย, วาเนยฺโย, เณยฺยก ปัจจัย เช่น โกเลยฺยโก, ย ปัจจัย เช่น คมฺโม (มีการลบสระหน้าและทำปุพพรูป), อิย ปัจจัย เช่น คมิโย, อุทรยํ, ลง ณิก ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น สารทิโก (เกิดในฤดูสารท), เหมนฺติโก (เกิดในฤดูหนาว)

တမဿ သိပ္ပံ သီလမ္ပဏျမ္ပဟရဏမ္ပယောဇနံ.

ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นศิลปะของเขา', 'เป็นปกติของเขา', 'เป็นสินค้าของเขา', 'เป็นอาวุธของเขา' และ 'เป็นประโยชน์ของเขา'

ပဌမန္တာ သိပ္ပာဒိဝါစကာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ-ဝီဏာဝါဒနံ သိပ္ပမဿ ဝေဏိကော. ပံဇသုကူလဓာရဏံ သီလမဿ ပကံသုကုလိကော, ဂန္ဓော ပဏျမဿ ဂန္ဓိကော, ဝါပေါ ပဟရဏမဿ ဝါပိကော, သတံ ပယောဇနမဿ သာတိကံ‘‘တံဟန္တာရဟတိ ဂစ္ဆတုဉ္ဆတိစရတိ’’တိ ဒုတိယန္တာ ဘန္တိစ္စေဝမာဒိသဝတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ-ပက္ခီနောဘန္တိတိ ပက္ခိကော-သာကုဏီကော-သတမရဟတီတိ သာတိကံ-ပရဒါရံ ဂစ္ဆတီတိပါရဒါရိကော-ဗဒရေ ဥဉ္ဆတီတိ ဗာဒရိကော-ဓမ္မံ စရတီတိ ဓမ္မိကော-အဓမ္မိကော-‘‘တေန ကတံ ကီတံ ဗဒ္ဓမဘိယင်္ခတံ ကသံသဋ္ဌံ ဟတံ ဟန္တိ ဇိတံ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ခနတိ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဇီဝတိ’’တိ တတိယန္တာ ကတာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ-ကာယေန ကတံဝကာယိကံ-သတေန ကီတံ သာတိကံ-ဝရတ္တာယ ဗဒ္ဓေါဝါ ရတ္တိကော-ဃတေန အဘိသင်္ခတံ ကသံသဋ္ဌံ ဝါ ဃာတိကံ-(အဘိသင်္ခတံ ကတာဘိသင်္ခါရံ, ကသံသဋ္ဌံ မိဿိတံ)-ဇာလေန ဟတော ဘန္တီတိဝါ စာလိကော-အက္ခေဟိ ဇိတမက္ခိကံ-အက္ခေဟိ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဝါ အက္ခိကော-ခနိတ္တိယာ ခနတီတိ ခါနိတ္တိကော-ဣဟ နဘဝတိ ‘‘အင်္ဂုလိယာ ခန္တီ’’တိ အနဘိဓာနာ အဘိဓာနလက္ခဏ ဟိ တဗ္ဗာဒိ ဏဒိသမာသာ-ဥဠုမ္ပေန တရတီတိ ဩဠုမ္ပိကော-သကဋေန စရတီတိ သာကဋိကော-ခန္ဓေန ဝဟတီတိ ခန္ဓိကော-ဝေတနေန ဇီဝတီတိ ဝေတနိကော-‘‘တဿ သံဝတ္တတီ’’တိ စတုတ္ထျန္တာ သံဝတ္တတီတိ ပေါနောဘဝိကော-‘‘မနာဒျပါဒိနမော မယေ စေ’’တိ ဒုတိယောကာရော.

จากปฐมาวิภัตติของคำที่แสดงถึงศิลปะเป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิโก, การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติ (ศีล) ของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิโก, ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิโก, การยิงเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า วาปิโก, ทรัพย์หนึ่งร้อยเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า สาติกัง. จากทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมฆ่าซึ่งสิ่งนั้น' 'ย่อมควร' 'ย่อมไป' 'ย่อมเก็บ' 'ย่อมประพฤติ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น ย่อมฆ่านก ชื่อว่า ปักขิโก หรือ สากุณิโก, ย่อมควรซึ่งทรัพย์หนึ่งร้อย ชื่อว่า สาติกัง, ย่อมไปสู่ภรรยาผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก, ย่อมเก็บลูกพุทรา ชื่อว่า พาทริโก, ย่อมประพฤติธรรม ชื่อว่า ธัมมิโก หรือ อธัมมิโก. จากตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'อันสิ่งนั้นทำแล้ว' 'ซื้อแล้ว' 'ผูกแล้ว' 'ปรุงแต่งแล้ว' 'ผสมแล้ว' 'ถูกฆ่าแล้ว' 'ย่อมฆ่า' 'ชนะแล้ว' 'ย่อมชนะ' 'ย่อมเล่น' 'ย่อมขุด' 'ย่อมข้าม' 'ย่อมเที่ยวไป' 'ย่อมแบก' 'ย่อมเลี้ยงชีพ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น อันกายทำแล้ว ชื่อว่า กายิกัง, อันทรัพย์หนึ่งร้อยซื้อแล้ว ชื่อว่า สาติกัง, อันเชือกหนังผูกแล้ว ชื่อว่า วารัตติโก, อันเนยใสปรุงแต่งแล้ว หรือผสมแล้ว ชื่อว่า ฆาติกัง (ปรุงแต่งแล้ว คือ อภิสังขตะ, ผสมแล้ว คือ กสังหัฏฐะ), อันข่ายฆ่าแล้ว หรือย่อมฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่า ชาลิโก, อันลูกเต๋าชนะแล้ว ชื่อว่า อักขิกัง, อันลูกเต๋าย่อมชนะ หรือย่อมเล่น ชื่อว่า อักขิโก, ย่อมขุดด้วยจอบ ชื่อว่า ขานิตติโก. ในที่นี้ไม่เป็น 'อังคุลิยา ขันติ' (ขุดด้วยนิ้ว) เพราะไม่มีการใช้เรียก (อนภิธาน) เพราะปัจจัยมี ณ เป็นต้น และสมาส มีการใช้เรียกเป็นลักษณะ. อันแพย่อมข้าม ชื่อว่า โอฬุมปิโก, อันเกวียนย่อมเที่ยวไป ชื่อว่า สากฏิโก, อันบ่าย่อมแบก ชื่อว่า ขันธิโก, อันค่าจ้างย่อมเลี้ยงชีพ ชื่อว่า เวตนิโก. จากจตุตถีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น' ชื่อว่า โปโนภวิโก. สระโอตัวที่สอง (ที่ น) สำเร็จด้วยสูตรว่า 'มนาทฺยปาทินโม มเย เจ'

တတောသမ္ဘုတမာဂတံ.

เกิดจากที่นั้น มาจากที่นั้น

ပဉ္စမျန္တာ သမ္ဘု တမာဂတန္တိ ဧတေသွတ္ထေသုဏိကော ဟောတိ-မာတိတော သမ္ဘုတမာဂတံ ဝါ မတ္တိကံ, ပေတ္တိကံ.

หลังบทปัญจมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิดจากที่นั้น' หรือ 'มาจากที่นั้น' เหล่านี้ มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น เกิดจากมารดา หรือมาจากมารดา ชื่อว่า มัตติกัง, เกิดจากบิดา หรือมาจากบิดา ชื่อว่า เปตติกัง

သုရဘိတော သမဘုတန္တိ နဝိဂ္ဂဟေ.

เกิดจากสุรภิ (โค) ในวิเคราะห์ด้วย ณ ปัจจัย (คือ โสรัพภัง)

ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ.

ปัจจัยแม้เหล่าอื่นก็ปรากฏ

ဝုတ္တတော’ညေပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ ဝုတ္တာဝုတ္တတ္ထေသုတိဏျော-သောရဗ္ဘံ-‘‘တတ္ထ ဝသတိ ကဝိဒိတောဘတ္တော နိယုတ္တော’’တိ ဏိကော-ရုက္ခမူလေ ဝသတီတိ ရုက္ခမူလိကော, လောကေ ဝိဒိတော လောကိကော, စတုမဟာရာဇေသု ဘတ္တာ စတုမ္မဟာရာဇိကာ-ဒွါရေ နိယုတ္တော ဒေါဝါရိကော-ဒဿောက တဒမိနာဒိပါဌာ.

ปัจจัยอื่น ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว คือ ณยะ (ṇya) เช่น โสรัพภัง. ในอรรถว่า 'ย่อมอยู่ในที่นั้น' 'เป็นที่รู้จัก' 'เป็นผู้ภักดี' 'เป็นผู้ประกอบ' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น ย่อมอยู่ที่โคนต้นไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิโก, เป็นที่รู้จักในโลก ชื่อว่า โลกิโก, เป็นผู้ภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา, เป็นผู้ประกอบที่ประตู ชื่อว่า โทวาริโก และบทเป็นต้นว่า 'ทัสสกะ' 'ตทามินะ' ตามปาฐะ

တဿိဒံ.

สิ่งนี้เป็นของเขา

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ-သံဃဿ ဣဒံ သံဃိကံ, ပုဂ္ဂလိကံ-‘‘ဏေ’’တိ ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စတသ္မိံ အတ္ထေဏေ-မောဂ္ဂလ္လာယနဿ ဣဒံ မောဂ္ဂလ္လာယနံ, (ဝျာကရဏံ)-သောဂတံ, (သာသနံ).

หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น สิ่งนี้เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกัง, เป็นของบุคคล ชื่อว่า ปุคคลิกัง. และมีปัจจัย ณะ (ṇe) ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ เช่น สิ่งนี้เป็นของพระโมคคัลลานะ ชื่อว่า โมคคัลลายนัง (ไวยากรณ์), สิ่งนี้เป็นของพระสุคต ชื่อว่า โสคตัง (ศาสนา)

ပိတိတော ဘာတရိ ရေယျဏ.

หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa)

ပိတုသဒ္ဒါ တဿ ဘာတရိ ရေယျဏ ဟောတိ-ရောနု’ဗန္ဓော.

หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของเขานั้น มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa) มี ร เป็นอนุพันธะ

ရာနုဗန္ဓေ’န္တသရာဒိဿ.

ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ ให้ลบสระที่สุดเป็นต้น

အန္တော သရော အာဒိ ယဿာဝယဝဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ ရာနုဗန္ဓေတိ ဥလောပေါ-ပိတု ဘာတာ ပေတ္တေယျော.

สระที่สุดเป็นต้นของส่วนประกอบใด ให้ลบสระนั้น ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ คือการลบ อุ เช่น พี่ชายหรือน้องชายของบิดา ชื่อว่า เปตเตยโย

မာတိတော စ ဟဂိနိယံ ဆော.

และหลังมาตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว มีปัจจัย ฉะ (cho)

မာတုတော စေ ပိတုတော စ တေသံ ဘဂိနိယံ ဆော ဟောတိ-မာတုဘဂိနိ မာတုစ္ဆာ-‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ အာ-ဧဝမ္ပိတုစ္ဆာ.

หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น มีปัจจัย ฉะ (cho) เช่น พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา ชื่อว่า มาตุจฉา (น้าหญิง/ป้า) ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามตฺวา' ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ แม้ ปิตุจฉา (พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา) ก็เช่นเดียวกัน

မာတာပိတုသွာမဟော.

หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ มีปัจจัย มหะ (maha) บ้าง (เช่น มาตามโห, ปิตามโห)

မာတာပိတုဟိ တေသံ မာတာပိတုသွာမဟော ဟောတိ-မာတု မာတာ မာတာမဟီ-မာတု ပိတာ မာတာမဟော-ပိတု မာတာ ပိတာမဟီ-ပိတု ပိတာပိ နာမဟော.

หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า มารดาและบิดาของผู้นั้น มี อามห ปัจจัย (คือ) มารดาของมารดา ชื่อว่า มาตามหี, บิดาของมารดา ชื่อว่า มาตามโห, มารดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหี, บิดาของบิดา ก็ชื่อว่า ปิตามโห.

ဟိတေ ရေယျဏ.

ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย.

မာတာပိတူဟိ ဟိတေ ရေယျဏ ဟောတိ-မာတု ဟိတော မတ္တေယျော, ပိတု ဟိတော ပေတ္တေယျော.

หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย (คือ) ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, ผู้เกื้อกูลแก่บิดา ชื่อว่า เปตเตยยะ.

တမသျ ပရိမာဏံ ဏိကော စ.

ในอรรถว่า การประมาณของสิ่งนั้น มี ณิก ปัจจัย ด้วย.

ပဌမန္တာ အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ ကောဝ တဉ္စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏမ္ဘဝတိ.

หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณิก ปัจจัย และ ก ปัจจัยบ้าง หากบทปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ.

ဒေါဏေ ပရိမာဏမဿ ဒေါဏိကော, (ဝီဟိ)-ဧကမ္ပရိမာဏမဿ ဧကကံ-ဒွိကံ, တိကံ, စတုက္ကံ, ပဉ္စကမိစ္စာဒိ.

โดณะ (ทะนาน) เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า โดณิโก (วีหิ), หนึ่งเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า เอกกัง, ทวิกัง, ติกัง, จตุกกัง, ปัญจกัง เป็นต้น.

သဉ္ဇာတာ တာရကာဒိတွိတော

ในอรรถว่า เกิดขึ้นแล้ว หลังคำว่า ตารกา เป็นต้น มี อิต ปัจจัย.

တာရကာဒိဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဣတော ဟောတိ တေ

หลังบทปฐมาวิภัตติทั้งหลาย มี ตารกา เป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) มี อิต ปัจจัย.

စေ သဉ္ဇာတာ ဟောန္တိ-တာရကာ သဉ္ဇာတာ အဿ တာရကိတံ-(ဂဂနံ)-ပုပ္ဆိတော-(ရုက္ခော).

หากสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว (คือ) ดาวทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วในท้องฟ้านั้น ชื่อว่า ตารกิตัง (คคนัง), ดอกไม้เกิดขึ้นแล้วแก่ต้นไม้นั้น ชื่อว่า ปุปผิโต (รุกโข).

မာနေ မတ္တော.

ในอรรถว่า การประมาณ มี มัตต ปัจจัย.

ပဌမန္တာ မာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ မတ္တော ဟောတိ-ဖခလံ ဥမ္မာနမဿ ခဖလမတ္တံ. ဟတ္ထော ပရိမာဏမဿ ဟတ္ထမတ္တံ, သတံ မာနမဿ သတမတ္တံ.

หลังบทปฐมาวิภัตติที่กล่าวถึงการประมาณ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี มัตต ปัจจัย (คือ) ผลไม้เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า ผลมัตตัง, มือเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า หัตถมัตตัง, ร้อยเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า สตมัตตัง.

ဏေ စ ပုရိသာ

และมี ณ ปัจจัย หลังคำว่า ปุริส.

ပုရိသာ ပဌမန္တာ ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏေ ဟောတိ မတ္တ တဂ္ဃာ စ-ပုရိသော ဥမ္မာနမဿ ပေါရိသံ, ပုရိသမတ္တံ. ပုရိသတဂ္ဃံ.

หลังบทปฐมาวิภัตติคือ ปุริส ที่กล่าวถึงการประมาณในส่วนสูง ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณ ปัจจัย มัตต ปัจจัย และ ตัคฆ ปัจจัย (คือ) บุรุษเป็นประมาณ (ส่วนสูง) ของสิ่งนั้น ชื่อว่า โปริสัง, ปุริสมัตตัง, ปุริสตัคฆัง.

တဿ ဘာဝကမ္မေသု တ္တ တာ တ္တနဏျဏေယျ ဏိဃ ဏိယာ.

ในอรรถว่า ภาวะและกรรมของสิ่งนั้น มี ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยย, ณิฆ และ ณิย ปัจจัย.

ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ သဒ္ဒဗုဒ္ဓီတိ ဘာဝေါ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ နိမိတ္တံ-ကမ္မံ ကြိယာ-ဆဋာဌိယန္တာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ တ္တ တာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ-သာမညဝိဓယော ပယောဂမနုသာရယန္တိတိ ကုတော စိ ဒွီသုကုတော စိ ဘာဝေ ယေဝ-န စ သဗ္ဗေ သဗ္ဗတော ဟောန္တိ အညတြ တ္တတာဟိ-နီလဿ ပဋာဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ နီလတာတိ ဂုဏေ ဘာဝေါ-ဣဟ ဂုဏဝသာ နိလသဒ္ဒေါနီလဂုဏယုတ္တေ ဒဗ္ဗေ ဝတ္တတေ နိမိတ္တဿရုပါနုဂတာဉ္စဗုဒ္ဓိ-ဧဝမညတြာပိ ယထာနုရူပံဉာတဗ္ဗံ နီလဿဂုဏဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံနီလတာတိ နီလဂုဏဇာတိ-ဂေါတ္တံ ဂေါတာတိ ဂေါဇာတိ-ပါစကတ္တတ္တိ ပစနကြိယာသမ္ဗန္ဓော-ရာဇပုရိသတ္တန္တိ ရာဇသမ္ဗန္ဓော-ဒေဝဒတ္တံ စန္ဒတ္တံ သူရိယတ္တန္တိ တဒဝတ္ထာဝိသေသ သာမညံ-အာကာသတ္တံ အဘာဝတ္တန္တိ ဥပစရိတဘေဒသာမညံ-အလသဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ အလသတ္တံ အလသတာ-တ္တန, ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ-ဏျ, စာပကလျံ‘‘သကတ္ထေတီ‘‘သကတ္ထေပိ-အကိဉ္စနမေဝ အာကိဉ္စညံ-ဏေယျ, သောစေယျံ-ဏ, ပါဋဝံ-အဝင-ဣယ, နဂ္ဂိယံ-ဏိ ယ, ပေါရောဟိတိယံ.

ภาวะ คือเหตุให้เกิดความเข้าใจในศัพท์ (หรือ) คือนิมิตแห่งการเป็นไปของศัพท์, กรรม คือ กิริยา. ปัจจัยมี ตฺต และ ตา เป็นต้น เบื้องหลังบทอันลงในฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมเป็นส่วนมาก. วิธีทั่วไปย่อมเป็นไปตามการใช้ คือ ในบางแห่งลงในอรรถทั้งสอง ในบางแห่งลงในอรรถภาวะเท่านั้น และปัจจัยทั้งหมดไม่ลงเบื้องหลังศัพท์ทั้งปวง เว้นแต่ ตฺต และ ตา. ภาวะของผ้าสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา นี้คือภาวะในคุณ. ในที่นี้ ศัพท์ว่า นีละ ย่อมเป็นไปในพัสดุอันประกอบด้วยคุณคือสีเขียว ด้วยอำนาจแห่งคุณ และความรู้ย่อมเป็นไปตามรูปลักษณะของนิมิต. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบตามสมควร. ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา คือชาติแห่งคุณคือสีเขียว. โคตตะ หรือ โคตา คือชาติแห่งโค. ปาจกัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับกิริยาคือการหุงต้ม. ราชบุริสัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับพระราชา. เทวทัตตะ จันทัตตะ สุริยัตตะ คือความเป็นสามัญแห่งวิเสสภาวะนั้นๆ. อากาสัตตะ อภาวัตตะ คือความเป็นสามัญที่จำแนกโดยอุปจาระ. ภาวะหรือกรรมของคนเกียจคร้าน ชื่อว่า อลสัตตะ หรือ อลสตา. ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชชนัตตนะ. ณฺย ปัจจัย เช่น จาปกลยะ. บทว่า 'สกตฺเถ' หมายถึง แม้ในอรรถของตน เช่น อกิญจนะนั่นเอง เป็น อากิญจัญญะ. เณยย ปัจจัย เช่น โสเจยยะ. ณ ปัจจัย เช่น ปาฏวะ. อิย ปัจจัย เช่น นัคคิยะ. ณิย ปัจจัย เช่น โปโรหิติยะ.

တရ တမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ.

ในความยิ่ง (อติสยะ) มี ตร, ตม, อิสสิก, อิย, อิฏฐะ (ปัจจัย).

အတိသယေ ဝတ္တမာနနတော ဟောန္တေတေ ပစ္စယာ-အတိသယေန ပါပေါ ပါပတရော, ပါပတမော, ပါပိဿိကော. ပါပိယော. ပါပိဋ္ဌော-အတိသယန္တာပိ အတိသယပ္ပစ္စယော-အတိသယေန ပါပိဋ္ဌော ပါပိဋ္ဌတရော-ဥဒုမ္ဗရဿ ဝိကာရော’ဝယဝေါတွေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ) คือ บาปอย่างยิ่ง เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏโฐ. แม้จากบทที่แสดงความยิ่งอยู่แล้ว ก็ยังมีปัจจัยแห่งความยิ่งลงได้อีก เช่น ปาปิฏฐะอย่างยิ่ง เป็น ปาปิฏฐตโร. ในวิคคหะว่า 'อุฑุมพรสฺส วิกาโร อวยโว' (ความแปรปรวนหรือส่วนประกอบของไม้มะเดื่อ) เป็นต้น.

တဿ ဝိကာရာဝယဝေသု ဏ ဏိက ဏေယျ မယာ.

ในอรรถวิการ (ความแปรปรวน) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น มี ณะ, ณิกะ, เณยยะ, มยะ (ปัจจัย).

ပကတိယာ ဥတ္တရမဝတ္ထန္တရံ ဝိကာရော-ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝိကာရေ’ဝယဝေ စ ဏဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ-ဏ, ဩဒုမ္ဗရံ-(ဘသ္မံ ပဏ္ဏံ ဝါ)-ဏိက, ကပ္ပာသိကံ-နေယျ, ဧဏေယျံ-မယ. တိဏမယံ-‘‘အညသ္မိန္တိ’’ အတ္ထန္တရေပိ-ဂုန္နံ ကရိသံ ဂေါမယံ.

วิการ คือ สภาพอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม. ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น ย่อมลงหลังนามที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถวิการและอวัยวะเป็นส่วนมาก คือ ณะ เช่น โอทุมพรัง (เถ้าหรือใบของต้นมะเดื่อ), ณิกะ เช่น กัปปาสิกัง (ผ้าฝ้าย), เณยยะ เช่น เอเณยยัง (ของเนื้อทราย), มยะ เช่น ติณมยัง (ทำด้วยหญ้า). แม้ในอรรถอื่น (อัญญสฺมึ) เช่น มูลของโค เป็น โคมยัง.

မနုဿာနံ သမုဟောတွေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

ในวิคคหะมี 'หมู่แห่งมนุษย์' เป็นต้น.

သမုဟေ ကဏ္ဏဏိကာ.

ในอรรถหมู่ (สมูหะ) มี กณฺณ และ ณิกะ (ปัจจัย).

ဆဋ္ဌိယန္တာ သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ ဟောန္တိ-မာနုဿကံ. ကာကံ, အာပုပိကံ-‘‘ဇနာဒီဟိ တာ’’တိ သမူဟေ တာ-ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ. ဂဇတာ, ဗန္ဓုတာ.

ปัจจัย กณฺณ และ ณิกะ ย่อมลงหลังบทฉัฏฐีวิภัตติในอรรถหมู่ (สมูหะ) เช่น มานุสสกัง (หมู่มนุษย์), กากัง (หมู่กา - ลง ณะ), อาปุปิกัง (หมู่ขนม). และปัจจัย ตา ย่อมลงในอรรถหมู่หลังคำว่า ชน เป็นต้น เช่น หมู่แห่งชน เป็น ชนตา, คชตา (หมู่ช้าง), พันธุตา (หมู่ญาติ).

ဧကာ ကာကျသဟာယေ.

ในอรรถว่าไม่มีสหาย (อสหยะ) หลังคำว่า เอกะ มี กะ และ อากี (ปัจจัย).

ဧကသ္မာ အသဟာယတ္ထေ က အာကီ ဟောန္တိ-ဧကော’ဝ ဧကကော, ဧကာကီ.

จาก เอกะ ในอรรถว่าไม่มีสหาย มี กะ และ อากี (ปัจจัย) คือ ผู้เดียว เป็น เอกกะ, เอกากี.

အယုဘဒွိတီဟံသေ.

ในอรรถว่าส่วน (อังสะ) มี อะยะ (ปัจจัย) หลังคำว่า อุภะ, ทวิ, และ ติ.

ဥပဒွိတီဟိ အဝယဝဝုတ္တီဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အယော ဟောတိ-ဥဘော အံသာ အဿ ဥဘယံ. ဒွယံ. တယံ-စိန္တံ ပုရဏေစ္စာ ဒိဝိဂ္ဂဟေ-‘‘စတုတ္ထဒုတိယေသွေသံ တတိယပဌမာ’’တိ နိပါတနာ ပူရဏတ္ထေ ဒွိတော တိယော ဒွိဿ ဒု စ တိစတုဟိ အတိယတ္တာစ-ဒုတိယော. တတိယော. စတုတ္ထော.

ปัจจัย อะยะ ย่อมลงหลังบทปฐมาวิภัตติ คือ อุภะ, ทวิ, ติ ที่กล่าวถึงส่วนประกอบ (อวัยวะ) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของ...) เช่น ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น เป็น อุภยัง, ทวยัง, ตะยัง. ในอรรถปูรณะ (การทำให้เต็ม/ลำดับที่) มีการนิบาตว่า 'ในคำว่า จตุตถะ และ ทุติยะ มี ตติยะ และ ปฐมะ' คือ จาก ทวิ ลง ติโย ปัจจัย, และแปลง ทวิ เป็น ทุ, แปลง ติ และ จตุ เป็น อติยัตตะ เป็น ทุติโย, ตติโย, จตุตโถ.

မ ပဉ္စာဒိဟိ ကတီဟိ.

มี มะ (ปัจจัย) หลังคำว่า ปัญจะ เป็นต้น และ กติ.

ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပဉ္စာဒိကာယ သင်္ချာယ ကတိသ္မာ စ မော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ-ပဉ္စန္နံ ပုရဏေ ပဉ္စမော-ဧဝံ သတ္တမော, အဋ္ဌမော, ဣစ္စာဒိ.

จากจำนวนนับที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ มี ปัญจะ เป็นต้น และจาก กติ มี โม (ปัจจัย) ในอรรถปูรณะ คือ ในการทำให้เต็มห้า เป็น ปัญจโม. เช่นนั้น สัตตโม, อัฏฐโม เป็นต้น.

ဆာဋ္ဌ ဋ္ဌမာ.

หลังคำว่า ฉะ (หก) มี ฏฐะ และ ฏฐมะ (ปัจจัย).

ဆသဒ္ဒါ ဋ္ဌ ဋ္ဌမာ ဟောန္တိ ပုရဏတ္ထေ-ဆန္နံ ပူရဏေ ဆဋ္ဌော, ဆဋ္ဌမော ဝါ.

คำว่า ฉะ เป็น ฉัฏฐะ และ ฉัฏฐมะ ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) คือ ในการทำให้เต็มหก เป็น ฉัฏฐะ หรือ ฉัฏฐมะ.

တဿ ပုရဏေကာဒသာဒိတော ဝါ.

หรือจากเอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้น ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) ของคำนั้น.

ဆဋ္ဌိယန္တာယေကာဒသာဒိကာယ သင်္ချာယ ဍော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ ဝိဘာသာ-ဍကာရော’နုဗန္ဓော-ဧကာဒသန္တံ ပူရဏေ ဧကာဒသော-အညတြ-ဧကာဒသမောစ္စာဒိ-ဧဝံ ဒွါဒသော ဣစ္စာဒိ-ဧကူနဝီသတျာဒိဟိတုဍေ.

สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่เอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้นไป มี โฑ (ḍo) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) บ้าง. ฑะ เป็นอนุพันธะ. ในการทำให้เต็มสิบเอ็ด เป็น เอกาทโส. ในที่อื่น เป็น เอกาทสมะ เป็นต้น. อย่างนี้เป็น ทวาทโส เป็นต้น. สำหรับ เอกูนวีสติ (สิบเก้า) เป็นต้น มี ฑะ ลง.

သေ သတိဿ တိဿ.

เมื่อปัจจัยที่มี ฑะ เป็นอนุพันธะ (เช่น โฑ) ตามหลัง, ให้ลบ ติ ของคำว่า สติ (เช่น วีสติ).

သေ ပရေ သတျန္တဿ တိကာရဿ လောပေါ ဟောတီတိ တိလောပေါ. ဧကုနဝီသော.

เมื่อสระเอ (จากปัจจัย โฑ) ตามหลัง มีการลบ ติ ของคำที่ลงท้ายด้วย สติ ชื่อว่า ติโลปะ (การลบ ติ). เช่น เอกูนวีโส.

သတာဒီနမိ စ.

และมีการลง อิ (อาเทศ) แก่คำว่า สตะ เป็นต้น.

သတာဒိကာယ သင်္ချာယ ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပုရနတ္ထေ မော ဟောတိ သတာ ဒိနမိ စာန္တာဒေသော-သတဿ ပူရဏေ သတိမော, သဟဿိမော. ဝီသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ သဟဿေ ဝါတိ ဧဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่ สตะ (ร้อย) เป็นต้นไป มี โม (ma) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) และมีการลง อิ อาเทศที่ท้าย สตะ เป็นต้น. ในการทำให้เต็มร้อย เป็น สติโม, ในการทำให้เต็มพัน เป็น สหัสสิโม. ในวิคคหะ (การแยกบท) มีอาทิอย่างนี้ว่า "ยี่สิบเกินในร้อยนี้ หรือในพันนี้".

သင်္ချာယ သစ္စုတီသာသဒသန္တာယာဓိကာသ္မိံ သတသဟဿေ ဍော.

สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ และมี อธิกะ (เกิน) ใน สตะ (ร้อย) หรือ สหัสสะ (พัน) นี้ มี โฑ (ḍo) ลง.

သတျန္တာယ မုတျန္တာယ ဤသန္တာယ အာသန္တာယ ဒသန္တာယ စ သင်္ချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိန္တိ သတ္တမျတ္ထေ ဍော ဟောတိ သာ စေ သင်္ချာ အဓိကာ ဟောတိ ယဒသ္မိန္တိ တဉ္စေ သတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ ဟောတိ-တိလောပေ-ဝီသံ-သတံ, သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-ဥတျန္တာယ-နဟုတံ-သတံ. သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-ဤသန္တာယ-စတ္တာရီသံ-သတံ. သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-အာသန္တာယ-ပညာသံ-သတံ, သဟဿံ. သတသဟဿံ ဝါ-ဒသန္တာယ-ဧကာဒသံ-သတံ, သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-သစ္စုတီသာသဒသန္တာယာတိ ကိံ? ဆ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ-အဓိကေတိ ကိံ? ပဉ္စဒသ ဟီနာ အသ္မိံ သတေ-အသ္မိန္တိ ကိံ?ဝီသတိ အဓိကာ ဧတသ္မာ သတာ-သတသဟဿေတိ ကိံ? ဧကာဒသာဓိကာ အဿံ ဝီသတိယံ.

สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ และ ทสะ ที่เป็นปฐมาวิภัตติ เมื่อมี อสฺมึ (นี้) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ มี โฑ (ḍo) ลง. หากจำนวนนั้นมี อธิกะ (เกิน) และ อสฺมึ นั้นเป็น สตะ (ร้อย), สหัสสะ (พัน) หรือ สตสหัสสะ (แสน). (เมื่อมีการลบ ติ) เช่น วีสํ-สตํ (ยี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อุติ เช่น นหุตํ-สตํ (หมื่นในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อีสะ เช่น จัตตารีสํ-สตํ (สี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อาสะ เช่น ปัญญาสํ-สตํ (ห้าสิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย ทสะ เช่น เอกาทสํ-สตํ (สิบเอ็ดในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. ถามว่า "ทำไมต้องเป็นคำที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "หกเกินในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อธิกะ (เกิน)?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบห้าหย่อนในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อสฺมึ (นี้)?" (ตอบว่า) เพราะ "ยี่สิบเกินจากร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น สตะ, สหัสสะ, สตสหัสสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบเอ็ดเกินในยี่สิบนี้" (ไม่เข้าข่าย).

တမေတ္ထဿတ္ထီတိ မန္တု.

ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขาในที่นี้' (ตเมตฺถสฺสตฺถีติ) มี มันตุ (mantu) ปัจจัยลง.

ပဌမန္တာ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထီတိ ဧတေသွတ္ထေသု မန္တု ဟောတိ-ဣတိသဒ္ဒဿ ဝိဝက္ခာနိယမနတ္ထတ္တာ ပဟုတာဒိယုတ္တေယေဝ အတ္ထျတ္ထေ ဟောတိ-ဝုတ္တံဟိ.

จากคำที่เป็นปฐมาวิภัตติ มี มันตุ (mantu) ลงในอรรถเหล่านี้ว่า "มีอยู่แก่เขาในที่นี้". เพราะคำว่า อิติ (ดังนี้) มีความหมายเพื่อกำหนดความประสงค์ จึงมีลงในอรรถแห่ง อัตถิ (มีอยู่) ที่ประกอบด้วย ปหุตะ (มาก) เป็นต้น เท่านั้น. เพราะท่านกล่าวไว้แล้วว่า.

ပဟုတေ စ ပသံသာယံ နိန္ဒာယဒွါတိသာယနေ;

နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ ဟောန္တိမေ မန္တုအာဒယော.

มันตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีในอรรถว่า มาก, ในการชมเชย, ในการติเตียน, ในการกล่าวเกินจริง, ในการประกอบแน่นอน และในการเกี่ยวข้อง.

ပဟုတာ ဂါဝေါ ဧတ္ထ ဒေသေ အဿ ဝါ ပုရိသဿ သန္တီတိ သဂေါမာပသံသာယံ. ပသတ္ထာ ဇာတိ အဿ အတ္ထီတိ ဇာတိမာ-နိန္ဒာယံ, ဝလိမာအတိသာယနေ, ဗုဒ္ဓိမာ-နိစ္စယောဂေ, ဇုတိမာ-သံသဂ္ဂေ, ဟလိဒ္ဒိမာ. တမေတ္ထဿတ္ထီတိ အဓိကာရော.

ในอรรถว่า มาก เช่น "โคมากมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีอยู่แก่บุรุษนี้" เป็น สโคมา (ผู้มีโคมาก). ในการชมเชย เช่น "ชาติอันประเสริฐมีอยู่แก่เขา" เป็น ชาติมา (ผู้มีชาติ). ในการติเตียน เป็น วลิมา (ผู้มีรอยย่น). ในการกล่าวเกินจริง เป็น พุทธิมา (ผู้มีปัญญามาก). ในการประกอบแน่นอน เป็น ชุติมา (ผู้มีรัศมี). ในการเกี่ยวข้อง เป็น หลิททิมา (ผู้มีขมิ้น). คำว่า ตเมตฺถสฺสตฺถีติ เป็นบทตามไป (อธิการ).

ဝန္တွဝဏ္ဏာ.

หลังคำที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ และ อา) มี วันตุ (ปัจจัย).

ပဌမန္တတော အဝဏ္ဏန္တာ မန္တွတ္ထေ ဝန္တု ဟောတိ-သီလဝါ, ဒယာဝါ-အဝဏ္ဏာတိ ကိံ? ဗုဒ္ဓိမာ.

ปัจจัย วันตุ ย่อมลงในอรรถแห่ง มันตุ หลังบทปฐมาวิภัตติที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ หรือ อา) เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ทยาวา (ผู้มีเมตตา). ถามว่า "ทำไมต้องระบุว่า อวรรณะ?" ตอบว่า เพื่อกันคำว่า พุทธิมา (ซึ่งลงท้ายด้วยสระ อิ).

ဒဏ္ဍာဒိတွိကဤ.

หลังคำว่า ทัณฑะ เป็นต้น มี อิกะ (ika) และ อี (ī) ปัจจัยลง.

ဒဏ္ဍာဒီဟိ ဣက ဤ ဟောန္တိ ဝါ မန္တွတ္ထေ-ဒဏ္ဍိကော, ဒဏ္ဍီ-ဂန္ဓိကော ဂန္ဓိ-ဣတိသဒ္ဒဿ ဝိသသနိယမန္တ္ထတ္တာ ကုတော စိ ဒွေ ကုတောစေ ကမေကံဝ-နာဝိကော, သုခီ.

หลังทัณฑศัพท์เป็นต้น มี อิกะ และ อี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ทัณฑิโก, ทัณฑี (ผู้มีไม้เท้า), คันธิโก, คันธี (ผู้มีกลิ่น). เพราะอิติสัพพะมีอรรถวิเศษ (กำหนดความพิเศษ) ในบางที่จึงมีปัจจัยทั้งสอง ในบางที่ก็มีเพียงปัจจัยเดียว เช่น นาวิกะ (นายเรือ), สุขี (ผู้มีความสุข).

တပါဒိဟိ ဿီ.

หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัยลง.

တပါဒိတော ဝါ ဿီ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ-တပဿီ, ယသဿီ-ဝါတွေစ-ယသဝါ.

หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ยสัสสี (ผู้มียศ). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ยสวา (ผู้มียศ) บ้าง.

သဒ္ဓါဒိတွ.

หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัยลง.

သဒ္ဓါဒီဟိမန္တွတ္ထအဟောတိဝါ-သဒ္ဓေါ, ပညော-ဝါတွေဝ-ပညဝါ.

หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น สัทโธ (ผู้มีศรัทธา), ปัญโญ (ผู้มีปัญญา). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) บ้าง.

ဏေ တပါ.

หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัยลง.

တပသဒ္ဒါ ဏေ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ-တာပသော-မနာဒိတ္တာ ‘‘မနာဒီနံ သက’’ဣတိ ဏနုဗန္ဓေ သက-‘‘မာယာမေဓာဟိ ဝီ’’တိ မန္တွတ္ထေ ဝီ-မာယာဝိ, မေဓာဝီ.

หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น ตาปโส (ผู้มีตบะ). เพราะความเป็นมนาทิคณะ (ตามสูตร) 'มนาทีนํ สกะ' เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธ์ จึงมี สกะ (เช่น มนสิโก). (ตามสูตร) 'มายาเมธาหิ วี' มี วี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น มายาวี (ผู้มีมายา), เมธาวี (ผู้มีปัญญา).

တော ပဉ္စမျာ.

หลังปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลง.

ပဉ္စမျန္တာ ဗဟုလံ တော ဟောတိ-ဂါမသ္မာ ဂါမတော-ဣမေန ကိံ သဒ္ဒေဟိ တောမှိ-‘‘ဣတော တေတ္တော ကုတော’’တိ ဣမဿ ဋိ နိပစ္စတေ ဧတဿ ဋဧတ ကဿ ကုတ္တဉ္စ-ဣမသ္မာ ဣတော, ဧတသ္မာ အတော ဧတ္တော, ကသ္မာ ကုတော.

หลังบทที่ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลงโดยมาก เช่น คามสฺมา เป็น คามโต. เมื่อมี โต ปัจจัยเบื้องหลัง อิม-เอต-กึ ศัพท์เหล่านี้ (มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้) ในคำว่า 'อิโต, เอตฺโต, กุโต' มีการสำเร็จรูปโดยลบส่วนท้าย (ฏิ) ของ อิมะ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กึ เป็น กุตตะ. (ดังนั้น) อิมสฺมา เป็น อิโต, เอตสฺมา เป็น เอตฺโต, กสฺมา เป็น กุโต.

အဘျာဒိဟိ.

หลังอภิศัพท์เป็นต้น.

အဘိအာဒီဟိ တော ဟောတိ-အပဉ္စမျန္တေဟိပိ ဝိဓာနတ္တော’ယံ-အဘိတော, ပရိတော, ပစ္ဆတော, ဟေဋ္ဌတော.

หลังอภิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง. สูตรนี้มีไว้แม้สำหรับบทที่ไม่ได้ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ เช่น อภิโต (โดยรอบ), ปริโต (โดยรอบ), ปัจฉโต (ข้างหลัง), เหฏฐโต (ข้างล่าง).

အာဒျာဒီဟိ.

หลังอาทิศัพท์เป็นต้น.

အာဒိပ္ပဘုတီဟိ တော ဟောတိ-အာဒေါ အာဒိတော, မဇ္ဈေ မဇ္ဈတော, ယံ ယတော.

หลังอาทิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง เช่น อาโท เป็น อาทิโต (จากเบื้องต้น), มัชเฌ เป็น มัชฌโต (จากท่ามกลาง), ยํ เป็น ยโต (จากใด).

သဗ္ဗာဒိတော သတ္တမျာ တြတ္ထာ.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้น มี ตระ และ ตถะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ.

သဗ္ဗာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တြတ္ထာ ဟောန္တိ-သဗ္ဗသ္မိံ သဗ္ဗတြ, သဗ္ဗတ္ထ-ယသ္မိံ ယတြ, ယတ္ထ-ဗဟုလာဓိကာရာ န တုမှာမှေဟိ.

หลังสัพพศัพท์เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ตระ และ ตถะ ปัจจัยลง เช่น สัพพสฺมึ เป็น สัพพตฺร, สัพพตฺถ; ยสฺมึ เป็น ยตฺร, ยตฺถ. ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุลํ (โดยมาก) จึงไม่ลงหลังตุมหะ และ อมหะ ศัพท์.

ကတ္ထေတ္ထ ကုတြာတြ ကွေဟိဓ.

กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิห, อิธ.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ-ကသ္မိံ ကတ္ထ, ကုတြ, ကွ-ဧတသ္မိံ ဧတ္ထ, အတြ-အသ္မိံ ဣဟ, ဣဓ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; เอตสฺมึ เป็น เอตฺถ, อตฺร; อสฺมึ เป็น อิห, อิธ.

ဓီ သဗ္ဗာ ဝါ.

หลังสัพพศัพท์ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง.

သတ္တမျန္တတော သဗ္ဗသ္မာ ဓိဝါ ဟောတိ-သဗ္ဗဓိ-ဝါတိကိံ, သဗ္ဗတြ.

หลังสัพพศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง เช่น สัพพธิ (ในที่ทั้งปวง). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น สัพพตฺร เป็นต้น.

ယာ ဟိံ.

หลังยะศัพท์ มี หึ ปัจจัยลง.

သတ္တမျန္တာ ယသဒ္ဒါ ဟိံ ဝါ ဟောတိ-ယဟိံ-ဝါတွေဝ-ယတြ.

หลังยะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ยหึ (ในที่ใด). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ยตฺร เป็นต้น.

တာ ဟစ.

หลังตะศัพท์ มี หัง และ หึ ปัจจัยลง.

သတ္တမျန္တာ တတော ဝါဟံ ဟောတိ ဟိဉ္စ-တဟံ, တဟိံ-ဝါတွေဝ-တတြ.

หลังตะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หัง และ หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ตหัง, ตหึ (ในที่นั้น). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ตตฺร เป็นต้น.

ကုဟိံကတံ.

กุหึ และ กหัง (สำเร็จรูปแล้ว).

ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမျန္တာ ဟိံ ဟံ နိပစ္စန္တေ ကိဿ ကုကာ စ-ကုဟိံ ကဟံ-သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေစ္စေဝမာဒိ ဝိဂ္ဂဟေ.

หลังกึศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ และ หัง ปัจจัยสำเร็จรูปด้วยการนิบาต และแปลง กึ เป็น กุ และ กะ เช่น กุหึ, กหัง. ในวิเคราะห์มีอาทิว่า สพฺพสฺมึ กาเล (ในกาลทั้งปวง).

သဗ္ဗေကညယတေဟိ ကာလေ ဒါ.

หลังสัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ, ตะ ศัพท์ มี ทา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งกาล.

ဧတေဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ကာလေ ဒါ ဟောတိ-သဗ္ဗဒါ ဧကဒါ, အညဒါ, ယဒါ, တဒါ.

หลังศัพท์เหล่านี้ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ทา ปัจจัยลงในอรรถแห่งกาล เช่น สัพพทา (ในกาลทั้งปวง), เอกทา (ในกาลหนึ่ง), อัญญทา (ในกาลอื่น), ยทา (ในกาลใด), ตทา (ในกาลนั้น).

ကဒါ ကုဒါ သဒါ ဓုနေဒါနိ.

กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ-ကသ္မိံ ကာလေ ကဒါ, ကုဒါ-သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဒါ-ဣမသ္မိံ ကာလေ အဓုနာ, ဣဒါနိ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ กาเล เป็น กทา, กุทา; สพฺพสฺมึ กาเล เป็น สทา; อิมสฺมึ กาเล เป็น อธุนา, อิทานิ.

အဇ္ဇ သဇ္ဇဝပရဇ္ဇေဝတရဟိ ကရဟာ.

อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรหะ.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ-

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (คือ).

ပကတိ ပစ္စယော အာဒေသော ကာလဝိသေသောတိ သဗ္ဗမေတံ နိပါတနာ လဗ္ဘတိ-ဣမဿ ဋော ဇ္ဇော ဝါဟနိ နိပစ္စတေ-အသ္မိံ အဟနိ အဇ္ဇ-သမာနဿ သဘာဝေါဇ္ဇု ဝါဟတိ-သမာနေ အဟတိ သဇ္ဇု-အပရသ္မာ ဇ္ဇု ဝါဟတိ-အပရသ္မိံ အဟတိ အပရဇ္ဇု-ဣမဿေတော ကာလေရဟိ စ-ဣမသ္မိံ ကာလ္ဉေတရဟိ-ကိံသဒ္ဒဿ ကော ရဟ ဝါနဇ္ဇတနေ-ကသ္မိံ ကာလေ ကရဟ.

ปกติ, ปัจจัย, อาเทศ และกาลพิเศษ ทั้งหมดนี้ย่อมได้ด้วยการนิปาตนะ (คือ) อิมะ ศัพท์ เป็น ฏะ และ ชฺชะ บ้าง ในอรรถแห่งวัน ย่อมสำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (เช่น) ใน อสฺมึ อหนิ (ในวันนี้) เป็น อชฺช. สมานะ ศัพท์ เป็น สภาวะ และ ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน สมาเน อหนิ (ในวันเดียวกัน) เป็น สชฺชุ. อปร ศัพท์ เป็น ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน อปรสฺมึ อหนิ (ในวันอื่น) เป็น อปรชฺชุ. และ อิมะ ศัพท์ เป็น เอต ในอรรถแห่งกาล และ รหิ ปัจจัย (เช่น) ใน อิมสฺมึ กาเล (ในกาลนี้) เป็น เอตรหิ. กิํ ศัพท์ เป็น กะ และ รหะ ปัจจัย บ้าง ในอรรถแห่งอนัชชัตตนี (กาลไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ใน กสฺมึ กาเล (ในกาลไหน) เป็น กรห.

သဗ္ဗာဒီဟိ ပကာရေ ထာ.

ถา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งประการ จากศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น.

သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော, တတ္ထ ဝတ္တမာနေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ထာ ဟောတိ-သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗထာ-ယထာ, တထာ.

ประการ คือความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป. ถา ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่เป็นไปในอรรถแห่งประการนั้น (เช่น) ใน สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพถา; ยถา, ตถา.

ကထမိတ္ထံ.

กถํ, อิตฺถํ.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ပကာရေတိ ကိမိမေဟိ ထံပစ္စယောကေတ တေသံ ယထာက္ကမံ-ကေန ပကာရေန ကထံ, ဣမိနာ ပကာရေန ဣတ္ထံ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ. บทว่า ปกาเร (ในอรรถแห่งประการ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ถํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กิํ และ อิมะ ศัพท์ ตามลำดับ (เช่น) ใน เกน ปกาเรน (โดยประการอย่างไร) เป็น กถํ; ใน อิมินา ปกาเรน (โดยประการนี้) เป็น อิตฺถํ.

ဧကေန ပကာရေန ဧကံ ဝါ ပကာရံ ကရောတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

ในวิคคหะมีอาทิว่า "โดยประการหนึ่ง" หรือ "กระทำซึ่งประการหนึ่ง" ดังนี้.

ဓာ သင်္ချာဟိ.

ธา ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ (ศัพท์บอกจำนวน).

သင်္ချာဝါစီဟိ ပကာရေ ဓာ ပရော ဟောတိ-ဧကဓာ ကရောတိ-ဒွိဓာ,တိဓာ, စတုဓာ, ပဉ္စဓာ ကရောတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟော-ဗဟုသဒ္ဒါ ဝေပုလ္လဝါစီ သင်္ချာဝါစီ စ-ယဒါ သင်္ချာဝါစီ တဒါ ဗဟုဓာ ကရောတိ.

ธา ปัจจัย ย่อมลงข้างหลังในอรรถแห่งประการจากสังขยาศัพท์ (เช่น) เอกธา กโรติ (กระทำโดยประการหนึ่ง). วิคคหะมีอาทิว่า ทฺวิธา, ติธา, จตุธา, ปญฺจธา กโรติ (กระทำโดยสองประการ, สามประการ, สี่ประการ, ห้าประการ) ดังนี้. พหุ ศัพท์ เป็นศัพท์บอกความไพบูลย์ และเป็นสังขยาศัพท์. เมื่อใดเป็นสังขยาศัพท์ เมื่อนั้น (เป็น) พหุธา กโรติ (กระทำโดยหลายประการ).

ဝေကာ ဇ္ဈံ.

ชฺฌํ ปัจจัย ลงหลัง เอกะ ศัพท์ บ้าง.

ဧကသ္မာ ပကာရေ ဇ္ဈံ ဝါ ဟောတိ-ဧကဇ္ဈံ-ဝါတိ ကိံ, ဧကဓာ.

ชฺฌํ ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เอกชฺฌํ (โดยประการเดียวกัน). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกธา (ก็มี).

ဒွိတီဟေဓာ.

เอธา ปัจจัย ลงหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ บ้าง.

ဒွိတီဟိ ပကာရေ ဧဓာ ဝါ ဟောတိ-မေဓာ, တေဓာ-ဝါတွေဝ-ဒွိဓာ, တိဓာ-ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ.

เอธา ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เมธา, เตธา. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ทฺวิธา, ติธา (ก็มี). ในวิคคหะมีอาทิว่า เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) ดังนี้.

ဝါရ သင်္ချာယ က္ခတ္တုံ.

ขตฺตุํ ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ในอรรถแห่งวาระ (จำนวนครั้ง).

ဝါရသမ္ဗန္ဓိတိယာ ကတိသင်္ချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ-ကတိဝါရေ ဘုဇတိ ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ.

ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กติ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ (เช่น) กติวารํ ภุญฺชติ (บริโภคกี่ครั้ง) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

ဗဟုမှာ ဓာ စ ပစ္စာသတ္တိယံ.

ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ ศัพท์ ในอรรถแห่งความใกล้ชิด (แห่งวาระ).

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ဗဟုသင်္ချာယ ဓာ ဟောတိ က္ခတ္တုဉ္စ ဝါရာနဉ္စေ ပစ္စာသတ္တိ ဟောတိ-ဗဟုဝါရေ ဗုဉ္ဇတိ ဗဟုဓာ ဝါ ဒိဝသဿ ဗုဉ္ဇတိ, ခဟုက္ခတ္တုံ ဝါ, ပစ္စာသတ္တိယန္တိ ကိံ, ဗဟုက္ခတ္တုံ မကာသဿ ဘုဉ္ဇတိ.

ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ หากมีความใกล้ชิดกันแห่งวาระทั้งหลาย (เช่น) พหุวารํ ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้ง) เป็น พหุธา วา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งในวันหนึ่ง) หรือ พหุกฺขตฺตุํ วา. บทว่า ปจฺจาสตฺติยํ (ในความใกล้ชิด) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งต่อเดือน).

သကိံ ဝါ.

สกี (สกินฺ) นิปาต ย่อมลงบ้าง (ในอรรถแห่งวาระเดียว).

ဧကံ ဝါရမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ သကိန္တိ ဝါ နိပစ္စတေ ဧကသ္မာ ကိံ ဧကဿ စ သာဒေသော-ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ သကိံ ဘုဉ္ဇတိ-ဝါတိ ကိံ, ဧကက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ.

ในอรรถว่า "ครั้งเดียว" นี้ สกึ นิปาต ย่อมสำเร็จรูปบ้าง หลัง เอกะ ศัพท์ และมีการแปลง เอกะ เป็น ส (เช่น) เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) เป็น สกึ ภุญฺชติ. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ (ก็มี).

သော ဝီစ္ဆာပ္ပကာရေသု.

โส ปัจจัย ลงในอรรถแห่งวิจฉา (การซ้ำ) และประการ.

ကြိယာယ ဂုဏေန ဒဗ္ဗေန ဝါ ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝျာပိတုမိစ္ဆာ ဝီစ္ဆာဝီစ္ဆာယမ္ပကာရေ စ သော ဟောတိ ဗဟုလံ-သာမညနိဒ္ဒေသာ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘတ္တျန္တာ ယတော ကုတော ဝိသဒ္ဒါ ဟောတိ-ဝိစ္ဆာယံ-ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ကရောတိ ခဏ္ဍသော ကရောတိ-သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗသော.

ความปรารถนาเพื่อจะแผ่ไปในอรรถที่ต่างกันโดยกิริยา โดยคุณ หรือโดยวัตถุ ชื่อว่า วิจฉา. โส ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งวิจฉาและประการนั้นโดยมาก. เพราะเป็นการระบุโดยทั่วไป โส ปัจจัย จึงลงหลังศัพท์ใดๆ ที่ลงวิภัตติท้ายตามที่ประกอบได้. ในอรรถแห่งวิจฉา (เช่น) ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ (ทำให้เป็นชิ้นๆ) เป็น ขณฺฑโส กโรติ. ในอรรถแห่งประการ (เช่น) สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพโส.

အဘုတ တဗ္ဘာဝေ ကရာယဘုယောဂေ ဝိကာရာ စီ.

จี ปัจจัย ลงหลังวิการศัพท์ ในอรรถแห่งความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็น (อภูตตัพภาวะ) เมื่อประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ.

အဝတ္ထာဝတော’ဝတ္ထန္တရေနာဘုတဿ တာယာဝတ္ထာယ ဘာဝေ ကရာသဘူဟိ သမ္ဗန္ဓေ သတိ ဝကာရဝါစကာစီ ဟောတိ-စကာရော‘‘စီ ကြိယတ္ထေဟီ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတီတိ ဓဝလီကရောတိ-အဓဝလော ဓဝလော သိယာ ဘဝတိ ဝါ ဓဝလီသိယာ. ဓဝလီဘဝတိ-အဘုတတဗ္ဘာ ဝေတိ ကိံ, ဃဋံ ကရောတိ-ကရာသဘုယောဂေတိ ကိံ. အဓဝလော ဓဝလော ဇာတတေ-ဝိကာရာတိ ကိံ, သုဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍလီကရောတိ.

เมื่อมีการประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ ในความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็นโดยสภาวะอื่นจากสภาวะเดิม (อภูตตัพภาวะ) จี ปัจจัยอันบอกถึงวิการย่อมลง. จ อักษร (ในสูตร) มีประโยชน์เพื่อวิเศษณ์ว่า "จี ลงหลังศัพท์ที่เป็นกิริยา" (เช่น) อธวลํ ธวลํ กโรติ (ทำสิ่งที่ไม่ขาวให้ขาว) เป็น ธวลีกโรติ. อธวโล ธวโล สิยา หรือ ภวติ (สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นหรือย่อมเป็นของขาว) เป็น ธวลีสิยา, ธวลีภวติ. บทว่า อภูตตพฺภาเว (ในความเป็นสิ่งที่ยังไม่เป็น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) ฆฏํ กโรติ (ทำซึ่งหม้อ). บทว่า กราสภูโยเค (ในการประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) อธวโล ธวโล ชายเต (สิ่งที่ไม่ขาวเกิดเป็นของขาว). บทว่า วิการา (จากวิการ) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) สุวณฺณํ กุณฺฑลีกโรติ (ทำทองให้เป็นกุณฑล).

ဏဒ ယော.

ณาทิปัจจัยทั้งหลาย.

အထ တဗ္ဗာဒယော ဝုစ္စန္တေ ကြိယတ္ထေဟိ ‘‘ကြိယတ္ထာ’’တိ အဓိကာရတော, ကြိယာ အတ္ထော ဧတဿာတိ ကြိယာတ္ထော(ဓာတု)-သော စ ဒွိဝိဓော သကမ္မကာ ကမက္မကဝသေန-တတ္တ ယသ္မိံ ကြိယတ္ထေ ကတ္တုဝါစိနိ ကမ္မံ ဂဝေသီယတေ, သော သကမ္မကော ဣတရော အကမ္မကော-တေသု ယထာရဟံ သကမ္မ ကတော ကမ္မာဒေါ ကာရကေ ကမ္မာဝစနိစ္ဆာယမ္ဘာဝေ စ တဗ္ဗာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ-အကမ္မကတော ပန ဘာဝေါ ကမ္မဝဇ္ဇိတေ စ ကာရကေ-ကြိယာတိ စ ဂမနပစနာဒိကော အသတ္တသမ္မတော ကတ္တရီ ကမ္မေဝါ ပတိဋ္ဌိတော ကာရကသမူဟသာဓိယော ပဒတ္ထော ဝုစ္စတိ, ဝုတ္တံဟိ.

ลำดับนี้ จะกล่าวถึง ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) โดยตามอำนาจบทว่า "กริยตฺถา". บทว่า กริยตฺโถ (ธาตุ) หมายถึง สิ่งที่มีกิริยาเป็นอรรถ. ธาตุนั้นมี ๒ ชนิด คือ สกรรมกธาตุ และ อกรรมกธาตุ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น กิริยาใดที่กล่าวถึงกัตตา (ผู้ทำ) และมีการแสวงหากรรม กิริยานั้นชื่อว่า สกรรมกะ, นอกนั้นชื่อว่า อกรรมกะ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น พึงทราบว่า ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงหลังสกรรมกธาตุ ในอรรถแห่งกรรมเป็นต้น และในภาวะเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม. ส่วนหลังอกรรมกธาตุ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะ และในการกะที่เว้นกรรม. อนึ่ง กิริยา คือ อรรถของบท มีการไปและการหุงเป็นต้น ที่ไม่นับว่าเป็นสัตตวะ (สิ่งของ) ตั้งอยู่ในกัตตาหรือกรรม เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะ, ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า:

‘‘အဒ္ဒဗ္ဗဘုတံ ကတ္တာဒိ-ကာရကဂ္ဂါမသာဓိယံ;

ပဒတ္ထံ ကတ္တုကမ္မဋာဌံ-ကြိယမိစ္ဆန္တိ တဗ္ဗိဒု’’.

"ผู้รู้ทั้งหลายย่อมประสงค์ให้อรรถของบทที่ไม่เป็นวัตถุ อันสำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะมีกัตตาเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในกัตตาและกรรม เป็นกิริยา."

ကရ ကရဏေ-အကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော-ဧဝမုတ္တရတြာပိ-ကရိတိ ဌိတေ-ဗဟုလမိတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ.

กร ธาตุ ในอรรถว่าการกระทำ. อ อักษร (ที่ ร) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง แม้ในที่อื่นต่อไปก็เช่นกัน. เมื่อตั้ง กร ธาตุ ไว้แล้ว. บทว่า "พหุลํ" ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง.

ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ.

ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะและกรรม.

တဗ္ဗအနိယာ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဘာဝကမ္မေသု ဗဟုလံ ဘဝန္တိ-ပစ္စယေတိ ပစ္စယဝိဓာနတောညသ္မိံ သဗ္ဗတ္ထာဓိကာရော.

ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก. บทว่า "ปจฺจเย" ย่อมเป็นบทตามไปในที่ทั้งปวง เพราะเป็นการบัญญัติปัจจัยในอรรถอื่น.

တုံတုနတဗ္ဗေသု ဝါ.

หรือในอรรถแห่ง ตุํ, ตูน และ ตพฺพ ปัจจัย.

တုမာဒိသု ပစ္စယေသု ဝါ ကရဿ အာ ဟောတိ-အညတြ.

หรือในปัจจัยทั้งหลายมีตุงเป็นต้น กรธาตุเป็นอา ในที่อื่น

ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ.

ในพยัญชนะที่เป็นปรรูปที่ไม่ใช่ ย การะ

ကြိယတ္ထာနမန္တဗျဉ္ဇနဿ ပရရူပံ ဟောတိ ယကာရတော’ညသ္မိံ ဗျဉ္ဇနာဒေါ ပစ္စယေတိ ပရရူပံ-ကရဏံ ကာတဗ္ဗံ. ကတ္တဗ္ဗံ ဝါ-နပုံသကလိင်္ဂံ-ဘာဝဿေကတ္တာပိ တဗ္ဗာဒျဘိဟိတော ဘာဝေါ ဒဗ္ဗမိဝ ပကာသတီတိ ဗဟုဝစနဉ္စ ဟောတိ-ကမ္မေ-ကရီယတီတိ ကာတဗ္ဗောက ကတ္တဗ္ဗော-အဘိဓေယျဿေဝ လိင်္ဂဝစနာနိ.

ปรรูปย่อมมีแก่พยัญชนะที่สุดของธาตุ ในปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้นอื่นจาก ย การะ ด้วยเหตุนี้ การทำปรรูปจึงพึงทำ เป็น กาตัพพะ หรือ กัตตัพพะ เป็นนปุงสกลิงค์และเอกพจน์ในภาวะ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยตัพพะปัจจัยเป็นต้น ย่อมปรากฏเหมือนเป็นวัตถุ จึงมีพหูพจน์ด้วย ในกรรม รูปว่า กาตัพโพ หรือ กัตตัพโพ มีลิงค์และพจน์ตามสิ่งที่ถูกกล่าวถึงเท่านั้น

ဝိသေဿလိင်္ဂါ တဗ္ဗာဒိ တတ္ထာဒေါ ပဉ္စ ဘာဝဇာ,နပုံသကေ သိယုံ ဘာဝေ က္တော စာနော အကန္တရီ;

ဘာဝသ္မိံ ဃျဏ ပုမေ ဧဝံ ဣယုဝဏ္ဏဂဟာဒိဇော,အပ္ပစ္စယော’ပိ စာသငက္ချာ တုမာဒိ ကတွာန္တကာ သိယုံ.

ตัพพะปัจจัยเป็นต้นมีลิงค์ต่างกัน ในปัจจัยเหล่านั้น 5 อย่างแรกเกิดในภาวะ พึงเป็นนปุงสกลิงค์ในภาวะ คือ ตะ อานะ อกะ และอันตริ, ฆยณปัจจัยในภาวะเป็นปุงลิงค์ เช่นเดียวกับปัจจัยที่ลงท้ายด้วย อิ และ อุ วรรณะ มีคหธาตุเป็นต้น, แม้ อ ปัจจัย ก็เป็นอสังขยา, ปัจจัยมี ตุง เป็นต้น และมี กัตวา เป็นที่สุด พึงเป็นอสังขยา

အနီယေ-

ในอนียะ

ရာ နဿ ဏေ.

หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด แปลง น เป็น ณ

ရာန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿ ပစ္စယနကာရဿ ဏော ဟောတိ-ကရဏီယံ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကရဏာဒိသုပိ ဘဝန္တီ-သိနာ သောစေယျေ-ဒိဝါ ဒိသေသော-သိနာယန္တေ’နေနာတိ သိနာနီယံ(စုဏ္ဏံ)-ဒါ ဒါနေ-ဒိယတေ အဿာတိ ဒါနီယော-(ဗြာဟ္မဏေ)-ဌာ ဂတိနိဝုတ္တိယံ-ဥပ ပုဗ္ဗော-ဥပတိဋ္ဌတီတိ ဥပဋ္ဌာနီယော-(သိဿော)-ဓာတုနမနေကတ္ထတ္တာယေဝ ဌာ ဣစ္စသ္မိံ ဓာတုမှိ သန္တမေဝေါပဋ္ဌာနတ္ထံ ဥပသဒ္ဒေါ ဇောတေတိ-ဝုတ္တံဟိ.

หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด น การะของปัจจัยที่อยู่ข้างหลังย่อมเป็น ณ เช่น กรณียัง, เพราะอำนาจพหุลศัพท์ ย่อมมีแม้ในกรรณสาธนะเป็นต้น, สินา ธาตุ ในความสะอาด, ทิวา ธาตุ ในความแสดง, อาบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สินานียัง (แป้งผัดตัว), ทา ธาตุ ในการให้, สิ่งที่เขาให้แก่ผู้นี้ ชื่อว่า ทานีโย (แก่พราหมณ์), ฐา ธาตุ ในความหยุดการไป มี อุปะ นำหน้า, ย่อมเข้าไปบำรุง ชื่อว่า อุปัฏฐานีโย (ศิษย์), เพราะธาตุมีหลายความหมาย อุปสัคจึงส่องความหมายว่า อุปัฏฐานะ ที่มีอยู่แล้วใน ฐา ธาตุ นั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า

‘‘သန္တမေဝ ဟိ နီလာဒိ-ဝဏ္ဏံ ဒီပါဒယော ဝိယ;

ဓာတုသ္မိံ သန္တမေဝတ္ထံ ဥပသဂ္ဂါ ပကာသကော’’.

"อุปสัคเป็นเครื่องแสดงซึ่งความหมายที่มีอยู่ในธาตุเท่านั้น เหมือนประทีปเป็นเครื่องแสดงสีมีสีเขียวเป็นต้นที่มีอยู่แล้วนั่นแหละ"

ဝစ ဗျတ္တဝစနေ-

วจ ในการกล่าวให้ชัดเจน

ဃျဏ.

ฆยณ

ဘာဝကမ္မေသု ကြိယတ္ထာ ပရော ဃျဏ ဟောတိ ဗဟုလံ-ဃကာရဏကာရာနုဗန္ဓာ.

หลังธาตุ ฆยณปัจจัยย่อมลงในภาวะและกรรมโดยมาก มี ฆ การะ และ ณ การะ เป็นอนุพันธ์

ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ.

แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์

ဃာနုဗန္ဓေ စကာရဇကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ကဂါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဝဿ ကော.

เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลง จ และ ช ที่สุดของธาตุ เป็น ก และ ค ตามลำดับ และแปลง ว เป็น ก

အဿာ ဏနုဗန္ဓေ.

แปลง อ เป็น อา ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์

ဏကာရာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ပရေ ဥပန္တဿ အကာရဿ အာ ဟောတိ-ဝုစ္စတီတိ ဝါကျံ-စိ ဝယေ-ဃျဏ.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ การะ เป็นอนุพันธ์อยู่ข้างหลัง แปลง อะ ที่อุปันตะเป็น อา เช่น วากยัง (สิ่งที่เขาพูด), จิ ธาตุ ในความเลือก ลง ฆยณ ปัจจัย

ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉော ပစ္စယေ.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ เป็น เอ และ โอ ในปัจจัย

ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္တာနံ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေတိ ဣဿေကာရေ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ ယဿ ဒွိဘာဝေ စ-စယနံ စိယတီတိ ဝါ စေယျံ-ဒါ ဒါနေ.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่สุดของธาตุ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย เมื่อแปลง อิ เป็น เอ แล้ว และซ้อน ย ด้วยสูตร 'สรมหา เทว' เช่น เจยยัง (การเลือก หรือสิ่งที่เขาเลือก), ทา ธาตุ ในการให้

အာဿေ စ.

และแปลง อา เป็น เอ

အာကာရန္တတော ဃျဏ ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု အာဿ ဧ စ-ဒါနံ ဒီယတီတိ ဝါ ဒေယျံ-ဝဒ ပစနေ‘‘ဝဒါဒီဟိ ယော’’တိ ဘာဝကမ္မေသု ယောစဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပေသု-ဝဒနံ ဝဒိတဗ္ဗံ ဝါ ဝဇ္ဇံ-အမ ဂမ ဂမနေ ဝဒါဒိတ္တာ ယေ-ဂမနံ ဂမျတေတိ ဝါ ဂမျံ-ဂုဟ သံဝရဏေ-‘‘ဂုဟာဒီဟိယက’’ဣတိ ဘာဝကမ္မေသု ယက-ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော.

หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ฆยณ ปัจจัย ในภาวะและกรรม และแปลง อา เป็น เอ เช่น เทยยัง (การให้ หรือสิ่งที่เขาให้), วท ธาตุ ในความพูด ลง ย ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'วทาทีหิ โย' และทำปรรูปเป็นพยัญชนะวรรค จ เช่น วัชชัง (การพูด หรือสิ่งที่ควรพูด), อม และ คม ธาตุ ในความไป ลง ย ปัจจัย เพราะเป็นพวก วท ธาตุ เช่น คัมยัง (การไป หรือสิ่งที่เขาไป), คุห ธาตุ ในความปกปิด ลง ยก ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'คุหาทีหิ ยกะ' ก การะ มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์ ก

လဟုဿုပန္တဿ

แห่งสระลหุที่เป็นอุปันตะ

လဟုဘုတဿ ဥပန္တဿ ယုဝဏ္ဏဿ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေတိ သမ္ပတ္တဿော ကာရဿ ‘‘နတေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု’’တိ ပဋိသေဓော-ဂုဟဏံ ဂုဟိတဗ္ဗံ ကဝါ ဂုယှံ-ဝိပလ္လာသော-သာသ အနုသဋ္ဌိယံ-ယက.

แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่เป็นลหุและเป็นอุปันตะ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย มีการห้ามการแปลง เอ โอ ที่ถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตร 'นเต กานุพันธนาคเมสุ' เช่น คุยหัง (การปกปิด หรือสิ่งที่ควรปกปิด) มีการสลับที่กัน (วิปัลลาสะ), สาส ธาตุ ในความสั่งสอน ลง ยก ปัจจัย

သာသသျ သိသ ဝါ.

แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง

သာသဿ ဝါ သိသ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ-ပုဗ္ဗရူပေ-သာသီယတီတိ သိဿော-သိသာဒေသာဘာဝပက္ခေ-

แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เมื่อทำบุพพรูปแล้ว เช่น สิสโส (ผู้ที่เขาอบรมสั่งสอน), ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สิสสะ

ဧဣ ဗျဉ္ဇနဿ.

ลง อิ และ เอ อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ

ကြိယတ္ထာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနာဒိပ္ပစ္စယဿ ဉိ ဝါ ဟောတိ-ဉကာရော ‘‘ဉိ လဿေ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော,သာသိယော-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ ကွစိ ဉိဿာဘာဝေါ-ကတ္တဗ္ဗံ.

ลง อิ (ญิ) อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุ บ้าง ญ การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ญิ ลัสสะ' เช่น สาสิโย, เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา บางครั้งจึงไม่มี ญิ อาคม เช่น กัตตัพพัง

ကတ္တရိ လတုဏကာ.

ลตุ และ ณกะ (ปัจจัย) ในกัตตุวาจก

ကတ္တရိ ကာရကေ ကြိယတ္ထာ လတုဏကာ ဟောန္တိ-လကာရော ‘‘လတုပိတာဒနမာ သိမှီ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-ဒဒါတီတိ ဒါတာ-ဏကေ-

ในกัตตุการก ลง ลตุ และ ณกะ ปัจจัย หลังธาตุ ล การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ลตุปิตาทนมะ...' เช่น ทาตา (ผู้ให้), ใน ณกะ ปัจจัย

အဿာဏပိမှိ ယုက.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ เว้น ณปิ ปัจจัย

အကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ယုက ဟောတိ ဏပိတော’ညသ္မိံ ဏနုဗန္ဓေ, ဒါယကော-ဝဓဟိံသာယံ-‘‘ဉိဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဉိ-ဝဓေတီတိဝဓိတာ,ဏကေ-‘‘အဿာနနုဗန္ဓေ’’တိ ဥပန္တဿ အဿ အာတ္တေသမ္ပတ္တေ-

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณปิ เช่น ทายโก, วธ ธาตุ ในความเบียดเบียน ลง ญิ อาคม ด้วยสูตร 'ญิ พยัญชนะสสะ' เช่น วธิตา (ผู้ฆ่า), ใน ณกะ ปัจจัย เมื่อมีการแปลง อะ ที่อุปันตะ เป็น อา ด้วยสูตร 'อัสสานนุพันเธ'

အညတြာပိ.

แม้ในที่อื่น

ကာနုဗန္ဓနာဂမတော’ညသ္မိမ္ပိ တေ ဧ ဩ အာ ကွစိ န ဟောန္တီကိ ပဋာသေဓော-ဝဓကော-လုစ္ဆေဒနေ.

แม้ในปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและอาคม การห้ามว่า เอ โอ อา บางครั้งไม่เป็น (คือไม่มีวุฒิ) เช่น วธโก (ผู้ฆ่า), ลุจฺเฉทเน (ในความตัด).

ကွဝဏ.

กฺววณะ (ปัจจัย)

ကမ္မတော ပရာ ကြိယတ္ထာ ကွစိ အဏ ဟောတိ ကတ္တရိ-ဩကာရေ-

อณ ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยาธาตุที่อยู่หลังบทกรรม ในกัตตุสาธนะบ้าง ในสระ โอ...

အာယာဝါ ဏနုဗန္ဓေ.

การแปลงเป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ

ဉောနမာယာဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ သရာဒေါ ဏနုဗန္ဓေတိ တဿာ ဝါဒေသော-သရံ လုဏတီတိ သရလာဝေါ, ကုမ္ဘံ ကရောတီတိ ကုမ္ဘကာရော-ကွစီတိ ကိံ, ကမ္မကာရော-ဧတ္ထ‘‘ဘာဝကာရကေသွ ဃဏဃကာ’’တိ အပ္ပစ္စယော-ဒိသ ပေက္ခဏေ.

ญ และ โอ (ของธาตุ) แปลงเป็น อายะ และ อาวะ ตามลำดับ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะที่ขึ้นต้นด้วยสระ. การแปลงเป็น อาวะ ของมัน (โอ) เช่น สรํ ลุณตีติ สรลาโว (ผู้ตัดหญ้า), กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร (ผู้ทำหม้อ). คำว่า 'บางครั้ง' (กฺวจิ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป กมฺมกาโร. ในคำนี้ลง อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'ภาวกาเรเกสฺวฆณฆกา'. ทิส ธาตุ ในความเห็น.

သမာနညဘဝန္တယာဒိတုပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ သမာနာဒိဟိ ယာဒီဟိ စောပမာနေဟိ ပရာ ဒိသာ ကမ္မကာရကေ ရီရိက္ခကာ ဟောန္တိ-‘‘ရာနုဗန္ဒေ’န္တသရာဒိဿာ’’တိ ဒိသဿ ဣသဘာဂဿ လောပေ‘‘ရီရိက္ခကေသူ’’-တိ သမာနဿ သာဒေသေ စ-သမာနော ဝိယ ဒဿတီတိ သဒီ, သဒိက္ခော-ကေ-

ทิส ธาตุ ในกรรมสาธนะ (หรือหลังบทกรรม) เป็น รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย หลังคำว่า สมานะ, อญฺญะ, ภวนฺตะ, ยาทิ และอุปมา. ทิส ธาตุ ที่อยู่หลัง สมานะ เป็นต้น ยาทิ เป็นต้น และอุปมา เป็น รี, ริกฺข, กะ ในกัมมการก. ด้วยการลบส่วน 'อิส' ของ ทิส ด้วยสูตร 'รอนุพนฺเธนฺตสราทิสฺส' และด้วยการแปลง สมานะ เป็น สะ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. สมาโน วิย ทสฺสตีติ สที, สทิกฺโข (ผู้เห็นเหมือนกัน). ใน กะ ปัจจัย...

န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု.

ไม่เป็น เอ โอ อา (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม.

တေ ဧ ဩ အာ ကာနုဗန္ဓေ နာဂမေ စ န ဟောန္တီတိ ဧတ္တာဘာဝေ, သဒိသော.

เอ โอ อา ไม่เป็น (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น เอ (เอตฺตาภาเว) จึงเป็น สทิโส (ผู้เห็นเหมือนกัน).

သမာနာ ရော ရီရိက္ခကေ.

แปลง สมานะ เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย.

သမာနသဒ္ဒတော ပရဿ ဒိသဿ ရ ဟောတိ ဝါ ရီရိက္ကကေသူတိ ပက္ခေ ဒဿ ရာဒေသေ-သရီ, သရိက္ခော, သရိသော.

แปลง สมานะ ที่อยู่หน้า ทิส ธาตุ เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. ในฝ่ายที่แปลง ท เป็น ร (ทสฺส ราเทเส) เป็น สรี, สริกฺโข, สริโส (ผู้เห็นเหมือนกัน).

သဗ္ဗာဒီနမာ.

แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา.

ရီရိက္ခကေသု သဗ္ဗာဒီနမာ ဟောတိ-အညာဒီ, အညာဒိက္ကော, အညာဒိသော.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา เช่น อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส (ผู้เห็นต่างกัน).

န္တကိမိမာနံ ဋာ ကီ ဋီ.

แปลง นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี (ตามลำดับ).

ရီရိက္ကကေသု န္တ ကိံ ဣမ သဒ္ဒါနံ ဋာ ကီ ဋီ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ-ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော-ယာဒိ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော-တျာဒိ, တျာဒိက္ခော, တျာဒိသောစ္စာဒိ-တုမှာမှာ နန္တု အယံ ဝိသေသော.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลงศัพท์ นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี ตามลำดับ. ฏ อักษร มีไว้เพื่อการแปลงทั้งหมด (สพฺพาเทส). ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; ยาทิ, ยาทิกฺโข, ยาทิโส; ตฺยาทิ, ตฺยาทิกฺโข, ตฺยาทิโส เป็นต้น. ส่วน ตุมฺห และ อมฺห มีความพิเศษดังนี้.

တုမှာမှာနံ တာ မေကသ္မိံ.

แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ในเพราะ เอกะ (ปัจจัย).

ရီရိက္ခကေသုတုမှအမှာနံ တာ မာ ဟောန္တေ ကသ္မိံ ယထာက္ကမံ-တာဒိ, မာဒိ, တာဒိက္ခော, မာဒိက္ခော, တာဒိသော, မာဒိသော-ဧက္ैသ္မိန္တိ ကိံ, တုမှာဒိသော, အမှာဒိသော-စိ စယေ.

ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ตามลำดับ เช่น ตาทิ, มาทิ, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, ตาทิโส, มาทิโส. คำว่า 'เอกสฺมึ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส. จิ ธาตุ ในความสั่งสม.

ဘာဝကာရ ကေသွဃဏဃကာ.

ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) มี อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย.

ဘဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အ ဃဏ ဃ ကာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-အ-ဣဿေကာရေ.

ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) ลง อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก. อ ปัจจัย. ในการแปลง อิ เป็น เอ.

ဉောနမယဝါ သရေ.

แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง.

သရေ ပရေ ဉောနမယဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ တဿ အယာဒေသော စ-ဝယနံ စိယတီတိ ဝါစယော-နီပါပုဏနေ-ဝိ ပုဗ္ဗောဝိနယနံ ဝိနေတီတိ ဝါ ဝိနယော-ရု သဒ္ဒေ-ရဝနံ ရဝေါ-ဘု သတ္တာယံ. ဘဝနံ ဘဝေါ-ဂဟ ဥပါဒါနေ-ပ ပုဗ္ဗော-ပဂ္ဂဏှဏံ ပဂ္ဂဟော-ဂဟ မဒ ဒပ ရဏ သရ ဝရ စရာဒယော ဂဟာဒယော-ကရ ကရဏေ, ကိစ္ဆတ္ထေ ဒုမှိ အကိစ္ဆတ္ထေသု ဤသံ သုသု စုပ္ပဒေသု-ဒုက္ခေန ကရီယတီတိ ကရဏံ ဝါ ဒုက္ကရံ-သုခေန ကရီယတီတိ ကရဏံ ဝါ ဤသက္ကရံ, သုကရံ-စဇ ဟာနိယံ-ဃဏ-စဇနံ စာဂေါ-ပစ ပါကေ-နိ ပုဗ္ဗောဃ,နိပစတီတိ နိပကော-ခိပ ပေရဏေ-က-ခိပတီတိ ခိပကော-ပီတပ္ပဏေ.

เมื่อมีสระตามหลัง แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว ตามลำดับ และมีการแปลง (อิ) เป็น อายะ. วยนํ จิยตีติ วาจโย. นี ธาตุ ในความถึง. วิ บทหน้า, วินยนํ วินยติ วา วินโย. รุ ธาตุ ในความส่งเสียง, รวนํ รโว. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น, ภวนํ ภโว. คห ธาตุ ในความถือเอา. ป บทหน้า, ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห. คห, มท, ทป, รณ, สร, วร, จร เป็นต้น เรียกว่า คหาทิธาตุ. กร ธาตุ ในความทำ, เมื่อมี ทุ ในความยาก และเมื่อมี อีสํ, สุ ในความไม่ยาก. ทุกฺเขน กริยตีติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. สุเขน กริยตีติ กรณํ วา อีสกฺกรํ, สุกรํ. ชช ธาตุ ในความสละ. ฆณ ปัจจัย, ชชนํ จาโค. ปจ ธาตุ ในความหุงต้ม. นิ บทหน้า, ฆ ปัจจัย, นิปจตีติ นิปโก. ขิป ธาตุ ในความซัดไป. ก ปัจจัย, ขิปตีติ ขิปโก. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม.

ယုဝဏဏာနမိယဒ္ဓုဝင သရေ.

แปลง ยุ, ว, ณ, ณ เป็น อิย, อท, อุว, อัง (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง.

ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနမိယဗုဒ္ဓဝင ဟောန္တိ သရေ ကွစီတိ ဣယင-ဏေတီတိ ပိယော-ဘု သတ္တာယံ-အဘိ ပုဗ္ဗော.

กิริยาธาตุที่ลงท้ายด้วย อิ-วัณณะ และ อุ-วัณณะ แปลงเป็น อิย และ อุว เมื่อมีสระตามหลังบ้าง. อิยง (อาเทส), เณตีติ ปิโย. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น. อภิ บทหน้า.

ကွိ

กฺวิ (ปัจจัย).

ကြိယတ္ထာ ကွိ ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကာရကေသု.

ลง กฺวิ ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก ในภาวะและกาลก (สาธนะ).

ကွီဿ.

การลบ กฺวิ ปัจจัย.

ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကွိဿ လောပေါ ဟောတီတိ ကွိလောပေ-အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု-ဧဝံ သယမ္ဘု-အမ ဂမ ဂမနေ-ကွိမှိ-‘‘ကွိမှိ လောပေါ’န္တဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ မလောပေါ-ဥရသာ ဂစ္ဆတီတိ ဥရဂေါ-ဒါ ဒါ နေ-‘‘အနော’’တိ ကြိယတ္ထာ ဘာဝကာရကေသွာနော-ဒတ္တိ ဒိယတီတိ ဝါဒါနံ-သံပ ပုဗ္ဗေ-သမ္မာ ပဒီယတေ ယဿ တံ သမ္ပဒါနံ-အပ အာ ပုဗ္ဗေ-အပါဒဒါတိ ဧတသ္မာတိ အပါဒါနံ-ကရ ကရဏေ-အဓိ ပုဗ္ဗော-‘‘ရာ နဿ ဏေ’’-တိ ဏေ-အဓိကရီယတိ ဧတသ္မိန္တိ အဓိကရဏံ-ဂဟ ဥပါဒါနေ.

ลบ กฺวิ ปัจจัย ที่อยู่หลังกิริยาธาตุ. เมื่อลบ กฺวิ แล้ว เช่น อภิภวตีติ อภิภู. สยมฺภู ก็เช่นเดียวกัน. อม, คม ธาตุ ในความไป. ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย, ลบพยัญชนะที่สุดด้วยสูตร 'กฺวิมฺหิ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺส' จึงลบ ม. อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค. ทา ธาตุ ในความให้. ลง อน ปัจจัย หลังกิริยาธาตุในภาวะและกาลก (สาธนะ). ทตฺติ ทิยตีติ วา ทานํ. สํ, ป บทหน้า, สมฺมา ปทิยเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อป, อา บทหน้า, อปาททาติ เอตสฺมาติ อปาทานํ. กร ธาตุ ในความทำ. อธิ บทหน้า, แปลง น เป็น ณะ ด้วยสูตร 'รา นสฺส เณ'. อธิกริยติ เอตสฺมินฺติ อธิกรณํ. คห ธาตุ ในความถือเอา.

တထနရာနံ ဋဌဏဠာ.

แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ (ตามลำดับ).

တထနရာနံ ဋဌဏဠာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမန္တိ နဿ ဏဒေသေ-ဂဏှိတဗ္ဗံ ဂဟဏံ-ပဒ ဂမနေ-နိပုဗ္ဗော.

แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ ตามลำดับบ้าง. ในการแปลง น เป็น ณ เช่น คณฺหิตพฺพํ คหณํ. ปท ธาตุ ในความไป. นิ บทหน้า.

ပဒါဒီနံ ကွစိ.

ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น บ้าง.

ပဒါဒီနံ ယုက ဟောတိ ကွစိ ပစ္စယေ-နီပတ္တိ နိပဇ္ဇနံ-ပီ တပ္ပဏေ-အနမှိ ဝနာဒိနာ နာဂမေ စ’န တေ’ ဣစ္စာဒိနာ ဧ န ဟောတိ-ပီတိ ပီဏနံ-ဝိဇိ ဘယ စလနေသု-သံ ပုဗ္ဗော-သံဝိန္တိ သံဝေဇနံ-‘‘အညတြာပီ’’တိ ဧတ္တာဘာဝေ-သံဝိဇနံ-ကုဓ ကောပေ-ကုဇ္ဈတိ သီလေနာတိ ကောဓနော-ဘိက္ခ ယာစနေ.

ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น ในบางปัจจัย. นิปตฺติ, นิปชฺชนํ. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม. ใน อน ปัจจัย ลง น อาคม ด้วยสูตร 'วนาทินา' และไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'นะ เต' เป็นต้น. ปีติ, ปีณนํ. วิชิ ธาตุ ในความกลัวและความไหว. สํ บทหน้า, สํวินฺติ สํเวชนํ. เมื่อไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'อญฺญตฺราปิ' จึงเป็น สํวิชนํ. กุธ ธาตุ ในความโกรธ, กุชฺฌติ สีเลนาติ โกธโน. ภิกฺข ธาตุ ในความขอ.

ဣတ္ထိယမ ဏ က္တိ က ယက ယာ စ.

ในอิตถีลิงค์ มี อ ปัจจัย, ณะ ปัจจัย, กติ ปัจจัย, ก ปัจจัย, ยก ปัจจัย และ ยา ปัจจัย

ဣတ္ထိလင်္ဂေ ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တျနော စ ဗဟုလံ-အ-ဘိက္ကနံ ဘိက္ခီယတီတိ ဝါ ဘိက္ခာ-အာပစ္စယော-ဏော-ကာရဏံ ကာရာ-စာရကံ-ယထာကထဉ္စိ သဒ္ဒနိပ္ဖန္တိ ရူဠှိတော အတ္ထနိစ္စယော-ဘိဒ ဝိဒါရဏေ-က္တိ-ဘေဒနံ ဘိဇ္ဇတေတိ ဝါ ဘိတ္တိ-ရူဇ ဘင်္ဂေ-ကော-ရုဇတီတိ ရုဇာ-ဝိဒ ဉာဏေ-ယက-ဝေဒနံ ဝိဒန္တိ ဧတာယာတိ ဝါ ဝိဇ္ဇာ-အဇ ဝဇ ဂမနေ-ပ ပုဒ္ဓေါ-ယော-ပဗ္ဗဇ နံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ-‘‘စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဝဿ ဗကာရေ ဉ္စိတ္တံ-ဝန္ဒ အဘိဝါဒနတ္ထုတိသု-အနော-ဝန္ဒနံ ဝန္ဒနာ.

ในอิตถีลิงค์ ในภาวะและในกากะ กริยัตถะทั้งหลายลง อ, อา ปัจจัย เป็นต้น และ อโน ปัจจัย เป็นส่วนมาก - อ ปัจจัย - ภิกฺขนํ ภิกฺขิยตีติ วา ภิกฺขา (การขอทาน) - อา ปัจจัย - โณ ปัจจัย - การณํ การา-จารกํ (การกระทำ ผู้กระทำ) - การกำหนดความหมายจากความนิยมใช้ ไม่ใช่จากการสร้างศัพท์เท่านั้น - ภิท ธาตุ ในความหมายว่า 'ทำลาย' - กติ ปัจจัย - เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ (การทำลาย, ฝาผนัง) - รุช ธาตุ ในความหมายว่า 'แตกหัก' - โก ปัจจัย - รุชตีติ รุชา (สิ่งที่แตกหัก คือ โรค) - วิท ธาตุ ในความหมายว่า 'รู้' - ยก ปัจจัย - เวทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา (การรู้, สิ่งที่รู้ด้วยสิ่งนี้ คือ วิชชา) - อช วช ธาตุ ในความหมายว่า 'ไป' - ป บทหน้า - โย ปัจจัย - ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา (การบวช) - 'จวคฺคพยญฺญา' สูตร โดยการแยกโยคะ ญ เป็น บ ใน บการะ - วนฺท ธาตุ ในความหมายว่า 'ไหว้' และ 'สรรเสริญ' - อโน ปัจจัย - วนฺทนํ วนฺทนา (การไหว้)

ဣ ကိတိ သရူပေ.

ลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง

ကြိယတ္ထဿ သရူပေ’ဘိဓေယျေ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဣ ကိ တီ ဟောန္တိ-ဣ-ဝစ ဣစ္စယံ ဓာတု ဧဝ ဝစိ-ကိမှိ-ယုဓိ-တိ-သရုပေ တိမှိ ကရော တိဿ ခေါတိ ဝိကရဏဿ ဉာတတ္တာ ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော-ပစတိ-ကထမကာရော ဣစ္စာဒိ? ဃဏန္တေန ကာရသဒ္ဒေန ဆဋ္ဌိသမာသော-အဿ ကာရော အကာရော-ဘုဇ ပါလနဇ္ဈောဟာရေသု.

เมื่อความหมายที่พึงกล่าวคือรูปของกริยัตถะเอง หลังกริยัตถะลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย - อิ ปัจจัย - วจ ธาตุนี้เอง คือ วจิ - ใน กิ ปัจจัย - ยุธิ - ติ ปัจจัย - ในรูปของตนเอง ใน ติ ปัจจัย กร ธาตุ ติ เป็น โข เพราะรู้ วิกรณะ และ ล เป็น โล โดย 'กตฺตริ โล' สูตร - ปจติ (หุงต้ม) - อการะ เป็นต้น มาได้อย่างไร? - สมาสแบบฉัฏฐีวิภัตติกับคำว่า การะ ที่ลงท้ายด้วย ฆณ ปัจจัย - อสฺส กาโร อกาโร (การกระทำของมัน คือ อการะ) - ภุช ธาตุ ในความหมายว่า 'รักษา' และ 'บริโภค'

သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏီ.

ในความหมายว่า ปกติ (ศีล), ความเนืองนิตย์ (อาภิกขัญญะ) และความจำเป็น (อวัสสถะ) ลง ณี ปัจจัย

ကြိယတ္ထာဏိ ဟောတိ သီလာဒီသု ပတီယမာနေသု-ဥဏှံ ဘုဉ္ဇတိ သီလေနာတိ ဥဏှဘောဇီ-ပါ ပါနေ-‘‘အဿာဏပိမှိ ယုက’’ဣတိ-ယုက-ခီရမ္ဘိက္ခညမ္ပိဗတီတိ ခီရပါယီ-အဝဿံ ကရောတီတိ အဝဿကာရီ, သတမဝဿံ ဒဒါတီတိ သတန္ဒာယီ.

หลังกริยัตถะลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏอยู่ - อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี (ผู้บริโภคของร้อนเป็นปกติ) - ปา ธาตุ ในความหมายว่า 'ดื่ม' - 'อสฺสาณปิมฺหิ ยุก' สูตร มี ยุก ปัจจัย - ขีรมฺภิกฺขญฺญํ ปิพตีติ ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นภิกขา) - อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น) - สตมวสฺสํ ททาตีติ สตนฺทายี (ผู้ให้ร้อยโดยจำเป็น)

ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တု က္တာဝိ.

ในกัตตุวาจก และในอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย

ဘုတေ ပရိသမတ္တေ အတ္တေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာက္တန္တုက္တာဝီ ဟောန္တိ ကတ္တရ-အဘုဉ္ဇီတိ ဘုတ္တဝါ, ဘုတ္တာဝီ-သုသဝကဏေ-အသုဏိ တိသုတဝါ, သုတာဝီ.

ในอดีตกาลที่เสร็จสิ้นแล้ว หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุวาจก - อภุญฺชีติ ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี (ผู้กินแล้ว) - สุ ธาตุ ในความหมายว่า 'ฟัง' - อสุณิ ติ สุตวา, สุตาวี (ผู้ฟังแล้ว)

က္တော ဘာဝကမ္မေသု

ลง ต ปัจจัย ในภาวะและในกรรม

ဘာဝေ ကမ္မေစ ဘုတေ က္တော ဟောတိ-အာသ ဥပဝေသနေ-အာသနမာသိတံ-ဉိ-ရုဒ ရောဒနေ.

ในภาวะและในกรรม และในอดีตกาล ลง ต ปัจจัย - อาส ธาตุ ในความหมายว่า 'นั่ง' - อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) - ญิ-รุท ธาตุ ในความหมายว่า 'ร้องไห้'

ဝါ ကွစိ.

บ้าง ในบางอุทาหรณ์

တေ ဧ ဩ အာ ကွစိ ဝါ န ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု-ရောဒနံ ရုဒိတံ, ရောဒိတံ-ကရီယိတ္ထာတိ ကတော,

สระเหล่านั้นคือ เอ โอ อา ไม่คงอยู่บ้าง ในอาคมที่มี ก เป็นอนุพันธะ - โรทนํ รุทิตํ, โรทิตํ (การร้องไห้) - กริยิตฺถาติ กโต (อันเขาทำแล้ว)

ဂမာဒိရာနံ လောပေါ’န္တဿ.

ลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด

ဂမာဒိနံ ရကာရန္တာနဉ္စာန္တဿ လောပေါ ဟောတိ တကာရာဒေါ

มีการลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เมื่อปัจจัยมี ต เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง

ကာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ကတွာနကတွာဝဇ္ဇိတေတိ ရလောပေါ-ယာ ပါ ပုဏနေ.

ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้น กตวาน และ กตวา ปัจจัย มีการลบ ร (ที่สุดธาตุ) ยา และ ปา ธาตุ ในความถึงพร้อม

ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စ.

ในความหมายว่าไป และในอกัมมกธาตุ และในอาธาระ

ဂမနတ္ထတော အကမ္မကတော စ ကြိယတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ကတ္တရိ ဘာဝကမ္မေသု စ-ယာတဝန္တော’သ္မိန္တိ ယာတံ-(ဌာနံ)-ယာ တဝန္တော ယာနာ-ယာနံ ယာတံ-ယာယိတ္ထာတိ ယာတော-(ပထော)-အာသိတဝန္တော’သ္မိန္တိ အာသိတံ-(ဌာနံ)-အာသိတဝန္တော အာသိတာ-အာသန မာသိတံ-ဉိ.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายว่าไป และอกัมมกธาตุ ลง ต ปัจจัย ในความหมายอาธาระ และในกัตตุวาจก ภาววาจก และกรรมวาจก. ยาตํ (สถานที่) ที่ไปแล้ว, ยานา (การไป) ที่ไปแล้ว, ยานํ ยาตํ (การไป) ที่ไปแล้ว, ยาโต (ทาง) ที่ไปแล้ว. อาสิตํ (สถานที่) ที่นั่งแล้ว, อาสิตา (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว, อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว.

နေတာ ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ.

ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก และในปัจจุบันกาล

အာရဒ္ဓါပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ န္တော ဟောတိ ကတ္တရိ.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก ในความหมายที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น

ကတ္တရိ လော.

ลง โล ในกัตตุวาจก

ကုယတ္ထတော အပရောက္ခေသု ကတ္တုဝိဟိတမာနန္တဒိသု လော ဟောတိ-လကာရော‘‘ဉိ လဿေ‘‘-တိ ဝိသေသနတ္ထော-ပဝတီတိ ပဝန္တော-‘‘မာနော‘‘တိ ကတ္တရိ မာနော-ပစမာနော.

หลังกริยัตถะ ลง โล ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น ที่กำหนดในกัตตุวาจก. ลการะ (ล) มีความหมายพิเศษว่า "ญิ ลัสเส". ปวตีติ ปวนฺโต. มาโน ในกัตตุวาจก มาโน. ปจมาโน.

ဘာဝကမ္မေသု

ในภาวะและในกรรม

ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ မာနော ဟောတိ.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง มานะ ปัจจัย ในภาวะและในกรรม ในความหมายปัจจุบัน

ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသု

ลง กฺโย ในภาวะและในกรรม ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น

ဘာဝကမ္မဝိဟိတေသု ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသု မာနန္တာဒိသု ပရေသု ကျော ဟောတိ ကြိယတ္ထာ-ကကာရော အဝုဒ္ဓတ္ထော-ဘာဝေ-ဘုယတေတိ ဘုယမာနံ-ကမ္မေ-ပစ္စတေတိ ပစ္စမာနော.

หลังกริยัตถะ ลง กฺโย เมื่อมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ในภาวะและในกรรมที่กำหนดไว้ โดยเว้นปโรกขา. กการะ (ก) มีความหมายว่าไม่ให้มีการวุฒิ. ในภาวะ - ภุยมานํ (อันเขาเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจมาโน (อันเขาหุงอยู่).

တေ ဿပုဗ္ဗာနာဂတေ

ปัจจัยเหล่านั้น มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในอนาคตกาล

အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တေ န္တမာနာ ဿပုဗ္ဗာ ဟောန္တိ သဝိသယေ-ဉိ-ကတ္တရိ-ပစိဿတီတိ ပစိဿန္တော,ပစိဿမာနော-ဟာဝေ-ဘုယိဿတီတိ ဘုယိဿမာနံ-ကမ္မေ-ပစ္စိဿ တေတိ ပစ္စိဿမာနော-ကရ ကရဏေ.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต และ มานะ ปัจจัย มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในความหมายที่ยังไม่เริ่ม (อนาคต) ในวิสัยของตน. ญิ ในกัตตุวาจก - ปจิสฺสนฺโต, ปจิสฺสมาโน (ผู้จักหุง). ในภาวะ - ภุยิสฺสมานํ (อันเขาจักเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจิสฺสมาโน (อันเขาจักหุงอยู่). กร ในความทำ.

တုံ တာယေ တဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ.

ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ เมื่อกิริยาเป็นอนาคตกาล เพื่อความหมายนั้น

ဘဝိဿတိအတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ တုံ တာယေ တဝေ ဟောန္တိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ ပတီယမာနာယံ-‘‘တုံတုနတဗ္ဗေသု ဝါ’’တိ ဝါ အကာရော-အညတြ ပရရူပံ-ကရဏယ ဂစ္ဆတိ ကာတုံ ဂစ္ဆတိ ကတ္တုံ, ကတ္တာယေ ဝါ-တဝေ-‘‘ကရဿာ တဝေ’’-တိ အာ-ကာတဝေ-ဘာဝေတိ ကိံ, ကရိဿာမီတိ ဂစ္ဆတိ-ကြိယာယန္တိ ကိံ, ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ-တဒတ္ထာယန္တိ ကိံ, ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ-ဂဟ ဥပါဒါနေ.

หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ ในความหมายอนาคตกาล เมื่อกิริยาเพื่อความหมายนั้นปรากฏอยู่. อักษร วา ใน "ตุง ตุน ตัพเพสุ วา". ในที่อื่นเป็นปรรูป. คจฺฉติ กาตุํ, คจฺฉติ กตฺตุํ (ไปเพื่อทำ). กตฺตาย วา ตเว "กรสฺสา ตเว" อิติ อา กาตเว (เพื่อทำ). ภาเวติ กึ (ในภาวะหรือ?). คจฺฉติ กรสฺสามีติ (ไปว่าจักทำ). กิริยายํติ กึ (ในกิริยาหรือ?). ชฎาของภิกษุผู้จักขอ. ตทตฺถายํติ กึ (เพื่อความหมายนั้นหรือ?). ภัตตาหารจักมีแก่ท่านผู้จักไป เพื่อฉัน. คห ในความถือเอา.

ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာနံ.

ของกิริยาที่มีกัตตาคนเดียวกันในกาลก่อน

ဧကော ကတ္တာ ယေသံ ဗျာပါရာနံ တေသု ယော ပုဗ္ဗော တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ တုနကတွာန ကတွာ ဟောန္တိ ဘာဝေ-ဉိ.

ตุน กตฺวาน และ กตฺวา ปัจจัย ย่อมมีหลังกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียว ในบรรดากิริยาเหล่านั้น กิริยาใดเป็นเบื้องต้น และในภาววาจก มี ญิ ปัจจัย ด้วยอรรถนั้น.

ဧဣ လဿ စ.

เอ และ อิ (ย่อมมี) แทนที่ ล ด้วย.

ဧဣလာနမေ ဟောတိ ကွစိ-ဂဏှဏံ ကတွာ ယာတိ ဂဟေတူန ယာတိ, ဂဟေတွာန, ဂဟေတွာ ဝါ-အဿ ရုဓာဒိတ္တာ.

เอ อิ และ ล ย่อมมี (แทนที่ปัจจัย) ในบางแห่ง. เช่น คเหตูน ยาติ, คเหตฺวาน ยาติ, หรือ คเหตฺวา ยาติ (ถือเอาแล้วจึงไป). มีการลง มํ หลัง อสฺส เพราะความเป็นธาตุมี รุธ เป็นต้น.

မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ.

มํ (อาคม) ย่อมมีบ้าง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น.

ရုဓာဒီနံ ကွစိ မံ ဝါ ဟောတိ ပစ္စယေတိ ပက္ခေ မံ ဘဝံ အပိ မနုဗန္ဓတ္တာ အကာရာ ပရော.

มํ (อาคม) ย่อมมีบ้างในบางแห่ง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น เมื่อมีปัจจัยเบื้องหลัง. ในอีกฝ่ายหนึ่ง มํ ย่อมมี เพราะมี ม เป็นอนุพันธ์ หลัง อการะ.

ဏေ နိဂ္ဂဟီတဿ.

เณ (ย่อมมี) แทนที่นฤคหิต.

ဂဟဿ နိဂ္ဂဟီတဿ ဏေ ဟောတိ-ဂဏှိ တုန, ဂဏှိတွာန, ဂဏှိတွာ-ဧကကတ္တုကာနန္တိ ကိံ, ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယည ဒတ္တော ဝဇတိ-ပုဗ္ဗာတိ ကိံ, ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ-အပ္ပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော ဘဝတိ အတိက္ကမ္မ ပကဗ္ဗတံ နဒီတိ ဘုဓာတုဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ စ ဂမျတေ.

เณ ย่อมมีแทนที่นฤคหิตของ คห ธาตุ. เช่น คณฺหิตูน, คณฺหิตฺวาน, คณฺหิตฺวา (ถือเอาแล้ว). คำว่า 'เอกกตฺตุกานํ' (มีผู้กระทำคนเดียว) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป'. คำว่า 'ปุพฺพา' (เบื้องต้น) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย'. ตัวอย่าง 'ไม่ถึงแม่น้ำ ภูเขาย่อมมีอยู่' 'ข้ามภูเขาไป แม่น้ำย่อมมีอยู่' เพราะ ภู ธาตุ มีได้ในทุกที่ จึงทราบความเป็นผู้กระทำคนเดียวและความเป็นกาลก่อนได้.

ယေဘုယျဝုတ္တိယာ လိင်္ဂံ ဒဿိတံ တတ္ထ သဗ္ဗသော;

ဝိသေသော ပန ဝိညဟိ ဉေယျော ပါဌာနုသာရတော.

ลิงค์ถูกแสดงไว้ในที่นั้นโดยประการทั้งปวงตามความเป็นไปโดยมาก. ส่วนความพิเศษ พึงทราบโดยผู้รู้ตามแนวทางแห่งพระบาลี.

တဗ္ဗာဒယော.

ตัพพะปัจจัย เป็นต้น.

ဣဒါနိ တျာဒယော ဝုစ္စန္တေ-ပစ ပါကေ-ပစ ဣတိ ဌိတေ-ကြိယတ္ထာ ဗဟုလမိတိ စ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ.

บัดนี้ จะกล่าวถึง ติ วิภัตติ เป็นต้น. ปจ ธาตุ ในอรรถว่าหุง. เมื่อตั้ง ปจ ธาตุไว้. และสูตรว่า 'กิริยตฺถา พหุลํ' ย่อมตามไปในทุกที่.

ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ သိထမိမတေ အန္တေ သေ ဝေဂ ဧမှေ.

ในปัจจุบันกาล: ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม, เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มเห.

ဝတ္တမာနေ အာရဒ္ဓါ ပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာတျာဒယော ဟောန္တိ-တေသမ္ပနိယမေ.

ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในปัจจุบันกาล ในอรรถที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น. ในการกำหนดวิภัตติเหล่านั้น.

ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနမေကာနေကေသု တုမှာမှသေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกเบื้องหน้าและเบื้องหลัง เมื่อมี ตุมฺห, อมฺห และส่วนที่เหลือเป็นกรรตุ, วิภัตติหมวดละสองๆ เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ.

ဧကာနေကေသုတုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယေသုတဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသု ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကနဉ္စ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ကြိယတ္ထာတိ ဧကမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနံ တိ-တိ အန္တိ ဣတိ ပဌမော အာဒေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ-သိ ထ ဣတိ မဇ္ဈိမော မဇ္ဈိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေတ္တာ-မိ မ ဣတိ ဥတ္တမော-ဥတ္တမသဒ္ဒေါယံ သဘာဝတော တိပ္ပဘုတီနမန္တဒွယမာဟ-ဧဝံ ပရစ္ဆက္ကေပကိ ယထာက္ကမံ ယောဇနီယံ-တျာဒိသု ပရဘုတေသု ကတ္တုကမ္မဘာဝ ဝိဟိတေသု ကျလာဒယောဘဝန္တီတိ ‘‘ကျော ဘာဝကမ္မေသွကကပရောက္ခေသု မာနန္တ တျာဒိသု ကတ္တရီ လော’’ဣစ္စာဒိနာ တေသံ ဝိဓာနာ တျာဒယော ကတ္တု ကမ္မဘာဝေသ္စေဝ ဝိညာယန္တီတိ ကတ္တရိ တိမှိ လော-ပစတိ-ဗဟုမှိ စတ္တဗ္ဗေ အန္တိံ

ในการกทั้งหลายที่กล่าวถึง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ และศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์, วิภัตติหมวดละสองๆ ของหมวดหกเบื้องหน้าและหมวดหกเบื้องหลัง เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ. ในอรรถแห่งกิริยา เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว เป็นเอกพจน์ คือ ติ. ติ และ อนฺติ เป็นปฐมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนต้น. สิ และ ถ เป็นมัชฌิมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนกลาง. มิ และ ม เป็นอุตตมบุรุษ. คำว่าอุตตมะนี้โดยสภาวะหมายถึงวิภัตติสองตัวสุดท้ายของหมวด ติ เป็นต้น. พึงประกอบในหมวดหกเบื้องหลังตามลำดับเช่นเดียวกัน. เมื่อ ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกกำหนดไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะ, ปัจจัยมี กย และ ล เป็นต้น ย่อมมี เพราะมีการบัญญัติปัจจัยเหล่านั้นด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก... โล ในกัตตุวาจก' เป็นต้น. ติ วิภัตติ เป็นต้น จึงทราบได้ว่าอยู่ในกัตตุ กรรม และภาวะเท่านั้น. ในกัตตุวาจก เมื่อมี ติ วิภัตติ ลง ล ปัจจัย (ลบ) เป็น ปจติ. เมื่อจะกล่าวถึงมาก เป็น อนฺติ.

ကွစိ ဝိကရဏနံ.

บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย.

ဝိကရဏနံ ကွစိ လောပေါ ဟောတီတိ လဿာကာရဿ လောပေါ-ပဝန္တိ-ပစသိ ပစထ.

บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย คือการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจนฺติ, ปจสิ, ปจถะ.

ဟိမိမေသွဿ.

ทีฆะสระอะ เมื่ออยู่หน้าวิภัตติ หิ, มิ, ม.

အကာရဿ ဒီဃော ဟောတိ ဟိမိမေသု-ပစာမိ ပစာမ-ပရစ္ဆက္ကေ-ပစတေ ပစန္တေ, ပစသေ ပစဝှေ,ပစေ ပစာမှေ-ကမ္မေ-ကျော ဘာဝကမ္မေသွစ္စာဒိနာ ကျော.

สระอะย่อมเป็นทีฆะในวิภัตติ หิ, มิ, ม เช่น ปจามิ, ปจามะ. ในหมวดหกเบื้องหลัง เช่น ปจเต, ปจนฺเต, ปจเส, ปจวฺเห, ปเจ, ปจามเห. ในกรรมวาจก ลง กย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก' เป็นต้น.

ကျဿ.

แห่ง กย ปัจจัย.

ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကျဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ-ဉကာရော အာဒျဝယဝတ္ထော, ပစီယတိ ပစ္စတိ.

กย ปัจจัยที่อยู่หลังกิริยา ย่อมเป็น อีญะ บ้าง. ญ อักษรเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น เช่น ปจียติ, ปจฺจติ.

ဂုရုပုဗ္ဗာ ရဿာရေ’န္တေ’န္တီနံ.

แห่งวิภัตติ เร, อนฺเต, อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า.

ဂုရုပုဗ္ဗသ္မာ ရဿာ ပရေသံ အန္တေ’န္တိနံ ရေ ဝါ ဟောတိ-ပစီယရေ ပစီယန္တိ ပစ္စရေ ပစ္စန္တိ, ပစီယသိ ပစ္စသိ ပစီယထ ပစ္စထ, ပစီယာမိ ပစ္စာမိ ပစီယာမ ပစ္စာမ-ပစီယတေ, ပစ္စတေ ပစီယရေ ပစီယန္တေ ပစ္စရေ ပစ္စန္တေ, ပစီယသေ ပစ္စသေ ပစီယဝှေ ပစ္စဝှေ, ပစီယေ ပစ္စေ ပစီယာမှေ ပစ္စာမှေ-ဘာဝေ-ဘု သတ္တာယံ-ဘာဝဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ-တဉ္စ ပဌမပုရိသေယေဝ သမ္ဘဝတိ-ဘုယတိ ဒေဝဒတ္တေန, ဗုယတေ ဝါ-ဒေဝဒတ္တဿ သမ္ပတိ ဘဝနန္တိ အတ္ထော-နေဟိဉ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ.

วิภัตติ อนฺเต และ อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า ย่อมเป็น เร บ้าง เช่น ปจียเร, ปจียันติ, ปัจจเร, ปัจจันติ; ปจียสิ, ปัจจสิ, ปจียถะ, ปัจจถะ; ปจียามิ, ปัจจามิ, ปจียามะ, ปัจจามะ. (ในฝ่ายอัตตโนบท) ปจียเต, ปัจจเต, ปจียเร, ปจียันเต, ปัจจเร, ปัจจันเต; ปจียเส, ปัจจเส, ปจียวฺเห, ปัจจวฺเห; ปจีเย, ปัจเจ, ปจียามเห, ปัจจามเห. ในภาววาจก ภู ธาตุ ในอรรถว่ามีความอยู่. ความเป็นเอกพจน์ของภาววาจกเป็นเอกพจน์เท่านั้น และสิ่งนั้นย่อมมีได้ในปฐมบุรุษเท่านั้น เช่น ภุยติ เทวทัตเตน หรือ ภุยเต มีความหมายว่า การมีอยู่ของเทวทัตในปัจจุบัน เพราะมีการบัญญัติ ญะ โดยมาก.

ကြိယတ္ထာ ကတ္တရိ တျာဒိ ကမ္မသ္မိဉ္စ သကမ္မကာ,ဘာဝေ စာ’ကမ္မကာကကမ္မာ’ဝစနိစ္ဆာယမညတော;

ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในกัตตุวาจก, และในกรรมวาจกหลังสกรรมธาตุ, และในภาววาจกหลังอกรรมธาตุและสกรรมธาตุที่ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกรรม.

ဘဝိဿတိ ဿတိ ဿန္တိ ဿသိ ဿထ ဿာမိ ဿာမ ဿတေ ဿန္တေ ဿသေ ဿဝှေ ဿံ ဿာမှေ.

ในอนาคตกาล: สฺสติ, สฺสันติ, สฺสสิ, สฺสถะ, สฺสามิ, สฺสามะ, สฺสเต, สฺสันเต, สฺสเส, สฺสวฺเห, สฺสํ, สฺสามเห.

ဘဝိဿတိ အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ.

ในอนาคตกาล สฺสติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในอรรถที่ยังไม่เริ่ม.

အ ဤဿာဒိနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ.

ญะ (ย่อมมี) แทนที่พยัญชนะของ อ, อี, สฺส เป็นต้น.

ကြိယတ္ထာ ပရေသံ အအာဒီနံ ဤအာဒီနံဿာဒီနဉ္စ ဗျဉ္ဇနဿိဉှေကာတိ ဝါ-ဝဝတ္ထီတဝိဘာသာယံ ဿေတိ ဿာဒီနံဿစ္စာဒီနဒွါဝယော အဓိပ္ပေတော-‘‘ဉိ ဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ သိဒ္ဓေပိ တျာဒိသု ပရဘုတေသု ဧတေ သမေဝါတိ နိယမတ္တောယမာရမှော-လဿာကာရဿ လောပေ-ပစိဿတိ ပစိဿရေ ပစိဿန္တိ, ပစိဿသိ ပစိဿထ, ပစိဿာမိ ပစိဿာမ-ပစိဿတေ ပစိဿရေ ပစိဿန္တေ, ပစိဿသေပစိဿဝှေ, ပစိဿံ ပစိဿာမှေ-ကမ္မေ-ပစိယိဿတိ.

ญะ ย่อมมีแทนที่พยัญชนะของ อ เป็นต้น, อี เป็นต้น, และ สฺส เป็นต้น ที่อยู่หลังกิริยาบ้าง. ในวิภาสาที่กำหนดไว้ สฺสติ และ สฺส เป็นต้น มีความหมายถึงสองอย่าง. แม้จะสำเร็จด้วยสูตรว่า 'ญิ ของพยัญชนะ' แต่การเริ่มต้นนี้เป็นการกำหนดว่าสิ่งเหล่านี้เหมือนกันเมื่อมี ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง. เมื่อมีการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจิสฺสติ, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันติ, ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถะ, ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสามะ; ปจิสฺสเต, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันเต, ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห, ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามเห. ในกรรมวาจก เช่น ปจิยิสฺสติ.

ကျဿ ဿေ.

แห่ง กย ปัจจัย เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง.

ကျဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ ဿေ-ပစိဿတိ ပစ္စိဿတိ, ပစီယိဿရေ ပစယိဿန္တိ ပစိဿရေ ပစဿန္တိ ပစ္စိဿရေ ပစ္စိဿန္တိစ္စာဒိ-ကတ္တုသမံ-ကျောဝ ဝိသေသော-ဘာဝေ-ဘုယိဿတိ ဘဝိဿတိ, ဘုယိဿတေ ဘဝိဿတေ.

กย ปัจจัย ย่อมถูกลบบ้าง เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง เช่น ปจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ, ปจียิสฺสเร, ปจยิสฺสันติ, ปจิสฺสเร, ปจสฺสันติ, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสันติ เป็นต้น. เหมือนกัตตุวาจก มี กย ปัจจัยเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ในภาววาจก เช่น ภุยิสฺสติ, ภวิสฺสติ, ภุยิสฺสเต, ภวิสฺสเต.

နာမေ ဂရဟာဝမှယေသု.

เมื่อมี นาม ศัพท์ อยู่เบื้องหลัง ในอรรถแห่งการติเตียนและการประหลาดใจ.

နာမသဒ္ဒေ နိပါတေ သတိ ဂရဟာယံ ဝိမ္ဘယေ စ ဂမျမာနေ ဿ တျာဒယော ဟောန္တိ-ဂရဟာယံ-သာပိ နာမ ပစိဿတီစ္စာဒိ-ဝိမ္ဗယေ-အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘူတံ ဝတ ဘော အန္ဓော နာမ ပစိဿတိစ္စာဒိ.

เมื่อมีนิบาตคือ นามะ ศัพท์ เมื่อหมายถึงความติเตียนและความประหลาดใจ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมมี ในความติเตียน เช่น 'แม้เธอก็จักหุงหรือ' เป็นต้น ในความประหลาดใจ เช่น 'น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ แม้คนตาบอดก็จะหุงหรือ' เป็นต้น

ဘုတေ ဤ ဥံ ဓ တ္ထ ဣံ မှာ အာ ဦ သေဝှံ အ မှေ.

ในอดีตกาล (อัชชัตตนีวิภัตติ) คือ อี, อุํ, ธะ, ตฺถะ, อิํ, มฺหา, อา, อู, เสวฺหํ, อะ, มฺเห

ဘုတေ ပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဤ အာဒယော ဟောန္တိ-ဘုတာနဇ္ဇတနေ ဝက္ခမာနတ္တာ ဣမေ ဘုတနဇ္ဇတနေ ဘုတသာမညေ စ ဘဝန္တိ.

ในอรรถอดีตกาลที่สิ้นสุดลงแล้ว วิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะจะกล่าวถึงอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้และในอดีตกาลทั่วไป

အဟဿုဘယတော အဍ္ဎရတ္တံ ဝါဝ တဒုပဍ္ဎကံ,အန္တော ကတွာန ဝိညေယျော အဟော အဇ္ဇနော ဣတိ;

พึงทราบว่า วันนี้ (อชฺชตนะ) คือกาลที่รวมเอาเที่ยงคืนทั้งสองข้าง หรือส่วนที่เหลือจากนั้นเข้าไว้ภายใน

တဒညော ပန ယော ကာလော သော’နဇ္ဇတနသညိတော.

ส่วนกาลอื่นจากนั้น ชื่อว่า อนัชชัตตนะ (ไม่ใช่วันนี้)

အာဤဿာဒိသွဉ ဝါ.

ในวิภัตติมี อา, อี, สฺส เป็นต้น เป็นอัญญะ (อื่น) บ้าง

အာအာဒေါ ဤအာဒေါ ဿာအာဒေါ စ ကြိယတ္ထဿ အဉ ဝါ ဟောတိ,

วิภัตติมี อา เป็นต้น, อี เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น ของกิริยา (ธาตุ) ย่อมเป็นอัญญะบ้าง

ဧယျာထ ဿေ အ အာ ဤ ထာနံ ဩ အ အံ တ္ထ တ္ထော ဝေဟာက.

การแปลง เอียยาถะ, สฺเส, อะ, อา, อี เป็น โอ, อะ, อํ, ตฺถะ, ตฺโถ บ้าง

အာသဟစရိတောဝ အကာရော ဂယှတေ-န ပရောက္ခေ ဝိဟိတော-ထော ပန’န္တေ နိဒ္ဒေသာ တွာဒိသမ္ဗန္ဓိယေဝ တဿေဝ ဝါ နိဿိတတ္တာ-နိဿယကရဏမ္ပိ ဟိ သုတ္တကာရာစိဏ္ဏံ-ဧယျာထာဒီနံ ဩအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဤဿဝါတ္ထော-အပစိတ္ထော ပစိတ္ထော အပဝတ္ထော ပစတ္ထော.

สระ อะ ที่มาพร้อมกับ อา เท่านั้นที่ถูกรับเอา ไม่ใช่ที่บัญญัติไว้ในปโรขกาล ส่วน ถะ ที่แสดงไว้ในตอนท้าย เกี่ยวเนื่องกับ ตฺวา เป็นต้น เท่านั้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้น การทำให้อาศัยกันเป็นธรรมเนียมของพระสูตร วิภัตติมี โอ เป็นต้น ของ เอียยาถะ เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับบ้าง นี่คือความหมายของ อี และ สฺส เช่น อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปวตฺโถ, ปจตฺโถ

အာဤဦမှာဿာဿမှာနံ ဝါ.

ของ อา, อี, อู, มฺหา, สฺสา, สฺสํ, มฺเห บ้าง

ဧတေသံ ဝါ ရဿော ဟောတီတိ ပက္ခေ ရဿေ စ-အပစိ ပစိ အပစီ ပစီ.

วิภัตติเหล่านี้ย่อมเป็นรัสสะบ้าง และในฝ่ายที่เป็นรัสสะ เช่น อปจิ, ปจิ, อปจี, ปจี

ဥံဿိံသွံသု.

อุํ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง

ဥမိစ္စဿ ဣံသု အံသု ဝါ ဟောန္တိ-အပဝိံသု ပဝိံသု အပစံသု ပစံသု အပဝုံ ပစုံ.

วิภัตติ อุํ ย่อมเป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง เช่น อปวิํสุ, ปวิํสุ, อปจํสุ, ปจํสุ, อปวุํ, ปจุํ

ဩဿ အ ဣ တ္ထ တ္ထော.

การแปลง โอ เป็น อะ, อิ, ตฺถะ, ตฺโถ

ဩဿ အအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ-အပစ ပစ အပစိ ပစိ အပစိတ္ထ ပစိတ္ထ အပဝတ္ထ ပစတ္ထ အပစိတ္ထေ ပစိတ္ထော အပစတ္ထော ပစတ္ထော.

วิภัตติมี อะ เป็นต้น ของ โอ ย่อมมีบ้าง เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ

သိ.

สิ

ဩဿ သိ ဝါ ဟောတိ-အပစိသိ ပစိသိ အပစသိ ပစသိ အပစော ပစော.

วิภัตติ โอ ย่อมเป็น สิ บ้าง เช่น อปจิสิ, ปจิสิ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ

မှာတ္ထာန မုဉ.

การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ

မှာတ္ထာနမုဉ ဝါ ဟောတိ-ဤအာဒိသမ္ဗန္ဓိနမေဝ ဂဟဏံ-အပဝုတ္ထ ပစုတ္ထ.

การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ บ้าง การรับเอาเฉพาะวิภัตติที่เกี่ยวข้องกับ อี เป็นต้น เท่านั้น เช่น อปวุตฺถะ, ปจุตฺถะ

ဣံဿ စ သိဉ.

และการแปลง อิํ เป็น สิํ

ဣမိစ္စဿ သိဉ ဝါ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ-ဉကာရော အာဒျဝယ ဝတ္ထော-အပစသိတ္ထ ပစသိတ္ထ အပစိတ္ထ ပစိတ္ထ အပစတ္ထ ပစတ္ထ, အပစိသိံ ပစိသိံ အပစသိံ ပစသိံ အပစိံ ပစိံ, အပစုမှ ပစုမှ အပစုမှာ ပစုမှာ အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ အပစသိမှ ပစသိမှ အပစသိမှာ ပစသိမှာ အပစိမှ ပစိမှ အပစိမှာ ပစိမှာ အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ-ပရစ္ဆက္ကေ-အပဝိတ္ထ ပစိတ္ထ အပဝတ္ထ ပဝတ္ထ အပစ ပစ အပစာ ပစာ, အပစု ပစု အပစု ပစု, အပစိသေ ပစိသေ အပစသေ ပစသေ, အပစိဝှံ ပစိဝှံ အပစဝှံ ပစဝှံ-အဿ ဝါ အမာဒေသေ-အပစံ ပစံ အပစ ပစ အပစိမှေ ပစိမှေ အပစမှေ ပစမှေ-ကမ္မေ-အပစီယိတ္ထော ပစိယိတ္ထော အပစီယတ္ထော ပစီယတ္ထော အပစ္စိတ္ထော ပစ္စိတ္ထော အပစ္စတ္ထော ပစ္စတ္ထော အပစီယိ ပစီယိ အပစီယီ ပစိယီ အပစ္စိ ပစ္စိ အပစ္စိ ပစ္စိ, အပစီယိံသု ပစိယိံသု အပစ္စိံသု ပစ္စိံသု အပစိယံသု ပစီယံသု အပစ္စံသု ပစ္စံသု အပစီယုံ ပစီယုံ အပစ္စုံ ပစ္စုမိစ္စာဒိ-ဘာဝေ-အဘုယိတ္ထော ဘုယိတ္ထော အဘုယတ္ထော ဘုယတ္ထော အဘုယိ ဘုယိ အဘုယီ ဘူယီ, အဘုယိတ္ထ ဘုယိတ္ထ အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ အဘုယ ဘုယ အဘယာ ဘုယာ-‘‘သမ္ဘာဝနေဝါ’’တိ ဣတော ဝေတိ ဝတ္တမာနေ.

วิภัตติ อิํ ย่อมเป็น สิํ บ้าง และการแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ ก็มีมาก อักษร ญะ มีประโยชน์เพื่อเป็นส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย เช่น อปจสิตฺถะ, ปจสิตฺถะ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิสิํ, ปจิสิํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจุมฺหะ, ปจุมฺหะ, อปจุมฺหา, ปจุมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจสิมฺหะ, ปจสิมฺหะ, อปจสิมฺหา, ปจสิมฺหา, อปจิมฺหะ, ปจิมฺหะ, อปจิมฺหา, ปจิมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท) เช่น อปวิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจุ, อปจิเส, ปจิเส, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจวหํ, ปจวหํ เมื่อมีการอาเทศ อะ เป็น อํ บ้าง เช่น อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจิมฺเห, ปจิมฺเห, อปจัมฺเห, ปจัมฺเห ในกรรมรูป เช่น อปจียิตฺโถ, ปจียิตฺโถ, อปจียัตฺโถ, ปจียัตฺโถ, อปัจจิตฺโถ, ปัจจิตฺโถ, อปัจจัตฺโถ, ปัจจัตฺโถ, อปจียิ, ปจียิ, อปจียี, ปจียี, อปัจจิ, ปัจจิ, อปัจจิ, ปัจจิ, อปจียิํสุ, ปจียิํสุ, อปัจจิํสุ, ปัจจิํสุ, อปจิยํสุ, ปจียํสุ, อปัจจํสุ, ปัจจํสุ, อปจียุํ, ปจียุํ, อปัจจุํ, ปัจจุํ เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยิตฺโถ, ภุยิตฺโถ, อภุยัตฺโถ, ภุยัตฺโถ, อภุยิ, ภุยิ, อภุยี, ภุยี, อภุยิตฺถะ, ภุยิตฺถะ, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภยา, ภุยา บทว่า 'วา' ตามมาจากสูตร 'สมฺภาวเน วา' นี้

မာယောဂေ ဤအာအာဒိ.

เมื่อประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมี

မာယောဂေ သတိ ဤအာဒယော အာအာဒယော စ ဝါ ဟောန္တိ-အသက္ကာလ တ္ထောယမာရမှော-မာ ဘဝံ ပုနပိ ဧဝရူပမပစိတ္ထော ဣစ္စာဒိ-ဝါဝိ ဓာနတော ဿတျာဒိ ဧယျာဒိ တွာဒယောပိ ဟောန္တိ-မာဘဝံ ပစိဿတိ, မာ ဘဝံ ပစေယျ, မာ ဘဝံ ပစတု ဣစ္စာဒိ.

เมื่อมีการประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี เป็นต้น และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล เช่น 'ท่านอย่าได้ทำอย่างนี้อีกเลย' เป็นต้น เพราะการกำหนดด้วย 'วา' ศัพท์ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น, เอยฺยะ เป็นต้น และ ตุ เป็นต้น ก็มีบ้าง เช่น 'ท่านจักไม่หุง', 'ท่านไม่พึงหุง', 'ท่านจงอย่าหุง' เป็นต้น

အနဇ္ဇတနေ အာ ဦ ဩ တ္ထ အ မှာ တ္ထ တ္ထုံ သေဝှံ ဣံ မှသေ.

ในอนัชชัตตนี (หิยัตตนีวิภัตติ) คือ อา, อู, โอ, ตฺถะ, อะ, มฺหา, ตฺถะ, ตฺถุํ, เสวฺหํ, อิํ, มฺหเส

အဝိဇ္ဇမာနဇ္ဇတနေ ဘုတတ္ထေဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာအာအာဒယော ဟောန္တိ-ဝါတ္ထေ ရဿေ စ-အပစတ္ထ ပဝတ္ထ အပစ ပစ အပစာ ပစာ, အပစု ပစု အပစု ပစူ-ဩ-အပစ ပစ အပစိ ပစိ အပစတ္ထ ပစတ္ထ အပစတ္ထော ပစတ္ထော အပစသိ ပစသိ အပစော ပစော, အပဝတ္ထ ပစတ္ထ အပစံ ပစံ အပစပစ, အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ-အပစတ္ထ ပစတ္ထ, အပစတ္ထုံ ပစတ္ထုံ, အပစသေ ပစသေ, အပစဝှံ ပစဝှံ. အပသိံ ပစသိံ အပစိံ ပစိံ, အပစမှသေ ပစမှသေ-ကမ္မေ-အပစီယတ္ထ ပစီယတ္ထ အပစ္စတ္ထ ပစ္စတ္ထ အပစီယ ပစီယ အပစီယာ ပစီယာ အပစ္စ ပစ္စ အပစ္စာ ပစ္စာ, အပစီယု ပစီယု, အပစီယု ပစီယု, အပစ္စု ပစ္စု အပစ္စူ ပစ္စူစ္စာဒိ-ဘာဝေ-အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ အဘုယ ဘုယ အဘုယာ ဘုယာ-အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ-‘‘မာယောဂေ ဤအာအာဒိ’’တိ ဣမိနာ မာယောဂေပိ အာအာဒယော ဟောန္တိ-မာ ဘဝံ အပစိတ္ထ ဣစ္စာဒိ.

ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) ในอรรถของ 'วา' และในฝ่ายรัสสะ เช่น อปจตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจู ในส่วนของ โอ เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺถุํ, ปจตฺถุํ, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจัมฺหเส, ปจัมฺหเส ในกรรมรูป เช่น อปจียัตฺถะ, ปจียัตฺถะ, อปัจจัตฺถะ, ปัจจัตฺถะ, อปจียะ, ปจียะ, อปจียา, ปจียา, อปัจจะ, ปัจจะ, อปัจจา, ปัจจา, อปจียุ, ปจียุ, อปจียุ, ปจียุ, อปัจจุ, ปัจจุ, อปัจจู, ปัจจู เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภุยา, ภุยา, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ ด้วยสูตรว่า 'มาโยเค อีอาอาทิ' นี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีแม้ในการประกอบกับ มา นิบาต เช่น 'ท่านอย่าได้หุงแล้ว' เป็นต้น

ပရောက္ခေ အ ဥ ဧ တ္ထ အမှ တ္ထရေ တ္ထော ဝှော ဣမှေ.

ในปโรขะ (ปโรขวิภัตติ) คือ อะ, อุ, เอ, ตฺถะ, อัมฺหะ, ตฺถเร, ตฺโถ, วฺโห, อิมฺเห

အပစ္စက္ခေ ဘုတာနဇ္ဇတနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ-အပရောက္ခေသူတိ ဝစနာ န ဝိကရဏုပ္ပတ္တိ.

ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้และไม่ประจักษ์แก่สายตา วิภัตติมี อะ เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะคำว่า 'ในปโรขะทั้งหลาย' จึงไม่มีการลงวิกรรณปัจจัย

ပရောက္ခာယဉ္စ.

และในปโรขะ

ပရောက္ခာယံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ.

ในปโรขะ รูปศัพท์ที่มีสระเดียวในตอนต้น ย่อมซ้อนเป็นสอง

လောပေါ’နာဒိဗျဉ္ဇနဿ.

การลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ตัวแรก

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿာဒိတော’ညဿ ဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ-ပပစ ပ္ပစု’ပပစေ ပပစိတ္ထ-ဣဉဘာဝပက္ခေ သံယောဂါဒိ လောပေါပပစတ္ထ, ပပစ ပပစိမှ, ပပစိတ္ထ ပပစတ္ထ ပပစိရေ, ပပစိတ္ထော ပပစတ္ထော ပပစိဝှော, ပကပစိ ပပစိမှေ-ဧဝံ ကမ္မေပိ-ဘာဝေ-ဘုသျ ဝုက.

เมื่อมีการซ้อน การลบพยัญชนะอื่นจากตัวแรกของตัวหน้า ย่อมมี คือ ปปจะ ปปจุ ปปเจ ปปจิตถะ - ในฝ่ายที่ไม่มีอิงสภาวะ การลบพยัญชนะต้นสังโยค ย่อมมี คือ ปปจัตถะ, ปปจะ ปปจิมหะ, ปปจิตถะ ปปจัตถะ ปปจิเร, ปปจิตโถ ปปจัตโถ ปปจิวโห, ปปจิ ปปจิมเห - แม้ในกรรมก็เช่นกัน - ในภาวะ - ภุสธาตุเป็นวุกะ

အအာဒိယု ဘုဿ ဝုက ဟောတိ.

ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น ภุธาตุย่อมเป็นวุกะ

ပုဗ္ဗဿ အ.

แปลงสระของตัวหน้าเป็น อะ

အအာဒိသု ဒွတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘုဿ အ ဟောတိ.

ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เมื่อมีการซ้อน สระของภุธาตุตัวหน้าย่อมเป็น อะ

စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ.

พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (เป็นตัวซ้อน) ของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဗကာရေ-ဗဘုဝ ဗဘုဝိတ္ထ.

เมื่อมีการซ้อน พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ย่อมเป็นตัวซ้อนของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ของตัวหน้าตามลำดับ ในเพราะ บะ คือ พภูวะ พภูวิตถะ

ဧယျာဒေါ ဝါ’တိပတ္တိယံ ဿာ သသံသုဿေ သသထဿံ ဿမှာ ဿထဿိံသု သသသေ ဿဝှေ ဿိံ ဿာမှသေ.

ในวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในอติปัตติวิภัตติ ย่อมมี สสา สสํ สสุสฺเส สสถ สฺสํ สสมฺหา สสถ สฺสึสุ สสเส สสวเห สสึ สสามหเส บ้าง

ဧယျာဒေါ ဝိသယေ ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ-ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတတော ကာရဏဝေကလ္လတော ဝါ ကြိယာယာတိပတ္တိ အနိပ္ဖတ္တိ ကြိယာတိပတ္တိ-ဧတေစဿာဒယော သာမတ္ထိယာ တီတာနာဂတေ သွေဝဟောန္တိ-န ဝတ္တမာနေန တတြ ကြိယာတိပတ္တျသမ္ဘဝါ-အာဤဣ စ္စာဒိနာဝါ ရဿေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿာ ပစိဿာ, အပစိဿံသု ပစိဿံသု-ဿေဿ ဧယျာထာဒီနာ ဝါ အကာရေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿေ ပစိဿေ,အပစိဿထ ပစိဿထ,အပစိဿံ ပစိဿံ. အပစိဿမှ, ပစိဿမှ, အပစိဿမှာ ပစိဿမှာ, အပစိဿထ ပစိဿထ, အပစိဿိံသု ပစိဿိံသု, အပစိဿသေ ပစိဿသေ, အပစိဿဝှေ ပစိဿဝှေ, အပစိဿိံပစိဿိံ, အပစိဿာမှယေ ပစိဿာမှသေ-ကမ္မေ-အပစီယိဿ ပစိယိဿအပစီယိဿာ ပစိယိဿာ-ကျဿ ဝါ လောပေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿာ ပစိဿာ အပစ္စိဿ ပစ္စိဿ အပစ္စိဿာန ပစ္စိဿာ, အပစိယိဿံသု ပစီယိဿံသုအပစိဿံသု ပစိဿံသု. အပစ္စိဿံသု ပစ္စိဿံသု, ဣစ္စာဒိဘာဝေ-အဘုယိဿ ဘုယိဿ အဘုယိဿာ ဘုယိဿာ, အဘုယိဿထ ဘုယိဿထ-ဝါတိ ဝကိံ, ဒက္ခိဏေနန စေ ဂမိဿတိ နာယကဋမ္ပရိယာ ဘဝိဿတိ.

ในวิสัยแห่งวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในกิริยาอติปัตติ ย่อมมีวิภัตติมี สสา เป็นต้น บ้าง โดยวิภาษา - เพราะปัจจัยที่พึงมีขาดไป หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ กิริยาอติปัตติ คือ ความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - และวิภัตติมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ โดยความเหมาะสม ย่อมมีในอดีตและอนาคตเท่านั้น ไม่ใช่ในปัจจุบัน เพราะในปัจจุบันนั้นไม่มีความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - ด้วยบทว่า อา อี เป็นต้น และด้วยการทำรัสสะบ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา, อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ - เมื่อแปลง สฺส และวิภัตติมี เอยฺยาถ เป็นต้น เป็น อ บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺเส ปจิสฺเส, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสํ ปจิสฺสํ, อปจิสฺสมฺห ปจิสฺสมฺห, อปจิสฺสมฺหา ปจิสฺสมฺหา, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสึสุ ปจิสฺสึสุ, อปจิสฺสเส ปจิสฺสเส, อปจิสฺสวเห ปจิสฺสวเห, อปจิสฺสึ ปจิสฺสึ, อปจิสฺสามหเส ปจิสฺสามหเส - ในกรรม คือ อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา - เมื่อลบ กฺย บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา, อปจิยิสฺสํสุ ปจียิสฺสํสุ อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ อปจฺจิสฺสํสุ ปจฺจิสฺสํสุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ อภุยิสฺส ภุยิสฺส อภุยิสฺสา ภุยิสฺสา, อภุยิสฺสถ ภุยิสฺสถ - คำว่า วา ในสูตรว่า วกึ เช่น ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ นายกตํ ปริยา ภวิสฺสติ (ถ้าเขาจักไปทางทิศใต้ เขาจักไม่ถึงที่หมาย)

ဟေတုဖလေသွေယျ ဧယျုံ ဧယျာသိ ဧယျာထ ဧယျာမိ ဧယျာမ ဧထ ဧရံ ဧထော ဧယျဝှော ဧယျံ ဧယျာမှေ.

ในอรรถแห่งเหตุและผล มีวิภัตติคือ เอยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยามะ เอถะ เอรํ เอโถ เอยฺยวโห เอยฺยํ เอยฺยามเห

ဟေတုဘုတာယံ ဖလဘူတာယဉ္စ ကြိယာယံ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထ ဧယျာဒယော ဝါ ဟောန္တိ.

ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ในอรรถแห่งกิริยา ย่อมมีบ้างในปัจจุบัน

ဧယျေယျာသေန္တံ ဋေ.

แปลงวิภัตติมี เอยฺย และ เอยฺยาสิ เป็นต้น เป็น เอ

ဧယျ ဧယျာသိ ဧယျမိစ္စေသံ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ပစေ ပစေယျ.

วิภัตติมี เอยฺย เอยฺยาสิ และ เอยฺยามิ เหล่านี้ ย่อมเป็น เอ บ้าง คือ ปเจ ปเจยฺยะ

ဧယျုံဿုံ.

แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ

ဧယျုမိစ္စဿ ဥံ ဝါ ဟောတိ-ပစုံ ပစေယျုံ,ပစေ ပစေယျာသိ,-ဝါ ဩကာရေ-ပစေယျာထော ပစေယျာထ, ပစေယျာမိ.

เอยฺยุํ วิภัตติ ย่อมเป็น อุํ บ้าง คือ ปจุํ ปเจยฺยุํ, ปเจ ปเจยฺยาสิ, - วา ศัพท์ (ในสูตร) แปลงเป็น โอ บ้าง คือ ปเจยฺยาโถ ปเจยฺยาถ, ปเจยฺยามิ

ဧယျာမဿေမု စ

และแปลง เอยฺยาม เป็น เอมุ

ဧယျာမဿ ဧမု ဝါ ဟောတိ ဥ စ-ပစေမု ပစေယျာမု ပစေယျာမက, ပစေထ ပစေရံ ပစေထော ပစေယျဝှော, ပစေ ပစေယျံ ပစေယျာမှေ-ကမ္မေ-ပစီယေ ပစီယျေ ပစ္စေ ပစ္စေယျ, ပစိယုံ ပစီယေယျုံ ပစ္စုံ ပစ္စေယျုမိစ္စာဒိ-ဘာဝေ-ဘုယေ ဘုယေယျ, ဘုယေထ.

เอยฺยาม วิภัตติ ย่อมเป็น เอมุ บ้าง และเป็น อุ บ้าง คือ ปเจมุ ปเจยฺยามุ ปเจยฺยามกะ, ปเจถ ปเจรํ ปเจโถ ปเจยฺยวโห, ปเจ ปเจยฺยํ ปเจยฺยามเห - ในกรรม คือ ปจีเย ปจียฺเย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย, ปจิยุํ ปจียฺเยยฺยุํ ปจฺจุํ ปจฺเจยฺยุํ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุเย ภุเยยฺย, ภุเยถ

ပါတော ပစေယျ စေ ဘုဉ္ဇေ ဣစ္စေတ္ထ ပစနကြိယာ

ในประโยคว่า 'ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช' นี้ กิริยาคือการหุง

ဟေတုဘုတာတိ ဝိညေယျာ ဖလနတွနုဘဝကြိယာ.

พึงทราบว่าเป็นเหตุ ส่วนกิริยาคือการเสวย (ผล) พึงทราบว่าเป็นผล

သတ္တျ ရဟေသွေယျာဒိ.

ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น

သတ္တိယံ အရဟတ္ထေဝ ကြိယတ္ထာ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ-ဘဝံ ခလု ဘတ္တံ ပစေယျ, ဘဝံ သမတ္ထော, ဘဝံ အရဘော.

ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) เท่านั้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา คือ ภวํ ขลุ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว), ภวํ สมตฺโถ (ท่านสามารถ), ภวํ อรโห (ท่านควร)

သမ္ဘာဝနေ ဝါ.

หรือในอรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน)

သမ္ဘာဝနေ ဂမျမာနေ ဓာတုနာ ဝုစ္စမာနေ စ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ နဝိဘာသာ-အပိ ဘဝံ ဂိလိတံ ပါသာဏံ ပစေယျ ဥဒရဂ္ဂိနာ-သမှာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိ ဘဝံ ပစေယျ,ဘဝံ ပစိဿတိ. ဘဝံ အပစိ.

เมื่ออรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) อันธาตุพึงแสดง วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมี ไม่เป็นวิภาษา (คือเป็นแน่นอน) เช่น อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรกฺคินา (แม้ท่านก็พึงหุงหินที่กลืนเข้าไปแล้วด้วยไฟในท้อง), สํภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย (ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านพึงหุง), ภวํ ปจิสฺสติ (ท่านจักหุง), ภวํ อปจิ (ท่านหุงแล้ว)

ပဉှပတ္ထနာဝိဓိသု.

ในอรรถแห่งปัญหะ (การสอบถาม) ปัตถนา (ความปรารถนา) และวิธิ (การสั่ง)

ပဉှာဒိသု ကြိယတ္တတော ဧယျာဒယော ဟောန္တိ.

ในอรรถมีปัญหะเป็นต้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา

ပဉှော သမ္ပုစ္ဆနံ ဣဋ္ဌာ သိံသနံ ယာစနံ ဒုဝေပတ္ထနာ ဘတ္တိယာ ဝါထ န နဝါ ဝျာပါရဏ ဝိဓိ;

ปัญหะ คือ การสอบถาม, ปัตถนา มี ๒ อย่าง คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา และการอ้อนวอนขอ, หรือด้วยความภักดี, หรือการใช้สอย, วิธิ คือ การสั่งการ

ပဉှေ, ကိံ သော ဘတ္တံ ပစေယျ ဥဒါဟု ဗျဉ္ဇနံ ဝါ-ပတ္ထနာယံ, အဟော ဝတ သော ပစေယျ မေ-ဝိဓိမှိ, ဘဝံ ဘတ္တံ ပစေယျ.

ในปัญหะ (การสอบถาม) เช่น กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย อุทาหุ พฺยญฺชนํ วา (เขาพึงหุงข้าวหรือแกงเล่า), ในปัตถนา (ความปรารถนา) เช่น อโห วต โส ปเจยฺย เม (โอหนอ ขอเขาพึงหุงให้แก่เรา), ในวิธิ (การสั่ง) เช่น ภวํ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว)

တု အန္တု ဟိ ထ မိ မ တံ အန္တံ ဿု ဝှော ဧ အာမသေ.

ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส.

ပဉှပတ္တနာဝိဓိသွေတေ ဟောန္တိ ကြိယတ္ထတော-ပစတု ပစန္တု.

วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอรรถแห่งปัญหะ ปัตถนา และวิธิ ในอรรถแห่งกิริยา คือ ปจตุ ปจนฺตุ

ဟိဿ’တော လောပေါ.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ

အတော ပရဿ ဟိဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ-ပစ ပစာဟိ-ထဿ ဝါ ဝေဟာက-ပစဝှော ပစထ,ပစာမိ ပစာမ, ပစတံ ပစန္တံ, ပစဿု ပစဝှော, ပစေ ပစာမသေ-ကမ္မေ-ပစီယတု ပစ္စတု ပစီယန္တု ပစ္စန္တု ဣစ္စာဒိ-ဘာဝေ, ဘုယတု ဘုယတံ-ပစိတုံ ပယုတ္တီတိ ပစနိစ္ဆာယံ.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ ย่อมมีบ้าง คือ ปจ ปจาหิ - การแปลง ถะ เป็น วฺโห บ้าง คือ ปจวฺโห ปจถ, ปจามิ ปจาม, ปจตํ ปจนฺตํ, ปจสฺสุ ปจวฺโห, ปเจ ปจามเส - ในกรรม คือ ปจียตุ ปจฺจตุ ปจียนฺตุ ปจฺจนฺตุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุยตุ ภุยตํ - คำว่า ปจิตุํ ประกอบแล้ว ในความปรารถนาจะหุง

ပယောဇကဝျာပါရေ ဏပိ စ.

และลง ณาปิ ปัจจัย ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำด้วย.

ကတ္တာရံ ယော ပယောဇေတိ တဿ ဝျာပါရေ ကြိယတ္ထာ ဏိ ဏ္ပိ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-‘‘အဿာဏနုဗန္ဓေ’’တိ အာ-ပယောဇကဝျာပါရေ ဏိဏပိနံ ဝိဓာနာ တဒန္တဿ ကြိယတ္ထတာတိ ပါစိသဒ္ဒတော တျာဒယော.

เมื่อผู้ใดยังผู้กระทำ (กัตตา) ให้ประกอบกิจ ในการประกอบกิจนั้น ณี และ ณาปิ ปัจจัย ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา ย่อมลงได้โดยมาก. ตามที่กล่าวว่า ‘อัสสาณานุพันเธ’ เป็นต้น เพราะมีการบัญญัติ ณี และ ณาปิ ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ และเพราะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีอรรถแห่งกิริยา วิภัตติมี ติ เป็นต้น จึงลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้น เช่น ปาจิ เป็นต้น.

ဏိဏပျာပိဟိ ဝါ.

หรือหลัง ณี และ ณาปิ ปัจจัย.

ဏျာဒျန္တေဟိ ကြိယတ္ထေဟိ အပရောက္ကေသုကတ္တုဝိဟိတ ကမာနန္တတျာဒိသု လော ဟောတိ ဝိဘာသာ-‘‘ယုဝဏ္ဏာနမေ ဩပ္ပစ္စယေ’’တိ ဧကာရေ ‘‘ဉောနမယဝါ သရေ’’တိ အယာဒေသေ စ-ပါစယတိ-အညတြ-ပါစေတိ-ပါစယရေ ပါစယန္တိ ပါစေန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-

หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี ปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขวิภัตติและอนันตัตติวิภัตติเป็นต้นตามลำดับ ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) บ้าง. และด้วยสูตรว่า ‘ยุวณฺณานเม โอปจฺจเย’ จึงแปลงเป็น เอ, และด้วยสูตรว่า ‘โญนมยวา สเร’ จึงแปลงเป็น อายะ. เช่น ปาจยติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), อีกรูปหนึ่งคือ ปาเจติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), ปาจยเร ปาจยนฺติ ปาเจนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก-

ဒီဃော သရဿ.

การทีฆะสระ.

သရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ဒီဃော ဟာတိ ကျေ-ပါစီယတိ ပါစီယရေ ပါစီယန္တိစ္စာဒိ-ဝုတ္တနယေန ဉေယျံ-ပယောဇကဝျာပါရေ ဏိဏပျန္တာနံ သကမ္မကတ္တာ န နဘာဝေ ရူပနယော.

สระที่สุดของศัพท์ที่มีอรรถแห่งกิริยา ย่อมถึงการทีฆะเมื่อมี กฺย ปัจจัย เช่น ปาจียติ ปาจียเร ปาจียนฺติ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี และ ณาปิ เพราะเป็นสกัมมกะ (ธาตุที่มีกรรม) จึงไม่มีรูปในภาววาจก.

အကမ္မကာပိ ဟောန္တေဝ ဏိဏပျန္တာ သကမ္မကာ,သကမ္မကာ ဒွီကမ္မာဿု ဒွိကမ္မာ စ တိကမ္မကာ;

แม้ธาตุที่เป็นอกัมมกะ เมื่อลง ณี และ ณาปิ ปัจจัย ย่อมเป็นสกัมมกะ, ธาตุที่เป็นสกัมมกะ ย่อมเป็นทวิกัมมกะ, และธาตุที่เป็นทวิกัมมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ.

ဘဝိဿတိ-ပါစယိဿတိ ပါစေဿတိ ပါစယိဿရေ ပါစယိဿန္တိ ပါစေဿရေ ပါစေဿန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယိဿတိ-ကျလောပေါ-ပါစိဿတီစ္စာဒိ-ဘုတေ-အပါစယိတ္ထော ပါစယတ္တော အပါစယတ္ထော ပါစယတ္ထော အပါစေတ္ထော ပါစေတ္ထော အပါစယိ ပါစယိ. အပါစယီ ပါစယီ အပါစယိံသု ပါစယိံသု အပါစယံသု ပါစယံသု.

ในอนาคตกาล (ภวิสสันติ) มี ปาจยิสฺสติ ปาเจสฺสติ ปาจยิสฺสเร ปาจยิสฺสนฺติ ปาเจสฺสเร ปาเจสฺสนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียิสฺสติ, เมื่อลบ กฺย มี ปาจิสฺสติ เป็นต้น. ในอดีตกาล มี อปาจยิตฺโถ ปาจยตฺโต อปาจยตฺโถ ปาจยตฺโถ อปาเจตฺโถ ปาเจตฺโถ อปาจยิ ปาจยิ. อปาจยี ปาจยี อปาจยึสุ ปาจยึสุ อปาจยํสุ ปาจยํสุ.

ဉောတ္တာ သုံ.

แปลง อุํ เป็น สุํ หลัง โญ.

ဉာဒေသတော ဩအာဒေသတော စ ပရဿ ဥမိစ္စဿ သုံ ဝါ ဟောတိ-အပါစယသုံ ပါစယသုံ အပါစေသုံ ပါစေသုံ အပါစယုံ ပါစယုမိစ္စာဒိ-ဥဿ သုမေဝ ဝိသေသော-ကမ္မေ-အပါစီယိတ္ထော ပါစီယိတ္ထော အပါစီယတ္ထော ပါစီယတ္ထော အပါစိယိ ပါစီယိ အပါစိယီ ပါစီယိ ဣစ္စာဒိ-အနဇ္ဇတနေ-အပါစယတ္ထ ပါစယတ္ထ အပါစေတ္ထ ကပါစေတ္ထ အပါစယ ပါစယ အပါစယာ ပါစယာ အပါစယု ပါစယု အပါစယူ ပါစယူ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-အပါစီယတ္ထ ပါစီယတ္ထ အပါစီယ ပါစီယ အပါစီယာ ပါစီယာ ဣစ္စာဒိ-ပရောက္ခေ-

หลัง ญาเทศ และ โอเทศ อุํ วิภัตติ ย่อมแปลงเป็น สุํ บ้าง เช่น อปาจยสุํ ปาจยสุํ อปาเจสุํ ปาเจสุํ อปาจยุํ ปาจยุํ เป็นต้น. ความพิเศษคือ สุํ แทนที่ อุ. ในกรรมวาจก มี อปาจียิตฺโถ ปาจียิตฺโถ อปาจียตฺโถ ปาจียตฺโถ อปาจิยิ ปาจียิ อปาจิยี ปาจียิ เป็นต้น. ในอนัชชัตตนีวิภัตติ มี อปาจยตฺถ ปาจยตฺถ อปาเจตฺถ ปาเจตฺถ อปาจย ปาจย อปาจยา ปาจยา อปาจยุ ปาจยุ อปาจยู ปาจยู เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจียตฺถ ปาจียตฺถ อปาจีย ปาจีย อปาจียา ปาจียา เป็นต้น. ในปโรขวิภัตติ-

ရဿော ပုဗ္ဗဿ.

การรัสสะสระหน้า.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ သရော ရဿော ဟောတိ-ပပါစယ ပပါစယု ပပါစယေ ပပါစယိတ္ထ ပပါစေတ္ထ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-သဗ္ဗံ ကတ္တုသမံ-အတပတ္တိယံအပါစယိဿ ပါစယိဿ အပါစယိဿာ ပါစယိဿာ အပါစယိဿံသု ပါစယိဿံသု ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-အပါစိယိဿ ပါစိယိဿ အပါစီယိဿာ ပါစိယိဿ အပါစိဿ ပါစိဿ အပါစိဿာ ပါစိဿာ ဣစ္စာဒိ-ဟေတုဖလေသု-ပါစယေ ပါစယေယျ ပါစယုံ ပါစယေယယုမိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယေ ပါစီယေယယုမိစ္စာဒိ-တွာဒိသု-ပါစယတု ပါစေတု ပါစယန္တု ပါစေန္တု ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယတု ပါစီယန္တု ဣစ္စာဒိ-ဏပိမှိ-ပါစာပယတိ ပါစာပေတိစ္စာဒိ နျန္တသမံ-ပါစယိတုမ္ပယုတ္တိတိ ဏျန္တတောပိ ဏိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิตตะ) สระหน้าย่อมเป็นรัสสะ เช่น ปปาจย ปปาจยุ ปปาเจยฺย ปปาจยิตฺถ ปปาเจตฺถ เป็นต้น. ในกรรมวาจก ทั้งหมดเหมือนกัตตุวาจก. ในอติปัตติวิภัตติ มี อปาจยิสฺส ปาจยิสฺส อปาจยิสฺสา ปาจยิสฺสา อปาจยิสฺสํสุ ปาจยิสฺสํสุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจิยิสฺส ปาจิยิสฺส อปาจียิสฺสา ปาจิยิสฺสา อปาจิสฺส ปาจิสฺส อปาจิสฺสา ปาจิสฺสา เป็นต้น. ในสัตตมีวิภัตติ (ที่แสดงเหตุและผล) มี ปาจเย ปาจเยยฺย ปาจยุํ ปาจเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจีเย ปาจียเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในปัญจมีวิภัตติเป็นต้น มี ปาจยตุ ปาเจตุ ปาจยนฺตุ ปาเจนฺตุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียตุ ปาจียนฺตุ เป็นต้น. ใน ณาปิ ปัจจัย มี ปาจาปยติ ปาจาเปติ เป็นต้น เหมือนกับที่ลงท้ายด้วย ณี. คำว่า ปาจยิตุํ ใช้ในความหมายว่า ณี ซ้อน ณี.

ဏိဏပိနံ တေသု.

ณี และ ณาปิ ปัจจัย ในอรรถเหล่านั้น.

ဏီ ဏပိနံ လောပေါ နဟောတိ တေသု ဏီ ဏပိသု’တိက ပုဗ္ဗဏိလောပေ-ပါစယတိ ပါစေတိစ္စာဒိ သဗ္ဗတ္ထဉေယျံ-ဏပိစေဝံ.

การลบ ณี และ ณาปิ ไม่เกิดขึ้นใน ณี และ ณาปิ เหล่านั้น เมื่อมีการลบ ณี ตัวหน้า เช่น ปาจยติ ปาเจติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวง และ ณาปิ ก็เช่นกัน.

ဘုဝါဒိ နယော.

หมวดภูวาทิ.

အဓုနာ ဝိကရဏပ္ပဘေဒပ္ပကာသနတ္ထံ ရုဓာဒီနံ အဋာဌဂဏနမာဒိဘုတဿေကေကဿ ကြိယတ္ထဿ ကာနိ စိ ရူပါနိ ဥဒါဟရိယန္တေ-ရုဓ အာဝရဏေ-တျာဒိ.

บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทของวิกะระณะ จึงขอยกตัวอย่างรูปบางอย่างของธาตุแต่ละตัวซึ่งเป็นเบื้องต้นของธาตุ ๘ หมวด มีหมวดรุธาทิเป็นต้น เช่น รุธะ ในความหมายว่า 'ปิดกั้น' เป็นต้น.

မဉ္စ ရုဓာဒီနံ.

และลงนิคคหิต (อํ) ในหมวดรุธาทิ.

ရုဓာဒိတော အပရောက္ခေသုကတ္တုဝိဟိတမာနန္တတျာဒိသု လောဟောတိ မဉ္စာန္တသရာ ပရော-ရုန္ဓတိ ရုန္ဓရေ ရုန္ဓန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-‘‘မံ ဝါ ရုဓာဒီန’’န္တိ ဝါ မံ-ရုန္ဓိယတိ ရုဇ္ဈတီစစာဒိ-ပစိဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ဉေယျံ.

หลังธาตุหมวดรุธาทิ เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขะและอนันตัตติเป็นต้น ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) และลงนิคคหิตหลังสระที่สุดธาตุ เช่น รุนฺธติ รุนฺธเร รุนฺธนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก ด้วยสูตรว่า ‘มํ วา รุธาทีนํ’ จึงลงนิคคหิตบ้าง เช่น รุนฺธิยติ รุชฺฌติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวงเหมือนหมวดปจธาตุ.

ရုဓာဒိ နယော.

หมวดรุธาทิ.

ဒိဝ ကီဠာ ဝိဇိဂိံသာ ဝေါဟာရဇ္ဇုတိ ထုတိ ဂတီသု.

ทิวะ ในความหมายว่า 'เล่น, ปรารถนาชัยชนะ, ซื้อขาย, รุ่งเรือง, สรรเสริญ, ไป'.

ဒိဝါဒီဟိ ယက.

หลังธาตุหมวดทิวาทิ ลง ยะกะ ปัจจัย.

ဒိဝါဒီဟိ လဝိသယေ ယက ဟောတိ-ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော-ဧဝမုပရိစ-ဒိဗ္ဗတိ ဒိဗ္ဗရေ ဒိဗ္ဗန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ကိဝီယတိ ဒိဗ္ဗတိ ဒိဝီယရေ ဒိဝိယန္တိ ဒိဗ္ဗရေ ဒိဗ္ဗန္တိစ္စာဒိ.

หลังธาตุหมวดทิวาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง ยะกะ ปัจจัย, อักษร ก เป็นเครื่องหมายเพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์, และในเบื้องบนก็เช่นกัน เช่น ทิพฺพติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ทิวียติ ทิพฺพติ ทิวียเร ทิวียนฺติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น.

ဒိဝါဒိ နယော.

หมวดทิวาทิ.

တုဒ ဝျထနေ.

ตุทะ ในความหมายว่า 'ทำให้เจ็บปวด'.

တုဒါဒီဟိ ကော.

หลังธาตุหมวดตุทาทิ ลง อ ปัจจัย (กะ).

တုဒါဒီဟိ လဝိသယေ ကော ဟောတိ-တုဒတိ တုဒန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-တုဒီယတိ တုဇ္ဇတိ တုဒီယရေတုဒိယန္တိ တုဇ္ဇရေ တုဒျန္တိစ္စာဒိ.

หลังธาตุหมวดตุทาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง อ ปัจจัย (กะ) เช่น ตุทติ ตุทนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ตุดียติ ตุชฺฌติ ตุดียเร ตุดียนฺติ ตุชฺฌเร ตุดียนฺติ เป็นต้น.

တုဒါဒိ နယော.

หมวดตุทาทิ.

ဇိ ဇယေ.

ชิ ในความหมายว่า 'ชนะ'.

ဇျာဒီဟိ က္တာ.

หลังธาตุหมวดกิยาทิ ลง นา ปัจจัย (กะนา).

ဇိအာဒီဟိ ကလဝိသယေ က္နာ ဟောတိ-ဇိနာတိ ဇိနန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ဇိယတိ ဇိယရေ ဇိယန္တိစ္စာဒိ.

หลังธาตุหมวดกิยาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง นา ปัจจัย (กะนา) เช่น ชินาติ ชินนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ชียติ ชียเร ชียนฺติ เป็นต้น.

ဇျာဒိ နယော.

หมวดชยาทิ

ကီ ဒဗ္ဗဝိနီမယေ.

กี ในความหมายว่า 'แลกเปลี่ยนสิ่งของ'

ကျာဒီဟိ က္ဏာ.

เบื้องหลังธาตุหมวดกยาทิ มี กณา ปัจจัย

ကီအာဒီဟီ လဝိသယေ ကဏာ ဟောတိ.

เบื้องหลังธาตุมี กี เป็นต้น ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี กณา ปัจจัย

နာဏသု ရဿော.

การทำเสียงสั้นในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย

နာဏသု ကြိယတ္ထဿ ရဿော ဟောတိ-ကိဏတိ ကိဏန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ကီယတိ ကီယရေ ကီယန္တိစ္စာဒီ.

ในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย มีการทำเสียงสั้นแห่งธาตุที่มีความหมายว่ากิริยา เช่น กิณติ กิณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น กียติ กียเร กียนฺติ เป็นต้น

ကျာဒိ နယော.

หมวดกยาทิ

သု သဝဏေ.

สุ ในความหมายว่า 'ฟัง'

သွာဒီဟိ ကေဏာ.

เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ มี เกณา ปัจจัย

သွာဒီဟိ လဝိသယေ ကေဏာ ဟောတိ-သုဏေတိ သုဏန္တိစ္စာဒိ. ကမ္မေ-သူယတိ သူယရေ သူယန္တိစ္စာဒိ.

เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี เกณา ปัจจัย เช่น สุเณติ สุเณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น สูยติ สูยเร สูยนฺติ เป็นต้น

သွာဒိ နယော.

หมวดสุวาทิ

တန ဝိတ္ထာရေ.

ตน ในความหมายว่า 'แผ่ไป'

တနာဒိတွော.

เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ มี โอ ปัจจัย

တနာဒီဟိ လဝိသယေ ဩ ဟောတိ-တနောတိ တနောန္တိစ္စာဒိ. ပရစ္ဆက္ကေ.

เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี โอ ปัจจัย เช่น ตโนติ ตโนนฺติ เป็นต้น ในปรัสสบท

ဩဝိကရဏဿု ပရစ္ဆက္ကေ.

การเปลี่ยนโอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในปรัสสบท

ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ပရစ္ဆက္ကဝိသယေ-တနုတေ တတွန္တေ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-

โอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในวิสัยแห่งปรัสสบท เช่น ตนุเต ตนฺวนฺเต เป็นต้น ในกรรมวาจก

တနဿာ ဝါ.

หรือมีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา

တနဿ အာ ဟောတိ ဝါ ကျေ-တာယတိ တညာတိ တာယရေ တာယန္တိ တညရေ တညန္တိစ္စာန္ဒိ.

มีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา บ้าง ในเพราะ กย ปัจจัย เช่น ตายติ ตญฺญติ ตายเร ตายันติ ตญฺญเร ตญฺญนฺติ เป็นต้น

တနာဒိ နယော.

หมวดตนาทิ

ဝူရ ထေယျေ.

วูร ในความหมายว่า 'ขโมย'

စုရာဒိတော ဏိ.

เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิ มี ณิ ปัจจัย

စုရာဒီဟိ ကြိယတ္တေဟိ သကတ္ထေ ဏိ ပရော ဟောတိ ဗဟုလံ-စောရယတိ စောရတိ စောရယရေ စောရယန္တိစောရေန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-စောရိယတိ စောရီယရေ စောရီယန္တိစ္စာဒိ.

เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิที่มีความหมายว่ากิริยา มี ณิ ปัจจัย ลงในอรรถของตน (สกัดถะ) บ้าง เช่น โจรยติ โจรติ โจรยเร โจรยนฺติ โจเรนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น โจริยติ โจรียเร โจรียนฺติ เป็นต้น

စုရာဒိ နယော-တျာဒယော.

หมวดจุราทิ และวิภัตติมี ติ เป็นต้น

ပရတ္ထာယ မယာ လဒ္ဓံ ကတွာန ပဒသာဓနံပုညေန တေန လောကော’ယံ သာဓေတု ပဒမစ္စုနံ;

ข้าพเจ้าได้ทำปทสาธนะนี้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ด้วยบุญนั้น ขอโลกนี้จงบรรลุถึงบทอันไม่เคลื่อน (อมตบท) เถิด

သုဒ္ဓါသယေန ပရိသုဒ္ဓဂုဏေဒိတေနသာရေန သာရယတိသံဃနိသေဝိတေနရမ္မေ’နုရာဓနဂရေ ဝသတမ္ဗုဇေနဝိဒွါလိတံ နိဇဝိသုဒ္ဓ ကုလဒ္ဓဇေန;

ปทสาธนะนี้ อันท่านผู้เป็นธงชัยแห่งตระกูลอันบริสุทธิ์ของตน ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วยอัธยาศัยอันหมดจด ผู้เป็นสาระที่หมู่สงฆ์ผู้แสวงหาสาระซ่องเสพแล้ว ผู้อาศัยอยู่ในเมืองอนุราธบุรีอันรื่นรมย์ ได้ชำระ (เรียบเรียง) แล้ว

မာနေန္တေန တထာဂတံ ပဋိပဒါယောဂေန သဒ္ဓါလုနာနိစ္စာခဏ္ဍတပေါ’နလေဟိ နိခိလပ္ပာပါရိသန္တာပိတာသဒ္ဓမ္မဝှယသီဟတေလဌတိယာ စာမီကရတ္ထာလိနာနာနာဝါဒိကုဒိဋ္ဌိဘေဒပဋုနာ နဝါဏိ ကနဝဓူ သာမိနာ;

อันท่านผู้บูชาพระตถาคตด้วยการประกอบตามปฏิบัติ ผู้มีศรัทธา ผู้เผาความเร่าร้อนคือบาปทั้งปวงด้วยไฟคือตบะอันไม่ขาดสายเป็นนิตย์ ผู้เป็นดุจภาชนะทองคำสำหรับใส่ล่ำน้ำมันราชสีห์คือพระสัทธรรม ผู้ฉลาดในการทำลายทิฏฐิอันชั่วร้ายของวาทะต่างๆ ผู้เป็นเจ้าของแห่งนางบำเรอใหม่คือพระวินัย

သတ္ထာနံ ကရုဏဝတာ ဂတဝတာ ကပါရမ္ပရံ ဓီမတာထေရေနာတုမပါဒပဉ္ဇရဂတော ယော သဒ္ဒသတ္တာဒိသုမောဂ္ဂလ္လာယနဝိဿုတေတိဟ သုဝစ္ဆာပေါ ဝိနီတော ကယထာသော’ကာသီ ပိယဒဿိ နာမ ယတိဒံ ဗျတ္တံ သုခပ္ပတ္တိယာ;

พระเถระนามว่า ปิยทัสสี ผู้มีกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ผู้ถึงฝั่งแห่งสาตรา (ศาสตร์) ทั้งหลาย ผู้มีปัญญา ผู้เข้าไปสู่กรงคือพระบาทของพระอาจารย์ ผู้เป็นศิษย์ที่ฝึกดีแล้วของพระเถระผู้มีชื่อเสียงว่าโมคคัลลานะ ผู้ฉลาดในสัททศาสตร์เป็นต้น ได้ทำปทสาธนะที่แจ่มแจ้งนี้ เพื่อความบรรลุถึงความสุข

ဝုတ္တောဝ ဝုတ္တမုပဘောဂိနိယာ သကာယပိနပ္ပယောဓရဝနာပဂသေဝိကာယရမှာဝိဟာရဝဓုယာ တိလကာတုလေနသန္တေန ကပ္ပိဏသမဝှယမာတုလေန;

ตามที่กล่าวแล้ว (ปทสาธนะนี้) อันท่านลุงนามว่า กัปปินะ ผู้สงบ ผู้เป็นดุจรอยเจิมอันหาที่เปรียบมิได้ของนางบำเรอคือวิหารอันรื่นรมย์ ผู้ซ่องเสพแม่น้ำคือป่าอันมีถันอันอวบอ้วน (ภูเขา) ผู้เสวยผลที่กล่าวแล้วนั้นของตน (ได้อุปถัมภ์แล้ว)

ပဒသာဓနံ နိဋ္ဌိတံ.

ปทสาธนะ จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
ပဒသာဓနံ ปทสาธนะ နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ဗုဒ္ဓမ္ဗုဇံ နမဿိတွာ သဒ္ဓမ္မမဓု ဘာဇနံ,ဂုဏမောပဒပဒံ သံဃမဓုဗ္ဗတနိသေဝိတံ; ขอนมัสการพระพุทธเจ้าผู้เป็นดุจดอกบัว, พระสัทธรรมผู้เป็นภาชนะแห่งน้ำผึ้ง, และพระสงฆ์ผู้มีคุณอันหมู่ภมรคือผู้ประพฤติวัตรบำเพ็ญเพียรพึงเสพ မောဂ္ဂလ္လာယနာစရိယ စရဉ္စ ယေန ဓီမတာ,ကတံ လဃုမယန္ဒိဒ္ဓမနုနံ သဒ္ဒလက္ခဏံ; อนึ่ง ข้าพเจ้าจักกล่าวถึงคัมภีร์สัททลักขณะอันเป็นของเบาและสำเร็จแล้ว ซึ่งพระอาจารย์โมคคัลลานะผู้มีปัญญาได้กระทำไว้ အာရဘိဿံ သမာသေန ဗာလတ္ထံ ပဒသာဓနံ,မောဂ္ဂလ္လာယနသဒ္ဒတ္ထရတနာကရပဒ္ဓတိံ; ข้าพเจ้าจักเริ่มปทสาธนะโดยย่อ เพื่อประโยชน์แก่ผู้เยาว์ ซึ่งเป็นแนวทางแห่งรัตนากรคือสัททัตถะของพระโมคคัลลานะ သညာပရိဂ္ဂဟေနေဝ လက္ခဏေသု သရာဒယော,ဉာယန္တိတိ တမေဝါဒေါ ဒဿယိဿံ ဝိဘာဂတော; อนึ่ง ข้าพเจ้าจักแสดงสระเป็นต้นในลักษณะทั้งหลายโดยจำแนกให้เห็นชัดเจน ด้วยการกำหนดชื่อเฉพาะเท่านั้น အအာဒယော တိတာဠီသ ဝဏဏာ. อักษรมี อ เป็นต้น ๔๓ ตัว ชื่อว่า วรรณะ ဇိနဝစနာနုရူပါ အကာရဒေယော နိဂ္ဂဟိတန္တာ တေစတ္တာဠီ သက္ခရာ ပစ္စေကံ ဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ ယထာ - အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ဩ က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ ဣတိ-ကကာရာဒိသွကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော = ဝဏဏီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဝဏ္ဏာ-အအာဒိ မရိယာဒါ ဘူတော ယေသန္တော အအာဒယော. อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปตามพระพุทธพจน์ แต่ละตัวชื่อว่า วรรณะ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ ดังนี้ อักษร อ ใน ก เป็นต้น เป็นเพียงเครื่องช่วยออกเสียง (อธิบายศัพท์) วรรณะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย อักษรมี อ เป็นต้น คือ อักษรที่มี อ เป็นเบื้องต้นและมีที่สุด အအာဒယောတိ ဝတ္တတေ ယာဝ ‘‘ဗိန္ဒုနိဂ္ဂဟီတ’’န္တိ-တဉ္စခေါအတ္ထ ဝသာ ဝိဘတ္တိစီပရိနာမောတိ သတ္တမျန္တမဘိသမ္ဗန္ဓီယတေ. บทว่า "อักษรมี อ เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไปจนถึงบทว่า "พินทุนิคคหิต" อนึ่ง บทนั้นย่อมสัมพันธ์กับสัตตมีวิภัตติอันเป็นที่สุด ด้วยอำนาจแห่งอรรถและการผันวิภัตติ ဒသာဒေါ သရာ สระมี ๑๐ ตัว အအာဒိသွာဒိမှိ နိဒ္ဒိဋ္ဌာ ဩဒန္တာ ဒသဝဏ္ဏာ သရာ နာမ ဟောန္တိ-ယထာ-အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ဩ = သရန္တိ ပဝတ္တန္တီတိ သရာ-ဒသာ ဒေါတိ ဝတ္တတေ တီသု စက္ကမာနေသု. วรรณะ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งถูกระบุไว้ในเบื้องต้น มี โอ เป็นที่สุด ชื่อว่า สระ เช่น อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ (อธิบายศัพท์) สระ คือ อักษรที่เปล่งเสียงได้เอง บทว่า "มี ๑๐ ตัว" นี้ยังคงใช้ไปใน ๓ วรรค ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ. สองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ အအာသွာဒိမေသု ဒဿု ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ. ယထာက္ကမံ-ယထာ-အအာ ဣတိ, ဥဦ ဣတိ, ဧ ဣတိ, ဩ ဣတိ = သမာနာ သာဒိသာ ဝဏ္ဏာ သဝဏ္ဏာ-သမာနတ္တဉ္စ ဌာနတော. ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น สองตัวคู่กันตามลำดับ ชื่อว่า สวรรณะ เช่น อ อา, อิ อี, อุ อู, เอ, โอ (อธิบายศัพท์) สวรรณะ คือ วรรณะที่เสมอกัน คล้ายกัน และความเสมอกันนั้นย่อมเป็นไปโดยฐานที่เกิด ဆ ဝဏ္ဏာနံဟိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနာနိ ကဏ္ဌာတာလုမုဒ္ဓဒန္တဩဋ္ဌာနာ သိကာဝသေန-တေသု အဝဏ္ဏကဝဂ္ဂဟာနံ ကဏ္ဌောဌာနံ-ဣဝဏ္ဏ စဝဂ္ဂယာနံ တာလု-ဋဝဂ္ဂရဠာနံ မုဒ္ဓါ-တဝဂ္ဂလသာနံ ဒန္တာ-ဥ ဝဏ္ဏပဝဂ္ဂါနံ ဩဋ္ဌာ-ဧဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌတာလု-ဩဝဏ္ဏဿ ကဏ္ဌောဋ္ဌံ-ဝကာရဿ ဒန္တောဋ္ဌံ-နိဂ္ဂဟိတဿ နာသိကာ-ငဉဏနမာနံ သကဋ္ဌာနံ နာသိကာ စ-ဒွေဒွေတိ ဝတ္တတေ. ฐานที่เกิดของวรรณะ ๖ อย่าง คือ คอ เพดาน ปุ่มเหงือก ฟัน ริมฝีปาก และจมูก ในบรรดาฐานเหล่านั้น อักษร อ วรรค ก และอักษร ห มีฐานที่เกิดที่คอ อักษร อิ วรรค จ และอักษร ย มีฐานที่เกิดที่เพดาน วรรค ฏ อักษร ร และอักษร ฬ มีฐานที่เกิดที่ปุ่มเหงือก วรรค ต อักษร ล และอักษร ส มีฐานที่เกิดที่ฟัน อักษร อุ และวรรค ป มีฐานที่เกิดที่ริมฝีปาก อักษร เอ มีฐานที่เกิดที่คอและเพดาน อักษร โอ มีฐานที่เกิดที่คอและริมฝีปาก อักษร ว มีฐานที่เกิดที่ฟันและริมฝีปาก นิคคหิตมีฐานที่เกิดที่จมูก อักษร ง ญ ณ น ม มีฐานที่เกิดที่จมูกและฐานที่เกิดของตน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไป ပုဗ္ဗော ရဿော ตัวหน้า ชื่อว่า รัสสะ တေသ္စေဝ ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ တေသု ယော ယော ပုဗ္ဗော သော သော ရဿသညော ဟောတိ-ယထာ-အ ဣ ဥ ဧ ဩ-တေသု သံယောဂ ပုဗ္ဗာစ ဒိဿန္တိ ဒွေ ပနန္တိမာ ဒီပေတုံ တတ္ထ သာဓုတ္တံ တေသမ္ပိ ဣဓ သင်္ဂဟော = ရဿကာလယောဂါ တဗ္ဗန္တတာယ ဝါ ရဿာ-တထာ ဒီဃာ-ဣဓာပိဒွေဒွေတိ ဝတ္တတေ. ในสระ ๑๐ ตัวนั้น สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ เช่น อ อิ อุ เอ โอ ในบรรดาสระเหล่านี้ สระที่อยู่หน้าพยัญชนะสังโยคก็ปรากฏ และสระสองตัวสุดท้าย (เอ โอ) ก็ถูกรวบรวมไว้ในที่นี้เพื่อแสดงความสำเร็จรูปของสระเหล่านั้น (อธิบายศัพท์) รัสสะ คือ สระที่มีเสียงสั้น หรือสระที่มีที่สุดเป็นเสียงสั้น ส่วนทีฆะก็เช่นกัน บทว่า "สองตัวคู่กัน" นี้ยังคงใช้ไปในที่นี้ด้วย ပရော ဒီဃော. ตัวหลัง ชื่อว่า ทีฆะ အအာဒိသွာဒိဘုတေသု ဒသသု ယေ ဒွေ ဒွေ သဝဏ္ဏာ တေသု ယော ယော ပရော သော သော ဒီဃသညော ဟောတိ-ယထာ-အာ ဤ ဦ. ในสระ ๑๐ ตัว มี อ เป็นต้น ซึ่งเป็นตัวแรก สวรรณะคู่ใดคู่หนึ่ง ตัวใดที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ เช่น อา อี อู ကာဒယော ဗျဉ္ဇနာ. อักษรมี ก เป็นต้น ชื่อว่า พยัญชนะ အအာဒိသု ကာဒယော နိဂ္ဂဟီတပရိယန္တာ တေတ္တိံသ ဗျဉ္ဇနာနာမ ဟောန္တိ-ယထာ-က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဍ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လဝ သ ဟ ဠ အံ = ဗျဉ္ဇီယတိ အတ္ထော ဧတေဟီတိ ဗျဉ္ဇနာ-ကာဒယောတိ ဝတ္တတေ. ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษร ๓๓ ตัว มี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ เช่น ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ (อธิบายศัพท์) พยัญชนะ คือ อักษรที่ใช้แสดงความหมาย บทว่า "มี ก เป็นต้น" นี้ยังคงใช้ไป ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ. วรรคมี ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว အအာဒသု ကကာရာဒယော မကာရန္တာ ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တိ-ယထာ-ကခဂဃင, စဆဇဈဉ, ဋဌဍဎဏ, တထဒဓန, ပဖဗဘမ. = ဝဇ္ဇေန္တိ ယကာရာဒယောတိ ဝဂ္ဂါ. ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น อักษรมี ก เป็นต้น มี ม เป็นที่สุด ๕ วรรค วรรคละ ๕ ตัว ชื่อว่า วรรค เช่น ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม (อธิบายศัพท์) วรรค คือ อักษรที่เว้น ย เป็นต้น ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟိတံ พินทุ ชื่อว่า นิคคหิต အကာရာဒီသုယဝါယံ ဝဏ္ဏော ဗိန္ဒုမတ္တော သော နိဂ္ဂဟိတသညောဟောတိ = ရဿသရံ နိဿာယ ဂဟိတမုစ္စာရိတံ နိဂ္ဂဟီတံ. ในบรรดาอักษรมี อ เป็นต้น วรรณะใดมีรูปเป็นพินทุ วรรณะนั้นชื่อว่า นิคคหิต (อธิบายศัพท์) นิคคหิต คือ อักษรที่เปล่งเสียงโดยอาศัยสระรัสสะ သညာ ဝိဓာနံ. การกำหนดชื่อเฉพาะ သန္ဓိ ဝုစ္စတေ-ပုရိသ ဥတ္တမော, ပညာ ဣန္ဒြိယံ. သတိအာရက္ခော,ဘောဂိ ဣန္ဒော, စက္ခု အာယတနံ, အဘိဘု အာယတနံ, ဓနမ္မေ အတ္ထိ, ကုတော ဧတ္ထာ’ တိဓ-သရော လောပေါ သရေ. สนธิพึงกล่าวคือ ปุริสอุตตโม, ปัญญินทริยัง, สติอารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภูอายตนัง, ธนัมเมอัตถิ, กุเตตถา ดังนี้ ในที่นี้ (มีกฎว่า) สระลบสระ သရော သရော လောပနီယော ဟောတိ-သရေတောပသိလေသိကာဓာရသတ္တမီ တတော ဝဏ္ဏကာလဝျဝဓာနေ ကာရိယံ န ဟောတိ-တွမသိ, ကတမာ စာနန္ဒ အနိစ္စသညာ’တိ-အညတ္ထာပိ သံဟတာယမောပသိလေသကာဓာ ရေယေဝ သတ္တမီ-ဝိဓီတိ ဝတ္တမာနေ. สระพึงลบสระ บทว่า "สระ" นี้เป็นโอปสิเลสิกาธารสัตตมีวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติที่แสดงการรองรับแบบแนบชิด) เพราะฉะนั้น การกระทำ (สนธิ) จึงไม่เกิดขึ้นเมื่อมีวรรณะหรือกาลเวลาคั่นอยู่ เช่น ตฺวมสิ, กตมา จานนฺท อนิจฺจสญฺญา ดังนี้ แม้ในที่อื่น สัตตมีวิภัตติก็เป็นโอปสิเลสิกาธารเท่านั้น บทว่า "วิธิ" นี้ยังคงใช้ไป သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ. ในสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ ပုဗ္ဗဿေဝ ဝိဓိတိ ပုဗ္ဗသရလောပေါ-ပုရိသုတ္တမော,ပညိန္ဒြိယံ, သတာရက္ခော, ဘောဂိန္ဒော, စက္ခာယတနံ. အဘိဘာယတနံ, ဓနမ္မတ္ထိ, ကုတေတ္ထ. ပုဗ္ဗဿ ကာရိယဝိဓာနာ သတ္တမီနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ပရတာဝ ဂမျတေတိ ပရေတုပရိဝစနမ္ပိ ဃဋတေ-သော အဟံ, စတ္တာရော ဣမေ, ယတော ဥဒကံ, ပါတော ဧဝံ’တီဓ-‘‘သရော လောပေါ သရေ’’တိ ဝတ္တတေ. ในการระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ ให้ทำแก่ตัวหน้า ดังนั้นจึงมีการลบสระหน้า เช่น ปุริสุตตโม, ปัญญินทริยัง, สตารักโข, โภคินโท, จักขายตนัง, อภิภายตนัง, ธนัมมัตถิ, กุเตตถะ การที่กล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหน้า" ย่อมหมายถึงตัวที่อยู่หลังสัตตมีวิภัตติที่ระบุไว้ ดังนั้น การกล่าวว่า "ให้ทำแก่ตัวหลัง" ก็ย่อมเข้ากันได้ เช่น โสหํ, จตฺตาโร อิเม, ยโต อุทกํ, ปาโต เอวํ ดังนี้ ในที่นี้ บทว่า "สระลบสระ" นี้ยังคงใช้ไป ပရော ကွစိ. ตัวหลัง บางครั้ง (ก็ลบ) သရမှာ ပရော သရော ကွစိ လောပနီယော ဟောတိ-သောဟံ, စတ္တာရောမေ, ယတောဒကံ. ပါတောစ-ကွစိတိကိံ?-ပညိန္ဒြိယံ-အဿာဓိကာရော သဗ္ဗသန္ဓိသု-တဿ ဣဒံ, တဿ ဣဒံ, ဝါတ ဤရိတံ, ဝါတ ဤရိတံ, သီတ ဥဒကံ, သီတ ဥဒကံ, ဝါမ ဦရု,ဝါမ ဦရု, ဣတိဓ-ပုဗ္ဗသရ လောပေ-သရေ ဝေတိ စ ဝတ္တတေ. สระหลังที่อยู่ถัดจากสระ (หน้า) บางครั้งพึงลบ เช่น โสหํ (โส + อหํ), จัตตาโรเม (จัตตาโร + อิเม), ยโตทกํ (ยโต + อุทกํ), ปาโตจ (ปาโต + จ) คำว่า 'บางครั้ง' (กวจิ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำเช่น ปัญญินทริยํ (ปัญญา + อินทริยํ) บทว่า 'อสฺส' (แห่งสระนั้น) มีอำนาจไปในสนธิทั้งปวง (เช่น) ตสฺส อิทํ เป็น ตสฺสิทํ, วาต อีริตํ เป็น วาตีริตํ, สีต อุทกํ เป็น สีตุดกํ, วาม อูรุ เป็น วามูรุ ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้า บทว่า 'สเร' และ 'วา' ย่อมตามไป ယုဝဏဏာနမ္ဉော လုတ္တာ. อักษรอื่น (คือ ย และ ว) แห่งอิวัณณะและอุวัณณะที่ถูกลบไปแล้ว လုတ္တာ သရာပရေသံ ဣဝဏ္ဏဝဏ္ဏာနံ ဉော ဟောန္တိ ဝါယထာက္ကမံ. เมื่อสระเบื้องหลังถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่ข้างหน้า) ย่อมเป็นอักษรอื่น (คือ ย และ ว) ตามลำดับบ้าง ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏေပိ. ด้วยบทว่า 'วณฺณ' ที่อยู่เบื้องหลัง แม้สระที่เหมือนกัน (ก็ถูกสงเคราะห์เข้าด้วย) ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပရော ယသ္မာ တေန သဝဏ္ဏောပိ ဂယှတိ သယံ စေတိ ဤ ဦ နမ္ပိ ဧ ဩ-တဿေဒံ, တဿိဒံ-ဝါတေရိတံ. ဝါတိရိတံ-သီတောဒကံ, ‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဂရဿာ’’တိ ဒီဃေ-သီတုဒကံ-ဝါမောရု,ဝါမူရု-လုတ္တေတိကိံ-ဒသ ဣမေ. เพราะบทว่า 'วณฺณ' อยู่เบื้องหลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สระที่เหมือนกันก็ถูกถือเอาด้วย และด้วยบทว่า 'สยํ' (โดยตนเอง) แม้ อิ และ อุ (ที่เหลืออยู่) ก็เป็น เอ และ โอ (บ้าง) เช่น ตสฺเสทํ, ตสฺสิทํ, วาเตริตํ, วาติริตํ, สีโตทกํ, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สีตุดกํ, วามอูรุ เป็น วามโรรุ, วามูรุ. คำว่า 'ลุตฺเต' (เมื่อถูกลบ) มีไว้เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ทส อิเม အတိပ္ပသင်္ဂဗာဓကဿ ကွစိသဒ္ဒဿာနုဝတ္တနတော န ဝိကပ္ပဝိဓီ နိယတာ-တေန ဥပေတော’တိ ဧဝမာဒီသု ဝိကကေပ္ပာ နာရကိတာဒိသု ဝိဓိ စ န ဟောတိ-စိ အကာသိ, စိ အကာသိ. သု အာဂတံ, သု အာဂတံ’တိဓယုဝဏ္ဏာနံ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ. เพราะมีการตามไปของบทว่า 'กวจิ' ซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการใช้เกินขอบเขต วิธีการเลือก (วิกัป) จึงไม่แน่นอน ดังนั้น ในคำว่า 'เตนุปโต' เป็นต้น การเลือกจึงไม่แน่นอน และในคำว่า 'นารกิตา' เป็นต้น วิธีนี้ก็ไม่เกิดขึ้น เช่น จิ อกาสิ, สุ อาคตํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยุวณฺณานํ' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป ယဝါ သရေ. ย และ ว เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง သရေ ပရေ ဣဝ ဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-အကာရဿ ဒီဃေ-ဝျာကာသိ, ‘‘ဝနတရဂါဝါ ဂါမာ’’တိ ယာဂမေ-ဝိယာကာသိ-သွာဂတံ. သာဂတံ-ကွစိတွေဝ-ယာနီဓ. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อทีฆะ อ เป็น อา เป็น พฺยากาสิ, เมื่อมี ย อาคม ด้วยสูตร 'วนตรคาวาคม' เป็น วิยากาสิ, สฺวาคตํ, สาคตํ. เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ยานีธ တေ အဇ္ဇ, တေ အဇ္ဇ, သော အယံ, သော အယံ, ဣတီဓ-‘‘ယဝါသရေ’’ ‘ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ. เต อชฺช, โส อยํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'ยวา สเร' และ 'เว' (วา) ย่อมตามไป ဉောနံ แห่งเอและโอทั้งหลาย ဉောနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ပရေ ယထာက္ကမံ. เอและโอทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว ตามลำดับบ้าง เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง တျဇ္ဇ, တေဇ္ဇ-‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိဒီဃေ-သွာယံ, သောယံ. ตฺยชฺช, เตชฺช, เมื่อทีฆะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น สฺวายํ, โสยํ ကွစီတွေဝ-ဓနမ္မတ္ထီ-ဂေါ ဧဠကမိတိဓ-သရေ’တိ ဝတ္တတေ. เพราะบทว่า 'กวจิ' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) ธนมตฺถิ, โค เอฬกํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'สเร' ย่อมตามไป ဂေါဿာဝင. การแปลง 'โค' เป็น 'อว' သရေ ပရေ ဂေါဿ အဝင အာဒေသော ဟောတိ-သစ‘‘ဋနုဗန္ဓာနေက ဝဏ္ဏာသဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗဿပ္ပသင်္ဂေ-အန္တဿေ’တိ ဝတ္တမာနေ. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง ย่อมมีการอาเทศ 'โค' เป็น 'อว' และเมื่อมีการประจวบกันว่าจะต้องอาเทศทั้งศัพท์ด้วยสูตร 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส' เมื่อบทว่า 'อนฺตสฺส' ยังตามไปอยู่ ငနု ဗန္ဓော. ง เป็นอนุพันธะ ငကာရောနုဗန္ဓော ယဿ သော နေကဝဏ္ဏောပိ အန္တဿ ဟောတိတိ औကာရဿေဝ ဟောတိ,-‘‘သင်္ကေတောနဝယဝေါနု ဗန္ဓော’’တိဝစနာ ငကာရဿာပ္ပယောဂေါ-ပယောဇနံ‘‘ငနုဗန္ဓော’’တိ သင်္ကေတော-ဂဝေဠကံ. อักษรใดมี ง เป็นอนุพันธะ อักษรนั้นแม้มีหลายตัวก็เป็นอาเทศของตัวสุดท้าย ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของ โอ เท่านั้น เพราะคำว่า 'สงฺเกโต นาวโยวนุพนฺโธ' จึงไม่มีการใช้ ง อักษร ประโยชน์คือ 'งนุพนฺโธ' เป็นเครื่องหมาย เช่น คเวฬกํ ဣတိ ဧဝ, ဣတိ ဧဝါ ‘‘တီဓ- อิติ เอว, อิติ เอวา ดังนี้ในที่นี้ ဝိတိဿေဝေ ဝါ การแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง ဧဝသဒ္ဒေ ပရေ ဣတိဿ ဝေါ ဟောတိ ဝါ-သစ. เมื่อมีบทว่า 'เอว' อยู่ข้างหลัง ย่อมมีการแปลง 'อิติ' เป็น 'ว' บ้าง และการแปลงนั้น ဆဋ္ဌိယန္တဿ. เป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ဆဋ္ဌိနဒ္ဒိဋ္ဌဿ ယံ ကာရိယံ တဒန္တဿ ဝိညေယျန္တိ ဣကာရဿာဒေသော ဟောတိ = ဌာနီနမာမဒ္ဒိယဒိဿတိ ဥစ္စာရိယတိ’တိ အာဒေသော-ဣတွေဝ, အညတြ ယာဒေသေ-‘‘တဝဂ္ဂဝရဏနံ ယေ စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ တကာရဿ ဝေါ-‘‘ဝဂ္ဂလယေဟိ တေ’’တိ ယဿ စ စကာရော, ဣစ္စေဝ-ဒု အင်္ဂိကံ, စိ ဣတွာ, အဇ္ဇ အဂ္ဂေ, ပါတု အဟေသုံ, ပါ ဧဝ, ဣဓ ဣဇ္ဈတိ, ပရိ အန္တံ, အတ္တ အတ္ထမိတိဓ-‘‘မယဒါသရေ’’တိ ဝတ္တတေ. การงานใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าการงานนั้นเป็นของอักษรตัวสุดท้ายแห่งบทนั้น ดังนั้น จึงเป็นอาเทศของอิอักษร อาเทศคือสิ่งที่ปรากฏและถูกออกเสียงแทนที่สระเดิม เช่น อิตฺเวว, ในที่อื่นเมื่อมีการแปลงเป็น ย ด้วยสูตร 'ตวคฺควณฺณานํ เย จวคฺคพฺยญฺชนา' ย่อมมีการแปลง ต เป็น จ และด้วยสูตร 'วคฺคลเยหิ เต' ย่อมมีการแปลง ย เป็น จ เป็น อิจฺเจว, ทุ องฺคิกํ, จิ อิตฺวา, อชฺช อคฺเค, ปาตุ อเหสุํ, ปา เอว, อิธ อิชฺฌติ, ปริ อนฺตํ, อตฺต อตฺถํ ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'มยทา สเร' ย่อมตามไป ဝတတရဂါ စာဂမာ. ว, ต, ต, ร, ค เป็นอาคม ဧတေ မယဒါ ဝါဂမာ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ,-အာဂမိနော အနိယမေပိ သရောယေဝါဂမီ ဟောတိ ဝနာဒိနန္တု ဉာပကာ-အညထာဟိ ပဒါဒီနံ ယုကွီဓာန မနတ္ထကံ-ဒုဝင်္ဂိကံ, စိနိတွာ, အဇ္ဇတဂ္ဂေ, ပါတုရဟေသုံ, -‘‘ဗျဉ္ဇနေဒီဃရဿာ’’တိ ရဿေ-ပဂေဝ, ဣဓမိဇ္ဈတိ, ပရိယန္တံ, အတ္တဒတ္ထံ-ဝါတွေဝ-အတ္တတ္ထံ. อักษรเหล่านี้คือ ม ย ท ว ย่อมเป็นอาคมบ้างในเพราะสระบางครั้ง แม้จะไม่มีการกำหนดตัวรับอาคมไว้แน่นอน แต่สระนั่นเองที่เป็นตัวรับอาคม เพราะมีอักษร ว น เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย มิฉะนั้นแล้ว การกำหนด ยุควิธาน ของบทเป็นต้น ก็จะไร้ประโยชน์ เช่น ทุวงฺคิกํ, จินิตฺวา, อชฺชตคฺเค, ปาตุรเหสุํ, เมื่อรัสสะด้วยสูตร 'พยญฺชเน จ' เป็น ปเคว, อิธมิชฺฌติ, ปริยนฺตํ, อตฺตทตฺถํ. เพราะบทว่า 'วา' นั่นเอง (จึงไม่เป็นในคำว่า) อตฺตตฺถํ ဆ အဘိညာ, ဆ အဘိညာ,’တီဓ-ဝါ သရေ အာဂမော’တိ စ ဝတ္တတေ. ฉ อภิญฺญา ดังนี้ในที่นี้ บทว่า 'วา สเร อาคโม' ย่อมตามไป ဆာ ဠော. หลัง 'ฉ' มี ฬ อาคม ဆ သဒ္ဒါ ပရဿ သရဿ ဠကာရော အာဂမော ဟောတိ ဝါ-ဆဠဘိညာ, ဆအဘိညာ. ย่อมมี ฬ อาคม หลังสระที่อยู่เบื้องหลังบทว่า 'ฉ' บ้าง เช่น ฉฬภิญฺญา, ฉอภิญฺญา သရသန္ဓိ. สนธิสระ ကညာ ဣဝ-ကညာ ဣဝါ တီဓ-ပုဗ္ဗပရသရာနံ လောပေ သမ္ပတ္တေ-သရော ပရောတိ စ ဝတ္တတေ. กญฺญา อิว ดังนี้ในที่นี้ เมื่อมีการลบสระหน้าและสระหลังเกิดขึ้น บทว่า 'สโร ปโร' ย่อมตามไป နဒွေဝါ. ไม่ซ้อนบ้าง ပုဗ္ဗပရသရာ ဒွေပိ ဝါ ကွစိ န လုပျန္တေ-ကညာဣဝ, ကညေဝ, ကညာဝ. บางครั้งสระหน้าและสระหลังทั้งสองก็ไม่ถูกลบ เช่น กญฺญาอิว, กญฺเญว, กญฺญาว. သရသန္ဓိ နိသေဓော. การห้ามสระสนธิ. တတြ အဘိရတိ, ခန္တိ ပရမံ, သမ္မာ အက္ခာတော’တီဓ- ในที่นั้น ความยินดี, ขันติเป็นเยี่ยม, กล่าวไว้ดีแล้ว ดังนี้ ဗျဉ္ဆနေ ဒီဃရဿာ. สระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ. ရဿဒီဃာနံ ကွစိ ဒီဃရဿာ ဟောန္တိ ဗျဉ္ဇနေ-တတြာဘိရတိ, ခန္တီပရမံ,’ သမ္မဒက္ခာတော’ တိဒါဂမေ ရဿော-ကွစီတွေစ-တျဇ္ဇ-ကထံ ယာနိဝ အန္တလိက္ခေ’တိ -ဒီဃရဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ. บางครั้งสระสั้นและสระยาวเป็นสระยาวและสั้นในเพราะพยัญชนะ เช่น ตตฺราภิรติ, ขนฺตีปรมํ, สมฺมทกฺขาโต. ในอาคม 'ติ' เป็นสระสั้น. ในสูตร 'กวจิ' เป็นต้น เช่น ตฺยชฺช, กถํ ยานีว อนฺตลิกฺเข. คำว่า 'ทีฆรสฺสา' เป็นการแยกสูตร. စိ ဂဟော, တတိယ ဈာနံ. ဝိ ခေါပေါ, ဣတိဓ-ဗျဉ္ဇနေ’တိ ဝတ္တတေ. วิคฺคโห (วิคฺคห), ตติยชฺฌานํ. วิกฺเขโป (วิกฺเขป), ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'พฺยญฺชเน' ตามมา. သရမှာ ဒွေ. ซ้อนพยัญชนะหลังสระ. သရမှာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနဿ ကွစိ ဒွေရူပါနိ ဟောန္တိ-ဝိဂ္ဂဟော. บางครั้งพยัญชนะที่อยู่หลังสระมีรูปซ้อน (สองรูป) เช่น วิคฺคโห. စတုတ္ထ ဒုတိယေသွေသံ တတိယ ပဌမာ. ในเพราะพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ (ที่ซ้อนกัน) เหล่านั้น ให้เปลี่ยนเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ). စတုတ္ထဒုတိယေသု ပရေသွေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယ ပဌမာ ဟောန္တိ ပစ္စာသတျာတိ ပုဗ္ဗဈကာရခကာရာနံ ဇကာရကကရာ-တတိယဇ္ဈာနံ, ဝိက္ခေပေါ-သရမှာ’တိကိံ?-တံ ဝနံ. အကရမ္ဘသေတေ, အကရမ္ဘသေတေ, ဧသော အတ္ထော, ဧသော အတ္ထော, ဣတိဓ-စေ’တိဝတ္တတေ. เมื่อพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ อยู่ข้างหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น (ตัวหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน เพราะความใกล้ชิดกัน คือ ฌ อักษร และ ข อักษร ตัวหน้า เป็น ช อักษร และ ก อักษร เช่น ตติยชฺฌานํ, วิกฺเขโป. บทว่า 'สรมฺหา' มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น ตํ วนํ. อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอโส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ, ดังนี้ ในที่นี้บทว่า 'เจ' ตามมา. ဧ ဩ န မ ဝဏ္ဏေ. เอ และ โอ เป็น อะ ในเพราะพยัญชนะ. ဧ ဩ နံ ဝဏ္ဏေ ကွစိ အ ဟောတိ ဝါ-အကရမ္ဘသနေ, အကရမှ သေတေ-ဧသအတ္ထော, ဧသောအတ္ထော-ဝဏ္ဏေတိကိံ?-သော. บางครั้ง เอ และ โอ เป็น อะ บ้าง ในเพราะพยัญชนะ เช่น อกรเมฺห เสเต, อกรเมฺห เสเต, เอส อตฺโถ, เอโส อตฺโถ. บทว่า 'วณฺเณ' (ในเพราะพยัญชนะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น โส. သရဗျဉ္ဇနသန္ဓိ. สระพยัญชนะสนธิ. အတ ယန္တံ. တထ ယံ. မဒ ယံ, ဗုဓိ ယတိ, ဓန ယံ. သေဝ ယော, ပယေသနာ, ပေါက္ခရဏ ယော, ဣတိဓ- อตฺยนฺตํ, ตถฺยํ, มทฺยํ, พุธฺยติ, ธนฺยํ, เสวฺโย, ปเยสนา, โปกฺขรณฺโย, ดังนี้ တဝဂ္ဂဝရဏနံယေ စဝဂ္ဂခယဉာ. พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ในเพราะ ย อักษร. တဝဂ္ဂဝရဏနံ စဝဂ္ဂဗယဉာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ယကာရေ, ‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’’တိ ဝဂ္ဂါ ပရဿ ယဿ ပုဗ္ဗရူပံ-အစ္စန္တံ. တစ္ဆံ, မဇ္ဇံ, ဗုဇ္ဈတိ, ဓညံ, သေဗ္ဗော, ပယျေသနာ, ပေါက္ခရညော-ကွစီတွေစ, မတျာ-ယေတိ ဝတ္တတေ ဝက္ခမာနေသု တီသု. သက ယတေ, ရုစ ယတေ, ပဋျတေ, လုပျတေ, သလျတေ, ဒိသျတေ’တီဓ. พยัญชนะ ตวรรค และ ว อักษร เป็นพยัญชนะ จวรรค และ ญ อักษร ตามลำดับ ในเพราะ ย อักษร. ด้วยสูตรว่า 'วคฺคลเสหิ เต' เป็นต้น ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรคเป็นต้น มีรูปเหมือนพยัญชนะตัวหน้า เช่น อจฺจนฺตํ, ตจฺฉํ, มชฺชํ, พุชฺฌติ, ธญฺญํ, เสพฺโพ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น มตฺยา. บทว่า 'เย' ตามมาใน ๓ สูตรที่จะกล่าวต่อไป. ในตัวอย่างว่า สกฺยเต, รุจฺยเต, ปฏฺยเต, ลุปฺยเต, สลฺยเต, ทิสฺยเต ดังนี้ ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ ย อักษร หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะเหล่านั้น. ဝဂ္ဂလသေဟိ ပရဿ ယကာရဿ ကွစိ တေ ဝဂ္ဂလသာ ဟောန္တိ. บางครั้ง ย อักษร ที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค, ล และ ส เป็นพยัญชนะวรรค, ล และ ส เหล่านั้น. သက္ကတေ, ရုစ္စတေ,ပဋ္ဋတေ, လုပ္ပတေ, သလ္လတေ, ဒိဿတေ. ကွစိတွေဝ-ကျာဟံ-မုဟ = ယတီ’တီဓ- สกฺกเต, รุจฺจเต, ปฏฺฏเต, ลุปฺยเต, สลฺลเต, ทิสฺสเต. ด้วยบทว่า 'กวจิ' เช่น กฺยาหํ. ในตัวอย่างว่า มุห + ยติ ดังนี้ ဟဿ ဝိပလ္လာသော การสลับที่แห่ง ห อักษร. ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ယကာရော-မုယှတိ, มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ย อักษร เช่น มุยฺหติ. ဗဟုအာဗာဓော, ဗဟု အာဗာဓော’တီဓ-ဥဿဝကာရေ ‘‘ဟဿ ဝိပလ္လာသော’’တိ ဝတ္တတေ. พหุอาพาโธ, พหุ อาพาโธ ดังนี้ ในเพราะ ว อักษร บทว่า 'หสฺส วิปลฺลาโส' ตามมา. ဝေဝါ. บ้าง. ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိဝါ ဝကာရေ-ဗဝှာဗာဓော, ဗဟွာဗာဓော. มีการสลับที่แห่ง ห อักษร กับ ว อักษร บ้าง เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ. ဗျဉ္ဇန သန္ဓိ. พยัญชนะสนธิ. အက္ခိရုဇတိ. အက္ခိရုဇတီ’တီဓ-ဝေတိ ဝတ္တတေ ယာဝ‘‘မယဒါသရေ’’တိ. อกฺขิรุชติ, อกฺขิรุชติ ดังนี้ บทว่า 'เว' ตามมาจนถึงสูตร 'มยทาสเร'. နိဂ္ဂဟိတံ. นิคคหิต. နိဂ္ဂဟီတမာဂမော ဟောတိဝါ ကွစိ = ဌာနီနမာလိင်္ဂိယ ဂစ္ဆတိ ပဝတ္တတီ’တိ အာဂမော-အက္ခိံ ရုဇတိ,အက္ခိ ရုဇတိ-‘‘ယာဝဒွိဓာ’’တိ အာဒေါ နိစ္စံ ဝဝတ္ထိတ ဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ-ဝါသဒ္ဒေါ ဟိ အတ္ထဝယေ ဝတ္တတေ ကတ္ထစိ ဝိကပ္ပေ ကတ္ထစိ ယထာဝဝတ္ထိတရူပ ပရိဂ္ဂဟေတိ-ယဒါ ပစ္ဆိမေ တဒါ နစ္စမနိစ္စမသန္တဉ္စ ဝိဓိံ ဒီပေတိ-ဧတ္ထ ပန ကွ စိသဒ္ဒဿာနု ဝတ္တနတော တေနေဝါသန္တဝိဓိ သိဒ္ဓေါ’တိ ဝါသဒ္ဒေ နိတရဒွယံ-သံ ရမှော, သံရမှော, ပုံ လိင်္ဂံ,ပုံ လိင်္ဂမိတီဓ-နိဂ္ဂဟီတာဓိကာရော အာ ‘‘မယဒါ သရေတိ’’. บางครั้งมีการลงนิคฺคหิตาคมบ้าง. อาคม คือ การที่อักษรใหม่เกิดขึ้นและดำเนินไป เช่น อกฺขึ รุชติ, อกฺขิ รุชติ. เพราะบทว่า 'วา' ในสูตร 'ยาวทฺวิธา' เป็นต้น เป็นววตฺถิตวิภาสา และเพราะอำนาจของบทว่า 'วา' นั้น วา ศัพท์ ย่อมใช้ใน ๒ ความหมาย คือ ในบางที่ใช้ในความหมายว่า 'บ้าง' (วิกัป) และในบางที่ใช้กำหนดรูปที่แน่นอน (ววตฺถิต). เมื่อใช้ในความหมายหลัง ย่อมแสดงถึงวิธีที่เป็นนิตย์ ไม่เป็นนิตย์ และวิธีที่ไม่มีอยู่. แต่ในที่นี้ เพราะมีการตามมาของบทว่า 'กวจิ' จึงสำเร็จด้วยอสันตวิธี (วิธีที่ไม่มีอยู่) ดังนั้นใน วา ศัพท์ จึงมี ๒ ความหมาย. สํรมฺโห, สํรมฺโห, ปุํลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ ดังนี้. นิคฺคหิตาธิการ (บทว่า 'นิคฺคหิตํ') ตามมาจนถึงสูตร 'มยทา สเร'. လောပေါ. การลบ. နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ-ဒီဃဒိတ္တာနိ, သာရမှော, သာရမှော-ပုလ္လိင်္ဂံ, ပုံလိင်္ဂံ-ပဋိသလ္လာဏေ ပါတုကာမော’တိအာဒိသု နိစ္စံ-ပုပ္ဖံ အဿာ, ပုပ္ဖံ အဿာ, ကိံ ဣတိ, ကိံ ဣတီ’တီဓ- บางครั้งมีการลบนิคฺคหิตบ้าง เช่น ทีฆทิตฺตานิ, สารมฺโห, สารมฺโห, ปุลฺลิงฺคํ, ปุํลิงฺคํ. ในคำว่า ปฏิสลฺลาเณ ปาตุกาโม เป็นต้น เป็นการลบเป็นนิตย์. ปุปฺผํ อสฺสา, ปุปฺผํ อสฺสา, กึ อิติ, กึ อิติ ดังนี้ ပရသရဿ. ของสระตัวหลัง နိဂ္ဂဟီတမှာ ပရဿ သရဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ. บางครั้งมีการลบสระตัวหลังจากนิคคหิต သံယောဂါဒိ လောပေါ. การลบพยัญชนะต้นของพยัญชนะสังโยค အနန္တရာ ဗျဉ္ဇနာ သံယောဂေါ-အတြ ယော အာဒဘုတာဝယဝေါ တဿ ဝါ ကွစိ လောပေါ ဟောတီ’တိ သဿာဒိဿ လောပေါ-ပုပ္ဖံသာ, ‘‘မယဒါ သရေ’’တိ နိဂ္ဂဟီတဿ မကာရော-ပုပ္ဖမဿာ, ‘‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂ’န္တော’’တိ နော နဂ္ဂဟီတဿ-ကိန္တိ, ကိမိတိ. ในที่นี้ พยัญชนะสังโยคที่อยู่ติดกัน ซึ่งมีพยัญชนะตัวแรกเป็นองค์ประกอบ บางครั้งมีการลบพยัญชนะตัวแรกนั้น เช่น การลบพยัญชนะต้นของ ส. ใน ปุปฺผํสา, นิคคหิตเป็น ม. ตามกฎ 'มยทาสเร' ใน ปุปฺผมาสฺสา, และนิคคหิตเป็น น. ตามกฎ 'วคฺเค วคฺคนฺโต' ใน กึนฺติ, กิมิติ. တံ ခ ဏံ, တံ ခဏံ, ဓမ္မံ စရေ, ဓမ္မံ စရေ, တံ ဍဟတိ, တံ ဍဟတိ, တံ ဒါနံ, တံ ဒါနံ, တံ ဖလံ, တံ ဧလမိတီဓ- ตํ ขณํ, ตํ ขณํ (ขณะนั้น), ธมฺมํ จเร, ธมฺมํ จเร (พึงประพฤติธรรม), ตํ ฑหติ, ตํ ฑหติ (เผาสิ่งนั้น), ตํ ทานํ, ตํ ทานํ (ทานนั้น), ตํ ผลํ, ตํ ผลํ (ผลนั้น), ตํ เอลํ อิติ อิทํ (สิ่งนั้นคือเอละดังนี้) ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော. พยัญชนะที่สุดวรรคในวรรค နဂ္ဂဟီတဿ ခေါ ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော ဝါ ဟောတိ ပစ္စာသတျာ-တင်္ကဏံ,တံခဏံ-ဓမ္မဉ္စရေ, ဓမ္မံစရေ-တဏ္ဍဟတိ, တံဍဟတိ-တန္ဒာနံ, တံဒါနံ-တမ္ဖလံ, တံဖလံ-ဂန္တွာ သမ္မတောတိ’အာဒိသု နိစ္စံ-အာနန္တရိကံ ယမာဟု, အာနန္တရိကံ ယမာဟု, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, ပစ္စတ္တံ ဧဝ, တဉှိ. တဉှိ, ဣတိဓ- นิคคหิตนั้น บางครั้งก็เป็นพยัญชนะที่สุดวรรคในวรรคที่อยู่ใกล้เคียง เช่น ตงฺขณํ, ตํขณํ, ธมฺมญฺจเร, ธมฺมํจเร, ตณฺฑหติ, ตํฑหติ, ตนฺทานํ, ตํทานํ, ตมฺผลํ, ตํผลํ. ในคำว่า คตฺวา สมฺมโต เป็นต้น เป็นนิจ. อนนฺตริกํ ยมาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ, ปจฺจตฺตํ เอว, ปจฺจตฺตํ เอว, ตญฺหิ, ตํหิ ดังนี้. ယေဝဟိသုညော. ญ. ในคำว่า เยวหิ ယဧဝဟိသဒ္ဒေသု နိဂ္ဂဟီတဿဉော ဝါ ဟောတိ-‘‘ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ’တိ ယဿ ဉကာရေ-အာနန္တရိကည မာဟု. အာနန္တရိကံ ယမာဟု, ဉဿ ဒွိတ္တေ-ပစ္စတ္တညေဝ, ပစ္စတ္တံဧဝ-တဉှိ, တံဟီ-ဧဝ သဒ္ဒသဟစရိယာယေတိ ယသဒ္ဒဿေဝ ဂဟဏံ-သံယတော, သံယတော’တီဓ ในคำว่า ย, เอ, ว, ห, ส เป็นต้น นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ญ. ตามกฎ 'วคฺคลเสหิ เต' เมื่อมี ย. นิคคหิตเป็น ญ. เช่น อนนฺตริกญฺญ มาหุ, อนนฺตริกํ ยมาหุ. เมื่อ ญ. ซ้อนกัน: ปจฺจตฺตญฺเญว, ปจฺจตฺตํเอว. ตญฺหิ, ตํหิ. เพราะการอยู่ร่วมกับคำว่า 'เอว' จึงรับเอาเฉพาะคำว่า 'ย' เท่านั้น. สญฺญโต, สํยโต ดังนี้. ယေ သံဿ ญ. ในคำว่า สํ သံသဒ္ဒဿ ယံ နိဂ္ဂဟီတံ တဿ ဝါ ဉော ဟောတိ ယကာရေ- นิคคหิตของคำว่า สํ นั้น บางครั้งก็เป็น ญ. เมื่อมี ย. သညတော, သံယတော-ဣဓယကာရမတ္တောဝ ဂယှတေ ပုနဗ္ဗစနာ. สญฺญโต, สํยโต. ในที่นี้ รับเอาเฉพาะ ย. เท่านั้น เพราะกล่าวซ้ำอีก. တံ ဧဝ, တံ ဧဝ, တံ ဣဒံ, တံ ဣဒံ, တံ ဣမိနာ, တံ ဣမိနာတီဓ- ตํ เอว, ตํ เอว (สิ่งนั้นนั่นแหละ), ตํ อิทํ, ตํ อิทํ (สิ่งนั้นคือสิ่งนี้), ตํ อิมินา, ตํ อิมินา (สิ่งนั้นด้วยสิ่งนี้) ดังนี้. မယဒါသရေ. ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง နိဂ္ဂဟီတဿ မယဒါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ-တမေဝ, တံဧဝ-တယိဒံ’ တံဣဒံ-တဒမိနာ, တံ ဣမိနာ ဧတ္ထ-‘‘တဒမိနာဒီနီ’’တိနိပါတနာ ဣကာရဿ အကာရော-လက္ခဏန္တရေနာဝိဟိတာဒေသလောပါဂမဝိပလ္လာသာ သဗ္ဗတ္ထ ဣမိနာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ-တေန နိဇကော. နိယကော,’တိအာဒိ သိဒ္ဓံ-ဗုဒ္ဓမ သရဏမိစ္စာဒိသု ယောဂဝိဘာဂါ. นิคคหิตบางครั้งก็เป็น ม, ย, ท. เมื่อมีสระตามหลัง เช่น ตเมว, ตํเอว, ตยิทํ, ตํอิทํ, ตทมินา, ตํ อิมินา. ในที่นี้ อิกาโรเป็น อกาโร เพราะการนิบาตในคำว่า 'ตทมินาทีนิ'. การเปลี่ยนรูป การลบ การเพิ่ม และการสลับตำแหน่งที่ไม่ได้กำหนดไว้ด้วยกฎอื่น พึงเห็นได้ด้วยกฎนี้ทั้งหมด. ด้วยเหตุนั้น คำว่า 'นิชโก, นิยโก' เป็นต้น จึงสำเร็จรูป. ในคำว่า พุทฺธมํ สรณํ เป็นต้น เพราะการแยกโยค. နိဂ္ဂဟိတ သန္ဓိ. นิคคหิตสนธิ အထ နာမာနိ ဝုစ္စန္တေ. บัดนี้ จะกล่าวถึงนามศัพท์ทั้งหลาย တာနိ ဝိဝိဓာနိ သလိဂါလိဂဝသေန-တတ္ထ သလိဂေယု တာဝ အကာရန္တတော ပုလ္လိင်္ဂါ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ သတ္တဝိဘတ္တိယော ပရာ ယောဇီယန္တော-ဗုဒ္ဓ ဣတိ ဌိတေ. นามศัพท์เหล่านั้นมีหลายชนิด ตามประเภทของลิงค์. ในบรรดานามศัพท์เหล่านั้น คำว่า พุทฺธะ ซึ่งเป็นปุงลิงค์ มี อ. เป็นที่สุด พึงประกอบด้วยวิภัตติทั้งเจ็ด. เมื่อตั้งอยู่ว่า พุทฺธะ. ဒွေ ဒွေ ကာနေကေသု နာမသ္မာ သိယော အံယော နာဟိ ယနံ သ္မာသနံ သ္မိံသု วิภัตติทั้งสองอย่างละสองในนามศัพท์ที่มีเอกพจน์และพหูพจน์ คือ สิ, โย, อํ, โย, นา, หิ, ยา, นํ, สฺมา, สํ, สฺมึ, สุ ဧတေသံ ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမ သ္မာတိ ယထာက္ကမံ ဧကမှိ စတ္တဗ္ဗော ဧကဝစနာနံ ဗဟုမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနာနံ စာတိယမေနပ္ပယင်္ဂေ-နာမသ္မာ’တိအဓိကာရော. วิภัตติเหล่านี้มีอย่างละสองในนามศัพท์ที่ใช้ในความหมายเอกพจน์และพหูพจน์ตามลำดับ. พึงใช้ในเอกพจน์สำหรับคำเอกพจน์ และในพหูพจน์สำหรับคำพหูพจน์. คำว่า 'นามสฺมา' เป็นบทอธิการ. ပဌမာတ္ထမတ္တေ ในอรรถปฐมาวิภัตติเท่านั้น သကတ္ထဒဗ္ဗလိင်္ဂါနိ သင်္ချာကမ္မာဒိပဉ္စကံ สภาวะของตน, สารัตถะ, ลิงค์, จำนวน, และกรรมเป็นต้นห้าอย่าง နာမတ္ထော တဿ သာမညမတ္တမတ္တံ ပဝုစ္စတေ. นามัตถะ (ความหมายของนาม) นั้น กล่าวคือความทั่วไปเท่านั้น နာမဿာဘိဓေယျ မတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ’တိ ဝတ္တိစ္ဆာဝသာ ပဌမာယေကဝစနဗဟုဝစနာနိ. ปฐมาวิภัตติย่อมมีในความหมายของนามศัพท์เท่านั้น. ปฐมาวิภัตติเอกพจน์และพหูพจน์ย่อมมีตามความประสงค์. သိယောဣတိ ပဌမာ, သိဿိကာရဿာနုဗန္ဓတ္တပ္ပေယောဂေါ-ပယောဇနံ‘‘ကိ မံ သီသူ’’တိ သင်္ကေတော-တထာ အံ ဝစနဿကာရဿ-သိ-အတော’တိ ဝတ္တတေ-တဿ နာမဝိသေသနတ္တာ ‘‘ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿာ’’တိ တဒန္တတော ဝိဓိ. สิ, โย เป็นปฐมาวิภัตติ. การใช้ ส. ซึ่งมี อิ. เป็นอนุพันธะ. ประโยชน์คือเครื่องหมายใน 'กึ มํ สีสู'. เช่นเดียวกับ อํ ของคำว่า ส. คำว่า 'สิ' และ 'อโต' ย่อมเป็นไป. เพราะเป็นวิเสสนะของนามศัพท์ กฎจึงเป็นไปที่ที่สุดของนามศัพท์นั้น ตามกฎ 'วิธิวิเสสนนฺตสฺสา'. သိဿော. สิ เป็น โอ. အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ သိဿ ဩဟောတိ-ပုဗ္ဗသရလောပေါ ဗုဒ္ဓေါ တိဋ္ဌတိ-ယော. สิ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น โอ. มีการลบสระหน้า เช่น พุทฺโธ ติฏฺฐติ. โย. အတော ယောနံ ဋာဋေ. โย ที่อยู่หลัง อ. เป็น ฏา, เฏ. အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရေသံ ပဌမာဒုတိယာယောနံ ဋာဋေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဋကာရာနုဗန္ဓတ္တာ‘‘ဋနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿာ’’တိ သဗ္ဗာဒေသော-ဗုဒ္ဓါ တိဋ္ဌန္တိ. ‘ပဌမာတ္ထမတ္တေ’’တိဝတ္တတေ. โย ปฐมาวิภัตติและทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังนามศัพท์ที่มี อ. เป็นที่สุด ย่อมเป็น ฏา, เฏ ตามลำดับ. เพราะมี ฏ. เป็นอนุพันธะ จึงเป็นการอาเทศทั้งหมด ตามกฎ 'ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺสา'. พุทฺธา ติฏฺฐนฺติ. คำว่า 'ปฐมาตฺถเมตฺเต' ย่อมเป็นไป. အာမန္တဏေ. ในอรรถอามันตนะ သဒ္ဒေနာဘိမုခီ ကာရော ဝိဇ္ဇမာနဿ ဝတ္ထုနောအာမန္တဏံ ဝိဓာတဗ္ဗေ နတ္ထိ ရာဇာ ဘဝေတိ တံ; การทำกิริยาให้ออกหน้าด้วยเสียงแห่งวัตถุที่มีอยู่ พึงกระทำในการเรียก (อาลปนะ) คำว่า 'ราชา' ย่อมไม่มีในที่นั้น အာမန္တဏဓိကေ အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ ဝိဘတ္တိ ဟောတီ’တိ ဧကသ္မိံ ဧကဝစနံ သိ. ในอรรถเพียงสักว่าอรรถที่ยิ่งด้วยการเรียก วิภัตติปฐมาย่อมมี ในเอกพจน์ (คือ) สิ ဂေါသျာလပဏေ. ในการเรียกโค အာလပဏေ သိ ဂသညော ဟောတိ-လောပေါ’တိ ဝတ္တတေ ในการเรียก สิ มีชื่อว่า 'คะ', (บทว่า) 'ลบ' ย่อมตามไป ဂသီနံ. แห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ နာမသ္မာဂသီနံလောပေါဟောတိ-ဘောဗုဒ္ဓမံပါလယ-ဂေ’တိဝတ္တတေ. การลบแห่ง (วิภัตติชื่อ) คะ และ สิ ย่อมมีหลังนาม (เช่น) 'โภ พุทธะ มัง ปาลยะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้เจริญ ขอพระองค์จงคุ้มครองข้าพระองค์), (บทว่า) 'เค' ย่อมตามไป အယုနံ ဝါ ဒီဃော. ทีฆะแห่ง อะ และ อุ ทั้งหลาย บ้าง ऐဥ ဣစ္စေသံ ဝါ ဒီဃော ဟောတိ ဂေပရေ တိလိင်္ဂေ’တိဒီဃော-ဗုဒ္ဓါ, ကေစိ ဒီဃံ ဒူရာလပဏေ ယေဝိစ္ဆန္တိ သမီပါလပဏေပိ ဒဿတော တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ-ယောမှိ,-ဗုဒ္ဓါ မံ ပါလေထ. ทีฆะแห่ง (สระ) เหล่านี้คือ อะ และ อุ ย่อมมี เมื่อ 'เค' อยู่เบื้องหลัง ในสามลิงค์ (เช่น) 'พุทธา'. อาจารย์บางพวกปรารถนาทีฆะในการเรียกที่ไกลเท่านั้น แต่เพราะปรากฏแม้ในการเรียกที่ใกล้ จึงไม่ควรยึดถือ (คำค้าน) นั้น, ในวิภัตติ 'โย' (เช่น) 'พุทธา มัง ปาเลถะ' (ข้าแต่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ขอพระองค์ทั้งหลายจงคุ้มครองข้าพระองค์) ကမ္မေ ဒုတိယာ วิภัตติทุติยา (ย่อมลง) ในอรรถกรรม ကတ္တုကြိယာဘိသမ္ဗန္ဓံ ကာရကံ ကမ္မမုစ္စတေ; နိဗ္ဗတ္တိ ဝိကတိပ္ပတ္တိ ဘေဒါ တံ တိဝိဓံ ဘဝေ. การกที่เกี่ยวข้องกับกิริยาของกัตตุ (ผู้ทำ) เรียกว่า กรรม. กรรมนั้นพึงมี ๓ อย่าง โดยความต่างคือ นิพพัตติกรรม (กรรมที่ให้เกิด), วิกติกรรม (กรรมที่ให้เปลี่ยนสภาพ), และ ปัตติกรรม (กรรมที่ให้ถึง) အသ္မိံ ဒုတိယာ ဝိဘတ္တိဟောတိ-အံယော ဣတိ ဒုတိယာ-အံ-ဗုဒ္ဓံပဏမာမိ, ယောဿဋေ-ဗုဒ္ဓေ. ในกรรมนี้ วิภัตติทุติยาย่อมมี, 'อัง' และ 'โย' ชื่อว่าทุติยา. (ตัวอย่าง) 'อัง' เช่น 'พุทธัง ปณมามิ' (ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้า), เมื่อแปลง 'โย' เป็น 'เอ' เช่น 'พุทเธ' ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ. วิภัตติตติยา (ย่อมลง) ในอรรถกัตตุและกรณะ ကြိယံ ယော ကုရုတေ မုချော သ ကတ္တာ ယောဇိတော န ဝါ ကရဏံ တံ ဝိသေသေန ယံ ကြိယာသိဒ္ဓိဟေတုကံ. ผู้ใดกระทำกิริยาโดยเป็นประธาน ผู้นั้นชื่อว่า กัตตุ (ผู้ทำ) ไม่ว่าจะประกอบ (ด้วยวิภัตติ) หรือไม่ก็ตาม. ส่วนสิ่งใดที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งกิริยาโดยพิเศษ สิ่งนั้นชื่อว่า กรณะ တေသု ကာရကေသု တတိယာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ-နာဘိ ဣတိ တတိယာ-နာ-နာဿာ’တိ ဝတ္တတေ. ในกัตตุและกรณการกเหล่านั้น วิภัตติตติยาย่อมมี, 'นา' และ 'ภิ' ชื่อว่าตติยา. (บทว่า) 'นา' และ 'อัสสะ' ย่อมตามไป အတေန ด้วย (อาเทศเป็น) เอนะ အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ နာဝစနဿ ဧနာဒေသော ဟောတိ-ဗုဒ္ဓေန ဒေသိတော ဓမ္မော-ဟိ- การอาเทศเป็น 'เอนะ' แห่ง 'นา' วิภัตติที่อยู่เบื้องหลังนามอการันต์ ย่อมมี (เช่น) 'พุทธเน เทสิโต ธัมโม' (ธรรมอันพระพุทธเจ้าทรงแสดงแล้ว). (บทว่า) 'หิ' (ย่อมตามไป) သုဟိသွသေသ. ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' (วิภัตติ), อาเทศ (อะ) เป็น 'เอ' บ้าง အကာရန္တဿ သုဟီသွေဟောတိ-ဗုဒ္ဓေဟိ-ဝေ’တိ ဝတ္တတေ. การอาเทศ (อะ) แห่งอการันต์เป็น 'เอ' ในเพราะ 'สุ' และ 'หิ' ย่อมมี (เช่น) 'พุทเธหิ'. (บทว่า) 'วา' ย่อมตามไป သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘီမှိ. แห่ง 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' (ตามลำดับ) နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘီမှိ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဟိဿ ဘိယာဒေသော-ဗုဒ္ဓေဘီ, ကရဏေ-ဗုဒ္ဓေန လောကော သုစရတိ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဝါ. การอาเทศ 'สมา', 'หิ', และ 'สฺมิง' ที่อยู่เบื้องหลังนาม เป็น 'มหา', 'ภิ', และ 'มหิ' ย่อมมีบ้างตามลำดับ. การอาเทศ 'หิ' เป็น 'ภิ' (เช่น) 'พุทเธภิ'. ในอรรถกรณะ (เช่น) 'พุทธเน โลโก สุจระติ' (โลกย่อมประพฤติดีด้วยพระพุทธเจ้า), 'พุทเธหิ' หรือ 'พุทเธภิ' စတုတ္ထီ သမ္ပဒါနေ. วิภัตติจตุตถี (ย่อมลง) ในอรรถสัมปทาน အနုမန္တွနိရာကတ္တုဇ္ဈေသကာနံ ဝသာ တဓာ; ဒဒါတိ ကမ္မနာ ယုတ္တံ သမ္ပဒါနမုဒိရိတံ. ผู้ที่ผู้ให้ประสงค์จะมอบให้ด้วยกรรม (คือการให้) โดยอำนาจแห่งผู้ยินดีรับ ผู้ไม่ปฏิเสธ และผู้เพิกเฉย เรียกว่า สัมปทาน တသ္မိံ သမ္ပဒါနကာရကေ စတုတ္ထိ သိယာ-သနံ ဣတိ စတုတ္ထီ-သ. ในสัมปทานการกนั้น วิภัตติจตุตถีพึงมี, 'สะ' และ 'นัง' ชื่อว่าจตุตถี. (บทว่า) 'สะ' (ย่อมตามไป) သုဉ္သဿ. การอาเทศ 'สะ' เป็น 'สุญญะ' (ลบ) နာမသ္မာ ပရဿ သဿ သုဉှောတိ-သစ-ဆဋ္ဌိယာ’တိဝတ္တမာနေ การอาเทศ 'สะ' ที่อยู่เบื้องหลังนามเป็น 'สุญญะ' (ลบ) ย่อมมี, เมื่อบทว่า 'สะ' และ 'ฉัฏฐิยา' ยังตามไปอยู่ ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ. มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ဆဋ္ဌီနိဒ္ဒိဋာဌဿ ဉာနုဗန္ဓကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ ဟောန္တီ’တိအာဒိဘုတော ဟောတိ-ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော-ဉာကာရော ဧတ္ထေဝ သင်္ကေတတ္ထော-ဗုဒ္ဓဿ ပုပ္ဖံ ဒေဟိ.-အတော ဝါ ဗဟုလမိတိစ ဝတ္တတေ. อาเทศที่มี 'ญะ' และ 'กะ' เป็นอนุพันธะในเบื้องต้นและเบื้องปลาย ย่อมมีแทนที่อรรถที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ. (ในคำว่า 'สฺส') 'อุ' อักษรเป็นเบื้องต้น มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, 'ญะ' อักษรในที่นี้มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (สังเกต). (ตัวอย่าง) 'พุทธัสสะ ปุปผัง เทหิ' (จงให้ดอกไม้แก่พระพุทธเจ้า). (บทว่า) 'อะโต', 'วา', และ 'พหุลัง' ย่อมตามไป သဿာယ စတုတ္ထိယာ การอาเทศ 'สะ' เป็น 'อายะ' ในวิภัตติจตุตถี အကာရန္တတော ပရဿ သဿ စတုတ္ထိယာ အာယော ဟောတိ ဝါ ဗဟုလံ-ဗုဒ္ဓါယ, ယေဘုယျေန တာဒတ္ထေ ယေဝါယမာယော ဒိဿတီ’တိ ဣတောပရံ နောဒါဟရီယတေ-နံ-ဒီဃော’တိဝတ္တတေ. การอาเทศ 'สะ' จตุตถีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลังอการันต์เป็น 'อายะ' ย่อมมีบ้างโดยมาก (เช่น) 'พุทธายะ'. โดยส่วนมาก 'อายะ' นี้จะปรากฏในอรรถ 'ตทัตถะ' (เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น) เท่านั้น ดังนั้นจึงไม่แสดงตัวอย่างอื่นต่อจากนี้. (บทว่า) 'นัง' และ 'ทีโฆ' ย่อมตามไป သုနံဟိသု ในเพราะ 'สุ', 'นัง', และ 'หิ' (วิภัตติ) ဧသု နာမဿ ဒီဃော ဟောတိ-ဗုဒ္ဓါနံ. ในคำเหล่านี้ (สระหน้า) นามเป็นทีฆะ (เช่น) พุทฺธานํ. ပဉ္စမျဝဓိသ္မာ. ปัญจมีวิภัตติ ในความหมายว่าอวธิ. သီမာဘုတော ပဒတ္ထာနံ ယော စလော နိစ္စလော’ထ ဝါ; အစ္စုတော ပုဗ္ဗကာ ရူပါ နမာဟုရဝဓိမ္ဗုဓာ. สิ่งใดเป็นขอบเขตแห่งเนื้อความของบททั้งหลาย จะเคลื่อนที่หรือหาไม่ก็ตาม ไม่เคลื่อนไปจากรูปก่อนๆ ผู้รู้ทั้งหลายเรียกสิ่งนั้นว่า อวธิ. ဧတသ္မာ ကာရကာ ပဉ္စမီဝိဘတ္တိ ဟောတိ-သ္မာ ဟီ ဣတိ ပဉ္စမီ-သ္မာ-အတော ယောနံ ဋာဋေ ဝေတိ ဒွ ဝတ္တ တေ. ปัญจมีวิภัตติย่อมมีในอวธิการกนี้ คือ สฺมา, หิ. บทว่า สฺมา-อโต และ โย นํ ฏา เต เวติ สองบทนี้ย่อมตามไป. သ္မာသ္မိန္တံ. สฺมา และ สฺมิง เป็น อํ. အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာသ္မိန္နံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สฺมา และ สฺมิง ย่อมเป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ. ဗုဒ္ဓါ ပဟာ နိစ္ဆရတိ. ဗုဒ္ဓမှာ, ဗုဒ္ဓသ္မာဝါ-ဟိ-ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓေဘိ. รัศมี (ปภา) ย่อมซ่านออกจากพระพุทธเจ้า. (รูปอื่นๆ คือ) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. (พหูพจน์) พุทฺเธหิ, พุทฺเธภิ. ဆဋ္ဌိ သမ္ဗန္ဓေ ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่าสัมพันธะ. ကြိယာကာရကသဉ္ဇာတော အဿေဒမှာဝဟေတုကော; သမ္ဗန္ဓော’တိ ပဝုတ္တော သော သမ္ဗန္ဓိဒွယနိဿိတော. ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและอาการกะ แต่ไม่มีเหตุ (การกะ) ของตนเอง ท่านเรียกว่า สัมพันธะ ซึ่งอาศัยสิ่งที่สัมพันธ์กันสองอย่าง. သမ္ဗန္ဓိတ္တာဝိသေသေပိ ဆဋ္ဌီ ဟေဒကတော သိယာ; တတော ဟိ ဇာတာ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒေယျ န ပနညတော. แม้ในความต่างกันของความเป็นสัมพันธะ ฉัฏฐีวิภัตติย่อมเป็นเครื่องกำหนด เพราะความสัมพันธ์ที่เกิดจากวิภัตตินั้น พึงกล่าวได้ แต่มิใช่จากวิภัตติอื่น. သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌိ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ-သ နံ ဣတိ ဆဋ္ဌိ-သ-ဗုဒ္ဓဿ ဝိဟာရော-နံ-ဗုဒ္ဓါနံ. ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมีในความหมายสัมพันธะ คือ ส, นํ. (ตัวอย่าง) ส-พุทฺธสฺส วิหาโร (วิหารของพระพุทธเจ้า), นํ-พุทฺธานํ (ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย). သတ္တမျာဓာရေ. สัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่าอาธาระ. ကိရိယာ ကတ္တုကမ္မဋ္ဌာ အာဓာရီယတိ ယေန သော; အာဓာရော စတုဓာ ဝုတ္တော ဝျာပကာဒိပ္ပဘေဒတော. กิริยาที่ตั้งอยู่ในกัตตาและกัมมะ ถูกรองรับด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นเรียกว่า อาธาระ, อาธาระนั้นท่านกล่าวว่ามี ๔ อย่าง โดยจำแนกเป็นพยาปกะเป็นต้น. အာဓာရကာရကေ သတ္တမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ- สัตตมีวิภัตติย่อมมีในอาธารการก. သ္မိံ သု ဣတိ သတ္တမီ-သ္မိံ-ဗုဒ္ဓေ ပသန္နော-ဗုဒ္ဓမှိ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ, ဝါ-သု ဗုဒ္ဓေသု. สัตตมีวิภัตติ คือ สฺมิง, สุ. (ตัวอย่าง) สฺมิง-พุทฺเธ ปสนฺโน, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมิง (เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า), สุ-พุทฺเธสุ (ในพระพุทธเจ้าทั้งหลาย). ဗုဒ္ဓေါ သဗ္ဗတ္ထဒါယီ ဘဝတိ ဟိ ဘဇတံ ဗုဒ္ဓ ဗုဒ္ဓံ န တံ ကိံ ဒိန္နံ ဗုဒ္ဓေန လောကေ သိဝပဒမပိ တေ ယန္တိ ဗုဒ္ဓေန ယသ္မာ အသ္မာ ဗုဒ္ဓဿ ပီတိံ ပရဟိတဝိဓယံဒေတိ ဗုဒ္ဓါနပေတော မညော ဗုဒ္ဓဿ နိစ္စံ ဃဋယတိ မတိမာ ကောနု ဘတ္တိံ န ဗုဒ္ဓေ. พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประทานประโยชน์ทั้งปวงแก่ผู้บูชา, ข้าแต่พระพุทธเจ้า สิ่งใดที่พระพุทธเจ้ามิได้ประทานให้ในโลกนี้มีอยู่หรือ? ชนทั้งหลายย่อมถึงแม้บทอันเกษมด้วยพระพุทธเจ้า, เพราะเหตุใด ผู้ไม่ห่างจากพระพุทธเจ้า ย่อมถวายความยินดีแก่พระพุทธเจ้าด้วยการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น, ผู้มีปัญญาย่อมประกอบความนึกถึงพระพุทธเจ้าเป็นนิตย์, ใครเล่าจะไม่กระทำความภักดีในพระพุทธเจ้า? ဧဝမညေယမ္ပိ ဃဋပဋာဒီနမကာရန္တာနံ ပုလ္လိင်္ဂါနံ ရူပနယော ကြိယာဘိသမ္ဗန္ဓော စ-ဝိသေသနမ္ပန ဝက္ခာမ-ဣတော ပရံ ဆဋ္ဌိယာ စတုတ္ထီသမတ္တာ ပဉ္စမီဗဟုဝစနဿ စ တတိယာသမတ္တာ န တာ ဒဿီယန္တေ-ဂုမ္ဗသိ-အတော သိဿာတိ စ ဝတ္တတေ. พึงทราบวิธีสำเร็จรูปและการสัมพันธ์กับกิริยาของนามปุลลิงค์การันต์อื่นๆ เช่น ฆฏะ และ ปฏะ เป็นต้น อย่างนี้เช่นกัน. ส่วนวิเสสนะเราจักกล่าวต่อไป. ต่อจากนี้ไป จะไม่แสดงฉัฏฐีวิภัตติที่เหมือนกับจตุตถีวิภัตติ และปัญจมีวิภัตติพหูพจน์ที่เหมือนกับตติยาวิภัตติ. บทว่า คุมฺพ, สิ, อโต และ สสฺส ย่อมตามไป. ကွစေ ဝါ. ในบางแห่งบ้าง. အကာရန္တတော နာမသ္မာ ပရဿ သိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ ကွစီ-ဂုမ္ဗေ, ဂုမ္ဗော-သေသံ ဗုဒ္ဓသမံ-ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ, ဝတ္တဗ္ဗော ဣစ္စာဒိ. หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด สิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ บ้างในบางแห่ง (เช่น) คุมฺเพ, คุมฺโพ. ที่เหลือเหมือนพุทธศัพท์. เช่น วตฺตพฺเพ, วตฺตพฺโพ เป็นต้น. ယောဿ ဋေ’တိ စ ဝတ္တတေ. บทว่า โยสฺส ฏี (โย เป็น เอ) ย่อมตามไป. ဧကစ္စာဒီဟတော. หลัง (นาม) มีเอกัจจะ เป็นต้น. အကာရန္တေဟိ ဧကစ္စာဒီဟိ ယောနံ ဋေ ဟောတိ-ဧကစ္စေ,(ဘော)ဧကစ္စေ, ဧကစ္စေ-ဧဝံ ပဌမသဒ္ဒဿ-နာဿ သာ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ. หลังนามที่มี อะ เป็นที่สุด มีเอกัจจะ เป็นต้น โย วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (ตัวอย่าง) เอกจฺเจ, (โภ) เอกจฺเจ, เอกจฺเจ. ในปฐมาวิภัตติเป็นอย่างนี้. บทว่า นาสฺส สา เว (นา เป็น สา บ้าง) ย่อมตามไป. ကောဓာဒီဟိ. หลัง (นาม) มีโกธะ เป็นต้น. ဧဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ-ကောဓသာ, ကောဓေန, အတ္ထသာ, အတ္ထေနေစ္စာဒိ-ဝေတိ ဝတ္တတေ. หลังนามเหล่านี้ นา วิภัตติ ย่อมเป็น สา บ้าง (เช่น) โกธสา, โกเธน; อตฺถสา, อตฺเถน เป็นต้น. บทว่า เว (บ้าง) ย่อมตามไป. မနာဒီဟိ သ္မိံသန္နာသ္မာနံ သိသောဩသာသာ. หลังนามมี มนะ เป็นต้น สฺมิง, ส, นา, สฺมา ย่อมเป็น สิ, โส, โอ, สา, สา (ตามลำดับ). မနာဒီဟိ သ္မမာဒိနံ သိသောမသာသာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-မနော, မနံ-မနသာ, မနေန-မနသော, မနဿ-မနသာ, မနာ, မနမှာ, မနသ္မာ-မနသိ, မနေ, မနမှိ, မနသ္မိံ. หลังนามมี มนะ เป็นต้น วิภัตติมี สิ และ อํ เป็นต้น ย่อมเป็น สิ, โส, มา, สา, สา บ้าง ตามลำดับ (เช่น) มโน, มนํ; มนสา, มเนน; มนโส, มนสฺส; มนสา, มนา, มนมฺหา, มนสฺมา; มนสิ, มเน, มนมฺหิ, มนสฺมิง. တမ တပ တေဇ ဥရ သိရပ္ပဘုတယော မနာဒယော. ศัพท์มี ตมะ, ตปะ, เตชะ, อุระ, สิระ เป็นต้น จัดเป็นมโนคณะ. ဂစ္ဆန္တသိ-သိဿ ဝေ’တိ စ ဝတ္တတေ-ပရတော ဘိယျော နာနု ဝတ္တယိဿာမ ဝုတ္တိယာယေဝါနုဝုတ္တဿဂမျမာနတ္တာ. บทว่า คจฺฉนฺต, สิ และ สสฺส เอ เว ย่อมตามไป. ต่อจากนี้ไป เราจักไม่กล่าวถึงการตามไปอีก เพราะสามารถทราบการตามไปได้จากวุตตินั่นเอง. န္တဿံ. นฺต ปัจจัย เป็น อํ. သိမှိ န္တပ္ပစ္စယဿ အံ ဟောတိ ဝါ-‘‘ဂသီန’’န္တိ သိလောပေ-ဂစ္ဆံ-အညတြ-ဂစ္ဆန္တော. เมื่อ สิ วิภัตติเบื้องหลัง นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น อํ บ้าง, เมื่อลบ สิ ด้วยสูตรว่า 'คสีนํ' จึงเป็นรูปว่า คจฺฉํ. ในที่อื่น เป็น คจฺฉนฺโต. န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ. ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัย เป็น nto. ပဌမေ ယောမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ န္တော ဣစ္စာဒေသော ဝါ ဟောတိ-ဗဟုလာဓိကာရာ ပုမေယေဝ-ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ. ในโยวิภัตติฝ่ายปฐมา อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น nto บ้าง ด้วยอำนาจแห่งบทว่า "บหุลํ" ในปุงลิงค์เท่านั้น เช่น คัจฉันโต, คัจฉันตา. ဋဋာအံ ဂေ. ในเควิภัตติ มีอาเทศเป็น ฏะ ฏา อัง. ဂေ ပရေ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ ဋဋာအံ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-(ဘော)ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာ, ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ. เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ฏะ ฏา อัง โดยมาก เช่น (โภ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันโต, คัจฉันตา. န္တဿ စ ဋ ဝံသေ. และอาเทศ nt ปัจจัย ในอังวิภัตติ เป็น ฏะ. အံသေသု န္တပ္ပစ္စယဿ ဋ ဟောတိ ဝါ န္တုဿ စ-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာယာယံ-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တံ. ในอังวิภัตติทั้งหลาย อาเทศ nt ปัจจัย เป็น ฏะ บ้าง และการอาเทศ nt นี้เป็นวิภาสาที่กำหนดไว้แน่นอน เช่น คัจฉัง, คัจฉันตัง. တောတာတိတာ သသ္မာသ္မိံနာသု. ในสะ สมา สฺมิํ และนาวิภัตติ มีอาเทศเป็น โต ตา ติตา. သာဒိသု န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ တောတာတိတာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-ဂစ္ဆတာ, ဂစ္စန္တေန-ဂစ္ဆတော, ဂစ္ဆဿ, ဂစ္ဆန္တဿ. ในสะวิภัตติเป็นต้น อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น โต ตา ติตา บ้าง ตามลำดับ เช่น คัจฉตา, คัจฉันเตนะ, คัจฉโต, คัจฉัสสะ, คัจฉันตัสสะ. နံ နမှိ. ในนังวิภัตติ มีอาเทศเป็น นัง. နမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ ဝါ ဟောတိ-ဂစ္စတံ. ဂစ္ဆန္တာနံ-ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တာ, ဂစ္ဆန္တမှာ,ဂစ္ဆန္တသ္မာ-ဂစ္ဆတိ,ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆန္တမှိ, ဂစ္စန္တသ္မိံ-ဧဝံ တပန္တ ဇပန္တာဒယော-ဘဝန္တသိ. ในนังวิภัตติ อาเทศ nt ปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตัง บ้าง เช่น คัจฉตัง, คัจฉันตานัง, คัจฉตา, คัจฉันตา, คัจฉันตัมหา, คัจฉันตัสมา, คัจฉติ, คัจฉันเต, คัจฉันตัมหิ, คัจฉันตัสสฺมิํ. ตปันตะ ชปันตะ เป็นต้น ก็เช่นนี้ ในภวันตศัพท์. ဘုတော. จากภูธาตุ. ဘုဓာတုတော န္တဿ အံ ဟောတိ သိမှိ နိစ္စမ္ပုနဗ္ဗိဓာနာ-ဘဝံ. จากภูธาตุ อาเทศ nt ปัจจัย เป็น อัง ในสิวิภัตติ แน่นอน เพราะการกล่าวซ้ำอีก เช่น ภวัง. ဘဝတော ဝါ ဘောန္တော ဂယောနာသေ. อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนโต บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ. ဘဝန္တသဒ္ဒဿ ဘောန္တာဒေသော ဝါ ဟောတိ ဂယောနာသေ-ဘောန္တော, ဘောန္တာ, ဘဝန္တော, ဘဝန္တာ-ဧဝမာလပနေပိ-ဂေ ပန-(ဘော) ဘောန္တ, ဘောန္တာ, ဘဝ, ဘဝါ, ဘဝံ-ဘဝံ, ဘဝန္တံ, ဘောန္တေ, ဘဝန္တေ-ဘောတာ, ဘောန္တေန, ဘဝတာ, ဘဝန္တေန-ဘောတော, ဘောန္တဿ, ဘဝတော, ဘဝဿ, ဘဝန္တဿ. อาเทศ ภวันตศัพท์ เป็น ภอนตะ บ้าง ในเค โย และนาวิภัตติ เช่น ภอนโต, ภอนตา, ภวันโต, ภวันตา. แม้ในอาลปนะก็เช่นนี้. ส่วนในเควิภัตติ เช่น (โภ) ภอนตะ, ภอนตา, ภวะ, ภวา, ภวัง, ภวัง, ภวันตัง, ภอนเต, ภวันเต, โภตา, ภอนเตนะ, ภวตา, ภวันเตนะ, โภโต, ภอนตัสสะ, ภวโต, ภวัสสะ, ภวันตัสสะ. သတောသဗ္ဘေ. อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ. သန္တသဒ္ဒဿ သဗ္ဘဝတိ ဘကာရေ-သဗ္ဘိ. อาเทศ สันตศัพท์ เป็น สัพภะ เมื่อพยัญชนะ ภะ อยู่เบื้องหลัง เช่น สัพภิ. မဟန္တာရဟန္တာနံ ဝါ ဋာ อาเทศ มหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง. သိမှိ မဟန္တာရဟန္တာနံ နတဿ ဋာ ဝါ ဟောတိ-မဟာ, မဟံ, မဟန္တော-အရဟာ, အရဟံ, အရဟန္တော-ဘဝန္တာဒီနံ သေသံ ဂစ္ဆန္တသမံ-အသ္မသိ. ในสิวิภัตติ อาเทศ nt ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง เช่น มหา, มหัง, มหันโต, อรหา, อรหัง, อรหันโต. ส่วนที่เหลือของภวันตศัพท์เป็นต้น เสมอด้วยคัจฉันตศัพท์. ในอัสมศัพท์. ရာဇာဒိယုဝါဒိတွာ. จากราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น. ရာဇာဒိဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ပရဿ သိဿ အာ ဟောတိ-အသ္မာ. หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ สิวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา เช่น อัสมา. ယောနမာနော. อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน. ရာဇာဒီဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ယောနမာနော ဝါ ဟောတိ-အသ္မာနော, အသ္မာ-(ဘော)အသ္မ, အသ္မာ, အသ္မာနော, အသ္မာ. หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศ โย และ นัง วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง เช่น อัสมาโน, อัสมา, (โภ) อัสมา, อัสมา, อัสมาโน, อัสมา. ဝါမှာ နင. อาเทศเป็น อานัง บ้าง. ရာဇာဒိနံ ယုဝါဒနံ စာနင်ှောတိ ဝါမှိ-အသ္မာနံ, အသ္မိံ, အသ္မာနော, အသ္မေ. หลังราชศัพท์เป็นต้น และยุวศัพท์เป็นต้น อาเทศเป็น อานัง บ้าง ในวา เช่น อัสมานัง, อัสสฺมิํ, อัสมาโน, อัสเม. နာဿေနော อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน. ကမ္မာဒိတော နာဝစနဿ ဧနော ဝါ ဟောတိ-အသ္မေန, အသ္မနာ. หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ นาวิภัตติ เป็น เอโน บ้าง เช่น อัสเมนะ, อัสมานา. ကမ္မာဒိတော. จากกัมมศัพท์เป็นต้น. ကမ္မာဒိတော သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ-အသ္မနိ, အသ္မေ, အသ္မမှိ, အသ္မသ္မိံ-သေသံ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသမံ-မုဒ္ဓ ဂါဏ္ဍီဝဓတွ အနိမ လဃိမာဒယော အသ္မာသမာ-ဧဝံ ရာဇာ ကာလဒ္ဓါနဝါစီ အဒ္ဓါစ ပဌမာဒုတိယာသု အတ္တာတု မာနော တတိယာသတ္တမျေကဝစနေသုစ. หลังกัมมศัพท์เป็นต้น อาเทศ สฺมิํ วิภัตติ เป็น นิ บ้าง เช่น อัสมนิ, อัสเม, อัสมามหิ, อัสมาสฺมิํ. ที่เหลือเสมอด้วยพุทธศัพท์. มุทธะ คาณฑีวธัตวะ อณิมา ลฆิมา เป็นต้น เสมอด้วยอัสมศัพท์. แม้ราชศัพท์ที่บอกกาลและอัทธา และอัทธาศัพท์ ในปฐมาและทุติยาวิภัตติ, อัตตศัพท์และมานศัพท์ ในตติยาและสัตตมีวิภัตติเอกพจน์ ก็เช่นนี้. ရာဇဿိ နာမှိ. อาเทศราชศัพท์ ในนาวิภัตติ. ရာဇဿိ ဝါ ဟောတိ နာမှိ-ရာဇိနာ-အညတြ- อาเทศ (อะ ที่สุด) ของราชศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในนาวิภัตติ เช่น ราชินา. ในที่อื่น (นอกจากนี้). နာသ္မာသုရညာ. ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา. နာသ္မာသု ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညာ ဟောတိ-ရညာ. ในนา สมา และสุวิภัตติ เป็นรัญญา แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญา. သုနံ ဟိသူ. ในสุ นัง และหิวิภัตติ. ရာဇဿ ဦ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု-ရာဇူဘိ, ရာဇေဟိ, ရာဇူဘိ, ရာဇေဘိ. ในสุ นัง และหิวิภัตติ เป็นอูบ้าง แห่งราชศัพท์ - ราชูภิ, ราเชหิ, ราชูภิ, ราเชภิ. ရညော ရညဿ ရာဇိနော သေ. ในสวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน. သေ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ဧတေ အာဒေသာ ဟောန္တိ-ရညော ရညဿ, ရာဇိနော, ရာဇူနံ. ในสวิภัตติ การแปลงเหล่านี้แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติย่อมมี คือ รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน, ราชูนัง. ရာဇဿ ရညံ. แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง. နမှိ ရာဇသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညံ ဟောတိ ဝါ-ရညံ, ရာဇာနံ-ရညာ. ในนังวิภัตติ เป็นรัญญังบ้าง แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญญัง, ราชานัง, รัญญา. သ္မိမှိ ရညေရာဇိနိ. ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ, ราชินิ. သ္မိမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညေရာဇိနီ ဟောန္တိ-ရညေ, ရာဇိနိ, ရာဇုသု, ရာဇေသု ‘‘သမာသေ ဝါ’’တိ ရာဇဿ နာသသ္မာသ္မိံသု ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ-ယထာ-ကာသိရညာ, ကာသိရာဇေန = ကာသိရညော, ကာသိရညဿ, ကာသိရာဇိနော, ကာသိရာဇဿ-ကာသိရညာ, ကာသိရာဇာ, ကာသိရာဇမှာ, ကာသိရာဇသ္မာ-ကာသိရညေ, ကာသိရာဇိနိ, ကာသိရာဇေ, ကာသိရာဇမှိ, ကာသိရာဇသ္မိံ-အဒ္ဓတော နာမှိ. ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ แห่งราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ - รัญเญ, ราชินิ, ราชุสุ, ราเชสุ. ด้วยสูตรว่า "สมาเส วา" วิธีที่กล่าวแล้วแห่งราชศัพท์ในนา สมา สมิง และสุวิภัตติ ย่อมมีบ้าง เช่น กาสิรัญญา, กาสิราเชนะ = กาสิรัญโญ, กาสิรัญญัสสะ, กาสิราชิโน, กาสิราชัสสะ - กาสิรัญญา, กาสิราชา, กาสิราชัมหา, กาสิราชัสมา - กาสิรัญเญ, กาสิราชินิ, กาสิราเช, กาสิราชัมหิ, กาสิราชัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัทธศัพท์ ในนังวิภัตติ. ပုမကမ္မထာမဒ္ဓါနံ ဝါ သသ္မာသုစ ပုမာဒိနမုဟောတိ ဝါ သသမာသုနာမှိ စေတိ ဥတ္တေ-အဒ္ဓုနာ-အညတြ ကမ္မာဒိတ္တာ ဝါ ဧနေ-အဒ္ဓေန-အဒ္ဓနာ-သေ ဥကာရေ စ. แห่งปุมะ กัมมะ ถามะ และอัทธศัพท์ ในสะ สมา และสุวิภัตติ เป็นอุบ้าง. ในสะ สมา สุ และนังวิภัตติ แห่งปุมศัพท์เป็นต้น เป็นอุบ้าง ตามที่กล่าวไว้ - อัทธุนา. เพราะเว้นจากกัมมศัพท์เป็นต้น เป็นเอเนบ้าง - อัทเธนะ, อัทธนา. ในสวิภัตติ เป็นอุการะด้วย. ဣယုဝဏ္ဏာဇ္ဈလာ နာမဿနေက. สระอิ สระอุ และชะ ละ (พยัญชนะ) แห่งนาม มีหลายอย่าง. နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာဈလသညာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. สระอิ สระอุ และชะ ละ ที่มีอยู่ในที่สุดแห่งนาม ย่อมมีชื่อตามลำดับ. ဈလာ သဿ နော. หลังชะและละ เป็นโน แห่งสวิภัตติ. ဈလတော သဿ နော ဝါ ဟောတိ-အဒ္ဓုနော, အဒ္ဓုဿ, အဒ္ဓဿ. หลังชะและละ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัทธุโน, อัทธุสสะ, อัทธัสสะ. နာ သ္မာဿ เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ. ဈလတော သ္မာဿ နာ ဟောတိ ဝါ-အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓုမှာ, အဒ္ဒုသ္မာ, အဒ္ဓါ, အဒ္ဓမှာ, အဒ္ဓသ္မာ-အဒ္ဓနိ, အဒ္ဓေ, အဒ္ဓမှိ, အဒ္ဓသ္မိံ-အတ္တသဒ္ဒနောဟမှိ หลังชะและละ เป็นนาบ้าง แห่งสมาวิภัตติ - อัทธุนา, อัทธุมหา, อัทธุสมา, อัทธา, อัทธัมหา, อัทธัสมา. อัทธนิ, อัทเธ, อัทธัมหิ, อัทธัสสมิง. (เบื้องหลัง) อัตตศัพท์ ในนังและหิวิภัตติ. သုဟီသု နက. ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะ. အတ္တအာတုမာနံ သုဟီသု ဝါ နက ဟောတိ-ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော. အတ္တနေဟိ, အတ္တနေဘိ, အတ္တေဟိ, အတ္တေဟိ. แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์ ในสุและหิวิภัตติ เป็นนกะบ้าง. กะอักษรมีประโยชน์เป็นส่วนประกอบที่สุด. อัตตเนหิ, อัตตเนภิ, อัตเตหิ, อัตเตหิ. နောတတာတုမာ. เป็นโน แห่งอัตตะและอาตุมศัพท์. အတ္တအာတုမေဟိ သဿ နော ဟောတိ ဝါ-အတ္တနော, အတ္တဿ. หลังอัตตะและอาตุมศัพท์ เป็นโนบ้าง แห่งสวิภัตติ - อัตตโน, อัตตัสสะ. သ္မာဿ နာ ဗြ မာ စ. เป็นนา แห่งสมาวิภัตติ เบื้องหลังพรหมศัพท์และมาศัพท์. ဗြဟ္မာ အတ္တအာတုမေဟိ စ ပရဿ သ္မာဿ နာ ဟောတိ-အတ္တနာ-အတ္တနေသု, အတ္တေသု-အာတုမာ အတ္တာဝ-ဗြဟ္မ ဂေ. หลังพรหมศัพท์ อัตตศัพท์ และอาตุมศัพท์ เป็นนา แห่งสมาวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง - อัตตนา. อัตตเนสุ, อัตเตสุ. อาตุมศัพท์ เหมือนอัตตศัพท์. (เบื้องหลัง) พรหมศัพท์ ในคะวิภัตติ. ဃဗြဟ္မာဒိတေ หลังฆะและพรหมศัพท์เป็นต้น. ဃသညတော ဗြဟ္မ ကတ္တု ဣသိ သခါဒီဟိ စ ဂဿေ ဝါ ဟောတိ-ဗြဟ္မေ, ဗြဟ္မ, ဗြဟ္မာ. หลังนามที่ชื่อฆะ และหลังพรหมะ กัตตุ อิสิ สขาเป็นต้น เป็นเสบ้าง แห่งคะวิภัตติ - พรหมเหม, พรหมะ, พรหมา. နာမှီ. ในนังวิภัตติ. ဗြဟ္မဿု ဟောတိ နာမှိ-ဗြဟ္မုနာ. เป็นอุ แห่งพรหมศัพท์ ในนังวิภัตติ - พรหมุนา. ဗြဟ္မသသု ဝါ. เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะและสุวิภัตติ. ဗြဟ္မဿု ဝါ ဟောတိ သနံသု-ဗြဟ္မုနော, ဗြဟမုဿ, ဗြဟ္မဿ, ဗြဟ္မူနံ,ဗြဟ္မာနံ-ဗြဟမုနာ-‘‘အမ္ဗာဒိဟီ’’တိ သ္မိနော နိဟောတိ ဝါ-ဗြဟ္မနိ. ဗြဟ္မေ, ဗြဟ္မမှိ, ဗြဟ္မသ္မိံ-သေသံ အသ္မသမံ. เป็นอุบ้าง แห่งพรหมศัพท์ ในสะ นัง และสุวิภัตติ - พรหมุโน, พรหมุสสะ, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง. พรหมุนา. ด้วยสูตรว่า "อัมพาทิหิ" เป็นนิบ้าง แห่งสมิงวิภัตติ - พรหมนิ. พรหมเหม, พรหมัมหิ, พรหมัสสมิง. ที่เหลือเหมือนกับอัมหศัพท์. သခါ-ရာဇာဒိတ္တာ သိဿ အာ. แห่งสขศัพท์ และหลังราชศัพท์เป็นต้น เป็นอา แห่งสิวิภัตติ. အာယောနော စ သခါ. อา และ โยนะ เบื้องหลังสขะ သခတော ယောနမာယော နော ဟောန္တိ ဝါ အာနော စ-သခါယော, သခါနော. เบื้องหลังจากสขะ โยนะทั้งหลายเป็นอาโย และโนบ้าง เป็นสขายะ, สขาโน နောနာသေသ္မိ. ในเพราะ โน นา และ สุ သခဿ ဣ ဟောတိ နောနာသေသု-သခိနော-အညတြ- แห่งสขะ มี อิ ในเพราะ โน นา และ สุ เป็น สขิโน เว้น... ယောသွံဟိသု စာရင. และในเพราะ โย สุ อัง และ หิ มี อารัง သခဿ ဝါ အာရင ဟောတိ ယောသွံဟိသု သ္မာနံသု စ. แห่งสขะ มี อารัง บ้าง ในเพราะ โย สุ อัง หิ และ สมา นัง สุ အာရင်္သ္မာ เบื้องหลังอารัง အာရငါဒေသတော ပရေသံ ယောနံ ဋော ဟောတိ-သခါရော-အာရဒ္ဓါဒေါ. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ เป็น สขาโร, อารัทธาโท သဘာဝေ-သခါ-ဧဝမာလပနေ-ဂေတု-သခေါ, သခ, သခါ-အမှိ-သခါနံ, သခါရံ, သခံ, သခါယော, သခါ နော, သခိနော. ในสภาวะเป็น สขา อย่างนี้ ในอาลปนะ (สิ เป็น) เก เป็น สโข, สขะ, สขา ใน อัมหิ เป็น สขานัง, สขารัง, สขัง, สขายะ, สขา โน, สขิโน ဋောဋေ ဝါ. เป็น โฏ และ เฏ บ้าง အာရငါဒေသမှာ ယောနံ ဋောဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဋေ-ပက္ခေ-‘‘အာရငိသ္မာ’’ တိဋော-သခါရေ, သခါရော, သခေ-သခီနာ, သခါရေဟိ, သခေဟိ, သခါရေဟိ, သခေဟိ-သခိနော, သခိဿ, သခါရာနံ. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง โยนะทั้งหลายเป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ ในปักษ์ที่เป็น เฏ และ โฏ (ตามลำดับ) คือ สขาเร, สขาโร, สเข, สขินา, สขาเรหิ, สเขหิ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขิโน, สขิสสะ, สขารานัง သမာနံသု ဝါ. ในเพราะ สมา นัง และ สุ บ้าง သခဿ ဝါ ဣ ဟောတိ သ္မာနံသု-သခီနံ, သခါနံ. แห่งสขะ มี อิ บ้าง ในเพราะ สมา นัง และ สุ เป็น สขีนัง, สขานัง ဋာ နာသ္မာနံ. เป็น ฏา แห่ง นา และ สมา အာရငါဒေသမှာ နာသ္မာနံ ဋာ ဟောတိ-သခါရာ-ဗဟုလာဓိကာရာ သခါရသ္မာ-သခီနာ, သခီမှာ,သခိသ္မာ, သခါ, သခမှာ, သခသ္မာ. เบื้องหลังจากการอาเทศเป็นอารัง นา และ สมา เป็น ฏา เป็น สขารา เพราะมีบทว่า พหุลา ตามอำนาจของ สขารสมา เป็น สขินา, สขิมหา, สขิสมา, สขา, สขัมหา, สขสมา ဋေ သ္မိနော. เป็น เฏ แห่ง สมิ သခတော သ္မိနော ဋေ ဟောတိ နိစ္စံ-သခေ, သခါရေသု, သခေသု-‘‘ဓမ္မောဝါညတ္ထေ’တိ ရာဇာဒီယု ပါဌာ ဒဠှဓမ္မာဒယော ဝါ အသ္မသမာ. เบื้องหลังจากสขะ สมิ เป็น เฏ เสมอ เป็น สเข, สขาเรสุ, สเขสุ บทว่า 'ธัมโมวาญญัตเถ' ในราชาทิปาฐะ หรือบทว่า ทัฬหธัมมาทิ เป็นต้น เสมอด้วย อัสมา ယောနံ နောနေ ဝါ. โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง ယုဝါဒိဟိ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ โยนะทั้งหลายเป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ နောနာနေသ္မာ. ในเพราะ โน นา เน และ สมา ဧသု ယုဝါဒိနမာ ဟောတိ-ယုဝါနော, ယုဝါ-ယုဝါနံ, ယုဝံ, ယုဝါနေ, ယုဝေ-ယုဝါနာ. ในเพราะวิภัตติเหล่านั้น ยุวาทิศัพท์ทั้งหลายเป็น อา เป็น ยุวาโน, ยุวา, ยุวานัง, ยุวัง, ยุวาเน, ยุเว, ยุวานา ယုဝါဒိနံ သုဟိသွာနငိ. แห่งยุวาทิศัพท์ ในเพราะ สุ และ หิ มี อานัง และ อิ သုဟိသု ယုဝါဒိနမာနငိဟောတိ-ယုဝါနေဟိ, ယုဝါနေဘိ. ในเพราะ สุ และ หิ แห่งยุวาทิศัพท์ มี อานัง และ อิ เป็น ยุวาเนหิ, ยุวาเนภิ ယုဝါ သဿိနော. เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน ယုဝါ သဿ ဝါ ဣနော ဟောတိ-ယုဝနော, ယုဝဿ. เบื้องหลังยุวา สะ เป็น อิโน บ้าง เป็น ยุวโน, ยุวัสสะ သမာသမိန္နံ နာနေ. สมา และ สมิง เป็น นา และ เน ယုဝါဒိဟိ သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ယုဝါနံ-ယုဝါနေ,ယုဝါနေသု-ရူပသိဒ္ဓိယံ ပနဿ အညထာ ရူပနယော ဒဿိတော နေသော ဂဟေတဗ္ဗော-အမူလတ္တာ-နဟိ တတ္ထာဂမာဒိမူလမတ္ထိ-ဧဝမိဒီ သမညမ္ပိ-မဃဝပုမဝတ္တဟသဒ္ဒါ ယုဝသဒ္ဒသမာ-အယန္တု ဝိသေသော. เบื้องหลังจากยุวาทิศัพท์ สมา และ สมิง เป็น นา และ เน ตามลำดับ เป็น ยุวานัง, ยุวาเน, ยุวาเนสุ ส่วนในคัมภีร์รูปสิทธิแสดงรูปนัยอื่นของบทนั้นไว้ ไม่ควรยึดถือ เพราะไม่มีมูล เนื่องจากในที่นั้นไม่มีมูลมีอาคมเป็นต้น แม้สามัญญศัพท์ก็เป็นอย่างนี้เหมือนกัน ศัพท์ว่า มฆวา ปุมะ และ วัตตหะ เสมอด้วยยุวศัพท์ ส่วนนี้เป็นข้อพิเศษ ဂဿံ. แห่งคะ เป็น อัง ပုမသဒ္ဒတော ဂဿ အံ ဝါ ဟောတိ-ပုမံ, ပုမ, ပုမာ. เบื้องหลังจากปุมศัพท์ คะ เป็น อัง บ้าง เป็น ปุมัง, ปุมะ, ปุมา နာမှိ. ในเพราะ นา နာမှိ ပုမဿ ဝါ အာ ဟောတိ-ပုမာနာ-အညတြ-ဝါ ဥတ္တေ = ပုမုနာ, ပုမေန-ပုမုနော, ပုမုဿ, ပုမဿ-ပုမုနာ, ပုမာနာ-‘‘ပုမာ’’တိ သ္မိနော နေ ဝါ ဟောတိ-ပုမာနေ, ပုမေ, ပုမမှိ, ပုမသ္မိံ. ในนาวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะ แปลงเป็น อา ได้บ้าง เป็น ปุมานา. ในวิภัตติอื่น แปลงเป็น อุ และ เอ ได้บ้าง เป็น ปุมุนา, ปุเมนะ. (จตุตถี/ฉัฏฐี) เป็น ปุมุโน, ปุมุสสะ, ปุมัสสะ. (ปัญจมี) เป็น ปุมุนา, ปุมานา. ในสมิงวิภัตติเบื้องหลัง 'ปุมา' แปลงเป็น เน ได้บ้าง เป็น ปุมาเน, ปุเม, ปุมัมหิ, ปุมัสสมิง. သုမှာ စ. และจากสุวิภัตติด้วย. ပုမဿ သုမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ အာ စ ဝါ ဟောတီတိ အာနငိ အာ စ ဟောတိ-ပုမာနေသု ပုမာသု ပုမေသု. สิ่งที่กล่าวไว้ในสุวิภัตติเบื้องหลังปุมาสัททะนั้น เป็น อา ได้บ้าง. และในอานังวิภัตติ ก็เป็น อา ด้วย เป็น ปุมาเนสุ, ปุมาสุ, ปุเมสุ. ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ. แปลง สานัง และ นัง เป็น วัตตหา และ โนนา (ตามลำดับ). ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ဝတ္တဟာနော ဝတ္တဟာနာနံ. วัตตหา และ โนนา ย่อมมีแทนที่ สานัง และ นัง ตามลำดับ เป็น วัตตหาโน, วัตตหานานัง. အကာရန္တံ. อการันต์. သာသိ สาสัททะ และ สิวิภัตติ. ဧကဝစနယောသွဃောနံ. ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ). ဧကဝစနေ ယောသု စ ဃဩကာရန္တဝဇ္ဇိတာနံ နာမာနံ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ’တိ ရဿေ သမ္ပတ္တေ-‘‘သိသ္မိန္နာနပုံသကဿာ‘‘တိ အနပုံသကဿ သိမှိ တုန ဟောတိ-သာ-ယုဝါဒိတ္တာ သိဿ အာ-သာနော, နောတ္တာဘာဝပက္ခေ-‘‘ယောနမာနော‘‘တိ ဝါဓိကာရဿ ဝဝတ္ထိတ ဝိဘာ သတ္တာနိစ္စမာနော-သာနော-တထာ နောတ္တာဘာဝ ပက္ခေ. ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย ของนามทั้งหลายที่เว้น ฆะ และ โอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในสามลิงค์. เมื่อความเป็นรัสสะถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตรว่า 'สิสมินนานปุงสกัสสา' ในสิวิภัตติของอนปุงสกะ แต่ย่อมไม่เป็น (รัสสะ). เป็น สา. เพราะเป็นต้นว่า ยุวะ แปลง สิ เป็น อา เป็น สาโน. ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน ด้วยสูตรว่า 'โยนามโน' เพราะอำนาจของบทว่า 'วา' ที่มีการจัดระเบียบไว้ (ววัตถิตวิภาษา) จึงไม่เป็น โน โดยไม่แน่นอน เป็น สาโน เช่นนั้นในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น โน. သာဿံသေ စာနငိ. การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ในอังวิภัตติ และในเควิภัตติ. သာသဒ္ဒဿ အာနငိ ဟောတိ အံသေ ဂေ စ-(ဘော)သာန, သာနာ, သာနော, သာနံ, သာနေ, သာနော-သေသံ ယုဝသဒ္ဒသမံ-သေတု-သာနဿ-သုဝါယုဝါဝ-‘‘ဧကဝစနယောသွဃောနံ’’တိရ- ဿတ္တံဝ ဝိသေသော-ဂေတု. การแปลงเป็น อานัง (ānaṅ) ของสาสัททะ ย่อมมีใน อังวิภัตติ และ เควิภัตติ. เป็น (โภ) สานะ, สานา, สาโน, สานัง, สานะ, สาโน. ที่เหลือเหมือนกับยุวสัททะ. แต่ใน เสวิภัตติ (se) เป็น สานัสสะ. ส่วน สุวา และ ยุวา ด้วยสูตร 'เอกวจนโยสวโฆนัง' ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ส่วนใน เควิภัตติ (ge). ဂေ ဝါ. ในเควิภัตติ บ้าง. အဃောနံ ဂေ ဝါ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ-(ဟော)သုဝ, သုဝါ. ของอโฆนะ (นามที่ไม่ใช่โฆนะ) ในเควิภัตติ ย่อมเป็นรัสสะได้บ้าง ในสามลิงค์ เป็น (โภ) สุวะ, สุวา. အာကာရန္တံ. อาการันต์. မုနိ. มุนิสัททะ. ယောသုဇ္ဈိဿ ပုမေ. ในโยวิภัตติทั้งหลาย ของ อิ (ที่มีชื่อว่า ชะ) ในปุงลิงค์. ဈသညဿ ဣဿ ယောသု ဝါ ဋ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-မုနယော-အတော’တိ သာမညနိဒ္ဒေသာ အတော ယောနံ ဋာဋေ သမ္ပတ္တာပိ အဝိဓာန သာမတ္ထိယာ န ဟောန္တိ-အညတြ- ของ อิการันต์ ที่มีชื่อว่า ชะ ในโยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น อะ ได้บ้าง ในปุงลิงค์ เป็น มุนโย. เพราะการระบุโดยทั่วไปว่า 'อะโต' แม้การแปลง โย เป็น อา และ เอ จะถึงพร้อมแล้ว ก็ไม่เป็นไป เพราะความสามารถในการไม่บัญญัติ (อวิธานะ). ในที่อื่น. လောပေါ. ลบ. ဈလတော ယောနံ လောပေါ ဟောတီ’တိ ယော လောပေ. เบื้องหลัง ชะ และ ละ โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมถูกลบ. เมื่อลบโยวิภัตติแล้ว. ယောလောပနိသု ဒီဃော. เมื่อมีการลบโยวิภัตติ และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ. ယောနံ လောပေါ နိသု စ ဒီဃော ဟောတိ-မုနီ-(ဘော)မုနီ, မုနယော, မုနီ-မုနိံ မုနယော မုနီ = မုနိနာ မုနီဟိ မုနီဘိ-ယောလောပ နီသု ဝီ မန္တုဝန္တုနမိစ္စာဒိ ဉာပကာ ဣကာရာ ကာရာနံ ‘‘သုနံဟိသူတိ’’ဒီဃ ဿာနိစ္စတ္တာ မုနိဟစ္စာဒီပိ ဟောတိ-မုနိနော, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိနာ မုနိမှာမုနိသ္မာ, မုနိမှိ မုနိသ္မိံ မုနီသု-ဧဝံ ကဝိကပိဂိရိ အာဒယော-အဂ္ဂိဣသီနံ အယံ ဝသေသော. การลบโยวิภัตติทั้งหลาย และในนิวิภัตติ ย่อมเป็นทีฆะ เป็น มุนี. (อาลปนะ) มุนี, มุนโย, มุนี. (ทุติยา) มุนิง, มุนโย, มุนี. (ตติยา) มุนินา, มุนีหิ, มุนีภิ. เพราะเครื่องหมาย (ญาปะกะ) มีคำว่า 'วี มนตุ วันตุ นาม' เป็นต้น ในการลบโยวิภัตติและในนิวิภัตติ ความเป็นทีฆะของอิการันต์และอุการันต์ ด้วยสูตร 'สุนังหิสุ' ไม่แน่นอน จึงเป็น มุนิหิ เป็นต้นได้บ้าง. (จตุตถี/ฉัฏฐี) มุนิโน, มุนิสสะ, มุนีนัง. (ปัญจมี) มุนินา, มุนิมหา, มุนิสมา. (สัตตมี) มุนิมหิ, มุนิสมิง, มุนีสุ. กวิ, กปิ, คิริ เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ส่วนของ อัคคิ และ อิสิ นี้เป็นข้อพิเศษ. သဿာဂ္ဂိ တော နိ. แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อัคคิ เป็น นิ. အဂ္ဂိသ္မာ သိဿ နိ ဟောတိ ဝါ-အဂ္ဂိနိ. အဂ္ဂိ, အဂ္ဂယော, အဂ္ဂီ. เบื้องหลังอัคคิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น นิ ได้บ้าง เป็น อัคคินิ. (พหุวจนะ) อัคคิ, อัคคโย, อัคคี. ဋေ သိဿိသိသ္မာ. แปลง สิวิภัตติ เบื้องหลัง อิสิ เป็น เฏ. ဣသိသ္မာ သိဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ဣသေ, ဣသိ-ဗြဟ္မာဒိတ္တာ ဂဿေ ဝါ-(ဘော)ဣသေ ဣသိ ဣသီ. เบื้องหลังอิสิสัททะ สิวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสิ. เพราะเป็นต้นว่า พรหมะ ในคะวิภัตติ ย่อมเป็น (เฏ?) ได้บ้าง เป็น (โภ) อิเส, อิสิ, อิสี. ဒုတိယဿ ယောဿ. ของโยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ. ဣသသ္မာ ပရဿ ဒုတိယာ ယောဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ဣသေ, ဣသယော, ဣသိ, သေသံမုနိသဒ္ဒသမံ-အာဒိသဒ္ဒနော သ္မိမှိ-ရတျာဒိဟိ ဋော သ္မိနော. เบื้องหลังอิสิสัททะ โยวิภัตติในทุติยาวิภัตติ ย่อมเป็น เฏ ได้บ้าง เป็น อิเส, อิสโย, อิสิ. ที่เหลือเหมือนกับมุนิสัททะ. ของอาทิสัททะ ในสมิงวิภัตติ. เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ. ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဟောတိ ဝါ-အာဒေါ, အာဒိမှိ, အာဒိသ္မိံ. သမာသေ ဣကာရန္တတော ယောသ္မိံသု ဝိသေသော. เบื้องหลัง รติ เป็นต้น แปลง สมิง เป็น โอ ได้บ้าง เป็น อาโท, อาทิมหิ, อาทิสมิง. ในสมาส เบื้องหลังอิการันต์ ในโยวิภัตติและสมิงวิภัตติ มีข้อพิเศษ. ဣတောညတ္ထေ ပုမေ. เบื้องหลัง อิการันต์ ในอัญญบท (อัญญัตถะ) ในปุงลิงค์. အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နော နေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ-အရိယဝုတ္တိနော, အရိယဝုတ္တယော, အရိယဝုတ္တိ-ဧဝမာလပနေ-အရိယဝုတ္တိနေ, အရိယဝုတ္တယော အရိယဝုတ္တီ. เบื้องหลังนามที่เป็นอิการันต์ซึ่งเป็นไปในอัญญบท โยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เน ได้บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เป็น อริยวัตติโน, อริยวัตตโย, อริยวัตติ. ในอาลปนะก็เช่นเดียวกัน เป็น อริยวัตติเน, อริยวัตตโย, อริยวัตตี. နေ သ္မိနော ကွစိ. เน เป็นอาเทศแห่ง สฺมิ บ้าง ในบางที่ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မိနော နေ ဟောတိ ဝါ ကွစိ-အရိယဝုတ္တိနေ, အရိယဝုတ္တိမှိ, အရိယဝုတ္တိသ္မိံ, ‘‘ကွစီ‘‘တိ ဝုတ္တတ္တာ ယထာဒဿနံ န သဗ္ဗတ္တ နေ အာဒေသော. เมื่อ (นาม) เป็นไปในอรรถของบทอื่น สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ลงท้ายด้วย อิ เป็น เน บ้าง ในบางที่ เช่น อริยวุตฺติเน, อริยวุตฺติมฺหิ, อริยวุตฺติสฺมิํ เพราะกล่าวว่า 'กฺวจิ' (บ้าง) การอาเทศเป็น เน จึงไม่เป็นไปในที่ทั้งปวง ตามที่เห็น ဣကာရန္တံ. ลงท้ายด้วย อิ ဒဒ္ဓီ, သိလောပေါ, အနပုံသကတ္တာ န ရဿော. ททฺธี, ลบ สิ วิภัตติ, เพราะไม่เป็นนปุงสกลิงค์ จึงไม่รัสสะ ယောနံ နောနေ ပုမေ. โย วิภัตติ เป็น โน และ เน บ้าง ในปุงลิงค์ ဈသညိတော ယောနံ နောနေဝါဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ. ဒဒ္ဓိနော. โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน และ เน บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์ เช่น ททฺธิโน ဇန္တုဟေတွီဃပေဟိ ဝါ. หลัง ชนฺตุ, เหตุ และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ (ลบ โย) บ้าง ဇန္တုဟေတုဟိ ဤကာရန္တေဟိ ဃပသညေဟိ စ ပရေသံ ယောနံ ဝါ လောပေါ ဟောတိ-ဒဒ္ဓီ, ဒဒ္ဓိယော-ဧဝမာလပနေ-ဂေတု-ဒဒ္ဓိ, ဒဒ္ဓီ. การลบ โย วิภัตติ ทั้งหลาย ที่อยู่เบื้องหลัง ชนฺตุ, เหตุ, นามที่ลงท้ายด้วย อี และนามที่ชื่อ ฆะ และ ปะ มีบ้าง เช่น ททฺธี, ททฺธิโย แม้ในอาลปนะก็เช่นกัน เช่น เกตุ, ททฺธิ, ททฺธี န ဈီကော. หลังนามที่ชื่อ ฌะ และ อิ อัง ไม่เป็น โก ဈသညိတော အံဝစနဿ နံ ဝါ ဟောတိ-ဒဏ္ဍိနံ, ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍိနေ. อัง วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นัง บ้าง เช่น ทณฺฑินํ, ทณฺฑิํ, ทณฺฑิเน နော. โน ဈိတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေဟိ ဒုတိယာ ယောဿ နော ဒဏ္ဍိနော, ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍိနာ, ဒဏ္ဍီဟိ, ဒဏ္ဍီဘိ-ဒဏ္ဍိနော, ဒဏ္ဍိဿ, ဒဏ္ဍိနံ-ဒဏ္ဍိနာ, ဒဏ္ဍိမှာ, ဒဏ္ဍိသ္မာ. โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์, โย ในทุติยาวิภัตติ เป็น โน เช่น ทณฺฑิโน, ทณฺฑิ, ทณฺฑินา, ทณฺฑีหิ, ทณฺฑีภิ, ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส, ทณฺฑินํ, ทณฺฑินา, ทณฺฑิมฺหา, ทณฺฑิสฺมา သ္မိနော နိ. สฺมิ วิภัตติ เป็น นิ ဈိတော သ္မိံဝစနဿ နိ ဟောတိ ဝါ-ဒဏ္ဍိနိ. ဒဏ္ဍိမှိ, ဒဏ္ဍိသ္မိံ, ဒဏ္ဍီသုဧဝံ သံဃိ ဂဏိ ဂါမဏိပ္ပဘုတယော. สฺมิ วิภัตติ หลังนามที่ชื่อ ฌะ เป็น นิ บ้าง เช่น ทณฺฑินิ, ทณฺฑิมฺหิ, ทณฺฑิสฺมิํ, ทณฺฑีสุ, แม้ สํฆิ, คณิ, คามณิ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ဤကာရန္တံ. ลงท้ายด้วย อี ဘိက္ခု. ภิกฺขุ လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ. โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว ในปุงลิงค์ လတော ယောနံ ဝေါ ဟောတိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ. โย วิภัตติ ทั้งหลาย หลังนามที่ชื่อ ละ เป็น โว บ้าง ในปุงลิงค์ ဝေဝေါသု လုဿ เมื่อมี เว และ โว วิภัตติ เบื้องหลัง, (อุ) ของนามที่ชื่อ ละ လသညဿ ဥဿ ဝေဝေါသု ဋ ဟောတိ-ဘိက္ခဝေါ-အညတြ-ယော လောပေ ဒီဃော-ဘိက္ခု (ဘော)ဘိက္ခု. อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่อมี เว และ โว อยู่เบื้องหลัง เป็น อะ เช่น ภิกฺขโว, ในที่อื่น เมื่อลบ โย แล้ว ทีฆะ เป็น ภิกฺขู, (ข้าแต่) ภิกฺขุ ပုမာလပနေ ဝေဝေါ. ในอาลปนะของปุงลิงค์ (โย เป็น) เว และ โว လသညတော ဥတော ယောဿာလပနေ ဝေဝေါ ဟောန္တိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ-ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခု-ဘိက္ခုံ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခု-ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုဟိ,ဘိက္ခူဘိ-ဘိက္ခုနော, ဘိက္ခုဿ, ဘိက္ခူနံ-ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုမှာ. ဘိက္ခုသ္မာ-ဘိက္ခုမှိ. ဘိက္ခုသ္မိံ, ဘိက္ခူသု-ဧဝံ သေတု ကေတု ဘာနု အာဒယော-ဇန္တုဟေတူနံ ယောသွယမှေဒေါ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါ ယောဿ လောပေ-ဇန္တု. โย วิภัตติ ในอาลปนะ หลัง อุ ของนามที่ชื่อ ละ เป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุํ, ภิกฺขโว, ภิกฺขุ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขูหิ, ภิกฺขูภิ; ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, ภิกฺขูนํ; ภิกฺขุนา, ภิกฺขุมฺหา, ภิกฺขุสฺมา; ภิกฺขุมฺหิ, ภิกฺขุสฺมิํ, ภิกฺขูสุ. แม้ เสตุ, เกตุ, ภาณุ เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน. สำหรับ ชนฺตุ และ เหตุ มีความต่างกันใน โย วิภัตติ นี้, ด้วยสูตร ชนฺตฺวาทินา ลบ โย บ้าง เป็น ชนฺตุ စန္တွာဒိတော နော စ. หลัง ชนฺตุ เป็นต้น (โย เป็น) โน ด้วย ဇန္တွာဒိတော ယောနံ နော ဟောတိ ဝေါ စ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ-ဇန္တုနော, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော-ဧဝံ ဒုတိယာယောမှိ-(ဘော) ဇန္တု, ဇန္တု, ဇန္တုနော ဇန္တဝေါ-‘‘ပုမာလပနေ ဝေဝေါ’’တိဝါ ဝေ ဝေါ စ ဇန္တဝေ, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော-ဟေတု, ဟေတဝေါ, ဟေတု. ဟေတုယော-‘‘ယောမှိဝါ ကွစီ‘‘တီ ယောသုလသညဿ ဥဿ ဝါ ဋာ ဒေသော ဟေတယော, ဟေတုယော-(ဘော)ဟေတု, ဟေတု, ဟေတဝေ, ဟေတဝေါ, ဟေတယော, ဟေတုယော-ဟေတုံ, ဟေတု, ဟေတဝေါ, ဟေတယော, ဟေတုယော ဗဟုသဒ္ဒါ နမှိ. โย วิภัตติ หลัง ชนฺตุ เป็นต้น เป็น โน และ โว บ้าง ในปุงลิงค์ เช่น ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. แม้ในทุติยาวิภัตติ โย ก็เช่นเดียวกัน. (ข้าแต่) ชนฺตุ, ชนฺตุ, ชนฺตุโน, ชนฺตโว. เพราะสูตรว่า 'ปุมาลปเน เวโว' จึงเป็น เว และ โว บ้าง เป็น ชนฺตเว, ชนฺตโว, ชนฺตุโย. เหตุ, เหตโว, เหตุ, เหตุโย. เพราะสูตรว่า 'โยมฺหิวา กฺวจิ' อุ ของนามที่ชื่อ ละ เมื่ออยู่หน้า โย วิภัตติ เป็น อะ บ้าง เป็น เหตโย, เหตุโย. (ข้าแต่) เหตุ, เหตุ, เหตเว, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. เหตุํ, เหตุ, เหตโว, เหตโย, เหตุโย. ต่อไปเป็นเรื่องของ พหุ ศัพท์ ใน นํ วิภัตติ ဗဟုကတိန္နံ หลัง พหุ และ กติ (ลง นุก อาคม) နမှီ ဗဟုနော ကတိဿ စ နုက ဟောတိ တိလိင်္ဂေ-ဗဟုန္နံသေသံ ဘိက္ခုသမံ-ဗဟု. ဗဟဝေါ, ဗဟူ-(ဘော) ဗဟု, ဗဟု, ဗဟဝေ, ဗဟဝေါ, ဗဟု ဗဟုံ, ဗဟဝေါ, ဗဟု-ဗဟုနာ. ဗဟုဟိ,ဗဟူဘိ-ဗဟုနော, ဗဟုဿ, ဗဟုန္နံ-ဗဟုနာ, ဗဟုမှာ. ဗဟုသ္မာ-ဗဟုမှိ, ဗဟုသ္မိံ, ဗဟုသု-ဝတ္တုသိ. ใน นํ วิภัตติ หลัง พหุ และ กติ ลง นุก อาคม ในทั้งสามลิงค์ เช่น พหุนฺนํ. ที่เหลือเหมือน ภิกฺขุ เช่น พหุ, พหโว, พหู; (ข้าแต่) พหุ, พหุ, พหเว, พหโว, พหุ; พหุํ, พหโว, พหุ; พหุนา, พหูหิ, พหูภิ; พหุโน, พหุสฺส, พหุนฺนํ; พหุนา, พหุมฺหา, พหุสฺมา; พหุมฺหิ, พหุสฺมิํ, พหูสุ. ต่อไปใน วตฺตุ ศัพท์ เมื่อมี สิ วิภัตติ လတုပိတာဒိနမာ သိမှိ. หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อา ใน สิ วิภัตติ လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတု မာတု ဘာတု ဓီတု ဒုဟိတု ဇာမာတု နတ္တု ဟောတု ပေါတုနဉ္စာ ဟောတိ သိမှိ-ဝတ္တာ. หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ เป็น อา ใน สิ วิภัตติ เช่น วตฺตา လတုပိတာဒိနမသေ. หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติที่เหลือจาก สิ လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒိနံ စာရငိ ဟောတိ သတောညတြ-‘‘အာရငိသ္မာ’’တိ ဋော-ဝတ္တာရော. หลังนามที่ลงท้ายด้วย ลตุ ปัจจัย และ ปิตุ เป็นต้น เป็น อาร ในวิภัตติทั้งหลายนอกจาก สิ, เพราะสูตรว่า 'อารญฺญสฺมา' จึงเป็น อาร แล้วเป็น วตฺตาโร ဂေ အာ စ. ใน เก และ อา (วิภัตติ). လတုပိတာဒီနံ အ ဟောတိ ဂေ အာ စ-(ဘော) ဝတ္တ, ဝတ္တာ. ဝတ္တာရော, ဝတ္တာရံ. ဝတ္တာရေ, ဝတ္တာရော-နာဝစနဿ ‘‘ဋာနာသ္မာန’’န္တိ ဋာ-ဝတ္တာရာ. สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อะ-อาเทศมีใน เก และ อา (วิภัตติ) ด้วย — (โภ) วัตตะ, วัตตา. วัตตาโร, วัตตารัง. วัตตาเร, วัตตาโร — สำหรับนาวจนะ ด้วยสูตรว่า 'ฏานาสมานัง' เป็น ฏา — วัตตารา. သုဟိသွာရငိ ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) มี อารัง-อาเทศ. သုဘိသု တုပိတာဒီနမာရငိ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာရေဟိ, ဝတ္တာရေဘိ, ဝတ္တူဟိ, ဝတ္တူဘိ. ใน สุ และ ภิ (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ตุปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตาเรหิ, วัตตาเรภิ, วัตตูหิ, วัตตูภิ. သလောပေါ. การลบ สะ-วิภัตติ. လတုပိတာဒီဟိသဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တု, နဝတ္တုနော, ဝတ္တုဿ. สำหรับ สะ-วิภัตติ ของศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มีการลบบ้าง — วัตตุ, นะ วัตตุโน, วัตตุสสะ. နမှိ ဝါ. ใน นัง (วิภัตติ) มีบ้าง. နမှိ လတုပတာဒိနမာရငိ ဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာရာနံအညတြ. ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น อารัง-อาเทศมีบ้าง — วัตตารานัง, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น). အာ อา-อาเทศ. နမှိ လတုပိတာဒီနမာဝါ ဟောတိ-ဝတ္တာနံ. ဝတ္တုနံ-သ္မာဿ ဝါ-ဝတ္တာရာ. ใน นัง (วิภัตติ) สำหรับศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น มี อา-อาเทศบ้าง — วัตตานัง, วัตตุนัง — สำหรับสมา-วิภัตติ มีบ้าง — วัตตารา. ဋိသ္မိနော. ฏิ-อาเทศ สำหรับ สมิ-วิภัตติ. အာရငါဒေသမှာသ္မနော ဋိ ဟောတိ. จากอาเทศเป็น อารัง สำหรับ สมิ-วิภัตติ มี ฏิ-อาเทศ. ရဿာရ ငိ. อารัง เป็นรัสสะ ใน งิ (สมิ-วิภัตติ). သ္မိမှိ အာရော ရဿော ဟောတိ-ဝတ္တရိ, ဝတ္တာရေသု, ဝတ္တုသု-ဧဝံ ဘတ္တု ဟောတ္တု အာဒယော-သတ္ထုသဒ္ဒဿ ပန နမှိ ဗဟုလာဓိကာရာ ဝါ အာရငါဒေသေ-သတ္ထာရာ, သတ္ထုနာ-ပိတာ. ใน สมิ (วิภัตติ) อารัง เป็นรัสสะ — วัตตริ, วัตตาเรสุ, วัตตูสุ — แม้ ภัตตุ โหตตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ สัตถุศัพท์ ใน นัง (วิภัตติ) ด้วยอำนาจพหุลาธิการ มีอารัง-อาเทศบ้าง — สัตถารา, สัตถุนา — ปิตา. ပိတာဒိနမနတွာဒိနံ สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่ไม่มีนัตตุปัจจัยเป็นต้น. နတွာဒိဝဇ္ဇိတာနံ ပိတာဒိနမာရော ရဿော ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု-ပိတရော ဣစ္စာဒိ စတ္တုသမံ-ရဿောဝ ဝိသေသော-နတွာဒိ နန္တု ရဿာဘာဝါ နတ္တာရော ဣစ္စာဒိ ဂုဏဝန္တုသိ. สำหรับศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เว้นจากนัตตุปัจจัยเป็นต้น อารัง เป็นรัสสะ ในวิภัตติทั้งปวง — ปิตะโร เป็นต้น เหมือนกับ จตุศัพท์ — ความเป็นรัสสะเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ — ส่วนนัตตุปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นรัสสะ จึงเป็น นัตตาโร เป็นต้น ใน คุณวันตุศัพท์. န္တုဿ. สำหรับ นตุ-ปัจจัย. သိမှိ န္တုဿ ဋာ ဟောတိ-ဂုဏဝါ-န္တုဝ ဝန္တွာဒိ သမ္ဗန္ဓိယေဝ ဂယှတေ န္တုဝန္တုမန္တွာဝန္တုတဝန္တုသမ္ဗန္ဓိ’တိ ဝစနတော န ဇန္တုတနတွာဒိနံ-ယော-န္တန္တုနမာဒိနာဝါန္တော-ဂုဏဝန္တော အညတြ. ใน สิ (วิภัตติ) สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี ฏา-อาเทศ — คุณวา — นตุ ที่เนื่องด้วย วันตุ เป็นต้น เท่านั้นที่รับเอา (ด้วยสูตรนี้) เพราะคำกล่าวว่า 'เนื่องด้วย นตุ วันตุ มันตุ วันตุ ตวันตุ' จึงไม่ใช่สำหรับ ชันตุ และ ตนตุ เป็นต้น — (ศัพท์) ที่ลงท้ายด้วย นตุ และ นุ เป็นต้น มี อันตะ เป็นที่สุดบ้าง — คุณวันโต, ในที่อื่น (เป็นอย่างอื่น). ယွာဒေါ န္တုဿ. ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย. ယဝါဒိသု န္တုဿ အ ဟောတိ-အကာရန္တတ္တာ ဋာ-ဂုဏဝန္တာ-န စေ ဟ အဝိဓာနသာမတ္ထိယာ အပ္တ္တိ အဝိဓာနဿ စရိတတ္ထတာယ ဂုဏဝန္တဿာတိ-(ဘော) ဂုဏဝ,ဂုဏဝါ, ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တော, ဂုဏဝန္တာ-ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တံ, ဂုဏဝန္တေ-ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တေန, ဂုဏဝန္တေဟိ, ဂုဏဝန္တေဘိ-ဂုဏဝတော, ဂုဏဝဿ, ဂုဏဝန္တဿ, ဂုဏဝတံ. ဂုဏဝန္တာနံ-ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တာ, ဂုဏဝန္တမှာ, ဂုဏဝန္တသ္မာ-ဂုဏဝတိ, ဂုဏဝန္တေ, ဂုဏဝန္တမှိ. ဂုဏဝန္တသ္မိံ, ဂုဏဝန္တေသု-ဧဝံ မဃဝန္တု ဘဂဝန္တုပ္ပဘုတယော. ใน ยวา (วิภัตติ) เป็นต้น สำหรับ นตุ-ปัจจัย มี อะ-อาเทศ — เพราะความเป็นอการันต์ จึงมี ฏา-อาเทศ — คุณวันตา — หากแย้งว่า 'เพราะไม่มีการกำหนด อะ-อาเทศ จึงไม่ควรมี' (ตอบว่า) ไม่ใช่ เพราะการไม่กำหนดนั้นมีประโยชน์ที่สำเร็จแล้วแก่ คุณวันตศัพท์ — (โภ) คุณวะ, คุณวา, คุณวัง, คุณวันโต, คุณวันตา — คุณวัง, คุณวันตัง, คุณวันเต — คุณวตา, คุณวันเตนะ, คุณวันเตหิ, คุณวันเตภิ — คุณวโต, คุณวัสสะ, คุณวันตัสสะ, คุณวตัง, คุณวันตานัง — คุณวตา, คุณวันตา, คุณวันตัมหา, คุณวันตัสมา — คุณวติ, คุณวันเต, คุณวันตัมหิ, คุณวันตัสสมิง, คุณวันเตสุ — มฆวันตุ ภควันตุ เป็นต้น ก็เช่นกัน. ဟိမဝတော ဝါ ဩ. สำหรับ หิมวันตศัพท์ มี โอ-อาเทศบ้าง. ဟိမဝတော သိမှိ န္တုဿ ဩ ဝါ ဟောတိ-ဟိမဝန္တော, ဟိမဝါ-သေသံ ဂုဏဝါဝ. สำหรับ หิมวันตศัพท์ ใน สิ (วิภัตติ) นตุ-ปัจจัย มี โอ-อาเทศบ้าง — หิมวันโต, หิมวา — ที่เหลือเหมือนกับ คุณวันตศัพท์. ဥကာရန္တံ. ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อุการะ. ဝေဿဘု. ဝေဿဘုဝေါ, ဝေဿဘု-(ဘော) ဝေဿဘု, ဝေဿဘုဝေ, ဝေဿဘုဝေါ, ဝေဿဘု-သေသံ ဘိက္ခုသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ သယမ္ဘု ပရာဘိဘု အဘိဘုအာဒယော-ဂေါတြဘု သဟဘု သဒ္ဒေဟိပနယောနံ‘‘ဇန္တွာဒိတော နော ဝေ’’တိ နော ဝေါ ဝါ-ဂေါတြဘုနော, ဂေါတြဘုဝေါ, ဂေါတြဘု-သဘဘုနော, သဟဘုဝေါ. သဟဘု-သဗ္ဗညုသဒ္ဒဿယောသွေဝ ဝိသေသော. เวสสภู. เวสสภูโว, เวสสภู — (โภ) เวสสภู, เวสสภูเว, เวสสภูโว, เวสสภู — ที่เหลือเหมือนกับ ภิกขุศัพท์ — สยัมภู ปราภิภู อภิภู เป็นต้น ก็เช่นกัน — ส่วนสำหรับ โคตรภู และ สหภู ศัพท์ ใน โย-วิภัตติ ด้วยสูตรว่า 'ชันตวาทิโต โน เว' มี โน หรือ โว บ้าง — โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู — สหภูโน, สหภูโว, สหภู — สำหรับ สัพพัญญูศัพท์ มีข้อพิเศษใน โย-วิภัตติ ทั้งหลายนั่นเอง. ကုတော. จาก กุ-ปัจจัย. ကုပ္ပစ္စယန္တတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-သဗ္ဗညုနော-အညတြ လောပေါ စ-‘‘လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ’’တိ န ဝေါ ‘‘ကုတော’’တိ ဇန္တွာဒီဟိ ပုထက္ကရဏ-သဗ္ဗညု-ဧဝံ ဝိညုဝိဒု ဝေဒဂု ပါရဂု အာဒယော ကုပ္ပစ္စယန္တာ. จากศัพท์ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ในปุงลิงค์ สำหรับ โย-วิภัตติ มี โน-อาเทศบ้าง — สัพพัญญุโน — ในที่อื่น มีการลบบ้าง — ด้วยสูตรว่า 'ลา โยนัง โว ปุเม' ไม่มีการอาเทศเป็น โว — เพราะการแยกสูตรด้วย 'กุโต' จากพวก ชันตุศัพท์ เป็นต้น — สัพพัญญู — วิญญู วิทู เวทคู ปารคู เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย กุ-ปัจจัย ก็เช่นกัน. ဦကာရန္တံ. ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อูการะ. ဂေါ. โคศัพท์. ဂေါဿာဂယိဟိနံသု ဂါဝဂဝါ. ในวิภัตติคือ สา, สิ, หิ, นัง และ สุ ของ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา. ဂသိဟိနံဝဇ္ဇိတာသု ဝိဘတ္တိသု ဂေါသဒ္ဒဿ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ. ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คะ, สิ, หิ และ นัง สำหรับ โคศัพท์ มีอาเทศเป็น คาวะ และ ควา. အဘဂေါဟိ ဋော อภคหิ โฏ ဥဘဂေါဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ-ဂါဝေါ, ဂဝေါ-(ဘော) ဂေါ, ဂါဝေါ, ဂဝေါ. ในโยวิภัตติทั้งสอง (คือ ปฐมาวิภัตติและอาลปนะ) โฏ (อักษร) เป็น (รูป) คาโว, คโว (ในอาลปนะ) โภ โค, คาโว, คโว ဂါဝုမှိ. ในคาวุ အံဝစနေဂေါဿ ဂါဝုဝါဟောတိ-ဂါဝုံ, ဂါဝံ, ဂဝံ, ဂါဝေါ, ဂဝေါ. ในอังวิภัตติของโค คาวุ หรือ วา เป็น (รูป) คาวุง, คาวัง, ควัง, คาโว, คโว နာဿာ. นาสสา ဂေါတော နာဿ အာ ဟောတိ ဝါ-ဂါဝါ, ဂါဝေန, ဂဝါ, ဂဝေန ဂေါဟိ, ဂေါဘိ. ในนาวิภัตติของโค อา หรือ วา เป็น (รูป) คาวา, คาเวนะ, ควา, คเวนะ, โคหิ, โคภิ ဂဝံ သေန ควัม เสนะ ဂေါဿ သေ ဝါ ဂဝံ ဟောတိ သဟ သေန-ဂဝံ, ဂါဝဿ, ဂဝဿ. ในเสวิภัตติของโค ควัม หรือ วา เป็น (รูป) ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ ဂုန္နဉ္စ နန္တာ. คุนนัญจะ นันตา နံဝစနေန သဟ ဂေါဿ ဂုန္နံ ဟောတိ ဂဝဉ္စ ဝါ-ဂုန္နံ ဂမံ, ဂေါနံ-ဂါဝါ, ဂါဝမှာ, ဂါဝသ္မာ, ဂဝါ, ဂဝမှာ, ဂဝသ္မာ-ဂါဝေ, ဂါဝမှိ, ဂါဝသ္မိံ, ဂဝေ, ဂဝမှိ, ဂဝသ္မိံ. ในนังวิภัตติของโค คุนนัง หรือ ควัญจะ เป็น (รูป) คุนนัง, คมัง, โคนัง (ในปัญจมีวิภัตติ) คาวา, คาวัมหา, คาวัสมา, ควา, ควัมหา, ควัสมา (ในสัตตมีวิภัตติ) คาเว, คาวัมหิ, คาวัสสมิง, คเว, ควัมหิ, ควัสสมิง သုမှိ ဝါ. ในสุวิภัตติ หรือ ဂေါဿ သုမှိ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ ဝါ-ဂါဝေသု, ဂဝေသု, ဂေါသု. ในสุวิภัตติของโค คาว หรือ คว เป็น (รูป) คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ ဩကာရန္တံ-ပုလ္လိင်္ဂံ. โอการันต์-ปุงลิงค์ ကညာ. กัญญา သာ. สา ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနော အာကာရော ဃသညော ဟောတိ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါယောလောပေါ-ကညာ, ကညာယော-‘‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ’’တိ ဂဿေဝါ-ကညေ, ကညာ-ယောမှိ-ကညာ, ကညာယော. อาการันต์ที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นฆะสังญา (คือมีชื่อว่าฆะ) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) กัญญา, กัญญาโย (ในอาลปนะ) ด้วยสูตรว่า ฆพฺรหฺมาทิเต (จึงเป็น) กัญเญ, กัญญา (ในโยวิภัตติ) กัญญา, กัญญาโย ဃော ဿံသသာသသာယံတိံသု โฆ สสังสาสสสายังติงสุ ဿမာဒိသု ဃော ရဿော ဟောတိ-ကညံ, ကညာ, ကညာယော- ในสสังเป็นต้น ฆะเป็นรัสสะ (คือสระเสียงสั้น) (จึงเป็น) กัญญัง, กัญญา, กัญญาโย ဃပတေကသ္မိံ နဒီနံ ယယာ. ฆปเตกสมิง นทีนัง ยยา ဃပတော နဒီနမေကသ္မိံ ယယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ကညာယ, ကညာဟိ, ကညာဘိ-ကညာယ, ကညာနံ, -သ္မိမှိ- จากฆปะและนามประเภทนที ในเอกสมิง ยยา เป็นไปตามลำดับ (จึงเป็น) กัญญาย, กัญญาหิ, กัญญาภิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) กัญญาย, กัญญานัง (ในสมิงวิภัตติ) ယံ. ยัง ဃပတော သ္မိနော ယံ ဝါ ဟောတိ-ကညာယံ. ကညာယ, ကညာသု. ဧဝံ သဒ္ဓါ သုဓာ သုခါအာဒယော-‘‘နာမ္မာဒီဟီ’’တိ အမ္မာ အန္နာ အမ္ဗာဟိ ဂဿ ဧကာရာဘာဝေ. จากฆปะ ในสมิงวิภัตติ ยัง หรือ วา เป็น (รูป) กัญญายัง, กัญญาย, กัญญาสุ. ศรัทธา, สุธา, สุขา เป็นต้น ก็เช่นกัน. ด้วยสูตรว่า นามมาทิหิ ในอัมมา, อันนา, อัมพา ไม่มีเอการะของฆะ ရဿော ဝါ. รัสสะ หรือ အမ္မာဒိနံ ဂေ ရဿော ဝါ ဟောတိ-အမ္မ, အမ္မာ ဣစ္စာဒိ-သေသံကညာဝ-သဟာပရိသာဟိ သ္မိနော’’တိ သဘာပရိသာယာ’’တိ တိံ ဝါ ဟောတိ ‘‘ဃောဿ’’ မိစ္စာဒိနာ ရဿေ-သဟတိံ-အညတြ-သဟာယံ, သဟာယ-ပရိသတိံ, ပရိသာယံ, ပရိသာယ. ในเควิภัตติของอัมมาเป็นต้น รัสสะ หรือ วา เป็น (รูป) อัมมะ, อัมมา เป็นต้น. ที่เหลือเหมือนกัญญา. ในสมิงวิภัตติของสภาปริสา ติง หรือ วา เป็น (รูป) สหติง (ในที่อื่น) สหายัง, สหายะ, ปริสติง, ปริสายัง, ปริสาย အာကာရန္တံ. อาการันต์ မတိ-ယောမှိ- มติ-ในโยวิภัตติ ပိတ္ထိယံ. ในอิตถีลิงค์ ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ပသညာ ဟောန္တိ. อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่ท้ายนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ เป็นปะสังญา (คือมีชื่อว่าปะ) ယေပဿဝဏ္ဏဿ. เยปัสสวัณณัสสะ ပသညဿ ဣဝဏ္ဏဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ ယကာရေ-ဝစတ္ထိတဝိ ဘာသာယံ-မတျော-အညတြ-ဇန္တွာဒိနာ ဝါ ယောလောပေ-မတီ, မတိယော-(ဘော)မတိ, မတျော, မတိ, မတိယော-မတိံ, မတျော, မတီ, မတိယော ‘‘ဃပ’’ဣစ္စာဒိနာ ယာဒေသေ-မတျာ, မတိယာ, မတီဟိ, မတိဟိ-မတျာ, မတိယာ, မတီနံ-သ္မိမှိ-မတျံ, မတိယံ, မတျာ, မတိယာ, မတီသု-ဧဝံ ကိတ္တိ ကန္တိ တန္တိပ္ပဘုတယော-ရတ္တိယာ သ္မိနော ‘‘ရတျာဒီဟိဝေါ သ္မိနော’’ရတျာဒီဟိဝေါ သ္မိနော’’တိ ဋော ဝါ-ရတ္တေ-အညတြ-ရတျံ, ရတ္တိယံ, ရတျာ, ရတ္တိယာ-သေသံ မတိယာ သမံ. อิวัณณะของปะสังญา ลบ หรือ วา เป็น ยะ (ในวจัตถิตวิภาสา) มัตโย (ในที่อื่น) ด้วยสูตรว่า ชันตวาทินา วาโยโลโป (จึงเป็น) มตี, มติโย (ในอาลปนะ) โภมติ, มัตโย, มติ, มติโย (ในทุติยาวิภัตติ) มติง, มัตโย, มตี, มติโย (ในตติยาวิภัตติ) ด้วยสูตรว่า ฆปะ เป็นต้น ยะอาเทศ (จึงเป็น) มัตยา, มติยา, มตีหิ, มติหิ (ในจตุตถีและฉัฏฐี) มัตยา, มติยา, มตีนัง (ในสมิงวิภัตติ) มัตยัง, มติยัง, มัตยา, มติยา, มตีสุ. กิตติ, กันติ, ตันติ เป็นต้น ก็เช่นกัน. ในสมิงวิภัตติของรัตติ ด้วยสูตรว่า รัตยาทิหิโวสมิง โฏ หรือ วา เป็น รัตเต (ในที่อื่น) รัตยัง, รัตติยัง, รัตยา, รัตติยา. ที่เหลือเหมือนมติ ဣကာရန္တံ. อิการันต์ (ที่สุดด้วยอิการะ) ဒါသီ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော-(ဘော)ဒါသိ, ဒါသီ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော. ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - (แน่ะ) ทาสิ, ทาสี, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย ယံ ပီတော. ยัง ปิโต ပသညိတော အံဝစနဿ ယံ ဝါ ဟောတိ-ဒါသျံ, ဒါသိယံ, ဒါသိံ, ဒါသျော, ဒါသီ, ဒါသိယော-ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီဟိ, ဒါသီဘိ-ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီနံ-ဒါသျံ, ဒါသိယံ, ဒါသျာ, ဒါသိယာ, ဒါသီသု-ဧဝမောသဓီ ပေါက္ခရဏီ အာဒယော-နဒိသဒ္ဒါ ယောသု- อังวิภัตติที่ถูกเรียกว่า ปะ เป็น ยัง บ้าง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสิง, ทาสโย, ทาสี, ทาสิโย - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีหิ, ทาสีภิ - ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีนัง - ทาสยัง, ทาสิยัง, ทาสยา, ทาสิยา, ทาสีสุ - เช่นเดียวกับ โอสธี, โปกขรณี เป็นต้น - นทีศัพท์ ในโยวิภัตติทั้งหลาย နဇ္ဇာ ယောသွာမ. นัจจา ในโยวิภัตติทั้งหลาย มี อามาเทศ ယောသု နဒိသဒ္ဒဿ အာမ ဝါ ဟောတိ-သစ. ในโยวิภัตติทั้งหลายของนทีศัพท์ มี อามาเทศ บ้าง - พร้อมด้วย ส မနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော. ม-อนุพันธ์ อยู่ข้างหลังสระที่สุด မကာရောနုဗန္ဓော ယဿ သော သရာနမန္တာ သရာ ပရော ဟောတီ’တိ ဤကာရာ ပရော-‘‘ယဝါ သရေ’’တိ ယကာရေ ဒဿ စဝဂ္ဂေါ ယဿ ပုဗ္ဗ ရူပံ-နဇ္ဇာယော-အညတြ-ဝါ ပလောပယောလောပေသု-နဇ္ဇော, နဒီ, နဒိယော ဣစ္စာဒိ. ม-การะที่เป็นอนุพันธ์มีแก่สระใด สระนั้นย่อมอยู่ข้างหลังสระที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงอยู่ข้างหลังอีการะ - ด้วยสูตรว่า "ยวา สเร" เมื่อมี ย-การะ แปลง ทะ เป็น จ-วรรค (ชะ) แล้วทำเป็นบุพพรูป - นัจจาโย - ในที่อื่น - หรือเมื่อมีการลบ ป และ ลบ โย - นัจโจ, นที, นทิโย เป็นต้น ဤကာရန္တံ. อีการันต์ (ที่สุดด้วยอีการะ) ယာဂု, ယာဂု, ယာဂုယော-(ဘော)ယာဂု, ယာဂု, ယာဂုယော-ယာဂုံ, ယာဂု, ယာဂုယော-ယာဂုယာ, ယာဂုဟိ, ယာဂုဘိ-ယာဂုယာ, ယာဂုနံ-ယာဂုယံ, ယာဂုယာ, ယာဂုသု-ဧဝံ ဓေနု သဿု ပိယင်္ဂုပ္ပဘုတယော-မာတု ဓီတု ဒုဟိတု သဒ္ဒါ ပိတုသဒ္ဒသမာ-သလောပါဘာဝပက္ခေ ယာဒေသေ မာတုသဒ္ဒဿ ပန ‘‘ယေ ပဿာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဝါ ပလောပေါ-မတျာ, မာတုယာ. ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - (แน่ะ) ยาคู, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูง, ยาคู, ยาคูโย - ยาคูยา, ยาคูหิ, ยาคูภิ - ยาคูยา, ยาคูนัง - ยาคูยัง, ยาคูยา, ยาคูสุ - เช่นเดียวกับ เธนุ, สัสสุ, ปิยังคุ เป็นต้น - มาตุ ธีตุ ทุหิตุ ศัพท์ เหมือนกับ ปิตุศัพท์ - ในฝ่ายที่ไม่มีการลบ ส-วิภัตติ เมื่อมีการแปลงเป็น ยา ของมาตุศัพท์ ด้วยการแยกโยคะว่า "เย ปัสสา" มีการลบ ป บ้าง - มัตยา, มาตุยา ဥကာရန္တံ. อุการันต์ (ที่สุดด้วยอุการะ) ဝဓူ, ဝဓူ, ဝဓုယော-(ဘော)ဝဓု, ဝဓု, ဝဓုယော-ဝဓုံ, ဝဓူ, ဝဓုယော-ဝဓုယာ, ဝဓူဟိ, ဝဓူဘိ-ဝဓုယာ, ဝဓူနံ-ဝဓုယံ, ဝဓုယာ, ဝဓူသု-ဧဝံ ဇမ္ဗု ဝါမောရူ သရဘု အာဒယော. วธู, วธู, วธูโย - (แน่ะ) วธู, วธู, วธูโย - วธูง, วธู, วธูโย - วธูยา, วธูหิ, วธูภิ - วธูยา, วธูนัง - วธูยัง, วธูยา, วธูสุ - เช่นเดียวกับ ชัมพู, วามูรู, สรภู เป็นต้น ဦကာရန္တံ. อูการันต์ (ที่สุดด้วยอูการะ) ဂေါ ဣစ္စာဒိ ပုမေန သမံ. โก เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ. อิตถีลิงค์ (จบอิตถีลิงค์) စိတ္တသိ. จิตตสิ အံ နပုံသကေ. อัง ในนปุงสกลิงค์ အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ အံ ဟောတိ နပုံသကလိင်္ဂေ-မိတ္တံ-ယောမှိ. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์ - มิตตัง - ในโยวิภัตติ ယောနန္တိ. โยนันติ အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နီ ဟောတိ နပုံသကေ’တိ နိ အာဒေသော. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย (ทั้งสอง) เป็น นี ในนปุงสกลิงค์ ดังนี้ จึงมีการแปลงเป็น นี နီနံ ဝါ. แปลง นี เป็นต้น บ้าง အကာရန္တတော နာမသ္မာ နီနံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-စိတ္တာ, အညတြ-‘‘ယောလောပနီသု ဒီဃော’’တိဒီဃေ-စိတ္တာနိ-(ဘော) စိတ္တ, စိတ္တာ, စိတ္တာ, စိတ္တာနိ-စိတ္တံ, စိတ္တေ, စိတ္တာနိ-စိတ္တေနေစ္စာဒိ ဗုဒ္ဓသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ ပါနဒါနပ္ပဘုတယော-ဧကစ္စာဒိနံ တု ပဌမာနိမှိ ဝိသေသော. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง นี (ที่แปลงมาจากโย) เป็น อา และ เอ บ้าง ตามลำดับ - จิตตา - ในที่อื่น - ด้วยสูตรว่า "โยโลปะนีสุ ทีโฆ" เมื่อมีการทีฆะ - จิตตานิ - (แน่ะ) จิตตะ, จิตตา, จิตตา, จิตตานิ - จิตตัง, จิตเต, จิตตานิ - จิตเตนะ เป็นต้น เหมือนกับพุทธศัพท์ - เช่นเดียวกับ ปานะ ทานะ เป็นต้น - แต่สำหรับ เอกัจจะ เป็นต้น มีความพิเศษในปฐมาวิภัตติ န နိဿ ဋာ. ไม่แปลง นี เป็น อา ဧကစ္စာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ-ဧကစ္စာနိ, ပဌမာနိ-ပဒါဒီဟိ နာသ္မိံသု. ไม่แปลง นี ที่อยู่หลัง เอกัจจะ เป็นต้น เป็น อา - เอกัจจานิ, ปฐมานิ - ใน นา และ สฺมึ วิภัตติ ของ ปท ศัพท์ เป็นต้น နာဿ သာ. แปลง นา เป็น สา ပဒါဒိဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ-ပဒသာ, ပဒေသ-ဗိလသာ, ဗိလေန. หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น แปลง นา เป็น สา บ้าง - ปทสา, ปเทนะ - พิลสา, พิเลนะ ပဒါဒိဟိ သိ. หลัง ปท ศัพท์ เป็นต้น (แปลง สฺมึ) เป็น สิ ဧဟိ သ္မိနော သိ ဟောတိ ဝါ-ပဒသိ, ပဒေ, ပဒမှိ, ပဒသ္မိံ-ကမ္မ သဒ္ဒတော နာဿ‘‘နာဿေနော’’တိ ဧနော ဝါ-ကမ္မေန-အညတြ ပုမာဒိနာ ဝါ ဥတ္တေ-ကမ္မုနာ, ကမ္မနာ-ဣမိနာဝ သသ္မာသု ဥတ္တံ-တဿ လသညာယံ-သသ္မာနံ ယထာယောဂံ နောနာ နိစ္စံ-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသာယံ-ကမ္မုနော, ကမ္မဿ-ကမ္မုနာ, ကမ္မာ, ကမ္မမှာ, ကမ္မသ္မာ-‘‘ကမ္မာဒိတော’’တိ သ္မိနော ဝါ နိမှိ-ကမ္မနိ, ကမ္မေ, ကမ္မမှိ, ကမ္မသ္မိံ-သေသံ စိတ္တသမံ-စမ္မ ဝေသ္မ ဘသ္မာဒယော ကမ္မသ္မာ ဥတ္တတောညတြ-ဂစ္ဆန္တသိ-‘‘န္တဿံ’’တိ ဝါ အမှိသိလောပေါ-ဂစ္ဆံ-အညတြ သိဿ အံ-ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တာ ဂစ္ဆန္တာနိ-(ဘော)ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာ, ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တာ, ဂစ္ဆန္တာနိ-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆန္တာနိ-နာဒိသု ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-ဧဝံ ယဇန္တ ဝဇန္တာဒယော. หลังศัพท์เหล่านั้น แปลง สฺมึ เป็น สิ บ้าง - ปทสิ, ปเท, ปทัมหิ, ปทัสสฺมิง - หลัง กัมมะ ศัพท์ แปลง นา เป็น เอโน บ้าง ด้วยสูตรว่า "นาสเสโน" - กัมเมนะ - ในที่อื่น หรือด้วยการแปลงเป็น อุ เหมือน ปุมา เป็นต้น - กัมมุนา, กัมมนา - ด้วยสูตรนี้เอง มีการแปลงเป็น อุ ใน สะ และ สมา วิภัตติ - เมื่อมีการตั้งชื่อว่า ละ - แปลง สะ และ สมา เป็น โน และ นา ตามลำดับ เป็นนิจ - ในววัตถิตวิภาสา - กัมมุโน, กัมมัสสะ - กัมมุนา, กัมมา, กัมมัมหา, กัมมัสสมา - ด้วยสูตรว่า "กัมมาทิโต" แปลง สฺมึ เป็น นิ บ้าง - กัมมนิ, กัมเม, กัมมัมหิ, กัมมัสสฺมิง - ที่เหลือเหมือนกับ จิตตะ - จัมมะ, เวสมะ, ภัสสะ เป็นต้น นอกจากมีการแปลงเป็น อุ หลัง กัมมะ - คัจฉันตะ + สิ - ด้วยสูตรว่า "นตัสสัง" หรือมีการลบ สิ ใน อัมหิ - คัจฉัง - ในที่อื่น แปลง สิ เป็น อัง - คัจฉันตัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - (แน่ะ) คัจฉะ, คัจฉา, คัจฉัง, คัจฉันตา, คัจฉันตานิ - คัจฉัง, คัจฉันตัง, คัจฉันเต, คัจฉันตานิ - ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนกับปุงลิงค์ - เช่นเดียวกับ ยชันตะ วชันตะ เป็นต้น အကာရန္တံ. อการันต์ (ที่สุดด้วยอการะ) အဋ္ဌိ อัฏฐิ ဈလာ ဝါ. หรือ ชลา. ဈလတော ယောနံ နိ ဟောတိ ဝါ နပုံသကလိင်္ဂေ-အဋ္ဌိနိ-ယော လောပဒိဃေသု-အဋ္ဌိ-(ဘော)အဋ္ဌိ, အဋ္ဌီနိ, အဋ္ဌီ-အဋ္ဌိံ, အဋ္ဌိနိ, အဋ္ဌိ = တတိယာဒိသု မုနိသဒ္ဒသမံ-ဧဝမစ္ဆိ အက္ခိ ဒဓိ သတ္ထိ အာဒယော. จาก ชล โย เป็น นิ หรือ ในนปุงสกลิงค์. อัฏฐินิ ในโยโลปะเป็นต้น. อัฏฐิ (ข้าแต่)อัฏฐิ, อัฏฐินิ, อัฏฐี. อัฏฐิํ, อัฏฐินิ, อัฏฐิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เสมอด้วยมุนิศัพท์. ฉันนั้น อัจฉิ อักขิ ทธิ สัตถิ เป็นต้น. ဣကာရန္တံ. อิการันต์. ဒဏ္ဍီ-‘‘ဧကဝစနေ’’စ္စာဒိနာ ရဿော-သိလောပေါ-ဒဏ္ဍီနိ, ဒဒ္ဓီ-(ဘော)ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍီ, ဒဏ္ဍီနိ, ဒဒ္ဓီ-ဒဏ္ဍိနံ,ဒဏ္ဍိံ, ဒဏ္ဍီနိ, ဒဏ္ဍီ-သေသံ ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-ဧဝံ သုခကာရီ သီဃယာယီ အာဒယော. ทัณฑี. ด้วยบทว่า ‘เอกวจเน’ เป็นต้น รัสสะ. สิโลปะ. ทัณฑีนิ, ทัทธี. (ข้าแต่)ทัณฑิ, ทัณฑี, ทัณฑีนิ, ทัทธี. ทัณฑินํ, ทัณฑิํ, ทัณฑีนิ, ทัณฑี. ที่เหลือ เสมอด้วยปุงลิงค์. ฉันนั้น สุขการี สีฆยายี เป็นต้น. ဤကာရန္တံ. อีการันต์. စက္ခု, စက္ခုနိ, စက္ခု-အဋ္ဌိသဒ္ဒသမ-ဧဝမာယု မဓု မတ္ထု ဓနု စိတ္တဂုပ္ပဘုတယော-အာယုသာတိ ကောဓာဒိတ္တာ နာဿ သာ ဝါ-အမ္ဗုသဒ္ဒါ သ္မိနော‘‘အမ္ဗဝါဒီဟီ’’တိ ဝါ နိ အာဒေသာ-အမ္ဗုနိ, အမ္ဗုမှိ, အမ္ဗုသ္မိံ. จักขุ, จักขุนิ, จักขุ. เสมอด้วยอัฏฐิศัพท์. ฉันนั้น อายุ มธุ มัตถุ ธนุ จิตตคุ เป็นต้น. อายุสติ เพราะความโกรธเป็นต้น ไม่ใช่ สา หรือ. อัมพุศัพท์ ในสมีวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘อัมพวาทีหิ’ เป็น นิอาเทศ หรือ. อัมพุนิ, อัมพุมฺหิ, อัมพุสฺมิํ. ဂုဏဝန္တုသိ. คุณวันตุสิ. အဒ္ဓံနပုံသကေ. อัทธํ ในนปุงสกลิงค์. န္တုဿ အဒ္ဓံ ဟောတိ သိမှိ နပုံသကေ-ဂုဏဝံ, ဂုဏဝန္တံ-ယောမှိ-‘‘ယဝါဒေါန္တုဿာ’’တိ အကာရေ‘‘ယောနံ နီ’’တိ နိ တဿ ဝါ ဋာဒေသေ-ဂုဏဝနတာနိစ္စာဒိ-ဂစ္ဆန္တသမံ-ဧဝံ ယသဝန္တု ဓနဝန္တု ဂေါမန္တွာဒယော. นฺตุ เป็น อัทธํ ในสิวิภัตติ ในนปุงสกลิงค์. คุณวํ, คุณวนฺตํ. ในโยวิภัตติ ด้วยบทว่า ‘ยวาทีนนฺตุสฺสา’ เป็น อการะ. ด้วยบทว่า ‘โยนํ นี’ เป็น นิ. หรือ ฏาอาเทศของ นิ นั้น. คุณวนตานิจจาทิ เสมอด้วย คัจฉันตะ. ฉันนั้น ยสวันตุ ธนวันตุ โคมันตุ เป็นต้น. ဥကာရန္တံ. อุการันต์. ဂေါတြဘု, ဂေါတြဘုတိ, ဂေါတြဘု-(ဘော)ဂေါတြဘု, ဂေါတြဘုနိ, ဂေါတြဘု-ဂေါတြဘုံ, ဂေါတြဘုတိ, ဂေါတြဘု-ဂေါတြဘုနာ ဣစ္စာဒိ ပုလ္လိင်္ဂေ ဝေဿဘုသဒ္ဒသမံ-ဧဝံ အဘိဘု သယမဘု ဓမ္မည အာဒယော. โคตรภู, โคตรภูติ, โคตรภู. (ข้าแต่)โคตรภู, โคตรภูนิ, โคตรภู. โคตรภูํ, โคตรภูติ, โคตรภู. โคตรภูนา เป็นต้น ในปุงลิงค์ เสมอด้วยเวสสภูศัพท์. ฉันนั้น อภิภู สยัมภู ธัมมัญญู เป็นต้น. ဦကာရန္တံ-နပုံသကလိင်္ဂံ. อูการันต์-นปุงสกลิงค์. အထ သဗ္ဗာဒီနံ ရူပနယော နိဒ္ဒိသီယတေ-သဗ္ဗ ကတရ ကတမ ဥဘယ ဣတရ အည အညတရ အညတမ ပုဗ္ဗ ပရာပရ ဒက္ခိဏုတ္တရာဓ ရာနိဝဝတ္ထာယမသညာယံ-ယ တျ တ ဧတ ဣမ အမု ကိံ ဧက တုမှအမှ ဣစ္စေတေ သဗ္ဗာဒယော-သဗ္ဗော. ลำดับนั้น รูปนัยของสัพพะเป็นต้น พึงแสดง. สัพพะ กตร กตม อุภย อิตระ อัญญะ อัญญตระ อัญญตมะ ปุพพะ ปราปร ทักขิณุตตราธะ ในความหมายว่าไม่กำหนด. ยะ ตยะ ตะ เอตะ อิมะ อมุ กิํ เอก ตุมฺห อมฺห เหล่านี้ เป็นสัพพะเป็นต้น. สัพโพ. ယောနမေဋ. โย เป็น เอตะ. အကာရန္တေဟိ သဗ္ဗာဒိဟိ ယောနမေဋ ဟောတိ-သဗ္ဗေ-ဧဝမာလပန ဒုတိယာယောသု. จากสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ โย เป็น เอตะ. สัพเพ. ฉันนั้น ในอาลปนะ และทุติยาวิภัตติเป็นต้น. သဗ္ဗာဒီနံ နမှိ စ. ของสัพพะเป็นต้น ในนังวิภัตติด้วย. အကာရန္တာနံ သဗ္ဗာဒီနံ ဧ ဟောတိ နမှိ သုဟိသု စ. ของสัพพะเป็นต้น ที่เป็นอการันต์ เป็น เอ ในนังวิภัตติ และสุวิภัตติด้วย. သံသာနံ. สํสานํ. သဗ္ဗာဒိတော နံဝစနဿ သံသာနံ ဟောန္တိ-သဗ္ဗေသံ, သဗ္ဗေသာနံ-သေသံ ဗုဒ္ဓသမံ-ဣတ္ထိယံ ‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ အာပ္ပစ္စယေ သရလောပေ စ ကတေ အာကာရဿ ဃသညာယံ ကညာသဒ္ဒဿေဝ ရူပနယော, အယန္တု ဝိသေသော. จากสัพพะเป็นต้น นังวจนะ เป็น สํสานํ. สัพเพสํ, สัพเพสานํ. ที่เหลือ เสมอด้วยพุทธศัพท์. ในอิตถีลิงค์ เมื่อทำอาปัจจัย ด้วยบทว่า ‘อิตถิยมาตฺวา’ และสระโลปะแล้ว เมื่อมีฆะสัญญาของอาการะ รูปนัยก็เหมือนกับกัญญาศัพท์, ส่วนนี้เป็นความพิเศษ. ဃပါ သဿ ဿာ ဝါ. จาก ฆะ สัสสะ เป็น สฺสา หรือ. သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သဿ ဿာ ဝါ ဟောတိ-‘‘ဃောဿ’’မိစ္စာဒနာ ရဿေ-သဗ္ဗဿာ. သဗ္ဗာယ-နမှိ-သဗ္ဗာသံ. သဗ္ဗာသာနံ. จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สัสสะ เป็น สฺสา หรือ. ด้วยบทว่า ‘โฆสฺส’ เป็นต้น รัสสะ. สัพพัสสา. สัพพายะ. ในนังวิภัตติ-สัพพาสํ. สัพพาสานํ. သ္မိနော ဿံ. สมี เป็น สฺสํ. သဗ္ဗာဒိနံ ဃပတော သ္မိနော ဿံ ဝါ ဟောတိ-သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗာယံ, သဗ္ဗာယ-နပုံသကေ-သဗ္ဗံ-ယောဿ နိမှိ- จาก ฆะ ของสัพพะเป็นต้น สมี เป็น สฺสํ หรือ. สัพพัสสํ, สัพพายํ, สัพพายะ. ในนปุงสกลิงค์-สัพพํ. โย เป็น นิ ในสิวิภัตติ- သဗ္ဗာဒီဟိ. จากสัพพะเป็นต้น. သဗ္ဗာဒိဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ-သဗ္ဗာနိ-(ဘော)သဗ္ဗ, သဗ္ဗာ, သဗ္ဗာနိ-သဗ္ဗံ, သဗ္ဗေ, သဗ္ဗာနိ-နာဒိသု ပုမေဝ-ကတရာဒယော တယော တီသု လိင်္ဂေသု သဗ္ဗသမာ-ဧဝံ ဣတရ အညသဒ္ဒါ-ဿာဿံသု ဝိသေသော. จากสัพพะเป็นต้น นิที่อยู่ข้างหลัง ไม่เป็น ฏา. สัพพานิ. (ข้าแต่)สัพพะ, สัพพา, สัพพานิ. สัพพํ, สัพเพ, สัพพานิ. ในนาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. กตรศัพท์เป็นต้น ๓ บท ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น อิตระ อัญญศัพท์. ใน สฺสา สฺสํ มีความพิเศษ. ဿံဿာသျာယေသွိတရေကညေတိမာနမိ. ใน สฺสํ สฺสา สฺยา เย เป็นต้น อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ. ဿမာဒိသု ဣတရဧကအညဧတ ဣမ္ैညေသံ ဣ ဟောတိ-ဣတရိဿာ, ဣတရိဿံ-အညိဿာ, အညိဿံ-အညတရအညတမသဒ္ဒါ လိင်္ဂတ္တယေ သဗ္ဗသမာ-ပုဗ္ဗော-ယော. ใน สฺสํ เป็นต้น ของ อิตระ เอก อัญญะ เอตะ อิมะ อมุ เป็น อิ. อิตริสฺสา, อิตริสฺสํ. อัญญิสฺสา, อัญญิสฺสํ. อัญญตระ อัญญตมะศัพท์ ใน ๓ ลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ปุพโพ-โย. ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ. จากปุพพะเป็นต้น ๖ บท. ဧတေဟိ ဆဟိ သဝိသယေ ဧဋ ဝါ ဟောတိ’တိ ယောဿေဋ-ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-(ဘော)ပုဗ္ဗ, ပုဗ္ဗာ, ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-ပုဗ္ဗံ, ပုဗ္ဗေ, ပုဗ္ဗာ-သေသံ သဗ္ဗလိင်္ဂေ သဗ္ဗသမံ-ဧဝံ ပရာဒယော ပဉ္စ-ယော, ယာ, ယမိစ္စာဒိ သဗ္ဗသမံ-ယာဒိနမာလပနေ ရူပံ န သမ္ဘဝတိ-တျသိ. จาก ๖ บทเหล่านี้ ในสวิสัย โย เป็น เอตะ หรือ. ปุพเพ, ปุพพา. (ข้าแต่)ปุพพะ, ปุพพา, ปุพเพ, ปุพพา. ปุพพํ, ปุพเพ, ปุพพา. ที่เหลือ ในสัพพลิงค์ เสมอด้วยสัพพะ. ฉันนั้น ปรศัพท์เป็นต้น ๕ บท. โย, ยา, ยํ เป็นต้น เสมอด้วยสัพพะ. ของยะเป็นต้น ในอาลปนะ รูปไม่สำเร็จ. ตฺยสิ. တျတေတာနံ တဿ သော. ของ ตฺย ต เอต นั้น เป็น โส. တျတေတာနမနပုံသကာနံ တဿ သော ဟောတိ သိမှိ-သျော, သျာတျမိစ္စာဒိ-သော. สำหรับ ต และ เอต ศัพท์ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ (ไม่ใช่เพศกลาง) ตะ (ของศัพท์เหล่านั้น) เป็น โส ใน สิ วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺยาตฺยมิสฺสาทิ เป็นต้น တ တဿ နော သဗ္ဗာသု. ตะ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง တသဒ္ဒဿ တဿ နော ဝါ ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု-နေ, တေ-နံ တံ, နေ, တေ-နေန, တေန, နေဟိ, တေဟိ, နေဘိ, တေဘိ- ตะ ของ ต ศัพท์ เป็น นะ บ้าง ในวิภัตติทั้งปวง คือ เน, เต, นํ, ตํ, เน, เต, เนน, เตน, เนหิ, เตหิ, เนภิ, เตภิ ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယဿံဿာသံမှာမှိသ္မိမိမဿ စ. ฏะ เป็นตัวแทนใน สสฺมา, สฺมิํ, สฺสา, ยสฺสํ, สฺสาสํ, มฺหา, มฺหิ, สฺมิํ และ อิมสฺส သာဒသွိမဿ တသဒ္ဒတကာရဿ စ ဋော ဝါ ဟောတိ-ပုဗ္ဗသရ လောပေ-အဿ, နဿ, တဿ-နေသံ, နေသာနံ, တေသံ, တေသာနံ-အမှာ, အသ္မာ, နမှာ, နသ္မာ, တမှာ, တသ္မာ-အမှိ, အသ္မိံ, နမှိ, နသ္မိံ, တမ္ဘိ, တသ္မိံ, နေသု. တေသု-ဣတ္ထိယံ-သာ, နာ, နာယော, တာ, တာယော-နံ, တံ, နာ, နာယော, တာ, တာယော-နာမှိ ကတေ- ใน ส วิภัตติ เป็นต้น ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น ฏะ บ้าง เมื่อลบสระหน้าแล้ว เป็น อสฺสะ, นสฺสะ, ตสฺสะ, เนสํ, เนสานํ, เตสํ, เตสานํ, อมฺหา, อสฺมา, นมฺหา, นสฺมา, ตมฺหา, ตสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, นมฺหิ, นสฺมิํ, ตมฺภิ, ตสฺมิํ, เนสุ, เตสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น สา, นา, นาโย, ตา, ตาโย, นํ, ตํ, นา, นาโย, ตา, ตาโย เมื่อทำ นา วิภัตติ ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟိ. สฺสา (วิภัตติ) เป็นไปบ้าง หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ ဃပသညေဟိ တာ ဧတာ ဣမာ အမူဟိ နာဒနမေကသ္မိံ ဿာ ဝါ ဟောတိ-ဝါ ဋာ ဒေသေ-အဿာ, နဿာ, နာယ. หลัง จาก ต, เอต, อิม, อมุ ที่มีชื่อว่า ฆะ และ ปะ ในเอกพจน์ของ นา วิภัตติ เป็นต้น เป็น สฺสา บ้าง หรือแปลงเป็น ฏา บ้าง เป็น อสฺสา, นสฺสา, นายะ တာယ ဝါ. เป็น ตายะ บ้าง ဿံဿာဿာယေသု တဿ ဝါ ဣ ဟောတိ-တိဿာ, တဿာ, တာယ-နာဟိ, နာဘိ, တာဟိ, တာဘိ-သဿ ဝါ ဿာမှိ-အဿာ, နဿာ, တိဿာ, တဿာ, ဿာဒေသာဘာဝပက္ခေ. ใน สฺสํ, สฺสา และ สฺสายะ วิภัตติ ตะ เป็น อิ บ้าง เป็น ติสฺสา, ตสฺสา, ตายะ, นาหิ, นาภิ, ตาหิ, ตาภิ. สะ เป็น สฺสา บ้าง ใน สฺสา วิภัตติ เป็น อสฺสา, นสฺสา, ติสฺสา, ตสฺสา ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สฺสา တေတိမာတော သဿ ဿာယ. หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ တာ ဧတာ ဣမာတော သဿ ဿာယော ဟောတိ ဝါ-အဿာယ, နဿာယ, หลัง จาก ต, เอต, อิม แปลง สะ เป็น สฺสายะ บ้าง เป็น อสฺสายะ, นสฺสายะ တိဿာယ, တဿာယ-ဒွိဟိ မုတ္တပက္ခေ-တာယ တာယ-နံဝစနဿ သမာဒေသေ တကာရဿ စ ဝါ ဋာဒေသေ ‘‘သုနံဟိသု‘‘တိ ဒီဃေ စ ကတေ-အာသံ, နာသံ, နာသာနံ, တာသံ, တာသာနံ-သတ္တမိယံ-အဿံ, အဿာ, နဿံ, နဿာ, နာယံ, နာယ, တိဿံ, တိဿာ, တဿံ, တဿာ, တာယံ, တာယ, နာသု, တာသု-နပုံသကေ-နံ, တံ, နာတိ, တာတိ, နံ, တံ,နေ, နာ, နိ, တေ, တာနိ-နာဒိသု ပုမေဝ-ဧဝမေတသဒ္ဒဿ တီသု လိင်္ဂေသု-ဋနာဒေသာဘာဝေါ’ဝ ဝိသေသော-ဣမသိ. ติสฺสายะ, ตสฺสายะ. ในฝ่ายที่พ้นจากทั้งสอง คือ ตายะ, ตายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง ตะ อักษร เป็น ฏะ บ้าง และทำการทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหิสุ เป็น อาสํ, นาสํ, นาสานํ, ตาสํ, ตาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อสฺสา, นสฺสํ, นสฺสา, นายํ, นายะ, ติสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสํ, ตสฺสา, ตายํ, ตายะ, นาสุ, ตาสุ. ในนปุงสกลิงค์ เป็น นํ, ตํ, นาติ, ตาติ, นํ, ตํ, เน, นา, นิ, เต, ตานิ. ใน นา วิภัตติ เป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. เอต ศัพท์ ในลิงค์ทั้งสามก็เช่นเดียวกัน มีข้อพิเศษคือไม่มีการแปลงเป็น ฏะ และ นะ. ใน อิม ศัพท์ သိမှိ နပုံသကဿာယံ. ใน สิ วิภัตติ แปลง (อิมะ) ของนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ ဣမသဒ္ဒဿာနပုံသကဿာယံ ဟောတိသိမှိ-အယံ, ဣမေ, ဣမံ, ဣမေနာ. แปลง อิม ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ ใน สิ วิภัตติ เป็น อยํ, อิเม, อิมํ, อิเมนา နာမှိနိမိ. ใน นา วิภัตติ เป็น อน และ อิมี ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ နာမှိ အန္ैမိစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ-အနေန, ဣမိနာ-ဟိ- สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ ใน นา วิภัตติ มีการแปลงเป็น อน และ อิมี เป็นต้น เป็น อเนน, อิมินา, หิ ဣမဿာ နိတ္ထိယံ ဋေ. สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ ဋေ ဟောတိဝါ သုနံဟိသု-ဧဟိ, ဧဟိ, ဣမေဟိ, ဣမေဟိ-သ-ဋသသ္မာသ္မိ မိစ္စာဒိနာ သဗ္ဗဿိမဿ ဝါ ဋာဒေသေ-အဿ, ဣမဿ, ဧသံ, ဧသာနံ. ဣမေသံ, ဣမေသာနံ-အမှာ, အသ္မာ, ဣမမှာ, ဣမသ္မာ-အမှိ, အသ္မိံ, ဣမမှိ, ဣမသ္မိံ, ဧသု, ဣမေသု-ဣတ္ထိယံ-အယံ, ဣမာ, ဣမာယော-ဣမံ, ဣမာ, ဣမာယော-နာ-‘‘ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟီ’’တိ ဿာ ဝါ, ဋာဒေသေ ဿမိစ္စာဒိနာ ဣ အာ ဒေသေ စ-အဿာ, ဣမိဿာ-အညတြ = ဣမာယ, ဣမာဟိ, ဣမာဟိ-သ-အဿာ, ဣမိဿာ, အဿာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယ, နံဝစနဿ သမာဒေသေ ဣမဿ စ ဋာဒေသေ ‘‘သုနံဟသူ’’တိ ဒီဃေ စ ကနေ-အာသံ, ဣမာယံ-သာနမာဒေသေ-ဣမာသာနံ-သတ္တမိယံ-အဿံ, ဣမိဿံ. အဿာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယံ, ဣမာယ, ဣမာသု-နပုံသကေ. สำหรับ อิม ศัพท์ ที่เป็นอนิตถีลิงค์ แปลงเป็น เอ บ้าง ใน สุ, นํ, หิ วิภัตติ เป็น เอหิ, เอหิ, อิเมหิ, อิเมหิ. ใน สะ, สสฺมา, สฺมิํ วิภัตติ เป็นต้น แปลง อิมะ ทั้งหมด เป็น อะ บ้าง เป็น อสฺสะ, อิมสฺสะ, เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ, อมฺหา, อสฺมา, อิมมฺหา, อิมสฺมา, อมฺหิ, อสฺมิํ, อิมมฺหิ, อิมสฺมิํ, เอสุ, อิเมสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อยํ, อิมา, อิมาโย, อิมํ, อิมา, อิมาโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง, เมื่อแปลงเป็น อะ และแปลงเป็น อิ และ อา ใน สฺสา วิภัตติ เป็นต้น เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา. ในที่อื่น เป็น อิมายะ, อิมาหิ, อิมาหิ. ใน สะ วิภัตติ เป็น อสฺสา, อิมิสฺสา, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายะ. เมื่อแปลง นํ วิภัตติ เป็น สํ และแปลง อิมะ เป็น อะ และทีฆะด้วยสูตรว่า สุนํหสุ เป็น อาสํ, อิมายํ. เมื่อแปลงเป็น สานํ เป็น อิมาสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อสฺสํ, อิมิสฺสํ, อสฺสายะ, อิมิสฺสายะ, อิมายํ, อิมายะ, อิมาสุ. ในนปุงสกลิงค์ ဣမဿိဒံ ဝါ. แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง အံသိသု သဟ တေဟိ ဣမဿိဒံ ဝါ ဟောတိ နပုံသကေ-ဣဒံ, ဣမံ, ဣမာ, ဣမာနိ-ဣဒံ, ဣမံ, ဣမေ, ဣမာနိ-တတိယာဒိသု ပုလ္လိင်္ဂသ္မံ-အမုသိ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อิมะ เป็น อิทํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อิทํ, อิมํ, อิมา, อิมานิ, อิทํ, อิมํ, อิเม, อิมานิ. ในตติยาวิภัตติเป็นต้น เหมือนปุงลิงค์. ใน อมุ ศัพท์ မဿာမုဿ. แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ အနပုံသကဿာမုဿ မကာရဿ သော ဘောတိ သိမှိ-အသု-ယော- สำหรับ อมุ ศัพท์ ที่เป็นอนปุงสกลิงค์ แปลง มะ อักษร เป็น สะ ใน สิ วิภัตติ เป็น อสุ, โย လောပေါ မုသ္မာ. ลบ (วิภัตติ) หลัง จาก มุ အမုသဒ္ဒတော ယောနံ လောပေါ ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ’တိ နိစ္စံယော လောပေ ဒိဃော-အမု-အမုံ, အမူ-အမုနာ, အမူဟိ, အမူဘိ- หลัง จาก อมุ ศัพท์ ลบ โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์ เมื่อลบ โย วิภัตติ แล้วให้ทีฆะแน่นอน เป็น อมุ, อมุํ, อมู, อมุนา, อมูหิ, อมูภิ န နော သဿ. สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน အမုသ္မာ သဿ နော န ဟောတိ-အမုဿ, အမုသံ, အမုသာနံ-အမုနာ, အမုမှာ, အမုသ္မာ-အမုမှိ,အမုသ္မိံ, အမုသု-ဣတ္ထိယံ-အသု, အမု, အမုယော- หลัง จาก อมุ ศัพท์ สะ วิภัตติ ไม่แปลงเป็น โน เป็น อมุสฺสะ, อมุสํ, อมุสานํ, อมุนา, อมุมฺหา, อมุสฺมา, อมุมฺหิ, อมุสฺมิํ, อมุสุ. ในอิตถีลิงค์ เป็น อสุ, อมุ, อมุโย အမုံ, အမူ, အမုယော-နာ-‘‘ဿာဝါ, တေတိမာမူဟီ’’တိ ဿာ ဝါ-အမုဿာ, အမုယာ, အမူဟိ, အမူဘိ-အမုဿာ, အမုယာ, အမုသံ, အမူသာနံ-သတ္တမိယံအမုဿာ. အမုဿံ. အမုယံ, အမုယာ, အမုသု-နပုံသကေ- อมุํ, อมู, อมุโย. ใน นา วิภัตติ ด้วยสูตรว่า สฺสา วา เตติมามูหิ แปลงเป็น สฺสา บ้าง เป็น อมุสฺสา, อมุยา, อมูหิ, อมูภิ, อมุสฺสา, อมุยา, อมุสํ, อมูสานํ. ในสัตตมีวิภัตติ เป็น อมุสฺสา, อมุสฺสํ, อมุยํ, อมุยา, อมุสุ. ในนปุงสกลิงค์ အမုဿာဒုံ. แปลง อมุ เป็น อทุํ အံသိသု သဟ တေဟိ အမုဿ အဒုံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ-အဒုံ-အည ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง อมุ เป็น อทุํ บ้าง ในนปุงสกลิงค์ เป็น อทุํ. ในที่อื่น တြ သိလောပေ-အမု, အမုန, အမူ, အဒုံ, အမုံ, အမုနိ, အမူ-သေသံ ပုမေဝ-ကိံသိ. เมื่อลบ สิ วิภัตติ เป็น อมุ, อมุนา, อมู, อทุํ, อมุํ, อมุนิ, อมู. ที่เหลือเหมือนปุงลิงค์. ใน กึ ศัพท์ ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု. แปลง กิ เป็น โก ในวิภัตติทั้งปวง. သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တီသု ကိဿ ကော ဟောတိ-သိဿော-ကော, ကေ, ကံ, ကေ, ကေန, ကဟိ, ကေဟိ. ในวิภัตติทั้งปวง แปลง กิ เป็น โก เช่น โก, เก, กํ, เก, เกน, กหิ, เกหิ. ကိ သသ္မိံသု ဝါ နိတ္ထိယံ. แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ หรือในอนิตถีลิงค์. အနိတ္ထိယံ ကိဿ ကိ ဝါ ဟောတိ သသ္မိံသု-ကိဿ, ကဿ, ကေသံ, ကေသာနံ, ကမှာ, ကသ္မာ, ကိမှိ, ကိသ္မိံ, ကမှိ, ကသ္မိံ, ကေသု-ဣတ္ထိယံ-ကအာဒေသေ အကာရန္တတ္တာ အာပ္ပစ္စယော-ကာ, ကာ, ကာယော ဣစ္စာဒိ သဗ္ဗာဝ-နပုံသကေ. ในอนิตถีลิงค์ แปลง กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สฺมิํ วิภัตติ เช่น กิสฺส, กสฺส, เกสํ, เกสานํ, กมฺหา, กสฺมา, กิมฺหิ, กิสฺมิํ, กมฺหิ, กิสฺมิํ, เกสุ. ในอิตถีลิงค์ เมื่ออาเทศเป็น ก แล้ว เพราะความเป็นอการันต์ จึงลง อา ปัจจัย เป็น กา, กา, กาโย เป็นต้น ทั้งหมดนี้เหมือนในนปุงสกลิงค์. ကိမံသိသု သဟ နပုံသကေ. แปลง กิ เป็น กิํ ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วย ในนปุงสกลิงค์. အံသိသု သဟ တေဟိ ကိံသဒ္ဒဿ ကိံ ဟောတိ နပုံသကေ-ကိံ, ကာနိ, ကိံ, ကေ, ကာနိ-ကေနေစ္စာဒိ ပုမေဝ-ဧကသဒ္ဒေါ သင်္ချာတုလျညာ သဟာယဝစနော-အတြ သင်္ချာသဒ္ဒေါ သံခေယျဝါစိ-ယဒါ သင်္ခေယျ ဝါစီ တဒေကဝစနန္တော အညတြ ဗဟုဝစနန္တောပိ-ဧကော ဧကာ ဧကမိစ္စာဒိ-သဗ္ဗသမံ တိလိင်္ဂေသု-ဿာဿံသု ပန-ဿမာဒိနာ ဣမှိ ဧကိဿာ ဧကိဿံ-တုမှ အမ္ဘသဒ္ဒါ အလိင်္ဂါ-တထာ ဥဘ ကတိဉ္စိ သဒ္ဒါ ပဉ္စာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ စ-တုမှသိ အမှသိ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น แปลง กิ สัพพนาม เป็น กิํ ในนปุงสกลิงค์ เช่น กิํ, กานิ, กิํ, เก, กานิ. ส่วนวิภัตติที่เหลือมีรูปเหมือนในปุงลิงค์ เช่น เกน เป็นต้น. เอกศัพท์ เป็นสังขยา เป็นตุลยัญญะ และเป็นสหายะ. ในที่นี้ สังขยาศัพท์ เป็นสังเขยยวาจี (สิ่งที่ถูกนับ). เมื่อเป็นสังเขยยวาจี เป็นเอกวจนะเท่านั้น ในที่อื่นเป็นพหุวจนะได้บ้าง เช่น เอโก, เอกา, เอกํ เป็นต้น. มีรูปเหมือน สัพพะ ในลิงค์ทั้งสาม. แต่ใน สฺสา และ สฺสํ วิภัตติ ด้วยสูตรมี สฺสมาทิ เป็นต้น ใน อิ นี้ เป็น เอกิสฺสา, เอกิสฺสํ. ตุมหะ และ อัมหะ สัพพนาม เป็นอลิงค์. เช่นเดียวกับ อุภะ, กติญฺจิ สัพพนาม และสังขยาตั้งแต่ ปัญจะ ถึง อัฏฐารสะ. ตุมฺหสิ อมฺหสิ. တုမှဿ တုဝံ တွမမှိ စ. แปลง ตุมหะ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ ใน อํ วิภัตติด้วย. အမှိသိမှိ စ တုမှဿ သဝိဟတ္တိဿ တုဝံ တွံ ဟောန္တိ-တုဝံ တွံ. ใน อํ และ สิ วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตุวํ และ ตฺวํ เช่น ตุวํ, ตฺวํ. သိမှိ ဟံ. ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อหํ. သိမှိ အမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အဟံ ဟောတိ-အဟံ-ယော-တုမှေ. ใน สิ วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อหํ เช่น อหํ. ใน โย วิภัตติ เป็น ตุมฺเห. မယမသမာမှဿ. แปลง อัมหะ เป็น มยํ และ อสฺมา. ယောသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿ မယမသ္မာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-မယံ, အသ္မာ, အမှေ-အံ-တုဝံ. တွံ. ใน โย วิภัตติทั้งหลาย แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น มยํ และ อสฺมา บ้าง ตามลำดับ เช่น มยํ, อสฺมา, อมฺเห. ใน อํ วิภัตติ เป็น ตุวํ, ตฺวํ. အမှိ တံ မံ တဝံ မမံ. ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ. အမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တံ မံ တဝံ မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တံ, တဝံ, မံ, မမံ. ใน อํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตํ, มํ, ตวํ, มมํ ตามลำดับ เช่น ตํ, ตวํ, มํ, มมํ. ဒုတိယေ ယောမှိ ဝါ. ใน ทุติยาวิภัตติ โย บ้าง. တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဟတ္တီနံ ပစ္စေကံ ငံ ငါကံ ဝါ ဟောန္တိ ဒုတိယေ ယောမှိ-တုမှာကံ တုမှေ, အမှံ, အမှာကံ, အသ္မာ, အမှေ. ใน ทุติยาวิภัตติ โย แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ บ้าง แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมา, อมฺเห. နာသ္မာသု တယာ မယာ. ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยา และ มยา. နာသ္မာသု တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယာ မယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ. ใน นา และ สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยา และ มยา ตามลำดับ. တယာတယိနံ တွ ဝါ တဿ. แปลง ต ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ. တုမှဿ တယာတယီနံ တကာရဿ တွ ဟောတိ ဝါ-တွယာ, တယာ, မယာ, တုမှေဟိ, တုမှေဘိ. အမှေဟိ, အမှေဘိ. แปลง ต อักษร ของ ตุมหะ เป็น ตฺว บ้าง ใน ตยา และ ตยิ เช่น ตฺวยา, ตยา, มยา, ตุมฺเหหิ, ตุมฺเหภิ, อมฺเหหิ, อมฺเหภิ. တဝ မမ တုယှံ မယှံ သေ. ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ. သေ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သွိဘတ္တီနံ တဝ မမ တုယှံ မယှံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တဝ တုယှံ မမ မယှံ. ใน ส วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตว, มม, ตุยฺหํ, มยฺหํ ตามลำดับ เช่น ตว, ตุยฺหํ, มม, มยฺหํ. နံသေသွ သမာကံ မမံ. ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ เป็น อสฺมากํ และ มมํ. နံသေသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အသ္မာကံ မမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-မမံ. ใน นํ และ ส วิภัตติ แปลง อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อสฺมากํ และ มมํ ตามลำดับ เช่น มมํ. ငံ ငါကံ နမှိ. ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น อํ และ อากํ. နမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ငံ ငါကံ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ-တုမှံ တုမှာကံ အမှံ အမှာကံ အသ္မာကံ. ใน นํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น อํ และ อากํ แต่ละอย่าง เช่น ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ, อสฺมากํ. သ္မာမှိ တွမှာ. ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ เป็น ตฺวมฺหา. သ္မာမှိ တုမှဿ သဝိဘတ္တိဿ တွမှာ ဟောတိ ဝါ-တွမှာ တွယာတယာ မယာ. ใน สฺมา วิภัตติ แปลง ตุมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตฺวมฺหา บ้าง เช่น ตฺวมฺหา, ตฺวยา, ตยา, มยา. သ္မိမှိ တုမှာမှာနံ တယိ မယိ. ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ เป็น ตยิ และ มยิ. သ္မိမှိ တုမှ အမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယိ မယိ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-တွယိ တယိ မယိ, တုမှေသု. ใน สฺมิํ วิภัตติ แปลง ตุมหะ และ อัมหะ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตยิ และ มยิ ตามลำดับ เช่น ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ. သုမှာမှသယာသ္မာ. สุหมฺหาสยาสฺมา. အမှဿ အသ္မာ ဟောတိ ဝါ သုမှိ-အသ္မာသု အမှေသု. แปลง อมฺห ศัพท์ เป็น อสฺมา บ้าง ในเพราะ สุ และ มฺหิ วิภัตติ. ‘‘အပါဒါဒေါ ပဒတေကဝါကျေ’’တိ အဓိကာရော. บทว่า ‘‘อปาทาโท ปทเตกวากเย’’ เป็นบทตามไป (อธิการ). ယောနံ ဟိသွပဉ္စမျာ ဝေါ နော. แปลง โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน. အပဉ္စမိယာ ယောနံ ဟိသွပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသ မေကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမ္ဘသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါ နော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-တိဋ္ဌထ ဝေါ, တိဋ္ဌထ တုမှေ, တိဋ္ဌာမ နော, တိဋ္ဌာမ မယံ-ပဿတိ ဝေါ, ပဿတိ တုမှေ, ပဿတိ နော, ပဿတိ အမှေ-ဒိယတေ ဝေါ, ဒိယတေ တုမှံ, ဒိယတေ နော, ဒိယတေ အမှံ-ဓနံ ဝေါ, ဓနံ တုမှံ,ဓနံ နော, ဓနံ အမှံ-ကတံ ဝေါ, ကတံ တုမှေဟိ, ကတံ နော, ကတံ အမှေဟိ. เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย โย และ หิ วิภัตติ (ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ) เป็น โว และ โน บ้าง ตามลำดับ คือ ติฏฺฐถ โว (ท่านทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐถ ตุมฺเห (ท่านทั้งหลายจงยืน); ติฏฺฐาม โน (เราทั้งหลายจงยืน), ติฏฺฐาม มะยัง (เราทั้งหลายจงยืน); ปัสสติ โว (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย), ปัสสติ ตุมฺเห (เขย่อมเห็นท่านทั้งหลาย); ปัสสติ โน (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย), ปัสสติ อัมเห (เขย่อมเห็นเราทั้งหลาย); ทิยเต โว (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย), ทิยเต ตุมฺหัง (ย่อมให้แก่ท่านทั้งหลาย); ทิยเต โน (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย), ทิยเต อัมหัง (ย่อมให้แก่เราทั้งหลาย); ธะนัง โว (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย), ธะนัง ตุมฺหัง (ทรัพย์ของท่านทั้งหลาย); ธะนัง โน (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย), ธะนัง อัมหัง (ทรัพย์ของเราทั้งหลาย); กะตัง โว (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง ตุมฺเหหิ (อันท่านทั้งหลายกระทำแล้ว); กะตัง โน (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว), กะตัง อัมเหหิ (อันเราทั้งหลายกระทำแล้ว) တေ မေ နာ သေ. เต เม นา เส. နာမှိ သေ စ အပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဟတ္တီနံ တေ မေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ-ကတံ တေ, ကတံ တယာ, ကတံ မေ, ကတံ မယာ-ဒိယတေ တေ, ဒီယတေ တဝ, ဒီယတေ မေ, ဒိယတေ မမ-ဓနံ တေ, ဓနံ တဝ, ဓနံ မေ, ဓနံ မမ. เมื่ออยู่หลังบทอื่นที่ไม่ใช่บทต้นประโยค และอยู่ในประโยคเดียวกัน แปลง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ พร้อมด้วย นา และ สะ วิภัตติ เป็น เต และ เม บ้าง ตามลำดับ คือ กะตัง เต (อันท่านกระทำแล้ว), กะตัง ตะยา (อันท่านกระทำแล้ว); กะตัง เม (อันเรากระทำแล้ว), กะตัง มะยา (อันเรากระทำแล้ว); ทิยเต เต (ย่อมให้แก่ท่าน), ทิยเต ตะวะ (ย่อมให้แก่ท่าน); ทิยเต เม (ย่อมให้แก่เรา), ทิยเต มะมะ (ย่อมให้แก่เรา); ธะนัง เต (ทรัพย์ของท่าน), ธะนัง ตะวะ (ทรัพย์ของท่าน); ธะนัง เม (ทรัพย์ของเรา), ธะนัง มะมะ (ทรัพย์ของเรา) နစဝါဟာဟေဝယောဂေ. ในเพราะการประกอบด้วย นะ จะ วา ห อห และ เอว ศัพท์. စဝါဟအဟဧဝေဟိယောဂေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာန ဟောန္တိ. ဂစ္ဆာမ တုမှေ စ, မယဉ္စ-ပဿတိ တုမှေ စ, အမှေ စ-ကတံ တုမှေဟိ စ, အမှေဟိ စ-ဒိယတေ တုမှဉ္စ, အမှဉ္စ-ဓနံ တုမှဉ္စ, အမှဉ္စ-ကတံ တယာ စ, မယာ စ-ဒီယတေ တဝ စ, မမ စ-ဓနံ တဝ စ မမ စ-ဝါဒိယောဂေပျေဝံ ဉေယျံ-ဥဘ ကတိ သဒ္ဒါ ဗဟုဝစနတ္တာ-‘‘ဥဘဂေါဟိ ဋော‘‘တိ ယောနံ ဋော-ဥဘော, ဥဘော-သုဟိသုဘဿော. เมื่อประกอบด้วยบทว่า จะ (ca), วา (vā), หะ (ha), อะเห (ahe), เอวะ (eva), หิ (hi) อาเทศของตุมหะและอัมหะศัพท์ทั้งหลายย่อมไม่มี – (ตัวอย่าง) คัจฉามะ ตุมเห จะ, มยัญจะ; ปัสสติ ตุมเห จะ, อัมเห จะ; กะตัง ตุมเหหิ จะ, อัมเหหิ จะ; ทิยเต ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; ธะนัง ตุมหัญจะ, อัมหัญจะ; กะตัง ตะยา จะ, มะยา จะ; ทิยเต ตะวะ จะ, มะมะ จะ; ธะนัง ตะวะ จะ มะมะ จะ – พึงทราบอย่างนี้แม้ในการประกอบกับบทมี วา (vā) เป็นต้น – อุภะและกะติศัพท์เป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – (สูตรว่า) ‘‘อุภะโคหิ โฏ’’ แปลง โย เป็น โฏ – อุโภ, อุโภ – (สูตรว่า) สุหิสุภัสโส ဥဘဿ သုဟိသွော ဟောတိ-ဥဘောဟိ ဥဘောဟိ- ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, อุภะศัพท์ มี โอ เป็นที่สุด – อุโภหิ, อุโภหิ ဥဘိန္နံ. อุภินฺนัง ဥဘာ နံဝစနဿ ဣန္နံ ဟောတိ-ဥဘိန္နံ, ဥဘောသု. ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง อุภะ เป็น อุภินฺนะ – อุภินฺนัง, อุโภสุ ဋိ ကတိမှာ ฏิ หลังกะติศัพท์ ကတိမှာယောနံဋိ ဟောတိ-ကတိ,ကတိ,ကတီဟိ,ကတီဘိ, ကတိန္နံ ကတီသု. หลังกะติศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ – กะติ, กะติ, กะตีหิ, กะตีภิ, กะตินฺนัง, กะตีสุ အထ သင်္ချာသဒ္ဒါ ဝုစ္စန္တေ. บัดนี้ จะกล่าวถึงสังขยาศัพท์ทั้งหลาย ဧကာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ သင်္ခေယျဝစနာ-ဝီသတိအာဒယော ပန သင်္ချာနဝစနာစ-ဧကသဒ္ဒေါ သဗ္ဗာဒိသု ဝုတ္တောဝ-ဒွါဒိနမဋ္ဌာရသန္တာနံ ဗဟုဝစနန္တတ္တာ ဧကဝစနာဘာဝေါ-ဒွိသဒ္ဒါ ယောမှိ. ศัพท์ตั้งแต่ เอกะ ถึง สิบแปด เป็นสังเขยยะ (สิ่งที่ถูกนับ) – ส่วนศัพท์ตั้งแต่ วีสติ เป็นต้นไป เป็นสังขยานะ (จำนวนนับ) – เอกะศัพท์กล่าวไว้แล้วในสัพพาทิคณะ – ศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบแปด ไม่มีเอกวจนะ เพราะเป็นพหูวจนะโดยส่วนเดียว – ทวิศัพท์ ในเพราะ โย วิภัตติ ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေ ဒွေ. ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ เป็น ทุเว และ ทฺเว ယောမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝေ ဒွေ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ-ဒုဝေ ဒွေ, ဒွီဟိ ဒွီဘိ. ในเพราะ โย วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุเว และ ทฺเว ตามลำดับ – ทุเว, ทฺเว; ทฺวีหิ, ทฺวีภิ ဒုဝိန္နံ နမှိ ဝါ. แปลง ทวิ เป็น ทุวินฺนะ ในเพราะ นัง วิภัตติ บ้าง နမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝိန္နံ ဟောတိ ဝါ-ဒုဝိန္နံ-အညတြ. ในเพราะ นัง วิภัตติ, แปลง ทวิ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ทุวินฺนัง บ้าง – ทุวินฺนัง – ในที่อื่น နမှိ နုက ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္တံ. ในเพราะ นัง วิภัตติ, ลง นุกะ อาคม หลังศัพท์ตั้งแต่ ทวิ ถึง สิบเจ็ด ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ သင်္ချာနံ နုခေါတိ နမှိ ဝိဘတ္တိမှိ. ဥကာရောဥစ္စာရဏတ္ထော-ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော-တေန နမ္ဘီန ဒီဃော-ဒွိန္နံ,ဒွီသု-တိသဒ္ဒါ ယောမှိ. ของสังขยาทั้งหลายมีทวิเป็นต้นจนถึงสิบเจ็ด เป็น นุ (อาคม) ใน นํ วิภัตติ. อุ การะ มีประโยชน์ในการออกเสียง, ก การะ มีประโยชน์เป็นส่วนท้าย (อนุพันธ์), เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีการทีฆะใน นํ วิภัตติ - ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ - ติ ศัพท์ ใน โย วิภัตติ ပုမေ တယော စတ္တာရော. ในปุงลิงค์ เป็น ตโย และ จตฺตาโร ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိဝတုန္နံ တယော စတ္တာရော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ-တယော, တယော, တီဟိ, တီဘိ. ใน โย วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จตฺตาโร ตามลำดับ ในปุงลิงค์ - ตโย, ตโย, ตีหิ, ตีภิ ဏ္ဏံ ဏ္ဏန္နံ တိတောဇ္ဈာ. เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ จาก ติ ศัพท์ ที่ชื่อ ชะ ဈသညတော တိတော နံဝစနဿ ဏ္ဏံ ဏ္ဏန္နံ ဟောန္တိ-တိဏ္ဏံ တိန္ဏန္နံ,တီသု-ဣတ္ထီယံ. เพราะ ติ ศัพท์ ที่มีชื่อว่า ชะ, นํ วิภัตติ เป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ - ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ - ในอิตถีลิงค์ တိဿော စတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ. ใน โย วิภัตติ, (ติ และ จตุ ศัพท์) พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ဝိဘတ္တိသဟိတာနံ တိဝတုန္နံ ယောမှိ တိဿော စတဿော ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ-တိဿော, တိဿော, တီဟိ တီဘိ. ติ และ จตุ ศัพท์ พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ เป็น ติสฺโส และ จตสฺโส ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺโส, ติสฺโส, ตีหิ, ตีภิ နမှိ တိစတုန္နမိတ္ထိယံ တိဿစတဿာ. ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ ในอิตถีลิงค์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา နမှိ တိစတုန္နံ တိဿ စတဿာ ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ-တိဿန္နံ, တီသု-နပုံသကေ. ใน นํ วิภัตติ, ติ และ จตุ ศัพท์ เป็น ติสฺส และ จตสฺสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ - ติสฺสนฺนํ, ตีสุ - ในนปุงสกลิงค์ တီဏိ စတ္တာရိ နပုံသကေ. ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์. ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ ယထာက္ကမံ တီဏိ စတ္တာရိ ဟောန္တိ နပုံသကေ-တီဏိ တီဏိ-သေသံ ပုလ္လိင်္ဂသမံ-စတု ယော. เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง ติ และ จตุ สัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ในนปุงสกลิงค์, ตีณิ ตีณิ, ส่วนที่เหลือเหมือนปุงลิงค์, จตุ โย. စတုရော ဝါ စတုဿ. เป็น จตุโร บ้าง แห่ง จตุสัพพะ. စတုသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ယောမှိ စတုရော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ-စတုရော, စတုရော-အညတြ-စတ္တာရော, စတ္တာရော-စတူဟိ စတူဘိ. แห่งจตุสัพพะพร้อมด้วยวิภัตติ เมื่อโยวิภัตติเบื้องหลัง เป็น จตุโร บ้าง ในปุงลิงค์, จตุโร จตุโร, ในที่อื่น เป็น จัตตาโร จัตตาโร, จตูหิ จตูภิ. ဋ ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ. อาเทศเป็น ฏะ หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔). ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ သင်္ချာဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ-ပဉ္စ, ပဉ္စ. หลังสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) โยวิภัตติทั้งหลายเป็น ฏะ, ปัญจะ ปัญจะ. ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ. แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) ลง ม อาคม. ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နံ သုနံဟိသွ ဟောတိ-ဧတ္တာပဝါဒေါယံ-ပဉ္စဟိ ပဉ္စဘိ, ပဉ္စန္တံ ပဉ္စသု-ဧဝံ ဆာဒယော အဋ္ဌာရသန္တာ-ဧကော စ ဒ သ စာတိ စတ္ထသမာသေ ဧကေန အဓိကာ ဒသာတိ တတိယာသမာသေ ဝါ ကတေ ‘‘ဧကတ္ထတာယ’’န္တိ ဝိဘတ္တိလောပေါ-ဧဝမုပရိ စ. แห่งสังขยาตั้งแต่ปัญจะถึงจตุททสะ (๑๔) เมื่อวิภัตติมี สุ นัง และ หิ เป็นต้นเบื้องหลัง (มีการลง ม อาคม) นี้เป็นข้อยกเว้น, ปัญจหิ ปัญจภิ, ปัญจันนัง ปัญจสุ, แม้สังขยาอื่นมี ฉะ เป็นต้น จนถึง อัฏฐารสะ (๑๘) ก็เหมือนกัน, เมื่อทำสมาสว่า เอกะ และ ทสะ (เอกาทสะ) เป็นทวันทสมาส หรือทำตติยาสมาสว่า เอกะ ยิ่งด้วยทสะ (เอกาทสะ) แล้ว ลบวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกัตถตายะ, ในสังขยาเบื้องบนก็เหมือนกัน. ဧကဋ္ဌာနမာ. เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา. ဧကအဋ္ဌာနံ အာ ဟောတိ ဒသေ ပရေ. เอกะ และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อ ทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง. ရ သင်္ဓျာတော ဝါ. อาเทศเป็น ระ หลังสังขยาบ้าง. သင်္ချာတော ပရဿ ဒသဿ ရ ဟောတိ ဝိဘာသာ-သစ‘‘ပဉ္စမိယံ ပရဿေ’’တိ အနုဝတ္တမာနေ ‘‘အာဒိဿာ‘‘တိ ဒကာရဿေဝ ဟောတိ-ဧကာ ရသ, ဧကာဒသ. ทสสัพพะที่อยู่หลังสังขยา อาเทศเป็น ระ ได้บ้าง, และเมื่อตามสูตร 'ปัญจมยํ ปรสฺส' และ 'อาทิสฺส' มา, การอาเทศเป็น ระ จึงมีแก่ ท อักษรเท่านั้น, เอกาทสะ (๑๑) เป็น เอการสะ บ้าง. အာ သင်္ချာယာသတာဒေါ’နညတ္ထေ. อาเทศเป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า. သင်္ချာယမုတ္တရပဒေ ဒွိဿ အာ ဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ-ဒွါဒသ. เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ทวิ เป็น อา ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, ทวาทสะ (๑๒). ခါ စတ္တာဠီသာဒေါ. อาเทศเป็น ขา เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น. ဒွိဿ ခါ ဝါ ဟောတစတ္တာဠီသာဒေါ’နညတ္ထေ-ဗာရသ. ทวิ เป็น ขา บ้าง ในสังขยาที่มีจัตตาฬีสะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า, พารสะ (๑๒). တိဿေ. ติ เป็น เอ. သင်္ချာယမုတ္တရပဒေ တိဿ ဧ ဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ. เมื่อสังขยาเป็นบทหลัง ติ เป็น เอ ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า. ဆတီဟိ ဠော စ. หลัง ฉะ และ ติ อาเทศ (ท ของ ทสะ) เป็น ฬะ และ ระ. ဆတိဟိ ပရဿ ဒသဿ ဠော ဟောတိ ရော စ-တေဠသ-တေရသ. ทสสัพพะที่อยู่หลัง ฉะ และ ติ อาเทศเป็น ฬะ และ ระ, เตฬสะ เตระสะ (๑๓). စတုဿ စုစော ဟောန္တိ ဝါ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ-ဒွိတ္တေ-စုဒ္ဒသ စောဒ္ဒသ စတုဒ္ဒသ. จตุ เป็น จุ และ โจ บ้าง เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง และมีการซ้อนพยัญชนะ, จุททสะ โจททสะ จตุททสะ (๑๔). ဝီသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပဏ္ဏာ. เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา. ဝီသတိဒသေသု ပရေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပဏ္ဏာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ-ပဏ္ဏရသ ပဉ္စဒသ. เมื่อ วีสติ และ ทสะ อยู่เบื้องหลัง ปัญจะ เป็น ปัณณุ และ ปัณณา บ้าง ตามลำดับ, ปัณณรสะ (๑๕) ปัญจทสะ (๑๕). ဆသသ သော. ฉะ เป็น โส. ဆဿ သော ဣစ္စယမာဒေသော ဟောတိ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ-သောဠသ သောရသ, သတ္တရသ သတ္တဒသ, အဋ္ဌာရသ အဋ္ဌာဒသ-ဧကေန ဦနာ ဝီသတီတိ ဝိသေသနသမာသဂဗ္ဘေ တတိယာသမာသေ. อาเทศเป็น โส นี้ แห่ง ฉะ เมื่อทสสัพพะอยู่เบื้องหลัง, โสฬสะ โสรสะ (๑๖), สัตตรสะ สัตตทสะ (๑๗), อัฏฐารสะ อัฏฐาทสะ (๑๘), ส่วนคำว่า เอกูนวีสติ (๑๙) มาจากตติยาสมาสที่มีวิเสสนสมาสอยู่ภายในว่า 'หนึ่งหย่อนด้วยยี่สิบ'. ဣတ္ထိယမှာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထေ. ในอิตถีลิงค์ ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน (ภาสิตปุมิตถี) ให้มีรูปเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในอรรถเดียวกัน. ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေ ဧကတ္ထေ သမာနာဓိကရဏေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝ ဟောတီတိ ပုမ္ဘာဝါ အာပ္ပစ္စယော နိဝတ္တတေ-ဧကူနဝီသတိ-ဣတ္ထိလိင်္ဂေကဝစနန္တော-ဝီသတိအာဒယော ဟိ အာနဝုတိယာ ဧကဝစနန္တာ ဣတ္ထိလိင်္ဂါ-(ဘော) ဧကူနဝီသတိ ဧကူနဝီသတိမိစ္စာဒိ-ဧဝံ ဝီသတိ ဧကဝီသတိ ဒွါဝီသတိ ဗာဝီသတိ တေဝီသတိပ္ပဘုတယော. เมื่อเป็นอิตถีลิงค์ที่มีอรรถเดียวกันและมีบทหลังที่เป็นสมานาธิกรณะอยู่เบื้องหลัง ศัพท์ที่เป็นอิตถีลิงค์ซึ่งเคยเป็นปุงลิงค์มาก่อน ย่อมมีรูปเหมือนปุงลิงค์ เพราะความเป็นปุงลิงค์นั้น อาปัจจัยจึงระงับไป, เอกูนวีสติ เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, เพราะสังขยาตั้งแต่ วีสติ จนถึง นวุติ (๙๐) เป็นอิตถีลิงค์เอกวัจนะ, (โภ) เอกูนวีสติ เอกูนวีสติม เป็นต้น, แม้ วีสติ เอกวีสติ ทวาวีสติ พาวีสติ เตวีสติ เป็นต้น ก็เหมือนกัน. ဝီသတယံ ပဉ္စဿ ဝါ ပဏ္ဏအာဒေသေ-ပဏ္ဏုဝီသတိ, ပဉ္စဝီသတိ-ဧကေန ဦနာ တိံသတိ တိံသာ ဝါ ဧကုနတိံသတိ ဧကုနတိံသာ-မတိကညာ သမာ-ဧဝံ တိံသတိ တိံသာပ္ပဘုတယော-တိံသာသဒ္ဒဿ ပန သိလောပေ-ဒီဃရဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ ရဿေ-တိံသ-နိဂ္ဂဟီတာဂမေ စ တိံသန္တိပိ ဟောတိ-ဧဝမုပရိ စ ယထာသမ္ဘဝံ-ဒွတ္တိံသတိအာဒိနံ ရဿဉ္စတ္တာနိ-စတ္တာဠီသာယ သမှိ-စတ္တာဠီသာ စတ္တာဠီသ စတ္တာဠီသံ ဝါ,ဧဝံ စတ္တာရီသာ စတ္တာရိသ စတ္တာရီသံ. ในวีสติสัพพะ ปัญจะ เป็นอาเทศว่า ปัณณะ บ้าง, ปัณณุวีสติ ปัญจวีสติ (๒๕), หนึ่งหย่อนในสามสิบ เป็น เอกูนติงสติ หรือ เอกูนติงสา, แจกเหมือน มติ และ กัญญา, แม้ ติงสติ ติงสา เป็นต้น ก็เหมือนกัน, ส่วนติงสาสัพพะ เมื่อลบ สิ วิภัตติแล้ว รัสสะด้วยการแยกโยคะว่า 'ทีฆรัสสะ' เป็น ติงสะ, และเมื่อลงนิคคหิตอาคม เป็น ติงสํ บ้าง, ในสังขยาเบื้องบนก็เป็นไปตามสมควร, มีการรัสสะเป็นต้นแห่ง ทวัตติงสติ เป็นต้น, ใน สิ วิภัตติ แห่งจัตตาฬีสาสัพพะ เป็น จัตตาฬีสา จัตตาฬีสะ หรือ จัตตาฬีสํ บ้าง, แม้ จัตตารีสา จัตตารีสะ จัตตารีสํ ก็เหมือนกัน. ဒွိဿာ စ. และแห่งทวิสัพพะ. အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာဠီသာဒေါ ဒွိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ အာ စ-ဒွေ စတ္တာဠီသ ဒွါစတ္တာဠီသ ဒွီစတ္တာဠီသ-ဧဝံ ဒွေဝတ္တာရိသ ဒွါစတ္တာရီသ ဒွိစတ္တာရီသ, ဒွေစတ္တာဠီသတိ ဒွါစတ္တာဠီသတိ ဒွိစတ္တာဠီသတိ. ในสังขยาที่ไม่ใช่สตสัพพะเป็นต้น และไม่มีคำอื่นนำหน้า เมื่ออยู่หน้าจัตตาฬีสะเป็นต้น ทวิ เป็น เอ หรือ อา บ้าง, ทเวจัตตาฬีสะ ทวาจัตตาฬีสะ ทวีจัตตาฬีสะ, แม้ ทเวจัตตารีสะ ทวาจัตตารีสะ ทวิจัตตารีสะ และ ทเวจัตตาฬีสติ ทวาจัตตาฬีสติ ทวิจัตตาฬีสติ ก็เหมือนกัน. စတ္တာဠီသာဒေါ ဝါ. หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာဠီသာဒေါ တိဿေ ဝါ ဟောတိ-တေစတ္တာဠီသ တိဝတ္တာဠီသ တေစတ္တာဠီသတိ တိစတ္တာဠီသတိ-တေစတ္တာရီသ တိစတ္တာရီသ-ဒွေပညာသ ဒွါပညာသ ဒွိပညာသ ဒွေပဏ္ဏာသတိ ပဏ္ဏာသ, ဒွေသဋ္ဌိ ဒွါသဋ္ဌိ ဒွိသဋ္ဌိ, တေသဋ္ဌိ တိသဋ္ဌိ, ဒွေသတ္တတိ ဒွါ သတ္တတိ ဒွီသတ္တတိ ဒွေသတ္တရိ ဒွါသတ္တရိ ဒွိသတ္တရိ, တေသတ္တတိ တိသတ္တတိ တေသတ္တရိ တိသတ္တရိ, ဒွ္ဉသီတိ ဒွါအသီတိ ဒွီယာသီတိ-ယာဂမော-တ္ဉသီတိ တိယာသီတိ, ဒွေနဝုတိ ဒွါနဝုတိ ဒွိနဝုတိ, တေနဝုတိ တိနဝုတိ-သတံ, နပုံသက မေကဝစနန္တံ-ဧဝံ သဟဿဒယော-ကောဋိ ပကောဋိ ကောဋိပ္ပကောဋိ အက္ခောဟိဏိယော ဣတ္ထိလိင်္ဂေကဝစနန္တာ-ဝဂ္ဂဘေဒေ တု သဗ္ဗာသမ္ပိ သင်္ချာနံ ဗဟုဝစနဉ္စ ဟောတေဝ-ယထာ-ဒွေ ဝိသတိယော, တိဿော ဝီသတိယော ဣစ္စာဒိ-ဒသ အသကံ သတံ နာမ,ဒသသတံ သဟဿံ, ဒသသဟဿံ နဟုတံ, ဒသနဟုတံ လက္ခံ, သတသဟဿန္တိပိ ဝုစ္စတိ-လက္ခသတံ ကောဋိ, ကောဋိလက္ခသတံ ပကောဋိ, ပကောဋိလက္ခသတံ ကောဋိပ္ပကောဋိ-ဧဝံ နဟုတံ နိန္နဟုတံ အက္ခောဟိဏီ ဗိန္ဒု အဗ္ဗုဒံ နိရဗ္ဗုဒံ အဟကဟံ အဗဗံ အဋဋံ သောဂန္ဓိကံ ဥပ္ပလံ ကုမုဒံ ပုဏ္ဍရိကံ ပဒုမံ ကထာနံ မဟာကထာနံ အသင်္ခေယျန္တိ ယထာက္ကမံ သတလက္ခဂုဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ในความหมายอื่นนอกจากร้อยเป็นต้น หรือตั้งแต่ ๔๐ เป็นต้นไป หรือ ๓๐ เป็นต้นไป ย่อมมี คือ เตจัตตาฬีสะ ติวัตตาฬีสะ เตจัตตาฬีสติ ติจัตตาฬีสติ เตจัตตารีสะ ติจัตตารีสะ (๔๓) ทเวปัญญาสะ ทวาปัญญาสะ ทวิปัญญาสะ ทเวปัณณาสติ ปัณณาสะ (๕๒, ๕๐) ทเวสัฏฐิ ทวาสัฏฐิ ทวิสัฏฐิ (๖๒) เตสัฏฐิ ติสัฏฐิ (๖๓) ทเวสัตตติ ทวาสัตตติ ทวิสัตตติ ทเวสัตตริ ทวาสัตตริ ทวิสัตตริ (๗๒) เตสัตตติ ติสัตตติ เตสัตตริ ติสัตตริ (๗๓) ทวาสีติ ทวาสีติ ทวียาสีติ (๘๒) มี ย อาคม ตยาสีติ ติยาสีติ (๘๓) ทเวนวุติ ทวานวุติ ทวินวุติ (๙๒) เตนวุติ ตินวุติ (๙๓) สตะ (๑๐๐) เป็นนปุงสกลิงค์เอกพจน์ แม้ศัพท์มีสหัสสะเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน โกฏิ ปโกฏิ โกฏิปปโกฏิ อักโขภิณี เป็นอิตถีลิงค์เอกพจน์ แต่ในการแยกหมวดหมู่ แม้สังขยาทั้งหมดก็เป็นพหูพจน์ได้ด้วย เช่น ทเว วีสติโย (วีสติ ๒ ครั้ง) ติสโส วีสติโย (วีสติ ๓ ครั้ง) เป็นต้น ๑๐ อสกะ ชื่อว่า ร้อย, ๑๐ ร้อย ชื่อว่า พัน, ๑๐ พัน ชื่อว่า นหุตะ, ๑๐ นหุตะ ชื่อว่า ลักขะ, เรียกว่า สตสหัสสะ ก็ได้, ๑๐๐ แสน ชื่อว่า โกฏิ, ๑๐๐ แสนโกฏิ ชื่อว่า ปโกฏิ, ๑๐๐ แสนปโกฏิ ชื่อว่า โกฏิปปโกฏิ, เช่นเดียวกับ นหุตะ นินนหุตะ อักโขภิณี พินทุ อัพพุทะ นิรัพพุทะ อหกหะ อพพะพะ อฏฏฏะ โสคันธิกะ อุบล กุมุท ปุณฑริกะ ปทุมะ กถาณะ มหากถาณะ อสังเขยยะ พึงทราบว่ามีค่าเพิ่มขึ้นทีละ ๑๐๐ แสนเท่าตามลำดับ အထာသင်္ချမုစ္စတေ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึงอัพยยศัพท์ တံ ဒုဝိဓံ ပါဒိစာဒိဘေဒေန-တတ္ထ-ပ ပရာ အပ သံ အနု အဝ ဩ နိ ဒု ဝိ အဓိ အပိ အတိ သု ဥ အဘိ ပတိ ပရိ ဥပ အာ-ဣမေ ဝီသတိ ပါဒယော-စာဒယော ပန-စ ဝါ ဟ အဟ ဧဝ ဧဝမိစ္စာဒယော-ဣမေ ဒွေပိ လိင်္ဂသင်္ချာရဟိတာ-ဧတေဟိ ပန ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဟိတာနံ ဝိဘတ္တိနံ. อัพยยศัพท์นั้นมี ๒ ชนิด โดยแบ่งเป็น ป-อาทิศัพท์ (อุปสรรค) และ จ-อาทิศัพท์ (นิบาต) ในบรรดาอัพยยศัพท์เหล่านั้น ป ปรา อป สํ อนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุ อภิ ปติ ปริ อุป อา เหล่านี้เป็น ป-อาทิศัพท์ ๒๐ ตัว ส่วน จ-อาทิศัพท์ คือ จ วา ห อห เอว เอวํ เป็นต้น อัพยยศัพท์ทั้ง ๒ ชนิดนี้ไม่มีลิงค์และสังขยา แต่มีการลงวิภัตติตามสมควร အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ. การลบวิภัตติทั้งปวงหลังอัพยยศัพท์ အဝိဇ္ဇမာနသင်္ချောဟိ ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတီတိ လောပေါ စ. เพราะอัพยยศัพท์ไม่มีสังขยาปรากฏ จึงมีการลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลัง ဝိဘတ္တိယာ တတော ဘေဒေါ သလိင်္ဂါနံ ဘဝေ တထာ တုမှာဒိနံ တွလိင်္ဂေသု နေဝတ္ထိ ပါဒိဝါဒိနံ. ความแตกต่างแห่งวิภัตติย่อมมีแก่ศัพท์ที่มีลิงค์ฉันใด ในศัพท์ที่ไม่มีลิงค์ เช่น ตุมหะ เป็นต้น และศัพท์มี ป เป็นต้น ก็ไม่มีความแตกต่างแห่งวิภัตติฉันนั้น ဝုတတာနိ သျာဒျန္တာနိ. ศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ท่านกล่าวไว้แล้ว အထေကတ္ထမုစ္စတေ-ဥပသဒ္ဒါ ပဌမေကဝစနံ သိ-တဿ ‘‘အသင်္ချေဟိ သဗ္ဗာသံ’’တိ လောပေါ-ကုမ္ဘသဒ္ဒါ ဆဋ္ဌယေကဝစနံ သ-ဥပ ကုမ အသ ဣတိ ဌိတေ ‘‘အဝိဂ္ဂဘော နိစ္စသမာသော ပဒန္တရဝိဂ္ဂဟော ဝေ’’တိ သမီပံ ကုမ္ဘဿေတိ ပဒန္တရစိဂ္ဂဟေ-‘‘သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထ’’န္တိ သဗ္ဗတ္ထေကတ္ထေ ဝတ္တတေ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึงเอกัตถะ (การรวมความหมาย) อุปสัพท์ลง สิ ปฐมาวิภัตติเอกพจน์ วิภัตตินั้นถูกลบด้วยสูตรว่า 'Asaṅkhyehi sabbāsaṃ' กุมภศัพท์ลง ส ฉัฏฐีวิภัตติเอกพจน์ เมื่อตั้งรูปว่า 'upa kumbha sa' ในการวิเคราะห์ด้วยบทอื่นว่า 'kumbhassa samīpaṃ' (ความใกล้แห่งหม้อ) ซึ่งเป็นนิจจสมาสที่ไม่มีการวิเคราะห์ (อวิคคหะ) หรือมีการวิเคราะห์ด้วยบทอื่น (ปทนตรวิคคหะ) สูตรว่า 'syādi syādinekatthaṃ' ย่อมเป็นไปในความหมายเดียวกันทั้งหมด အသင်္ချံ ဝိဘတ္တိ သမ္ပတ္တိ သမိပ သာကလျာဟာဝ ယထာပစ္ဆာ ယုဂပဒတ္ထေ. อัพยยศัพท์ย่อมมีในความหมายแห่งวิภัตติ, ความถึงพร้อม, ความใกล้, ความสิ้นเชิง, ความไม่มี, ความตามประการ, ความภายหลัง และความพร้อมกัน အသင်္ချံ သျာဒျန္တံ ဝိဘတ္တျာဒိနမတ္ထေဝတ္တမာနံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထမ္ဘဝတိ. อัพยยศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ซึ่งเป็นไปในความหมายมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมรวมเป็นความหมายเดียวกันกับศัพท์ที่มีวิภัตติมี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด ဧကတ္ထတာယံ. ในความเป็นเอกัตถะ (การรวมความหมาย) นี้ ဤယာဒိဏဒိသမာသေဟိ ဧကတ္ထိဘာဝေါ ဧကတ္ထတာ-တသ္မိံ သျာဒိ လောပေါ ဟောတိ-‘‘တံ နပုံသက’’မိတိနပုံသကလိင်္ဂံ-တတော သျာဒိ-‘‘ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော’’တိ လောပေ သမ္ပတ္တေ. ความเป็นเอกัตถะ ย่อมมีด้วยปัจจัยมี อี เป็นต้น ณ เป็นต้น และสมาส ในความเป็นเอกัตถะนั้น วิภัตติมี สิ เป็นต้น ย่อมถูกลบไป ด้วยสูตรว่า 'Taṃ napuṃsakaṃ' จึงเป็นนปุงสกลิงค์ จากนั้น เมื่อจะลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito' နာတော မပဉ္စမိယာ. ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ แต่แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ န ဟောတိ အံတု ဘဝတျပဉ္စမိယာ-ဥပကုမ္ဘံ တိဋ္ဌတိ-ကုမ္ဘဿ သမီပံ တိဋ္ဌတီတိ အတ္ထော-ဥပကုမ္ဘံ ပကဿ. เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า การลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทสมาสนั้นย่อมไม่มี แต่ให้แปลงเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ เช่น 'Upakumbhaṃ tiṭṭhati' (ยืนอยู่ใกล้หม้อ) ความว่า 'kumbhassa samīpaṃ tiṭṭhati', 'Upakumbhaṃ pakassa' (การหุงใกล้หม้อ) ဝါ တတိယာသတ္တမီနံ. หรือแปลงเป็น อํ ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ တတိယာ သတ္တမီနံ အံ ဟောတိ ဝါ-ဥပကုမ္ဘံ ကတံ, ဥပကုမ္ဘေန ဝါ, ဥပ ကုမ္ဘံ ဒေဟိ-ပဉ္စမိယံ အမဘာဝါ-ဥပကုမ္ဘာ အပေဟိ-ဥပကုမ္ဘမာယတ္တံ-ဥပကုမ္ဘံ နီဓေဟိ, ဥပကုမ္ဘေ ဝါ-ဧဝမုပနဂရမိစ္စာဒိ-သမီပံ အဂ္ဂိနောဥပဂ္ဂိ-ဧတ္ထပန-‘‘ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော’’တိ သဗ္ဗသျာဒိ လောပေါဝ-ဧဝမုပဂုရု-ဝေတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ. เมื่อบทสมาสที่ลงท้ายด้วย อะ อยู่หน้า ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่หลังบทสมาสนั้น ให้แปลงเป็น อํ ได้บ้าง เช่น 'Upakumbhaṃ kataṃ' หรือ 'Upakumbhena' (อันกระทำแล้วในที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhaṃ dehi' (จงให้ในที่ใกล้หม้อ), ในปัญจมีวิภัตติไม่มีการแปลงเป็น อํ จึงเป็น 'Upakumbhā apehi' (จงหลีกไปจากที่ใกล้หม้อ), 'Upakumbhamāyattaṃ' (อุปกุมภะที่เนื่องกัน), 'Upakumbhaṃ nīdhehi' หรือ 'Upakumbhe' (จงวางไว้ในที่ใกล้หม้อ) แม้ในคำว่า 'Upanagaraṃ' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ความใกล้แห่งไฟ คือ 'Upaggi' ในคำนี้มีการลบวิภัตติทั้งหมดด้วยสูตรว่า 'Pubbasmāmādito' แม้ในคำว่า 'Upaguru' เป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน คำว่า 'Vā' (บ้าง/หรือ) ย่อมเป็นไปในที่ทั้งปวง အမာဒိ. อการันต์และมการันต์เป็นต้น အမာဒိ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟ ဗဟုလမေကတ္ထံ ဟောတိ-ဂါမံ ဂတော ဂါမဂတော, မုဟုတ္တံ သုခံ မုဟုတ္တသုခံ-ဝုတ္တိယေဝေါပပဒသ မာသေ-ကုမ္ဘကာရော, ဧတ္ထ ဗဟုလာဓိကာရာ အသျာဒျန္တေနာပိ သမာသော. န္တမာနက္တဝန္တူဟိ ဝါကျ-ဓမ္မံ သုဏန္တော, ဓမ္မံ သုဏမာနော, ဩဒနံ ဘုတ္တဝါ, ရဉ္ဂ္ဉာ ဘတော ရာဇဟတော, အသိနာ ဇိန္နော အသိစ္ဆိန္နော, ပိတရာသဒိသောပိတုသဒိသော, ဒဓိနာ ဥပသိတ္တံ ဘောဇနံ ဒဓိဘောဇနံ, ဂုဠေန မိဿော ဩဒနော ဂုဠောဒနော-ဣဟ ပန ဝုတ္တိ ပဒေနေဝေါပသိတ္တာဒိ ကြိယာယာချာပနတော န တတ္ထာယုတ္တတ္ထတာ-ကွစိဝုတ္တိယေဝ-ဥရဂေါ-ကွစိ ဝါကျမေဝ-ဧရသုနာ ဆိန္နဝါ, ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ, ဗြာဟ္မဏဿ ဒေယျံဗြာဟ္မဏဒေယျံယုပါယ ဒါရု ယုပဒါရု, ဣဓ နဟောတိ သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ-ဂါမာ နိဂ္ဂတော ဂါမ နိဂ္ဂတော, ကွစိဝုတ္တိ ယေဝ-ကမ္မဇံ-ဣဓ န ဟောတိ ရုက္ခာ ပတိတော-ရညော ပုရိသော ရာဇပုရိသော-ဗဟုလာဓိကာရာ န္တမာနနိဒ္ဓါရိယပုရဏ ဘာဝတိ ဘာဝတိ တ္တတ္ထေဟိ နဟောတိ-မမာနုကုဗ္ဗံ, မမာနုကုရုကမာနော, ဂုန္နံကဏှာ သမ္ပန္နခီရတမာ, သိဿာနံ ပဉ္စမော, ပဋဿ သုက္ကတာ-ကွစိ ဟောတေဝ-ဝတ္တမာနသာမီပျံ, ဖလာနံ တိတ္တော, ဖလာနံ သုဟိတော, ဗြာဟ္မဏဿ ကဏှာ ဒန္တာ ဣစ္စတြ ဒန္တာပေက္ခာ ဆဋ္ဌိတိ ကဏှေနသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ န သမာသော-အညမညသမ္ဗန္ဓာနံဟိ သမာသောယဒါ တု ကဏှာ စ တေ ဒန္တာ စေတိ ဝိသေသနသ္မာသော တဒါ ဆဋ္ဌိ ကဏှဒန္တာပေက္ကာတိ ဗြာဟ္မဏကဏှဒန္တာတိ ဟောတေဝ-ရညော မာဂဓဿ ဓနမိစ္စတြ ရညောတိ ဆဋ္ဌိ ဓနမပေက္ခတေ န မာဂဓံ ရာဇာ ဧဝ မာဂဓသဒဒေန ဝုစ္စတေတိ ဘေဒါဘာဝါ သမ္ဗန္ဓာဘာဝေါတိ တုလျာဓိကရဏေန မာဂဓေန သဟ ရာဇာ န သမသျတေ-ရညော အဿော စ ပုရိသော စာတိ ဧတ္ထ ရညော အဿော ပုရိသောတိ စ ပစ္စေကံ သမ္ဗန္ဓတော သာပေက္ကတာယ န သမာသော-အဿော စ ပုရိသော စာတိ စတ္ထသမာသေ ကတေ တု ရာဇဿပုရိသာတိ ဟောတေဝညာနပေက္ခတ္တာ-ရညော ဂရုပုတ္တောတိ ဧတ္ထ ပန ရာဇာပေက္ခိနောပိ ဂရုနော ပုတ္တေန သဟ သမာသော ဂမကတ္တာ-ဂမကတ္တမ္ပိဟိ သမာသဿ နိဗန္ဓနံ-ဒါနေ သောဏ္ဍော ဒါနသောဏ္ဍော-ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ-ပဗ္ဗတဋ္ဌော-ကွစီ သမာသေပိ ဝိဘတျလောပေါ-ဇနေ သုတော. ศัพท์ที่มี อะ เป็นต้น (อมาทิ) และศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (สยาทิยันตะ) ย่อมรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับศัพท์ที่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด โดยมาก เช่น ‘คามํ คโต’ (ไปสู่บ้าน) เป็น ‘คามคโต’ (ผู้ไปสู่บ้าน), ‘มุหุตฺตํ สุขํ’ (สุขชั่วขณะ) เป็น ‘มุหุตฺตสุขํ’ (สุขชั่วขณะ) ในอุปปทสมาส ย่อมมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กุมฺภกาโร’ (ช่างหม้อ) ในที่นี้ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ จึงมีการสมาสกับศัพท์ที่ไม่มี สิ เป็นต้น เป็นที่สุด (อพยพ) ด้วย ส่วนศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, กฺต, วนฺตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยค (วากยะ) เช่น ‘ธมฺมํ สุณนฺโต’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘ธมฺมํ สุณมาโน’ (ผู้ฟังธรรมอยู่), ‘โอทนํ ภุตฺตวา’ (ผู้กินข้าวแล้ว), ‘รญฺญา ภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว) เป็น ‘ราชภโต’ (ผู้อันพระราชาเลี้ยงแล้ว), ‘อสินา ฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว) เป็น ‘อลิฉินฺโน’ (ผู้อันดาบตัดแล้ว), ‘ปิตรา สทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา) เป็น ‘ปิตุสทิโส’ (ผู้เหมือนบิดา), ‘ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ’ (อาหารที่พรมด้วยนมส้ม) เป็น ‘ทธิโภชนํ’ (อาหารนมส้ม), ‘คุเฬน มิสฺโส โอทโน’ (ข้าวที่คลุกด้วยน้ำอ้อย) เป็น ‘คุโฬทโน’ (ข้าวคลุกน้ำอ้อย) แต่ในที่นี้ เพราะความเป็นสมาส (วุตติ) แสดงกิริยามีการพรมเป็นต้นด้วยบทนั่นเอง ความเป็นเนื้อความที่ไม่สมควรจึงไม่มีในที่นั้น บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘อุรโค’ (งู) บางแห่งเป็นแต่รูปประโยค (วากยะ) เท่านั้น เช่น ‘เอรสุนาย ฉินฺนํ’ (ตัดด้วยเลื่อย), ‘ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’ (ธรรมที่พึงละด้วยการเห็น), ‘พฺราหฺมณสฺส เทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์) เป็น ‘พฺราหฺมณเทฺยยํ’ (ของอันพึงให้แก่พราหมณ์), ‘ยูปาย ทารุ’ (ไม้สำหรับทำหลัก) เป็น ‘ยูปทารุ’ (ไม้หลัก) ในที่นี้ ‘สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ’ (ของอันพึงให้แก่สงฆ์) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘คามํ นิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) เป็น ‘คามนิคฺคโต’ (ผู้ออกไปจากบ้าน) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘กมฺมชํ’ (สิ่งที่เกิดจากกรรม) ในที่นี้ ‘รุกฺขา ปติโต’ (ตกจากต้นไม้) ย่อมไม่มีการสมาส, ‘รญฺโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา) เป็น ‘ราชปุริโส’ (ราชบุรุษ) เพราะมีอำนาจแห่งพหุลศัพท์ การสมาสย่อมไม่มีในศัพท์ที่ประกอบด้วย นฺต, มาน, นิทฺธารณะ, ปูรณะ, ภาวะ และ ต-ปัจจัยในอรรถภาวะ เช่น ‘มมานุกุพฺพํ’ (ผู้ทำตามเรา), ‘มมานุกุรุกมาโน’ (ผู้ทำตามเรา), ‘คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา’ (แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย มีน้ำนมสมบูรณ์ที่สุด), ‘สิสฺสานํ ปญฺจโม’ (คนที่ห้าในบรรดาศิษย์ทั้งหลาย), ‘ปฏสฺส สุกฺกตา’ (ความเป็นของขาวแห่งผ้า) บางแห่งย่อมมีการสมาส เช่น ‘วตฺตมานสามีปฺยํ’ (ความใกล้แห่งปัจจุบัน), ‘ผลานํ ติตฺโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้), ‘ผลานํ สุหิโต’ (ผู้อิ่มด้วยผลไม้) ในประโยคว่า ‘พฺราหฺมณสฺส กณฺหา ทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ในที่นี้ เพราะฉัฏฐีวิภัตติ (พฺราหฺมณสฺส) มุ่งหมายที่ฟัน (ทนฺตา) และเพราะไม่มีความสัมพันธ์กับสีดำ (กณฺห) จึงไม่มีการสมาส เพราะการสมาสย่อมมีแก่บทที่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน แต่เมื่อเป็นวิเสสนสมาสว่า ‘กณฺหา จ เต ทนฺตา จ’ (ฟันเหล่านั้นดำด้วย) เมื่อนั้น ฉัฏฐีวิภัตติย่อมมุ่งหมายที่ฟันดำ (กณฺหทนฺตา) จึงมีการสมาสเป็น ‘พฺราหฺมณกณฺหทนฺตา’ (ฟันดำของพราหมณ์) ได้ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ มาคธสฺส ธนํ’ (ทรัพย์ของพระราชาชาวมคธ) ในที่นี้ ฉัฏฐีวิภัตติ (รญฺโญ) มุ่งหมายที่ทรัพย์ (ธนํ) ไม่ใช่ชาวมคธ (มาคธํ) เพราะพระราชาถูกเรียกด้วยศัพท์ว่า ‘มาคธ’ นั่นเอง จึงไม่มีความต่างกันและไม่มีความสัมพันธ์กัน ดังนั้น พระราชาจึงไม่สมาสกับศัพท์ว่า ‘มาคธ’ ซึ่งเป็นตุลยาธิกรณะ ในประโยคว่า ‘รญฺโญ อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ในที่นี้ เพราะ ‘รญฺโญ’ สัมพันธ์กับ ‘อสฺโส’ และ ‘ปุริโส’ แยกกัน จึงเป็นสาเปกขะ (มีความหวังในบทอื่น) จึงไม่มีการสมาส แต่เมื่อทำจัตถสมาสว่า ‘อสฺโส จ ปุริโส จ’ (ม้าและบุรุษ) แล้ว ย่อมเป็น ‘ราชสฺสปุริสา’ (ม้าและบุรุษของพระราชา) ได้ เพราะไม่มีความหวังในบทอื่น (อัญญานเปกขะ) ในประโยคว่า ‘รญฺโญ คุรุปุตฺโต’ (บุตรของครูของพระราชา) ในที่นี้ แม้ครู (คุรุ) จะมุ่งหมายพระราชา (รญฺโญ) ก็มีการสมาสกับบุตร (ปุตฺต) ได้ เพราะเป็นคมกะ (สื่อความหมายได้) แม้ความเป็นคมกะก็เป็นเหตุแห่งการสมาส ‘ทาเน โสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) เป็น ‘ทานโสณฺโฑ’ (ผู้ชำนาญในการให้) บางแห่งมีแต่รูปสมาส (วุตติ) เท่านั้น เช่น ‘ปพฺพตฏฺโฐ’ (ผู้ตั้งอยู่บนภูเขา) บางแห่งแม้ในสมาสก็ไม่มีการลบวิภัตติ (อลุตสมาส) เช่น ‘ชเน สุโต’ (ผู้ปรากฏในหมู่ชน) ဝိသေသနမေကတ္ထေန. วิเสสนะกับบทที่มีอรรถเดียวกัน ဝိသေသနံ သျာဒျန္တံ ဝသေဿေန သျာဒျန္တေန သမာနာဓိကာရဏေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ-နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလံ စေတိ နိလုပ္ပလံ-ဝါကျေ တုလျာဓိကရဏဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ စတသဒ္ဒပ္ပယောဂေါ-ဝုတ္တိယန္တု သမာသေနေဝ တပ္ပကာသနတော န တပ္ပယောဂေါ-ဧဝ မညတြာပိ ဝုတ္တဋ္ဌာနမပ္ပယောဂေါ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကွစိ ဥပမာနဘုတံ ဝိသေသနမ္ပရံ ဘဝတိ-သီဟော’စ သီဟော-မုနိ စ သော သီဟော စာတိ မုနိသီဟော-မုနိသဒ္ဒေါယေဝ ဝါ ဝိသေသနံ-တထာဟိ-သီဟောတိ ဝုတ္တေ ဥပစရိတာနုပစရိတသီဟာနံ သာမညပ္ပတီတိယံ မုနိသဒ္ဒေါ ဝိသေသေတိ-သီလမေဝ ဓနံ သီလဓနံ-ဓမ္မောတိ သမ္မတော ဓမ္မသမ္မတော-မဟန္တိ စ သာ သဒ္ဓါ စာတိ သမာသေ ကတေ-‘‘ဣတ္ထိယမ္ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထ’’တ ပုမ္ဘာဝါ ငီပ္ပစ္စယာဘာဝေါ-‘‘ဋန္တန္တုနန္တိ’’န္တဿ ဋေ-‘‘ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ’’တိ ဒိဃေ-မဟာသဒ္ဓါ. บทวิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ซึ่งมีอธิกรณ์เสมอกันเป็นอรรถเดียวกัน เช่น นีลุปปะลัง (บัวเขียว) วิเคราะห์ว่า นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ ในประโยคมีการใช้ศัพท์ 'จ' และ 'ต' เพื่อแสดงภาวะที่มีอธิกรณ์เสมอกัน แต่ในวุตติไม่มีการใช้ศัพท์เหล่านั้น เพราะแสดงภาวะนั้นด้วยสมาสเท่านั้น แม้ในที่อื่นก็ไม่มีการใช้ในที่ที่กล่าวแล้วอย่างนี้ เพราะอำนาจแห่งบทว่า 'พหุลัง' บางครั้งบทวิเสสนะที่เป็นอุปมา ย่อมอยู่ข้างหลัง เช่น มุนิสีโห (พระมุนีผู้เป็นดุจราชสีห์) วิเคราะห์ว่า มุนิ จะ โส สีโห จะ หรือว่า ศัพท์ว่า 'มุนิ' นั่นแหละเป็นบทวิเสสนะ เพราะเมื่อกล่าวว่า 'สีโห' ในความเข้าใจทั่วไปของราชสีห์ทั้งที่เป็นอุปจาระและไม่อุปจาระ ศัพท์ว่า 'มุนิ' ย่อมทำหน้าที่วิเสสนะ เช่น สีลธนัง (ศีลเป็นทรัพย์) วิเคราะห์ว่า สีลเมวะ ธนัง, ธัมมสัมมโต วิเคราะห์ว่า ธัมโมติ สัมมโต เมื่อทำสมาสว่า มหันตี จะ สา สัทธา จะ ด้วยสูตร 'อิตถิยัมภาสิตปุมิตถิ ปุเมเวกัตถะ' จึงมีรูปเป็นปุงลิงค์และไม่มี ณี ปัจจัย ด้วยสูตร 'ฏนตันตุนันตินตัสส เฏ' แปลง น ที่สุดของศัพท์เป็น ฏ และด้วยสูตร 'พยัญชเน ทีฆรัสสา' จึงทีฆะเป็น มหาสัทธา နဉ. นญ နဉိစ္စေတံ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ-ဉကာရော‘‘ဋနညဿာ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-ပါမနပုတ္တာဒီသု မာ ဟောတူတိ. บทว่า 'นญ' นี้ ที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้น ย่อมรวมกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นเป็นอรรถเดียวกัน อักษร ญ มีไว้เพื่อเป็นเครื่องหมาย (วิเสสนะ) ในสูตร 'ฏนญฺญสฺส' เพื่อไม่ให้มีในคำว่า ปามนปุตตะ เป็นต้น ဋနညဿ. ฏนญฺญสฺส ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿ ဋ ဟောတိ-န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော, နဉယံ ပရိယုဒါသဝုတ္တိ ပသဇ္ဇပ္ပဋိသေဓဝုတ္တိ စ-ပဌမပက္ခေ-ဗြာဟ္မဏ အညော ဗြာဟ္မဏန္တာနဇ္ဈာသိနော ခတ္တိယာဒိ ဗြာဟ္မဏ သဒိသောယေဝ အဗြာဟ္မဏေတိ ဝုတ္တေ ပတိယတေ-ဣတရသ္မိံ ပန ပက္ခေ ကေနစိ သံသယနိမိတ္တေန ခတ္တိယာဒေါ ဗြာဟ္မဏေတိ ပဝန္တဿ မိစ္ဆာဉာဏနိဝုတ္တိ ကရီယတိ-ဗြာဟ္မဏေ ယံ’န ဘဝတိ ဗြာဟ္မဏေတိ ဗြာဟ္မဏန္တဇ္ဈာသိတော န ဘဝတီတိ အတ္ထော-တတ္ထ ဝိနာ သဒိသတ္တံ မိစ္ဆာဉာဏသမ္ဘဝါ ပယောဂသာမတ္ထိယာ စ သဒိသပဋိပ္ပတ္တိ တဂ္ဂတာစ လိင်္ဂသင်္ချာ ဘဝန္တိ-အတောယေဝေါစ္စတေ နဉိဝယုတ္တ မညသဒိသာဓိကရဏေ တထာ ဟိ အတ္ထသမ္ပစ္စယောတိ-တဒေဝံ ပက္ခဉ္စယေဝ ပုဗ္ဗပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တံ-ဧဝမနဿော-ဣဟတု. เมื่อบทหลังตามมา แปลง นญฺ เป็น อ (ฏ) เช่น น พฺราหฺมโณ เป็น อพฺราหฺมโณ. นญฺ นี้ มีทั้งปริยุทาสวุตติ (การปฏิเสธโดยอ้อม) และปสัชชปฏิเสธวุตติ (การปฏิเสธโดยตรง). ในฝ่ายแรก เมื่อกล่าวว่า 'อพฺราหฺมโณ' ย่อมเข้าใจถึงผู้ที่มิใช่พราหมณ์อื่นจากพราหมณ์ เช่น กษัตริย์เป็นต้น ซึ่งไม่มีความประสงค์จะเป็นพราหมณ์ แต่มีความคล้ายคลึงกับพราหมณ์นั่นเอง. ส่วนในอีกฝ่ายหนึ่ง ย่อมเป็นการห้ามมิจฉาญาณของผู้ที่กล่าวตู่ในกษัตริย์เป็นต้นว่าเป็นพราหมณ์ ด้วยเหตุแห่งความสงสัยบางอย่าง. อธิบายว่า สิ่งใดไม่เป็นพราหมณ์ สิ่งนั้นย่อมไม่เข้าถึงความเป็นพราหมณ์. ในที่นั้น เพราะความเกิดขึ้นแห่งมิจฉาญาณโดยปราศจากความคล้ายคลึงกัน และด้วยอำนาจแห่งการใช้ จึงมีการรับรู้ความคล้ายคลึงกัน และมีลิงค์และสังขยาตามบทนั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'นญฺ ที่ประกอบด้วย อิว อรรถ ย่อมมีอธิกรณ์เสมอกับสิ่งอื่นที่คล้ายกัน เพราะความหมายย่อมสำเร็จได้อย่างนั้น'. ด้วยประการฉะนี้ ในทั้งสองฝ่าย บทหน้าจึงเป็นประธานในเนื้อความ. แม้ในคำว่า อนสฺโส ในที่นี้ ก็พึงทราบโดยนัยนี้. အန သရေ. แปลง (นญฺ) เป็น อน เมื่ออยู่หน้าสระ သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿ အန ဟောတီတိ နဿ အန. เมื่อบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ ศัพท์ว่า นญฺ ย่อมเป็น อน คือแปลง น เป็น อน ကုပါဒယော နိစ္စမသျာဒိဝိဓိမှိ. กุศัพท์เป็นต้น เป็นนิจสมาส ในวิธีกรรมมี อสฺยา เป็นต้น ကုသဒ္ဒေါ ပါဒယော စ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ နိစ္စံ သျာဒိဝိဓိဝိသယတော’ညတ္ထ-ကုစ္ဆိတော ဗြာဟ္မဏော ကုဗြာဟ္မဏော-ဧဝံကုပုရိသော-‘‘ပုရိသေ ဝါ’’တိ ပက္ခေ ကာဒေသေ-ကာပုရိသော-ဤသကံ ဥဏှံ ကဒုဏှံ-‘‘သရေ ကဒ ကုဿုတ္တရတ္ထေ’’တိ ကုဿ ကဒါဒေသော-အပ္ပကံ လဝဏံ ကာလဝဏံ-‘‘ကာပ္ပတ္ထေ’’တိ ကာဒေသော. กุศัพท์ และ ปาทิศัพท์ เป็นอันเดียวกันกับบทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด เป็นนิจ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีกรรมที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุดเป็นต้น เช่น พราหมณ์ที่น่าเกลียด คือ กุพฺราหฺมโณ, กุปุริโส (บุรุษที่น่าเกลียด) ก็เช่นกัน, ในฝ่ายที่มีสูตรว่า 'purise vā' เมื่อมีการแปลงเป็น กา จึงเป็น กาปุริโส, ร้อนเล็กน้อย คือ กทุณฺหํ, ด้วยสูตรว่า 'sare kada kussuttaratthe' จึงมีการแปลง กุ เป็น กท, เกลือน้อย คือ กาลวณํ, ด้วยสูตรว่า 'kāppatthe' จึงมีการแปลงเป็น กา. ပါဒယော ဂတာဒျတ္ထေ ပဌမာယ. ปาทิศัพท์ ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทปฐมาวิภัตติ. ပဂတော အာစရိယော ပါစရိယော-ဧဝံ ပန္တေဝါသီ-သုဋ္ဌုကတံ သုကတံ-ကိစ္ဆေန ကတံ ဒုက္ကတံ. อาจารย์ผู้ไปแล้ว (ยิ่ง) คือ ปาจริโย, ปนฺเตวาสี (ศิษย์ผู้ไปแล้ว) ก็เช่นกัน, ทำดีแล้ว คือ สุกตํ, ทำด้วยยาก คือ ทุกฺกตํ. အစ္စာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ဒုတိယာယ. อัจจาทิศัพท์ ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบททุติยาวิภัตติ. အတိက္ကန္တော မာလမတိမာလော. ผู้ก้าวล่วงระเบียบดอกไม้ คือ อติมาโล. ဃပဿာန္တသျာပ္ပကာနဿ. แห่งอักษรที่เป็นที่สุดของ ฆะ และ ปะ อันไม่เป็นประธาน. အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဃပဿ သျာဒိသု ရဿော ဟောတီတိ ရဿော. ฆะ และ ปะ อันเป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะ ในเพราะสิวิภัตติเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงเป็นรัสสะ. အဝဝါဒယော ကုဋ္ဌာဒျတ္ထေ တတိယာယ. อวาทิศัพท์ ในอรรถว่า ถูกดูหมิ่นแล้ว เป็นต้น (สมาส) กับบทตติยาวิภัตติ. အဝကုဋ္ဌံ ကောကိလာယ ဝနမဝကောကိလံ-အဝကုဋ္ဌန္တိ ပရိစ္စတ္တံ. ป่าที่ถูกนกกาเหว่าร้องด่า (ทอดทิ้ง) คือ อวกกิลํ, คำว่า อวกุฏฺฐํ หมายถึง ถูกทอดทิ้งแล้ว. ပရိယာဒယော ဂိလာနာဒျတ္ထေ စတုတ္ထိယာ. บท "ปริ" เป็นต้น ในความหมายว่า "เหน็ดเหนื่อย" เป็นต้น ย่อมเป็นจตุตถีวิภัตติ. ပရိဂိလာနော’ဇ္ဈေနာယ ပရိယဇ္ဈေနော. ผู้เหน็ดเหนื่อยเพื่อการเล่าเรียน คือ ปริยชฺเฌโน. နျာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ပဉ္စမိယာ. บท "นิ" เป็นต้น ในความหมายว่า "ออกไปแล้ว" เป็นต้น ย่อมเป็นปัญจมีวิภัตติ. နိက္ကန္တော ကောသမ္ဗိယာ နိက္ကောသမ္ဗိ-ဃပါဒိနာ ရဿော. ผู้ที่ออกไปจากเมืองโกสัมพี คือ นิกฺโกสมฺพี ด้วยกฎ ฆปะ เป็นต้น จึงเป็นรัสสะ. ဝါ နေကညတ္ထေ. หรือ (บทหลายบท) ในความหมายของบทอื่น. အနေကံ သျာဒျန္တ မညဿ ပဒဿတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ-ဩ တိဏ္ဏော ဟံသော ယံ သော ဩတိဏ္ဏဟံသော-(ဇလာသယော). บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายของบทอื่น หรือเป็นอันเดียวกัน เช่น หงส์ลงแล้วในที่ใด ที่นั้นคือ โอติณฺณหํโส (สระน้ำ). ဇိတော မာရော ယေန သော ဇိတမာရော-(ဘဂဝါ)-ဇိန္နောတရု ယေန သော ဆိန္နတရု(ဖရသု)ဒိန္နော သုင်္ကော ယဿသော ဒိန္နသုင်္ကော(ရာဇာ)-အပဂတံ ကာလကံ ယသ္မာ သော အပဂတကာလကော (ပဋော)ပဟုတံ ဓနံ ယဿ သော ပဟုတဓနော-(ပုရိသော)-နတ္ထိ သမော ယဿ သော အသမော-နဿ ဋာဒေသော-စိတ္တာ ဂါဝေါ ယဿာတိ သမာသေ ကတေ. มารอันพระองค์ทรงชนะแล้ว พระองค์นั้นคือ ชิตมาโร (พระผู้มีพระภาค) ต้นไม้ถูกตัดแล้วด้วยสิ่งใด สิ่งนั้นคือ ฉินฺนตรุ (ขวาน) ภาษีอันใครให้แล้วแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ ทินฺนสุงฺโก (พระราชา) จุดดำไปปราศแล้วจากสิ่งใด สิ่งนั้นคือ อปคตกาลโก (ผ้า) ทรัพย์มากมีแก่ผู้ใด ผู้นั้นคือ พหุธโน (บุรุษ) ผู้ไม่มีผู้เสมอเหมือน คือ อสโม มีการแปลง น เป็น อ เมื่อทำสมาสว่า โคทั้งหลายมีสีต่างๆ มีแก่ผู้ใด. ဂေါဿု ในเพราะคำว่า โค (มีการแปลงเป็น อุ). အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဂေါဿ သျာဒီသု ဥ ဟောတိ-စိတ္တဂု-(ဂေါမာ)-မတ္တာနေကေ ဂဇာ ယသ္မိံ တံ မတ္တာနေကဂဇံ-(ဝနံ) သဟ ပုတ္တေန ဝတ္တမာနော သပုတ္တော သဟ ပုတ္တော ဝါ-‘‘သဟဿ သော’ညတ္ထေ‘‘တိ ပက္ခေ သဟဿ သော-ဓဝါ စ ဗဒိရာ စ ပလာသာ စေတိ ဝိဂ္ဂဟေ. โค ที่เป็นที่สุดและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในวิภัตติลงท้ายเป็นต้น เช่น จิตฺตคุ (ผู้มีโค) ช้างหลายเชือกที่เมาแล้วมีอยู่ในที่ใด ที่นั้นคือ มตฺตาเนคคชํ (ป่า) ผู้เป็นไปพร้อมด้วยบุตร คือ สปุตฺโต หรือ สหปุตฺโต ในฝ่ายที่กล่าวว่า "สหสฺส โส อญฺญตฺเถ" (สหะ ย่อมเป็น สะ ในความหมายอื่น) สหะ ย่อมเป็น สะ ในวิคคหะว่า ต้นธวะด้วย ต้นขทิระด้วย และต้นปลาสด้วย. စတ္ထေ. ในความหมายแห่ง "จะ" ศัพท์ (และ). အနေကံ သျာဒျန္တံ စတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဘဝတိ-သမုစ္စယော’နွာဝယော ဣတရီတရယောဂေါ သမာဟာရော စေတိ စတတာရော စတ္ထာ-တတ္ထ ဣတရီတရယောဂေ သမာဟာရေ စ ဧကတ္ထီဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ ပဒါနံ အညမညသမ္ဗန္ဓတော-န သမုစ္စယေ နာပျနွာစယေ တဒဘာဝတော, စသဒ္ဒနိဝုတ္တိ. บทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นต้นหลายบท ย่อมเป็นอันเดียวกันในความหมายว่า "และ" หรือเป็นอันเดียวกัน ความหมายว่า "และ" มี ๔ อย่าง คือ สมุจจยะ (รวมกัน) อนฺวาวยะ (ตามกัน) อิตรีตรโยคะ (ประกอบกันและกัน) และ สมาหาโร (รวมกันเป็นกลุ่ม) ในที่นั้น ในอิตรีตรโยคะและสมาหาระ ย่อมมีความเป็นอันเดียวกันได้ เพราะบททั้งหลายมีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน ไม่เป็นในสมุจจยะและอนฺวาวยะ เพราะไม่มีความสัมพันธ์นั้น จึงมีการงดใช้ศัพท์ว่า "จะ". သမာဟာရေ နပုံသကံ. ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์. စတ္ထေ သမာဟာရေ ယဒေကတ္ထံ တံ နပုံသကလိင်္ဂံ ဘဝတိ-သမာဟာရဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ-ဓဝခဒိရပလာသံ-ကတ္ထ စိ န ဟောတိ’သဘာပရိသာယာ’တိ ဉာပကာ-အာဓိပစ္စပရိဝါရော-ဣတရီတရယောဂေ အဝယဝပ္ပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနံ-ဓဝခဒိရပလာသာ-သမာသေ ယံ ပုဗ္ဗံ ဝူတ္တံ တဒေဝ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ-ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနာဘာဝါ-ကွစိ ဝိပလ္လာသောပိ ဟောတိ ဗဟုလာဓိကာရတော-ဒန္တာနံ ရာဇာ ရာဇဒန္တော-ပါပါ ဘုမိ ယသ္မိံ ပါပါ စ သာဘုမိ စေတိ ဝါ ဝိဂ္ဂယှ သမာသေ သမာသန္တွေစ္စာဓိကာရော. ในความหมายว่า "และ" ที่เป็นสมาหาระ สิ่งใดเป็นอันเดียวกัน สิ่งนั้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์ เพราะความเป็นอันเดียวกันของสมาหาระ จึงเป็นเอกวจนะเท่านั้น เช่น ธวขทิรปลาสํ (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) บางครั้งก็ไม่เป็นไป เพราะมีเครื่องหมายว่า "สภาปริสายา" (ของสภาและบริษัท) เช่น อาธิปจฺจปริวาโร (บริวารแห่งความเป็นใหญ่) ในอิตรีตรโยคะ เพราะบทที่เป็นส่วนย่อยเป็นประธาน จึงเป็นพหุวจนะ เช่น ธวขทิรปลาสา (ต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส) ในสมาส สิ่งใดที่กล่าวไว้ก่อน สิ่งนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการกลับกันได้ เพราะอำนาจแห่งกฎ "พหุลํ" (ส่วนมาก) เช่น ราชาแห่งฟันทั้งหลาย คือ ราชทนฺโต หรือเมื่อแยกวิคคหะว่า แผ่นดินอันลามกมีอยู่ในที่ใด และแผ่นดินนั้นเป็นแผ่นดินอันลามกด้วย เมื่อทำสมาส ย่อมมีอำนาจแห่งสมาสันตะ (ส่วนท้ายของสมาส). ပါပါဒီဟိ ဘုမိယာ. (การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า ภูมิ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น. ပါပါဒီဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ-ပါပဘုမံ, (ဌာနံ)-ဣတ္ထိယမိစ္စာဒိနာအာပ္ပစ္စယော နိဝတ္တနေ-ဇာတိယာ ဥပ လက္ခိတာ ဘုမိ ဇာတိဘုမံ. ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าปาปะเป็นต้น อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นปาปภูมิ (สถานที่) อัปปัจจัยในอิตถีลิงค์เป็นต้นย่อมถูกระงับ ภูมิที่ถูกกำหนดด้วยชาติ เป็นชาติภูมิ. သင်္ချာဟိ (การลงสมาสันตปัจจัยแก่คำว่า ภูมิ) ที่อยู่หลังสังขยา. သင်္ချာဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အဟောတိ-ဒွေ ဘုမိယော အဿာတိ ဒွီဘုမံ-ဧဝံ တိဘုမံ, စတုဘုမံ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကွစိ န ဟေကာတိ-စတုဘုမိ. ภูมิใดที่อยู่หลังคำว่าสังขยา อะเป็นที่สุดของสมาสนั้น ย่อมเป็นทวิภูมิ (มีภูมิสอง) เช่นนี้ ติภูมิ, จตุภูมิ เพราะมีอำนาจแห่งพหุลบท บางครั้งก็ไม่เป็น (อะ) เช่น จตุภูมิ. ဒီဃာဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတျာ. (การลงสมาสันตปัจจัย) แก่คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และบทที่เป็นเอกเทศ. ဒီဃာဒီဟိ အသင်္ချေဟိ သင်္ချာဟိ စ ပရသ္မာ ရတ္တိသဒ္ဒါ အနညာသင်္ချတ္ထေသု သမသိတာ သမာသန္တော အ ဟောတိ-ဒီဃာ စ သာ ရတ္တိ စာတိ ဒီဃရတ္တံ-အဟော စ ရတ္တိ စ အဟောရတ္တံ-အဟဿ အပါဒိတ္တာ ‘‘မနာဒျပါဒီနမော မယေ စာ’’တိ ဩ-ဝဿာသု ရတ္တိ ဝဿာရတ္တံ-ပုဗ္ဗာ စ သာ ရတ္တိ စာတီ ပုဗ္ဗရတ္တံ-ဧဝံ အပရရတ္တံ, အဍ္ဎရတ္တံ-အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ အတိရတ္တော-ဒွိန္နံ ရတ္တီနံ သမာဟာရော ဒွိရတ္တံ-အနညာသင်္ချတ္ထေသုတွေဝ-ဒိဃရတ္တိ-(ဟေမန္တော)-ဥပ ရတ္တိ-ကွစိ ဟောတေဝ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ-ယထာရတ္တံ. จากคำว่ารัตติที่อยู่หลังคำว่าทีฆะเป็นต้น ที่ไม่เป็นสังขยาและเป็นสังขยา เมื่อสมาสกันในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี เช่น ราตรีนั้นยาว ชื่อว่าทีฆรัตตะ วันและราตรี ชื่อว่าอโหรัตตะ เพราะคำว่าอหะไม่มีบทหน้า โอจึงมีตามกฎ "มนาทิอปาทีนโม มเย จา" ราตรีในฤดูฝน ชื่อว่าวัสสารัตตะ ราตรีนั้นเป็นเบื้องต้น ชื่อว่าปุพพรัตตะ เช่นนี้ อปรรัตตะ, อัฑฒรัตตะ ล่วงราตรีไปแล้ว ชื่อว่าอติรัตตะ การรวมกันแห่งราตรีสองราตรี ชื่อว่าทวิรัตตะ ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว) อุปะรัตติ บางครั้งก็มีอยู่มากตามการบัญญัติ เช่น ยถารัตตะ. ဂေါတွ စတ္ထေ စာလောပေ. (การแปลง) โค เป็น อว และ (การลง อะ) เมื่อไม่มีการลบ และไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์. ဂေါသဒ္ဒါ အလောပစိသယာ သမာသန္တော အ ဟောတိ န စေ စတ္ထေ จากคำว่าโค เมื่อไม่มีการลบ อะเป็นที่สุดของสมาสย่อมมี แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่ง "จะ" ศัพท์. သမာသော အညပဒတ္ထေ အသင်္ချတ္တေ စ-ရညော ဂေါ ရာဇဂဝေါ-အဝင-ပဉ္စ ဂါဝေါ ဓနမဿ ပဉ္စဂဝဓနော-ဝိသေသနသမာသဂဗ္ဘော အညပဒတ္ထသမာသော-ဒသန္နံ ဂုန္နံ သမာဟာရောဒသဂဝံ-အလောပေတိ ကိံ?-ပဉ္စဟိဂေါဘိ ကီတော ပဉ္စဂု-ဝိသေသနသမာသေ-‘‘တေန ကတံ ကီတ’’မိစ္စာဒိနာ ဏိကေ ‘‘လောပေါ’’တိ တဿ လောပေ စ ကနေ ‘‘ဂေါဿုတိ ဥကာရော-အဝတ္ထေတိ ကိံ?-အဇဿဂါဝေါ-အနညာသင်္ချတ္ထေယုတွေဝ-စိတ္တဂု, ဥပဂု-ဝိသာလာနိ အက္ခီနိ အဿာတိ အညပဒတ္ထသမာသေ‘‘အက္ခိသ္မာညတ္ထေ’’တိ အကာရေ-ဝိသာလက္ခော-ပဓာနတ္ထတာဝသေန စတုဗ္ဗိဓမေကတ္တံ တိဝိဓန္တိ ကေစိ-ဝုတ္တဟိ. สมาสในอรรถแห่งบทอื่นและในอรรถที่ไม่ใช่สังขยา โคของพระราชา เป็นราชคาวะ (แปลงเป็น อว) มีโคห้าตัวเป็นทรัพย์ ชื่อว่าปัญจคาวธนะ สมาสในอรรถแห่งบทอื่นที่ประกอบด้วยวิเสสนสมาส การรวมกันแห่งโคสิบตัว เป็นทสคาวะ คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? เช่น ซื้อด้วยโคห้าตัว เป็นปัญจคุ ในวิเสสนสมาส เมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยตามกฎ 'เตน กตัง กีตัง' เป็นต้น และเมื่อมีการลบ ณิกปัจจัยนั้น อุการะย่อมมีในคำว่าโค (ตามกฎ Gossu) คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่ง จะ ศัพท์' คืออะไร? เช่น โคของแพะ (อชสฺส คาโว) ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่นเท่านั้น เช่น จิตตคุ, อุปคุ มีนัยน์ตาใหญ่ ชื่อว่าวิสาลักขะ ในสมาสในอรรถแห่งบทอื่นตามกฎ 'อักขิสมาญญัตเถ' อะการะย่อมมี บางท่านกล่าวว่า เอกัตตะมีสี่ชนิดโดยความเป็นประธาน และมีสามชนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า... ပုဗ္ဗုတ္တရောဘယညတ္ထမိစ္စေကတ္ထံ စတုဗ္ဗိဓံ ဝိသေဿညောဘယတ္ထတာ တိဓာ ဝက္ခန္တိ တံ ပရေ. เอกัตตะมีสี่ชนิด คือ ปุพพะ, อุตตระ, อุภยะ, และอัญญัตถะ ส่วนผู้อื่นกล่าวว่า มีสามชนิด คือ วิเสสนะ, อัญญะ, และอุภยะ. ဧကတ္ထံ. เอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน). အထ ဣတ္ထိပ္ပစ္စယန္တာ နိဒ္ဒိသီယန္တေ. ลำดับนั้น จะแสดงปัจจัยที่ลงในอิตถีลิงค์. ဣတ္ထိယမတွာ. ในอิตถีลิงค์. ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ အာပ္ပစ္စယော ဟောတိ-ဒေဝဒတ္တာ, အဇာ, ကောကိလာ, ဣစ္စာဒိ. จากนามที่มี อะ เป็นที่สุด เมื่อกล่าวในอิตถีลิงค์ อัปปัจจัยย่อมมี เช่น เทวทัตตา, อชา, โกกิลา เป็นต้น. နဒါဒိတော ငီ. ณีปัจจัย หลังคำว่า นที เป็นต้น. အာကတိဂဏေ’ယံ-နဒါဒီဟိ ဣတ္ထိယံ ငီပ္ပစ္စယော ဟောတိ ငကာရော ‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝေ’’တိ သင်္ကေတတ္ထော-နဒီ, မဟီ, ကုမာရီ, တရုဏိ, ဝါရုဏိ, ဂေါတမီ, ဂစ္ဆန္တိ-‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝေ’’တိ ဝါ တကာရေ-ဂစ္ဆတီ-ဂစ္ဆတီ-ဧဝံ ဂုဏဝန္တိ, ဂုဏဝတီ-‘‘ဂေါတောဝါ‘‘တိ နဒါဒိသု ပါဌာ ဝါ ငီမှိ ‘‘ဂေါဿာဝင’’တိ ဂေါသဒ္ဒဿ အာဝင-ဂါဝီ, ဂေါ. นี้เป็นอาคติคณะ ณีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์จากคำว่านทีเป็นต้น ณ การะเป็นเครื่องหมายตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี, คัจฉันตี หรือ ตะการะตามกฎ "นฺตนฺตุนํ ณีมฺหิ โต เว" เช่น คัจฉตี เช่นนี้ คุณวันตี, คุณวตี หรือเพราะการอ่านในนทาทิว่า "โคโตวา" อาวังคะของโคศัพท์ในณีปัจจัยตามกฎ "โคสฺสาวงฺค" เป็นคาวี, โค. ယက္ခာဒိတွိနီ စ. และอินีปัจจัย หลังคำว่า ยักษ์ เป็นต้น. ယက္ခာဒိတော ဣတ္ထီယမိနီ ဟောတိ ငီ စ-ယက္ခိနီ,ယက္ခီ-နာဂိနီ,နာဂီ. อินี และ ณี ปัจจัย ย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยักขศัพท์เป็นต้น เช่น ยักขินี, ยักขี, นาคินี, นาคี ယုဝဏ္ဏေဟိ နီ. นีปัจจัย (ย่อมลง) หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด ဣတ္ထိယမိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တေဟိ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ-ပယတပါဏိနီ, ဒဏ္ဍိနီ, ဘိက္ခုနီ, ပရစိတ္တဝိဒုနီ. นีปัจจัยย่อมมีมากในอิตถีลิงค์ หลังศัพท์ที่มีอิและอุวรรณะเป็นที่สุด เช่น ปยตปาณินี, ทัณฑินี, ภิกขุนี, ปรจิตตวิทุนี ယုဝါ တီ. ตีปัจจัย (ย่อมลง) หลังยุวศัพท์ ယုဝသဒ္ဒတော တီ ဟောတိတ္ထိယံ-ယုဝတီ. ตีปัจจัยย่อมมีในอิตถีลิงค์ หลังยุวศัพท์ เช่น ยุวตี ဣတ္ထိပ္ပစ္စယန္တာ. ศัพท์ที่มีอิตถีปัจจัยเป็นที่สุด အထ ဏဒယော ဝုစ္စန္တေ-ရဃုဿာပစ္စမီတိ ဝိဂ္ဂဟေ. ลำดับนั้น จะกล่าวถึง ณ ปัจจัยเป็นต้น ในวิเคราะห์ว่า รฆุสฺส อปจฺจํ (เหล่ากอของพระรฆุ) ဏေ ဝါပစ္စေ. ณ ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งอัปปัจจะบ้าง ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝါ ဏပ္ပစ္စယော ဟောတပစ္စေ’ဘိဓေယျေ-ဏကာရော ဏနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော-ဏေနေဝ အပစ္စတ္ထဿ ဝုတ္တတ္တာ အပစ္စသဒ္ဒါပ္ပယောဂေါ-‘‘ဧကတ္ထတာယ’’မိတိ သျာဒိ လောပေါ. ณ ปัจจัย ย่อมลงหลังนามศัพท์ที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง ในอรรถอัปปัจจะที่พึงกล่าว, ณ อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำวิธีที่มี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะอรรถอัปปัจจะถูกกล่าวด้วย ณ ปัจจัยนั้นแล้ว จึงไม่ต้องใช้ศัพท์ว่า อปจฺจ อีก, มีการลบสยาทิวิภัตติด้วยสูตรว่า เอกตฺถตายํ သရာနမာဒိဿာယုဝဏ္ဏဿာ ဧ ဩ ဏနုဗန္ဓေ. เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์ ย่อมวุฒิสระต้น คือ อะ เป็น อา, อิ เป็น เอ, อุ เป็น โอ သရာနမာဒိဘုတ ယေ အကာရိဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ တေသံ အာ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဏနုဗန္ဓေတိ အကာရဿ အကာရော. สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ และ อุ วรรณะ เหล่านั้นย่อมเป็น อา เอ โอ ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, อะ เป็น อา ဥဝဏ္ဏဿာဝင သရေ แปลงอุวรรณะเป็น อว เมื่ออยู่หน้าสระ သရာဒေါ ဏနုဗန္ဓေ ဥဝဏ္ဏဿ အဝင်ှောတိ-တတော သျာဒိ-ရာဃဝေါစ္စာဒိ-ဣတ္ထိယံ-ရာဃဝစ္စာဒိ-ဝါ ဝိဓာနာ ရဃုဿာပစ္စံ ရဂွပစ္စန္တိပိ ဟောတိ. เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์อยู่หลังสระ ย่อมแปลงอุวรรณะเป็น อว, จากนั้นลงสยาทิวิภัตติ เป็น ราฆโว เป็นต้น, ในอิตถีลิงค์ เป็น ราฆวี เป็นต้น, เพราะมีคำว่า วา ในสูตร อปจฺจํ ของ รฆุ จึงเป็น รฆุวปจฺจํ ได้ด้วย ဏဒယော’ဘိဓေယျလိင်္ဂါ အပစ္စေ တွနပုံသကာနပုံသကေ သကတ္ထေ ဏျော ဘိယျော ဘာဝသမူဟဇာ; တာ တုတ္ထိယမသငက္ချာနေ တွာဒိ စိပ္ပစ္စယန္တကာနပုံသကေန လိင်္ဂေန သဒ္ဒါ’ဒါဟု ပုမေနေ ဝါနိဒ္ဒိဿတီတိ ဉတဗ္ဗမဝိသေသေ ပနိစ္ဆိတေ. ปัจจัยมี ณ เป็นต้น มีลิงค์ตามบทที่ถูกกล่าวถึง แต่ในอรรถอัปปัจจะ ไม่เป็นนปุงสกลิงค์. ในอรรถสกัตถะ เป็นนปุงสกลิงค์. ญฺยปัจจัยมีมากในอรรถภาวะและสมูหะ. ติปัจจัยเป็นต้นจนถึงจิปัจจัยเป็นที่สุด ในอรรถตุตถิยะและอสังขยานะ เป็นอิตถีลิงค์. ศัพท์ที่ลง ตฺว ปัจจัยเป็นต้น เป็นนปุงสกลิงค์ หรือปุงลิงค์. พึงทราบว่า (ศัพท์เหล่านี้) ย่อมระบุไว้โดยไม่เจาะจง ဝါ အပစ္စေတိ ဝါဓိကာရော. บทว่า วา และ อปจฺเจ เป็นบทอธิการ ဝစ္ဆာဒိတော ဏန ဏယနာ. ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉศัพท์เป็นต้น ဝစ္ဆာဒိတော ဂေါတ္တာဒိဘုတာ ဂဏတော စ ဏန ဏယနပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ ပပုတ္တာဒေါ’ပစ္စေ-ပပုတ္တပ္ပဘုတိ ဂေါတ္တံ-ဝစ္ဆဿာ ပစ္စံ ဝစ္ဆာနော, ဝစ္ဆာယနော-‘သံယောဂေ ကွစီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ န ဝုဒ္ဓိ-ကတိဿာပစ္စံ ကစ္စာနော, ကစ္စာယနော-ယကာရစဝဂ္ဂပုဗ္ဗ ရူပါနိ-ယာဂမေ-ကာတိယာနော. ณา และ ณายน ปัจจัย ย่อมลงหลังวัจฉาทิคณะ ซึ่งเป็นโคตรเป็นต้น ในอรรถอัปปัจจะ มีปปุตตะ (เหลน) เป็นต้น, โคตรมีปปุตตะเป็นต้น, อปจฺจ ของวัจฉะ คือ วจฺฉาโน, วจฺฉายโน, เพราะมีคำว่า สํโยเค กฺวจิ จึงไม่มีการวุฒิ, อปจฺจ ของกติ คือ กจฺจาโน, กจฺจายโน, รูปที่มี ย การะ และ จ วรรค อยู่หน้า, เมื่อลง ย อาคม เป็น กาติยาโน ကတ္တိကာယ အပစ္စမိစ္စေဝမာဒိ ဝိဂ္ဂဟေ. ในวิเคราะห์ว่า กตฺติกาย อปจฺจํ เป็นต้น ကတ္တိကာဝိဓဝါဒီဟိ ဏေယျဏေရာ. เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น ကတ္တိကာဒီဟိ ဝိဓဝါဒီဟိ စ ဏေယျဏေရာ ဝါ ယထာက္ကမံ, ဟောန္တ ပစ္စေ-ကတ္တိကေယျော, ဝေဏတေယျော-ဝေဓဝေရော, သာမဏေရော. เณยฺย และ เณร ปัจจัย ย่อมลงหลังกัตติกาและวิธวาศัพท์เป็นต้น ตามลำดับ ในอรรถอัปปัจจะ คือ กตฺติเกยฺโย, เวณเตยฺโย, เวธเวโร, สามเณโร ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้น ဒိတိပ္ပဘုတီဟိ ဏျော ဝါ ဂေါတပစ္စေ. ญฺย ปัจจัย ย่อมลงหลังทิติศัพท์เป็นต้นบ้าง ในอรรถโคตรอปจฺจ သံယောဂေ ကွစိ. ในเพราะพยัญชนะสังโยคบ้าง သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အယုဝဏ္ဏာ တေသံ အာ ဧ ဩ ဟောန္တိ ကွစိ ဒေဝ သံယောဂဝိသယေ ဏနုဗန္ဓေတိ ဝိသယသတ္တမိယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ သံယောဂတော ပုဗ္ဗေဝ ဧကာရော. สระต้นทั้งหลาย คือ อะ อิ อุ เหล่านั้น ย่อมเป็น อา เอ โอ บ้าง ในเพราะพยัญชนะสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธ์, เพราะระบุด้วยวิสยสัตตมี จึงมีการวุฒิเป็น เอ หน้าพยัญชนะสังโยค လောပေါ’ဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ. การลบ อะ และ อิ วรรณะ ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ အဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ လောပေါ ဟောတိ-ဒိတိယာ အပစ္စံ ဒေစ္စော, ကုဏ္ဍနိယာ အပစ္စံ ကောဏ္ဍညော-နဿ ဉေ ပုဗ္ဗရူပံ-ဘာတုနော အပစ္စံ ဘာတဗ္ဗော-ဧတ္ထ- ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมลบ อะ และ อิ วรรณะ, อปจฺจ ของนางทิติ คือ เทจฺโจ, อปจฺจ ของนางกุณฑนี คือ โกณฺฑญฺโญ, แปลง น เป็น ญฺญ ซึ่งเป็นรูปเบื้องหน้า, อปจฺจ ของภาตุ คือ ภาตพฺโพ, ในที่นี้- ယမှိ ဂေါဿ စ. ในเพราะ ย ปัจจัย และ (แปลงสระ) ของ โค ศัพท์ ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ ဂေါဿုဝဏ္ဏဿ စ အဝင ဟောတီတိ ဥကာရဿ အဝင. ในปัจจัยที่มี ย การะ เป็นต้น ย่อมแปลงสระ อุ ของ โค ศัพท์ เป็น อว, คือแปลง อุ เป็น อว အာ ဏိ. อา และ ณิ ปัจจัย အကာရန္တတော ဏိ ဝါ ဟောတပစ္စေ ဗဟုလံ-ဒက္ကဿာပစ္စံ ဒက္ခိ-ဧဝံ ဝါရုဏိ-ဗဟုလံ ဝိဓာနာ န သဗ္ဗေဟိ အကာရန္တေဟိ-တေ နေဝ ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ ဝါသိဋ္ဌော တွေဝ ဟောတိ. ณิ ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์อการันต์บ้าง ในอรรถอัปปัจจะ, อปจฺจ ของทักขะ คือ ทักขิ, วารุณิ ก็เช่นกัน, เพราะมีคำว่า พหุลํ จึงมิได้ลงหลังศัพท์อการันต์ทั้งหมด, เพราะเหตุนั้น อปจฺจ ของวสิฏฐะ จึงเป็น วาสิฏโฐ เท่านั้น ရာဇတော ညော ဇာတိယံ ลง ญฺโญ ปัจจัย หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าชาติ ရာဇသဒ္ဒတော ညော ဝါ ဟောတပစ္စေ ဇာတိယံ ဂမ္မမာနာယံ-ရညော အပစ္စံ ရာဇညော-ဇာတိယန္တိ ကိံ?-ရာဇာပစ္စံ. ลง ญฺโญ ปัจจัย บ้าง หลังราชศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ (เหล่ากอ) เมื่อหมายถึงชาติ (กำเนิด), เหล่ากอของพระราชา ชื่อว่า ราชญฺโญ, คำว่า 'ชาติ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ราชปจฺจํ (ซึ่งไม่ได้หมายถึงชาติกำเนิด) ခတ္တာ ယီယာ. ลง อิย และ ย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์ ခတ္တသဒ္ဒါ ယေယာ ဟောန္တပစ္စေ ဇာတိယံ-ခတ္တဿာပစ္စံ ခတ္တျော, ခတ္တိယော-ဇာတိယန္တွေဝ-ခတ္တိ. ลง ย และ อิย ปัจจัย หลังขัตตศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของขัตตะ ชื่อว่า ขตฺตฺโย และ ขตฺติโย, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) ขตฺติ မနုတော ဿ သဏ. ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์ မနုသဒ္ဒတော ဇာတိယံ ဿ သဏ ဟောတပစ္စေ-မကနုနော အပစ္စံ မနုဿော, မာနုသော-ဇာတိယန္တွေဝ-မာနဝေါ. ลง สฺส และ สณ ปัจจัย หลังมนุศัพท์ ในอรรถว่าอปัจจะ เมื่อหมายถึงชาติ, เหล่ากอของมนุ ชื่อว่า มนุสฺโส และ มานุโส, เมื่อไม่หมายถึงชาติ (ใช้รูปว่า) มาณโว ဇနပဒနာမသ္မာ ခတ္တိယာ ရညေ စ ဏော. ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา ဇနပဒဿ ယံ နာမ, တန္နာမသ္မာ ခတ္တိယာပစ္စေ ရညေ စ ဏေ ဟောတိ-ပဉ္စာလာနံ အပစ္စံ ရာဇာ ဝါ ပဉ္စာလော, မာဂဓော-ဇနပဒနာမသ္မာတိ ကိံ?-ဒါသရထိ-ခန္တိယာတိ ကိံ? ပဉ္စာလဿဗြာဟ္မဏဿာပစ္စံ ပဉ္စာလိ. ลง ณ ปัจจัย หลังนามที่เป็นชื่อของชนบท ในอรรถว่าเหล่ากอของกษัตริย์ และในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวปัญจาละ หรือพระราชาแห่งปัญจาละ ชื่อว่า ปญฺจาโล, (พระราชาแห่งมคธ ชื่อว่า) มาคโธ, คำว่า 'จากชื่อของชนบท' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล), คำว่า 'กษัตริย์' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อห้ามในรูปว่า ปญฺจาลี (ซึ่งหมายถึงเหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ) ဏျ ကုရုသိဝီဟိ. ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์ ကုရုသိဝီဟပစ္စေ ရညေ စ ဏျော ဟောတိ-ကုရုနံ အပစ္စံ ရာဇာဝါ ကောရဗ္ဗော, သေဗ္ဗော. ลง ณฺย ปัจจัย หลังกุรุศัพท์และสีวิศัพท์ ในอรรถว่าเหล่ากอและในอรรถว่าพระราชา, เหล่ากอของชาวกุรุ หรือพระราชาแห่งกุรุ ชื่อว่า โกรพฺโพ, (เหล่ากอของชาวสีวิ หรือพระราชาแห่งสีวิ ชื่อว่า) เสพฺโพ ဏ ရာဂါတေန ရတ္တံ. ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย้อมด้วยสีนั้น' ရဇ္ဇတေ ယေန သော ရာဂေါ-တတော ရာဂဝါစိတတိယန္တတော ရတ္တမိစ္စေတသ္မိံ အတ္ထေဏေ ဟောတိ-ကသာဝေန ရတ္တံ ကာသာဝံ, ကောသုမှံ-ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ’ နီလံ ပီတန္တိ? ဂုဏဝစနတ္တာ ဝိနာပိ ဏေန ဏတ္ထဿာဘိဓာနတော. สิ่งที่ใช้ย้อม ชื่อว่า ราคะ (สีย้อม), ลง ณ ปัจจัย หลังศัพท์ที่หมายถึงสีย้อมซึ่งประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย้อมแล้ว', ย้อมด้วยน้ำฝาด ชื่อว่า กาสาวํ, (ย้อมด้วยดอกคำฝอย ชื่อว่า) โกสุมฺหํ, ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่ลง ณ ปัจจัย ในคำว่า นีลํ และ ปีตํ? เพราะเป็นคุณศัพท์ จึงแสดงอรรถของ ณ ปัจจัยได้โดยไม่ต้องลงปัจจัย နက္ခတော နိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ. ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ ในอรรถว่ากาลที่ประกอบด้วยพระจันทร์ တတိယတ္တတော နက္ခတ္တာ တေန လက္ခိတေ ကာလေ ဏေ ဟောတိ တဉ္စေ နက္ခတ္တမိန္ဒုယုတ္တံ ဟောတိ-ဖုဿေန ဣန္ဒုယုတ္တေန လက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဖုဿီ, ပုဿော (အဟော)-မဃာယ ဣန္ဒုယုတ္တာယလက္ခိတာ ပုဏ္ဏမာသီ မာဃီ, မာဃော (အဟော) ลง ณ ปัจจัย หลังนักขัตตศัพท์ที่ประกอบด้วยตติยาวิภัตติ ในอรรถว่ากาลที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวปุสสะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า ผุสฺสี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวปุสสะ) ชื่อว่า ผุสฺโส, วันเพ็ญที่กำหนดด้วยดาวมาฆะที่ประกอบด้วยพระจันทร์ ชื่อว่า มาฆี, วัน (ที่ประกอบด้วยดาวมาฆะ) ชื่อว่า มาโฆ ယာ ဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသိ. ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นเทวดาของเขา' และ 'เป็นวันเพ็ญ' သေတိ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏေ ဟောတိ ယံ ပဌမန္တံ သာ ဒွေ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဝါ-သုဂတော ဒေဝတာ အဿေတိ သောဂတော-မာဟိန္ဒော, ယာမော, စာရုဏော-ဖုဿီ ပုသ္ဏမာသီ အဿ သမ္ဗန္ဓိနီတိ ဖုဿော, (မာသော) ဧဝမ္မာဃော. ลง ณ ปัจจัย หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) โดยบทปฐมาวิภัตตินั้นหมายถึงเทวดาหรือวันเพ็ญ, พระสุคตเป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า โสคโต, (พระมเหินทร์เป็นเทวดาของเขา ชื่อว่า) มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, วันเพ็ญผุสสีเป็นของเขา (ของเดือนนั้น) ชื่อว่า ผุสฺโส (เดือนผุสสะ), มาโฆ (เดือนมาฆะ) ก็เช่นเดียวกัน ဝျာကရဏမဓိတေ ဇာနာတိ ဝါတွေဝမာဒိဝဂ္ဂဟေ. ในรูปวิเคราะห์เป็นต้นว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งไวยากรณ์' หรือ 'ย่อมรู้ (ซึ่งไวยากรณ์)' တမဓီတေ တဉ္ဇာနာတိ ကဏိကာ စ. ลง ณ, ณิก และ ก ปัจจัย ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น' ဒုတိယန္တတော တမဓီတေ တဉ္ဇာနာတီတိ ဧတေသွတ္တေသု ဏေဟောတိ ကောဏိကော စ-ဝေယျာကရဏေ-ကတယာဒေသဿိကာရဿ‘‘တဒါ ဒေသာ တဒိဝ ဘဝန္တိ‘‘တိ ဉာယာ သရာနမစ္စာဒိနာ ဧကာရေ ယာဂမဒွိတ္တာနိ-ကေ-ကမကော, ပဒကော-ဏိကေ-သုတ္တန္တိကော, ဝေနယိကော-‘‘တေန နိဗ္ဗတ္တေ’’တိ တတိယန္တာ နိဗ္ဗတ္တတ္ထေဏေ-ကုသမ္ဗေန နိဗ္ဗတ္တာ ကောသမ္ဗီ, (နဂရီ.) ลง ณ ปัจจัย หลังบททุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'ย่อมรู้ซึ่งสิ่งนั้น' และลง ณิก และ ก ปัจจัยด้วย, (ผู้ศึกษาไวยากรณ์ ชื่อว่า) เวยฺยากรโณ (ในคำนี้มีการอาเทศ ย เป็น อิ แล้วแผลงเป็น เอ ลง ย อาคม และซ้อน ย), ลง ก ปัจจัย เช่น กมโก, ปทโก, ลง ณิก ปัจจัย เช่น สุตฺตนฺติโก, เวนยิโก, และลง ณ ปัจจัย หลังบทตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/สำเร็จด้วยสิ่งนั้น' เช่น เมืองที่เกิดด้วยต้นกุสัมพะ ชื่อว่า โกสมฺพี တတြ ဘဝေ. ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่ในที่นั้น' သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏေ ဟောတိ-ဥဒကေ ဘဝေါ ဩဒကော-‘‘အဇ္ဇာဒီဟိ တနော’’တိ ဘဝတ္ထေ တနော-အဇ္ဇဘဝေါ အဇ္ဇတနော-ဧဝံ ဟီယတ္တနော-‘‘ဉောနမဝဏ္ဏေ’’တိ အကာရော-‘‘သရမ္ဘာ ဒွေ’’တိ တဿ ဒွိဘာဝေါ. ลง ณ ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่เกิดในน้ำ ชื่อว่า โอทโก, ลง ตน ปัจจัย หลัง อชฺช เป็นต้น ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น อชฺชตโน (เกิดในวันนี้), หียตฺตโน (เกิดในวันวาน), (ในคำว่า หียตฺตโน) มีการแปลง ญ เป็น อ และซ้อน ต ပုရာတောဏော စ และลง ณ ปัจจัย หลัง ปุรา ပုရာ ဣစ္စေတသ္မာ ဘဝတ္ထေ ဏေ ဟောတိ တနော ဝ-ပုရာ ဘဝေါ ပုရာဏေ, ပုရာတနော. ลง ณ หรือ ตน ปัจจัย หลัง ปุรา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่มีมาแต่ก่อน ชื่อว่า ปุราโณ และ ปุราตโน အမာတွစ္စော. ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา အမာ သဒ္ဒတော အစ္စော ဟောတိ ဘဝတ္ထေ-အမာ ဘဝေါ အမစ္စော. ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ผู้ที่อยู่ร่วมกัน ชื่อว่า อมจฺโจ မဇ္ဈာဒိတွိမော. ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น မဇ္ဈာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ဘဝတ္ထေ ဣမော ဟောတိ-မဇ္ဈေ ဘဝေါ မဇ္ဈိမော, အန္တိမော-ကုသိဏရာယံ ဘဝေါ စ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. ลง อิมา ปัจจัย หลัง มชฺฌ เป็นต้น ที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', สิ่งที่อยู่ในท่ามกลาง ชื่อว่า มชฺฌิโม, (สิ่งที่อยู่ในที่สุด ชื่อว่า) อนฺติโม, (สิ่งที่เกิดในเมืองกุสินารา ชื่อว่า โกสิณารโก) เป็นต้น ကဏ္ဏေယျ ဏေယျကယျာ. ลง ก, ณฺย, เณยฺย, เณยฺยก และ ย ปัจจัย သတ္တမျန္တာ ဧတေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ ဘဝတ္ထေ-ကဏ-ကောသိဏရကော-ဏေယျ-ဂင်္ဂေယျော, ဝါနေယျော-ဏေယျက-ကောလေယျကော-ယ-ဂမ္မော-ရဿာကာရလောပပု- ဗ္ဗရူပါနိ-ဣယ-ဂမိယော, ဥဒရိယံ-‘‘ဏိကော’’တိ သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ သရဒေ ဘာဝေါ သာရဒိကော, ဟေမန္တိကော. ลงปัจจัยเหล่านี้หลังบทสัตตมีวิภัตติโดยมาก ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่', ก ปัจจัย เช่น โกสิณารโก, เณยฺย ปัจจัย เช่น คงฺเคนฺโย, วาเนยฺโย, เณยฺยก ปัจจัย เช่น โกเลยฺยโก, ย ปัจจัย เช่น คมฺโม (มีการลบสระหน้าและทำปุพพรูป), อิย ปัจจัย เช่น คมิโย, อุทรยํ, ลง ณิก ปัจจัย หลังบทสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิด/มีอยู่' เช่น สารทิโก (เกิดในฤดูสารท), เหมนฺติโก (เกิดในฤดูหนาว) တမဿ သိပ္ပံ သီလမ္ပဏျမ္ပဟရဏမ္ပယောဇနံ. ลง ณ ปัจจัย ในอรรถว่า 'เป็นศิลปะของเขา', 'เป็นปกติของเขา', 'เป็นสินค้าของเขา', 'เป็นอาวุธของเขา' และ 'เป็นประโยชน์ของเขา' ပဌမန္တာ သိပ္ပာဒိဝါစကာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ-ဝီဏာဝါဒနံ သိပ္ပမဿ ဝေဏိကော. ပံဇသုကူလဓာရဏံ သီလမဿ ပကံသုကုလိကော, ဂန္ဓော ပဏျမဿ ဂန္ဓိကော, ဝါပေါ ပဟရဏမဿ ဝါပိကော, သတံ ပယောဇနမဿ သာတိကံ‘‘တံဟန္တာရဟတိ ဂစ္ဆတုဉ္ဆတိစရတိ’’တိ ဒုတိယန္တာ ဘန္တိစ္စေဝမာဒိသဝတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ-ပက္ခီနောဘန္တိတိ ပက္ခိကော-သာကုဏီကော-သတမရဟတီတိ သာတိကံ-ပရဒါရံ ဂစ္ဆတီတိပါရဒါရိကော-ဗဒရေ ဥဉ္ဆတီတိ ဗာဒရိကော-ဓမ္မံ စရတီတိ ဓမ္မိကော-အဓမ္မိကော-‘‘တေန ကတံ ကီတံ ဗဒ္ဓမဘိယင်္ခတံ ကသံသဋ္ဌံ ဟတံ ဟန္တိ ဇိတံ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ခနတိ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဇီဝတိ’’တိ တတိယန္တာ ကတာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ-ကာယေန ကတံဝကာယိကံ-သတေန ကီတံ သာတိကံ-ဝရတ္တာယ ဗဒ္ဓေါဝါ ရတ္တိကော-ဃတေန အဘိသင်္ခတံ ကသံသဋ္ဌံ ဝါ ဃာတိကံ-(အဘိသင်္ခတံ ကတာဘိသင်္ခါရံ, ကသံသဋ္ဌံ မိဿိတံ)-ဇာလေန ဟတော ဘန္တီတိဝါ စာလိကော-အက္ခေဟိ ဇိတမက္ခိကံ-အက္ခေဟိ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတီတိ ဝါ အက္ခိကော-ခနိတ္တိယာ ခနတီတိ ခါနိတ္တိကော-ဣဟ နဘဝတိ ‘‘အင်္ဂုလိယာ ခန္တီ’’တိ အနဘိဓာနာ အဘိဓာနလက္ခဏ ဟိ တဗ္ဗာဒိ ဏဒိသမာသာ-ဥဠုမ္ပေန တရတီတိ ဩဠုမ္ပိကော-သကဋေန စရတီတိ သာကဋိကော-ခန္ဓေန ဝဟတီတိ ခန္ဓိကော-ဝေတနေန ဇီဝတီတိ ဝေတနိကော-‘‘တဿ သံဝတ္တတီ’’တိ စတုတ္ထျန္တာ သံဝတ္တတီတိ ပေါနောဘဝိကော-‘‘မနာဒျပါဒိနမော မယေ စေ’’တိ ဒုတိယောကာရော. จากปฐมาวิภัตติของคำที่แสดงถึงศิลปะเป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของเขา) มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา ชื่อว่า เวณิโก, การทรงผ้าบังสุกุลเป็นปกติ (ศีล) ของเขา ชื่อว่า ปังสุกูลิโก, ของหอมเป็นสินค้าของเขา ชื่อว่า คันธิโก, การยิงเป็นอาวุธของเขา ชื่อว่า วาปิโก, ทรัพย์หนึ่งร้อยเป็นประโยชน์ของเขา ชื่อว่า สาติกัง. จากทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมฆ่าซึ่งสิ่งนั้น' 'ย่อมควร' 'ย่อมไป' 'ย่อมเก็บ' 'ย่อมประพฤติ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น ย่อมฆ่านก ชื่อว่า ปักขิโก หรือ สากุณิโก, ย่อมควรซึ่งทรัพย์หนึ่งร้อย ชื่อว่า สาติกัง, ย่อมไปสู่ภรรยาผู้อื่น ชื่อว่า ปารทาริโก, ย่อมเก็บลูกพุทรา ชื่อว่า พาทริโก, ย่อมประพฤติธรรม ชื่อว่า ธัมมิโก หรือ อธัมมิโก. จากตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า 'อันสิ่งนั้นทำแล้ว' 'ซื้อแล้ว' 'ผูกแล้ว' 'ปรุงแต่งแล้ว' 'ผสมแล้ว' 'ถูกฆ่าแล้ว' 'ย่อมฆ่า' 'ชนะแล้ว' 'ย่อมชนะ' 'ย่อมเล่น' 'ย่อมขุด' 'ย่อมข้าม' 'ย่อมเที่ยวไป' 'ย่อมแบก' 'ย่อมเลี้ยงชีพ' เป็นต้น มีปัจจัย ณิกะ (ṇiko) เช่น อันกายทำแล้ว ชื่อว่า กายิกัง, อันทรัพย์หนึ่งร้อยซื้อแล้ว ชื่อว่า สาติกัง, อันเชือกหนังผูกแล้ว ชื่อว่า วารัตติโก, อันเนยใสปรุงแต่งแล้ว หรือผสมแล้ว ชื่อว่า ฆาติกัง (ปรุงแต่งแล้ว คือ อภิสังขตะ, ผสมแล้ว คือ กสังหัฏฐะ), อันข่ายฆ่าแล้ว หรือย่อมฆ่าด้วยข่าย ชื่อว่า ชาลิโก, อันลูกเต๋าชนะแล้ว ชื่อว่า อักขิกัง, อันลูกเต๋าย่อมชนะ หรือย่อมเล่น ชื่อว่า อักขิโก, ย่อมขุดด้วยจอบ ชื่อว่า ขานิตติโก. ในที่นี้ไม่เป็น 'อังคุลิยา ขันติ' (ขุดด้วยนิ้ว) เพราะไม่มีการใช้เรียก (อนภิธาน) เพราะปัจจัยมี ณ เป็นต้น และสมาส มีการใช้เรียกเป็นลักษณะ. อันแพย่อมข้าม ชื่อว่า โอฬุมปิโก, อันเกวียนย่อมเที่ยวไป ชื่อว่า สากฏิโก, อันบ่าย่อมแบก ชื่อว่า ขันธิโก, อันค่าจ้างย่อมเลี้ยงชีพ ชื่อว่า เวตนิโก. จากจตุตถีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น' ชื่อว่า โปโนภวิโก. สระโอตัวที่สอง (ที่ น) สำเร็จด้วยสูตรว่า 'มนาทฺยปาทินโม มเย เจ' တတောသမ္ဘုတမာဂတံ. เกิดจากที่นั้น มาจากที่นั้น ပဉ္စမျန္တာ သမ္ဘု တမာဂတန္တိ ဧတေသွတ္ထေသုဏိကော ဟောတိ-မာတိတော သမ္ဘုတမာဂတံ ဝါ မတ္တိကံ, ပေတ္တိကံ. หลังบทปัญจมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'เกิดจากที่นั้น' หรือ 'มาจากที่นั้น' เหล่านี้ มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น เกิดจากมารดา หรือมาจากมารดา ชื่อว่า มัตติกัง, เกิดจากบิดา หรือมาจากบิดา ชื่อว่า เปตติกัง သုရဘိတော သမဘုတန္တိ နဝိဂ္ဂဟေ. เกิดจากสุรภิ (โค) ในวิเคราะห์ด้วย ณ ปัจจัย (คือ โสรัพภัง) ဒိဿန္တညေပိ ပစ္စယာ. ปัจจัยแม้เหล่าอื่นก็ปรากฏ ဝုတ္တတော’ညေပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ ဝုတ္တာဝုတ္တတ္ထေသုတိဏျော-သောရဗ္ဘံ-‘‘တတ္ထ ဝသတိ ကဝိဒိတောဘတ္တော နိယုတ္တော’’တိ ဏိကော-ရုက္ခမူလေ ဝသတီတိ ရုက္ခမူလိကော, လောကေ ဝိဒိတော လောကိကော, စတုမဟာရာဇေသု ဘတ္တာ စတုမ္မဟာရာဇိကာ-ဒွါရေ နိယုတ္တော ဒေါဝါရိကော-ဒဿောက တဒမိနာဒိပါဌာ. ปัจจัยอื่น ๆ นอกจากที่กล่าวมาแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว คือ ณยะ (ṇya) เช่น โสรัพภัง. ในอรรถว่า 'ย่อมอยู่ในที่นั้น' 'เป็นที่รู้จัก' 'เป็นผู้ภักดี' 'เป็นผู้ประกอบ' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น ย่อมอยู่ที่โคนต้นไม้ ชื่อว่า รุกขมูลิโก, เป็นที่รู้จักในโลก ชื่อว่า โลกิโก, เป็นผู้ภักดีในท้าวมหาราชทั้งสี่ ชื่อว่า จาตุมหาราชิกา, เป็นผู้ประกอบที่ประตู ชื่อว่า โทวาริโก และบทเป็นต้นว่า 'ทัสสกะ' 'ตทามินะ' ตามปาฐะ တဿိဒံ. สิ่งนี้เป็นของเขา ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ-သံဃဿ ဣဒံ သံဃိကံ, ပုဂ္ဂလိကံ-‘‘ဏေ’’တိ ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စတသ္မိံ အတ္ထေဏေ-မောဂ္ဂလ္လာယနဿ ဣဒံ မောဂ္ဂလ္လာယနံ, (ဝျာကရဏံ)-သောဂတံ, (သာသနံ). หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' มีปัจจัย ณิกะ (ṇika) เช่น สิ่งนี้เป็นของสงฆ์ ชื่อว่า สังฆิกัง, เป็นของบุคคล ชื่อว่า ปุคคลิกัง. และมีปัจจัย ณะ (ṇe) ในอรรถว่า 'สิ่งนี้เป็นของผู้นี้' หลังบทฉัฏฐีวิภัตติ เช่น สิ่งนี้เป็นของพระโมคคัลลานะ ชื่อว่า โมคคัลลายนัง (ไวยากรณ์), สิ่งนี้เป็นของพระสุคต ชื่อว่า โสคตัง (ศาสนา) ပိတိတော ဘာတရိ ရေယျဏ. หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa) ပိတုသဒ္ဒါ တဿ ဘာတရိ ရေယျဏ ဟောတိ-ရောနု’ဗန္ဓော. หลังปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของเขานั้น มีปัจจัย เรยยะ (reyyaṇa) มี ร เป็นอนุพันธะ ရာနုဗန္ဓေ’န္တသရာဒိဿ. ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ ให้ลบสระที่สุดเป็นต้น အန္တော သရော အာဒိ ယဿာဝယဝဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ ရာနုဗန္ဓေတိ ဥလောပေါ-ပိတု ဘာတာ ပေတ္တေယျော. สระที่สุดเป็นต้นของส่วนประกอบใด ให้ลบสระนั้น ในเพราะปัจจัยที่มี ร เป็นอนุพันธะ คือการลบ อุ เช่น พี่ชายหรือน้องชายของบิดา ชื่อว่า เปตเตยโย မာတိတော စ ဟဂိနိယံ ဆော. และหลังมาตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว มีปัจจัย ฉะ (cho) မာတုတော စေ ပိတုတော စ တေသံ ဘဂိနိယံ ဆော ဟောတိ-မာတုဘဂိနိ မာတုစ္ဆာ-‘‘ဣတ္ထိယမတွာ’’တိ အာ-ဧဝမ္ပိတုစ္ဆာ. หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น มีปัจจัย ฉะ (cho) เช่น พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา ชื่อว่า มาตุจฉา (น้าหญิง/ป้า) ด้วยสูตรว่า 'อิตถิยามตฺวา' ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์ แม้ ปิตุจฉา (พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา) ก็เช่นเดียวกัน မာတာပိတုသွာမဟော. หลังมาตุศัพท์และปิตุศัพท์ มีปัจจัย มหะ (maha) บ้าง (เช่น มาตามโห, ปิตามโห) မာတာပိတုဟိ တေသံ မာတာပိတုသွာမဟော ဟောတိ-မာတု မာတာ မာတာမဟီ-မာတု ပိတာ မာတာမဟော-ပိတု မာတာ ပိတာမဟီ-ပိတု ပိတာပိ နာမဟော. หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า มารดาและบิดาของผู้นั้น มี อามห ปัจจัย (คือ) มารดาของมารดา ชื่อว่า มาตามหี, บิดาของมารดา ชื่อว่า มาตามโห, มารดาของบิดา ชื่อว่า ปิตามหี, บิดาของบิดา ก็ชื่อว่า ปิตามโห. ဟိတေ ရေယျဏ. ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย. မာတာပိတူဟိ ဟိတေ ရေယျဏ ဟောတိ-မာတု ဟိတော မတ္တေယျော, ပိတု ဟိတော ပေတ္တေယျော. หลังคำว่า มารดาและบิดา ในอรรถว่า เกื้อกูล มี เรยย และ ณ ปัจจัย (คือ) ผู้เกื้อกูลแก่มารดา ชื่อว่า มัตเตยยะ, ผู้เกื้อกูลแก่บิดา ชื่อว่า เปตเตยยะ. တမသျ ပရိမာဏံ ဏိကော စ. ในอรรถว่า การประมาณของสิ่งนั้น มี ณิก ปัจจัย ด้วย. ပဌမန္တာ အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ ကောဝ တဉ္စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏမ္ဘဝတိ. หลังบทปฐมาวิภัตติ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณิก ปัจจัย และ ก ปัจจัยบ้าง หากบทปฐมาวิภัตตินั้นเป็นประมาณ. ဒေါဏေ ပရိမာဏမဿ ဒေါဏိကော, (ဝီဟိ)-ဧကမ္ပရိမာဏမဿ ဧကကံ-ဒွိကံ, တိကံ, စတုက္ကံ, ပဉ္စကမိစ္စာဒိ. โดณะ (ทะนาน) เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า โดณิโก (วีหิ), หนึ่งเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า เอกกัง, ทวิกัง, ติกัง, จตุกกัง, ปัญจกัง เป็นต้น. သဉ္ဇာတာ တာရကာဒိတွိတော ในอรรถว่า เกิดขึ้นแล้ว หลังคำว่า ตารกา เป็นต้น มี อิต ปัจจัย. တာရကာဒိဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဣတော ဟောတိ တေ หลังบทปฐมาวิภัตติทั้งหลาย มี ตารกา เป็นต้น ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) มี อิต ปัจจัย. စေ သဉ္ဇာတာ ဟောန္တိ-တာရကာ သဉ္ဇာတာ အဿ တာရကိတံ-(ဂဂနံ)-ပုပ္ဆိတော-(ရုက္ခော). หากสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว (คือ) ดาวทั้งหลายเกิดขึ้นแล้วในท้องฟ้านั้น ชื่อว่า ตารกิตัง (คคนัง), ดอกไม้เกิดขึ้นแล้วแก่ต้นไม้นั้น ชื่อว่า ปุปผิโต (รุกโข). မာနေ မတ္တော. ในอรรถว่า การประมาณ มี มัตต ปัจจัย. ပဌမန္တာ မာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ မတ္တော ဟောတိ-ဖခလံ ဥမ္မာနမဿ ခဖလမတ္တံ. ဟတ္ထော ပရိမာဏမဿ ဟတ္ထမတ္တံ, သတံ မာနမဿ သတမတ္တံ. หลังบทปฐมาวิภัตติที่กล่าวถึงการประมาณ ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี มัตต ปัจจัย (คือ) ผลไม้เป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า ผลมัตตัง, มือเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า หัตถมัตตัง, ร้อยเป็นประมาณของสิ่งนั้น ชื่อว่า สตมัตตัง. ဏေ စ ပုရိသာ และมี ณ ปัจจัย หลังคำว่า ปุริส. ပုရိသာ ပဌမန္တာ ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏေ ဟောတိ မတ္တ တဂ္ဃာ စ-ပုရိသော ဥမ္မာနမဿ ပေါရိသံ, ပုရိသမတ္တံ. ပုရိသတဂ္ဃံ. หลังบทปฐมาวิภัตติคือ ปุริส ที่กล่าวถึงการประมาณในส่วนสูง ในอรรถว่า 'ของสิ่งนั้น' (อัสส) นี้ มี ณ ปัจจัย มัตต ปัจจัย และ ตัคฆ ปัจจัย (คือ) บุรุษเป็นประมาณ (ส่วนสูง) ของสิ่งนั้น ชื่อว่า โปริสัง, ปุริสมัตตัง, ปุริสตัคฆัง. တဿ ဘာဝကမ္မေသု တ္တ တာ တ္တနဏျဏေယျ ဏိဃ ဏိယာ. ในอรรถว่า ภาวะและกรรมของสิ่งนั้น มี ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยย, ณิฆ และ ณิย ปัจจัย. ဘဝန္တိ ဧတသ္မာ သဒ္ဒဗုဒ္ဓီတိ ဘာဝေါ သဒ္ဒပ္ပဝတ္တိ နိမိတ္တံ-ကမ္မံ ကြိယာ-ဆဋာဌိယန္တာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ တ္တ တာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ-သာမညဝိဓယော ပယောဂမနုသာရယန္တိတိ ကုတော စိ ဒွီသုကုတော စိ ဘာဝေ ယေဝ-န စ သဗ္ဗေ သဗ္ဗတော ဟောန္တိ အညတြ တ္တတာဟိ-နီလဿ ပဋာဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ နီလတာတိ ဂုဏေ ဘာဝေါ-ဣဟ ဂုဏဝသာ နိလသဒ္ဒေါနီလဂုဏယုတ္တေ ဒဗ္ဗေ ဝတ္တတေ နိမိတ္တဿရုပါနုဂတာဉ္စဗုဒ္ဓိ-ဧဝမညတြာပိ ယထာနုရူပံဉာတဗ္ဗံ နီလဿဂုဏဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံနီလတာတိ နီလဂုဏဇာတိ-ဂေါတ္တံ ဂေါတာတိ ဂေါဇာတိ-ပါစကတ္တတ္တိ ပစနကြိယာသမ္ဗန္ဓော-ရာဇပုရိသတ္တန္တိ ရာဇသမ္ဗန္ဓော-ဒေဝဒတ္တံ စန္ဒတ္တံ သူရိယတ္တန္တိ တဒဝတ္ထာဝိသေသ သာမညံ-အာကာသတ္တံ အဘာဝတ္တန္တိ ဥပစရိတဘေဒသာမညံ-အလသဿ ဘာဝေါ ကမ္မံ ဝါ အလသတ္တံ အလသတာ-တ္တန, ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ-ဏျ, စာပကလျံ‘‘သကတ္ထေတီ‘‘သကတ္ထေပိ-အကိဉ္စနမေဝ အာကိဉ္စညံ-ဏေယျ, သောစေယျံ-ဏ, ပါဋဝံ-အဝင-ဣယ, နဂ္ဂိယံ-ဏိ ယ, ပေါရောဟိတိယံ. ภาวะ คือเหตุให้เกิดความเข้าใจในศัพท์ (หรือ) คือนิมิตแห่งการเป็นไปของศัพท์, กรรม คือ กิริยา. ปัจจัยมี ตฺต และ ตา เป็นต้น เบื้องหลังบทอันลงในฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมเป็นส่วนมาก. วิธีทั่วไปย่อมเป็นไปตามการใช้ คือ ในบางแห่งลงในอรรถทั้งสอง ในบางแห่งลงในอรรถภาวะเท่านั้น และปัจจัยทั้งหมดไม่ลงเบื้องหลังศัพท์ทั้งปวง เว้นแต่ ตฺต และ ตา. ภาวะของผ้าสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา นี้คือภาวะในคุณ. ในที่นี้ ศัพท์ว่า นีละ ย่อมเป็นไปในพัสดุอันประกอบด้วยคุณคือสีเขียว ด้วยอำนาจแห่งคุณ และความรู้ย่อมเป็นไปตามรูปลักษณะของนิมิต. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบตามสมควร. ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว ชื่อว่า นีลัตตะ หรือ นีลตา คือชาติแห่งคุณคือสีเขียว. โคตตะ หรือ โคตา คือชาติแห่งโค. ปาจกัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับกิริยาคือการหุงต้ม. ราชบุริสัตตะ คือความเกี่ยวข้องกับพระราชา. เทวทัตตะ จันทัตตะ สุริยัตตะ คือความเป็นสามัญแห่งวิเสสภาวะนั้นๆ. อากาสัตตะ อภาวัตตะ คือความเป็นสามัญที่จำแนกโดยอุปจาระ. ภาวะหรือกรรมของคนเกียจคร้าน ชื่อว่า อลสัตตะ หรือ อลสตา. ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชชนัตตนะ. ณฺย ปัจจัย เช่น จาปกลยะ. บทว่า 'สกตฺเถ' หมายถึง แม้ในอรรถของตน เช่น อกิญจนะนั่นเอง เป็น อากิญจัญญะ. เณยย ปัจจัย เช่น โสเจยยะ. ณ ปัจจัย เช่น ปาฏวะ. อิย ปัจจัย เช่น นัคคิยะ. ณิย ปัจจัย เช่น โปโรหิติยะ. တရ တမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ. ในความยิ่ง (อติสยะ) มี ตร, ตม, อิสสิก, อิย, อิฏฐะ (ปัจจัย). အတိသယေ ဝတ္တမာနနတော ဟောန္တေတေ ပစ္စယာ-အတိသယေန ပါပေါ ပါပတရော, ပါပတမော, ပါပိဿိကော. ပါပိယော. ပါပိဋ္ဌော-အတိသယန္တာပိ အတိသယပ္ပစ္စယော-အတိသယေန ပါပိဋ္ဌော ပါပိဋ္ဌတရော-ဥဒုမ္ဗရဿ ဝိကာရော’ဝယဝေါတွေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ) คือ บาปอย่างยิ่ง เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏโฐ. แม้จากบทที่แสดงความยิ่งอยู่แล้ว ก็ยังมีปัจจัยแห่งความยิ่งลงได้อีก เช่น ปาปิฏฐะอย่างยิ่ง เป็น ปาปิฏฐตโร. ในวิคคหะว่า 'อุฑุมพรสฺส วิกาโร อวยโว' (ความแปรปรวนหรือส่วนประกอบของไม้มะเดื่อ) เป็นต้น. တဿ ဝိကာရာဝယဝေသု ဏ ဏိက ဏေယျ မယာ. ในอรรถวิการ (ความแปรปรวน) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น มี ณะ, ณิกะ, เณยยะ, มยะ (ปัจจัย). ပကတိယာ ဥတ္တရမဝတ္ထန္တရံ ဝိကာရော-ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝိကာရေ’ဝယဝေ စ ဏဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ-ဏ, ဩဒုမ္ဗရံ-(ဘသ္မံ ပဏ္ဏံ ဝါ)-ဏိက, ကပ္ပာသိကံ-နေယျ, ဧဏေယျံ-မယ. တိဏမယံ-‘‘အညသ္မိန္တိ’’ အတ္ထန္တရေပိ-ဂုန္နံ ကရိသံ ဂေါမယံ. วิการ คือ สภาพอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม. ปัจจัยมี ณะ เป็นต้น ย่อมลงหลังนามที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถวิการและอวัยวะเป็นส่วนมาก คือ ณะ เช่น โอทุมพรัง (เถ้าหรือใบของต้นมะเดื่อ), ณิกะ เช่น กัปปาสิกัง (ผ้าฝ้าย), เณยยะ เช่น เอเณยยัง (ของเนื้อทราย), มยะ เช่น ติณมยัง (ทำด้วยหญ้า). แม้ในอรรถอื่น (อัญญสฺมึ) เช่น มูลของโค เป็น โคมยัง. မနုဿာနံ သမုဟောတွေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. ในวิคคหะมี 'หมู่แห่งมนุษย์' เป็นต้น. သမုဟေ ကဏ္ဏဏိကာ. ในอรรถหมู่ (สมูหะ) มี กณฺณ และ ณิกะ (ปัจจัย). ဆဋ္ဌိယန္တာ သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ ဟောန္တိ-မာနုဿကံ. ကာကံ, အာပုပိကံ-‘‘ဇနာဒီဟိ တာ’’တိ သမူဟေ တာ-ဇနာနံ သမူဟော ဇနတာ. ဂဇတာ, ဗန္ဓုတာ. ปัจจัย กณฺณ และ ณิกะ ย่อมลงหลังบทฉัฏฐีวิภัตติในอรรถหมู่ (สมูหะ) เช่น มานุสสกัง (หมู่มนุษย์), กากัง (หมู่กา - ลง ณะ), อาปุปิกัง (หมู่ขนม). และปัจจัย ตา ย่อมลงในอรรถหมู่หลังคำว่า ชน เป็นต้น เช่น หมู่แห่งชน เป็น ชนตา, คชตา (หมู่ช้าง), พันธุตา (หมู่ญาติ). ဧကာ ကာကျသဟာယေ. ในอรรถว่าไม่มีสหาย (อสหยะ) หลังคำว่า เอกะ มี กะ และ อากี (ปัจจัย). ဧကသ္မာ အသဟာယတ္ထေ က အာကီ ဟောန္တိ-ဧကော’ဝ ဧကကော, ဧကာကီ. จาก เอกะ ในอรรถว่าไม่มีสหาย มี กะ และ อากี (ปัจจัย) คือ ผู้เดียว เป็น เอกกะ, เอกากี. အယုဘဒွိတီဟံသေ. ในอรรถว่าส่วน (อังสะ) มี อะยะ (ปัจจัย) หลังคำว่า อุภะ, ทวิ, และ ติ. ဥပဒွိတီဟိ အဝယဝဝုတ္တီဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အယော ဟောတိ-ဥဘော အံသာ အဿ ဥဘယံ. ဒွယံ. တယံ-စိန္တံ ပုရဏေစ္စာ ဒိဝိဂ္ဂဟေ-‘‘စတုတ္ထဒုတိယေသွေသံ တတိယပဌမာ’’တိ နိပါတနာ ပူရဏတ္ထေ ဒွိတော တိယော ဒွိဿ ဒု စ တိစတုဟိ အတိယတ္တာစ-ဒုတိယော. တတိယော. စတုတ္ထော. ปัจจัย อะยะ ย่อมลงหลังบทปฐมาวิภัตติ คือ อุภะ, ทวิ, ติ ที่กล่าวถึงส่วนประกอบ (อวัยวะ) ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ (ของ...) เช่น ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น เป็น อุภยัง, ทวยัง, ตะยัง. ในอรรถปูรณะ (การทำให้เต็ม/ลำดับที่) มีการนิบาตว่า 'ในคำว่า จตุตถะ และ ทุติยะ มี ตติยะ และ ปฐมะ' คือ จาก ทวิ ลง ติโย ปัจจัย, และแปลง ทวิ เป็น ทุ, แปลง ติ และ จตุ เป็น อติยัตตะ เป็น ทุติโย, ตติโย, จตุตโถ. မ ပဉ္စာဒိဟိ ကတီဟိ. มี มะ (ปัจจัย) หลังคำว่า ปัญจะ เป็นต้น และ กติ. ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပဉ္စာဒိကာယ သင်္ချာယ ကတိသ္မာ စ မော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ-ပဉ္စန္နံ ပုရဏေ ပဉ္စမော-ဧဝံ သတ္တမော, အဋ္ဌမော, ဣစ္စာဒိ. จากจำนวนนับที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ มี ปัญจะ เป็นต้น และจาก กติ มี โม (ปัจจัย) ในอรรถปูรณะ คือ ในการทำให้เต็มห้า เป็น ปัญจโม. เช่นนั้น สัตตโม, อัฏฐโม เป็นต้น. ဆာဋ္ဌ ဋ္ဌမာ. หลังคำว่า ฉะ (หก) มี ฏฐะ และ ฏฐมะ (ปัจจัย). ဆသဒ္ဒါ ဋ္ဌ ဋ္ဌမာ ဟောန္တိ ပုရဏတ္ထေ-ဆန္နံ ပူရဏေ ဆဋ္ဌော, ဆဋ္ဌမော ဝါ. คำว่า ฉะ เป็น ฉัฏฐะ และ ฉัฏฐมะ ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) คือ ในการทำให้เต็มหก เป็น ฉัฏฐะ หรือ ฉัฏฐมะ. တဿ ပုရဏေကာဒသာဒိတော ဝါ. หรือจากเอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้น ในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) ของคำนั้น. ဆဋ္ဌိယန္တာယေကာဒသာဒိကာယ သင်္ချာယ ဍော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ ဝိဘာသာ-ဍကာရော’နုဗန္ဓော-ဧကာဒသန္တံ ပူရဏေ ဧကာဒသော-အညတြ-ဧကာဒသမောစ္စာဒိ-ဧဝံ ဒွါဒသော ဣစ္စာဒိ-ဧကူနဝီသတျာဒိဟိတုဍေ. สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่เอกาทสะ (สิบเอ็ด) เป็นต้นไป มี โฑ (ḍo) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) บ้าง. ฑะ เป็นอนุพันธะ. ในการทำให้เต็มสิบเอ็ด เป็น เอกาทโส. ในที่อื่น เป็น เอกาทสมะ เป็นต้น. อย่างนี้เป็น ทวาทโส เป็นต้น. สำหรับ เอกูนวีสติ (สิบเก้า) เป็นต้น มี ฑะ ลง. သေ သတိဿ တိဿ. เมื่อปัจจัยที่มี ฑะ เป็นอนุพันธะ (เช่น โฑ) ตามหลัง, ให้ลบ ติ ของคำว่า สติ (เช่น วีสติ). သေ ပရေ သတျန္တဿ တိကာရဿ လောပေါ ဟောတီတိ တိလောပေါ. ဧကုနဝီသော. เมื่อสระเอ (จากปัจจัย โฑ) ตามหลัง มีการลบ ติ ของคำที่ลงท้ายด้วย สติ ชื่อว่า ติโลปะ (การลบ ติ). เช่น เอกูนวีโส. သတာဒီနမိ စ. และมีการลง อิ (อาเทศ) แก่คำว่า สตะ เป็นต้น. သတာဒိကာယ သင်္ချာယ ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပုရနတ္ထေ မော ဟောတိ သတာ ဒိနမိ စာန္တာဒေသော-သတဿ ပူရဏေ သတိမော, သဟဿိမော. ဝီသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ သဟဿေ ဝါတိ ဧဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. สำหรับจำนวนที่ลงด้วยวิภัตติฉัฏฐี ตั้งแต่ สตะ (ร้อย) เป็นต้นไป มี โม (ma) ลงในอรรถแห่งปูรณะ (ลำดับที่) และมีการลง อิ อาเทศที่ท้าย สตะ เป็นต้น. ในการทำให้เต็มร้อย เป็น สติโม, ในการทำให้เต็มพัน เป็น สหัสสิโม. ในวิคคหะ (การแยกบท) มีอาทิอย่างนี้ว่า "ยี่สิบเกินในร้อยนี้ หรือในพันนี้". သင်္ချာယ သစ္စုတီသာသဒသန္တာယာဓိကာသ္မိံ သတသဟဿေ ဍော. สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ และมี อธิกะ (เกิน) ใน สตะ (ร้อย) หรือ สหัสสะ (พัน) นี้ มี โฑ (ḍo) ลง. သတျန္တာယ မုတျန္တာယ ဤသန္တာယ အာသန္တာယ ဒသန္တာယ စ သင်္ချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိန္တိ သတ္တမျတ္ထေ ဍော ဟောတိ သာ စေ သင်္ချာ အဓိကာ ဟောတိ ယဒသ္မိန္တိ တဉ္စေ သတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ ဟောတိ-တိလောပေ-ဝီသံ-သတံ, သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-ဥတျန္တာယ-နဟုတံ-သတံ. သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-ဤသန္တာယ-စတ္တာရီသံ-သတံ. သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-အာသန္တာယ-ပညာသံ-သတံ, သဟဿံ. သတသဟဿံ ဝါ-ဒသန္တာယ-ဧကာဒသံ-သတံ, သဟဿံ, သတသဟဿံ ဝါ-သစ္စုတီသာသဒသန္တာယာတိ ကိံ? ဆ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ-အဓိကေတိ ကိံ? ပဉ္စဒသ ဟီနာ အသ္မိံ သတေ-အသ္မိန္တိ ကိံ?ဝီသတိ အဓိကာ ဧတသ္မာ သတာ-သတသဟဿေတိ ကိံ? ဧကာဒသာဓိကာ အဿံ ဝီသတိယံ. สำหรับจำนวนที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ และ ทสะ ที่เป็นปฐมาวิภัตติ เมื่อมี อสฺมึ (นี้) ในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ มี โฑ (ḍo) ลง. หากจำนวนนั้นมี อธิกะ (เกิน) และ อสฺมึ นั้นเป็น สตะ (ร้อย), สหัสสะ (พัน) หรือ สตสหัสสะ (แสน). (เมื่อมีการลบ ติ) เช่น วีสํ-สตํ (ยี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อุติ เช่น นหุตํ-สตํ (หมื่นในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อีสะ เช่น จัตตารีสํ-สตํ (สี่สิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย อาสะ เช่น ปัญญาสํ-สตํ (ห้าสิบในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. สำหรับคำที่ลงท้ายด้วย ทสะ เช่น เอกาทสํ-สตํ (สิบเอ็ดในร้อย), สหัสสํ (ในพัน), สตสหัสสํ (ในแสน) หรือ. ถามว่า "ทำไมต้องเป็นคำที่ลงท้ายด้วย สติ, อุติ, อีสะ, อาสะ, ทสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "หกเกินในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อธิกะ (เกิน)?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบห้าหย่อนในร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น อสฺมึ (นี้)?" (ตอบว่า) เพราะ "ยี่สิบเกินจากร้อยนี้" (ไม่เข้าข่าย). ถามว่า "ทำไมต้องเป็น สตะ, สหัสสะ, สตสหัสสะ?" (ตอบว่า) เพราะ "สิบเอ็ดเกินในยี่สิบนี้" (ไม่เข้าข่าย). တမေတ္ထဿတ္ထီတိ မန္တု. ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่แก่เขาในที่นี้' (ตเมตฺถสฺสตฺถีติ) มี มันตุ (mantu) ปัจจัยลง. ပဌမန္တာ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထီတိ ဧတေသွတ္ထေသု မန္တု ဟောတိ-ဣတိသဒ္ဒဿ ဝိဝက္ခာနိယမနတ္ထတ္တာ ပဟုတာဒိယုတ္တေယေဝ အတ္ထျတ္ထေ ဟောတိ-ဝုတ္တံဟိ. จากคำที่เป็นปฐมาวิภัตติ มี มันตุ (mantu) ลงในอรรถเหล่านี้ว่า "มีอยู่แก่เขาในที่นี้". เพราะคำว่า อิติ (ดังนี้) มีความหมายเพื่อกำหนดความประสงค์ จึงมีลงในอรรถแห่ง อัตถิ (มีอยู่) ที่ประกอบด้วย ปหุตะ (มาก) เป็นต้น เท่านั้น. เพราะท่านกล่าวไว้แล้วว่า. ပဟုတေ စ ပသံသာယံ နိန္ဒာယဒွါတိသာယနေ; နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ ဟောန္တိမေ မန္တုအာဒယော. มันตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมมีในอรรถว่า มาก, ในการชมเชย, ในการติเตียน, ในการกล่าวเกินจริง, ในการประกอบแน่นอน และในการเกี่ยวข้อง. ပဟုတာ ဂါဝေါ ဧတ္ထ ဒေသေ အဿ ဝါ ပုရိသဿ သန္တီတိ သဂေါမာပသံသာယံ. ပသတ္ထာ ဇာတိ အဿ အတ္ထီတိ ဇာတိမာ-နိန္ဒာယံ, ဝလိမာအတိသာယနေ, ဗုဒ္ဓိမာ-နိစ္စယောဂေ, ဇုတိမာ-သံသဂ္ဂေ, ဟလိဒ္ဒိမာ. တမေတ္ထဿတ္ထီတိ အဓိကာရော. ในอรรถว่า มาก เช่น "โคมากมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีอยู่แก่บุรุษนี้" เป็น สโคมา (ผู้มีโคมาก). ในการชมเชย เช่น "ชาติอันประเสริฐมีอยู่แก่เขา" เป็น ชาติมา (ผู้มีชาติ). ในการติเตียน เป็น วลิมา (ผู้มีรอยย่น). ในการกล่าวเกินจริง เป็น พุทธิมา (ผู้มีปัญญามาก). ในการประกอบแน่นอน เป็น ชุติมา (ผู้มีรัศมี). ในการเกี่ยวข้อง เป็น หลิททิมา (ผู้มีขมิ้น). คำว่า ตเมตฺถสฺสตฺถีติ เป็นบทตามไป (อธิการ). ဝန္တွဝဏ္ဏာ. หลังคำที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ และ อา) มี วันตุ (ปัจจัย). ပဌမန္တတော အဝဏ္ဏန္တာ မန္တွတ္ထေ ဝန္တု ဟောတိ-သီလဝါ, ဒယာဝါ-အဝဏ္ဏာတိ ကိံ? ဗုဒ္ဓိမာ. ปัจจัย วันตุ ย่อมลงในอรรถแห่ง มันตุ หลังบทปฐมาวิภัตติที่ลงท้ายด้วย อวรรณะ (สระ อะ หรือ อา) เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ทยาวา (ผู้มีเมตตา). ถามว่า "ทำไมต้องระบุว่า อวรรณะ?" ตอบว่า เพื่อกันคำว่า พุทธิมา (ซึ่งลงท้ายด้วยสระ อิ). ဒဏ္ဍာဒိတွိကဤ. หลังคำว่า ทัณฑะ เป็นต้น มี อิกะ (ika) และ อี (ī) ปัจจัยลง. ဒဏ္ဍာဒီဟိ ဣက ဤ ဟောန္တိ ဝါ မန္တွတ္ထေ-ဒဏ္ဍိကော, ဒဏ္ဍီ-ဂန္ဓိကော ဂန္ဓိ-ဣတိသဒ္ဒဿ ဝိသသနိယမန္တ္ထတ္တာ ကုတော စိ ဒွေ ကုတောစေ ကမေကံဝ-နာဝိကော, သုခီ. หลังทัณฑศัพท์เป็นต้น มี อิกะ และ อี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ทัณฑิโก, ทัณฑี (ผู้มีไม้เท้า), คันธิโก, คันธี (ผู้มีกลิ่น). เพราะอิติสัพพะมีอรรถวิเศษ (กำหนดความพิเศษ) ในบางที่จึงมีปัจจัยทั้งสอง ในบางที่ก็มีเพียงปัจจัยเดียว เช่น นาวิกะ (นายเรือ), สุขี (ผู้มีความสุข). တပါဒိဟိ ဿီ. หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัยลง. တပါဒိတော ဝါ ဿီ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ-တပဿီ, ယသဿီ-ဝါတွေစ-ယသဝါ. หลังตปศัพท์เป็นต้น มี สสี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น ตปัสสี (ผู้มีตบะ), ยสัสสี (ผู้มียศ). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ยสวา (ผู้มียศ) บ้าง. သဒ္ဓါဒိတွ. หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัยลง. သဒ္ဓါဒီဟိမန္တွတ္ထအဟောတိဝါ-သဒ္ဓေါ, ပညော-ဝါတွေဝ-ပညဝါ. หลังสัทธาศัพท์เป็นต้น มี อะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัยบ้าง เช่น สัทโธ (ผู้มีศรัทธา), ปัญโญ (ผู้มีปัญญา). และด้วยบทว่า วา (ในสูตรก่อน) จึงมีรูปว่า ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) บ้าง. ဏေ တပါ. หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัยลง. တပသဒ္ဒါ ဏေ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ-တာပသော-မနာဒိတ္တာ ‘‘မနာဒီနံ သက’’ဣတိ ဏနုဗန္ဓေ သက-‘‘မာယာမေဓာဟိ ဝီ’’တိ မန္တွတ္ထေ ဝီ-မာယာဝိ, မေဓာဝီ. หลังตปศัพท์ มี เณ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น ตาปโส (ผู้มีตบะ). เพราะความเป็นมนาทิคณะ (ตามสูตร) 'มนาทีนํ สกะ' เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธ์ จึงมี สกะ (เช่น มนสิโก). (ตามสูตร) 'มายาเมธาหิ วี' มี วี ปัจจัย ลงในอรรถแห่งมันตุปัจจัย เช่น มายาวี (ผู้มีมายา), เมธาวี (ผู้มีปัญญา). တော ပဉ္စမျာ. หลังปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลง. ပဉ္စမျန္တာ ဗဟုလံ တော ဟောတိ-ဂါမသ္မာ ဂါမတော-ဣမေန ကိံ သဒ္ဒေဟိ တောမှိ-‘‘ဣတော တေတ္တော ကုတော’’တိ ဣမဿ ဋိ နိပစ္စတေ ဧတဿ ဋဧတ ကဿ ကုတ္တဉ္စ-ဣမသ္မာ ဣတော, ဧတသ္မာ အတော ဧတ္တော, ကသ္မာ ကုတော. หลังบทที่ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ มี โต ปัจจัยลงโดยมาก เช่น คามสฺมา เป็น คามโต. เมื่อมี โต ปัจจัยเบื้องหลัง อิม-เอต-กึ ศัพท์เหล่านี้ (มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้) ในคำว่า 'อิโต, เอตฺโต, กุโต' มีการสำเร็จรูปโดยลบส่วนท้าย (ฏิ) ของ อิมะ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กึ เป็น กุตตะ. (ดังนั้น) อิมสฺมา เป็น อิโต, เอตสฺมา เป็น เอตฺโต, กสฺมา เป็น กุโต. အဘျာဒိဟိ. หลังอภิศัพท์เป็นต้น. အဘိအာဒီဟိ တော ဟောတိ-အပဉ္စမျန္တေဟိပိ ဝိဓာနတ္တော’ယံ-အဘိတော, ပရိတော, ပစ္ဆတော, ဟေဋ္ဌတော. หลังอภิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง. สูตรนี้มีไว้แม้สำหรับบทที่ไม่ได้ลงท้ายด้วยปัญจมีวิภัตติ เช่น อภิโต (โดยรอบ), ปริโต (โดยรอบ), ปัจฉโต (ข้างหลัง), เหฏฐโต (ข้างล่าง). အာဒျာဒီဟိ. หลังอาทิศัพท์เป็นต้น. အာဒိပ္ပဘုတီဟိ တော ဟောတိ-အာဒေါ အာဒိတော, မဇ္ဈေ မဇ္ဈတော, ယံ ယတော. หลังอาทิศัพท์เป็นต้น มี โต ปัจจัยลง เช่น อาโท เป็น อาทิโต (จากเบื้องต้น), มัชเฌ เป็น มัชฌโต (จากท่ามกลาง), ยํ เป็น ยโต (จากใด). သဗ္ဗာဒိတော သတ္တမျာ တြတ္ထာ. หลังสัพพศัพท์เป็นต้น มี ตระ และ ตถะ ปัจจัย ลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ. သဗ္ဗာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တြတ္ထာ ဟောန္တိ-သဗ္ဗသ္မိံ သဗ္ဗတြ, သဗ္ဗတ္ထ-ယသ္မိံ ယတြ, ယတ္ထ-ဗဟုလာဓိကာရာ န တုမှာမှေဟိ. หลังสัพพศัพท์เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ตระ และ ตถะ ปัจจัยลง เช่น สัพพสฺมึ เป็น สัพพตฺร, สัพพตฺถ; ยสฺมึ เป็น ยตฺร, ยตฺถ. ด้วยอำนาจแห่งบทว่า พหุลํ (โดยมาก) จึงไม่ลงหลังตุมหะ และ อมหะ ศัพท์. ကတ္ထေတ္ထ ကုတြာတြ ကွေဟိဓ. กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิห, อิธ. ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ-ကသ္မိံ ကတ္ထ, ကုတြ, ကွ-ဧတသ္မိံ ဧတ္ထ, အတြ-အသ္မိံ ဣဟ, ဣဓ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; เอตสฺมึ เป็น เอตฺถ, อตฺร; อสฺมึ เป็น อิห, อิธ. ဓီ သဗ္ဗာ ဝါ. หลังสัพพศัพท์ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง. သတ္တမျန္တတော သဗ္ဗသ္မာ ဓိဝါ ဟောတိ-သဗ္ဗဓိ-ဝါတိကိံ, သဗ္ဗတြ. หลังสัพพศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ธิ ปัจจัยลงบ้าง เช่น สัพพธิ (ในที่ทั้งปวง). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น สัพพตฺร เป็นต้น. ယာ ဟိံ. หลังยะศัพท์ มี หึ ปัจจัยลง. သတ္တမျန္တာ ယသဒ္ဒါ ဟိံ ဝါ ဟောတိ-ယဟိံ-ဝါတွေဝ-ယတြ. หลังยะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ยหึ (ในที่ใด). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ยตฺร เป็นต้น. တာ ဟစ. หลังตะศัพท์ มี หัง และ หึ ปัจจัยลง. သတ္တမျန္တာ တတော ဝါဟံ ဟောတိ ဟိဉ္စ-တဟံ, တဟိံ-ဝါတွေဝ-တတြ. หลังตะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หัง และ หึ ปัจจัยลงบ้าง เช่น ตหัง, ตหึ (ในที่นั้น). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์เพื่อแสดงว่ามีรูปอื่น เช่น ตตฺร เป็นต้น. ကုဟိံကတံ. กุหึ และ กหัง (สำเร็จรูปแล้ว). ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမျန္တာ ဟိံ ဟံ နိပစ္စန္တေ ကိဿ ကုကာ စ-ကုဟိံ ကဟံ-သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေစ္စေဝမာဒိ ဝိဂ္ဂဟေ. หลังกึศัพท์ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี หึ และ หัง ปัจจัยสำเร็จรูปด้วยการนิบาต และแปลง กึ เป็น กุ และ กะ เช่น กุหึ, กหัง. ในวิเคราะห์มีอาทิว่า สพฺพสฺมึ กาเล (ในกาลทั้งปวง). သဗ္ဗေကညယတေဟိ ကာလေ ဒါ. หลังสัพพะ, เอกะ, อัญญะ, ยะ, ตะ ศัพท์ มี ทา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งกาล. ဧတေဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ကာလေ ဒါ ဟောတိ-သဗ္ဗဒါ ဧကဒါ, အညဒါ, ယဒါ, တဒါ. หลังศัพท์เหล่านี้ที่ลงท้ายด้วยสัตตมีวิภัตติ มี ทา ปัจจัยลงในอรรถแห่งกาล เช่น สัพพทา (ในกาลทั้งปวง), เอกทา (ในกาลหนึ่ง), อัญญทา (ในกาลอื่น), ยทา (ในกาลใด), ตทา (ในกาลนั้น). ကဒါ ကုဒါ သဒါ ဓုနေဒါနိ. กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ. ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ-ကသ္မိံ ကာလေ ကဒါ, ကုဒါ-သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဒါ-ဣမသ္မိံ ကာလေ အဓုနာ, ဣဒါနိ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิบาต คือ กสฺมึ กาเล เป็น กทา, กุทา; สพฺพสฺมึ กาเล เป็น สทา; อิมสฺมึ กาเล เป็น อธุนา, อิทานิ. အဇ္ဇ သဇ္ဇဝပရဇ္ဇေဝတရဟိ ကရဟာ. อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรหะ. ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ- ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (คือ). ပကတိ ပစ္စယော အာဒေသော ကာလဝိသေသောတိ သဗ္ဗမေတံ နိပါတနာ လဗ္ဘတိ-ဣမဿ ဋော ဇ္ဇော ဝါဟနိ နိပစ္စတေ-အသ္မိံ အဟနိ အဇ္ဇ-သမာနဿ သဘာဝေါဇ္ဇု ဝါဟတိ-သမာနေ အဟတိ သဇ္ဇု-အပရသ္မာ ဇ္ဇု ဝါဟတိ-အပရသ္မိံ အဟတိ အပရဇ္ဇု-ဣမဿေတော ကာလေရဟိ စ-ဣမသ္မိံ ကာလ္ဉေတရဟိ-ကိံသဒ္ဒဿ ကော ရဟ ဝါနဇ္ဇတနေ-ကသ္မိံ ကာလေ ကရဟ. ปกติ, ปัจจัย, อาเทศ และกาลพิเศษ ทั้งหมดนี้ย่อมได้ด้วยการนิปาตนะ (คือ) อิมะ ศัพท์ เป็น ฏะ และ ชฺชะ บ้าง ในอรรถแห่งวัน ย่อมสำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ (เช่น) ใน อสฺมึ อหนิ (ในวันนี้) เป็น อชฺช. สมานะ ศัพท์ เป็น สภาวะ และ ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน สมาเน อหนิ (ในวันเดียวกัน) เป็น สชฺชุ. อปร ศัพท์ เป็น ชฺชุ บ้าง (เช่น) ใน อปรสฺมึ อหนิ (ในวันอื่น) เป็น อปรชฺชุ. และ อิมะ ศัพท์ เป็น เอต ในอรรถแห่งกาล และ รหิ ปัจจัย (เช่น) ใน อิมสฺมึ กาเล (ในกาลนี้) เป็น เอตรหิ. กิํ ศัพท์ เป็น กะ และ รหะ ปัจจัย บ้าง ในอรรถแห่งอนัชชัตตนี (กาลไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ใน กสฺมึ กาเล (ในกาลไหน) เป็น กรห. သဗ္ဗာဒီဟိ ပကာရေ ထာ. ถา ปัจจัย ลงในอรรถแห่งประการ จากศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น. သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော, တတ္ထ ဝတ္တမာနေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ထာ ဟောတိ-သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗထာ-ယထာ, တထာ. ประการ คือความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป. ถา ปัจจัย ย่อมลงหลังศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่เป็นไปในอรรถแห่งประการนั้น (เช่น) ใน สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพถา; ยถา, ตถา. ကထမိတ္ထံ. กถํ, อิตฺถํ. ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ပကာရေတိ ကိမိမေဟိ ထံပစ္စယောကေတ တေသံ ယထာက္ကမံ-ကေန ပကာရေန ကထံ, ဣမိနာ ပကာရေန ဣတ္ထံ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปด้วยการนิปาตนะ. บทว่า ปกาเร (ในอรรถแห่งประการ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ถํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กิํ และ อิมะ ศัพท์ ตามลำดับ (เช่น) ใน เกน ปกาเรน (โดยประการอย่างไร) เป็น กถํ; ใน อิมินา ปกาเรน (โดยประการนี้) เป็น อิตฺถํ. ဧကေန ပကာရေန ဧကံ ဝါ ပကာရံ ကရောတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. ในวิคคหะมีอาทิว่า "โดยประการหนึ่ง" หรือ "กระทำซึ่งประการหนึ่ง" ดังนี้. ဓာ သင်္ချာဟိ. ธา ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ (ศัพท์บอกจำนวน). သင်္ချာဝါစီဟိ ပကာရေ ဓာ ပရော ဟောတိ-ဧကဓာ ကရောတိ-ဒွိဓာ,တိဓာ, စတုဓာ, ပဉ္စဓာ ကရောတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟော-ဗဟုသဒ္ဒါ ဝေပုလ္လဝါစီ သင်္ချာဝါစီ စ-ယဒါ သင်္ချာဝါစီ တဒါ ဗဟုဓာ ကရောတိ. ธา ปัจจัย ย่อมลงข้างหลังในอรรถแห่งประการจากสังขยาศัพท์ (เช่น) เอกธา กโรติ (กระทำโดยประการหนึ่ง). วิคคหะมีอาทิว่า ทฺวิธา, ติธา, จตุธา, ปญฺจธา กโรติ (กระทำโดยสองประการ, สามประการ, สี่ประการ, ห้าประการ) ดังนี้. พหุ ศัพท์ เป็นศัพท์บอกความไพบูลย์ และเป็นสังขยาศัพท์. เมื่อใดเป็นสังขยาศัพท์ เมื่อนั้น (เป็น) พหุธา กโรติ (กระทำโดยหลายประการ). ဝေကာ ဇ္ဈံ. ชฺฌํ ปัจจัย ลงหลัง เอกะ ศัพท์ บ้าง. ဧကသ္မာ ပကာရေ ဇ္ဈံ ဝါ ဟောတိ-ဧကဇ္ဈံ-ဝါတိ ကိံ, ဧကဓာ. ชฺฌํ ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง เอกะ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เอกชฺฌํ (โดยประการเดียวกัน). บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกธา (ก็มี). ဒွိတီဟေဓာ. เอธา ปัจจัย ลงหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ บ้าง. ဒွိတီဟိ ပကာရေ ဧဓာ ဝါ ဟောတိ-မေဓာ, တေဓာ-ဝါတွေဝ-ဒွိဓာ, တိဓာ-ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိစ္စေဝမာဒိဝိဂ္ဂဟေ. เอธา ปัจจัย ย่อมลงบ้างหลัง ทวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถแห่งประการ (เช่น) เมธา, เตธา. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) ทฺวิธา, ติธา (ก็มี). ในวิคคหะมีอาทิว่า เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) ดังนี้. ဝါရ သင်္ချာယ က္ခတ္တုံ. ขตฺตุํ ปัจจัย ลงหลังสังขยาศัพท์ในอรรถแห่งวาระ (จำนวนครั้ง). ဝါရသမ္ဗန္ဓိတိယာ ကတိသင်္ချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ-ကတိဝါရေ ဘုဇတိ ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ. ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง กติ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ (เช่น) กติวารํ ภุญฺชติ (บริโภคกี่ครั้ง) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ. ဗဟုမှာ ဓာ စ ပစ္စာသတ္တိယံ. ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ ศัพท์ ในอรรถแห่งความใกล้ชิด (แห่งวาระ). ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ဗဟုသင်္ချာယ ဓာ ဟောတိ က္ခတ္တုဉ္စ ဝါရာနဉ္စေ ပစ္စာသတ္တိ ဟောတိ-ဗဟုဝါရေ ဗုဉ္ဇတိ ဗဟုဓာ ဝါ ဒိဝသဿ ဗုဉ္ဇတိ, ခဟုက္ခတ္တုံ ဝါ, ပစ္စာသတ္တိယန္တိ ကိံ, ဗဟုက္ခတ္တုံ မကာသဿ ဘုဉ္ဇတိ. ธา ปัจจัย และ ขตฺตุํ ปัจจัย ย่อมลงหลัง พหุ สังขยาศัพท์ ที่มีความเกี่ยวข้องกับวาระ หากมีความใกล้ชิดกันแห่งวาระทั้งหลาย (เช่น) พหุวารํ ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้ง) เป็น พหุธา วา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งในวันหนึ่ง) หรือ พหุกฺขตฺตุํ วา. บทว่า ปจฺจาสตฺติยํ (ในความใกล้ชิด) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (บริโภคหลายครั้งต่อเดือน). သကိံ ဝါ. สกี (สกินฺ) นิปาต ย่อมลงบ้าง (ในอรรถแห่งวาระเดียว). ဧကံ ဝါရမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ သကိန္တိ ဝါ နိပစ္စတေ ဧကသ္မာ ကိံ ဧကဿ စ သာဒေသော-ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ သကိံ ဘုဉ္ဇတိ-ဝါတိ ကိံ, ဧကက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ. ในอรรถว่า "ครั้งเดียว" นี้ สกึ นิปาต ย่อมสำเร็จรูปบ้าง หลัง เอกะ ศัพท์ และมีการแปลง เอกะ เป็น ส (เช่น) เอกํ วารํ ภุญฺชติ (บริโภคครั้งเดียว) เป็น สกึ ภุญฺชติ. บทว่า วา (บ้าง) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงว่า) เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ (ก็มี). သော ဝီစ္ဆာပ္ပကာရေသု. โส ปัจจัย ลงในอรรถแห่งวิจฉา (การซ้ำ) และประการ. ကြိယာယ ဂုဏေန ဒဗ္ဗေန ဝါ ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝျာပိတုမိစ္ဆာ ဝီစ္ဆာဝီစ္ဆာယမ္ပကာရေ စ သော ဟောတိ ဗဟုလံ-သာမညနိဒ္ဒေသာ ယထာသမ္ဘဝံ ဝိဘတ္တျန္တာ ယတော ကုတော ဝိသဒ္ဒါ ဟောတိ-ဝိစ္ဆာယံ-ခဏ္ဍံ ခဏ္ဍံ ကရောတိ ခဏ္ဍသော ကရောတိ-သဗ္ဗေန ပကာရေန သဗ္ဗသော. ความปรารถนาเพื่อจะแผ่ไปในอรรถที่ต่างกันโดยกิริยา โดยคุณ หรือโดยวัตถุ ชื่อว่า วิจฉา. โส ปัจจัย ย่อมลงในอรรถแห่งวิจฉาและประการนั้นโดยมาก. เพราะเป็นการระบุโดยทั่วไป โส ปัจจัย จึงลงหลังศัพท์ใดๆ ที่ลงวิภัตติท้ายตามที่ประกอบได้. ในอรรถแห่งวิจฉา (เช่น) ขณฺฑํ ขณฺฑํ กโรติ (ทำให้เป็นชิ้นๆ) เป็น ขณฺฑโส กโรติ. ในอรรถแห่งประการ (เช่น) สพฺเพน ปกาเรน (โดยประการทั้งปวง) เป็น สพฺพโส. အဘုတ တဗ္ဘာဝေ ကရာယဘုယောဂေ ဝိကာရာ စီ. จี ปัจจัย ลงหลังวิการศัพท์ ในอรรถแห่งความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็น (อภูตตัพภาวะ) เมื่อประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ. အဝတ္ထာဝတော’ဝတ္ထန္တရေနာဘုတဿ တာယာဝတ္ထာယ ဘာဝေ ကရာသဘူဟိ သမ္ဗန္ဓေ သတိ ဝကာရဝါစကာစီ ဟောတိ-စကာရော‘‘စီ ကြိယတ္ထေဟီ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတီတိ ဓဝလီကရောတိ-အဓဝလော ဓဝလော သိယာ ဘဝတိ ဝါ ဓဝလီသိယာ. ဓဝလီဘဝတိ-အဘုတတဗ္ဘာ ဝေတိ ကိံ, ဃဋံ ကရောတိ-ကရာသဘုယောဂေတိ ကိံ. အဓဝလော ဓဝလော ဇာတတေ-ဝိကာရာတိ ကိံ, သုဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍလီကရောတိ. เมื่อมีการประกอบกับ กร ธาตุ และ ภู ธาตุ ในความเป็นสภาวะนั้นของสิ่งที่ยังไม่เป็นโดยสภาวะอื่นจากสภาวะเดิม (อภูตตัพภาวะ) จี ปัจจัยอันบอกถึงวิการย่อมลง. จ อักษร (ในสูตร) มีประโยชน์เพื่อวิเศษณ์ว่า "จี ลงหลังศัพท์ที่เป็นกิริยา" (เช่น) อธวลํ ธวลํ กโรติ (ทำสิ่งที่ไม่ขาวให้ขาว) เป็น ธวลีกโรติ. อธวโล ธวโล สิยา หรือ ภวติ (สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นหรือย่อมเป็นของขาว) เป็น ธวลีสิยา, ธวลีภวติ. บทว่า อภูตตพฺภาเว (ในความเป็นสิ่งที่ยังไม่เป็น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) ฆฏํ กโรติ (ทำซึ่งหม้อ). บทว่า กราสภูโยเค (ในการประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในที่เช่น) อธวโล ธวโล ชายเต (สิ่งที่ไม่ขาวเกิดเป็นของขาว). บทว่า วิการา (จากวิการ) มีประโยชน์อะไร? (เช่น) สุวณฺณํ กุณฺฑลีกโรติ (ทำทองให้เป็นกุณฑล). ဏဒ ယော. ณาทิปัจจัยทั้งหลาย. အထ တဗ္ဗာဒယော ဝုစ္စန္တေ ကြိယတ္ထေဟိ ‘‘ကြိယတ္ထာ’’တိ အဓိကာရတော, ကြိယာ အတ္ထော ဧတဿာတိ ကြိယာတ္ထော(ဓာတု)-သော စ ဒွိဝိဓော သကမ္မကာ ကမက္မကဝသေန-တတ္တ ယသ္မိံ ကြိယတ္ထေ ကတ္တုဝါစိနိ ကမ္မံ ဂဝေသီယတေ, သော သကမ္မကော ဣတရော အကမ္မကော-တေသု ယထာရဟံ သကမ္မ ကတော ကမ္မာဒေါ ကာရကေ ကမ္မာဝစနိစ္ဆာယမ္ဘာဝေ စ တဗ္ဗာဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ-အကမ္မကတော ပန ဘာဝေါ ကမ္မဝဇ္ဇိတေ စ ကာရကေ-ကြိယာတိ စ ဂမနပစနာဒိကော အသတ္တသမ္မတော ကတ္တရီ ကမ္မေဝါ ပတိဋ္ဌိတော ကာရကသမူဟသာဓိယော ပဒတ္ထော ဝုစ္စတိ, ဝုတ္တံဟိ. ลำดับนี้ จะกล่าวถึง ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) โดยตามอำนาจบทว่า "กริยตฺถา". บทว่า กริยตฺโถ (ธาตุ) หมายถึง สิ่งที่มีกิริยาเป็นอรรถ. ธาตุนั้นมี ๒ ชนิด คือ สกรรมกธาตุ และ อกรรมกธาตุ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น กิริยาใดที่กล่าวถึงกัตตา (ผู้ทำ) และมีการแสวงหากรรม กิริยานั้นชื่อว่า สกรรมกะ, นอกนั้นชื่อว่า อกรรมกะ. ในบรรดาธาตุเหล่านั้น พึงทราบว่า ตพฺพ ปัจจัย เป็นต้น ย่อมลงหลังสกรรมกธาตุ ในอรรถแห่งกรรมเป็นต้น และในภาวะเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม. ส่วนหลังอกรรมกธาตุ ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะ และในการกะที่เว้นกรรม. อนึ่ง กิริยา คือ อรรถของบท มีการไปและการหุงเป็นต้น ที่ไม่นับว่าเป็นสัตตวะ (สิ่งของ) ตั้งอยู่ในกัตตาหรือกรรม เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะ, ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า: ‘‘အဒ္ဒဗ္ဗဘုတံ ကတ္တာဒိ-ကာရကဂ္ဂါမသာဓိယံ; ပဒတ္ထံ ကတ္တုကမ္မဋာဌံ-ကြိယမိစ္ဆန္တိ တဗ္ဗိဒု’’. "ผู้รู้ทั้งหลายย่อมประสงค์ให้อรรถของบทที่ไม่เป็นวัตถุ อันสำเร็จได้ด้วยหมู่แห่งการกะมีกัตตาเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่ในกัตตาและกรรม เป็นกิริยา." ကရ ကရဏေ-အကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော-ဧဝမုတ္တရတြာပိ-ကရိတိ ဌိတေ-ဗဟုလမိတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ. กร ธาตุ ในอรรถว่าการกระทำ. อ อักษร (ที่ ร) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง แม้ในที่อื่นต่อไปก็เช่นกัน. เมื่อตั้ง กร ธาตุ ไว้แล้ว. บทว่า "พหุลํ" ย่อมตามไปในที่ทั้งปวง. ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ. ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย ในอรรถแห่งภาวะและกรรม. တဗ္ဗအနိယာ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဘာဝကမ္မေသု ဗဟုလံ ဘဝန္တိ-ပစ္စယေတိ ပစ္စယဝိဓာနတောညသ္မိံ သဗ္ဗတ္ထာဓိကာရော. ตพฺพ และ อนีย ปัจจัย หลังกิริยาศัพท์ (ธาตุ) ย่อมลงในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก. บทว่า "ปจฺจเย" ย่อมเป็นบทตามไปในที่ทั้งปวง เพราะเป็นการบัญญัติปัจจัยในอรรถอื่น. တုံတုနတဗ္ဗေသု ဝါ. หรือในอรรถแห่ง ตุํ, ตูน และ ตพฺพ ปัจจัย. တုမာဒိသု ပစ္စယေသု ဝါ ကရဿ အာ ဟောတိ-အညတြ. หรือในปัจจัยทั้งหลายมีตุงเป็นต้น กรธาตุเป็นอา ในที่อื่น ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ. ในพยัญชนะที่เป็นปรรูปที่ไม่ใช่ ย การะ ကြိယတ္ထာနမန္တဗျဉ္ဇနဿ ပရရူပံ ဟောတိ ယကာရတော’ညသ္မိံ ဗျဉ္ဇနာဒေါ ပစ္စယေတိ ပရရူပံ-ကရဏံ ကာတဗ္ဗံ. ကတ္တဗ္ဗံ ဝါ-နပုံသကလိင်္ဂံ-ဘာဝဿေကတ္တာပိ တဗ္ဗာဒျဘိဟိတော ဘာဝေါ ဒဗ္ဗမိဝ ပကာသတီတိ ဗဟုဝစနဉ္စ ဟောတိ-ကမ္မေ-ကရီယတီတိ ကာတဗ္ဗောက ကတ္တဗ္ဗော-အဘိဓေယျဿေဝ လိင်္ဂဝစနာနိ. ปรรูปย่อมมีแก่พยัญชนะที่สุดของธาตุ ในปัจจัยที่มีพยัญชนะเป็นต้นอื่นจาก ย การะ ด้วยเหตุนี้ การทำปรรูปจึงพึงทำ เป็น กาตัพพะ หรือ กัตตัพพะ เป็นนปุงสกลิงค์และเอกพจน์ในภาวะ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวด้วยตัพพะปัจจัยเป็นต้น ย่อมปรากฏเหมือนเป็นวัตถุ จึงมีพหูพจน์ด้วย ในกรรม รูปว่า กาตัพโพ หรือ กัตตัพโพ มีลิงค์และพจน์ตามสิ่งที่ถูกกล่าวถึงเท่านั้น ဝိသေဿလိင်္ဂါ တဗ္ဗာဒိ တတ္ထာဒေါ ပဉ္စ ဘာဝဇာ,နပုံသကေ သိယုံ ဘာဝေ က္တော စာနော အကန္တရီ; ဘာဝသ္မိံ ဃျဏ ပုမေ ဧဝံ ဣယုဝဏ္ဏဂဟာဒိဇော,အပ္ပစ္စယော’ပိ စာသငက္ချာ တုမာဒိ ကတွာန္တကာ သိယုံ. ตัพพะปัจจัยเป็นต้นมีลิงค์ต่างกัน ในปัจจัยเหล่านั้น 5 อย่างแรกเกิดในภาวะ พึงเป็นนปุงสกลิงค์ในภาวะ คือ ตะ อานะ อกะ และอันตริ, ฆยณปัจจัยในภาวะเป็นปุงลิงค์ เช่นเดียวกับปัจจัยที่ลงท้ายด้วย อิ และ อุ วรรณะ มีคหธาตุเป็นต้น, แม้ อ ปัจจัย ก็เป็นอสังขยา, ปัจจัยมี ตุง เป็นต้น และมี กัตวา เป็นที่สุด พึงเป็นอสังขยา အနီယေ- ในอนียะ ရာ နဿ ဏေ. หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด แปลง น เป็น ณ ရာန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿ ပစ္စယနကာရဿ ဏော ဟောတိ-ကရဏီယံ-ဗဟုလာဓိကာရာ ကရဏာဒိသုပိ ဘဝန္တီ-သိနာ သောစေယျေ-ဒိဝါ ဒိသေသော-သိနာယန္တေ’နေနာတိ သိနာနီယံ(စုဏ္ဏံ)-ဒါ ဒါနေ-ဒိယတေ အဿာတိ ဒါနီယော-(ဗြာဟ္မဏေ)-ဌာ ဂတိနိဝုတ္တိယံ-ဥပ ပုဗ္ဗော-ဥပတိဋ္ဌတီတိ ဥပဋ္ဌာနီယော-(သိဿော)-ဓာတုနမနေကတ္ထတ္တာယေဝ ဌာ ဣစ္စသ္မိံ ဓာတုမှိ သန္တမေဝေါပဋ္ဌာနတ္ထံ ဥပသဒ္ဒေါ ဇောတေတိ-ဝုတ္တံဟိ. หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด น การะของปัจจัยที่อยู่ข้างหลังย่อมเป็น ณ เช่น กรณียัง, เพราะอำนาจพหุลศัพท์ ย่อมมีแม้ในกรรณสาธนะเป็นต้น, สินา ธาตุ ในความสะอาด, ทิวา ธาตุ ในความแสดง, อาบด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สินานียัง (แป้งผัดตัว), ทา ธาตุ ในการให้, สิ่งที่เขาให้แก่ผู้นี้ ชื่อว่า ทานีโย (แก่พราหมณ์), ฐา ธาตุ ในความหยุดการไป มี อุปะ นำหน้า, ย่อมเข้าไปบำรุง ชื่อว่า อุปัฏฐานีโย (ศิษย์), เพราะธาตุมีหลายความหมาย อุปสัคจึงส่องความหมายว่า อุปัฏฐานะ ที่มีอยู่แล้วใน ฐา ธาตุ นั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘‘သန္တမေဝ ဟိ နီလာဒိ-ဝဏ္ဏံ ဒီပါဒယော ဝိယ; ဓာတုသ္မိံ သန္တမေဝတ္ထံ ဥပသဂ္ဂါ ပကာသကော’’. "อุปสัคเป็นเครื่องแสดงซึ่งความหมายที่มีอยู่ในธาตุเท่านั้น เหมือนประทีปเป็นเครื่องแสดงสีมีสีเขียวเป็นต้นที่มีอยู่แล้วนั่นแหละ" ဝစ ဗျတ္တဝစနေ- วจ ในการกล่าวให้ชัดเจน ဃျဏ. ฆยณ ဘာဝကမ္မေသု ကြိယတ္ထာ ပရော ဃျဏ ဟောတိ ဗဟုလံ-ဃကာရဏကာရာနုဗန္ဓာ. หลังธาตุ ฆยณปัจจัยย่อมลงในภาวะและกรรมโดยมาก มี ฆ การะ และ ณ การะ เป็นอนุพันธ์ ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ. แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์ ဃာနုဗန္ဓေ စကာရဇကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ကဂါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဝဿ ကော. เมื่อมี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลง จ และ ช ที่สุดของธาตุ เป็น ก และ ค ตามลำดับ และแปลง ว เป็น ก အဿာ ဏနုဗန္ဓေ. แปลง อ เป็น อา ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ ဏကာရာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ပရေ ဥပန္တဿ အကာရဿ အာ ဟောတိ-ဝုစ္စတီတိ ဝါကျံ-စိ ဝယေ-ဃျဏ. เมื่อปัจจัยที่มี ณ การะ เป็นอนุพันธ์อยู่ข้างหลัง แปลง อะ ที่อุปันตะเป็น อา เช่น วากยัง (สิ่งที่เขาพูด), จิ ธาตุ ในความเลือก ลง ฆยณ ปัจจัย ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉော ပစ္စယေ. แปลง อิ และ อุ วรรณะ เป็น เอ และ โอ ในปัจจัย ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္တာနံ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေတိ ဣဿေကာရေ‘‘သရမှာ ဒွေ’’တိ ယဿ ဒွိဘာဝေ စ-စယနံ စိယတီတိ ဝါ စေယျံ-ဒါ ဒါနေ. แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่สุดของธาตุ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย เมื่อแปลง อิ เป็น เอ แล้ว และซ้อน ย ด้วยสูตร 'สรมหา เทว' เช่น เจยยัง (การเลือก หรือสิ่งที่เขาเลือก), ทา ธาตุ ในการให้ အာဿေ စ. และแปลง อา เป็น เอ အာကာရန္တတော ဃျဏ ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု အာဿ ဧ စ-ဒါနံ ဒီယတီတိ ဝါ ဒေယျံ-ဝဒ ပစနေ‘‘ဝဒါဒီဟိ ယော’’တိ ဘာဝကမ္မေသု ယောစဝဂ္ဂပုဗ္ဗရူပေသု-ဝဒနံ ဝဒိတဗ္ဗံ ဝါ ဝဇ္ဇံ-အမ ဂမ ဂမနေ ဝဒါဒိတ္တာ ယေ-ဂမနံ ဂမျတေတိ ဝါ ဂမျံ-ဂုဟ သံဝရဏေ-‘‘ဂုဟာဒီဟိယက’’ဣတိ ဘာဝကမ္မေသု ယက-ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ฆยณ ปัจจัย ในภาวะและกรรม และแปลง อา เป็น เอ เช่น เทยยัง (การให้ หรือสิ่งที่เขาให้), วท ธาตุ ในความพูด ลง ย ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'วทาทีหิ โย' และทำปรรูปเป็นพยัญชนะวรรค จ เช่น วัชชัง (การพูด หรือสิ่งที่ควรพูด), อม และ คม ธาตุ ในความไป ลง ย ปัจจัย เพราะเป็นพวก วท ธาตุ เช่น คัมยัง (การไป หรือสิ่งที่เขาไป), คุห ธาตุ ในความปกปิด ลง ยก ปัจจัย ในภาวะและกรรม ด้วยสูตร 'คุหาทีหิ ยกะ' ก การะ มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์ ก လဟုဿုပန္တဿ แห่งสระลหุที่เป็นอุปันตะ လဟုဘုတဿ ဥပန္တဿ ယုဝဏ္ဏဿ ဧ ဩ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေတိ သမ္ပတ္တဿော ကာရဿ ‘‘နတေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု’’တိ ပဋိသေဓော-ဂုဟဏံ ဂုဟိတဗ္ဗံ ကဝါ ဂုယှံ-ဝိပလ္လာသော-သာသ အနုသဋ္ဌိယံ-ယက. แปลง อิ และ อุ วรรณะ ที่เป็นลหุและเป็นอุปันตะ เป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในปัจจัย มีการห้ามการแปลง เอ โอ ที่ถึงพร้อมแล้ว ด้วยสูตร 'นเต กานุพันธนาคเมสุ' เช่น คุยหัง (การปกปิด หรือสิ่งที่ควรปกปิด) มีการสลับที่กัน (วิปัลลาสะ), สาส ธาตุ ในความสั่งสอน ลง ยก ปัจจัย သာသသျ သိသ ဝါ. แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง သာသဿ ဝါ သိသ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ-ပုဗ္ဗရူပေ-သာသီယတီတိ သိဿော-သိသာဒေသာဘာဝပက္ခေ- แปลง สาส ธาตุ เป็น สิสสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เมื่อทำบุพพรูปแล้ว เช่น สิสโส (ผู้ที่เขาอบรมสั่งสอน), ในฝ่ายที่ไม่มีการแปลงเป็น สิสสะ ဧဣ ဗျဉ္ဇနဿ. ลง อิ และ เอ อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ကြိယတ္ထာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနာဒိပ္ပစ္စယဿ ဉိ ဝါ ဟောတိ-ဉကာရော ‘‘ဉိ လဿေ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော,သာသိယော-ဝဝတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ ကွစိ ဉိဿာဘာဝေါ-ကတ္တဗ္ဗံ. ลง อิ (ญิ) อาคม แก่ปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุ บ้าง ญ การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ญิ ลัสสะ' เช่น สาสิโย, เพราะเป็นววัตถิตวิภาสา บางครั้งจึงไม่มี ญิ อาคม เช่น กัตตัพพัง ကတ္တရိ လတုဏကာ. ลตุ และ ณกะ (ปัจจัย) ในกัตตุวาจก ကတ္တရိ ကာရကေ ကြိယတ္ထာ လတုဏကာ ဟောန္တိ-လကာရော ‘‘လတုပိတာဒနမာ သိမှီ’’တိ ဝိသေသနတ္ထော-ဒဒါတီတိ ဒါတာ-ဏကေ- ในกัตตุการก ลง ลตุ และ ณกะ ปัจจัย หลังธาตุ ล การะ มีไว้เพื่อเป็นวิเศษณะในสูตร 'ลตุปิตาทนมะ...' เช่น ทาตา (ผู้ให้), ใน ณกะ ปัจจัย အဿာဏပိမှိ ယုက. ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ เว้น ณปิ ปัจจัย အကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ယုက ဟောတိ ဏပိတော’ညသ္မိံ ဏနုဗန္ဓေ, ဒါယကော-ဝဓဟိံသာယံ-‘‘ဉိဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ ဉိ-ဝဓေတီတိဝဓိတာ,ဏကေ-‘‘အဿာနနုဗန္ဓေ’’တိ ဥပန္တဿ အဿ အာတ္တေသမ္ပတ္တေ- ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณปิ เช่น ทายโก, วธ ธาตุ ในความเบียดเบียน ลง ญิ อาคม ด้วยสูตร 'ญิ พยัญชนะสสะ' เช่น วธิตา (ผู้ฆ่า), ใน ณกะ ปัจจัย เมื่อมีการแปลง อะ ที่อุปันตะ เป็น อา ด้วยสูตร 'อัสสานนุพันเธ' အညတြာပိ. แม้ในที่อื่น ကာနုဗန္ဓနာဂမတော’ညသ္မိမ္ပိ တေ ဧ ဩ အာ ကွစိ န ဟောန္တီကိ ပဋာသေဓော-ဝဓကော-လုစ္ဆေဒနေ. แม้ในปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและอาคม การห้ามว่า เอ โอ อา บางครั้งไม่เป็น (คือไม่มีวุฒิ) เช่น วธโก (ผู้ฆ่า), ลุจฺเฉทเน (ในความตัด). ကွဝဏ. กฺววณะ (ปัจจัย) ကမ္မတော ပရာ ကြိယတ္ထာ ကွစိ အဏ ဟောတိ ကတ္တရိ-ဩကာရေ- อณ ปัจจัย ย่อมลงหลังกิริยาธาตุที่อยู่หลังบทกรรม ในกัตตุสาธนะบ้าง ในสระ โอ... အာယာဝါ ဏနုဗန္ဓေ. การแปลงเป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะ ဉောနမာယာဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ သရာဒေါ ဏနုဗန္ဓေတိ တဿာ ဝါဒေသော-သရံ လုဏတီတိ သရလာဝေါ, ကုမ္ဘံ ကရောတီတိ ကုမ္ဘကာရော-ကွစီတိ ကိံ, ကမ္မကာရော-ဧတ္ထ‘‘ဘာဝကာရကေသွ ဃဏဃကာ’’တိ အပ္ပစ္စယော-ဒိသ ပေက္ခဏေ. ญ และ โอ (ของธาตุ) แปลงเป็น อายะ และ อาวะ ตามลำดับ ในปัจจัยที่มี ณะ เป็นอนุพันธะที่ขึ้นต้นด้วยสระ. การแปลงเป็น อาวะ ของมัน (โอ) เช่น สรํ ลุณตีติ สรลาโว (ผู้ตัดหญ้า), กุมฺภํ กโรตีติ กุมฺภกาโร (ผู้ทำหม้อ). คำว่า 'บางครั้ง' (กฺวจิ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป กมฺมกาโร. ในคำนี้ลง อ ปัจจัย ด้วยสูตร 'ภาวกาเรเกสฺวฆณฆกา'. ทิส ธาตุ ในความเห็น. သမာနညဘဝန္တယာဒိတုပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ သမာနာဒိဟိ ယာဒီဟိ စောပမာနေဟိ ပရာ ဒိသာ ကမ္မကာရကေ ရီရိက္ခကာ ဟောန္တိ-‘‘ရာနုဗန္ဒေ’န္တသရာဒိဿာ’’တိ ဒိသဿ ဣသဘာဂဿ လောပေ‘‘ရီရိက္ခကေသူ’’-တိ သမာနဿ သာဒေသေ စ-သမာနော ဝိယ ဒဿတီတိ သဒီ, သဒိက္ခော-ကေ- ทิส ธาตุ ในกรรมสาธนะ (หรือหลังบทกรรม) เป็น รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย หลังคำว่า สมานะ, อญฺญะ, ภวนฺตะ, ยาทิ และอุปมา. ทิส ธาตุ ที่อยู่หลัง สมานะ เป็นต้น ยาทิ เป็นต้น และอุปมา เป็น รี, ริกฺข, กะ ในกัมมการก. ด้วยการลบส่วน 'อิส' ของ ทิส ด้วยสูตร 'รอนุพนฺเธนฺตสราทิสฺส' และด้วยการแปลง สมานะ เป็น สะ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. สมาโน วิย ทสฺสตีติ สที, สทิกฺโข (ผู้เห็นเหมือนกัน). ใน กะ ปัจจัย... န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု. ไม่เป็น เอ โอ อา (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม. တေ ဧ ဩ အာ ကာနုဗန္ဓေ နာဂမေ စ န ဟောန္တီတိ ဧတ္တာဘာဝေ, သဒိသော. เอ โอ อา ไม่เป็น (ไม่มีวุฒิ) ในปัจจัยที่มี กะ เป็นอนุพันธะและในอาคม. เมื่อไม่มีการแปลงเป็น เอ (เอตฺตาภาเว) จึงเป็น สทิโส (ผู้เห็นเหมือนกัน). သမာနာ ရော ရီရိက္ခကေ. แปลง สมานะ เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. သမာနသဒ္ဒတော ပရဿ ဒိသဿ ရ ဟောတိ ဝါ ရီရိက္ကကေသူတိ ပက္ခေ ဒဿ ရာဒေသေ-သရီ, သရိက္ခော, သရိသော. แปลง สมานะ ที่อยู่หน้า ทิส ธาตุ เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย. ในฝ่ายที่แปลง ท เป็น ร (ทสฺส ราเทเส) เป็น สรี, สริกฺโข, สริโส (ผู้เห็นเหมือนกัน). သဗ္ဗာဒီနမာ. แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา. ရီရိက္ခကေသု သဗ္ဗာဒီနမာ ဟောတိ-အညာဒီ, အညာဒိက္ကော, အညာဒိသော. ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง สัพพะ เป็นต้น เป็น อา เช่น อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส (ผู้เห็นต่างกัน). န္တကိမိမာနံ ဋာ ကီ ဋီ. แปลง นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี (ตามลำดับ). ရီရိက္ကကေသု န္တ ကိံ ဣမ သဒ္ဒါနံ ဋာ ကီ ဋီ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ-ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော-ယာဒိ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော-တျာဒိ, တျာဒိက္ခော, တျာဒိသောစ္စာဒိ-တုမှာမှာ နန္တု အယံ ဝိသေသော. ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลงศัพท์ นตะ, กิมะ, อิมะ เป็น ฏา, กี, ฏี ตามลำดับ. ฏ อักษร มีไว้เพื่อการแปลงทั้งหมด (สพฺพาเทส). ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; ยาทิ, ยาทิกฺโข, ยาทิโส; ตฺยาทิ, ตฺยาทิกฺโข, ตฺยาทิโส เป็นต้น. ส่วน ตุมฺห และ อมฺห มีความพิเศษดังนี้. တုမှာမှာနံ တာ မေကသ္မိံ. แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ในเพราะ เอกะ (ปัจจัย). ရီရိက္ခကေသုတုမှအမှာနံ တာ မာ ဟောန္တေ ကသ္မိံ ယထာက္ကမံ-တာဒိ, မာဒိ, တာဒိက္ခော, မာဒိက္ခော, တာဒိသော, မာဒိသော-ဧက္ैသ္မိန္တိ ကိံ, တုမှာဒိသော, အမှာဒိသော-စိ စယေ. ในเพราะ รี, ริกฺข, กะ ปัจจัย แปลง ตุมฺห และ อมฺห เป็น ตะ และ มะ ตามลำดับ เช่น ตาทิ, มาทิ, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, ตาทิโส, มาทิโส. คำว่า 'เอกสฺมึ' มีประโยชน์อะไร? เพื่อกันรูป ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส. จิ ธาตุ ในความสั่งสม. ဘာဝကာရ ကေသွဃဏဃကာ. ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) มี อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย. ဘဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အ ဃဏ ဃ ကာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-အ-ဣဿေကာရေ. ในภาวะและในกาลก (สาธนะ) ลง อ, ฆณ, ฆ และ ก ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก. อ ปัจจัย. ในการแปลง อิ เป็น เอ. ဉောနမယဝါ သရေ. แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง. သရေ ပရေ ဉောနမယဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ တဿ အယာဒေသော စ-ဝယနံ စိယတီတိ ဝါစယော-နီပါပုဏနေ-ဝိ ပုဗ္ဗောဝိနယနံ ဝိနေတီတိ ဝါ ဝိနယော-ရု သဒ္ဒေ-ရဝနံ ရဝေါ-ဘု သတ္တာယံ. ဘဝနံ ဘဝေါ-ဂဟ ဥပါဒါနေ-ပ ပုဗ္ဗော-ပဂ္ဂဏှဏံ ပဂ္ဂဟော-ဂဟ မဒ ဒပ ရဏ သရ ဝရ စရာဒယော ဂဟာဒယော-ကရ ကရဏေ, ကိစ္ဆတ္ထေ ဒုမှိ အကိစ္ဆတ္ထေသု ဤသံ သုသု စုပ္ပဒေသု-ဒုက္ခေန ကရီယတီတိ ကရဏံ ဝါ ဒုက္ကရံ-သုခေန ကရီယတီတိ ကရဏံ ဝါ ဤသက္ကရံ, သုကရံ-စဇ ဟာနိယံ-ဃဏ-စဇနံ စာဂေါ-ပစ ပါကေ-နိ ပုဗ္ဗောဃ,နိပစတီတိ နိပကော-ခိပ ပေရဏေ-က-ခိပတီတိ ခိပကော-ပီတပ္ပဏေ. เมื่อมีสระตามหลัง แปลง ญ, โอ, ม, ย, ว ตามลำดับ และมีการแปลง (อิ) เป็น อายะ. วยนํ จิยตีติ วาจโย. นี ธาตุ ในความถึง. วิ บทหน้า, วินยนํ วินยติ วา วินโย. รุ ธาตุ ในความส่งเสียง, รวนํ รโว. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น, ภวนํ ภโว. คห ธาตุ ในความถือเอา. ป บทหน้า, ปคฺคณฺหนํ ปคฺคโห. คห, มท, ทป, รณ, สร, วร, จร เป็นต้น เรียกว่า คหาทิธาตุ. กร ธาตุ ในความทำ, เมื่อมี ทุ ในความยาก และเมื่อมี อีสํ, สุ ในความไม่ยาก. ทุกฺเขน กริยตีติ กรณํ วา ทุกฺกรํ. สุเขน กริยตีติ กรณํ วา อีสกฺกรํ, สุกรํ. ชช ธาตุ ในความสละ. ฆณ ปัจจัย, ชชนํ จาโค. ปจ ธาตุ ในความหุงต้ม. นิ บทหน้า, ฆ ปัจจัย, นิปจตีติ นิปโก. ขิป ธาตุ ในความซัดไป. ก ปัจจัย, ขิปตีติ ขิปโก. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม. ယုဝဏဏာနမိယဒ္ဓုဝင သရေ. แปลง ยุ, ว, ณ, ณ เป็น อิย, อท, อุว, อัง (ตามลำดับ) เมื่อมีสระตามหลัง. ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနမိယဗုဒ္ဓဝင ဟောန္တိ သရေ ကွစီတိ ဣယင-ဏေတီတိ ပိယော-ဘု သတ္တာယံ-အဘိ ပုဗ္ဗော. กิริยาธาตุที่ลงท้ายด้วย อิ-วัณณะ และ อุ-วัณณะ แปลงเป็น อิย และ อุว เมื่อมีสระตามหลังบ้าง. อิยง (อาเทส), เณตีติ ปิโย. ภู ธาตุ ในความมี ความเป็น. อภิ บทหน้า. ကွိ กฺวิ (ปัจจัย). ကြိယတ္ထာ ကွိ ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကာရကေသု. ลง กฺวิ ปัจจัย หลังกิริยาธาตุเป็นส่วนมาก ในภาวะและกาลก (สาธนะ). ကွီဿ. การลบ กฺวิ ปัจจัย. ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကွိဿ လောပေါ ဟောတီတိ ကွိလောပေ-အဘိဘဝတီတိ အဘိဘု-ဧဝံ သယမ္ဘု-အမ ဂမ ဂမနေ-ကွိမှိ-‘‘ကွိမှိ လောပေါ’န္တဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ မလောပေါ-ဥရသာ ဂစ္ဆတီတိ ဥရဂေါ-ဒါ ဒါ နေ-‘‘အနော’’တိ ကြိယတ္ထာ ဘာဝကာရကေသွာနော-ဒတ္တိ ဒိယတီတိ ဝါဒါနံ-သံပ ပုဗ္ဗေ-သမ္မာ ပဒီယတေ ယဿ တံ သမ္ပဒါနံ-အပ အာ ပုဗ္ဗေ-အပါဒဒါတိ ဧတသ္မာတိ အပါဒါနံ-ကရ ကရဏေ-အဓိ ပုဗ္ဗော-‘‘ရာ နဿ ဏေ’’-တိ ဏေ-အဓိကရီယတိ ဧတသ္မိန္တိ အဓိကရဏံ-ဂဟ ဥပါဒါနေ. ลบ กฺวิ ปัจจัย ที่อยู่หลังกิริยาธาตุ. เมื่อลบ กฺวิ แล้ว เช่น อภิภวตีติ อภิภู. สยมฺภู ก็เช่นเดียวกัน. อม, คม ธาตุ ในความไป. ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย, ลบพยัญชนะที่สุดด้วยสูตร 'กฺวิมฺหิ โลโปนฺตพฺยญฺชนสฺส' จึงลบ ม. อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค. ทา ธาตุ ในความให้. ลง อน ปัจจัย หลังกิริยาธาตุในภาวะและกาลก (สาธนะ). ทตฺติ ทิยตีติ วา ทานํ. สํ, ป บทหน้า, สมฺมา ปทิยเต ยสฺส ตํ สมฺปทานํ. อป, อา บทหน้า, อปาททาติ เอตสฺมาติ อปาทานํ. กร ธาตุ ในความทำ. อธิ บทหน้า, แปลง น เป็น ณะ ด้วยสูตร 'รา นสฺส เณ'. อธิกริยติ เอตสฺมินฺติ อธิกรณํ. คห ธาตุ ในความถือเอา. တထနရာနံ ဋဌဏဠာ. แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ (ตามลำดับ). တထနရာနံ ဋဌဏဠာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမန္တိ နဿ ဏဒေသေ-ဂဏှိတဗ္ဗံ ဂဟဏံ-ပဒ ဂမနေ-နိပုဗ္ဗော. แปลง ต, ถ, น, ร เป็น ฏ, ฐ, ณ, ฬ ตามลำดับบ้าง. ในการแปลง น เป็น ณ เช่น คณฺหิตพฺพํ คหณํ. ปท ธาตุ ในความไป. นิ บทหน้า. ပဒါဒီနံ ကွစိ. ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น บ้าง. ပဒါဒီနံ ယုက ဟောတိ ကွစိ ပစ္စယေ-နီပတ္တိ နိပဇ္ဇနံ-ပီ တပ္ပဏေ-အနမှိ ဝနာဒိနာ နာဂမေ စ’န တေ’ ဣစ္စာဒိနာ ဧ န ဟောတိ-ပီတိ ပီဏနံ-ဝိဇိ ဘယ စလနေသု-သံ ပုဗ္ဗော-သံဝိန္တိ သံဝေဇနံ-‘‘အညတြာပီ’’တိ ဧတ္တာဘာဝေ-သံဝိဇနံ-ကုဓ ကောပေ-ကုဇ္ဈတိ သီလေနာတိ ကောဓနော-ဘိက္ခ ယာစနေ. ลง ยุก ปัจจัย หลัง ปท ธาตุ เป็นต้น ในบางปัจจัย. นิปตฺติ, นิปชฺชนํ. ปี ธาตุ ในความเอิบอิ่ม. ใน อน ปัจจัย ลง น อาคม ด้วยสูตร 'วนาทินา' และไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'นะ เต' เป็นต้น. ปีติ, ปีณนํ. วิชิ ธาตุ ในความกลัวและความไหว. สํ บทหน้า, สํวินฺติ สํเวชนํ. เมื่อไม่มีการวุฒิเป็น เอ ด้วยสูตร 'อญฺญตฺราปิ' จึงเป็น สํวิชนํ. กุธ ธาตุ ในความโกรธ, กุชฺฌติ สีเลนาติ โกธโน. ภิกฺข ธาตุ ในความขอ. ဣတ္ထိယမ ဏ က္တိ က ယက ယာ စ. ในอิตถีลิงค์ มี อ ปัจจัย, ณะ ปัจจัย, กติ ปัจจัย, ก ปัจจัย, ยก ปัจจัย และ ยา ปัจจัย ဣတ္ထိလင်္ဂေ ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တျနော စ ဗဟုလံ-အ-ဘိက္ကနံ ဘိက္ခီယတီတိ ဝါ ဘိက္ခာ-အာပစ္စယော-ဏော-ကာရဏံ ကာရာ-စာရကံ-ယထာကထဉ္စိ သဒ္ဒနိပ္ဖန္တိ ရူဠှိတော အတ္ထနိစ္စယော-ဘိဒ ဝိဒါရဏေ-က္တိ-ဘေဒနံ ဘိဇ္ဇတေတိ ဝါ ဘိတ္တိ-ရူဇ ဘင်္ဂေ-ကော-ရုဇတီတိ ရုဇာ-ဝိဒ ဉာဏေ-ယက-ဝေဒနံ ဝိဒန္တိ ဧတာယာတိ ဝါ ဝိဇ္ဇာ-အဇ ဝဇ ဂမနေ-ပ ပုဒ္ဓေါ-ယော-ပဗ္ဗဇ နံ ပဗ္ဗဇ္ဇာ-‘‘စဝဂ္ဂဗယဉာ’’တိ ယောဂဝိဘာဂါ ဝဿ ဗကာရေ ဉ္စိတ္တံ-ဝန္ဒ အဘိဝါဒနတ္ထုတိသု-အနော-ဝန္ဒနံ ဝန္ဒနာ. ในอิตถีลิงค์ ในภาวะและในกากะ กริยัตถะทั้งหลายลง อ, อา ปัจจัย เป็นต้น และ อโน ปัจจัย เป็นส่วนมาก - อ ปัจจัย - ภิกฺขนํ ภิกฺขิยตีติ วา ภิกฺขา (การขอทาน) - อา ปัจจัย - โณ ปัจจัย - การณํ การา-จารกํ (การกระทำ ผู้กระทำ) - การกำหนดความหมายจากความนิยมใช้ ไม่ใช่จากการสร้างศัพท์เท่านั้น - ภิท ธาตุ ในความหมายว่า 'ทำลาย' - กติ ปัจจัย - เภทนํ ภิชฺชเตติ วา ภิตฺติ (การทำลาย, ฝาผนัง) - รุช ธาตุ ในความหมายว่า 'แตกหัก' - โก ปัจจัย - รุชตีติ รุชา (สิ่งที่แตกหัก คือ โรค) - วิท ธาตุ ในความหมายว่า 'รู้' - ยก ปัจจัย - เวทนํ วิทนฺติ เอตายาติ วา วิชฺชา (การรู้, สิ่งที่รู้ด้วยสิ่งนี้ คือ วิชชา) - อช วช ธาตุ ในความหมายว่า 'ไป' - ป บทหน้า - โย ปัจจัย - ปพฺพชนํ ปพฺพชฺชา (การบวช) - 'จวคฺคพยญฺญา' สูตร โดยการแยกโยคะ ญ เป็น บ ใน บการะ - วนฺท ธาตุ ในความหมายว่า 'ไหว้' และ 'สรรเสริญ' - อโน ปัจจัย - วนฺทนํ วนฺทนา (การไหว้) ဣ ကိတိ သရူပေ. ลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง ကြိယတ္ထဿ သရူပေ’ဘိဓေယျေ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဣ ကိ တီ ဟောန္တိ-ဣ-ဝစ ဣစ္စယံ ဓာတု ဧဝ ဝစိ-ကိမှိ-ယုဓိ-တိ-သရုပေ တိမှိ ကရော တိဿ ခေါတိ ဝိကရဏဿ ဉာတတ္တာ ‘‘ကတ္တရိ လော’’တိ လော-ပစတိ-ကထမကာရော ဣစ္စာဒိ? ဃဏန္တေန ကာရသဒ္ဒေန ဆဋ္ဌိသမာသော-အဿ ကာရော အကာရော-ဘုဇ ပါလနဇ္ဈောဟာရေသု. เมื่อความหมายที่พึงกล่าวคือรูปของกริยัตถะเอง หลังกริยัตถะลง อิ, กิ, ติ ปัจจัย - อิ ปัจจัย - วจ ธาตุนี้เอง คือ วจิ - ใน กิ ปัจจัย - ยุธิ - ติ ปัจจัย - ในรูปของตนเอง ใน ติ ปัจจัย กร ธาตุ ติ เป็น โข เพราะรู้ วิกรณะ และ ล เป็น โล โดย 'กตฺตริ โล' สูตร - ปจติ (หุงต้ม) - อการะ เป็นต้น มาได้อย่างไร? - สมาสแบบฉัฏฐีวิภัตติกับคำว่า การะ ที่ลงท้ายด้วย ฆณ ปัจจัย - อสฺส กาโร อกาโร (การกระทำของมัน คือ อการะ) - ภุช ธาตุ ในความหมายว่า 'รักษา' และ 'บริโภค' သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏီ. ในความหมายว่า ปกติ (ศีล), ความเนืองนิตย์ (อาภิกขัญญะ) และความจำเป็น (อวัสสถะ) ลง ณี ปัจจัย ကြိယတ္ထာဏိ ဟောတိ သီလာဒီသု ပတီယမာနေသု-ဥဏှံ ဘုဉ္ဇတိ သီလေနာတိ ဥဏှဘောဇီ-ပါ ပါနေ-‘‘အဿာဏပိမှိ ယုက’’ဣတိ-ယုက-ခီရမ္ဘိက္ခညမ္ပိဗတီတိ ခီရပါယီ-အဝဿံ ကရောတီတိ အဝဿကာရီ, သတမဝဿံ ဒဒါတီတိ သတန္ဒာယီ. หลังกริยัตถะลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏอยู่ - อุณฺหํ ภุญฺชติ สีเลนาติ อุณฺหโภชี (ผู้บริโภคของร้อนเป็นปกติ) - ปา ธาตุ ในความหมายว่า 'ดื่ม' - 'อสฺสาณปิมฺหิ ยุก' สูตร มี ยุก ปัจจัย - ขีรมฺภิกฺขญฺญํ ปิพตีติ ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นภิกขา) - อวสฺสํ กโรตีติ อวสฺสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น) - สตมวสฺสํ ททาตีติ สตนฺทายี (ผู้ให้ร้อยโดยจำเป็น) ကတ္တရိ ဘူတေ က္တဝန္တု က္တာဝိ. ในกัตตุวาจก และในอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ဘုတေ ပရိသမတ္တေ အတ္တေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာက္တန္တုက္တာဝီ ဟောန္တိ ကတ္တရ-အဘုဉ္ဇီတိ ဘုတ္တဝါ, ဘုတ္တာဝီ-သုသဝကဏေ-အသုဏိ တိသုတဝါ, သုတာဝီ. ในอดีตกาลที่เสร็จสิ้นแล้ว หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุวาจก - อภุญฺชีติ ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี (ผู้กินแล้ว) - สุ ธาตุ ในความหมายว่า 'ฟัง' - อสุณิ ติ สุตวา, สุตาวี (ผู้ฟังแล้ว) က္တော ဘာဝကမ္မေသု ลง ต ปัจจัย ในภาวะและในกรรม ဘာဝေ ကမ္မေစ ဘုတေ က္တော ဟောတိ-အာသ ဥပဝေသနေ-အာသနမာသိတံ-ဉိ-ရုဒ ရောဒနေ. ในภาวะและในกรรม และในอดีตกาล ลง ต ปัจจัย - อาส ธาตุ ในความหมายว่า 'นั่ง' - อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) - ญิ-รุท ธาตุ ในความหมายว่า 'ร้องไห้' ဝါ ကွစိ. บ้าง ในบางอุทาหรณ์ တေ ဧ ဩ အာ ကွစိ ဝါ န ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု-ရောဒနံ ရုဒိတံ, ရောဒိတံ-ကရီယိတ္ထာတိ ကတော, สระเหล่านั้นคือ เอ โอ อา ไม่คงอยู่บ้าง ในอาคมที่มี ก เป็นอนุพันธะ - โรทนํ รุทิตํ, โรทิตํ (การร้องไห้) - กริยิตฺถาติ กโต (อันเขาทำแล้ว) ဂမာဒိရာနံ လောပေါ’န္တဿ. ลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด ဂမာဒိနံ ရကာရန္တာနဉ္စာန္တဿ လောပေါ ဟောတိ တကာရာဒေါ มีการลบที่สุดของธาตุทั้งหลายมี คม ธาตุ เป็นต้น และธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เมื่อปัจจัยมี ต เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ကာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ကတွာနကတွာဝဇ္ဇိတေတိ ရလောပေါ-ယာ ပါ ပုဏနေ. ในปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ เว้น กตวาน และ กตวา ปัจจัย มีการลบ ร (ที่สุดธาตุ) ยา และ ปา ธาตุ ในความถึงพร้อม ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စ. ในความหมายว่าไป และในอกัมมกธาตุ และในอาธาระ ဂမနတ္ထတော အကမ္မကတော စ ကြိယတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ကတ္တရိ ဘာဝကမ္မေသု စ-ယာတဝန္တော’သ္မိန္တိ ယာတံ-(ဌာနံ)-ယာ တဝန္တော ယာနာ-ယာနံ ယာတံ-ယာယိတ္ထာတိ ယာတော-(ပထော)-အာသိတဝန္တော’သ္မိန္တိ အာသိတံ-(ဌာနံ)-အာသိတဝန္တော အာသိတာ-အာသန မာသိတံ-ဉိ. หลังกริยัตถะที่มีความหมายว่าไป และอกัมมกธาตุ ลง ต ปัจจัย ในความหมายอาธาระ และในกัตตุวาจก ภาววาจก และกรรมวาจก. ยาตํ (สถานที่) ที่ไปแล้ว, ยานา (การไป) ที่ไปแล้ว, ยานํ ยาตํ (การไป) ที่ไปแล้ว, ยาโต (ทาง) ที่ไปแล้ว. อาสิตํ (สถานที่) ที่นั่งแล้ว, อาสิตา (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว, อาสนํ อาสิตํ (การนั่ง) ที่นั่งแล้ว. နေတာ ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ. ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก และในปัจจุบันกาล အာရဒ္ဓါပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ န္တော ဟောတိ ကတ္တရိ. หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต ปัจจัย ในกัตตุวาจก ในความหมายที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น ကတ္တရိ လော. ลง โล ในกัตตุวาจก ကုယတ္ထတော အပရောက္ခေသု ကတ္တုဝိဟိတမာနန္တဒိသု လော ဟောတိ-လကာရော‘‘ဉိ လဿေ‘‘-တိ ဝိသေသနတ္ထော-ပဝတီတိ ပဝန္တော-‘‘မာနော‘‘တိ ကတ္တရိ မာနော-ပစမာနော. หลังกริยัตถะ ลง โล ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น ที่กำหนดในกัตตุวาจก. ลการะ (ล) มีความหมายพิเศษว่า "ญิ ลัสเส". ปวตีติ ปวนฺโต. มาโน ในกัตตุวาจก มาโน. ปจมาโน. ဘာဝကမ္မေသု ในภาวะและในกรรม ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ မာနော ဟောတိ. หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง มานะ ปัจจัย ในภาวะและในกรรม ในความหมายปัจจุบัน ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသု ลง กฺโย ในภาวะและในกรรม ในอปรอกขะ (ปัจจุบันที่มองเห็น) ในมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้น ဘာဝကမ္မဝိဟိတေသု ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသု မာနန္တာဒိသု ပရေသု ကျော ဟောတိ ကြိယတ္ထာ-ကကာရော အဝုဒ္ဓတ္ထော-ဘာဝေ-ဘုယတေတိ ဘုယမာနံ-ကမ္မေ-ပစ္စတေတိ ပစ္စမာနော. หลังกริยัตถะ ลง กฺโย เมื่อมานะ และ อันตะ ปัจจัย เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ในภาวะและในกรรมที่กำหนดไว้ โดยเว้นปโรกขา. กการะ (ก) มีความหมายว่าไม่ให้มีการวุฒิ. ในภาวะ - ภุยมานํ (อันเขาเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจมาโน (อันเขาหุงอยู่). တေ ဿပုဗ္ဗာနာဂတေ ปัจจัยเหล่านั้น มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในอนาคตกาล အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တေ န္တမာနာ ဿပုဗ္ဗာ ဟောန္တိ သဝိသယေ-ဉိ-ကတ္တရိ-ပစိဿတီတိ ပစိဿန္တော,ပစိဿမာနော-ဟာဝေ-ဘုယိဿတီတိ ဘုယိဿမာနံ-ကမ္မေ-ပစ္စိဿ တေတိ ပစ္စိဿမာနော-ကရ ကရဏေ. หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง นฺต และ มานะ ปัจจัย มี สฺส อยู่ข้างหน้า ในความหมายที่ยังไม่เริ่ม (อนาคต) ในวิสัยของตน. ญิ ในกัตตุวาจก - ปจิสฺสนฺโต, ปจิสฺสมาโน (ผู้จักหุง). ในภาวะ - ภุยิสฺสมานํ (อันเขาจักเป็นอยู่). ในกรรม - ปจฺจิสฺสมาโน (อันเขาจักหุงอยู่). กร ในความทำ. တုံ တာယေ တဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ. ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ เมื่อกิริยาเป็นอนาคตกาล เพื่อความหมายนั้น ဘဝိဿတိအတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ တုံ တာယေ တဝေ ဟောန္တိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ ပတီယမာနာယံ-‘‘တုံတုနတဗ္ဗေသု ဝါ’’တိ ဝါ အကာရော-အညတြ ပရရူပံ-ကရဏယ ဂစ္ဆတိ ကာတုံ ဂစ္ဆတိ ကတ္တုံ, ကတ္တာယေ ဝါ-တဝေ-‘‘ကရဿာ တဝေ’’-တိ အာ-ကာတဝေ-ဘာဝေတိ ကိံ, ကရိဿာမီတိ ဂစ္ဆတိ-ကြိယာယန္တိ ကိံ, ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ-တဒတ္ထာယန္တိ ကိံ, ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ-ဂဟ ဥပါဒါနေ. หลังกริยัตถะที่มีความหมายปัจจุบัน ลง ตุํ, ตายะ, ตเว ปัจจัย ในภาวะ ในความหมายอนาคตกาล เมื่อกิริยาเพื่อความหมายนั้นปรากฏอยู่. อักษร วา ใน "ตุง ตุน ตัพเพสุ วา". ในที่อื่นเป็นปรรูป. คจฺฉติ กาตุํ, คจฺฉติ กตฺตุํ (ไปเพื่อทำ). กตฺตาย วา ตเว "กรสฺสา ตเว" อิติ อา กาตเว (เพื่อทำ). ภาเวติ กึ (ในภาวะหรือ?). คจฺฉติ กรสฺสามีติ (ไปว่าจักทำ). กิริยายํติ กึ (ในกิริยาหรือ?). ชฎาของภิกษุผู้จักขอ. ตทตฺถายํติ กึ (เพื่อความหมายนั้นหรือ?). ภัตตาหารจักมีแก่ท่านผู้จักไป เพื่อฉัน. คห ในความถือเอา. ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာနံ. ของกิริยาที่มีกัตตาคนเดียวกันในกาลก่อน ဧကော ကတ္တာ ယေသံ ဗျာပါရာနံ တေသု ယော ပုဗ္ဗော တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ တုနကတွာန ကတွာ ဟောန္တိ ဘာဝေ-ဉိ. ตุน กตฺวาน และ กตฺวา ปัจจัย ย่อมมีหลังกิริยาที่มีผู้กระทำคนเดียว ในบรรดากิริยาเหล่านั้น กิริยาใดเป็นเบื้องต้น และในภาววาจก มี ญิ ปัจจัย ด้วยอรรถนั้น. ဧဣ လဿ စ. เอ และ อิ (ย่อมมี) แทนที่ ล ด้วย. ဧဣလာနမေ ဟောတိ ကွစိ-ဂဏှဏံ ကတွာ ယာတိ ဂဟေတူန ယာတိ, ဂဟေတွာန, ဂဟေတွာ ဝါ-အဿ ရုဓာဒိတ္တာ. เอ อิ และ ล ย่อมมี (แทนที่ปัจจัย) ในบางแห่ง. เช่น คเหตูน ยาติ, คเหตฺวาน ยาติ, หรือ คเหตฺวา ยาติ (ถือเอาแล้วจึงไป). มีการลง มํ หลัง อสฺส เพราะความเป็นธาตุมี รุธ เป็นต้น. မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ. มํ (อาคม) ย่อมมีบ้าง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น. ရုဓာဒီနံ ကွစိ မံ ဝါ ဟောတိ ပစ္စယေတိ ပက္ခေ မံ ဘဝံ အပိ မနုဗန္ဓတ္တာ အကာရာ ပရော. มํ (อาคม) ย่อมมีบ้างในบางแห่ง หลังธาตุทั้งหลายมี รุธ เป็นต้น เมื่อมีปัจจัยเบื้องหลัง. ในอีกฝ่ายหนึ่ง มํ ย่อมมี เพราะมี ม เป็นอนุพันธ์ หลัง อการะ. ဏေ နိဂ္ဂဟီတဿ. เณ (ย่อมมี) แทนที่นฤคหิต. ဂဟဿ နိဂ္ဂဟီတဿ ဏေ ဟောတိ-ဂဏှိ တုန, ဂဏှိတွာန, ဂဏှိတွာ-ဧကကတ္တုကာနန္တိ ကိံ, ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယည ဒတ္တော ဝဇတိ-ပုဗ္ဗာတိ ကိံ, ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ-အပ္ပတွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော ဘဝတိ အတိက္ကမ္မ ပကဗ္ဗတံ နဒီတိ ဘုဓာတုဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ စ ဂမျတေ. เณ ย่อมมีแทนที่นฤคหิตของ คห ธาตุ. เช่น คณฺหิตูน, คณฺหิตฺวาน, คณฺหิตฺวา (ถือเอาแล้ว). คำว่า 'เอกกตฺตุกานํ' (มีผู้กระทำคนเดียว) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป'. คำว่า 'ปุพฺพา' (เบื้องต้น) ใส่มาเพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น 'ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย'. ตัวอย่าง 'ไม่ถึงแม่น้ำ ภูเขาย่อมมีอยู่' 'ข้ามภูเขาไป แม่น้ำย่อมมีอยู่' เพราะ ภู ธาตุ มีได้ในทุกที่ จึงทราบความเป็นผู้กระทำคนเดียวและความเป็นกาลก่อนได้. ယေဘုယျဝုတ္တိယာ လိင်္ဂံ ဒဿိတံ တတ္ထ သဗ္ဗသော; ဝိသေသော ပန ဝိညဟိ ဉေယျော ပါဌာနုသာရတော. ลิงค์ถูกแสดงไว้ในที่นั้นโดยประการทั้งปวงตามความเป็นไปโดยมาก. ส่วนความพิเศษ พึงทราบโดยผู้รู้ตามแนวทางแห่งพระบาลี. တဗ္ဗာဒယော. ตัพพะปัจจัย เป็นต้น. ဣဒါနိ တျာဒယော ဝုစ္စန္တေ-ပစ ပါကေ-ပစ ဣတိ ဌိတေ-ကြိယတ္ထာ ဗဟုလမိတိ စ သဗ္ဗတ္ထ ဝတ္တတေ. บัดนี้ จะกล่าวถึง ติ วิภัตติ เป็นต้น. ปจ ธาตุ ในอรรถว่าหุง. เมื่อตั้ง ปจ ธาตุไว้. และสูตรว่า 'กิริยตฺถา พหุลํ' ย่อมตามไปในทุกที่. ဝတ္တမာနေတိ အန္တိ သိထမိမတေ အန္တေ သေ ဝေဂ ဧမှေ. ในปัจจุบันกาล: ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม, เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มเห. ဝတ္တမာနေ အာရဒ္ဓါ ပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာတျာဒယော ဟောန္တိ-တေသမ္ပနိယမေ. ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในปัจจุบันกาล ในอรรถที่เริ่มแล้วแต่ยังไม่เสร็จสิ้น. ในการกำหนดวิภัตติเหล่านั้น. ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနမေကာနေကေသု တုမှာမှသေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ. ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกเบื้องหน้าและเบื้องหลัง เมื่อมี ตุมฺห, อมฺห และส่วนที่เหลือเป็นกรรตุ, วิภัตติหมวดละสองๆ เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ. ဧကာနေကေသုတုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယေသုတဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသု ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကနဉ္စ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ ဒွေဒွေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ကြိယတ္ထာတိ ဧကမှိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဧကဝစနံ တိ-တိ အန္တိ ဣတိ ပဌမော အာဒေါ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ-သိ ထ ဣတိ မဇ္ဈိမော မဇ္ဈိ နိဒ္ဒိဋ္ဌေတ္တာ-မိ မ ဣတိ ဥတ္တမော-ဥတ္တမသဒ္ဒေါယံ သဘာဝတော တိပ္ပဘုတီနမန္တဒွယမာဟ-ဧဝံ ပရစ္ဆက္ကေပကိ ယထာက္ကမံ ယောဇနီယံ-တျာဒိသု ပရဘုတေသု ကတ္တုကမ္မဘာဝ ဝိဟိတေသု ကျလာဒယောဘဝန္တီတိ ‘‘ကျော ဘာဝကမ္မေသွကကပရောက္ခေသု မာနန္တ တျာဒိသု ကတ္တရီ လော’’ဣစ္စာဒိနာ တေသံ ဝိဓာနာ တျာဒယော ကတ္တု ကမ္မဘာဝေသ္စေဝ ဝိညာယန္တီတိ ကတ္တရိ တိမှိ လော-ပစတိ-ဗဟုမှိ စတ္တဗ္ဗေ အန္တိံ ในการกทั้งหลายที่กล่าวถึง ตุมฺห และ อมฺห ศัพท์ และศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์, วิภัตติหมวดละสองๆ ของหมวดหกเบื้องหน้าและหมวดหกเบื้องหลัง เป็นมัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ตามลำดับ. ในอรรถแห่งกิริยา เมื่อจะกล่าวถึงสิ่งเดียว เป็นเอกพจน์ คือ ติ. ติ และ อนฺติ เป็นปฐมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนต้น. สิ และ ถ เป็นมัชฌิมบุรุษ เพราะถูกระบุไว้ในตอนกลาง. มิ และ ม เป็นอุตตมบุรุษ. คำว่าอุตตมะนี้โดยสภาวะหมายถึงวิภัตติสองตัวสุดท้ายของหมวด ติ เป็นต้น. พึงประกอบในหมวดหกเบื้องหลังตามลำดับเช่นเดียวกัน. เมื่อ ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกกำหนดไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะ, ปัจจัยมี กย และ ล เป็นต้น ย่อมมี เพราะมีการบัญญัติปัจจัยเหล่านั้นด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก... โล ในกัตตุวาจก' เป็นต้น. ติ วิภัตติ เป็นต้น จึงทราบได้ว่าอยู่ในกัตตุ กรรม และภาวะเท่านั้น. ในกัตตุวาจก เมื่อมี ติ วิภัตติ ลง ล ปัจจัย (ลบ) เป็น ปจติ. เมื่อจะกล่าวถึงมาก เป็น อนฺติ. ကွစိ ဝိကရဏနံ. บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย. ဝိကရဏနံ ကွစိ လောပေါ ဟောတီတိ လဿာကာရဿ လောပေါ-ပဝန္တိ-ပစသိ ပစထ. บางครั้งมีการลบวิกรรณปัจจัย คือการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจนฺติ, ปจสิ, ปจถะ. ဟိမိမေသွဿ. ทีฆะสระอะ เมื่ออยู่หน้าวิภัตติ หิ, มิ, ม. အကာရဿ ဒီဃော ဟောတိ ဟိမိမေသု-ပစာမိ ပစာမ-ပရစ္ဆက္ကေ-ပစတေ ပစန္တေ, ပစသေ ပစဝှေ,ပစေ ပစာမှေ-ကမ္မေ-ကျော ဘာဝကမ္မေသွစ္စာဒိနာ ကျော. สระอะย่อมเป็นทีฆะในวิภัตติ หิ, มิ, ม เช่น ปจามิ, ปจามะ. ในหมวดหกเบื้องหลัง เช่น ปจเต, ปจนฺเต, ปจเส, ปจวฺเห, ปเจ, ปจามเห. ในกรรมวาจก ลง กย ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'กย ในภาววาจกและกรรมวาจก' เป็นต้น. ကျဿ. แห่ง กย ปัจจัย. ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကျဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ-ဉကာရော အာဒျဝယဝတ္ထော, ပစီယတိ ပစ္စတိ. กย ปัจจัยที่อยู่หลังกิริยา ย่อมเป็น อีญะ บ้าง. ญ อักษรเป็นส่วนประกอบเบื้องต้น เช่น ปจียติ, ปจฺจติ. ဂုရုပုဗ္ဗာ ရဿာရေ’န္တေ’န္တီနံ. แห่งวิภัตติ เร, อนฺเต, อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า. ဂုရုပုဗ္ဗသ္မာ ရဿာ ပရေသံ အန္တေ’န္တိနံ ရေ ဝါ ဟောတိ-ပစီယရေ ပစီယန္တိ ပစ္စရေ ပစ္စန္တိ, ပစီယသိ ပစ္စသိ ပစီယထ ပစ္စထ, ပစီယာမိ ပစ္စာမိ ပစီယာမ ပစ္စာမ-ပစီယတေ, ပစ္စတေ ပစီယရေ ပစီယန္တေ ပစ္စရေ ပစ္စန္တေ, ပစီယသေ ပစ္စသေ ပစီယဝှေ ပစ္စဝှေ, ပစီယေ ပစ္စေ ပစီယာမှေ ပစ္စာမှေ-ဘာဝေ-ဘု သတ္တာယံ-ဘာဝဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ-တဉ္စ ပဌမပုရိသေယေဝ သမ္ဘဝတိ-ဘုယတိ ဒေဝဒတ္တေန, ဗုယတေ ဝါ-ဒေဝဒတ္တဿ သမ္ပတိ ဘဝနန္တိ အတ္ထော-နေဟိဉ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ. วิภัตติ อนฺเต และ อนฺติ ที่อยู่หลังรัสสะซึ่งมีครุอยู่ข้างหน้า ย่อมเป็น เร บ้าง เช่น ปจียเร, ปจียันติ, ปัจจเร, ปัจจันติ; ปจียสิ, ปัจจสิ, ปจียถะ, ปัจจถะ; ปจียามิ, ปัจจามิ, ปจียามะ, ปัจจามะ. (ในฝ่ายอัตตโนบท) ปจียเต, ปัจจเต, ปจียเร, ปจียันเต, ปัจจเร, ปัจจันเต; ปจียเส, ปัจจเส, ปจียวฺเห, ปัจจวฺเห; ปจีเย, ปัจเจ, ปจียามเห, ปัจจามเห. ในภาววาจก ภู ธาตุ ในอรรถว่ามีความอยู่. ความเป็นเอกพจน์ของภาววาจกเป็นเอกพจน์เท่านั้น และสิ่งนั้นย่อมมีได้ในปฐมบุรุษเท่านั้น เช่น ภุยติ เทวทัตเตน หรือ ภุยเต มีความหมายว่า การมีอยู่ของเทวทัตในปัจจุบัน เพราะมีการบัญญัติ ญะ โดยมาก. ကြိယတ္ထာ ကတ္တရိ တျာဒိ ကမ္မသ္မိဉ္စ သကမ္မကာ,ဘာဝေ စာ’ကမ္မကာကကမ္မာ’ဝစနိစ္ဆာယမညတော; ติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในกัตตุวาจก, และในกรรมวาจกหลังสกรรมธาตุ, และในภาววาจกหลังอกรรมธาตุและสกรรมธาตุที่ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกรรม. ဘဝိဿတိ ဿတိ ဿန္တိ ဿသိ ဿထ ဿာမိ ဿာမ ဿတေ ဿန္တေ ဿသေ ဿဝှေ ဿံ ဿာမှေ. ในอนาคตกาล: สฺสติ, สฺสันติ, สฺสสิ, สฺสถะ, สฺสามิ, สฺสามะ, สฺสเต, สฺสันเต, สฺสเส, สฺสวฺเห, สฺสํ, สฺสามเห. ဘဝိဿတိ အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ. ในอนาคตกาล สฺสติ วิภัตติ เป็นต้น ย่อมมีหลังกิริยาในอรรถที่ยังไม่เริ่ม. အ ဤဿာဒိနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ. ญะ (ย่อมมี) แทนที่พยัญชนะของ อ, อี, สฺส เป็นต้น. ကြိယတ္ထာ ပရေသံ အအာဒီနံ ဤအာဒီနံဿာဒီနဉ္စ ဗျဉ္ဇနဿိဉှေကာတိ ဝါ-ဝဝတ္ထီတဝိဘာသာယံ ဿေတိ ဿာဒီနံဿစ္စာဒီနဒွါဝယော အဓိပ္ပေတော-‘‘ဉိ ဗျဉ္ဇနဿာ’’တိ သိဒ္ဓေပိ တျာဒိသု ပရဘုတေသု ဧတေ သမေဝါတိ နိယမတ္တောယမာရမှော-လဿာကာရဿ လောပေ-ပစိဿတိ ပစိဿရေ ပစိဿန္တိ, ပစိဿသိ ပစိဿထ, ပစိဿာမိ ပစိဿာမ-ပစိဿတေ ပစိဿရေ ပစိဿန္တေ, ပစိဿသေပစိဿဝှေ, ပစိဿံ ပစိဿာမှေ-ကမ္မေ-ပစိယိဿတိ. ญะ ย่อมมีแทนที่พยัญชนะของ อ เป็นต้น, อี เป็นต้น, และ สฺส เป็นต้น ที่อยู่หลังกิริยาบ้าง. ในวิภาสาที่กำหนดไว้ สฺสติ และ สฺส เป็นต้น มีความหมายถึงสองอย่าง. แม้จะสำเร็จด้วยสูตรว่า 'ญิ ของพยัญชนะ' แต่การเริ่มต้นนี้เป็นการกำหนดว่าสิ่งเหล่านี้เหมือนกันเมื่อมี ติ วิภัตติ เป็นต้นอยู่เบื้องหลัง. เมื่อมีการลบสระอะของ ล ปัจจัย เช่น ปจิสฺสติ, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันติ, ปจิสฺสสิ, ปจิสฺสถะ, ปจิสฺสามิ, ปจิสฺสามะ; ปจิสฺสเต, ปจิสฺสเร, ปจิสฺสันเต, ปจิสฺสเส, ปจิสฺสวฺเห, ปจิสฺสํ, ปจิสฺสามเห. ในกรรมวาจก เช่น ปจิยิสฺสติ. ကျဿ ဿေ. แห่ง กย ปัจจัย เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง. ကျဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ ဿေ-ပစိဿတိ ပစ္စိဿတိ, ပစီယိဿရေ ပစယိဿန္တိ ပစိဿရေ ပစဿန္တိ ပစ္စိဿရေ ပစ္စိဿန္တိစ္စာဒိ-ကတ္တုသမံ-ကျောဝ ဝိသေသော-ဘာဝေ-ဘုယိဿတိ ဘဝိဿတိ, ဘုယိဿတေ ဘဝိဿတေ. กย ปัจจัย ย่อมถูกลบบ้าง เมื่อมี สฺส วิภัตติ อยู่เบื้องหลัง เช่น ปจิสฺสติ, ปจฺจิสฺสติ, ปจียิสฺสเร, ปจยิสฺสันติ, ปจิสฺสเร, ปจสฺสันติ, ปจฺจิสฺสเร, ปจฺจิสฺสันติ เป็นต้น. เหมือนกัตตุวาจก มี กย ปัจจัยเท่านั้นเป็นข้อพิเศษ. ในภาววาจก เช่น ภุยิสฺสติ, ภวิสฺสติ, ภุยิสฺสเต, ภวิสฺสเต. နာမေ ဂရဟာဝမှယေသု. เมื่อมี นาม ศัพท์ อยู่เบื้องหลัง ในอรรถแห่งการติเตียนและการประหลาดใจ. နာမသဒ္ဒေ နိပါတေ သတိ ဂရဟာယံ ဝိမ္ဘယေ စ ဂမျမာနေ ဿ တျာဒယော ဟောန္တိ-ဂရဟာယံ-သာပိ နာမ ပစိဿတီစ္စာဒိ-ဝိမ္ဗယေ-အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘူတံ ဝတ ဘော အန္ဓော နာမ ပစိဿတိစ္စာဒိ. เมื่อมีนิบาตคือ นามะ ศัพท์ เมื่อหมายถึงความติเตียนและความประหลาดใจ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น ย่อมมี ในความติเตียน เช่น 'แม้เธอก็จักหุงหรือ' เป็นต้น ในความประหลาดใจ เช่น 'น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอท่านผู้เจริญ แม้คนตาบอดก็จะหุงหรือ' เป็นต้น ဘုတေ ဤ ဥံ ဓ တ္ထ ဣံ မှာ အာ ဦ သေဝှံ အ မှေ. ในอดีตกาล (อัชชัตตนีวิภัตติ) คือ อี, อุํ, ธะ, ตฺถะ, อิํ, มฺหา, อา, อู, เสวฺหํ, อะ, มฺเห ဘုတေ ပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဤ အာဒယော ဟောန္တိ-ဘုတာနဇ္ဇတနေ ဝက္ခမာနတ္တာ ဣမေ ဘုတနဇ္ဇတနေ ဘုတသာမညေ စ ဘဝန္တိ. ในอรรถอดีตกาลที่สิ้นสุดลงแล้ว วิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะจะกล่าวถึงอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอดีตกาลที่ไม่ใช่วันนี้และในอดีตกาลทั่วไป အဟဿုဘယတော အဍ္ဎရတ္တံ ဝါဝ တဒုပဍ္ဎကံ,အန္တော ကတွာန ဝိညေယျော အဟော အဇ္ဇနော ဣတိ; พึงทราบว่า วันนี้ (อชฺชตนะ) คือกาลที่รวมเอาเที่ยงคืนทั้งสองข้าง หรือส่วนที่เหลือจากนั้นเข้าไว้ภายใน တဒညော ပန ယော ကာလော သော’နဇ္ဇတနသညိတော. ส่วนกาลอื่นจากนั้น ชื่อว่า อนัชชัตตนะ (ไม่ใช่วันนี้) အာဤဿာဒိသွဉ ဝါ. ในวิภัตติมี อา, อี, สฺส เป็นต้น เป็นอัญญะ (อื่น) บ้าง အာအာဒေါ ဤအာဒေါ ဿာအာဒေါ စ ကြိယတ္ထဿ အဉ ဝါ ဟောတိ, วิภัตติมี อา เป็นต้น, อี เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น ของกิริยา (ธาตุ) ย่อมเป็นอัญญะบ้าง ဧယျာထ ဿေ အ အာ ဤ ထာနံ ဩ အ အံ တ္ထ တ္ထော ဝေဟာက. การแปลง เอียยาถะ, สฺเส, อะ, อา, อี เป็น โอ, อะ, อํ, ตฺถะ, ตฺโถ บ้าง အာသဟစရိတောဝ အကာရော ဂယှတေ-န ပရောက္ခေ ဝိဟိတော-ထော ပန’န္တေ နိဒ္ဒေသာ တွာဒိသမ္ဗန္ဓိယေဝ တဿေဝ ဝါ နိဿိတတ္တာ-နိဿယကရဏမ္ပိ ဟိ သုတ္တကာရာစိဏ္ဏံ-ဧယျာထာဒီနံ ဩအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဤဿဝါတ္ထော-အပစိတ္ထော ပစိတ္ထော အပဝတ္ထော ပစတ္ထော. สระ อะ ที่มาพร้อมกับ อา เท่านั้นที่ถูกรับเอา ไม่ใช่ที่บัญญัติไว้ในปโรขกาล ส่วน ถะ ที่แสดงไว้ในตอนท้าย เกี่ยวเนื่องกับ ตฺวา เป็นต้น เท่านั้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้น การทำให้อาศัยกันเป็นธรรมเนียมของพระสูตร วิภัตติมี โอ เป็นต้น ของ เอียยาถะ เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับบ้าง นี่คือความหมายของ อี และ สฺส เช่น อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปวตฺโถ, ปจตฺโถ အာဤဦမှာဿာဿမှာနံ ဝါ. ของ อา, อี, อู, มฺหา, สฺสา, สฺสํ, มฺเห บ้าง ဧတေသံ ဝါ ရဿော ဟောတီတိ ပက္ခေ ရဿေ စ-အပစိ ပစိ အပစီ ပစီ. วิภัตติเหล่านี้ย่อมเป็นรัสสะบ้าง และในฝ่ายที่เป็นรัสสะ เช่น อปจิ, ปจิ, อปจี, ปจี ဥံဿိံသွံသု. อุํ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง ဥမိစ္စဿ ဣံသု အံသု ဝါ ဟောန္တိ-အပဝိံသု ပဝိံသု အပစံသု ပစံသု အပဝုံ ပစုံ. วิภัตติ อุํ ย่อมเป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง เช่น อปวิํสุ, ปวิํสุ, อปจํสุ, ปจํสุ, อปวุํ, ปจุํ ဩဿ အ ဣ တ္ထ တ္ထော. การแปลง โอ เป็น อะ, อิ, ตฺถะ, ตฺโถ ဩဿ အအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ-အပစ ပစ အပစိ ပစိ အပစိတ္ထ ပစိတ္ထ အပဝတ္ထ ပစတ္ထ အပစိတ္ထေ ပစိတ္ထော အပစတ္ထော ပစတ္ထော. วิภัตติมี อะ เป็นต้น ของ โอ ย่อมมีบ้าง เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิตฺโถ, ปจิตฺโถ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ သိ. สิ ဩဿ သိ ဝါ ဟောတိ-အပစိသိ ပစိသိ အပစသိ ပစသိ အပစော ပစော. วิภัตติ โอ ย่อมเป็น สิ บ้าง เช่น อปจิสิ, ปจิสิ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ မှာတ္ထာန မုဉ. การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ မှာတ္ထာနမုဉ ဝါ ဟောတိ-ဤအာဒိသမ္ဗန္ဓိနမေဝ ဂဟဏံ-အပဝုတ္ထ ပစုတ္ထ. การแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ บ้าง การรับเอาเฉพาะวิภัตติที่เกี่ยวข้องกับ อี เป็นต้น เท่านั้น เช่น อปวุตฺถะ, ปจุตฺถะ ဣံဿ စ သိဉ. และการแปลง อิํ เป็น สิํ ဣမိစ္စဿ သိဉ ဝါ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ-ဉကာရော အာဒျဝယ ဝတ္ထော-အပစသိတ္ထ ပစသိတ္ထ အပစိတ္ထ ပစိတ္ထ အပစတ္ထ ပစတ္ထ, အပစိသိံ ပစိသိံ အပစသိံ ပစသိံ အပစိံ ပစိံ, အပစုမှ ပစုမှ အပစုမှာ ပစုမှာ အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ အပစသိမှ ပစသိမှ အပစသိမှာ ပစသိမှာ အပစိမှ ပစိမှ အပစိမှာ ပစိမှာ အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ-ပရစ္ဆက္ကေ-အပဝိတ္ထ ပစိတ္ထ အပဝတ္ထ ပဝတ္ထ အပစ ပစ အပစာ ပစာ, အပစု ပစု အပစု ပစု, အပစိသေ ပစိသေ အပစသေ ပစသေ, အပစိဝှံ ပစိဝှံ အပစဝှံ ပစဝှံ-အဿ ဝါ အမာဒေသေ-အပစံ ပစံ အပစ ပစ အပစိမှေ ပစိမှေ အပစမှေ ပစမှေ-ကမ္မေ-အပစီယိတ္ထော ပစိယိတ္ထော အပစီယတ္ထော ပစီယတ္ထော အပစ္စိတ္ထော ပစ္စိတ္ထော အပစ္စတ္ထော ပစ္စတ္ထော အပစီယိ ပစီယိ အပစီယီ ပစိယီ အပစ္စိ ပစ္စိ အပစ္စိ ပစ္စိ, အပစီယိံသု ပစိယိံသု အပစ္စိံသု ပစ္စိံသု အပစိယံသု ပစီယံသု အပစ္စံသု ပစ္စံသု အပစီယုံ ပစီယုံ အပစ္စုံ ပစ္စုမိစ္စာဒိ-ဘာဝေ-အဘုယိတ္ထော ဘုယိတ္ထော အဘုယတ္ထော ဘုယတ္ထော အဘုယိ ဘုယိ အဘုယီ ဘူယီ, အဘုယိတ္ထ ဘုယိတ္ထ အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ အဘုယ ဘုယ အဘယာ ဘုယာ-‘‘သမ္ဘာဝနေဝါ’’တိ ဣတော ဝေတိ ဝတ္တမာနေ. วิภัตติ อิํ ย่อมเป็น สิํ บ้าง และการแปลง มฺหา และ ตฺถะ เป็น มุํ ก็มีมาก อักษร ญะ มีประโยชน์เพื่อเป็นส่วนเบื้องต้นและเบื้องปลาย เช่น อปจสิตฺถะ, ปจสิตฺถะ, อปจิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจิสิํ, ปจิสิํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจุมฺหะ, ปจุมฺหะ, อปจุมฺหา, ปจุมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจสิมฺหะ, ปจสิมฺหะ, อปจสิมฺหา, ปจสิมฺหา, อปจิมฺหะ, ปจิมฺหะ, อปจิมฺหา, ปจิมฺหา, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา ในหมวด ๖ ตัวหลัง (อัตตโนบท) เช่น อปวิตฺถะ, ปจิตฺถะ, อปวตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจุ, อปจิเส, ปจิเส, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจวหํ, ปจวหํ เมื่อมีการอาเทศ อะ เป็น อํ บ้าง เช่น อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจิมฺเห, ปจิมฺเห, อปจัมฺเห, ปจัมฺเห ในกรรมรูป เช่น อปจียิตฺโถ, ปจียิตฺโถ, อปจียัตฺโถ, ปจียัตฺโถ, อปัจจิตฺโถ, ปัจจิตฺโถ, อปัจจัตฺโถ, ปัจจัตฺโถ, อปจียิ, ปจียิ, อปจียี, ปจียี, อปัจจิ, ปัจจิ, อปัจจิ, ปัจจิ, อปจียิํสุ, ปจียิํสุ, อปัจจิํสุ, ปัจจิํสุ, อปจิยํสุ, ปจียํสุ, อปัจจํสุ, ปัจจํสุ, อปจียุํ, ปจียุํ, อปัจจุํ, ปัจจุํ เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยิตฺโถ, ภุยิตฺโถ, อภุยัตฺโถ, ภุยัตฺโถ, อภุยิ, ภุยิ, อภุยี, ภุยี, อภุยิตฺถะ, ภุยิตฺถะ, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภยา, ภุยา บทว่า 'วา' ตามมาจากสูตร 'สมฺภาวเน วา' นี้ မာယောဂေ ဤအာအာဒိ. เมื่อประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมี မာယောဂေ သတိ ဤအာဒယော အာအာဒယော စ ဝါ ဟောန္တိ-အသက္ကာလ တ္ထောယမာရမှော-မာ ဘဝံ ပုနပိ ဧဝရူပမပစိတ္ထော ဣစ္စာဒိ-ဝါဝိ ဓာနတော ဿတျာဒိ ဧယျာဒိ တွာဒယောပိ ဟောန္တိ-မာဘဝံ ပစိဿတိ, မာ ဘဝံ ပစေယျ, မာ ဘဝံ ပစတု ဣစ္စာဒိ. เมื่อมีการประกอบกับ มา นิบาต วิภัตติมี อี เป็นต้น และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล เช่น 'ท่านอย่าได้ทำอย่างนี้อีกเลย' เป็นต้น เพราะการกำหนดด้วย 'วา' ศัพท์ วิภัตติมี สฺสติ เป็นต้น, เอยฺยะ เป็นต้น และ ตุ เป็นต้น ก็มีบ้าง เช่น 'ท่านจักไม่หุง', 'ท่านไม่พึงหุง', 'ท่านจงอย่าหุง' เป็นต้น အနဇ္ဇတနေ အာ ဦ ဩ တ္ထ အ မှာ တ္ထ တ္ထုံ သေဝှံ ဣံ မှသေ. ในอนัชชัตตนี (หิยัตตนีวิภัตติ) คือ อา, อู, โอ, ตฺถะ, อะ, มฺหา, ตฺถะ, ตฺถุํ, เสวฺหํ, อิํ, มฺหเส အဝိဇ္ဇမာနဇ္ဇတနေ ဘုတတ္ထေဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာအာအာဒယော ဟောန္တိ-ဝါတ္ထေ ရဿေ စ-အပစတ္ထ ပဝတ္ထ အပစ ပစ အပစာ ပစာ, အပစု ပစု အပစု ပစူ-ဩ-အပစ ပစ အပစိ ပစိ အပစတ္ထ ပစတ္ထ အပစတ္ထော ပစတ္ထော အပစသိ ပစသိ အပစော ပစော, အပဝတ္ထ ပစတ္ထ အပစံ ပစံ အပစပစ, အပစမှ ပစမှ အပစမှာ ပစမှာ-အပစတ္ထ ပစတ္ထ, အပစတ္ထုံ ပစတ္ထုံ, အပစသေ ပစသေ, အပစဝှံ ပစဝှံ. အပသိံ ပစသိံ အပစိံ ပစိံ, အပစမှသေ ပစမှသေ-ကမ္မေ-အပစီယတ္ထ ပစီယတ္ထ အပစ္စတ္ထ ပစ္စတ္ထ အပစီယ ပစီယ အပစီယာ ပစီယာ အပစ္စ ပစ္စ အပစ္စာ ပစ္စာ, အပစီယု ပစီယု, အပစီယု ပစီယု, အပစ္စု ပစ္စု အပစ္စူ ပစ္စူစ္စာဒိ-ဘာဝေ-အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ အဘုယ ဘုယ အဘုယာ ဘုယာ-အဘုယတ္ထ ဘုယတ္ထ-‘‘မာယောဂေ ဤအာအာဒိ’’တိ ဣမိနာ မာယောဂေပိ အာအာဒယော ဟောန္တိ-မာ ဘဝံ အပစိတ္ထ ဣစ္စာဒိ. ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) ในอรรถของ 'วา' และในฝ่ายรัสสะ เช่น อปจตฺถะ, ปวตฺถะ, อปจะ, ปจะ, อปจา, ปจา, อปจุ, ปจุ, อปจุ, ปจู ในส่วนของ โอ เช่น อปจะ, ปจะ, อปจิ, ปจิ, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺโถ, ปจตฺโถ, อปจสิ, ปจสิ, อปโจ, ปโจ, อปวตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจํ, ปจํ, อปจะ, ปจะ, อปจัมฺหะ, ปจัมฺหะ, อปจัมฺหา, ปจัมฺหา, อปจตฺถะ, ปจตฺถะ, อปจตฺถุํ, ปจตฺถุํ, อปจเส, ปจเส, อปจิวหํ, ปจิวหํ, อปจสิํ, ปจสิํ, อปจิํ, ปจิํ, อปจัมฺหเส, ปจัมฺหเส ในกรรมรูป เช่น อปจียัตฺถะ, ปจียัตฺถะ, อปัจจัตฺถะ, ปัจจัตฺถะ, อปจียะ, ปจียะ, อปจียา, ปจียา, อปัจจะ, ปัจจะ, อปัจจา, ปัจจา, อปจียุ, ปจียุ, อปจียุ, ปจียุ, อปัจจุ, ปัจจุ, อปัจจู, ปัจจู เป็นต้น ในภาวรูป เช่น อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ, อภุยะ, ภุยะ, อภุยา, ภุยา, อภุยัตฺถะ, ภุยัตฺถะ ด้วยสูตรว่า 'มาโยเค อีอาอาทิ' นี้ วิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีแม้ในการประกอบกับ มา นิบาต เช่น 'ท่านอย่าได้หุงแล้ว' เป็นต้น ပရောက္ခေ အ ဥ ဧ တ္ထ အမှ တ္ထရေ တ္ထော ဝှော ဣမှေ. ในปโรขะ (ปโรขวิภัตติ) คือ อะ, อุ, เอ, ตฺถะ, อัมฺหะ, ตฺถเร, ตฺโถ, วฺโห, อิมฺเห အပစ္စက္ခေ ဘုတာနဇ္ဇတနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ-အပရောက္ခေသူတိ ဝစနာ န ဝိကရဏုပ္ပတ္တိ. ในอรรถอดีตกาลที่ไม่ใช่ของวันนี้และไม่ประจักษ์แก่สายตา วิภัตติมี อะ เป็นต้น ย่อมลงหลังกิริยา (ธาตุ) เพราะคำว่า 'ในปโรขะทั้งหลาย' จึงไม่มีการลงวิกรรณปัจจัย ပရောက္ခာယဉ္စ. และในปโรขะ ပရောက္ခာယံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ. ในปโรขะ รูปศัพท์ที่มีสระเดียวในตอนต้น ย่อมซ้อนเป็นสอง လောပေါ’နာဒိဗျဉ္ဇနဿ. การลบพยัญชนะที่ไม่ใช่ตัวแรก ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿာဒိတော’ညဿ ဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ-ပပစ ပ္ပစု’ပပစေ ပပစိတ္ထ-ဣဉဘာဝပက္ခေ သံယောဂါဒိ လောပေါပပစတ္ထ, ပပစ ပပစိမှ, ပပစိတ္ထ ပပစတ္ထ ပပစိရေ, ပပစိတ္ထော ပပစတ္ထော ပပစိဝှော, ပကပစိ ပပစိမှေ-ဧဝံ ကမ္မေပိ-ဘာဝေ-ဘုသျ ဝုက. เมื่อมีการซ้อน การลบพยัญชนะอื่นจากตัวแรกของตัวหน้า ย่อมมี คือ ปปจะ ปปจุ ปปเจ ปปจิตถะ - ในฝ่ายที่ไม่มีอิงสภาวะ การลบพยัญชนะต้นสังโยค ย่อมมี คือ ปปจัตถะ, ปปจะ ปปจิมหะ, ปปจิตถะ ปปจัตถะ ปปจิเร, ปปจิตโถ ปปจัตโถ ปปจิวโห, ปปจิ ปปจิมเห - แม้ในกรรมก็เช่นกัน - ในภาวะ - ภุสธาตุเป็นวุกะ အအာဒိယု ဘုဿ ဝုက ဟောတိ. ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น ภุธาตุย่อมเป็นวุกะ ပုဗ္ဗဿ အ. แปลงสระของตัวหน้าเป็น อะ အအာဒိသု ဒွတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘုဿ အ ဟောတိ. ในวิภัตติมี อะ เป็นต้น เมื่อมีการซ้อน สระของภุธาตุตัวหน้าย่อมเป็น อะ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ. พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ (เป็นตัวซ้อน) ของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမန္တိ ဗကာရေ-ဗဘုဝ ဗဘုဝိတ္ထ. เมื่อมีการซ้อน พยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ย่อมเป็นตัวซ้อนของพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ของตัวหน้าตามลำดับ ในเพราะ บะ คือ พภูวะ พภูวิตถะ ဧယျာဒေါ ဝါ’တိပတ္တိယံ ဿာ သသံသုဿေ သသထဿံ ဿမှာ ဿထဿိံသု သသသေ ဿဝှေ ဿိံ ဿာမှသေ. ในวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในอติปัตติวิภัตติ ย่อมมี สสา สสํ สสุสฺเส สสถ สฺสํ สสมฺหา สสถ สฺสึสุ สสเส สสวเห สสึ สสามหเส บ้าง ဧယျာဒေါ ဝိသယေ ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ-ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတတော ကာရဏဝေကလ္လတော ဝါ ကြိယာယာတိပတ္တိ အနိပ္ဖတ္တိ ကြိယာတိပတ္တိ-ဧတေစဿာဒယော သာမတ္ထိယာ တီတာနာဂတေ သွေဝဟောန္တိ-န ဝတ္တမာနေန တတြ ကြိယာတိပတ္တျသမ္ဘဝါ-အာဤဣ စ္စာဒိနာဝါ ရဿေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿာ ပစိဿာ, အပစိဿံသု ပစိဿံသု-ဿေဿ ဧယျာထာဒီနာ ဝါ အကာရေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿေ ပစိဿေ,အပစိဿထ ပစိဿထ,အပစိဿံ ပစိဿံ. အပစိဿမှ, ပစိဿမှ, အပစိဿမှာ ပစိဿမှာ, အပစိဿထ ပစိဿထ, အပစိဿိံသု ပစိဿိံသု, အပစိဿသေ ပစိဿသေ, အပစိဿဝှေ ပစိဿဝှေ, အပစိဿိံပစိဿိံ, အပစိဿာမှယေ ပစိဿာမှသေ-ကမ္မေ-အပစီယိဿ ပစိယိဿအပစီယိဿာ ပစိယိဿာ-ကျဿ ဝါ လောပေ-အပစိဿ ပစိဿ အပစိဿာ ပစိဿာ အပစ္စိဿ ပစ္စိဿ အပစ္စိဿာန ပစ္စိဿာ, အပစိယိဿံသု ပစီယိဿံသုအပစိဿံသု ပစိဿံသု. အပစ္စိဿံသု ပစ္စိဿံသု, ဣစ္စာဒိဘာဝေ-အဘုယိဿ ဘုယိဿ အဘုယိဿာ ဘုယိဿာ, အဘုယိဿထ ဘုယိဿထ-ဝါတိ ဝကိံ, ဒက္ခိဏေနန စေ ဂမိဿတိ နာယကဋမ္ပရိယာ ဘဝိဿတိ. ในวิสัยแห่งวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ในกิริยาอติปัตติ ย่อมมีวิภัตติมี สสา เป็นต้น บ้าง โดยวิภาษา - เพราะปัจจัยที่พึงมีขาดไป หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ กิริยาอติปัตติ คือ ความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - และวิภัตติมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ โดยความเหมาะสม ย่อมมีในอดีตและอนาคตเท่านั้น ไม่ใช่ในปัจจุบัน เพราะในปัจจุบันนั้นไม่มีความไม่สำเร็จแห่งกิริยา - ด้วยบทว่า อา อี เป็นต้น และด้วยการทำรัสสะบ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา, อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ - เมื่อแปลง สฺส และวิภัตติมี เอยฺยาถ เป็นต้น เป็น อ บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺเส ปจิสฺเส, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสํ ปจิสฺสํ, อปจิสฺสมฺห ปจิสฺสมฺห, อปจิสฺสมฺหา ปจิสฺสมฺหา, อปจิสฺสถ ปจิสฺสถ, อปจิสฺสึสุ ปจิสฺสึสุ, อปจิสฺสเส ปจิสฺสเส, อปจิสฺสวเห ปจิสฺสวเห, อปจิสฺสึ ปจิสฺสึ, อปจิสฺสามหเส ปจิสฺสามหเส - ในกรรม คือ อปจียิสฺส ปจียิสฺส อปจียิสฺสา ปจียิสฺสา - เมื่อลบ กฺย บ้าง คือ อปจิสฺส ปจิสฺส อปจิสฺสา ปจิสฺสา อปจฺจิสฺส ปจฺจิสฺส อปจฺจิสฺสา ปจฺจิสฺสา, อปจิยิสฺสํสุ ปจียิสฺสํสุ อปจิสฺสํสุ ปจิสฺสํสุ อปจฺจิสฺสํสุ ปจฺจิสฺสํสุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ อภุยิสฺส ภุยิสฺส อภุยิสฺสา ภุยิสฺสา, อภุยิสฺสถ ภุยิสฺสถ - คำว่า วา ในสูตรว่า วกึ เช่น ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ นายกตํ ปริยา ภวิสฺสติ (ถ้าเขาจักไปทางทิศใต้ เขาจักไม่ถึงที่หมาย) ဟေတုဖလေသွေယျ ဧယျုံ ဧယျာသိ ဧယျာထ ဧယျာမိ ဧယျာမ ဧထ ဧရံ ဧထော ဧယျဝှော ဧယျံ ဧယျာမှေ. ในอรรถแห่งเหตุและผล มีวิภัตติคือ เอยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยามะ เอถะ เอรํ เอโถ เอยฺยวโห เอยฺยํ เอยฺยามเห ဟေတုဘုတာယံ ဖလဘူတာယဉ္စ ကြိယာယံ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထ ဧယျာဒယော ဝါ ဟောန္တိ. ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ในอรรถแห่งกิริยา ย่อมมีบ้างในปัจจุบัน ဧယျေယျာသေန္တံ ဋေ. แปลงวิภัตติมี เอยฺย และ เอยฺยาสิ เป็นต้น เป็น เอ ဧယျ ဧယျာသိ ဧယျမိစ္စေသံ ဋေ ဝါ ဟောတိ-ပစေ ပစေယျ. วิภัตติมี เอยฺย เอยฺยาสิ และ เอยฺยามิ เหล่านี้ ย่อมเป็น เอ บ้าง คือ ปเจ ปเจยฺยะ ဧယျုံဿုံ. แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ ဧယျုမိစ္စဿ ဥံ ဝါ ဟောတိ-ပစုံ ပစေယျုံ,ပစေ ပစေယျာသိ,-ဝါ ဩကာရေ-ပစေယျာထော ပစေယျာထ, ပစေယျာမိ. เอยฺยุํ วิภัตติ ย่อมเป็น อุํ บ้าง คือ ปจุํ ปเจยฺยุํ, ปเจ ปเจยฺยาสิ, - วา ศัพท์ (ในสูตร) แปลงเป็น โอ บ้าง คือ ปเจยฺยาโถ ปเจยฺยาถ, ปเจยฺยามิ ဧယျာမဿေမု စ และแปลง เอยฺยาม เป็น เอมุ ဧယျာမဿ ဧမု ဝါ ဟောတိ ဥ စ-ပစေမု ပစေယျာမု ပစေယျာမက, ပစေထ ပစေရံ ပစေထော ပစေယျဝှော, ပစေ ပစေယျံ ပစေယျာမှေ-ကမ္မေ-ပစီယေ ပစီယျေ ပစ္စေ ပစ္စေယျ, ပစိယုံ ပစီယေယျုံ ပစ္စုံ ပစ္စေယျုမိစ္စာဒိ-ဘာဝေ-ဘုယေ ဘုယေယျ, ဘုယေထ. เอยฺยาม วิภัตติ ย่อมเป็น เอมุ บ้าง และเป็น อุ บ้าง คือ ปเจมุ ปเจยฺยามุ ปเจยฺยามกะ, ปเจถ ปเจรํ ปเจโถ ปเจยฺยวโห, ปเจ ปเจยฺยํ ปเจยฺยามเห - ในกรรม คือ ปจีเย ปจียฺเย ปจฺเจ ปจฺเจยฺย, ปจิยุํ ปจียฺเยยฺยุํ ปจฺจุํ ปจฺเจยฺยุํ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุเย ภุเยยฺย, ภุเยถ ပါတော ပစေယျ စေ ဘုဉ္ဇေ ဣစ္စေတ္ထ ပစနကြိယာ ในประโยคว่า 'ปาโต ปเจยฺย เจ ภุญฺเช' นี้ กิริยาคือการหุง ဟေတုဘုတာတိ ဝိညေယျာ ဖလနတွနုဘဝကြိယာ. พึงทราบว่าเป็นเหตุ ส่วนกิริยาคือการเสวย (ผล) พึงทราบว่าเป็นผล သတ္တျ ရဟေသွေယျာဒိ. ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น သတ္တိယံ အရဟတ္ထေဝ ကြိယတ္ထာ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ-ဘဝံ ခလု ဘတ္တံ ပစေယျ, ဘဝံ သမတ္ထော, ဘဝံ အရဘော. ในอรรถแห่งสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) เท่านั้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา คือ ภวํ ขลุ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว), ภวํ สมตฺโถ (ท่านสามารถ), ภวํ อรโห (ท่านควร) သမ္ဘာဝနေ ဝါ. หรือในอรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) သမ္ဘာဝနေ ဂမျမာနေ ဓာတုနာ ဝုစ္စမာနေ စ ဧယျာဒယော ဟောန္တိ နဝိဘာသာ-အပိ ဘဝံ ဂိလိတံ ပါသာဏံ ပစေယျ ဥဒရဂ္ဂိနာ-သမှာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိ ဘဝံ ပစေယျ,ဘဝံ ပစိဿတိ. ဘဝံ အပစိ. เมื่ออรรถแห่งสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) อันธาตุพึงแสดง วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมี ไม่เป็นวิภาษา (คือเป็นแน่นอน) เช่น อปิ ภวํ คิลิตํ ปาสาณํ ปเจยฺย อุทรกฺคินา (แม้ท่านก็พึงหุงหินที่กลืนเข้าไปแล้วด้วยไฟในท้อง), สํภาเวมิ สทฺทหามิ ภวํ ปเจยฺย (ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อว่าท่านพึงหุง), ภวํ ปจิสฺสติ (ท่านจักหุง), ภวํ อปจิ (ท่านหุงแล้ว) ပဉှပတ္ထနာဝိဓိသု. ในอรรถแห่งปัญหะ (การสอบถาม) ปัตถนา (ความปรารถนา) และวิธิ (การสั่ง) ပဉှာဒိသု ကြိယတ္တတော ဧယျာဒယော ဟောန္တိ. ในอรรถมีปัญหะเป็นต้น วิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น ย่อมมีในอรรถแห่งกิริยา ပဉှော သမ္ပုစ္ဆနံ ဣဋ္ဌာ သိံသနံ ယာစနံ ဒုဝေပတ္ထနာ ဘတ္တိယာ ဝါထ န နဝါ ဝျာပါရဏ ဝိဓိ; ปัญหะ คือ การสอบถาม, ปัตถนา มี ๒ อย่าง คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา และการอ้อนวอนขอ, หรือด้วยความภักดี, หรือการใช้สอย, วิธิ คือ การสั่งการ ပဉှေ, ကိံ သော ဘတ္တံ ပစေယျ ဥဒါဟု ဗျဉ္ဇနံ ဝါ-ပတ္ထနာယံ, အဟော ဝတ သော ပစေယျ မေ-ဝိဓိမှိ, ဘဝံ ဘတ္တံ ပစေယျ. ในปัญหะ (การสอบถาม) เช่น กึ โส ภตฺตํ ปเจยฺย อุทาหุ พฺยญฺชนํ วา (เขาพึงหุงข้าวหรือแกงเล่า), ในปัตถนา (ความปรารถนา) เช่น อโห วต โส ปเจยฺย เม (โอหนอ ขอเขาพึงหุงให้แก่เรา), ในวิธิ (การสั่ง) เช่น ภวํ ภตฺตํ ปเจยฺย (ท่านพึงหุงข้าว) တု အန္တု ဟိ ထ မိ မ တံ အန္တံ ဿု ဝှော ဧ အာမသေ. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ วฺโห เอ อามเส. ပဉှပတ္တနာဝိဓိသွေတေ ဟောန္တိ ကြိယတ္ထတော-ပစတု ပစန္တု. วิภัตติเหล่านี้ย่อมมีในอรรถแห่งปัญหะ ปัตถนา และวิธิ ในอรรถแห่งกิริยา คือ ปจตุ ปจนฺตุ ဟိဿ’တော လောပေါ. การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ အတော ပရဿ ဟိဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ-ပစ ပစာဟိ-ထဿ ဝါ ဝေဟာက-ပစဝှော ပစထ,ပစာမိ ပစာမ, ပစတံ ပစန္တံ, ပစဿု ပစဝှော, ပစေ ပစာမသေ-ကမ္မေ-ပစီယတု ပစ္စတု ပစီယန္တု ပစ္စန္တု ဣစ္စာဒိ-ဘာဝေ, ဘုယတု ဘုယတံ-ပစိတုံ ပယုတ္တီတိ ပစနိစ္ဆာယံ. การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ ย่อมมีบ้าง คือ ปจ ปจาหิ - การแปลง ถะ เป็น วฺโห บ้าง คือ ปจวฺโห ปจถ, ปจามิ ปจาม, ปจตํ ปจนฺตํ, ปจสฺสุ ปจวฺโห, ปเจ ปจามเส - ในกรรม คือ ปจียตุ ปจฺจตุ ปจียนฺตุ ปจฺจนฺตุ เป็นต้น - ในภาวะ คือ ภุยตุ ภุยตํ - คำว่า ปจิตุํ ประกอบแล้ว ในความปรารถนาจะหุง ပယောဇကဝျာပါရေ ဏပိ စ. และลง ณาปิ ปัจจัย ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำด้วย. ကတ္တာရံ ယော ပယောဇေတိ တဿ ဝျာပါရေ ကြိယတ္ထာ ဏိ ဏ္ပိ ဟောန္တိ ဗဟုလံ-‘‘အဿာဏနုဗန္ဓေ’’တိ အာ-ပယောဇကဝျာပါရေ ဏိဏပိနံ ဝိဓာနာ တဒန္တဿ ကြိယတ္ထတာတိ ပါစိသဒ္ဒတော တျာဒယော. เมื่อผู้ใดยังผู้กระทำ (กัตตา) ให้ประกอบกิจ ในการประกอบกิจนั้น ณี และ ณาปิ ปัจจัย ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา ย่อมลงได้โดยมาก. ตามที่กล่าวว่า ‘อัสสาณานุพันเธ’ เป็นต้น เพราะมีการบัญญัติ ณี และ ณาปิ ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ และเพราะศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้นมีอรรถแห่งกิริยา วิภัตติมี ติ เป็นต้น จึงลงหลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วยปัจจัยเหล่านั้น เช่น ปาจิ เป็นต้น. ဏိဏပျာပိဟိ ဝါ. หรือหลัง ณี และ ณาปิ ปัจจัย. ဏျာဒျန္တေဟိ ကြိယတ္ထေဟိ အပရောက္ကေသုကတ္တုဝိဟိတ ကမာနန္တတျာဒိသု လော ဟောတိ ဝိဘာသာ-‘‘ယုဝဏ္ဏာနမေ ဩပ္ပစ္စယေ’’တိ ဧကာရေ ‘‘ဉောနမယဝါ သရေ’’တိ အယာဒေသေ စ-ပါစယတိ-အညတြ-ပါစေတိ-ပါစယရေ ပါစယန္တိ ပါစေန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ- หลังศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี ปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีอรรถแห่งกิริยา เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขวิภัตติและอนันตัตติวิภัตติเป็นต้นตามลำดับ ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) บ้าง. และด้วยสูตรว่า ‘ยุวณฺณานเม โอปจฺจเย’ จึงแปลงเป็น เอ, และด้วยสูตรว่า ‘โญนมยวา สเร’ จึงแปลงเป็น อายะ. เช่น ปาจยติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), อีกรูปหนึ่งคือ ปาเจติ (เขายังผู้อื่นให้หุง), ปาจยเร ปาจยนฺติ ปาเจนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก- ဒီဃော သရဿ. การทีฆะสระ. သရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ဒီဃော ဟာတိ ကျေ-ပါစီယတိ ပါစီယရေ ပါစီယန္တိစ္စာဒိ-ဝုတ္တနယေန ဉေယျံ-ပယောဇကဝျာပါရေ ဏိဏပျန္တာနံ သကမ္မကတ္တာ န နဘာဝေ ရူပနယော. สระที่สุดของศัพท์ที่มีอรรถแห่งกิริยา ย่อมถึงการทีฆะเมื่อมี กฺย ปัจจัย เช่น ปาจียติ ปาจียเร ปาจียนฺติ เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ในการประกอบกิจของผู้ยังผู้อื่นให้ทำ ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ณี และ ณาปิ เพราะเป็นสกัมมกะ (ธาตุที่มีกรรม) จึงไม่มีรูปในภาววาจก. အကမ္မကာပိ ဟောန္တေဝ ဏိဏပျန္တာ သကမ္မကာ,သကမ္မကာ ဒွီကမ္မာဿု ဒွိကမ္မာ စ တိကမ္မကာ; แม้ธาตุที่เป็นอกัมมกะ เมื่อลง ณี และ ณาปิ ปัจจัย ย่อมเป็นสกัมมกะ, ธาตุที่เป็นสกัมมกะ ย่อมเป็นทวิกัมมกะ, และธาตุที่เป็นทวิกัมมกะ ย่อมเป็นติกัมมกะ. ဘဝိဿတိ-ပါစယိဿတိ ပါစေဿတိ ပါစယိဿရေ ပါစယိဿန္တိ ပါစေဿရေ ပါစေဿန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယိဿတိ-ကျလောပေါ-ပါစိဿတီစ္စာဒိ-ဘုတေ-အပါစယိတ္ထော ပါစယတ္တော အပါစယတ္ထော ပါစယတ္ထော အပါစေတ္ထော ပါစေတ္ထော အပါစယိ ပါစယိ. အပါစယီ ပါစယီ အပါစယိံသု ပါစယိံသု အပါစယံသု ပါစယံသု. ในอนาคตกาล (ภวิสสันติ) มี ปาจยิสฺสติ ปาเจสฺสติ ปาจยิสฺสเร ปาจยิสฺสนฺติ ปาเจสฺสเร ปาเจสฺสนฺติ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียิสฺสติ, เมื่อลบ กฺย มี ปาจิสฺสติ เป็นต้น. ในอดีตกาล มี อปาจยิตฺโถ ปาจยตฺโต อปาจยตฺโถ ปาจยตฺโถ อปาเจตฺโถ ปาเจตฺโถ อปาจยิ ปาจยิ. อปาจยี ปาจยี อปาจยึสุ ปาจยึสุ อปาจยํสุ ปาจยํสุ. ဉောတ္တာ သုံ. แปลง อุํ เป็น สุํ หลัง โญ. ဉာဒေသတော ဩအာဒေသတော စ ပရဿ ဥမိစ္စဿ သုံ ဝါ ဟောတိ-အပါစယသုံ ပါစယသုံ အပါစေသုံ ပါစေသုံ အပါစယုံ ပါစယုမိစ္စာဒိ-ဥဿ သုမေဝ ဝိသေသော-ကမ္မေ-အပါစီယိတ္ထော ပါစီယိတ္ထော အပါစီယတ္ထော ပါစီယတ္ထော အပါစိယိ ပါစီယိ အပါစိယီ ပါစီယိ ဣစ္စာဒိ-အနဇ္ဇတနေ-အပါစယတ္ထ ပါစယတ္ထ အပါစေတ္ထ ကပါစေတ္ထ အပါစယ ပါစယ အပါစယာ ပါစယာ အပါစယု ပါစယု အပါစယူ ပါစယူ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-အပါစီယတ္ထ ပါစီယတ္ထ အပါစီယ ပါစီယ အပါစီယာ ပါစီယာ ဣစ္စာဒိ-ပရောက္ခေ- หลัง ญาเทศ และ โอเทศ อุํ วิภัตติ ย่อมแปลงเป็น สุํ บ้าง เช่น อปาจยสุํ ปาจยสุํ อปาเจสุํ ปาเจสุํ อปาจยุํ ปาจยุํ เป็นต้น. ความพิเศษคือ สุํ แทนที่ อุ. ในกรรมวาจก มี อปาจียิตฺโถ ปาจียิตฺโถ อปาจียตฺโถ ปาจียตฺโถ อปาจิยิ ปาจียิ อปาจิยี ปาจียิ เป็นต้น. ในอนัชชัตตนีวิภัตติ มี อปาจยตฺถ ปาจยตฺถ อปาเจตฺถ ปาเจตฺถ อปาจย ปาจย อปาจยา ปาจยา อปาจยุ ปาจยุ อปาจยู ปาจยู เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจียตฺถ ปาจียตฺถ อปาจีย ปาจีย อปาจียา ปาจียา เป็นต้น. ในปโรขวิภัตติ- ရဿော ပုဗ္ဗဿ. การรัสสะสระหน้า. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ သရော ရဿော ဟောတိ-ပပါစယ ပပါစယု ပပါစယေ ပပါစယိတ္ထ ပပါစေတ္ထ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-သဗ္ဗံ ကတ္တုသမံ-အတပတ္တိယံအပါစယိဿ ပါစယိဿ အပါစယိဿာ ပါစယိဿာ အပါစယိဿံသု ပါစယိဿံသု ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-အပါစိယိဿ ပါစိယိဿ အပါစီယိဿာ ပါစိယိဿ အပါစိဿ ပါစိဿ အပါစိဿာ ပါစိဿာ ဣစ္စာဒိ-ဟေတုဖလေသု-ပါစယေ ပါစယေယျ ပါစယုံ ပါစယေယယုမိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယေ ပါစီယေယယုမိစ္စာဒိ-တွာဒိသု-ပါစယတု ပါစေတု ပါစယန္တု ပါစေန္တု ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ပါစီယတု ပါစီယန္တု ဣစ္စာဒိ-ဏပိမှိ-ပါစာပယတိ ပါစာပေတိစ္စာဒိ နျန္တသမံ-ပါစယိတုမ္ပယုတ္တိတိ ဏျန္တတောပိ ဏိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิตตะ) สระหน้าย่อมเป็นรัสสะ เช่น ปปาจย ปปาจยุ ปปาเจยฺย ปปาจยิตฺถ ปปาเจตฺถ เป็นต้น. ในกรรมวาจก ทั้งหมดเหมือนกัตตุวาจก. ในอติปัตติวิภัตติ มี อปาจยิสฺส ปาจยิสฺส อปาจยิสฺสา ปาจยิสฺสา อปาจยิสฺสํสุ ปาจยิสฺสํสุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี อปาจิยิสฺส ปาจิยิสฺส อปาจียิสฺสา ปาจิยิสฺสา อปาจิสฺส ปาจิสฺส อปาจิสฺสา ปาจิสฺสา เป็นต้น. ในสัตตมีวิภัตติ (ที่แสดงเหตุและผล) มี ปาจเย ปาจเยยฺย ปาจยุํ ปาจเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจีเย ปาจียเยยฺยุมฺ เป็นต้น. ในปัญจมีวิภัตติเป็นต้น มี ปาจยตุ ปาเจตุ ปาจยนฺตุ ปาเจนฺตุ เป็นต้น. ในกรรมวาจก มี ปาจียตุ ปาจียนฺตุ เป็นต้น. ใน ณาปิ ปัจจัย มี ปาจาปยติ ปาจาเปติ เป็นต้น เหมือนกับที่ลงท้ายด้วย ณี. คำว่า ปาจยิตุํ ใช้ในความหมายว่า ณี ซ้อน ณี. ဏိဏပိနံ တေသု. ณี และ ณาปิ ปัจจัย ในอรรถเหล่านั้น. ဏီ ဏပိနံ လောပေါ နဟောတိ တေသု ဏီ ဏပိသု’တိက ပုဗ္ဗဏိလောပေ-ပါစယတိ ပါစေတိစ္စာဒိ သဗ္ဗတ္ထဉေယျံ-ဏပိစေဝံ. การลบ ณี และ ณาปิ ไม่เกิดขึ้นใน ณี และ ณาปิ เหล่านั้น เมื่อมีการลบ ณี ตัวหน้า เช่น ปาจยติ ปาเจติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวง และ ณาปิ ก็เช่นกัน. ဘုဝါဒိ နယော. หมวดภูวาทิ. အဓုနာ ဝိကရဏပ္ပဘေဒပ္ပကာသနတ္ထံ ရုဓာဒီနံ အဋာဌဂဏနမာဒိဘုတဿေကေကဿ ကြိယတ္ထဿ ကာနိ စိ ရူပါနိ ဥဒါဟရိယန္တေ-ရုဓ အာဝရဏေ-တျာဒိ. บัดนี้ เพื่อแสดงประเภทของวิกะระณะ จึงขอยกตัวอย่างรูปบางอย่างของธาตุแต่ละตัวซึ่งเป็นเบื้องต้นของธาตุ ๘ หมวด มีหมวดรุธาทิเป็นต้น เช่น รุธะ ในความหมายว่า 'ปิดกั้น' เป็นต้น. မဉ္စ ရုဓာဒီနံ. และลงนิคคหิต (อํ) ในหมวดรุธาทิ. ရုဓာဒိတော အပရောက္ခေသုကတ္တုဝိဟိတမာနန္တတျာဒိသု လောဟောတိ မဉ္စာန္တသရာ ပရော-ရုန္ဓတိ ရုန္ဓရေ ရုန္ဓန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-‘‘မံ ဝါ ရုဓာဒီန’’န္တိ ဝါ မံ-ရုန္ဓိယတိ ရုဇ္ဈတီစစာဒိ-ပစိဝိယ သဗ္ဗတ္ထ ဉေယျံ. หลังธาตุหมวดรุธาทิ เมื่อมีวิภัตติมี ติ เป็นต้น ที่บัญญัติไว้ในกัตตุวาจกในปโรขะและอนันตัตติเป็นต้น ย่อมมีการลบ (วิกะระณะ) และลงนิคคหิตหลังสระที่สุดธาตุ เช่น รุนฺธติ รุนฺธเร รุนฺธนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก ด้วยสูตรว่า ‘มํ วา รุธาทีนํ’ จึงลงนิคคหิตบ้าง เช่น รุนฺธิยติ รุชฺฌติ เป็นต้น พึงทราบในที่ทั้งปวงเหมือนหมวดปจธาตุ. ရုဓာဒိ နယော. หมวดรุธาทิ. ဒိဝ ကီဠာ ဝိဇိဂိံသာ ဝေါဟာရဇ္ဇုတိ ထုတိ ဂတီသု. ทิวะ ในความหมายว่า 'เล่น, ปรารถนาชัยชนะ, ซื้อขาย, รุ่งเรือง, สรรเสริญ, ไป'. ဒိဝါဒီဟိ ယက. หลังธาตุหมวดทิวาทิ ลง ยะกะ ปัจจัย. ဒိဝါဒီဟိ လဝိသယေ ယက ဟောတိ-ကကာရော ကာနုဗန္ဓကာရိယတ္ထော-ဧဝမုပရိစ-ဒိဗ္ဗတိ ဒိဗ္ဗရေ ဒိဗ္ဗန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ကိဝီယတိ ဒိဗ္ဗတိ ဒိဝီယရေ ဒိဝိယန္တိ ဒိဗ္ဗရေ ဒိဗ္ဗန္တိစ္စာဒိ. หลังธาตุหมวดทิวาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง ยะกะ ปัจจัย, อักษร ก เป็นเครื่องหมายเพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์, และในเบื้องบนก็เช่นกัน เช่น ทิพฺพติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ทิวียติ ทิพฺพติ ทิวียเร ทิวียนฺติ ทิพฺพเร ทิพฺพนฺติ เป็นต้น. ဒိဝါဒိ နယော. หมวดทิวาทิ. တုဒ ဝျထနေ. ตุทะ ในความหมายว่า 'ทำให้เจ็บปวด'. တုဒါဒီဟိ ကော. หลังธาตุหมวดตุทาทิ ลง อ ปัจจัย (กะ). တုဒါဒီဟိ လဝိသယေ ကော ဟောတိ-တုဒတိ တုဒန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-တုဒီယတိ တုဇ္ဇတိ တုဒီယရေတုဒိယန္တိ တုဇ္ဇရေ တုဒျန္တိစ္စာဒိ. หลังธาตุหมวดตุทาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง อ ปัจจัย (กะ) เช่น ตุทติ ตุทนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ตุดียติ ตุชฺฌติ ตุดียเร ตุดียนฺติ ตุชฺฌเร ตุดียนฺติ เป็นต้น. တုဒါဒိ နယော. หมวดตุทาทิ. ဇိ ဇယေ. ชิ ในความหมายว่า 'ชนะ'. ဇျာဒီဟိ က္တာ. หลังธาตุหมวดกิยาทิ ลง นา ปัจจัย (กะนา). ဇိအာဒီဟိ ကလဝိသယေ က္နာ ဟောတိ-ဇိနာတိ ဇိနန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ဇိယတိ ဇိယရေ ဇိယန္တိစ္စာဒိ. หลังธาตุหมวดกิยาทิ ในวิภัตติหมวด ล ลง นา ปัจจัย (กะนา) เช่น ชินาติ ชินนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น ชียติ ชียเร ชียนฺติ เป็นต้น. ဇျာဒိ နယော. หมวดชยาทิ ကီ ဒဗ္ဗဝိနီမယေ. กี ในความหมายว่า 'แลกเปลี่ยนสิ่งของ' ကျာဒီဟိ က္ဏာ. เบื้องหลังธาตุหมวดกยาทิ มี กณา ปัจจัย ကီအာဒီဟီ လဝိသယေ ကဏာ ဟောတိ. เบื้องหลังธาตุมี กี เป็นต้น ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี กณา ปัจจัย နာဏသု ရဿော. การทำเสียงสั้นในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย နာဏသု ကြိယတ္ထဿ ရဿော ဟောတိ-ကိဏတိ ကိဏန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-ကီယတိ ကီယရေ ကီယန္တိစ္စာဒီ. ในเพราะ ณา และ ณะ ปัจจัย มีการทำเสียงสั้นแห่งธาตุที่มีความหมายว่ากิริยา เช่น กิณติ กิณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น กียติ กียเร กียนฺติ เป็นต้น ကျာဒိ နယော. หมวดกยาทิ သု သဝဏေ. สุ ในความหมายว่า 'ฟัง' သွာဒီဟိ ကေဏာ. เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ มี เกณา ปัจจัย သွာဒီဟိ လဝိသယေ ကေဏာ ဟောတိ-သုဏေတိ သုဏန္တိစ္စာဒိ. ကမ္မေ-သူယတိ သူယရေ သူယန္တိစ္စာဒိ. เบื้องหลังธาตุหมวดสุวาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี เกณา ปัจจัย เช่น สุเณติ สุเณนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น สูยติ สูยเร สูยนฺติ เป็นต้น သွာဒိ နယော. หมวดสุวาทิ တန ဝိတ္ထာရေ. ตน ในความหมายว่า 'แผ่ไป' တနာဒိတွော. เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ มี โอ ปัจจัย တနာဒီဟိ လဝိသယေ ဩ ဟောတိ-တနောတိ တနောန္တိစ္စာဒိ. ပရစ္ဆက္ကေ. เบื้องหลังธาตุหมวดตนาทิ ในวิสัยแห่ง ล-ปัจจัย มี โอ ปัจจัย เช่น ตโนติ ตโนนฺติ เป็นต้น ในปรัสสบท ဩဝိကရဏဿု ပရစ္ဆက္ကေ. การเปลี่ยนโอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในปรัสสบท ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ပရစ္ဆက္ကဝိသယေ-တနုတေ တတွန္တေ ဣစ္စာဒိ-ကမ္မေ- โอวิกรณปัจจัยเป็น อุ ในวิสัยแห่งปรัสสบท เช่น ตนุเต ตนฺวนฺเต เป็นต้น ในกรรมวาจก တနဿာ ဝါ. หรือมีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา တနဿ အာ ဟောတိ ဝါ ကျေ-တာယတိ တညာတိ တာယရေ တာယန္တိ တညရေ တညန္တိစ္စာန္ဒိ. มีการแปลง (ที่สุด) ของตนุธาตุเป็น อา บ้าง ในเพราะ กย ปัจจัย เช่น ตายติ ตญฺญติ ตายเร ตายันติ ตญฺญเร ตญฺญนฺติ เป็นต้น တနာဒိ နယော. หมวดตนาทิ ဝူရ ထေယျေ. วูร ในความหมายว่า 'ขโมย' စုရာဒိတော ဏိ. เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิ มี ณิ ปัจจัย စုရာဒီဟိ ကြိယတ္တေဟိ သကတ္ထေ ဏိ ပရော ဟောတိ ဗဟုလံ-စောရယတိ စောရတိ စောရယရေ စောရယန္တိစောရေန္တိစ္စာဒိ-ကမ္မေ-စောရိယတိ စောရီယရေ စောရီယန္တိစ္စာဒိ. เบื้องหลังธาตุหมวดจุราทิที่มีความหมายว่ากิริยา มี ณิ ปัจจัย ลงในอรรถของตน (สกัดถะ) บ้าง เช่น โจรยติ โจรติ โจรยเร โจรยนฺติ โจเรนฺติ เป็นต้น ในกรรมวาจก เช่น โจริยติ โจรียเร โจรียนฺติ เป็นต้น စုရာဒိ နယော-တျာဒယော. หมวดจุราทิ และวิภัตติมี ติ เป็นต้น ပရတ္ထာယ မယာ လဒ္ဓံ ကတွာန ပဒသာဓနံပုညေန တေန လောကော’ယံ သာဓေတု ပဒမစ္စုနံ; ข้าพเจ้าได้ทำปทสาธนะนี้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ด้วยบุญนั้น ขอโลกนี้จงบรรลุถึงบทอันไม่เคลื่อน (อมตบท) เถิด သုဒ္ဓါသယေန ပရိသုဒ္ဓဂုဏေဒိတေနသာရေန သာရယတိသံဃနိသေဝိတေနရမ္မေ’နုရာဓနဂရေ ဝသတမ္ဗုဇေနဝိဒွါလိတံ နိဇဝိသုဒ္ဓ ကုလဒ္ဓဇေန; ปทสาธนะนี้ อันท่านผู้เป็นธงชัยแห่งตระกูลอันบริสุทธิ์ของตน ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณอันบริสุทธิ์ยิ่งด้วยอัธยาศัยอันหมดจด ผู้เป็นสาระที่หมู่สงฆ์ผู้แสวงหาสาระซ่องเสพแล้ว ผู้อาศัยอยู่ในเมืองอนุราธบุรีอันรื่นรมย์ ได้ชำระ (เรียบเรียง) แล้ว မာနေန္တေန တထာဂတံ ပဋိပဒါယောဂေန သဒ္ဓါလုနာနိစ္စာခဏ္ဍတပေါ’နလေဟိ နိခိလပ္ပာပါရိသန္တာပိတာသဒ္ဓမ္မဝှယသီဟတေလဌတိယာ စာမီကရတ္ထာလိနာနာနာဝါဒိကုဒိဋ္ဌိဘေဒပဋုနာ နဝါဏိ ကနဝဓူ သာမိနာ; อันท่านผู้บูชาพระตถาคตด้วยการประกอบตามปฏิบัติ ผู้มีศรัทธา ผู้เผาความเร่าร้อนคือบาปทั้งปวงด้วยไฟคือตบะอันไม่ขาดสายเป็นนิตย์ ผู้เป็นดุจภาชนะทองคำสำหรับใส่ล่ำน้ำมันราชสีห์คือพระสัทธรรม ผู้ฉลาดในการทำลายทิฏฐิอันชั่วร้ายของวาทะต่างๆ ผู้เป็นเจ้าของแห่งนางบำเรอใหม่คือพระวินัย သတ္ထာနံ ကရုဏဝတာ ဂတဝတာ ကပါရမ္ပရံ ဓီမတာထေရေနာတုမပါဒပဉ္ဇရဂတော ယော သဒ္ဒသတ္တာဒိသုမောဂ္ဂလ္လာယနဝိဿုတေတိဟ သုဝစ္ဆာပေါ ဝိနီတော ကယထာသော’ကာသီ ပိယဒဿိ နာမ ယတိဒံ ဗျတ္တံ သုခပ္ပတ္တိယာ; พระเถระนามว่า ปิยทัสสี ผู้มีกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย ผู้ถึงฝั่งแห่งสาตรา (ศาสตร์) ทั้งหลาย ผู้มีปัญญา ผู้เข้าไปสู่กรงคือพระบาทของพระอาจารย์ ผู้เป็นศิษย์ที่ฝึกดีแล้วของพระเถระผู้มีชื่อเสียงว่าโมคคัลลานะ ผู้ฉลาดในสัททศาสตร์เป็นต้น ได้ทำปทสาธนะที่แจ่มแจ้งนี้ เพื่อความบรรลุถึงความสุข ဝုတ္တောဝ ဝုတ္တမုပဘောဂိနိယာ သကာယပိနပ္ပယောဓရဝနာပဂသေဝိကာယရမှာဝိဟာရဝဓုယာ တိလကာတုလေနသန္တေန ကပ္ပိဏသမဝှယမာတုလေန; ตามที่กล่าวแล้ว (ปทสาธนะนี้) อันท่านลุงนามว่า กัปปินะ ผู้สงบ ผู้เป็นดุจรอยเจิมอันหาที่เปรียบมิได้ของนางบำเรอคือวิหารอันรื่นรมย์ ผู้ซ่องเสพแม่น้ำคือป่าอันมีถันอันอวบอ้วน (ภูเขา) ผู้เสวยผลที่กล่าวแล้วนั้นของตน (ได้อุปถัมภ์แล้ว) ပဒသာဓနံ နိဋ္ဌိတံ. ปทสาธนะ จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi