มิลิทฏีกา

밀린다티카(밀린다왕문경 주석)

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 절합니다.

นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส การกํนิรนฺตรํ โลกหิตสฺส เทสกํ,นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส จินฺตกํนมามิ วีรํ นรทมฺมสารถึ;

끊임없이 세상의 이익을 행하시고, 끊임없이 세상의 이익을 설하시며, 끊임없이 세상의 이익을 생각하시는, 용맹하시고 길들여야 할 사람을 길들이는 무상사이신 분께 절합니다.

ปญฺหธมฺมวิทุํ นาถํ คุยฺหธมฺมปฺปกาสกํ,นมสฺสิวาน สมฺพุทฺธํ ธมฺมํ สาธุคุณมฺปิ จ;

질문의 법을 아시는 의지처이시며 은밀한 법을 밝히시는 분, 정등각자와 법과 그리고 수승한 덕에 절하고서;

นาคเสนมหาเถรํ ปิฏกตฺตยโกวิทํ,วทิวา ตมฺปิ สิรสา ปญฺหธมฺมปฺปกาสกํ;

삼장에 능숙하신 나가세나 마테라께, 질문의 법을 밝히시는 그분께도 머리 숙여 예배하고서;

มิลิทปญฺหวิวรณํ มธุรถปฺปกาสินึ,รจยิสฺสํ สมาเสน ตํ สุณาถ สมาหิตา;

달콤한 의미를 밝혀주는 밀린다팡하의 해설을 간략하게 지으리니, 집중하여 그것을 들으시오.

๑. ตถ ปกิณฺณกถวิวรณํ ชาตกุทฺธรณนฺติ ทฺเว เยวมาติกา.

1. 거기에 '잡다한 이야기의 해설'과 '자타카의 인용'이라는 두 가지 목차가 있습니다.

ตถ-

거기에-

สมฺพโธ จ ปทญฺเจว ปทโถ ปทวิคฺคโหโจทนา ปริหาโร’ติ ฉพฺพิธา อถวณฺณนา’ติ;

연결, 단어, 단어의 의미, 단어의 분석, 비판, 답변의 여섯 가지가 의미의 설명이다;

วุตฺตตฺตา สมฺพโธ ตาว เวทิตพฺโพ. โส จ ยถาวุตฺตาชฺฌาหารวเสน ทุวิโธ.

설해졌으므로 먼저 연결을 알아야 합니다. 그것은 언급된 보충에 따라 두 가지입니다.

ปกิณฺณกถวิวรณํ

잡다한 이야기의 해설

เตสุ –’มิลิโท นาม โส ราชา …เป… สาครนฺติ เอถ อชฺฌาหารสมฺพโธ เวทิตพฺโพ โย’ปิ มิลิโท ราชา ภควโต ปรินิพฺพานโต ปญฺจวสฺสสเต อติกฺกนฺเต ราชกุเล อุปฺปนฺโน โส ราชา มิลิโท นาม.

그중에서—'밀린다라 이름하는 그 왕은 … 생략 … 바다와 같았다'라고 한 여기에서 보충에 의한 연결을 알아야 합니다. 세존의 반열반으로부터 오백 년이 지났을 때 왕가에 태어난 그 왕의 이름이 밀린다입니다.

สาคลายํ ปุรุตฺตเม สาคลนามเก อุตฺตมนคเร รชฺชํ กาเรนฺโต นาคเสนเถรํ อุปคญฺฉิ กึ วิยา?ติ.

사갈라라는 최고의 도시, 즉 사갈라라는 이름의 수승한 도시에서 통치하면서 나가세나 장로를 찾아갔는데, 무엇과 같았습니까?

คงฺคาว ยถ สาครนฺติ อาห. ยถา คงฺคา วา ยมุนาทีสุ อญฺญตรา วา สาครํ อุปคญฺฉิ ตถา อุปคญฺฉิ’ติ อโถ. ว-สทฺโท เวถ สมุจฺจยโถ. คงฺคา วา’ติ วตฺตพฺเพ อาการสฺส รสฺสตฺตํ กวา คงฺคาว อิติ วุตฺตํ. อุปฺปลํว ยโถทเก’ติ เอถ วุตฺตสมุจฺจยโถ วาสทฺโท วิย.

강물이 바다로 가듯이 라고 말했습니다. 즉, 강물이나 야무나 강 등 중의 어느 하나가 바다로 가듯이 그렇게 갔다는 뜻입니다. 여기서 'va'라는 말은 집합의 의미입니다. 'Gaṅgā vā'라고 말해야 할 때 'ā'를 짧게 하여 'gaṅgāva'라고 말한 것입니다. 이는 '물속의 연꽃처럼'에서 말한 집합의 의미인 'vā'와 같습니다.

อาสชฺช ราชา …เป… วิทาฬเน’ติ เอถ ยถาวุตฺตสมฺพโธ เวทิตพฺโพ. โส จ สุวิเญญยฺโย’ว. ปทนฺติ อุปสคฺค นิปาตนามอาขฺยาตปทวเสน จตุพฺพิธํ. เตสุ นามปทํ สามญฺญคุณ-กิตฺติม-โอปปาติก-นาม วเสน จตุพฺพิธํ. ตถ ปฐมกปฺปิกมหาชเนน สมฺมนฺติวา ฐปิตตฺตา มหาสมฺมโต’ติ รญฺโญ นามํ สามญญนามํ นาม. ธมฺมกถิโก ปํสุกุลิโก วินยธโร เตปิฏโก สทฺโธ ปสนฺโน’ติ เอวรูปํ คุณโต อาคตํ นามํ คุณนามํ นาม. ยมฺปน ชาตสฺส กุมารสฺส นามคหณทิวเส ทกฺขิเณยฺยานํ สกฺการํ กวา สมีเป ฐิตา ญาตกา กปฺเปวา’อยํ อมุโก นามา’ติ นามํ กโรนฺติ อิทํ กิตฺติม นามํ นาม. ยา ปน ปุริมปญฺญตฺติ ปจฺฉิมปญฺญตฺติยํ ปตติ, ปุริมโวหาโร ปจฺฉิมโวหาเร เสยฺยถิทํ ปุริมกปฺเป’ปิ จโท จโทเยว นาม เอตรหิ’ปิ จโท จโทเยว นาม, อตีเต สูริโย สมุทฺโท ปถวี ปพฺพโตเยว นาม. เอตรหิ’ปิ ปพฺพโต ปพฺพโตเยว นามาติ อิทํ โอปปาติกนามํ นาม, อิทํ นามจตุกฺกํ อภิธมฺมปริยาเยน วุตฺตํ. สทฺทสเถ ปน นามนาม-สพฺพนาม-สมาสนาม-ตทฺธิตนาม-กิตนามวเสน ปญฺจวิธํ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ อิธ ยถารหํ เวทิตพฺพํ. ปทโถ ปน อาสชฺชา’ติ ปวา. ฐานาฐานคเต’ติ การณาการณคเต.

왕은 다가가서 … 생략 … 깨뜨림에라는 여기에서도 언급된 연결을 알아야 합니다. 그것은 매우 이해하기 쉽습니다. 단어는 전치사, 불변사, 명사, 동사의 네 종류가 있습니다. 그중 명사는 일반명사, 덕성명사, 가명, 본래명사의 네 종류가 있습니다. 거기서 첫 겁의 사람들이 합의하여 세웠기 때문에 '마하삼마타'라 부르는 왕의 이름이 일반명사입니다. '법사, 분소의 수행자, 율사, 삼장법사, 신심 있는 자, 청정하게 믿는 자'와 같이 덕성에서 비롯된 이름이 덕성명사입니다. 또한 아이가 태어나서 이름을 짓는 날에 공양받을 만한 분들께 공양을 올리고 곁에 선 친척들이 생각하여 '이 아이는 아무개라 한다'고 짓는 이름이 가명입니다. 이전의 명칭이 나중의 명칭과 일치하고, 이전의 언어 관습이 나중의 언어 관습과 일치하는 것, 예를 들어 이전 겁에도 달은 달이라 불렸고 지금도 달은 달이라 불리며, 과거에 태양, 바다, 대지, 산은 그대로 이름이었고 지금도 산은 산이라 불리는 이것이 본래명사입니다. 이 네 가지 명사는 아비담마의 방식에 따라 설해진 것입니다. 문법학에서는 명사, 대명사, 합성명사, 접미사명사, 파생명사의 다섯 종류로 설해집니다. 그 모든 것을 여기에서 적절하게 알아야 합니다. 단어의 의미에 대해서는, 'āsajja'는 '다가가서'라는 뜻입니다. 'ṭhānāṭhānagate'는 '원인과 원인 아님에 도달한'이라는 뜻입니다.

ปุถู’ติ นานปฺปกาเร.

'puthū'는 '다양한 방식으로'라는 뜻입니다.

สุตฺตชาลสมถิตา’ติ สุตฺตนฺตปิฏกสงฺขาตสุตฺตสมูเหน สมถิตา ปถิตา, สุตฺตํ อาหริวา สุตฺตถวิโสธนวเสน สุตฺตชาลโสธกา

'suttajālasamathitā'는 경장으로 불리는 경전의 무더기로 엮이고 짜였다는 뜻이니, 경전을 가져와서 경전의 의미를 규명하는 방식에 의해 경전의 그물을 깨끗이 하는 자들입니다.

นเยหิ จาติ อภิธมฺมวินยาทีหิ นเยหิ ยุตฺตีหิ วา.

'nayehi ca'는 아비담마와 율 등의 논리나 이유로써라는 뜻입니다.

ปณิธายา จาติ อภิธมฺมวินยาทีหิ นเยหิ ยุตฺตีหิ วา.

'paṇidhāyā ca'는 아비담마와 율 등의 논리나 이유로써라는 뜻입니다.

ปณิธายาติ อตฺตโน ญาณํ ฐเปนฺโต.

'paṇidhāya'는 자신의 지혜를 세우는 것을 말합니다.

ภาสยิวาน มานสนฺติ อตฺตโน จิตฺตํ อติสเยน ปุนปฺปุนํ ปวตฺตาปนวเสน หาเสวา

'bhāsayivāna mānasaṃ'은 자신의 마음을 지극히 반복해서 일으킴으로써 기쁘게 한다는 뜻입니다.

กงฺขาฐานวิทาฬเน’ติ กงฺขาย วิจิกิจฺฉาย วสฺสา การณภูตานํ อวิชฺชาทิกิเลสานํ ธมฺมานํ วิทาฬนการเณ.

'kaṅkhāṭhānavidāḷane'는 의혹의 원인이 되는 무명 등의 번뇌들을 깨뜨리는 원인에 대해라는 뜻입니다.

อยํ ปทโถ นาม.

이것이 이른바 단어의 의미입니다.

วิคฺคโห ปน เอวํ เวทิตพฺโพ?

그렇다면 분석은 어떻게 알아야 합니까?

โยนกสงฺขาตานํ มิลานํ อิโท

요나카라 불리는 밀라들의 주인(ido)

มิลิโท.

밀린다(Milido).

โสตํ ปติตานํ ชนานํ สํสีทนํ ราติ อาททาตี’ติ

흐름에 빠진 사람들의 가라앉음을 가져오기(rāti) 때문에

สาคโร, ตํ สาครํ.

바다(sāgaro), 그 바다를.

อภิธมฺมวินเยสุ อนุปวิสนเถน โอคาฬฺหา

아비담마와 율에 깊이 들어가는 의미에서 잠긴(ogāḷhā)

อภิธมฺมวินโยคาฬฺหา.

아비담마와 율에 잠긴(Abhidhammavinayogāḷhā).

สุตฺตชาลสฺส สมถิตา

경의 그물이 정돈된 것.

สุตฺตชาลสมถิตา.

경의 그물을 정돈함.

กงฺขา จ กงฺขาฐานญฺจ กงฺขาฐานานิ กงฺขาฐานานํ วิทาฬนํ

의심과 의심의 근거, 의심의 처소들, 의심의 처소들을 타파함.

กงฺขาฐานวิทาฬนํ.

의심의 처소를 타파함.

อยํ วิคฺคโห.

이것이 문장 분석(해석)이다.

อิมา ปญฺจ คาถา เกน กตา?ติ โจทนา ภทนฺตพุทฺธโฆสาจริเยน กตา’ติ ปริหาโร. น เกวลํ ปญจ คาถา’ว, เถรราชวจเน’ปิ อญฺญํ ปุพฺพาปรวจนมฺปิ เตน วุตฺตํ.

“이 다섯 게송은 누가 지었는가?”라는 질문에 “존자 붓다고사 아라리야(Buddhaghosa)께서 지으셨다”라는 답변이다. 다섯 게송뿐만 아니라 장로 왕의 말씀(Therarājavacana) 중 다른 전후 문구도 그에 의해 설해졌다.

เตสุ สมฺพธนเย–

그 결합의 방법에서—

‘เอกขฺยาโต ปทจฺจโย สิยา วากฺยํ สการโก’ติ จ

“하나의 서술어와 단어들의 연쇄, 그리고 격(kāraka)을 갖춘 것이 문장이 된다”라고 하였고,

‘เยน ยสฺส หิ สมฺพโธ ทูรฏฺฐมฺปิ จ ตสฺส ตํ,อถโต อสมานานํ อาสนฺนตฺตํ อการณํนฺติ จ;

“어떤 것과 연관된 것은 멀리 떨어져 있더라도 그와 관계가 있으며, 의미상으로 일치하지 않는 것은 가까이 있는 것이 원인이 되지 않는다”라고 하였으며,

‘นานตฺตา สติ ยา นานา-กฺริยา โหติ ยถารหํ,เอกกฺริยาย ฉนฺนนฺตุ นถิ การกตา สทา’;

“다양성이 있을 때 마땅히 다양한 작용이 일어나지만, 하나의 작용으로 포괄될 때는 항상 격의 성립이 없다”라고 하였고,

‘โวหารวิสโย สทฺโท’เนกถปรมถโต,พุทฺธิวิกปฺปโต จโถ ตสฺสโถ’ติ ปวุจฺจติ;

“말(sadda)은 세속적 언어의 영역이며 궁극적 의미에 따라 여러 뜻을 지닌다. 지혜의 분별에 따른 의미가 그것의 의미라고 불린다”라고 한다.

ตีณี’ปิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา ยถา อโถ จ สภาโว จ ลพฺภติ, ตถา สทฺทปฺปโยโค กาตพฺโพ. สทฺทปฺปโยเคน หิ อตฺถสภาวา อนุวตฺติตพฺพา, น อตฺถสภาเวหิ สทฺทปฺปโยโค อปิ จ อาจริยา นานารฏฺเฐสุ ฐิตา อตฺตโน อตฺตโน รฏฺฐโวหารานุรูเปน สทฺทปฺปโยคสฺส อถํ วทนฺติ. อิธ อมฺหากํ พิงฺครฏฺเฐ สิลิฏฺฐโวหารานุรูเปน สทฺทปฺปโยคสฺส อโถ วตฺตพฺโพ. ยถา วจนํ สิลิฏฺฐํ โหติ กุลปุตฺตานญฺจ หทยํ ปวิสติ ตถา วตฺตพฺโพ กถํ? ยทิ ปฐมา กตฺตา โหติ, ทุติยา กมฺมํ สวิเสสนํ ปฐมนฺตกตฺตํ ววา กฺริยาปทํ วตฺตพฺพํ. กฺริยาปทํ ววา สวิเสสนํ ทุติยนฺตกมฺมํ วตฺตพฺพํ. ยทิ สวิเสสนํ ปฐมนฺตปทํ กมฺมํ โหติ ตํ ตสฺส วิเสสนญฺจ ววา ตติยนฺตกตฺตา วตฺตพฺโพ. ตํ ววา กฺริยาปทํ วตฺตพฺพนฺติ.

세 가지 특징을 잘 살펴서 의미와 자성(sabhāva)이 얻어지는 것처럼, 그와 같이 단어의 사용(saddappayoga)을 해야 한다. 단어의 사용에 의해 의미의 자성이 따라야지, 의미의 자성에 의해 단어의 사용이 따르는 것이 아니다. 또한 스승들은 여러 나라에 머물며 각자 자기 나라의 언어 관습에 맞게 단어 사용의 의미를 설명한다. 여기 우리 빙가(Biṅga)국에서는 매끄러운 언어 관습에 따라 단어 사용의 의미를 말해야 한다. 어떻게 말이 매끄럽고 선남자의 마음에 들어가는가? 만약 주격이 행위자(kattā)라면, 대격은 수식어가 있는 목적어(kamma)이고, 주격 행위자 다음에 동사를 말해야 한다. 동사 다음에 수식어가 있는 대격 목적어를 말해야 한다. 만약 수식어가 있는 주격 단어가 목적어(kamma)라면, 그것과 그것의 수식어 다음에 구격 행위자를 말해야 한다. 그 다음에 동사를 말해야 한다는 것이다.

ปทโถ ปน –

단어의 의미에 대해서는—

‘อถปฺปการณา ลิงฺคา โอชญฺญา (?) เทสกาลโต;

สทฺทถา วิภชียนฺติ;

น สทฺทาเยว เกวลา’ติ จ;

“의미, 문맥, 성(性), 장소와 시간 등에 의해 단어의 의미가 구별된다. 단지 말(단어) 자체만으로 되는 것은 아니다”라고 하였고,

‘ปรภาวปถาเปกฺขํ ส-อมาทิ ตุ การกํ,ปจฺจยสฺส สธาตุสฺส อถภุตนฺตุ สาธนนฺติ จ;

“다른 성질의 경로를 기대하는 것은 격(kāraka)이며, 어근과 접미사에 따른 의미가 된 것이 도구(sādhanā)이다”라고 하였으며,

‘ธาตุ สทฺโท กฺริยาวาจี ปจฺจโย สาธนวาจโก,อถสฺส วาจกํ ลิงฺคํ วิภตฺติ อถโชตกา;

’

“어근(dhātu)은 작용을 나타내고 접미사(paccaya)는 도구를 나타낸다. 성(liṅga)은 의미를 나타내고 격변화(vibhatti)는 의미를 밝혀준다”

ติ จ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา เอเกกปทสฺส อถวิคฺคโห วตฺตพฺโพ.

라는 특징들을 잘 살펴서 개별 단어의 의미 분석을 말해야 한다.

ปท วิคฺคโห ปน-

단어 분석(padaviggaho)은—

‘ธาวโถ หิ สิยา เหตุ - ปจฺจยโถ สิยา ผลํ,ทฺวินฺนํ ชานนถญฺจ อิติ สทฺโท ปยุชฺชเต;

“어근의 의미는 원인이 되고 접미사의 의미는 결과가 된다. 두 가지를 아는 의미를 위해 ‘이티(iti)’라는 단어가 사용된다.”

สพฺพวากฺเย กฺริยาสทฺโท อิติสทฺโท จ โหติ หิ;

กฺริยาพฺยุปฺปตฺติ นิมิตฺตํ อิติสทฺเทน ทีปิตนฺติ,อาทีนิ ลกฺขณานิ สลฺลกฺเขวา วตฺตพฺโพ;

“모든 문장에는 동사와 ‘이티’라는 단어가 있다. 작용의 발생 근거는 ‘이티’라는 단어에 의해 밝혀진다”는 등의 특징을 잘 살펴서 말해야 한다.

อยํ อมฺเหหิ วุตฺโต สทฺทปฺปโยคอถปฺปโยโค โยชนานํ นโย สพฺพถ อุปกาโร กุลปุตฺเตหิ อุคฺคเหตพฺโพ สลฺลกฺเขตพฺโพเยว.

우리가 설한 이 단어의 사용과 의미의 사용인 요자나(yojanā)의 방법은 모든 면에서 유익하므로 선남자들이 익히고 잘 명심해야만 한다.

อิโต ปรํ ยํ อถโต จ รูปโต จ อปากฏํ, ตํเยว วณฺณยิสฺสาม.

이 이후로는 의미와 형태 면에서 분명하지 않은 것만을 설명하겠다.

สุวิภตฺต-วีถิ-จจฺจร-จตุกฺก-สิงฺฆาฏกนฺนิ สุวิภตฺตา รถิกาสงฺขาตา วีถิ จจฺจรสงฺขาตา จตุกฺกา มคฺคสธิสงฺขาตา สิงฺฆาฏกา เอถาติ สุวิวิภตฺตวีถิจจฺจรจตุกฺกสิงฺฆาฏํ. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานปฺปทีปิกายํ;

‘잘 정돈된 거리(vīthi), 광장(caccara), 사거리(catukka), 삼거리(siṅghāṭaka)’란, 잘 정돈된 길이라 불리는 거리, 광장이라 불리는 사거리, 길의 교차점이라 불리는 삼거리들이 그곳에 있다는 의미에서 ‘잘 정돈된 거리-광장-사거리-삼거리’이다. 이는 아비다낫빠디삐까(Abhidhānappadīpikā)에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘รจฺฉา จ วิสิขา วุตฺตา รฏิกา วีถิ จาปฺยถวฺยุโห รจฺฉา อนิพฺพิทฺธา นิพฺพิทฺธา ตุ ปถทฺธิ จ,จตุกฺกํ จจฺจเร มคฺค-สธิ-สิงฺฆาฏกมฺภเว’’ติ;

“랏차(racchā)와 위시카(visikhā)는 길(rathikā)과 거리(vīthi)를 말하며, 뚫리지 않은 길은 뷰하(vyūha)이고, 뚫린 길은 빠탓디(pathaddhi)이다. 광장(caccara)에는 사거리(catukka)와 길의 교차점인 삼거리(siṅghāṭaka)가 있다.”

กาสิก-โกฏุมฺพรกาทิ - นานาวิธวถาปณสมฺปนฺนนฺติ เอถ มหคฺฆวถํ กาสิกํ กาสิกรฏฺเฐ วา อุปฺปนฺนํ กาสิกํ. โกฏุมฺพรเทเส ชาตํ วถํ โกฏุมฺพรํ. อาทิสทฺเทน โขมํ กปฺปาสิกํ โกเสยฺยํ กมฺพลํ สาณํ ภงฺคนฺติ. ธวลวถานิ จ โขมสฺส อนุโลมภุตํ ทุกุลํ โกเสยฺยสฺส อนุโลมภุตานิ ปตฺตุนฺนปฏฺฏ-โสมาร-จีนช วถานิ จ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตญฺเหตํ ขุทฺทกสิกฺขาคเถ?

‘까시카(Kāsika), 꼬뚬바라까(Koṭumbaraka) 등의 다양한 옷감이 갖추어진 상점’에서, ‘까시카’는 까시국에서 생산된 값비싼 옷감이다. ‘꼬뚬바라’는 꼬뚬바라 지방에서 생산된 옷감이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 아마포(khoma), 면포(kappāsika), 견직물(koseyya), 모직물(kambala), 삼포(sāṇa), 마포(bhaṅga)를 포함한다. 흰 옷감으로는 아마포에 준하는 두꿀라(dukūla)가 있고, 견직물에 준하는 빳뿐나빳따(pattuṇṇapaṭṭa), 소마라(somāra), 지나자(cīnaja) 옷감 등을 포함한다. 이는 쿳다까식까(Khuddakasikkhā) 게송에서 다음과 같이 설해졌다.

ทุกูลญฺเจว ปตฺตุนฺน - ปตฺตํ โสมารจีนชํ อิทฺธิชํ เทวทินฺนญฺจ ตสฺส ตสฺสานุโลมกนฺติ.

“두꿀라(dukūla), 빳뿐나(pattuṇṇapaṭṭa), 소마라(somāra), 지나자(cīnaja), 신통으로 생긴 것(iddhija), 천신이 준 것(devadinna)은 각각 그것(여섯 종류의 옷감)에 준하는 것이다.”

ตสฺส ฏีกายญฺจ’วากมยตฺตา ทุกุลา สาณสฺส อนุโลมเกหิ กตสุตฺตมยตฺตา ปตฺตุณฺณปฏฺฏ-โสมารจีนวถานิ โกเสยฺยสฺส อนุโลมานิ อิทฺธิชเทวทินฺนวถานิ ฉนฺนํ วถานํ อนุโลมานิ เตสํ อญฺญตรมยตฺตา’ติ วุตฺตํ.

그 주석(ṭīkā)에서는 “나무껍질로 만들었기에 두꿀라는 삼포(sāṇa)에 준하는 것이고, 벌레가 만든 실로 만들어졌기에 빳뿐나빳따, 소마라, 지나자 옷감은 견직물(koseyya)에 준하는 것이며, 신통으로 생기거나 천신이 준 옷감은 여섯 가지 옷감 중 어느 하나로 만들어졌기에 그에 준하는 것이다”라고 하였다.

ตถ มิลิทปญฺโห ลกฺขณปญฺโห วิมติจฺเฉทนปญฺโห’ติ ทุวิโธ’ติ เอถ ธมฺมานํ ลกฺขณปุจฺฉนวเสน ปวตฺโต ปญฺโห ลกฺขณปเญหา.ธมฺมานํ ลกฺขณปญฺโห’ติ กถจิ ลิขิตํ. ฐานุปฺปนฺติกปฏิหาโน’ติ ตสฺมึ ตสฺมึ คมฺภีรถวิจารณกาเล กตฺตพฺพกิจฺจสงฺขาเต ฐาเน อุปฺปตฺติ อุปฺปชฺชนํ ฐานุปฺปตฺติ สา อสฺส อถิติ ฐานุปฺปตฺติกํ. อารมฺมเณ ปฏิภาตีติ ปฏิภานํ, ญาณํ. ฐานุปฺปตฺติกํ ปฏิภานํ ยสฺส โส ฐานุปฺปตฺติกปฏิภาโน.

거기서 ‘밀린다팡하’는 ‘특징에 관한 질문’과 ‘의심을 끊는 질문’의 두 가지가 있다. 여기서 법(dhamma)들의 특징을 묻는 방식에 의한 질문이 ‘특징에 관한 질문’이다. 어떤 곳에는 ‘법들의 특징에 관한 질문’이라고 기록되어 있다. ‘즉석의 변재(ṭhānuppantikapaṭihāno)’란, 그 깊은 의미를 고찰할 때 해야 할 일이라 불리는 그 자리에 생겨남이 ‘타눕빳띠(ṭhānuppatti)’이고, 그것을 갖춘 것이 ‘타눕빳띠까’이다. 대상에 대해 분명히 나타나는 것이 ‘빠띠바나(paṭibhāna)’, 즉 지혜이다. 즉석에서 생겨나는 지혜를 가진 자가 ‘즉석의 변재를 갖춘 자(ṭhānuppattikapaṭibhāno)’이다.

ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ เอถ อถานํ ชานิตุนฺติ ปาฐเสโส กาตพฺโพ โสเยว วา ปาโฐ. ตถ อหํ อตีตภเว ทินฺนทาโน รกฺขิตสีโล ภาวิตภาวโน กตกลฺยาโณ อิทานิ ญาณสมฺปนฺโน ธนวา ยสวา’ติ อตีตถํ ชานิตุํ ปฏิพโล อิทานิ มยา ทานาทิ ปุญฺญํ กตฺตพฺพํ สมฺปตฺติ ภวโต. สมฺปตฺติ ภเว อุปฺปชฺชิวา สุขี หุวา ปรินิพฺพายิสฺสามี’ติ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนอนาคตเถ ชานิตุํ ปฏิพโล นาม.

‘과거, 미래, 현재에 능숙한’에서 ‘의미를 알기에’라는 구절을 보충해야 하거나 혹은 그것이 바로 그 문구이다. 거기서 “나는 과거 생에 보시를 베풀고 지계하고 수행을 닦고 선행을 지었기에 지금 지혜를 갖추고 부유하고 명성이 있다”라고 과거의 의미를 아는 데 능숙한 것이고, “지금 나는 보시 등의 공덕을 지어야 한다, 그러면 미래 생에 성취가 있을 것이다. 성취가 있는 생에 태어나서 행복을 누리고 반열반에 들 것이다”라고 이와 같이 현재와 미래의 의미를 아는 데 능숙한 것을 말한다.

สมนฺตโยควิธานกิริยานํ กรณกาเล’ติ ยุญฺชิตพฺโพ โยโค. สมนฺตโต สพฺพโต สพฺพกาเล โยโค สพฺพกาเลสุ สพฺพกตฺตพฺพกมฺมานํ วิทหนํ วิธานํ นาม. อิทญฺจิทญฺจ กริสฺสามิ, อิมสฺมึ กเต อิทํ ภวิสฺสตี’ติ ปุพฺพภาเค อุปาเยน กตฺตพฺพวิธานํ กิริยา นาม กรณกาเลเยว ลพฺภติ. ปุพฺพภาเค จ กรณกาเล จ นิสมฺมการีติ อธิปฺปาโย.

‘모든 방편을 행하는 일을 할 때’에서, ‘요고(yogo)’는 실천해야 할 것이다. ‘사만따또(samantato)’는 모든 면에서, 모든 시간에 행하는 것이다. 모든 시간에 모든 해야 할 일들을 배치하는 것이 ‘위다나(vidhāna)’이다. “이것저것을 하겠다, 이것을 하면 이렇게 될 것이다”라고 미리 방편으로써 해야 할 배치를 ‘끼리야(kiriyā)’라 하며, 이는 실행할 때에만 얻어진다. 미리 준비할 때와 실행할 때 잘 살피어 행하는 자라는 의미이다.

เสยฺยถีทนฺติ ยานิ สถานิ เตน อุคฺคหิตานิ ตานิ เสยฺยถิทํ วิภชิสฺสามีติ อโถ อเนกถโต มหนิทานสุตฺตวณฺณนายญฺจ เอวเมวโถ วุตฺโต’ เสยฺยถิทํ กตมานี’ติ เกจิ วทนฺติ. ตํ’กตเม ปญฺจุปาทานกฺขธา? เสยฺยถิทํ? รูปูปาทานกฺขโธ’ติอาทินา นเยน สเมติ. เตสุ จ เอกูนวีสติสเถสุ.

'다음과 같다(Seyyathīdaṃ)'는 것은 그가 배운 학문(학술)들을 '다음과 같이 분류하리라'는 뜻이다. 또한 여러 측면에서 ‘대인연경’의 주석(Mahanidānasutta-vaṇṇanā)에서도 이와 같은 의미가 언급되었다. 어떤 이들은 '다음과 같다는 것은 무엇인가?'라고 말한다. 그것은 '무엇이 다섯 가지 취착의 무리(오취온)인가? 다음과 같다. 즉, 색취온...'이라는 방식과 일치한다. 그리고 그들 중에는 119가지의 학문이 있다.

สุตีติ เอถ สุยฺยเต ธมฺโม เอตายาติ สุติ, เวโท.

'수티(Suti)'란 여기에서 그것에 의해 법이 들려지기에 '수티'라고 하며, 곧 베다(Veda)를 의미한다.

สมฺมุตีติ สทฺทคนฺโถ. เสสา สงฺขฺยาทโยปิ จ กตฺตุโยนกตฺตา พาหิร สเถสุ ยทิ ทิสฺสนฺติ เต สุคเหตพฺพา เยวาติ.

'삼무티(Sammuti)'란 문법서(Saddagantha)를 말한다. 나머지 산술(Saṅkhyā) 등도 그것이 외부의 학문들 중에서 저자나 기원에 의해 나타난다면, 그것들 역시 잘 파악되어야 한다.

ภตฺตวิสฺสคฺคกรณถายาติ ภตฺตกิจฺจกรณถาย.

'공양을 마치기 위해서(Bhattavissaggakaraṇatthāya)'라는 것은 공양의 소임을 다하기 위해서라는 뜻이다.

สกึ เอวํ จกฺขุํ อุทปาทีติ อตีตภเว ตีสุ เวเทสุ ปริจยสติญาณพเลน สกิเมว เอกุคฺคหณวารเมว จกฺขุ เวทุคฺคหญาณจกฺขุ อุทปาทิ. พหุตรํ อวจาเปวา เอกวารเมว วทาเปวา ธาเรตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ญาณจกฺขุ อุทปาทีติ อธิปฺปาโย.

'이와 같이 한 번에 눈이 생겼다'는 것은 과거 생에 세 가지 베다를 익힌 기억과 지혜의 힘으로, 단 한 번의 배움만으로 '베다를 습득하는 지혜의 눈'이 생겼다는 것이다. 더 많이 반복하게 하거나 단 한 번만 말하게 하더라도, (보통 사람은) 기억하지 못하는 것을 (그는) 지혜의 눈이 생겨서 기억해냈다는 뜻이다.

อาจริยสฺส อนุโยคํ ทวา’ติ’อาจริย, ตุมฺเหหิ ยํ ยํ อิจฺฉถ, ตํ ตํ มํ ปุจฺฉถ, อหํ วิสฺสเชสฺสามิ. พฺยากาตุํ อสกฺโกนฺตสฺส เม อาจิกฺขถา’ติ อาจริยสฺส อตฺตโน อนุโยคํ อนุยุญฺชนํ โจทนํ ทวา. เอกจฺโจ หิ อนุโยคํ ทาตุํ สกฺโกติ พฺยากาตุํ ปน น สกฺโกติ. นาคเสนทารโก ปน ตทุภยมฺปิ กาตุํ สกฺโกติเยว.

'스승에게 질문할 기회를 드렸다'는 것은 '스승님이시여, 당신께서 원하시는 것이 무엇이든 저에게 물으십시오. 제가 답변하겠습니다. 만약 제가 설명하지 못한다면 저에게 가르쳐 주십시오'라고 하며, 스승에게 자신을 심문하고 문책할 기회를 드린 것을 말한다. 어떤 이들은 질문은 던질 수 있어도 답변은 하지 못한다. 그러나 나가세나 동자는 그 두 가지 모두를 할 수 있었다.

ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ’ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติธมฺมจกฺขุ โสตาปตฺติมคฺคญาณํ นิพฺพานารมฺมณํ หุวา เอวํ อุปฺปชฺชนากาเรน อุทปาทิยํ กิญฺจิ สงฺขตํ ธมฺมชาตํ สมุทยธมฺมํ อุปฺปชฺชนสภาวํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมํ, สพฺพํ ตํ ธมฺมชาตํ นิรุชฺฌนสภาวํ อนิจฺจํ ขยวยธมฺมนฺติ อุทปาทิ. กสฺมา นิพฺพานารมฺมณํเยว มคฺคญาณเมว อุทปาที?ติ. ตปฺปฏิจฺฉาทกโมหธการํ วิทฺธํเสวา อุปฺปนฺนตฺตา.

'법의 눈이 생겼다'는 것은 '무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 멸하는 성질의 것이다'라는 법의 눈, 즉 열반을 대상으로 하는 예류도(預流道)의 지혜가 이와 같이 일어나는 방식으로 생겼음을 뜻한다. 형성된 모든 법, 즉 일어나는 성질을 지닌 법은 모두 멸하는 성질을 지녔으며, 그 모든 법은 소멸하는 성질이자 무상하며 사라지고 소멸하는 법이라는 (지혜가) 생겨난 것이다. 왜 열반을 대상으로 하는 도의 지혜만이 생겨났는가? 그것을 가리고 있던 미혹의 어둠을 부수고 일어났기 때문이다.

(โทสินา) โทสิตาติ วตฺตพฺเพ ตการสฺส ตการํ กวา โทสินา’ติ วุตฺตํ.

('도시나(dosinā)') '도시따(dositā)'라고 말해야 할 곳에 '따(ta)'를 '나(na)'로 바꾸어 '도시나'라고 하였다.

รถํ อารุยฺหา’ติ เอถ สามิกํ รมยตีติ รโถ’ติ วิคฺคโห กาตพฺโพ.

'수레에 올라'라는 구절에서, 주인을 즐겁게 하는 것이 '수레(ratha)'라는 분석이 이루어져야 한다.

ราชรโถ นาม สพฺพรตนวิจิตฺโต อิจฺฉิตพฺโพ.

왕의 수레(Rājaratha)란 온갖 보석으로 장식된 것이어야 한다.

(วยหํ) วหนฺตี เอเตนาติ วยหํ อุปริมณฺฑปสทิสปทรจฺฉนฺนสพฺพมาลาคุณฺฐิมํ วา ฉาเทวาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กตสกฏํ วยฺหํ นาม.

('바양(Vayhaṃ)') 이것으로 운반한다 하여 '바양'이라 한다. 주석서에서 설명된 방식에 따라 상부가 정자처럼 판자로 덮여 있거나 꽃줄로 휘감아 가려진 수레를 '바양(탈것)'이라 한다.

สทมานิกา’ติ อุโภสุ ปสฺเสสุ สุวณฺณรชตาทิมยา โคปานสิโย ทวา ครุฬปกฺขกนเยน สทมานิกา’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน กโต ยานวิเสโส วยฺหาทิทฺวยํ เจกถาย อิธานีตํ

'사다마니까(Sadamānikā)'란 양옆에 금과 은 등으로 된 서까래를 대고 가루다의 날개 모양으로 만든 것을 말한다. 주석서의 설명에 따라 만들어진 특수한 탈것으로, 바양(vayha) 등의 두 종류가 주석서로부터 여기에 인용되었다.

ติถกโร’ติ’อุคฺคโห สวณํ ปุจฺฉา กถนํ ธารณํ อิติ ปญฺจธมฺมวเสเนว ติถวาโส ปวุจฺจตี’ติ เอวํ วุตฺเต ติถวาเส ปติฏฺฐาย ปเร จ ปติฏฺฐาเปวา ปิฏกตฺตยติถเฉกกรเณน ธมฺมติถงฺกโร.

'나루를 만드는 자(Tithakaro)'란 배움, 들음, 질문, 설함, 지님이라는 다섯 가지 법에 의해 '나루터의 거주'가 일컬어진다는 것이다. 이와 같이 일컬어지는 나루터에 머물고 다른 이들도 머물게 하며, 삼장(三藏)이라는 나루터를 완비함으로써 '법의 나루를 만드는 자'가 된다.

นิปุโณ’ติ พธาทีสุ อุปชานนสมโถ.

'영민한(Nipuṇo)'이란 속박 등(장애)을 파악하는 능력이 있다는 뜻이다.

วิสารโท’ติ ปริสาสุ ภยรหิโต.

'두려움 없는(Visārado)'이란 대중들 앞에서 두려움이 없다는 뜻이다.

สามยิโก’ติ เทสชภาสาสงฺขาตสมยกุสโล สกสมยสมยนฺตรจฺเฉกญาณวนฺโต.

'사마이까(Sāmayiko)'란 지방어(사투리)라 불리는 관습에 능숙하고, 자신의 종파와 타 종파의 교리에 능통한 지혜를 가진 자를 말한다.

ปฏิภาโณ’ติ กลฺยาณวากฺย สงฺขฺยาตปฏิภาณวนฺโต.

'변재가 있는(Paṭibhāṇo)'이란 훌륭한 언변이라 일컬어지는 변재를 갖춘 자를 말한다.

เมธาวีติ ธมฺโมชปญฺญาย เมธาวี. ธมฺโมชปญฺญา นาย ญานคโต ปณฺฑิโต’กึ สุตํ กึ วา สุณามิ, กึ กุสลํ คเวสินฺติ’ ยาย วิจาเรติ สา ธมฺโมชปญฺญา นาม.

'명철한(Medhāvī)'이란 법의 정수를 아는 지혜로써 명철한 것을 말한다. 법의 정수를 아는 지혜란 지식에 도달한 현자가 '무엇을 배웠는가, 혹은 무엇을 듣는가, 무엇이 유익한 것인가'를 탐구할 때 사용하는 지혜를 말한다.

อายสฺมาปิ โข นาคเสโน ปฏิสมฺโมทิ…เป… อาราเธสิติ เยเนว สมฺโมทนิยวจเนน เถโร รเญญา มิลิทสฺส จิตฺตํ อาราเธสิ โตเสสิ เตเนว สมฺโมทนียวจเนน รญฺญา สทฺธึ ปฏิสมฺโมทีติ โยชนา.

'나가세나 존자 또한 기쁘게 응답하였다... (중략) ...기쁘게 하였다'는 것은, 장로가 밀린다 왕의 마음을 만족시키고 즐겁게 했던 바로 그 환영의 말로써 왕과 함께 기쁘게 응답했다는 연결이다.

ญายามีติ ญาโต ปากโฏ โหมิ.

'알려져 있다(Ñāyāmi)'는 것은 알려지고 분명해졌다는 뜻이다.

อปิ จ โข มหาราช …เป… นาคเสโน’ติ ยํ อิทํนาคเสโน’ติ นามํ เอสา สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามมตฺตํ โหตีติ โยชนา.

'그러나 대왕이여... (중략) ...나가세나'라는 것은 '나가세나'라고 하는 이 이름이 명칭이자, 통칭이며, 가명(시설)이고, 관용구이자, 이름뿐인 것일 뿐이라는 연결이다.

(สงฺขา) เอถ จ สงฺขายตีติ สงฺขา. สงฺกถิยตีติ อโถ กินฺติ สงฺกถิยติ? ปรสฺสาติ อตฺตา’ติ ภโว’ติ โปโส’ติ ปุคฺคโล’ติ นโร’ติ มาณโว’ติ ติสฺโส’ติ ทตฺโต’ติ มญฺจปีฐํ ภิสิพิมฺโพ หนนฺติ วิหาโร ปริเวณํ ทฺวารํ วาตปานนฺติ. เอวํ อเนเกหิ อากาเรหิ สงฺกถียติติ สงฺขา.

('상카(Saṅkhā)') 여기에서 일컬어지기에 '상카(명칭)'라고 한다. 일컬어진다는 것은 무슨 뜻인가? 다른 사람에 대해 '자아다', '존재다', '사람이다', '인격이다', '남자다', '청년이다', '띳사다', '닷따다', 혹은 '침상과 의자다', '베개와 형상이다', '사원이다', '승방이다', '문이다', '창문이다'라고 하는 것이다. 이와 같이 여러 가지 방식으로 일컬어지기에 '상카'라고 한다.

สมญฺญา สมฺมา ญายตีติ กินฺติ ญายตี?ติ. อหนฺติ มมนฺติ…เป… ทฺวารํ วาตปานนฺติ สมฺมา ญายตีติ สมญฺญา.

'사만냐(Samaññā, 통칭)'란 바르게 알려진다는 것이다. 어떻게 알려지는가? '나다', '내 것이다'... (중략) ...'문이다', '창문이다'라고 바르게 알려지기에 '사만냐'라고 한다.

(ปญฺญตฺติ) ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺติ.

('빤냐띠(Paññatti, 가명/시설)') 알려지게 하는 것이기에 '빤냐띠'라고 한다.

(โวหาโร). กินฺติ ปญฺญาปียตีติ…เป… โวหรียตีติ โวหาโร. กินฺนิ โวหรียติติ. อหนฺติ มมนฺติ…เป… ทฺวารํ วาตปาตนฺติ โวหรียตีติ โวหาโร. อิเมหิ จตุหิ สงฺขาอาทีหิ ปเทหี นามปญฺญตฺติเยว อธิปฺเปตา นามมตฺตนฺติ ทสฺสนโต.

('보하로(Vohāro, 관용)'). 어떻게 알려지게 하는가... (중략) ...불리는 것이기에 '보하로'라고 한다. 어떻게 불리는가? '나다', '내 것이다'... (중략) ...'문이다', '창문이다'라고 불리는 것이기에 '보하로'라고 한다. '상카' 등 이 네 가지 단어에 의해 '이름뿐인 것(nāmamatta)'이라고 설명된 것은 오직 명칭에 대한 가설(이름뿐인 시설)을 의미한다.

สเจ วํ มหาราช ปณฺฑิตวาทา สลฺลปิสฺสสีติ วํ สเจ มยา สทฺธึ ปณฺฑิตานํ สลฺลาเปน.

'대왕이여, 만약 당신이 현자의 논법으로 대화하고자 한다면'이라는 것은, 만약 저와 함께 현자들의 대화로써 (대화하고자 한다면)이라는 뜻이다.

อาเวฐนมฺปิ กยิรติ นิพฺเพฐนมฺปิ กยิรตี’ติ ปญฺหปูจฺฉนวเสน เวฐนํ ปณฺฑิเตหิ กยิรติ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน เวฐนํ ปณฺฑิเตหิ กยิรติ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน นิพฺเพฐนมฺปิ กยิรติ.

'얽히게도 하고 풀기도 한다'는 것은, 질문을 함으로써 얽히게 하는 것을 현자들이 행하고, 질문에 답을 함으로써 얽히게 하는 것을 또한 현자들이 행하며, 질문에 답을 함으로써 푸는 것 또한 행해진다는 뜻이다.

นิคฺคโห’ปิ กยิรตี’ติ นาคเสนเถโร มุสาภณตีติอาทินา นิคฺคหนเยน อญฺญปณฺฑิตานํ นิคฺคหณวจนํ อญฺญปณฺฑิเตหิ กยิรติ. อปิ จ กถาวถุปฺปกรเณ อาคโต สพฺพนิคฺคโห นิคฺคโหเยว.

'굴복시키기도 한다'는 것은 '나가세나 장로가 거짓을 말한다'는 등의 굴복시키는 방식으로 다른 현자들을 굴복시키는 말을 다른 현자들이 하는 것을 뜻한다. 또한 ‘논사(Kathāvatthu)’에 나오는 모든 굴복(niggaha)이 바로 이 굴복이다.

ปฏิกฺกมมฺปี’ติ วํ มหาราช’ราชา มิลิโท ชมฺพุทีเป อคฺคราชา กสฺมา มุสา ภณสี’ติอาทินา ปฏิกฺกมมฺปิ กยิรติ.

'잘못을 인정하게도 한다(Paṭikkama)'는 것은, '대왕이여, 밀린다 왕은 잠부디파의 으뜸가는 왕이거늘 어찌하여 거짓을 말하십니까?'라는 등의 말로 잘못을 인정하게 하는 것을 뜻한다.

วิเสโส ‘ปีติ’สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ, ‘กมฺมนา พฺยตฺตตฺเตน จ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนํ ธมฺมคตานํ ปสํสตี’ติอาทินา คุณปสํสนสงฺขาต วิเสโส. อิธ ปน กลฺโล’สิ ภนฺเต’ติอาทิ ปฏิคฺคหณวิเสโส’ติ’สมฺปนฺนํ มุนิโน จิตฺตํ…เป… ธมฺมคตานํ อนุโมทสี’ติอาทินา คุณปสํสนสงฺขาโต ปฏิคฺคหณวิเสโส. อิธ ปน สาธุ โข วํ มหาราช รถํ ชานาสี’ติอาทิ. เอกํ วถุํ ปฏิชานนฺตีติ กลฺยาณมณิอาทิกํ อญฺญตรํ เอกํ วถุํ กลฺยาณํ วา อถิ นถิติ ปฏิชานนฺติ ปฐมทิวเส ตโย ปญฺหา รญฺญา ปุจฺฉิตา นามปญฺญตฺติปญฺโห สตฺตวสฺสิกปญฺโห วีมํสนปญฺโห.

‘특별함(Viseso)’이란 기쁨(pīti)을 갖춘 성자(munino)의 마음이 ‘행위의 숙련됨과 명지(vijjā)와 덕행(caraṇa)을 갖추어 법에 도달한 이들을 찬탄한다’는 등의 공덕에 대한 찬탄으로 일컬어지는 특별함입니다. 그러나 여기에서는 ‘존자시여, 잘 오셨습니다’라는 등의 영접의 특별함입니다. ‘기쁨을 갖춘 성자의 마음… (중략) …법에 도달한 이들을 기뻐한다’는 등의 공덕 찬탄으로 일컬어지는 영접의 특별함입니다. 여기에서는 ‘대왕이시여, 참으로 수레를 잘 아십니다’라는 등의 내용입니다. ‘하나의 사물을 인정한다’는 것은 훌륭한 보석 등 어떤 하나의 사물이 훌륭한지 아닌지에 대해 인정하는 것입니다. 첫째 날에 왕에 의해 질문된 세 가지 질문은 명칭의 가설에 대한 질문(nāmapaññattipañho), 7년의 세월에 대한 질문(sattavassikapañho), 시험해 보는 질문(vīmaṃsanapañho)입니다.

ภนฺเต นาคเสน ปุจฺฉิสฺสามีติ …เป… กิมฺปน มหาราช ตยา ปุจฺฉิตนฺติ ตติโย วีมํสนปญฺโห ฐานุปฺปตฺติกปฏิหานชานนถาย วีมํสนวเสน ปุจฺฉิตตฺตา วิมํสนปญฺโห นาม. ตถ’ปุจฺฉิโต เม ภนฺเต’ติ อิทํ รญฺญา อตฺตนา เหฏฺฐา ปุจฺฉิเต ทฺเว ปญฺเห สธาย วุตฺตํ.

‘나 가세나 존자시여, 질문하겠습니다’… (중략) …‘대왕이시여, 무엇을 질문하셨습니까’라는 것이 세 번째인 시험해 보는 질문입니다. 상황에 따른 즉각적인 지혜를 알기 위해 시험해보는 의미로 질문했기 때문에 시험해 보는 질문이라고 합니다. 그중 ‘존자시여, 제가 질문했습니다’라는 것은 왕이 자신이 앞서 질문한 두 가지 질문을 가리켜 말한 것입니다.

วิสฺสชฺชิตํ เม’ติ อิทมฺปิ เถเรน อตฺตนา เหฏฺฐา วิสฺสชฺชิเต ทฺเว ปญฺเห สธาย วุตฺตํ.

‘제가 답변했습니다’라는 것은 존자가 자신이 앞서 답변한 두 가지 질문을 가리켜 말한 것입니다.

นาคเสโน นาคเสโน’ติ สชฺฌายํ กโรนฺโต ปกฺกามีติ รญฺญา นาคเสนเถเร พหุมานคารโว กโต’ติ ทีเปตุํ พุทฺธโฆสาจริเยน วุตฺตํ อคารโว หิ ปุคฺคโล ครุฏฺฐานิยํ ปุคฺคลํ ทิสฺวาปิ สุวาปิ ชานิวาปิ อปสฺสนฺโต อสุณนฺโต อชานนฺโต วิย โหตีติ. ตตฺรายํ วจนโถ? อาคุํ ปาปํ น กโรตีติ นาโค. เสนฺติ สยนฺติ เอเตน วาทปจฺจถิกา ชนาติ เสโน นาโค จ โส เสโน จาติ นาคเสโน สามญฺญาทีสุ จตุสุ นาเมสุ อิทํ กิตฺติมนามํ.

‘나 가세노, 나 가세노’라고 암송하며 떠났다는 것은 왕이 나가세나 존자에게 큰 공경과 존경을 표했음을 나타내기 위해 붓다고사(Buddhaghosa) 스님께서 말씀하신 것입니다. 공경심이 없는 사람은 존경받을 만한 사람을 보고도, 듣고도, 알고도 보지 못한 듯, 듣지 못한 듯, 알지 못한 듯하기 때문입니다. 여기에서 그 말의 뜻(vacanattha)은 무엇입니까? ‘아구(āgu, 죄)’인 악을 행하지 않기에 ‘나 가(nāga)’라고 합니다. 이것으로 논적들을 잠재우기에 ‘세노(seno)’라고 합니다. 그는 ‘나 가’이면서 동시에 ‘세노’이기에 ‘나 가세노’입니다. 명칭 등 네 가지 이름 중에서 이것은 지어진 이름(kittimanāma)입니다.

สุฏฺฐุ เถโร อพภนุโมทีติ’สาธุ สุฏฺฐุ’ติ วจเนน. อนฺตรามคฺเค ปุจฺฉิโต อนถกาลปญฺโห.

‘존자께서 매우 기뻐하셨다’라는 것은 ‘참으로 훌륭합니다’라는 말로 표현된 것입니다. 길을 가는 도중에 질문한 것은 ‘부적절한 때에 대한 질문(anathakālapañho)’입니다.

กตเมถ นาคเสโน’ติ กตโม ธมฺโม เอตสฺมึ วจเน นาคเสโน นาม โหตีติ ปุจฺฉิ.

‘여기서 무엇이 나가세나입니까?’라는 것은 ‘이 말 가운데 어떤 법이 나가세나라고 불립니까?’라고 질문한 것입니다.

ชีโว’ติ ชีวภุโต วาโย.

‘생명(jīvo)’이란 생명체가 된 바람(vayo)입니다.

อสฺสาสปสฺสาสา นาเมเต กายสงฺขาโร’ติ เถโร อภิธมฺมกถํ อกาสีติ อิมินา อนนฺตกายสฺส เอเต อนฺโต-ปวิสน-พหิ-นิกฺขมตวาตา อสฺสาสปสฺสสา นาม กรชกาเยน อภิสงฺขรียนฺติ, ตสฺมา กายสงฺขารา จ โหนฺติ, เตเนว ชีเวน นาคเสโน นาคเสโน’ติ อิมินา นามมตฺตํ คณฺหาติ น ปุคฺคโล ชีโว คเหตพฺโพ’ติ เถโร อภิธมฺมกถํ อกาสิ.

‘들숨과 날숨, 이것들이 신행(身行, kāyasaṅkhāra)이다’라고 존자가 아비달마 법문을 하셨습니다. 이것은 ‘무한한 몸(anantakāya)에 들어오고 나가는 바람인 들숨과 날숨은 육신(karajakāya)에 의해 형성된다. 그러므로 신행이라 하며, 바로 그 생명(jīva)에 의해 나가세나, 나가세나라고 이름만 취할 뿐, 실체로서의 중생이나 자아(jīva)를 취해서는 안 된다’고 존자가 아비달마 법문을 하신 것입니다.

อุปาสกตฺตํ ปเวเทสี’ติ อตฺตสนฺนิยฺยาตเนน สิสฺสภาวูปคมเนน ปณิปาเตน สมาทาเนนาติ จตุสุ สรณคมนูปาเยสุ สมาทาเนน รตนตฺตยสฺส จ เถรสฺส จ อุปาสกภาวํ, พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ, ตญฺจ สรณํ คจฺฉามิ, อุปาสกํ มํ ธาเรหิ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตนฺติ.

‘재가신자(upāsaka)가 되었음을 공표했다’는 것은 자신을 내맡김으로써, 제자가 됨으로써, 예배함으로써, 수지함으로써 이루어지는 네 가지 귀의의 방법 중 수지(samādāna)에 의해 삼보와 존자에 대하여 재가신자가 되었음을 나타내는 것입니다. ‘부처님께 귀의합니다. 가르침에 귀의합니다. 승가에 귀의합니다. 그리고 당신께 귀의합니다. 저를 오늘부터 생명이 다할 때까지 귀의한 재가신자로 받아주소서’라고 말하는 것입니다.

อนนฺตกายปญฺโห จตุโถ.

아난타카야(Anantakāya)의 질문이 네 번째입니다.

กิมฺหิ โหติ กถาสลฺลาโป’ติ กิมฺหิ การเณ นิมิตฺตภุเต กถาสลฺลาโป โหติ. กิมฺปโยชโน กถาสลฺลาโป’ติ อธิปฺปาโย อิทํ รญญา กิมถาย วุตฺตํ? อนุโยคทานถาย เจว ปุจฺฉนสฺส โอกาสทาปนถาย จาติ ญาตพฺพํ.

‘무엇으로 대화가 이루어집니까?’라는 것은 어떤 원인이 계기가 되어 대화가 이루어지느냐는 뜻입니다. ‘대화의 목적은 무엇입니까?’라는 의도로 왕이 이것을 말한 이유는 무엇입니까? 그것은 질문의 기회를 제공하고 질문을 허용하기 위함임을 알아야 합니다.

อเถน มยํ มหาราช อถิกา อเถน โหตุ กถาสลฺลโป’ติ อิมินา เถโร รญฺโญ อนุโยคญฺเจว โอกาสญฺจ เทติ ตถ อเถนา’ติ.

‘대왕이시여, 우리는 목적(attha)이 있는 사람들이니 목적으로 대화합시다’라는 말로 존자는 왕에게 질문의 허용과 기회를 줍니다. 여기서 ‘목적(athena)’에 대해 설명합니다.

’อโถ ปโยชโน สทฺทา’ภิเธยฺย วุทฺธิยํ ธเน,วถมฺหิ การเณ นาเส หิเต ปจฺฉิมปพฺพเต’ติ;

‘목적(attha)은 취지(payojana), 단어의 의미(saddābhidheyya), 번영(vuddhi), 재산(dhana), 사물(vatthu), 원인(kāraṇa), 소멸(nāsa), 이익(hita), 서쪽 산(pacchimapabbata) 등의 의미가 있다’고 합니다.

เอวํ วุตฺเตสุ อเถสุ อิธ ปโยชนญฺจ หิตญฺจ ลพฺภติ. เตสุ โลกิยโลกุตฺตรผลํ ปโยชนํ นาม, สาสนวุทฺธิ วา. ยถิจฺฉิตผลนิปฺผาทาโน หิโนติ ปวตฺตตีติ หิตํ. ทานสีลาทิโลกิยโลกุตฺตรการณํ.

이와 같이 언급된 의미들 중에서 여기서는 취지(payojana)와 이익(hita)이 해당됩니다. 그중 세간적·출세간적 과보를 취지라고 하며, 혹은 교단의 부흥을 뜻하기도 합니다. 원하는 결과를 이루게 하므로 ‘히타(hita, 이익)’라고 합니다. 이는 보시와 지계 등의 세간적·출세간적 원인입니다.

กินฺตี’ติ กิมฺหิ อสงฺขตธาตุสงฺขาเต นิพฺพาเน ผลสงฺขาเต นิพฺพาเน อิทํ ปจฺจุปฺปนฺนทุกฺขํ นิรุชฺเฌยฺย.

‘어떻게(kintī)’라는 것은 ‘무엇에 있어서’라는 뜻으로, 무위계(asaṅkhatadhātu)라고 일컬어지는 열반, 과보라고 일컬어지는 열반에 있어서 이 현재의 괴로움이 소멸하느냐는 것입니다.

อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อรหตฺตผลสงฺขาตํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ. นิพฺพานญฺหิ ทุวิธํ อปจฺจยปรินิพฺพานํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ. เตสุ อวิชฺชาทิปจฺจยรหิตตฺตา อสงฺขตธาตุ อปจฺจย-ปรินิพฺพานํ นาม. กิเลสสงฺขต-ปรินิพฺพานสงฺขาตํ อุปาทาน รหิตตฺตา อรหตฺตผลํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ นาม.

‘취착 없는 완전한 열반(anupādāparinibbāna)’이란 아라한과라고 일컬어지는 취착 없는 완전한 열반을 말합니다. 열반에는 조건 없는 완전한 열반(apaccayaparinibbāna)과 취착 없는 완전한 열반 두 가지가 있습니다. 그중 무명 등의 조건(paccaya)이 없기에 무위법을 조건 없는 완전한 열반이라 합니다. 번뇌로 형성된 취착(upādāna)이 없기에 아라한과를 취착 없는 완전한 열반이라 합니다.

ราชาภินีตา’ติ ราชูหิ ปีฬิตา ราชภีตา วา.

‘왕에게 인도된 자(rājābhinītā)’란 왕들에게 핍박받거나 왕을 두려워하는 자들입니다.

อิณฏฺฏา’ติ อิเณน ปีฬิตา.

‘빚에 시달리는 자(iṇaṭṭā)’란 빚 때문에 고통받는 자들입니다.

กลฺโล’สีติ พฺยากรณ ญาเณน เฉโก’สิ, องฺคุตฺตรฏีกายํ’ พฺยากรเณ สมโถ’. ปฏิพโล’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติ เยวาติ.

‘그대는 유능합니다(kallo’si)’라는 것은 설명하는 지혜가 뛰어나다는 뜻입니다. 앙굿따라 니까야 주석서(Aṅguttaraṭīkā)에서는 ‘설명에 있어서 능숙함’이라 하였습니다. ‘능력이 있다’라고 말하는 것과 같습니다.

ปพฺพชฺชาปญฺโห ปญฺจโม.

출가에 대한 질문(pabbajjāpañho)이 다섯 번째입니다.

โสปาทาโน’ติ สกิเลโส.

‘취착이 있는 자(sopādāno)’란 번뇌가 있는 자를 뜻합니다.

ปฏิสทหนปญฺโห ฉฏฺโฐ.

재결합(재생)에 대한 질문(paṭisandhipañho)이 여섯 번째입니다.

โยนิโส มนสิกาเรนาติ อนิจฺจํ ทุกฺขนฺติ อุปาเยน ปเถน สารณลกฺขเณน อารมฺมณปฏิปาทกมนสิกาเรน.

‘지혜로운 주의력(yoniso manasikāra)으로’라는 것은 무상함과 괴로움이라는 방편과 경로로써, 기억(sāraṇa)의 특징을 통해 대상을 올바르게 이끄는 주의력을 의미합니다.

มนสิการปญฺโห สตฺตโม.

주의력에 대한 질문(manasikārapañho)이 일곱 번째입니다.

อุสฺสหนลกฺขเณ’ติ สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณ สํโยชนวเสน อุสฺสหนลกฺขเณ คณฺหนลกฺขเณ วา.

‘노력의 특징(ussahanalakkhaṇe)에서’라는 것은 결합된 법들이 대상에 결합되도록 노력하는 특징, 혹은 대상을 붙잡는 특징을 의미합니다.

มนสิการลกฺขณปญฺโห อฏฺฐโม.

주의력의 특징에 대한 질문(manasikāralakkhaṇapañho)이 여덟 번째입니다.

โย สีลกฺขโธ วรปาติโมกฺขิโย’ติ โย ปาติโมกฺขสีลสํวรสงฺขาโต พุทฺธุปฺปาเทเยว อุปฺปนฺโน สีลคุโณ สยํ ปติฏฺฐาติ อิทุยาทีนํ เอกทสนฺนํ กุสลธมฺมานํ นิสฺสยากาเรน นิสฺสยปจฺจโย เจว พลวการณฏฺเฐน อุปนิสฺสโย จ ปถวี อิว สตฺตานํ ปติฏฺฐา.

‘수승한 빠띠목카(pātimokkha)의 계취(sīlakkhandha)란 무엇인가’라는 것은 빠띠목카의 계율과 단속으로 일컬어지는, 부처님이 출현하실 때에만 생겨나는 계의 덕성입니다. 이것은 스스로 확립되어 신(saddhā) 등 열한 가지 유익한 법들에 대하여 의지처가 되는 방식으로써 의지처의 조건(nissayapaccayo)이 되며, 강력한 원인의 의미에서 강력한 의지처(upanissayo)가 됩니다. 이는 마치 대지가 중생들의 근거지가 되는 것과 같습니다.

สีลปติฏฺฐานลกฺขณปญฺโห นวโม.

계의 확립의 특징에 대한 질문(sīlapatiṭṭhānalakkhaṇapañho)이 아홉 번째입니다.

อญฺเญสํ จิตฺตํ วิมุตฺตํ ปสฺสิวา’ติ อญฺเญสํ อริยานํ โสตาปตฺติผลาทิเก ผเล วิเสเสน อธิมุตฺตํ ปกฺขทนฺตํ ญาณจกฺขุนา ปสฺสิวา.

‘다른 이들의 마음이 해탈한 것을 보고’라는 것은 다른 성자들의 수다원과 등의 과보에 특별히 몰입하여 들어간 것을 지혜의 눈으로 보고 나서라는 뜻입니다.

สทฺธาลกฺขณปญฺโห ทสโม.

믿음의 특징에 대한 질문(saddhālakkhaṇapañho)이 열 번째입니다.

สพฺเพ กุสลา ธมฺมา’ติ สพฺเพ โลกิยกุสลธมฺมา อุปฺปนฺนา น ปริหายนฺติ.

'모든 유익한 법들'이란 모든 세간적인 유익한 법들이 일어나서 사라지지 않는 것을 말한다.

วีริยลกฺขณปญฺโห เอกาทสโม.

정진의 특징에 관한 열한 번째 질문.

อปิลาปนลกฺขโณ’ติ อารมฺมเณ อนุปวิสนฏฺเฐน โอคาหนลกฺขโณ สปฺปฏิภาคธมฺโม’ติ ปฏิภาเคน ปจฺจถิเกน สห วตฺตนฺตีติ สปฺปฏิภาคา สุกฺโก จ กณฺหปฏิภาเคน สปฺปฏิภาโค.

'잊어버리지 않는 특징'이란 대상에 깊이 침투하는 의미에서 가라앉는 특징이며, '대응하는 법을 가진 것'이란 반대되는 것과 함께 존재한다는 의미에서 대응하는 법을 가진 것이니, 깨끗한 것(선)은 검은 것(악)에 대응함으로써 대응하는 법을 가진 것이다.

กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค’ติ อีทิสปาโฐ ยทิ อถิ สุทโรเยว.

'검은 것과 깨끗한 것에 대응함'이라는 이와 같은 독송구가 있다면 그것은 참으로 좋은 것이다.

อปิลาเปตีติ อนุปวิสนฏฺเฐน โอคาหติ.

'잊어버리지 않는다'는 것은 깊이 침투하는 의미에서 가라앉는다는 것이다.

หิตาหิตานํ ธมฺมานํ คติโย’ติ กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อิฏฺฐานิฏฺฐ-วิปากทานภาว-สํขาต-นิปฺผตฺติโย.

'이익이 되거나 이익이 되지 않는 법들의 갈미'란 유익하거나 유익하지 않은 법들이 원하거나 원하지 않는 과보를 주는 상태로 일컬어지는 성취들이다.

สพฺพถกนฺติ สพฺพกิจฺเจ นิยุตฺตํ สพฺพลีนุธจฺเจสุ อิจฺฉิตพฺพํ วา.

'모든 경우에'라는 것은 모든 과업에 전념하거나, 모든 침체와 들뜸에서 요구되어야 하는 것이다.

สติลกฺขณปญฺโห ทฺวาทสโม.

마음챙김의 특징에 관한 열두 번째 질문.

ตปฺปมุขา’วาติ ราชปฺปธานา อิว.

'그것을 우두머리로 한다'는 것은 왕을 우두머리로 삼는 것과 같다.

สมาธิปญฺโห เตรสโม.

삼매에 관한 열세 번째 질문.

โย อุปฺปชฺชติ โส เอว โส’ติ โย ปถวิผสฺสาทิปรมถธมฺโม อุปฺปชฺชติ, โส อุปฺปนฺนปุพฺพธมฺโม เอว.

'일어나는 바로 그것이 그것이다'라는 것은 지(地)의 접촉 등과 같은 승의의 법이 일어나는 것이 바로 이전에 일어났던 법이라는 의미이다.

ปญฺญาลกฺขณปญฺโห จุทฺทสโม.

통찰지의 특징에 관한 열네 번째 질문.

นานา-เอกกิจฺจกรณปญฺโห ปณฺณรสโม.

서로 다른 것이 하나의 일을 하는 것에 관한 열다섯 번째 질문.

ปณฺณรสปญฺหวนฺโต ปฐมวคฺโค สมตฺโต.

열다섯 개의 질문을 담은 첫 번째 품이 끝났다.

วํ ปน ภนฺเต เอวํ วุตฺเต กึ วเทยฺยาสี’ติ ยทา วํ ทหโร ตรุโณ มโท อุตฺตานเสยฺยโก อโหสิ โสเยว วํ เอตรหิ มหนฺโต’ติ อิมสฺมึ วจเน มยา จ เกนวิธ ปุจฺฉนวเสน วุตฺเต วํ กึ วเทยฺยาสีติ โยชนา.

'존자시여, 그렇게 말씀하신다면 당신은 무엇이라 말하겠습니까?'라는 것은 '당신이 어리고 젊으며 부드럽고 반듯하게 누워 있을 때의 그가 바로 지금의 장성한 당신입니까?'라는 말에 대해, 내가 어떤 방식으로 질문했을 때 당신은 무엇이라 말하겠습니까라는 문맥이다.

ทุติยวคฺเค ปน ธมฺมสนฺตติปญฺโห ปฐโม.

두 번째 품에서는 법의 상속에 관한 질문이 첫 번째이다.

น ปฏิสทหนชานนปญฺโห ทุติโย.

재생연결을 알지 못함에 관한 질문이 두 번째이다.

สกิจฺจยนฺติ อตฺตโน วิสโยภาสนกิจฺจํ.

'자신의 일'이란 자신의 대상을 비추는 일을 의미한다.

อาลิมฺปนํ วิชฺฌาเปตุนฺติ อคฺคึ นิพฺพาเปตุํ

'불을 끄는 것'이란 불을 소멸시키는 것이다.

ปญฺญานิรุชฺฌนปญฺโห ตติโย.

통찰지의 소멸에 관한 질문이 세 번째이다.

นิพฺพิสํ ภตโก ยถา’ติ ยถา ภตโก ภตกกมฺมํ กวา ลกฺขํ นิพฺพิสํ นิพฺพิสนฺโต ลภนฺโต ทุกฺขํ ชีวิตุํ นาภินทติ มรณญฺจ นาภินทติ มรณกาลํ อาคเมติ, เอวเมวาหํ กาลํ มรณกาลํ ปฏิกงฺขามิ อาคเมมีติ อธิปฺปาโย.

'품삯을 받는 일꾼처럼'이란 일꾼이 일을 하고 나서 그 대가인 품삯을 받으면서 살아가기를 즐거워하지도 않고 죽기를 즐거워하지도 않으며 죽음의 때를 기다리는 것과 같이, 나 또한 때(죽음의 때)를 바라고 기다린다는 뜻이다.

ปรีนิพฺพานปญฺโห จตุโถ.

반열반에 관한 질문이 네 번째이다.

ยทิ กุสลา น ทุกฺขา’ติ สุขา เวทนา กุสลา ยทิ สิยา สา กุสลา เวทนา น ทุกฺขภูตา.ยทิ สิยา สา กุสลา น โหติ. กุสลํ ทุกฺขนฺติ น อุปปชฺชตี’ติ กุสลํ ทุกฺขภุตนฺติ วจนํ น อุปปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ. กุสลํ ทุกฺขํ น. อญฺญมญฺญปจฺจนีกตฺตา’ติ รญฺโญ อธิปฺปาโย. สภาโว ปน เอวํ น โหติ. กุสลา หิ สุขา เวทนา สงฺขารทุกฺเขน วิปริณามทุกฺเขน’ปิ ทุกฺขา. เนกฺขมฺมนิสฺสิตโทมนสฺสสงฺขาตทุกฺขา’ปิ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลา สิยาติ เถโร ปน มยิ ราชานํ อโยคุฬหิมปิณฺฑปญฺหํ ปุจฺฉนฺเต ตํ ราชา มิจฺฉา พฺยากริสฺสติ. ตสฺมึ โทสํ อาโรเปสฺสามิ. ราชา ตํ มิจฺฉา พฺยากริสฺสติ. ตสฺมึ โทสํ อาโรเปสฺสามิ. ราชา ตํ หริตุํ อสกฺโกนฺโต มํ อถชปฺปนํ ยาจิสฺสติ. อถ ราชาตํ สภาวถํ สญฺญาเปสฺสามีติ มนฺวา ตํ กิมฺมญฺญสิ มหาราชา’ติอาทิมาห. กินฺนุ โข มหาราช อุโภ’ปิ เต ทเหยฺยุนฺติ อิมสฺมึ ปุจฺฉาวจเน เถเรน วุตฺเต ราชา สีตุณฺหสมญฺญาตา เตโชธาตุ’ติ สุตตฺตา สีตหิมปิณฺฑสฺส ขรขาทนภาวญฺจ สธาย ธาตุนํ อุสฺสทภาวชานนญาณโต วิรุชฺฌิวา’อาม ภนฺเต อุโภ’ปิ เต ทเหยฺยุนฺติ วิรุทฺธปฏิวจนํ อทาสิ.

'만약 유익한 것이라면 괴로운 것이 아니다'라는 것은, 즐거운 느낌이 유익한 것이라면 그 유익한 느낌은 괴로운 상태가 아니라는 뜻이다. 만약 (괴로운 상태라면) 그것은 유익한 것이 아닐 것이다. '유익한 것은 괴롭다'라는 말이 성립하지 않는다는 것은, 유익한 것이 괴로운 것이 된다는 말이 타당하지 않다는 말이다. '유익한 것은 괴로운 것이 아니다. 서로 상반되기 때문이다'라는 것이 왕의 의도이다. 그러나 본질은 그렇지 않다. 유익하고 즐거운 느낌도 형성의 괴로움(行苦)과 변함의 괴로움(壞苦) 때문에 괴로움이다. 출리에 의지한 근심이라 불리는 괴로움도 허물이 없다는 의미에서 유익한 것일 수 있다. 그러나 장로는 '내가 왕에게 뜨거운 철구슬과 얼음덩어리에 관한 질문을 던지면, 왕은 그것을 잘못 답변할 것이다. 그때 나는 그 과오를 지적할 것이다. 왕이 그것을 바로잡지 못하고 내게 진실한 설명을 요청하면 그때 그에게 본질을 이해시키리라'고 생각하여 '대왕이여, 어떻게 생각하십니까?' 등을 말씀하셨다. '대왕이여, 그 둘 다 태우겠습니까?'라는 장로의 질문에 대해, 왕은 '차갑고 뜨거운 것이 화대(火界)이다'라고 들었기 때문에, 차가운 얼음덩어리가 살을 에는 듯한 상태와 요소의 치성함을 아는 지혜에 어긋나게도 '그렇습니다, 존자시여, 그 둘 다 태울 것입니다'라고 모순된 답변을 하였다.

น หิ ภนฺเต’ติ รญฺโญ อวชานนปฏิกฺขปนํ.

'그렇지 않습니다, 존자시여'라는 것은 왕이 (이전의 답변을) 부정하고 거부하는 것이다.

อชานาหิ นิคฺคหนฺติ เถรวจนํ. ยสฺมา เต ปุริมาย’อามา’ติ ปฏิญฺญาย ปจฺฉิมา’น หิ ภนฺเต’ติ ปฏิญฺญา ปจฺฉิมาย จ ปุริมา น สธิยตี. ตสฺมา วํ นิคฺคหํ ปตฺโต. วํ นิคฺคหํ โทสํ อปราธํ สมฺปิฏิจฺฉาหี’ติ อโถ. อิทานิ อุภินฺนํ ตตฺตาภาวทสฺสนวเสน อุภินฺนํ สีตลาภาวทสฺสนวเสน จ ตํ นิคฺคหํ ปากฏํ กโรนฺโต ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติอาทิมาห.

'논박을 인지하십시오'라는 것은 장로의 말이다. '그대가 처음에 "그렇습니다"라고 인정했다가 나중에 "그렇지 않습니다"라고 한 것은, 나중의 인정한 바가 앞선 것을 뒷받침하지 못하기 때문이다. 그러므로 그대는 논박을 당한 것이다. 그대는 이 논박의 과오와 실수를 인정하라'는 뜻이다. 이제 두 가지가 뜨거운 상태임을 보여줌으로써, 그리고 두 가지가 차가운 상태임을 보여줌으로써 그 논박을 분명히 하기 위해 '만약 뜨거운 것이 태운다면' 등을 말씀하셨다.

ตถ– ‘ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติ สเจ อุภินฺนํ ตตฺตตา ทหติ. ยทิ ตตฺตํ ทหตี’ติ จ ฐปนวจนํ.

거기서 '만약 뜨거운 것이 태운다면'이란 만약 두 가지의 뜨거운 상태가 태운다는 뜻이다. '만약 뜨거운 것이 태운다면'은 가설을 설정하는 말이다.

น จ เต อุโภ’ติ โทสาโรปนวจนํ.

'그 둘 다는 아니다'라는 것은 과오를 지적하는 말이다.

เตน น อุปฺปชฺชตี’ติ เตน ตสฺมึ อุภินฺนํ อุณฺหภาวการณา อุโภ’เปเต ทหนฺติ’ติ วจนํ ตตฺตภาวสฺส ทหเน น อุปปชฺชติ, น ยุชฺชติ.

'그렇기 때문에 성립하지 않는다'는 것은, 그 두 가지가 뜨거운 상태를 원인으로 하여 '그 둘 다 태운다'는 말이 뜨거운 상태가 태우는 것에서 성립하지 않으며, 타당하지 않다는 뜻이다.

ยทิ สีตลํ ทหตีติ สเจ อุภินฺนํ สีตลภาโว ทหติ เตน น อุปปชฺชตี’ติ ตสฺมา การณา อุภินฺนํ สีตลาภาวการณา อุโภ’ปิ เต ทหนฺติ’ติ วจนํ สีตลภาวสฺส ทหเนน น อุปปชฺชตี’ติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ ปุน ตํ โทสํ ปากฏตรํ กโรนฺโต เถโร กิสฺส ปน เต มหาราช อุโภ’ปิ ทหนฺติติอาทิมาห.

'만약 차가운 것이 태운다면'이란 만약 두 가지의 차가운 상태가 태운다면, '그렇기 때문에 성립하지 않는다'는 것은, 그러한 이유로 두 가지가 차가운 상태를 원인으로 하여 '그 둘 다 태운다'는 말이 차가운 상태가 태우는 것으로 성립하지 않는다고 말하는 것은 타당하지 않다는 뜻이다. 다시 그 과오를 더욱 분명히 하기 위해 장로는 '대왕이여, 그런데 왜 그 둘 다 태운다고 하십니까?' 등을 말씀하셨다.

(กิสฺส)ตถ-กิสฺสาติ เกน การเณน อุโภปิ เต ทหนฺตีติ.

거기서 '왜(kissa)'란 어떤 원인으로 그 둘 다 태우느냐는 뜻이다.

เตน น อุปปชฺชตีติ เกน ตสฺมา การณา เอกสฺส อุณฺหสฺส เอกสฺส สีตลสฺส ภาวการณา อุโภปิ เต ทหนฺตี’ติ ตยา วุตฺตวจนํ น อุปปชฺชติ น วฏฺฏติ. อุโภปิ เต ทหนฺตีติ วุตฺตํ, อยุตฺตมฺปิ ตยา วุตฺตเมว. กุสลํ ทุกฺขนฺติ วตฺตุํ วุตฺตเมว กุสลํ ทุกฺขนฺติ น อุปปชฺชตีติ อิทํ วํ กสฺมา วทสิ? วตฺตุํ ยุตฺตวจนํ น ยุชฺชตีติ วทสิ วตฺตุํ อยุตฺตวจนํ ยุชฺชตีติ วทสีติ เถรสฺส วจเนน อตฺตโน วาเท โทสํ ปสฺสนฺโต ตํ ปริหริตุํ อสกฺโกนฺโต นีวมโน เถรํ อถชปฺปนํ ยาจนฺโต’นาหํ ปฏิพโล’ติอาทิมาห.

'그것으로 성립하지 않는다'는 것은, 그러한 이유 때문에 하나는 뜨겁고 하나는 차가운 상태라는 이유로 '그 둘 다 태운다'라고 당신이 말한 문장은 성립하지 않고 타당하지 않다는 것이다. '그 둘 다 태운다'라고 설해진 것은, 부당한데도 당신이 말한 그대로이다. '선(善)은 괴로움이다'라고 말하기 위해 '선은 괴로움이다'라고 말해진 것이 성립하지 않는다는 이것을 당신은 왜 말하는가? 말하기에 적절한 말은 적절하지 않다고 말하고, 말하기에 부적절한 말은 적절하다고 말하고 있다고 장로의 말에 의해 자신의 주장에 결점이 있음을 보고, 그것을 해결할 수 없게 되자 비굴해져서 장로에게 의미의 설명을 요청하며 '저는 능력이 없습니다' 등을 말하였다.

ตยา วาทินาติ ยุตฺตมถคมฺภีรวิจิตฺตปฏิภานวาทินา

'그대와 같은 논사'란 타당하고 의미가 깊으며 다채로운 지혜를 가진 논사를 말한다.

สาธู อถํ ชปฺเปหี ตี สาธุ ยาจามิ. สุขา เวทนา กุสลาติ วา อกุสลา อพฺยากตาติ วา อิมสฺส มยา ปุจฺฉิตวจนสฺส อถํ ชปฺเปหิ เทเสหิ อเถนาหํ อถิโก, กึ วิวาเทนาติ อธิปฺปาโย.

'좋습니다, 뜻을 설명해 주십시오'란 '부디 요청합니다'라는 뜻이다. '즐거운 느낌은 선입니까, 불선입니까, 무기입니까?'라는 내가 질문한 말의 뜻을 설명하고 가르쳐 주십시오. 저는 뜻을 구하는 자이지, 논쟁을 하려는 것이 아닙니다라는 취지이다.

เคหนิสฺสิตานีติ เคหสทิสกามคุณนิสฺสิตานิ ตมารพฺภ ปวตฺตานีติ อโถ.

'집에 의지한 것들'이란 집과 같은 감각적 욕망의 가닥들에 의지한 것, 즉 그것을 인연으로 하여 일어난 것들이라는 뜻이다.

เนกฺขมฺมนิสฺสีตานี’ติ.

'출리에 의지한 것들'이다.

เอถ

여기에

‘ปพฺพชฺชา ปฐมํ ธานํ นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนาสพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺมนฺติ ปวุจฺจตี’ติ,วุตฺตเนกฺขมฺเมสุ นิพฺพานวิปสฺสนากุสลธมฺมสงฺขาเต;

'출가와 초선과 열반과 위빳사나, 모든 선한 법들을 출리라고 부른다'라고 설해진 출리들 중에서, 열반과 위빳사나와 선한 법들이라고 불리는 것들이다.

เนกฺขมฺเม นิสฺสิตานิ.

출리에 의지한 것들이다.

สุขเวทนาปญฺโห ปญฺจโม.

즐거운 느낌에 관한 질문이 다섯 번째이다.

โส จ อญฺญปญฺเหหิ คมฺภีรตโร, กุลปุตฺเตหิ มยา วุตฺตอถมตฺเตน สนฺโตสํ กวา อตฺตโน ปญฺญานุภาเวน จ ปุนปฺปุนํ จินฺเตวา ปุพฺพาปรํ สลฺลกฺเขวา โย มยา วุตฺตอถโต ยุตฺตโร โส อโถ คเหตพฺโพ เยวาติ.

그것은 다른 질문들보다 더 깊으니, 가문의 자제들은 내가 말한 의미의 정도만으로 만족하지 말고 자신의 지혜의 힘으로 거듭 생각하고 앞뒤를 살피어, 내가 말한 의미보다 더 타당한 의미가 있다면 그 의미를 받아들여야만 한다.

นามรูปนฺติ นามกรณฏฺเฐน นมนฏฺเฐน จตฺตาโร อรูปิโน ขธา นามํ. อิธ วิปากนามํ อธิปฺเปตํ สีตาทีหิ รุปฺปนฏฺเฐน รูปํ นิปฺปริยายโต ฉนฺนวุติรูปโกฏฺฐาสสงฺขาตํ นิปฺผนฺนรูปํ ปริยายโต ทสวิธา อนิปฺผนฺนรูปญฺจ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววถุทสกสงฺขาตา สตฺต ทสกา, จิตฺต อุตุ-อาหารชอฏฺฐกา ตโย, จิตฺตช อุตุชสทฺทวเสน ทฺเว สทฺทา’ติ ฉนฺนวุติรูปโกฏฺฐาสา. อิธ ปน กมฺมชรูปํ อธิปฺเปตํ.

'명색'이란 이름을 짓는다는 의미에서 또는 대상으로 기울어진다는 의미에서 네 가지 무색온이 명이다. 여기서는 과보의 명이 의도되었다. 추위 등으로 인해 변형된다는 의미에서 색은 직접적으로는 96가지 색의 부류로 일컬어지는 완성된 색이며, 방편으로는 10가지 완성되지 않은 색과 안·이·비·설·신·성·심기의 10법취로 일컬어지는 7가지 10법취, 마음·온도·음식에서 생긴 8법취 3가지, 마음에서 생긴 소리와 온도에서 생긴 소리라는 두 가지 소리를 합해 96가지 색의 부류가 된다. 여기서는 업에서 생긴 색이 의도되었다.

เตน กมฺเมน อญฺญํ นามรูปํ ปฏิสทหตีติ เตน กุสลากุสลกมฺเมน อญฺญํ นามรูปํ อญฺญํ อนาคตนามรูปํ สุคติทุคฺคติปริยาปนฺนํ อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนนามรูเปน สทฺธึ ปฏิสทหติ.

'그 업으로 다른 명색이 재생연결한다'는 것은, 그 선·불선의 업으로 다른 명색, 즉 선처나 악처에 포함되는 다른 미래의 명색이 이 현재의 명색과 함께 재생연결한다는 것이다.

ปุริมํ ภนฺเต อมฺพพีชํ ภูตํ มูลการณภูตํ อปจฺจกฺขาย อวิชหิวา นิพฺพตฺเตน ปจฺฉิเมน อมฺเพน ปุริโส ทณฑปฺปตฺโต ภเวยฺยาติ โยชนา.

'대덕이시여, 이전의 망고 씨앗이 근본 원인이 된 것을 부정하지 않고 버리지 않은 채, 나중에 생긴 망고로 인해 그 사람이 처벌을 받아야 합니까?'라고 연결된다.

นามรูปปฏิสทหนปเญหา ฉฏฺโฐ.

명색의 재생연결에 관한 질문이 여섯 번째이다.

สตฺโตปมาปติมณฑิโต.

일곱 가지 비유로 장식된 것이다.

อธิการนฺติ มหนฺตํ ปูชาสกฺการํ. อยํ สตฺตโมปญฺโห ปุน ปุจฺฉเต. อุปมํ โสตุกามตาวเสน ปุน ปุจฺฉิโต’ติ ญาตพฺพํ.

'헌신'이란 큰 공양과 존경을 말한다. 이 일곱 번째 질문은 다시 질문된 것이다. 비유를 듣고 싶어 하는 마음 때문에 다시 질문된 것으로 알아야 한다.

ปุนปฏิสทหนปญฺโห สตฺตโม.

다시 재생연결함에 관한 질문이 일곱 번째이다.

นามรูปปญฺโห อฏฺฐโม.

명색에 관한 질문이 여덟 번째이다.

อทฺธาปญฺโห นวโม.

시간에 관한 질문이 아홉 번째이다.

นวปญฺหวนฺโต ทุติโย วคฺโค.

아홉 개의 질문을 가진 두 번째 장이다.

ตติยวคฺเค อทฺธามุลปุจฺฉนปญฺโห ปฐโม.

세 번째 장에서 시간의 근본을 묻는 질문이 첫 번째이다.

ปถวิยา จกฺกํอลิขิวา’ติ ภมจกฺกํ ปุนปฺปุนํ ปริวตฺตนวเสน อา ภุโส ลิขิวา.

'땅에 원을 그린 것'이란 물레바퀴가 거듭 회전하는 것처럼 자주 그린 것을 말한다.

ปุพฺพาโกฏิ นปญฺญายน ปญฺโห ทุติโย.

시작의 끝을 알 수 없음에 관한 질문이 두 번째이다.

ขธา จ ทุกฺขสฺส พีชาตีติ ปฏิสธิภุตา พธา เกวลสฺส สกลสฺส ปวตฺติทุกฺขราสิสฺส มุลการณภาเวน พีชานิ เอวํ ขณโกฏิสงฺขาตปฏิสธิพธโต ปวตฺติ ทุกฺขวฑฺฒนํ สกฺกา กาตุนฺติ อธิปฺปาโย.

'온들이 괴로움의 씨앗이다'라는 것은 재생연결이 된 온들이 모든 전체적인 괴로움의 무리의 근본 원인이기에 씨앗이라는 것이다. 이와 같이 찰나의 끝이라 일컬어지는 재생연결의 온으로부터 전개되는 괴로움의 증장이 가능해진다는 취지이다.

โกฏิวฑฺฒนปญฺโห ตติโย.

끝의 증장에 관한 질문이 세 번째이다.

จกฺขุสฺมิญฺจ โข มหาราช สติ รูเปสุ จ จกฺขุวิญฺญาณํ โหตีติ เอถ อภิธมฺมาวตารฏีกาปริยาเยน เอกโต สหชาเตสุ พหูสุ จกฺขุปฺปสาเทสุ ยํ จกฺขุ วิสทิตํ ตํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยปจฺจโย. จกฺขุสฺมิญฺจาติ เอกวจนทสฺสนโต. รูเปสุ จา’ติ พหุวจนสฺส ทสฺสนโต ปน พหูนิปิ รูปานิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปุเรชาตปจฺจโย ปจฺจยภาว. วิเสส-สภาวโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

'대왕이여, 눈이 있고 형색들이 있을 때 안식이 생긴다'는 여기서, 아비담마와따라 주석의 방식에 따르면, 함께 생긴 많은 안감관들 중에서 분명한 그 눈이 안식의 의지처연이 된다. '눈'이라고 단수로 나타나기 때문이다. '형색들'이라고 복수로 나타난 것에서는, 많은 형색들이 안식의 전생연의 상태가 됨을 그 특징적인 성품에 따라 보아야 한다.

อถิ-เกจิ-สญฺชานนปญฺโห จตุโถ.

'어떠한 자각이 있는가'에 관한 질문이 네 번째이다.

ภวนฺตาเยว โข มหาราช สงฺขารา ชายนฺติติ เอถ อนฺตปฺปจฺจโย อตีเต โหติ. อตีเต ภูตา’ติ อโถ.

'대왕이여, 형성된 것들이 생겨나고 있다'는 여기서 '안타' 접미사는 과거를 나타낸다. '과거에 존재했다'는 뜻이다.

อยญฺจ คาถา’ติ สทิสคาถา. อหุวา สมฺโภตีติ จ คาถา ขณิกคาถา’ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ ปุพฺพาปรํ สเมติ.

'이 게송'이란 비슷한 게송을 말한다. '과거에 있었던 것이 생겨난다'는 게송은 찰나에 관한 게송으로 보아야 한다. 이렇게 해야 앞뒤가 일치한다.

(อุตฺตรารณิ) อรณิสหิเตกนฺตกิจฺจกโร ทณฺโฑ อุตฺตรารณิ นาม.

비빔 나무와 함께 한쪽의 역할을 하는 막대기를 '웃타라아라니'라고 한다.

ภวนฺตชายนปญฺโห สตฺโตปมาสหิโต ปญฺจโม.

존재의 끝에서 태어남에 대한 질문은 일곱 가지 비유와 함께 다섯 번째이다.

เวทคุปญฺโห ฉฏฺโฐ.

베다구(영혼)에 대한 질문은 여섯 번째이다.

จกฺขุวิญฺญาณาทิปญฺโห สตฺตโม.

안식(눈의 알음알이) 등에 대한 질문은 일곱 번째이다.

ผุสนลกฺขโณ’ติ จิตฺตารมฺมณผุสนลกฺขโณ. ยถา จกฺขุ’ติ เอถ จกฺขุปฺปสาโท’ปิ จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ ลพฺภติ.

'접촉하는 특징'이란 마음이 대상을 접촉하는 특징을 말한다. '눈과 같이'라고 할 때, 여기에서 안근(눈의 감관)과 안식(눈의 알음알이) 둘 다 얻어진다.

สงฺฆฏฺฏนรโส’ติ อิเมสํ วถารมฺมณานํ สงฺฆฏฺฏนรโส สมฺปตฺติ เอตสฺสา ต อโถ ลพฺภติ. ยทา จกฺขุวิญฺญาณมฺปิ ลพฺภติ. ตทา จิตฺตารมฺมณสงฺฆฏฺฏนรโส กิจฺจํ เอตสฺเสติ อโถ ลพฺภติ. สงฺฆฏฺฏนรโส’ติ จ ปญฺจทฺวาริกผสฺเส ลพฺภติ. น มโนทฺวาริกผสฺเส’ติ อยมิทิโส อโถ อตฺถสาลินิยํ วุตฺโต เยวา’ติ.

'충돌하는 역할(맛)'이란 이러한 토대와 대상이 충돌하는 역할이며, 이것의 성취라는 의미가 얻어진다. 안식(눈의 알음알이)이 얻어질 때, 그때 마음이 대상을 충돌하는 역할이 이것의 작용이라는 의미가 얻어진다. 또한 '충돌하는 역할'은 오문(五門)의 접촉에서 얻어지며, 의문(意門)의 접촉에서는 얻어지지 않는다는 이러한 의미가 이미 ‘앗타살리니’에 설해져 있다.

ผุสนลกฺขณปญฺโห อฏฺฐโม.

접촉의 특징에 대한 질문은 여덟 번째이다.

เวทนาลกฺขณปญฺโห นวโม.

느낌의 특징에 대한 질문은 아홉 번째이다.

สญฺญาลกฺขณปญฺโห ทสโม.

인식의 특징에 대한 질문은 열 번째이다.

เจตนาลกฺขณปญฺโห เอกาทสโม.

의도의 특징에 대한 질문은 열한 번째이다.

วิญฺญาณลกฺขณปญฺโห ทฺวาทสโม.

알음알이의 특징에 대한 질문은 열두 번째이다.

วฑฺฒกี สุปริกมฺมกตํ ทารุํ สธิสฺมึ อปฺเปตีติ วฑฺฒกี ชโน สุฏฺฐุปริกมฺมกตํ ทารุํ สธิสฺมึ อปฺเปติ ปาเปติ ปเวเสติ.

'목수가 잘 손질된 나무를 이음새에 맞춘다'는 것은 목수가 잘 손질된 나무를 이음새에 맞추고, 도달하게 하고, 끼워 넣는다는 의미이다.

วิตกฺกลกฺขณปญฺโห เตรสโม.

일으킨 생각의 특징에 대한 질문은 열세 번째이다.

วิจารลกฺขณปญฺโห จุทฺทสโม.

지속적 고찰의 특징에 대한 질문은 열네 번째이다.

จุทฺทสปญฺหวนฺโต ตติยวคฺโค สมตฺโต. วินิพฺภุชิวา วินิพภุชิวา’ติ อญฺญมญฺญาโต วิสุํ วิสุํ กวา วิภชิวา วิภชิวา.

열네 개의 질문이 있는 세 번째 품이 끝났다. '구별하여 구별하여'라는 것은 서로서로 별개로 하여 나누고 나누어서라는 의미이다.

วคฺคโต อติเรกปฐมปญฺโห วิภชฺชปญฺโห ปฐโม.

품을 넘어선 첫 번째 질문인 분석의 질문은 첫 번째이다.

นนุ โลณเมว อาหริตพฺพนฺติ สกเฏหิ สุทฺธโลณเมว พลิวทฺเทหิ อาหริตพฺพํ.

'정말로 소금만을 가져와야 하는가'라는 것은 수레와 황소들로 순수한 소금만을 가져와야 한다는 것이다.

น สกฺกา มหาราช โลณเมว อาหริตุนฺติ ปาเฐน ภวิตพฺพนฺติ นกาโร โปถเก ทิสฺสติ.

'대왕이여, 소금만을 가져오는 것은 불가능합니다'라는 구절이어야 하므로, 책에 '나(na)'라는 글자가 보인다.

โลณปญฺโห ทุติโย, รญฺโญ ธมฺมลกฺขเณสุ ทฬฺหปติฏฺฐาปนถํ เถเรน ปฐมํ วุตฺโต.

소금에 대한 질문은 두 번째이며, 왕을 법의 특징들에 확고하게 세우기 위해 장로께서 먼저 말씀하신 것이다.

เอตฺตาวตา เตจตฺตาฬีส ปญฺหา สมตฺตา.

이로써 마흔세 개의 질문이 끝났다.

จตุถวคฺเค นานากมฺเมหิ มหาราช นิพฺพตฺตานิ น เอเกน กมฺเมนา’ติ อาปายิกสตฺตานํ ปญฺจายตนานิ นานาอกุสลกมฺเมหิ นิพฺพตฺตานิ สุคติปริยาปนฺนสตฺตานํ ปญฺจายตนานิ นานากุสลกมฺเมหิ เอเกน กมฺเมน เอเกน ปฏิสธิชนกกมฺเมเนว นิพฺพตฺตานิ. อภิธมฺมาวตารฏีกายํ ปฏิสธิกฺขเณ มหคฺคตเจตนา กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’ติ วจเนน ปฏิสธิกฺขเณ วิชฺชมานานํ สพฺเพสํเยว กฏตฺตารูปานํ กมฺมปจฺจโย โหตีติ วิญฺญายติ. นานาเจตนาหิ ตทา อิทฺริยุปฺปตฺติยํ สติ อติปริตฺเตน จ มหคฺคเตน จ กมฺเมน นิพฺพตฺตํ กฏตฺตารูปํ อาปชฺเชยฺย, น เจกา ปฏิสธิ อเนกมฺมนิพฺพตฺตา โหตี’ติ.’สทฺธึ เอเกน กมฺเมน อเนกิทิรยุปฺปตฺติ โหตี’ติ วุตฺตํ. วิจาเรวา ยํ ยุตฺตตรํ ตํ คเหตพฺพํ. ตตฺรายํ วิจารณากาโร?

네 번째 품에서 "대왕이여, [감관들은] 다양한 업들에 의해 생긴 것이지 하나의 업에 의해 생긴 것이 아닙니다"라는 것은 악처에 떨어진 중생들의 다섯 감관은 다양한 불선업에 의해 생긴 것이고, 선처에 속한 중생들의 다섯 감관은 다양한 선업들 중 하나의 업, 즉 하나의 재생연결을 생성하는 업에 의해 생긴 것이라는 의미이다. ‘아비담마와타라 주석서’에서 "재생연결의 순간에 고귀한 의도는 업의 조건으로써 업에서 생긴 물질들의 조건이 된다"라는 말에 의해, 재생연결의 순간에 존재하는 모든 업에서 생긴 물질들의 업의 조건이 된다는 것을 알 수 있다. 그때 다양한 의도들에 의해 감관의 발생이 있을 때, 매우 미세한 업이나 고귀한 업에 의해 생긴 업에서 생긴 물질이 생기겠지만, 하나의 재생연결이 여러 업에서 생기는 것은 아니다. "하나의 업과 함께 여러 감관의 발생이 있다"라고 설해졌다. 조사해보고 더 타당한 것을 취해야 한다. 여기에서 조사하는 방식은 어떠한가?

มหคฺคตสตฺตานํ อิทฺริยานิ เอเกน ปฏิสธิชนกกมฺเมน นิพฺพตฺตานิ. นาคเสนเถโร ปน อรหา ขีณาสโว พุทฺธมตญฺญุ ตสฺส อธิปฺปายานุรูเปน กามาวจรกสตฺตานํ นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺตีติ คเหตพฺพํ.

고귀한 상태(색계/무색계)의 중생들의 감관은 하나의 재생연결을 생성하는 업에 의해 생긴다. 그러나 나가세나 장로는 번뇌가 다한 아라한이며 부처님의 뜻을 아는 분이시니, 그분의 의도에 따라 욕계 중생들은 다양한 업들에 의해 [감관이] 생긴다고 이해해야 한다.

นานากมฺมนิพฺพตฺตายตนปญฺโห ปฐโม.

다양한 업으로 생긴 처(處)에 대한 질문은 첫 번째이다.

มหากุลีนตาติ อุจฺจกุลีนตา. โสเยว วา ปาโฐ. อาพาธ-วณฺณ-สุกฺข-โภค-กุลีนํ ปญฺญกา เอเต จุทฺทส ปญฺหา’ปิ สุภสุตฺเต ปกาสิตา’ติ อยํ คาถา สุขวาจุคฺคตกรณถํ โปราเณหิ วุตฺตา.

'마하쿨리나타(명문가 태생)'란 높은 가문에서 태어남을 뜻한다. 이것이 바로 그 본문이다. 질병, 용모, 행복, 재물, 가문, 지혜 등 이 열네 가지 질문들은 ‘수바 수타(Subha Sutta)’에서 밝혀졌다는 이 게송은 옛 스승들께서 쉽게 암송하기 위해 하신 말씀이다.

มนุสฺสนานาภาวปญฺโห ทุติโย.

인간의 다양함에 대한 질문은 두 번째이다.

กึ ปฏิคจฺเจว วายมิเตนา’ติ ปุพฺเพ วายาเมน สห ปวตฺตกมฺเมน วายามกรเณน กึ ปโยชนํ อถิ?

'어찌하여 미리 노력해야 하는가'라는 것은 이전에 노력과 함께 일어난 업으로 노력을 기울이는 것에 무슨 이익이 있는가 하는 것이다.

อกิจฺจกโร’ติ เอถ ยถิจฺฉิตผลสงฺขาตํ กิจฺจํ น กโรตีติ อกิจฺจกโร. อยญฺจ อยุตฺตสมาโส. สทฺธํ มตกโภชนํ น ภุญฺชตีติ อสทฺธโภชิติอาทิโก วิยา’ติ.

'일을 하지 않는 자'란 여기에서 원하는 결과라고 하는 일을 하지 않는 자를 말한다. 그리고 이것은 부적절한 복합어(ayuttasamāsa)이다. 이는 '믿음 없이 죽은 자를 위한 음식을 먹지 않는 자(asaddhabhoji)' 등과 같다.

พุภุกฺขิโต’ติ พุธาภิภูโต.

'배고픈 자'란 배고픔에 압도된 자이다.

ปฏิคจฺจกิจฺจกรณปญฺโห ตติโย.

미리 해야 할 일을 하는 것에 대한 질문은 세 번째이다.

ปจฺจมานา’ติ นิรยคฺคีนา ฑยฺหมานา.

'고통받는 것'이란 지옥의 불에 타는 것이다.

โส น ตาว กาลํ กโรตีติ ตาว ตตฺตกํ โส เนรยิกสตฺโต กาลํ มรณํ น กโรติ. กมฺมาธิกเตนา’ติ ปุพฺเพ อธิกเตน กมฺเมน มูลการณภุเตน.

'그는 아직 죽지 않는다'는 것은 그 지옥 중생이 그때까지는 죽음을 맞이하지 않는다는 것이다. '업에 의해 지배됨으로'라는 것은 이전에 지은 근본 원인이 된 업에 의해서라는 뜻이다.

นวิลียนปญฺโห จตุโถ.

네 번째는 녹아 없어지지 않음에 관한 질문이다.

อากาส-อุทก-ปถวิธารณปญฺโห ปญฺจโม.

다섯 번째는 허공, 물, 땅의 지탱함에 관한 질문이다.

อชฺโฌสายา’ติ ตณฺหาย คิลิวา ปรินิฏฺฐเปวา.

'탐착함'이란 갈애에 의해 삼켜져서 확고하게 머무는 것이다.

นิโรธนิพฺพานปญฺโห ฉฏฺโฐ.

여섯 번째는 소멸과 열반에 관한 질문이다.

อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม’ติ อภิวิสิฏฺเฐน จตุสจฺจญาเณน ชานิตพฺเพ ธมฺเม, จตุสจฺจธมฺเม.

'수행자가 철저히 알아야 할 법들'이란 수승한 사성제의 지혜로 알아야 할 법들, 즉 사성제의 법들을 의미한다.

นิพฺพานลภนปญฺหา สตฺตโม.

일곱 번째는 열반의 성취에 관한 질문이다.

นิพฺพานชานนปญฺโห อฏฺฐโม.

여덟 번째는 열반을 아는 것에 관한 질문이다.

อฏฺฐปญฺหวนฺโต จตุโถ วคฺโค.

여덟 가지 질문이 있는 네 번째 장이다.

ปญฺจมวคฺเค นถิพุทฺธปญฺโห ปฐโม.

다섯 번째 장의 첫 번째는 부처님이 계시지 않음에 관한 질문이다.

พุทฺธานุตฺตรปญฺโห ทุติโย.

두 번째는 부처님의 무상함에 관한 질문이다.

สกฺกา ชานิตุํ พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ อิทํ รญฺญา’ภควา พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ เถรํ ปุพฺเพ ปุจฺฉิตํ. ปุน กสฺมา วุตฺตํ? ปุพฺพปญฺโห เถรสฺส วิชานนํ สธาย ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉาปญฺโห สพฺพปญฺโห เถรสฺส วิชานนํ สธาย ปุจฺฉิตํ. ปุจฺฉาปญฺโห สพฺพปณฺฑิตานํ ชานนํ สธาย ปุจฺฉิโต’ติ วิญฺญาตพฺพํ.

'부처님께서 위없으신 분임을 알 수 있는가?'라는 이것은 왕이 이전에 '세존 부처님은 위없으신 분입니까?'라고 장로에게 물었던 것이다. 왜 다시 말했는가? 이전의 질문은 장로의 이해를 돕기 위해 물은 것이고, 이번 질문은 모든 현자들의 이해를 돕기 위해 물은 것이라고 알아야 한다.

สกฺกา พุทฺธานุตฺตรปญฺโห ตติโย.

세 번째는 부처님이 위없으신 분임을 알 수 있는지에 관한 질문이다.

พุทฺธเนตฺตียา’ติ นิพฺพานํ เนติ เอตาย สเทวเก โลเก’ติ เนตฺติ, สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาลิ.

'부처님의 인도(Buddhanetti)'란 천신을 포함한 세상에서 이것에 의해 열반으로 인도한다는 의미에서 인도라고 하며, 경장과 논장의 파알리 문헌을 말한다.

(พุทฺธปญฺญตฺติ) ปญฺญายปียติ เอตาย ภควโต อาณา’ติ ปญฺญตฺติ. พุทฺธสฺส ปญฺญตฺติ พุทฺธปญฺญตฺติ, วินยปาลิ.

'부처님의 제정(Buddhapaññatti)'이란 세존의 명령이 이것에 의해 알려지기에 제정이라 한다. 부처님의 제정이 부처님의 제정이며, 율장 파알리 문헌을 말한다.

ยาวชีวํ สาวเกหิ วตฺติตพฺพนฺติ อิทํ เถเรน’อาม มหาราช ธมฺโม มยา ทิฏฺโฐ’ติ อวิสฺสชฺเชวา กสฺมา วุตฺตํ? ราชา เถรสฺส ธมฺมทสฺสนภาวํ ปจฺจกฺขโต ญวา วิจิตฺรปฏิภานํ โสตุกาโม ปุจฺฉติ, น ชานนถาย เถโร ตสฺส อชฺฌาสยํ ญวา เอวมาห. อทิฏฺฐธมฺโม หิ พุทฺธเนตฺติยา พุทฺธปญฺญตฺติยา ยาวชีวํ วตฺติตุํ สกฺโกติ.

'제자들이 평생토록 실천해야 한다'는 이것에 대해, 장로께서는 왜 '그렇습니다 대왕이여, 법은 나에 의해 보여졌습니다'라고 대답하지 않고 이렇게 말했는가? 왕은 장로가 법을 본 상태임을 직접 확인하여 알고서, 그의 다채로운 언변을 듣고 싶어 질문한 것이지 지식을 얻으려 함이 아니었다. 장로는 그의 의도를 알고 이와 같이 말한 것이다. 왜냐하면 법을 보지 못한 이라도 부처님의 인도와 제정에 따라 평생토록 실천할 수 있기 때문이다.

ธมฺมทิฏฺฐปญฺโห จตุโถ.

네 번째는 법을 보는 것에 관한 질문이다.

นวสงฺกมติปญฺโห ปญฺจโม.

다섯 번째는 [영혼이] 옮겨가지 않음에 관한 질문이다.

เวทคุ อุปลพฺภตีติ อยมฺปญฺโห ปุพฺเพ จ ปุจฺฉิโต. กสฺมา ปุน ปุจฺฉิโต? ปุพฺพปญฺโห ชีวเวทคุํ สธาย ปุจฺฉิโต. อยํ’เย พฺราหฺมณา เวทคุ’ติอาทินา วุตฺตํ ปุคฺคลเวทคุํ สธาย ปุจฺฉิโต. สเว เถโร’น อุปลพฺภตี’ติ พฺยากริสฺสติ, ตสฺส วาเท โทสํ อาโรเปตุกามตาย ปุจฺฉติ. เถโร ปน วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺตึ สธาย’ปรมเถน โข มหาราช เวทคุ น อุปลพฺภตี’ติ อาห. ปรมเถน น อุปลพฺภติ, โวหารโต อุปลพฺภตี’ติ เถรสฺส อธิปฺปาโย.

'베다구(알고 있는 자)가 존재하는가?'라는 이 질문은 이전에도 질문되었다. 왜 다시 질문되었는가? 이전의 질문은 생명체인 영혼으로서의 베다구에 관한 것이었다. 이번 질문은 '이 브라민들은 베다구이다' 등에 언급된 인격적 존재로서의 베다구에 관한 것이다. 만약 장로가 '발견되지 않는다'고 답한다면, 그의 주장에서 허물을 찾으려는 의도로 질문한 것이다. 그러나 장로는 존재하는 것에 대한 가설적 명칭을 사용하여 '대왕이여, 승의제의 관점에서는 베다구는 발견되지 않습니다'라고 말했다. 승의제로는 발견되지 않으나 세속적인 명칭으로는 발견된다는 것이 장로의 의도이다.

ปุคฺคลเวทคุปญฺโห ฉฏฺโฐ.

여섯 번째는 인격적 베다구에 관한 질문이다.

น โข-เป เตน โรปิตานิติ ตานิ อมฺพานิ อวหาริยานิ ตานิ อมฺพานิ ปุริเสน อวหริตานิ เตน สามิกปุริเสน โรปิตานิ โรปิตอมฺพภุตานิ น โหนฺติติ อโถ

'그에 의해 심겨진 것이 아니다'라는 등은, 그 망고들은 훔쳐진 것이며, 그 사람에 의해 훔쳐진 그 망고들은 주인에 의해 심겨진 그 망고들이 아니라는 것이다.

อิมมฺหากาย ปญฺโหสตฺตโม.

일곱 번째는 이 몸으로부터 [옮겨가는 것]에 관한 질문이다.

กุหินฺติปญฺโห อฏฺฐโม.

여덟 번째는 '어디에 있는가'에 관한 질문이다.

อุปปชฺชติ-ชานาติ ปญฺโห นวโม.

아홉 번째는 다시 태어나는 것을 아는지에 관한 질문이다.

อถิพุทฺธปญฺโห ทสโม.

열 번째는 부처님이 계시는지에 관한 질문이다.

ทสปญฺหสหิโต ปญฺจโม วคฺโค.

열 가지 질문을 포함한 다섯 번째 장이다.

สมนฺตโต ปคฺฆรตีติ อยํ โข คุถมุตฺตาทีหิ อสุจิวถูหิ สมนฺตโต ปคฺฆราเปติ.

'사방으로 흘러나온다'는 것은 이것(몸)이 대변과 소변 등의 부정한 것들로 사방에서 흘러나오게 한다는 것이다.

ฉฏฺฐวคฺเค กายอปฺปิยปญฺโห ปฐโม.

여섯 번째 장의 첫 번째는 몸의 혐오스러움에 관한 질문이다.

สมฺปตฺตกาลปญฺโห ทุติโย.

두 번째는 적절한 시기에 관한 질문이다.

ทฺวตฺตึส…เป…ปริรญฺชิโต’ติ เอถ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสรูปํ พหุสุ สุตฺเตสุ อาคตํ. ตํ ปากฏํ อสีตฺยนุพญฺชนสุรูปํ น ปากฏํ ชินาลงฺการฏีกายํเยว อาคตํ. ตสฺมา ตํ ทสฺสยิสฺสาม. กตมานิ อสีตฺยานุพฺยญฺชนนานิ? จิตงฺคุลิตา, อนุปุพฺพงฺคุลิตา, วฏฺฏงฺคุลิตา, ตมฺพนขตา, ตุงฺคนขตา, สินิทฺธนขตา, นิคุฬฺหโคปฺผกตา, สมปาทตา, คชสมานกฺกมนตา, สีหสมานกฺกมนตา, หํสสมานกฺกมนตา, อุสภสมานกฺกมนตา, ทกฺขิณาวฏฺฏคตฺตตา, สมนฺตโตจารุชาณุมณฑลตา, ปริปุณฺณ ปุริสพฺยญฺชนตา, อจฺฉิทฺทนาภิตา, คมฺภีรนาภิตา, ทกฺขิณาวฏฺฏนาภิตา, สุวณฺณกทลุรุตา, เอราวณกรสทิสภุชตา, อนุปุพฺพคตฺตตา, มฏฺฐกคตฺตตา, สุจิคตฺตตา, สุวิภตฺตคตฺตตา, อนุสฺสนฺนานุสฺสนฺนสพฺพคตฺตตา, อลีนคตฺตตา, ติลกาทิวิรหิตคตฺตตา, อนุปุพฺพรุจิรคตฺตตา, วิสุทฺธคตฺตตา, โกฏิสหสฺสหถิพลธร คตฺตตา, ตุงฺคนาสตา, สุสณฺฐานนาสตา, รตฺตทฺวิชมํสตา, สุสุกฺกทนฺตตา, สุวิสุทฺธิทฺริยตา, วฏฺฏทาฐตา, รตฺโตฏฺฐสมพิมฺพิตา, อายตวทนตา, คมฺภีรปาณิเลขตา, อายตเลขตา, อุชุเลขตา, สุรุจิรสณฺฐานเลขตา, ปริมณฺฑลกายวนฺตตา, ปริปุณฺณกโปลตา, อายตวิสาลเนตฺตตา, ปญฺจปสาทวนฺตเนตฺตตา, อากุจิตคฺคปขุมตา, มุทุตนุก-รตฺตชีวฺหตา, อายตชีวฺหตา, อายตรุจิรกณฺณตา, นิคฺคณฺฐิสิรตา, นิคฺคุยฺหสิรตา, ฉตฺตสนฺติภจารุสีสตา, อายต-ปุถุล-ลลาฏ-โสภตา, สุสณฺฐานภมุกตา, กณฺหภมุกตา, สุขุมาลคตฺตตา, อติวิย อุชฺชลิตคตฺตตา, อติวิยโสมฺมคตฺตตา, อติวิมลคตฺตตา, โกมลคตฺตตา, สินิทฺธคตฺตตา, สุคธตนุตา, สมโลมตา, อติสุขุมอสฺสาสปสฺสาสธารณตา, สุสณฺฐานมุขตา, สุคธมุขตา, สุคธมุทฺธตา, สุนีลเกสตา, ทกฺขิณาวฏฺฏเกสตา, สุสณฺฐานเกสตา, สินิทฺธเกสตา, สณฺหเกสตา, อลุลิตเกสตา, เกตุมาลารตนจิตฺตตา. ทฺวตฺตีํสปุริสลกฺขณปญฺโห ตติโย.

여기서 서른두 가지 대인상의 본질은 많은 경전에 나타난다. 그것은 널리 알려져 있으나, 여든 가지 보조적인 상(팔십종호)은 널리 알려져 있지 않고 오직 '지날랑카라띠카'에만 나타난다. 그러므로 그것을 보이겠다. 여든 가지 보조적인 상이란 무엇인가? 손가락이 촘촘함, 손가락이 가늘고 김, 손가락이 둥글고 원만함, 손톱이 구릿빛임, 손톱이 솟아오름, 손톱이 매끄러움, 복사뼈가 드러나지 않음, 발바닥이 평평함, 코끼리처럼 걸음, 사자처럼 걸음, 황새처럼 걸음, 황소처럼 걸음, 몸의 지체가 오른쪽으로 굽음, 무릎골이 원만하고 아름다움, 대장부의 형상이 원만함, 배꼽이 흠이 없음, 배꼽이 깊음, 배꼽이 오른쪽으로 굽음, 다리가 금빛 바나나 나무 같음, 팔이 에라바나 코끼리 코 같음, 몸의 지체가 고름, 몸이 매끄러움, 몸이 깨끗함, 몸의 지체가 잘 나뉘어 있음, 온몸의 근육이 비대하지 않음, 몸이 위축되지 않음, 주근깨나 점 등이 없음, 몸이 갈수록 아름다움, 몸이 매우 청정함, 천만억 마리 코끼리의 힘을 가진 몸, 코가 높음, 코의 모양이 좋음, 잇몸이 붉음, 치아가 매우 하얌, 감각기관이 매우 청정함, 송곳니가 둥글고 날카로움, 입술이 붉어 비임바 열매 같음, 얼굴이 길고 원만함, 손금이 깊음, 손금이 김, 손금이 곧음, 손금의 모양이 매우 아름다움, 몸에 원형의 광채가 있음, 뺨이 풍만함, 눈이 길고 넓음, 눈에 다섯 가지 맑은 빛이 있음, 속눈썹 끝이 말려 올라감, 혀가 부드럽고 얇으며 붉음, 혀가 길음, 귀가 길고 아름다움, 머리에 핏줄이 맺히지 않음, 머리에 핏줄이 드러나지 않음, 머리가 우산처럼 둥글고 아름다움, 이마가 넓고 광채가 남, 눈썹 모양이 좋음, 눈썹이 검음, 몸이 부드러움, 몸이 매우 빛남, 몸이 매우 온화함, 몸이 매우 깨끗함, 몸이 유연함, 몸이 매끄러움, 몸에서 좋은 향기가 남, 몸의 털이 고름, 호흡이 매우 미세함, 입의 모양이 좋음, 입에서 좋은 향기가 남, 머리에서 좋은 향기가 남, 머리카락이 매우 푸르고 검음, 머리카락이 오른쪽으로 말림, 머리카락 모양이 좋음, 머리카락이 매끄러움, 머리카락이 가늘고 부드러움, 머리카락이 헝클어지지 않음, 머리에 보배로운 빛의 화관이 있음이다. 서른두 가지 대인상의 질문은 세 번째이다.

พฺรหฺมจริยปญฺโห ปญฺจโม.

다섯 번째는 청정범행에 관한 질문이다.

อสฺสุปเญหา ฉฏฺโฐ.

눈물에 관한 질문, 여섯 번째.

รสปฏิสํเวทิปญฺโห อฏฺฐโม.

맛을 느끼는 자에 관한 질문, 여덟 번째.

ปญฺญาปญฺโห อฏฺฐโม.

통찰지에 관한 질문, 여덟 번째.

สํสารปญฺโห นวโม.

윤회에 관한 질문, 아홉 번째.

สติปญฺโห ทสโม.

마음의 새김(정념)에 관한 질문, 열 번째.

เอวญฺหิ ภนฺเต นาคเสน สพฺพา สติ อภิชานนฺตี อุปฺปชฺชติ นถิ กฏุมิกา สตีติ เอวํ มยา จินฺตนากาเร สพฺพา สติ อภิชานนฺตี สยํ ปากฏา ปรูปเทสรหิตา อุปฺปชฺชติ, กฏุมิกา ปรินิพฺพชฺชน-ปรูปเทส-สงฺขาตา กฏุมสหิตา สติ นถิติ อโถ.

존경하는 나가세나 존자시여, '이와 같이 모든 마음의 새김은 스스로 알아차리며 일어나고, 강요된 새김은 없다'는 것이 제가 생각하는 방식입니다. 모든 마음의 새김은 스스로 분명하게 드러나고 타인의 가르침 없이 일어나며, (반면에) 다른 사람의 지시나 가르침으로 일컬어지는 '강요된 새김', 즉 고통이 따르는 새김은 없다는 뜻입니다.

สติ อภิชานนปญฺโห เอกาทสโม.

마음의 새김과 알아차림에 관한 질문, 열한 번째.

เอกาทสปญฺหสหิโต ฉฏฺฐวคฺโค.

열한 가지 질문을 포함한 제6장.

อภิชานโต’ติ สติสหิตํอภิวิเสสํชานโต. กฏุมิกายา’ติ ปริปีฬน-ปรสาสน-สงฺขาตกฏุมิกาย. โอลาริกวิญฺญาณโต’ติ มหนฺเต อารมฺมเณ ปวตฺตวิญฺญาณโต. อหิตวิญฺญาณโต’ติ ทุกฺขสงฺขาตอหิเต ปวตฺตวิญฺญาณโต. สภาคนิมิตฺตโต’ติ สภาคารมฺมณโต. วิสภาคนิมิตฺตโต’ติ นามวณฺณาทิ - อญฺญมญฺญวิสทิสารมฺมณโต. กถาภิญฺญาณโต’ติ ปรกถาสงฺขาตอภิญฺญาณโต. ลกฺขณโต’ติ โคณ-สกฏ-ทนฺต-ปิฬกาทิลกฺขณโต. สรณโต’ติ ปเรหิ สราปนโต มุทฺทาโต’ติ อกฺขรสิกฺขนโต. ภาวนาโต’ติ อภิญฺญาสสงฺขาตภาวนาโต. โปถกนิพธนโต’ติ โปถเก ลิขิตโอวาทอกฺขรธารณโต. อนุภูตโต’ติ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ อนุภุตปุพฺพโต. นิพธนฺตี’ติ ปีเฬนฺติ. ลิปิยา สิกฺขิตตฺตา’ติ อกฺขรสฺส สิกฺขิตตฺตา.

'스스로 안다'는 것은 마음의 새김과 함께 특별히 아는 것을 의미한다. '강요된'이란 압박이나 타인의 가르침으로 알려진 강요된 것을 의미한다. '거친 인식으로부터'란 큰 대상에 대하여 일어난 인식으로부터를 의미한다. '해로운 인식으로부터'란 고통이라 불리는 해로운 것에 대하여 일어난 인식으로부터를 의미한다. '유사한 표상으로부터'란 유사한 대상으로부터를 의미한다. '서로 다른 표상으로부터'란 이름이나 색깔 등 서로 다른 대상으로부터를 의미한다. '대화의 인지로부터'란 타인의 대화라 불리는 인지로부터를 의미한다. '특징으로부터'란 소, 수레, 이빨, 점 등의 특징으로부터를 의미한다. '상기함으로부터'란 타인에 의해 생각나게 함으로부터를 의미한다. '문자(인장)로부터'란 글자를 배움으로부터를 의미한다. '수행으로부터'란 신통력이라 불리는 수행으로부터를 의미한다. '책에 기록함으로부터'란 책에 기록된 훈계의 글자를 기억함으로부터를 의미한다. '경험한 바로부터'란 여섯 가지 대상을 이전에 경험한 것으로부터를 의미한다. '억누르다'는 것은 압박한다는 뜻이다. '글자로 배웠기 때문에'란 문자를 배웠기 때문이라는 뜻이다.

สตฺตเมวคฺเค สติอาการปญฺโห ปฐโม.

제7장에서 마음의 새김의 양상에 관한 질문, 첫 번째.

วสฺสสตปญฺโห ทุติโย.

백 년에 관한 질문, 두 번째.

อนาคตปญฺโห ตติโย.

미래에 관한 질문, 세 번째.

ทูรพฺรหฺมโลกปญฺโห จตุโถ.

먼 범천의 세상에 관한 질문, 네 번째.

พฺรหฺมโลกกสฺมีรปญฺโห ปญฺจโม.

범천의 세상과 카슈미르에 관한 질문, 다섯 번째.

สตฺตโพชฺฌงฺคปญฺโห ฉฏฺโฐ.

칠각지에 관한 질문, 여섯 번째.

ปุญฺญพหุตรปญฺโห สตฺตโม.

더 큰 공덕에 관한 질문, 일곱 번째.

ชานาชานปญฺโห อฏฺฐโม.

앎과 알지 못함에 관한 질문, 여덟 번째.

อุตฺตรกุรุปญฺโห นวโม.

북구로주(울단월)에 관한 질문, 아홉 번째.

ทีฆอฏฺฐิกปญฺโห ทสโม.

긴 뼈에 관한 질문, 열 번째.

อสฺสาสปสฺสาสปญฺโห เอกาทสโม.

들숨과 날숨에 관한 질문, 열한 번째.

สมุทฺทปญฺโห ทฺวาทสโม.

바다에 관한 질문, 열두 번째.

เอกรสปญฺโห เตรสโม.

한 가지 맛에 관한 질문, 열세 번째.

นถิ ทุติยํ ปญฺญาย เฉทนนฺติ ยํ เฉทนํ ปญฺญาย สทฺธึ ทฺวยํ ตํ เฉทนํ นถิติ อโถ. เฉทนปญฺโห จุทฺทสโม. ภุตชิวปญฺโห ปนฺนรสโม. ทุกฺกรปญฺโห โสฬสโม เถเรน ปฐมํ วุตฺโต. โสฬสปญฺหสหิโต สตฺตโม วคฺโค.

'지혜로 끊는 것 외에 두 번째의 끊음은 없다'는 것은 지혜와 함께 끊는 두 가지 것이 없다는 뜻이다. 끊음에 관한 질문, 열네 번째. 살아있는 생명에 관한 질문, 열다섯 번째. 하기 어려운 일에 관한 질문, 열여섯 번째로 장로에 의해 먼저 설해졌다. 열여섯 가지 질문을 포함한 제7장.

สมฺปติ กา เวลา’ติ อิทานิ กา เวลา สมฺปตฺตา’ติ โยชนา. คมิสฺสนฺติติ ตยา สทฺธึ คมิสฺสนฺติ. ภณฺฑโต ภณฺฑาคารโต. ราชเทยฺยานีติ ราชสนฺตกานิ.

'지금은 무슨 시간인가'라는 것은 '이제 어떤 시간이 되었는가'라는 구성이다. '가리라'는 것은 당신과 함께 가겠다는 것이다. '창고로부터'는 보물 창고로부터이다. '왕의 하사품'은 왕의 소유물이다.

ตสฺส ปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺเฐ ราชา’ติ ตสฺส นาคเสนเถรสฺส อสีติปญฺหเวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ ราชา. อพฺภนฺตรกถายญฺหิ อฏฺฐาสีติ ปญฺหา ปฐมทิวเส วิสชฺชิตา. ตโย ทิวเส ปาสาเท ภตฺตกิจฺจโต ปฏฺฐาย ยาว ปฐมยามาวสานา อฏฺฐาสีติ ปญฺหา วิสชฺชิตา อเหสุํ.

'그의 질문에 대한 답변에 만족한 왕'이란 그 나가세나 장로의 80가지 질문 답변에 만족한 왕을 말한다. 내부적인 담론에서는 첫째 날에 88가지 질문이 해결되었다. 사흘 동안 궁전에서 식사를 마친 후부터 초경이 끝날 때까지 88가지 질문이 답변되었다.

พาหิรกถาปญฺหา ตโย. เตน สทฺธึ เอกนวุติ ปญฺหา โหนฺติ.

외부적인 담론의 질문은 세 가지이다. 그것들과 합쳐 91가지 질문이 된다.

เอกนวุตีปญฺห ปฏิมณฺฑิตา.

91가지 질문으로 장식되었다.

มิลิทปญฺหวณฺณนา สมตฺตา.

밀린다 왕의 질문에 대한 해석이 마무리되었다.

เมณฺฑกปญฺเห ปน ภสฺสปฺปวาทีติ โวหารกุสลตาย ยุตฺตวจนสงฺขาตภสฺสวทนสีโล. เวตณฑีติ เถรวาเทน สทฺธึ วิรุทฺธวจนวทนสีโล.

멘다카 질문에서 '변설가'란 언어적 능숙함으로 적절한 말을 하는 습성을 의미한다. '반론자'란 장로의 교설에 반대되는 말을 하는 습성을 의미한다.

วสนฺโต ตสฺส ฉายายาติ ธมฺมจริย-คุรุสทฺธาปญฺญาทิคุณมณฺฑิโต, อสฺสทฺโธปิ โส ตสฺส’ เมธาวี อมตาภิมุโข’ติ เอวํ วุตฺเตหิ โสภคฺคคุเณหิ สมนฺนาคโต ตสฺส เถรสฺส กรุณาปญฺญาวเสน ปวตฺตการณาการณหิตุปมายุตฺติอุปเทสวจนสงฺขาตฉายาย วสนฺโต. ตานิ หิ เถรสฺส กรุณาญาณํ นามกายโต ปวตฺตนฺติ ปกติสรีรโต ปวตฺตฉายา วิย โหตี ตี.

'그의 그림자 아래 머문다'는 것은 법의 수행, 스승에 대한 믿음, 지혜 등의 덕목으로 장식되어, 비록 믿음이 없더라도 '그는 지혜롭고 불사를 향하는 자이다'라고 일컬어지는 그러한 영광스러운 덕목을 갖추어, 그 장로의 자비와 지혜의 힘으로 펼쳐진 원인과 결과, 유익함, 비유, 논리, 가르침의 말씀이라 불리는 그림자 아래 머무는 것이다. 참으로 그것들은 장로의 자비로운 지혜인 정신적인 몸(nāmakāya)으로부터 일어나는 것으로, 본래의 몸으로부터 일어나는 그림자와 같은 것이기 때문이다.

อทฺทกฺขิ เมณฺฑเก ปญฺเห’ติ ญาณจกฺขุนา เมณฺฑเก คมฺภีเร ปญฺเห อทฺทกฺขิ. อถวา เสนกาทิภาสิตพฺพํ อเนกปริยายภาเวน เจว อภุตภาเวน จ เมณฑกปญฺหสทิเส. อถวา ทฺวีวจนวนฺตตฺตา ตสฺส ปญฺหสฺส ทฺวิเมณฺฑกยุทฺธสทิเส’ติปิ วุตฺตํ วฏฺฏติ.

‘뿔의 질문들(딜레마)을 보았다’는 것은 지혜의 눈으로 깊은 뿔의 질문들을 보았음을 의미한다. 혹은 세나카 등이 설해야 할 여러 방편의 상태나 사실이 아닌 상태가 뿔의 질문과 유사하기 때문이기도 하다. 혹은 그 질문이 두 가지 말을 가지고 있기 때문에, 두 마리 숫양의 싸움과 유사하다는 의미에서 그렇게 말하는 것이 타당하다.

ปริยาย ภาสิตํ อถิ’ติ’อานท, มยาทฺเว’ปิ เวทนา วุตฺตา ปริยาเยนา’ติอาทิกํ ปริยายวจนํ อถิ. กถํ อิมิสฺสา ปริยายนิปฺปริยายเทสนาภาโว ชานิตพฺโพ? อุเปกฺขาเวทนา หิ สนฺตมึ ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’ติ อยํ เหถ ปริยาโย.

‘방편으로 설해진 것(Pariyāya bhāsita)이 있다’는 것은 ‘아난다여, 나에 의해 두 가지 느낌도 방편으로 설해졌다’는 등의 방편적인 말이 있다는 것이다. 어떻게 이 가르침에서 방편과 비방편(직설)의 상태를 알 수 있는가? 평온의 느낌이 고요하고 수승한 행복으로 설해졌을 때, 이것이 여기서의 방편이다.

สภาวภาสิตํ อถิติ’ติสฺโส อิห ภิกฺขเว เวทนา สุขา ทุกฺขา อุเปกฺขา เวทนา’ติอาทิกํ นิปฺปริยายวจนํ อถิ. กถํ นิปฺปริยายภาโว ชานิตพฺโพ? เวทนาสภาโว หิ ติวิโธ’ติ อยเมถ นิปฺปริยาโย อถิ.

‘자성으로 설해진 것(Sabhāvabhāsita)이 있다’는 것은 ‘비구들이여, 여기 세 가지 느낌, 즉 즐거운 느낌, 괴로운 느낌, 평온한 느낌이 있다’는 등의 직설적인(nippariyāya) 말이 있다는 것이다. 어떻게 직설적인 상태를 알 수 있는가? 느낌의 자성이 세 가지라는 것이 여기서의 직설이다.

สธายภาสิตนฺติ’ตีหิ ภิกฺขเว ฐาเนหิ ชมฺพุทีปิกา มนุสฺสา เทเว ตาวตึเส อุตฺตรกุรุเก จ มนุสฺเส อธิคณฺหนฺติ. กตเมหิ ตีหิ? สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’ติอาทิกํ สธาย ภาสิตํ อถิ.’อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’ติ อิทํ ปพฺพชฺชาพฺรหฺมจริยวาสนํ วุตฺตํ น มคฺคพฺรหฺมจริยวาสํ. เนยฺยถนีตถวจนํ อิธ อนาคตํ. ตมฺปิ อาหริวา ทสฺเสตพฺพํ.’ยํ กิญฺจิ เวทยิตํ สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ’อาทิกํ นฺเยถวจนํ.’สุขาปิ โข เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา’ติอาทิกํ ยถารุตวเสน ชานิตพฺพํ นีตถวจนํ อถีติ.

‘의취를 가지고 설해진 것(Sadhāyabhāsita)’이란 ‘비구들이여, 세 가지 경우로 잠부디파의 사람들은 타와팅사 천신들과 웃타라쿠루의 사람들을 능가한다. 어떤 세 가지인가? 용맹하고, 마음챙김이 있으며, 이곳에서 청정범행을 닦는 것이다’는 등의 의취를 가진 말씀을 말한다. ‘이곳에서 청정범행을 닦는 것’이라는 말은 출가 청정범행을 말한 것이지 도(道)의 청정범행을 말한 것이 아니다. 해석해야 할 의미(neyyatha)와 확정된 의미(nītatha)에 대한 설명이 여기 나온다. ‘어떤 느껴지는 것이든 그것은 모두 괴로움이다’라는 등의 말은 해석해야 할 말(neyyatha)이다. ‘즐거운 느낌 또한 무상하고 형성된 것이다’라는 등의 말은 문자 그대로 알아야 할 확정된 의미(nītatha)이다.

‘เนยฺยถวจนญฺเจว อโถ สธายภาสิตํปริยายภาสิตญฺเจว อโถ สภาวภาสิตํ’,อิติ ปญฺจปฺปเภทํ’ว สาสเน ชินภาสิตํสลฺลกฺเขวาน ตํ สพฺพํ อถํ วเทถ ปณฺฑิโต’ติ;

‘해석해야 할 의미의 말씀과 의취를 가지고 설하신 말씀, 방편으로 설하신 말씀과 자성으로 설하신 말씀’, 이와 같이 승가에 전해진 승리자의 말씀을 다섯 가지로 분류하여, 현자는 그 모든 의미를 잘 살피어 말해야 한다.

น รหสฺสกํ กาตพฺพนฺติ อถปฏิจฺฉนฺนวจนํ น กาตพฺพํ.

‘비밀로 해서는 안 된다’는 것은 숨겨진 말을 해서는 안 된다는 의미이다.

ครุกํ ปริณมตีติ ครุภาเวน ปริปากํ คจฺฉติ ทธภาเวน ปากโฏ โหติติ อธิปฺปาโย.

‘무겁게 결과가 나타난다’는 것은 무거운 상태로 숙성되어 가며, 견고한 상태로 명백하게 된다는 뜻이다.

อิตฺตรตายาติ อปฺปปญฺญตาย.

‘적음(ittaratā)’이란 지혜가 부족함을 의미한다.

ติถวาเสนาติ

‘머무는 곳(titha)에 따라’라는 것은,

‘อุคฺคโห สวนํ ปุจฺฉา กถนํ ธารณํ อิติ,ปญฺจธมฺมวเสเนว ติถวาโส ปวุจฺจตี’ติ;

‘배움, 들음, 질문함, 말함, 지니는 것, 이 다섯 가지 법에 의해서만 머무는 곳(tithavāsa)이라 불린다’는 뜻이다.

เอวํวุตฺตติถวาเสน.

이와 같이 설해진 머무는 곳에 의해서이다.

สฺเนหสํเสวา’ติ ปิยปุคฺคลสํเสวนวเสน. มนฺติสหาโย’ติ มนฺตี วิจารณปญฺโญ สหาโย เอตสฺสาติ มนฺติสหาโย.

‘애정 어린 사귐’이란 사랑하는 사람과 사귀는 것을 말한다. ‘조언하는 동료(mantisahāyo)’란 숙고하는 지혜를 가진 동료가 있는 자를 의미한다.

มา หายิ อโถ เต อภิกฺกมตีติ อตฺตานุวาทาทิภเย อุปฺปนฺเน วํ เอตฺตเกน การเณน มา ภายิ. กตปุญฺโญ กตภีรุตฺตาโณ ญาณสมฺปนฺโนสมฺมาปโยเค ฐิโต น จิรสฺเสว โลกิยโลกุตฺตรรโถ เต อภิกฺกมติ อภิกฺกมิสฺสติ ปวตฺติสฺสติ.

‘두려워하지 마라, 또한 그대에게 나아갈 것이다’라는 것은 자기비난 등의 두려움이 생겼을 때, 이러한 이유로 두려워하지 말라는 것이다. 공덕을 쌓고 두려움으로부터 보호를 받으며 지혜를 갖추고 바른 정진에 머무는 자에게는, 머지않아 세간과 출세간의 수레가 그대에게 다가오고 나아가며 굴러갈 것이라는 뜻이다.

อลฺลาโป’ติ ปฐมามนฺตานา’ติ เกจิ วทนฺติ. รฏฺฐกวจนํ อามนฺตนา.

‘알라포(Allāpo)’는 첫 번째 부름이라고 어떤 이들은 말한다. 나라의 언어로 부르는 것이다.

สกฺกจฺจการินา’ติ หิตกรณ-หิตเทสน-หิตจินฺตนานํ อขณฺฑการินา.

‘정성껏 행하는 자’란 이익을 행하고, 이익을 설하며, 이익을 생각함에 있어 중단 없이 행하는 자를 말한다.

ขลิเต ธมฺเมน ปคฺคเหตพฺโพ’ติ สมฺมาปฏิปตฺติโต วา ยุตฺตวจนโต วา ขลิเต อนฺเตวาสิกมฺหิ ธมฺเมน สภาเวน ตํ ตํ การณํ ววา สีลาทิคุเณสุ ปคฺคเหตพฺโพ.

‘잘못이 있을 때 법으로써 격려해야 한다’는 것은 바른 수행이나 타당한 말에서 어긋난 제자에게 법으로써, 본래의 성품으로써 그 사정을 밝히거나 계율 등의 덕목으로 격려해야 한다는 뜻이다.

เมณฺฑกปญฺหา คมฺภีรคณฺฐิคุยฺหปญฺหา.

‘뿔의 질문들(Meṇḍakapañhā)’은 깊고 까다로우며 은밀한 질문들을 말한다.

อภิวฑฺฒิยา วายมตี’ติ ปริยตฺติปฏิปตฺติสาสนานํ อภิวฑฺฒนถาย จตุปจฺจยทานาทินา อุปาเยน วายามํ กโรติ.

‘번영을 위해 노력한다’는 것은 교학(pariyatti)과 수행(paṭipatti)의 교단이 번영하도록 네 가지 공양물을 보시하는 등의 방법으로 노력하는 것을 말한다.

‘ภวติ สงฺเฆน สมสุโข ทุกฺขิ ธมฺมาธิปติโก’ปิ จ;

สํวิภาคี ยถาถามํ ชินจกฺกาภิวฑฺฒโกสมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโร อนญฺญสถุโก ตถา;

สุรกฺโข กายกมฺมาทิ สมคฺคาภิรโต’ปิ จอกุโห น วโร จกฺเก พุทฺธาทิสรณํ คโตทส อุปาสกคุณา นาคเสเนน ภาสิตา’ติ;

‘승가와 즐거움과 괴로움을 함께하며, 법을 으뜸으로 삼고, 힘닿는 대로 나누어 주며, 승리자의 바퀴(교단)를 번영시키고, 바른 견해를 앞세우며, 다른 스승을 모시지 않고, 신업 등을 잘 수호하며, 화합을 즐기고, 속이지 않으며, 교단에서 으뜸이 되고, 부처님 등 삼보에 귀의한 자이다. 나 가세나가 이 열 가지 재가 신자의 덕목을 설하였다.’

อิมา ติสฺโส คาถา.

이 세 구절의 게송은,

‘ปญฺจมํ ลหุ สพฺพถ สตฺตมํ ทฺวิจตุถิสุ,ฉฏฺฐํ ตุ ครุปาทานํ เสสา อนิยมา มตา’ติ;

‘모든 곳에서 다섯 번째 음절은 가볍고(경음), 두 번째와 네 번째 구절에서 일곱 번째 음절은 가볍다. 여섯 번째 음절은 모든 구절에서 무거우며(중음), 나머지는 정해지지 않은 것으로 알려져 있다’라는,

อิมินา วุตฺตลกฺขเณน วุตฺตา.

이 설해진 특징(운율)에 따라 설해졌다.

โลกสาธารโณ’ติ สตฺตโลเกน สทิโส,อปฺปตฺตมานสานนฺติ อปปตฺตอรหตฺตผลานํ;

‘세상과 공통된 자’란 중생의 세상과 같은 자를 말하며, ‘마음을 얻지 못한 자들’이란 아라한의 과를 얻지 못한 자들을 말한다.

ญาณรตนารมฺมเณนา’ติ อรหตฺตมคคปทฏฺฐานสพพญฺญุต ญาโณ ภควา สพฺพญฺญุ สพฺพทสฺสาวี ทสพลสมนฺนาคโต จตุหิ เวสรชฺเชหิ สมนนาคโต ปภินฺนปฏิสมฺภิโท ฉฬภิญฺโญ จ อสาธารณญาโณ อฏฺฐารสพุทฺธธมฺมสมนฺนาคโต, ตสฺส อรหตฺตมคคญาณํ ทสพลาทิสพฺพคุณทายกํ สพฺพญฺญุตญาณํ สพฺพเญยฺยธมฺมชานนสมถนฺติ ภควโต ญาณรตนารมฺมเณน สกสกจิตฺตุปฺปาเทน.

‘지혜의 보배를 대상으로 함’이란, 아라한도의 발판이 되는 일체지(一切知)를 지닌 세존께서 일체지자, 일체시자이시며, 십력(十力)을 구족하시고, 사무소외(四無所畏)를 구족하시며, 사무애해(四無礙解)와 육신통(六神通)을 갖추시고, 불공불지(不共佛智)와 십팔불공법(十八불공법)을 갖추셨음을 의미한다. 그분의 아라한도 지혜는 십력 등의 모든 공덕을 주며, 일체지 지혜는 모든 알아야 할 법을 아는 능력이 있다. 이러한 세존의 지혜의 보배를 대상으로 하여 각자의 마음이 일어남에 의해서이다.

อุพฺพตฺตียนฺเต’ติ ปกติปกติโต วิปรียนฺโต วินสฺสนฺเต วา.

‘뒤바뀐다(ubbattīyante)’는 것은 본래의 상태에서 반대로 되거나 멸망하는 것을 말한다.

นิปฺปภา ชาตา กุติถิยา วํ คณีวรปวรมาสชฺชาติ กุติถิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา วํ ภทนฺตํ คณิวรปวรํ คณิวเรหิ ปรํ เสฏฺฐํ อาสชฺช ปวา นิปฺปภา นิชฺโชตา ภเวยฺยุนฺติ โยชนา.

‘빛을 잃게 되었다’는 것은 사악한 견해를 가진 외도들이 승가의 수장이신 존자를 만나서 빛을 잃고 광채가 없게 된다는 구절이다.

เมณฺฑกปญฺเหสุ ปูชาวญฺธาวญฺธาปญฺโห อฏฺฐุปมาสหิโต ปฐโม.

뿔의 질문들 중에서 공양의 결실이 있는가 없는가에 대한 질문이 여덟 가지 비유와 함께 첫 번째로 나온다.

วาหสตํ โข มหาราช วีหีนํ อฑฺฒุจูฬญฺจ วาหา วีหี สตฺตมฺมณานิ ทฺเว จ ตุมฺพา เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตวิตฺตสฺส เอตฺตกาวิหีติ ลกฺขํ ฐปียมานา ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺยุนฺติ เอถ สาทิกทิยฑฺฒวาหสตํ โถเกน อุทฺธํ อุปฑฺฒาวาหสตสฺส ปตนาลิเก ตุมฺโพ’ติ องฺคุตฺตรฏีกายํ วุตฺตํ. อฑฺฒจูฬนฺติ วาหสฺส ตสฺส อฑฺฒาธิกา วาหวีหี’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว.

‘대왕이여, 150바하(vāha)의 벼가 있고, 눈 깜짝할 사이에 벼가 사라져 다하게 된다면...’ 여기서 ‘150바하’에 대해 앙굿따라 니까야 주석서에서는 150바하에서 조금 넘거나 반 바하가 부족한 양을 ‘툼바(tumba)’라고 한다고 설한다. ‘앗다쭐라(aḍḍhacūḷa)’는 1바하의 절반 이상의 벼라고 말하는 것도 타당하다.

‘กุฑุโพ ปสโต เอโก ปโถ เต จตุโร สิยุํอาฬฺหโก จตุโร ปถา โทณํ วา จตุราฬฺหกํ,มาณิกา จตุโร โทณา ขารีติ จตุมาณิกา;

‘1구두바(kuḍuba)는 1빠사따(pasata)이고, 4빠따(patha)는 1알하까(āḷhaka)이며, 4알하까는 1도나(doṇa)이고, 4도나는 1마니까(māṇikā)이며, 4마니까는 1카리(khārī)이다.

ขาริโย วีส วาโห’ถ สิยา ตุมฺโพ ทสมฺมณํอาฬหโก นิถิยํ ตุมฺโพ ปโถ ตุ นาฬิ นาริยํ,วาโห ตุ สกโฏ เจโก ทส โทณา ตุ อมฺมณ’นฺติ;

20카리는 1바하(vāha)이고, 1툼바(tumba)는 10암마나(ammaṇa)이며, 알하까는 여성명사이고 툼바와 빠따는 나리(nāḷi)와 같다. 1바하는 1수레(sakaṭa)이며, 10도나는 1암마나이다.’

อภิธานปฺปทิปิกายํ วุตฺโต สกฏปปมาโณ วาโห’ติ วินยฏีกายมฺปน’ ทฺเว สกฏา วาหา เอโก วาโห’ติ วุตฺตํ. วิหีนํ วาหสตญฺจ อฑฺฒจูลญฺจ วาหสตสฺส อฑฒญจ จูฬํ อฑฒโต โถเกน อูนํ วา โหติ. ยถาวุตฺตวาหโต อธิกานิ วีหิสตฺตมฺมณานิ วีหีนํ สตฺต อมฺมณานิ ทฺเว จ ตุมฺพา โหนฺตี’ติ โยชนา. วีหีนํ สาธิกทิยฑฺฒวาหสตนฺติ อธิปฺปาโย.

‘아비다납파디피카(Abhidhānappadipikā)’에서는 수레 한 대 분량의 크기를 '와하(vāha)'라고 하였으나, 율장의 주석서(Vinayaṭīkā)에서는 두 수레가 '와하들'이고 한 수레가 '와하'라고 설명되어 있다. 벼 백 와하와 그 절반인 오십 와하, 즉 백오십 와하의 절반에서 조금 모자라는 양이 된다. 위에서 언급한 와하보다 더 많은 벼 일곱 암마나(ammaṇa)는, 벼 일곱 암마나와 두 툼바(tumba)가 된다는 결합이다. 이는 벼가 백오십 와하보다 조금 더 많다는 뜻이다.

เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺสา’ติ อิมสฺส ลกฺขนฺติ อิมินา สมฺพโธ. ลกฺขนติ จิ คหณสลฺลกฺขณถํ สมฺปทานเถ เจตํ อุปโยควจนํ’ ทิวาวิหารํ ปาวิสี’ติ ทิวาวิหารถาย ปาวิสิติอาทิสุ วิย. ลกฺขสทฺโท จ ลกฺขณวาจโก. วุตฺตญฺเหตํ อภิธานสเถ.

'손가락 한 번 튕기는 순간에 일어나는 마음의'라는 구절은 '특징(lakkha)'이라는 단어와 연결된다. 여기서 '특징(lakkha)'이라는 말은 '파악하고 인식하기 위함'이라는 목적격의 의미로 쓰였으니, '낮의 휴식을 위해 들어갔다(divāvihārathāya pāvisiti)'는 표현 등에서와 같다. 또한 '락카(lakkha)'라는 단어는 '특징(lakkhaṇa)'을 의미한다. 이는 ‘아비다나삿다(Abhidhānasattha)’에서도 언급된 바 있다.

‘กลงฺโก ลญฺฉนํ ลกฺขํ องฺโก’ภิญฺญาณลกฺขณํ,จิณฺหญฺจาปิ ตุ โสภา ตุ ปรมา สุสมา’ถ จา’ติ;

'점(kalaṅko), 흔적(lañchanaṃ), 특징(lakkhaṃ), 기호(aṅko), 표식(abhiññāṇalakkhaṇaṃ), 자국(ciṇhaṃ), 그리고 아름다움(sobhā)과 최고의 조화(paramā susamā)'라고 하였다.

ปริกฺขยํ ปริยาทานนฺติ ขีณภาวํ คจฺเฉยฺยุํ. อิมินา ทสาธิกทิฑฺฒวาหสตวีหิโต อธิกานิเอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตานี’ติ ทสฺเสติ.

'완전한 소멸(parikkhayaṃ pariyādānanti)'은 다한 상태에 이르는 것을 의미한다. 이것으로 백오십 와하의 벼보다 더 많은, 손가락 한 번 튕기는 순간에 일어나는 마음들을 보여준다.

เอวํ เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺส เอตฺตกวีหิโต อเนกภาวํ ทสฺเสวา อิทานิ เอกจฺฉรกฺขเณ ปวตฺตจิตฺตสฺส ปุคฺคลวิเสสวเสน วิเสสภาวํ ทสฺเสตุํ ตตฺรีเม’ติอาทิมาห.

이와 같이 손가락 한 번 튕기는 순간에 일어나는 마음이 이토록 많은 벼의 수보다 더 많음을 보여준 뒤, 이제 손가락 한 번 튕기는 순간에 일어나는 마음이 개인의 차이에 따라 특별하게 다름을 보여주기 위해 '거기에 이들이(tatrīme)' 등의 문장을 설하였다.

ตถ

거기에서

ตตฺราติ สตฺตวิเธสุ สตฺเตสุ.

'거기(Tatra)'란 일곱 종류의 중생들에게라는 뜻이다.

อิเม สตฺตวิธา จิตฺตา ปวตฺตนฺตีติ อิมานิ สตฺตวิธานิ จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ.

'이들 일곱 종류의 마음이 일어난다'는 것은 이 일곱 가지 부류의 마음들이 전개된다는 뜻이다.

อภาวิตกายา’ติ ปญฺจุปาทานกฺขธกาเยสุ อนิจฺจาทิวเสน อภาวิตกายา.

'몸을 닦지 않은 자들(Abhāvitakāyā)'이란 오취온에 대하여 무상 등의 관점으로 몸을 닦지 않은 이들을 말한다.

อภาวิตสีลา’ติ อภาวิตโลกุตฺตรสีลา.

'계행을 닦지 않은 자들(Abhāvitasīlā)'이란 출세간의 계를 닦지 않은 이들을 말한다.

ตีสุ ฐาเนสุ’ติ สกฺกายทิฏฺฐิ-วิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตปรามาส สมุคฺฆาฏิตฏฺฐานวเสน ตีสุ ฐาเนสุ. อุปริภุมีสุ’ติ สกทาคามิอาทีนํ ปญฺจกฺขธสงฺขาต อุปริภุมิสุ?

'세 가지 처소에서'란 유신견, 의심, 계금고수라는 세 가지 속박이 완전히 제거된 처소를 의미한다. '상층의 단계들에서(Uparibhumīsu)'란 일래자(사다함) 등의 오온으로 이루어진 상층의 단계들을 의미한다.

ปญฺจสุ ฐาเนสุ’ติ เหฏฺฐา วุตฺเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ราคโทสตนุฏฺฐานทฺวยํ ปกฺขิปิวา ปญฺจ ฐานานิ เวทิตพฺพานิ.

'다섯 가지 처소에서'란 앞에서 언급한 세 가지 처소에 탐욕과 분노가 엷어진 두 가지 단계를 더하여 다섯 가지 처소로 알아야 한다.

ทสสุ ฐาเนสุ’ติ เหฏฺฐา ปญฺจฏฺฐานานิ เจว คหิตคฺคหณนเยน สกฺกายทิฏฺฐิ-วิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตปรามาส-โลภ-วฺยาปาท-สงฺขาต-ป- ญฺโจรมฺภาคยสญฺเญชนสมุคฺฆาฏิตทฺธานวเสน ปญฺจฺौทฺธมฺหาคิย สํโยชน สมุคฺฆาฏิตฏฺฐานวเสเนว. อปราติ ปญฺจา’ติ ทส ฐานานิ วิปสฺสนาย อารมฺมณภุตา ปญฺจุปาทานกฺขธา เยวาติ คเหตพฺพํ.

'열 가지 처소에서'란 앞의 다섯 가지 처소에 더하여, 유신견, 의심, 계금고수, 탐욕, 성냄이라는 다섯 가지 하분결(orambhāgiyasaññojana)이 제거된 상태와 다섯 가지 상분결(uddhamhāgiya saṃyojana)이 제거된 상태를 의미한다. '다른 다섯'을 더하여 열 가지 처소는 위빠사나의 대상이 되는 오취온 그 자체라고 이해해야 한다.

นาราจสฺสา’ติ อุสุอคฺคปเวสิต-อโยมย นาราวสฺส

'나라짜(Nārāca)의'란 화살촉에 박힌 철로 된 화살의 (빠름을 의미한다).

ทฬฺหํ จาปสมารูฬฺหสฺสา’ติ ทฬฺหจาปธนุมฺหิ อาโรปิตสฺส.

'팽팽하게 당겨진 활에 놓인'이란 견고한 활에 먹여진 화살을 의미한다.

ตถา’ติ ภควโต ลหุกปริวตฺตเน. อุตฺตริการณ’นฺติ ยมกปาฏิหาริยโต อุตฺตริยํ วุตฺตํ

'그와 같이'란 세존의 가벼운 (마음의) 전향을 의미한다. '더 뛰어난 이유(Uttarikāraṇaṃ)'란 쌍신변(yamakapāṭihāriya)보다 더 뛰어난 것을 말한다.

ตมฺปิ มหาราช ปาฏิหิรนฺติ ตมภควโต อคฺคิกฺขธ-อุทกธารา-ปวตฺตน-สงฺขาต-ยมกปาฏิหีรํ อตฺตโน ปเรสํ ราคาทิปจฺจนีกหรณโต ปาฏิหิรํ.

'대왕이여, 그것도 신변입니다'라는 것은 세존께서 불덩어리와 물줄기를 내뿜으시는 이른바 쌍신변이 자신과 타인의 탐욕 등 반대되는 것들을 제거해주기 때문에 신변이라고 부르는 것이다.

อาวชฺชนวิกฬมตฺตเกนา’ติ ภควตา อนุปฺปาทิตวเสน มโนทฺวาราวชฺชนสฺส หีนวเสน

'전향(āvajjana)의 결여만으로'란 세존께서 의도적으로 일으키지 않으셨으므로 의문전향(manodvārāvajjana)이 미세하게 일어난 것을 의미한다.

สพฺพญฺญุปญฺโห ทุติโย.

일체지자(Sabbaññu)에 대한 두 번째 질문이 끝났다.

ฉโกฏฺฐาเส กเต กปฺเป’ติ จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปปมาเณ วิวฏฺฏฏฺฐายิกปฺเป ฉโกฏฺฐาเส กเต.

'겁(kappa)을 여섯 부분으로 나누었을 때'란 64 중간겁의 크기인 성겁(vivaṭṭaṭṭhāyikappa)을 여섯 부분으로 나누었을 때를 말한다.

อติกฺกนฺเต ปฐมโกฏฺฐาเส กิญฺจิ สาธิกทสนฺตรกปฺปปมาเณ วิจฏฺฏฏฺฐายิกปฺปสฺส ปฐมโกฏฐาเส อติกฺกนฺเต เทวทตฺโต สงฺฆํ ภิทิ เทวทตฺตปพฺพชฺชาปญฺโห ตติโย

첫 번째 부분이 지났을 때, 즉 성겁의 첫 번째 부분인 약 10 중간겁이 조금 넘는 기간이 지났을 때 데와닷다가 승가를 분열시켰다. 이것이 데와닷다의 출가에 관한 세 번째 질문이다.

ยมนิยเม’ติ

'야마(Yama)와 니야마(Niyama)'에서,

‘ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ นิจฺจํ กมฺมมยํ ยโม,อาคนฺตํ สาธนํ กมฺมํ อนิจฺจํ นิยโม ภเว;

'몸을 수단으로 하여 성취되기를 기대하는 상시적인 행위가 야마(Yama)이고, 외부적인 수단에 의한 일시적인 행위가 니야마(Niyama)이다.

อหึสาสจฺจมาเธยฺยํ พฺรหฺมจาร ปริคฺคโห,นิจฺจํ สรีรโสเจยฺยํ ยโม นามาติ วุจฺจเร;

불살생, 진실, 불도둑질, 청정행, 무소유, 그리고 항상 몸을 깨끗이 하는 것을 야마라고 부른다.

สนฺโตส-โมน-สชฺฌายา กิจฺฉากหาโร จ ภาวนา,สยมฺปาก-วเน วาสา-นิยมา-นิจฺจสาธฺยตา’;

만족, 침묵, 경전 독송, 고행, 명상, 스스로 요리하기, 숲속에 거주하기 등은 일시적으로 닦는 니야마이다.'

เอวํ วุตฺเต ยมกมฺเม จ นิยมกมฺเม จ.

이와 같이 설해진 야마의 행위와 니야마의 행위에서,

ยํ ตถาคโต…เป… เอวมธิปฺปาโย อถิ ยํ เยน คุเณน เหตุ ภุเตน…เป…เอวํ อธิปฺปโย โหติ ตํ พุทฺธานํ คุณํ อภุตํ อถิติ โยชนา.

'여래께서... (중략) ...그러한 의도가 있다'는 것은, 어떤 덕성(guṇa)이 원인이 되어... (중략) ...이러한 의도가 있다는 것이니, 그러한 부처님들의 덕성은 실재한다는 연결이다.

ปรกฺกโม ทกฺขาปิโต’ติ ปารมีปูรเณ ปรกฺกโม วายาโม ทกฺขาปิโต เปกฺขาปิโต.

'정진이 보여졌다'는 것은 바라밀을 채우는 데 있어서의 정진과 노력이 목격되고 확인되었다는 뜻이다.

หิยฺโย โอภาสิตา’ติ ชินานํ ปารมี จ นยา ภิยฺโย อติสเยน โอภาสิตา.

'어제 빛나셨다'는 것은 승리자(Jina)들의 바라밀과 방법론이 더욱 탁월하게 빛났다는 의미이다.

ภิทิ ติถิยานํ วาทคณฺฐินฺติ วํ ติถิยานํ มิจฺฉาวาทคณฺฐึ ปภิทิ.

'외도들의 논쟁의 매듭을 끊으셨다'는 것은 외도들의 그릇된 견해의 얽힌 매듭을 타파하셨다는 뜻이다.

ภินฺนา ปรปฺปวาทกุมฺภา’ติ ปรปฺปวาทา ตยา ภินฺนา.

타설(他說)의 항아리가 깨졌다는 것은 당신에 의해 타설들이 깨졌다는 것입니다.

คมฺภีโร อุตฺตานิกโต’ติ อติวิย คมฺภีโร ปญฺโห ตยา อุตฺตาตีกโต.

심오한 것이 드러났다는 것은 지극히 심오한 질문이 당신에 의해 드러났다는 것입니다.

สมฺมาลทฺธํ ชินปุตฺตานํ นิพฺพาหนนฺติ ปรมิจฺฉาวาทหรเณ อุปายสงฺขาตํ นิพฺพาหนมุขํ ชินปุตฺตานํ ชินปุตฺเตหิ สุฏฺฐุ ลทฺธํ.

승자(勝者)의 아들들에게 잘 얻어진 구제라는 것은, 타인의 그릇된 설을 제거함에 있어서 방편이라 불리는 구제의 통로가 승자의 아들들에 의해, 승자의 아들들을 위해 잘 얻어졌다는 것입니다.

เอวเมตนฺติ สพฺพํ เหฏฺฐาวุตฺตวจนํ ตยา วุตฺตํ ยถา โหติ ตํ,สพฺพํ วจนํ เอวํ สภาวโต โหตีติ อชฺฌาหารโยชนา;

'그와 같습니다'라는 것은 앞에서 말한 모든 것이 당신에 의해 말해진 바와 같다는 것이며, 모든 말이 이와 같이 본성대로 존재한다는 의미를 보충하여 연결한 것입니다.

คณีวรปวรา’ติ อาลปนเมตํ คณีนํ คณปริสานํ วรปรม,อติเสฏฺฐ ยถา ตยา วุตฺตํ มยํ ตถา สมฺปฏิจฉามา’ติ;

'승가(僧伽)의 스승들 중의 뛰어난 분이시여'라는 것은 호칭입니다. 무리의 스승들과 회중들 중에서 가장 뛰어나고 지극히 훌륭하신 분이시여, 당신께서 말씀하신 대로 저희가 그것을 받아들입니다.

ปถวิกมฺปนเหตุปญฺโห จตุโถ.

대지의 진동 원인에 대한 질문이 네 번째입니다.

นถญฺญํ เจถาติ เอเตสุ สจฺเจสุ วิชฺชมานํ สจฺจโต อญฺญํ การณํ ปฏิเวธสฺส จ นถิ.

'거기에는 다른 것이 없다'는 것은 이 진리들 가운데 존재하는 진리 외에 (진리의) 꿰뚫음에 대한 다른 원인이 없다는 것입니다.

สีหรเถนา’ติ เสฏฺฐรเถน มญฺจรเถน. สีหสทฺโท วา อุสภสทฺโท วา อญฺญสทฺเทน ปยุตฺโต เสฏฺฐวาจโก โหตีติ.

'사자의 수레로'라는 것은 뛰어난 수레, 즉 장식된 수레를 말합니다. 사자라는 단어나 황소라는 단어가 다른 단어와 결합하여 사용될 때는 '가장 뛰어남'을 나타내는 말이 됩니다.

สิวิราชทิพฺพจกฺขุปญฺโห ปญฺจโม.

시비 왕의 천안(天眼)에 대한 질문이 다섯 번째입니다.

กลลํ โอสรตีติ อิทํ มาตุยา ปิฏฺฐิกณฺฏกนาภีนํ มชฺฌฏฺฐานภุเต คพฺภปติฏฺฐานารหฏฺฐาเน สนฺนิจิตํ ปฏิกลลสทิสํ มทรตฺตโลหิตํ สธาย วุตฺตํ, น กลลรูปํ.

'태가 내린다'는 것은 어머니의 척추와 배꼽 사이의 중간 지점인 태아가 안주하기에 적합한 곳에 모인, 초기 태(kalala)와 비슷한 옅은 붉은색 혈액을 가리켜 말한 것이지, 태의 형태(kalala-rūpa)를 말하는 것이 아닙니다.

มุขปาเนนปิ ทฺวยสนฺติปาโต ภวตีติ มุขปาเนนปิ สห มาตา จ อุตุนี คพฺโภ ปจฺจุปฏฺฐิโต’ติ ทฺวยสนฺนิปาโต ภวติ.

'입으로 마시는 것을 통해서도 둘의 만남이 있다'는 것은 입으로 마시는 것과 더불어 어머니가 가임기이고 태(gabbha)가 나타났을 때, 둘의 만남이 이루어진다는 것입니다.

ปุริเมน ตถ การณํ วกฺขามีติ ปุริเมน สามวถุนา เตสํ ทฺวินฺนํ ติณฺณํ สนฺนิปาตานํ อนฺโตคธภาเว การณํ ยูตฺติวจนํ กเถสฺสามิ.

'앞의 경우와 같이 그 원인을 말하리라'는 것은 앞의 사마(Sāma)의 이야기로써 그 둘 혹은 셋의 만남이 포함되는 것에 대한 원인이 되는 논리적인 설명을 하겠다는 것입니다.

เต สพฺเพ’ติ เย เกจิ สตฺตา มาตุคพฺภํ โอกฺกนฺตา เต สพฺเพ สตฺตา เย วนรุกฺขาทโย’ติ โยชนา.

'그들 모두'라는 것은 모태에 들어간 어떤 중생들이든 그 모든 중생을 말하며, 숲의 나무들 등과 연결하는 구문입니다.

โย โกจิ คธพฺโพ’ติ โย โกวิ อตฺตโน กมฺเมน ตถ ตถ อุปคนฺนพฺพสตฺโต.

'어떤 간다바(건달바)'라는 것은 자신의 업에 따라 여기저기에 태어나야 할 어떤 중생을 말합니다.

คพภาวกฺกนฺติปญฺโห ฉฏฺโฐ.

태(胎)에 들어감에 대한 질문이 여섯 번째입니다.

สทฺธมฺโม’ติ ปฏิสมฺภิทาปฺปตฺตขีณาสวสนฺตกาธิคมสทฺธมฺโม สุทฺธนย-ปฏิวตฺตนวเสน ปฏิเวธสทฺธมฺโม วา.

'정법(正法)'이란 무애해(無礙解)를 얻고 번뇌가 다한 분들의 상속에 있는 체득의 정법이거나, 청정한 방식을 돌이켜봄으로써 얻는 통찰의 정법을 말합니다.

ตํ ขยํ ปริทีปยนฺโต’ติ เตน วจเนน ปุพฺพปญฺจวสฺสสตปฺป-มาณฏฺฐานารห-สทฺธมฺมกฺขยํ ปริทีปยนฺโต.

'그 소멸을 설명하면서'라는 것은 그 말로써 처음 오백 년 동안 머물러야 마땅한 정법의 소멸을 설명하는 것입니다.

เสสกํ ปริจฺฉิทีติ เสสกํ ปจฺฉิมปญฺจวสฺสสตํ สทฺธมฺมติฏฺฐนกฺขณํ ปริจฺฉิทิ. ตํ ทีปนาการํ ปริจฺฉทนาการญฺจ ทสฺเสนฺโต วสฺสสตํ สหสฺสนฺติอาทิมาห.

'남은 것을 한정했다'는 것은 남은 후반의 오백 년 동안 정법이 머무는 기간을 한정했다는 것입니다. 그 설명하는 방식과 한정하는 방식을 보여주며 '백 년, 천 년' 등을 말씀하셨습니다.

นฏฺฐายิโก’ติ นฏฺฐธโน.

'재산을 잃은 사람'이란 재물을 잃어버린 자를 말합니다.

วสฺสสตปฺปมาณปญฺโห สตฺตโม.

백 년의 기간(정법의 존속 기간)에 대한 질문이 일곱 번째입니다.

ตตฺร เย เต สตฺเต กมฺมํ วิพาธติ เต อิเม สตฺตา การณํ ปฏิพาหนฺติ, เตสํ ตํ วจน มิจฺฉา’ติ โปถเกสุ ลิขิตํ ตํ ทุชฺชานํ. ตสฺมา เย สตฺเต กมฺมํ วิพาธติ, เต สตฺตา กมฺมวิปากชา, ทุกฺข เวทนา เวทยนฺตีติ เย ปน สตฺตา การณํ ปฏิพาหนฺติ เตสํ ตํ วจนํ มิจฺฉา’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ ปุพฺพาปรํ สเมติ.

거기서 '업이 중생들을 괴롭히는 경우 그 중생들이 원인을 거부하니, 그들의 그 말은 허망하다'라고 책들에 기록된 것은 이해하기 어렵습니다. 그러므로 '업이 중생들을 괴롭히는 경우 그 중생들은 업의 과보에서 생긴 괴로운 느낌을 느끼는 것이고, 반면에 원인을 거부하는 중생들이 있다면 그들의 그 말은 허망하다'라는 문구여야 합니다. 이와 같아야 앞뒤 문맥이 일치하게 됩니다.

ตตฺร เย เต นววิธา’ติ ตตฺร ทสวิเธสุ กุปฺปวาเตสุ เย เต นววิธา กุปฺปวาตา.

거기서 '그 아홉 가지'라는 것은 거기 열 가지의 격동하는 바람들 중에서 그 아홉 가지의 격동하는 바람들을 말합니다.

น เต อตีเต อุปฺปชฺชนฺติติ เต วาตา อตีเต ภเว กมฺมพเลน น อุปฺปชฺชนฺติ. เสส ปททฺวเย’ปิ เอเสว นโย.

'그것들은 과거에 생겨나지 않는다'는 것은 그 바람들이 과거 생에 업의 힘으로 생겨나지 않는다는 것입니다. 나머지 두 구절에서도 이와 동일한 방식이 적용됩니다.

เตหิ เตหิ โกเปหี’ติ เตหิ เตหิ สีตาทิโกปปฺปกาเรหิ.

'그러한 여러 격동들에 의해'라는 것은 추위 등의 그러한 여러 가지 격동의 방식들을 말합니다.

สกํ สกํ เวทนนฺติ อตฺตโน อตฺตโน ผลภูตํ เวทนํ.

'각각의 느낌'이란 저마다 자신의 결과로서 나타난 느낌을 말합니다.

วิสมปริหารชา’ติ จตุนฺนํ อิริยาปถานํ วิสทิสหรณโต ชาตา เวทนา.

'부적절한 관리에서 생긴 것'이란 네 가지 자세(행주좌와)를 고르지 않게 유지함으로부터 생긴 느낌을 말합니다.

โอปกฺกมิเกนา’ติ ทณฺฑปฺปหารทิวเสน ปรูปกฺกเมน.

'공격에 의한 것'이란 몽둥이로 때리는 등 타인의 공격에 의한 것을 말합니다.

กมฺมวิปากชา’ติ กมฺมวิปากภุตปญฺจกฺขธโต ชาตา.

'업의 과보에서 생긴 것'이란 업의 과보인 오식(五識)의 요소에서 생긴 것을 말합니다.

พหุตรํ อวเสสนฺติ กมฺมวิปากชเวทนาโต อวเสสํ เวทยิตํ พหุตรํ.

'남은 것이 훨씬 더 많다'는 것은 업의 과보에서 생긴 느낌보다 그 밖의 느껴지는 것들이 훨씬 더 많다는 것입니다.

น สมฺภวตีติ น สมฺปชฺชติ.

'성립하지 않는다'는 것은 이루어지지 않는다는 것입니다.

พีชทุฏฺฐตา’ติ เขตฺตโต อญฺญการณทุฏฺฐตา.

'씨앗의 불량함'이란 밭 이외의 다른 원인으로 인한 불량함을 말한다.

กมฺมวิปกโต วา’ติ เอถ

'혹은 업의 과보로부터'라는 것은 여기에서 다음과 같다.

‘เวมาตุภาติกํ ปุพฺเพ ธนเหตุ หนึ อหํเตน กมฺมวิปาเกน เทวทตฺโต สิลํ ขิปิ;

องฺคุฏฺฐํ ปึสยี ปาเท มม ปาสาณสกฺขรา’ติ;

"나는 이전에 재물 때문에 이복형제를 죽였다. 그 업의 과보로 데바닷타가 바위를 던졌고, 바위 파편이 내 발가락을 짓눌렀다."

อยํ คาถา วตฺตพฺพา ตถ ธนเหตุ’ติ ทาสิทาสสงฺขาต-ชงฺคมธน-เหตุ. ธนญฺหิ ถาวรชงฺคม-สํหาริม-องฺคสม-อนุคามิธนวเสน ปญฺจวิธํ.

이 게송이 언급되어야 한다. 거기서 '재물 때문에'란 노비라고 일컬어지는 유동 자산 때문이다. 재물은 부동산, 동산, 가재도구, 신체적 능력, 사후에 따르는 재산의 다섯 가지가 있다.

กิริยโต วา’ติ เทวทตฺตสฺส อุปกฺกมกิริยโต วา.

'혹은 행위로부터'란 데바닷타의 공격 행위로부터를 말한다.

โภชนํ วิสมํ ปริณมตีติ กุจฺฉิคตโภชนํ วิสมํ ปริปกฺกภาวํ คจฺฉติ.

'음식이 고르지 않게 소화된다'는 것은 위장 속의 음식이 불균형하게 숙성된 상태가 되는 것을 말한다.

ตาย จ ปน เวทนายา’ติ อิทํ กตฺตเถ กรณวจนํ.

'그리고 그 통증으로 인하여'에서 이것은 주격의 의미로 쓰인 구격이다.

นิกายวรญฺฉเก’ติ เอถ ลญฺฉนฺติ สญฺจานนฺติ เอเตน เอถ วา ปุญฺญปาปานิ ปณฺฑิตชนาติ ลญฺฉโก’ติ นิกายวโร จ โส ลญฺฉโก จาติ วิคฺคโห.

'니카야의 훌륭한 인장(印章)'에 대하여, 여기서 지혜로운 이들이 이것으로써 복과 죄를 인치거나 인식하므로 '인장'이라 한다. 니카야 중에서도 수승하면서 또한 인장인 것을 분석한 명칭이다.

สพฺพากุสลชฺฌาปนปญฺโห อฏฺฐโม.

모든 불선법을 태워버림에 대한 여덟 번째 질문.

อิมสฺมึ ปญฺเห เถรสฺส เอกํสิกํ พฺยากรณํ น โหติ. ตสฺมา วิจาเรวา ยํ ยุตฺตรํ ตํ คเหตพฺพํ. ตตฺรายํ วิจารณากาโร. มคฺควชฺฌา หิ กิเลสา อนุปาทินฺนกภุตา เย เนว อตีตา อนาคตา น ปจฺจุปฺปนฺนา. อุปาทินฺนกนิโรธกถา จ อนาคตภวํ สธาย กถิตา ภควโต อุปฺปนฺนา เวทนา อิมสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนภเวเยว โหติ. อปราปรเวทนิยกมฺมญฺจ พุทฺธปจฺเจกพุทฺเธหิ’ปิ น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตสฺมา เถรสฺส กมฺมวิปากโต วา เอสา เวทนา นิพฺพตฺตา’ติ วาโท ยุตฺตตโร’ติ คเหตพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา เถโร อเนกวิหิตํ กเถสี?ติ. ราชา มิลิโท ญาณเภทํ คเวสนฺโต วิจิตฺรปฏิภานํ โสตุกาโม โหติ. ตสฺส อชฺฌาสยวเสน อเนกวิหิตํ กเถสี’ติ ปริหาโร วตฺตพฺโพ อญฺเญสุ อีทิเสสุ ฐาเนสุ ยุตฺติเยว คเวสิตพฺพา, น เอกจินฺตินา ภวิตพฺพนฺติ.

이 질문에서 장로의 답변은 확정적인 한 가지 방식만은 아니다. 그러므로 고찰하여 가장 적절한 것을 취해야 한다. 그 고찰의 방식은 이러하다. 도(道)에 의해 제거되어야 할 번뇌들은 (아직 과보를 가져오도록) 취해지지 않은 상태로서, 과거도 미래도 현재도 아니다. 집착된 것의 멸진에 대한 가르침은 미래의 생을 목적으로 설해진 것이나, 부처님께 일어난 통증은 바로 이 현재 생에서 일어난 것이다. 또한 전생의 업보는 부처님이나 벽지불이라 할지라도 막을 수 없다. 그러므로 '이 통증은 업의 과보로부터 생겨났다'는 장로의 주장이 더 타당한 것으로 받아들여져야 한다. 그렇다면 왜 장로는 여러 가지 방식을 설했는가? 밀린다 왕은 지혜의 차이를 탐구하면서 다채로운 변재를 듣고자 했다. 그의 성향에 따라 여러 가지 방식을 설했다고 답변해야 한다. 이와 같은 다른 경우들에서도 논리를 찾아야 하며, 한 가지 생각에만 갇혀서는 안 된다.

กตสฺส ปติจโย’ติ จตุสุ สจฺเจสุ กตโสฬสกิจฺจสฺส ปติจโย ปุน วฑฺฒนํ นถิ.

'행해진 것의 쌓임'이란 네 가지 성스러운 진리에 대해 행해진 16가지 역할이 다시 쌓이거나 증장하는 일이 없음을 의미한다.

นิพฺพาหิตพฺโพ’ติ นิพฺเพเฐตพฺโพ กเถตพฺโพ. ปฏิสลฺลานนฺติ กายิกเจตสิกปฏิสลฺลานกิริยา. อถโต ปน ปฏิสลฺลานฏฺฐาเน ลหิตพฺพา สมาธิสติสมฺปชญฺญาทโย กุสลา ธมฺมา ปฏิสลฺลานํ นาม.

'이끌어내어야 한다'는 것은 풀어내어야 한다, 혹은 설명되어야 한다는 뜻이다. '홀로 머묾'이란 신체적, 정신적으로 홀로 머무는 행위이다. 또한 홀로 머무는 상태에서 얻어지는 삼매, 마음챙김, 알아차림 등의 유익한 법들을 '홀로 머묾'이라고 한다.

รกฺขตีติ สมฺปรายิกอปายาทิทุกฺขโต รกฺขติ.

'보호한다'는 것은 내생의 악도 등의 고통으로부터 보호한다는 뜻이다.

ปฏิสลฺลานปญฺโห นวโม.

홀로 머묾에 대한 아홉 번째 질문.

ตํ อิทฺธิพลนฺติ เตน อิทฺธิพเลน ลภิตพฺพกปฺปกปฺปาวสฺสฏฺฐานํ.

'그 신통력'이란 그 신통력으로 얻을 수 있는 일 겁 혹은 겁의 남은 기간 동안 머무는 능력을 말한다.

อนฺตมโส อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปีติ สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน อจฺฉราสงฺฆาตมตฺตมฺปิ กาลํ ปญฺจกฺขธสงฺขาตภวสฺส ปวตฺตนํ น วณฺเณมิ, อปฺปวตฺตนนิพฺพานเมว วณฺเณมีติ อธิปฺปาโย.

'단지 손가락을 한 번 튕기는 순간만큼이라도'라는 것은 가장 최소한의 단위로라도 오온으로 이루어진 존재의 지속을 찬탄하지 않으며, 오직 발생하지 않는 열반만을 찬탄한다는 의미이다.

อิทฺธิพลกิตฺตนปญฺโห ทสโม.

신통력의 칭송에 대한 열 번째 질문.

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตอฏฺฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열 가지 질문으로 장식된 여덟 번째 장의 주석이 끝났다.

อภิญฺญายาหํ ภิกฺขเว ธมฺมํ เทเสมีติ ปญฺจกฺขธา, ทฺวาทสายตนานิ, อฏฺฐารส ธาตุโย, จตฺตาริ สจฺจานิ, พาวีสติทฺริยานิ, นว เหตุ, จตฺตาโร อาหารา, สตฺตวสฺสา, สตฺต เวทนา, สตฺต สญฺญา, สตฺต เจตนา, สตฺต จิตฺตานีติอาทินา อภิวิเสเสน สพฺพญฺญุตญาเณน ชานิวา ธมฺมํ เทเสมิ.

"비구들이여, 나는 직접 안 뒤에 법을 설한다"라는 것은 오온, 십이처, 십팔계, 사성제, 이십이근, 아홉 가지 원인, 네 가지 음식, 일곱 가지 식주(識住), 일곱 가지 느낌, 일곱 가지 지각, 일곱 가지 의도, 일곱 가지 마음 등의 뛰어난 특징으로써 일체자지(一切者智)로 알고 나서 법을 설한다는 뜻이다.

อญฺญํ อุตฺตรึ…เป…สตนฺติ ขุทฺทานุขุทฺทกโต อญฺญํ อุตฺตรึ จตุปาราชิก - เตรส สงฺฆาทิเสส - ตึสนิสฺสคฺคิย - ทฺวานวุติ - ปาจิตฺติย - จตุปาฏิเทสนีย - สตฺตาธิกรณ -สิกฺขาปท - สงฺขาตทิยฑฺฒ - สิกฺขาปทสตํ.

'그 밖의 더 높은...' (중략) '백'이란 사소하고 미세한 계율들 이외에 더 높은 네 가지 바라이, 열세 가지 승잔, 서른 가지 니살기, 아흔두 가지 파일제, 네 가지 바라제제사니, 일곱 가지 멸쟁, 학습 규정이라 일컬어지는 150여 가지의 학습 규정들을 말한다.

เตหิปิ น เอกชฺฌกตา’ติ อตฺตโน จิตฺตนิฏฺฐา เอกนฺตภาเวน น กตา.

'그들에 의해서도 확정되지 않았다'는 것은 자신의 마음의 결정을 결정적으로 내리지 않았다는 뜻이다.

ธมฺมสณฺฐิตปริยาเยนาติ ยญฺจ ตํ อาปตฺตึ อาปนฺโน ตญฺจ ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพ’ติ วุตฺตธมฺมสณฺฐิติปริยาเยน.

'법이 확립된 방식에 따라'란 죄를 범했을 때 법에 따라 처벌받아야 한다고 설해진 법의 확립 방식에 따름을 의미한다.

ขุทฺทานุขุทฺทกสมูหนนปญฺโห ปฐโม.

사소하고 미세한 계율의 폐지에 대한 첫 번째 질문.

อนิจฺจมฺปน รูปนฺติ วิภชฺชพฺยากรณิโย ปญฺโห’ติ อนิจฺจํ นามรูปํ, กึ. รูปเมวา?ติ ปุฏฺโฐ อนิจฺจํ นามรูปมฺปิ อนิจฺจา เวทนา ปี’ติอาทินา นเยน วิภชิวา พฺยากาตพฺโพ วิภชฺชพฺยากรณีโย นามา’ติ อโถ. กินฺนุ โข จกฺขุนา สพฺพํ วิชานาตีติ ปุคฺคโล สพฺพํ จกฺขุนา กึ วิชานาตีติ อิมสฺมึ ปญฺเห เกนาปิ ปุฏฺโฐ’กตเมน จกฺขุนา สมนฺตจกฺขุนา อุทาหุ มํสจกฺขุนา’ติ วุตฺเต’อามา’ติ วตฺตพฺโพ’ติ อยํ ปญฺโห ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณีโย ปญฺโห นามาติ โยชนา.

"물질은 무상하다"는 것은 분석하여 답해야 할 질문이다. "무상한 것은 명색(名色)인가, 오직 물질뿐인가?"라고 질문을 받았을 때, "명색도 무상하고 느낌 또한 무상하다"는 등의 방식으로 분석하여 답변해야 하므로 '분석하여 답해야 할 질문'이라 한다. "과연 눈으로 모든 것을 아는가?"라고 질문했을 때, "어떤 눈으로 아는가? 일체안(一切眼)인가 아니면 육안(肉眼)인가?"라고 되물은 뒤에 "그렇다"라고 답해야 하므로 이 질문은 '되물어서 답해야 할 질문'이라 한다.

มาลุงฺกฺยปุตฺตปญฺโห ทุติโย.

말룽키야뿟따에 대한 두 번째 질문.

สมุหโต ภยเหตุ อรหโต’ติ ภยเหตุ อรหโต อรหนฺเตน สมูหโต.

'아라한에게 두려움의 원인은 제거되었다'는 것은 아라한에 의해 아라한의 두려움의 원인이 완전히 제거되었다는 뜻이다.

อุนฺนตาวนตา’ติ สุเข อุนฺนติฐานวเสน อุนฺนตา ทุกฺเข มงฺกุวเสน โอนตา

'높아짐과 낮아짐'이란 즐거움이 있을 때 높아지는 상태로 인해 높아지고, 괴로움이 있을 때 위축됨으로 인해 낮아지는 것이다.

กุฏิปุริเส’ติ ปากฏปุริเส.

'쿠띠뿌리사'란 널리 알려진 사람을 뜻한다.

อาหจฺจปทนฺติ ภควโต สพฺพญฺญุตญาเณน วิเสเสวา วุตฺตวจนํ.

'정확한 문구'란 세존께서 일체자지로 특별하게 설하신 말씀을 뜻한다.

สพฺพตสปญฺโห ตติโย.

모든 두려움에 대한 세 번째 질문.

เตน เตสํ ปวตฺเตนา’ติ เตสํ ปริตฺตานํ เตชวนฺตานํ เตน ปวตฺเตน.

'그것들의 진행에 의해서'라는 것은 위력 있는 그 호신주(Paritta)들의 그러한 진행에 의해서라는 뜻이다.

วิสํ จิกฺขสฺสนฺโต’ติ วิสํ วินาสยมาโน.

'독을 제거하면서'라는 것은 독을 없애는 것을 의미한다.

อุทฺธมโธ อาจยมาโน’ติ สรีรสฺส อุทฺธํ สุขํ วฑฺฒยมาโน.

'위아래로 쌓으면서'라는 것은 몸의 위쪽으로 행복을 증진시키는 것을 의미한다.

โจรานํ อุกฺขิตฺตลคุฬนฺตี โปถเกสุ ลิขิตํ เวริโจรานํ อุกฺขตฺตลคุฬมฺปีติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ. เวริโจเรหิ อุกฺขิตฺตมุคฺครํ น สมฺภวตีติ อโถ.

서적들에 '도둑들이 몽둥이를 들어 올렸다'라고 기록된 것은 '원수 도둑들이 몽둥이를 들어 올렸다(vericorānaṃ ukkhattalaguḷampī)'라는 구절이어야 한다. 원수 도둑들이 철퇴를 들어 올리는 일은 일어나지 않는다는 뜻이다.

อาหารถํ วา เอรตี’ติ อาหารกิจฺจํ สมฺปาเทติ.

'음식을 위해 움직인다'는 것은 음식의 역할을 완수한다는 뜻이다.

สูจิกายา’ติ อุทฺธ-วมนาพาเธน.

'콜레라(Sūcikā)'란 구토 증세가 있는 질병을 말한다.

ทูรุปจาเรนา’ติ ทุฏฺฐปยุตฺเตน การเณน.

'잘못된 처치로 인해서'라는 것은 사악하게 적용된 원인에 의해서라는 뜻이다.

สตฺตานํ รกฺขนํ มหาราชา ปริตฺตนฺติ มหาราช, ปริตฺตํ นาม สตฺตานํ รกฺขนฺตานํ สตฺตานํ อนุรกฺขนํ โหตีติ โยชนา.

'대왕이여, 호신주(Paritta)는 중생들을 보호하는 것이다'라는 것은 '대왕이여, 호신주라고 하는 것은 [호신주를 수지하는] 중생들을 보호해 주는 것이다'라고 해석된다.

อตฺตนา กเตน อารกฺขํ ชนาตี’ติ กมฺมาจรณาทิโต ปาปปุคฺคโล อตฺตนา กเตน โทเสน ปริตฺตสฺส รกฺขนภาวํ ชหติ วินาเสติ.

'자신이 지은 것으로 인하여 보호를 [버린다]'라는 것은 악한 사람이 업의 행위 등으로 인해 스스로 지은 잘못으로 호신주의 보호하는 성질을 저버리고 파괴한다는 뜻이다.

ปรริตฺตานุรกฺขนปญฺโห จตุโถ.

호신주와 보호에 관한 질문, 네 번째.

พุทฺธพลโต จ มารพลํ พลวตรํ น โหตี’ติ โยชนา.

부처님의 위력보다 마라의 위력이 더 강할 수는 없다는 뜻이다.

ปญฺจสาลคาปญฺโห ปญฺจโม.

빤짜살라 마을에 관한 질문, 다섯 번째.

ตตฺร อถนฺตรํ อถิ’ติ ตถ เตสุ ทฺวีสุ วจเนสุ. อถเภโท อถวิเสโส อถิ.’

'그곳에 의미의 차이가 있다'는 것은 그 두 말에 의미의 차이와 의미의 구별이 있다는 뜻이다.

อนฺตรํ มชฺฌวถญฺจ ขโณกาโส’ปิ เหตุสุ วฺยวธาเน วินา เจถ เภเท ฉิทฺเท มนสฺยปี’ติ อภิธานสเถ วุตฺตํ.

사전(Abhidhānappadīpikā)에서 '안타라(Antara)는 중간, 뜻, 순간, 기회, 원인, 간격, 제외, 구별, 틈, 그리고 마음을 의미한다'라고 설해졌다.

สญฺญาวิโมกฺโขติ สญฺญาย ภาเวน อาปตฺติภาวโต วิโมกฺโข สญฺญวิโมกฺโข. สจิตฺตกาปตฺตีติ อโถ.

'산냐위목카(Saññāvimokkho)'란 인식함이 있음으로써 죄가 되는 상태로부터 벗어나는 것이 산냐위목카이다. 이는 유심죄(有心罪)를 의미한다.

โน สญฺญาวิโมกฺโขติ สญฺญายาภาเวน อาปตฺติภาวโต โน วิโมกฺโข, นสญฺญาวิโมกฺโข, อจิตฺตกาปตฺตีติ อโถ.

'노 산냐위목카(No saññāvimokkho)'란 인식함이 없음에도 죄가 되는 상태로부터 벗어나지 못하는 것이 노 산냐위목카이다. 이는 무심죄(無心罪)를 의미한다.

ปาปาชานปญฺโห ฉฏฺโฐ.

죄를 알지 못함에 관한 질문, 여섯 번째.

เอตสฺมิญฺจ มหาราช ปญฺเห’ติ เอตสฺมึ ตยา ปุจฺฉิตปญฺเห.

'대왕이여, 이 질문에 있어서'라는 것은 그대가 질문한 이 물음에 있어서라는 뜻이다.

เอโก อโถ สาวเสโส’ติ’ตถาคตสฺส โข อานทเอวํ โหตี’ติอาทิวจนสฺส เอโก อโถ นรามิสปริหรณสงฺขาตอเถน อวเสเสน สาวเสโส.

'한 가지 의미는 나머지가 있다'는 것은 '아난다여, 참으로 여래에게는 이와 같은 생각이 든다' 등의 말씀 중 한 가지 의미는 사람들의 공양물을 수용하는 일과 관련된 나머지 의미가 남아 있다는 뜻이다.

คณปริหรณปญฺโห สตฺตโม.

승단(Gaṇa)의 운영에 관한 질문, 일곱 번째.

กเตน อาทาเนน วาติ กเตน โทเสน วา.

'지은 집착에 의해서' 또는 '지은 허물에 의해서'라는 뜻이다.

อเภชฺชปริสปญฺโห อฏฺฐโม.

분열되지 않는 대중에 관한 질문, 여덟 번째.

อฏฺฐปญฺหวนฺโต ทุติยวคฺโค.

여덟 가지 질문이 있는 두 번째 장(Vagga).

เสฏฺโฐ ยโม’ติ

'가장 수승한 자제(Yama)'란

‘ยํ เทหสาธนาเปกฺขํ นิจฺจกมฺมมยํ ยโมอาคนฺตุกสาธนํ กมฺมมนิจฺจํนิยโมภเว’;

'몸을 닦는 것에 의지하고 항상하는 행위로 이루어진 것을 야마(Yama)라 하고, 외부적인 방편으로 이루어지며 항상하지 않는 행위를 니야마(Niyama)라 한다.'

อหึสา สจฺจมาเธยฺยํ พฺรหฺมจาริ อปริคฺคโหนิจฺจํ สรีเร สาธฺยตฺตา ยโม นามาติ วุจฺจเร’ติ;

'불살생, 진실, 불음(범행), 무소유는 항상 몸에서 닦아야 하는 것이기에 야마(Yama)라고 불린다.'

เอวํ วุตฺโต เสฏฺโฐ ยโม.

이와 같이 가장 수승한 자제(Yama)가 설해졌다.

อคฺโค นิยโม’ติ

'최상의 준수(Niyama)'란

สนฺโตส โมน-สชฺฌายา กิจฺฉาปโร จ ภาวนา,สยมฺปากวนวาสา นิยมานิ จ สาธยโต’ติ;

'만족, 침묵, 독송, 고행, 명상, 스스로 음식을 마련함, 숲에 거주함 등은 준수(Niyama)해야 할 것들을 닦는 것이다.'

เอวํ วุตฺโต อคฺโค นิยโม.

이와 같이 최상의 준수(Niyama)가 설해졌다.

ตถ อหึสา’ติ อิมินา กรุณา วุตฺตา. สจฺจนฺติ วจีสจฺจญาณสจฺจปรมถสจฺจานิ. อาเธยฺยนฺติ อาเธยฺยวจนตา พฺรหฺมจารีติ เมถุนวิรติ. อปริคฺคโหติ มม อิทนฺติ ปริคฺคหิตตณฺหารหิตภาโว วุตฺโต สนฺโตสโมนสชฺฌายา’ติ ทฺวาทสวิธสนฺโตสา ปาปปฺปวาหา น พุทฺธวจน สชฺฌายา. กิจฺฉาปโรติ อิมินา ธูตงฺคปริหรณํ ภาวนา’ติ ปริกมฺม ภาวนาทโย ติสฺโส ภาวนา. สยมฺปากวเน วาสา’ติ เอถ อิมสฺมึ สยมฺปาเกวเน พุทฺธสาสเน สยมฺปากวิรติ คเหตพฺพา. อาทิอากาเรนจาติ.

또한 '불살생(ahiṃsā)'이라는 말로써 자애(karuṇā)가 설해졌다. '진실(sacca)'이란 말의 진실, 지혜의 진실, 궁극적 진실을 말한다. '신뢰성(ādheyya)'이란 신뢰할 만한 말을 하는 것이다. '청정행(brahmacārī)'이란 음행에서 벗어나는 것이다. '무소유(apariggaho)'란 '이것은 내 것이다'라고 움켜쥐는 갈애가 없는 상태를 말한다. '만족(santosa), 침묵(mona), 독송(sajjhāya)'이란 열두 가지 종류의 만족과 악을 멀리하는 것을 말하며, 부처님의 말씀을 독송하는 것이 아니다. '고행에 전념함(kicchāparo)'이란 이로써 두타행을 지키는 것을 말하며, '수행(bhāvanā)'이란 예비 수행 등 세 가지 수행을 말한다. '자체 조리하는 숲에서의 거주(sayampākavane vāsa)'란 여기 이 부처님의 가르침이라는 '자체 조리하는 숲'에서 스스로 요리하는 것을 삼가는 것으로 이해해야 한다. '시작하는 방식(ādiākārena)' 등에 대해서도 마찬가지다.

จาโร’ติ เสขิย วคฺคานุรูเปนคามวิหาเรสุ จาโร.

'유행(cāra)'이란 세기야(sekhiya) 조항에 따라 마을과 거처를 다니는 것이다.

วิหาโร’ติ สมณสารุปฺเปริยาปถวิหาโร เจว ทิพฺพพฺรหฺมอริยวเสน ติวิธธมฺมวิหาโร จ.

'머묾(vihāra)'이란 사문에게 적합한 위의(威儀)로 머무는 것과 천상의 머묾, 범천의 머묾, 성스러운 머묾이라는 세 가지 법의 머묾을 말한다.

สยํโม’ติ อิทฺริยสํยโม.

'제어(sayaṃmo)'란 감관의 제어(indriyasaṃyamo)를 말한다.

สํวโร’ติ ปาติโมกฺขสํวโร.

'단속(saṃvaro)'이란 계목의 단속(pātimokkhasaṃvaro)을 말한다.

ขนฺตี’ติ อธิวาสนขนฺติ ญาณขนฺติ.

'인내(khantī)'란 감내하는 인내와 지혜의 인내를 말한다.

สิกฺขาปทานํ อุทฺเทโส’ติ สิกฺขาปทานํ ปาฬิ.

'학처의 암송(sikkhāpadānaṃ uddeso)'이란 학처의 팔리(Pāḷi) 본문을 말한다.

อุคฺคหปริปุจฺฉา’ติ สิกฺขาปทานํ อฏฺฐกถา อุคฺคหณํ

'배움과 질문(uggahaparipucchā)'이란 학처의 주석서(Aṭṭhakathā)를 배우는 것이다.

กาสาวธารณํ ภณฺฑุภาโว’ติ อิมินา ทฺวิลิงฺคสรูปํ ทสฺเสติ

'가사를 입음과 삭발함(kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo)'으로써 사문의 두 가지 표상(liṅga)을 보여준다.

ภณฺฑุภาโว ทฺวงฺคุลเกโสวา นวมุณฺโฑ วา’ติ อธิปฺปาโย ภวติ หิ.

'삭발함(bhaṇḍubhāvo)'이란 머리카락 길이가 두 손가락 마디 정도이거나 새로 삭발한 상태를 뜻한다.

‘‘ยโม จ นิยโม เจว จาโร จวิหาโร ตถา,สํยโม สํวโร เจว ขนฺตี จ โสรจฺจมฺปิ จ;

절제(yama)와 계율(niyama), 유행(cāra)과 머묾(vihāra), 제어(saṃyamo)와 단속(saṃvaro), 인내(khantī)와 온화함(soracca) 그리고,

เอกนฺตจริยา เจว เอกตฺตาภิรตา’ปิ จ,ปฏิสลฺลานเสวนํ หิริโอตปฺปเมว จ;

독처에서의 수행(ekantacariyā)과 홀로 있음을 즐김(ekattābhirati), 떨쳐버림(paṭisallāna)을 닦음과 양심(hiri)과 수치심(ottappa) 그리고,

อปฺปมาโท จ วีริยํ อุทฺเทสปริปุจฺฉา ตถา,สีลาทฺยภิรติ เจว นิราลยสภาวโต;

방일하지 않음(appamādo)과 정진(vīriya), 암송과 질문(uddesaparipucchā), 계(sīla) 등에 대한 즐거움과 집착 없음의 성품으로부터

สิกฺขาปทาภิปูรณมิติ วีสปฺปเภเทน,สมณกรณา ธมฺมา นาคเสเนน เทสิตา;

학처를 원만히 채우는 것까지, 이와 같이 스무 가지 갈래의 사문을 사문답게 만드는 법들을 나가세나 존자께서 설하셨다.

กาสาวธารณญฺเจว ภณฺฑุภาโว ตถา อิติ,ทุเว สมณลิงฺคา’จ นาคเสเนนเทสิตา’ติ;

가사를 입음과 삭발함이라는 두 가지 사문의 표상 또한 나가세나 존자께서 설하셨다.

สามญฺญํ อุปคโต’ติ วีสติธมฺมทฺวิลิงฺเคหิ สทิสภาวงฺคโต.

'사문의 상태에 도달함(sāmaññaṃ upagato)'이란 스무 가지 법과 두 가지 표상으로써 (사문과) 유사한 상태가 된 것을 말한다.

โส สามญฺญนฺติ โส สมณภาโว. อคฺคปริสนฺติ ภิกฺขุปริสสงฺขาตํ อคฺคปริสํ.

'그 사문의 상태(so sāmaññaṃ)'란 그 사문의 존재 상태를 말한다. '최상의 회중(aggaparisā)'이란 비구 승가라고 불리는 최상의 회중을 말한다.

โส เม อาคโม’ติ วีสติธมฺมทฺวิลิงฺคานํ มยฺหํ สตฺตาเน โส อาคโม นถิ.

'그것은 나의 전승이다(so me āgamo)'란 스무 가지 법과 두 가지 표상을 가진 나 같은 존재들에게는 그러한 전승이 없다는 뜻이다.

ปุถุชฺชนปญฺโห ปฐโม.

범부에 대한 첫 번째 질문.

เย เต ภพฺพา’ติ เย เต สตฺตา ภวฺยา ยุตฺตา

'적합한 자들(ye te bhabbā)'이란 적절하고 합당한 중생들을 말한다.

มุขโลหิตปคฺฆรณปญฺโห ทุติโย.

입에서 피가 흐르는 것에 대한 두 번째 질문.

ตปฺปฏิภาคนฺติ เตน วถคุยฺเหน สทิสํ.

'그와 유사한 것(tappaṭibhāga)'이란 그 의복으로 가려진 부위(성기)와 비슷한 것을 말한다.

อนุสาสนิยํ อนุวาเสตีติ อุปริภาเค ปสฺสาวมคฺเค วถิกมฺมํวุตฺตํ อายุพฺเพเท

'관장약을 주입함(anusāsaniyaṃ anuvāsetī)'이란 위쪽 부분인 요도에 관장 처치(vathikamma)를 하는 것을 아유르베다에서 말한 것이다.

‘วมนํ เรจนํ นสฺยํ นิรูห อนุวาสนํเญยฺยํ ปญฺจวิธํ กมฺมํ วิธานํ ตสฺส วุจฺจเต’ติ;

'구토제, 하제, 비강 투약, 비유성 관장(nirūha), 유성 관장(anuvāsana)의 다섯 가지 처방(kamma)을 알아야 하며, 그 방법이 설해진다'라고 하였다.

นิรูหอนุวาสนวเสน หิ ทุวิธํ วถิกมฺมํ.

관장 처치(vathikamma)는 비유성 관장(nirūha)과 유성 관장(anuvāsana)의 두 가지 방식으로 나뉜다.

ตถ นิรูหวถิกมฺมํ อโธภาเค วจฺจมคฺเค กาตพฺพํ. อนุวาสนวถิกมฺมํ อุปริภาเค ปสฺสาวมคฺเค กาตพฺพํ. วถิกมฺมํ อุตฺตรวถิกมฺมมฺปิ อิทํ นามทฺวยํ เตสํเยว นามนฺติ. ตสฺส ฏีกา?

그중 비유성 관장(nirūha-vathikamma)은 아래쪽 부분인 항문에 해야 한다. 유성 관장(anuvāsana-vathikamma)은 위쪽 부분인 요도에 해야 한다. 관장(vathikamma)과 후관장(uttaravathikamma)이라는 이 두 이름은 바로 그것들의 이름이다. 그 복주(ṭīkā)는 어떠한가?

‘‘สมฺพาธสฺเสว สามนฺตา ตถ กมฺมํ ทุวงฺคุลํ,วาริตํ วถิกมฺมมฺปิ สมฺพาเธเยว สตฺถุนา’’;

“은밀한 곳 근처에서 그와 같이 두 손가락 마디 정도의 처치를 한다. 하지만 은밀한 곳(성기) 자체에 관장(vathikamma)을 하는 것은 스승(부처님)에 의해 금지되었다.”

วถิกมฺมนฺติ เตลเภสชฺชานํ วิชฺฌนวเสนกตฺตพฺพํ วถิกมฺมนฺติ วินยฏีกา.

'관장 처치(vathikamma)란 기름과 약제를 주입함으로써 행해지는 처치이다'라고 율장의 복주(Vinaya-ṭīkā)에 나온다.

คุยฺหปฺปกาสนปญฺโห ตติโย.

은밀한 부위를 드러내는 것에 대한 세 번째 질문.

อสารมฺเภนาติ นิทฺโทเสน.

'거칠지 않음(asārambha)'이란 허물이 없음(niddosa)을 말한다.

จตุสจฺจาหิสมโย’ติ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ ญาเณน อภิสมโย.

‘사성제의 깨달음(Catusaccāhisamayo)’이란 지혜로써 네 가지 성스러운 진리를 깨닫는 것을 말한다.

ปุริสตฺตนนฺติ ปุริสตฺตํ, โสเยว วา ปาโฐ.

‘남자의 상태(Purisattanaṃ)’란 남성성을 뜻하며, 혹은 그것 자체가 독송되는 구절이다.

อญฺญํ กยิรมานํ อญฺเญน สมฺภวตีติ อญฺญํ โลกุตฺตรผลํ อารพฺภ วิปสฺสนา กมฺมํ เตน กยิรมานํ อญฺเญน โลกิยผเลน สมฺภวติ, โลกิยผลํ เทตีติ อธิปฺปาโย. สภาวมฺปี’ติ สภาเวน วจเนน.

‘한 가지를 행하고 있을 때 다른 결과가 생긴다’는 것은 출세간의 과보를 목표로 위빳사나 수행을 행할 때, 그것으로 인해 다른 세간의 과보가 생겨나 세간의 과보를 준다는 의미이다. ‘본성 또한(Sabhāvampī)’이란 본래의 의미에 따른 말이다.

โย อกฺโกสนฺโต’ติ โย ปรํ อกฺโกสนฺโต.

‘욕하는 자’란 다른 사람을 욕하는 자를 말한다.

กิริยาเยว กตา’ติ โทสวนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส กิริยายเยว กรเณนเยว โมฆปุริสวจนกตา’ติ.

‘행위로써만 이루어졌다’는 것은 허물이 있는 사람에게 행위(처벌)를 가함으로 인해서만 ‘어리석은 자’라는 말이 성립된다는 의미이다.

สวเณน…เป… ชิคุจฺฉตีติ ภควโต ภควนฺตสฺส สวเณน สาสนสวเณน.

‘들음으로써… (중략) …혐오한다’는 것은 세존의 가르침, 즉 교법을 들음으로써 혐오한다는 뜻이다.

โอตฺตปฺปตี’ติ ชิคุจฺฉติ.

‘두려워한다(Ottappati)’는 것은 혐오한다는 뜻이다.

ภิยฺโยทสฺสเนนาติ ภควโต ทสฺสเนน โอตฺตปฺปติ ชิคุจฺฉติ.

‘더욱 봄으로써’란 세존을 뵘으로써 두려워하고 혐오한다는 뜻이다.

โมฆปุริสวจนปญฺโห จตุโถ.

어리석은 자라는 말에 관한 네 번째 질문이 끝났다.

‘‘อเจตนํ พฺราหฺมณ อสฺสุณนฺตํชานํ อชานนฺตมิมํ ปลาสํ,อารทฺธวีริโย ธุวมปฺปมตฺโตสุขเสยฺยํ ปุจฺฉสิ กิสฺสเหตุ’’ติ;

“브라만이여, 의식도 없고 듣지도 못하며, 알지도 못하는 이 팔라사 나무에게, 어찌하여 정진을 시작하여 항상 방일하지 않고 안락한 잠자리를 묻는 것인가?”

อิทํ จตุกฺกนิปาตฺญาคตํ ปลาสชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

이것은 4모음(Catukkanipāta)에 나오는 팔라사 자따까(Palāsajātaka)를 근거로 설해진 것이다.

อิติ ผทน รุกฺเข’ปิ ตาวเท’ติ มิลิเท อาคตํ. ชาตเก ปน

이처럼 ‘파다나 나무에서도 곧바로’라는 구절은 밀린다팡하에 나온다. 그러나 자따까에서는 다음과 같다.

‘‘อิติ ผทนรุกฺเขปิ เทวตา อชฺฌภาสต,มยฺหมฺปิ วจนํ อถิ ภารทฺวาช สุโณหิ เม’’ติ;

“이처럼 파다나 나무에서도 천신이 말하였다. ‘바라드와자여, 나에게도 할 말이 있으니 내 말을 들으시오.’”

อาคตํ อิทญฺจ เตรสนิปาเต อาคตํ ผทนชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

이 구절은 13모음(Terasanipāta)에 나오는 파다나 자따까(Phadanajātaka)를 근거로 설해진 것이다.

รุกฺขาเจตนปญฺโห ปญฺจโม.

나무의 무의식에 관한 다섯 번째 질문이 끝났다.

นวนฺนํ มหาราช อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนนฺติ อฏฺฐรูปาวจรสมาปตฺติเอกนิโรธสมาปตฺติวเสน นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนํ. นิพฺพานสุตฺตกถายมฺปน ผลสมาปตฺติสมตฺตาย ปรินิพฺพานสมตฺตาย เตสํ ทฺวินฺนํ ทายกานํ อนุสฺสรเณ สมตฺตายาติ ตีหิ การเณหิทฺเว ปิณฺฑปาตา สมผลา วุตฺตา.

“대왕이여, 아홉 가지 차례대로 머무는 등지(차제정)”란 여덟 가지 색계·무색계의 등지와 한 가지 멸진정의 관점에서 아홉 가지 차례대로 머무는 등지를 말한다. 열반경 주석에서는 과보의 등지가 원만하고, 반열반이 원만하며, 그 두 시주자를 기억함이 원만하다는 세 가지 이유로 두 가지 공양이 동등한 과보를 가진다고 설해졌다.

ทฺวิปิณฺฑปาตสมผลปญฺโห ฉฏฺโฐ.

두 가지 공양의 동등한 과보에 관한 여섯 번째 질문이 끝났다.

ปูเชถ นํ ปูชนียสฺส ธาตุํ เอวํ กิร โภ สคฺคมิโต คมิสฺสถาติ อิทํอเนกวณฺณวิมาเน วุตฺตํ.

“공양받을 만한 분의 사리에 공양하십시오. 벗들이여, 이처럼 하면 여기서 천상으로 가게 될 것입니다.” 이 내용은 아네까완나 위마나(Anekavaṇṇavimāna)에서 설해졌다.

พุทฺธปูชาปญฺโห สตฺตโม.

불공양에 관한 일곱 번째 질문이 끝났다.

อนิมิตฺตกตสทิสา’ติ อสลฺลกฺขนกตสทิสา.

‘표상 없이 한 것과 같다’는 것은 살피지 않고 한 것과 같다는 뜻이다.

อปาสนปปฏิกปญฺโห อฏฺฐโม.

돌 파편에 관한 여덟 번째 질문이 끝났다.

ขีณาสวปญฺโห นวโม.

번뇌를 다한 자(아라한)에 관한 아홉 번째 질문이 끝났다.

อุพฺพิลาวิตปญฺโห ทสโม.

들뜸(Ubbilāvi)에 관한 열 번째 질문이 끝났다.

มามโก’ติ มม สนฺตโก มม สาวโก.

‘나의 것(Māmako)’이란 나의 소유, 나의 제자를 뜻한다.

การณา’ติ ปีฬนา.

‘형벌(Kāraṇā)’이란 괴롭힘(pīḷanā)을 뜻한다.

สนฺนติวิโกปนนฺติ นามรูปสนฺตติวินาสนํ ธมฺโม หิ มหาราชอหึสาลกฺขโณ’ติ สกโล หิ สภาววจนธมฺโม อหึสาวจนลกฺขโณ. อุทฺธตํ มหาราช จิตฺตํ นิคฺคเหตพฺพนฺติ โยคาวจเรหิ อุทฺธตํ จิตฺตํ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺเคหิ นิคฺคเหตพฺพํ ปคฺคเหตพฺพนฺตี ปคฺคหทณฺฑสทิเสหิ ธมฺมวิจยวีริยปีติสมฺโพชฺฌงฺเคหิ ปคฺคเหตพฺพํ. สติ ปน สพฺพถ ลีนุทฺธจฺเจสุอิจฺฉิตพฺพา? ‘‘สตึ ขวาหํ ภิกฺขเวสพฺพถิกํ วทามี’’ติ วจนโต.

‘상속의 파괴’란 명색의 상속을 파괴하는 것이다. 대왕이여, 법(Dhamma)은 불해(不害)를 특징으로 한다. 즉, 모든 자성적인 법은 불해의 말이라는 특징을 갖는다. 대왕이여, 들뜬 마음은 제어되어야 하니, 수행자는 들뜬 마음을 경안·삼매·사의 각지로 제어해야 하고, 또한 채찍과 같은 택법·정진·희의 각지로 북돋워야 한다. 그러나 마음이 침체되거나 들떴을 때 모든 상황에서 마음챙김(Sati)이 요구되는가? “비구들이여, 마음챙김은 모든 경우에 유익하다고 나는 말한다”라는 말씀 때문이다.

สยงฺกเตนโสฆาตียตีติ โส โจโร อตฺตนา กเตน ทุจฺจริตกมฺเมนกตฺตุภุเตน ปริฆาตียติ.

‘자신이 지은 바에 의해 죽임을 당한다’는 것은 그 도둑이 스스로 지은 악한 행위가 원인이 되어 파멸된다는 뜻이다.

อปิ จ ธมฺมานุสถิ อนุสาสียตีติ เอกํเสน ภควโต อนุสิฏฺฐิ ปณฺฑิตชเน อปราธิกมนุสฺเส อนุสาสยติ ธมฺเมน อนุวทาเปติ.’ นิคฺคเห นิคฺคหารหนฺติวจนโต วทโต ภควโต โทโส นถิติ อธิปฺปาโย’นิคฺคเห นิคฺคหารหนฺติ’ อิทญฺจ ธมฺเมน นิคหนํ สธาย วุตฺตํ, น ปีฬนกมฺมํ สธาย วุตฺตนฺติ อิทํ เถเรน วตฺตพฺพํ กสฺมา นวุตฺตนฺติ เจ รญฺโญ รุจิยา อนนุกูลตฺตา. เถโร หิ ยถา ราชา กงฺขํ วินยิวา ธมฺมสภาวํ ชานาติ ตถา ปญฺหํ พฺยากโรตีติ. ภควตา สงฺเขปวิถารเทสิตนเยน ตถา ตถา หิ ปญฺหํ ปกาเสติ. เอส ยถา ยถาสฺส สทฺธมฺมเตชวิหตวิลยนขเณน มิลิทราชหทเย วิมติ ปยาตีติ.

또한 법의 가르침으로 훈계받는다는 것은, 세존의 가르침이 지혜로운 이들에게 죄를 지은 사람들을 훈계하고 법에 따라 뉘우치게 한다는 것이다. ‘제어할 만한 자를 제어함’이라는 말씀에 따라 설하시는 세존께는 허물이 없다는 뜻이다. 이것은 법으로써 제어하는 것을 의미하는 것이지, 괴롭히는 행위를 의미하는 것이 아니다. 이를 장로가 왜 말하지 않았는가 하면, 왕의 성향에 맞지 않았기 때문이다. 장로는 왕이 의혹을 풀고 법의 자성을 알 수 있도록 질문에 답한다. 그는 세존께서 간략히 혹은 상세히 설하신 방식에 따라 질문을 설명한다. 이는 정법의 위엄에 의해 의혹이 사라지는 찰나에 밀린다 왕의 마음속에 있는 의심이 떠나가게 하려는 것이다.

นิคฺคหปญฺโห เอกาทสโม.

제어(Niggaha)에 관한 열한 번째 질문이 끝났다.

ปณาเมสีติ ปพฺพาเชสิ.

‘내쫓았다(Paṇāmesi)’는 것은 추방했다는 뜻이다.

อปฺปติวตฺติโต’ติ อปฺปหีโณ.

'전복되지 않은 것(appativattito)'이란 '버려지지 않은 것(appahīṇo)'을 의미합니다.

นิจฺฉุหตีติ นีหรติ.

'내뱉는다(nicchuhati)'는 것은 '내보낸다(nīharati)'는 뜻입니다.

ถลํ อุสฺสาเทตี’ติ ถลฏฺฐาเน ราสึ กโรติ.

'육지에 쌓아 올린다(thalaṃ ussādetī)'는 것은 육지라는 장소에 더미를 만든다는 뜻입니다.

ปริลียตี’ติ ปฏิลียิตุํ อรหติ

'물러난다(parilīyatī)'는 것은 마땅히 물러나야 함을 의미합니다.

ปณามียตี’ติ ปณเมตุํ วา ปพฺพาเชตุํ วา อรหติ.

'쫓겨난다(paṇāmīyatī)'는 것은 마땅히 물러나게 하거나 추방하는 것을 의미합니다.

ปณามนปญฺโห ทฺวาทสโม.

추방에 관한 질문은 열두 번째입니다.

ทฺวาทสปญฺหวนฺตตติยวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열두 가지 질문이 포함된 세 번째 품의 주석이 끝났습니다.

กมฺมาธิคฺคหิตสฺสาติ อภิภวนียมานสฺส.

'업에 사로잡힌 자(kammādhiggahitassa)'란 압도당하고 있는 자를 말합니다.

โมคฺคลฺลาน นิพฺพานปญฺโห ปฐโม.

목갈라나의 열반에 관한 질문은 첫 번째입니다.

อถรโส’ติ ผลํ กถิตํ.

'의미의 맛(attharaso)'이란 결과(phala)가 설해진 것입니다.

ธมฺมรโส’ติ เหตุ.

'법의 맛(dhammaraso)'이란 원인(hetu)을 말합니다.

วิมุตฺติรโส’ติ นิพฺพานํ.

'해탈의 맛(vimuttiraso)'이란 열반을 말합니다.

อญฺญํ อาราเธตีติ สมตฺตการี ปริปุณฺณการี อญฺญํ อรหตฺตผลํ อาราเธติ, อตฺตโน สนฺตาเน นิปฺผาเทติ.

'통찰지(aññaṃ)를 얻는다'는 것은 수행을 완성하고 원만하게 행하여 아라한과라는 통찰지를 얻고, 자신의 상속에서 이를 성취하는 것을 말합니다.

สวรปุรํ อนุคต’นฺติ มนุสฺสชานปทปุรํ อนุปฺปตฺตํ.

'사바라 성에 이르렀다'는 것은 사람들이 사는 지방의 성에 도착했음을 의미합니다.

ปาติโมกฺขปิหิตปญฺโห ทุติโย.

빠띠목카로 가려진 것에 대한 질문은 두 번째입니다.

อุจฺฉิชฺชตี’ติ ยํ เยน การเณน ภิกฺขุภาโว อุจฺฉิชฺชติ.

'끊어진다(ucchijjati)'는 것은 어떤 원인으로 인해 비구의 상태가 끊어지는 것을 말합니다.

อุภโต ปกฺเข’ติ มาตุปิตุปกฺขสงฺขาเต อุภโตปกฺเข.

'양쪽 편(ubhato pakkhe)'이란 모계와 부계를 일컫는 양측을 말합니다.

มนุสฺสนฺตเรนา’ติ มนุสฺสสานตฺเตน. ฉนฺนญฺหิ นานตฺตํ อติวิย นานตฺตํ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ เวทสเถ-

'인간들 사이의 차이(manussantarena)'란 인간의 다양성을 의미합니다. 참으로 이들 사이의 다양성은 매우 큽니다. 베다 문헌에도 다음과 같이 설해져 있습니다.

‘‘วาชี วา มรณโลหานํ กฏฺฐปาสาณวาสสํ,นารีปุริสโคยานํ อนฺตรํ พหุตนฺตรนฺติ’’;

말(馬)이나 금보석, 금속, 나무나 돌이나 의복, 여인이나 남자나 가축들 사이의 차이는 매우 큰 차이입니다.

มุสาวาทตรปญฺโห ตติโย.

거짓말보다 더한 것에 관한 질문은 세 번째입니다.

นิเมสนฺตรมฺปติ จกฺขุนิมฺมิสนกฺขณมฺปิ.

'눈 깜빡이는 순간(nimesantara) 사이에도'란 눈을 한 번 깜빡이는 찰나를 말합니다.

วาณิโช หถินาโค จ สากฏิโก นิยามโกหิสกฺโก อุตฺตรเสตุ ภิกฺขุ เจว โพธิสตฺโต,อุตฺตรเสตุ ปฏิปนฺนโก ปุคฺคโล;

เอเต อนาคตํ อฏฺฐ ชนา วิโลกิยา;

วิกฺกยานาคตมคฺโค ติถํ ตีรมายุถิรํอนาคตํ กุลมฺปิ จ อฏฺฐฏฺฐานา วิโลกิยา’ติ;

상인, 코끼리, 수레 끄는 사람, 선장, 의사, 나루터지기(uttarasetu), 비구, 그리고 보살. 여기서 나루터지기란 도를 닦는 사람입니다. 이들 여덟 부류의 사람은 앞날을 내다보아야 합니다. 팔 물건, 앞으로 갈 길, 나루터, 강둑, 수명, 견고함, 미래, 가문이라는 여덟 가지를 내다보아야 합니다.

กุลวิโลกนปญฺโห จตุโถ.

가문을 살피는 것에 관한 질문은 네 번째입니다.

ยถาธมฺโม กาเรตพฺโพติอาปตฺติธมฺโม วินเย ติฏฺฐติ. ยถา ติฏฺฐติ, ตถา โส ภิกฺขุ สงฺเฆน กาเรตพฺโพ, ตถา โพเธตพฺโพ.

'법대로 행해져야 한다'는 것은 범계의 법이 율에 머무는 것을 말합니다. 그 율에 규정된 대로 승가는 그 비구를 다스려야 하고 깨우쳐 주어야 합니다.

อตฺตนิปาตนปญฺโห ปญฺจโม.

스스로 몸을 던지는 것에 관한 질문은 다섯 번째입니다.

เนเต มหาราช คุณา ปุคฺคลสฺสาติ ปุคฺคลสฺส เอเต คุณา เอกาทสาทิสงฺขา น โหนฺติ. เมตฺตา ภาวนาย เอว เอเต คุณา. เมตฺตาวิหาริ ปุคฺคลสฺส สํวิชฺชนฺตีติ อธิปฺปาโย.

'대왕이시여, 이것들은 개인의 공덕이 아닙니다'라는 것은 이 열한 가지 등의 공덕이 개인에게 속한 것이 아니라는 뜻입니다. 오직 자애의 수행에서 비롯된 것이며, 자애에 머무는 사람에게 이러한 공덕들이 나타난다는 의미입니다.

ยสฺสาติ ยสฺส คุณสฺส เหตุ.

'누구의'란 어떤 공덕으로 인한 것인지를 뜻합니다.

อนฺตรธานมูลนฺนิติ ปกติสรีรสฺส อนฺตรธาน-ทิพฺพเภสชฺชรุกฺขมูลํ.

'모습을 감추게 하는 뿌리(antaradhānamūla)'란 본래의 몸을 보이지 않게 만드는 천상의 약초 뿌리를 말합니다.

อนฺตรธานสฺสา’ติ อนฺตรธานกรณสฺส.

'모습을 감춤의'란 사라지게 함의 뜻입니다.

ยนฺติ เยน คุเณน.

'어떤 것'이란 어떤 공덕에 의해서라는 뜻입니다.

เมตฺตํ สมาปนฺโต’ติ อปฺปณาปฺปตฺตํ เมตฺตํ สมาปนฺโน.

'자애에 든 자'란 안지(appanā)에 도달한 자애에 든 자를 말한다.

เมตฺตาภาวนา หิตานมฺปิ อหิตานมฺปีติ หิตรหิตานมฺปิ สตฺเตสุ ผรณกเมตฺตาภาวนา สพฺพกุสลคุณาวหา สพฺพนิรวชฺชคุณานิสํสา’ว โหติ.

자애 수행은 이로운 자들에게나 이롭지 않은 자들에게나, 즉 이익이 있거나 없는 중생들에게 두루 퍼지는 자애 수행이며, 모든 유익한 공덕을 가져오고 모든 결점 없는 공덕의 이익이 된다.

สพฺเพสนฺติ สพฺเพสุ วิญฺญาณพทฺเธสุ สตฺเตสุ มหานิสํสา เมตฺตาภาวนา สมผรณวเสน ปณฺฑิเตหิ สํวิหชิตพฺพา.

'모든 이들에게'란 의식을 가진 모든 중생들에게 큰 이익이 되는 자애 수행을 지혜로운 이들이 평등하게 퍼뜨리는 방식으로 닦아야 한다는 것이다.

สุวณฺณสามเมตฺตาวิหารปญฺโห ฉฏฺโฐ.

수완나사마의 자애 머묾에 관한 질문이 여섯 번째이다.

นฏฺฐายิโก’ติ นฏฺฐธโน.

'낫타이카(Naṭṭhāyika)'란 재산을 잃은 자를 말한다.

ยทา เทวทตฺโต สิคาโล อโหสิ ขตฺติยธมฺโม, โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสิ. ตทา โพธิสตฺโต วิธุโร นาม ปณฺฑิโต อโหสีติ อิทํ ทุกนิปาเต สพฺพทาฐชาตกํ สธาย วุตฺตํ.

데와닷타가 크샤트리아의 법을 가진 여우였을 때, 그는 잠부디파의 모든 지방 왕들을 복속시켰다. 그때 보살은 위두라(Vidhura)라는 이름의 현자였다는 이것은 두카니파타(Dukanipāta)의 삽바다타 자타카(Sabbadāṭha-jātaka)를 근거로 설해진 것이다.

ยถา ปณิหิตนฺติ ยถา อิจฺฉิตํ, ยถา ฐปิตํ วา.

'설정된 대로'란 바라는 대로, 혹은 놓인 대로라는 뜻이다.

โพธิสตฺตาธิกสมปญฺโห สตฺตโม.

보살의 수승함과 평등함에 관한 질문이 일곱 번째이다.

สปกฺโข’ติ สปริวาโร.

'사팍카(Sapakkha)'란 추종자들을 거느린 것을 말한다.

มิตฺตสม. โน’ติ อตฺตนา สหชาต-สหชนาธิเกหิ มิตฺเตหิ สมนฺนาคโต.

'미타사마노(Mittasamano)'란 자신과 함께 태어났거나 함께 태어난 이들 중 수승한 친구들을 갖춘 것을 말한다.

อายูหโก’ติ ธนปุญฺญานํ อายูหโก.

'아유하카(Āyūhaka)'란 재물과 복덕을 쌓는 자를 말한다.

สงฺคาหโก’ติ จตุหิ ทานาทิสงฺคหวถูหิ จตุหิ ชนสงฺคาหเกหิ สงฺคาหโก.

'상가하카(Saṅgāhako)'란 보시 등의 네 가지 섭법(攝法)으로 사람들을 포섭하는 자를 말한다.

สขิโล’ติ มธุกวจโน หทยงฺคมกณฺณสุขมฏฺฐวจโน.

'사킬로(Sakhilo)'란 달콤한 말을 하는 자, 즉 마음을 감동시키고 귀에 즐거우며 부드러운 말을 하는 자를 말한다.

หิเตสี อุปนิสฺสิตานนฺติ สตฺตาน นิสฺสาย วสนฺตานํ ปุคฺคลานํ ธนยสปญฺญาสงฺขาตหิตคเวสนสีโล.

'의지하는 자들의 이익을 구하는 자'란 그에게 의지하여 사는 중생들을 위해 재물, 명성, 지혜라고 불리는 이익을 찾는 성품을 가진 자를 말한다.

ธนวา’ติ ถาวรชงฺคมสํหาริมองฺคสมอนุคามิธนสงฺเตหิ ปญฺจธเนหิ ธนวา.

'다나와(Dhanavā)'란 부동 자산, 가동 자산, 저장 자산, 신체적 자산, 내세에 따르는 자산이라는 다섯 가지 재물을 가진 자를 말한다.

อมราเทวินิมนฺตนปญฺโห อฏฺฐโม.

아마라데위의 초대에 관한 질문이 여덟 번째이다.

โอปตนฺตีติ อุปคจฺฉนฺติ.

'오파탄티(Opatanti)'란 다가온다는 뜻이다.

อรหนฺตสภายนปญฺโห นวโม.

아라한의 모임에 관한 질문이 아홉 번째이다.

โอกสฺสา’ติ อากฑฺฒิวา ปาคุปเมยฺยกสฺส. (?)

'오캇사(Okassa)'란 (비유를 끌어오기 위해) 끌어당긴 것을 말한다.

สกฺโยปมาหรณปญฺโห ทสโม.

샤키야족의 비유를 든 질문이 열 번째이다.

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตจตุถวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열 가지 질문으로 장식된 네 번째 장에 대한 설명이 끝났다.

ทฺเว อถวเส’ติ ทฺเว อานิสํเส.

'두 가지 목적'이란 두 가지 이익(공덕)을 말한다.

พฺยตฺตสงฺเกตา’ติ ปากฏสงฺเกตา สุลภทสฺสนํ ทสฺสนกามานนฺติ สีลวนฺตานํ ทสฺสนกามานํ อุปาสโกปาสิกานํ สุลภทสฺสนํ สุเขน ลภิตพฺพํ สีลวนฺตทสฺสนํ ภวิสฺสติ.

'분명한 표시'란 뚜렷한 표식이다. '친견하기 원하는 이들에게 친견하기 쉬움'이란 계행을 갖춘 이를 친견하고자 하는 우바새와 우바이들에게 계행을 갖춘 이를 친견하는 것이 쉽게 이루어질 것임을 말한다.

อนิเกตปญฺโห ปฐโม.

거처 없음에 관한 질문이 첫 번째이다.

วนฺตสฺส…เป… อาตุรสฺสา’ติ วนฺตสฺส เวชฺเชน วมาเปตพฺพสฺส.

'토한 자... 생략... 환자'란 의사에 의해 토하게 된 자를 말한다.

วิริตฺตสฺส อโธวิรจิตสฺส.

'정화된 자'란 아래로 배설된 자를 말한다.

อนุวาสิตสฺส ปสฺสาวมคฺคกตฺตพฺพสฺสอนุวาสกมฺมสฺส, อาตุรสฺส คิลานปุคฺคลสฺส.

'관장된 자'란 요도를 통해 행해지는 관장 처치를 받은 자를 말하며, '환자'란 아픈 사람을 말한다.

อุทรสํยตปญฺโห ทุติโย.

배를 절제함에 관한 질문이 두 번째이다.

พาหิรานํ อาคมานนฺติ’ติ ปิฏกตฺตยโต พาหิรานํ.

'외부의 전승들'이란 삼장(三藏) 이외의 것들을 말한다.

อนุตฺตรภีสกฺกปญฺโห ตติโย.

위없는 의사에 관한 질문이 세 번째이다.

มคฺคิยนฺติ คเวสิตพฺพํ.

‘Maggiyanti’는 구해야 한다(탐구해야 한다)는 뜻이다.

ตสฺสปกตนฺติ เตนอปรจกฺกวตฺตินา ปกตํ.

‘Tassapakata’는 그 다른 전륜성왕에 의해 행해진 것이라는 뜻이다.

โยนิยา ชนยิวา’ติ อตฺตโน ปสฺสาจมคฺคทฺวาเรน ชเนวา.

‘Yoniyā janayitvā’는 자신의 산도(産道)를 통해 낳는다는 뜻이다.

อนุปฺปนฺนมคฺคุปฺปาทนปญฺโห จตุโถ.

아직 생겨나지 않은 길의 생겨남에 대한 네 번째 질문.

วาชเปยฺยนฺติ สปฺปิอาทิวถุสงฺขาตํ วาชํ ปิวนฺติ เอถาติ วาชเปยฺโย, ตํ ราควเสน วิสญฺญินา’ติ ราคพเลน ปกติสฺญารหิเตน โลมสกสฺสปโพธิสตฺเตน.

‘Vājapeyya’는 버터(제호) 등으로 이루어진 자양물(vāja)을 마시는 곳이라는 뜻이다. ‘탐욕으로 인해 정신을 잃은 자’는 탐욕의 힘으로 인해 본래의 지혜를 잃은 로마사캇사파 보살을 말한다.

รตฺโต ราควเสนา’ติ ปุตฺตาทิสุ รตฺโต ปุตฺตาทีนํ มงฺคลถาย ราคพเลน ปาณํ หนฺติ. ภวตี ห-

‘Ratto rāgavasena’는 자식 등에게 매혹된 자를 말하며, 자식 등의 번영을 위해 탐욕의 힘으로 생명을 죽이는 것이다. 다음과 같이 전해진다.

‘‘รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส,ราชา จ ฆาตกา อฏฺฐ นาคเสเนน เทสิตา;

’’

“탐욕에 물든 자, 증오에 찬 자, 미혹된 자, 자만한 자, 탐욕스러운 자, 게으른 자, 왕, 그리고 살인자, 이 여덟 부류를 나가세나 존자께서 설하셨다.”

โอนเมยฺยา’ติ ปาณํ ฆาเตยฺย.

‘Onameyya’는 생명을 죽여야 한다는 뜻이다.

สสมุทฺทปริยายนฺติ สสมุทฺทปริกฺเขปํ.

‘Sasamuddapariyāya’는 바다를 포함한(둘러싼) 것을 뜻한다.

โลมสกสฺสปปญฺโห ปญฺจโม.

로마사캇사파에 관한 다섯 번째 질문.

โชติปาลฉทฺทนฺตปญฺโห ฉฏฺโฐ.

조티팔라와 찻단타에 관한 여섯 번째 질문.

กสฺสปพุทฺธกุฏิกาโอวสฺสนปญฺโห สตฺตโม.

캇사파 부처님의 오두막에 비가 새는 것에 관한 일곱 번째 질문.

พฺราหฺมณราชปญฺโห อฏฺฐโม.

바라문과 왕에 관한 여덟 번째 질문.

คาถาภิคีตปญฺโห นวโม.

게송으로 찬탄함에 관한 아홉 번째 질문.

โนธมฺมเทสนจิตฺตนมนปญฺโห ทสโม.

법을 설하는 데 마음이 기울지 않음에 관한 열 번째 질문.

ทสปญฺหปฏิมณฺฑิตปญฺจมวคฺควณฺณนา.

열 가지 질문으로 장엄된 제5장에 대한 해설.

โอโนเชวา’ติ อุทกํ ปาเตวา

‘Onojetvā’는 물을 붓는다는 뜻이다.

นมฺญาจริโยอถิปญฺโห ปฐโม.

다른 스승이 있는가에 관한 첫 번째 질문.

สมุปาทิกา’ติ สามํ อุทฺธํปถวึ ปวตฺตี’ติ สมุปาทิกา. อุทกสฺส อุปริ สมคมนํ นิพฺพตฺตีติ อโถ.

‘Samupādikā’는 스스로 땅 위로 솟아오른다는 뜻으로, 물 위에서 함께 나타난다는 의미이다.

ทฺวิพุทฺโธปฺปชฺชนปญฺโห ทุติโย.

두 부처님의 동시 출현에 관한 두 번째 질문.

มารพลนิสูทเน พุทฺเธ’ติ มารพลนิมฺมทฺทนสมเถ พุทฺเธ.

‘마라의 군대를 소탕하신 부처님 안에서’라는 것은 마라의 군대를 제압할 능력이 있는 부처님 안에서라는 뜻이다.

เอโก มโนปสาโท พุธสรณคมนจิตฺตุปฺปาโท.

단 한 번의 청정한 믿음은 부처님께 귀의하려는 마음의 일어남이다.

อญฺชลิปณาโม อญฺชลิปณมนมตฺเตน วทนากาโร

‘Añjalipaṇāmo’는 단지 합장하고 절하는 것만으로 경의를 표하는 방식이다.

อุสฺสหเต ตารยิตุนฺติ อปายทุกฺขวธทุกฺขโต ตารยิตุํ สกฺโกติ.

‘건너게 하려고 노력한다’는 것은 악처의 고통과 살해당하는 고통으로부터 건져낼 수 있다는 뜻이다.

โคตมีทินฺนวถปญฺโห ตติโย.

고타미가 보시한 옷에 관한 세 번째 질문.

อาราธโก โหติ ญายํ ธมฺมํ กุสลนฺติ มคฺคผลนิพฺพานสงฺขาตํ ญายํ กุสลธมฺมํ อาราธโก สมิชฺฌนโก โหติ.

‘방법과 법과 유익한 것을 성취하는 자가 된다’는 것은 도(道)·과(果)·열반이라 불리는 올바른 방법인 유익한 법을 성취하고 완수하는 자가 된다는 뜻이다.

ปพฺพชฺชานิรถปญฺโห จตุโถ.

출가의 무익함에 관한 네 번째 질문.

ทุกฺกรกิริยานิรถกปญฺโห ปญฺจโม.

고행의 무익함에 관한 다섯 번째 질문.

อิทเมถ การณนฺติ มนุสฺสานํ อิทํ นิฏฺฐาวจนํ เอถ อริยมคฺคอปาปุรณปพฺพชเน การณํ โหตีติ โยชนา.

‘이것이 여기서 원인이다’라는 것은 사람들에게 하는 결론적인 말로, 이것이 성스러운 길을 여는 출가의 원인이 된다는 문장으로 연결된다.

สยนฺติ สาสนสฺส อตฺตนา ชินสาสนวิพฺภนฺตํ ปุคฺคลํ กึ โสเธสฺสติ?

‘스스로’라는 것은 승자(부처님)의 가르침에서 벗어난 사람이 어떻게 스스로 자신을 정화하겠는가라는 뜻이다.

นิพฺพิเสสา’ติสีลาทิคุณวิเสสรหิตา.

'차별 없음'이란 계행 등의 덕의 뛰어남이 없는 자들이다.

อกตปุญฺญา’ติ ปุพฺพชินสาสเนสุ ปพฺพชฺชาปุญฺญสฺส อกรเณน อกตปุญฺญา.

'공덕을 짓지 않은 자들'이란 이전 부처님들의 가르침에서 출가의 공덕을 쌓지 않았기 때문에 공덕을 짓지 않은 자들이다.

อเวมูฬฺหา ชินสาสเน’ติ สีลาทิคุณเวมูฬฺหภาวํ ปาปุณิตุํ อสมถา.

'승자의 가르침에서 미혹되지 않은 자들'이란 계행 등의 덕에 대해 미혹된 상태에 이르는 것이 불가능한 자들을 말한다.

หีนายวตฺตนโทสปญฺโห ฉฏฺโฐ.

환속하는 허물에 대한 질문이 여섯 번째이다.

อรหนฺตกายิกทุกฺขเวทนาปญฺโห สตฺตโม.

아라한의 육체적 괴로운 느낌에 대한 질문이 일곱 번째이다.

ปาราชิกอชฺฌานปญฺโห อฏฺฐโม.

바라직을 범함에 대한 질문이 여덟 번째이다.

สงฺฆสมยํอนุปวิฏฺฐตายา’ติ สงฺฆสมยํ ปวิฏฺฐภาเวน.

'승가 회중에 들어갔기 때문'이란 승가 회중에 들어간 상태를 말한다.

ปพฺพชิตคิหีทุสฺสีลปญฺโห นวโม.

출가자와 재가자의 파계에 대한 질문이 아홉 번째이다.

อุทกชีวปญฺโห ทสโม.

물속의 생명에 대한 질문이 열 번째이다.

ทสปญฺหวนฺตฉฏฺฐวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열 가지 질문이 있는 여섯 번째 장의 설명이 끝났다.

มหารชกฺขา’ติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ มหนฺตา ราคาทิรชา เอเตสนฺติ มหารชกฺขา อถ วา อกฺขํ เยสํ อตฺถิติ อกฺขา. มหนฺตํ ราคาทิรชํ เอเตสนฺติ มหาราชา. มหารชา จ เต อกฺขา จา ต มหารชกฺขา. มหารชา เอ มหารชกฺขา’ติปิ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. อิมสฺมึ ปจฺฉิมวิกปฺเป อกฺขสทฺโท นิรโถ.

'마하라작카(Mahārajakkhā)'란 지혜의 눈에 탐욕 등의 큰 티끌(rajā)이 있는 자들이라는 뜻에서 마하라작카라고 한다. 또는 눈(akkha)을 가진 자들이 '악카(akkhā)'이며, 탐욕 등의 큰 티끌을 가진 자들이 '마하라자(mahārajā)'이다. 마하라자이면서 악카인 자들이 마하라작카이다. '마하라자가 곧 마하라작카이다'라고 말하는 것도 역시 타당하다. 이 마지막 해석에서 '악카'라는 말은 특별한 의미가 없다.

นิปฺปปญฺจปญฺโห ปฐโม.

희론 없음(Nippapañca)에 대한 질문이 첫 번째이다.

วิสมโกฏฺฐสฺสา’ติ วิสมอนฺตสฺส.

'불규칙한 위장을 가진 자'란 불규칙한 내장을 가진 자를 말한다.

ทุพฺพลคหณสฺสา’ติ อปฺปทุพฺพลนฺตรเทหิสฺส.

'약한 소화력을 가진 자'란 속 몸이 조금 약한 자를 말한다.

คิหีอรหนฺตปญฺโห ทุติโย.

재가 아라한에 대한 질문이 두 번째이다.

มคฺโค ปิ ตสฺสมหิยา อนญฺญาโต’ติ มหิยา มคฺโค ตสฺส อทฺธิกสฺส อรหโต อนญฺญาโต.

'지상의 길도 그에게 알려지지 않았다'란 그 길을 가는 여행자인 아라한에게 지상의 길조차 알려지지 않았다는 뜻이다.

อรหนฺตสติสมฺโมสปญฺโห ตติโย.

아라한의 마음챙김의 망각에 대한 질문이 세 번째이다.

ตีณินถิปญฺโห จตุโถ.

세 가지 '없음'에 대한 질문이 네 번째이다.

นถิธมฺมนฺติ อวิชหนสภาวํ.

'없어지지 않는 법'이란 버려지지 않는 성질을 말한다.

อถิธมฺมนฺติ วิชหนสภาวํ.

'있는 법'이란 버려지는 성질을 말한다.

อกมฺมชปญฺโห ปญฺจโม.

업에서 생기지 않은 것에 대한 질문이 다섯 번째이다.

พีชชาตานี’ติ พีชวาสิโย.

'씨앗에서 생긴 것들'이란 씨앗을 근거로 하는 것들이다.

กมฺมชปญฺโห ฉฏฺโฐ.

업에서 생긴 것에 대한 질문이 여섯 번째이다.

ยกฺขกุณปปญฺโห สตฺตโม.

야차와 시체에 대한 질문이 일곱 번째이다.

อนาคเตสุปญฺญตฺติสิกฺขาปญฺโห นวโม.

아직 생기지 않은 일들에 대한 학습계율의 제정에 대한 질문이 아홉 번째이다.

สูริยตปนปญฺโห ทสโม.

태양의 열기에 대한 질문이 열 번째이다.

ทสปญฺหวนฺตสตฺตมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열 가지 질문이 있는 일곱 번째 장의 설명이 끝났다.

ปุนเทว ลตาย พธิวา อทาสี’ติ อิทํชาตเก น ปากฏํ. รญฺโญ ปรมฺปราคตวจนํ คเหวา วุตฺตํ สิยา. อปิ จ โพธิสตฺโต อตฺตโน สนฺติกํ อาคเต พธนา อมุญฺจิวา อชฺฌุเปกฺขิโต ปุนเทว ลตาย พธิวา อทาสิ วิย สญฺญาย วุตฺตํ สิยา.

'다시 넝쿨로 묶어 주었다'는 이 내용은 자타카(본생경)에는 분명하게 나타나지 않는다. 왕으로부터 전해 내려온 말을 취해 말한 것일 수 있다. 또한 보살이 자신에게 다가온 자들을 결박에서 풀어주지 않고 방관한 것이, 마치 다시 넝쿨로 묶어준 것처럼 인식되어 그렇게 말해진 것일 수도 있다.

รูฬรูฬสฺส ผรุสาติผรุสสฺส ภีมภีมสฺส ชูชกสฺส พฺราหฺมณสฺส สวเณ วตฺตมาโน.

매우 거칠고 지극히 잔혹하며 몹시 두려운 주자카 브라만의 말을 듣고 있는 동안에.

ทารเกทารกทฺวเย โพธิสตฺตสฺส อทสฺสนํ คมิเต สติ โส โพธิสตฺโต สตธา วา สหสฺสธา วา โสกวเสน.

두 아이가 보살의 시야에서 사라졌을 때, 그 보살은 슬픔 때문에 백 갈래 혹은 천 갈래로 [심장이 터질 듯하였다].

หทยํ น เอลิ น ผเลสิ อิทํ สตฺตมํ ทุกฺกรโต ทุกฺกรตรํ อโหสีติ โยชนา.

심장이 갈라지지도 않고 터지지도 않았으니, 이것이 일곱 번째로 어려운 것보다 더 어려운 일이었다는 해석이다.

เวสฺสนฺตรปุตฺตทารทานปญฺโห ปฐโม.

웨산타라 왕자의 자녀와 아내를 보시한 것에 대한 질문이 첫 번째이다.

ทุกฺกรการิปญฺโห ทุติโย.

행하기 어려운 일을 한 것에 대한 질문이 두 번째이다.

โลกิยํ ภนฺเต นาคเสน โลกุตฺตเรน วิญฺญาปิตนฺติ โลกิกํ อถชาตํ วิย…เป…ตยา โลกุตฺตเรน อถชาเตน วิญฺญาปิตํ.

존자 나가세나여, 세간적인 것이 출세간적인 것에 의해 알려졌다는 것은, 세간적인 사물과 같이… (중략) …당신에 의해 출세간적인 사물로써 알려진 것입니다.

ปาปพลปญฺโห ตติโย.

악의 힘에 대한 질문이 세 번째이다.

เปตปาปุณนกปุญฺญปญฺโห จตุโถ.

아귀가 공덕을 받는 것에 대한 질문이 네 번째이다.

ทิพฺโพ อโถ’ติ ทิพฺพสทิโส จ เอกนฺตทิพฺโพ จ อโถ.

'천상의 의미'란 천상과 같거나 전적으로 천상적인 상태를 의미한다.

มิทฺธสมาปนฺโน’ติ ภวงฺควเสน นิทฺทํ อาปนฺโน.

'혼면(昏眠)에 든 자'란 유분(有分, bhavaṅga)의 작용으로 잠에 빠진 자를 말한다.

กปิมิทฺธปเรโต’ติ กปินิทฺทาย สมนฺนาคโต.

'원숭이의 잠에 압도된 자'란 원숭이의 잠과 같은 상태에 있는 자를 말한다.

โย กายสฺส โอนาโห’ติ นามกายสฺส จ รูปกายสฺส จ พธนากาโร.

'몸의 덮개'란 정신적인 몸(名身)과 물질적인 몸(色身)이 묶여 있는 상태를 말한다.

ปติโยนาโห’ติ กมฺมํ กาตุํ อสมถตาวเสน สมนฺตโต พธนากาโร.

'완전한 덮개'란 일을 할 수 없는 상태로 인해 사방이 묶여 있는 상태를 말한다.

โย มหาราช กปินิทฺทาปเรโต โวกิณฺณตา ชาครตี’ติ ยา กปินิทฺทาย ปิฬิตสฺส ปุคฺคลสฺส นิทฺทา โวกิณฺณกํ ชาครํ คติยา นิทฺทามิสฺสกชาครปวตฺตนํ.

대왕이여, 원숭이의 잠에 압도된 자가 섞여서 깬다는 것은, 원숭이의 잠에 눌린 사람의 잠이 깨어 있음과 뒤섞여서, 잠과 깸이 혼재되어 나타나는 상태를 말합니다.

สุปินปญฺโห ปญฺจโม.

꿈에 대한 질문이 다섯 번째이다.

อการณมรณปญฺโห ฉฏฺโฐ.

원인 없는 죽음에 대한 질문이 여섯 번째이다.

ปรินิพฺพุตปาฏิหาริยปญฺโห สตฺตโม.

반열반한 분의 신통력에 대한 질문이 일곱 번째이다.

อูนสตฺตวสฺสปญฺโห อฏฺฐโม.

칠 세 미만의 연령에 대한 질문이 여덟 번째이다.

สุขทุกฺขมิสฺสนิพฺพานปโห นวโม.

즐거움과 괴로움이 섞인 열반에 대한 질문이 아홉 번째이다.

สภาวโต นถิ’ติ กิญฺจิ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตํ สภาวโต สรูปโต นถิ. คุณโต ปน อนุปลิตฺโต ทฺวิคุณโต กิญฺจิ โอปมฺมนิทสฺสนมตฺตํ สกฺกา ตุยฺหํ อุปทสฺสยิตุํ ปกาเสตุํ.

'본성상 존재하지 않는다'는 것은 본성이나 구체적인 형태로서 어떠한 비유나 예시가 존재하지 않는다는 것입니다. 그러나 덕성(德性)에 있어서는 [예를 들어] '물들지 않음'과 같은 두 가지 덕성에 근거하여 당신에게 어떠한 비유의 예시를 보여주고 밝힐 수 있습니다.

ปทุมํ อุทกํ เนว อคทํ สาคโร ตถา

연꽃, 물, 약, 그리고 바다와 마찬가지로

โภชนํ อากาส-มณิรตนวทนํ

음식, 허공, 보석, 그리고 전단향,

สปฺปิมณฺโฑ คิริ วถู ทสูปมา

정제된 버터, 산 - 이들은 열 가지 비유이다.

เอกทฺวิติจตฺตาริ ปญฺจกทสกา ตีณิ.

하나, 둘, 셋, 넷, 다섯, 열, 그리고 셋.

ปุน ตีณิ ปุน ตีณิ ปญฺจ คุณา ปณฺฑิเตหิ วิชานิยา

다시 셋, 다시 셋 - 이 덕성들은 지혜로운 이들에 의해 알려져야 한다.

ตถ ปทุมสฺส อุทเก อนุปลิตฺตภาโว เอโก คุโณ นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺโฐ.

그중에서 연꽃이 물에 물들지 않는 성질은 열반에 들어 있는 한 가지 덕성이다.

อุทกสฺส สีตลตา ปิปาสาวินยตา’ติ ทฺเว คุณา.

물의 시원함과 갈증을 없애주는 것, 이것이 두 가지 덕성이다.

อคทสฺส ปฏิสรณตา โรคอนฺตกรณตา อมตตา’ติ ตโย คุณา.

약의 의지처가 됨, 질병을 끝냄, 그리고 불사(不死)의 성질, 이것이 세 가지 덕성이다.

สมุทฺทสฺส กุณปสุญฺญตา สวนฺตีหิ อปูรณตา มหนฺตภูตาวาสตา อปริมิตวิจิตฺตปุปฺผสํกุสุมิตตา’ติจตฺตาโร คุณา โภชนสฺส อายุธารณตา พลวฑฺฒนตา วณฺณชนนตา ทรถวูปสมนตา ชิคจฺฉาทุพฺพลฺยปฏิวิโนทนตา’ติ ปญฺจคุณา. อากาสสฺส อชายนตา อชีรณตา อมียนตา อจวนตา อนุปฺปชฺชนตา ทุปฺปสหตา อโจรหรณตา อนิสฺสิตตา วิหคคมนตา นิราวรณตา อนนฺตตา’ติ ทส คุณา.

바다의 시체 없음, 강물로 채워지지 않음, 거대한 생물들의 거처임, 무한하고 다채로운 꽃들로 가득함 - 이것이 네 가지 덕성이다. 음식의 생명 유지, 힘의 증진, 용모의 생성, 피로의 진정, 굶주림과 쇠약함의 제거 - 이것이 다섯 가지 덕성이다. 허공의 태어나지 않음, 늙지 않음, 죽지 않음, 사라지지 않음, 생겨나지 않음, 억누를 수 없음, 도둑이 훔쳐갈 수 없음, 어디에도 의지하지 않음, 새들이 다니는 길임, 장애가 없음, 무한함 - 이것이 열 가지 덕성이다.

มณิรตนสฺส กามททตา หาสการณตา อุชฺโชตถกรณตา’ติ ตโย คุณา.

보석의 소원을 들어줌, 기쁨을 일으킴, 빛을 냄 - 이것이 세 가지 덕성이다.

โลหิตจทนสฺส ทุลฺลภตา อสมคธตา สุชนปฺปสถตาติ ตโย คุณา.

적전단향의 얻기 어려움, 비할 데 없는 향기, 선한 이들에 의해 찬탄받음 - 이것이 세 가지 덕성이다.

สปฺปิมณฺฑสฺส วณฺณสมฺปนฺนตา คธสมฺปนฺนตา รสสมฺปนฺนตา’ติ ตโย คุณา.

정제된 버터의 뛰어난 색깔, 뛰어난 향기, 뛰어난 맛 - 이것이 세 가지 덕성이다.

คิริสิขรสฺส อจฺจุคฺคตตา อจลตา ทุรภิโรหตา พีชารูหณตา อนุนยปฏิฆวิปฺปมุตฺตตา’ตี ปญฺจคุณา นพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา’ติ.

산봉우리의 아주 높음, 흔들리지 않음, 오르기 어려움, 씨앗이 자라지 않음, 애착과 혐오로부터 벗어남이라는 이 다섯 가지 특성이 열반에 들어 있다.

นิพฺพานานุปฺปวิฏฺฐคุณปญฺโห ทสโม.

열반에 들어 있는 특성에 관한 열 번째 질문이다.

เอเถวากิรา’ติ เอถ เอว ตยา สิกฺขิเต นิพฺพาเน อากิราหี’ติ อภิกโรหิ วา อยเมว วา ปาโฐ.

'에테바키라(Ethevākirā)'란 '그대가 배운 열반에 여기 확산시켜라'는 뜻이거나, 혹은 '완성하라'는 뜻이며, 이것이 바로 그 본문이다.

อนีติโต’ติ อนีติภาวโต นิพฺพานํ ทฏฺฐพฺพํ. เสเสสุ’ปิ เอเสว นโย.

'아니티토(Anītito)'란 재앙이 없는 상태로부터 열반을 보아야 한다는 것이다. 나머지들에서도 이와 같은 방식이다.

กุหียตี’ต วิมฺภยจิตฺโต โหติ.

'쿠히야티(Kuhīyati)'란 놀라워하는 마음을 가진다는 뜻이다.

นิพฺพานสจฺฉิกรณปญฺโห ทฺวาทสโม.

열반의 실현에 관한 열두 번째 질문이다.

ทฺวาทสปญฺหวนฺตอฏฺฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

열두 개의 질문이 있는 제8장의 주석이 끝났다.

เมณฺฑกปญฺเห อฐมวคฺควณฺณนา สมตฺตา.

메다카 질문(Meṇḍakapañha) 중 제8장의 주석이 끝났다.

อนุมานปญฺโห.

추론에 관한 질문이다.

กมฺมมูลํ คเหวานา’ติ ปุพฺพพุทฺธานํสนฺติเก กตกุสลมูลํ คเหวา.

'업의 뿌리를 잡고서'란 과거 부처님들 처소에서 지은 선업의 뿌리를 잡고서라는 뜻이다.

ตโต มุจฺจถ วิมุตฺติยา’ติ ตโต เตน อารมฺมณกิณเนน ทส สญฺญาภาวนานุโยเคน วิมุตฺติยา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจถ.

'그로부터 해탈에 의해 벗어난다'란 그 대상에 대한 전념과 열 가지 지각(saññā)의 수행에 전념함으로 인해 단멸의 해탈(samucchedavimutti)로써 윤회의 괴로움으로부터 벗어난다는 뜻이다.

อนิวายนฺตี’ติ อปฺปฏิวาตา หุวา วายนฺติ.

'아니와얀티(Anivāyantī)'란 맞바람 없이 불어오는 것을 말한다.

สรณสีลนฺติ สรณคมนํ คเหวา คเหตพฺพํ ปญฺจสีลํ.

'귀의의 계'란 귀의하는 일을 행한 뒤에 지녀야 할 오계(五戒)를 말한다.

ปญฺจุทฺเทสปริยาปนฺนนฺติ นิทานุทฺเทส-ปราชิกุทฺเทส-สงฺฆาทิเสสุทฺเทส-อนิยตุทฺเทส สงฺขาตํ ปญฺจุทฺเทสปริยาปนฺนํ.

'다섯 가지 암송에 포함된 것'란 니다나(Nidāna), 파라지카(Pārājika), 상가디세사(Saṅghādisesa), 아니야타(Aniyata) 등의 암송으로 일컬어지는 다섯 가지 암송에 포함된 것을 의미한다.

ปาติโมกฺขสํวรสีลนฺติ สตฺตวีสาธิกทฺวิสตปาติโมกฺขสํวรสีลํ.

'바티목카 단속의 계'란 227가지 바티목카(계목) 단속의 계를 말한다.

อุปาทายุปาทาย วิมุตฺตานนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิสงฺขาโตปเย อุปาทายุปาทาย วิมุตฺตานํ โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามีนํ

'의지하여 해탈한 이들'란 갈애와 견해라고 하는 집착의 수단에 의지하여 [그것으로부터] 해탈한 예류자, 일래자, 불환자들을 말한다.

เคหชโน’ติ ทาสกมฺมกราทิโก เคเห ฐิตชโน.

'집안사람들'란 노비나 노동자 등 집안에 머무는 사람들을 말한다.

ตถา พุทฺธํ โสกนุทํ…เป… อุมฺม ทิสฺวา สเทวเก’ติ เอถ ตถา เอว อุมฺมึ ทิสฺวา มหนฺตํ ธมฺมฺौมฺมึ ญาณจกฺขุนา ทิสฺวา พุทฺธํ โสกนุทํ อนุมาเนน อนุมานญาเณน กาตพฺพํ ญาตพฺพํ. สเทวเกโลเก ยถา ธมฺโม อุมฺมิวิปฺผาโร ตถา สเทวเก โลเกพุทฺโธ อคฺโค ภวิสฺสตี’ติ อนุมาเนน ญาตพฺพนฺติ โยชนา.

'그와 같이 슬픔을 걷어내시는 부처님을... 천신을 포함한 세상에서 물결을 보고서'라는 대목에서, 그와 같이 지혜의 눈으로 거대한 법의 물결을 보고서 슬픔을 걷어내시는 부처님을 추론의 지혜로써 알아야 한다는 것이다. 천신을 포함한 세상에서 법의 물결의 확산이 그러한 것처럼, 천신을 포함한 세상에서 부처님께서 으뜸이 되실 것임을 추론으로 알아야 한다는 연결이다.

มิคราชสฺสา’ติ จตุปฺปาทานํ มหนฺตภาเวน มิคราชสฺส หถิโน.

'백수의 왕의'란 네 발 달린 짐승들 가운데 거대함으로 인해 백수의 왕인 코끼리를 말한다.

ปทนฺติ ธมฺมปทํ.

'발자국'란 법의 발자국(dhammapada)을 말한다.

ธมฺมราเชน คชฺชิตนฺติ พุทฺธสีหนาทวจนํ ธมฺมราเชน กถิตํ.

'법왕에 의해 포효 된 것'란 법왕에 의해 설해진 부처님의 사자후의 말씀을 말한다.

อนุมาเนน ญาตพฺพํ พุทฺโธ จ มหนฺโต พุทฺธสีหนาโท จ มหนฺโต’ติ วิญฺญาตพฺพํ.

부처님도 위대하시고 부처님의 사자후도 위대하다는 것을 추론을 통해 알아야 한다는 뜻이다.

ลคฺคํ ทิสฺวา ภุสํ ปงฺกํ กลลทฺทํ คตํ มหินฺติ ลคฺคํ ลคฺคาปนสมถํ มหนฺตํ ปงฺกญฺจ ทิสฺวา กลลทายกํ อุทกญฺจ คตํ มหึ มหิยา คตํ ปวิฏฺฐํ ทิสฺวา ปณฺฑิตา มหาวาริกฺขโธ คโต ปวตฺโต’ติ อนุมาเนน ชานนฺติ.

'박혀 있는 것을 보고, 많은 진흙과 늪이 된 땅을 보고'란 박히게 만드는 거대한 진흙과 늪을 만드는 물이 스며든 땅을 보고서, 현자들은 거대한 수량이 지나갔음을 추론으로 안다는 뜻이다.

ชนนฺติ สาธุชนสมุหํ.

'사람들'이란 선량한 사람들의 무리를 말한다.

รชปงฺกสโมหิตนฺติ ราคาทิรชสงฺขาตปงฺเกหิ อชฺโฌถฏํ ปริโยนทฺธํ.

'티끌과 진흙에 휩싸인'이란 탐욕 등의 티끌이라 일컬어지는 진흙에 의해 덮이고 둘러싸인 것을 말한다.

วหิตํ ธมฺมนทฺธิยา’ติ ปริยตฺติปฏิปตฺติธมฺมนทฺธิยา วหิตํ.

'법의 뗏목에 실려'란 교학과 수행이라는 법의 뗏목에 실려 운반된 것을 말한다.

วิสฺสฏฺฐํ ธมฺมสาคเร’ติ นิพฺพานสงฺขาเต มหาสมุทฺเท ธมฺมนทฺธิยา วิสฺสฏฺฐํ วิสฺสชฺชิตํ ปเวสิตํ.

'법의 바다에 놓인'이란 열반이라 일컬어지는 대해(大海)에 법의 뗏목에 의해 놓이고 인도된 것을 말한다.

ธมฺมามตคตํ ธมฺมามเต ปวตฺตํ สเทวกํ สพฺรหฺมกํ อึ มหึ มหิยา ฐิตํ อิมํ สาธุชนสมูหํ.

천신과 범천을 포함하여 이 땅에 머무는 이 선량한 사람들의 무리가 법의 불사(不死)에 도달하고 법의 불사에 들어선 것을 말한다.

ทิสฺวา ญาณจกฺขุนา ปสฺสิวา.

'보고서'란 지혜의 눈으로 보는 것을 말한다.

ธมฺมกฺขโธ มหา’คโต’ติ สมฺมาสมฺพุทฺธจรณสงฺขาโต จตุราสีติยา ธมฺมกฺขธสหสฺสานํ เทสิตตฺตา มหาธมฺมกฺขโธอาคโต ปวตฺโต’ติ อนุมานญาเณน ญาตพฺพนฺติ โยชนา.

'거대한 법의 무리가 왔다'란 정등각자의 행실이라 일컬어지는 8만 4천 법수(法數)가 설해졌기에, 거대한 법의 무리가 도래하여 행해지고 있음을 추론의 지혜로써 알아야 한다는 연결이다.

อนุมานปญฺโห เอกาทสโม. (ธุตงฺคกถา)

추론의 질문, 열한 번째. (두타행에 대한 이야기)

กตเมน เต ปริยาเยน อนุโยคํ เต ทมฺมิ’ติ อนุโยคํ วํ ปุจฺฉิ อหํ พฺยากริสฺสามิ. อนุโยควจนํ เต ตว กตเมน การเณน ทมฺมิ.

"어떠한 방법으로 왕께 질문을 드려야 하겠습니까?"라고 질문에 대해 물으셨으니, 제가 답변하겠습니다. "어떠한 이유로 왕께 질문의 말을 드려야 합니까?"

วเมเวตํ พฺรูหีติ ราชวจนํ ภนฺเต นาคเสน วเมว ปริยายํ พฺรูหิ.

"그 방식대로 말씀해 주십시오"라는 것은 왕의 말입니다. "존자 나가세나여, 그 방식대로 말씀해 주십시오."

เตนหี’ติ ตสฺมา ตว โสตุกามตาย สเตน วา…เป…โกฏิสตสหสฺเสน วา ปริยายํ เต กถยิสฺสามีติ โยชนา.

"그렇다면(Tenahī)"이란, 그대가 듣고자 하므로 백 가지나 ... 혹은 백억 천만 가지의 방법으로 그대에게 설명하겠다는 연결구입니다.

ยา กาจิ กถา’ติ สมฺพโธอิธา’ติ อิมสฺมึ ธุตงฺควรคุเณ,อภิวุฏฺฐนฺติ วสฺโสทเกนอภิวุฏฺฐํสมฺปาทเก สตีติ ปฏิปาทเก ปุคฺคเล สติ.

"어떠한 이야기라도"는 연결된 내용입니다. "여기서(Idhā)"라는 것은 이 수승한 두타의 덕에 있어서라는 뜻입니다. "비가 내린다(Abhivuṭṭhanti)"는 것은 빗물로 흠뻑 젖는 것이며, "성취하는 자가 있을 때(Sampādake satī)"는 실천하는 사람이 있을 때를 의미합니다.

มยฺหํ ปุฏฺโฐ’ติ อิมสฺมึ ธูตงฺควรคุเณ ปริพฺยตฺตตาย เฉกตาย ปากฏาย พุทฺธิยา ยุตฺตการณปริทีปนํ สโมสริสฺสตีติ.

"나에게 질문된 것"이란, 이 수승한 두타의 덕에 대하여 명확함과 능숙함과 분명한 지혜로써 합당한 이유를 밝히는 것이 한데 모이게 될 것이라는 뜻입니다.

วิชฏิตกิเลสชาลวถู’ติ ตํ กิเลน สมุหปญฺจกฺขธวถุ.

"번뇌의 그물을 풀어버린 토대"란, 번뇌가 뿌리 뽑힌 다섯 가지 무더기(오온)의 토대를 말합니다.

ภินฺนภคฺคสงฺกุฏิตสญฺฉนฺนคตินิวารโณ’ติ อรหตฺตมคฺคผเลน ภินฺนภคฺคสงฺกุฏิตสญฺฉินฺนคตินิวารโณ.

"태어날 곳(趣)의 장애를 깨뜨리고 부수고 위축시키고 끊어버린 이"란, 아라한의 도와 과로써 태어날 곳의 장애를 깨뜨리고 부수고 위축시키고 끊어버린 이를 말합니다.

อภินีตวาโส’ติ อภิปุญฺญกาเมหิ อภิปถิตวาโส อภินีตฺैริยาปถวาโส วา.

"인도된 삶(Abhinītavāso)"이란, 큰 공덕을 바라는 이들이 갈망하는 삶이며, 혹은 잘 인도된 위의(威儀)의 삶을 말합니다.

วิมุตฺติชฺฌายิตตฺโต’ติ อรหตฺตผลชฺฌานสมฺปยุตฺตจิตฺโต อจลทฬฺหภีรุตฺตาณฏฺฐานํ อารมฺมณกรณวเสน อุปคโต.

"해탈을 명상하는 자"란, 아라한과의 선(禪)과 결합된 마음으로, 흔들림 없고 견고하며 두려움 없는 구제의 장소를 대상으로 삼아 도달한 자를 말합니다.

ธูตงฺคปญฺหกถาสงฺขาตโยคิกถา สมตฺตา.

두타행의 질문에 관한 이야기라고 불리는 수행자의 이야기가 끝났다.

จตุราสีติปญฺหปฏิมณฺฑิตเมณฺฑกปญฺหวณฺณนา สมตฺตา.

84가지 질문으로 장식된 멘다카 질문(난문의 질문)에 대한 설명이 끝났다.

มิลิทปญฺหเมณฺฑกปญฺเหสุ สพฺเพ ปญฺหา สมฺปิณฺฑิตา ปญฺจสตฺตาธิกสตปญฺหา โหนฺติ. องฺคคหณกถาย ปน นาธิกสตมาติกาสุ สตฺตสฏฺฐิมาติกา นิทฺเทสวเสนอวิสฺสชฺชิตา. เสสา’ รญฺโญ จตฺตาริ องฺคานิ คเหตพฺพานี’ติอาทิกา เอกูนจตฺตาฬีส มาติกา นิทฺเทสวเสน อวิสฺสชฺชิตา ยถ โปถเกสุ ทิสฺสนฺติ ตโต คเหตพฺพา เยวา’ติ.

밀린다팡하의 멘다카 질문들에서 모든 질문을 합하면 175가지가 된다. 그러나 '덕목을 취함에 대한 이야기'에서는 100가지가 넘는 마띠까(주제) 중에서 67가지 마띠까가 상세히 설명되지 않았다. "왕의 네 가지 덕목을 취해야 한다" 등으로 시작되는 나머지 39가지 마띠까는 상세히 설명되지 않았으니, 여러 판본에 나타난 대로 취해야 한다.

จตสฺโส ธมฺมเทสนาโย; ธมฺมาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา, ธมฺมาธิฏฺฐานา ปุคฺคลเทสนา, ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา, ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ปุคฺคลเทสนา’ติ. ตาสุ ปุริมา ติสฺโส ธมฺมเทสนา อิธ คเถ ลพฺภนฺติ, จตุโถ น ลพฺภติ.

법의 가르침에는 네 가지가 있으니, 법 중심의 법 가르침, 법 중심의 사람 가르침, 사람 중심의 법 가르침, 사람 중심의 사람 가르침이다. 그중 앞의 세 가지 법의 가르침은 이 문맥에서 얻어지나, 네 번째는 얻어지지 않는다.

อปรา’ปิ จุทฺทสวิธา เทสนา? อถสทสฺสน-คุณปริทีปน-นิคฺคห-สมฺปหํสนจริยาโวทานนิทสฺสน -ปุจฺฉาวิสชฺชน-อนุสาสน-ปุคฺคลวิโสธนอชฺฌาสยปริปูรณปเวณิ สทสฺสน-ปรปฺปวาทมทฺทโนปนิสฺสยปจฺจยนิทสฺสนตุฏฺฐา-การสทสฺสนธมฺมสภา-วคุณาทิ-นิทสฺสนาการเทสนา’ติ.

또 다른 14가지 방식의 가르침이 있는가? 그것은 의미의 제시, 덕성의 천명, 제어(책망), 환희심 고취, 행실의 청정함을 보임, 질문과 답변, 훈계, 사람의 정화, 의도의 충족, 전통(계보)의 제시, 타설의 굴복, 의지처와 조건의 제시, 만족해하는 모습의 제시, 법의 본성과 덕성 등을 제시하는 방식의 가르침이다.

ตถ

그 가운데

ปจฺจยาการเทสนา’ติ ปจฺจยาการสุตฺตนฺต-สติปฏฺฐาน-สมฺมปฺป-ธาน-อิทฺธิปาท-อิทฺริยพล-โพชฺฌงฺคาทิสุตฺตนฺตสมฺพธา.

'조건의 방식에 대한 가르침'이란 조건의 방식에 대한 경전, 사념처, 사정근, 사신족, 오근, 오력, 칠각지 등의 경전들과 관련된 것이다.

(อถสทสฺสนา) ปจฺจยาการปจฺจยถปรมถํ เทเสนฺตี ปวตฺตา ธมฺมเทสนา อถสทสฺสนา นาม.

(의미의 제시) 조건의 방식과 조건의 의미인 승의제(paramatha)를 설하면서 전개되는 법의 가르침을 '의미의 제시'라 한다.

(คุณปริทีปนี). สุสีม-โคสาล-โคสิงฺคสมฺปสาทน-ปาสาทิก-ทสพล-โคตมก- มหาสีหนาทาทิสุตฺตนฺตสมฺพธ อตฺตคุณปรคุณ-สาสนคุณปริทีปนี คุณปริทีปนี นาม.

(덕성의 천명). 수시마 경, 고살라 경, 고싱가삼빠사다나 경, 빠사디까 경, 다사발라 경, 고따마까 경, 마하시하나다 경 등과 관련하여 자신의 덕, 타인의 덕, 교단의 덕을 밝히는 것을 '덕성의 천명'이라 한다.

(นิคฺคหเทสนา) สกลวินยปิฏกํ อาทึ กวา ยา กาจิ กิเลสปาปปุคฺคลนิคฺคหเทสนา เอสา นิคฺคหเทสนา นาม.

(제어의 가르침) 모든 율장을 비롯하여 번뇌와 악한 사람을 제어하는 모든 가르침을 '제어의 가르침'이라 한다.

(สมฺปหํสนา) ภยภีรุกานํ ปุคฺคลานํ ภยปฏิเสธนถาย อุปถมฺภชนน-มคฺคานิสํส-สีลโถมนาทิกา เทสนา สมฺปหํ-สนา นาม.

(환희심 고취) 두려움에 떠는 사람들에게 두려움을 물리쳐 주기 위해 도움을 주고 도(道)의 공덕과 계율에 대한 찬탄 등을 전하는 가르침을 '환희심 고취'라 한다.

(จริยาโวทานนิทสฺสนา) สกลชาตกํ อจฺฉิยสุตฺตํ อาทึ กวา ทฺเวธาวิตกฺกโพธิราชกุมารสุตฺตาทิสมฺพธาเทสนา จริยาโวทานนิทสฺสนา นาม.

(행실의 청정함을 보임) 모든 자타카(본생담)와 아차리야 경을 비롯하여, 드웨다위따까 경, 보디라자쿠마라 경 등과 관련된 가르침을 '행실의 청정함을 보임'이라 한다.

(ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา) อฏฺฐหิ ปริสาหิ ปุจฺฉิตานํ ปญฺหานํ วิสฺสชฺชนาปฏิสํยุตฺตา สกลสคาถวคฺคมาทึ กวา วมฺมิกสุตฺต-ปรายณสุตฺตาทิกา เทสนา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา นาม.

(질문과 답변) 여덟 무리의 회중이 묻는 질문에 대한 답변과 관련하여, 모든 사가타왁가(유게품)를 비롯하여 밤미까 경, 빠라야나 경 등의 가르침을 '질문과 답변'이라 한다.

(อนุสาสนา). อริยวํส-ปุญฺญาภิสท-ธุตงฺคานุสาสน-วตฺตานุสาสน-สมฺพธา เทสนา อนุสาสนา นาม.

(훈계). 성스러운 가문(아리야왕사), 공덕의 쌓임, 두타행에 대한 가르침, 의무(vatta)에 대한 가르침과 관련된 것을 '훈계'라 한다.

(ปุคฺคลวิโสธนา) ภยสทสฺสนเทสนาปฏิสํยุตฺตา เทวทูตอคฺคิกฺขโธปมาทิสุตฺตสมฺพธาปุคฺคลานํ สีลวตฺตาทิวิโสธนถาย วุตฺตา ปุคฺคลวิโสธนา นาม.

(사람의 정화) 두려움을 보여주는 가르침과 관련하여, 데와두따 경(천사경), 악긱칸도빠마 경(불무더기 비유경) 등과 연결되어 사람들의 계율과 의무 등을 정화하기 위해 설해진 것을 '사람의 정화'라 한다.

(อชฺฌาสยปริปูรณา). ตวฏกนาฬก-ปฏิปทา-ธมฺมทายาทสุตฺตาทิกา ปุคฺคลานํ สมถวิปสฺสนาปริปูรณถาย กถิตา อชฺฌาสยปริปูรณา นาม.

(의도의 충족). 뚜와따까 경, 날라까 경, 빠띠빠다 경, 담마다야다 경 등과 같이 사람들의 사마타와 위빳사나를 충족시키기 위해 설해진 것을 '의도의 충족'이라 한다.

(ปเวนิสทสฺสนกถา). พุทฺธวํส-มหาปทานสุตฺตาการา อตฺตโน จ ปเรสญฺจ อภินีหารมารพฺภ ปรินิพฺพานปริโยสานา ปเวนิสทสฺสนกถา นาม.

(전통의 제시 이야기). 불종성(붓다왕사)이나 마하빠다나 경의 형태처럼, 자신과 타인의 서원을 시작으로 반열반에 이르기까지를 다룬 이야기를 '전통의 제시 이야기'라 한다.

(ปรปฺปวาทมทฺทนา). จริยาปิฏกมาทึ กวา มหาสีหนาท-จูลฺลสีหนาท-ธานาภิญฺญาสํวณฺณนา-ปฏิพทฺธา เทสนา ปรปฺปวาทมทฺทนา นาม.

(타설의 굴복). 자리야삐따까를 비롯하여 마하시하나다 경, 쭐라시하나다 경, 선정과 신통의 찬탄에 결부된 가르침을 '타설의 굴복'이라 한다.

(อุปนิสฺสยปจฺจยนิทสฺสนา). ยถูปนิสฺสยา ทิสฺสมานา ทิสฺสมานกาเยน เทสนา อิติวุตฺตกมาทึ กตฺวา ธนิยสุตฺต-อรุณวติยสุตฺต-นทนปริยายสุตฺตาทิปฺปเภทาอุปนิสฺสาย– ปจฺจยนิทสฺสนา นาม.

(의지처와 조건의 제시). 의지처에 따라 나타나는 대로 직접 보이며 설하는 것으로, 이띠붓따까를 비롯하여 다니야 경, 아루나와띠 경, 나다나빠리야야 경 등의 분류를 '의지처와 조건의 제시'라 한다.

(ตุฏฺฐาการสทสฺสนา). สกโลทาน-สมฺปสาทนิย-สงฺคีติสุตฺตาทิกา เทสนา ตุฏฺฐาการสทสฺสนา นาม.

(만족해하는 모습의 제시). 모든 우다나, 삼빠사다니야 경, 상기띠 경 등의 가르침을 '만족해하는 모습의 제시'라 한다.

(ธมฺมสภาวคุณนิทสฺสนา) ขธธาวายตนิทฺริยสจฺจปฏิจฺจ สมุปฺปาทมคฺคผลาทโย ธมฺมา วิภตฺตา ตํ ตถ สภาควิสภาคปริทีปิกา อภิธมฺมเทสนา จ ลกฺขณปริทีปิกา เย จญฺเญ ธมฺมา สลกฺขณธารณกา อตฺตโน สภาววเสน วุตฺตา เอสา ธมฺมสภาวคุณนิทสฺสนา นาม.

(법자성공덕시현) 온(aggregates), 처(bases), 근(faculties), 제(truths), 연기, 도, 과 등의 법들이 분류되어 있으며, 거기에서 그와 같이 동종과 이종을 밝히는 아비담마 설법과 특징을 밝히는 것, 그리고 자신의 자성의 힘에 의해 설해진 고유한 특징을 지닌 다른 법들, 이것을 법자성공덕시현이라 한다.

อิเมหิ จุทฺทสวิเธหิ โลกคฺคนายกา ธมฺมํ เทเสนฺติ เตสญฺจ สาวกา’ติ.

세상의 으뜸가는 인도자들(부처님들)은 이 열네 가지 방식으로 법을 설하시고, 그 제자들도 그러하다.

เตสุ ปจฺฉาวิสชฺชนา เทสนา อิธ ปากฏา. เสสา ยถารหํ อิธ คเหตพฺพา เยวาติ.

그중에서 사후 답변(pacchāvisajjanā)의 설법이 여기에서 분명하게 나타난다. 나머지는 적절한 대로 여기서 취해져야 한다.

(สาปตตฺติกถา). ทุวิธากถา อิมสฺมึ มิลิทปญฺหปฺปกรเณโหนฺติ สาปตฺติกถา จ อนาปตตฺติกถา จ. ตถ ยํ เถเรน ภควโต วจนํ รญฺโญ สญฺญาปนถํ อาภตํ ตํสาปตฺติกถา นาม.

(유죄의 설법). 이 밀린다팡하 주석서에는 유죄의 설법(sāpattikathā)과 무죄의 설법(anāpattikathā)이라는 두 가지 종류의 설법이 있다. 거기서 장로가 왕을 이해시키기 위해 인용한 세존의 말씀은 유죄의 설법이라 한다.

(อนาปตฺติกถา). ยา เถเรน สกปฏิภาเนน วุตฺตา สา อนาปตฺติกถา นาม.

(무죄의 설법). 장로가 자신의 지혜(변재)로써 말한 것은 무죄의 설법이라 한다.

วุตฺตญฺเหตํ ปทโสธมฺมสิกฺขาปทสฺส อฏฺฐกถายํ-’

이는 '파다소담마(padasodharma)' 학습계율의 주석서에 다음과 같이 설해져 있다.

เมณฺฑกมิลิทปญฺเหสุ เถรสฺส สกปฏิภาเนน อนาปตฺติ. ยมฺปนรญฺโญ สญญาปนถํ อาหรวา วุตฺตํ ตถ อาปตฺตี’ติ (ทฺเว กถา) ปุน ทฺเว กถา อิธ โหนฺติ สมฺมุติกถา จ ปรมถกถา จ.

"멘다카밀린다팡하에서 장로 자신의 지혜(변재)로써 말한 것에는 죄가 없다. 그러나 왕을 이해시키기 위해 인용하여 말한 것에는 죄가 있다." (두 가지 설법). 또한 여기에는 세속의 설법(sammutikathā)과 승의의 설법(paramathakathā)이라는 두 가지 설법이 더 있다.

(สมฺมุติกถา). ตถ สมฺมุติกถา นาม’ภนฺเต นาคเสน เวทคุ อุปลพฺภตี’ติอาทิกา.

(세속의 설법). 거기서 세속의 설법이란 "존자 나가세나여, 자아(vedagū)가 존재합니까?"라는 등의 설법이다.

ปรมถกถา นาม’โย อุปฺปชฺชติ โส เอว โส’ติอาทิกาเตนาห?

승의의 설법이란 "태어나는 자는 바로 그 사람인가?"라는 등의 설법이다. 그러므로 다음과 같이 설해졌다.

ทุเว สจฺจานิ อกฺขาสิ สมฺพุทฺโธ วทตํ วโร,สมฺมุตึ ปรมถญฺจ ตติยํ นูปลพฺภตี’ติ.

"말하는 이들 중 으뜸이신 정등각자께서는 두 가지 진리를 말씀하셨으니, 세속제와 승의제이며, 제삼의 진리는 존재하지 않는다."

ยมฺปุพฺเพ วุตฺตํ อนุมานกถา อุปมากถา’ติ, ตาสุ อุปมากถาย วิสุํ โกฏฺฐาสภาโว นถิ. มิลิทปญฺหเมณฺฑกปญฺหานํ อนฺตรนฺตรา ฐิตา โหติ. อนุมานกถา ปน วิสุํ โกฏฺฐาสภาเวน โหตีติ.

이전에 설해진 추론의 설법(anumānakathā)과 비유의 설법(upamākathā) 중에서 비유의 설법은 별도의 항목이 없다. 그것은 밀린다팡하와 멘다카팡하의 곳곳에 흩어져 있다. 그러나 추론의 설법은 별도의 항목으로 존재한다.

วิจเรถ อนุํ ปรเม ปรเมสุชนสฺส สุขํ นยเน นยเน,กฏุ โหติ ปธานรโต นรโตอิธ โย ปน สารมเต รมเต.

미세하고 지고한 것을 사유하라. 선한 사람의 눈에는 매 순간 행복이 있나니. 정진에 전념하는 사람에게는 쓰디쓰지만, 여기서 정수(본질)를 즐기는 자는 즐거워하리라.

ปกิณฺณกวจนวณฺณนา สมตฺตา.

잡다한 말들에 대한 설명이 끝났다.

ชาตกุทฺธรณํ.

자타카(본생담)의 발췌.

ชาตกุทฺธรณํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เมณฺฑกปญฺหตติยวคฺเค ปญฺจ ปญฺจ ปญฺหา.

자타카의 발췌는 이와 같이 알아야 한다. 멘다카팡하의 세 번째 품에는 각각 다섯 가지 질문이 있다.

‘‘อเจตนํ พฺราหฺมณ อสุณนฺตํ…เป… ปุจฺฉสิ ตํ กิสฺส เหตุ‘‘ติ อิทํจตุกฺกนิปาเต อาคตํปลาสชาตกํ สธาย วุตฺตํ. กตมํ ตํ ชาตกนฺติ?’

"바라문이여, 의식도 없고 듣지도 못하는 것에게... 어찌하여 묻는가?"라는 이것은 사집(Catukka-nipāta)에 나오는 팔라사 자타카(Palāsa-jātaka)를 가리켜 설해진 것이다. 그것은 어떤 자타카인가?

อเจตนํ พฺราหฺมณา’ติ อิทํ สถา ปรินิพฺพานมญฺเจ นิปนฺโน อานทเถรํ อารพฺภ กเถสิ.

"바라문이여, 의식도 없는..."이라는 이것은 스승께서 반열반의 침상에 누워 아난다 장로를 가리켜 말씀하신 것이다.

‘‘โส ปายสฺมา รุกฺขเทวตา ปนา อหเมวา’’ติ.

"그 장수하는 수목신은 바로 나였다."

ปลาสชาตกํ สมตฺตํ.

팔라사 자타카가 끝났다.

‘‘อิติ ผทนรุกฺขา’ปิ ตา เทวตา…เป… ภารทฺวาช สุโณหิ เม’’ติ อาคตํ. อิทญฺจ เตรสนิปาเตผทนชาตกํ สธาย วุตฺตํ. กตมํ ตํ ชาตกนฺติ?

"이와 같이 판다나 나무들의 저 천신들이여... 바라드와자여, 내 말을 들어라"라고 (경전에) 나온다. 이것은 십삼집(Terasa-nipāta)의 판다나 자타카(Phandana-jātaka)를 가리켜 설해진 것이다. 그것은 어떤 자타카인가?

‘‘กุฐาริหโถ ปุริโส’ติ อิทํ สถา โรหิณีนทีตีเร วิหรนฺโต ญาตกานํ กลหํ อารพฺภ กเถสิ วนสณฺเฑ เทวตา อห’’นฺติ.

"도끼를 손에 든 사람..."이라는 이것은 스승께서 로히니 강변에 머무시며 친척들의 다툼을 가리켜 말씀하신 것이다. "숲속의 천신은 나였다."

ผทนชาตกํ ทุติยํ เตรสนิปาตํ.

판다나 자타카, 십삼집의 두 번째.

เมณฺฑกปญฺหจตุถวคฺเค เทวทตฺตโพธิสตฺตาธิกสมฺปญฺเห พาวีสติชาตกานิ อาคตานี’ติ.

멘다카팡하 네 번째 품의 데와닷타와 보살의 우열에 관한 질문에는 스물두 가지 자타카가 나온다.

‘‘ภนฺเต นาคเสน, ตุมฺเห ภณถ? เทวทตฺโตเอกนฺตกณฺโห เอกนฺตกณฺเหหิ ธมฺเมหิ สมนฺนคโต, โพธิสตฺโต เอกนฺตสุกฺเกหิ ธมฺเมหิ สมนฺนคโต’ติ. ปุน จ เทวทตฺโต ภเว ภเว ยเสน จ ปกฺเขน จ โพธิสตฺเตน สมสโม โหติ กทาจิ อธิกตโร วา ยทา เทวทตฺโต นคเร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ฉวกจณฺฑาโล วิชฺชาธโร, วิชฺชํ ปริชปิวา อกาเล อมฺพผลานิ นิพฺพตฺเตสิ. เอถ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺเตน ชาติยา นิหีโน ยสสา จ นิหีโน …เป… ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต ตาโป นาม ราชา อโหสิ ตทาโพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต ธมฺมปาโล นาม อโหสิ ตทา โส ราชา สกปุตฺตสฺส หถปาเท สีสญฺจ ฉิทาเปสิ. ตถ ตาว เทวทตฺโตเยว อุตฺตโร อธิกตโร. อชฺเชตรหิ อุโภ’ปิ สกฺยกุเล ชายิสุ. โพธิสตฺโต พุทฺโธ อโหสิ สพฺพญฺญุ โลกนายโก. เทวทตฺโต อติเทวสฺส สาสเน ปพฺพชิวา อิทฺธึ นิพฺพตฺเตวา พุทฺธาลยํ อกาสิ. กินฺนุ โข ภนฺเต นาคเสน ยํ มยา ภณิตํ ตํ สพฺพํ ตถํ อุทาหุ วิตถนฺติ? ‘‘อยมฺปน มิลิทรญฺญา ยานิ พาวีสติชาตกานิ นิสฺสาย ปุจฺฉิโต โหติ ตานิ มยา อุทฺธริวา อิธ กเถตพฺพานิ.

"존자 나가세나여, 당신들은 말하기를 '데와닷타는 전적으로 검으며 검은 법들만을 갖추었고, 보살은 전적으로 희며 하얀 법들만을 갖추었다'고 합니다. 그러나 또한 데와닷타는 생생마다 명성과 추종자들에 있어서 보살과 대등하거나 때로는 더 뛰어난 적도 있었습니다. 데와닷타가 바라나시 성의 브라흐마다타 왕의 제관의 아들이었을 때, 보살은 미천한 가난한 집안(차와카 찬달라)의 명주를 지닌 자(마술사)로서 주문을 외워 철이 아닌 때에 망고 열매를 맺게 했습니다. 여기서는 보살이 데와닷타보다 태생도 비천하고 명성도 낮았습니다... 또한 데와닷타가 타파라는 왕이었을 때 보살은 그의 아들로 담마팔라라 불렸는데, 그때 왕은 자기 아들의 손발과 머리를 자르게 했습니다. 거기서도 데와닷타가 훨씬 더 우월하고 강했습니다. 오늘날에는 둘 다 석가족에서 태어났습니다. 보살은 부처가 되어 일체지자이자 세상의 인도자가 되었고, 데와닷타는 신중의 신(부처님)의 교단에 출가하여 신통을 일으키고 부처의 자리를 노렸습니다. 존자 나가세나여, 제가 말한 이 모든 것이 사실입니까 아니면 거짓입니까?" 이와 같이 밀린다 왕이 스물두 가지 자타카에 근거하여 질문한 것들을 내가 여기서 발췌하여 설명하겠다.

ตถ จ,’ยทา จ เทวทตฺโต นคเร พาราณสิยํ พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ ปุโรหิตปุตฺโต อโหสิ ตทา โพธิสตฺโต ฉวกจณฺฑาโล อโหสิ วิชฺชาธโร วิชฺชํ ปริชปิวา อกาเล อมฺพผลานิ นิพฺพตฺเตสิ. เอถ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นิหีโน ยสสา จ นิหีโน. ‘‘อิทมฺปน วจนํ เชตวนาราเม วิหรนฺเตน สถารา เตรสนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ อมฺพชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. เทวทตฺโต หิ ‘‘อหํ พุทฺโธ ภวิสฺสามิ…เป… จณฺฑาลปุตฺโต อหเมวา’’ติ.

거기서 "데와닷타가 바라나시 성의 브라흐마다타 왕의 제관의 아들이었을 때 보살은 미천한 찬달라였으며... 철이 아닌 때에 망고 열매를 맺게 했습니다. 여기서 보살은 데와닷타보다 태생도 비천하고 명성도 낮았습니다."라는 이 말은, 스승께서 제타와나 정사에 머무시며 십삼집의 데와닷타를 가리켜 말씀하신 암바 자타카(Amba-jātaka)를 가리킨 것이다. 데와닷타가 "나는 부처가 될 것이다..."라고 했기 때문이다. "...찬달라의 아들은 바로 나였다."

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ อมฺพชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ อิทํ รญฺโญ อาภตํ ปฐมํ ชาตกํ.

이와 같이 밀린다 왕이 이 암바 자타카를 가리켜 말한 것이 왕이 인용한 첫 번째 자타카이다.

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต ราชา อโหสิ มหีปติ สพฺพกามสมงฺคี ตทา โพธิสตฺโต ตสฺสูปโภโค อโหสิ หถินาโค สพฺพลกฺขณสมฺปนฺโน ตสฺส จารุคติวิลาสํ อสหมาโน ราชา วธํ อิจฺฉนฺโต หถาจริยํ เอวมโวว? ‘‘อสิกฺขิโต เต อาจริย หถินาโค ตสฺส อากาสคมนํ นาม การณํ โหตี’’ติ ตถป ตาจ โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นีหีโน, ลามโก ติรจฺฉานคโต’’ติ. อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภกถิตํ ทุมฺเมธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ ธมฺมสภายํ ภิกฺขุ’อาวุโส เทวทตฺโต …เป… หถิ ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺโญ อิมํ ทุมฺเมธชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ. ทุติยํ ชาตกํ.

"또한 데와닷타가 왕이자 지배자로서 모든 즐거움을 누리고 있었을 때, 보살은 그의 소유인 코끼리 왕으로 모든 특징을 갖추고 있었습니다. 왕은 그 코끼리의 아름다운 몸짓과 품위를 견디지 못하고 그를 죽이고자 하여 코끼리 조련사에게 이와 같이 말했습니다. '조련사여, 그대의 코끼리는 길들여지지 않았구나. 허공을 날아가는 일이 그 원인이로다.' 거기서도 보살은 데와닷타보다 태생이 비천하고 열등한 축생이었습니다."라는 이 말은, 밀린다 왕이 벨루와나에 머무시며 일집의 데와닷타를 가리켜 말씀하신 둠메다 자타카(Dummedha-jātaka)를 가리킨 것이다. 법당에서 비구들이 "벗들이여, 데와닷타는..."이라고 했고, "코끼리는 바로 나였다"라고 하셨다. 이와 같이 밀린다 왕이 이 둠메다 자타카를 가리켜 말한 것이 두 번째 자타카이다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ. ปวเน นฏฺฐายิโก ตทา โพธิสตฺโต มหาปถวิ นาม มกฺกโฏ อโหสิ. เอถปิ ตาว ทิสฺสติ วิเสโส มนุสฺสสฺส จ ติรจฺฉานคตสฺส จ. เอถปิ ตาว โพธิสตฺโต เทวทตฺตโต ชาติยา นิหีโน’ติ อิมํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ตึสนิปาเต เทวทตฺตสฺส สิลาปวิชฺฌนมารพฺภ กถิตํ มหากปิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ? ‘‘เตน หิ ธนุคฺคเห ปโยเชวา…เป… กปิราชา อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํมหากปิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ตติยํ ชาตกํ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 인간이었을 때입니다. 숲속에서 길을 잃었을 때, 그때 보디삿따는 마하파타위(Mahāpathavi)라는 이름의 원숭이였습니다. 여기서도 또한 인간과 축생의 차이가 나타납니다. 여기서도 보디삿따가 데와닷따보다 태생적으로 비천하다고 밀린다 왕이 말한 것은, 세존께서 벨루와나(죽림정사)에 머무시며 30니파타에서 데와닷따가 돌을 던진 것(실라파위자나)을 인연으로 설하신 ‘마하카피 본생담(Mahākapijātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘그때 활 쏘는 자들을 고용하여... (중략) ... 그 원숭이 왕은 바로 나였다’라고 하였으니, 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘마하카피 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 세 번째 본생담입니다.

‘‘ปูน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส โหติ โสณุตฺตโร นาม เนสาโท พลวา พลวตโร นาคพโล ตทาโพธิสตฺโต ฉทฺทนฺโต นาม นาคราชา อโหสิ. ตทา ลุทฺทโก ตํ หถินาคํ ฆาเตสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต อธิกตโร‘‘ติ อิทํ วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน มหาวิหาเร วิหารนฺเตน สถารา ตึสนิปาเต เอกํ ทหรภิกฺขุนึ อารพฺภ กถิตํ ฉทฺทนฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ ตถ ภควตา วิถารโต เทสิตํ ฉทฺทนฺตชาตกํ ตํ มยา อิธ สงฺเขปโต อุทฺธริวา กเถตพฺพเมว. ‘‘สา กิร สาวถิยํ…เป… สา ปน ภิกฺขุณี ปจฺฉา วิปสฺสิวา อรหตฺตํ ปตฺตา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ฉทฺทนฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. จตุถาชาตกํ.

“다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 소눗따라(Soṇuttara)라는 이름의 사냥꾼으로 강력하고 아주 강력한 코끼리의 힘을 가진 인간이었을 때, 그때 보디삿따는 찻단따(Chaddanta)라는 이름의 코끼리 왕이었습니다. 그때 사냥꾼은 그 코끼리 왕을 죽였습니다. 그럼에도 데와닷따가 더 우월하다”고 한 밀린다 왕의 이 말은, 세존께서 제따와나 대정사에 머무시며 30니파타에서 한 젊은 비구니를 인연으로 설하신 ‘찻단따 본생담(Chaddantajātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. 거기서 세존에 의해 상세히 설해진 찻단따 본생담을 내가 여기서 요약하여 인용해서 말하겠습니다. ‘그녀는 사와띠에서... (중략) ... 그 비구니는 나중에 위빳사나를 닦아 아라한과를 증득하였다’라고 하였습니다. 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘찻단따 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 네 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ วนจรโก อนิเกตวาสี ตทา โพธิสตฺโต สกุโณ อโหสิ ติตฺติโร มนฺตชฺฌายี. ตทา โส วนจรโก ตํ สกุณํ ฆาเตสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต ชาติยา อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺเตน สถารา นวกนิปาเต เทวทตฺตสฺส วธาย ปริสกฺกนํ อารพฺภ กถิตํ ททฺทรชาตกํ (ติตฺติรชาตกํ) สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมึ สมเย ธมฺมสภายํ กถํ สมุฏฺฐาเปสุํ…เป… ติตฺติรปณฺฑิโต ปน อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ททฺทรชาตกํ สธาย กถิตํ โหตีติ. ปญฺจมชาตกํ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 일정한 거처 없이 떠도는 숲사람인 인간이었을 때, 보디삿따는 진언을 암송하는 자고새(tittira)인 새였습니다. 그때 그 숲사람은 그 새를 죽였습니다. 그럼에도 데와닷따가 태생적으로 더 우월하다”고 한 밀린다 왕의 이 말은, 세존께서 기좌굴(영축산)에 머무시며 9니파타에서 데와닷따를 살해하려는 시도를 인연으로 설하신 ‘닷다라 본생담(Daddarajātaka, 자고새 본생담)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘그 무렵 법당에서 비구들이 대화를 시작하기를... (중략) ... 지혜로운 자고새는 바로 나였다’라고 하였습니다. 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘닷다라 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 다섯 번째 본생담입니다.

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต กลาพุ นาม พาราณสิราชา อโหสิ ตทา โพธิสตฺโต ตาปโส อโหสิ ขนฺติวาที. ตทา โส ราชา ตสฺสตาปสสฺส กุทฺโธ หถปาเท วํสกลีเร วิย เฉทาเปสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว อธิกตโร ชาติยา จ ยเสน จา’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชจวเน วิหรนฺเตน สถารา จตุกฺกนิปาเต เอกํ โกธนภิกฺขุํ อารพฺภ กถิตํ ขนฺติวาทิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘สถา ปน ตํ ภิกฺขุํ กสฺมาวํ…เป… ขนฺติวาทิตาปโสปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ขนฺติวาทิชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ปฏฺฐชาตกํ.

“다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 바라나시의 깔라부(Kalābu)라는 왕이었을 때, 보디삿따는 칸티바디(Khantivādī, 인욕선인)라는 수행자였습니다. 그때 그 왕은 그 수행자에게 분노하여 그의 손과 발을 대나무 싹을 자르듯이 잘라버렸습니다. 그럼에도 데와닷따가 태생적으로나 명성으로나 더 우월하다”고 한 밀린다 왕의 이 말은, 세존께서 제따와나에 머무시며 4니파타에서 분노를 잘 내는 한 비구를 인연으로 설하신 ‘칸티바디 본생담(Khantivādijātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘스승(부처님)께서는 그 비구에게 어째서... (중략) ... 인욕을 말하는 수행자는 바로 나였다’라고 하였으니, 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘칸티바디 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 여섯 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต อโหสิ วนจโร ตทาโพธิสตฺโต นทิโย นาม วานริโท อโหสิ. ตทาปิ โส วนจโร ตํ วานริทํ ฆาเตสิ สทฺธึ มาตรา กติฏฺฐภาติเกนปิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยวอธิกตโร ชาติยา‘‘ติ อิทํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตนสถารา ทุกนิปาเต เทวทตฺตํ อารพฺภ กถิตํ จุลฺลนทิยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู ธมฺมสหายํ …เป… สุปณฺณราชา ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ปณฺฑรชาตกํ สธาย ปรโตโฆสวเสน โพธิสตฺโต ปณฺฑรโก นาม นาคราช อโหสี’’ติ กถิตํ โหติ ตถาหิ อิมสฺมึ ชาตเก โพธิสตฺโต สุปณฺณราชา เยวา’ติ. อฏฺฐมํ ชาตกํ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 숲사람이었을 때, 보디삿따는 나디야(Nadiya)라는 원숭이 우두머리였습니다. 그때에도 그 숲사람은 그 원숭이 우두머리를 어머니와 동생과 함께 죽였습니다. 그럼에도 데와닷따가 태생적으로 더 우월하다”고 밀린다 왕이 말한 것은, 세존께서 벨루와나에 머무시며 2니파타에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘쭐라나디야 본생담(Cullanadiyajātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘어느 날 비구들이 법당에서... (중략) ... 수판나(금시조) 왕은 바로 나였다’라고 하였습니다. 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘판다라 본생담(Paṇḍarajātaka)’을 다른 이의 말을 통해 보디삿따가 판다라카(Paṇḍaraka)라는 용왕이었다고 설해진 것을 염두에 두고 말한 것이지만, 실제 이 본생담에서 보디삿따는 수판나 왕이었습니다. 여덟 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิปวเน ชฏิลโก ตทา โพธิสตฺโต ตจฺฉโก นาม มหาสูกโร อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ชาติยา อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ปกิณฺณกนิปาเต ทฺเว มหลฺลเก เถเร อารพฺภ กถิตํ ตจฺฉกสูกรชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘มหาโกสโล ปน พิมฺพิสารสฺส ธิตรํ เทนฺโต…เป…รุกฺขเทวตา ปน อหเมวา’’ติ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 숲속에서 고행자(jaṭilako)인 인간이었을 때, 보디삿따는 땃차카(Tacchaka)라는 이름의 거대한 돼지였습니다. 그럼에도 데와닷따가 태생적으로 더 우월하다”고 밀린다 왕이 말한 것은, 세존께서 제따와나에 머무시며 파킨나카 니파타(Pakiṇṇakanipāta, 잡집부)에서 두 명의 나이 든 장로를 인연으로 설하신 ‘땃차카수카라 본생담(Tacchakasūkarajātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘마하고살라는 빔비사라에게 딸을 주면서... (중략) ... 나무의 정령(수신)은 바로 나였다’라고 하였습니다.

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ ตจฺฉกสูกรชาตกํ สธาย ปรโตโฆสวเสน โพธิสตฺโต มหาตจฺฉกสูกโร นาม อโหสิติ กถิตํ ตถา หิ อิมสฺมึ ชาตเก โพธิสตฺโต รุกฺขเทวตาเยว อโหสีติ. นวมํ ชาตกํ.

이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘땃차카수카라 본생담’을 두고 다른 이의 말을 통해 보디삿따가 마하땃차카(대목수) 돼지였다고 말하였으나, 사실 이 본생담에서 보디삿따는 나무의 정령이었습니다. 아홉 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทาเทวทตฺโต เจติเยสุ สุรปริจโร นาม ราชา อโหสิ อุปริ ปุริสมตฺเต คคเนเวหาสงฺคโม, ตทา โพธิสตฺโต กปิโล นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺตสฺส ปถวิปฺปเวสมารพฺภ กถิตํ เจติยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตสฺมิญฺหิ ทิวเส ภิกฺขู ธมฺมสหายํ. เป-กปิล-พฺราหฺมโณ ปน อหเมวา’’ติ เอวญฺเจตํ มิลิทรญฺญา อิทํเจติยชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ. ทสมํ ชาตกํ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 체티국에서 수라파리짜라(Suraparicara)라는 이름의 왕이었을 때, 사람 키만큼 허공으로 떠다녔는데, 그때 보디삿따는 까필라(Kapila)라는 이름의 바라문이었습니다. 그럼에도 데와닷따의 대지 침몰을 인연으로 설해진 ‘께띠야 본생담(Cetiyajātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. ‘그날 비구들이 법당에서... (중략) ... 까필라 바라문은 바로 나였다’라고 하였으니, 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘께띠야 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 열 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ สาโม นาม, ตทา โพธิสตฺโต รูรุนาม มิคราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ชาติยา อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เตรสกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภกถิตํ รูรูมคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. โส กิร ภิกฺขูหิ’พหุปกาโร อาวุโส-เปรูรุมิโค ปน อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํรูรุมิคชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ เอกาทสมํ ชาตกํ.

다시 또 다른 경우로, 데와닷따가 사마(Sāma)라는 이름의 인간이었을 때, 보디삿따는 루루(Ruru)라는 이름의 사슴 왕이었습니다. 그럼에도 데와닷따가 태생적으로 더 우월하다”고 한 이 말은, 밀린다 왕이 제따와나에 머무시던 세존께서 13니파타에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘루루미가라자 본생담(Rurūmagarājajātaka)’을 염두에 두고 한 말입니다. 그는 비구들에게 ‘도반들이여, 그는 큰 도움이 되었다... (중략) ... 루루 사슴은 바로 나였다’라고 하였습니다. 이와 같이 밀린다 왕은 이 ‘루루미가 본생담’을 염두에 두고 말한 것입니다. 열한 번째 본생담입니다.

‘‘ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มนุสฺโส อโหสิ ลุทฺทโก ปวนจโร, ตทา โพธิสตฺโต หถินาโค อโหสิ โส ลุทฺทโก ตสฺส หถินาคสฺส สตฺตกฺขตฺตุํ ทนฺเต ฉิทิวา หริ ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว โยนิยา อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ สีลวนาคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ธมฺมสภายญฺหิ ภิกฺขู’อาวุโส เทวทตฺโต…เป… สีลวนาคราชา ปน อหเมวาติ.

또한 데와닷따가 숲을 누비는 사냥꾼이었을 때, 보살은 코끼리 왕이었습니다. 그 사냥꾼이 그 코끼리 왕의 상아를 일곱 번이나 잘라서 가져갔음에도 불구하고, 데와닷따가 (태생적으로) 더 우세했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기원정사에 계시던 스승께서 [하나의 모음(Ekakanipāta)]에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘실라바나 가라자 자따까(Sīlavanāgarājajātaka, 도덕적인 코끼리 왕의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. 법당에서 비구들에게 ‘도반들이여, 데와닷따는… (중략) … 그러나 도덕적인 코끼리 왕은 바로 나였다’라고 말씀하셨습니다.

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ สีลวนาคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ ทฺวาทสมํ ชาตกํ.

이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘실라바나 가라자 자따까’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열두 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สิคาโล อโหสิ ขตฺติยธมฺโม, โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสิ, ตทา โพธิสตฺโต วิธุโร นาม ปณฺฑิโต อโหสิ ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว ยเสน อธิกตโร’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ทุกนิปาเต เทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ สพฺพทาฐชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เทวทตฺโต อชาตสตฺตุํ ปสาเทวา…เป… ปุโรหิโต ปน อหเมวา’’ติ.

또한 데와닷따가 왕의 위엄을 갖춘 여우였을 때, 그는 잠부디파(염부제)의 모든 지방 왕들을 복속시켰습니다. 그때 보살은 위두라(Vidhura)라는 이름의 현자였습니다. 그런데도 데와닷따가 명성에서 더 뛰어났다는 이 말씀은 밀린다 왕이 죽림정사에 계시던 스승께서 [두 개의 모음(Dukanipāta)]에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘삽바다타 자따까(Sabbadāṭhajātaka, 모든 이빨을 가진 자의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. ‘데와닷따가 아자따삿뚜를 신복하게 하여… (중략) … 그러나 고문(Purohita)은 바로 나였다’라고 말씀하셨습니다.

เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ สพฺพทาฐิก ชาตกํ สธาย วุตฺตํ ปรโตโฆสวเสน ‘‘โส ยาวตา ชมฺพุทีเป ปเทสราชาโน, เต สพฺเพ อนุยุตฺเต อกาสี’’ติ วุตฺตํ ตทา หิ โสน สพฺเพ ราชาโน อนุยุตฺเต อกาสี’ติ. เตรสมํ ชาตกํ.

이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘삽바다티까 자따까’를 근거로 하여 ‘그는 잠부디파의 모든 지방 왕들을 복속시켰다’고 남의 말을 빌려 말했습니다. 그때 참으로 그는 모든 왕을 복속시켰던 것입니다. 이것이 열세 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สถินาโค หุวา ลฏุกิกาย สกุณิกาย ปุตฺตเกฆาเตสิ, ตทา โพธิสตฺโต’ปิ หถินาโค อโหสิ ยุถปติ ตถ ตาว อุโภ’ปิ สมสมา อเหสุนฺติ’ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ปญฺจกนิปาเต เทวทตฺตมารรพฺภ กถิตํ ลฏุกิกชาตกํ สธายวุตฺตํ โหตี’ติ จุทฺทสมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 코끼리 왕이 되어 라투키카(Laṭukika) 새의 새끼들을 죽였을 때, 보살 또한 코끼리 떼의 우두머리인 코끼리 왕이었습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 죽림정사에 계시던 스승께서 [다섯 개의 모음(Pañcakanipāta)]에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘라투키카 자따까(Laṭukikajātaka, 종다리의 본생담)’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열네 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ‘‘ยทา เทวทตฺโต ยกฺโข อโหสิ อธมฺโม นาม, ตทา โพธิสตฺโตปิ ยกฺโข อโหสิ ธมฺโม นาม. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ‘‘อิทํ ปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกาทสกนิปาเต เทวทตฺตสฺส ปถวิปฺปเวสมารพฺภ กถิตํ ธมฺมเทวปุตฺต ชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘ตทา ภิกฺขุ ธมฺมิสภายํ ธมฺมเทวปุตฺโต ปน อหเมว สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรญฺโญ อิมํ ธมฺมเทวปุตฺตชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตีติ ปณฺณรสมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 ‘아담마(Adhamma, 비법)’라는 이름의 야차였을 때, 보살 또한 ‘담마(Dhamma, 법)’라는 이름의 야차였습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기원정사에 계시던 스승께서 [열한 개의 모음(Ekādasakanipāta)]에서 데와닷따가 땅속으로 가라앉은 사실을 인연으로 설하신 ‘담마데와뿟따 자따까(Dhammadevaputtajātaka, 법의 천자의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. ‘그때 비구들이여, 법당에서 법의 천자는 바로 정등각자인 나였다’라고 하셨습니다. 이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘담마데와뿟따 자따까’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열다섯 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต นาวิโก อโหสิ, ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ อิสฺสโร, ตทา โพธิสตฺโตปิ นาวิโก อโหสิ ปญฺจนฺนํ กุลสตานํ อิสฺสโร ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา’จ อเหสุนฺติ‘‘อิทมฺปน มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ทฺวาทสกนิปาเต เทวทตฺตสฺส ปญฺจกุลสตานิ คเหวา นิรเย ปวิฏฺฐภาวมารพฺภ กถิตํ สมุทฺทวาณิชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘โส หิ อคฺคสาวเกสุ ปริสํ คเหวา โสปณฺฑิตวฑฒกี นาม อหเมวา’’ติ. เอวเมตํ มิลิทรรญญา อิมํ สมุทฺทวาณิชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. โสฬสมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 오백 가문의 우두머리인 선원이었을 때, 보살 또한 오백 가문의 우두머리인 선원이었습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기원정사에 계시던 스승께서 [열두 개의 모음(Dvādasakanipāta)]에서 데와닷따가 오백 가문을 데리고 지옥에 떨어진 사실을 인연으로 설하신 ‘사무다와니자 자따까(Samuddavāṇijajātaka, 바다 상인의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. ‘그는 상수제자들 가운데서 무리를 이끌었고, 현명한 목수(Vaḍḍhakī)는 바로 나였다’라고 하셨습니다. 이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘사무다와니자 자따까’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열여섯 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สถวาโห อโหสิ ปญฺจนฺนํ สกฏสตานํ อิสฺสโร, ตทา โพธิสตฺโตปิ สถวาโห อโหสิ ปญฺจนฺนํ สกฏสตานํ อิสฺสโร. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุ’’นฺติ อิทมฺปนวจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต อนาถปิณฺฑิกสฺสสหายเก ติถยสาวเก อารพฺภ กถิตํ อปณฺณก ชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. สตฺตรสมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 오백 대 수레의 주인인 상단주였을 때, 보살 또한 오백 대 수레의 주인인 상단주였습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기원정사에 계시던 스승께서 [하나의 모음(Ekakanipāta)]에서 아나타삔디까의 동료인 외도의 제자들을 인연으로 설하신 ‘아빤나카 자따까(Apaṇṇakajātaka, 확실한 것의 본생담)’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열일곱 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สาโข นาม มิคราชา อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโตปิ นิคฺโรโธ นาม มิคราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ ‘‘อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา เอกกนิปาเต กุมารกสฺสปมาตรํ ภิกฺขุณึ อารพฺภ กถิตํ นิคฺโรธมิคชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ สา กิร ราชคหนคเร มหาวิภวสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา อโหสิ นิคฺโรธมิคราชา ปน อหเมวา’’ติ เอว เมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ นิคฺโรธมิคราชชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. อฏฺฐารสมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 ‘사카(Sākha)’라는 이름의 사슴 왕이었을 때, 보살 또한 ‘니그로다(Nigrodha)’라는 이름의 사슴 왕이었습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기원정사에 계시던 스승께서 [하나의 모음(Ekakanipāta)]에서 꾸마라깟사빠의 어머니인 비구니를 인연으로 설하신 ‘니그로다미가 자따까(Nigrodhamigajātaka, 니그로다 사슴 왕의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. 그녀는 라자가하 성의 큰 부자인 장자의 딸이었습니다. ‘니그로다 사슴 왕은 바로 나였다’라고 하셨습니다. 이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘니그로다미가 자따까’를 근거로 말한 것이니, 이것이 열여덟 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต สาโข นาม เสนาปติ อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต นิคฺโรโธ นาม ราชา อโหสิ. ตถปิ ตาว อุโภปิ สมสมา อเหสุนฺติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ทสกนิปาเต เทวทตฺตามารพฺภ กถิตํ นิคฺโรธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘เอกทิวสญฺหิ ภิกฺขู นิคฺโรธชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหตี’ติ. เอกุนวิสติมํ ชาตกํ.

또한 데와닷따가 ‘사카’라는 이름의 장군이었을 때, 보살은 ‘니그로다’라는 이름의 왕이었습니다. 그때 두 사람 모두 대등했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 죽림정사에 계시던 스승께서 [열 개의 모음(Dasakanipāta)]에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘니그로다 자따까(Nigrodhajātaka, 니그로다의 본생담)’를 근거로 말한 것입니다. ‘어느 날 비구들이여, 니그로다 자따까를 근거로 말한 것입니다.’ 이것이 열아홉 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ สทา เทวทตฺโต ขณฺฑหาโล นาม พฺราหฺมโณ อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต จโท นาม ราชกุมาโร อโหสิ. ตถาปิ ตาว อเนน ขณฺฑหาโล อธิกตโร’ติ ‘‘อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา คิชฺฌกูเฏ วิหรนฺเตน สถารา ทสชาตเกเทวทตฺตมารพฺภ กถิตํ จทกุมารชาตกํ สธาย วุตฺตํ ตํ สงฺเขปโน ทสฺสยิสฺสาม. ‘‘ตสฺส วถุ สงฺฆเภทกฺขธเก อาคตเมว จทกุมาโร ปน อหโมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ วทกุมารชาตกํ สธาย วุตฺตนฺติ วีสติมชาตกํ.

또한 데와닷따가 ‘칸다할라(Khaṇḍahāla)’라는 이름의 바라문이었을 때, 보살은 ‘짠다(Canda)’라는 이름의 왕자였습니다. 그때에도 이 칸다할라가 더 우세했다는 이 말씀은 밀린다 왕이 기사굴산에 계시던 스승께서 [열 가지 본생담(Dasajātaka)]에서 데와닷따를 인연으로 설하신 ‘짠다꾸마라 자따까(Candakumārajātaka, 짠다 왕자의 본생담)’를 근거로 말한 것이니, 그것을 간략하게 보이겠습니다. ‘그 이야기는 [상가베다카 칸다카]에 이미 전하며, 짠다 왕자는 바로 나였다’라고 하셨습니다. 이와 같이 밀린다 왕이 이 ‘짠다꾸마라 자따까’를 근거로 말한 것이니, 이것이 스무 번째 본생담입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต พฺรหฺมทตฺโต นาม ราช อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต มหาปทุโม นาม กุมาโร อโหสิ, ตทา โสราชา สกปุตฺตํ โจรปฺปปาเต ขิปาเปสิ. ยโต กุโตจิ ปิตา ปุตฺตานํ อธิกตโร อโหสิ วิสิฏฺโฐ, ตถปิ ตาว เทวทตฺโตเยว อธิกตโร’ติ อิทมฺปน เอวนํ มิลิทรญฺญา เชตวเน วิหรนฺเตน สถารา ทฺวาทสกนิปาเต จิญฺจํ มาณวิกมารพฺภ กถิตํ มหาปทุมชาตกํ สธาย วุตฺตํ. ‘‘ปฐมโพธิยญฺหิ ทสพลสฺส อหํ ตทา ราชปุตฺโต, เอวํ ธาเรถ ชาตกนฺติ, เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ มหาปทุมชาตกํ สธาย ปุตฺตนฺติ เอกวีสติมชาตกํ.

또 다시, 데와닷따가 브라흐마닷따라는 이름의 왕이었을 때, 보살은 그의 아들인 마하빠두마라는 이름의 왕자였습니다. 그때 그 왕은 자신의 아들을 도적의 절벽으로 던지게 했습니다. 아버지는 아들들에게 그 누구보다 더 각별하고 뛰어난 존재임에도 불구하고, 데와닷따는 그때도 [악행이] 더욱 심했습니다. 이것은 밀린다 왕이 제따바나에 머무시던 스승께서 열두 권의 모음(12니빠따)에서 찐짜 마나위까와 관련하여 설하신 마하빠두마 자따까를 근거로 말한 것입니다. ‘실로 첫 번째 깨달음의 시기에 십력존(부처님)인 나는 그때 왕자였다. 이와 같이 자따까를 기억하라’고 하셨으니, 이와 같이 밀린다 왕이 이 마하빠두마 자따까를 근거로 ‘아들’에 대해 말한 것이 스물한 번째 자따까입니다.

ปุน จ ปรํ ยทา เทวทตฺโต มหาปตาโป นาม ราชา อโหสิ, ตทา โพธิสตฺโต ตสฺส ปุตฺโต ธมฺมปาโล นาม กุมาโร อโหสิ, ตทา โส ราชา สกปุตฺตสฺส หถปาเท สีสญฺจ เฉทาเปสิ. ตถปิ ตาว เทวทตฺโต เยจ อุตฺตโร อธิกตโร’’ติ อิทมฺปน วจนํ มิลิทรญฺญา เวฬุวเน วิหรนฺเตน สถารา ปญฺจกนิปาเต เทวทตฺตสฺสวธปริสกฺกนมารพฺภ กถิตํ จุลฺลธมฺมปาลชาตกํ สธาย วุตฺตํ โหติ. ‘‘อเถกทิวสํ ภิกฺขุ ธมฺมสภายํ กถํ ธมฺมปาลกุมาโร ปน อหเมวา’’ติ เอวเมตํ มิลิทรญฺญา อิมํ จุลฺลธมฺมปาลชาตกํ สธาย วุตฺตนฺติ พาวีสติม ชาตกํ สมตฺตํ.

또 다시, 데와닷따가 마하빠따빠라는 이름의 왕이었을 때, 보살은 그의 아들인 담마빨라라는 이름의 왕자였습니다. 그때 그 왕은 자신의 아들의 손과 발, 그리고 머리를 자르게 했습니다. 그럼에도 불구하고 데와닷따는 더욱더 극심했습니다. 이 말씀은 밀린다 왕이 웨루바나에 머무시던 스승께서 다섯 권의 모음(5니빠따)에서 데와닷따의 살해 음모와 관련하여 설하신 쭐라담마빨라 자따까를 근거로 말한 것입니다. ‘그런데 어느 날 비구들이 법당에서 담마빨라 왕자는 바로 나였다고 이야기했다’고 하셨으니, 이와 같이 밀린다 왕이 이 쭐라담마빨라 자따까를 근거로 설한 것이 스물두 번째 자따까의 끝입니다.

อมฺพชาตก-ทุมฺเมธชาตกานิ มหากปิ-

암바 자따까, 둠메다 자따까, 마하까삐,

ฉทฺทนฺต-ททฺทรญฺจาปิ ขนฺติวาทิกชาตกํ

찻단따, 닷다라, 그리고 칸띠와디 자따까,

จุลฺลนทิย-ปณฺฑรก-ตจฺฉสุกรชาตกํ

쭐라나디야, 빤다라까, 딱차수까라 자따까,

เจติยชาตกญฺจาปิ รูรุมิคิทชาตกํ

쩨띠야 자따까와 루루미가 자따까,

สีลวํ สพฺพทาฐญฺจ ลฏุกิกญฺจ อปณฺณกํ

실라와, 삽바다타, 라뚜끼까, 그리고 아빤나까,

นิคฺโรธมิค-นิคฺโรธ-จทกุมารชาตกํ

니그로다미가, 니그로다, 짠다꾸마라 자따까,

มหาปทุมกุมาร-ธมฺมปาลกชาตกํ

마하빠두마꾸마라, 담마빨라까 자따까.

อิติ เอตานิ พาวีส ชาตกานิ ยถากฺกมํ

이와 같이 이 스물두 가지 자따까를 순서대로

มิลิโท นามุปทาย นาคเสนสฺส อพฺรวีติ.

밀린다라는 이름의 왕이 나이가세나 존자에게 말했습니다.

เอวญฺจ โส ราชา อิมานิ ชาตกานิ สธาย กเถวา ปุนปิ เอวมาห? ‘‘ภนฺเต นาคเสน, อชฺเชกรหิ อุโภปิ สกฺยกุเลสุ ชายึสุ. โพธิสตฺโตปิ พุทฺโธ อโหสิ. สพฺพญฺญุ โลกนายโก, เทวทตฺโต ตสฺส เทวาติเทวสฺส สาสเน ปพฺพชิวา พุทฺธาลยํ อกาสิ. กินฺนุโข ภนฺเต นาคเสน, ยํ มยา ภณิตํ ตํ สพฺพมฺปิ ตถํ อุทาหุ วิตถนฺติ.’’

그리고 그 왕은 이 자따까들을 근거로 이야기하고 다시 이와 같이 말했습니다. “나이가세나 존자시여, 오늘날 그들 둘 다 석가족에서 태어났습니다. 보살은 부처님이 되셨습니다. 일체지자이시며 세상의 인도자이십니다. 데와닷따는 그 신 중의 신(부처님)의 가르침 안에서 출가하고도 부처의 자리를 빼앗으려 했습니다. 존자 나이가세나여, 제가 말한 이 모든 것이 사실입니까, 아니면 허황된 것입니까?”

ชาตกุทฺธรณํ สมตฺตํ.

자따까 인용이 끝났다.

คาถาสรูปํ

게송의 모습

คาถาสรูปมฺปน เอวํ เวทิตพฺพํ?

게송의 모습은 이와 같이 알아야 합니다.

มิลิโท นาม โส ราชา สาคลายมฺปุรุตฺตเม

밀린다라는 이름의 그 왕은 최상의 도시 사갈라에서

อุปคญฺฉิ นาคเสนํ คงฺคา’ว ยถสาครํ.

강물이 바다로 나아가듯 나이가세나 존자에게 나아갔습니다.

อาสชฺช ราชา จิตฺรกถี อุกฺกาธารํ ตโมนุทํ อปุจฺฉิ นิปุเณ ปญฺเห ฐานาฐานคเต ปุถู,

웅변가인 왕은 횃불을 들어 어둠을 물리치는 분에게 다가가, 적절함과 부적절함에 관한 다양하고 영리한 질문을 던졌습니다.

ปุจฺฉา วิสชฺชนา เจว คมฺภิรถูปนิสฺสิตา

질문과 답변은 심오한 의미에 근거하였고,

หทยงฺคมา กณฺณสุขา อพฺภุตา โลมหํสนา

마음에 와닿고 귀에 즐거우며, 경이롭고 소름이 돋는 것이었습니다.

อภิธมฺมวินโยคาฬฺหา สุตฺตชาลสมถิตา

아비담마와 위나야에 깊이 정통하고 경전의 그물로 잘 엮여 있으며,

นาคเสนกถา จิตฺรา โอปมฺเมหิ นเยหิ จ

나이가세나의 이야기는 비유와 논리로 다채로웠습니다.

ตถ ญาณมฺปณิธาย หาสยิวาน มานสํ

그 지혜에 마음을 두고 기쁘게 하여,

สุโณถ นิปุเณ ปญฺเห กงฺขาฏฺฐานวิทาฬเน’ติ

의심스러운 대목들을 타파하는 영리한 질문들을 들으십시오.

เตนาหุ?-

그들이 말했습니다.

พหุสฺสุโต จิตฺรกถี นิปุโณ จ วิสารโท,สามยิโก จ กุสโล ปฏิภาเน จ โกวิโท;

박학다식하고 웅변가이며 영리하고 확신에 차 있으며, 교리에 능숙하고 변재에 뛰어난 지혜로운 이,

เตปิ เตปิฏกา ภิกฺขู ปญฺจเนกายิกาปิ จ,จตุเนกายิกา เจว นาคเสนํ ปุรกฺขรุํ;

삼장 법사인 비구들과 오부 니까야에 능통한 이들, 사부 니까야에 능통한 이들이 나이가세나 존자를 앞세웠습니다.

คมฺภีรปญฺโญ เมธาวี มคฺคามคฺคสฺส โกวิโท,อุตฺตมถมนุปฺปตฺโต นาคเสโน วิสารโท;

심오한 지혜를 지녔고 영민하며 도(道)와 도 아님을 잘 알고, 최상의 목적에 도달한 나이가세나 존자는 확신에 차 있었습니다.

เตหิ ภิกฺขูหิ ปริวุโต นิปุเณหิ สจฺจวาทิภี,จรนฺโต คามนิคมํ สาคลํ อุปสงฺกมี;

그는 영리하고 진실을 말하는 비구들에게 둘러싸여, 마을과 성읍을 다니며 사갈라에 도착했습니다.

สงฺเขยฺยปริเวณสฺมึ นาคเสโน ตทา วสี,กเถติ โส มนุสฺเสหิ ปพฺพเต เกสรี ยถา’ติ;

그때 나이가세나 존자는 산 위의 사자처럼 사람들에게 설법하며 상케이야 정사에 머물렀습니다.

จรเณน เจว สมฺปนฺนํ สุทนฺตํ อุตฺตเม ทเม,ทิสฺวา ราชา นาคเสนํ อิทํ วจนมพฺรวิ;

행실을 갖추고 최상의 절제로 잘 길들여진 나가세나 존자를 보고서, 왕은 이와 같이 말하였다.

กถิกา มยา พหู ทิฏฺฐา สากจฺฉา โอสฏา พหู,น ตาทิสํ ภยํ อาสิ อชฺชตาโส ยถา มม;

나는 많은 논사들을 보았고 많은 토론을 나누었지만, 오늘 내가 느끼는 것과 같은 그런 두려움은 일찍이 없었습니다.

นิสฺสํสยํ ปราชโย มม อชฺช ภวิสฺสติ,ชโย’ว นาคเสนสฺส ยถา จิตฺตํ น สณฺฐิตนฺติ;

의심할 바 없이 오늘 나의 패배가 있을 것이요, 나가세나 존자의 승리가 있을 것입니다. 나의 마음이 안정을 찾지 못하기 때문입니다.

พาหิรคาถา

외부의 게송

ยถา หิ องฺคสมฺภารา โหติ สทฺโท รโถ อิติ,เอวํ ขเธสุ สนฺเตสุ โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ;

부속품들이 모여서 ‘수레’라는 명칭이 생기듯이, 오온이 존재할 때 ‘중생’이라는 가설적인 명칭이 있게 됩니다.

สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปเญญา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ,อาตาปี นิปโก ภิกฺขุ โส อิมํ วิชฏเย ชฏนฺติ;

지혜로운 사람이 계(戒)에 머물며 마음과 지혜를 닦고, 정진하고 슬기로운 비구가 이 엉킨 실타래를 풀 수 있습니다.

อยมฺปติฏฺฐา ธรณีว ปาณินํ อิทญฺจ มูลํ กุสลาภิวุทฺธิยา,มุขญฺจิทํ สพฺพชินานุสาสเน โย สูลกฺขโธ วรปาติโมกฺขิโย’ติ;

이것(계)은 마치 대지가 생명체들에게 지지대가 되듯이 지지대이며, 선한 법의 증장을 위한 뿌리입니다. 이것은 모든 승리자들의 가르침으로 들어가는 입구이며, 잘 수호된 고귀한 계목(파티목카)입니다.

สทฺธาย ตรตี โอฆํ อปฺปมาเทน อณฺณวํ,วีริเยน ทุกฺขํ อจฺเจติ ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ;

믿음으로 폭류를 건너고, 방일하지 않음으로 바다를 건너며, 정진으로 고통을 넘어서고, 지혜로 청정해집니다.

นาภินทามิ มรณํ นาภินทามิ ชีวิตํ,กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ นิพฺพิสํ ภตโก ยถา;

나는 죽음을 기뻐하지 않고 삶을 기뻐하지 않습니다. 품삯을 기다리는 일꾼처럼 나는 죽음의 때를 기다립니다.

นาภินทามิ มรณํ นาภินทามิ ชีวิตํ,กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ สมฺปชาโน ปติสฺสโต;

나는 죽음을 기뻐하지 않고 삶을 기뻐하지 않습니다. 분명하게 알고 마음을 챙기며 나는 죽음의 때를 기다립니다.

ปฏิคจฺเจว ตํ กยิรา ยํ ชญฺญา หิตมตฺตโน,น สากาฏิกจินฺตาย มนฺตา ธีโร ปรกฺกเม;

자신에게 유익한 것임을 알았다면 그것을 미리 행해야 합니다. 지혜로운 이는 수레꾼과 같은 생각으로 행하지 말고 지혜롭게 정진해야 합니다.

ยถา สากฏิโก นาม สมํ หิวา มหาปถํ,วิสมํ มคฺคมารุยฺห อกฺขภินฺโน’ว ธายติ;

마치 수레꾼이 평탄한 큰길을 버리고 험한 길로 들어섰다가, 수레바퀴 축이 부러져 한탄하는 것과 같습니다.

เอวํ ธมฺมา อปกฺกมฺม อธมฺมมนุวตฺติย,มโท มจฺจุมุขมฺปตฺโต อกฺขจฺฉินฺโน’ว โสจติ;

이와 같이 법(德)에서 벗어나 비법을 따르는 자는, 어리석음에 빠져 죽음의 입에 다다랐을 때 바퀴 축이 부러진 자처럼 슬퍼하게 됩니다.

อลฺลวมฺมปฏิจฺฉนฺโน นวทฺวาโร มหาวโณ,สมนฺตโต ปคฺฆรติ อสุจิ ปูติคธิโย’ติ;

젖은 가죽으로 덮여 있고 아홉 개의 구멍이 있는 이 거대한 상처(몸)는, 사방에서 부정하고 악취 나는 것이 흘러나옵니다.

มิลิทปญฺเห ฐิตา พาวีสติ คาถา สมตฺตา.

밀린다팡하에 수록된 22개의 게송이 끝났다.

ภสฺสปฺปเวที เวตณฺฑี อติพุทฺธิวิจกฺขโณ,มิลิโท ญาณเภทาย นาคเสนมุปาคมี;

변재가 뛰어나고 논쟁을 즐기며 매우 총명한 밀린다 왕은 지혜를 겨루기 위해 나가세나 존자에게 다가갔습니다.

วสนฺโต ตสฺส ฉายาย ปริปุจฺฉนฺโต ปุนปฺปุนํ,ปภินฺนพุทฺธิ หุวาน โส’ปิ อาสิ ติเปฏโก;

그의 그늘에 머물며 거듭 질문하며, 분석적인 지혜를 얻게 된 그는 삼장법사가 되었습니다.

นวงฺคํ อนุมชฺชนฺโต รตฺติภาเค รโหคโต,อทฺทกฺขิ เมณฺฑเก ปญฺเห ทุนฺนิเวเฐ สนิคฺคเห;

밤에 홀로 물러나 구분교(九分敎)를 숙고하던 중, 그는 해결하기 어렵고 비난의 여지가 있는 ‘양뿔의 질문(난제)’들을 보았습니다.

ปริยายภาสิตํ อถิ อถิ สธาย ภาสิตํ,สภาวภาสิตํ อถิ ธมฺมราชสฺส สาสเน;

법왕의 가르침에는 방편으로 설하신 것(Pariyāya)이 있고, 의도를 담아 설하신 것이 있으며, 자성 그대로 설하신 것이 있습니다.

เตสํ อถมวิญฺญาย เมณฺฑเก ชินภาสิเต,อนาคตมฺหิ อทฺธาเนวิคฺคโห ตถ เหสฺสติ;

승리자께서 설하신 양뿔의 질문들에 담긴 그 의미를 알지 못한다면, 미래에 그에 관한 다툼이 생길 것입니다.

หท กถิมฺปสาเทตฺวา เฉชฺชาเปสฺสามิ เมณฺฑเก,ตสฺส นิทฺทิฏฺฐมคฺเคน นิทฺทิสิสฺสนฺตฺยนาคเต;

마음을 맑게 하여 양뿔과 같은 난제들을 풀어낼 것이니, 미래의 사람들도 그가 가리킨 길을 따라 설명하게 될 것입니다.

วิสมํ สภยํ อติวาโต ปฏิจฺฉนฺนํ เทวนิสฺสิตํ,ปโถ จ สงฺกโม ติถํ อฏฺเฐเต ปริวชฺชิยา;

험한 곳, 두려운 곳, 바람이 센 곳, 숨겨진 곳, 신령이 깃든 곳, 외길, 다리 위, 나루터—이 여덟 곳은 (비밀스러운 대화 시에) 피해야 합니다.

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส,เอกจินฺตี จ พาโล จ เอเต อถวินาสกา;

탐욕에 물든 자, 화가 난 자, 미혹된 자, 자만하는 자, 탐내는 자, 게으른 자, 혼자만 생각하는 자, 그리고 어리석은 자—이들은 의미를 파괴하는 자들입니다.

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ ภีรุ อามิสจกฺขุโก,อิถิ โสณฺโฑ ปณฺฑโก จ นวโม ภวติ ทารโก;

탐욕에 물든 자, 화가 난 자, 미혹된 자, 두려워하는 자, 이익만을 쫓는 자, 여자, 술꾼, 고자, 그리고 아홉 번째는 어린아이입니다.

นเวเต ปุคฺคลา โลเก อิตฺตรา จลิตา จลา,เอเตหิ มนฺติตํ คุยฺหํ ขิปฺปํ ภวติ ปากฏํ;

세상의 이 아홉 부류의 사람들은 가볍고 변덕스러우며 흔들리기 쉽습니다. 이들과 나눈 비밀스러운 의논은 금방 탄로나게 됩니다.

วเสน ยสปุจฺฉาหิ ติถวาเสน โยนิโส,สากจฺฉา สฺเนหสํเสวา ปติรูปวเสน จ

권세로써, 명성을 위한 질문으로써, 적절한 거처에 머무름으로써, 이치에 맞는 사유로써, 토론으로써, 자애로운 사귐으로써, 그리고 적절한 행동으로써;

เอตานิ อฏฺฐ ฐานานิ พุทฺธิวิสทการกา,เยสํ เอตานิ สมฺโหนฺติ เตสํ พุทฺธิ ปภิชฺชติ;

이 여덟 가지는 지혜를 밝게 해주는 것들입니다. 이것들을 갖춘 사람들은 지혜가 예리해집니다.

ปูชียนฺตา อสมสมา สเทวมานุเสหิ เต,น สาทิยนฺติ สกฺการํ พุทฺธานํ เอส ธมฺมตา’ติ

신과 인간들에게 공양을 받으면서도, 비교할 수 없는 분들은 그 공양을 즐기거나 집착하지 않습니다. 이것이 부처님들의 법도입니다.

อยํ คาถา สาริปุตฺตเถเรน วุตฺตา.

이 게송은 사리풋타 장로가 읊은 것이다.

อิเมหิ อฏฺฐิหิ ตมคฺคปุคฺคลํเทวาติเทวํ นรทมฺมสารถึ,สมนฺตจกฺขุํ สตปุญฺญลกฺขณํปาเณหิ พุทฺธํ สรณํ คโต’สฺมิ;

이 여덟 가지로 저는 으뜸가는 분이시며, 신들 중의 신이시고, 길들여야 할 사람들을 길들이는 분이시며, 일체를 보는 눈을 가지셨고, 백 가지 복덕의 형상을 갖추신 부처님께 생명이 다하도록 귀의합니다.

ชาลึกณฺหาชินํ ธีตํ มทฺทิเทวึ ปติพฺพตํ,จชมาโน นจินฺเตสึ โพธิยาเยว การณา;

(ชาตกคาถา)

아들 잘리와 딸 까나지나, 그리고 정절을 지키는 아내 마디 왕비를 포기하면서도 나는 오직 깨달음만을 위해 다른 것을 생각하지 않았노라.

น อนฺตลิกฺเข น สมุทฺทมชฺเฌน ปพฺพตานํ วิวรํ ปวิสฺส,น วิชฺชติ โส ชคติปฺปเทโสยถฏฺฐิตํ นปฺปสเหยฺย มจฺจุ;

허공도 아니요 바다 한가운데도 아니며 산의 동굴 속으로 들어간다 해도, 이 세상 그 어디에도 죽음이 압도하지 못할 곳은 존재하지 않는다.

กาเยน สํวโร สาธุ สาธุวาจาย สํวโร,มนสา สํวโร สาธุ สาธุ สพฺพถสํวโร;

몸을 절제함은 훌륭하고 말로써 절제함은 훌륭하며, 마음으로 절제함은 훌륭하고 모든 면에서 절제함은 참으로 훌륭하다.

อเจตนํ พฺราหฺมณ อสฺสุณนฺตํชานํ อชานนฺตมิมํ ปลาสํ,อารทฺธวีริโย ธุวมปฺปมตฺโตสุขเสยฺยํ ปุจฺฉสิ กิสฺส เหตุ’ติ;

(ชาตกคาถา)

브라만이여, 지각도 없고 듣지도 못하며 알지도 못하는 이 팔라사 나무에게, 그대는 어찌하여 정진하며 항상 게으르지 않게 편안한 잠자리에 대해 묻는 것인가?

อิติ ผทน รุกฺโข’ปิ ตาวเท อชฺฌภาสถ,มยฺหมฺปิ วจนํ อถิ ภาชทฺวาช สุโณหิ เม’ติ;

(ชาตกคาถา)

이와 같이 파다나 나무 또한 즉시 대답하였다. '바라드와자여, 나에게도 할 말이 있으니 내 말을 들어보시오.'

จุทสฺส ภตฺตํ ภุญฺชิวา กมฺมารสฺสา’ติ เม สุตํ,อาพาธํ สมฺผุสี ธีโร ปพาฬฺหํ มารณนฺติกตฺติ

대장장이 춘다가 올린 음식을 드신 후, 지혜로운 님께서는 죽음에 이르는 위중하고 극심한 고통의 병을 얻으셨다고 나는 들었노라.

สถวาโต ภยํ ชาตํ นิเกตา ชายตี รโช,อนิเกตมสถวํ เอตํ เว มุนิทสฺสนนฺติ;

(ชินภาสิตา มินิเทน วุตฺตา)

친교로부터 두려움이 생기고 집착의 처소로부터 번뇌가 일어난다. 처소가 없고 친교가 없는 것, 이것이 진정 성자의 견해이다.

สสมุทฺทปริยายํ มหึ สาครกุณฺฑลํ,น อิจฺเฉ สห นิทาย เอวํ สยฺห วิชานหีติ;

(ชาตกคาถา โลมกสฺสเปน วุตฺตา)

바다로 둘러싸인 이 대지와 바다의 귀걸이를 한 듯한 세상을 나는 욕망과 함께 원하지 않노라. 사이하여, 이와 같이 알라.

วธิสฺสเมตนฺติ ปรามสนฺโตกาสาวมทฺทกฺขิ ธชํ อิสีนํ,ทุกฺเขน ผุฏฺฐสฺสุทปาทิ สญฺญาอรหทฺธโช สพฺภิ อวชฺฌรูโป’ติ;

(ชาตกคาถา ฉทฺทนฺตนาคราเชน วุตฺตา)

'그를 죽이리라'고 생각하며 손을 뻗었을 때 성자들의 상징인 가사를 보았노라. 고통이 닥쳤을 때 '아라한의 깃발인 가사는 성자들에게 결코 해쳐서는 안 될 것'이라는 인식이 생겨났노라.

คาถาภิคีตมฺเม อโภชเนยฺยํสมฺปสฺสตํ พฺราหฺมณ เนส ธมฺโม,คาถาภิคีตํ ปนุทนฺติ พุทฺธาธมฺเม สติ พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา;

(สุตฺตานิปาตคาถา ชินภาสิตา)

브라만이여, 게송을 읊어 얻은 것을 나는 먹지 않노라. 바르게 보는 자들에게 이것은 법이 아니니라. 부처님들은 게송을 읊어 얻은 것을 거부하시니, 브라만이여, 법이 존재하는 한 이것이 그들의 생활 방식이라네.

น เม อาจริโย อถ สทิโส เม น วิชฺชติ,สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ นถิ เม ปฏิปุคฺคโล’ติ;

(ขธกคาถา ชินภาสิตา)

나에게는 스승이 없으며 나와 대등한 자도 존재하지 않노라. 신들을 포함한 이 세상에서 나와 맞설 상대는 아무도 없노라.

วิปุโล ราชคหิกานํ คิริเสฏฺโฐ ปวุจฺจติ,เสโต หิมวตํ เสฏฺโฐ อาทิจฺโจ อฆคามินํ;

라자가하의 산들 중에는 위뿔라 산이 최고라 불리고, 히말라야 산들 중에는 백산이 최고이며, 허공을 운행하는 것들 중에는 태양이 최고라네.

สมุทฺโท’ทธินํ เสฏฺโฐ นกฺขตฺตานญฺจ จทิมา,สเทวกสฺส โลกสฺส พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจตีติ;

바다들 중에는 대양이 최고이며 별들 중에는 달이 최고이듯, 신들을 포함한 온 세상에서 부처님이 으뜸이라 불리노라.

(ทฺเว คาถา มาณวกเทวปุตฺเตน วุตฺตา นาคเสนเถเรน วุตฺตา)

(위의 두 게송은 마나바까 천자가 읊고 나가세나 존자가 인용한 것이다.)

เอโก มโนปสาโท สรณคมนํ อญฺชลิปฺปณาโม วา,อุสฺสหเต ตารยิตุํ มารพลนิสูทเน พุทฺเธ’ติ;

(อยํ คาถา สาริปุตฺตเถเรนาภตา)

마라의 군대를 소멸시키시는 부처님께 단 한 번이라도 마음의 청정한 믿음을 내거나 귀의하거나 합장하는 것만으로도, 그것은 중생을 건너게 할 수 있노라.

อารหถ นิกฺขมถ ยุชฺชถ พุทฺธสาสเน,ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ นฬาคารํ’ว กุญฺชโร’ติ;

(ชินภาสิตา มิลิเทน วุตฺตา)

나아가라, 벗어나라, 부처님의 가르침 안에서 정진하라. 코끼리가 갈대 집을 부수듯 죽음의 군대를 쳐부수라.

โย สีล วา ทุสฺสีเลสุ ททาติ ทานํธมฺเมน ลทฺธํ สุปสนฺน จิตฺโต,อภิสทฺทหํ กมฺมผลํ อุลารํตํ เว ทานํ ทายกโต วิสุชฺฌตี’ติ;

(อยํ นาคเสเนน อาภตา)

계행을 지키는 이가 청정한 마음으로 법답게 얻은 것을 계행이 없는 이들에게 보시하며, 업의 결실이 위대함을 굳게 믿는다면, 그 보시는 진실로 보시하는 자로 인해 청정해지느니라.

น เม เทสฺสา อุโภ ปุตฺตา มทฺที เทวี น อปฺปิยา,สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา ปิเย อทาสหนฺติ;

두 아들이 밉거나 마디 왕비가 사랑스럽지 않아서가 아니니라. 나에게는 일체예지가 더 소중하기에, 그 소중한 이들을 보시했노라.

สหสฺสคฺฆญฺหิ มํ ตาโต พฺราหฺมณสฺส ปิตา อทา,อโถ กณฺหาชินํ กญฺญํ หถินญฺจ สเตน จา’ติ;

부친께서는 나를 천 금의 가치로 브라만에게 주셨고, 딸 까나지나를 백 마리의 코끼리와 함께 주셨노라.

ชิคจฺฉาย ปิปาสาย อหินา ทฏฺโฐ วิเสน จ,อคฺคิ อุทก สตฺตีหิ อกาเล ตถ มิยฺยติ;

굶주림과 목마름으로, 뱀의 독으로, 혹은 불과 물과 무기에 의해 그와 같이 때가 아닌 죽음을 맞이하기도 한다.

อนุมานปญฺเห วุจฺจมานา อิมา คาถา สลฺลกฺเขตพฺพา?

추론의 질문에서 설해지는 다음의 게송들을 주목해야 한다.

พหุ ชเน ตารยิวา นิพฺพุโต อุปธิกฺขเย,อนุมาเนนญาตพฺพํ’อถิ โส ทีปทุตฺตโม’ติ;

많은 중생을 건네게 하시고 생존의 근거가 소멸된 열반에 드셨으니, 그분이 세상의 으뜸가는 등불임을 추론을 통해 알아야 하노라.

กมฺมมูลํ คเหตฺวาน อาปณํ อุปคจฺฉถ,อารมฺมณํ กิณิวาน ตโต มุจฺจถ มุตฺติยาติ;

업이라는 밑천을 가지고 시장으로 가서, 수행의 대상을 사서 그로부터 해탈을 얻으라.

น ปุปฺผคโธ ปฏิวาตเมติ น จทนํ ตครมลฺลิกา วา,สตญฺจ คโธ ปฏิวาตเมติ สพฺพา ทิสาสปฺปุริโส ปวาติ;

꽃의 향기는 바람을 거슬러 가지 못하고 샌달우드나 따가라나 말리까 향기도 그러하다. 그러나 참된 사람의 향기는 바람을 거슬러 가며, 선한 사람의 향기는 모든 방향으로 퍼져나간다.

จทนํ ตครํ วาปิ อุปฺปลํ อถ วสฺสิกี,เอเตสํ คธชาตานํ สีลคโธ อนุตฺตโร;

샌달우드나 따가라, 혹은 푸른 연꽃이나 왓시끼 꽃의 향기보다도 계행의 향기가 이 모든 향기 중에서 으뜸이다.

อปฺปมตฺโต อย คโธ ยวายํ นครจทนี,โย จ สีลวตํ คโธ วาต เทเวสุ อุตฺตโม’ติ;

따가라나 샌달우드의 향기는 미미하지만, 계행을 갖춘 이들의 향기는 신들 사이에서도 으뜸으로 퍼져나간다.

กมฺมมูลํ ชนา ทวา คณฺหนฺติ อมตํ ผลํ,เตน เต สุขิตา โหนฺติ เย กีตา อมตํ ผลนฺติ;

사람들이 업의 밑천을 주고 불사의 열매를 얻으니, 그 불사의 열매를 산 자들은 그로 인해 행복해지노라.

เย เกจิ โลเก อคทา วิสานํ ปฏิพาหกา,ธมฺมาคทสมํ นถิ เอตํ ปิวถ ภิกฺขโว’ติ;

세상에 독을 막아내는 어떠한 약이 있다 해도 법의 약과 같은 것은 없나니, 비구들이여, 이 법의 약을 마셔라.

เย เกจิ โอสธา โลเก วิชฺชนฺติ วิวิธา พหู,ธมฺโมสธ สมํ นถิ เอตํ ปิวถ ภิกฺขโว’ติ;

세상에 존재하는 여러 가지 수많은 약제들 중에 법의 약과 같은 것은 없나니, 비구들이여, 이 법의 약을 마셔라.

ธมฺโมสธํ ปิวิวาน อชรามรณา สิยุํ,ภาวยิวา จ ปสฺสิวา นิพฺพุตา อุปธิกฺขเย’ติ;

법의 약을 마시면 늙지도 죽지도 않게 되리니, 법을 닦고 통찰하여 생존의 근거가 소멸된 열반에 들지어다.

พฺยาธิตํ ชนตํ ทิสฺวา อมตาปณํ ปสารยี,กมฺเมน ตํ กิณิวาน อมตมาเทถ ภิกฺขโว’ติ;

질병에 걸린 사람들을 보고 불사(不死)의 상점을 여셨으니, 비구들이여, 행위(업)로써 그것을 사고 불사를 얻으십시오.

เอวรูปานิ สีลานิสนฺติ พุทฺธสฺส อาปเณ,กมฺเมน ตํ กิณิวาน รตนํ โว ปิลธถา’ติ;

부처님의 상점에는 이와 같은 계행들이 있으니, 행위로써 그것을 사고 보석처럼 몸에 걸치십시오.

สมาธิรตนมาลสฺส กุวิตกฺกา น ชายเร,น จ วิกฺขิปฺปเต จิตฺตํ เอตํ ตุมฺเห ปิลธถา’ติ;

삼매라는 보석 목걸이를 건 이에게는 그릇된 사유가 생기지 않고 마음이 흩어지지도 않으니, 그대들은 이것을 걸치십시오.

ปญฺญารตนมาลสฺส น จิรํ วตฺตเต ภโว,ขิปฺปํ ผสฺเสติ อมตํ น จ โส โรจเต ภเว’ติ;

지혜라는 보석 목걸이를 건 이에게는 존재(bhava)가 오래 지속되지 않으니, 그는 신속하게 불사를 체득하고 존재에 기뻐하지 않습니다.

มณิมาลาธรํ เคหชโน สามึ อุทิกฺขติ,วิมุตฺติรตนมาลนฺตุ อุทิกฺขนฺติ สเทวกา’ติ;

집안 사람들은 보석 목걸이를 한 주인을 우러러보지만, 천신과 인간들은 해탈이라는 보석 목걸이를 한 이를 우러러봅니다.

เยน ญาเณน พุชฺฌนฺติ อริยา กตกิจฺจตํ,ตํ ญาณรตนํ ลทฺธุํ วายเมถ ชิโนรสา’ติ;

어떠한 지혜로써 성자들이 할 일을 다 마쳤음을 깨닫는가, 승리자의 아들들이여, 그 지혜라는 보석을 얻기 위해 노력하십시오.

ปฏิสมฺภิทา กิณิวานญาเณน ผสฺสเยยฺย โย,อสมฺภีโต อนุพฺพิคฺโค อติโรจติ สเทวเก’ติ;

무애해(無礙解)를 사고 지혜로써 체득한 자는 두려움도 불안도 없이 천신과 인간들 가운데서 찬란하게 빛납니다.

โพชฺฌงฺครตนมาลสฺส อุทิกฺขนฺติ สเทวกา,กมฺเมน ตํ กิณิวาน รตนํ โว ปิลธถา’ติ;

천신과 인간들은 보리분법(각지)이라는 보석 목걸이를 한 이를 우러러보니, 행위로써 그 보석을 사서 몸에 걸치십시오.

อายุ อาโรคตา วณฺณํ สคฺคํ อุจฺจากุลีนตา,อสงฺขตญฺจ อมตํ อถิ สพฺพาปเณ ชิเน;

수명, 무병함, 용모, 천상, 가문의 고귀함, 그리고 형성되지 않은 불사가 승리자의 모든 상점에 있습니다.

อปฺเปน พหุเกนาปิ กมฺมมูเลน คยฺหติ,กิณิวา สทฺธามูเลน สมิทฺธา โหถ ภิกฺขโว;

적거나 많은 행위의 대가로 그것을 얻을 수 있으니, 비구들이여, 믿음의 대가로 그것을 사서 성취하십시오.

ภวตีห-

여기에 이와 같은 게송이 있습니다.

วีตราคา วีตโทสา วีตโมหา อนาสวา,วีตตณฺหา อนาทานา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

탐욕을 떠나고 성냄을 떠나고 어리석음을 떠나 번뇌가 없으며, 갈애를 떠나고 집착이 없는 이들이 법의 도시(Dhammanagara)에 삽니다.

อารญฺญกา ธูตธรา ธายิโน ลูขจีวรา,วิเวกาภิรตา ธีรา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต’ติ;

숲에 살며 두타행을 지키고 명상하며 거친 옷을 입고, 떨쳐버림(viveka)을 즐기는 지혜로운 이들이 법의 도시에 삽니다.

เนสชฺชิกา สถติกา อโถ’ปิ ฐานวงฺกมา,ปํสุกูลธรา สพฺเพ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

앉아서 지내고 부지런히 정진하며 서 있거나 거니는 이들, 분소의(糞掃衣)를 입은 모든 이들이 법의 도시에 삽니다.

ติจีวรธรา สพฺเพ จมฺมขณฺฑจตุถกา,รตา เอกาสเน วิญฺญุ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

모두 삼의(三衣)를 걸치고 가죽 조각을 네 번째로 가진 이들, 하나의 자리에 앉기를 즐기는 현자들인 그들이 법의 도시에 삽니다.

อปฺปิจฺฉา นิปกา ธีรา อปฺปาหารา อโลลุปา,ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺฐา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

욕심이 적고 영민하며 지혜롭고, 적게 먹으며 탐욕이 없고, 얻음과 얻지 못함에 만족하는 이들이 법의 도시에 삽니다.

ธายี ธานรตา ธีรา สนฺตจิตฺตา สมาหิตา,อากิญฺจญฺญํ ปถยานา ธมฺมนคเร วสนฺตี เต;

선정에 들고 명상을 즐기며 지혜롭고, 마음이 평온하고 집중되어 있으며, 무소유를 지향하는 이들이 법의 도시에 삽니다.

ปฏิปนฺนา ผลฏฺฐา จ เสกฺขา ผลสมงฺคิโน,อาสึสกา อุตฺตมถํ ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

도(道)에 들어선 이와 과(果)에 머무는 이, 배우는 이(유학)와 과를 구족한 이, 최상의 목적을 열망하는 이들이 법의 도시에 삽니다.

โสตาปนฺนา จ วิมลา สกทาคามิโน จ เย,อนาคามี จ อรหนฺโต ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

티끌 없는 예류자와 일래자, 불환자와 아라한들이 법의 도시에 삽니다.

สติปฏฺฐานกุสลา โพชฺฌงฺคภาวนารตา,วิปสฺสกา ธมฺมธรา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

사념처에 능숙하고 보리분법의 수행을 즐기며, 위빳사나를 닦고 법을 수지한 이들이 법의 도시에 삽니다.

อิทฺธิปาเทสุ กุสลา สมาธิภาวนารตา,สมฺมปฺปธานมนุยุตฺตา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

신족(iddhipāda)에 능숙하고 삼매의 수행을 즐기며, 바른 노력에 전념하는 이들이 법의 도시에 삽니다.

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา เปตฺติเก โคจเร รตา,อนฺตฬิกฺขมฺหิ จรณา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

신통의 완성을 얻고 부처님의 영역을 즐기며, 허공을 다니는 이들이 법의 도시에 삽니다.

โอกฺขิตฺตจกฺขุ มิตภาณี คุตฺตทฺวารา สุสํวุตา,สุทนฺตา อุตฺตเม ทเม ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

눈을 아래로 뜨고 말을 아끼며 감각의 문을 보호하고 잘 단속하며, 최상의 절제로 잘 길들여진 이들이 법의 도시에 삽니다.

เตวิชฺชา ชฬภิญฺญา จ อิทฺธิยา ปารมึ คตา,ปญญาย ปารมิปฺปตฺตา ธมฺมนคเร วสนฺติ เต;

삼명과 육신통을 갖추고 신통의 완성에 이르렀으며, 지혜의 완성에 도달한 이들이 법의 도시에 삽니다.

ยถาปิ นครํ ทิสฺวา สุวิภตฺตํ มโนรมํ,อนุมาเนน ชานนฺติ วฑฺฒกิสฺส มหตฺตนํ;

잘 구획된 아름다운 도시를 보고, 사람들은 추론을 통해 건축가의 위대함을 알게 됩니다.

ตเถว โลกนาถสฺส ทิสฺวา ธมฺมปุรํ วรํ,อนุมาเนน ชานนฺติ อถิ โส ภควา อิติ;

그와 마찬가지로 세상의 보호자이신 분의 뛰어난 법의 도시를 보고, 사람들은 '그 세존이 계신다'는 것을 추론을 통해 압니다.

อนุมาเนนชานนฺติ อูมึ ทิสฺวาน สาคเร,ยถา’ยํ ทิสฺสเต อูมี มหนฺโต โส ภวิสฺสติ;

바다의 파도를 보고 '이 파도가 이토록 큰 것을 보니 바다 또한 거대할 것이다'라고 추론을 통해 압니다.

ตถา พุทฺธํ โสกนุทํ สพฺพถมปราชิตํ,ตณฺหกฺขยมนุปฺปตฺตมฺภวสํสารโมจนํ;

그와 같이 슬픔을 걷어내고 모든 면에서 정복되지 않으며 갈애의 멸진에 이르러 윤회에서 해탈하신 부처님을,

อนุมาเนน ญาตพฺพํ อูมึ ทิสฺวา สเทวเก,ยถา ธมฺมุมิวิปฺผโร อคฺโค พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

천신과 인간의 세계에서 법의 파도가 퍼져나가는 것을 보고, '부처님은 참으로 최고이시다'라고 추론을 통해 알아야 합니다.

อนุมาเนน ชานนฺติ ทิสฺวา อจฺจุคฺคตํ คิรึ,ยถา อจฺจุคฺคโต เอส หิมวา โส ภวิสฺสติ;

매우 높이 솟은 산을 보고, '저토록 높이 솟은 것을 보니 저것은 히말라야 산일 것이다'라고 추론을 통해 압니다.

ตถา ทิสฺวาธมฺมคิรึ สีตีภุตํ นิรูปธึ,อจฺจุคฺคตํ ภควโต อจลํ สุปฺปติฏฺฐิตํ;

시원하게 되고 번뇌의 근거가 없으며, 지극히 높고 흔들림 없으며 굳건히 세워진 세존의 법의 산(法山)을 그와 같이 보고,

อนุมาเนน ญาตพฺพํ ทิสฺวาน ธมฺมปพฺพตํ,ตถา หิ โส มหาวีโร อคฺโค พุทฺโธ ภวิสฺสติ;

그 법의 산을 보고 추론으로써 알아야 하니, '이와 같이 저 위대한 영웅은 으뜸가는 부처님이 되실 것이다'라고.

ยถาปิ คชราชสฺส ปทํ ทิสฺวาน มานุสา,อนุมาเนนชานนฺติ มหา เอส คโช อิติ;

마치 사람들이 코끼리 왕의 발자국을 보고 추론으로써 '이것은 큰 코끼리다'라고 아는 것과 같으니라.

ตเถว พุทฺธนาคสฺส ปทํ ทิสฺวา วิภาวิโน,อนุมาเนน ชานนฺติ อุฬาโร โส ภวิสฺสติ;

그와 같이 현명한 이들은 부처님이라는 용(龍)의 발자국을 보고 추론으로써 '그분은 위대하게 될 것이다'라고 아느니라.

อนุมาเนนชานนฺติ ภีเต ทิสฺวาน กุมฺมิเค,มิคราชสฺส สทฺเทนภีตา’เม กุมฺมิคา อิติ;

두려워하는 작은 짐승들을 보고 추론으로써 '이 작은 짐승들은 백수의 왕(사자)의 소리 때문에 두려워하고 있다'라고 아느니라.

ตเถว ติถิเย ทิสฺวา วิถทฺเธ ภีตมานเส,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมราเชน คชฺชิตํ;

그와 같이 당황하고 마음에 두려움을 품은 외도들을 보고 법의 왕께서 사자후를 토하셨음을 추론으로써 알아야 하느니라.

นิพฺพุตํ ปถวึ ทิสฺวา หริตปตฺตํ มโหทกํ,อนมาเนน ชานนฺติ มหาเมเฆน นิพฺพุตํ;

푸른 잎과 풍부한 물로 대지가 식혀진 것을 보고 추론으로써 '거대한 비구름에 의해 식혀졌다'는 것을 아느니라.

ตเถวิมํ ชนํ ทิสฺวา อาโมทิตปโมทิตํ,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมราเชน ตปฺปิตํ;

그와 같이 즐거워하고 매우 기뻐하는 이 사람들을 보고 법의 왕에 의해 만족하게 되었음을 추론으로써 알아야 하느니라.

ลคฺคํ ทิสฺวา ภิสํ ปงฺกํ กลลทฺทคตํ มหึ,อนุมาเนน ชานนฺติ วาริกฺขโธ มหา คโต;

진흙 속에 박힌 연뿌리와 진흙투성이가 된 땅을 보고 추론으로써 '거대한 물줄기가 지나갔다'는 것을 아느니라.

ตเถวิมํ ชนํ ทิสฺวา รโชปกฺขสมาหิตํ,วหิตํ ธมฺมนทิยา วิสฺสฏฺฐํ ธมฺมสาคเร;

그와 같이 번뇌의 때를 씻어버리고 법의 강물에 실려 법의 바다에 도달한 이 사람들을 보고,

ธมฺมามตคตํ ทิสฺวา สเทวกมิมํ มหึ,อนุมาเนน ญาตพฺพํ ธมฺมกฺขโธ มหา คโต;

법의 불사(不死)에 이른 신들을 포함한 이 세상을 보고 추론으로써 '거대한 법의 무리가 지나갔다'는 것을 알아야 하느니라.

อนุมาเนน ชานนฺติ ฆายิวา คธมุตฺตมํ,ยถา’ยํ วายตี คโธ เหสฺสนฺติ ปุปฺผิตา ทุมา;

'이 향기가 풍기는 것을 보니 나무들이 꽃을 피울 것이다'라고 최상의 향기를 맡고 추론으로써 아느니라.

ตเถวายํ สีลคโธ ปวายติ สเทวเก,อนุมาเนน ญาตพฺพํ อถิ พุทฺโธ อนุตฺตโร’ติ;

그와 같이 이 계행의 향기가 신들을 포함한 세상에 풍기니 위없는 부처님이 계시다는 것을 추론으로써 알아야 하느니라.

อนุมานปญฺหํ.

추론의 질문.

ปสฺสตารญฺญเก ภิกฺขู อชฺโฌคาฬฺเห ธุเต คุเณ,ปุน ปสฺสติ คิหิ ราชา อนาคามิผเล ฐิเต;

숲속에서 두타행의 덕에 전념하는 비구들을 보며, 또한 아나함과(불환과)에 머물러 있는 재가자인 왕을 보노라.

อุโภ’ปิ เต วิโลเกวา อุปฺปชฺชิ สํสโย มหา,พุชฺเฌยฺย เจ คิหิธมฺเม ธุตงฺคํ นิปฺผลํ สิยา;

그들 둘을 다 보고서 큰 의심이 생겼으니, 만약 재가의 법에서도 깨달음을 얻는다면 두타행은 무익한 것이 되지 않겠는가?

ปรวาทิวาทมถนํ นิปุณํ ปิฏกตฺตเย,หท ปุจฺเฉ กถิเสฏฺฐํ โส เม กงฺขํ วิโนสฺสตี’ติ

타론자들의 논박을 물리치고 삼장에 능통한 뛰어난 설법자(나가세나)에게 묻노니, 그분께서 나의 의심을 없애주실 것이니라.

เมณฺฑกปญฺเห ฐิตา ทฺวาสีติ คาถา สมตฺตา.

멘다카 질문에 실린 82개 게송이 끝났다.

มิลิทปฺปกรเณ สพฺพา คาถา สมฺปิณฺฑิตา จตุราธิกสตคาถา โหนฺติ.

밀린다 팡하(밀린다 왕문경)에 수록된 모든 게송을 합하면 104개 게송이 된다.

มิลิทปฺปกรเณ สพฺพคาถาสรูปคหณํ สมตฺตํ.

밀린다 팡하의 모든 게송의 요약 수집이 끝났다.

สํขฺยาสรูปํ

숫자의 요약.

สงฺขฺยาสรูปํ ปน เอวํ เวทิตพฺพํ. เอก-ทฺวิ-ติ-จตุ-ปญฺจ-ฉ-สตฺต-อฏฺฐ-นว-ทส-เอกาทส-ทฺวาทส- เตรส-จุทฺทส-โสฬส-สตฺตรส-อฏฺฐารส-เอกูนวีสติ-ปญฺจวีสติ-อฏฺฐวีสติ-ตึสา -ฉสฏฺฐิ-ทิยฑฺฒสตนฺติ ปญฺจวีสติวิธา สงฺขฺยา. ตถ พุทฺโธ เอโก, ปถวิ เอกา, สมุทฺโท เอโก, สิเนรุ เอโก, เทวโลโก เอโก, พฺรหฺมโลโก เอโก’ติ ฉ เอกกา มิลิทปฺปกรเณ อาคตา.

숫자의 요약은 이와 같이 알아야 한다. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 25, 28, 30, 66, 150의 25가지 숫자가 있다. 그중 '부처님은 한 분, 대지는 하나, 바다는 하나, 시네루 산은 하나, 천상은 하나, 범천의 세상은 하나'라는 6가지 '하나의 것(1)'이 밀린다 팡하에 나온다.

ทฺเว อถวเส สมฺปสฺสมานา ภควตา วิหารทานํ อนุญฺญาตํ? วิหารทานํ นาม สพฺพพุทฺเธหิ วณฺณิตํ อนุมตํ โถมิตํ ปสถํ วิหารทานํ ทวา เทวมนุสฺสา ชาติชราพฺยาธิมรเณหิ มุจฺจิสฺสนฺติ. วิหาเร สติ ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย วา กโตกาสา ทสฺสนกามานํ สุลภทสฺสนํ ภวิสฺสนฺตี’ติ.

세존께서는 어떤 두 가지 이익을 보시고 사원 보시를 허락하셨는가? 사원 보시는 모든 부처님들께서 찬탄하시고 동의하시고 칭송하시고 찬양하신 것이니, '사원을 보시하면 천신과 인간들이 태어남과 늙음과 병듦과 죽음에서 벗어날 것이며, 사원이 있으면 비구나 비구니들이 거처를 정하게 되어 친견하고자 하는 이들이 쉽게 친견할 수 있게 될 것이다'라는 것이다.

ทฺเว อถวเส ปฏิจฺจ สพฺพพุทฺธา อตฺตนา นิมฺมิตํ จตุปจฺจยํ น ปริภุญฺชนฺติ? อคฺคทกฺขิเณยฺโย สถา’ติ พหู เทวมนุสฺสา จตุปจฺจยํ ทตฺวา ทุกฺขา มุจฺจิสฺสนฺติ. พุทฺธา ปฏิหาริยํ กวา ชีวิตวุตฺตึ ปริเยสนฺตี’ติ ปรูปวาทโลปนถญฺจาติ.

어떤 두 가지 이익 때문에 모든 부처님들께서는 스스로 (신통으로) 만들어낸 네 가지 공양물을 수용하지 않으시는가? '스승은 으뜸가는 공양의 대상(복전)이시니, 많은 천신과 인간들이 네 가지 공양물을 올리고 괴로움에서 벗어날 것이다'라는 것과 '부처님들이 신통을 행하여 생계를 유지한다'는 타인의 비난을 막기 위함이다.

ทฺเว อกมฺมชา อเหตุชา อนุตุชา? อากาโส นิพฺพานญฺจา’ติ

업에서 생기지 않고, 원인에서 생기지 않고, 계절(기온)에서 생기지 않는 두 가지는 무엇인가? 허공과 열반이다.

ทฺเว อถวเส สมฺปสฺสมาเนน เวสฺสนฺตเรน รญฺญา ทฺเว ปุตฺตา ทินฺนา? ทานปโถว เม น ปริหายิสฺสติ, อิเม กุมารา มูลชลาหารภุญฺชนทุกฺขโต มุจจิสฺสนฺตี’ติ.

웨산타라 왕은 어떤 두 가지 이익을 보고 두 아들을 주었는가? '나의 보시의 길은 쇠퇴하지 않을 것이며, 이 왕자들은 뿌리와 물을 먹는 괴로움에서 벗어날 것이다'라는 것이다.

อุทกสฺส ทฺเว คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? สีตลภาโว, ปีตสฺส ฆมฺมวินยนภาโว จา’ติ.

열반에 들어 있는 물의 두 가지 성질은 무엇인가? 시원함과, 그것을 마셨을 때 더위가 사라지는 성질이다.

อสติยา อชานเนน จา’ติ ทฺวีหิ การเณหิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺตี’ติ ฉ ทุกา อาคตา.

'마음 챙김의 없음과 알지 못함'이라는 두 가지 원인으로 죄를 범하게 된다는 6가지 '둘의 것(2)'이 나온다.

สีเตน อุณฺเหน อติโภชเนนา’ติ ตีหิ อากาเรหิ ปิตฺตํ กุปฺปติ.

차가움, 뜨거움, 과식이라는 세 가지 양상으로 담즙이 동요한다.

สีเตน อุณฺเหน อนฺนาปาเนน จา’ติ ตหี อากาเรหิ เสมฺหํ กุปฺปติ.

차가움, 뜨거움, 음식물이라는 세 가지 양상으로 가래(점액)가 동요한다.

พุทฺธวํสตาย ธมฺมครุกตาย ภิกฺขุภุมิมหนฺตตายา’ติ ตีหิ การเณหิ ปาติโมกฺขํ ปฏิจฺฉนฺนํ การาเปติ.

붓다의 가르침의 전통(붓다밤사), 법에 대한 존중, 비구 지위의 위대함이라는 세 가지 이유로 빠띠목카(계목)를 비밀스럽게 행하게 합니다.

อคทสฺส ตโย คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? คิลานกานํ ปริสรณํ โรควินาสนํ อมตกรณนฺติ.

열반의 속성과 유비되는 약의 세 가지 공덕은 무엇입니까? 병든 자들을 보살피는 것, 질병을 소멸시키는 것, 불사(不死)를 성취하게 하는 것입니다.

มณิรตนสฺส ตโย คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? สพฺพกามททํ นหาสกรํ อุชฺโชตถกรนฺติ.

열반의 속성과 유비되는 마니보석의 세 가지 공덕은 무엇입니까? 모든 소원을 들어주는 것, 청정하게 씻어주는 것, 광명을 비추는 것입니다.

รตนจทนสฺส ตโย คุณา? วณฺณสมฺปนฺโน คธสมฺปนฺโน รสสมฺปนฺโน’ติ สตฺต ติกา วุตฺตา.

보석 전단향의 세 가지 공덕은 무엇입니까? 색을 구족한 것, 향기를 구족한 것, 맛을 구족한 것입니다. 이로써 일곱 가지 세 쌍(tikā)이 설해졌습니다.

สปฺปิมณฺฑสฺส ตโย คุณา? วณฺณสมปนฺโน, คธสมฺปนฺโน, รสสมฺปนฺโน’ติ สตฺตติกา วุตฺตา ทิฏฺฐธมฺมผาสุวิหารตาย อนวชฺชคุณพหุลตายอเสสอริยวีถิภาวโต สพฺพพุทฺธปสถตายาติ อิเม จตฺตาโร อถวเส สมฺปสฺสมานา พุทฺธา ปฏิสลฺลานํ เสวนฺติ.

제호(버터의 정수)의 세 가지 공덕은 무엇입니까? 색을 구족한 것, 향기를 구족한 것, 맛을 구족한 것입니다. 이로써 일곱 가지 세 쌍이 설해졌습니다. 현법낙주(지금 여기서의 안락한 머묾), 허물없는 공덕이 많음, 남김없는 성스러운 길의 상태임, 모든 부처님께서 찬탄하심이라는 이 네 가지 이익을 관찰하시며 부처님들께서는 홀로 머묾(독거)을 즐기십니다.

นินฺนตาย ทฺวารตาย จิณฺณตาย สมุทาจริตตฺตาติ จตุหิ อากาเรหิ มโนวิญฺญาณํ ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณ อนุปวตฺตติ.

기욺, 문의 상태, 익숙함, 반복된 행위라는 네 가지 양상으로 의식(manoviññāṇa)은 전오식(쌍오식)을 따라 일어납니다.

กมฺมวเสน โยนิวเสน กุลวเสน อายาจนวเสนา’ติ จตุนฺนํ สนฺนิปาตานํ วเสน คพฺภสฺสาวกฺกนฺติ โหติ.

업의 힘, 모태의 힘, 가문의 힘, 기원의 힘이라는 네 가지의 화합에 의해 수태(입태)가 이루어집니다.

อทิฏฺฐนฺตราโย, อุทฺทิสฺสกตสฺส อนฺตราโย, อุปกฺขฏนฺตราโย ปริโภคนฺตราโย’ติ จตฺตาโร อนฺตรายา เตสุ อทิฏฺฐนฺตราโย ภควโต อถิ, เสสา ตโย นถิ, อุทฺทิสฺสกตสฺส พฺยามปฺปภาย สพฺพญฺญุตญาณสฺส ชีวิตสฺส จา’ติ จตุนฺนํ อนฺตรายาภาวา.

보이지 않는 장애, 지정된 것에 대한 장애, 준비된 것에 대한 장애, 수용에 대한 장애라는 네 가지 장애가 있습니다. 그중 보이지 않는 장애는 세존께도 있으나, 나머지 세 가지는 없습니다. 지정된 것(공양물), 후광, 일체지, 그리고 수명이라는 네 가지에는 장애가 없기 때문입니다.

อพฺภา, มหิกา, เมโฆ, ราหุ จา’ติ จตฺตาโร สูริยโรคา สมุทฺทสส จตฺตาโร คุณา? กุณเปหิ อสํวาสิยภาโว, นทีหิ อปูรณตา, มหาภุตาวาสตา, วิจิตฺตปุปฺผสมากิณฺณตา’ติ.สตฺต จตุกฺกา วุตฺตา.

안개, 서리, 먹구름, 라후는 태양의 네 가지 질병(가림)입니다. 바다의 네 가지 공덕은 무엇입니까? 시체와 함께 머물지 않음, 강물로 채워지지 않음, 거대한 존재들이 거처함, 다양한 보석들이 널려 있음입니다. 이로써 일곱 가지 네 쌍(catukkā)이 설해졌습니다.

๕. ภุมิมหนฺตตา, ปริสุทฺธวิมลตา, ปาเปหิอสํวาสิยตา, ทุปฺปฏิวิชฺฌตา, พหุวิธสํวรรกฺขิยตา’ติ สาสนสฺส อิเม อตุลฺยา ปญฺจ คุณา วตฺตนฺติ ปกาสนฺติ.

5. 지위의 위대함, 청정하고 티 없음, 악한 자들과 함께 머물지 않음, 깨닫기 어려움, 다양한 단속으로 보호됨이라는 이 비길 데 없는 다섯 가지 공덕이 가르침(교법)에 존재하고 나타납니다.

โภชนสฺส ปญฺจ คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? อจฺจุคฺคตตา, อจลตา ทุรธิโรหณตา พีชารูหณตา โกปานุนยวิวชฺชนตา’ติ.

열반의 속성과 유비되는 산(Bhojana)의 다섯 가지 공덕은 무엇입니까? 매우 높음, 흔들리지 않음, 오르기 어려움, 씨앗이 자람, 분노와 탐착을 멀리함입니다.

อาหจฺจปเทน รเสน อาจริยวํสตาย อธิปฺปายาการตาย ญาณุตฺตรตายา’ติ อิเมหิ ปญฺจคุเณหิ อโถ ปฏิคฺคเหตพฺโพ จา’ติ จตฺตาโร ปญฺจกา วุตฺตา.

확정된 문구, 본질, 스승의 전통, 의도된 방식, 지혜의 수승함이라는 이 다섯 가지 공덕으로 의미를 파악해야 합니다. 이로써 네 가지 다섯 쌍(pañcakā)이 설해졌습니다.

๖. เสนาปติ, ปุโรหิโต, อกฺขทสฺโส, ภณฺฑาคาริโก, ฉตฺตคาโห, ขคฺคคาโห อมจฺโจ’ติ ฉ อมจฺจา คณียนฺติ. เวปุลฺโล ราชคหิยานํ พุทฺโธ อคฺโค ปวุจฺจตี’ติ ฉ อคฺคา. มาณวคามิกเทวปุตฺเตน วุตฺตคาถา นาคเสเนน อาหริวา วุตฺตา.

6. 장군, 제관, 재판관, 재무관, 일산지기, 호위대신이라는 여섯 대신이 꼽힙니다. '라자가하의 산들 중에는 베뿔라가 최고이듯, 부처님은 최고라 불린다'는 여섯 가지 최고가 있습니다. 마나바가미까 천자가 읊은 게송을 나가세나가 인용하여 설했습니다.

วาติโก, ปิตฺติโก, เสมฺหิโก, เทวตูปสํหารโต, สมุทาจิณฺณโต, ปุพฺพนิมิตฺตโต’ติ ฉ ชนา สุปินํปสฺสนฺตี’ติ ตโย ฉกฺกา วุตฺตา.

풍대(바람), 담즙, 점액, 신들의 인도, 습관적인 일, 전조(선몽)에 의해 여섯 부류의 사람이 꿈을 꿉니다. 이로써 세 가지 여섯 쌍(chakkā)이 설해졌습니다.

๗. ปุถุชฺชนจิตฺตํ, โสตาปนฺนจิตฺตํ, สกทาคามิจิตฺตํ, อนาคามิจิตฺตํ, อรหนฺตจิตฺตํ, ปจฺเจกพุทฺธจิตฺตํ, สมฺมาสมฺพุทฺธจิตฺตนฺติ สตฺต จิตฺตวิมุตฺติโย.

7. 범부의 마음, 예류자의 마음, 일래자의 마음, 불환자의 마음, 아라한의 마음, 벽지불의 마음, 정등각자의 마음이라는 일곱 가지 마음의 해탈이 있습니다.

นารโท, ธมฺมนฺตรี, อํคีรโส, กปิโล, กณฺฑรคฺคิสาโม, อตุโล, ปุพฺพกจฺจายโน’ติ สตฺต อาจริยา โอวาทการกา.

나라다, 담만따리, 앙기라사, 까띨라, 깐다락기사마, 아뚤라, 뿝바깟짜야나라는 일곱 명의 훈계하시는 스승들이 있습니다.

‘‘ชิฆจฺฉาย, ปิปาสาย, อหินา ทฏฺโฐ, วิเสน จ,อคฺคี-อุทก-สตฺตีหิ อกาเล ตตฺถ มิยฺยตี’’ติ;

“주림, 목마름, 뱀에 물림, 독, 불, 물, 무기에 의해 그곳에서 때가 아닌 때에 죽는다.”

อิเม สตฺต ชนา อกาลมรณิกา นามา’ติ ตโย สตฺตกา วุตฺตา.

이들 일곱 부류의 사람을 비명횡사(때 아닌 죽음)를 하는 자들이라 합니다. 이로써 세 가지 일곱 쌍(sattakā)이 설해졌습니다.

๘. วิสมํ สภยํ …เป… อฏฺเฐเต ปริวชฺชิยา’ติ อิมานิ อฏฺฐฏฺฐานานิ ปณฺฑิเตหิ ปริวชฺชนียานีติ ปริวชฺชนียฏฺฐานฏฺฐกํ นาม.

8. “험난한 곳, 두려운 곳... 등 이 여덟 곳은 피해야 한다”고 했으니, 이 여덟 장소는 현자들이 피해야 할 곳입니다. 이를 '피해야 할 장소에 대한 여덟 가지(parivajjanīyaṭṭhānaṭṭhaka)'라 합니다.

รตฺโตทุฏฺโฐ …เป… เอเต อถวินาสกา’ติ อิทํ อถวินาสกฏฺฐกํ นาม.

“탐욕에 물든 자, 성난 자... 등 이들은 이익을 망치는 자들이다”라고 했으니, 이를 '이익을 망치는 여덟 가지'라 합니다.

วเสน ยสปุจฺฉาหิ …เป… เตสํ พุทฺธิ ปภิชฺชตี’ติ อิทํ พุทฺธิวิสทกรณฏฺฐกํ นาม.

“힘과 명성과 질문에 의해... 그들의 지혜가 밝아진다”라고 했으니, 이를 '지혜를 명료하게 하는 여덟 가지'라 합니다.

กาลํ เทสํ ทีปํ กุลํ ชเนตฺติมายุํ มาสํ เนกฺขมฺมํ วิโลเกตี’ติ อิทํ โพธิสตฺเตน วิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

시간, 장소, 대륙, 가문, 어머니, 수명, 달, 출가를 살피는 것, 이를 '보살이 살피는 여덟 가지'라 합니다.

‘‘วิกฺกยานาคตมคฺโค ติถํ ตีรํ อายุถิรํ;

อนาคตํ กุสลํวา’ติ อฏฺฐฏฺฐานา วิโลกิยา’’ติ;

“판매, 오지 않은 길, 나루터, 강가, 수명, 견고함, 미래, 그리고 선법이라는 여덟 가지 장소를 살펴야 한다.”

อิทํ อนาคตวิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

이를 '미래를 살피는 여덟 가지'라 합니다.

‘‘วาณิโช หถินาโค จ สากฏิโก นิยามโกภิสกฺโก อุตฺตรเสตุ ภิกฺขุ เจว ชินงฺกุโร,เอเต อฏฺฐ อนาคเต อฏฺฐ ชนา วิโลกิยา’’ติ;

“상인, 코끼리, 마부, 조타수, 의사, 다리를 놓는 이, 비구, 그리고 부처님의 싹(보살), 이 여덟 부류의 사람은 미래를 살펴야 한다.”

อิทํ วิโลกิยฏฺฐกํ นาม.

이를 '살피는 여덟 가지'라 합니다.

รตฺโต ทุฏฺโฐ’จ มูฬฺโห จ มานี ลุทฺโธ ตถา’ลโส ราชา จ ฆาตกา อฏฺฐ นาคเสเนน เทสิตา’ติอิทํ ฆาตกฏฺฐกํ นาม.

탐욕스러운 자, 성난 자, 어리석은 자, 자만한 자, 탐욕스러운 자, 게으른 자, 왕, 그리고 살해자라는 여덟 부류를 나가세나가 설했으니, 이를 '해치는 자 여덟 가지'라 합니다.

วาต ปิตฺเตน เสมฺเหน …เป… อกาเล ตถ วิยฺยตี’ติ อิทํ อกาลมรณการณฏฺฐกํ นาม.

풍대, 담즙, 점액... 등에 의해 때 아닌 때에 죽으니, 이를 '비명횡사의 원인 여덟 가지'라 합니다.

น วา อโถ อนุสาสิตพฺโพ, น ราคุปสํหิตํ จิตฺตํ น โทสูปสํหิตํ จิตฺตํ น โมหูปสํหิตํ จิตฺตํ อุปฏฺฐาเปตพฺพํ, ทาสกมฺมกรโปริเสสุ นีจวุตฺตินา ภวิตพฺพํ, กายิกวาจสิกํ สุฏฺฐุ รกฺขิตพฺพํ, ฉฬิทฺริยานิ สุฏฺฐู รกฺขิตพฺพานิ, เมตฺตาภาวนาย มานสํ อุปฏฺฐาเปตพฺพนฺติ อิทํ รญฺญา มิลิเทน สมาทินฺนํ วตฺตฏฺฐกํ นาม.

이익이 없으면 훈계하지 말 것, 탐욕에 젖은 마음을 일으키지 말 것, 성냄에 젖은 마음을 일으키지 말 것, 어리석음에 젖은 마음을 일으키지 말 것, 하인과 일꾼들에게 겸손한 태도를 가질 것, 몸과 말의 행위를 잘 단속할 것, 육근(여섯 감각기관)을 잘 단속할 것, 자애의 수행에 마음을 둘 것이라는, 이것이 밀린다 왕이 받아들여 실천한 '여덟 가지 덕목'이라 합니다.

ปุปฺผาปณํ คธาปนํ ผลาปณํ อคทาปณํ โอสธาปณํ อมตาปณํ รตนาปณํ สพฺพาปณนฺติ อิทํ อาปณฏฺฐกํ นามา’ติ. ทส อฏฺฐกา วุตฺตา.

꽃 가게, 향 가게, 과일 가게, 약 가게, 약초 가게, 불사(不死)의 가게, 보석 가게, 만물 상점이라는 이것을 '여덟 가지 가게'라 합니다. 이로써 열 가지 여덟 쌍(aṭṭhakā)이 설해졌습니다.

๙.’รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ …เป… ขิปฺปํ ภวติ ปากฏนฺติ’ อิทํ อิตฺตรนวกํ นาม.

9. '탐욕에 물든 자, 분노에 찬 자, 미혹된 자 ... (중략) ... 신속하게 드러나게 된다'는 이것을 '사소한 9가지(ittaranavaka)'라 한다.

นวานุปุพฺพวิหารสงฺขาตธมฺมานุมชฺชชนวกนฺติ ทฺเว นวกา วุตฺตา.

아홉 가지 차제정(次第定)이라 불리는 법을 관찰함에 관한 9가지라고 하여, 두 가지의 '9가지 그룹'이 설해졌다.

๑๐.

10.

’สงฺฆสมุสุโข ทุกฺขิ ธมฺมาธิปติโกปิ จ

'승가의 즐거움과 괴로움을 함께하며, 법을 우두머리로 삼고,

สํวิภาคี ยถาถามํ ชินจกฺกาภิวฑฺฒโก

자신의 힘껏 보시하며, 승리자의 바퀴(불법)를 증진시키며,

สมฺมทิฏฺฐิปุรกฺขาโร อนญฺญสถุโก ตถา

바른 견해를 앞세우고, 다른 스승을 두지 않으며,

สุรกฺโข กายกมฺมาทิ สมคฺคาภิรโตปิ จ

신업(身業) 등을 잘 지키고, 화합을 즐거워하며,

อกุโภ น จเร จกฺเก พุทฺธาทิสรณงฺคโต

부당하게 행하지 않고 법의 바퀴 안에서 행하며, 부처님 등(삼보)께 귀의한다.

ทส อุปาสกคุณา นาคเสเนน เทสิตา’ติ

나기세나 존자에 의해 설해진 이 열 가지가 재가신자의 덕목이다.'

อิทํ อุปาสกคุณทสกํ นาม.

이것을 '재가신자의 덕목 10가지'라 한다.

คงฺคา ยมุนา อจิรวตี สรภุ มหี สิธุ สรสฺสตี เวตฺรวตี วิตถา จทภาคา’ตี อิทํนทิทสกํ นาม.

갠지스강, 야무나강, 아찌라와띠강, 사라부강, 마히강, 신두강, 사라스와띠강, 웨뜨라와띠강, 위따타강, 짠다바가강 – 이것을 '강의 10가지'라 한다.

สีตํ อุณฺหํ ชิฆจฺฉา ปิปาสา อุจฺจาโร ปสฺสาโว ถินมิทฺธํ ชรา พฺยาธิ มรณนฺติ อิทํ กายานุวตฺตกทสกํ นาม.

추위, 더위, 배고픔, 목마름, 대변, 소변, 침체와 졸음, 늙음, 병듬, 죽음 – 이것을 '몸을 따르는 10가지'라 한다.

พุทฺเธ สคารโว, ธมฺเม สคารโว, สงฺเฆ สคารโว, สพฺรหฺมจาริสุ สคารโว, อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ วายมติ, สวณพหุโล โหติ, ภินฺนสีโล’ปิ อากปฺปํ อุปฏฺฐาเปติ, ครหภยา กายิกวาจสิกญฺจสฺส สุรกฺขิตํ โหติ, ปธานาภิมุขํ จิตฺตํ โหติ, กโรนฺโตปิ ปาปํ ปฏิจฺฉนฺนํ อาจรตี’ติ อิทํ คิหิทุสฺสีลาธิกคุณทสกํ นาม.

부처님을 공경함, 법을 공경함, 승가를 공경함, 동료 수행자들을 공경함, 가르침을 배우고 묻는 데 노력함, 많이 들음(다문), 비록 계율을 어겼을지라도 위의를 갖춤, 비난에 대한 두려움으로 신체적·언어적 행위를 잘 단속함, 정진을 향하는 마음을 가짐, 비록 악행을 저지르더라도 숨기려 함 – 이것을 '파계한 재가자의 뛰어난 덕목 10가지'라 한다.

อวชฺฌกวจธารณโก, อิสิสามญฺญภณฺฑลิงฺคธารณโก, สงฺฆสมยมนุปวิฏฺฐตาย พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนคตตาย ปธานาลยนิเกตวาสตาย ชินสาสเน ธนปริเยสนโต วรธมฺมเทสนโต ธมฺมทีปคติปรายณตาย’ อคฺโค พุทฺโธ’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ เอกนฺโตชุทิฏฺฐิตาย อุโปสถสมาทานโต ทกฺขิณํ วิโสเธตี’ติ อิทํ ทกฺขิณาวเสน ทสกํ นาม.

살생하지 않는 갑옷을 입은 자, 성자나 사문의 표식을 갖춘 자, 승가의 화합에 동참한 자, 불법승 삼보에 귀의한 자, 정진하는 처소와 거처에 머무는 자, 승리자의 가르침에서 법의 재물을 구하는 자, 고귀한 법을 설하는 자, 법의 섬과 귀처로 나아가는 자, '부처님이 으뜸이다'라고 확고한 견해를 가진 자, 포살을 지킴으로써 보시물을 청정하게 하는 자 – 이것을 '공양(보시)의 가치에 따른 10가지'라 한다.

อลคฺคนตา, นิราลยตา, วาโค, ปหาณํ, อปุนราวตฺติตา, สุขุมตา, มหนฺตตา, ทุรนุโพธตา, ทุลฺลภตา อสทิสตา, พุทฺธธมฺมสฺสา’ติ อิทํ โพธิสตฺตคุณทสกํ นาม.

집착 없음, 거처 없음, 버림, 포기, 다시 돌아오지 않음, 미세함, 광대함, 깨닫기 어려움, 얻기 어려움, 비교할 수 없음 – 부처님의 법에 대한 이것을 '보살의 덕목 10가지'라 한다.

มชฺชชทานํ, สมชฺชทานํ, อิถิทาํ, อสภทานํ, จิตฺตกมฺมทานํ, วิสทานํ, สถทานํ, สงฺขลิกทานํ, กุกฺกุฏสูกรทานํ, ตุลากูฏ มานนกูฏทานนนฺติ อิทํ โลเก อทานสมฺมตทานํ นาม.

술을 주는 것, 잔치를 베푸는 것, 여자를 주는 것, 황소를 주는 것, 음란한 그림을 주는 것, 독을 주는 것, 무기를 주는 것, 속박(쇠사슬)을 주는 것, 닭과 돼지를 주는 것, 속이는 저울과 치수를 주는 것 – 이것을 '세상에서는 보시라고 인정되나 보시가 아닌 10가지'라 한다.

มาตา พธนํ, ปิตา พธนํ, ภริยา พธนํ, ปุตฺตา พธนํ, ญาตี พธนํ, มิตฺตาพธนํ, ธนํ พธนํ, ลาภสกฺกาโรพธนํ, อิสฺสริยํ พธนํ, ปญฺจกามคุณา พธนนฺติ อิทํ พธนทสกํ นาม.

어머니라는 속박, 아버지라는 속박, 아내라는 속박, 아들(자식)이라는 속박, 친지라는 속박, 친구라는 속박, 재물이라는 속박, 이득과 명예라는 속박, 권력이라는 속박, 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥이라는 속박 – 이것을 '속박의 10가지'라 한다.

วิธวา อิถิ, ทุพฺพโล ปุคฺคโล, อมิตฺตญาติปุคฺคโล, มหคฺฆโส, อนาจาริยกุลวาสี, ปาปมิตฺโต, ธนหีโน, อาจริยหีโน, กมฺมหีโน, ปโยคหีโน ปุคฺคโล’ติ อิทํ โอญาตพฺพปุคฺคลทสกํ นาม.

과부인 여인, 힘없는 사람, 친구와 친지가 없는 사람, 대식가, 스승 없는 가문에서 사는 자, 악한 친구를 둔 자, 재산이 없는 자, 스승이 없는 자, 직업이 없는 자, 노력이 없는 사람 – 이것을 '경시되는 사람의 10가지'라 한다.

ทเม สเม ขนฺติสํวเร ยเม นิยเม อกฺโกเธ วิหึสาย สจฺเจ โสเจยฺเย’ติ ทสฏฺฐาเนสุ สตตํ จิตฺตํ ปวตฺตตี’ติ อิทํ เวสฺสนฺตรคุณทสกํ นามา’ติ.

자제, 평온, 인내, 단속, 제어, 규율, 분노 없음, 해치지 않음, 진실, 청정 – 이 열 가지 처소에 항상 마음이 머무는 것, 이것을 '웨싼따라의 덕목 10가지'라 한다.

เอกาทส ทสกา วุตฺตา.

열한 종류의 '10가지 그룹'이 설해졌다.

๑๑. อากาสสฺส เอกาทส คุณา นิพฺพานํ อนุปฺปวิฏฺฐา? น ชายติ, นชิยฺยติ, น มิยฺยติ, น จวติ, น อุปฺปชฺชติ, ทุปฺปสยฺโห, อโจรหรโณ, อนิสฺสิโต, วิหงฺคคมโน, นิราวรโณ, อนนฺโต’ติ อิทํ อากาสคุณกาทสกํ นาม.

11. 허공의 열한 가지 덕목이 열반에도 들어 있는가? 태어나지 않고, 늙지 않고, 죽지 않고, 사라지지 않고, 생겨나지 않으며, 정복하기 어렵고, 도둑이 훔쳐갈 수 없으며, 의지함이 없고, 새들이 다니는 길이며, 장애가 없고, 끝이 없다는 것 – 이것을 '허공의 덕목 11가지'라 한다.

สีลปาการํ …เป… สติปฏฺฐานวีถิกนฺติ อิทํ ธมฺมนครปริวาเรกาทสกํ นามา’ติ ทฺเว เอกาทสกา วุตฺตา.

'계율의 성벽 ... (중략) ... 마음챙김의 확립(사념처)이라는 길' – 이것을 '법의 도시를 둘러싼 11가지'라 한다. 이로써 두 종류의 '11가지 그룹'이 설해졌다.

๑๒. รตฺโต ราควเสน อปจิตึ น กโรติ, ทุฏฺโฐ โทสวเสน, มูฬฺโห โมหวเสน, อุนฺนโฬมานวเสน, นิคฺคุโณ อวิเสสตาย, อติถทฺโธ อติเสธตาย, หีโน หีนภาวตาย,วจนกโร อนิสฺสรตาย, ปาโป กทริยตาย, ทุกฺขาปิโต ทุกฺขาปิตตาย, ลุทฺโธ โลภวเสน, อายูหิโต อถสาธนวเสน อปจิตึ น กโรตีติ อิทํ อปจิติอการกปุคฺคลทฺวาทสกํ นาม เอกเมว อาคตํ.

12. 탐욕에 물든 자는 탐욕 때문에 존경을 표하지 않고, 분노에 찬 자는 분노 때문에, 미혹된 자는 미혹 때문에, 오만한 자는 자만 때문에, 덕이 없는 자는 공덕이 없어서, 매우 완고한 자는 완고함 때문에, 비천한 자는 비천함 때문에, 부림을 당하는 자는 자유가 없어서, 악한 자는 인색함 때문에, 괴로움에 처한 자는 괴로움 때문에, 탐욕스러운 자는 탐욕 때문에, 이익을 꾀하는 자는 이익을 도모하느라 존경을 표하지 않는다. 이것을 '존경을 표하지 않는 사람의 12가지'라 하며, 하나만 전해진다.

๑๓. ปํสุกูลิกงฺคํ เตจีวริกงฺคํ ปิณฺฑปาติกงฺคํ สปทานจาริกงฺคํ เอกาสนิกงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกงฺคํ ขลุปจฉาภตฺติกงฺคํ อารญฺญิกงฺคํ รุกฺขมูลิกงฺคํ อพฺโภกาสิกงฺคํ โสสานิกงฺคํ ยถาสถติกงฺคํ เนสชชิกงฺคนฺติ อิทํ ธุตงฺคเตรสกํ นาม เอกเมว.

13. 분소의행, 삼의행, 걸식행, 차제걸식행, 일좌식행, 발다라식행, 수후식저행, 아란야행, 수하행, 노지행, 총간행, 수처행, 상좌행 – 이것을 '13두타행'이라 하며, 하나뿐이다.

๑๔. จุทฺทสพุทฺธญาณวเสน จุทฺทสกํ เวทิตพฺพํ.

14. 열네 가지 부처님의 지혜에 따라 '14가지 그룹'을 알아야 한다.

๑๖. อลงฺการปฬิโพโธ, มณฺฑนปฬิโพโธ, เตลมกฺขนปฬิโพโธ, วณฺณปฬิโพโธ, มาลาปฬิโพโธ, คธปฬิโพโธ, วาสปฬิโพโธ, หรีฏกิปฬิโพโธ, อามลกปฬิโพโธ, รงฺคปฬิโพโธ, พธนปฬิโพโธ, โกจฺฉปฬิโพโธ, กปฺปกปฬิโพโธ, วิชฏนปฬิโพโธ, อูกาปฬิโพโธ, เกเสสุ ลูยนฺเตสุ โสจนฺติ กิลมนฺติ ปริเทวนฺติ อุรตฺตาฬึ กทนฺติ สมฺโมหํ อาปชฺชนฺตีติ อิทํ เกสปฬิโพธโสฬกํ.

16. 장식의 장애, 단장의 장애, 기름 바름의 장애, 색깔 내는 장애, 꽃장식의 장애, 향 뿌리는 장애, 훈증하는 장애, 가자(訶子) 사용의 장애, 아마라(阿摩羅) 사용의 장애, 물들이는 장애, 묶는 장애, 빗질하는 장애, 이발하는 장애, 땋는 장애, 이(蝨)의 장애, 그리고 머리카락이 빠질 때 슬퍼하고 고통스러워하며 통곡하고 가슴을 치며 울부짖고 미혹에 빠지는 것 – 이것을 '머리카락에 관한 16가지 장애'라 한다.

ติรจฺฉนคโต เปโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโต กุหโก มาตุฆาตโก ปิตุฆาตโก อรหนฺตฆาตโก โลหิตุปฺปาทโก สงฺฆเภทโก ติถิยปกฺกนฺตโก เถยฺยสํวาสโก ภิกฺขุนีทูสโก เตรสนฺนํ ครุกาปตฺตีนํ อญฺญตรํ อาปชฺชิวา อวุฏฺฐิโต ปณฺฑโก, อุภโตพฺยญฺชนโก, อูนสตฺตวสฺสโก’ติ อิทํ อธมฺมาภิสมยปุคฺคลโสฬสกนฺตี ทฺเว โสฬสกา วุตฺตา.

축생, 아귀, 사견을 가진 자, 사기꾼, 어머니를 죽인 자, 아버지를 죽인 자, 아라한을 죽인 자, 부처님 몸에 피를 내게 한 자, 승가를 분열시킨 자, 외도로 떠난 자, 도적과 같이 법을 훔쳐 수행자로 지내는 자, 비구니를 범한 자, 13가지 승잔죄 중 하나를 범하고 회복하지 않은 자, 황문(내시), 양성구유자, 7세 미만인 자 – 이것을 '법의 깨달음을 얻지 못하는 사람의 16가지'라 한다. 이로써 두 종류의 '16가지 그룹'이 설해졌다.

๑๗. อภิชานโต สติ อุปฺปชฺชติ กฏุมิกาย, โอฬาริกวิญฺญาณโต หิตวิญฺญาณโต อหิตวิญฺญาณโต สภาคนิมิตฺตโต วีสภาคนิมิตฺตโต กถาภิญญาณโต ลกฺขณโต สรณโต มุทฺทโต คณนาโต ธารณโต ภาวนโต โปตฺถกนิพธนโต อุปนิกฺเขปโต อนุภุตโต สติ อุปฺปชฺชตีติ อิทํ สติอุปฺปชฺชนาการสตฺตรสกํ เอกเมว.

17. 특별히 알 때, 쓴맛에 의해, 거친 인식에 의해, 유익한 인식에 의해, 해로운 인식에 의해, 유사한 표상에 의해, 다른 표상에 의해, 설법의 지혜에 의해, 특징에 의해, 회상에 의해, 인장에 의해, 계산에 의해, 기억에 의해, 수행에 의해, 책에 기록함에 의해, 맡겨둠에 의해, 체험한 것에 의해 마음챙김이 생겨난다. 이것을 '마음챙김이 생겨나는 방식 17가지'라 하며, 하나뿐이다.

๑๘. อฏฺฐารสพุทฺธธมฺมวเสน อฏฺฐารสกํ เวทิตพฺพํ.

18. 열여덟 가지 불공불법(不共佛法)에 따라 '18가지 그룹'을 알아야 한다.

๑๙. สุติ สุมุติ สํขฺยโยคา ญายเวเสสิกา คณิตา คธพฺพา ติกิจฺฉา จตุพฺเพทา ปุราณา อิติหาสโชติสา มายา เหตุ มนฺตนา ยุทฺธา ฉทสา พุทฺธวจเนน เอกูนวีสตีติ อิทํ รญฺโญ สิกฺขิตสเถกูนวิสติกํ.

19. 성전(Suti), 성전 전승(Sumuti), 수론(Saṃkhya), 요가(Yoga), 논리학(Ñāya), 승론(Vaisesika), 산술(Gaṇitā), 음악(Gadhabbā), 의술(Tikicchā), 사베다(Catubbedā), 고사(Purāṇā), 역사(Itihāsa), 점성술(Jotisa), 마술(Māyā), 인명(Hetu), 책략(Mantanā), 군사학(Yuddhā), 음운학(Chadasā), 부처님의 말씀(Buddhavacana)의 19가지이니, 이것이 왕이 배워야 할 19가지 학문이다.

๒๒. อคฺโค ยโม เสฏฺโฐ นิยโม หาโร วิหาโร สํยโม สํวโร ขนฺติ โสรจฺจํ เอกนฺตจริยา เอกตฺตาภิรติ ปฏิสลฺลานํ หิริ โอตฺตปฺปํ วีริยํ อปฺปมาโท สิกฺขาปทานํ อุทฺเทโส ปริปุจฺฉา สีลาทิอภิรติ นิราลยตา สิกฺขาปทปาริปูริตาติ พาวีสติสมณกรณา ธมฺมา กาสาวธารณํ ภณฺฑุภาโว จา’ติ ทฺเว ลิงฺคานิ ปกฺขิปิวา วทนการณคุณพาวีสติกํ.

22. 최상의 자제(yamo), 고귀한 규율(niyamo), 번뇌의 제거(hāro), 머묾(vihāro), 자기 통제(saṃyamo), 단속(saṃvaro), 인내(khanti), 온화함(soraccaṃ), 독처함(ekantacariyā), 고독에 대한 즐거움(ekattābhirati), 홀로 머묾(paṭisallānaṃ), 부끄러움(hiri), 창피함(ottappaṃ), 정진(vīriyaṃ), 방일하지 않음(appamādo), 학습 계목의 암송(sikkhāpadānaṃ uddeso), 질문함(paripucchā), 계 등에 대한 즐거움(sīlādiabhirati), 집착 없음(nirālayatā), 학습 계목의 완성(sikkhāpadapāripūritā)의 22가지 사문이 되는 법에, 가사 입기와 삭발함의 두 가지 징표를 더하여 말하는 22가지 공덕의 원인이다.

๒๕. อารกฺขา เสวนา เจว ปมตฺตปฺปมตฺตา ตถา เสยฺยาวกาโส เคลญฺญํ โภชนํ ลพฺภกญฺเจว วิเสโส จ วิชานิยา ปตฺตภตฺตํ สํวิภเช อสฺสาโส จ ปฏิจาโร คามวิหรํ จารา เพ สลฺลาโป ปน กาตพฺโพ ฉิทฺทํ ทิสฺวา ขเมยฺย จ สกฺกจฺจาขณฺฑการี ทฺเว อรหสฺสาเสสการิ ทฺเว ชเนยฺย ชนกํ จิตฺตํ วฑฺฒิจิตตํ ชเนยฺย จ สิกฺขาพเล ฐเปยฺย นํ เมตฺตํ จิตฺตญฺจ ภาวเย. น ชเห อปทาย จ กรณีเย จ อุสฺสุกํ ปคฺคเห ขลิกํ ธมฺเม. อิติ ปํจวีส คุณามิลิเทน ปกาสิตา’ติ อิทํ อนฺเตวาสิกมฺหิ อาจริเยน กตคุณปํจวีสติกํ

25. 보호, 시봉, 방일과 불방일(스승의 상태에 주의함), 잠자리와 처소, 병간호, 음식, 얻는 것, 특별한 것, 알아차림, 발우의 음식을 나누어 먹음, 격려함, 시중듦, 마을에서의 행동, 대화함, 결점을 보아도 인내함, 존중하며 꾸준히 행함, 두 가지 비밀을 남김없이 행함, 두 가지 공경심을 일으킴, 어버이와 같은 마음, 성숙한 마음을 일으킴, 학습의 힘에 세움, 자애의 마음을 닦음, 재난의 때에 버리지 않음, 의무에 열성적임, 법에 따라 잘못을 바로잡고 북돋워 줌. 이와 같이 밀린다 왕에게 밝혀진 25가지 공덕이니, 이것은 제자가 스승에게 행해야 할 25가지 공덕이다.

โกโธ อุปนาโห มกฺโข ปลาโส อิสฺสา มจฺฉริยํ มายา สาเฐยฺยํ ถมฺโห สารมฺโห มาโน อติมาโน มโท ปมาโท ถินมิทฺธํ นทิ อาลสฺยํ ปาปมิตฺตตา รูปา สทฺทา คธา รสา โผฏฺฐพฺพา พุธา ปิปาสา อรตีติ อิทํ จิตฺตทุพฺพลีกรณธมฺมปญฺจวีสติกนฺติ ทฺเว ปญฺจวีสติกา วุตฺตา.

분노, 원한, 얕봄, 군림함, 질투, 인색, 속임수, 기만, 완고함, 격정, 자만, 오만, 취함, 방일, 해태와 혼침, 갈애의 강, 게으름, 나쁜 친구를 사귐, 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 깨달음(현자), 갈증, 무관심이니, 이것이 마음을 약하게 만드는 25가지 법이다. 이렇게 두 가지 25가지가 설해졌다.

๒๘. ปฏิสลฺลานํ ปฏิสลฺลิยมานํ ปุคฺคลํ รกฺขติ. อายุํ วฑฺเฒติ, พลํ วฑฺเฒติ, วชฺชํ ปิทหติ, อยสํ อปเนติ, ยสํ อุปทหติ, อรตึ อปเนติ, รตึ อุปทหติ, ภยํ อปเนติ, เวสารชฺชํ กโรติ, โกสชฺชํ อปเนติ, วีริยํ อภิชเนติ, ราคํ อปเนติ, โทสํ อปเนติ, โมหํ อปเนติ, มานํ นิหนฺติ, วิตกฺกํ ภญฺชติ, จิตฺตเมกคฺคํ กโรติ, มานสํ สิเนหยติ, หาสํอภิชเนติ, ครุกํกโรติ, มานํ อุปฺปาทยติ, นมสฺสิยํ กโรติ, ปีตึ ปาเปติ, ปาโมชฺชํ กโรติ, สงฺขารานํ สภาวํ ทสฺสยติ, ภวปฏิสธึ อุคฺฆาเฏติ, สพฺพสามญฺญํ เทตีติ อิทํปฏิสลฺลาเน คุณฏฺฐวีสติกํ.

28. 홀로 머묾(paṭisallāna)은 홀로 수행하는 사람을 보호한다. 수명을 늘리고, 힘을 늘리며, 허물을 가려주고, 불명예를 없애고, 명성을 얻게 하며, 불만족을 없애고, 즐거움을 주며, 두려움을 없애고, 확신을 주며, 게으름을 없애고, 정진을 일으키며, 탐욕을 없애고, 성냄을 없애고, 어리석음을 없애며, 자만을 꺾고, 산란한 생각을 부수며, 마음을 집중시키고, 마음을 부드럽게 하며, 환희를 일으키고, 존경받게 하며, 스스로에 대한 존중을 일으키고, 예배받을 만하게 하며, 희열에 이르게 하고, 희열을 일으키며, 형성된 것들의 본성을 보여주고, 태어남의 연결을 끊으며, 사문의 모든 과보를 준다. 이것이 홀로 머묾의 28가지 공덕이다.

มโหสโธ มหาราช สูโร, หิริมา, โอตฺตาปี, สปกฺโข, มิตฺตสมฺปนฺโน, ขโม, สีลวา, สจฺจวาที, โสเจยฺยสมฺปนฺโน, อโกธโน, อนติมานี, อนุสูยโก, วีริยวา, อายูหโก, สงฺคาหโก, สํวิภาคี, สขิโล, นิวาตวุตฺติ, อสโฐ, อมายาวี, พุทฺธิสมฺปนฺโน, กิตฺติมา, วิชฺชาสมฺปนฺโน, หิเตสี อุปนิสฺสิตานํ, อภิรูโป ทสฺสนีโย, ปถิโต สพฺพชนสฺส, ธนวา ยสวา’ติ อิทํ มโหสธคุณฏฺฐวีสติกํ อิติ ทฺเว อฏฺฐวีสติกา วุตฺตา.

대왕이시여, 마호사다는 용감하고, 부끄러움을 알며, 창피함을 알고, 동료가 있고, 친구가 풍부하며, 인내심 있고, 계행이 있으며, 진실을 말하고, 청정함을 갖추었으며, 화내지 않고, 거만하지 않으며, 질투하지 않고, 정진하며, 노력하고, 포섭하며, 나누어주고, 상냥하게 말하며, 겸손하고, 속이지 않으며, 기만하지 않고, 지혜를 갖추었으며, 명성이 있고, 지식을 갖추었으며, 의지하는 자들의 이익을 구하고, 용모가 아름다우며, 보기에 좋고, 모든 이에게 알려져 있으며, 부유하고 명망이 있었습니다. 이것이 마호사다의 28가지 공덕입니다. 이와 같이 두 가지 28가지가 설해졌습니다.

๓๐. อิเมหิ เตรสหิ ธุตคุเณหิ ปุพฺเพ อาเสวิเตหิ นิเสวิเตหิ จิณฺเณหิ ปริจิณฺเณหิ จริเตหิ ปริปูริเตหิ นิมิตฺตภูเตหิ อริยสาวโก อิธ ภเว ตึสคุณวเรหิ สมุเปโต โหติ กตเมหิ ตึสคุณวเรหิ? สินิทฺธมุทุมทฺทวเมตฺตจิตฺโต โหติ, ฆาติตหตวิหตกิเลโส โหติ, หตนิหตมานทปฺโป โหติ, อจลทฬฺหนิวิฏฺฐนิพฺเพมติกสทฺโธ โหติ, ปริปุณฺณ-ปีณิต. ปหฏฺฐโลภนิย-สนฺต-สุข-สมาปตฺติลาภี โหติ, สีล-วร-ปวร-อสม-สุจิคธปริภาวิโต โหติ, เทวมนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป, ขีณาสว-อริยปุคฺคล-ปถิโต โหติ, เทวมนุสฺสานํ วทิตปูชิโต ถุตถวิตโถมิตปสโถ, อิธ วา หุรํ วา โลเกน อนุปลิตฺโต, อปฺปโถกวชฺเช’ปิ ภยทสฺสาวี, วิปุล-วร-สมฺปตฺติกามานํ มคฺคผลวรถสาธโน, อยาจิตวิปุลปณีตปจฺจยภาคี, อนิเกตสโน, ธานชฺฌายิตปวรวิหารี, วิชฏิตกิเลสชาลวถุโก, ภินฺน-ภคฺค-สงฺกุฏิต-สมฺหิน-คตินิวารโณ, อกุปฺปธมฺโม, อหีนีตวาโส, อนวชฺชโภคี, คติวิมุตฺโต, อุตฺติณฺณสพฺพวิจิกิจฺโฉ, วิมุตฺติชฺฌายิตตฺโต, ทิฏฺฐธมฺโม, อจลทฬฺหภีรุตฺตาณมุปคโต, สมุจฺฉินฺนานุสโย, สพฺพาสวกฺขยมฺปตฺโต, สนฺตสุขสมาปตฺติวิหารพหุโล, สพฺพสมณณคุณสมุเปโต, อิเมหิ ตึสคุณวเรหิ สมุเปโต โหติ. อิติ ธุตงฺคคุณานิสํสคุณวรตึสกํ.

30. 이 13가지 두타행을 이전에 닦고 익히고 행하고 완성하여 표상으로 삼음으로써, 성스러운 제자는 이 세상에서 30가지 수승한 공덕을 갖추게 됩니다. 어떤 30가지 수승한 공덕입니까? 부드럽고 유연하며 자애로운 마음을 가지고, 번뇌를 쳐부수어 없애며, 자만과 오만을 꺾어 없애고, 흔들림 없이 견고하고 의심 없는 신심을 가지며, 원만하고 충만한 탐욕 없는 평온한 행복의 등지(samāpatti)를 얻고, 뛰어나고 비할 데 없는 청정한 계행의 향기가 배어 있으며, 신과 인간들의 사랑을 받고 기쁨을 주며, 번뇌가 다한 성자들에게 알려지고, 신과 인간들의 예배와 공양과 찬탄과 칭송을 받으며, 이 세상이나 저 세상에서 세상에 물들지 않고, 아주 작은 허물에서도 두려움을 보며, 광대하고 수승한 공덕을 원하는 자들을 위해 도와 과라는 수승한 이익을 성취하고, 구하지 않아도 풍부하고 수승한 필수품을 나누어 받으며, 처소에 집착함이 없고, 최상의 선정에 머물며, 번뇌의 그물을 찢어버리고, 부서지고 꺾이고 쇠퇴하여 낮은 곳으로 가는 길(악처)을 막으며, 동요함이 없는 법을 가지고, 비천하지 않은 곳에 머물며, 비난받지 않을 것을 누리고, 윤회에서 벗어나며, 모든 의심을 건너고, 해탈을 명상하며, 법을 보고, 흔들림 없고 견고하며 두려움 없는 구처에 도달하고, 잠재 성향을 완전히 끊어버리며, 모든 번뇌의 멸진에 이르고, 고요한 행복의 등지에 머묾이 많으며, 사문의 모든 공덕을 갖추게 됩니다. 이 30가지 수승한 공덕을 갖추게 됩니다. 이것이 두타행의 공덕에 의한 30가지 수승한 공덕입니다.

ชาติปิ ทุกฺขา, ชราปิ ทุกฺขา, พฺยาธิปิ ทุกฺโข, มรณมฺปิ ทุกฺขํ, โสโกปิ ปริเทโวปิ ทุกฺโข,อุปายาโสปิ อปฺปิเยหิ สมฺปโยโคปิ ปิเยหิ วิปฺปโยโคปิ, มาตุมรณมฺปิ ปิตุมรณมฺปิ ภาตุมรณมฺปิ ภคินิมรณมฺปิ ญาติมรณมฺปิ ญาติพฺยสนมฺปิ โภควฺยสนมฺปิ สีลพฺยสนมฺปิ ทิฏฺฐิพฺยสนมฺปิ ราชพฺยสนมฺปิ โจรพฺยสนมฺปิ เวริภยมฺปิ ทุพฺภิกฺขภยมฺปิ อคฺคิภยมฺปิ ทุกฺขํ, อุทกภยมฺปิ ทุกฺขํ, อูมิภยมฺปิ อาวฏฺฏภยมฺปิ กุมฺภีลภยมฺปิ สุํสุมารภยมฺปิ อตฺตานุวาทภยมฺปิ ปรานุวาทภยมฺปิ อสิโลกภยมฺปิ ทณฺฑภยมฺปิ ทุคฺคติภยมฺปิ ปริสสารชฺชภยมฺปิ อาชีวิกภยมฺปิ มรณภยมฺปิ มหาภยมฺปิ เวตฺเตหิ ตาฬนมฺปิ กสาหิ ตาฬนมฺปิ อฑฺฒทณฺฑเกหิ ตาฬนมฺปิ หถจฺเฉทมฺปิ ปาทจฺเฉทมฺปิ นาสจฺเฉทมฺปิ กณฺณจฺเฉทมฺปิ กณฺณนาสจฺเฉทมฺปิ พิฬงฺคถาลิกมฺปิ สงฺขมุณฺฑิกมฺปิ ราหุมุขมฺปิ โชติมลิกมฺปิ หถปชฺโชติกมฺปิ เอรกวตฺติกมฺปิ จีรกวาสิกมฺปิ เอเนยฺยกมฺปิ พลิสมํสิกมฺปิ กหาปณิกมฺปิ ขาราปตจฺฉิกมฺปิ ปฬิฆปริวตฺติกมฺปิ ปลาลปีฐิกมฺปิ ตตฺเตนปิ เตเลน โอสิญฺจนมฺปิ สุนเขหิ ขาทาปนมฺปิ ชีวสูลาโรปณมฺปิ อสินาสีสจฺเฉทนมฺปีติ อิทํ ทุกฺขสฏฺฐิกํ.

태어남도 괴로움이고, 늙음도 괴로움이며, 병듦도 괴로움이고, 죽음도 괴로움이며, 슬픔과 비탄도 괴로움이고, 절망도, 싫어하는 것과 만남(원증회고)도, 사랑하는 것과 헤어짐(애별리고)도, 어머니의 죽음도, 아버지의 죽음도, 형제의 죽음도, 자매의 죽음도, 친지의 죽음도, 친지의 불행도, 재물의 불행도, 계행의 타락도, 견해의 타락도, 왕에 의한 불행도, 도둑에 의한 불행도, 원수에 대한 두려움도, 기근에 대한 두려움도, 화재에 대한 두려움도 괴로움이며, 수재에 대한 두려움도 괴로움이고, 파도에 대한 두려움, 소용돌이에 대한 두려움, 악어에 대한 두려움, 상어에 대한 두려움, 스스로의 비난에 대한 두려움, 타인의 비난에 대한 두려움, 악평에 대한 두려움, 형벌에 대한 두려움, 악처에 대한 두려움, 대중에 나아가는 두려움, 생계에 대한 두려움, 죽음에 대한 두려움, 큰 공포도, 매질을 당함도, 채찍질을 당함도, 몽둥이질을 당함도, 손이 잘림도, 발이 잘림도, 코가 잘림도, 귀가 잘림도, 코와 귀가 잘림도, 가마솥 지옥의 고통도, 소라껍질처럼 머리가 깎임도, 라후의 입도, 불의 화관도, 손에 불이 붙음도, 밧줄로 묶임도, 껍질이 벗겨짐도, 사슴의 고통도, 고기 갈고리에 꿰임도, 동전 크기로 잘림도, 소금물에 절여짐도, 빗장으로 돌려짐도, 볏단 위에 눕혀짐도, 끓는 기름을 부음도, 개에게 먹히게 함도, 산 채로 꼬챙이에 꿰임도, 칼로 머리가 잘림도 괴로움이니, 이것이 60가지 괴로움이다.

สงฺขมุณฺฑกนฺติ สงฺขมุณฺฑกมฺมกรณํ ตํ กโรนฺตา อุตฺตโรฏฺฐสฺส อุภยโต กณฺณจูฬิกคลวาฏกปริจฺเฉเทน จมฺมํ ฉิทิวา สพฺพเกเส เอกโต คณฺฐึ กวา ทณฺฑเกน เวฒวา อุปฺปาเฏนฺติ สห เกเสหิ จมฺมํ อุฏฺฐหติ ตโต สีสกฏาหํถูลสกฺขราหิ ฆํสิวา โธวนฺตา สงฺขวณฺณํ กโรนฺติ.

‘조개껍데기 머리(Saṅkhamuṇḍaka)’란 조개껍데기 머리라는 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 윗입술 위쪽부터 양쪽 귀 밑과 목덜미 경계까지 가죽을 베어낸 뒤, 모든 머리카락을 한데 묶어 막대기로 감아올려 가죽을 머리카락과 함께 벗겨낸다. 그 다음 머리뼈를 거친 자갈로 문질러 씻어서 조개껍데기 색깔처럼 하얗게 만든다.

ตถ พิฬงฺคถาลิกนฺติ กญฺชิโยกฺขลิกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา สิสกฏาหํ อุปฺปาเฏวา ตตฺตํ อโยคุฬํ สณฺฑาเสน คเหวา ตถ ปกฺขิปนฺติ. เตน มถลุงฺคํ ปกฺกฐิวา อุปริ อุตฺตรติ.

이와 마찬가지로 ‘죽 솥(Biḷaṅgathālika)’이란 죽 솥 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 머리뼈 윗부분을 들어내고 달궈진 쇠공을 집게로 집어 그 안에 넣는다. 그것으로 인해 뇌수가 끓어올라 위로 넘쳐흐르게 된다.

ราหุมุขนฺติ ราหุมุขกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา สงฺกุนา วิวริวา อนฺโตมุเข ทีปํ ชาเลนฺติ. กณฺณจูฬิกาหิ วา ปฏฺฐาย มุขํ นิขาทเนน ขณนฺติ โลหิตํปคฺฆริวา มุขํ ปูเรติ.

‘라후의 입(Rāhumukha)’이란 라후의 입 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 말뚝으로 입을 벌려 고정하고 입 안에 등불을 켠다. 또는 귀 밑부분부터 끌로 입까지 파내어, 흘러나온 피가 입 안에 가득 차게 한다.

โชติมาลิกนฺติ สกลสรีรํ เตลปิโลติกาย เวเฐวา อาลิมฺเปนฺติ.

‘불꽃 화환(Jotimālika)’이란 온몸을 기름에 적신 천으로 감싸고 불을 붙이는 것이다.

หถปชฺโชติกนฺติ หเถ เตลปิโลติกาย เวเฐวา ปชฺชาเลนฺติ.

‘손 등불(Hathapajjotika)’이란 양손을 기름에 적신 천으로 감싸고 불을 붙이는 것이다.

เอรกวตฺติกนฺติ เอรกวตฺตกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา เหฏฺฐาคิวโต ปฏฺฐาย จมฺมวฏฺเฏ กนฺตนฺตา โคปฺผเก ปาเตนฺตี อถ นํ โยตฺเตหิ พธิวา กฑฺฒนฺติ. โส อตฺตโน’วจมฺมวฏฺเฏ อกฺกมิวา ปตติ จีรกวาสิกนฺติ จิรกวาสิกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา ตเถว จมฺมวฏฺเฏ กนฺติวา กฏิยํ ฐเปนฺติ. กฏิโต ปฏฺฐาย กนฺติวาโคปฺผเกสุ ฐเปนฺติ. อุปริเมหิ เหฏฺฐิมสรีรํ จีรกนิวาสนนิวถํ วิย โหติ.

‘에라카 꼬임(Erakavattika)’이란 에라카 꼬임 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 목 아래부터 가죽을 띠 모양으로 베어내어 발목까지 늘어뜨린 뒤, 그것을 밧줄로 묶어 잡아당긴다. 그러면 그는 자기 가죽 띠를 밟으며 쓰러진다. ‘껍질 옷(Cīrakavāsika)’이란 껍질 옷 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 그와 마찬가지로 가죽을 띠 모양으로 베어 허리에 두게 하고, 허리부터 베어내어 발목에 두게 한다. 그러면 상체와 하체가 마치 조각 옷을 입은 것처럼 된다.

เอเณยฺยกนฺติ เอเณยฺยกกมฺมกรณํ. ตํ กโรนฺตา อุโหสุ กปฺปเรสุ จ ชณฺณุเกสุ จ อยสลากโย ทวา อยสูลานิ โกฏฺเฏนฺติ. โส จตุหิ อยยุเลหิ ภุมิยํ ปติฏฺฐหติ. อถ นํ ปริวาเรวา อคฺคึ กโรนฺติ. ตํ สธิสธิโต สูลานิ อปโนวา จตุหิ อฏฺฐิโกฏีหิเยว ฐเปนฺติ.

‘사슴 형상(Eṇeyyakaka)’이란 사슴 형상 형벌을 의미한다. 이를 집행하는 자들은 양 팔꿈치와 양 무릎에 철심을 박아 철 말뚝을 고정한다. 그는 네 개의 철 기둥에 의지해 바닥에 서 있게 된다. 그런 다음 그 주위에 불을 피운다. 그가 다 타버리면 말뚝을 제거하고 오직 네 군데의 뼈끝으로만 서 있게 한다.

พฬิสมํสิกนฺติอุภโตมุเขหิ พฬิเสหิ ปหริวา จมฺมมํสนหารูนิ อุปฺปาเฏนฺติ.

‘낚싯바늘 살점(Baḷisamaṃsika)’이란 양방향으로 날이 선 낚싯바늘로 쳐서 가죽과 살과 힘줄을 뜯어내는 것이다.

กหาปณกนฺติ สกล สรีรํ ติณฺหาหิ วาสีหิ โกฏิโต ปฏฺฐาย กหาปณ มตฺตํ กหาปณ มตฺตํ ปาเตนฺตา โกฏฺเฏนฺติ.

‘카하파나 동전(Kahāpaṇaka)’이란 온몸을 날카로운 도끼로 허리부터 시작하여 카하파나 동전만한 크기들로 조각내어 치는 것이다.

ขาราปตจฺฉิกนฺติ สรีรํ ตถ ตถ อาวุเธหิ ปหริวา โกจฺเฉหิ ขารํ สํเสนฺติ จมฺมมํสนหารูนิ ปคฺฆริวา อฏฺฐกสงฺขลิกา’ว ติฏฺฐติ.

‘소금물 씻기(Khārāpatacchika)’란 몸의 여기저기를 무기로 타격한 뒤, 솔로 소금물(알칼리액)을 문지르는 것이다. 가죽과 살과 힘줄이 녹아내려 오직 뼈대만 남게 된다.

ปฬิฆปริวตฺตกตี เอเกน ปสฺเสน นิปชฺชาเปวา กณฺณณจฺฉิทฺเท อยสูลํ โกฏฺเฏวา ปถวิยา เอกพทฺธํ กโรนฺติ อถ นํ ปาเท คเหวา อาวิชฺฌนฺติ.

‘빗장 돌리기(Paḷighaparivattaka)’란 한쪽 옆구리로 눕게 한 뒤, 귓구멍에 철 말뚝을 박아 땅에 고정하고, 발을 잡아 빙글빙글 돌리는 것이다.

ปลาลปีฐิกนฺติ เฉโก การณิโก ฉวิจมฺมํ อจฺฉิทิวา นิสทโปตเกหิ อฏฺฐินิ ภิทิวาเกสกลาเป คเหวา อุกฺขิปนฺติ. มํสราสิเยว โหติ. อถ นํ เกเสเหว ปริโยนธิวา คณฺหนฺติ ปลาลวฏฺฏึ วิย กวา ปฬิเวเฐนฺตี’ติ วินยฏีกา.

‘볏짚 묶음(Palālapīṭhika)’이란 숙련된 형리(刑吏)가 겉가죽을 상하지 않게 하면서 맷돌 돌로 뼈들을 부순 뒤, 머리카락 뭉치를 잡고 들어 올리는 것이다. 그러면 몸은 고기 덩어리처럼 된다. 그런 다음 그것을 머리카락으로 감싸고 볏짚 뭉치처럼 둘둘 마는 것이라고 ‘율장 대주석(Vinaya-ṭīkā)’에서 말한다.

อิมญฺจ สฏฺฐิวิธํ ทุกฺขํ สลฺลกฺเขวา ภเวสุ นิพฺพิทิวา วิรชฺชิวา ภวตณฺหํ ปหาวา ทุกฺขลกฺขณํ ทุกฺขานุปสฺสนา ญาเณน ปสฺสิตพฺพนฺติ.

이와 같은 예순 가지의 고통을 잘 관찰하여, 존재(Bhava)들에 대해 염오하고 탐욕을 여의며 존재에 대한 갈애를 버리고, 고통의 특성을 고(苦)의 관찰(dukkhānupassanā) 지혜로써 보아야 한다.

ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตนฺติ ปญฺจสตฺตติ เสขิเย อปเนวา เสสานํ วเสน ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ เวทิตพฺพนฺติ.

‘150가지 학습계목(Diyaḍḍhasikkhāpadasata)’이란 75가지의 학처(sekhiya)를 제외하고 남은 숫자에 따라 150여 개의 학습계목으로 알아야 한다.

สงฺขฺยาปริจฺเฉทสฺส สรูปคหณํ สมตฺตํ.

숫자의 구분과 그 형태를 파악하는 것이 끝났다.

จตุราธิกสเตสุ คเหตพฺพเถสุ ปน จตุตฺตึส เอกถานี, จตุตฺตึส ทฺเวยถานิ โสฬส ตฺยถานิ, ปํจ จตุรถานิ, เตรส ปญฺจถานิ, ทฺเว สตฺตถานี’ติ.

104가지 주제 중에서, 34가지는 한 곳에 있고, 34가지는 두 곳에 있으며, 16가지는 세 곳에, 5가지는 네 곳에, 13가지는 다섯 곳에, 2가지는 일곱 곳에 있다.

มิลิทปญฺหฏีกา สมตฺตา.

밀린다팡하 주석(밀린다 질문 대주석)이 끝났다.

กุสเลน ฐิตา กุสลากุสโล อธิคจฺฉติ สนฺติปทํ,กถิตํ มุนินา สุจิตํปรมถ สภาวคตีสุ คตํ;

선한 공덕에 머무는 지혜로운 이는, 승리하신 성자께서 설하시고 잘 지시하셨으며 궁극적 실재의 자성으로 귀결되는 평온의 경지에 도달한다.

นานาอธิปฺปายวสา ปวตฺเตปาฐานมเถ กุสโล วิทิวา,อาโรจมาโน วรยุตฺตมถํคณฺเหยฺย สีโห วิย นาคราชํ;

다양한 의도에 따라 설해진 경문들의 의미에 정통한 지혜로운 이는, 가장 수승한 의미를 사자나 코끼리 왕처럼 당당하게 받아들여야 한다.

หิวา อสารํ สุหิตญฺจ คณฺเหอาโรคฺยกาโม อหิตํ’ว โรคํ,วิญฺญุ ปเวเสยฺย จ ยุตฺตมถํหํสาธิโป วา อุทกํ’ว ขีรา’ติ;

건강을 바라는 자가 해로운 질병을 피하듯 핵심 없는 것을 버리고 유익한 것을 취해야 하며, 지혜로운 자는 백조의 왕이 물에서 우유를 가려내듯 합당한 의미를 받아들여야 한다.

ปรมวิสุทฺธสทฺธาพุทฺธิวีริยปติมณฺฑิเตน สีลาจารชฺชวมทฺทวาทิ-คุณสมุทยสมุทิเตนสกสมยสมยนฺตรคหณชฺโฌคาหสมเถน- ปญฺญาเวยฺยตฺติยสมนฺนาคเตน ติปิฏกปริยตฺติปฺปเภเท สาฏฺฐ-กเถ สถุสาสเน อปฺปฏิหตญาณปฺปภาเวน อานนุภาวกรณ- สมฺปตฺติชนิตสุขวินิคฺคตมธุโรฬารวจนลาวญญยุตฺเตน ยุตฺต-มถวาทินา วาทีวเรน มหากวินา สุวิปุลวิมลพุทฺธินา มหาติปิฏก- จูฬาภยเถโร’ติ ครูหิ คหิตนามเธยฺเยนเถเรน กโต มิลิทฏีกาคโถ สมตฺโต.

지극히 청정한 믿음과 지혜와 정진을 갖추고, 계행과 정직함과 부드러움 등의 공덕을 두루 갖추었으며, 자신의 교설과 다른 교설을 깊이 탐구하는 데 능숙하고 명민한 지혜를 갖추었으며, 주석서와 함께 삼장의 교리를 분별함에 있어 스승의 가르침에 막힘없는 지혜의 광명을 가졌고, 수행의 힘과 성취에서 나오는 달콤하고 고귀한 언어의 아름다움을 지녔으며, 합당한 의미를 설하는 논사 중의 논사요 큰 지혜를 지닌 대시인이며 존경받는 스승들로부터 ‘쭐라바야 장로(Cūḷābhayathera)’라는 이름을 얻은 장로가 지은 밀린다 주석의 게송이 끝났다.

ตาว ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ โลกนิถรเณสิตํทสฺเสนฺโต กุลปุตฺตานํ นยปญฺญา วิสุทฺธิยา,ยาว พุทฺโธ’ติ นามมฺปิ สุทฺธจิตฺตสฺส ตาทิโนโลกมฺหิ โลกเชฏฺฐสฺส ปวตฺตติ มเหสิโน;

이 가르침이 세상에서 건너는 길을 보여주고 선남자들이 지혜의 청정함을 얻는 방법을 보여주며 세상에 머물기를. 청정한 마음을 지닌 세상의 어른이시며 위대한 성자이신 부처님의 명칭이 세상에 지속되는 한.

ภุตฺตา สุธาทฺวาทส หนฺติ ปาปเกขุธํ ปิปาสํ อติทรํตฺริมํ (?)โกธุปนาหญฺจวิวาทเปสุนึสิตุณฺหตทิญฺจ รสคฺคมาวหา;

열두 가지의 신주(sudhā)는 악한 것들을 물리치고 굶주림과 목마름과 큰 고통을 없애며, 분노와 원한과 논쟁과 비방을 없애고 추위와 더위 등을 다스려 최상의 맛을 가져온다.

เทนฺตสฺส ปากาทิสกปฺผลาวหาธมฺโม สุวุตฺโต ปน โกปธาปเก,ตทุตฺตรึ หนฺติ อเสสปาปเกเทนฺตสฺส โสตาทิสกปฺผลาวโห;

잘 설해진 법(Dhammo)은 모든 번뇌를 물리치고, 그 이상으로 모든 악한 것을 남김없이 소멸시키며, 예류과 등의 수승한 결실을 가져다준다.

อิติ ปญฺจ ติยฑฺฒสเต สกิเท (?)มธุราภิรเมกรเสนน ยุโต,มิลิทา สุฏิกา สุคุณา สุกตานิภเยน ทฺวีปเสน (?) ยตา สมโต;

이와 같이 150여 편의 감미롭고 즐거운 하나의 맛을 지닌 훌륭한 밀린다 주석이 지혜로운 이에 의해 잘 만들어져 완성되었다.

ลงฺกวฺหเย ทิปวเร สุสณณฺฐิตามหาวิหาเร จ ชิโนรสาลเย,ปรมฺปรา เถรคณา สุสณฺฐิตาปกาสกา เย วรสถุสาสเน;

랑카라 불리는 수승한 섬의 마하비하라(대사)와 승리자의 아들들이 머무는 처소에는, 수승한 스승의 가르침을 밝히는 장로들의 계보가 잘 정립되어 있다.

เตสํ อลงฺการภเวน สาสเนติเปฏเก สุทฺธวิสุทฺธพุทฺธินา,สหาสยนฺเตน นเร สราชิเกปหาสยนฺเตน คเณ คณุตฺตเม;

삼장에 대한 지극히 청정한 지혜를 지닌 이가 가르침의 장엄함이 되어, 왕들을 포함한 사람들과 수승한 무리들을 기쁘게 하였다.

ฏีกา’ติ นาเมน มิลิททีปิกาวรถโต คถปฺปกเรน สมฺภวํ (?)สุคถกาเรนชินงฺกุเรน เมกตญฺจ ยํ ยํ วรปุญฺญ สมฺปทํ (?)

‘밀린다 디삐까(Milindadīpikā)’라는 이름의 이 주석서는 수승한 의미를 지닌 게송의 형식을 통해 나타났으니, 승리자의 후예인 나에 의해 지어진 이 모든 수승한 공덕의 성취가,

กุสเลน เตเนวหิปถยนฺตาวรโพธิญาณํ ติวิเธสุ เย ยํ,นิภเยน เตสํ ตุรสิชฺฌตํ ตํ (?)ปรมญฺจ สพฺพญฺญุตํ ปาปุเณยฺยํ;

그 공덕으로 인하여 세 가지 보리 지혜 중 각자가 원하는 바를 속히 이루게 하고, 마침내 지고한 일체지성(Sabbaññuta)에 도달하게 하기를.

อิโต จุโต’หํสุหิเตน กมฺมุนาภวามิ เทเว ตุสิตวฺหเย ปุเร,จิรํ จรนฺโต กุสลํ ปุนปฺปุนํตเถว เมตฺเตยฺยวเร นิรนฺตรํ;

이곳에서 죽은 뒤 나는 지은 선업으로 투시따(도솔천)라고 불리는 천상 세계에 태어나, 오랫동안 거듭해서 선을 행하며 그처럼 수승한 메뗴야(미륵) 부처님 곁에 끊임없이 머물기를.

ตโต นรนฺโต’ว ชินงฺกุโร วโรยถา วีรพุทฺโธ’ติ ภเวกนายโก,ตโต ตรนฺโต วรปุญฺญการโกภวามิ นรานรปูชิโต สทา;

그 후 인간으로 태어나 수승한 승리자의 싹(보살)으로서, 영웅적인 부처님이신 세상의 유일한 지도자처럼, 그곳을 건너 수승한 공덕을 지으며 항상 인간과 인간 아닌 존재들의 숭배를 받기를.

สุสุโร ปวโร สุมโน วรโทปิฏเกน วเส สชเน กถิเต,ปวรถ ปกาสกญาณวโรวรธมฺมสุเขสนโก สีลวา (?)

용맹하고 수승하며 선한 마음으로 은혜를 베풀고, 설해진 성전(삼장)에 머물며 선한 이들 사이에서 이야기되기를. 수승한 지혜를 밝히는 뛰어난 이로서 수승한 법의 행복을 구하며 계행을 갖추기를.

สเจ ติทิเว ตุสิเต มโนรเมภวามิ ชาโต มโนรถปฺปติ,วรปฺปเทเส ปติรูปเก สทาธีรา ปชายนฺติ สุปุญฺญ กมฺมิโน;

만약 즐거운 투시따 천상에 태어나 소원을 성취한다면, 항상 지혜로운 이들과 공덕을 지은 이들이 태어나는 수승하고 적절한 곳에 머물기를.

อหมฺปิ ตเถว ปเทสมุตฺตเมภวามิ นารีหิ นเรหิ ปูชิโต,ธเนน ญาเณน ยเสน ทีปิโตวิโสธยนฺโต ปุน สถุสาสนนํ;

나 또한 그처럼 최상의 곳에서 여인들과 남자들에게 존경을 받으며, 재물과 지혜와 명성으로 빛나면서 스승의 가르침을 다시 청정하게 하기를.

อเนน ปุญฺเญน ภวาวสานเกสพฺพญฺญุตํยาว จ ปาปูเณวรํ,นิรนฺตรํ โลกหิตสฺส การโกภเว ภเวยฺยํ สุจิโต จ ปารมี;

이 공덕으로 윤회의 끝에서 수승한 일체지(부처의 지혜)에 이를 때까지, 끊임없이 세상의 이익을 위해 일하는 자가 되어 매 생애마다 바라밀을 쌓기를.

ปุญฺเญนเนน วิปุเลน ภวาภเวสุปุญฺญาภิวูฑฺฒ ปริสุทฺธคุณาธิวาโส,หุวา นราธิกตโร (วต) สพฺพเสฏฺโฐ;

พุทฺโธ ภเวยฺยมหมุตฺตมนาถนาโถ;

이 광대한 공덕으로 여러 생에서 공덕이 증장하고 청정한 덕성이 머무는 곳이 되어, 사람들 가운데 가장 뛰어나고 모든 이들 중에 가장 수승한 이가 되어, 최상의 의지처 중의 의지처인 부처가 되기를.

ปุญฺเญน จิณฺเณน ปิเย มยา’ทรํ (?)สตฺตา อเวรา สุขิตา ภวนฺตุ เต,เทวา นริทา สกลํ อิมํ มหึรกฺขนฺตุ ธมฺเมน สเมน ธมฺมิโน’ติ;

내가 정성껏 쌓은 공덕으로 모든 존재가 원한 없이 행복하기를. 천신들과 왕들이 법과 공정함으로 이 온 땅을 보호하고 법을 따르는 자들이 되기를.