Milidaṭīkā

မိလိန္ဒဋီကာ

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Nirantaraṃ lokahitassa kārakaṃNirantaraṃ lokahitassa desakaṃ,Nirantaraṃ lokahitassa cintakaṃNamāmi vīraṃ naradammasārathiṃ;

အစဉ်မပြတ် လောက၏အကျိုးကို ပြုတော်မူထိုက်သော၊ အစဉ်မပြတ် လောက၏အကျိုးကို ဟောကြားတော်မူထိုက်သော၊ အစဉ်မပြတ် လောက၏အကျိုးကို ကြံစည်တော်မူထိုက်သော၊ ဆုံးမထိုက်သော လူတို့ကို ဆုံးမရာ၌ ပြိုင်ဘက်ကင်းသော ရဲရင့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏။

Pañhadhammaviduṃ nāthaṃ guyhadhammappakāsakaṃ,Namassivāna sambuddhaṃ dhammaṃ sādhuguṇampi ca;

ပြဿနာတရားတို့ကို သိတော်မူသော၊ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ ဆန်းကြယ်နက်နဲသော တရားတို့ကို ပြသတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံသော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း ရှိခိုး၍၊

Nāgasenamahātheraṃ piṭakattayakovidaṃ,Vadivā tampi sirasā pañhadhammappakāsakaṃ;

ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာတော်မူသော၊ ပြဿနာတရားတို့ကို ပြသတော်မူတတ်သော ထိုနာဂသေနမထေရ်မြတ်ကိုလည်း ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုး၍၊

Milidapañhavivaraṇaṃ madhurathappakāsiniṃ,Racayissaṃ samāsena taṃ suṇātha samāhitā;

ချိုသာကောင်းမြတ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသတတ်သော မိလိန္ဒပဉှာဝိဝရဏကျမ်းကို အကျဉ်းအားဖြင့် ရေးသားပါအံ့၊ ထိုကျမ်းကို စိတ်ကို တည်ကြည်စွာ ထား၍ နာယူကြကုန်လော့။

1. Tatha pakiṇṇakathavivaraṇaṃ jātakuddharaṇanti dve yevamātikā.

၁. ထိုကျမ်း၌ ပကိဏ္ဏကကထာဝိဝရဏ (အထွေထွေစကားရပ်ကို ဖွင့်ဆိုချက်) နှင့် ဇာတကုဒ္ဓရဏ (ဇာတ်တော်တို့ကို ထုတ်နုတ်ချက်) ဟူ၍ မာတိကာ နှစ်ပါးတို့သာ ရှိကုန်၏။

Tatha-

ထိုကျမ်း၌ -

Sambadho ca padañceva padatho padaviggahoCodanā parihāro’ti chabbidhā athavaṇṇanā’ti;

သမ္ဗန္ဓ (စကားစပ်)၊ ပုဒ် (ပုဒ်အပြား)၊ ပုဒတ္ထ (ပုဒ်၏ အနက်)၊ ပုဒဝိဂ္ဂဟ (ဝိဂ္ဂဟပြုပုံ)၊ စောဒနာ (မေးခွန်းထုတ်ခြင်း)၊ ပရိဟာရ (ဖြေရှင်းချက်) ဟူ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။

Vuttattā sambadho tāva veditabbo. So ca yathāvuttājjhāhāravasena duvidho.

ရှေးဦးစွာ ရေးသားထားအပ်သောကြောင့် သမ္ဗန္ဓ (စကားစပ်) ကို သိအပ်၏။ ထိုသမ္ဗန္ဓသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အဇ္ဈာဟာရ (ဉာဏ်ဖြင့် ဆောင်ယူခြင်း) အားဖြင့် နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။

Pakiṇṇakathavivaraṇaṃ

ပကိဏ္ဏကကထာဝိဝရဏ

Tesu –’milido nāma so rājā …pe… sāgaranti etha ajjhāhārasambadho veditabbo yo’pi milido rājā bhagavato parinibbānato pañcavassasate atikkante rājakule uppanno so rājā milido nāma.

ထိုနှစ်ပါးသော သမ္ဗန္ဓတို့တွင်— 'မိလိန္ဒော နာမ သော ရာဇာ ...ပ... သာဂရံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဇ္ဈာဟာရသမ္ဗန္ဓကို သိအပ်၏၊ အကြင်မိလိန္ဒမင်းသည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှ ငါးရာသော ဝါ (ငါးရာစုနှစ်) ကျော်လွန်သောအခါ မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာ၏၊ ထိုမင်းကို မိလိန္ဒမင်းဟု အမည်ရှိ၏။

Sāgalāyaṃ puruttame sāgalanāmake uttamanagare rajjaṃ kārento nāgasenatheraṃ upagañchi kiṃ viyā?Ti.

သာဂလဟု အမည်ရှိသော မြတ်သောမြို့၌ မင်းပြုစဉ်တွင် နာဂသေနမထေရ်မြတ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်လေ၏၊ အဘယ်ကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်သနည်းဟူမူ?

Gaṅgāva yatha sāgaranti āha. Yathā gaṅgā vā yamunādīsu aññatarā vā sāgaraṃ upagañchi tathā upagañchi’ti atho. Va-saddo vetha samuccayatho. Gaṅgā vā’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ kavā gaṅgāva iti vuttaṃ. Uppalaṃva yathodake’ti etha vuttasamuccayatho vāsaddo viya.

သမုဒ္ဒရာသို့ ဂင်္ဂါမြစ် ချဉ်းကပ်ဘိသကဲ့သို့ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဂင်္ဂါမြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ယမုနာမြစ်စသည်တို့တွင် တပါးပါးသော မြစ်သည်လည်းကောင်း သမုဒ္ဒရာသို့ ချဉ်းကပ်ဘိသကဲ့သို့ ထိုအတူ ချဉ်းကပ်လေ၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ 'ဝ' သဒ္ဒါသည် သမုစ္စယအနက်ကို ဟော၏။ 'ဂင်္ဂါ ဝါ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ အာကာရ (အသံရှည်) ကို ရဿ (အသံတို) ပြု၍ 'ဂင်္ဂါဝ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဥပ္ပလံဝ ယထောဒကေ' ဟူသော ဤနေရာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော သမုစ္စယအနက်ရှိသော ဝါသဒ္ဒါ ကဲ့သို့တည်း။

Āsajja rājā …pe… vidāḷane’ti etha yathāvuttasambadho veditabbo. So ca suviñeñayyo’va. Padanti upasagga nipātanāmaākhyātapadavasena catubbidhaṃ. Tesu nāmapadaṃ sāmaññaguṇa-kittima-opapātika-nāma vasena catubbidhaṃ. Tatha paṭhamakappikamahājanena sammantivā ṭhapitattā mahāsammato’ti rañño nāmaṃ sāmañañanāmaṃ nāma. Dhammakathiko paṃsukuliko vinayadharo tepiṭako saddho pasanno’ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ nāmaṃ guṇanāmaṃ nāma. Yampana jātassa kumārassa nāmagahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ kavā samīpe ṭhitā ñātakā kappevā’ayaṃ amuko nāmā’ti nāmaṃ karonti idaṃ kittima nāmaṃ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre seyyathidaṃ purimakappe’pi cado cadoyeva nāma etarahi’pi cado cadoyeva nāma, atīte sūriyo samuddo pathavī pabbatoyeva nāma. Etarahi’pi pabbato pabbatoyeva nāmāti idaṃ opapātikanāmaṃ nāma, idaṃ nāmacatukkaṃ abhidhammapariyāyena vuttaṃ. Saddasathe pana nāmanāma-sabbanāma-samāsanāma-taddhitanāma-kitanāmavasena pañcavidhaṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ idha yathārahaṃ veditabbaṃ. Padatho pana āsajjā’ti pavā. Ṭhānāṭhānagate’ti kāraṇākāraṇagate.

'အာသဇ္ဇ ရာဇာ ...ပ... ဝိဒါဠနေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သမ္ဗန္ဓကို သိအပ်၏။ ထိုသမ္ဗန္ဓသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာလျှင်တည်း။ 'ပုဒ်' ဟူသည် ဥပသာဂ၊ နိပါတ၊ နာမ၊ အာချာတပုဒ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် နာမပုဒ်သည် သာမညနာမ၊ ဂုဏနာမ၊ ကိတ္တိမနာမ၊ သြပပါတိကနာမ ဟူ၍ လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ကမ္ဘာဦးသူ မဟာဇနတို့သည် သဘောတူ ညှိနှိုင်း၍ သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် 'မဟာသမ္မတ' ဟူသော မင်း၏အမည်သည် သာမညနာမ မည်၏။ 'ဓမ္မကထိက' (တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်)၊ 'ပံသုကူလိက' (ပံသုကူဆောင်သောပုဂ္ဂိုလ်)၊ 'ဝိနယဓရ' (ဝိနည်းဆောင်သောပုဂ္ဂိုလ်)၊ 'တေပိဋက' (ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင်သောပုဂ္ဂိုလ်)၊ 'သဒ္ဓ' (သဒ္ဓါတရားရှိသူ)၊ 'ပသန္န' (ကြည်ညိုသူ) ဟူ၍ ဤသို့သော ဂုဏ်အားဖြင့် ရောက်လာသော အမည်သည် ဂုဏနာမ မည်၏။ ဖွားမြင်သော သူငယ်အား အမည်မှည့်သောနေ့၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပူဇော်သက္ကာရပြု၍ အနီး၌ရှိသော ဆွေးမျိုးတို့သည် ကြံစည်လျက် 'ဤသူငယ်သည် ဤအမည်ရှိ၏' ဟု မှည့်ခေါ်အပ်သော အမည်သည် ကိတ္တိမနာမ မည်၏။ ရှေးဦးပညတ်ချက်သည် နောက်ပညတ်ချက်သို့ ကျရောက်ပုံ၊ ရှေးဦးဝေါဟာရသည် နောက်ဝေါဟာရသို့ ကျရောက်ပုံ၊ ဆိုလိုသည်မှာ ရှေးကမ္ဘာ၌လည်း စန္ဒ (လ) ကို စန္ဒ (လ) ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ယခုအခါ၌လည်း စန္ဒ (လ) ကို စန္ဒ (လ) ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ အတိတ်ကာလ၌ နေ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ မြေကြီး၊ တောင်ကို တောင်ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ယခုအခါ၌လည်း တောင်ကို တောင်ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ဤအမည်သည် သြပပါတိကနာမ မည်၏၊ ဤနာမလေးပါးကို အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သဒ္ဒါကျမ်း၌မူ နာမနာမ်၊ သဗ္ဗနာမ်၊ သမာသနာမ်၊ တဒ္ဓိတ်နာမ်၊ ကိတ်နာမ်အားဖြင့် ငါးပါးအပြား ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုအားလုံးကို ဤနေရာ၌ သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ ပုဒတ္ထ (ပုဒ်၏ အနက်) မှာမူ— 'အာသဇ္ဇ' ဟူသည် ချဉ်းကပ်၍ ဟူသောအနက်။ 'ဌာနာဌာနဂတေ' ဟူသည် အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်သို့ ရောက်ကုန်သော ဟူသောအနက်။

Puthū’ti nānappakāre.

'ပုထူ' ဟူသည် အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်သော (သို့မဟုတ်) များစွာသော ဟူသောအနက်။

Suttajālasamathitā’ti suttantapiṭakasaṅkhātasuttasamūhena samathitā pathitā, suttaṃ āharivā suttathavisodhanavasena suttajālasodhakā

'သုတ္တဇာလသမထိတာ' ဟူသည် သုတ္တန္တပိဋကတ်ဟု ဆိုအပ်သော သုတ်အပေါင်းဖြင့် ကောင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်အပ်သော၊ သုတ်တော်ကို ဆောင်ယူ၍ သုတ်တော်၏ အနက်ကို သုတ်သင်ခြင်းအားဖြင့် သုတ်အဆုပ်ကို သုတ်သင်တတ်ကုန်သော။

Nayehi cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.

'နယေဟိ စ' ဟူသည် အဘိဓမ္မာ၊ ဝိနည်းစသည်တို့၏ နည်းနာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ္တိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။

Paṇidhāyā cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.

'ပဏိဓာယ စ' ဟူသည် အဘိဓမ္မာ၊ ဝိနည်းစသည်တို့၏ နည်းနာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ္တိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။

Paṇidhāyāti attano ñāṇaṃ ṭhapento.

'ပဏိဓာယ' ဟူသည် မိမိ၏ ဉာဏ်ကို တည်ထားလျက် ဟူသောအနက်။

Bhāsayivāna mānasanti attano cittaṃ atisayena punappunaṃ pavattāpanavasena hāsevā

'ဘာသယိဝါန မာနသံ' ဟူသည် မိမိ၏ စိတ်ကို အလွန်အမင်း အဖန်ဖန် ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ရွှင်လန်းစေ၍ ဟူသောအနက်။

Kaṅkhāṭhānavidāḷane’ti kaṅkhāya vicikicchāya vassā kāraṇabhūtānaṃ avijjādikilesānaṃ dhammānaṃ vidāḷanakāraṇe.

'ကင်္ခါဌာနဝိဒါဠနေ' ဟူသည် ယုံမှားခြင်း 'ဝိစိကိစ္ဆာ' ၏ အစိုးရခြင်း အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာစသော ကိလေသာတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း အကြောင်း၌ ဟူသောအနက်။

Ayaṃ padatho nāma.

ဤသည်ကား ပုဒတ္ထ (ပုဒ်၏အနက်) မည်၏။

Viggaho pana evaṃ veditabbo?

ဝိဂ္ဂဟ (စကားစဉ် ဆန်းစစ်ပုံ) ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။

Yonakasaṅkhātānaṃ milānaṃ ido

ယောနကဟု ဆိုအပ်ကုန်သော မီလ (မင်းမျိုး) တို့၏ အရှင် (ဣန္ဒ) ဖြစ်သောကြောင့်

Milido.

မိလိန္ဒ မည်၏။

Sotaṃ patitānaṃ janānaṃ saṃsīdanaṃ rāti ādadātī’ti

အပါးသို့ ရောက်လာကုန်သော လူတို့၏ နစ်မြုပ်ခြင်းကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့်

Sāgaro, taṃ sāgaraṃ.

သာဂရ (သမုဒ္ဒရာ) မည်၏၊ ထိုသမုဒ္ဒရာကို။

Abhidhammavinayesu anupavisanathena ogāḷhā

အဘိဓမ္မာနှင့် ဝိနည်းတို့၌ အစဉ်ဝင်ရောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် သက်ဝင်သောကြောင့်

Abhidhammavinayogāḷhā.

အဘိဓမ္မာဝိနယောဂါဠှ မည်၏။

Suttajālassa samathitā

သုတ်တော် အဆုပ်အစုကို ကောင်းစွာ နှိုင်းယှဉ်စိစစ်အပ်သောကြောင့်

Suttajālasamathitā.

သုတ္တဇာလသမထိတ မည်၏။

Kaṅkhā ca kaṅkhāṭhānañca kaṅkhāṭhānāni kaṅkhāṭhānānaṃ vidāḷanaṃ

ယုံမှားခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ယုံမှားခြင်း၏ တည်ရာသည်လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်း၏ တည်ရာ 'ကင်္ခါဌာန' တို့မည်ကုန်၏၊ ထိုယုံမှားခြင်း၏ တည်ရာတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသည်

Kaṅkhāṭhānavidāḷanaṃ.

ကင်္ခါဌာနဝိဒါဠန မည်၏။

Ayaṃ viggaho.

ဤသည်ကား ဝိဂ္ဂဟ မည်၏။

Imā pañca gāthā kena katā?Ti codanā bhadantabuddhaghosācariyena katā’ti parihāro. Na kevalaṃ pañaca gāthā’va, therarājavacane’pi aññaṃ pubbāparavacanampi tena vuttaṃ.

ဤဂါထာငါးပုဒ်တို့ကို အဘယ်သူ ပြုအပ်သနည်းဟူမူ စောဒနာ (မေးခွန်း) ဖြစ်၏၊ အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာမြတ် ပြုအပ်၏ဟူမူ ပရိဟာရ (ဖြေရှင်းချက်) ဖြစ်၏။ ဂါထာငါးပုဒ်တို့သာမက၊ မထေရ်နှင့် မင်းကြီးတို့၏ စကားရပ်၌လည်း အခြားသော ရှေ့နောက် စကားရပ်ကိုလည်း ထိုဆရာမြတ်သည် မိန့်ဆိုအပ်၏။

Tesu sambadhanaye–

ထိုသမ္ဗန္ဓနည်းတို့တွင်—

‘Ekakhyāto padaccayo siyā vākyaṃ sakārako’ti ca

'အာချာတပုဒ် တစ်ခုရှိသော၊ ကာရကနှင့် တကွဖြစ်သော ပုဒ်အပေါင်းသည် ဝါကျ ဖြစ်ရာ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘Yena yassa hi sambadho dūraṭṭhampi ca tassa taṃ,Athato asamānānaṃ āsannattaṃ akāraṇaṃnti ca;

'အကြင်ပုဒ်ဖြင့် အကြင်ပုဒ်၏ စပ်သွယ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ အလှမ်းကွာဝေးလျက် တည်သော်လည်း ထိုပုဒ်သည် ထိုပုဒ်၏ စကားစပ်ဖြစ်၏၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မညီညွတ်သော ပုဒ်တို့၏ အနီး၌ ရှိနေခြင်းသည် စကားစပ်ရန် အကြောင်းမဟုတ်ပေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘Nānattā sati yā nānā-kriyā hoti yathārahaṃ,Ekakriyāya channantu nathi kārakatā sadā’;

'အမျိုးမျိုးသော ဖြစ်ခြင်းရှိလတ်သော် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အမျိုးမျိုးသော ကိရိယာသည် ဖြစ်၏၊ ကိရိယာတစ်ခုတည်းဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ကာရကအဖြစ်သည် အခါခပ်သိမ်း မရှိတည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။

‘Vohāravisayo saddo’nekathaparamathato,Buddhivikappato catho tassatho’ti pavuccati;

“သဒ္ဒါ (စကားလုံး) သည် များစွာသော ပရမတ်အနက်မှတစ်ပါး ဝေါဟာရ၏ အရာနယ်ပယ် ဖြစ်၏။ စိတ်၏ ကြံစည်မှု (ဝိကပ္ပ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနက်ကို ထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်ဟူ၍ ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Tīṇī’pi lakkhaṇāni sallakkhevā yathā atho ca sabhāvo ca labbhati, tathā saddappayogo kātabbo. Saddappayogena hi atthasabhāvā anuvattitabbā, na atthasabhāvehi saddappayogo api ca ācariyā nānāraṭṭhesu ṭhitā attano attano raṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa athaṃ vadanti. Idha amhākaṃ biṅgaraṭṭhe siliṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa atho vattabbo. Yathā vacanaṃ siliṭṭhaṃ hoti kulaputtānañca hadayaṃ pavisati tathā vattabbo kathaṃ? Yadi paṭhamā kattā hoti, dutiyā kammaṃ savisesanaṃ paṭhamantakattaṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbaṃ. Kriyāpadaṃ vavā savisesanaṃ dutiyantakammaṃ vattabbaṃ. Yadi savisesanaṃ paṭhamantapadaṃ kammaṃ hoti taṃ tassa visesanañca vavā tatiyantakattā vattabbo. Taṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbanti.

လက္ခဏာသုံးပါးတို့ကိုလည်း သတ်မှတ်မှတ်သား၍ အနက်နှင့် သဘောတရားကို ရရှိနိုင်သည့်အတိုင်း သဒ္ဒါပယောဂ (စကားအသုံးအနှုန်း) ကို ပြုအပ်၏။ သဒ္ဒါပယောဂဖြင့်သာလျှင် အနက်သဘောတရားတို့ကို အစဉ်လိုက်စေအပ်ကုန်၏၊ အနက်သဘောတရားတို့ဖြင့် သဒ္ဒါပယောဂကို အစဉ်မလိုက်စေအပ်။ ထို့ပြင်လည်း အသီးသီးသော တိုင်းနိုင်ငံတို့၌ တည်ရှိကြကုန်သော ဆရာတို့သည် မိမိတို့၏ တိုင်းနိုင်ငံဝေါဟာရနှင့် လျော်ညီစွာ သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်း၏ အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ဤငါတို့၏ ဘင်္ဂတိုင်း၌ ချောမောပြေပြစ်သော ဝေါဟာရအားလျော်စွာ သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်း၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ စကားသည် ပြေပြစ်သည်ဖြစ်၍ အမျိုးကောင်းသားတို့၏ နှလုံးသားသို့ စွဲဝင်နိုင်သကဲ့သို့ မည်သို့ဆိုအပ်သနည်း? အကယ်၍ ပထမဝိဘတ်သည် ကတ္တား ဖြစ်ပါက၊ ဒုတိယဝိဘတ်သည် ဝိသေသနနှင့်တကွသော ကံဖြစ်ပါက၊ ပထမာဆုံးသော ကတ္တားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကြိယာပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကြိယာပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသနနှင့်တကွသော ဒုတိယာဆုံးသော ကံကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဝိသေသနနှင့်တကွသော ပထမာဆုံးသောပုဒ်သည် ကံဖြစ်ပါက၊ ထိုကံနှင့် ၎င်း၏ ဝိသေသနကိုသော်လည်းကောင်း၊ တတိယာဆုံးသော ကတ္တားကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုကံနှင့် ကြိယာပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။

Padatho pana –

ပုဒ်၏ အနက် (ပဒတ္ထ) ကား -

‘Athappakāraṇā liṅgā ojaññā (?) Desakālato;

Saddathā vibhajīyanti;

Na saddāyeva kevalā’ti ca;

“အနက်၊ အကြောင်းအရာ (ပကရုဏ်း)၊ လိင်၊ အဓိပ္ပာယ်၊ ဒေသနှင့် ကာလတို့ကြောင့် သဒ္ဒါတို့၏ အနက်ကို ခွဲခြားအပ်ကုန်၏၊ သဒ္ဒါသက်သက်မျှဖြင့် ခွဲခြားအပ်သည်မဟုတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘Parabhāvapathāpekkhaṃ sa-amādi tu kārakaṃ,Paccayassa sadhātussa athabhutantu sādhananti ca;

“အခြားသော သဘောအရာကို မျှော်ကိုးတတ်သော အံဝိဘတ်စသည်နှင့်တကွ ဖြစ်သော တရားသည် ကာရက မည်၏။ ဓာတ်နှင့်တကွသော ပစ္စည်း၏ အနက်ဖြစ်သော တရားသည် သာဓန မည်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘Dhātu saddo kriyāvācī paccayo sādhanavācako,Athassa vācakaṃ liṅgaṃ vibhatti athajotakā;

’

“ဓာတ်သဒ္ဒါသည် ကြိယာကို ဟောတတ်၏၊ ပစ္စည်းသည် သာဓနကို ဟောတတ်၏၊ လိင်သည် အနက်ကို ဟောတတ်၏၊ ဝိဘတ်သည် အနက်ကို ပြတတ်၏။”

Ti ca lakkhaṇāni sallakkhevā ekekapadassa athaviggaho vattabbo.

ဟူသော လက္ခဏာတို့ကိုလည်း သတ်မှတ်မှတ်သား၍ တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အနက်ဝိဂ္ဂဟကို ဆိုအပ်၏။

Pada viggaho pana-

ပုဒ်ဝိဂ္ဂဟကား -

‘Dhāvatho hi siyā hetu - paccayatho siyā phalaṃ,Dvinnaṃ jānanathañca iti saddo payujjate;

“ဓာတ်အနက်သည် အကြောင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ပစ္စည်းအနက်သည် အကျိုး ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ သိစေခြင်းအကျိုးငှာ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါကို သုံးစွဲအပ်၏။”

Sabbavākye kriyāsaddo itisaddo ca hoti hi;

Kriyābyuppatti nimittaṃ itisaddena dīpitanti,Ādīni lakkhaṇāni sallakkhevā vattabbo;

“ဝါကျအားလုံးတို့၌ ကြိယာသဒ္ဒါနှင့် ဣတိသဒ္ဒါတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ကြိယာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းအကြောင်းကို ဣတိသဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်၏” စသော လက္ခဏာတို့ကို သတ်မှတ်မှတ်သား၍ ဆိုအပ်၏။

Ayaṃ amhehi vutto saddappayogaathappayogo yojanānaṃ nayo sabbatha upakāro kulaputtehi uggahetabbo sallakkhetabboyeva.

ငါတို့ဆိုအပ်သော ဤသဒ္ဒါပယောဂ အနက်ပယောဂ ယောဇနာနည်းလမ်းသည် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ အကျိုးပြုသဖြင့် အမျိုးကောင်းသားတို့ သင်ယူအပ်၊ နှလုံးသွင်းအပ်သည်သာတည်း။

Ito paraṃ yaṃ athato ca rūpato ca apākaṭaṃ, taṃyeva vaṇṇayissāma.

ဤမှနောက်၌ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ် (ပုဒ်တည်ဆောက်ပုံ) အားဖြင့်လည်းကောင်း မထင်ရှားသော စကားလုံးကိုသာလျှင် ဖွင့်ပြပါအံ့။

Suvibhatta-vīthi-caccara-catukka-siṅghāṭakanni suvibhattā rathikāsaṅkhātā vīthi caccarasaṅkhātā catukkā maggasadhisaṅkhātā siṅghāṭakā ethāti suvivibhattavīthicaccaracatukkasiṅghāṭaṃ. Vuttañhetaṃ abhidhānappadīpikāyaṃ;

‘သုဝိဘတ္တဝီထိစစ္စရစတုက္ကသိင်္ဃာဋကံ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ခွဲခြားအပ်သော ရထားလမ်းဟု ဆိုအပ်သော ‘ဝီထိ’ (လမ်းမ)၊ လမ်းခွဟု ဆိုအပ်သော ‘စစ္စရ’၊ လမ်းလေးခွဟု ဆိုအပ်သော ‘စတုက္က’၊ လမ်းဆုံလမ်းကွေ့ဟု ဆိုအပ်သော ‘သိင်္ဃာဋက’ တို့ ဤနေရာ၌ ရှိကြကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သုဝိဘတ္တဝီထိစစ္စရစတုက္ကသိင်္ဃာဋက’ မည်၏။ ဤအရာကို အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာ၌လည်း ဆိုအပ်၏။

‘‘Racchā ca visikhā vuttā raṭikā vīthi cāpyathaVyuho racchā anibbiddhā nibbiddhā tu pathaddhi ca,Catukkaṃ caccare magga-sadhi-siṅghāṭakambhave’’ti;

“လမ်းမကို ‘ရစ္ဆာ’၊ ‘ဝိသိခါ’၊ ‘ရထိကာ’၊ ‘ဝီထိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖက်ပိတ် လမ်းကြားကို ‘ဗျူဟ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ တစ်ဖက်ပေါက် လမ်းကိုမူ ‘ပထဒ္ဓိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ လမ်းလေးခွကို ‘စတုက္က’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လမ်းခွကို ‘စစ္စရ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လမ်းဆုံကို ‘မဂ္ဂသန္ဓိ’၊ ‘သိင်္ဃာဋက’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။”

Kāsika-koṭumbarakādi - nānāvidhavathāpaṇasampannanti etha mahagghavathaṃ kāsikaṃ kāsikaraṭṭhe vā uppannaṃ kāsikaṃ. Koṭumbaradese jātaṃ vathaṃ koṭumbaraṃ. Ādisaddena khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti. Dhavalavathāni ca khomassa anulomabhutaṃ dukulaṃ koseyyassa anulomabhutāni pattunnapaṭṭa-somāra-cīnaja vathāni ca saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ khuddakasikkhāgathe?

‘ကာသိကကောဋုမ္ဗရကာဒိ နာနာဝိဓဝတ္ထာပဏသမ္ပန္နံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ကာသိတိုင်းဖြစ်သော သို့မဟုတ် တန်ဖိုးကြီးသော အဝတ်သည် ‘ကာသိက’ မည်၏။ ကောဋုမ္ဗရတိုင်း၌ ဖြစ်သော အဝတ်သည် ‘ကောဋုမ္ဗရ’ မည်၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခေါမ (လျှော်တေအဝတ်)၊ ကပ္ပါသိက (ဝါဂွမ်းအဝတ်)၊ ကောသေယျ (ပိုးအဝတ်)၊ ကမ္ဗလ (သိုးမွှေးအဝတ်)၊ သာဏ (ပိုက်ဆံလျှော်အဝတ်)၊ ဘင်္ဂ (လျှော်ထွေးအဝတ်) တို့ကို ယူအပ်၏။ ဖြူစင်သော အဝတ်တို့နှင့် ခေါမအဝတ်၏ အနုလုံဖြစ်သော ဒုကုလအဝတ်၊ ကောသေယျအဝတ်၏ အနုလုံဖြစ်သော ပတ္တုဏ္ဏ၊ ပတ္တ၊ သောမာရ၊ စီနဇ (တရုတ်ပြည်ဖြစ်) အဝတ်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်၏။ ဤအရာကို ခုဒ္ဒကသိက္ခာဂါထာ၌လည်း ဆိုအပ်၏ မဟုတ်ပါလော။

Dukūlañceva pattunna - pattaṃ somāracīnajaṃ iddhijaṃ devadinnañca tassa tassānulomakanti.

“ဒုကုလအဝတ်၊ ပတ္တုဏ္ဏအဝတ်၊ ပတ္တအဝတ်၊ သောမာရအဝတ်၊ စီနဇအဝတ်၊ တန်ခိုးဖြင့် ဖြစ်သော အဝတ်၊ နတ်လှူသော အဝတ်တို့သည် ထိုထို (ခေါမစသော အဝတ်တို့၏) အနုလုံ (တူမျှသော အဝတ်) တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။”

Tassa ṭīkāyañca’vākamayattā dukulā sāṇassa anulomakehi katasuttamayattā pattuṇṇapaṭṭa-somāracīnavathāni koseyyassa anulomāni iddhijadevadinnavathāni channaṃ vathānaṃ anulomāni tesaṃ aññataramayattā’ti vuttaṃ.

ထိုခုဒ္ဒကသိက္ခာ၏ ဋီကာ၌လည်း “သစ်ခေါက်လျှော်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ဒုကုလအဝတ်သည် သာဏအဝတ်၏ အနုလုံ ဖြစ်၏။ ချည်မျှင်ဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ပတ္တုဏ္ဏ၊ ပတ္တ၊ သောမာရ၊ စီနဝတ်တို့သည် ကောသေယျအဝတ်၏ အနုလုံ ဖြစ်ကုန်၏။ တန်ခိုးဖြင့်ဖြစ်သော အဝတ်၊ နတ်လှူသော အဝတ်တို့သည် အဝတ်ခြောက်ပါးတို့၏ အနုလုံဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအဝတ်တို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Tatha milidapañho lakkhaṇapañho vimaticchedanapañho’ti duvidho’ti etha dhammānaṃ lakkhaṇapucchanavasena pavatto pañho lakkhaṇapañehā.Dhammānaṃ lakkhaṇapañho’ti kathaci likhitaṃ. Ṭhānuppantikapaṭihāno’ti tasmiṃ tasmiṃ gambhīrathavicāraṇakāle kattabbakiccasaṅkhāte ṭhāne uppatti uppajjanaṃ ṭhānuppatti sā assa athiti ṭhānuppattikaṃ. Ārammaṇe paṭibhātīti paṭibhānaṃ, ñāṇaṃ. Ṭhānuppattikaṃ paṭibhānaṃ yassa so ṭhānuppattikapaṭibhāno.

ထိုစကား၌ မိလိန္ဒပဉှာသည် လက္ခဏပဉှာ၊ ဝိမတိစ္ဆေဒနပဉှာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိရာတွင် တရားတို့၏ လက္ခဏာကို မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ပြဿနာသည် ‘လက္ခဏပဉှာ’ မည်၏။ အချို့ကျမ်း၌ ‘ဓမ္မာနံ လက္ခဏပဉှော’ ဟု ရေးသားကြ၏။ ‘ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနော’ ဟူသည်မှာ ထိုထို နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကြံဆဆင်ခြင်ရာ အခါ၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စဟု ဆိုအပ်သော အရပ် (အကြောင်း) ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ‘ဌာနုပ္ပတ္တိ’ မည်၏၊ ထိုဌာနုပ္ပတ္တိ ရှိသောဉာဏ်သည် ‘ဌာနုပ္ပတ္တိက’ မည်၏။ အာရုံ၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်တတ်သောကြောင့် ‘ပဋိဘာန’ (ဉာဏ်ပညာ) မည်၏။ ထိုသို့သော ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနဉာဏ် ရှိသောသူသည် ‘ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနော’ မည်၏။

Paṭibalo atītānāgatapaccuppannānanti etha athānaṃ jānitunti pāṭhaseso kātabbo soyeva vā pāṭho. Tatha ahaṃ atītabhave dinnadāno rakkhitasīlo bhāvitabhāvano katakalyāṇo idāni ñāṇasampanno dhanavā yasavā’ti atītathaṃ jānituṃ paṭibalo idāni mayā dānādi puññaṃ kattabbaṃ sampatti bhavato. Sampatti bhave uppajjivā sukhī huvā parinibbāyissāmī’ti. Evaṃ paccuppannaanāgatathe jānituṃ paṭibalo nāma.

‘ပဋိဗလော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ’ ဟူသော အရာ၌ ‘အနက်တို့ကို သိခြင်းငှာ’ (အတ္ထာနံ ဇာနိတုံ) ဟု ပါဌ်ကြွင်းကို ပြုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအတိုင်းပင် ပါဌ်ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ “ငါသည် အတိတ်ဘဝ၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူရှိခဲ့၏၊ စောင့်ထိန်းအပ်သော သီလရှိခဲ့၏၊ ပွားများအပ်သော ဘာဝနာရှိခဲ့၏၊ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိခဲ့၏၊ ယခုအခါ ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ ဥစ္စာရှိသူ၊ အခြံအရံရှိသူ ဖြစ်ရ၏” ဟု အတိတ်အနက်ကို သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ၊ “ယခုအခါ ငါသည် အလှူစသော ကောင်းမှုကို ပြုအပ်၏၊ ထိုကောင်းမှုသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဖြစ်စေလိမ့်မည်၊ စည်းစိမ်ရှိသော ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ချမ်းသာသဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန် စံရလတ္တံ့” ဟု ဤသို့ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အနာဂတ်အနက်ကို သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူကို ‘ပဋိဗလ’ မည်၏။

Samantayogavidhānakiriyānaṃ karaṇakāle’ti yuñjitabbo yogo. Samantato sabbato sabbakāle yogo sabbakālesu sabbakattabbakammānaṃ vidahanaṃ vidhānaṃ nāma. Idañcidañca karissāmi, imasmiṃ kate idaṃ bhavissatī’ti pubbabhāge upāyena kattabbavidhānaṃ kiriyā nāma karaṇakāleyeva labbhati. Pubbabhāge ca karaṇakāle ca nisammakārīti adhippāyo.

‘သမန္တယောဂဝိဓာနကိရိယာနံ ကရဏကာလေ’ ဟူသော အရာ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သော တရားသည် ‘ယောဂ’ မည်၏။ ထက်ဝန်းကျင်မှ (ခပ်သိမ်းသော အခါ၌) ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် ‘သမန္တယောဂ’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော အခါတို့၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ အားလုံးတို့ကို စီမံခြင်းသည် ‘ဝိဓာန’ မည်၏။ “ငါသည် ဤအမှုကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအမှုကိုလည်းကောင်း ပြုအံ့၊ ဤသို့ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဤအကျိုးသည် ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ရှေးဦးအဖို့၌ ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြုအပ်သော စီမံခြင်းသည် ‘ကိရိယာ’ မည်၏။ ထိုကိရိယာကို ပြုဆဲအခါ၌သာလျှင် ရရှိအပ်၏။ ရှေးဦးအဖို့၌လည်းကောင်း၊ ပြုဆဲအခါ၌လည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ပြုတတ်သူဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Seyyathīdanti yāni sathāni tena uggahitāni tāni seyyathidaṃ vibhajissāmīti atho anekathato mahanidānasuttavaṇṇanāyañca evamevatho vutto’ seyyathidaṃ katamānī’ti keci vadanti. Taṃ’katame pañcupādānakkhadhā? Seyyathidaṃ? Rūpūpādānakkhadho’tiādinā nayena sameti. Tesu ca ekūnavīsatisathesu.

‘သေယျထိဒံ’ ဟူသည်မှာ ထိုသူ သင်ယူအပ်သော သိပ္ပံပညာရပ်တို့ကို ဤသို့ ခွဲခြားပြအံ့ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ အနက်အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် မဟာနိဒါနသုတ် အဋ္ဌကထာ၌လည်း ဤအတိုင်းပင် အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ အချို့ကမူ ‘သေယျထိဒံ ကတမာနိ’ ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားသည် “ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း? ဤသို့လျှင်- ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓာ...” စသည်ဖြင့် လာသော နည်းလမ်းနှင့် ညီညွတ်၏။ ထိုသိပ္ပံကျမ်း တစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့တွင် -

Sutīti etha suyyate dhammo etāyāti suti, vedo.

‘သုတိ’ ဟူသော အရာ၌ ဤကျမ်းဖြင့် တရား (သို့မဟုတ် ဗေဒင်) ကို ကြားအပ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သုတိ’ (ဗေဒင်ကျမ်း) မည်၏။

Sammutīti saddagantho. Sesā saṅkhyādayopi ca kattuyonakattā bāhira sathesu yadi dissanti te sugahetabbā yevāti.

‘သမ္မုတိ’ ဟူသည် သဒ္ဒါကျမ်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော သင်္ချာစသော ကျမ်းတို့သည်လည်း ပြုလုပ်သူ (ကတ္တု) ၏ စွမ်းဆောင်မှုကြောင့် ပြင်ပကျမ်းတို့၌ အကယ်၍ တွေ့မြင်ရပါက ထိုကျမ်းတို့ကို ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်ကုန်သည်သာတည်း။

Bhattavissaggakaraṇathāyāti bhattakiccakaraṇathāya.

‘ဘတ္တဝိဿဂ္ဂကရဏတ္ထာယ’ ဟူသည် ဆွမ်းကိစ္စ (စားသောက်ခြင်း ကိစ္စ) ပြုခြင်းအကျိုးငှာ ဟူလို။

Sakiṃ evaṃ cakkhuṃ udapādīti atītabhave tīsu vedesu paricayasatiñāṇabalena sakimeva ekuggahaṇavārameva cakkhu veduggahañāṇacakkhu udapādi. Bahutaraṃ avacāpevā ekavārameva vadāpevā dhāretuṃ asakkontassa ñāṇacakkhu udapādīti adhippāyo.

‘သကိံ ဧဝံ စက္ခုံ ဥဒပါဒိ’ ဟူသည်မှာ အတိတ်ဘဝ၌ ဗေဒင်သုံးပုံတို့တွင် လေ့လာကျွမ်းကျင်ခဲ့သော သတိဉာဏ်၏ စွမ်းအားကြောင့် တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့်၊ တစ်ကြိမ်သင်ယူရုံမျှဖြင့် ဗေဒင်ကို သင်ယူတတ်မြောက်သော ဉာဏ်မျက်စိသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ များစွာသော အကြိမ် မရွတ်ဆိုစေဘဲ တစ်ကြိမ်တည်းသာ ရွတ်ဆိုစေ၍ ဆောင်ရွက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူအား ဉာဏ်မျက်စိ ပွင့်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Ācariyassa anuyogaṃ davā’ti’ācariya, tumhehi yaṃ yaṃ icchatha, taṃ taṃ maṃ pucchatha, ahaṃ vissajessāmi. Byākātuṃ asakkontassa me ācikkhathā’ti ācariyassa attano anuyogaṃ anuyuñjanaṃ codanaṃ davā. Ekacco hi anuyogaṃ dātuṃ sakkoti byākātuṃ pana na sakkoti. Nāgasenadārako pana tadubhayampi kātuṃ sakkotiyeva.

‘ဆရာအား အခွင့်ပေးခြင်း’ ဟူသည်ကား ‘ဆရာ၊ အရှင်ဘုရားတို့ အလိုရှိသမျှကို အကျွန်ုပ်အား မေးမြန်းတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ် ဖြေကြားပါအံ့။ မဖြေကြားနိုင်သော အကျွန်ုပ်အား (အဖြေကို) ပြောကြားတော်မူပါ’ ဟု ဆရာအား မိမိကို မေးမြန်းစစ်ဆေးခြင်း၊ စောဒနာခြင်းတည်းဟူသော အခွင့်ကို ပေး၍ (ဟု ဆိုလိုသည်။) အချို့သူသည် မေးမြန်းရန် အခွင့်ပေးခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏၊ ဖြေကြားခြင်းငှာမူကား မတတ်နိုင်။ နာဂသေနသူငယ်သည်မူကား ထိုနှစ်ပါးလုံးကိုပင် ပြုလုပ်နိုင်ပေ၏။

Dhammacakkhuṃ udapādīti’yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammantidhammacakkhu sotāpattimaggañāṇaṃ nibbānārammaṇaṃ huvā evaṃ uppajjanākārena udapādiyaṃ kiñci saṅkhataṃ dhammajātaṃ samudayadhammaṃ uppajjanasabhāvaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dhammajātaṃ nirujjhanasabhāvaṃ aniccaṃ khayavayadhammanti udapādi. Kasmā nibbānārammaṇaṃyeva maggañāṇameva udapādī?Ti. Tappaṭicchādakamohadhakāraṃ viddhaṃsevā uppannattā.

‘တရားမျက်စိ ဖြစ်ပွင့်ပြီ’ ဟူသည်ကား ‘ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားအလုံးစုံသည် ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏’ ဟူသော တရားမျက်စိတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသည့် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်သည် ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပွင့်လာ၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောရှိသော အလုံးစုံသော ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားသည် ချုပ်ပျောက်ခြင်းသဘောရှိ၏၊ ထိုတရားအလုံးစုံသည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘောရှိ၏၊ မမြဲခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိ၏ဟု ဖြစ်ပွင့်လာ၏။ အဘယ်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော မဂ်ဉာဏ်သက်သက်သာ ဖြစ်ပွင့်သနည်းဟူမူ— ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီး၍သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။

(Dosinā) dositāti vattabbe takārassa takāraṃ kavā dosinā’ti vuttaṃ.

‘ဒေါသိနာ’ ဟူသည်မှာ ‘ဒေါသိတာ’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ တ-အက္ခရာကို (န-အက္ခရာ) ပြု၍ ‘ဒေါသိနာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Rathaṃ āruyhā’ti etha sāmikaṃ ramayatīti ratho’ti viggaho kātabbo.

‘ရထားသို့ တက်၍’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘အရှင်သခင်ကို မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့် ရထား (ရထ)’ ဟု ဝိဂ္ဂဟ ပြုအပ်၏။

Rājaratho nāma sabbaratanavicitto icchitabbo.

မင်းစီးရထား မည်သည်ကို ရတနာအလုံးစုံဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုပြင်အပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

(Vayahaṃ) vahantī etenāti vayahaṃ uparimaṇḍapasadisapadaracchannasabbamālāguṇṭhimaṃ vā chādevāti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena katasakaṭaṃ vayhaṃ nāma.

‘ဝယှ’ ဟူသည်မှာ ဤယာဉ်ဖြင့် သယ်ဆောင်တတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဝယှ’ မည်၏။ အထက်၌ မဏ္ဍပ်နှင့်တူသော ပျဉ်ပြားတို့ဖြင့် မိုးအပ်သော သော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ပန်းတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ပတ်ထားအပ်သော သော်လည်းကောင်း မိုးကာအပ်သော၊ အဋ္ဌကထာ၌ လာသောနည်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော လှည်းယာဉ်အထူးသည် ‘ဝယှ’ မည်၏။

Sadamānikā’ti ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo davā garuḷapakkhakanayena sadamānikā’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena kato yānaviseso vayhādidvayaṃ cekathāya idhānītaṃ

‘သဒမာနိကာ’ ဟူသည်မှာ ဝဲယာနှစ်ဖက်တို့၌ ရွှေငွေစသည်တို့ဖြင့်ပြီးသော အမိုးလက်တံ (ယောင်လျား) တို့ကို တပ်ဆင်၍ ဂဠုန်တောင်ပံသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်အပ်သော၊ အဋ္ဌကထာ၌ လာသောနည်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ယာဉ်ထူးတည်း။ ဝယှနှင့် သဒမာနိကာတည်းဟူသော ယာဉ်နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ဤကျမ်း၌ ပြဆိုရန် ယူဆောင်အပ်၏။

Tithakaro’ti’uggaho savaṇaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti evaṃ vutte tithavāse patiṭṭhāya pare ca patiṭṭhāpevā piṭakattayatithachekakaraṇena dhammatithaṅkaro.

‘တိတ္ထကရော’ ဟူသည်မှာ ‘သင်ယူခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ ဟောပြောခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်းတည်းဟူသော တရားငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဆိပ်ကမ်း၌ နေခြင်းကို ဆိုအပ်၏’ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဆိပ်ကမ်း၌ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း တည်၍ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း တည်စေလျက်၊ ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဆိပ်ကမ်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် တရားတည်းဟူသော ဆိပ်ကမ်းကို ပြုတတ်သူ (ဓမ္မတိတ္ထကရ) မည်၏။

Nipuṇo’ti badhādīsu upajānanasamatho.

‘နိပုဏော’ ဟူသည်မှာ နှောင်ဖွဲ့ခြင်းစသည်တို့၌ ကောင်းစွာ သိမြင်စွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏။

Visārado’ti parisāsu bhayarahito.

‘ဝိသာရဒေါ’ ဟူသည်မှာ ပရိသတ်တို့အလယ်၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၏။

Sāmayiko’ti desajabhāsāsaṅkhātasamayakusalo sakasamayasamayantaracchekañāṇavanto.

‘သာမယိကော’ ဟူသည်မှာ ဒေသန္တရဘာသာစကားဟု ဆိုအပ်သော သမယ၌ လိမ္မာသူ၊ မိမိဝါဒတည်းဟူသော သမယနှင့် တစ်ပါးသောဝါဒတည်းဟူသော သမယတို့၌ ကျွမ်းကျင်သော ဉာဏ်ပညာရှိသူတည်း။

Paṭibhāṇo’ti kalyāṇavākya saṅkhyātapaṭibhāṇavanto.

‘ပဋိဘာဏော’ ဟူသည်မှာ ကောင်းမြတ်သော စကားဟု ဆိုအပ်သော လျင်မြန်ရဲရင့်သော ဉာဏ် (ပဋိဘာန်) ရှိသူတည်း။

Medhāvīti dhammojapaññāya medhāvī. Dhammojapaññā nāya ñānagato paṇḍito’kiṃ sutaṃ kiṃ vā suṇāmi, kiṃ kusalaṃ gavesinti’ yāya vicāreti sā dhammojapaññā nāma.

‘မေဓာဝီ’ ဟူသည်မှာ တရား၏ အရသာရှိသော ပညာ (ဓမ္မောဇပညာ) နှင့် ပြည့်စုံသော ပညာရှိတည်း။ ဉာဏ်သို့ရောက်သော ပညာရှိသည် ‘အဘယ်အရာကို ကြားနာဖူးသနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်အရာကို ကြားနာရအံ့နည်း၊ အဘယ်ကုသိုလ်တရားကို ရှာမှီးရအံ့နည်း’ ဟု အကြင်ဉာဏ်ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၏၊ ထိုဉာဏ်ပညာသည် ‘ဓမ္မောဇပညာ’ မည်၏။

Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodi…pe… ārādhesiti yeneva sammodaniyavacanena thero rañeñā milidassa cittaṃ ārādhesi tosesi teneva sammodanīyavacanena raññā saddhiṃ paṭisammodīti yojanā.

‘အရှင်နာဂသေနသည်လည်း တုံ့ပြန်၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်တော်မူ၏...ပ... နှစ်သက်စေ၏’ ဟူသည်ကား အကြင် ဝမ်းမြောက်ဖွယ်စကားဖြင့် မထေရ်မြတ်သည် မိလိန္ဒမင်းကြီး၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေအပ်၏၊ ဝမ်းမြောက်စေအပ်၏၊ ထိုဝမ်းမြောက်ဖွယ် စကားဖြင့်ပင် မင်းကြီးနှင့်အတူ တုံ့ပြန်၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်တော်မူ၏ဟု သမ္ဗန် (ယောဇနာ) စပ်အပ်၏။

Ñāyāmīti ñāto pākaṭo homi.

‘ဉာယာမိ’ ဟူသည်မှာ ထင်ရှားကျော်စောသူ၊ လူသိများသူ ဖြစ်၏။

Api ca kho mahārāja …pe… nāgaseno’ti yaṃ idaṃnāgaseno’ti nāmaṃ esā saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ hotīti yojanā.

‘စင်စစ်သော်ကား မြတ်သောမင်းကြီး...ပ... နာဂသေန’ ဟူသည်ကား အကြင် ‘နာဂသေန’ ဟူသော ဤအမည်သည် ရှိ၏၊ ထိုအမည်သည် အခေါ်အဝေါ် (သင်္ခါ)၊ သမည၊ ပညတ်၊ ဝေါဟာရ၊ နာမည်မျှသာ ဖြစ်၏ဟု သမ္ဗန် (ယောဇနာ) စပ်အပ်၏။

(Saṅkhā) etha ca saṅkhāyatīti saṅkhā. Saṅkathiyatīti atho kinti saṅkathiyati? Parassāti attā’ti bhavo’ti poso’ti puggalo’ti naro’ti māṇavo’ti tisso’ti datto’ti mañcapīṭhaṃ bhisibimbo hananti vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapānanti. Evaṃ anekehi ākārehi saṅkathīyatiti saṅkhā.

‘သင်္ခါ’ ဟူသည်မှာ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘သင်္ခါ’ မည်၏။ ပြောဆိုအပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်သို့ ပြောဆိုအပ်သနည်းဟူမူ— သူတစ်ပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါ (ဘဝ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား (ပေါသ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လူ (နရ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လုလင် (မာဏဝ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တိဿဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ ဖုံ၊ ကျောက်ပြင်စသည် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျောင်း၊ ဝင်းခြံ၊ တံခါး၊ ပြတင်းပေါက် ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ များစွာသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘သင်္ခါ’ (အခေါ်အဝေါ်) မည်၏။

Samaññā sammā ñāyatīti kinti ñāyatī?Ti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapānanti sammā ñāyatīti samaññā.

‘သမညာ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သိအပ်သောကြောင့် ‘သမညာ’ မည်၏။ အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ— ‘ငါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း...ပ... တံခါး၊ ပြတင်းပေါက် ဟူ၍လည်းကောင်း ကောင်းစွာ သိအပ်သောကြောင့် ‘သမညာ’ မည်၏။

(Paññatti) paññāpīyatīti paññatti.

‘ပညတ်’ ဟူသည်မှာ သိစေအပ်သောကြောင့် ‘ပညတ်’ မည်၏။

(Vohāro). Kinti paññāpīyatīti…pe… voharīyatīti vohāro. Kinni voharīyatiti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapātanti voharīyatīti vohāro. Imehi catuhi saṅkhāādīhi padehī nāmapaññattiyeva adhippetā nāmamattanti dassanato.

‘ဝေါဟာရ’ ဟူသည်မှာ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် ‘ဝေါဟာရ’ မည်၏။ အဘယ်သို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲအပ်သနည်းဟူမူ— ‘ငါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း...ပ... တံခါး၊ ပြတင်းပေါက် ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် ‘ဝေါဟာရ’ မည်၏။ ဤသင်္ခါစသော ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် ‘နာမည်မျှသာ’ ဟူသော စကားကြောင့် နာမပညတ်ကိုသာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။

Sace vaṃ mahārāja paṇḍitavādā sallapissasīti vaṃ sace mayā saddhiṃ paṇḍitānaṃ sallāpena.

‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ အကယ်၍ သင်သည် ပညာရှိတို့၏ နည်းလမ်းဖြင့် ပြောဆိုအံ့’ ဟူသည်မှာ ‘သင်မင်းကြီးသည် ငါနှင့်အတူ ပညာရှိတို့၏ စကားပြောခြင်းဖြင့် ပြောဆိုလိုပါလျှင်’ ဟု ဆိုလိုသည်။

Āveṭhanampi kayirati nibbeṭhanampi kayiratī’ti pañhapūcchanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena nibbeṭhanampi kayirati.

‘ရစ်ပတ်ခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏၊ ဖြေရှင်းခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ မေးခွန်းမေးမြန်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ရစ်ပတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ မေးခွန်းဖြေကြားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပညာရှိတို့သည် ဖြေရှင်းခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Niggaho’pi kayiratī’ti nāgasenathero musābhaṇatītiādinā niggahanayena aññapaṇḍitānaṃ niggahaṇavacanaṃ aññapaṇḍitehi kayirati. Api ca kathāvathuppakaraṇe āgato sabbaniggaho niggahoyeva.

‘နှိမ်နင်းခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘အရှင်နာဂသေနမထေရ်သည် မုသာဝါဒကို ပြောဆို၏’ စသည်ဖြင့် နှိမ်နင်းသော နည်းလမ်းဖြင့် အခြားသောပညာရှိတို့အား နှိမ်နင်းပြောဆိုခြင်းကို အခြားသောပညာရှိတို့သည် ပြုလုပ်တတ်ကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကထာဝတ္ထုကျမ်း၌ လာသော အလုံးစုံသော နှိမ်နင်းခြင်းသည်လည်း နှိမ်နင်းခြင်း (နိဂ္ဂဟ) ပင် ဖြစ်၏။

Paṭikkamampī’ti vaṃ mahārāja’rājā milido jambudīpe aggarājā kasmā musā bhaṇasī’tiādinā paṭikkamampi kayirati.

‘ဖဲခွာခြင်း (ဆုတ်ယုတ်ခြင်း) ကိုလည်း ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ အမြတ်ဆုံးသောမင်း ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် မုသာဝါဒကို ပြောဆိုရသနည်း’ စသည်ဖြင့် ဖဲခွာခြင်း (ဆုတ်ယုတ်ခြင်း) ကိုလည်း ပြုလုပ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Viseso ‘pīti’sampannaṃ munino cittaṃ, ‘kammanā byattattena ca vijjācaraṇasampannaṃ dhammagatānaṃ pasaṃsatī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāta viseso. Idha pana kallo’si bhante’tiādi paṭiggahaṇaviseso’ti’sampannaṃ munino cittaṃ…pe… dhammagatānaṃ anumodasī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāto paṭiggahaṇaviseso. Idha pana sādhu kho vaṃ mahārāja rathaṃ jānāsī’tiādi. Ekaṃ vathuṃ paṭijānantīti kalyāṇamaṇiādikaṃ aññataraṃ ekaṃ vathuṃ kalyāṇaṃ vā athi nathiti paṭijānanti paṭhamadivase tayo pañhā raññā pucchitā nāmapaññattipañho sattavassikapañho vīmaṃsanapañho.

‘ထူးခြားမှု (ဝိသေသ) ကိုလည်း ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘မုနိတို့၏ စိတ်သည် ပြည့်စုံ၏၊ ဝိဇ္ဇာနှင့် စရဏနှင့် ပြည့်စုံသော တရားလမ်းသို့ လိုက်သူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမွမ်းအပ်၏’ စသည်ဖြင့် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားမှုတည်း။ ဤနေရာ၌မူကား ‘အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် တော်စပ်လှပေ၏’ စသည်ဖြင့် ဝန်ခံခြင်းထူး (ပဋိဂ္ဂဟဏဝိသေသ) ဖြစ်၏။ ‘မုနိတို့၏ စိတ်သည် ပြည့်စုံ၏...ပ... တရားလမ်းသို့ လိုက်သူတို့အား ဝမ်းမြောက်နုမောဒနာ ပြုအပ်၏’ စသည်ဖြင့် ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝန်ခံခြင်းထူး ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်သည် ရထားကို ကောင်းစွာ သိပေ၏’ စသည်တည်း။ ‘ဝတ္ထုတစ်ခုကို ဝန်ခံကြကုန်၏’ ဟူသည်မှာ ကောင်းမြတ်သော ပတ္တမြားစသည်တည်းဟူသော တစ်ခုခုသောဝတ္ထုသည် ကောင်းမြတ်၏ သို့မဟုတ် ရှိ၏၊ မရှိ၏ဟု ဝန်ခံကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပထမနေ့၌ မင်းကြီးသည် ‘နာမပညတ်ပြဿနာ’၊ ‘ခုနစ်နှစ်အရွယ်ပြဿနာ’၊ ‘စမ်းသပ်စစ်ဆေးသောပြဿနာ’ တည်းဟူသော မေးခွန်းသုံးခုကို မေးမြန်းခဲ့၏။

Bhante nāgasena pucchissāmīti …pe… kimpana mahārāja tayā pucchitanti tatiyo vīmaṃsanapañho ṭhānuppattikapaṭihānajānanathāya vīmaṃsanavasena pucchitattā vimaṃsanapañho nāma. Tatha’pucchito me bhante’ti idaṃ raññā attanā heṭṭhā pucchite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.

‘အရှင်နာဂသေန၊ အကျွန်ုပ် မေးမြန်းပါအံ့...ပ... မြတ်သောမင်းကြီး၊ သင်သည် အဘယ်အရာကို မေးမြန်းအပ်သနည်း’ ဟူသည်မှာ တတိယမြောက် ‘စမ်းသပ်စစ်ဆေးသောပြဿနာ’ ဖြစ်၏။ ချက်ချင်းဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ပဋိဘာန် (ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာန်) ကို သိရှိနိုင်ရန် စမ်းသပ်စစ်ဆေးသည့်အနေဖြင့် မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် ‘စမ်းသပ်စစ်ဆေးသောပြဿနာ’ မည်၏။ ထိုစကားတို့၌ ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ် မေးမြန်းအပ်ပါပြီ’ ဟူသော ဤစကားကို မင်းကြီးသည် မိမိကိုယ်တိုင် အောက်၌ မေးမြန်းခဲ့သော ပြဿနာနှစ်ခုကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

Vissajjitaṃ me’ti idampi therena attanā heṭṭhā vissajjite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.

‘ငါ ဖြေကြားအပ်ပါပြီ’ ဟူသော ဤစကားကိုလည်း မထေရ်မြတ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် အောက်၌ ဖြေကြားခဲ့ပြီးသော ပြဿနာနှစ်ခုကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

Nāgaseno nāgaseno’ti sajjhāyaṃ karonto pakkāmīti raññā nāgasenathere bahumānagāravo kato’ti dīpetuṃ buddhaghosācariyena vuttaṃ agāravo hi puggalo garuṭṭhāniyaṃ puggalaṃ disvāpi suvāpi jānivāpi apassanto asuṇanto ajānanto viya hotīti. Tatrāyaṃ vacanatho? Āguṃ pāpaṃ na karotīti nāgo. Senti sayanti etena vādapaccathikā janāti seno nāgo ca so seno cāti nāgaseno sāmaññādīsu catusu nāmesu idaṃ kittimanāmaṃ.

‘နာဂသေန၊ နာဂသေန’ ဟု ရွတ်ဆိုပွားများလျက် ကြွသွားတော်မူ၏ ဟူသည်မှာ မင်းကြီးသည် နာဂသေနမထေရ်အပေါ်၌ များစွာသော ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကို ပြုတော်မူအပ်၏ဟူသောအချက်ကို ပြခြင်းငှာ အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာက မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ရိုသေမှုမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လေးစားထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်ရသော်လည်း၊ ကြားရသော်လည်း၊ သိရသော်လည်း မမြင်၊ မကြား၊ မသိသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ ဝုတ္တတ္ထ (ဝါစနတ္ထ) ကား အဘယ်နည်း။ အကုသိုလ်ဒုစရိုက်တရား (အပြစ်) ကို မပြုတတ်သောကြောင့် ‘နာဂ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူဖြင့် ဝါဒပြိုင်ဘက် ရန်သူတို့သည် ငြိမ်ဝပ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် အိပ်စက်ကြရကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘သေန’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူသည် နာဂလည်းဖြစ်၊ သေနလည်း ဖြစ်သဖြင့် ‘နာဂသေန’ မည်၏။ သာမညအစရှိသော အမည်လေးမျိုးတို့တွင် ဤအမည်သည်ကား ကျော်စောခြင်းဖြင့် သမုတ်အပ်သော ‘ကိတ္တိမနာမ’ ဖြစ်သည်။

Suṭṭhu thero ababhanumodīti’sādhu suṭṭhu’ti vacanena. Antarāmagge pucchito anathakālapañho.

မထေရ်သည် ‘ကောင်းလှပေစွ၊ ကောင်းလှပေစွ (သာဓု သုဋ္ဌု)’ ဟူသော စကားဖြင့် ကောင်းစွာ ဝမ်းမြောက်တော်မူ၏ ဟူလို။ လမ်းခရီးအကြား၌ မေးမြန်းအပ်သော အနတ္ထကာလပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Katametha nāgaseno’ti katamo dhammo etasmiṃ vacane nāgaseno nāma hotīti pucchi.

‘ဤအရပ်၌ နာဂသေနသည် အဘယ်နည်း’ ဟူသည်ကား ‘ဤစကား၌ အဘယ်တရားသည် နာဂသေန မည်သနည်း’ ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Jīvo’ti jīvabhuto vāyo.

‘ဇီဝ’ ဟူသည်ကား အသက် (ဇီဝ) ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် (လေ) ဖြစ်သည်။

Assāsapassāsā nāmete kāyasaṅkhāro’ti thero abhidhammakathaṃ akāsīti iminā anantakāyassa ete anto-pavisana-bahi-nikkhamatavātā assāsapassasā nāma karajakāyena abhisaṅkharīyanti, tasmā kāyasaṅkhārā ca honti, teneva jīvena nāgaseno nāgaseno’ti iminā nāmamattaṃ gaṇhāti na puggalo jīvo gahetabbo’ti thero abhidhammakathaṃ akāsi.

‘ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ကရဇကာယ၏ ပြုပြင်မှု (ကာယသင်္ခါရ) မည်ကုန်၏’ ဟု မထေရ်သည် အဘိဓမ္မာတရားကို ဟောကြားတော်မူ၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် — အနန္တကာယမင်းအား ဤအတွင်းသို့ ဝင်သော၊ အပြင်သို့ ထွက်သော လေတို့ကို ထွက်သက်ဝင်သက်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုလေတို့ကို ကရဇကာယဖြင့် ပြုပြင်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကာယသင်္ခါရများလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအသက်မျှဖြင့်သာလျှင် ‘နာဂသေန၊ နာဂသေန’ ဟု အမည်မျှကိုသာ ယူအပ်၏၊ ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါ ဇီဝဟူ၍ မယူအပ်ဟူ၍ မထေရ်သည် အဘိဓမ္မာတရားကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Upāsakattaṃ pavedesī’ti attasanniyyātanena sissabhāvūpagamanena paṇipātena samādānenāti catusu saraṇagamanūpāyesu samādānena ratanattayassa ca therassa ca upāsakabhāvaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi, tañca saraṇaṃ gacchāmi, upāsakaṃ maṃ dhārehi ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti.

‘ဥပါသကာအဖြစ်ကို လျှောက်ထား၏’ ဟူသည်ကား — မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း၊ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၊ ဦးညွှတ်ခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း တည်းဟူသော သရဏဂုံသွားခြင်း အကြောင်းဥပါယ် လေးပါးတို့တွင် ဆောက်တည်ခြင်းအားဖြင့် ရတနာသုံးပါးနှင့် မထေရ်၏အပေါ်၌ ‘ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ တရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ သံဃာကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ ထိုအရှင်မြတ်ကိုလည်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ တပည့်တော်ကို ယနေ့မှစ၍ အသက်ထက်ဆုံး ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သူ ဥပါသကာတစ်ဦးအဖြစ် မှတ်တော်မူပါ’ ဟု ဥပါသကာအဖြစ်ကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Anantakāyapañho catutho.

စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်သော အနန္တကာယပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Kimhi hoti kathāsallāpo’ti kimhi kāraṇe nimittabhute kathāsallāpo hoti. Kimpayojano kathāsallāpo’ti adhippāyo idaṃ rañañā kimathāya vuttaṃ? Anuyogadānathāya ceva pucchanassa okāsadāpanathāya cāti ñātabbaṃ.

‘အဘယ်အရာ၌ ပြောဆိုဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်သနည်း’ ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းအရင်း အဆောက်အဦးကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်သနည်းဟူလို။ ‘ထိုပြောဆိုဆွေးနွေးခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း’ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဤစကား၌ မင်းကြီးသည် အဘယ်အကျိုးငှာ မိန့်ဆိုသနည်း။ (တရားစကားကို) မေးမြန်းစိစစ်ခွင့် ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မေးမြန်းရန် အခွင့်လမ်း ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း မိန့်ဆိုသည်ဟု သိအပ်သည်။

Athena mayaṃ mahārāja athikā athena hotu kathāsallapo’ti iminā thero rañño anuyogañceva okāsañca deti tatha athenā’ti.

‘မြတ်သောမင်းကြီး... ငါတို့သည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားအပ်ကုန်၏၊ ထိုအကျိုးစီးပွားဖြင့် ပြောဆိုဆွေးနွေးခြင်း ဖြစ်ပါစေ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် မထေရ်သည် မင်းကြီးအား မေးမြန်းစိစစ်ခွင့်ကိုလည်းကောင်း၊ အခွင့်အလမ်းကိုလည်းကောင်း ပေးတော်မူ၏။ ထိုနည်းတူစွာ ‘အကျိုးစီးပွားဖြင့်’ ဟူသောအနက်ကိုလည်း ပေးတော်မူ၏။

’Atho payojano saddā’bhidheyya vuddhiyaṃ dhane,Vathamhi kāraṇe nāse hite pacchimapabbate’ti;

‘အတ္ထ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကျိုးကျေးဇူး (ပယောဇန)၊ ဟောအပ်သော အနက် (အဘိဓေယျ)၊ ကြီးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ)၊ ဥစ္စာ (ဓန)၊ ဖြစ်ပျက်ခြင်း (ဝတ္တ)၊ အကြောင်း (ကာရဏ)၊ ပျက်စီးခြင်း (နာသ)၊ အကျိုးစီးပွား (ဟိတ) နှင့် အနောက်ဘက်တောင် (ပစ္ဆိမပဗ္ဗတ) တို့၌ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း —

Evaṃ vuttesu athesu idha payojanañca hitañca labbhati. Tesu lokiyalokuttaraphalaṃ payojanaṃ nāma, sāsanavuddhi vā. Yathicchitaphalanipphādāno hinoti pavattatīti hitaṃ. Dānasīlādilokiyalokuttarakāraṇaṃ.

ဤသို့ ဆိုအပ်ကုန်သော အနက်တို့တွင် ဤနေရာ၌ ပယောဇန (အကျိုးကျေးဇူး) နှင့် ဟိတ (စီးပွားချမ်းသာ) ကို ယူအပ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လောကီလောကုတ္တရာ အကျိုးရလဒ် သို့မဟုတ် သာသနာတော် တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းကို ‘ပယောဇန’ မည်၏။ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် ‘ဟိတ’ မည်၏။ ယင်းသည် အလှူဒါန သီလ စသည်တို့နှင့်တကွ လောကီလောကုတ္တရာ အကြောင်းတရား ဖြစ်သည်။

Kintī’ti kimhi asaṅkhatadhātusaṅkhāte nibbāne phalasaṅkhāte nibbāne idaṃ paccuppannadukkhaṃ nirujjheyya.

‘အဘယ်သို့နည်း’ ဟူသည်မှာ — အဘယ်သို့သော အသင်္ခတဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၊ ဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ဤပစ္စုပ္ပန်ဆင်းရဲသည် ချုပ်ငြိမ်းရာသနည်း။

Anupādāparinibbānanti arahattaphalasaṅkhātaṃ anupādāparinibbānaṃ. Nibbānañhi duvidhaṃ apaccayaparinibbānaṃ anupādāparinibbānanti. Tesu avijjādipaccayarahitattā asaṅkhatadhātu apaccaya-parinibbānaṃ nāma. Kilesasaṅkhata-parinibbānasaṅkhātaṃ upādāna rahitattā arahattaphalaṃ anupādāparinibbānaṃ nāma.

‘ဥပါဒါန်မရှိဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း (အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်)’ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် နိဗ္ဗာန်သည် အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာန်နှင့် အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန် ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အသင်္ခတဓာတ်ကို ‘အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာန်’ မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို ငြှိမ်းသတ်ခြင်းတည်းဟူသော ပရိနိဗ္ဗာန်ဖြစ်၍ ဥပါဒါန်ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်’ မည်၏။

Rājābhinītā’ti rājūhi pīḷitā rājabhītā vā.

‘မင်းတို့ နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော (ရာဇာဘိနီတ)’ ဟူသည်ကား မင်းတို့သည် ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သော သို့မဟုတ် မင်းဘေးကို ကြောက်ရွံ့ကုန်သော သူတို့ ဖြစ်သည်။

Iṇaṭṭā’ti iṇena pīḷitā.

‘ကြွေးမြီ နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော (ဣဏဋ္ဌ)’ ဟူသည်ကား အကြွေးဖြင့် ပူပန်ညှဉ်းဆဲအပ်ကုန်သော သူတို့ ဖြစ်သည်။

Kallo’sīti byākaraṇa ñāṇena cheko’si, aṅguttaraṭīkāyaṃ’ byākaraṇe samatho’. Paṭibalo’tipi vattuṃ vaṭṭati yevāti.

‘အရှင်ဘုရားသည် တော်စပ်လှပေ၏ (ကလ္လောသိ)’ ဟူသည်ကား ဖြေဆိုခြင်း ဉာဏ်ပညာ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်လှပေ၏ ဟူလို။ အင်္ဂုတ္တရဋီကာ၌ ‘ဖြေဆိုဝေဖန်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ (သမထ)’ ဟု ဆို၏။ ‘စွမ်းဆောင်နိုင်သူ (ပဋိဗလ)’ ဟု ပြောဆိုရန်လည်း သင့်လျော်သည်သာတည်း။

Pabbajjāpañho pañcamo.

ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်သော ရဟန်းပြုခြင်းပြဿနာ (ပဗ္ဗဇ္ဇာပြဿနာ) ဖြစ်သည်။

Sopādāno’ti sakileso.

‘ဥပါဒါန်နှင့်တကွဖြစ်သော (သောပါဒါန)’ ဟူသည်ကား ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်သော သူတည်း။

Paṭisadahanapañho chaṭṭho.

ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သော တစ်ဖန်သန္ဓေနေခြင်းပြဿနာ (ပဋိသန္ဓေနေခြင်းပြဿနာ) ဖြစ်သည်။

Yoniso manasikārenāti aniccaṃ dukkhanti upāyena pathena sāraṇalakkhaṇena ārammaṇapaṭipādakamanasikārena.

‘သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် (ယောနိသောမနသိကာရ)’ ဟူသည်ကား (ရုပ်နာမ်ဓမ္မတို့ကို) အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ စသည်ဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော နည်းလမ်းလမ်းကြောင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော အာရုံသို့ ရောက်စေတတ်သော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Manasikārapañho sattamo.

သတ္တမမြောက် ဖြစ်သော နှလုံးသွင်းခြင်းပြဿနာ (မနသိကာရပြဿနာ) ဖြစ်သည်။

Ussahanalakkhaṇe’ti sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanavasena ussahanalakkhaṇe gaṇhanalakkhaṇe vā.

‘အားထုတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော (ဥဿဟနလက္ခဏ)’ ဟူသည်ကား ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို အာရုံ၌ ယှဉ်စပ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် အားထုတ်ခြင်းလက္ခဏာ သို့မဟုတ် သိမ်းပိုက်ခြင်း (ယူခြင်း) လက္ခဏာ ရှိသည်။

Manasikāralakkhaṇapañho aṭṭhamo.

အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သော မနသိကာရလက္ခဏာပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Yo sīlakkhadho varapātimokkhiyo’ti yo pātimokkhasīlasaṃvarasaṅkhāto buddhuppādeyeva uppanno sīlaguṇo sayaṃ patiṭṭhāti iduyādīnaṃ ekadasannaṃ kusaladhammānaṃ nissayākārena nissayapaccayo ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayo ca pathavī iva sattānaṃ patiṭṭhā.

‘မြတ်သော ပါတိမောက်သီလတည်းဟူသော သီလက္ခန္ဓာ’ ဟူသည်ကား — ဘုရားပွင့်တော်မူရာ ကာလ၌သာ ပေါ်ပေါက်တတ်သော၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဟု ဆိုအပ်သော သီလဂုဏ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် တည်ရှိ၏၊ ဣန္ဒြေအစရှိသော တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ကုသိုလ်တရားတို့၏ မှီရာအဖြစ်ဖြင့် နိဿယပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ အားကြီးသော အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဥပနိဿယပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့အား မြေကြီးသည် မှီရာတည်ရာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Sīlapatiṭṭhānalakkhaṇapañho navamo.

နဝမမြောက် ဖြစ်သော သီလ၏ တည်ရာဖြစ်သော လက္ခဏာပြဿနာ (သီလပတိဋ္ဌာနလက္ခဏာပြဿနာ) ဖြစ်သည်။

Aññesaṃ cittaṃ vimuttaṃ passivā’ti aññesaṃ ariyānaṃ sotāpattiphalādike phale visesena adhimuttaṃ pakkhadantaṃ ñāṇacakkhunā passivā.

‘တစ်ပါးသောသူတို့၏ စိတ်သည် လွတ်မြောက်သည်ကို မြင်၍’ ဟူသည်မှာ — အခြားသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်တို့၌ ထူးခြားစွာ သက်ဝင်ယုံကြည်လျက် ပြေးဝင်သည်ကို ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်၍ ဟူလို။

Saddhālakkhaṇapañho dasamo.

ဒသမမြောက် ဖြစ်သော သဒ္ဓါလက္ခဏာပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Sabbe kusalā dhammā’ti sabbe lokiyakusaladhammā uppannā na parihāyanti.

‘ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်’ ဟူသည်ကား ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ခပ်သိမ်းသော လောကီကုသိုလ်တရားတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း မရှိကုန်။

Vīriyalakkhaṇapañho ekādasamo.

ဧကဒသမမြောက် ဖြစ်သော ဝီရိယလက္ခဏာပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Apilāpanalakkhaṇo’ti ārammaṇe anupavisanaṭṭhena ogāhanalakkhaṇo sappaṭibhāgadhammo’ti paṭibhāgena paccathikena saha vattantīti sappaṭibhāgā sukko ca kaṇhapaṭibhāgena sappaṭibhāgo.

‘မပေါ်မလောသော (သို့မဟုတ်) နစ်မြုပ်ခြင်း မရှိသော လက္ခဏာ (အပိလာပနလက္ခဏ)’ ဟူသည်မှာ — အာရုံသို့ အဖန်ဖန် သက်ဝင်ခြင်းအနက်ဖြင့် သက်ဝင် နစ်မြုပ်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိသည်။ ‘သပ္ပဋိဘာဂဓမ္မ’ ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားနှင့်အတူ တည်ရှိတတ်ကုန်သောကြောင့် သပ္ပဋိဘာဂ မည်ကုန်၏။ ဖြူစင်သော ကုသိုလ်တရားသည်လည်း ညစ်နွမ်းသော အကုသိုလ်တရားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် သပ္ပဋိဘာဂ ဖြစ်သည်။

Kaṇhasukkasappaṭibhāge’ti īdisapāṭho yadi athi sudaroyeva.

‘ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂ’ ဟူ၍ ဤကဲ့သို့သော ပါဌ်ရှိခဲ့သော် ကောင်းလှပေစွ။

Apilāpetīti anupavisanaṭṭhena ogāhati.

‘မလွင့်မပါး စွဲမြဲစေ၏ (အပိလာပေတိ)’ ဟူသည်မှာ ထပ်တလဲလဲ သက်ဝင်ခြင်း အနက်ဖြင့် သက်ဝင် နစ်မြုပ်၏။

Hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo’ti kusalākusalānaṃ dhammānaṃ iṭṭhāniṭṭha-vipākadānabhāva-saṃkhāta-nipphattiyo.

‘အကျိုးရှိ၊ အကျိုးမဲ့သော တရားတို့၏ လားရာဂတိတို့’ ဟူသည်မှာ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့၏ ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်သော ဝိပါက်အကျိုးကို ပေးတတ်သော သဘောဟု ဆိုအပ်သော ပြီးစီးခြင်းများ ဖြစ်သည်။

Sabbathakanti sabbakicce niyuttaṃ sabbalīnudhaccesu icchitabbaṃ vā.

‘ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ အကျိုးရှိသော (သဗ္ဗတ္ထက)’ ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော ကိစ္စ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သည်၊ သို့မဟုတ် ငိုက်မျဉ်းခြင်း (လီန)၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) အားလုံးတို့၌ အလိုရှိအပ်သောတရား ဖြစ်သည်။

Satilakkhaṇapañho dvādasamo.

ဒွါဒသမမြောက် ဖြစ်သော သတိလက္ခဏာပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Tappamukhā’vāti rājappadhānā iva.

‘ထိုတရားလျှင် အကြီးအမှူးရှိကုန်၏ (တပ္ပမုခါ)’ ဟူသည်မှာ မင်းသည် အကြီးအမှူးရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Samādhipañho terasamo.

တေရသမမြောက် ဖြစ်သော သမာဓိပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Yo uppajjati so eva so’ti yo pathaviphassādiparamathadhammo uppajjati, so uppannapubbadhammo eva.

‘အကြင်တရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုတရားသည်ပင် ထိုတရား ဖြစ်သလော’ ဟူသည်ကား — မြေကြီး၊ တွေ့ထိမှု (ပထဝီ၊ ဖဿ) စသော အကြင်ပရမတ္ထတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုတရားသည် ရှေး၌ ဖြစ်ပေါ်ဖူးသော တရားပင် ဖြစ်သလော ဟူလို။

Paññālakkhaṇapañho cuddasamo.

စုဒ္ဒသမမြောက် ဖြစ်သော ပညာလက္ခဏာပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Nānā-ekakiccakaraṇapañho paṇṇarasamo.

ပန္နရသမမြောက် (တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက်) ဖြစ်သော အထူးထူးသော တရားတို့၏ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း ပြဿနာ ဖြစ်သည်။

Paṇṇarasapañhavanto paṭhamavaggo samatto.

ပြဿနာတစ်ဆယ့်ငါးခုရှိသော ပထမဝဂ်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Vaṃ pana bhante evaṃ vutte kiṃ vadeyyāsī’ti yadā vaṃ daharo taruṇo mado uttānaseyyako ahosi soyeva vaṃ etarahi mahanto’ti imasmiṃ vacane mayā ca kenavidha pucchanavasena vutte vaṃ kiṃ vadeyyāsīti yojanā.

“အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့မေးလျှောက်အပ်သော် အရှင်ဘုရား အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူအံ့နည်း” ဟူသည်ကား “အရှင်ဘုရားသည် ငယ်ရွယ်နုပျို၍ ကလေးငယ် (ပက်လက်အိပ်တတ်သောအရွယ်) ဖြစ်စဉ်က ထိုသူသည်ပင် ယခုအခါ ကြီးသောသူ ဖြစ်ပါသလော” ဟု ဤစကား၌ ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် မေးအပ်သော် “အရှင်ဘုရား အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူအံ့နည်း” ဟု တွဲစပ်ရမည်။

Dutiyavagge pana dhammasantatipañho paṭhamo.

ဒုတိယဝဂ်၌မူကား ဓမ္မသန္တတိပြဿနာ (တရားအစဉ်အဆက် ဖြစ်ပုံပြဿနာ) သည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Na paṭisadahanajānanapañho dutiyo.

နပဋိသန္ဒဟနဇာနနပြဿနာ (ပဋိသန္ဓေမနေရသူသည် မိမိပဋိသန္ဓေမနေရတော့မည်ကို သိ၊ မသိ ပြဿနာ) သည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Sakiccayanti attano visayobhāsanakiccaṃ.

“သကိစ္စံ” ဟူသည် မိမိ၏အာရုံကို ထွန်းလင်းစေတတ်သော ကိစ္စတည်း။

Ālimpanaṃ vijjhāpetunti aggiṃ nibbāpetuṃ

“အာလိမ္ပနံ ဝိဇ္ဈာပေတုံ” ဟူသည် မီးကို ငြှိမ်းသတ်ရန် ဖြစ်သည်။

Paññānirujjhanapañho tatiyo.

ပညာနိရုဇ္ဈနပြဿနာ (ပညာချုပ်ငြိမ်းခြင်းပြဿနာ) သည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Nibbisaṃ bhatako yathā’ti yathā bhatako bhatakakammaṃ kavā lakkhaṃ nibbisaṃ nibbisanto labhanto dukkhaṃ jīvituṃ nābhinadati maraṇañca nābhinadati maraṇakālaṃ āgameti, evamevāhaṃ kālaṃ maraṇakālaṃ paṭikaṅkhāmi āgamemīti adhippāyo.

“နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ” ဟူသည်မှာ အခစားလုပ်သားသည် အခစားအလုပ်ကို လုပ်ပြီး၍ မိမိရထိုက်သော အခကြေးငွေကို ရရှိခံစားရသော်လည်း ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးရခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ သေခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်ဘဲ သေမည့်အချိန် (သို့မဟုတ်) အလုပ်ပြီးမည့်အချိန်ကိုသာ စောင့်မျှော်နေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ငါသည်လည်း သေမည့်အချိန်ကာလကိုသာ မျှော်လင့်စောင့်စားနေပါသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Parīnibbānapañho catutho.

ပရိနိဗ္ဗာနပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Yadi kusalā na dukkhā’ti sukhā vedanā kusalā yadi siyā sā kusalā vedanā na dukkhabhūtā.Yadi siyā sā kusalā na hoti. Kusalaṃ dukkhanti na upapajjatī’ti kusalaṃ dukkhabhutanti vacanaṃ na upapajjatīti vattuṃ na yujjati. Kusalaṃ dukkhaṃ na. Aññamaññapaccanīkattā’ti rañño adhippāyo. Sabhāvo pana evaṃ na hoti. Kusalā hi sukhā vedanā saṅkhāradukkhena vipariṇāmadukkhena’pi dukkhā. Nekkhammanissitadomanassasaṅkhātadukkhā’pi anavajjaṭṭhena kusalā siyāti thero pana mayi rājānaṃ ayoguḷahimapiṇḍapañhaṃ pucchante taṃ rājā micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ harituṃ asakkonto maṃ athajappanaṃ yācissati. Atha rājātaṃ sabhāvathaṃ saññāpessāmīti manvā taṃ kimmaññasi mahārājā’tiādimāha. Kinnu kho mahārāja ubho’pi te daheyyunti imasmiṃ pucchāvacane therena vutte rājā sītuṇhasamaññātā tejodhātu’ti sutattā sītahimapiṇḍassa kharakhādanabhāvañca sadhāya dhātunaṃ ussadabhāvajānanañāṇato virujjhivā’āma bhante ubho’pi te daheyyunti viruddhapaṭivacanaṃ adāsi.

“အကယ်၍ ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲမဟုတ်ပါလော” ဟူသည်မှာ ချမ်းသာသောဝေဒနာသည် အကယ်၍ ကုသိုလ်ဖြစ်ပါက ထိုကုသိုလ်ဝေဒနာသည် ဆင်းရဲသဘောမရှိရာ။ အကယ်၍ ဆင်းရဲဖြစ်ပါက ထိုဝေဒနာသည် ကုသိုလ်မဖြစ်ရာ။ “ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲဖြစ်၏ဟူသောစကားသည် မလျော်ကန်ပါ” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲသဘောဖြစ်၏ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်၊ မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲမဟုတ်၊ အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း” ဟူသည်မှာ မင်းကြီး၏ အလိုတည်း။ သဘောတရားအရမူ ဤသို့မဟုတ်ပေ။ ကုသိုလ်ဖြစ်သော ချမ်းသာသောဝေဒနာသည်ပင်လျှင် သင်္ခါရဆင်းရဲအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပရိဏာမဆင်းရဲအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲမည်သာတည်း။ နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဒေါမနဿဟူသော ဆင်းရဲသည်လည်း အပြစ်မရှိသော သဘောအားဖြင့် ကုသိုလ်ဖြစ်နိုင်၏ဟု မထေရ်သည် ကြံစည်တော်မူသည်။ “ငါသည် မင်းကြီးအား သံလုံးပူနှင့် ရေခဲတုံးပြဿနာကို မေးသောအခါ မင်းကြီးသည် မှားယွင်းစွာ ဖြေဆိုလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ငါသည် အပြစ်တင်မည်။ မင်းကြီးသည် ထိုအပြစ်ကို မချေဖျက်နိုင်သဖြင့် ငါ့ကို အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းပြပါရန် တောင်းပန်လိမ့်မည်။ ထိုအခါ ငါသည် မင်းကြီးအား ထိုသဘာဝအဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်စေအံ့” ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူ၍ “မြတ်သောမင်းကြီး... အဘယ်သို့ မှတ်ထင်တော်မူသနည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “မြတ်သောမင်းကြီး... ထိုနှစ်ခုလုံးပင် သင့်ကို ပူလောင်စေပါသလော” ဟု ဤမေးခွန်းကို မထေရ်မြတ် မိန့်ကြားအပ်သော် မင်းကြီးသည် အေးခြင်း ပူခြင်းဟူသော တေဇောဓာတ်ဟု ကြားဖူးသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ အေးသောရေခဲတုံး၏ ပြင်းထန်စွာ ကိုက်ခဲတတ်သော သဘောကို ရည်ရွယ်၍လည်းကောင်း ဓာတ်တို့၏ လွန်ကဲသောသဘောကို သိသောဉာဏ်နှင့် ဆန့်ကျင်လျက် “အရှင်ဘုရား... မှန်ပါသည်၊ ထိုနှစ်ခုလုံးပင် ပူလောင်စေပါသည်” ဟု ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အဖြေကို ပေးခဲ့သည်။

Na hi bhante’ti rañño avajānanapaṭikkhapanaṃ.

“န ဟိ ဘန္တေ” ဟူသည် မင်းကြီး၏ မသိနားမလည်ဘဲ ငြင်းပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ajānāhi niggahanti theravacanaṃ. Yasmā te purimāya’āmā’ti paṭiññāya pacchimā’na hi bhante’ti paṭiññā pacchimāya ca purimā na sadhiyatī. Tasmā vaṃ niggahaṃ patto. Vaṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ sampiṭicchāhī’ti atho. Idāni ubhinnaṃ tattābhāvadassanavasena ubhinnaṃ sītalābhāvadassanavasena ca taṃ niggahaṃ pākaṭaṃ karonto yadi tattaṃ dahatī’tiādimāha.

“အနိုင်ကို ဝန်ခံလော့ (နိဂ္ဂဟကို သိလော့)” ဟူသည်မှာ မထေရ်မြတ်၏ စကားတည်း။ “အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သင်၏ ရှေးဦးစွာ ‘မှန်ပါသည်’ ဟု ဝန်ခံချက်နှင့် နောက်ပိုင်း ‘အရှင်ဘုရား မဟုတ်ပါ’ ဟု ဝန်ခံချက်တို့သည် ရှေ့နောက်မညီညွတ်၊ နောက်စကားဖြင့် ရှေ့စကားကို မထောက်ခံနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်သည် အရှုံး (နိဂ္ဂဟ) သို့ ရောက်ပြီ။ သင်သည် အရှုံးအပြစ်ကို ဝန်ခံလော့” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ နှစ်မျိုးလုံး ပူသောသဘောရှိပုံနှင့် နှစ်မျိုးလုံး အေးသောသဘောရှိပုံကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ထိုနိဂ္ဂဟ (အရှုံး) ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “အကယ်၍ ပူသောကြောင့် ပူလောင်စေအံ့” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tatha– ‘yadi tattaṃ dahatī’ti sace ubhinnaṃ tattatā dahati. Yadi tattaṃ dahatī’ti ca ṭhapanavacanaṃ.

ထိုစကား၌ “ယဒိ တတ္တံ ဒဟတိ” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ နှစ်ခုလုံး၏ ပူသောအဖြစ်က ပူလောင်စေအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “ယဒိ တတ္တံ ဒဟတိ” ဟူသောစကားသည် ဝန်ခံချက်စကား ဖြစ်သည်။

Na ca te ubho’ti dosāropanavacanaṃ.

“န စ တေ ဥဘော (ထိုနှစ်ခုလုံးသည် မဟုတ်ကုန်)” ဟူသည်ကား အပြစ်တင်သော စကားတည်း။

Tena na uppajjatī’ti tena tasmiṃ ubhinnaṃ uṇhabhāvakāraṇā ubho’pete dahanti’ti vacanaṃ tattabhāvassa dahane na upapajjati, na yujjati.

“တေန န ဥပပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ နှစ်ခုလုံး ပူသောအဖြစ်ကြောင့် “ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေ၏” ဟူသော စကားသည် ပူသောသဘောကြောင့် ပူလောင်ရခြင်း၌ မဖြစ်နိုင်၊ မသင့်လျော်ပေ။

Yadi sītalaṃ dahatīti sace ubhinnaṃ sītalabhāvo dahati tena na upapajjatī’ti tasmā kāraṇā ubhinnaṃ sītalābhāvakāraṇā ubho’pi te dahanti’ti vacanaṃ sītalabhāvassa dahanena na upapajjatī’ti vattuṃ na yujjati puna taṃ dosaṃ pākaṭataraṃ karonto thero kissa pana te mahārāja ubho’pi dahantitiādimāha.

“အကယ်၍ အေးသောကြောင့် ပူလောင်စေအံ့” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ နှစ်ခုလုံး၏ အေးသောအဖြစ်က ပူလောင်စေအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “တေန န ဥပပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ထိုအကြောင်းကြောင့် နှစ်ခုလုံး အေးသောအဖြစ်ကြောင့် “ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေ၏” ဟူသော စကားသည် အေးသောသဘောကြောင့် ပူလောင်ရခြင်း၌ မဖြစ်နိုင်၊ မသင့်လျော်ပေ။ တစ်ဖန် ထိုအပြစ်ကို သာ၍ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် မထေရ်မြတ်သည် “မြတ်သောမင်းကြီး... အဘယ်ကြောင့် ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေသနည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

(Kissa)tatha-kissāti kena kāraṇena ubhopi te dahantīti.

ထိုစကား၌ “ကိဿ” ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေသနည်း ဟူလို။

Tena na upapajjatīti kena tasmā kāraṇā ekassa uṇhassa ekassa sītalassa bhāvakāraṇā ubhopi te dahantī’ti tayā vuttavacanaṃ na upapajjati na vaṭṭati. Ubhopi te dahantīti vuttaṃ, ayuttampi tayā vuttameva. Kusalaṃ dukkhanti vattuṃ vuttameva kusalaṃ dukkhanti na upapajjatīti idaṃ vaṃ kasmā vadasi? Vattuṃ yuttavacanaṃ na yujjatīti vadasi vattuṃ ayuttavacanaṃ yujjatīti vadasīti therassa vacanena attano vāde dosaṃ passanto taṃ pariharituṃ asakkonto nīvamano theraṃ athajappanaṃ yācanto’nāhaṃ paṭibalo’tiādimāha.

“တေန န ဥပပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ ထိုအကြောင်းကြောင့် တစ်ခုက ပူသောအဖြစ်၊ တစ်ခုက အေးသောအဖြစ်ရှိပါလျက် “ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေ၏” ဟု သင်မင်းကြီး ပြောဆိုသောစကားသည် မသင့်လျော်၊ မတင့်တယ်ပေ။ “ထိုနှစ်ခုလုံး ပူလောင်စေ၏” ဟု ပြောဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်သော်လည်း သင်ပြောဆိုခဲ့သည်သာ ဖြစ်သည်။ “ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲဖြစ်၏ဟု ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပါလျက် ကုသိုလ်သည် ဆင်းရဲဖြစ်၏ဟူသောစကားသည် မသင့်လျော်ပါ” ဟု ဤစကားကို သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ပြောဆိုဘိသနည်း။ ပြောဆိုရန် သင့်လျော်သော စကားကို မသင့်လျော်ဟု ပြောဆိုပြီး၊ ပြောဆိုရန် မသင့်လျော်သော စကားကို သင့်လျော်သည်ဟု ပြောဆိုဘိသည်တကား။ ဤသို့ မထေရ်မြတ်၏ စကားကြောင့် မိမိဝါဒ၌ အပြစ်ကိုမြင်၍ ထိုအပြစ်ကို မချေဖျက်နိုင်သဖြင့် ညှိုးငယ်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မထေရ်မြတ်အား အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြပါရန် တောင်းပန်လျက် “တပည့်တော် မတတ်နိုင်ပါ” အစရှိသည်ကို လျှောက်ထားခဲ့သည်။

Tayā vādināti yuttamathagambhīravicittapaṭibhānavādinā

“တယာ ဝါဒိနာ (ပြောဆိုတတ်သော အရှင်ဘုရားနှင့်)” ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော၊ နက်နဲဆန်းကြယ်သော ရဲရင့်သောဉာဏ်ရှိ၍ ပြောဆိုတော်မူတတ်သော အရှင်ဘုရားနှင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

Sādhū athaṃ jappehī tī sādhu yācāmi. Sukhā vedanā kusalāti vā akusalā abyākatāti vā imassa mayā pucchitavacanassa athaṃ jappehi desehi athenāhaṃ athiko, kiṃ vivādenāti adhippāyo.

“သာဓု အတ္ထံ ဇပ္ပေဟိ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ တောင်းပန်ပါ၏။ “ချမ်းသာသောဝေဒနာသည် ကုသိုလ်လော၊ အကုသိုလ်လော၊ သို့မဟုတ် အဗျာကတလော” ဟု တပည့်တော် မေးလျှောက်အပ်သော ဤမေးခွန်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဟောကြားတော်မူပါ၊ ရှင်းလင်းတော်မူပါ။ တပည့်တော်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ လိုလားသူဖြစ်ပါသည်၊ ငြင်းခုံခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Gehanissitānīti gehasadisakāmaguṇanissitāni tamārabbha pavattānīti atho.

“ဂေဟနိဿိတာနိ” ဟူသည် အိမ်နှင့်တူသော ကာမဂုဏ်ကို မှီကုန်သော၊ ထိုကာမဂုဏ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Nekkhammanissītānī’ti.

“နေက္ခမ္မနိဿိတာနိ” ဟူသည် (တောထွက်ခြင်းကို မှီကုန်သော)။

Etha

ဤနေရာ၌ -

‘Pabbajjā paṭhamaṃ dhānaṃ nibbānañca vipassanāSabbepi kusalā dhammā nekkhammanti pavuccatī’ti,Vuttanekkhammesu nibbānavipassanākusaladhammasaṅkhāte;

“ရှင်ရဟန်းအဖြစ် (ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ခြင်း)၊ ပထမဈာန်၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ ကုသိုလ်တရား အားလုံးတို့ကိုလည်း ‘နေက္ခမ္မ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော နေက္ခမ္မတရားတို့တွင် နိဗ္ဗာန်၊ ဝိပဿနာနှင့် ကုသိုလ်တရားဟု ဆိုအပ်သော -

Nekkhamme nissitāni.

နေက္ခမ္မကို မှီကုန်သော (တရားတို့တည်း)။

Sukhavedanāpañho pañcamo.

သုခဝေဒနာပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

So ca aññapañhehi gambhīrataro, kulaputtehi mayā vuttaathamattena santosaṃ kavā attano paññānubhāvena ca punappunaṃ cintevā pubbāparaṃ sallakkhevā yo mayā vuttaathato yuttaro so atho gahetabbo yevāti.

ထိုပြဿနာသည် အခြားသော ပြဿနာတို့ထက် သာ၍ နက်နဲ၏။ အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ငါဆိုရုံမျှသော အနက်အဓိပ္ပာယ်မျှဖြင့် တင်းတိမ်အားရခြင်းကို မပြုဘဲ မိမိတို့၏ ပညာစွမ်းအားဖြင့် ထပ်တလဲလဲ ကြံစည်၍ ရှေ့နောက် ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် ငါပြောဆိုခဲ့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ထက် သာ၍ သင့်လျော်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာလျှင် ယူအပ်ပါပေ၏။

Nāmarūpanti nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena cattāro arūpino khadhā nāmaṃ. Idha vipākanāmaṃ adhippetaṃ sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ nippariyāyato channavutirūpakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ nipphannarūpaṃ pariyāyato dasavidhā anipphannarūpañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavathudasakasaṅkhātā satta dasakā, citta utu-āhārajaaṭṭhakā tayo, cittaja utujasaddavasena dve saddā’ti channavutirūpakoṭṭhāsā. Idha pana kammajarūpaṃ adhippetaṃ.

“နာမရူပ (နာမ်ရုပ်)” ဟူရာ၌ အမည်မှည့်ခြင်း အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံသို့ ညွတ်ခြင်း အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း နာမ်ဝိညာဉ်ကင်းသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးကို “နာမ်” ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ဝိပါက်နာမ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ အေးခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သော အနက်ကြောင့် “ရုပ်” မည်၏။ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ရုပ်အစုအပုံဟု ဆိုအပ်သော နိပ္ဖန္နရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ သွယ်ဝိုက်သောအားဖြင့် တစ်ဆယ်ပါးသော အနိပ္ဖန္နရုပ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ရုပ်အစုအပုံဟူသည် - စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ ဘာဝ၊ ဝတ္ထု ဟုဆိုအပ်သော ဒသကကုလားပ် ခုနစ်ပါး၊ စိတ္တဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ဟုဆိုအပ်သော အဋ္ဌကကုလားပ် သုံးပါး၊ စိတ္တဇသဒ္ဒ၊ ဥတုဇသဒ္ဒ ဟုဆိုအပ်သော သဒ္ဒရုပ် နှစ်ပါးတို့ ပေါင်းစပ်ထားသော ရုပ်အစုအပုံဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူကား ကမ္မဇရုပ်ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။

Tena kammena aññaṃ nāmarūpaṃ paṭisadahatīti tena kusalākusalakammena aññaṃ nāmarūpaṃ aññaṃ anāgatanāmarūpaṃ sugatiduggatipariyāpannaṃ iminā paccuppannanāmarūpena saddhiṃ paṭisadahati.

“ထိုကံကြောင့် အခြားသော နာမ်ရုပ်သည် ပဋိသန္ဓေနေ၏” ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံကြောင့် သုဂတိ ဒုဂ္ဂတိ၌ အကျုံးဝင်သော အခြားသော နာမ်ရုပ်၊ အခြားသော အနာဂတ် နာမ်ရုပ်သည် ဤပစ္စုပ္ပန် နာမ်ရုပ်နှင့်တကွ ပဋိသန္ဓေနေ (စပ်စပ်) ၏။

Purimaṃ bhante ambabījaṃ bhūtaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ apaccakkhāya avijahivā nibbattena pacchimena ambena puriso daṇaḍappatto bhaveyyāti yojanā.

“အရှင်ဘုရား... အရင်းအမြစ် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ရှေးဦး သရက်စေ့ကို မပယ်မစွန့်ဘဲ၊ (ထိုသရက်စေ့မှ) ဖြစ်ထွန်းလာသော နောက်ထပ်သရက်သီးကြောင့် ထိုယောက်ျားသည် ပြစ်ဒဏ်ထိုက်သင့်သလော” ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Nāmarūpapaṭisadahanapañehā chaṭṭho.

နာမ်ရုပ်ပဋိသန္ဓေနေမှုပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Sattopamāpatimaṇaḍito.

ဥပမာ ခုနစ်ပါးဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏။

Adhikāranti mahantaṃ pūjāsakkāraṃ. Ayaṃ sattamopañho puna pucchate. Upamaṃ sotukāmatāvasena puna pucchito’ti ñātabbaṃ.

“အဓိကာရ” ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ပူဇော်သက္ကာရကို ဆိုလိုသည်။ ဤသတ္တမမြောက်မေးခွန်းကို တဖန်မေးမြန်းအပ်၏။ ဥပမာကို ကြားနာလိုသောဆန္ဒရှိသောကြောင့် တဖန်မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Punapaṭisadahanapañho sattamo.

တဖန် ပဋိသန္ဓေနေမှုပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Nāmarūpapañho aṭṭhamo.

နာမ်ရုပ်ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Addhāpañho navamo.

ကာလ (အဒ္ဓါ) ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Navapañhavanto dutiyo vaggo.

မေးခွန်း ကိုးခုရှိသော ဒုတိယဝဂ် ပြီး၏။

Tatiyavagge addhāmulapucchanapañho paṭhamo.

တတိယဝဂ်၌ ကာလ၏ အရင်းအမြစ်ကို မေးမြန်းခြင်း ပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Pathaviyā cakkaṃalikhivā’ti bhamacakkaṃ punappunaṃ parivattanavasena ā bhuso likhivā.

“မြေ၌ စက်ဝိုင်းကို ဆွဲ၍” ဟူသည်မှာ လည်ပတ်သောစက်ကို အဖန်ဖန် လည်ပတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အလွန်အမင်း ဆွဲသား၍ ဟူလို။

Pubbākoṭi napaññāyana pañho dutiyo.

ရှေးဦးအစွန်း (အစဦး) မထင်ရှားခြင်း ပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Khadhā ca dukkhassa bījātīti paṭisadhibhutā badhā kevalassa sakalassa pavattidukkharāsissa mulakāraṇabhāvena bījāni evaṃ khaṇakoṭisaṅkhātapaṭisadhibadhato pavatti dukkhavaḍḍhanaṃ sakkā kātunti adhippāyo.

“ခန္ဓာတို့သည်လည်း ဆင်းရဲခြင်း၏ မျိုးစေ့များ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေဖြစ်သော ခန္ဓာတို့သည် အလုံးစုံသော ဖြစ်ပျက်မှု ဆင်းရဲအစု၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် မျိုးစေ့များ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့ ခဏအစွန်းဟု ဆိုအပ်သော ပဋိသန္ဓေခန္ဓာမှ ဖြစ်ပျက်မှု ဆင်းရဲ တိုးပွားခြင်းကို ပြုနိုင်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Koṭivaḍḍhanapañho tatiyo.

အစွန်း တိုးပွားခြင်း ပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Cakkhusmiñca kho mahārāja sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hotīti etha abhidhammāvatāraṭīkāpariyāyena ekato sahajātesu bahūsu cakkhuppasādesu yaṃ cakkhu visaditaṃ taṃ cakkhuviññāṇassa nissayapaccayo. Cakkhusmiñcāti ekavacanadassanato. Rūpesu cā’ti bahuvacanassa dassanato pana bahūnipi rūpāni cakkhuviññāṇassa purejātapaccayo paccayabhāva. Visesa-sabhāvatoti daṭṭhabbo.

“မြတ်သောမင်းကြီး... မျက်စိလည်းရှိလတ်သော်၊ ရူပါရုံတို့လည်း ရှိလတ်သော် စက္ခုဝိညာဉ်သည် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကား၌ အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာနည်းအရ တပြိုင်နက်တည်း အတူဖြစ်ကုန်သော များစွာသော စက္ခုပသာဒတို့တွင် အကြင်ကြည်လင်သော မျက်စိသည် စက္ခုဝိညာဉ်၏ နိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ “စက္ခုသ္မိဉ္စ” ဟု ဧကဝုစ်ဝိဘတ်ဖြင့် ပြထားသောကြောင့်တည်း။ “ရူပေသု စ” ဟု ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ဖြင့် ပြထားသောကြောင့်မူ များစွာသော ရူပါရုံတို့သည်လည်း စက္ခုဝိညာဉ်၏ ပုရေဇာတပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ပစ္စည်း၏ ထူးခြားသော သဘောအားဖြင့် ရှုမြင်အပ်၏။

Athi-keci-sañjānanapañho catutho.

“ထင်ရှားသိသောသူ တစ်စုံတစ်ယောက် ရှိပါသလော” ဟူသော ပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Bhavantāyeva kho mahārāja saṅkhārā jāyantiti etha antappaccayo atīte hoti. Atīte bhūtā’ti atho.

“မြတ်သောမင်းကြီး... ဖြစ်ဆဲရှိကုန်သော သင်္ခါရတို့သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဤစကား၌ “အန္တ” ပစ္စည်းသည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၏။ “အတိတ်၌ ဖြစ်ဖူးကုန်သော” ဟု အနက်ရ၏။

Ayañca gāthā’ti sadisagāthā. Ahuvā sambhotīti ca gāthā khaṇikagāthā’ti daṭṭhabbaṃ. Evañhi pubbāparaṃ sameti.

“ဤဂါထာသည်လည်း” ဟူသည် တူညီသောဂါထာကို ဆိုလိုသည်။ “မဖြစ်ဖူးဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဂါထာသည် ခဏမျှသာဖြစ်သော ဂါထာ (ခဏိကဂါထာ) ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးစကား နောက်စကားသည် ညီညွတ်၏။

(Uttarāraṇi) araṇisahitekantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇi nāma.

(ဥတ္တရာရဏိ) မီးပွတ်ခုံနှင့်တကွ စိုက်ထူ၍ ပြုလုပ်အပ်သော မီးပွတ်တံကို “ဥတ္တရာရဏိ” ဟု ခေါ်သည်။

Bhavantajāyanapañho sattopamāsahito pañcamo.

ဥပမာ ခုနစ်ပါးနှင့်တကွဖြစ်သော “ဖြစ်ဆဲရှိသောတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း” ပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

Vedagupañho chaṭṭho.

ဝေဒဂူ (သိတတ်သော ဝိညာဉ်) ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Cakkhuviññāṇādipañho sattamo.

စက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသည်တို့နှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Phusanalakkhaṇo’ti cittārammaṇaphusanalakkhaṇo. Yathā cakkhu’ti etha cakkhuppasādo’pi cakkhuviññāṇampi labbhati.

“တွေ့ထိခြင်းလက္ခဏာရှိ၏” ဟူသည်မှာ စိတ်သည် အာရုံကို တွေ့ထိခြင်း လက္ခဏာရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မျက်စိကဲ့သို့” ဟူသော ဤစကား၌ စက္ခုပသာဒကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ကိုလည်းကောင်း ရအပ်၏။

Saṅghaṭṭanaraso’ti imesaṃ vathārammaṇānaṃ saṅghaṭṭanaraso sampatti etassā ta atho labbhati. Yadā cakkhuviññāṇampi labbhati. Tadā cittārammaṇasaṅghaṭṭanaraso kiccaṃ etasseti atho labbhati. Saṅghaṭṭanaraso’ti ca pañcadvārikaphasse labbhati. Na manodvārikaphasse’ti ayamidiso atho atthasāliniyaṃ vutto yevā’ti.

“ထိခိုက်ခြင်း ကိစ္စရှိ၏” ဟူသည်မှာ ဤဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့၏ ထိခိုက်ခြင်းသည် ဤဖဿ၏ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိရသ) ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ စက္ခုဝိညာဉ်ကိုလည်း ရရှိသောအခါ၌မူ စိတ်နှင့် အာရုံတို့၏ ထိခိုက်ခြင်းသည် ဤဖဿ၏ ကိစ္စ (ကိစ္စရသ) ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ “ထိခိုက်ခြင်း ကိစ္စရှိ၏” ဟူသော သဘောသည် ပဉ္စဒွါရဝီထိ ဖဿ၌သာ ရရှိ၏၊ မနောဒွါရဝီထိ ဖဿ၌ မရရှိ။ ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အဋ္ဌသာလိနီကျမ်း၌လည်း ဟောကြားတော်မူအပ်လေပြီ။

Phusanalakkhaṇapañho aṭṭhamo.

တွေ့ထိခြင်း (ဖဿ) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Vedanālakkhaṇapañho navamo.

ခံစားခြင်း (ဝေဒနာ) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Saññālakkhaṇapañho dasamo.

မှတ်သားခြင်း (သညာ) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo.

စေ့ဆော်ခြင်း (စေတနာ) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် ဧကဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo.

သိခြင်း (ဝိညာဉ်) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် ဒွါဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appetīti vaḍḍhakī jano suṭṭhuparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appeti pāpeti paveseti.

“လက်သမားသည် ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော သစ်သားကို အဆစ် (ဆက်ကြောင်း) ၌ စပ်စပ်၏” ဟူသည်မှာ လက်သမားသည် ကောင်းစွာ ပြုပြင်စီရင်အပ်သော သစ်သားကို အဆစ် (ဆက်ကြောင်း) ၌ စေ့စပ်စေ၏၊ ရောက်စေ၏၊ သွင်း၏ ဟူလို။

Vitakkalakkhaṇapañho terasamo.

ကြံစည်ခြင်း (ဝိတက်) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် တေရသမမြောက် ဖြစ်၏။

Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo.

သုံးသပ်ခြင်း (ဝိစာရ) လက္ခဏာ ပြဿနာသည် စုဒ္ဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Cuddasapañhavanto tatiyavaggo samatto. Vinibbhujivā vinibabhujivā’ti aññamaññāto visuṃ visuṃ kavā vibhajivā vibhajivā.

မေးခွန်း တစ်ဆယ့်လေးခုရှိသော တတိယဝဂ် ပြီး၏။ “ခွဲခြား၍ ခွဲခြား၍” ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ထူးခြားအောင် ပြု၍ ဝေဖန်၍ ဝေဖန်၍ ဟူလို။

Vaggato atirekapaṭhamapañho vibhajjapañho paṭhamo.

ဝဂ်မှ လွန်ကဲသော ပထမမေးခွန်း ဖြစ်သည့် ဝေဖန်၍ ဖြေဆိုအပ်သော ပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Nanu loṇameva āharitabbanti sakaṭehi suddhaloṇameva balivaddehi āharitabbaṃ.

“ဆားကိုသာလျှင် ဆောင်ယူအပ်သည် မဟုတ်လော” ဟူသည်မှာ လှည်းတို့ဖြင့်၊ နွားတို့ဖြင့် သန့်စင်သော ဆားသက်သက်ကိုသာ ဆောင်ယူအပ်၏။

Na sakkā mahārāja loṇameva āharitunti pāṭhena bhavitabbanti nakāro pothake dissati.

“မြတ်သောမင်းကြီး... ဆားသက်သက်ကိုသာ ဆောင်ယူခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း” ဟူသော ပါဌ်ရှိသင့်၏။ စာအုပ် (ပေမူ) ၌ “န” အက္ခရာကို တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။

Loṇapañho dutiyo, rañño dhammalakkhaṇesu daḷhapatiṭṭhāpanathaṃ therena paṭhamaṃ vutto.

ဆားနှင့် ပတ်သက်သော ပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။ မင်းကြီးအား တရားတော်၏ လက္ခဏာတို့၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်စေခြင်းငှာ မထေရ်မြတ်သည် ရှေးဦးစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Ettāvatā tecattāḷīsa pañhā samattā.

ဤမျှဖြင့် မေးခွန်းပေါင်း လေးဆယ့်သုံးခု ပြီးဆုံးပြီ။

Catuthavagge nānākammehi mahārāja nibbattāni na ekena kammenā’ti āpāyikasattānaṃ pañcāyatanāni nānāakusalakammehi nibbattāni sugatipariyāpannasattānaṃ pañcāyatanāni nānākusalakammehi ekena kammena ekena paṭisadhijanakakammeneva nibbattāni. Abhidhammāvatāraṭīkāyaṃ paṭisadhikkhaṇe mahaggatacetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’ti vacanena paṭisadhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃyeva kaṭattārūpānaṃ kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāhi tadā idriyuppattiyaṃ sati atiparittena ca mahaggatena ca kammena nibbattaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyya, na cekā paṭisadhi anekammanibbattā hotī’ti.’Saddhiṃ ekena kammena anekidirayuppatti hotī’ti vuttaṃ. Vicārevā yaṃ yuttataraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro?

စတုတ္ထဝဂ်၌ “မြတ်သောမင်းကြီး... (မျက်စိ စသည်တို့သည်) တစ်ခုတည်းသော ကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်ဘဲ ထူးခြားဆန်းပြားသော ကံတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏” ဟူသည်မှာ ငရဲစသော အပါယ်ဘုံသားတို့၏ အာယတန ငါးပါးတို့သည် ထူးခြားဆန်းပြားသော အကုသိုလ်ကံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ သုဂတိဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော သတ္တဝါတို့၏ အာယတန ငါးပါးတို့သည် ထူးခြားဆန်းပြားသော ကုသိုလ်ကံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ကံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေကို အကျိုးပေးတတ်သော ကံတစ်ခုတည်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာ၌ “ပဋိသန္ဓေခဏ၌ မဟဂ္ဂုတ်စေတနာသည် ကမ္မပစ္စယောဖြင့် ကတတ္တာရုပ်တို့အား ပစ္စည်းဖြစ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ထင်ရှားရှိသော ကတတ္တာရုပ်အားလုံးတို့အား ကံသည် ပစ္စည်းဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုအခါ၌ ထူးခြားသော စေတနာတို့ကြောင့် ဣန္ဒြေတို့ ဖြစ်ထွန်းလတ်သော် အလွန်နည်းပါးသော ကံဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော ကံဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ကတတ္တာရုပ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာရာ၏။ တစ်ခုတည်းသော ပဋိသန္ဓေသည် များစွာသော ကံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်။ “ကံတစ်ခုတည်းနှင့်အတူ များစွာသော ဣန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ သုံးသပ်စူးစမ်း၍ အသင့်လျော်ဆုံးကိုသာ ယူအပ်၏။ ထိုစကား၌ ဤသို့ သုံးသပ်စူးစမ်းပုံ ဖြစ်၏။

Mahaggatasattānaṃ idriyāni ekena paṭisadhijanakakammena nibbattāni. Nāgasenathero pana arahā khīṇāsavo buddhamataññu tassa adhippāyānurūpena kāmāvacarakasattānaṃ nānākammehi nibbattīti gahetabbaṃ.

မဟဂ္ဂုတ်ဘုံသား သတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေတို့သည် ပဋိသန္ဓေကို အကျိုးပေးတတ်သော ကံတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ရဟန္တာဖြစ်တော်မူ၍ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီး မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိတော်မူသော အရှင်နာဂသိန်မထေရ်မြတ်၏ အလိုတော်အားဖြင့်မူ ကာမဝစရသတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေတို့သည် ထူးခြားဆန်းပြားသော ကံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Nānākammanibbattāyatanapañho paṭhamo.

အထူးထူးသော ကံကြောင့်ဖြစ်သော အာယတနပြဿနာသည် ပထမတည်း။

Mahākulīnatāti uccakulīnatā. Soyeva vā pāṭho. Ābādha-vaṇṇa-sukkha-bhoga-kulīnaṃ paññakā ete cuddasa pañhā’pi subhasutte pakāsitā’ti ayaṃ gāthā sukhavācuggatakaraṇathaṃ porāṇehi vuttā.

'မဟာကုလီနတာ' ဟူသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုးရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (ဥစ္စာကုလီနတာ) တည်း။ ထိုပါဌ်ပင်လည်း ရှိ၏။ အနာရောဂါ ကင်းခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ စည်းစိမ်ရှိခြင်း၊ အမျိုးမြတ်ခြင်း၊ ပညာရှိခြင်း စသော ဤတစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပြဿနာတို့ကိုလည်း သုဘသုတ်၌ ပြဆိုအပ်ကုန်၏ဟူသော ဤဂါထာကို လွယ်ကူစွာ နှုတ်တက်ရစေခြင်းအကျိုးငှာ ရှေးဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြကုန်၏။

Manussanānābhāvapañho dutiyo.

လူတို့၏ အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်ခြင်း ပြဿနာသည် ဒုတိယတည်း။

Kiṃ paṭigacceva vāyamitenā’ti pubbe vāyāmena saha pavattakammena vāyāmakaraṇena kiṃ payojanaṃ athi?

'ကြိုတင်၍ ကြိုးစားအားထုတ်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ လုံ့လဝီရိယနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်သော ကံဖြင့် လုံ့လပြုခြင်းကြောင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

Akiccakaro’ti etha yathicchitaphalasaṅkhātaṃ kiccaṃ na karotīti akiccakaro. Ayañca ayuttasamāso. Saddhaṃ matakabhojanaṃ na bhuñjatīti asaddhabhojitiādiko viyā’ti.

'အကိစ္စကရော' ဟူရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးဟုဆိုအပ်သော ကိစ္စကို မပြုတတ်သောကြောင့် အကိစ္စကရ မည်၏။ ဤစကားသည်လည်း မသင့်လျော်သော သမတ် (အယုတ္တသမတ်) ဖြစ်၏။ သဒ္ဓါတရားဖြင့်လှူသောဆွမ်း သို့မဟုတ် ကွယ်လွန်သူတို့ကိုရည်စူး၍လှူသောဆွမ်းကို မစားတတ်သောကြောင့် 'အသဒ္ဓဘောဇီ' စသည် ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။

Bubhukkhito’ti budhābhibhūto.

'ဗုဘုက္ခိတော' ဟူသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း ဖိစီးနှိပ်စက်အပ်သည် ဟူလို။

Paṭigaccakiccakaraṇapañho tatiyo.

ကြိုတင်၍ ကိစ္စကို ပြုခြင်း ပြဿနာသည် တတိယတည်း။

Paccamānā’ti nirayaggīnā ḍayhamānā.

'ပစ္စမာနာ' ဟူသည် ငရဲမီးဖြင့် ပူလောင်အပ်ကုန်သည် (ပြုတ်ကျိုခံနေရကုန်သည်) ဟူလို။

So na tāva kālaṃ karotīti tāva tattakaṃ so nerayikasatto kālaṃ maraṇaṃ na karoti. Kammādhikatenā’ti pubbe adhikatena kammena mūlakāraṇabhutena.

'ထိုသတ္တဝါသည် ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး စုတေသေဆုံးခြင်းကို မပြုသေး' ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ထိုငရဲသတ္တဝါသည် သေခြင်းသို့ မရောက်သေးဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကမ္မာဓိကတေန' ဟူသည် ရှေး၌ ပြုအပ်သော၊ မူလအကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကံကြောင့် ဟူလို။

Navilīyanapañho catutho.

အရည်မပျော်ခြင်း ပြဿနာသည် စတုတ္ထတည်း။

Ākāsa-udaka-pathavidhāraṇapañho pañcamo.

ကောင်းကင်၊ ရေ၊ မြေတို့ ဆောင်ထားခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ပဉ္စမတည်း။

Ajjhosāyā’ti taṇhāya gilivā pariniṭṭhapevā.

'အဇ္ဈောသာယ' ဟူသည် တဏှာဖြင့် မျိုချ၍ စွဲလမ်းဆုံးဖြတ်ခြင်း ပြုပြီးလျှင် ဟူလို။

Nirodhanibbānapañho chaṭṭho.

ချုပ်ငြိမ်းခြင်း နိဗ္ဗာန်ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမတည်း။

Abhiññeyye dhamme’ti abhivisiṭṭhena catusaccañāṇena jānitabbe dhamme, catusaccadhamme.

'အဘိညေယျေ ဓမ္မေ' ဟူသည် ထူးမြတ်လှစွာသော သစ္စာလေးပါးဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော တရားတို့၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

Nibbānalabhanapañhā sattamo.

နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း ပြဿနာသည် သတ္တမတည်း။

Nibbānajānanapañho aṭṭhamo.

နိဗ္ဗာန်ကို သိခြင်း ပြဿနာသည် အဋ္ဌမတည်း။

Aṭṭhapañhavanto catutho vaggo.

ပြဿနာရှစ်ခုရှိသော စတုတ္ထဝဂ်တည်း။

Pañcamavagge nathibuddhapañho paṭhamo.

ပဉ္စမဝဂ်၌ 'မြတ်စွာဘုရား မရှိပြီ' ဟူသော ပြဿနာသည် ပထမတည်း။

Buddhānuttarapañho dutiyo.

မြတ်စွာဘုရား၏ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော ဂုဏ်တော် ပြဿနာသည် ဒုတိယတည်း။

Sakkā jānituṃ buddho anuttaro’ti idaṃ raññā’bhagavā buddho anuttaro’ti theraṃ pubbe pucchitaṃ. Puna kasmā vuttaṃ? Pubbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ pucchāpañho sabbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ. Pucchāpañho sabbapaṇḍitānaṃ jānanaṃ sadhāya pucchito’ti viññātabbaṃ.

'မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ မြတ်လှစွာ၏ဟု သိနိုင်ပါသလော' ဟူသော ဤမေးခွန်းကို 'မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ မြတ်လှစွာ၏လော' ဟု မင်းကြီးသည် မထေရ်အား ရှေး၌ မေးလျှောက်ဖူးပြီ။ အဘယ်ကြောင့် တစ်ဖန် မေးပြန်သနည်း။ ရှေးမေးခွန်းကား မထေရ်၏ သိနားလည်မှုကို ရည်ရွယ်၍ မေးအပ်သော မေးခွန်းဖြစ်၏၊ ဤမေးခွန်းကား ပညာရှိအားလုံးတို့ သိနားလည်စေရန် ရည်ရွယ်၍ မေးအပ်သော ပြဿနာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Sakkā buddhānuttarapañho tatiyo.

မြတ်စွာဘုရား၏ အတုမရှိ မြတ်တော်မူခြင်းကို သိနိုင်ပါသလောဟူသော ပြဿနာသည် တတိယတည်း။

Buddhanettīyā’ti nibbānaṃ neti etāya sadevake loke’ti netti, suttantābhidhammapāli.

'ဗုဒ္ဓနေတ္တိယာ' ဟူရာ၌ နတ်နှင့်တကွသော လောကကို ယင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'နေတ္တိ' မည်၏၊ သုတ္တန္တပိဋကတ်နှင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတ် ပါဠိတော်တို့တည်း။

(Buddhapaññatti) paññāyapīyati etāya bhagavato āṇā’ti paññatti. Buddhassa paññatti buddhapaññatti, vinayapāli.

(ဗုဒ္ဓပညတ္တိ) ဟူရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာတော်ကို ယင်းဖြင့် သိစေအပ်သောကြောင့် 'ပညတ္တိ' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပညတ်တော်သည် ဗုဒ္ဓပညတ်တော် မည်၏၊ ဝိနည်းပါဠိတော်တည်း။

Yāvajīvaṃ sāvakehi vattitabbanti idaṃ therena’āma mahārāja dhammo mayā diṭṭho’ti avissajjevā kasmā vuttaṃ? Rājā therassa dhammadassanabhāvaṃ paccakkhato ñavā vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo pucchati, na jānanathāya thero tassa ajjhāsayaṃ ñavā evamāha. Adiṭṭhadhammo hi buddhanettiyā buddhapaññattiyā yāvajīvaṃ vattituṃ sakkoti.

'တပည့်သာဝကတို့သည် တစ်သက်ပတ်လုံး ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်၏' ဟူသော ဤစကားကို မထေရ်သည် 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ မှန်ပေ၏၊ ငါသည် တရားကို မြင်အပ်ပြီ' ဟု တိုက်ရိုက် မဖြေဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသနည်း။ မင်းကြီးသည် မထေရ်၏ တရားသိမြင်ပြီးသော အဖြစ်ကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်ပြီးဖြစ်၍ ထူးဆန်းသော ဉာဏ်ပဋိဘာန်ကို ကြားလိုသောကြောင့် မေးခြင်းဖြစ်၏၊ မသိ၍ မေးခြင်းမဟုတ်ပေ။ မထေရ်သည်လည်း ထိုမင်း၏ အလိုအဇ္ဈာသယကို သိသဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား တရားမမြင်သေးသောသူသည်လည်း ဗုဒ္ဓလမ်းညွှန်ချက် (ဗုဒ္ဓနေတ္တိ) နှင့် ဗုဒ္ဓပညတ်တော် (ဝိနည်း) အတိုင်း တစ်သက်ပတ်လုံး ကျင့်ဆောင်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Dhammadiṭṭhapañho catutho.

တရားကို မြင်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် စတုတ္ထတည်း။

Navasaṅkamatipañho pañcamo.

ပြောင်းရွှေ့ခြင်း မရှိဟူသော ပြဿနာသည် ပဉ္စမတည်း။

Vedagu upalabbhatīti ayampañho pubbe ca pucchito. Kasmā puna pucchito? Pubbapañho jīvavedaguṃ sadhāya pucchito. Ayaṃ’ye brāhmaṇā vedagu’tiādinā vuttaṃ puggalavedaguṃ sadhāya pucchito. Save thero’na upalabbhatī’ti byākarissati, tassa vāde dosaṃ āropetukāmatāya pucchati. Thero pana vijjamānena avijjamānapaññattiṃ sadhāya’paramathena kho mahārāja vedagu na upalabbhatī’ti āha. Paramathena na upalabbhati, vohārato upalabbhatī’ti therassa adhippāyo.

'ဝေဒဂူ ကို ရနိုင်ပါသလော' ဟူသော ဤမေးခွန်းကို ရှေး၌လည်း မေးလျှောက်ဖူးပြီ။ အဘယ်ကြောင့် တစ်ဖန် မေးပြန်သနည်း။ ရှေးမေးခွန်းကား ဇီဝအတ္တဟူသော ဝေဒဂူကို ရည်ရွယ်၍ မေးအပ်၏။ ဤမေးခွန်းကား 'အကြင်ပုဏ္ဏားတို့သည် ဝေဒဂူ မည်ကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဝေဒဂူကို ရည်ရွယ်၍ မေးအပ်၏။ အကယ်၍ မထေရ်သည် 'မရနိုင်ပါ' ဟု ဖြေဆိုအံ့၊ ထိုမထေရ်၏ စကား၌ အပြစ်ရှာလိုသောကြောင့် မေးခြင်းဖြစ်၏။ မထေရ်မူကား ထင်ရှားရှိသော တရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော ပညတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပရမတ်အားဖြင့် ဝေဒဂူကို မရနိုင်ပါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ပရမတ်အားဖြင့် မရနိုင်သော်လည်း လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ရနိုင်၏' ဟူသည် မထေရ်၏ အလိုအဆန္ဒတည်း။

Puggalavedagupañho chaṭṭho.

ပုဂ္ဂိုလ်ဝေဒဂူ ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမတည်း။

Na kho-pe tena ropitāniti tāni ambāni avahāriyāni tāni ambāni purisena avaharitāni tena sāmikapurisena ropitāni ropitaambabhutāni na hontiti atho

'ထိုသူသည် စိုက်ပျိုးအပ်ကုန်သော သရက်သီးတို့ မဟုတ်ကုန်' ဟူရာ၌ ထိုသူ ခိုးယူအပ်သော သရက်သီးတို့သည် ထိုအရှင်ဖြစ်သောသူ စိုက်ပျိုးအပ်သော (စိုက်ပျိုးစက ဖြစ်သော) သရက်သီးတို့ မဟုတ်ကြကုန်သော်လည်း ဟူလို။

Imamhākāya pañhosattamo.

ဤကိုယ်မှ ပြဿနာသည် သတ္တမတည်း။

Kuhintipañho aṭṭhamo.

'အဘယ်အရပ်၌နည်း' ဟူသော ပြဿနာသည် အဋ္ဌမတည်း။

Upapajjati-jānāti pañho navamo.

ပဋိသန္ဓေနေသူသည် သိပါသလောဟူသော ပြဿနာသည် နဝမတည်း။

Athibuddhapañho dasamo.

'မြတ်စွာဘုရားသည် ရှိတော်မူပါသလော' ဟူသော ပြဿနာသည် ဒသမတည်း။

Dasapañhasahito pañcamo vaggo.

ပြဿနာဆယ်ခုနှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စမဝဂ်တည်း။

Samantato paggharatīti ayaṃ kho guthamuttādīhi asucivathūhi samantato paggharāpeti.

'ထက်ဝန်းကျင်မှ ယိုစီးတတ်၏' ဟူသည် ဤကိုယ်သည် ကျင်ကြီး ကျင်ငယ် စသော မစင်ကြယ်သော အရာဝတ္ထုတို့ကို ထက်ဝန်းကျင်မှ ယိုစီးစေတတ်၏ ဟူလို။

Chaṭṭhavagge kāyaappiyapañho paṭhamo.

ဆဋ္ဌဝဂ်၌ ကိုယ်ကို မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော ပြဿနာသည် ပထမတည်း။

Sampattakālapañho dutiyo.

ဆိုက်ရောက်အပ်သော အချိန်ကာလ ပြဿနာသည် ဒုတိယတည်း။

Dvattiṃsa…pe…parirañjito’ti etha dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasarūpaṃ bahusu suttesu āgataṃ. Taṃ pākaṭaṃ asītyanubañjanasurūpaṃ na pākaṭaṃ jinālaṅkāraṭīkāyaṃyeva āgataṃ. Tasmā taṃ dassayissāma. Katamāni asītyānubyañjananāni? Citaṅgulitā, anupubbaṅgulitā, vaṭṭaṅgulitā, tambanakhatā, tuṅganakhatā, siniddhanakhatā, niguḷhagopphakatā, samapādatā, gajasamānakkamanatā, sīhasamānakkamanatā, haṃsasamānakkamanatā, usabhasamānakkamanatā, dakkhiṇāvaṭṭagattatā, samantatocārujāṇumaṇaḍalatā, paripuṇṇa purisabyañjanatā, acchiddanābhitā, gambhīranābhitā, dakkhiṇāvaṭṭanābhitā, suvaṇṇakadalurutā, erāvaṇakarasadisabhujatā, anupubbagattatā, maṭṭhakagattatā, sucigattatā, suvibhattagattatā, anussannānussannasabbagattatā, alīnagattatā, tilakādivirahitagattatā, anupubbaruciragattatā, visuddhagattatā, koṭisahassahathibaladhara gattatā, tuṅganāsatā, susaṇṭhānanāsatā, rattadvijamaṃsatā, susukkadantatā, suvisuddhidriyatā, vaṭṭadāṭhatā, rattoṭṭhasamabimbitā, āyatavadanatā, gambhīrapāṇilekhatā, āyatalekhatā, ujulekhatā, surucirasaṇṭhānalekhatā, parimaṇḍalakāyavantatā, paripuṇṇakapolatā, āyatavisālanettatā, pañcapasādavantanettatā, ākucitaggapakhumatā, mudutanuka-rattajīvhatā, āyatajīvhatā, āyatarucirakaṇṇatā, niggaṇṭhisiratā, nigguyhasiratā, chattasantibhacārusīsatā, āyata-puthula-lalāṭa-sobhatā, susaṇṭhānabhamukatā, kaṇhabhamukatā, sukhumālagattatā, ativiya ujjalitagattatā, ativiyasommagattatā, ativimalagattatā, komalagattatā, siniddhagattatā, sugadhatanutā, samalomatā, atisukhumaassāsapassāsadhāraṇatā, susaṇṭhānamukhatā, sugadhamukhatā, sugadhamuddhatā, sunīlakesatā, dakkhiṇāvaṭṭakesatā, susaṇṭhānakesatā, siniddhakesatā, saṇhakesatā, alulitakesatā, ketumālāratanacittatā. Dvattīṃsapurisalakkhaṇapañho tatiyo.

သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော...ပ... ခြံရံအပ်သော ဟူသော ဤစကား၌ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျာ်းမြတ်တို့၏ လက္ခဏာအင်္ဂါစစ်စစ်သည် များစွာသော သုတ်တို့၌ လာရှိပေသည်။ ထိုအင်္ဂါသည် ထင်ရှား၏။ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ် (အနုဗျည်း) တို့၏ သဘောစစ်စစ်ကား ထင်ရှားစွာ မရှိဘဲ ဇိနာလင်္ကာရဋီကာ၌သာ လာရှိပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအနုဗျည်းတို့ကို ပြသပါအံ့။ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ် (အနုဗျည်း) တို့သည် အဘယ်နည်း။ ခြေချောင်းလက်ချောင်းတို့ စေ့စပ်ခြင်း (စီရရီရှိခြင်း)၊ ခြေချောင်းလက်ချောင်းတို့ အစဉ်အတိုင်း သွယ်လျခြင်း၊ ခြေချောင်းလက်ချောင်းတို့ လုံးဝန်းခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်းတို့ ကြေးနီရောင်ရှိခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်းတို့ စွင့်တက်ခြင်း၊ ခြေသည်းလက်သည်းတို့ ချောမွတ်ခြင်း၊ ဖုံးကွယ်သော ခြေမျက်စိ ရှိခြင်း၊ ညီညွတ်သော ခြေဖဝါး ရှိခြင်း၊ ဆင်ပြောင်နှင့်တူသော သွားခြင်း ရှိခြင်း၊ ခြင်္သေ့နှင့်တူသော သွားခြင်း ရှိခြင်း၊ ဟင်္သာနှင့်တူသော သွားခြင်း ရှိခြင်း၊ ဥသဘနွားလားနှင့်တူသော သွားခြင်း ရှိခြင်း၊ လက်ယာရစ်လှည့်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင်မှ တင့်တယ်သော ဒူးဝန်း ရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံသော ယောကျာ်းမြတ်၏ အင်္ဂါလက္ခဏာ ရှိခြင်း၊ အပြစ်မရှိသော ချက် ရှိခြင်း၊ နက်ရှိုင်းသော ချက် ရှိခြင်း၊ လက်ယာရစ်လည်သော ချက် ရှိခြင်း၊ ရွှေရောင် ငှက်ပျောတုံးကဲ့သို့သော ပေါင် ရှိခြင်း၊ ဧရာဝဏ်ဆင်ပြောင်၏ နှာမောင်းနှင့်တူသော လက်မောင်း ရှိခြင်း၊ အစဉ်အတိုင်း သွယ်လျသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ ပြောင်ချောသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ စင်ကြယ်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ ကောင်းစွာ ခွဲခြားအပ်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အလွန်မဖောင်းမပိန်သော ခပ်သိမ်းသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ မတွန့်မရှုံ့သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ မှဲ့စွန်း မှဲ့ခြောက် စသည်တို့မှ ကင်းသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အစဉ်အတိုင်း တင့်တယ်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အလွန်စင်ကြယ်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ ကုဋေတစ်ထောင်သော ဆင်တို့၏ အားကို ဆောင်နိုင်သော ကိုယ် ရှိခြင်း၊ စွင့်သော နှာခေါင်း ရှိခြင်း၊ ကောင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော နှာခေါင်း ရှိခြင်း၊ နီသော သွားဖုံးသား ရှိခြင်း၊ အလွန်ဖြူသော သွား ရှိခြင်း၊ အလွန်စင်ကြယ်သော ဣန္ဒြေ ရှိခြင်း၊ လုံးဝန်းသော စွယ်တော် ရှိခြင်း၊ ရဲရဲနီသော ကင်းပုံသီးနှင့် တူသော နှုတ်ခမ်း ရှိခြင်း၊ ရှည်လျားသော မျက်နှာ ရှိခြင်း၊ နက်ရှိုင်းသော လက်ဝါးလက္ခဏာ ရှိခြင်း၊ ရှည်လျားသော လက်ဝါးလက္ခဏာ ရှိခြင်း၊ ဖြောင့်တန်းသော လက်ဝါးလက္ခဏာ ရှိခြင်း၊ အလွန်တင့်တယ်သော သဏ္ဌာန်ရှိသော လက်ဝါးလက္ခဏာ ရှိခြင်း၊ ဝန်းဝိုင်းသော ကိုယ်ခန္ဓာ ရှိခြင်း၊ ပြည့်ဖြိုးသော ပါးပြင် ရှိခြင်း၊ ရှည်လျားကျယ်ပြန့်သော မျက်စိ ရှိခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မျက်စိ ရှိခြင်း၊ ကွေးညွှတ်သော အဖျားရှိသော မျက်တောင် ရှိခြင်း၊ နူးညံ့ ပါးလွှာ နီမြန်းသော လျှာ ရှိခြင်း၊ ရှည်လျားသော လျှာ ရှိခြင်း၊ ရှည်လျားတင့်တယ်သော နား ရှိခြင်း၊ အကြောထုံး ကင်းသော ခေါင်း ရှိခြင်း၊ ဖုံးကွယ်သော အကြော ရှိခြင်း၊ ထီးနှင့်တူသော တင့်တယ်သော ဦးခေါင်း ရှိခြင်း၊ ရှည်လျား ကျယ်ပြန့်သော နဖူးပြင်တင့်တယ်ခြင်း ရှိခြင်း၊ ကောင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော မျက်ခုံး ရှိခြင်း၊ နက်မှောင်သော မျက်ခုံး ရှိခြင်း၊ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အလွန် တောက်ပသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ အလွန်ညစ်ကြေးကင်းသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ နူးညံ့သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ ချောမွတ်သော ကိုယ်လက်အင်္ဂါ ရှိခြင်း၊ မွှေးကြိုင်သော ကိုယ် ရှိခြင်း၊ ညီညွတ်သော မွေးညှင်း ရှိခြင်း၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ဆောင်ခြင်း ရှိခြင်း၊ ကောင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော ပါးစပ် ရှိခြင်း၊ မွှေးကြိုင်သော ပါးစပ် ရှိခြင်း၊ မွှေးကြိုင်သော ဦးခေါင်း ရှိခြင်း၊ အလွန်နက်မှောင်သော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ လက်ယာရစ်လည်သော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ ကောင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ ချောမွတ်သော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ သိမ်မွေ့သော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ မရှုပ်ထွေးသော ဆံပင် ရှိခြင်း၊ ကေတုမာလာ ကျောက်မျက်ရတနာကဲ့သို့ ဆန်းကြယ်သော ရောင်ခြည်တော် ရှိခြင်း။ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျာ်းမြတ်တို့၏ လက္ခဏာပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Brahmacariyapañho pañcamo.

ဗြဟ္မစရိယပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်သည်။

Assupañehā chaṭṭho.

မျက်ရည်ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သည်။

Rasapaṭisaṃvedipañho aṭṭhamo.

အရသာကို သိစားခြင်းဆိုင်ရာပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သည်။

Paññāpañho aṭṭhamo.

ပညာပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သည်။

Saṃsārapañho navamo.

သံသရာပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်သည်။

Satipañho dasamo.

သတိပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်သည်။

Evañhi bhante nāgasena sabbā sati abhijānantī uppajjati nathi kaṭumikā satīti evaṃ mayā cintanākāre sabbā sati abhijānantī sayaṃ pākaṭā parūpadesarahitā uppajjati, kaṭumikā parinibbajjana-parūpadesa-saṅkhātā kaṭumasahitā sati nathiti atho.

အရှင်နာဂသေန၊ ဤသို့လျှင် သတိရှိသမျှသည် ရှေး၌ ပြုဖူးသည်ကို အောက်မေ့သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပါသလော၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းသဘောရှိသော သတိဟူသည် မရှိပါလော ဟူ၍ ငါကြံစည်အပ်သော အခြင်းအရာ၌... ခပ်သိမ်းသော သတိသည် ရှေး၌ ပြုဖူးသည်ကို အောက်မေ့သဖြင့် သူတပါး ညွှန်ကြားခြင်း ကင်းလျက် မိမိအလိုလို ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ သူတပါး ညွှန်ကြားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြမ်းတမ်းသော သဘောနှင့်တကွဖြစ်သော သတိသည် မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Sati abhijānanapañho ekādasamo.

ရှေး၌ ပြုဖူးသည်ကို အောက်မေ့တတ်သော သတိပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်တစ်မြောက် ဖြစ်သည်။

Ekādasapañhasahito chaṭṭhavaggo.

တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပြဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဆဋ္ဌမဝဂ် ဖြစ်သည်။

Abhijānato’ti satisahitaṃabhivisesaṃjānato. Kaṭumikāyā’ti paripīḷana-parasāsana-saṅkhātakaṭumikāya. Olārikaviññāṇato’ti mahante ārammaṇe pavattaviññāṇato. Ahitaviññāṇato’ti dukkhasaṅkhātaahite pavattaviññāṇato. Sabhāganimittato’ti sabhāgārammaṇato. Visabhāganimittato’ti nāmavaṇṇādi - aññamaññavisadisārammaṇato. Kathābhiññāṇato’ti parakathāsaṅkhātaabhiññāṇato. Lakkhaṇato’ti goṇa-sakaṭa-danta-piḷakādilakkhaṇato. Saraṇato’ti parehi sarāpanato muddāto’ti akkharasikkhanato. Bhāvanāto’ti abhiññāsasaṅkhātabhāvanāto. Pothakanibadhanato’ti pothake likhitaovādaakkharadhāraṇato. Anubhūtato’ti channaṃ ārammaṇānaṃ anubhutapubbato. Nibadhantī’ti pīḷenti. Lipiyā sikkhitattā’ti akkharassa sikkhitattā.

'အဘိဇာနတော' ဟူသည် သတိနှင့်တကွ ထူးခြားစွာ သိသောသူအား။ 'ကဋုမိကာယ' ဟူသည် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ သူတပါး၏ အဆုံးအမ ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ကြမ်းတမ်းသော သဘောအားဖြင့်။ 'ဩဠာရိကဝိညာဏတော' ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကြောင့်။ 'အဟိတဝိညာဏတော' ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မစီးပွားသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကြောင့်။ 'သဘာဂနိမိတ္တတော' ဟူသည် တူညီသော အာရုံကြောင့်။ 'ဝိသဘာဂနိမိတ္တတော' ဟူသည် နာမည်၊ အဆင်း စသည်ဖြင့် အချင်းချင်း မတူညီသော အာရုံကြောင့်။ 'ကထာဘိညာဏတော' ဟူသည် သူတပါး၏ စကားဟု ဆိုအပ်သော အသိကြောင့်။ 'လက္ခဏတော' ဟူသည် နွား၊ လှည်း၊ သွား၊ မှဲ့ခြောက် စသော အမှတ်လက္ခဏာကြောင့်။ 'သရဏတော' ဟူသည် သူတပါးတို့ သတိရစေခြင်းကြောင့်။ 'မုဒ္ဒါတော' ဟူသည် အက္ခရာကို သင်ယူခြင်းကြောင့်။ 'ဘာဝနာတော' ဟူသည် အဘညာဉ်ဟု ဆိုအပ်သော ပွားများခြင်းကြောင့်။ 'ပေါတ္ထကနိဗန္ဓနတော' ဟူသည် ကျမ်းစာ၌ ရေးသားအပ်သော အဆုံးအမ အက္ခရာတို့ကို ဆောင်ထားခြင်းကြောင့်။ 'အနုဘူတတော' ဟူသည် ရှေး၌ ခံစားဖူးသော အာရုံခြောက်ပါးကြောင့်။ 'နိဗန္ဓန္တိ' ဟူသည် နှိပ်စက်ကုန်၏။ 'လိပိယာ သိက္ခိတတ္တာ' ဟူသည် အက္ခရာကို သင်ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Sattamevagge satiākārapañho paṭhamo.

သတ္တမဝဂ်၌ သတိဖြစ်ကြောင်း အခြင်းအရာပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်သည်။

Vassasatapañho dutiyo.

နှစ်တစ်ရာပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Anāgatapañho tatiyo.

အနာဂတ်ပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Dūrabrahmalokapañho catutho.

ဝေးကွာသော ဗြဟ္မာ့ပြည်ပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်သည်။

Brahmalokakasmīrapañho pañcamo.

ဗြဟ္မာ့ပြည်နှင့် ကသ္မီရတိုင်းပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်သည်။

Sattabojjhaṅgapañho chaṭṭho.

ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သည်။

Puññabahutarapañho sattamo.

ကုသိုလ် ပို၍များခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်သည်။

Jānājānapañho aṭṭhamo.

သိခြင်း မသိခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်သည်။

Uttarakurupañho navamo.

ဥတ္တရကုရုကျွန်းပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်သည်။

Dīghaaṭṭhikapañho dasamo.

ရှည်သော အရိုးရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်သည်။

Assāsapassāsapañho ekādasamo.

ထွက်သက်ဝင်သက်ပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်တစ်မြောက် ဖြစ်သည်။

Samuddapañho dvādasamo.

သမုဒ္ဒရာပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်နှစ်မြောက် ဖြစ်သည်။

Ekarasapañho terasamo.

တစ်မျိုးတည်းသော အရသာရှိခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်သုံးမြောက် ဖြစ်သည်။

Nathi dutiyaṃ paññāya chedananti yaṃ chedanaṃ paññāya saddhiṃ dvayaṃ taṃ chedanaṃ nathiti atho. Chedanapañho cuddasamo. Bhutajivapañho pannarasamo. Dukkarapañho soḷasamo therena paṭhamaṃ vutto. Soḷasapañhasahito sattamo vaggo.

ပညာမှတစ်ပါး ဖြတ်တောက်ကြောင်း အခြားတစ်ခု မရှိဟူသည် ပညာနှင့်တကွ နှစ်ခုမြောက်သော ဖြတ်တောက်ကြောင်း အရာဟူသည် မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဖြတ်တောက်ခြင်းဆိုင်ရာပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်လေးမြောက် ဖြစ်သည်။ သတ္တဝါတို့၏ အသက် (ရှိမရှိ) ပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်ငါးမြောက် ဖြစ်သည်။ ခဲယဉ်းသော ပြဿနာကို မထေရ်မြတ်သည် ရှေးဦးစွာ မိန့်တော်မူအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်မြောက် ဖြစ်သည်။ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပြဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော သတ္တမဝဂ် ဖြစ်သည်။

Sampati kā velā’ti idāni kā velā sampattā’ti yojanā. Gamissantiti tayā saddhiṃ gamissanti. Bhaṇḍato bhaṇḍāgārato. Rājadeyyānīti rājasantakāni.

'သမ္ပတိ ကာ ဝေလာ' ဟူသည် ယခု အဘယ်အချိန်သို့ ရောက်သနည်းဟု တွဲစပ်အပ်၏။ 'ဂမိဿန္တိ' ဟူသည် သင်နှင့်အတူ သွားကုန်လတ္တံ့။ 'ဘဏ္ဍတော' ဟူသည် ဘဏ္ဍာတိုက်မှ။ 'ရာဇဒေယျာနိ' ဟူသည် မင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော အရာဝတ္ထုတို့တည်း။

Tassa pañhaveyyākaraṇena tuṭṭhe rājā’ti tassa nāgasenatherassa asītipañhaveyyākaraṇena tuṭṭho rājā. Abbhantarakathāyañhi aṭṭhāsīti pañhā paṭhamadivase visajjitā. Tayo divase pāsāde bhattakiccato paṭṭhāya yāva paṭhamayāmāvasānā aṭṭhāsīti pañhā visajjitā ahesuṃ.

'တဿ ပဉှဝေယျာကရဏေန တုဋ္ဌေ ရာဇာ' ဟူသည် ထိုနာဂသေနမထေရ်၏ ရှစ်ဆယ်သော ပြဿနာဖြေဆိုခြင်းဖြင့် မင်းကြီးသည် နှစ်သက်အပ်သည်။ အတွင်းစကား၌ ပထမနေ့၌ ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ခုသော ပြဿနာတို့ကို ဖြေကြားတော်မူအပ်၏။ သုံးရက်ပတ်လုံး နန်းတော်၌ ဆွမ်းကိစ္စပြီးသည်မှစ၍ ပထမယံ ကုန်ဆုံးသည်တိုင်အောင် ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ခုသော ပြဿနာတို့ကို ဖြေကြားတော်မူခဲ့လေသည်။

Bāhirakathāpañhā tayo. Tena saddhiṃ ekanavuti pañhā honti.

ပြင်ပစကား၌ ပြဿနာသုံးခုရှိသည်။ ထိုပြဿနာနှင့်တကွ ကိုးဆယ့်တစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ekanavutīpañha paṭimaṇḍitā.

ကိုးဆယ့်တစ်ပါးသော ပြဿနာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်။

Milidapañhavaṇṇanā samattā.

မိလိန္ဒပဉှာအဖွင့် ဝဏ္ဏနာသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Meṇḍakapañhe pana bhassappavādīti vohārakusalatāya yuttavacanasaṅkhātabhassavadanasīlo. Vetaṇaḍīti theravādena saddhiṃ viruddhavacanavadanasīlo.

မေဏ္ဍကပြဿနာ၌ကား 'ဘဿပ္ပဝါဒီ' ဟူသည် စကားအရာ၌ ကျွမ်းကျင်သဖြင့် သင့်လျော်သော စကားဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသူ။ 'ဝေတဏ္ဍီ' ဟူသည် ထေရဝါဒနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်စကားကို ပြောဆိုလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။

Vasanto tassa chāyāyāti dhammacariya-gurusaddhāpaññādiguṇamaṇḍito, assaddhopi so tassa’ medhāvī amatābhimukho’ti evaṃ vuttehi sobhaggaguṇehi samannāgato tassa therassa karuṇāpaññāvasena pavattakāraṇākāraṇahitupamāyuttiupadesavacanasaṅkhātachāyāya vasanto. Tāni hi therassa karuṇāñāṇaṃ nāmakāyato pavattanti pakatisarīrato pavattachāyā viya hotī tī.

'ဝသန္တော တဿ ဆာယာယ' ဟူသည် တရားကို ကျင့်ခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော သဒ္ဓါ၊ ပညာ စသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဖြစ်၍၊ သဒ္ဓါတရား မရှိသော်လည်း ထိုသူသည် 'ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုသော မျက်နှာရှိ၏' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော သင့်လျော်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ထိုမထေရ်၏ ကရုဏာ၊ ပညာစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သော အကြောင်း အကျိုး၊ စီးပွား၊ ဥပမာ၊ ယုတ္တိ၊ အဆုံးအမ စကားတည်းဟူသော အရိပ်အောက်၌ မှီတင်းနေထိုင်သူ ဖြစ်၏။ ထိုစကားတို့သည် မထေရ်မြတ်၏ ကရုဏာဉာဏ်တည်းဟူသော နာမ်ကိုယ်ခန္ဓာမှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ပကတိကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်သော အရိပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေသတည်း ဟူလို။

Addakkhi meṇḍake pañhe’ti ñāṇacakkhunā meṇḍake gambhīre pañhe addakkhi. Athavā senakādibhāsitabbaṃ anekapariyāyabhāvena ceva abhutabhāvena ca meṇaḍakapañhasadise. Athavā dvīvacanavantattā tassa pañhassa dvimeṇḍakayuddhasadise’tipi vuttaṃ vaṭṭati.

“Addakkhi meṇḍake pañhe” ဟူသည်ကား ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် နက်နဲသော မေဏ္ဍကပြဿနာတို့ကို မြင်တော်မူပြီ။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စသည်ဖြင့် သေနကစသည်တို့ ပြောဆိုအပ်သော အရာသည် အထူးထူးသော အကြောင်းခြင်းရာ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟုတ်မမှန်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မေဏ္ဍကပြဿနာနှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ခုသော စကားရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုပြဿနာကို ဆိတ်နှစ်ကောင် တိုက်ပွဲနှင့် တူသည်ဟူ၍လည်း ဆိုထိုက်၏။

Pariyāya bhāsitaṃ athi’ti’ānada, mayādve’pi vedanā vuttā pariyāyenā’tiādikaṃ pariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ imissā pariyāyanippariyāyadesanābhāvo jānitabbo? Upekkhāvedanā hi santamiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’ti ayaṃ hetha pariyāyo.

“Pariyāya bhāsitaṃ athi” ဟူသည်ကား “အာနန္ဒာ၊ ငါသည် ဝေဒနာနှစ်ပါးတို့ကိုလည်း အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ” စသည်ဖြင့် ပရိယာယ်စကား ရှိ၏။ ဤဝေဒနာဟောကြားချက်၏ ပရိယာယဒေသနာအဖြစ်နှင့် နိပ္ပရိယာယဒေသနာအဖြစ်ကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း? ဧကန်စင်စစ် ဥပက္ခာဝေဒနာကို မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်းအေး၍ မွန်မြတ်သော ချမ်းသာဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ အကြောင်းပရိယာယ် ဖြစ်၏။

Sabhāvabhāsitaṃ athiti’tisso iha bhikkhave vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’tiādikaṃ nippariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ nippariyāyabhāvo jānitabbo? Vedanāsabhāvo hi tividho’ti ayametha nippariyāyo athi.

“Sabhāvabhāsitaṃ athi” ဟူသည်ကား “ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ဝေဒနာတို့သည် သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ ဥပက္ခာဝေဒနာဟူ၍ သုံးပါးတို့ရှိကုန်၏” စသည်ဖြင့် တိုက်ရိုက်ဟောသော နိပ္ပရိယာယစကား ရှိ၏။ တိုက်ရိုက်ဖြစ်သော အဖြစ် (နိပ္ပရိယာယဘာဝ) ကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း? ဝေဒနာ၏ သဘောသည် စင်စစ် သုံးပါးရှိ၏ဟူ၍ ဟောတော်မူခြင်းသည် ဤနေရာ၌ နိပ္ပရိယာယ ဖြစ်၏။

Sadhāyabhāsitanti’tīhi bhikkhave ṭhānehi jambudīpikā manussā deve tāvatiṃse uttarakuruke ca manusse adhigaṇhanti. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’tiādikaṃ sadhāya bhāsitaṃ athi.’Idha brahmacariyavāso’ti idaṃ pabbajjābrahmacariyavāsanaṃ vuttaṃ na maggabrahmacariyavāsaṃ. Neyyathanītathavacanaṃ idha anāgataṃ. Tampi āharivā dassetabbaṃ.’Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ dukkhanti’ādikaṃ nyethavacanaṃ.’Sukhāpi kho vedanā aniccā saṅkhatā’tiādikaṃ yathārutavasena jānitabbaṃ nītathavacanaṃ athīti.

“Sadhāyabhāsitaṃ” ဟူသည်ကား “ရဟန်းတို့၊ အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသား လူတို့သည် တာဝတိံသာနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်းသား လူတို့ကိုလည်းကောင်း သာလွန်ကုန်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ- ရဲရင့်ခြင်း ရှိကုန်၏၊ သတိရှိကုန်၏၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း ရှိကုန်၏” စသည်ဖြင့် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ဟောကြားအပ်သော စကား (သဓာယဘာသိတ) ရှိ၏။ “ဤဇမ္ဗူဒိပ်၌ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း” ဟူသော ဤစကားသည် သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ ကျင့်သော မြတ်သောအကျင့် (ပဗ္ဗဇ္ဇာဗြဟ္မစရိယဝါသ) ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏၊ မဂ်မြတ်သော အကျင့် (မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသ) ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ ဤနေရာ၌ မရောက်သေးသော နေယျတ္ထနှင့် နီတတ္ထစကားကိုလည်း ဆောင်ယူ၍ ပြအပ်၏။ “ခံစားအပ်သော ဝေဒနာဟူသမျှသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏” စသည်ကား နေယျတ္ထစကား ဖြစ်၏။ “သုခဝေဒနာသည်လည်း မမြဲ၊ ပြုပြင်အပ်၏” စသည်ဖြင့် စကားလုံးအတိုင်း တိုက်ရိုက်သိအပ်သော နီတတ္ထစကားလည်း ရှိ၏။

‘Neyyathavacanañceva atho sadhāyabhāsitaṃPariyāyabhāsitañceva atho sabhāvabhāsitaṃ’,Iti pañcappabhedaṃ’va sāsane jinabhāsitaṃSallakkhevāna taṃ sabbaṃ athaṃ vadetha paṇḍito’ti;

“နေယျတ္ထစကားလည်းကောင်း၊ သဓာယဘာသိတစကားလည်းကောင်း၊ ပရိယာယဘာသိတစကားလည်းကောင်း၊ သဘာဝဘာသိတစကားလည်းကောင်း၊ ဤသို့လျှင် သာသနာတော်၌ ဘုရားရှင်ဟောကြားအပ်သော တရားတော်သည် ငါးပါးသောအပြားရှိ၏။ ပညာရှိသူသည် ထိုအားလုံးကို စနစ်တကျ မှတ်သား၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောဆိုရာ၏။”

Na rahassakaṃ kātabbanti athapaṭicchannavacanaṃ na kātabbaṃ.

“Na rahassakaṃ kātabbaṃ” ဟူသည်မှာ ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော စကားကို မပြောဆိုအပ်။

Garukaṃ pariṇamatīti garubhāvena paripākaṃ gacchati dadhabhāvena pākaṭo hotiti adhippāyo.

“Garukaṃ pariṇamati” ဟူသည်ကား ကြီးလေးသောအဖြစ်ဖြင့် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ခိုင်မာသောအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Ittaratāyāti appapaññatāya.

“Ittaratāya” ဟူသည်ကား နည်းသောပညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။

Tithavāsenāti

“Tithavāsena” ဟူသည်ကား-

‘Uggaho savanaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti,Pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti;

“သင်ယူခြင်း၊ နာယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ ပြောကြားခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း ဟူသော ဤငါးပါးသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် တိတ္ထဝါသ (အတတ်ပညာ၌ တည်နေခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။”

Evaṃvuttatithavāsena.

ဤသို့ဆိုအပ်သော တိတ္ထဝါသဖြင့်။

Snehasaṃsevā’ti piyapuggalasaṃsevanavasena. Mantisahāyo’ti mantī vicāraṇapañño sahāyo etassāti mantisahāyo.

“Snehasaṃsevā” ဟူသည်ကား ချစ်ခင်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။ “Mantisahāyo” ဟူသည်ကား စဉ်းစားဆင်ခြင်တတ်သော ပညာရှိသော အဖော်ရှိသူသည် မန္တိသဟာယ မည်၏။

Mā hāyi atho te abhikkamatīti attānuvādādibhaye uppanne vaṃ ettakena kāraṇena mā bhāyi. Katapuñño katabhīruttāṇo ñāṇasampannosammāpayoge ṭhito na cirasseva lokiyalokuttararatho te abhikkamati abhikkamissati pavattissati.

“Mā hāyi atho te abhikkmati” ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်ကို စွပ်စွဲခြင်းစသော ဘေးတို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် သင်သည် ဤမျှသော အကြောင်းကြောင့် မကြောက်လန့်လင့်။ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်ရှိသူ၊ ပြုအပ်သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ ကာကွယ်ခြင်းရှိသူ၊ ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ မှန်ကန်သော အားထုတ်မှု၌ တည်သူဖြစ်၍ မကြာမြင့်မီပင် သင်၏ လောကီလောကုတ္တရာ ရထားသည် တိုးတက်လိမ့်မည်၊ တိုးတက်လတ္တံ့၊ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့။

Allāpo’ti paṭhamāmantānā’ti keci vadanti. Raṭṭhakavacanaṃ āmantanā.

“Allāpo” ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းတည်းဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ တိုင်းပြည်သုံးစကားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတည်း။

Sakkaccakārinā’ti hitakaraṇa-hitadesana-hitacintanānaṃ akhaṇḍakārinā.

“Sakkaccakārinā” ဟူသည်ကား အကျိုးစီးပွားကို ပြုခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ဟောကြားခြင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ကြံစည်ခြင်းတို့ကို မပျက်မကွက် ပြုလုပ်တတ်သူ ဖြစ်သည်။

Khalite dhammena paggahetabbo’ti sammāpaṭipattito vā yuttavacanato vā khalite antevāsikamhi dhammena sabhāvena taṃ taṃ kāraṇaṃ vavā sīlādiguṇesu paggahetabbo.

“Khalite dhammena paggahetabbo” ဟူသည်ကား မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်မှလည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော စကားမှလည်းကောင်း ချွတ်ချော်တိမ်းပါးသော တပည့်ကို တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဝအတိုင်းလည်းကောင်း ထိုထိုအကြောင်းကို ဖော်ပြ၍ သီလစသော ဂုဏ်တို့၌ ချီးမြှောက်အပ်၊ မြှောက်ပင့်ပေးအပ်၏။

Meṇḍakapañhā gambhīragaṇṭhiguyhapañhā.

“မေဏ္ဍကပြဿနာ” ဟူသည်ကား နက်နဲသော အထုအထုံး လျှို့ဝှက်သော ပြဿနာများ ဖြစ်သည်။

Abhivaḍḍhiyā vāyamatī’ti pariyattipaṭipattisāsanānaṃ abhivaḍḍhanathāya catupaccayadānādinā upāyena vāyāmaṃ karoti.

“Abhivaḍḍhiyā vāyamati” ဟူသည်ကား ပရိယတ်၊ ပဋိပတ် သာသနာတော်တို့ တိုးတက်စည်ပင်စေရန်အလို့ငှာ ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းခြင်းစသော ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် အားထုတ်မှု ပြုလုပ်၏။

‘Bhavati saṅghena samasukho dukkhi dhammādhipatiko’pi ca;

Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhakoSammādiṭṭhipurekkhāro anaññasathuko tathā;

Surakkho kāyakammādi samaggābhirato’pi caAkuho na varo cakke buddhādisaraṇaṃ gatoDasa upāsakaguṇā nāgasenena bhāsitā’ti;

“သံဃာတော်နှင့် အတူတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းနည်း ဖြစ်တတ်ခြင်း၊ တရားတော်ကို အကြီးအမှူး ပြုခြင်း၊ မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ ပေးကမ်းဝေမျှတတ်ခြင်း၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို တိုးတက်စေခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့သွားပြုခြင်း၊ အခြားသော ဆရာမရှိခြင်း၊ ကာယကံစသည်တို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ညီညွတ်မှုကို မွေ့လျော်ခြင်း၊ မစဉ်းလဲခြင်း၊ သာသနာတော်၏ အာဏာစက်၌ မတုန်လှုပ်ခြင်း၊ ဘုရားအစရှိသော ရတနာမြတ်သုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ရောက်ခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးသော ဥပါသကာဂုဏ်တို့ကို အရှင်နာဂသေနသည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။”

Imā tisso gāthā.

ဤဂါထာသုံးပုဒ်တို့သည်။

‘Pañcamaṃ lahu sabbatha sattamaṃ dvicatuthisu,Chaṭṭhaṃ tu garupādānaṃ sesā aniyamā matā’ti;

“ပါဒ်အားလုံးတို့၌ ငါးခုမြောက်သော အက္ခရာသည် လဟုဖြစ်၏၊ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထပါဒ်တို့၌ ခုနစ်ခုမြောက်သော အက္ခရာသည် လဟုဖြစ်၏၊ ပါဒ်တို့၏ ခြောက်ခုမြောက်သော အက္ခရာသည် ဂရုဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောအက္ခရာတို့ကို မမြဲ (အနိယမ) ဟု သိအပ်၏။”

Iminā vuttalakkhaṇena vuttā.

ဤဆိုအပ်သော လက္ခဏာဖြင့် ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

Lokasādhāraṇo’ti sattalokena sadiso,Appattamānasānanti apapattaarahattaphalānaṃ;

“Lokasādhāraṇo” ဟူသည်ကား သတ္တလောကနှင့် တူသော၊ “Appattamānasānaṃ” ဟူသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်သေးသော သူတို့၏။

Ñāṇaratanārammaṇenā’ti arahattamagagapadaṭṭhānasababaññuta ñāṇo bhagavā sabbaññu sabbadassāvī dasabalasamannāgato catuhi vesarajjehi samananāgato pabhinnapaṭisambhido chaḷabhiñño ca asādhāraṇañāṇo aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgato, tassa arahattamagagañāṇaṃ dasabalādisabbaguṇadāyakaṃ sabbaññutañāṇaṃ sabbañeyyadhammajānanasamathanti bhagavato ñāṇaratanārammaṇena sakasakacittuppādena.

“Ñāṇaratanārammaṇenā” ဟူသည်ကား အရဟတ္တမဂ်လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိတော်မူသော၊ သဗ္ဗညူ ဖြစ်တော်မူသော၊ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသော၊ ဆယ်ပါးသော အားတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ လေးပါးသော ရဲရင့်ခြင်းဉာဏ်တော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ပြားပြားခြားခြား ခွဲခြားအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိတော်မူသော၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်ရှိတော်မူသော၊ သာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော အသာဓာရဏဉာဏ်ရှိတော်မူသော၊ တဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဗုဒ္ဓဓမ္မတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည် ဆယ်ပါးသောအာဏာစသော အလုံးစုံသော ဂုဏ်တို့ကို ပေးတတ်၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် သိအပ်သမျှသော တရားအလုံးစုံကို သိခြင်း၌ စွမ်းနိုင်၏ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်ရတနာအာရုံဖြင့် မိမိမိမိတို့၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

Ubbattīyante’ti pakatipakatito viparīyanto vinassante vā.

“Ubbattīyante” ဟူသည်ကား ပကတိသဘောမှ ဖောက်ပြန်ကုန်၏ သို့မဟုတ် ပျက်စီးကုန်၏။

Nippabhā jātā kutithiyā vaṃ gaṇīvarapavaramāsajjāti kutithiyā micchādiṭṭhikā vaṃ bhadantaṃ gaṇivarapavaraṃ gaṇivarehi paraṃ seṭṭhaṃ āsajja pavā nippabhā nijjotā bhaveyyunti yojanā.

“Nippabhā jātā kutitthiyā vaṃ gaṇīvarapavaramāsajja” ဟူသော ပါဌ်၌ ယုတ်ညံ့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသော မိစ္ဆာဝါဒီတို့သည် ဂိုဏ်းဆရာတို့ထက် မြတ်လှစွာသော ဂဏီဝရပဝရ ဖြစ်တော်မူသော သျှင်မြတ်သို့ ကပ်ရောက်၍ အရောင်အဝါ ကင်းကုန်သည် (အလင်းမဲ့ ဖြစ်ကုန်သည်) ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့ဟု သံပန်စပ်ရမည်။

Meṇḍakapañhesu pūjāvañdhāvañdhāpañho aṭṭhupamāsahito paṭhamo.

မေဏ္ဍကပြဿနာတို့တွင် ဥပမာရှစ်ခုနှင့်တကွဖြစ်သော ပူဇော်ခြင်း အကျိုးရှိမရှိ ပြဿနာသည် ပထမမြောက် ပြဿနာဖြစ်၏။

Vāhasataṃ kho mahārāja vīhīnaṃ aḍḍhucūḷañca vāhā vīhī sattammaṇāni dve ca tumbā ekaccharakkhaṇe pavattavittassa ettakāvihīti lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyunti etha sādikadiyaḍḍhavāhasataṃ thokena uddhaṃ upaḍḍhāvāhasatassa patanālike tumbo’ti aṅguttaraṭīkāyaṃ vuttaṃ. Aḍḍhacūḷanti vāhassa tassa aḍḍhādhikā vāhavīhī’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.

“မင်းကြီး၊ စပါးလှည်း တစ်ရာခွဲနှင့် ခုနစ်အမ္မဏ၊ တုမ္ဗနှစ်လုံးရှိသော စပါးတို့ကို လက်ဖျစ်တီးတစ်တွက်မျှ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်၏ အရေအတွက်ကို သိရန် စပါးတစ်စေ့စီ ထားရှိအံ့၊ ထိုစပါးတို့သည် ကုန်ခြင်း ကုန်ခမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ရာ၏” ဟူသော ဤစကားရပ်၌ “အနည်းငယ် ပိုသော လှည်းတစ်ရာ့ငါးဆယ်၊ လှည်းတစ်ရာ့ငါးဆယ်၏ အထက်ဖြစ်သော ပြည် (နာဠိ) ၏ လေးပုံတစ်ပုံသည် တုမ္ဗဖြစ်၏” ဟု အင်္ဂုတ္တရဋီကာ၌ ဆိုအပ်၏။ “အဍ္ဎစူဠ” ဟူသည်ကား ထိုလှည်း၏ ထက်ဝက်ထက် ပိုသော စပါးလှည်းဟူ၍လည်း ဆိုထိုက်သည်သာတည်း။

‘Kuḍubo pasato eko patho te caturo siyuṃĀḷhako caturo pathā doṇaṃ vā caturāḷhakaṃ,Māṇikā caturo doṇā khārīti catumāṇikā;

“တစ်ကုဍုဗသည် တစ်ပသတ ဖြစ်၏၊ လေးကုဍုဗသည် တစ်ပထ ဖြစ်၏၊ လေးပထသည် တစ်အာဠှက ဖြစ်၏၊ လေးအာဠှကသည် တစ်ဒေါဏ ဖြစ်၏၊ လေးဒေါဏသည် တစ်မာဏိကာ ဖြစ်၏၊ လေးမာဏိကာသည် တစ်ခါရီ ဖြစ်၏။”

Khāriyo vīsa vāho’tha siyā tumbo dasammaṇaṃĀḷahako nithiyaṃ tumbo patho tu nāḷi nāriyaṃ,Vāho tu sakaṭo ceko dasa doṇā tu ammaṇa’nti;

အစိတ် (၂၀) သော ခါရီတို့သည် တစ်ဝါဟ ဖြစ်၏။ ပတ္ထကို ဣတ္ထိလိင်၌ နာဠိ (ပြည်) ဟု ခေါ်၍၊ အာဠှကကို နပုံလိင်၌ တုမ္ဗ ဟု ခေါ်၏။ ဝါဟကို လှည်းတစ်စီးတိုက် (စကဋ) ဟုလည်း ခေါ်၏။ တစ်ဆယ်သော ဒေါဏတို့သည် တစ်အမ္မဏ ဖြစ်၏။

Abhidhānappadipikāyaṃ vutto sakaṭapapamāṇo vāho’ti vinayaṭīkāyampana’ dve sakaṭā vāhā eko vāho’ti vuttaṃ. Vihīnaṃ vāhasatañca aḍḍhacūlañca vāhasatassa aḍaḍhañaca cūḷaṃ aḍaḍhato thokena ūnaṃ vā hoti. Yathāvuttavāhato adhikāni vīhisattammaṇāni vīhīnaṃ satta ammaṇāni dve ca tumbā hontī’ti yojanā. Vīhīnaṃ sādhikadiyaḍḍhavāhasatanti adhippāyo.

အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာကျမ်း၌ 'လှည်းတစ်စီးပမာဏရှိသော ဝါဟ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိနည်းဋီကာ၌မူကား 'လှည်းနှစ်စီးလျှင် တစ်ဝါဟ' ဟု ဆိုအပ်၏။ စပါး ဝါဟတစ်ရာနှင့် 'အဍ္ဎစူဠ' (ဝါဟတစ်ရာ့ခွဲထက် လျော့နည်းသော) ဝါဟတစ်ရာ၏ တစ်ဝက် (အဍ္ဎ) ထက် အနည်းငယ် လျော့နည်းသော (စူဠ) သည် တစ်ဝက်ထက် အနည်းငယ် လျော့နည်းသည် ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝါဟထက် ပိုလွန်သော စပါး ခုနစ်အမ္မဏတို့သည် စပါး ခုနစ်အမ္မဏနှင့် နှစ်တုမ္ဗတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သမ္ဗန် (ယောဇနာ) စပ်အပ်၏။ စပါး တစ်ရာ့ခွဲထက် ပိုလွန်သော ဝါဟဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Ekaccharakkhaṇe pavattacittassā’ti imassa lakkhanti iminā sambadho. Lakkhanati ci gahaṇasallakkhaṇathaṃ sampadānathe cetaṃ upayogavacanaṃ’ divāvihāraṃ pāvisī’ti divāvihārathāya pāvisitiādisu viya. Lakkhasaddo ca lakkhaṇavācako. Vuttañhetaṃ abhidhānasathe.

'တစ်ဖျစ်တောက်သော ကာလ၌ ဖြစ်သော စိတ်၏' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'လက္ခံ' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်၏။ 'လက္ခံ' ဟူသည်ကား သိမှတ်ခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ 'ဒိဝါဝိဟာရံ ပါဝိသိ' ဟု ဆိုရာ၌ 'ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ ပါဝိသိ' (နေ့သန့်စင်ခြင်း အကျိုးငှာ ဝင်၏) ဟု အနက်ယူသကဲ့သို့ ဤ၌လည်း အကျိုး (သမ္ပဒါန်) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝုစ်) ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'လက္ခ'သဒ္ဒါသည်လည်း လက္ခဏာကို ဟော၏။ ဤအကြောင်းကို အဘိဓာန်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

‘Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ aṅko’bhiññāṇalakkhaṇaṃ,Ciṇhañcāpi tu sobhā tu paramā susamā’tha cā’ti;

'ကလင်္က၊ လဉ္ဆန၊ လက္ခ၊ အင်္ဂ၊ အဘိညာဏ၊ လက္ခဏ၊ စိဏှ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် (အမှတ်အသားကို ဟောကုန်၏)။ 'သောဘာ၊ ပရမာ၊ သုသမာ' ဟူသော သဒ္ဒါတို့သည် (တင့်တယ်ခြင်းကို ဟောကုန်၏) ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Parikkhayaṃ pariyādānanti khīṇabhāvaṃ gaccheyyuṃ. Iminā dasādhikadiḍḍhavāhasatavīhito adhikāniekaccharakkhaṇe pavattacittānī’ti dasseti.

'ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ' ဟူသည် ကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်ရာ၏ ဟူလို။ ဤစကားဖြင့် တစ်ရာ့ငါးဆယ်ထက် ဆယ်ခုလွန်သော စပါးဝါဟတို့ထက် တစ်ဖျစ်တောက်သော ကာလ၌ ဖြစ်သော စိတ်တို့သည် ပို၍ များပြားကုန်၏ဟူသည်ကို ပြ၏။

Evaṃ ekaccharakkhaṇe pavattacittassa ettakavīhito anekabhāvaṃ dassevā idāni ekaccharakkhaṇe pavattacittassa puggalavisesavasena visesabhāvaṃ dassetuṃ tatrīme’tiādimāha.

ဤသို့လျှင် တစ်ဖျစ်တောက်သော ကာလ၌ ဖြစ်သော စိတ်၏ ဤမျှလောက်သော စပါးတို့ထက် များပြားသော အဖြစ်ကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ တစ်ဖျစ်တောက်သော ကာလ၌ ဖြစ်သော စိတ်၏ ပုဂ္ဂိုလ်ထူး၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'တတြီမေ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Tatha

ထိုစကားရပ်၌

Tatrāti sattavidhesu sattesu.

'တတြ' ဟူသည်ကား ခုနစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့တွင် ဟူလို။

Ime sattavidhā cittā pavattantīti imāni sattavidhāni cittāni pavattanti.

'ဣမေ သတ္တဝိဓာ စိတ္တာ ပဝတ္တန္တိ' ဟူသည် ဤခုနစ်ပါးသော စိတ်တို့သည် ဖြစ်ပွားကုန်၏ ဟူလို။

Abhāvitakāyā’ti pañcupādānakkhadhakāyesu aniccādivasena abhāvitakāyā.

'အဘာဝိတကာယာ' ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ အနိစ္စ အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် မပွားများအပ်သော ကိုယ်ရှိကုန်သော သူတို့တည်း။

Abhāvitasīlā’ti abhāvitalokuttarasīlā.

'အဘာဝိတသီလာ' ဟူသည် မပွားများအပ်သော လောကုတ္တရာသီလ ရှိကုန်သော သူတို့တည်း။

Tīsu ṭhānesu’ti sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa samugghāṭitaṭṭhānavasena tīsu ṭhānesu. Uparibhumīsu’ti sakadāgāmiādīnaṃ pañcakkhadhasaṅkhāta uparibhumisu?

'သုံးပါးသော ဌာနတို့၌' ဟူသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်သော ဌာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ဌာနတို့၌ ဟူလို။ 'အထက်ဘုံတို့၌' ဟူသည် သကဒါဂါမ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော အထက်ဘုံတို့၌လော?

Pañcasu ṭhānesu’ti heṭṭhā vuttesu tīsu ṭhānesu rāgadosatanuṭṭhānadvayaṃ pakkhipivā pañca ṭhānāni veditabbāni.

'ငါးပါးသော ဌာနတို့၌' ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သုံးပါးသော ဌာနတို့၌ ရာဂနှင့် ဒေါသကို ပါးလှပ်စေသော ဌာနနှစ်ခုကို ထည့်သွင်း၍ ငါးပါးသော ဌာနတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Dasasu ṭhānesu’ti heṭṭhā pañcaṭṭhānāni ceva gahitaggahaṇanayena sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-lobha-vyāpāda-saṅkhāta-pa- ñcorambhāgayasaññejanasamugghāṭitaddhānavasena pañcौddhamhāgiya saṃyojana samugghāṭitaṭṭhānavaseneva. Aparāti pañcā’ti dasa ṭhānāni vipassanāya ārammaṇabhutā pañcupādānakkhadhā yevāti gahetabbaṃ.

'တစ်ဆယ်သော ဌာနတို့၌' ဟူသည် အောက်၌ ပြဆိုအပ်သော ငါးပါးသော ဌာနတို့ကို လည်းကောင်း၊ ယူအပ်ပြီးသည်ကို ထပ်မံယူခြင်းနည်း (ဂဟိတဂ္ဂဟဏနယ) ဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသ၊ လောဘ၊ ဗျာပါဒ ဟု ဆိုအပ်သော အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်သော ဌာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်သော ဌာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြား ငါးပါးမူကား ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ယူအပ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ်သော ဌာနတို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Nārācassā’ti usuaggapavesita-ayomaya nārāvassa

'နာရာစဿ' ဟူသည် မြှားဖျား၌ သွင်းအပ်သော သံမြှား (နာရာစ) ၏ ဟူလို။

Daḷhaṃ cāpasamārūḷhassā’ti daḷhacāpadhanumhi āropitassa.

'လေးတံ၌ တင်ထားအပ်သော' ဟူသည် ခိုင်ခံ့သော လေးတံ၌ တင်ထားအပ်သော လေးမြှား၏ ဟူလို။

Tathā’ti bhagavato lahukaparivattane. Uttarikāraṇa’nti yamakapāṭihāriyato uttariyaṃ vuttaṃ

'ထို့အတူ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ လျှင်မြန်စွာ လည်ပတ်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ 'ထူးကဲသော အကြောင်း' ဟူသည် ရေမီးအစုံ အာနုဘော်ပြာဋိဟာရထက် သာလွန်ထူးကဲသော အကြောင်းကို ဆိုအပ်၏။

Tampi mahārāja pāṭihiranti tamabhagavato aggikkhadha-udakadhārā-pavattana-saṅkhāta-yamakapāṭihīraṃ attano paresaṃ rāgādipaccanīkaharaṇato pāṭihiraṃ.

'မြတ်မင်းကြီး ထိုသို့သော ပြာဋိဟာရ်သည်လည်း' ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ မီးပုံနှင့် ရေအလျဉ်တို့ကို ဖြစ်စေတော်မူခြင်းဟူသော ရေမီးအစုံ အာနုဘော်ပြာဋိဟာရသည် မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ရာဂစသော ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ပြာဋိဟာရ် မည်၏။

Āvajjanavikaḷamattakenā’ti bhagavatā anuppāditavasena manodvārāvajjanassa hīnavasena

'ဆင်ခြင်ခြင်း ချို့တဲ့ခြင်း မျှဖြင့်' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြစ်ပေါ်စေတော်မမူအပ်သောကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ချို့တဲ့ခြင်း မျှဖြင့် ဟူလို။

Sabbaññupañho dutiyo.

သဗ္ဗညုပဉှာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Chakoṭṭhāse kate kappe’ti catusaṭṭhiantarakappapamāṇe vivaṭṭaṭṭhāyikappe chakoṭṭhāse kate.

'ကပ်ကို ခြောက်စု ပြုအပ်သော်' ဟူသည် အန္တရကပ် ခြောက်ဆယ့်လေးကပ် ပမာဏရှိသော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်ကို ခြောက်စု ပိုင်းခြားအပ်သော် ဟူလို။

Atikkante paṭhamakoṭṭhāse kiñci sādhikadasantarakappapamāṇe vicaṭṭaṭṭhāyikappassa paṭhamakoṭaṭhāse atikkante devadatto saṅghaṃ bhidi devadattapabbajjāpañho tatiyo

'ပထမအစု လွန်မြောက်သော်' ဟူသည် ဆယ်ကပ်ထက် အနည်းငယ် ပိုလွန်သော အန္တရကပ် ပမာဏရှိသော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီကပ်၏ ပထမအဖို့အစု လွန်မြောက်သော် ဒေဝဒတ်သည် သံဃာကို ခွဲဝေဖျက်ဆီး၏။ ဒေဝဒတ္တပဗ္ဗဇ္ဇာပဉှာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Yamaniyame’ti

'ယမနိယမေ' ဟူသည်ကား-

‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccaṃ kammamayaṃ yamo,Āgantaṃ sādhanaṃ kammaṃ aniccaṃ niyamo bhave;

'ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြီးစေတတ်သော အကျိုးကို ငံ့လင့်၍ အမြဲပြုအပ်သော ကမ္မမယတရားသည် ယမ မည်၏။ ဧည့်သည်ကဲ့သို့ လာတတ်သော ပြီးစေတတ်သော ကံသည် အမြဲမရှိသော နိယမ မည်ရာ၏။

Ahiṃsāsaccamādheyyaṃ brahmacāra pariggaho,Niccaṃ sarīrasoceyyaṃ yamo nāmāti vuccare;

မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သစ္စာစကားကို ဆိုခြင်း၊ မခိုးယူခြင်း (အာဓေယျ)၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း၊ အလှူခံပစ္စည်း မရှိခြင်း (ပရိဂ္ဂဟ)၊ အမြဲ ကိုယ်ခန္ဓာကို စင်ကြယ်စေခြင်း တို့ကို ယမ ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

Santosa-mona-sajjhāyā kicchākahāro ca bhāvanā,Sayampāka-vane vāsā-niyamā-niccasādhyatā’;

ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း၊ စာပေရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၊ ခြိုးခြံစွာ စားသောက်ခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ချက်ပြုတ်စားခြင်း၊ တော၌ နေခြင်းတို့သည် အမြဲပြီးစေအပ်သော နိယမတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Evaṃ vutte yamakamme ca niyamakamme ca.

ဤသို့ ဆိုအပ်သော ယမကံ၌ လည်းကောင်း၊ နိယမကံ၌ လည်းကောင်း။

Yaṃ tathāgato…pe… evamadhippāyo athi yaṃ yena guṇena hetu bhutena…pe…evaṃ adhippayo hoti taṃ buddhānaṃ guṇaṃ abhutaṃ athiti yojanā.

'ယံ တထာဂတော...ပ...' ဟူသည် ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ 'ယံ ယေန ဂုဏေန ဟေတု ဘူတေန...ပ...' ဟူသည် ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်တော်သည် မဟုတ်သည်မဟုတ်၊ ရှိသည်သာတည်းဟု သမ္ဗန်စပ်အပ်၏။

Parakkamo dakkhāpito’ti pāramīpūraṇe parakkamo vāyāmo dakkhāpito pekkhāpito.

'လုံ့လဝီရိယကို ပြအပ်ပြီ' ဟူသည် ပါရမီဖြည့်ကျင့်ခြင်း၌ လုံ့လဝီရိယကို ပြအပ်၊ မြင်စေအပ်ပြီ ဟူလို။

Hiyyo obhāsitā’ti jinānaṃ pāramī ca nayā bhiyyo atisayena obhāsitā.

'လွန်စွာ ထွန်းလင်းအပ်ပြီ' ဟူသည် အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏ ပါရမီတော်နှင့် နည်းလမ်းတရားတို့သည် လွန်ကဲထူးခြားစွာ ထွန်းလင်းတောက်ပကုန်၏ ဟူလို။

Bhidi tithiyānaṃ vādagaṇṭhinti vaṃ tithiyānaṃ micchāvādagaṇṭhiṃ pabhidi.

'တိတ္ထိတို့၏ ဝါဒအထုံးအဖွဲ့ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ' ဟူသည် သင်သည် တိတ္ထိတို့၏ မိစ္ဆာဝါဒ အထုံးအဖွဲ့ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ ဟူလို။

Bhinnā parappavādakumbhā’ti parappavādā tayā bhinnā.

'သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒတည်းဟူသော အိုးတို့သည် ကွဲအက်ကုန်ပြီ' ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒတည်းဟူသော အိုးတို့သည် သင့်ကြောင့် ကွဲအက် ပျက်စီးကုန်ပြီ ဟူလို။

Gambhīro uttānikato’ti ativiya gambhīro pañho tayā uttātīkato.

'နက်နဲသောအရာကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီ' ဟူသည် အလွန် နက်နဲသော ပြဿနာသည် သင့်ကြောင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်စေအပ်ပြီ ဟူလို။

Sammāladdhaṃ jinaputtānaṃ nibbāhananti paramicchāvādaharaṇe upāyasaṅkhātaṃ nibbāhanamukhaṃ jinaputtānaṃ jinaputtehi suṭṭhu laddhaṃ.

'ဘုရားသားတော်တို့ ကောင်းစွာ ရအပ်သော လွတ်မြောက်ကြောင်းလမ်း' ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ မိစ္ဆာဝါဒကို ပယ်ဖျောက်ရာ၌ ဥပါယ်တံမျဉ်းဟု ဆိုအပ်သော လွတ်မြောက်ကြောင်းလမ်းကို ဘုရားသားတော်တို့သည် ကောင်းစွာ ရရှိအပ်ပြီ ဟူလို။

Evametanti sabbaṃ heṭṭhāvuttavacanaṃ tayā vuttaṃ yathā hoti taṃ,Sabbaṃ vacanaṃ evaṃ sabhāvato hotīti ajjhāhārayojanā;

'ဧဝမေတံ' ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားအလုံးစုံသည် သင့်အားဖြင့် ဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုစကားအလုံးစုံသည် ဤသို့ သဘောအတိုင်း မှန်ကန်စွာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖြည့်စွက်၍ သမ္ဗန်စပ်အပ်၏။

Gaṇīvarapavarā’ti ālapanametaṃ gaṇīnaṃ gaṇaparisānaṃ varaparama,Atiseṭṭha yathā tayā vuttaṃ mayaṃ tathā sampaṭicachāmā’ti;

'...ဂဏီဝရပဝရ' ဟူသည် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းတည်း။ ဂိုဏ်းဝင်ပရိသတ်တို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရှင်ဘုရား... သင် ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း အကျွန်ုပ်တို့သည် ထိုသို့ပင် ဝန်ခံပါကုန်၏ ဟူလို။

Pathavikampanahetupañho catutho.

ပထဝီကမ္ပနဟေတုပဉှာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Nathaññaṃ cethāti etesu saccesu vijjamānaṃ saccato aññaṃ kāraṇaṃ paṭivedhassa ca nathi.

'ထိုသစ္စာတရားတို့၌ အခြားမရှိ' ဟူသည် ထိုသစ္စာတရားတို့၌ ထင်ရှားရှိသော သစ္စာတရားမှတစ်ပါး အခြားသော သိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) ၏ အကြောင်းသည်လည်း မရှိ ဟူလို။

Sīharathenā’ti seṭṭharathena mañcarathena. Sīhasaddo vā usabhasaddo vā aññasaddena payutto seṭṭhavācako hotīti.

'သီဟရထေန' ဟူသည် မြတ်သော ရထား၊ ဆန်းပြားသော ရထားဖြင့် ဟူလို။ သီဟသဒ္ဒါ သော်လည်းကောင်း၊ ဥသဘသဒ္ဒါ သော်လည်းကောင်း အခြားသဒ္ဒါနှင့် တွဲဖက်သုံးအပ်သော် မြတ်သော အနက်ကို ဟောတတ်၏။

Sivirājadibbacakkhupañho pañcamo.

သိဝိရာဇဒိဗ္ဗစက္ခုပဉှာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

Kalalaṃ osaratīti idaṃ mātuyā piṭṭhikaṇṭakanābhīnaṃ majjhaṭṭhānabhute gabbhapatiṭṭhānārahaṭṭhāne sannicitaṃ paṭikalalasadisaṃ madarattalohitaṃ sadhāya vuttaṃ, na kalalarūpaṃ.

'ကလလရေကြည်သည် သက်ဝင်၏' ဟူသည် အမိ၏ ကျောရိုးနှင့် ချက်တို့၏ အလယ်ဗဟို၌ ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေတည်ရာ ဌာန၌ စုဝေးတည်ရှိသော၊ ကလလရေကြည်နှင့် တူသော၊ အနည်းငယ် နီသော အသွေးကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏၊ ကလလရုပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်မဟုတ်။

Mukhapānenapi dvayasantipāto bhavatīti mukhapānenapi saha mātā ca utunī gabbho paccupaṭṭhito’ti dvayasannipāto bhavati.

“မုခပါနေနပိ ဒွယသန္တိပါတော ဘဝတိ” ဟူသည်မှာ ပါးစပ်ဖြင့် သောက်ခြင်းကြောင့်လည်း (ဥတုလာသော မိခင်နှင့် သန္ဓေသား ဤ) နှစ်ပါးပေါင်းဆုံခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော အနက်ကြောင့် ပါးစပ်ဖြင့် သောက်ခြင်းကြောင့်လည်း မိခင်သည် ဥတုလာသည် ဖြစ်၍ သန္ဓေသားသည် ရှေးရှုတည်ရှိသဖြင့် နှစ်ပါး ပေါင်းဆုံခြင်းသည် ဖြစ်၏။

Purimena tatha kāraṇaṃ vakkhāmīti purimena sāmavathunā tesaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ sannipātānaṃ antogadhabhāve kāraṇaṃ yūttivacanaṃ kathessāmi.

“ပုရိမေန တထာ ကာရဏံ ဝက္ခာမိ” ဟူသည်မှာ ရှေး၌ဖြစ်သော သာမဝတ္ထုဖြင့် ထိုနှစ်ပါး သုံးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းသို့ သက်ဝင်သည့်အဖြစ်၌ အကြောင်းဖြစ်သော ယုတ္တိစကားကို ပြောဆိုပေအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Te sabbe’ti ye keci sattā mātugabbhaṃ okkantā te sabbe sattā ye vanarukkhādayo’ti yojanā.

“တေ သဗ္ဗေ” ဟူသည်မှာ အမိဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဝင်လာကုန်သော အလုံးစုံသော ထိုသတ္တဝါတို့သည်၊ တောသစ်ပင် စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟု စပ်ရမည်။

Yo koci gadhabbo’ti yo kovi attano kammena tatha tatha upagannabbasatto.

“ယော ကောစိ ဂဓဗ္ဗော” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကံအားလျော်စွာ ထိုထိုဘဝသို့ ကပ်ရောက်အပ်သော မည်သည့် သတ္တဝါမဆို ဖြစ်သည်။

Gababhāvakkantipañho chaṭṭho.

သန္ဓေသား သက်ဝင်ခြင်း ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Saddhammo’ti paṭisambhidāppattakhīṇāsavasantakādhigamasaddhammo suddhanaya-paṭivattanavasena paṭivedhasaddhammo vā.

“သဒ္ဓမ္မော” ဟူသည်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ်သို့ ရောက်တော်မူကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ သန္တာန်၌ရှိသော တရားကို သိမြင်ကြောင်း သဒ္ဓမ္မတရား၊ သို့မဟုတ် စင်ကြယ်သောနည်းဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မတရား ဖြစ်သည်။

Taṃ khayaṃ paridīpayanto’ti tena vacanena pubbapañcavassasatappa-māṇaṭṭhānāraha-saddhammakkhayaṃ paridīpayanto.

“တံ ခယံ ပရိဒီပယန္တော” ဟူသည်မှာ ထိုစကားဖြင့် ရှေးဦးနှစ်ငါးရာအတိုင်းအတာအားဖြင့် တည်ထိုက်သော သဒ္ဓမ္မတရား၏ ဆုတ်ယုတ်ကွယ်ပျောက်ခြင်းကို ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Sesakaṃ paricchidīti sesakaṃ pacchimapañcavassasataṃ saddhammatiṭṭhanakkhaṇaṃ paricchidi. Taṃ dīpanākāraṃ paricchadanākārañca dassento vassasataṃ sahassantiādimāha.

“သေသကံ ပရိစ္ဆိဒိ” ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော နောက်ထပ် နှစ်ငါးရာကို သဒ္ဓမ္မတရား တည်တံ့ရာ ကာလအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပိုင်းခြားတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြသခြင်းအခြင်းအရာနှင့် ပိုင်းခြားခြင်းအခြင်းအရာကို ပြသလိုသဖြင့် “ဝဿသတံ သဟဿံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.

“နဋ္ဌာယိကော” ဟူသည်မှာ ပျက်စီးသော ဥစ္စာရှိသူ ဖြစ်သည်။

Vassasatappamāṇapañho sattamo.

နှစ်တစ်ရာ အတိုင်းအတာဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Tatra ye te satte kammaṃ vibādhati te ime sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti, tesaṃ taṃ vacana micchā’ti pothakesu likhitaṃ taṃ dujjānaṃ. Tasmā ye satte kammaṃ vibādhati, te sattā kammavipākajā, dukkha vedanā vedayantīti ye pana sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti tesaṃ taṃ vacanaṃ micchā’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Evañhi sati pubbāparaṃ sameti.

ထိုသို့ ဖြစ်ရာ၌ “အကြင် သတ္တဝါတို့ကို ကံသည် နှိပ်စက်၏၊ ထို သတ္တဝါတို့သည် အကြောင်းကို တားမြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ ထိုစကားသည် မိစ္ဆာစကားတည်း” ဟု စာအုပ်များ၌ ရေးသားထားခြင်းသည် သိနိုင်ခဲ၏။ ထို့ကြောင့် “အကြင် သတ္တဝါတို့ကို ကံသည် နှိပ်စက်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ကံ၏ အကျိုးကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲဝေဒနာကို ခံစားကြရကုန်၏၊ အကြင် သတ္တဝါတို့သည် အကြောင်းကို တားမြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ ထိုစကားသည် မိစ္ဆာစကားတည်း” ဟု ပါဌ်ရှိသင့်သည်။ ဤသို့ ရှိမှသာ ရှေ့နောက် ညီညွတ်ပေမည်။

Tatra ye te navavidhā’ti tatra dasavidhesu kuppavātesu ye te navavidhā kuppavātā.

“တတြ ယေ တေ နဝဝိဓာ” ဟူသည်မှာ ထို ဆယ်ပါးသော ပျက်စီးစေတတ်သော လေတို့တွင် အကြင် ကိုးပါးသော ပျက်စီးစေတတ်သော လေတို့ ဖြစ်သည်။

Na te atīte uppajjantiti te vātā atīte bhave kammabalena na uppajjanti. Sesa padadvaye’pi eseva nayo.

“န တေ အတီတေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ” ဟူသည်မှာ ထိုလေတို့သည် အတိတ်ဘဝ၌ ကံ၏ အစွမ်းကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Tehi tehi kopehī’ti tehi tehi sītādikopappakārehi.

“တေဟိ တေဟိ ကောပေဟိ” ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော အအေး စသည်တို့ ပျက်စီးချို့ယွင်းခြင်း အခြင်းအရာတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။

Sakaṃ sakaṃ vedananti attano attano phalabhūtaṃ vedanaṃ.

“သကံ သကံ ဝေဒနံ” ဟူသည်မှာ မိမိ မိမိ၏ အကျိုးတရားဖြစ်သော ဝေဒနာကို ခံစားခြင်း ဖြစ်သည်။

Visamaparihārajā’ti catunnaṃ iriyāpathānaṃ visadisaharaṇato jātā vedanā.

“ဝိသမပရိဟာရဇာ” ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုထ် လေးပါးတို့ကို မညီမညွတ် ဆောင်ရွက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာ ဖြစ်သည်။

Opakkamikenā’ti daṇḍappahāradivasena parūpakkamena.

“ဩပက္ကမိကေန” ဟူသည်မှာ တုတ်၊ ဒုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်ခြင်း စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ လုံ့လပြုမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။

Kammavipākajā’ti kammavipākabhutapañcakkhadhato jātā.

“ကမ္မဝိပါကဇာ” ဟူသည်မှာ ကံ၏ အကျိုးတရားဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါး ဓာတ်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာ ဖြစ်သည်။

Bahutaraṃ avasesanti kammavipākajavedanāto avasesaṃ vedayitaṃ bahutaraṃ.

“ဗခုတရံ အဝသေသံ” ဟူသည်မှာ ကမ္မဝိပါကဇ ဝေဒနာမှ ကြွင်းကျန်သော ခံစားချက် ဝေဒနာသည် သာလွန်များပြားလှ၏။

Na sambhavatīti na sampajjati.

“န သမ္ဘဝတိ” ဟူသည်မှာ မဖြစ်နိုင် ဟူလိုသည်။

Bījaduṭṭhatā’ti khettato aññakāraṇaduṭṭhatā.

“ဗီဇဒုဋ္ဌတာ” ဟူသည်မှာ လယ်ယာမြေမှတစ်ပါး အခြားသော အကြောင်းကြောင့် ပျက်စီးချို့ယွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Kammavipakato vā’ti etha

“ကမ္မဝိပါကတော ဝါ” ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ...

‘Vemātubhātikaṃ pubbe dhanahetu haniṃ ahaṃTena kammavipākena devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde mama pāsāṇasakkharā’ti;

“ငါသည် ရှေးဘဝ၌ ဥစ္စာရလိုမှုကြောင့် ဖအေတူမအေကွဲ ညီကို သတ်ခဲ့ဖူးပြီ၊ ထိုကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဒေဝဒတ်သည် ကျောက်မောင်ကို လှိမ့်ချခဲ့၏။ ကျောက်ခဲငယ်သည် ငါ၏ခြေမတော်ကို ထိခိုက်ကြေမွစေခဲ့၏” ဟူသော...

Ayaṃ gāthā vattabbā tatha dhanahetu’ti dāsidāsasaṅkhāta-jaṅgamadhana-hetu. Dhanañhi thāvarajaṅgama-saṃhārima-aṅgasama-anugāmidhanavasena pañcavidhaṃ.

ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ “ဓနဟေတု” ဟူသည်မှာ ကျွန်ယောကျ်ား၊ ကျွန်မိန်းမဟု ဆိုအပ်သော လှုပ်ရှားနိုင်သော ဥစ္စာကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဥစ္စာသည် ထာဝရဥစ္စာ၊ ဇင်္ဂမဥစ္စာ (လှုပ်ရှားသော ဥစ္စာ)၊ သံဟာရိမဥစ္စာ (ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ဥစ္စာ)၊ အင်္ဂသမဥစ္စာ (ကိုယ်အင်္ဂါနှင့် တူသောဥစ္စာ)၊ အနုဂါမိကဥစ္စာ (အစဉ်လိုက်တတ်သော ဥစ္စာ) အားဖြင့် ငါးပါး ရှိသည်။

Kiriyato vā’ti devadattassa upakkamakiriyato vā.

“ကိရိယတော ဝါ” ဟူသည်မှာ ဒေဝဒတ်၏ လုံ့လပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Bhojanaṃ visamaṃ pariṇamatīti kucchigatabhojanaṃ visamaṃ paripakkabhāvaṃ gacchati.

“ဘောဇနံ ဝိသမံ ပရိဏမတိ” ဟူသည်မှာ ဝမ်းတိုက်၌ရှိသော အစာသည် မညီမညွတ် ကြေညက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

Tāya ca pana vedanāyā’ti idaṃ kattathe karaṇavacanaṃ.

“တာယ စ ပန ဝေဒနာယ” ဟူသော ဤစကားသည် ကတ္တုကာရကအနက်၌ ကရဏဝိဘတ် ဖြစ်သည်။

Nikāyavarañchake’ti etha lañchanti sañcānanti etena etha vā puññapāpāni paṇḍitajanāti lañchako’ti nikāyavaro ca so lañchako cāti viggaho.

“နိကာယဝရဉ္ဆကေ” ဟူသော စကား၌ ဤတရားဖြင့် ပညာရှိသူတို့သည် ကောင်းမှု မကောင်းမှုတို့ကို မှတ်သားတတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဤသူတို့၌ ပညာရှိတို့သည် မှတ်သားတတ်ကုန်၏ ထို့ကြောင့် “လဉ္ဆက” မည်၏။ မြတ်သော အပေါင်းလည်း ဖြစ်၏၊ မှတ်သားကြောင်းလည်း ဖြစ်၏ ဟု ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်။

Sabbākusalajjhāpanapañho aṭṭhamo.

မကောင်းမှု အလုံးစုံကို ပူပန်စေခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Imasmiṃ pañhe therassa ekaṃsikaṃ byākaraṇaṃ na hoti. Tasmā vicārevā yaṃ yuttaraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro. Maggavajjhā hi kilesā anupādinnakabhutā ye neva atītā anāgatā na paccuppannā. Upādinnakanirodhakathā ca anāgatabhavaṃ sadhāya kathitā bhagavato uppannā vedanā imasmiṃ paccuppannabhaveyeva hoti. Aparāparavedaniyakammañca buddhapaccekabuddhehi’pi na sakkā nivāretuṃ. Tasmā therassa kammavipākato vā esā vedanā nibbattā’ti vādo yuttataro’ti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā thero anekavihitaṃ kathesī?Ti. Rājā milido ñāṇabhedaṃ gavesanto vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo hoti. Tassa ajjhāsayavasena anekavihitaṃ kathesī’ti parihāro vattabbo aññesu īdisesu ṭhānesu yuttiyeva gavesitabbā, na ekacintinā bhavitabbanti.

ဤပြဿနာ၌ မထေရ်မြတ်၏ တစ်ဖက်သတ် ဖြေကြားချက် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ သင့်လျော်သောအဖြေကိုသာ ယူအပ်၏။ ထိုစကား၌ ဤသို့ ဆင်ခြင်အပ်၏။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့သည် အနုပါဒိန္နကတရားတို့ဖြစ်၍ အတိတ်လည်း မဟုတ်၊ အနာဂတ်လည်း မဟုတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်လည်း မဟုတ်ကုန်။ ဥပါဒါန်၏ ချုပ်ငြိမ်းရာ စကားသည်လည်း အနာဂတ်ဘဝကို ရည်မှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်သော ဝေဒနာသည် ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌သာ ဖြစ်၏။ အပရာပရိယဝေဒနီယကံကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်ပင် တားမြစ်ခြင်းငှါ မတတ်နိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် မထေရ်မြတ်၏ “ဤဝေဒနာသည် ကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဝါဒသည်သာ သာလွန်သင့်လျော်၏ ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် မထေရ်မြတ်သည် အထူးထူးအပြားပြား ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - မိလိန္ဒမင်းသည် ဉာဏ်ပညာ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ရှာဖွေလျက် ထူးဆန်းသော ဆန်းကြယ်သော ဉာဏ်ပဋိဘာန်ကို ကြားနာလိုလှ၏။ ထိုမင်း၏ အလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ အထူးထူးအပြားပြား ဟောတော်မူ၏ ဟု ဖြေကြားအပ်၏။ အခြားသော ဤသို့သော နေရာမျိုး၌လည်း ယုတ္တိကိုသာ ရှာဖွေအပ်၏၊ တစ်ခုတည်းကိုသာ တွေးတောသောသူ မဖြစ်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Katassa paticayo’ti catusu saccesu katasoḷasakiccassa paticayo puna vaḍḍhanaṃ nathi.

“ကတဿ ပတိစယော” ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့၌ ပြုအပ်ပြီးသော တဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စ၏ ထပ်မံ စုဆောင်းခြင်း၊ တိုးပွားခြင်းသည် မရှိပေ။

Nibbāhitabbo’ti nibbeṭhetabbo kathetabbo. Paṭisallānanti kāyikacetasikapaṭisallānakiriyā. Athato pana paṭisallānaṭṭhāne lahitabbā samādhisatisampajaññādayo kusalā dhammā paṭisallānaṃ nāma.

“နိဗ္ဗာဟိတဗ္ဗော” ဟူသည်မှာ ဖြေရှင်းအပ်၏၊ ပြောဆိုအပ်၏။ “ပဋိသလ္လာနံ” ဟူသည်မှာ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို ပြုခြင်းတည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ရာဌာန၌ ရအပ်သော သမာဓိ၊ သတိ၊ သမ္ပဇဉ် စသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် ပဋိသလ္လာန မည်၏။

Rakkhatīti samparāyikaapāyādidukkhato rakkhati.

“ရက္ခတိ” ဟူသည်မှာ တမလွန်ဘဝ သံသရာ၌ ငရဲစသော ဒုက္ခတို့မှ ကာကွယ် စောင့်ရှောက်၏။

Paṭisallānapañho navamo.

တစ်ယောက်တည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Taṃ iddhibalanti tena iddhibalena labhitabbakappakappāvassaṭṭhānaṃ.

“တံ ဣဒ္ဓိဗလံ” ဟူသည်မှာ ထိုတန်ခိုးအစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော ကမ္ဘာပတ်လုံးဖြစ်စေ၊ ကမ္ဘာထက် သာလွန်၍ဖြစ်စေ တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။

Antamaso accharāsaṅghātamattampīti sabbantimena paricchedena accharāsaṅghātamattampi kālaṃ pañcakkhadhasaṅkhātabhavassa pavattanaṃ na vaṇṇemi, appavattananibbānameva vaṇṇemīti adhippāyo.

“အန္တမသော အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တမ္ပိ” ဟူသည်မှာ အနိမ့်ဆုံးသော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် လက်ဖျစ်တီးတစ်တွက်မျှသော ကာလပတ်လုံးသော်လည်း ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ဘဝ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းကို ငါမချီးမွမ်း၊ မဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ချီးမွမ်းအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Iddhibalakittanapañho dasamo.

တန်ခိုးအစွမ်းကို ချီးမွမ်းခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Dasapañhapaṭimaṇḍitaaṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာဆယ်ပါးဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အဋ္ဌမဝဂ်၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemīti pañcakkhadhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatidriyāni, nava hetu, cattāro āhārā, sattavassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittānītiādinā abhivisesena sabbaññutañāṇena jānivā dhammaṃ desemi.

“အဘိညာယဟံ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မံ ဒေသေမိ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့... ငါသည် ခန္ဓာငါးပါး၊ အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓာတ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ သစ္စာလေးပါး၊ ဣန္ဒြေ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဟိတ်ကိုးပါး၊ အာဟာရလေးပါး၊ ဖဿခုနစ်ပါး၊ ဝေဒနာ ခုနစ်ပါး၊ သညာ ခုနစ်ပါး၊ စေတနာ ခုနစ်ပါး၊ စိတ်ခုနစ်ပါး စသည်ဖြင့် ထူးကဲသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သိမြင်တော်မူ၍ တရားဟောတော်မူ၏။

Aññaṃ uttariṃ…pe…satanti khuddānukhuddakato aññaṃ uttariṃ catupārājika - terasa saṅghādisesa - tiṃsanissaggiya - dvānavuti - pācittiya - catupāṭidesanīya - sattādhikaraṇa -sikkhāpada - saṅkhātadiyaḍḍha - sikkhāpadasataṃ.

“အညံ ဥတ္တရိံ...ပေ...သတံ” ဟူသည်မှာ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒက သိက္ခာပုဒ်တို့မှတစ်ပါး သာလွန်မြင့်မြတ်သော ပါရာဇိက လေးပါး၊ သံဃာဒိသေသ် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ် သုံးဆယ်၊ ပါစိတ် ကိုးဆယ့်နှစ်ပါး၊ ပါဋိဒေသနီ လေးပါး၊ အဓိကရုဏ်း ခုနစ်ပါး ဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာပုဒ်တစ်ရာ့ငါးဆယ် (ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတ) ဖြစ်သည်။

Tehipi na ekajjhakatā’ti attano cittaniṭṭhā ekantabhāvena na katā.

“ထိုသူတို့သည်လည်း တစ်ခုတည်းသောအဖြစ်သို့ မပြုအပ်” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဧကန်အဖြစ်ဖြင့် မပြုအပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Dhammasaṇṭhitapariyāyenāti yañca taṃ āpattiṃ āpanno tañca yathādhammo kāretabbo’ti vuttadhammasaṇṭhitipariyāyena.

“ဓမ္မသဏ္ဌိတပရိယာယေန” ဟူသည်မှာ အကြင်အာပတ်သို့ ရောက်သဖြင့် ထိုသူကို တရားအားလျော်စွာ ပြုစေအပ်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်သော တရား၌ တည်စေတတ်သော အကြောင်းပရိယာယ်ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

Khuddānukhuddakasamūhananapañho paṭhamo.

ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကသိက္ခာပုဒ်တို့ကို နှုတ်ပယ်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ပထမဖြစ်သည်။

Aniccampana rūpanti vibhajjabyākaraṇiyo pañho’ti aniccaṃ nāmarūpaṃ, kiṃ. Rūpamevā?Ti puṭṭho aniccaṃ nāmarūpampi aniccā vedanā pī’tiādinā nayena vibhajivā byākātabbo vibhajjabyākaraṇīyo nāmā’ti atho. Kinnu kho cakkhunā sabbaṃ vijānātīti puggalo sabbaṃ cakkhunā kiṃ vijānātīti imasmiṃ pañhe kenāpi puṭṭho’katamena cakkhunā samantacakkhunā udāhu maṃsacakkhunā’ti vutte’āmā’ti vattabbo’ti ayaṃ pañho paṭipucchābyākaraṇīyo pañho nāmāti yojanā.

“ရုပ်သည် မမြဲသလော” ဟူသော အမေးသည် ဝေဖန်၍ ဖြေကြားအပ်သော ပြဿနာ ဖြစ်သည်။ “နာမ်ရုပ်သည် မမြဲသလော၊ ရုပ်သက်သက်သာလော” ဟု မေးမြန်းအပ်သော် “နာမ်ရုပ်သည်လည်း မမြဲ၊ ဝေဒနာသည်လည်း မမြဲ” စသည်ဖြင့် ဝေဖန်၍ ဖြေကြားအပ်သော ပြဿနာကို ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယ ပြဿနာဟု ဆိုလိုသည်။ “စက္ခုဖြင့် အလုံးစုံကို သိသလော” ဟု မေးရာ၌ “ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံကို စက္ခုဖြင့် သိသလော” ဟူသော ဤပြဿနာ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်က မေးအပ်သော် “အဘယ်စက္ခုဖြင့် သိသနည်း၊ သမန္တစက္ခုဖြင့်လော သို့မဟုတ် မံသစက္ခုဖြင့်လော” ဟု ဆိုအပ်သော် “ဟုတ်မှန်၏” ဟု ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ဤပြဿနာကို ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏီယ ပြဿနာဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Māluṅkyaputtapañho dutiyo.

မာလုကျပုတ္တပြဿနာသည် ဒုတိယဖြစ်သည်။

Samuhato bhayahetu arahato’ti bhayahetu arahato arahantena samūhato.

“ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏အကြောင်းကို ပယ်နှုတ်အပ်ပြီ” ဟူသည်မှာ ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၏ အကြောင်းကို ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် အမြစ်ပြတ် ပယ်နှုတ်အပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

Unnatāvanatā’ti sukhe unnatiṭhānavasena unnatā dukkhe maṅkuvasena onatā

“တက်ကြွခြင်း၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း” ဟူသည်မှာ ချမ်းသာ၌ တက်ကြွသောဌာန၏ အစွမ်းဖြင့် တက်ကြွခြင်း၊ ဆင်းရဲ၌ မျက်နှာပျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Kuṭipurise’ti pākaṭapurise.

“ကုဋိပုရိသ” ဟူသည် ထင်ရှားသော ယောက်ျား၌ ဖြစ်သည်။

Āhaccapadanti bhagavato sabbaññutañāṇena visesevā vuttavacanaṃ.

“အာဟစ္စပဒ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ထူးခြားစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားတော် ဖြစ်သည်။

Sabbatasapañho tatiyo.

သဗ္ဗတသပြဿနာသည် တတိယဖြစ်သည်။

Tena tesaṃ pavattenā’ti tesaṃ parittānaṃ tejavantānaṃ tena pavattena.

“ထိုပရိတ်တော်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကြီးကုန်သော ထိုပရိတ်တော်တို့၏ ထိုဖြစ်ခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

Visaṃ cikkhassanto’ti visaṃ vināsayamāno.

“အဆိပ်ကို ဖျက်ဆီးလိုသဖြင့်” ဟူသည်မှာ အဆိပ်ကို ပျက်စီးစေလျက်ဟု ဆိုလိုသည်။

Uddhamadho ācayamāno’ti sarīrassa uddhaṃ sukhaṃ vaḍḍhayamāno.

“အထက်အောက် ပျံ့နှံ့စေလျက်” ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အထက်ပိုင်း၌ ချမ်းသာကို တိုးပွားစေလျက်ဟု ဆိုလိုသည်။

Corānaṃ ukkhittalaguḷantī pothakesu likhitaṃ vericorānaṃ ukkhattalaguḷampīti pāṭhena bhavitabbaṃ. Vericorehi ukkhittamuggaraṃ na sambhavatīti atho.

ကျမ်းစာတို့၌ “ခိုးသူတို့သည် တုတ်ကို မြှောက်ခြင်း” ဟု ရေးသားထားသော်လည်း ရန်သူခိုးသူတို့သည် တုတ်ကို မြှောက်ခြင်းဟူသော ပါဌ်ဖြင့်သာ ဖြစ်သင့်၏။ ရန်သူခိုးသူတို့ မြှောက်အပ်သော မုဆိုးတုတ်သည် မထိမှန်နိုင် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Āhārathaṃ vā eratī’ti āhārakiccaṃ sampādeti.

“အာဟာရကို ဖြစ်စေ၏” ဟူသည်မှာ အာဟာရကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေသည်။

Sūcikāyā’ti uddha-vamanābādhena.

“စူစိကာ” ဟူသည် အထက်သို့ အော့အန်သော အနာရောဂါဖြင့် ဖြစ်သည်။

Dūrupacārenā’ti duṭṭhapayuttena kāraṇena.

“မကောင်းသဖြင့် အသုံးပြုခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ မကောင်းသဖြင့် စီရင်အပ်သော အကြောင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

Sattānaṃ rakkhanaṃ mahārājā parittanti mahārāja, parittaṃ nāma sattānaṃ rakkhantānaṃ sattānaṃ anurakkhanaṃ hotīti yojanā.

“မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပရိတ်တော်သည် သတ္တဝါတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏” ဟူသည်မှာ မြတ်သောမင်းကြီး၊ ပရိတ်တော်မည်သည်မှာ မိမိတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို အဖန်တလဲလဲ စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု စကားစပ်ရမည်။

Attanā katena ārakkhaṃ janātī’ti kammācaraṇādito pāpapuggalo attanā katena dosena parittassa rakkhanabhāvaṃ jahati vināseti.

“မိမိပြုအပ်သော အမှုဖြင့် စောင့်ရှောက်ခြင်းကို စွန့်၏” ဟူသည်မှာ ကံကို ပြုခြင်းစသည်ကြောင့် ယုတ်မာသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိပြုအပ်သော ပြစ်မှုကြောင့် ပရိတ်တော်၏ စောင့်ရှောက်တတ်သော အဖြစ်ကို စွန့်ပစ်၏၊ ဖျက်ဆီး၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Pararittānurakkhanapañho catutho.

ပရိတ်တော် စောင့်ရှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် စတုတ္ထဖြစ်သည်။

Buddhabalato ca mārabalaṃ balavataraṃ na hotī’ti yojanā.

“မြတ်စွာဘုရား၏ အားတော်ထက် မာရ်နတ်၏ အားသည် သာလွန်၍ အားမကြီးနိုင်” ဟု စကားစပ်ရမည်။

Pañcasālagāpañho pañcamo.

ပဉ္စသာလရွာပြဿနာသည် ပဉ္စမဖြစ်သည်။

Tatra athantaraṃ athi’ti tatha tesu dvīsu vacanesu. Athabhedo athaviseso athi.’

“ထိုစကား၌ အနက်အခြားရှိ၏” ဟူသည်မှာ ထိုနှစ်ပါးသော စကားတို့၌ အနက်၏ ကွဲပြားခြင်း၊ အနက်၏ ထူးခြားခြင်း ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Antaraṃ majjhavathañca khaṇokāso’pi hetusu vyavadhāne vinā cetha bhede chidde manasyapī’ti abhidhānasathe vuttaṃ.

“အန္တရသဒ္ဒါသည် အလယ်၊ အဝတ်၊ ခဏ၊ အခွင့်၊ အကြောင်း၊ ခြားနားခြင်း၊ ကင်းခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း၊ အပေါက်၊ စိတ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏” ဟု အဘိဓာန်ကျမ်း၌ ဟောအပ်၏။

Saññāvimokkhoti saññāya bhāvena āpattibhāvato vimokkho saññavimokkho. Sacittakāpattīti atho.

“သညာဝိမောက္ခ” ဟူသည်မှာ သညာရှိသဖြင့် အာပတ်ဖြစ်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို သညာဝိမောက္ခဟု ဆိုသည်။ စိတ္တကအာပတ် (စိတ်ရှိမှ အာပတ်သင့်ခြင်း) ဟု အနက်ရသည်။

No saññāvimokkhoti saññāyābhāvena āpattibhāvato no vimokkho, nasaññāvimokkho, acittakāpattīti atho.

“နောသညာဝိမောk္ခ” ဟူသည်မှာ သညာမရှိသဖြင့် အာပတ်ဖြစ်ခြင်းမှ မလွတ်မြောက်ခြင်း၊ သညာဝိမောက္ခ မဟုတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ အစိတ္တကအာပတ် (စိတ်မရှိသော်လည်း အာပတ်သင့်ခြင်း) ဟု အနက်ရသည်။

Pāpājānapañho chaṭṭho.

ပါပါဇာနပြဿနာသည် ဆဋ္ဌဖြစ်သည်။

Etasmiñca mahārāja pañhe’ti etasmiṃ tayā pucchitapañhe.

“မြတ်သောမင်းကြီး၊ ဤပြဿနာ၌လည်း” ဟူသည်မှာ သင်မင်းကြီး မေးအပ်သော ဤပြဿနာ၌ဟု ဆိုလိုသည်။

Eko atho sāvaseso’ti’tathāgatassa kho ānadaevaṃ hotī’tiādivacanassa eko atho narāmisapariharaṇasaṅkhātaathena avasesena sāvaseso.

“တစ်ခုသော အနက်သည် အကြွင်းရှိ၏” ဟူသည်မှာ “အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရားအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်၏” စသော စကားတော်၏ တစ်ခုသော အနက်သည် လာဘ်သပ်ပကာရကို ဆောင်ယူခြင်းဟူသော အကြွင်းရှိသော အနက်နှင့်တကွ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Gaṇapariharaṇapañho sattamo.

ဂိုဏ်းကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် သတ္တမဖြစ်သည်။

Katena ādānena vāti katena dosena vā.

“ပြုအပ်သော အပြစ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ပြုအပ်သော ပြစ်မှုကြောင့်သော်လည်းကောင်းဟု ဆိုလိုသည်။

Abhejjaparisapañho aṭṭhamo.

မပြိုကွဲနိုင်သော ပရိသတ်ဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမဖြစ်သည်။

Aṭṭhapañhavanto dutiyavaggo.

ရှစ်ခုသော ပြဿနာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဒုတိယဝဂ် ပြီး၏။

Seṭṭho yamo’ti

“မြတ်သော ယမ” ဟူသည်မှာ -

‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccakammamayaṃ yamoĀgantukasādhanaṃ kammamaniccaṃniyamobhave’;

“အကြင်ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြီးစေတတ်သော အမြဲပြုအပ်သော အမှုသည် ယမ မည်၏။ ဧည့်သည်သဖွယ် လာသော အကြောင်းဖြင့် ပြီးတတ်သော မမြဲသော အမှုသည် နိယမ မည်၏။”

Ahiṃsā saccamādheyyaṃ brahmacāri apariggahoNiccaṃ sarīre sādhyattā yamo nāmāti vuccare’ti;

“မညှင်းဆဲခြင်း၊ သစ္စာစကား၊ ပေးကမ်းခြင်း၊ မြတ်သော အကျင့်၊ အခြံအရံ မရှိခြင်း ဤတရားတို့ကို အမြဲ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပြီးစေအပ်သောကြောင့် ယမ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

Evaṃ vutto seṭṭho yamo.

ဤသို့ မြတ်သော ယမ ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Aggo niyamo’ti

“မြတ်သော နိယမ” ဟူသည်မှာ -

Santosa mona-sajjhāyā kicchāparo ca bhāvanā,Sayampākavanavāsā niyamāni ca sādhayato’ti;

“ရောင့်ရဲခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း၊ စာပေသင်အံခြင်း၊ ပြင်းစွာ အားထုတ်ခြင်း၊ သမထ ဝိပဿနာကို ပွားများခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်း၊ တော၌ နေခြင်း ဤနိယမတို့ကို ပြီးစေတတ်သော သူအား -”

Evaṃ vutto aggo niyamo.

ဤသို့ ထူးမြတ်သော နိယမ ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Tatha ahiṃsā’ti iminā karuṇā vuttā. Saccanti vacīsaccañāṇasaccaparamathasaccāni. Ādheyyanti ādheyyavacanatā brahmacārīti methunavirati. Apariggahoti mama idanti pariggahitataṇhārahitabhāvo vutto santosamonasajjhāyā’ti dvādasavidhasantosā pāpappavāhā na buddhavacana sajjhāyā. Kicchāparoti iminā dhūtaṅgapariharaṇaṃ bhāvanā’ti parikamma bhāvanādayo tisso bhāvanā. Sayampākavane vāsā’ti etha imasmiṃ sayampākevane buddhasāsane sayampākavirati gahetabbā. Ādiākārenacāti.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'အဟိံသာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကရုဏာကို ဟောတော်မူသည်။ 'သစ္စံ' ဟူသည် ဝစီသစ္စာ၊ ဉာဏသစ္စာ၊ ပရမတ္ထသစ္စာတို့ ဖြစ်သည်။ 'အာဓေယျံ' ဟူသည် အာဓေယျဝစနတာ (နှလုံးသွင်းအပ်သော စကားရှိသည်၏ အဖြစ်) ဖြစ်သည်။ 'ဗြဟ္မစာရီ' ဟူသည် မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အပရိဂ္ဂဟော' ဟူသည် "ဤအရာသည် ငါ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု သိမ်းဆည်းလိုသော တဏှာမှ ကင်းဝေးသော အဖြစ်ကို ဟောတော်မူသည်။ 'သန္တောသ မောနသဇ္ဈာယာ' ဟူသည် တဆယ့်နှစ်ပါးသော သန္တောသတရား၊ အကုသိုလ်ကို မျောပါစေတတ်သော စကားတို့ဖြစ်၍ ဘုရားဟောပါဠိတော်များကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း မဟုတ်ပေ။ 'ကိစ္ဆာပရော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဓုတင်ဆောင်ခြင်းကို ဟောသည်။ 'ဘာဝနာ' ဟူသည် ပရိကမ္မဘာဝနာ အစရှိသော သုံးပါးသော ဘာဝနာတို့ ဖြစ်သည်။ 'သယမ္ပါကဝနေ ဝါသာ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ ဤကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်း ကင်းသော မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်ဟူသော သယမ္ပါကဝနတော၌ ကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို ယူအပ်၏။ 'အာဒိအာကာရေနစ' ဟူသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။

Cāro’ti sekhiya vaggānurūpenagāmavihāresu cāro.

'စာရော' ဟူသည် သေခိယဝဂ်နှင့် လျော်ညီစွာ ရွာတွင်း ကျောင်းတွင်း၌ လှည့်လည်သွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။

Vihāro’ti samaṇasārupperiyāpathavihāro ceva dibbabrahmaariyavasena tividhadhammavihāro ca.

'ဝိဟာရော' ဟူသည် ရဟန်းတို့အား သင့်လျော်သော ဣရိယာပုထ်ဖြင့် နေခြင်းလည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ အစရှိသော သုံးပါးသော သီတင်းသုံးနေထိုင်ခြင်းတရားလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Sayaṃmo’ti idriyasaṃyamo.

'သယံမော' ဟူသည် ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်း (ဣန္ဒြိယသံယမ) ဖြစ်သည်။

Saṃvaro’ti pātimokkhasaṃvaro.

'သံဝရော' ဟူသည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ ဖြစ်သည်။

Khantī’ti adhivāsanakhanti ñāṇakhanti.

'ခန္တီ' ဟူသည် သည်းခံခြင်း အဓိဝါသနခန္တီနှင့် ဉာဏခန္တီတို့ ဖြစ်သည်။

Sikkhāpadānaṃ uddeso’ti sikkhāpadānaṃ pāḷi.

'သိက္ခာပဒါနံ ဥဒ္ဒေသော' ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်တို့၏ ပါဠိတော် ဖြစ်သည်။

Uggahaparipucchā’ti sikkhāpadānaṃ aṭṭhakathā uggahaṇaṃ

'ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာ' ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အဋ္ဌကထာကို သင်ယူခြင်း မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo’ti iminā dviliṅgasarūpaṃ dasseti

'ကာသာဝဓာရဏံ ဘဏ္ဍုဘာဝေါ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရဟန်းအင်္ဂါလက္ခဏာ (လိင်) နှစ်ပါး၏ သဘောသရုပ်ကို ပြသည်။

Bhaṇḍubhāvo dvaṅgulakesovā navamuṇḍo vā’ti adhippāyo bhavati hi.

'ဘဏ္ဍုဘာဝေါ' ဟူသည် နှစ်သစ်ဆံခန့်သာ ရှိသော ဆံပင်ရှိခြင်း သို့မဟုတ် အသစ်စက်စက် ကတုံးတုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

‘‘Yamo ca niyamo ceva cāro cavihāro tathā,Saṃyamo saṃvaro ceva khantī ca soraccampi ca;

"ယမတရား၊ နိယမတရား၊ ထို့အတူ စာရတရားနှင့် ဝိဟာရတရား၊ သံယမတရား၊ သံဝရတရား၊ ခန္တီတရားနှင့် သောရစ္စတရားလည်းကောင်း၊

Ekantacariyā ceva ekattābhiratā’pi ca,Paṭisallānasevanaṃ hiriotappameva ca;

တစ်ပါးတည်းကျင့်ခြင်း (ဧကန္တစရိယာ)၊ တစ်ပါးတည်း ပျော်မွေ့ခြင်း (ဧကတ္တာဘိရတိ)၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ချဉ်းကပ်ခြင်း (ပဋိသလ္လာနသေဝန)၊ ဟိရိနှင့် ဩတ္တပ္ပတရားလည်းကောင်း၊

Appamādo ca vīriyaṃ uddesaparipucchā tathā,Sīlādyabhirati ceva nirālayasabhāvato;

မမေ့မလျော့ခြင်း (အပ္ပမာဒ)၊ ဝီရိယတရား၊ ထို့အတူ သင်ယူခြင်း မေးမြန်းခြင်း (ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာ)၊ သီလအစရှိသည်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းနှင့် တဏှာအာလယမရှိသော သဘောအားဖြင့်၊

Sikkhāpadābhipūraṇamiti vīsappabhedena,Samaṇakaraṇā dhammā nāgasenena desitā;

သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းဟူသော နှစ်ဆယ်သော အပြားအားဖြင့် ရဟန်းပြုကြောင်းတရားတို့ကို အရှင်နာဂသိန်သည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Kāsāvadhāraṇañceva bhaṇḍubhāvo tathā iti,Duve samaṇaliṅgā’ca nāgasenenadesitā’ti;

ဖန်ရည်ဆိုးသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံခြင်းနှင့် ကတုံးတုံးခြင်းဟူသော နှစ်ပါးသော ရဟန်းအင်္ဂါလက္ခဏာ (လိင်) တို့ကိုလည်း အရှင်နာဂသိန်သည် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Sāmaññaṃ upagato’ti vīsatidhammadviliṅgehi sadisabhāvaṅgato.

'သာမညံ ဥပဂတော' ဟူသည် အထက်ပါ တရားနှစ်ဆယ်နှင့် အင်္ဂါလက္ခဏာနှစ်ပါးတို့နှင့် တူညီသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

So sāmaññanti so samaṇabhāvo. Aggaparisanti bhikkhuparisasaṅkhātaṃ aggaparisaṃ.

'သော သာမညံ' ဟူသည် ထိုရဟန်းအဖြစ် ဖြစ်သည်။ 'အဂ္ဂပရိသံ' ဟူသည် ဘိက္ခုပရိသတ်ဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သောပရိသတ် ဖြစ်သည်။

So me āgamo’ti vīsatidhammadviliṅgānaṃ mayhaṃ sattāne so āgamo nathi.

'သော မေ အာဂမော' ဟူသည် ထိုတရားနှစ်ဆယ်နှင့် အင်္ဂါလက္ခဏာနှစ်ပါးတို့၏ ငါ၏သန္တာန်၌ ထိုသို့သော ရောက်ရှိလာခြင်း မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။

Puthujjanapañho paṭhamo.

ပုထုဇဉ်ပြဿနာ (ပုထုဇ္ဇနပဉှာ) သည် ပထမမြောက် ဖြစ်သည်။

Ye te bhabbā’ti ye te sattā bhavyā yuttā

'ယေ တေ ဘဗ္ဗာ' ဟူသည် ထိုက်တန်လျောက်ပတ်သော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်သည်။

Mukhalohitapaggharaṇapañho dutiyo.

ခံတွင်းမှ သွေးယိုထွက်ခြင်း ပြဿနာ (မုခလောဟိတပဂ္ဃရဏပဉှာ) သည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Tappaṭibhāganti tena vathaguyhena sadisaṃ.

'တပ္ပဋိဘာဂံ' ဟူသည် ထိုဝတ်ထာဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်နှင့် တူညီသော အရာ ဖြစ်သည်။

Anusāsaniyaṃ anuvāsetīti uparibhāge passāvamagge vathikammaṃvuttaṃ āyubbede

'အနုသာသနိယံ အနုဝါသေတိ' ဟူသည် အထက်ပိုင်း ဆီးလမ်းကြောင်း၌ ဆေးသွင်းခြင်း (ဝတ်ထိကံပြုခြင်း) ကို အာယုဗ္ဗေဒကျမ်း၌ ဟောအပ်၏။

‘Vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūha anuvāsanaṃÑeyyaṃ pañcavidhaṃ kammaṃ vidhānaṃ tassa vuccate’ti;

"အော့အန်စေခြင်း၊ ဝမ်းနှုတ်ခြင်း၊ နှာဆေးသွင်းခြင်း၊ နိရူဟဝတ်ထိကံပြုခြင်း၊ အနုဝါသနဝတ်ထိကံပြုခြင်း ဟူ၍ ငါးပါးသော ဆေးကုသမှု (ကမ္မ) ကို သိအပ်၏၊ ထိုဆေးကုသမှု၏ စီရင်ပုံကို ဟောကြားအပ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Nirūhaanuvāsanavasena hi duvidhaṃ vathikammaṃ.

စင်စစ်သော်ကား နိရူဟနှင့် အနုဝါသနအားဖြင့် ဝတ်ထိကံသည် နှစ်မျိုးရှိသည်။

Tatha nirūhavathikammaṃ adhobhāge vaccamagge kātabbaṃ. Anuvāsanavathikammaṃ uparibhāge passāvamagge kātabbaṃ. Vathikammaṃ uttaravathikammampi idaṃ nāmadvayaṃ tesaṃyeva nāmanti. Tassa ṭīkā?

ထိုတွင် နိရူဟဝတ်ထိကံကို အောက်ပိုင်း စအိုလမ်းကြောင်း၌ ပြုအပ်၏။ အနုဝါသနဝတ်ထိကံကို အထက်ပိုင်း ဆီးလမ်းကြောင်း၌ ပြုအပ်၏။ ဝတ်ထိကမ္မနှင့် ဥတ္တရဝတ်ထိကမ္မဟူသော ဤအမည်နှစ်မျိုးသည် ထိုဆေးသွင်းကုသခြင်းတို့၏ အမည်များသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၏ ဋီကာကား အဘယ်နည်း။

‘‘Sambādhasseva sāmantā tatha kammaṃ duvaṅgulaṃ,Vāritaṃ vathikammampi sambādheyeva satthunā’’;

"အင်္ဂါဇာတ်၏ အနီးအပါး၌ ထိုသို့သော ဆေးသွင်းခြင်း အမှုကိစ္စကို နှစ်လက်မခန့်ပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဝတ်ထိကံပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် အင်္ဂါဇာတ်၌ပင် မြစ်တားတော်မူအပ်၏။"

Vathikammanti telabhesajjānaṃ vijjhanavasenakattabbaṃ vathikammanti vinayaṭīkā.

'ဝတ်ထိကမ္မံ' ဟူသည် ဆီ ဆေးဝါးတို့ကို ထိုးသွင်းခြင်းအားဖြင့် ပြုအပ်သော ဝတ်ထိကံ (ဆေးသွင်းခြင်း) ဖြစ်သည်ဟု ဝိနည်းဋီကာ၌ ဆိုသည်။

Guyhappakāsanapañho tatiyo.

လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်ကို ပြခြင်းပြဿနာ (ဂုယှပ္ပကာသနပဉှာ) သည် တတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Asārambhenāti niddosena.

'အသာရမ္ဘေန' ဟူသည် အပြစ်မရှိသော စကားဖြင့် (အပြစ်ကင်းစွာ) ဖြစ်သည်။

Catusaccāhisamayo’ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ ñāṇena abhisamayo.

'စတုသစ္စာဘိသမယော' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Purisattananti purisattaṃ, soyeva vā pāṭho.

'ပုရိသတ္တနံ' ဟူသည် ယောက်ျား၏ အဖြစ် (ပုရိသတ္တံ) ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိအတိုင်းလည်း ဖတ်အပ်၏။

Aññaṃ kayiramānaṃ aññena sambhavatīti aññaṃ lokuttaraphalaṃ ārabbha vipassanā kammaṃ tena kayiramānaṃ aññena lokiyaphalena sambhavati, lokiyaphalaṃ detīti adhippāyo. Sabhāvampī’ti sabhāvena vacanena.

'အညံ ကယိရမာနံ အညေန သမ္ဘဝတိ' ဟူသည် တစ်ပါးသော လောကုတ္တရာဖိုလ်ကို ရည်စူး၍ ဝိပဿနာအမှုကို ပြုလုပ်အပ်သော်လည်း တစ်ပါးသော လောကီဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံတတ်၏ (လောကီဖိုလ်ကို ပေးတတ်၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သဘာဝမ္ပိ' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော စကားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Yo akkosanto’ti yo paraṃ akkosanto.

'ယော အက္ကောသန္တော' ဟူသည် သူတစ်ပါးကို ဆဲရေးသောသူ ဖြစ်သည်။

Kiriyāyeva katā’ti dosavantassa puggalassa kiriyāyayeva karaṇenayeva moghapurisavacanakatā’ti.

'ကိရိယာယေဝ ကတာ' ဟူသည် အပြစ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုကဲ့သို့ ပြုခြင်းဖြင့်သာလျှင် 'မောဃပုရိသ' (အချည်းနှီးသောသူ) ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Savaṇena…pe… jigucchatīti bhagavato bhagavantassa savaṇena sāsanasavaṇena.

'သဝဏေန...ပ... ဇိဂုစ္ဆတိ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း ဖြစ်သည်။

Ottappatī’ti jigucchati.

'ဩတ္တပ္ပတိ' ဟူသည် စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း (ဇိဂုစ္ဆတိ) ဖြစ်သည်။

Bhiyyodassanenāti bhagavato dassanena ottappati jigucchati.

'ဘိယျောဒဿနေန' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရသဖြင့် သာလွန်၍ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်း ဖြစ်သည်။

Moghapurisavacanapañho catutho.

မောဃပုရိသ စကားတော် ပြဿနာ (မောဃပုရိသဝစနပဉှာ) သည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်သည်။

‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃJānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ,Āraddhavīriyo dhuvamappamattoSukhaseyyaṃ pucchasi kissahetu’’ti;

"အို ဗြာဟ္မဏ... အသိစိတ်မရှိသော၊ စကားကို မကြားရသော၊ သိတတ်သော သဘောကို မသိသော ဤပေါက်ပင်ကို သင်သည် လုံ့လဝီရိယရှိသည်ဖြစ်၍ မြဲမြံစွာ မမေ့မလျော့ဘဲ 'ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရပါ၏လော' ဟု အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မေးမြန်းဘိသနည်း။"

Idaṃ catukkanipātñāgataṃ palāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

ဤသည်ကို စတုက္ကနိပါတ်၌ လာရှိသော ပလာသဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Iti phadana rukkhe’pi tāvade’ti milide āgataṃ. Jātake pana

“ဣတိ ဖဒန ရုက္ခေပိ တာဝဒေ” ဟူသော ဤစကားသည် မိလိန္ဒ၌ လာရှိ၏။ ဇာတ်၌ကား-

‘‘Iti phadanarukkhepi devatā ajjhabhāsata,Mayhampi vacanaṃ athi bhāradvāja suṇohi me’’ti;

“ဣတိ ဖဒနရုက္ခေပိ ဒေဝတာ အဇ္ဈဘာသတ၊ မယှမ္ပိ ဝစနံ အတ္ထိ ဘာရဒွါဇ သုဏောဟိ မေ” ဟု (လာရှိ၏)။

Āgataṃ idañca terasanipāte āgataṃ phadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

လာရှိသော ဤစကားကိုလည်း တေရသနိပါတ်၌ လာရှိသော ဖဒနဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Rukkhācetanapañho pañcamo.

သစ်ပင်တို့၌ စေတနာမရှိပုံ ပြဿနာသည် ငါးခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Navannaṃ mahārāja anupubbavihārasamāpattīnanti aṭṭharūpāvacarasamāpattiekanirodhasamāpattivasena navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ. Nibbānasuttakathāyampana phalasamāpattisamattāya parinibbānasamattāya tesaṃ dvinnaṃ dāyakānaṃ anussaraṇe samattāyāti tīhi kāraṇehidve piṇḍapātā samaphalā vuttā.

“နဝန္နံ မဟာရာဇ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီနံ” ဟူသည်မှာ ရူပါဝစရ သမာပတ် (အရူပါဝစရ သမာပတ်နှင့်တကွ) ရှစ်ပါး၊ နိရောဓသမာပတ် တစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးသော အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ်တို့၏ (အနက်တည်း)။ နိဗ္ဗာနသုတ် အဖွင့်၌မူကား ဖလသမာပတ် ပြည့်စုံခြင်း၊ ပရိနိဗ္ဗာန် ပြည့်စုံခြင်း၊ ထိုအလှူရှင် နှစ်ဦးတို့ကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်း ပြည့်စုံခြင်းဟူသော အကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် ဆွမ်းအလှူနှစ်ခုတို့သည် အကျိုးတူညီကြကုန်၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Dvipiṇḍapātasamaphalapañho chaṭṭho.

ဆွမ်းအလှူနှစ်ခု အကျိုးတူညီပုံ ပြဿနာသည် ခြောက်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ evaṃ kira bho saggamito gamissathāti idaṃanekavaṇṇavimāne vuttaṃ.

“ပူဇေထ နံ ပူဇနီယဿ ဓာတုံ၊ ဧဝံ ကိရ ဘော သဂ္ဂမိတော ဂမိဿထ” ဟူသော ဤစကားကို အနေကဝဏ္ဏဝိမာန်၌ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Buddhapūjāpañho sattamo.

ဗုဒ္ဓပူဇာပြဿနာသည် ခုနစ်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Animittakatasadisā’ti asallakkhanakatasadisā.

“အနိမိတ္တကတသဒိသာ” ဟူသည်မှာ မမှတ်သားဘဲ ပြုလုပ်အပ်သည်နှင့် တူသည်ဟူ၏။

Apāsanapapaṭikapañho aṭṭhamo.

အပါသနပပဋိကပြဿနာ (ကျောက်ဖဲ့ခဲ လွင့်စင်ခြင်း ပြဿနာ) သည် ရှစ်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Khīṇāsavapañho navamo.

ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) ပြဿနာသည် ကိုးခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Ubbilāvitapañho dasamo.

ဥဗ္ဗိလာဝိတပြဿနာ (ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ခြင်းပြဿနာ) သည် ဆယ်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Māmako’ti mama santako mama sāvako.

“မာမကော” ဟူသည်မှာ ငါ၏ဥစ္စာ၊ ငါ၏တပည့် ဟူ၏။

Kāraṇā’ti pīḷanā.

“ကာရဏာ” ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ခြင်း (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ဟူ၏။

Sannativikopananti nāmarūpasantativināsanaṃ dhammo hi mahārājaahiṃsālakkhaṇo’ti sakalo hi sabhāvavacanadhammo ahiṃsāvacanalakkhaṇo. Uddhataṃ mahārāja cittaṃ niggahetabbanti yogāvacarehi uddhataṃ cittaṃ passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgehi niggahetabbaṃ paggahetabbantī paggahadaṇḍasadisehi dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgehi paggahetabbaṃ. Sati pana sabbatha līnuddhaccesuicchitabbā? ‘‘Satiṃ khavāhaṃ bhikkhavesabbathikaṃ vadāmī’’ti vacanato.

“သန္နတိဝိကောပနံ” ဟူသည်မှာ နာမ်ရုပ်သန္တတိကို ဖျက်ဆီးခြင်းတည်း။ “ဓမ္မော ဟိ မဟာရာဇ အဟိံသာလက္ခဏော” ဟူသည်မှာ စင်စစ်အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သဘာဝတရား၏ ဟောကြားချက်သည် မညှဉ်းဆဲခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိ၏။ “ဥဒ္ဓတံ မဟာရာဇ စိတ္တံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပျံ့လွင့်သောစိတ်ကို ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့ဖြင့် နှိမ်နင်းအပ်၏၊ “ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ” ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်တတ်သော တုတ်နှင့်တူကုန်သော ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်၏။ သတိကိုမူကား ငုံ့လျှိုးခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းရှိသည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ အလိုရှိအပ်သလောဟူမူ— “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သတိကို ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ အသုံးဝင်၏ဟု ဟောတော်မူ၏” ဟူသော ဒေသနာတော်ကြောင့် အလိုရှိအပ်သည်သာတည်း။

Sayaṅkatenasoghātīyatīti so coro attanā katena duccaritakammenakattubhutena parighātīyati.

“သယင်္ကတေန သော ဃာတီယတိ” ဟူသည်မှာ ထိုသူခိုးသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သော ဒုစရိုက်ကံတည်းဟူသော ပြုလုပ်သူ၏ အစွမ်းဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရ၏ ဟူ၏။

Api ca dhammānusathi anusāsīyatīti ekaṃsena bhagavato anusiṭṭhi paṇḍitajane aparādhikamanusse anusāsayati dhammena anuvadāpeti.’ Niggahe niggahārahantivacanato vadato bhagavato doso nathiti adhippāyo’niggahe niggahārahanti’ idañca dhammena nigahanaṃ sadhāya vuttaṃ, na pīḷanakammaṃ sadhāya vuttanti idaṃ therena vattabbaṃ kasmā navuttanti ce rañño ruciyā ananukūlattā. Thero hi yathā rājā kaṅkhaṃ vinayivā dhammasabhāvaṃ jānāti tathā pañhaṃ byākarotīti. Bhagavatā saṅkhepavithāradesitanayena tathā tathā hi pañhaṃ pakāseti. Esa yathā yathāssa saddhammatejavihatavilayanakhaṇena milidarājahadaye vimati payātīti.

တစ်နည်းကား “ဓမ္မာနုသာသီ အနုသာသီယတိ” ဟူသည်မှာ ဧကန်မလွဲ မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမသည် ပညာရှိတို့အလယ်၌ အပြစ်ရှိသော လူတို့ကို ဆုံးမတတ်၏၊ တရားသဖြင့် နှိပ်ကွပ်စေတတ်၏။ “နှိမ်နင်းခြင်း၌ နှိမ်နင်းထိုက်သူတို့ကို (နှိမ်နင်းအပ်၏)” ဟူသော စကားကြောင့် မိန့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ အပြစ်မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “နှိမ်နင်းခြင်း၌ နှိမ်နင်းထိုက်သူတို့ကို” ဟူသော ဤစကားသည် တရားသဖြင့် နှိမ်နင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း မဟုတ်ဟု ဤသို့ မထေရ်မြတ်သည် ပြောဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် မပြောဆိုသနည်းဟူမူ မင်းကြီး၏ အလိုနှင့် မလျော်ညီသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မထေရ်မြတ်သည် မင်းကြီးသည် ယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်၍ တရားသဘောကို သိနိုင်မည့်နည်းဖြင့် ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျဉ်း၊ အကျယ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော နည်းနာနိဿယအားဖြင့် ထိုထိုသို့သော ပြဿနာကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားစေခြင်းသည် မင်းကြီး၏ စိတ်နှလုံး၌ သူတော်ကောင်းတရား၏ တန်ခိုးတော်ဖြင့် ကွယ်ပျောက်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် မိလိန္ဒမင်းကြီး၏ စိတ်နှလုံး၌ ယုံမှားသံသယ ကင်းရှင်းစေရန် ဖြစ်သတည်း။

Niggahapañho ekādasamo.

နှိမ်နင်းခြင်း ပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Paṇāmesīti pabbājesi.

“ပဏာမေသိ” ဟူသည်မှာ နှင်ထုတ်၏ (သာသနာမှ ပယ်ထုတ်၏) ဟူ၏။

Appativattito’ti appahīṇo.

“အပ္ပဋိဝတ္တိတော” ဟူသည်မှာ မပယ်အပ်သေးသော ဟူ၏။

Nicchuhatīti nīharati.

“နိစ္ဆုဟတိ” ဟူသည်မှာ ထုတ်ဆောင်၏ ဟူ၏။

Thalaṃ ussādetī’ti thalaṭṭhāne rāsiṃ karoti.

“ထလံ ဥဿာဒေတိ” ဟူသည်မှာ ကုန်းအရပ်၌ စုပုံထား၏ ဟူ၏။

Parilīyatī’ti paṭilīyituṃ arahati

“ပရိလီယတိ” ဟူသည်မှာ ဖုံးကွယ်ခြင်းငှာ (သို့မဟုတ်) ဆုတ်နစ်ခြင်းငှာ ထိုက်၏ ဟူ၏။

Paṇāmīyatī’ti paṇametuṃ vā pabbājetuṃ vā arahati.

“ပဏာမီယတိ” ဟူသည်မှာ ဖယ်ရှားခြင်းငှာ သော်လည်းကောင်း၊ နှင်ထုတ်ခြင်းငှာ သော်လည်းကောင်း ထိုက်၏ ဟူ၏။

Paṇāmanapañho dvādasamo.

နှင်ထုတ်ခြင်း (နှင်ထုတ်အပ်သောပုဂ္ဂိုလ်) ပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် ဖြစ်သည်။

Dvādasapañhavantatatiyavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာ တစ်ဆယ့်နှစ်ခုရှိသော တတိယဝဂ် အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Kammādhiggahitassāti abhibhavanīyamānassa.

“ကမ္မာဓိဂ္ဂဟိတဿ” ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးအပ်သောသူအား ဟူ၏။

Moggallāna nibbānapañho paṭhamo.

အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း ပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်သည်။

Atharaso’ti phalaṃ kathitaṃ.

“အတ္ထရသော” ဟူသည်မှာ အကျိုးတရားကို ဟောတော်မူ၏။

Dhammaraso’ti hetu.

“ဓမ္မရသော” ဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားကို (ဟောတော်မူ၏)။

Vimuttiraso’ti nibbānaṃ.

“ဝိမုတ္တိရသော” ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို (ဟောတော်မူ၏)။

Aññaṃ ārādhetīti samattakārī paripuṇṇakārī aññaṃ arahattaphalaṃ ārādheti, attano santāne nipphādeti.

“အညံ အာရာဓေတိ” ဟူသည်မှာ ကျင့်ဝတ်ကို အပြည့်အစုံ ပြုလုပ်တတ်သူ၊ ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်တတ်သူသည် အခြားသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြီးမြောက်စေ၏၊ မိမိ၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ထွန်းစေ၏ ဟူ၏။

Savarapuraṃ anugata’nti manussajānapadapuraṃ anuppattaṃ.

“သဝရပုရံ အနုဂတံ” ဟူသည်မှာ လူတို့၏ ဇနပုဒ် မြို့ရွာသို့ ရောက်ရှိသော ဟူ၏။

Pātimokkhapihitapañho dutiyo.

ပါတိမောက် ကွယ်ကွယ်ထားခြင်း (ဝှက်ထားခြင်း) ပြဿနာသည် ဒုကိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Ucchijjatī’ti yaṃ yena kāraṇena bhikkhubhāvo ucchijjati.

“ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်သည် ပြတ်စဲ (ကွယ်ပျောက်) ရ၏ ဟူ၏။

Ubhato pakkhe’ti mātupitupakkhasaṅkhāte ubhatopakkhe.

“ဥဘတော ပက္ခေ” ဟူသည်မှာ မိခင်ဖက် ဖခင်ဖက်ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်ဖက်လုံး၌ ဟူ၏။

Manussantarenā’ti manussasānattena. Channañhi nānattaṃ ativiya nānattaṃ hoti. Vuttañhetaṃ vedasathe-

“မနုဿန္တရေန” ဟူသည်မှာ လူတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ထိုထိုသူတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် အလွန်တရာ ကွဲပြားခြားနားလှ၏။ ဤစကားကို ဗေဒင်ကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Vājī vā maraṇalohānaṃ kaṭṭhapāsāṇavāsasaṃ,Nārīpurisagoyānaṃ antaraṃ bahutantaranti’’;

“မြင်း၊ သေစေတတ်သော သံသတ္တု (လက်နက်)၊ သစ်သား၊ ကျောက်ခဲ၊ အဝတ်အထည်၊ မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ နွားတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသည် အလွန်တရာ များပြားသော ကွဲပြားခြားနားခြင်း ဖြစ်၏” ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Musāvādatarapañho tatiyo.

မုသာဝါဒ ပြင်းထန်မှု ကွဲပြားခြင်း ပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်သည်။

Nimesantarampati cakkhunimmisanakkhaṇampi.

မျက်စိတစ်မှိတ်တပြတ်မျှသော ကာလသည်လည်းကောင်း၊ မျက်စိမှိတ်သော ခဏသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmakoHisakko uttarasetu bhikkhu ceva bodhisatto,Uttarasetu paṭipannako puggalo;

Ete anāgataṃ aṭṭha janā vilokiyā;

Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīramāyuthiraṃAnāgataṃ kulampi ca aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’ti;

ကုန်သည်၊ ဆင်ပြောင်ကြီး၊ လှည်းမှူး၊ သင်္ဘောမှူး၊ ဆေးသမား၊ တံတားကို ဖြတ်ကူးနေသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ရဟန်း၊ ဗောဓိသတ်— ဤသူရှစ်ယောက်တို့သည် အနာဂတ်ကို မြော်မြင်ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။ ရောင်းကုန်၊ နောင်လာမည့်လမ်းခရီး၊ ဆိပ်ကမ်း၊ ကမ်းနား၊ အသက်၊ တည်မြဲခြင်း၊ နောင်လာမည့် အမျိုးနွယ်— ဤရှစ်ဌာနတို့ကိုလည်း အနာဂတ်ကို မျှော်ကိုး၍ ကြည့်ရှုအပ်ကုန်၏။

Kulavilokanapañho catutho.

အမျိုးနွယ်ကို ကြည့်ရှုခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Yathādhammo kāretabbotiāpattidhammo vinaye tiṭṭhati. Yathā tiṭṭhati, tathā so bhikkhu saṅghena kāretabbo, tathā bodhetabbo.

တရားသဖြင့် ပြုလုပ်အပ်၏ ဟူသည်မှာ အာပတ်နှင့်ဆိုင်သော တရားသည် ဝိနည်းတော်၌ တည်ရှိ၏။ ထိုဝိနည်းတရား တည်ရှိသကဲ့သို့ ထိုရဟန်းကို သံဃာတော်က ပြုလုပ်အပ်၏ (ပြစ်ဒဏ်ပေးအပ်၏)၊ ထိုနည်းတူ သိစေအပ်၏။

Attanipātanapañho pañcamo.

မိမိကိုယ်ကို အစွန့်ချခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

Nete mahārāja guṇā puggalassāti puggalassa ete guṇā ekādasādisaṅkhā na honti. Mettā bhāvanāya eva ete guṇā. Mettāvihāri puggalassa saṃvijjantīti adhippāyo.

မြတ်သောမင်းကြီး... ဤကျိုးအာနိသင်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးများ မဟုတ်ကုန် ဟူသည်မှာ ဆယ့်တစ်ပါးသော အစရှိကုန်သော ဂုဏ်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဂုဏ်တို့ မဟုတ်ကုန်။ မေတ္တာဘာဝနာ၏ ဂုဏ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ မေတ္တာဖြင့် နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤဂုဏ်တို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။

Yassāti yassa guṇassa hetu.

အကြင် ဟူသည်မှာ အကြင်ဂုဏ်၏ အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

Antaradhānamūlanniti pakatisarīrassa antaradhāna-dibbabhesajjarukkhamūlaṃ.

ကိုယ်ပျောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဟူသည်မှာ ပကတိကိုယ်ခန္ဓာကို ကွယ်ပျောက်စေတတ်သော နတ်ဆေးသစ်ပင်၏ အမြစ် ဖြစ်၏။

Antaradhānassā’ti antaradhānakaraṇassa.

ကိုယ်ပျောက်ခြင်း၏ ဟူသည်မှာ ကွယ်ပျောက်ခြင်းကို ပြုတတ်သောဆေး၏ ဖြစ်၏။

Yanti yena guṇena.

သွားကုန်၏ ဟူသည်မှာ အကြင်ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့် ဖြစ်၏။

Mettaṃ samāpanto’ti appaṇāppattaṃ mettaṃ samāpanno.

မေတ္တာသို့ ဝင်စားအပ်သည် ဟူသည်မှာ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော မေတ္တာဈာန်ကို ဝင်စားအပ်သည်။

Mettābhāvanā hitānampi ahitānampīti hitarahitānampi sattesu pharaṇakamettābhāvanā sabbakusalaguṇāvahā sabbaniravajjaguṇānisaṃsā’va hoti.

မေတ္တာဘာဝနာသည် အစီးအပွားကို ဆောင်တတ်သူတို့အားလည်းကောင်း၊ အစီးအပွားကို မဆောင်တတ်သူတို့အားလည်းကောင်း ဟူသည်မှာ အစီးအပွားရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အစီးအပွားမရှိသည်ဖြစ်စေ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ပျံ့နှံ့စေအပ်သော မေတ္တာဘာဝနာသည် ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်ဂုဏ်တို့ကို ဆောင်တတ်သည်သာ ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော အပြစ်ကင်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူး အာနိသင်တို့ကိုသာလျှင် ဖြစ်စေတတ်၏။

Sabbesanti sabbesu viññāṇabaddhesu sattesu mahānisaṃsā mettābhāvanā samapharaṇavasena paṇḍitehi saṃvihajitabbā.

ခပ်သိမ်းသော ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဝိညာဉ်ရှိကြကုန်သော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အကျိုးထူးကြီးမားသော မေတ္တာဘာဝနာကို ပညာရှိတို့သည် ညီမျှစွာ ပျံ့နှံ့စေခြင်းအားဖြင့် ဝေမျှအပ် (ပွားများအပ်) ၏။

Suvaṇṇasāmamettāvihārapañho chaṭṭho.

သုဝဏ္ဏသာမမင်းသား၏ မေတ္တာဖြင့် နေထိုင်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.

ပျက်စီးသောသူ ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးသောသူ ဖြစ်၏။

Yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi. Tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosīti idaṃ dukanipāte sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် မင်းကျင့်တရားရှိသော မြေခွေး ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုမြေခွေးသည် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ တိုင်းငယ်ပြည်ငယ်မင်း ခပ်သိမ်းတို့ကို မိမိ၏ နောက်လိုက် တပည့်များ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့၏။ ထိုအခါ၌ ဗောဓိသတ်သည် ဝိဓုရအမည်ရှိသော ပညာရှိ ဖြစ်ခဲ့၏ ဟူသော ဤစကားကို ဒုကနိပါတ်လာ သဗ္ဗဒါဌဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

Yathā paṇihitanti yathā icchitaṃ, yathā ṭhapitaṃ vā.

ဆောက်တည်အပ်သကဲ့သို့ ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သကဲ့သို့ သော်လည်းကောင်း၊ ထားအပ်သကဲ့သို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Bodhisattādhikasamapañho sattamo.

ဗောဓိသတ်တို့၏ သာလွန်ထူးခြားခြင်းနှင့် ညီတူညီမျှဖြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Sapakkho’ti saparivāro.

မိမိဘက်သား ရှိသည် ဟူသည်မှာ အခြံအရံနှင့် တကွ ဖြစ်၏။

Mittasama. No’ti attanā sahajāta-sahajanādhikehi mittehi samannāgato.

အဆွေခင်ပွန်းနှင့် တူမျှသောသူ ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် အတူမွေးဖွားသူ၊ အတူမွေးဖွားသူထက် သာလွန်ထူးကဲသော အဆွေခင်ပွန်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။

Āyūhako’ti dhanapuññānaṃ āyūhako.

ဆည်းပူးအားထုတ်သောသူ ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ဆည်းပူးအားထုတ်သောသူ ဖြစ်၏။

Saṅgāhako’ti catuhi dānādisaṅgahavathūhi catuhi janasaṅgāhakehi saṅgāhako.

ချီးမြှောက်တတ်သောသူ ဟူသည်မှာ ဒါနစသော သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူတို့ကို သိမ်းသွင်းချီးမြှောက်တတ်သော အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမြှောက်တတ်သောသူ ဖြစ်၏။

Sakhilo’ti madhukavacano hadayaṅgamakaṇṇasukhamaṭṭhavacano.

ပြေပြစ်ချိုသာသော စကားရှိသူ ဟူသည်မှာ သာယာချိုသာသော စကားရှိသူ၊ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်လျက် နားဝယ်ချိုသာ၍ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော စကားရှိသူ ဖြစ်၏။

Hitesī upanissitānanti sattāna nissāya vasantānaṃ puggalānaṃ dhanayasapaññāsaṅkhātahitagavesanasīlo.

မှီခိုနေထိုင်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှာဖွေတတ်သူ ဟူသည်မှာ မိမိကို အမှီပြု၍ နေထိုင်ကြကုန်သော သတ္တဝါ၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စည်းစိမ်၊ အခြံအရံ၊ ပညာဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို ရှာဖွေတတ်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်၏။

Dhanavā’ti thāvarajaṅgamasaṃhārimaaṅgasamaanugāmidhanasaṅtehi pañcadhanehi dhanavā.

ဥစ္စာရှိသောသူ ဟူသည်မှာ သာဝရဥစ္စာ၊ ဇင်္ဂမဥစ္စာ၊ သံဟာရိမဥစ္စာ၊ အင်္ဂသမဥစ္စာ၊ အနုဂါမိကဥစ္စာ ဟု ဆိုအပ်သော ဥစ္စာငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဥစ္စာရှိသောသူ ဖြစ်၏။

Amarādevinimantanapañho aṭṭhamo.

အမရာဒေဝီ ပင့်ဖိတ်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Opatantīti upagacchanti.

သက်ဆင်းကုန်၏ ဟူသည်မှာ ချဉ်းကပ်ကုန်၏။

Arahantasabhāyanapañho navamo.

ရဟန္တာတို့ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Okassā’ti ākaḍḍhivā pāgupameyyakassa. (?)

ငင်ဆွဲ၍ ဟူသည်မှာ ဆွဲငင်ခြင်းဖြင့် ပမာနှိုင်းယှဉ်အပ်သောသူအား ဖြစ်၏။

Sakyopamāharaṇapañho dasamo.

သာကီဝင်မင်းတို့၏ ပမာဏကို ဆောင်ယူခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Dasapañhapaṭimaṇḍitacatuthavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာဆယ်ပါးတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော စတုတ္ထဝဂ်၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Dve athavase’ti dve ānisaṃse.

အကျိုးထူးနှစ်ပါး ဟူသည်မှာ အကျိုးအာနိသင် နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။

Byattasaṅketā’ti pākaṭasaṅketā sulabhadassanaṃ dassanakāmānanti sīlavantānaṃ dassanakāmānaṃ upāsakopāsikānaṃ sulabhadassanaṃ sukhena labhitabbaṃ sīlavantadassanaṃ bhavissati.

ထင်ရှားသော အမှတ်အသားရှိခြင်း ဟူသည်မှာ ထင်ရှားသော အမှတ်သညာရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဖူးမြော်လိုသူတို့ အလွယ်တကူ ဖူးမြော်နိုင်ခြင်း ဟူသည်မှာ သီလရှိသောသူတို့ကို ဖူးမြော်လိုကြကုန်သော ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာမတို့သည် အလွယ်တကူ ဖူးမြော်ခွင့်ကို၊ ချမ်းသာစွာ ရရှိအပ်သော သီလရှိသူတို့ကို ဖူးမြော်ရခြင်းသည် ဖြစ်လတ္တံ့။

Aniketapañho paṭhamo.

အိမ်ရာတည်ဆောက်မှု မရှိခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Vantassa…pe… āturassā’ti vantassa vejjena vamāpetabbassa.

အော့အန်သောသူ၏...ပ... နာကျင်သောသူ၏ ဟူသည်မှာ သမားတော်က အော့အန်စေအပ်သောသူ၏ ဖြစ်၏။

Virittassa adhoviracitassa.

ဝမ်းနှုတ်အပ်သောသူ၏ ဟူသည်မှာ အောက်လမ်းမှ ဝမ်းနှုတ်ဆေးပေးအပ်သောသူ၏ ဖြစ်၏။

Anuvāsitassa passāvamaggakattabbassaanuvāsakammassa, āturassa gilānapuggalassa.

ဝမ်းချူအပ်သောသူ၏ ဟူသည်မှာ ဆီးလမ်းကြောင်း သို့မဟုတ် စအိုလမ်းကြောင်းမှ ချူဆေးသွင်းခြင်းကို ပြုအပ်သောသူ၏၊ နာကျင်သောသူ၏ ဟူသည်မှာ ဖျားနာသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်၏။

Udarasaṃyatapañho dutiyo.

ဝမ်းဗိုက်ကို စောင့်စည်းခြင်းဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Bāhirānaṃ āgamānanti’ti piṭakattayato bāhirānaṃ.

ပြင်ပကျမ်းစာတို့၏ ဟူသည်မှာ ပိဋကတ်သုံးပုံမှ ပြင်ပဖြစ်ကုန်သော ကျမ်းစာတို့၏ ဖြစ်၏။

Anuttarabhīsakkapañho tatiyo.

အတုမဲ့ ဆေးသမားကြီးဆိုင်ရာ ပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Maggiyanti gavesitabbaṃ.

မဂ္ဂိယံ ဟူသည် ရှာဖွေအပ်သော အရာတည်း။

Tassapakatanti tenaaparacakkavattinā pakataṃ.

တဿပကတံဟူသည် ထိုအခြားသော စကြဝတ္တေးမင်း ပြုအပ်သောအရာတည်း။

Yoniyā janayivā’ti attano passācamaggadvārena janevā.

ယောနိယာ ဇနယိတွာဟူသည် မိမိ၏ ကျင်ကြီးစွန့်ရာ မဂ်ပေါက်ဖြင့် မွေးဖွားစေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Anuppannamagguppādanapañho catutho.

မဖြစ်ပေါ်သေးသောမဂ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက်တည်း။

Vājapeyyanti sappiādivathusaṅkhātaṃ vājaṃ pivanti ethāti vājapeyyo, taṃ rāgavasena visaññinā’ti rāgabalena pakatisñārahitena lomasakassapabodhisattena.

ဝါဇပေယျံဟူသည် ထောပတ်အစရှိသော ဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော အစွမ်းအင် (ဝါဇ) ကို ဤ၌ သောက်ကြကုန်သောကြောင့် ဝါဇပေယျမည်၏၊ ထိုယဇ်ကို ရာဂအစွမ်းကြောင့် ပကတိအသိသတိကင်းကွာလျက်ရှိသော လောမကဿပ ဘုရားလောင်းသည် (ပူဇော်၏)။

Ratto rāgavasenā’ti puttādisu ratto puttādīnaṃ maṅgalathāya rāgabalena pāṇaṃ hanti. Bhavatī ha-

ရတ္တော ရာဂဝသေနဟူသည် သားသမီးစသည်တို့၌ တပ်မက်သူသည် ထိုသားသမီးစသည်တို့၏ မင်္ဂလာအကျိုးငှာ ရာဂအစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါကို သတ်၏။ ထိုသို့လည်း ရှိပေ၏ -

‘‘Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso,Rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā;

’’

“ရာဂရှိသူ၊ ပြစ်မှားသူ၊ တွေဝေသူ၊ မာန်မူသူ၊ လောဘကြီးသူ၊ ပျင်းရိသူ၊ မင်းနှင့် လူသတ်သမား ဟူသော ဤရှစ်ယောက်တို့ကို အရှင်နာဂသိန် ဟောကြားတော်မူအပ်၏”

Onameyyā’ti pāṇaṃ ghāteyya.

ဩနမေယျဟူသည် သတ္တဝါကို သတ်ရာ၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။)

Sasamuddapariyāyanti sasamuddaparikkhepaṃ.

သသမုဒ္ဒပရိယာယံဟူသည် သမုဒ္ဒရာနှင့်တကွ ဝိုင်းရံအပ်သော (မြေပြင်တည်း)။

Lomasakassapapañho pañcamo.

လောမကဿပပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက်တည်း။

Jotipālachaddantapañho chaṭṭho.

ဇောတိပါလနှင့် ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက်တည်း။

Kassapabuddhakuṭikāovassanapañho sattamo.

ကဿပဘုရားရှင်၏ ကျောင်းတော်မိုးယိုခြင်းပြဿနာသည် သတ္တမမြောက်တည်း။

Brāhmaṇarājapañho aṭṭhamo.

ပုဏ္ဏားနှင့် မင်းပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက်တည်း။

Gāthābhigītapañho navamo.

ဂါထာရွတ်ဆို၍ ပူဇော်ခြင်းပြဿနာသည် နဝမမြောက်တည်း။

Nodhammadesanacittanamanapañho dasamo.

တရားဟောရန် စိတ်မညွတ်ခြင်းပြဿနာသည် ဒသမမြောက်တည်း။

Dasapañhapaṭimaṇḍitapañcamavaggavaṇṇanā.

ပြဿနာတစ်ဆယ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ပဉ္စမဝဂ်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီး၏။

Onojevā’ti udakaṃ pātevā

ဩနောဇေတွာဟူသည် ရေစက်သွန်းချ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Namñācariyoathipañho paṭhamo.

“ငါ့အား ဆရာမရှိ” ဟူသောပြဿနာသည် ပထမမြောက်တည်း။

Samupādikā’ti sāmaṃ uddhaṃpathaviṃ pavattī’ti samupādikā. Udakassa upari samagamanaṃ nibbattīti atho.

သမုပါဒိကာဟူသည် မိမိအလိုလို မြေပြင်အထက်သို့ ပေါ်ထွက်လှည့်လည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရေပေါ်၌ ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ် တည်ရှိခြင်းဟူသည် အနက်တည်း။

Dvibuddhoppajjanapañho dutiyo.

ဘုရားနှစ်ဆူ တစ်ပြိုင်နက်ပွင့်ခြင်းပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက်တည်း။

Mārabalanisūdane buddhe’ti mārabalanimmaddanasamathe buddhe.

မာရဗလနိသူဒနေ ဗုဒ္ဓေဟူသည် မာရ်မင်း၏စစ်သည်အင်အားကို နှိမ်နင်းရန် စွမ်းဆောင်နိုင်တော်မူသော ဘုရားရှင်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

Eko manopasādo budhasaraṇagamanacittuppādo.

ဧကော မနောပသာဒေါဟူသည် ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်းဟူသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။

Añjalipaṇāmo añjalipaṇamanamattena vadanākāro

အဉ္ဇလိပဏာမောဟူသည် လက်အုပ်ချီရုံမျှဖြင့် ရှိခိုးခြင်း အခြင်းအရာတည်း။

Ussahate tārayitunti apāyadukkhavadhadukkhato tārayituṃ sakkoti.

ဥဿဟတေ တာရယိတုံဟူသည် အပါယ်ဆင်းရဲ၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းဆင်းရဲတို့မှ ကယ်တင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Gotamīdinnavathapañho tatiyo.

ဂေါတမီဒေဝီ လှူဒါန်းသောသင်္ကန်းပြဿနာသည် တတိယမြောက်တည်း။

Ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti maggaphalanibbānasaṅkhātaṃ ñāyaṃ kusaladhammaṃ ārādhako samijjhanako hoti.

အာရာဓကော ဟောတိ ဉာယံ ဓမ္မံ ကုသလံဟူသည် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်သော သင့်လျော်သော ကုသိုလ်တရားကို ပြီးမြောက်စေသူ၊ ပြည့်စုံစေသူဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Pabbajjānirathapañho catutho.

ရဟန်းပြုခြင်း၏အကျိုးရှိမရှိပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက်တည်း။

Dukkarakiriyānirathakapañho pañcamo.

ဒုက္ကရစရိယာကျင့်ခြင်း အကျိုးမရှိခြင်းပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက်တည်း။

Idametha kāraṇanti manussānaṃ idaṃ niṭṭhāvacanaṃ etha ariyamaggaapāpuraṇapabbajane kāraṇaṃ hotīti yojanā.

ဣဒမေတ္ထ ကာရဏံဟူသည် လူတို့၏ ဤဆုံးဖြတ်ချက်စကားတည်း၊ ဤအရိယာမဂ်ကို ဖွင့်လှစ်ပေးတတ်သော ရဟန်းပြုခြင်း၌ အကြောင်းဖြစ်၏ဟု စပ်ဆိုအပ်၏။

Sayanti sāsanassa attanā jinasāsanavibbhantaṃ puggalaṃ kiṃ sodhessati?

သယံဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် သာသနာတော်မှ ပျက်ပြားနေသောသူသည် သာသနာတော်အတွက် အဘယ်သို့ သန့်ရှင်းစေနိုင်အံ့နည်း ဟု ဆိုလိုသည်။

Nibbisesā’tisīlādiguṇavisesarahitā.

နိဗ္ဗိသေသာဟူသည် သီလစသော ဂုဏ်ထူးတရားတို့မှ ကင်းဆိတ်သောသူများတည်း။

Akatapuññā’ti pubbajinasāsanesu pabbajjāpuññassa akaraṇena akatapuññā.

အကတပုညာဟူသည် ရှေးဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုခြင်း ကောင်းမှုကို မပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ကောင်းမှုမရှိသူများတည်း။

Avemūḷhā jinasāsane’ti sīlādiguṇavemūḷhabhāvaṃ pāpuṇituṃ asamathā.

အဝေမူဠှာ ဇိနသာသနေဟူသည် သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၌ တွေဝေခြင်းသို့ မရောက်နိုင်သူများတည်း။

Hīnāyavattanadosapañho chaṭṭho.

လူထွက်ခြင်း၏အပြစ်ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက်တည်း။

Arahantakāyikadukkhavedanāpañho sattamo.

ရဟန္တာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာဆင်းရဲဝေဒနာခံစားရခြင်းပြဿနာသည် သတ္တမမြောက်တည်း။

Pārājikaajjhānapañho aṭṭhamo.

ပါရာဇိကကျသူ၏ ဈာန်ရနိုင်ခြင်းဆိုင်ရာပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက်တည်း။

Saṅghasamayaṃanupaviṭṭhatāyā’ti saṅghasamayaṃ paviṭṭhabhāvena.

သံဃသမယံ အနုပဝိဋ္ဌတာယဟူသည် သံဃာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်လာသော အဖြစ်ကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

Pabbajitagihīdussīlapañho navamo.

ရဟန်းသီလပျက်နှင့် လူဝတ်ကြောင်သီလပျက်တို့၏ပြဿနာသည် နဝမမြောက်တည်း။

Udakajīvapañho dasamo.

ရေ၌ အသက်ရှိမရှိပြဿနာသည် ဒသမမြောက်တည်း။

Dasapañhavantachaṭṭhavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာတစ်ဆယ်ရှိသော ဆဋ္ဌမဝဂ်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Mahārajakkhā’ti paññāmaye akkhimhi mahantā rāgādirajā etesanti mahārajakkhā atha vā akkhaṃ yesaṃ atthiti akkhā. Mahantaṃ rāgādirajaṃ etesanti mahārājā. Mahārajā ca te akkhā cā ta mahārajakkhā. Mahārajā e mahārajakkhā’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Imasmiṃ pacchimavikappe akkhasaddo niratho.

‘မဟာရဇက္ခာ’ ဟူသည် ပညာမျက်စိ၌ ကြီးမားသော ရာဂစသော မြူကိလေသာ ရှိသူများကို ‘မဟာရဇက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် မျက်စိရှိသူတို့သည် ‘အက္ခာ’ မည်၏။ ကြီးမားသော ရာဂစသော ကိလေသာမြူ ရှိသူတို့ကို ‘မဟာရာဇာ’ ဟု ဆို၏။ ထိုသူတို့သည် မဟာရာဇာလည်း ဖြစ်၊ အက္ခာလည်း ဖြစ်ကြသောကြောင့် ‘မဟာရဇက္ခာ’ မည်၏။ ‘မဟာရာဇာ’ ဟူသည်ပင် ‘မဟာရဇက္ခာ’ ဟု ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။ ဤ နောက်ဆုံးအယူအဆ၌ ‘အက္ခ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အနက်မရှိ ဖြစ်၏။

Nippapañcapañho paṭhamo.

နိပ္ပပဉ္စပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Visamakoṭṭhassā’ti visamaantassa.

‘ဝိသမကောဋ္ဌဿ’ ဟူသည် မညီမညွတ်သော အူလမ်းကြောင်းရှိသူ၏။

Dubbalagahaṇassā’ti appadubbalantaradehissa.

‘ဒုဗ္ဗလဂဟဏဿ’ ဟူသည် အားနည်းသော ဝမ်းမီးရှိသူ၏။

Gihīarahantapañho dutiyo.

လူဝတ်ကြောင် ရဟန္တာဖြစ်ခြင်း ပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Maggo pi tassamahiyā anaññāto’ti mahiyā maggo tassa addhikassa arahato anaññāto.

‘မဂ္ဂေါ ပိ တဿမဟိယာ အနညာတော’ ဟူသည် ထိုခရီးသွား ရဟန္တာအား ထိုမြေပြင်၌ လမ်းခရီးကို မသိအပ်ပေ။

Arahantasatisammosapañho tatiyo.

ရဟန္တာ သတိမေ့လျော့ခြင်းပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Tīṇinathipañho catutho.

သုံးပါးမရှိခြင်းပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Nathidhammanti avijahanasabhāvaṃ.

‘နတ္ထိဓမ္မံ’ ဟူသည် မစွန့်လွှတ်အပ်သော သဘောတရားတည်း။

Athidhammanti vijahanasabhāvaṃ.

‘အတ္ထိဓမ္မံ’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော သဘောတရားတည်း။

Akammajapañho pañcamo.

ကံကြောင့်မဖြစ်သောတရား ပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

Bījajātānī’ti bījavāsiyo.

‘ဗီဇဇာတာနိ’ ဟူသည် မျိုးစေ့မှ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။

Kammajapañho chaṭṭho.

ကံကြောင့်ဖြစ်သောတရား ပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Yakkhakuṇapapañho sattamo.

ဘီလူးသေကောင်ပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Anāgatesupaññattisikkhāpañho navamo.

နောင်အခါ၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Sūriyatapanapañho dasamo.

နေပူပြင်းခြင်းပြဿနာသည် ဒသမမြောက် ဖြစ်၏။

Dasapañhavantasattamavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာဆယ်ခုရှိသော သတ္တမဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Punadeva latāya badhivā adāsī’ti idaṃjātake na pākaṭaṃ. Rañño paramparāgatavacanaṃ gahevā vuttaṃ siyā. Api ca bodhisatto attano santikaṃ āgate badhanā amuñcivā ajjhupekkhito punadeva latāya badhivā adāsi viya saññāya vuttaṃ siyā.

‘နွယ်ကြိုးဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ချည်နှောင်ကာ ပေးအပ်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ဇာတ်တော်၌ မထင်ရှားပေ။ မင်းတို့၏ အစဉ်အဆက် စကားကို ယူ၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်တန်ရာ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဘုရားလောင်းသည် မိမိထံသို့ ရောက်လာသောအခါ ချည်နှောင်ခြင်းမှ မလွှတ်ဘဲ လျစ်လျူရှုထားသဖြင့်၊ နွယ်ကြိုးဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ချည်နှောင်ကာ ပေးအပ်သကဲ့သို့ အမှတ်သညာဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်တန်ရာ၏။

Rūḷarūḷassa pharusātipharusassa bhīmabhīmassa jūjakassa brāhmaṇassa savaṇe vattamāno.

အလွန်ကြမ်းတမ်း ခက်ထန်လှသော၊ အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ် ကောင်းလှသော ဇူဇကာပုဏ္ဏား၏ နားဝ၌ ကြားရလျက်။

Dārakedārakadvaye bodhisattassa adassanaṃ gamite sati so bodhisatto satadhā vā sahassadhā vā sokavasena.

သားတော်သမီးတော် နှစ်ဦးတို့အား ဘုရားလောင်း၏ မမြင်ကွယ်ရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားသောအခါ ထိုဘုရားလောင်းသည် စိုးရိမ်ပူဆွေးမှုကြောင့် အကြိမ်တစ်ရာ သို့မဟုတ် အကြိမ်တစ်ထောင်...

Hadayaṃ na eli na phalesi idaṃ sattamaṃ dukkarato dukkarataraṃ ahosīti yojanā.

နှလုံးသည် မပျက်စီး၊ မကွဲအက်ဘဲ ရှိခဲ့၏၊ ဤသတ္တမမြောက်အချက်သည် အလွန်ခဲယဉ်းလှစွာသော အမှုဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။

Vessantaraputtadāradānapañho paṭhamo.

ဝေဿန္တရာမင်းကြီး သားမယားလှူဒါန်းခြင်းပြဿနာသည် ပထမမြောက် ဖြစ်၏။

Dukkarakāripañho dutiyo.

ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုခြင်းပြဿနာသည် ဒုတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Lokiyaṃ bhante nāgasena lokuttarena viññāpitanti lokikaṃ athajātaṃ viya…pe…tayā lokuttarena athajātena viññāpitaṃ.

‘အရှင်နာဂသိန်၊ လောကီအရာကို လောကုတ္တရာအရာဖြင့် ရှင်းပြအပ်ပါပြီ’ ဟူသည် လောကီဖြစ်ရပ်ကဲ့သို့...။လ။ အရှင်ဘုရားသည် လောကုတ္တရာဖြစ်ရပ်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်ပါပြီ။

Pāpabalapañho tatiyo.

မကောင်းမှု၏ အစွမ်းသတ္တိပြဿနာသည် တတိယမြောက် ဖြစ်၏။

Petapāpuṇanakapuññapañho catutho.

ပြိတ္တာတို့ ကုသိုလ်အမျှရခြင်းပြဿနာသည် စတုတ္ထမြောက် ဖြစ်၏။

Dibbo atho’ti dibbasadiso ca ekantadibbo ca atho.

‘ဒိဗ္ဗော အထော’ ဟူသည် နတ်နှင့်တူသော အနက်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် နတ်၌ဖြစ်သော အနက်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Middhasamāpanno’ti bhavaṅgavasena niddaṃ āpanno.

‘မိဒ္ဓသမာပန္နော’ ဟူသည် ဘဝင်စိတ်အစဉ်ဖြင့် အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်သည် ဖြစ်၏။

Kapimiddhapareto’ti kapiniddāya samannāgato.

‘ကပိမိဒ္ဓပရေတော’ ဟူသည် မျောက်ကဲ့သို့ အိပ်စက်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။

Yo kāyassa onāho’ti nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca badhanākāro.

‘ယော ကာယဿ ဩနာဟော’ ဟူသည် နာမ်ကိုယ်နှင့် ရုပ်ကိုယ်နှစ်ပါးလုံး၏ တုပ်နှောင်ထားခြင်း အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။

Patiyonāho’ti kammaṃ kātuṃ asamathatāvasena samantato badhanākāro.

‘ပတိယောနာဟော’ ဟူသည် အမှုကိစ္စကို မပြုလုပ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ထက်ဝန်းကျင်မှ တုပ်နှောင်ထားခြင်း အခြင်းအရာ ဖြစ်၏။

Yo mahārāja kapiniddāpareto vokiṇṇatā jāgaratī’ti yā kapiniddāya piḷitassa puggalassa niddā vokiṇṇakaṃ jāgaraṃ gatiyā niddāmissakajāgarapavattanaṃ.

‘မြတ်သောမင်းကြီး၊ မျောက်အိပ်ခြင်းမျိုးဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သော သူသည် နိုးကြားမှုနှင့် ရောပြွမ်း၍ အိပ်စက်၏’ ဟူသည် မျောက်အိပ်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော သူ၏ အိပ်ပျော်ခြင်းသည် နိုးကြားခြင်းနှင့် ရောနှောလျက် အိပ်ခြင်းနှင့် နိုးခြင်း ရောပြွမ်း၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။

Supinapañho pañcamo.

အိပ်မက်ပြဿနာသည် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်၏။

Akāraṇamaraṇapañho chaṭṭho.

အကြောင်းမဟုတ်ဘဲ သေဆုံးခြင်းပြဿနာသည် ဆဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Parinibbutapāṭihāriyapañho sattamo.

ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးနောက် တန်ခိုးပြာဋိဟာပြခြင်းပြဿနာသည် သတ္တမမြောက် ဖြစ်၏။

Ūnasattavassapañho aṭṭhamo.

ခုနစ်နှစ်မပြည့်သေးသူ၏ ပြဿနာသည် အဋ္ဌမမြောက် ဖြစ်၏။

Sukhadukkhamissanibbānapaho navamo.

ချမ်းသာဆင်းရဲ ရောနှောသော နိဗ္ဗာန်ပြဿနာသည် နဝမမြောက် ဖြစ်၏။

Sabhāvato nathi’ti kiñci opammanidassanamattaṃ sabhāvato sarūpato nathi. Guṇato pana anupalitto dviguṇato kiñci opammanidassanamattaṃ sakkā tuyhaṃ upadassayituṃ pakāsetuṃ.

‘သဘာဝတော နတ္ထိ’ ဟူသည် သဘာဝအထည်ကိုယ်အားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်စရာ ဥပမာသာဓက တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် မလိမ်းကျံခြင်း စသော ဂုဏ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် နှိုင်းယှဉ်စရာ ဥပမာအချို့ကို သင့်အား ပြသ၍ ထင်ရှားစေနိုင်ပေ၏။

Padumaṃ udakaṃ neva agadaṃ sāgaro tathā

ကြာပဒုမ္မာ၊ ရေ၊ ဆေး၊ ထို့အတူ သမုဒ္ဒရာ။

Bhojanaṃ ākāsa-maṇiratanavadanaṃ

ဘောဇဉ်၊ ကောင်းကင်၊ ပတ္တမြားရတနာ၏ မျက်နှာ။

Sappimaṇḍo giri vathū dasūpamā

ထောပတ်ဦး၊ တောင်၊ အရာဝတ္ထု စသော ဆယ်ပါးသော ဥပမာတို့တည်း။

Ekadviticattāri pañcakadasakā tīṇi.

တစ်ခု၊ နှစ်ခု၊ သုံးခု၊ လေးခု၊ ငါးခု၊ တစ်ဆယ်၊ သုံးခု။

Puna tīṇi puna tīṇi pañca guṇā paṇḍitehi vijāniyā

တစ်ဖန် သုံးခု၊ တစ်ဖန် သုံးခု၊ ငါးခုသော ဂုဏ်တို့ကို ပညာရှိတို့သည် သိအပ်ကုန်၏။

Tatha padumassa udake anupalittabhāvo eko guṇo nibbānaṃ anuppaviṭṭho.

ထိုဥပမာတို့တွင် ကြာ၏ ရေ၌ မလိမ်းကျံ မကပ်ငြိခြင်းဟူသော ဂုဏ်တစ်ခုသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ကပ်ရောက်လျက် ရှိ၏။

Udakassa sītalatā pipāsāvinayatā’ti dve guṇā.

ရေ၏ အေးမြခြင်း၊ ရေငတ်ပြေစေခြင်းဟူသော ဂုဏ်နှစ်ပါးတို့တည်း။

Agadassa paṭisaraṇatā rogaantakaraṇatā amatatā’ti tayo guṇā.

ဘေးကင်းသောဆေး၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်ခြင်း၊ ရောဂါကို ငြိမ်းစေတတ်ခြင်း၊ အမြိုက်ရည်ဖြစ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးတို့တည်း။

Samuddassa kuṇapasuññatā savantīhi apūraṇatā mahantabhūtāvāsatā aparimitavicittapupphasaṃkusumitatā’ticattāro guṇā bhojanassa āyudhāraṇatā balavaḍḍhanatā vaṇṇajananatā darathavūpasamanatā jigacchādubbalyapaṭivinodanatā’ti pañcaguṇā. Ākāsassa ajāyanatā ajīraṇatā amīyanatā acavanatā anuppajjanatā duppasahatā acoraharaṇatā anissitatā vihagagamanatā nirāvaraṇatā anantatā’ti dasa guṇā.

သမုဒ္ဒရာ၏ အကောင်ပုပ်နှင့် ကင်းဆိတ်ခြင်း၊ မြစ်ရေတို့ဖြင့် မပြည့်နိုင်ခြင်း၊ ကြီးကျယ်သော သတ္တဝါတို့၏ နေရာဖြစ်ခြင်း၊ အတိုင်းမရှိ ဆန်းကြယ်သော ရတနာပန်းပွင့်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းခြင်းဟူသော ဂုဏ်လေးပါးတို့တည်း။ ဆွမ်းဘောဇဉ်၏ အသက်ကို ဆောင်တတ်ခြင်း၊ ခွန်အားကို တိုးပွားစေတတ်ခြင်း၊ အဆင်းကို ဖြစ်စေတတ်ခြင်း၊ ပူပန်မှုကို ငြိမ်းစေတတ်ခြင်း၊ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းနှင့် အားနည်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်ငါးပါးတို့တည်း။ ကောင်းကင်၏ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ မအိုခြင်း၊ မသေခြင်း၊ မရွေ့လျောခြင်း၊ တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်း၊ နှိပ်စက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်း၊ သူခိုးတို့ မခိုးယူနိုင်ခြင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုကို မှီ၍ မတည်ခြင်း၊ ငှက်တို့ သွားရာလမ်းဖြစ်ခြင်း၊ ပိတ်ပင်မှုမရှိခြင်း၊ အဆုံးမရှိခြင်းဟူသော ဂုဏ်တစ်ဆယ်တို့တည်း။

Maṇiratanassa kāmadadatā hāsakāraṇatā ujjotathakaraṇatā’ti tayo guṇā.

ပတ္တမြားရတနာ၏ အလိုရှိတိုင်း ပေးတတ်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ပြုတတ်ခြင်း၊ အလင်းရောင်ကို ဆောင်တတ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးတို့တည်း။

Lohitacadanassa dullabhatā asamagadhatā sujanappasathatāti tayo guṇā.

စန္ဒကူးနီ၏ ရနိုင်ခဲခြင်း၊ အတုမရှိသော မွှေးရနံ့ရှိခြင်း၊ သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းအပ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးတို့တည်း။

Sappimaṇḍassa vaṇṇasampannatā gadhasampannatā rasasampannatā’ti tayo guṇā.

ထောပတ်ဦး၏ အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးတို့တည်း။

Girisikharassa accuggatatā acalatā durabhirohatā bījārūhaṇatā anunayapaṭighavippamuttatā’tī pañcaguṇā nabbānaṃ anuppaviṭṭhā’ti.

တောင်ထိပ်၏ အလွန်မြင့်မားခြင်း၊ တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း၊ တက်ရန်ခဲယဉ်းခြင်း၊ မျိုးစေ့တို့ မပေါက်ရောက်နိုင်ခြင်း၊ သာယာခြင်းနှင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းတို့မှ ကင်းလွတ်ခြင်းဟူသော ဂုဏ်ငါးပါးတို့သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ကပ်ရောက်ကုန်၏။

Nibbānānuppaviṭṭhaguṇapañho dasamo.

နိဗ္ဗာန်သို့ ကပ်ရောက်သော ဂုဏ်နှင့်စပ်သော ဆယ်ခုမြောက်ပြဿနာ ပြီး၏။

Ethevākirā’ti etha eva tayā sikkhite nibbāne ākirāhī’ti abhikarohi vā ayameva vā pāṭho.

'ဧထေဝါကိရာ' ဟူသည်မှာ - သင် လေ့လာအပ်သော ဤနိဗ္ဗာန်၌ပင်လျှင် 'သွန်းလောင်းလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'ပြုလုပ်လော့' ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသည်ပင်လျှင် ပါဠိတော်လမ်းစဉ်တည်း။

Anītito’ti anītibhāvato nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesesu’pi eseva nayo.

'အနီတိတော' ဟူသည်မှာ - ဘေးရန် ကင်းဆိတ်ခြင်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Kuhīyatī’ta vimbhayacitto hoti.

'ကုဟီယတိ' ဟူသည်မှာ အံ့သြမိန်းမောသော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်အံ့။

Nibbānasacchikaraṇapañho dvādasamo.

နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းနှင့်စပ်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်ပြဿနာ ပြီး၏။

Dvādasapañhavantaaṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

ပြဿနာ တစ်ဆယ့်နှစ်ခုရှိသော ရှစ်ခုမြောက်ဝဂ် အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Meṇḍakapañhe aṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

မိလိန္ဒပဉှာ၏ ရှစ်ခုမြောက်ဝဂ် အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Anumānapañho.

အနုမာနပြဿနာ (မှန်းဆချက်ပြဿနာ)။

Kammamūlaṃ gahevānā’ti pubbabuddhānaṃsantike katakusalamūlaṃ gahevā.

'ကမ္မမူလံ ဂဟေဝါနာ' ဟူသည်မှာ - ရှေးဘုရားရှင်တို့၏ ထံတော်၌ ပြုအပ်သော ကုသိုလ်အခြေခံကို ယူ၍ ဟူသောအဓိပ္ပာယ်တည်း။

Tato muccatha vimuttiyā’ti tato tena ārammaṇakiṇanena dasa saññābhāvanānuyogena vimuttiyā samucchedavimuttiyā vaṭṭadukkhato muccatha.

'တတော မုစ္စထ ဝိမုတ္တိယာ' ဟူသည်မှာ - ထိုသို့ အာရုံကို ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသော သညာဘာဝနာ၌ အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိတည်းဟူသော လွတ်မြောက်ခြင်းဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လော့ ဟူသောအဓိပ္ပာယ်တည်း။

Anivāyantī’ti appaṭivātā huvā vāyanti.

'အနိဝါယန္တိ' ဟူသည်မှာ လေဆန်မရှိဘဲ တိုက်ခတ်ကုန်၏။

Saraṇasīlanti saraṇagamanaṃ gahevā gahetabbaṃ pañcasīlaṃ.

'သရဏသီလံ' ဟူသည်မှာ သရဏဂုံကို ခံယူပြီးနောက် ဆောက်တည်အပ်သော ငါးပါးသီလတည်း။

Pañcuddesapariyāpannanti nidānuddesa-parājikuddesa-saṅghādisesuddesa-aniyatuddesa saṅkhātaṃ pañcuddesapariyāpannaṃ.

'ပဉ္စုဒ္ဒေသပရိယာပန္နံ' ဟူသည်မှာ - နိဒါနုဒ္ဒေသ၊ ပါရာဇိကုဒ္ဒေသ၊ သံဃာဒိသေသုဒ္ဒေသ၊ အနိယတုဒ္ဒေသ ဟု ဆိုအပ်သော ဥဒ္ဒေသငါးပါးတို့၌ အကျုံးဝင်သော သီလတည်း။

Pātimokkhasaṃvarasīlanti sattavīsādhikadvisatapātimokkhasaṃvarasīlaṃ.

'ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ' ဟူသည်မှာ - နှစ်ရာနှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ပါတိမောက္ခသံဝရသီလတည်း။

Upādāyupādāya vimuttānanti taṇhādiṭṭhisaṅkhātopaye upādāyupādāya vimuttānaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ

'ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝိမုတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ - တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိဟု ဆိုအပ်သော ဥပါဒါန်တို့ကို မစွဲလမ်း မကပ်ငြိဘဲ လွတ်မြောက်ကြကုန်သော သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်တို့၏။

Gehajano’ti dāsakammakarādiko gehe ṭhitajano.

'ဂေဟဇနော' ဟူသည်မှာ - အိမ်၌ နေထိုင်ကုန်သော အစေခံ၊ အလုပ်သမား အစရှိသော လူတို့တည်း။

Tathā buddhaṃ sokanudaṃ…pe… umma disvā sadevake’ti etha tathā eva ummiṃ disvā mahantaṃ dhammौmmiṃ ñāṇacakkhunā disvā buddhaṃ sokanudaṃ anumānena anumānañāṇena kātabbaṃ ñātabbaṃ. Sadevakeloke yathā dhammo ummivipphāro tathā sadevake lokebuddho aggo bhavissatī’ti anumānena ñātabbanti yojanā.

'တထာ ဗုဒ္ဓံ သောကနုဒံ။ပ။ ဥမ္မိံ ဒိသွာ သဒေဝကေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ - ထို့အတူသာလျှင် လှိုင်းတံပိုးကို မြင်၍ ကြီးစွာသော တရားလှိုင်းတံပိုးကို ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်၍ စိုးရိမ်မှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော မြတ်စွာဘုရားကို အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ တရားတည်းဟူသော လှိုင်းတံပိုး ပြန့်ပွားခြင်းသည် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူလတ္တံ့ ဟု အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏ ဟု သံဗန္ဓ (ယောဇနာ) ပြုအပ်၏။

Migarājassā’ti catuppādānaṃ mahantabhāvena migarājassa hathino.

'မိဂရာဇဿ' ဟူသည်မှာ - ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့တွင် ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် သားတို့၏မင်း ဖြစ်သော ဆင်ပြောင်၏။

Padanti dhammapadaṃ.

'ပဒံ' ဟူသည်မှာ တရားခြေရာ (ဓမ္မပဒ) တည်း။

Dhammarājena gajjitanti buddhasīhanādavacanaṃ dhammarājena kathitaṃ.

'ဓမ္မရာဇေန ဂဇ္ဇိတံ' ဟူသည်မှာ - တရားမင်း ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်သော ဘုရားရှင်၏ သီဟနာဒစကားတော်တည်း။

Anumānena ñātabbaṃ buddho ca mahanto buddhasīhanādo ca mahanto’ti viññātabbaṃ.

'အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ - မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြီးမြတ်တော်မူ၏၊ ဘုရားရှင်၏ သီဟနာဒသည်လည်း ကြီးမြတ်၏ ဟု အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏ ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Laggaṃ disvā bhusaṃ paṅkaṃ kalaladdaṃ gataṃ mahinti laggaṃ laggāpanasamathaṃ mahantaṃ paṅkañca disvā kalaladāyakaṃ udakañca gataṃ mahiṃ mahiyā gataṃ paviṭṭhaṃ disvā paṇḍitā mahāvārikkhadho gato pavatto’ti anumānena jānanti.

'လဂ္ဂံ ဒိသွာ ဘုသံ ပင်္ကံ ကလလဒ္ဒံ ဂတံ မဟိံ' ဟူသည်မှာ - ကပ်ငြိစေတတ်သော ကြီးစွာသော ညွန်ပျောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရွှံ့ညွန်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ရေသည် မြေသို့ သွားသည်ကိုလည်းကောင်း မြင်၍ ပညာရှိတို့သည် ကြီးစွာသော ရေအယဉ်သည် စီးဆင်းသွားပြီ ဟု အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Jananti sādhujanasamuhaṃ.

'ဇနံ' ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။

Rajapaṅkasamohitanti rāgādirajasaṅkhātapaṅkehi ajjhothaṭaṃ pariyonaddhaṃ.

'ရဇပဉ္ကသမောဟိတံ' ဟူသည်မှာ - ရာဂစသော မြူတည်းဟူသော ညွန်ပျောင်းတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ဖုံးအပ်သော။

Vahitaṃ dhammanaddhiyā’ti pariyattipaṭipattidhammanaddhiyā vahitaṃ.

'ဝဟိတံ ဓမ္မနဒ္ဓိယာ' ဟူသည်မှာ - ပရိယတ်၊ ပဋိပတ် တရားတည်းဟူသော လှေဖြင့် ဆောင်အပ်သော။

Vissaṭṭhaṃ dhammasāgare’ti nibbānasaṅkhāte mahāsamudde dhammanaddhiyā vissaṭṭhaṃ vissajjitaṃ pavesitaṃ.

'ဝိဿဋ္ဌံ ဓမ္မသာဂရေ' ဟူသည်မှာ - တရားတည်းဟူသော လှေဖြင့် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကြီး၌ လွှတ်အပ်သော (ဝင်စေအပ်သော)။

Dhammāmatagataṃ dhammāmate pavattaṃ sadevakaṃ sabrahmakaṃ iṃ mahiṃ mahiyā ṭhitaṃ imaṃ sādhujanasamūhaṃ.

'ဓမ္မာမတဂတံ' ဟူသည်မှာ - တရားတည်းဟူသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သော၊ နတ် ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော ဤမြေပြင်၌ တည်သော ဤသူတော်ကောင်းအပေါင်းကို။

Disvā ñāṇacakkhunā passivā.

'ဒိသွာ' ဟူသည်မှာ ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် မြင်၍။

Dhammakkhadho mahā’gato’ti sammāsambuddhacaraṇasaṅkhāto caturāsītiyā dhammakkhadhasahassānaṃ desitattā mahādhammakkhadhoāgato pavatto’ti anumānañāṇena ñātabbanti yojanā.

'ဓမ္မက္ခန္ဓော မဟာဂတော' ဟူသည်မှာ - သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ ကျင့်ဝတ်ဟု ဆိုအပ်သော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ကြီးစွာသော ဓမ္မက္ခန္ဓာသည် ရောက်ရှိတည်တံ့ပေ၏ ဟု အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏ ဟု သံဗန္ဓ (ယောဇနာ) ပြုအပ်၏။

Anumānapañho ekādasamo. (Dhutaṅgakathā)

အနုမာနပြဿနာသည် တစ်ဆယ့်တစ်ရပ်မြောက် ဖြစ်၏။ (ဓုတင်္ဂကထာ)

Katamena te pariyāyena anuyogaṃ te dammi’ti anuyogaṃ vaṃ pucchi ahaṃ byākarissāmi. Anuyogavacanaṃ te tava katamena kāraṇena dammi.

“အဘယ်အကြောင်းအရာဖြင့် သင့်အား မေးခွန်းကို မေးရပါအံ့နည်း” ဟု မေးမြန်းခြင်းကို မေးခဲ့သော် ငါသည် ဖြေဆိုပါအံ့။ “သင့်အား မေးခွန်းမေးခြင်း စကားကို အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါပေးရအံ့နည်း”။

Vamevetaṃ brūhīti rājavacanaṃ bhante nāgasena vameva pariyāyaṃ brūhi.

“ထိုအတိုင်းသာလျှင် ပြောကြားတော်မူပါ” ဟူသည်ကား မင်းကြီး၏ စကားတည်း။ “အရှင်နာဂသိန်၊ ထိုအကြောင်းအရာအတိုင်းသာလျှင် ပြောကြားတော်မူပါ”။

Tenahī’ti tasmā tava sotukāmatāya satena vā…pe…koṭisatasahassena vā pariyāyaṃ te kathayissāmīti yojanā.

“ထိုသို့ဖြစ်လျှင်” ဟူသည်ကား ထို့ကြောင့် သင့်အား နာယူလိုသော ဆန္ဒဖြင့် အရာရှိသော…ပ… ကုဋေတစ်သိန်းမကသော အကြောင်းအရာဖြင့် သင့်အား ဟောကြားပါအံ့ဟု စပ်စပ်ရမည်။

Yā kāci kathā’ti sambadhoIdhā’ti imasmiṃ dhutaṅgavaraguṇe,Abhivuṭṭhanti vassodakenaabhivuṭṭhaṃSampādake satīti paṭipādake puggale sati.

“ယံ ကာစိ ကထာ” ဟူသည် ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏။ “ဣဓ” ဟူသည် ဤမြတ်သော ဓုတင်္ဂဂုဏ်၌၊ “အဘိဝုဋ္ဌံ” ဟူသည် မိုးရေဖြင့် ကောင်းစွာ ရွာသွန်းအပ်သော။ “သမ္ပာဒကေ သတိ” ဟူသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ရှိလတ်သော်။

Mayhaṃ puṭṭho’ti imasmiṃ dhūtaṅgavaraguṇe paribyattatāya chekatāya pākaṭāya buddhiyā yuttakāraṇaparidīpanaṃ samosarissatīti.

“မယှံ ပုဋ္ဌော” ဟူသည် ဤမြတ်သော ဓုတင်္ဂဂုဏ်၌ ထက်မြတ်ခြင်း၊ လိမ္မာခြင်း၊ ထင်ရှားခြင်းရှိသော ပညာဖြင့် ယုတ္တိရှိသော အကြောင်းပြချက်ကို ဖော်ပြခြင်းသည် သက်ရောက်လိမ့်မည်။

Vijaṭitakilesajālavathū’ti taṃ kilena samuhapañcakkhadhavathu.

“ဝိဇဋိတကိလေသဇာလဝတ္ထု” ဟူသည် ထိုကိလေသာအစုအဝေး ဟူသော ခန္ဓာငါးပါး အာရုံဝတ္ထုတည်း။

Bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchannagatinivāraṇo’ti arahattamaggaphalena bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchinnagatinivāraṇo.

“ဘိန္နဘဂ္ဂသံကုဋိတသံဆန္နဂတိနိဝါရဏော” ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖိုလ်ဖြင့် ပျက်စီးအပ်၊ ချိုးဖျက်အပ်၊ တွန့်လိပ်အပ်၊ ဖြတ်တောက်အပ်သော ဂတိဆိုး တားမြစ်ခြင်း ရှိသည် ဖြစ်ခြင်းတည်း။

Abhinītavāso’ti abhipuññakāmehi abhipathitavāso abhinītैriyāpathavāso vā.

“အဘိနီတဝါသော” ဟူသည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို လိုလားသော သူတို့သည် အလိုရှိအပ်သော နေခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဆောင်ယူအပ်သော ဣရိယာပုထ်ဖြင့် နေခြင်းတည်း။

Vimuttijjhāyitatto’ti arahattaphalajjhānasampayuttacitto acaladaḷhabhīruttāṇaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagato.

“ဝိမုတ္တိဇ္ဈာယိတတ္တော” ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မလှုပ်မယှက် မြဲမြံစွာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမှ ဘေးကင်းရာ အရပ်ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ကပ်ရောက်သူ ဖြစ်၏။

Dhūtaṅgapañhakathāsaṅkhātayogikathā samattā.

ဓုတင်္ဂပြဿနာကထာဟု ဆိုအပ်သော ယောဂီတို့၏ စကားသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Caturāsītipañhapaṭimaṇḍitameṇḍakapañhavaṇṇanā samattā.

ရှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပြဿနာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မေဏ္ဍကပြဿနာ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Milidapañhameṇḍakapañhesu sabbe pañhā sampiṇḍitā pañcasattādhikasatapañhā honti. Aṅgagahaṇakathāya pana nādhikasatamātikāsu sattasaṭṭhimātikā niddesavasenaavissajjitā. Sesā’ rañño cattāri aṅgāni gahetabbānī’tiādikā ekūnacattāḷīsa mātikā niddesavasena avissajjitā yatha pothakesu dissanti tato gahetabbā yevā’ti.

မိလိန္ဒပဉှာ မေဏ္ဍကပြဿနာတို့၌ ပြဿနာအားလုံး စုပေါင်းသော် တစ်ရာ့ခုနစ်ဆယ့်ငါးခုသော ပြဿနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အင်္ဂဂဟဏကထာ၌မူကား တစ်ရာထက်ပိုသော မာတိကာတို့တွင် မာတိကာ ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ခုတို့ကို နိဒ္ဒေသအားဖြင့် မဖြေဆိုအပ်ကုန်။ ကြွင်းသော “မင်းကြီးသည် အင်္ဂါလေးပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏” အစရှိသော သုံးဆယ့်ကိုးပါးသော မာတိကာတို့ကို နိဒ္ဒေသအားဖြင့် မဖြေဆိုအပ်ကုန်၊ စာအုပ်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသည့်အတိုင်း ထိုမှ ယူအပ်ကုန်သည်သာတည်း။

Catasso dhammadesanāyo; dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā’ti. Tāsu purimā tisso dhammadesanā idha gathe labbhanti, catutho na labbhati.

တရားဒေသနာတို့သည် လေးမျိုးရှိကုန်၏။ တရားကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုသော တရားဒေသနာ၊ တရားကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုသော ပုဂ္ဂလဒေသနာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုသော တရားဒေသနာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုသော ပုဂ္ဂလဒေသနာတို့တည်း။ ထိုဒေသနာလေးမျိုးတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ဒေသနာသုံးမျိုးတို့ကို ဤကျမ်းဂန်၌ ရအပ်ကုန်၏၊ စတုတ္ထမြောက်ဒေသနာကိုမူ မရအပ်။

Aparā’pi cuddasavidhā desanā? Athasadassana-guṇaparidīpana-niggaha-sampahaṃsanacariyāvodānanidassana -pucchāvisajjana-anusāsana-puggalavisodhanaajjhāsayaparipūraṇapaveṇi sadassana-parappavādamaddanopanissayapaccayanidassanatuṭṭhā-kārasadassanadhammasabhā-vaguṇādi-nidassanākāradesanā’ti.

အခြားသော တစ်ဆယ့်လေးမျိုးသော ဒေသနာတို့လည်း ရှိသေးသလော။ (၎င်းတို့ကား) အတ္ထသဒဿန၊ ဂုဏပရိဒီပန၊ နိဂ္ဂဟ၊ သမ္ပဟံသန၊ စရိယာဝေါဒါနနိဒဿန၊ ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇန၊ အနုသာသန၊ ပုဂ္ဂလဝိသောဓန၊ အဇ္ဈာသယပရိပူရဏ၊ ပဝေဏီသဒဿန၊ ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒန၊ ဥပနိဿယပစ္စယနိဒဿန၊ တုဋ္ဌာကာရသဒဿန၊ ဓမ္မသဘာဝဂုဏာဒိနိဒဿန အပြားရှိသော ဒေသနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tatha

ထိုဒေသနာတို့တွင်-

Paccayākāradesanā’ti paccayākārasuttanta-satipaṭṭhāna-sammappa-dhāna-iddhipāda-idriyabala-bojjhaṅgādisuttantasambadhā.

“ပစ္စယာကာရဒေသနာ” ဟူသည် ပစ္စယာကာရသုတ္တန်၊ သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင် အစရှိသော သုတ္တန်တို့နှင့် ဆက်စပ်သော ဒေသနာတည်း။

(Athasadassanā) paccayākārapaccayathaparamathaṃ desentī pavattā dhammadesanā athasadassanā nāma.

(အတ္ထသဒဿန ဒေသနာ) ပစ္စယာကာရ၏ အကြောင်းနှင့် အကျိုး ပရမတ်တရားကို ပြသဟောကြားလျက် ဖြစ်ပွားသော တရားဒေသနာကို အတ္ထသဒဿန မည်၏။

(Guṇaparidīpanī). Susīma-gosāla-gosiṅgasampasādana-pāsādika-dasabala-gotamaka- mahāsīhanādādisuttantasambadha attaguṇaparaguṇa-sāsanaguṇaparidīpanī guṇaparidīpanī nāma.

(ဂုဏပရိဒီပနီ ဒေသနာ) သုသီမသုတ်၊ ဂေါသာလသုတ်၊ ဂေါသိင်္ဂသုတ်၊ သမ္ပသာဒနိယသုတ်၊ ပါသာဒိကသုတ်၊ ဒသဗလသုတ်၊ ဂေါတမကသုတ်၊ မဟာသီဟနာဒသုတ် အစရှိသော သုတ္တန်တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ မိမိ၏ ဂုဏ်၊ သူတစ်ပါး၏ ဂုဏ်၊ သာသနာတော်၏ ဂုဏ်တို့ကို ပြဆိုတတ်သော ဒေသနာကို ဂုဏပရိဒီပနီ မည်၏။

(Niggahadesanā) sakalavinayapiṭakaṃ ādiṃ kavā yā kāci kilesapāpapuggalaniggahadesanā esā niggahadesanā nāma.

(နိဂ္ဂဟဒေသနာ) အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်ကို အစပြု၍ ကိလေသာညစ်ညူးသော ယုတ်မာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ကြောင်းဖြစ်သော တရားဒေသနာဟူသမျှကို နိဂ္ဂဟဒေသနာ မည်၏။

(Sampahaṃsanā) bhayabhīrukānaṃ puggalānaṃ bhayapaṭisedhanathāya upathambhajanana-maggānisaṃsa-sīlathomanādikā desanā sampahaṃ-sanā nāma.

(သမ္ပဟံသန ဒေသနာ) ကြောက်ရွံ့တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ချီးမြှောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ မဂ်၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ဟောကြားတတ်သော၊ သီလကို ချီးမွမ်းတတ်သော အစရှိသော ဒေသနာကို သမ္ပဟံသန မည်၏။

(Cariyāvodānanidassanā) sakalajātakaṃ acchiyasuttaṃ ādiṃ kavā dvedhāvitakkabodhirājakumārasuttādisambadhādesanā cariyāvodānanidassanā nāma.

(စရိယာဝေါဒါနနိဒဿန ဒေသနာ) အလုံးစုံသော ဇာတ်တော်များ၊ အစ္ဆရိယသုတ် အစရှိသည်တို့ကို အစပြု၍ ဒွေဓာဝိတက်သုတ်၊ ဗောဓိရာဇကုမာရသုတ် အစရှိသည်တို့နှင့် ဆက်စပ်သော အကျင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသသော ဒေသနာကို စရိယာဝေါဒါနနိဒဿန မည်၏။

(Pucchāvissajjanā) aṭṭhahi parisāhi pucchitānaṃ pañhānaṃ vissajjanāpaṭisaṃyuttā sakalasagāthavaggamādiṃ kavā vammikasutta-parāyaṇasuttādikā desanā pucchāvissajjanā nāma.

(ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇန ဒေသနာ) ပရိသတ် ရှစ်ပါးတို့ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာတို့ကို ဖြေကြားခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အလုံးစုံသော သဂါထာဝဂ္ဂကို အစပြုလျက် ဝမ္မိကသုတ်၊ ပါရာယနသုတ် အစရှိသော ဒေသနာကို ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇန မည်၏။

(Anusāsanā). Ariyavaṃsa-puññābhisada-dhutaṅgānusāsana-vattānusāsana-sambadhā desanā anusāsanā nāma.

(အနုသာသန ဒေသနာ) အရိယဝံသသုတ်၊ ပုညာဘိသန္ဒသုတ်၊ ဓုတင်္ဂအနုသာသန၊ ဝတ်အနုသာသနတို့နှင့် ဆက်စပ်သော တရားဒေသနာကို အနုသာသန မည်၏။

(Puggalavisodhanā) bhayasadassanadesanāpaṭisaṃyuttā devadūtaaggikkhadhopamādisuttasambadhāpuggalānaṃ sīlavattādivisodhanathāya vuttā puggalavisodhanā nāma.

(ပုဂ္ဂလဝိသောဓန ဒေသနာ) ဘေးကို ပြတတ်သော ဒေသနာနှင့် ယှဉ်စပ်လျက် ဒေဝဒူတသုတ်၊ အဂ္ဂိက္ခန္ဓောပမသုတ် အစရှိသော သုတ္တန်တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလ၊ ဝတ် အစရှိသည်တို့ကို စင်ကြယ်စေခြင်းငှာ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာကို ပုဂ္ဂလဝိသောဓန မည်၏။

(Ajjhāsayaparipūraṇā). Tavaṭakanāḷaka-paṭipadā-dhammadāyādasuttādikā puggalānaṃ samathavipassanāparipūraṇathāya kathitā ajjhāsayaparipūraṇā nāma.

(အဇ္ဈာသယပရိပူရဏ ဒေသနာ) တဝဋကသုတ်၊ နာဠကသုတ်၊ ပဋိပဒါသုတ်၊ ဓမ္မဒါယာဒသုတ် အစရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သမထ၊ ဝိပဿနာကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာကို အဇ္ဈာသယပရိပူရဏ မည်၏။

(Pavenisadassanakathā). Buddhavaṃsa-mahāpadānasuttākārā attano ca paresañca abhinīhāramārabbha parinibbānapariyosānā pavenisadassanakathā nāma.

(ပဝေဏီသဒဿနကထာ) ဗုဒ္ဓဝံသကျမ်း၊ မဟာပဒါနသုတ် အစရှိသော အခြင်းအရာရှိ၍ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အဘိနီဟာရ (ဆုပန်ခြင်း) ကို အကြောင်းပြုလျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အဆုံးရှိသော အစဉ်အဆက်ကို ပြသတတ်သော ဒေသနာကို ပဝေဏီသဒဿနကထာ မည်၏။

(Parappavādamaddanā). Cariyāpiṭakamādiṃ kavā mahāsīhanāda-cūllasīhanāda-dhānābhiññāsaṃvaṇṇanā-paṭibaddhā desanā parappavādamaddanā nāma.

(ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒန ဒေသနာ) စရိယာပိဋကတ်ကို အစပြု၍ မဟာသီဟနာဒသုတ်၊ စူဠသီဟနာဒသုတ်၊ ဈာန်အဘိညာဉ်တို့ကို ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဒေသနာကို ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒန မည်၏။

(Upanissayapaccayanidassanā). Yathūpanissayā dissamānā dissamānakāyena desanā itivuttakamādiṃ katvā dhaniyasutta-aruṇavatiyasutta-nadanapariyāyasuttādippabhedāupanissāya– paccayanidassanā nāma.

(ဥပနိဿယပစ္စယနိဒဿန ဒေသနာ) အားကြီးသော မှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယ) အားလျော်စွာ ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်ဖြင့် ပြသဟောကြားအပ်သော ဣတိဝုတ္တက အစရှိသည်တို့ကို အစပြု၍ ဓနိယသုတ်၊ အရုဏဝတီသုတ်၊ နန္ဒနပရိယာယသုတ် အစရှိသော အပြားရှိသော ဒေသနာကို ဥပနိဿယပစ္စယနိဒဿန မည်၏။

(Tuṭṭhākārasadassanā). Sakalodāna-sampasādaniya-saṅgītisuttādikā desanā tuṭṭhākārasadassanā nāma.

(တုဋ္ဌာကာရသဒဿန ဒေသနာ) အလုံးစုံသော ဥဒါန်း၊ သမ္ပသာဒနိယသုတ်၊ သင်္ဂီတိသုတ် အစရှိသော တရားဒေသနာကို တုဋ္ဌာကာရသဒဿန မည်၏။

(Dhammasabhāvaguṇanidassanā) khadhadhāvāyatanidriyasaccapaṭicca samuppādamaggaphalādayo dhammā vibhattā taṃ tatha sabhāgavisabhāgaparidīpikā abhidhammadesanā ca lakkhaṇaparidīpikā ye caññe dhammā salakkhaṇadhāraṇakā attano sabhāvavasena vuttā esā dhammasabhāvaguṇanidassanā nāma.

(ဓမ္မသဘာဝဂုဏနိဒဿန ဒေသနာ) ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ ဣန္ဒြေ၊ သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ မဂ်ဖိုလ် အစရှိသော တရားတို့ကို ဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ သဘာဂ (တူမျှခြင်း)၊ ဝိသဘာဂ (မတူမျှခြင်း) တို့ကို ပြဆိုတတ်သော အဘိဓမ္မာဒေသနာလည်းကောင်း၊ လက္ခဏာကို ပြဆိုတတ်သော ဒေသနာလည်းကောင်း၊ အခြားသော မိမိ၏ သဘောလက္ခဏာကို ဆောင်တတ်ကုန်သော တရားတို့ကို မိမိတို့၏ သဘာဝအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဤဒေသနာကို ဓမ္မသဘာဝဂုဏနိဒဿန မည်၏။

Imehi cuddasavidhehi lokagganāyakā dhammaṃ desenti tesañca sāvakā’ti.

ဤတစ်ဆယ့်လေးပါးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် လောကဂ္ဂနာယက ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ သာဝကတို့သည်လည်းကောင်း တရားဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။

Tesu pacchāvisajjanā desanā idha pākaṭā. Sesā yathārahaṃ idha gahetabbā yevāti.

ထိုဒေသနာတို့တွင် ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇနဒေသနာသည် ဤကျမ်း၌ ထင်ရှားလှ၏။ ကြွင်းသော ဒေသနာတို့ကိုမူ သင့်တော်သလို ဤကျမ်း၌ ယူအပ်ကုန်သည်သာတည်း။

(Sāpatattikathā). Duvidhākathā imasmiṃ milidapañhappakaraṇehonti sāpattikathā ca anāpatattikathā ca. Tatha yaṃ therena bhagavato vacanaṃ rañño saññāpanathaṃ ābhataṃ taṃsāpattikathā nāma.

(သာပတ္တိကထာ) ဤမိလိန္ဒပဉှာကျမ်း၌ စကားနှစ်မျိုးတို့ ရှိကုန်၏။ သာပတ္တိကထာနှင့် အနာပတ္တိကထာတို့တည်း။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် မင်းကြီးအား သိစေခြင်းငှာ အရှင်မဟာထေရ် ဆောင်ယူအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို သာပတ္တိကထာ မည်၏။

(Anāpattikathā). Yā therena sakapaṭibhānena vuttā sā anāpattikathā nāma.

(အနာပတ္တိကထာ) အရှင်မဟာထေရ်သည် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ပဋိဘာန်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော စကားကို အနာပတ္တိကထာ မည်၏။

Vuttañhetaṃ padasodhammasikkhāpadassa aṭṭhakathāyaṃ-’

ဤသို့လျှင် ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပုဒ်၏ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏-

Meṇḍakamilidapañhesu therassa sakapaṭibhānena anāpatti. Yampanarañño sañañāpanathaṃ āharavā vuttaṃ tatha āpattī’ti (dve kathā) puna dve kathā idha honti sammutikathā ca paramathakathā ca.

“မေဏ္ဍကမိလိန္ဒပဉှာတို့၌ မထေရ်၏ ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်ပဋိဘာန်ဖြင့် အာပတ်မသင့်။ မင်းကြီးအား နားလည်စေရန် ဆောင်ယူ၍ ဆိုအပ်သော စကား၌မူကား အာပတ်သင့်၏” ဟု (စကားနှစ်ရပ်ရှိ၏)။ တစ်ဖန် ဤ၌ သမ္မုတိကထာနှင့် ပရမတ္ထကထာ ဟု စကားနှစ်ရပ် ရှိကုန်၏။

(Sammutikathā). Tatha sammutikathā nāma’bhante nāgasena vedagu upalabbhatī’tiādikā.

(သမ္မုတိကထာ)။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သမ္မုတိကထာ မည်သည်မှာ “အရှင်နာဂသိန်၊ ဝေဒဂူ (သိတတ်သော အတ္တ) သည် ထင်ရှားရှိပါသလော” စသည်တို့ ဖြစ်၏။

Paramathakathā nāma’yo uppajjati so eva so’tiādikātenāha?

ပရမတ္ထကထာ မည်သည်မှာ “အကြင်သူသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသူသည်ပင် ထိုသူလော” စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူ၏-

Duve saccāni akkhāsi sambuddho vadataṃ varo,Sammutiṃ paramathañca tatiyaṃ nūpalabbhatī’ti.

“ဟောပြောသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မုတိသစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာ ဟူ၍ သစ္စာနှစ်ရပ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ တတိယမြောက် သစ္စာကိုမူကား မတွေ့ရနိုင်ပါ” ဟု ဆိုအပ်၏။

Yampubbe vuttaṃ anumānakathā upamākathā’ti, tāsu upamākathāya visuṃ koṭṭhāsabhāvo nathi. Milidapañhameṇḍakapañhānaṃ antarantarā ṭhitā hoti. Anumānakathā pana visuṃ koṭṭhāsabhāvena hotīti.

ရှေး၌ “အနုမာနကထာနှင့် ဥပမာကထာ” ဟု ဆိုအပ်သော စကားတို့တွင် ဥပမာကထာအား သီးခြားအပိုင်းအဖြစ် မရှိပေ။ မိလိန္ဒပဉှာနှင့် မေဏ္ဍကပဉှာတို့၏ အကြားအကြား၌ တည်ရှိ၏။ အနုမာနကထာသည်ကား သီးခြားအပိုင်းအဖြစ် တည်ရှိ၏။

Vicaretha anuṃ parame parameSujanassa sukhaṃ nayane nayane,Kaṭu hoti padhānarato naratoIdha yo pana sāramate ramate.

အလွန် သိမ်မွေ့နက်နဲသော တရား၌ စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏။ သူတော်ကောင်း၏ ချမ်းသာသည် ဉာဏ်မျက်စိ၌ တည်၏။ ဤလောက၌ ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်သောသူအား (အစ၌) ခါးစပ်သော်လည်း၊ အနှစ်သာရရှိသော တရား၌ မွေ့လျော်သောသူသည်ကား မွေ့လျော်ပေ၏။

Pakiṇṇakavacanavaṇṇanā samattā.

ပကိဏ္ဏကဝစနဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Jātakuddharaṇaṃ.

ဇာတကုဒ္ဓရဏ (ဇာတ်တော်များကို ထုတ်နုတ်ခြင်း)။

Jātakuddharaṇaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Meṇḍakapañhatatiyavagge pañca pañca pañhā.

ဇာတ်တော်များကို ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။ မေဏ္ဍကပဉှာ တတိယဝဂ်၌ ပြဿနာငါးခုစီ ရှိကုန်၏။

‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa asuṇantaṃ…pe… pucchasi taṃ kissa hetu‘‘ti idaṃcatukkanipāte āgataṃpalāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?’

“အိုဗြာဟ္မဏ... စိတ်ဝိညာဉ်မရှိ၊ တရားမနာတတ်သော သစ်ပင်ကို... စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်း” ဟူသော ဤစကားကို စတုက္ကနိပါတ်၌ လာရှိသော ပလာသဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဇာတ်သည် အဘယ်နည်း။

Acetanaṃ brāhmaṇā’ti idaṃ sathā parinibbānamañce nipanno ānadatheraṃ ārabbha kathesi.

“အစိတနံ ဗြာဟ္မဏာ” ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့သော ညောင်စောင်းထက်၌ လျောင်းစက်တော်မူစဉ် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူ၏။

‘‘So pāyasmā rukkhadevatā panā ahamevā’’ti.

“ထိုဃနာနို့ဆွမ်းကို အလှူခံသော ရုက္ခစိုးနတ်သည်ကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (ဟောတော်မူ၏)။

Palāsajātakaṃ samattaṃ.

ပလာသဇာတ် ပြီးဆုံးပြီ။

‘‘Iti phadanarukkhā’pi tā devatā…pe… bhāradvāja suṇohi me’’ti āgataṃ. Idañca terasanipātephadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?

“ဤသို့ ဖန္ဒနသစ်ပင် စောင့်သော နတ်တို့သည်လည်း... စသည်ဖြင့် ဘာရဒွါဇ၊ ငါ၏စကားကို နာလော့” ဟူ၍ လာရှိ၏။ ဤစကားကို တေရသနိပါတ်လာ ဖန္ဒနဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဇာတ်သည် အဘယ်နည်း။

‘‘Kuṭhārihatho puriso’ti idaṃ sathā rohiṇīnadītīre viharanto ñātakānaṃ kalahaṃ ārabbha kathesi vanasaṇḍe devatā aha’’nti.

“ပုဆိန်လက်စွဲသော ယောက်ျား” ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ရောဟိဏီမြစ်ကမ်းနား၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဆွေတော်မျိုးတော်တို့၏ ခလုတ်တိုက် ရန်ဖြစ်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ “ထိုတောအုပ်၌ နတ်သည် ငါပင်ဖြစ်၏” ဟု ဟောကြားတော်မူ၏။

Phadanajātakaṃ dutiyaṃ terasanipātaṃ.

ဖန္ဒနဇာတ်သည် တေရသနိပါတ်၌ ဒုတိယမြောက် ဇာတ် ဖြစ်၏။

Meṇḍakapañhacatuthavagge devadattabodhisattādhikasampañhe bāvīsatijātakāni āgatānī’ti.

မေဏ္ဍကပဉှာ စတုတ္ထဝဂ်၊ ဒေဝဒတ်နှင့် ဗောဓိသတ်တို့၏ အသာအလွန်ဖြစ်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော ပြဿနာ၌ နှစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ဇာတ်တို့သည် လာရှိကုန်၏။

‘‘Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha? Devadattoekantakaṇho ekantakaṇhehi dhammehi samannagato, bodhisatto ekantasukkehi dhammehi samannagato’ti. Puna ca devadatto bhave bhave yasena ca pakkhena ca bodhisattena samasamo hoti kadāci adhikataro vā yadā devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi, tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo vijjādharo, vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattena jātiyā nihīno yasasā ca nihīno …pe… puna ca paraṃ yadā devadatto tāpo nāma rājā ahosi tadābodhisatto tassa putto dhammapālo nāma ahosi tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chidāpesi. Tatha tāva devadattoyeva uttaro adhikataro. Ajjetarahi ubho’pi sakyakule jāyisu. Bodhisatto buddho ahosi sabbaññu lokanāyako. Devadatto atidevassa sāsane pabbajivā iddhiṃ nibbattevā buddhālayaṃ akāsi. Kinnu kho bhante nāgasena yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbaṃ tathaṃ udāhu vitathanti? ‘‘Ayampana milidaraññā yāni bāvīsatijātakāni nissāya pucchito hoti tāni mayā uddharivā idha kathetabbāni.

“အရှင်နာဂသိန်၊ သင်တို့သည် 'ဒေဝဒတ်သည် အလွန်ညစ်နွမ်းသော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့်သာ ပြည့်စုံ၏၊ ဗောဓိသတ်သည် အလွန်ဖြူစင်သော ကုသိုလ်တရားတို့နှင့်သာ ပြည့်စုံ၏' ဟု ဟောပြောကြကုန်၏။ တစ်ဖန် ဘဝတိုင်း ဘဝတိုင်း၌ ဒေဝဒတ်သည် အခြံအရံ အကျော်အစောအားဖြင့် ဗောဓိသတ်နှင့် တန်းတူရည်တူသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ သာလွန်၍သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏။ ဒေဝဒတ်သည် ဗာရာဏသီပြည် ဗြဟ္မဒတ်မင်း၏ ပုရောဟိတ်သား ဖြစ်စဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် သူယုတ်မာ သင်္ဂြိုဟ်သော စဏ္ဍာလလူမျိုး ဝိဇ္ဇာဓိုရ် ဖြစ်၍ မန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်ပြီး အခါမဟုတ်ဘဲ သရက်သီးများကို ဖြစ်ထွန်းစေ၏။ ထိုစကား၌ ဗောဓိသတ်သည် ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံအားဖြင့်လည်းကောင်း ဒေဝဒတ်ထက် နိမ့်ကျလှ၏။... တစ်ဖန် ဒေဝဒတ်သည် မဟာတာပမင်း ဖြစ်စဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် ထိုမင်း၏ သားတော် ဓမ္မပါလကုမာရ ဖြစ်၏။ ထိုစဉ်အခါက ထိုမင်းသည် မိမိသားတော်၏ လက်ခြေနှင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်စေခဲ့၏။ ထိုအရာ၌မူကား ဒေဝဒတ်သည်သာ သာလွန်မြတ်လှ၏။ ယခုအခါ၌လည်း နှစ်ဦးလုံးပင် သာကီဝင်မင်းမျိုး၌ ဖွားမြင်ကြကုန်၏။ ဗောဓိသတ်သည် လူသုံးပါးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဘုရားရှင် ဖြစ်တော်မူ၏။ ဒေဝဒတ်သည်လည်း နတ်ထက်မြတ်သော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ တန်ခိုးကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ဘုရားပြုရန် ကြိုးပမ်းခဲ့၏။ အရှင်နာဂသိန်၊ အကျွန်ုပ် ဟောပြောအပ်သော ထိုစကားအားလုံးသည် မှန်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် မှားပါသလော” ဟု မိန့်၏။ ဤသည်ကား မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇာတ်တော်နှစ်ဆယ့်နှစ်ခုတို့ကို အမှီပြု၍ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာဖြစ်ရာ၊ ထိုဇာတ်တော်တို့ကို ငါသည် ထုတ်နုတ်၍ ဤ၌ ပြဆိုအပ်အံ့။

Tatha ca,’yadā ca devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo ahosi vijjādharo vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno yasasā ca nihīno. ‘‘Idampana vacanaṃ jetavanārāme viharantena sathārā terasanipāte devadattamārabbha kathitaṃ ambajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Devadatto hi ‘‘ahaṃ buddho bhavissāmi…pe… caṇḍālaputto ahamevā’’ti.

ထိုစကား၌ “ဒေဝဒတ်သည် ဗာရာဏသီပြည် ဗြဟ္မဒတ်မင်း၏ ပုရောဟိတ်သား ဖြစ်စဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် စဏ္ဍာလဝိဇ္ဇာဓိုရ် ဖြစ်၍ မန္တန်ကို မန္တရားပွားများကာ အခါမဟုတ်ဘဲ သရက်သီးများကို ရရှိစေ၏။ ထိုစကား၌ ဗောဓိသတ်သည် ဒေဝဒတ်ထက် ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယုတ်ညံ့လှ၏” ဟူသော ဤစကားကို ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တေရသနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အမ္ဗဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဒေဝဒတ်သည် “ငါသည် ဘုရား ဖြစ်အံ့... စသည်ဖြင့် (ကြံစည်၏)၊ ထိုစဉ်က စဏ္ဍာလသားသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Evametaṃ milidaraññā imaṃ ambajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti idaṃ rañño ābhataṃ paṭhamaṃ jātakaṃ.

ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤအမ္ဗဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား မင်းကြီး ဆောင်ယူ၍ မေးမြန်းသော ပထမမြောက် ဇာတ်တော် ဖြစ်၏။

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto rājā ahosi mahīpati sabbakāmasamaṅgī tadā bodhisatto tassūpabhogo ahosi hathināgo sabbalakkhaṇasampanno tassa cārugativilāsaṃ asahamāno rājā vadhaṃ icchanto hathācariyaṃ evamavova? ‘‘Asikkhito te ācariya hathināgo tassa ākāsagamanaṃ nāma kāraṇaṃ hotī’’ti tathapa tāca bodhisatto devadattato jātiyā nīhīno, lāmako tiracchānagato’’ti. Idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti dhammasabhāyaṃ bhikkhu’āvuso devadatto …pe… hathi pana ahamevā’’ti evametaṃ milidarañño imaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Dutiyaṃ jātakaṃ.

“တစ်ဖန် ဒေဝဒတ်သည် အလိုရှိအပ်သော ကာမဂုဏ်အားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသော မင်းကြီး ဖြစ်စဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် ထိုမင်း၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော အလုံးစုံသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ဆင်မင်း ဖြစ်၏။ ထိုဆင်မင်း၏ လှပတင့်တယ်သော သွားလာလှုပ်ရှားမှုကို မရှုစိမ့်သဖြင့် မင်းကြီးသည် သတ်ဖြတ်ခြင်းကို အလိုရှိရကား ဆင်ဆရာအား 'ဆရာ၊ သင်၏ဆင်သည် မသင်ကြားရသေး၊ ထိုဆင်၏ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကို ပြစမ်းလော့' ဟု ဆို၏။ ထိုအရာ၌လည်း ဗောဓိသတ်သည် ဒေဝဒတ်ထက် ဇာတ်အားဖြင့် ယုတ်ညံ့သော တိရစ္ဆာန် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဧကကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒုမ္မေဓဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ တရားဇရပ်၌ ရဟန်းတို့သည် “ငါ့ရှင်တို့၊ ဒေဝဒတ်သည်... စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြရာ၊ ထိုဆင်မင်းသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤဒုမ္မေဓဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဒုတိယမြောက် ဇာတ်တော် ဖြစ်၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi. Pavane naṭṭhāyiko tadā bodhisatto mahāpathavi nāma makkaṭo ahosi. Ethapi tāva dissati viseso manussassa ca tiracchānagatassa ca. Ethapi tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno’ti imaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā tiṃsanipāte devadattassa silāpavijjhanamārabbha kathitaṃ mahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti? ‘‘Tena hi dhanuggahe payojevā…pe… kapirājā ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃmahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Tatiyaṃ jātakaṃ.

“တစ်ဖန် ဒေဝဒတ်သည် တော၌ လမ်းမှားသော လူသား ဖြစ်စဉ်အခါက ဗောဓိသတ်သည် မြေကြီးကဲ့သို့ သည်းခံတတ်သော မျောက်မင်း ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌လည်း လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ခြားနားမှုကို တွေ့မြင်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဗောဓိသတ်သည် ဒေဝဒတ်ထက် ဇာတ်အားဖြင့် ယုတ်ညံ့လှ၏” ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တိံသနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ် ကျောက်ခဲဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော မဟာကပိဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုသို့ဖြစ်လျှင် လေးသမားတို့ကို စေခိုင်း၍... စသည်ဖြင့် (ဒေဝဒတ်သည် ကြံစည်၏)၊ ထိုမျောက်မင်းသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤမဟာကပိဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားအပ်၏၊ ဤသည်ကား တတိယမြောက် ဇာတ်တော် ဖြစ်၏။

‘‘Pūna ca paraṃ yadā devadatto manusso hoti soṇuttaro nāma nesādo balavā balavataro nāgabalo tadābodhisatto chaddanto nāma nāgarājā ahosi. Tadā luddako taṃ hathināgaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto adhikataro‘‘ti idaṃ vacanaṃ milidaraññā jetavane mahāvihāre vihārantena sathārā tiṃsanipāte ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathitaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti tatha bhagavatā vithārato desitaṃ chaddantajātakaṃ taṃ mayā idha saṅkhepato uddharivā kathetabbameva. ‘‘Sā kira sāvathiyaṃ…pe… sā pana bhikkhuṇī pacchā vipassivā arahattaṃ pattā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Catuthājātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် အားအစွမ်းရှိသော၊ သာ၍ အားအစွမ်းရှိသော၊ ဆင်ပြောင်၏ အားအစွမ်းနှင့်တူသော အားရှိသော သောဏုတ္တရမည်သော မုဆိုးဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် ဆဒ္ဒန်မည်သော ဆင်မင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုမုဆိုးသည် ထိုဆင်ပြောင်ကြီးကို သတ်လေ၏။ “ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကို၊ ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရ၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် တိံသနိပါတ်တော်၌ ပျိုနုသော ရဟန်းမတစ်ပါးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော ဆဒ္ဒန္တဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိလိန္ဒမင်းသည် ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ထိုဆဒ္ဒန္တဇာတ်ကို ငါသည် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်ထုတ်နုတ်၍ ပြောဆိုအပ်ပေအံ့။ “ထိုရဟန်းမသည် သာဝတ္ထိပြည်၌...ပ... ထိုရဟန်းမသည် နောက်အခါ၌ ဝိပဿနာပွားများ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏” ဟု (လာရှိ၏)။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤဆဒ္ဒန္တဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စတုတ္ထဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi vanacarako aniketavāsī tadā bodhisatto sakuṇo ahosi tittiro mantajjhāyī. Tadā so vanacarako taṃ sakuṇaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā navakanipāte devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathitaṃ daddarajātakaṃ (tittirajātakaṃ) sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ…pe… tittirapaṇḍito pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ daddarajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Pañcamajātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် အိမ်ရာတည်ဆောက်ခြင်းမရှိဘဲ တော၌ ကျင်လည်ကျက်စားသော မုဆိုးဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် မန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်ပွားများတတ်သော ခါမင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုတောလိုက်မုဆိုးသည် ထိုခါငှက်ကို သတ်လေ၏။ “ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည် ဇာတ်အားဖြင့် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် နဝကနိပါတ်တော်၌ ဒေဝဒတ်၏ သတ်ဖြတ်ရန် လုံ့လပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော ဒဒ္ဒရဇာတ် (ခါဇာတ်) ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုအခါ၌ တရားသဘင်ဝယ် စကားကို ဖြစ်စေကြကုန်၏...ပ... ခါပညာရှိသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိ၏)။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤဒဒ္ဒရဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ပဉ္စမဇာတ် ပြီး၏။

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto kalābu nāma bārāṇasirājā ahosi tadā bodhisatto tāpaso ahosi khantivādī. Tadā so rājā tassatāpasassa kuddho hathapāde vaṃsakalīre viya chedāpesi. Tathapi tāva devadattoyeva adhikataro jātiyā ca yasena cā’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jecavane viharantena sathārā catukkanipāte ekaṃ kodhanabhikkhuṃ ārabbha kathitaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Sathā pana taṃ bhikkhuṃ kasmāvaṃ…pe… khantivāditāpasopana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Paṭṭhajātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် ဗာရာဏသီမင်း ကလာဗု ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် ခန္တီဝါဒီ ရသေ့ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုမင်းသည် ထိုရသေ့အပေါ် အမျက်ထွက်လျက် ခြေလက်တို့ကို မျှစ်အညှောက်ကို ဖြတ်သကဲ့သို့ ဖြတ်စေ၏။ “ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံအကျော်အစောအားဖြင့်လည်းကောင်း သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် စတုက္ကနိပါတ်တော်၌ အမျက်ထွက်တတ်သော ရဟန်းတစ်ပါးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော ခန္တီဝါဒီဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းကို...ပ... ခန္တီဝါဒီရသေ့သည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိရာ) ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤခန္တီဝါဒီဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဆဋ္ဌမဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto ahosi vanacaro tadābodhisatto nadiyo nāma vānarido ahosi. Tadāpi so vanacaro taṃ vānaridaṃ ghātesi saddhiṃ mātarā katiṭṭhabhātikenapi. Tathapi tāva devadattoyevaadhikataro jātiyā‘‘ti idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantenasathārā dukanipāte devadattaṃ ārabbha kathitaṃ cullanadiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū dhammasahāyaṃ …pe… supaṇṇarājā pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ paṇḍarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto paṇḍarako nāma nāgarāja ahosī’’ti kathitaṃ hoti tathāhi imasmiṃ jātake bodhisatto supaṇṇarājā yevā’ti. Aṭṭhamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် တောလိုက်မုဆိုးဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် နန္ဒိယမည်သော မျောက်မင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါ၌လည်း ထိုတောလိုက်မုဆိုးသည် ထိုမျောက်မင်းကို မိခင်၊ ညီငယ်တို့နှင့်တကွ သတ်လေ၏။ “ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ ဇာတ်အားဖြင့် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒုကနိပါတ်တော်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော စူဠနန္ဒိယဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “တစ်နေ့သ၌ ရဟန်းတို့သည် တရားသဘင်ဝယ်...ပ... ဂဠုန်မင်းသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိရာ) ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤပဏ္ဍရဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ တစ်ဆင့်စကား (ပရတောဃောသ) အားဖြင့် “ဘုရားလောင်းသည် ပဏ္ဍရကမည်သော နဂါးမင်း ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဇာတ်၌ ဘုရားလောင်းသည် ဂဠုန်မင်းသာ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ အဋ္ဌမဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosipavane jaṭilako tadā bodhisatto tacchako nāma mahāsūkaro ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā pakiṇṇakanipāte dve mahallake there ārabbha kathitaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Mahākosalo pana bimbisārassa dhitaraṃ dento…pe…rukkhadevatā pana ahamevā’’ti.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် တော၌ ဇဋိလ (ဆံထုံးရှိသော ရသေ့) ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် တစ္ဆကမည်သော ဝက်မင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ “ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ ဇာတ်အားဖြင့် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ပကိဏ္ဏကနိပါတ်တော်၌ သက်ကြီးရဟန်းကြီးနှစ်ပါးကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော တစ္ဆကသူကရဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “မဟာကောသလမင်းသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းအား သမီးတော်ကို ပေးအပ်သည်ရှိသော်...ပ... သစ်ပင်စောင့်နတ်သည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိ၏)။

Evametaṃ milidaraññā imaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto mahātacchakasūkaro nāma ahositi kathitaṃ tathā hi imasmiṃ jātake bodhisatto rukkhadevatāyeva ahosīti. Navamaṃ jātakaṃ.

ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤတစ္ဆကသူကရဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ တစ်ဆင့်စကားအားဖြင့် “ဘုရားလောင်းသည် တစ္ဆကဝက်မင်းကြီး ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဇာတ်၌ ဘုရားလောင်းသည် ရုက္ခဒေဝတာ (သစ်ပင်စောင့်နတ်) သာ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ နဝမဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadādevadatto cetiyesu suraparicaro nāma rājā ahosi upari purisamatte gaganevehāsaṅgamo, tadā bodhisatto kapilo nāma brāhmaṇo ahosi. Tathapi tāva devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ cetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasahāyaṃ. Pe-kapila-brāhmaṇo pana ahamevā’’ti evañcetaṃ milidaraññā idaṃcetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Dasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် စေတိယတိုင်း၌ ကောင်းကင်ဝယ် လူတစ်ရပ်ခန့် မြင့်သောအရပ်၌ သွားလာနိုင်သော ဥပစာရ (သုရပရိစရ) မည်သော မင်းဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် ကပိလမည်သော ပုဏ္ဏား ဖြစ်တော်မူ၏။ “ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း...” ဟူသော စကားသည် ဒေဝဒတ်၏ မြေမျိုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော စေတိယဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုနေ့၌ ရဟန်းတို့သည် တရားသဘင်ဝယ်...ပ... ကပိလပုဏ္ဏားသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိရာ) ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤစေတိယဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဒသမဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi sāmo nāma, tadā bodhisatto rūrunāma migarājā ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā terasakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ rūrūmagarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. So kira bhikkhūhi’bahupakāro āvuso-perūrumigo pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃrūrumigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti ekādasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် သာမမည်သော လူဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် ရုရုမည်သော သမင်မင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ “ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ ဇာတ်အားဖြင့် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် တေရသကနိပါတ်တော်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော ရုရုသမင်မင်းဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ထိုသူသည် ရဟန်းတို့အား 'ငါ့ရှင်တို့... အလွန်ကျေးဇူးများလှ၏'...ပ... ရုရုသမင်မင်းသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိရာ) ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤရုရုသမင်မင်းဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဧကါဒသမဇာတ် ပြီး၏။

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi luddako pavanacaro, tadā bodhisatto hathināgo ahosi so luddako tassa hathināgassa sattakkhattuṃ dante chidivā hari tathapi tāva devadattoyeva yoniyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Dhammasabhāyañhi bhikkhū’āvuso devadatto…pe… sīlavanāgarājā pana ahamevāti.

တစ်ဖန်တစ်ပါး ဆက်လက်၍ - အကြင်အခါ၌ ဒေဝဒတ်သည် တော၌ လှည့်လည်ကျက်စားသော သစ်တောမုဆိုးဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဘုရားလောင်းသည် ဆင်ပြောင်မင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုမုဆိုးသည် ထိုဆင်ပြောင်မင်း၏ အစွယ်တို့ကို ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြတ်၍ ယူသွားလေ၏။ “ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ အမျိုးအနွယ် (ဝါ) သန္ဓေအားဖြင့် သာလွန်မြင့်မြတ်သူဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း၊ မိလိန္ဒမင်းသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ဧကကနိပါတ်တော်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော သီလဝဆင်မင်းဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ တရားသဘင်ဝယ် ရဟန်းတို့သည် “ငါ့ရှင်တို့... ဒေဝဒတ်သည်...ပ... သီလဝဆင်မင်းသည် ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု (လာရှိ၏)။

Evametaṃ milidaraññā imaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti dvādasamaṃ jātakaṃ.

ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤသီလဝဆင်မင်းဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဒွါဒသမဇာတ် ပြီး၏။

Puna ca paraṃ yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi, tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosi tathapi tāva devadattoyeva yasena adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dukanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Devadatto ajātasattuṃ pasādevā…pe… purohito pana ahamevā’’ti.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် မင်းကျင့်တရားရှိသော မြေခွေးမင်း ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက သူသည် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ တိုင်းငယ်ပြည်ငယ်မင်းတို့အားလုံးကို မိမိ၏ လက်အောက်ခံ အလုပ်အကျွေးများ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့၏။ ထိုစဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည် ဝိဓုရအမည်ရှိသော ပညာရှိ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က ဒေဝဒတ်သည်သာ အခြံအရံအကျော်အစောဖြင့် သာလွန်ကြီးမြတ်ခဲ့၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဒုကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'သဗ္ဗဒါဌဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒေဝဒတ်သည် အဇาတသတ်မင်းကို ကြည်ညိုစေ၍...ပ... ပုရောဟိတ်မူကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evametaṃ milidaraññā imaṃ sabbadāṭhika jātakaṃ sadhāya vuttaṃ paratoghosavasena ‘‘so yāvatā jambudīpe padesarājāno, te sabbe anuyutte akāsī’’ti vuttaṃ tadā hi sona sabbe rājāno anuyutte akāsī’ti. Terasamaṃ jātakaṃ.

ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤသဗ္ဗဒါဌဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ သူတစ်ပါးတို့ထံမှ ကြားဖူးသည့်စကား (ပရတောဃောသ) အားဖြင့် "ထိုမြေခွေးသည် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ တိုင်းငယ်ပြည်ငယ်မင်းတို့အားလုံးကို မိမိ၏ လက်အောက်ခံ အလုပ်အကျွေးများ ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစဉ်က ထိုမြေခွေးသည် မင်းအားလုံးကို မိမိ၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်အောင် မပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ပေ။ ဆယ့်သုံးခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto sathināgo huvā laṭukikāya sakuṇikāya puttakeghātesi, tadā bodhisatto’pi hathināgo ahosi yuthapati tatha tāva ubho’pi samasamā ahesunti’ idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattamārarabbha kathitaṃ laṭukikajātakaṃ sadhāyavuttaṃ hotī’ti cuddasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် ဆင်ပြောင်ကြီးဖြစ်၍ လုံမခြောက်ငှက်မ၏ သားငယ်တို့ကို သတ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည်လည်း ဆင်အုပ်စုကို အုပ်စိုးသော ဆင်ပြောင်ကြီး ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ပဉ္စကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'လဋုကိကဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်လေးခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ ‘‘yadā devadatto yakkho ahosi adhammo nāma, tadā bodhisattopi yakkho ahosi dhammo nāma. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti‘‘idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekādasakanipāte devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ dhammadevaputta jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tadā bhikkhu dhammisabhāyaṃ dhammadevaputto pana ahameva sammāsambuddho’’ti. Evametaṃ milidarañño imaṃ dhammadevaputtajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti paṇṇarasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် အဓမ္မမည်သော ဘီလူး ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည်လည်း ဓမ္မမည်သော ဘီလူး ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဧကာဒသကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ် မြေမြိုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'ဓမ္မဒေဝပုတ္တဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုစဉ်အခါက တရားသဘင်ဝယ် ရဟန်းတို့... ဓမ္မဒေဝបុတ္တမူကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤဓမ္မဒေဝပုတ္တဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်ငါးခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto nāviko ahosi, pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi nāviko ahosi pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro tathapi tāva ubhopi samasamā’ca ahesunti‘‘idampana milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte devadattassa pañcakulasatāni gahevā niraye paviṭṭhabhāvamārabbha kathitaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘So hi aggasāvakesu parisaṃ gahevā sopaṇḍitavaḍaḍhakī nāma ahamevā’’ti. Evametaṃ milidararañañā imaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Soḷasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် လှေသူကြီး ဖြစ်၍ အိမ်ထောင်စု ငါးရာတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည်လည်း လှေသူကြီး ဖြစ်၍ အိမ်ထောင်စု ငါးရာတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဒွါဒသကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်သည် အိမ်ထောင်စု ငါးရာတို့ကို ခေါ်ဆောင်၍ ငရဲသို့ ကျရောက်သွားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'သမုဒ္ဒဝါဏိဇဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုသူသည် သာဝကကြီးတို့၏ အခြံအရံအသင်းအပင်းကို ခွဲထုတ်၍ သွားသူဖြစ်၏၊ ထိုစဉ်က ပညာရှိ လက်သမားမင်း မူကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤသမုဒ္ဒဝါဏိဇဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesu’’nti idampanavacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte anāthapiṇḍikassasahāyake tithayasāvake ārabbha kathitaṃ apaṇṇaka jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Sattarasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် လှည်းကုန်သည်ကြီး ဖြစ်၍ လှည်းငါးရာတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည်လည်း လှည်းကုန်သည်ကြီး ဖြစ်၍ လှည်းငါးရာတို့၏ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဧကကနိပါတ်၌ အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်ကုန်သော တိတ္ထိသာဝကတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'အပဏ္ဏကဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်ခုနစ်ခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma migarājā ahosi, tadā bodhisattopi nigrodho nāma migarājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte kumārakassapamātaraṃ bhikkhuṇiṃ ārabbha kathitaṃ nigrodhamigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti sā kira rājagahanagare mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi nigrodhamigarājā pana ahamevā’’ti eva metaṃ milidaraññā imaṃ nigrodhamigarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Aṭṭhārasamaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် သာခမည်သော သမင်မင်း ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည်လည်း နိဂြောဓမည်သော သမင်မင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဧကကနိပါတ်၌ ကုမာရကဿပ၏ မိခင်ရဟန်းမကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'နိဂြောဓမိဂဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုအမျိုးသမီးသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ အလွန်စည်းစိမ်ဥစ္စာ ကြွယ်ဝသော သူဌေး၏ သမီး ဖြစ်ခဲ့၏။ နိဂြောဓသမင်မင်း မူကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤနိဂြောဓမိဂဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်ရှစ်ခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma senāpati ahosi, tadā bodhisatto nigrodho nāma rājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dasakanipāte devadattāmārabbha kathitaṃ nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Ekunavisatimaṃ jātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် သာခမည်သော စစ်သူကြီး ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည် နိဂြောဓမည်သော မင်းကြီး ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က နှစ်ဦးလုံးပင် တူညီသော အခြေအနေ ရှိခဲ့ကြကုန်၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဒသကနိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'နိဂြောဓဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "တစ်နေ့သော် ရဟန်းတို့သည်..." (ဤသို့ စသောအားဖြင့်) ဤနိဂြောဓဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆယ့်ကိုးခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ sadā devadatto khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo ahosi, tadā bodhisatto cado nāma rājakumāro ahosi. Tathāpi tāva anena khaṇḍahālo adhikataro’ti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā dasajātakedevadattamārabbha kathitaṃ cadakumārajātakaṃ sadhāya vuttaṃ taṃ saṅkhepano dassayissāma. ‘‘Tassa vathu saṅghabhedakkhadhake āgatameva cadakumāro pana ahamovā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ vadakumārajātakaṃ sadhāya vuttanti vīsatimajātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် ခဏ္ဍဟာလမည်သော ပုဏ္ဏား ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည် စန္ဒမည်သော မင်းသား ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော်လည်း ထိုစဉ်က ဤစန္ဒမင်းသားထက် ခဏ္ဍဟာလသည်သာ သာလွန်ကြီးမြတ်ခဲ့၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မဟာနိပါတ် (ဇာတ်ကြီးဆယ်ဘွဲ့) တော်၌ ဒေဝဒတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'စန္ဒကုမာရဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို အကျဉ်းချုပ်ပြသပါအံ့။ "ထိုသူ၏ ဝတ္ထုအကြောင်းအရာသည် သံဃဘေဒကခန္ဓက၌ လာရှိပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ စန္ဒကုမာရမင်းသားမူကား ငါဘုရားပင် ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤစန္ဒကုမာရဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နှစ်ဆယ်ခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto brahmadatto nāma rāja ahosi, tadā bodhisatto tassa putto mahāpadumo nāma kumāro ahosi, tadā sorājā sakaputtaṃ corappapāte khipāpesi. Yato kutoci pitā puttānaṃ adhikataro ahosi visiṭṭho, tathapi tāva devadattoyeva adhikataro’ti idampana evanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte ciñcaṃ māṇavikamārabbha kathitaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. ‘‘Paṭhamabodhiyañhi dasabalassa ahaṃ tadā rājaputto, evaṃ dhāretha jātakanti, evametaṃ milidaraññā imaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya puttanti ekavīsatimajātakaṃ.

တစ်ဖန် ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည် ဗြဟ္မဒတ်အမည်ရှိသော မင်း ဖြစ်ခဲ့စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည် သူ၏သား မဟာပဒုမမည်သော မင်းသား ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုစဉ်က ထိုမင်းကြီးသည် မိမိ၏သားကို ခိုးသူတို့ကို ချောက်ချရာ (ခိုးသူချောက်) သို့ ချပစ်စေခဲ့၏။ အကြောင်းတစ်ခုခုကြောင့် ဖခင်သည် သားတို့ထက် သာလွန်ကြီးမြတ်ခြင်း၊ ထူးကဲခြင်း ရှိသည်ဖြစ်ရာ ထိုစဉ်ကလည်း ဒေဝဒတ်သည်သာ သာလွန်ကြီးမြတ်ခဲ့၏ ဟူသော ဤစကားကို မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဒွါဒသကနိပါတ်၌ စိဉ္စာမာဏဝိကာကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော 'မဟာပဒုမဇာတ်' ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ငါဘုရားသည် ရှေးဦးစွာ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူစဉ်အခါ၌ ထိုစဉ်က ငါသည် မင်းသား ဖြစ်ခဲ့၏၊ ဤသို့ ဇာတ်တော်ကို မှတ်သားကြလော့" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းကြီးသည် ဤမဟာပဒုမဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နှစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက် ဇာတ်။

Puna ca paraṃ yadā devadatto mahāpatāpo nāma rājā ahosi, tadā bodhisatto tassa putto dhammapālo nāma kumāro ahosi, tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chedāpesi. Tathapi tāva devadatto yeca uttaro adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattassavadhaparisakkanamārabbha kathitaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Athekadivasaṃ bhikkhu dhammasabhāyaṃ kathaṃ dhammapālakumāro pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttanti bāvīsatima jātakaṃ samattaṃ.

တစ်ဖန် အခြားတစ်မျိုးကား ဒေဝဒတ်သည် မဟာပတာပ အမည်ရှိသော မင်း ဖြစ်စဉ်အခါက ဘုရားလောင်းသည် ထိုမင်း၏သားတော် ဓမ္မပါလ အမည်ရှိသော မင်းသား ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုစဉ်အခါ၌ ထိုမင်းသည် မိမိ၏သားတော်၏ လက်ခြေတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းကိုလည်းကောင်း ဖြတ်စေခဲ့၏။ သို့သော်လည်း 'ဒေဝဒတ်သည် သာလွန်၍ အလွန်ပင်...' ဟု ဆိုအပ်သော ဤစကားကို ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါးခုမြောက်နိပါတ်၌ ဒေဝဒတ်၏ သတ်ရန် ကြိုးပမ်းခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော စူဠဓမ္မပါလဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိလိန္ဒမင်းအား ဟောကြားတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ထိုအခါ တစ်နေ့၌ ရဟန်းတို့သည် တရားသဘင်ဝယ် ဓမ္မပါလမင်းသားသည်ကား ငါပင်လျှင်တည်း' ဟု ဆွေးနွေးပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မိလိန္ဒမင်းသည် ဤစူဠဓမ္မပါလဇာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားတော်မူအပ်သည်ဟု နှစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သော ဇာတ်သည် ပြီး၏။

Ambajātaka-dummedhajātakāni mahākapi-

အမ္ဗဇာတ်၊ ဒုမ္မေဓဇာတ်၊ မဟာကပိဇာတ်၊

Chaddanta-daddarañcāpi khantivādikajātakaṃ

ဆဒ္ဒန္တဇာတ်၊ ဒဒ္ဒရဇာတ်၊ ခန္တိဝါဒီဇာတ်၊

Cullanadiya-paṇḍaraka-tacchasukarajātakaṃ

စူဠနန္ဒိယဇာတ်၊ ပဏ္ဍရကဇာတ်၊ တစ္ဆသူကရဇာတ်၊

Cetiyajātakañcāpi rūrumigidajātakaṃ

စေတိယဇာတ်နှင့် ရုရုမိဂဇာတ်၊

Sīlavaṃ sabbadāṭhañca laṭukikañca apaṇṇakaṃ

သီလဝဇာတ်၊ သဗ္ဗဒါဌဇာတ်၊ လဋုကိကဇာတ်၊ အပဏ္ဏကဇာတ်၊

Nigrodhamiga-nigrodha-cadakumārajātakaṃ

နိဂြောဓမိဂဇာတ်၊ นိဂြောဓဇာတ်၊ စန္ဒကုမာရဇာတ်၊

Mahāpadumakumāra-dhammapālakajātakaṃ

မဟာပဒုမကုမာရဇာတ်၊ ဓမ္မပါလကဇာတ်၊

Iti etāni bāvīsa jātakāni yathākkamaṃ

ဤသို့လျှင် ဤနှစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ဇာတ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း

Milido nāmupadāya nāgasenassa abravīti.

မိလိန္ဒအမည်ရှိသော မင်းသည် နာဂသေနမထေရ်အား ရည်ညွှန်း၍ လျှောက်ထားတော်မူ၏။

Evañca so rājā imāni jātakāni sadhāya kathevā punapi evamāha? ‘‘Bhante nāgasena, ajjekarahi ubhopi sakyakulesu jāyiṃsu. Bodhisattopi buddho ahosi. Sabbaññu lokanāyako, devadatto tassa devātidevassa sāsane pabbajivā buddhālayaṃ akāsi. Kinnukho bhante nāgasena, yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbampi tathaṃ udāhu vitathanti.’’

ဤသို့လျှင် ထိုမင်းသည် ဤဇာတ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဤသို့ လျှောက်ထားပြန်၏— 'အရှင်နာဂသေန၊ ယခုအခါ၌ ထိုနှစ်ဦးလုံးပင် သာကီဝင်မင်းမျိုးတို့၌ မွေးဖွားလာကြကုန်၏။ ဘုရားလောင်းသည်လည်း ဘုရားဖြစ်တော်မူ၏။ သဗ္ဗညု လောကနာထ ဖြစ်တော်မူ၏။ ဒေဝဒတ်သည်လည်း ထိုနတ်ထက်မြတ်သော နတ်ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ ဘုရားအဖြစ်ကို တောင့်တခဲ့၏။ အရှင်နာဂသေန၊ ဘုရားတပည့်တော် ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အလုံးစုံပင် မှန်ပါသလော သို့မဟုတ် မမှန်ပါသလော' ဟု လျှောက်၏။

Jātakuddharaṇaṃ samattaṃ.

ဇာတ်တို့ကို ထုတ်နုတ်ချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Gāthāsarūpaṃ

ဂါထာတို့၏ သရုပ်ပြ

Gāthāsarūpampana evaṃ veditabbaṃ?

ဂါထာတို့၏ သရုပ်ပြကိုမူကား ဤသို့ သိအပ်၏—

Milido nāma so rājā sāgalāyampuruttame

အလွန်မြတ်သော သာဂလမြို့တော်၌ မိလိန္ဒအမည်ရှိသော ထိုမင်းသည်

Upagañchi nāgasenaṃ gaṅgā’va yathasāgaraṃ.

ဂင်္ဂါမြစ်သည် သမုဒ္ဒရာသို့ ချဉ်းကပ်သကဲ့သို့ နာဂသေနမထေရ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။

Āsajja rājā citrakathī ukkādhāraṃ tamonudaṃ apucchi nipuṇe pañhe ṭhānāṭhānagate puthū,

ဆန်းကြယ်သော စကားရှိသော ထိုမင်းသည် ကိလေသာအမှောင်ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော၊ ဉာဏ်ပညာတည်းဟူသော မီးရှူးတန်ဆောင်ကို ဆောင်သော နာဂသေနမထေရ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်နှင့် စပ်လျဉ်းသော မြောက်မြားစွာသော သိမ်မွေ့နက်နဲသော မေးခွန်းတို့ကို မေးမြန်းခဲ့၏။

Pucchā visajjanā ceva gambhirathūpanissitā

မေးမြန်းခြင်းနှင့် ဖြေကြားခြင်းတို့သည်လည်း နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှီကုန်၏၊

Hadayaṅgamā kaṇṇasukhā abbhutā lomahaṃsanā

နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်ကုန်၏၊ နားချမ်းသာစရာ ရှိကုန်၏၊ အံ့ဩဖွယ် ရှိကုန်၏၊ ကြက်သီးမွေးညှင်း ထစရာ ရှိကုန်၏၊

Abhidhammavinayogāḷhā suttajālasamathitā

အဘိဓမ္မာနှင့် ဝိနည်းတို့သို့ သက်ဝင်ကုန်၏၊ သုတ္တန်ကွန်ရက်တို့ဖြင့် သုံးသပ်အပ်ကုန်၏။

Nāgasenakathā citrā opammehi nayehi ca

နာဂသေနမထေရ်၏ ဆန်းကြယ်သော စကားတော်သည် ဥပမာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နည်းနာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်အပ်၏။

Tatha ñāṇampaṇidhāya hāsayivāna mānasaṃ

ထိုမေးဖြေ၌ ဉာဏ်ကို သွင်း၍ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေလျက်

Suṇotha nipuṇe pañhe kaṅkhāṭṭhānavidāḷane’ti

ယုံမှားသံသယဖြစ်ရာဌာနကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သိမ်မွေ့သော မေးခွန်းတို့ကို နာယူကြကုန်လော့။

Tenāhu?-

ထို့ကြောင့် (ရှေးဆရာတို့သည်) မိန့်တော်မူကြကုန်၏—

Bahussuto citrakathī nipuṇo ca visārado,Sāmayiko ca kusalo paṭibhāne ca kovido;

နာဂသေနမထေရ်သည် ဗဟုသုတရှိတော်မူ၏၊ ဆန်းကြယ်သော စကားရှိတော်မူ၏၊ သိမ်မွေ့စေ့စပ်တော်မူ၏၊ ရဲရင့်တော်မူ၏၊ သမယ (ဝါဒ) တို့၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူ၏၊ အပြောအဆို ဉာဏ်ပဋိဘာန်၌လည်း လိမ္မာတော်မူ၏။

Tepi tepiṭakā bhikkhū pañcanekāyikāpi ca,Catunekāyikā ceva nāgasenaṃ purakkharuṃ;

ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင် ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်ငါးရပ်ဆောင် ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်လေးရပ်ဆောင် ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း နာဂသေနမထေရ်ကို ရှေ့သွားပြုကြကုန်၏။

Gambhīrapañño medhāvī maggāmaggassa kovido,Uttamathamanuppatto nāgaseno visārado;

နက်နဲသော ပညာရှိတော်မူသော၊ အမြော်အမြင်ရှိတော်မူသော၊ လမ်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ မြတ်သောအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ ရဲရင့်တော်မူသော နာဂသေနမထေရ်သည်

Tehi bhikkhūhi parivuto nipuṇehi saccavādibhī,Caranto gāmanigamaṃ sāgalaṃ upasaṅkamī;

သစ္စာစကားကို ဆိုလေ့ရှိကုန်သော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော ထိုရဟန်းတို့ ခြံရံလျက် ရွာနိဂုံးတို့သို့ လှည့်လည်တော်မူသည်ရှိသော် သာဂလမြို့သို့ ရောက်ရှိတော်မူခဲ့၏။

Saṅkheyyapariveṇasmiṃ nāgaseno tadā vasī,Katheti so manussehi pabbate kesarī yathā’ti;

ထိုစဉ်အခါက နာဂသေနမထေရ်သည် သံခေယျကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ တောင်ထက်၌ ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ထိုမထေရ်သည် လူတို့အား တရားစကား ဟောကြားတော်မူ၏။

Caraṇena ceva sampannaṃ sudantaṃ uttame dame,Disvā rājā nāgasenaṃ idaṃ vacanamabravi;

အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မြတ်သော ယဉ်ကျေးခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ယဉ်ကျေးတော်မူသော နာဂသေနမထေရ်ကို မင်းကြီးသည် မြင်တော်မူ၍ ဤစကားကို လျှောက်ထား၏။

Kathikā mayā bahū diṭṭhā sākacchā osaṭā bahū,Na tādisaṃ bhayaṃ āsi ajjatāso yathā mama;

ငါသည် များစွာသော တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို တွေ့ဖူးပြီ၊ များစွာသော ဆွေးနွေးမှုတို့ကိုလည်း ပြုဖူးပြီ၊ ယနေ့ ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်းကဲ့သို့သော ကြောက်ရွံ့ခြင်းမျိုးသည် ယခင်က မဖြစ်ဖူးချေ။

Nissaṃsayaṃ parājayo mama ajja bhavissati,Jayo’va nāgasenassa yathā cittaṃ na saṇṭhitanti;

ဧကန်မလွဲ ယနေ့ ငါ၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်၊ နာဂသေနမထေရ်၏ အောင်နိုင်ခြင်းသာ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ငါ၏ စိတ်သည် တည်ငြိမ်စွာ မရှိနိုင်တော့ပေ။

Bāhiragāthā

ပြင်ပဂါထာများ

Yathā hi aṅgasambhārā hoti saddo ratho iti,Evaṃ khadhesu santesu hoti sattoti sammuti;

အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ စုဝေးအပ်သည်ရှိသော် 'ရထား' ဟူသော အခေါ်အဝေါ် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခန္ဓာငါးပါးတို့ ရှိလတ်သော် 'သတ္တဝါ' ဟူသော သမုတ်ချက် ဖြစ်ပေါ်၏။

Sīle patiṭṭhāya naro sapañeñā cittaṃ paññañca bhāvayaṃ,Ātāpī nipako bhikkhu so imaṃ vijaṭaye jaṭanti;

သီလ၌ တည်လျက် ပညာရှိသော၊ ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော လုံ့လရှိသော၊ အတတ်ပညာရှိသော ရဟန်းသည် သမာဓိစိတ်နှင့် ဝိပဿနာပညာကို ပွားများစေသည်ရှိသော် ထိုရဟန်းသည် ဤတဏှာရှုပ်ထွေးမှုကို ရှင်းလင်းနိုင်ရာ၏။

Ayampatiṭṭhā dharaṇīva pāṇinaṃ idañca mūlaṃ kusalābhivuddhiyā,Mukhañcidaṃ sabbajinānusāsane yo sūlakkhadho varapātimokkhiyo’ti;

မြေကြီးသည် သတ္တဝါတို့၏ မှီရာဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤပါတိမောက္ခသံဝရသီလသည်လည်း ကုသိုလ်တရား တိုးပွားခြင်း၏ အခြေခံမူလ ဖြစ်၏၊ မြတ်သော ပါတိမောက္ခသံဝရသီလတည်းဟူသော ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော သီလသည် အောင်တော်မူပြီးသော ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမအားလုံးသို့ ဝင်ရာတံခါးဝ ဖြစ်ပေ၏။

Saddhāya taratī oghaṃ appamādena aṇṇavaṃ,Vīriyena dukkhaṃ acceti paññāya parisujjhati;

သံသရာသြဃကို သဒ္ဓါတရားဖြင့် ကူးမြောက်အပ်၏၊ သမုဒ္ဒရာကို မမေ့မလျော့သော သတိဖြင့် ကူးမြောက်အပ်၏၊ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဝီရိယဖြင့် လွန်မြောက်အပ်၏၊ ပညာဖြင့် စင်ကြယ်စေအပ်၏။

Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ,Kālañca paṭikaṅkhāmi nibbisaṃ bhatako yathā;

ငါသည် သေခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ အသက်ရှင်ခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ အခစားလုပ်သားသည် လုပ်ခကို ငံ့လင့်သကဲ့သို့ (သေရမည့်) အချိန်ကိုသာ ငံ့လင့်ပါ၏။

Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ,Kālañca paṭikaṅkhāmi sampajāno patissato;

ငါသည် သေခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ အသက်ရှင်ခြင်းကိုလည်း မနှစ်သက်၊ သိလျက် ဆင်ခြင်လျက် သတိရှိသည်ဖြစ်၍ (သေရမည့်) အချိန်ကိုသာ ငံ့လင့်ပါ၏။

Paṭigacceva taṃ kayirā yaṃ jaññā hitamattano,Na sākāṭikacintāya mantā dhīro parakkame;

မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားဟု သိအပ်သောအမှုကို ကြိုတင်၍သာ ပြုလုပ်ရာ၏၊ ပညာရှိသော သူသည် လှည်းကုန်သည်၏ စဉ်းစားမှုမျိုးဖြင့် မစဉ်းစားဘဲ ဆင်ခြင်တုံတရားဖြင့် ကြိုးပမ်းအားထုတ်ရာ၏။

Yathā sākaṭiko nāma samaṃ hivā mahāpathaṃ,Visamaṃ maggamāruyha akkhabhinno’va dhāyati;

လှည်းသမားသည် ညီညာသော လမ်းမကြီးကို စွန့်ပစ်၍ မညီညာသော လမ်းကြမ်းသို့ တက်လှမ်းမောင်းနှင်သဖြင့် ဝင်ရိုးကျိုးကာ ညည်းတွားရသကဲ့သို့၎င်း၊

Evaṃ dhammā apakkamma adhammamanuvattiya,Mado maccumukhampatto akkhacchinno’va socati;

ထို့အတူပင် သူမိုက်သည် တရားဓမ္မမှ ဖဲခွါ၍ မတရားမှုကို လိုက်နာသဖြင့် သေမင်းနှုတ်ခမ်းသို့ ရောက်ကာ ဝင်ရိုးကျိုးသော လှည်းသမားကဲ့သို့ စိုးရိမ်ပူပန်ရ၏။

Allavammapaṭicchanno navadvāro mahāvaṇo,Samantato paggharati asuci pūtigadhiyo’ti;

စိုစွတ်သော အရေဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်သော၊ ကိုးပေါက်သော အနာဝရှိသော ဤကိုယ်ကောင်ပုပ်ကြီးသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ မစင်ကြယ်သော အပုပ်နံ့ရှိသော အညစ်အကြေးတို့ကို ယိုစီးစေ၏။

Milidapañhe ṭhitā bāvīsati gāthā samattā.

မိလိန္ဒပဉှာ၌ တည်ရှိသော နှစ်ဆယ့်နှစ်ဂါထာတို့သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Bhassappavedī vetaṇḍī atibuddhivicakkhaṇo,Milido ñāṇabhedāya nāgasenamupāgamī;

စကားစမြည် ပြောဆိုခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သော၊ ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ဖြစ်သော၊ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာစွမ်းရှိသော မိလိန္ဒမင်းသည် ဉာဏ်ပညာကို ခွဲခြမ်းစမ်းသပ်ခြင်းငှာ အရှင်နာဂသေနထံသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့၏။

Vasanto tassa chāyāya paripucchanto punappunaṃ,Pabhinnabuddhi huvāna so’pi āsi tipeṭako;

ထိုအရှင်၏ အရိပ်အာဝါသ၌ နေလျက် အဖန်ဖန် မေးမြန်းသဖြင့် အပြားရှိသော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုမိလိန္ဒမင်းသည်လည်း ပိဋကတ်သုံးပုံဆောင် ဖြစ်လာခဲ့၏။

Navaṅgaṃ anumajjanto rattibhāge rahogato,Addakkhi meṇḍake pañhe dunniveṭhe saniggahe;

ညဉ့်အခါ၌ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်လျက် ကိုးအင်္ဂါရှိသော ဘုရားစာပေကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သည်ရှိသော် ဖြေရှင်းရခက်ခဲ၍ နှိပ်ကွပ်တတ်သော မေဏ္ဍကပြဿနာ (နှစ်ခွပြဿနာ) တို့ကို မြင်တော်မူ၏။

Pariyāyabhāsitaṃ athi athi sadhāya bhāsitaṃ,Sabhāvabhāsitaṃ athi dhammarājassa sāsane;

တရားမင်းမြတ်၏ သာသနာတော်၌ အပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တရားလည်း ရှိ၏၊ အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုးဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တရားလည်း ရှိ၏၊ သဘောသဘာဝအတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သော တရားလည်း ရှိ၏။

Tesaṃ athamaviññāya meṇḍake jinabhāsite,Anāgatamhi addhāneviggaho tatha hessati;

ဘုရားရှင် ဟောကြားတော်မူအပ်သော မေဏ္ဍကပြဿနာတို့၏ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိနားမလည်ကြသဖြင့် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ထိုပြဿနာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ ငြင်းခုံမှု ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်။

Hada kathimpasādetvā chejjāpessāmi meṇḍake,Tassa niddiṭṭhamaggena niddisissantyanāgate;

ငါသည် စိတ်နှလုံးကို ကြည်လင်စေ၍ မေဏ္ဍကပြဿနာ (နှစ်ခွပြဿနာ) တို့ကို ဖြတ်တောက် (ဖြေရှင်း) ပေးအံ့၊ နောင်အနာဂတ်၌ လူတို့သည် ထိုအရှင်နာဂသေန ညွှန်ပြတော်မူသော လမ်းစဉ်အတိုင်း ဖြေရှင်းပြကြလိမ့်မည်။

Visamaṃ sabhayaṃ ativāto paṭicchannaṃ devanissitaṃ,Patho ca saṅkamo tithaṃ aṭṭhete parivajjiyā;

မညီညွတ်သောအရပ်၊ ဘေးရှိသောအရပ်၊ လေပြင်းတိုက်သောအရပ်၊ ကွယ်ကာအပ်သောအရပ်၊ နတ်စောင့်သောအရပ်၊ လမ်းမကြီး၊ တံတား၊ ရေဆိပ် ဟူသော ဤရှစ်ပါးသော အရပ်တို့ကို (လျှို့ဝှက်စွာ တိုင်ပင်ခြင်း၌) ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏။

Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso,Ekacintī ca bālo ca ete athavināsakā;

ရာဂရှိသူ၊ ဒေါသရှိသူ၊ မောဟရှိသူ၊ မာန်မူသူ၊ လောဘကြီးသူ၊ ပျင်းရိသူ၊ တစ်ဦးတည်း ကြံစည်သူ၊ သူမိုက် ဟူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Ratto duṭṭho ca mūḷho ca bhīru āmisacakkhuko,Ithi soṇḍo paṇḍako ca navamo bhavati dārako;

ရာဂရှိသူ၊ ဒေါသရှိသူ၊ မောဟရှိသူ၊ ကြောက်တတ်သူ၊ အာမိသကိုသာ ရှေးရှုကြည့်တတ်သူ၊ မိန်းမ၊ သေစာသောက်စားသူ၊ နပုန်း၊ ကိုးခုမြောက်ဖြစ်သော ကလေးသူငယ်။

Navete puggalā loke ittarā calitā calā,Etehi mantitaṃ guyhaṃ khippaṃ bhavati pākaṭaṃ;

လောက၌ ဤကိုးဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ယိမ်းယိုင်တတ်သော စိတ်နှလုံး ရှိကြကုန်၏၊ ၎င်းတို့နှင့် လျှို့ဝှက်စွာ တိုင်ပင်အပ်သော လျှို့ဝှက်ချက်သည် လျင်မြန်စွာပင် ထင်ရှားကျော်ကြား လူသိရှင်ကြား ဖြစ်သွားတတ်၏။

Vasena yasapucchāhi tithavāsena yoniso,Sākacchā snehasaṃsevā patirūpavasena ca

အစိုးရခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ ကျော်စောသတင်းကို မေးမြန်းခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ နှလုံးသွင်းမှန်ခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ ချစ်ခင်စွာ ပေါင်းသင်းခြင်းအားဖြင့်၎င်း၊ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အမူအရာအားဖြင့်၎င်း။

Etāni aṭṭha ṭhānāni buddhivisadakārakā,Yesaṃ etāni samhonti tesaṃ buddhi pabhijjati;

ဤရှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့သည် ပညာကို ရှင်းလင်းစင်ကြယ်စေတတ်ကုန်၏၊ ထိုအကြောင်းတရားတို့သည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရှိကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပညာသည် အလွန်ထက်မြက်ကျယ်ပြန့်လာ၏။

Pūjīyantā asamasamā sadevamānusehi te,Na sādiyanti sakkāraṃ buddhānaṃ esa dhammatā’ti

နတ်၊ လူတို့သည် အတုမရှိသော မြတ်စွာဘုရားတို့ကို ပူဇော်ကြကုန်သော်လည်း ထိုဘုရားရှင်တို့သည် ပူဇော်သက္ကာရကို တပ်မက်တော်မမူကြကုန်၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ ဓမ္မတာပေတည်း။

Ayaṃ gāthā sāriputtatherena vuttā.

ဤဂါထာကို အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Imehi aṭṭhihi tamaggapuggalaṃDevātidevaṃ naradammasārathiṃ,Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃPāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ gato’smi;

ဤဂါထာရှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် အတုမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူး၊ နတ်တို့ထက် လွန်ကဲသောနတ်၊ ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ဆုံးမတတ်သည့် လောကသရဖူ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင်၊ အရာမကသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့၏ အမှတ်လက္ခဏာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို အသက်ထက်ဆုံး ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏။

Jāliṃkaṇhājinaṃ dhītaṃ maddideviṃ patibbataṃ,Cajamāno nacintesiṃ bodhiyāyeva kāraṇā;

(Jātakagāthā)

ငါသည် ဇာလီမင်းသား၊ ကဏှာဇိန်သမီးတော်နှင့် လင်ဝတ်ကို ရိုသေစွာ ပြုစုသော မဒ္ဒီဒေဝီမိဖုရားတို့ကို စွန့်လှူရသော်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရရှိရေး အကြောင်းကြောင့်သာလျှင် တစ်စုံတစ်ရာ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်းကို မပြုခဲ့ပေ။ (ဇာတ်ဂါထာ)

Na antalikkhe na samuddamajjheNa pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa,Na vijjati so jagatippadesoYathaṭṭhitaṃ nappasaheyya maccu;

ကောင်းကင်ယံ၌ ဖြစ်စေ၊ သမုဒ္ဒရာအလယ်၌ ဖြစ်စေ၊ တောင်ကုန်းတောင်ကြားသို့ ဝင်၍ဖြစ်စေ၊ အကြင်အရပ်၌ တည်နေပါက သေမင်းသည် မနှိပ်စက်နိုင်ရာသော အရပ်မျိုးသည် ဤမြေပြင်ပေါ်၌ မည်သည့်နေရာမျှ မရှိပေ။

Kāyena saṃvaro sādhu sādhuvācāya saṃvaro,Manasā saṃvaro sādhu sādhu sabbathasaṃvaro;

ကိုယ်ဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းသည် ကောင်း၏၊ နှုတ်ဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းသည် ကောင်း၏၊ စိတ်ဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းသည် ကောင်း၏၊ ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ စောင့်စည်းခြင်းသည် ကောင်း၏။

Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃJānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ,Āraddhavīriyo dhuvamappamattoSukhaseyyaṃ pucchasi kissa hetu’ti;

(Jātakagāthā)

စိတ်စေတနာမရှိသော၊ နားမကြားသော၊ သိစရာကို မသိတတ်သော ဤပေါက်ပင်ကြီးအား အို-ပုဏ္ဏား... သင်သည် လုံ့လဝီရိယကို အားထုတ်လျက် မပြတ်မေ့လျော့ခြင်းမရှိဘဲ အဘယ်ကြောင့် ချမ်းသာစွာ အိပ်စက်ရပါသလောဟု မေးမြန်းရသနည်း။ (ဇာတ်ဂါထာ)

Iti phadana rukkho’pi tāvade ajjhabhāsatha,Mayhampi vacanaṃ athi bhājadvāja suṇohi me’ti;

(Jātakagāthā)

ဤသို့လျှင် ထိုခဏ၌ ဖန္ဒနသစ်ပင်ကြီးသည်လည်း ပြန်လည်၍ စကားပြောဆိုလေ၏။ "အို-ဘာရဒွါဇ... ငါ့၌လည်း ပြောစရာစကားရှိပါ၏၊ ငါ့စကားကို နားထောင်လော့" ဟု (ပြောဆို၏)။ (ဇာတ်ဂါထာ)

Cudassa bhattaṃ bhuñjivā kammārassā’ti me sutaṃ,Ābādhaṃ samphusī dhīro pabāḷhaṃ māraṇantikatti

ပညာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပန်းထိမ်သည် စုန္ဒ၏ ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူပြီးနောက် ပြင်းထန်သော၊ သေလုမတတ် ဖြစ်သော ဝေဒနာကို ခံစားတော်မူရ၏ဟု ငါ ကြားသိရ၏။

Sathavāto bhayaṃ jātaṃ niketā jāyatī rajo,Aniketamasathavaṃ etaṃ ve munidassananti;

(Jinabhāsitā minidena vuttā)

ပေါင်းသင်းခြင်းကြောင့် ဘေးသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ အိမ်ရာ၌ နေထိုင်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာမြူတေသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ အိမ်ရာမရှိခြင်း၊ ပေါင်းသင်းမှုမရှိခြင်းသည်သာလျှင် စင်စစ် ရဟန်းတို့၏ အမြင်ဖြစ်ပေ၏။ (ဘုရားဟောတော်မူသည်ကို မိလိန္ဒမင်း ရွတ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ)

Sasamuddapariyāyaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ,Na icche saha nidāya evaṃ sayha vijānahīti;

(Jātakagāthā lomakassapena vuttā)

သမုဒ္ဒရာပတ်ရံလျက်ရှိသော ဤမြေပြင်ကြီးတစ်ခုလုံးကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းနှင့်တကွ ငါမလိုလားအပ်ပေ၊ အို-သယှ... ဤသို့လျှင် ငါ၏အလိုကို သိလော့။ (လောမကဿပရသေ့ ဟောကြားသော ဇာတ်ဂါထာ)

Vadhissametanti parāmasantoKāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ,Dukkhena phuṭṭhassudapādi saññāArahaddhajo sabbhi avajjharūpo’ti;

(Jātakagāthā chaddantanāgarājena vuttā)

"ဤမုဆိုးကို သတ်အံ့" ဟု ကိုင်ဆွဲစဉ်မှာပင် ရသေ့တို့၏ အောင်လံတံခွန်ဖြစ်သော ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ် (သင်္ကန်း) ကို မြင်တော်မူ၏၊ ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် တွေ့ကြုံနေရသော်လည်း "ရဟန္တာတို့၏ အလံတံခွန် (သင်္ကန်း) သည် သူတော်ကောင်းတို့ မဖျက်ဆီးထိုက်သော အရာဖြစ်၏" ဟု အမှတ်သညာ (အသိဉာဏ်) သည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့၏။ (ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်း ဟောကြားသော ဇာတ်ဂါထာ)

Gāthābhigītamme abhojaneyyaṃSampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo,Gāthābhigītaṃ panudanti buddhāDhamme sati brāhmaṇa vuttiresā;

(Suttānipātagāthā jinabhāsitā)

"အို-ပုဏ္ဏား... ဂါထာရွတ်ဆို၍ ရအပ်သော ဆွမ်းကို ငါမဘုဉ်းပေးအပ်၊ အမှန်တရားကို မြင်သောသူတို့အား ဤသည်မှာ တရားဓမ္မမဟုတ်ပေ၊ ဘုရားရှင်တို့သည် ဂါထာရွတ်ဆို၍ ရအပ်သောဆွမ်းကို ပယ်မြစ်တော်မူကြ၏၊ အို-ပုဏ္ဏား... တရားဓမ္မ ထင်ရှားရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤသည်မှာ ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အထ ဖြစ်ပေ၏။" (ဘုရားဟော သုတ္တနိပါတ်ဂါထာ)

Na me ācariyo atha sadiso me na vijjati,Sadevakasmiṃ lokasmiṃ nathi me paṭipuggalo’ti;

(Khadhakagāthā jinabhāsitā)

ငါ့အား ဆရာသမား မရှိ၊ ငါနှင့် တူမျှသောသူသည်လည်း မရှိ၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ငါနှင့် ယှဉ်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ မရှိပေ။ (ဘုရားဟော ခန္ဓကဂါထာ)

Vipulo rājagahikānaṃ giriseṭṭho pavuccati,Seto himavataṃ seṭṭho ādicco aghagāminaṃ;

ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ရှိ တောင်တို့တွင် ဝိပုလတောင်သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏၊ ဟိမဝန္တာတောင်တို့တွင် သေတတောင်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ကောင်းကင်၌ သွားလာတတ်သော အရာတို့တွင် နေမင်းသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏။

Samuddo’dadhinaṃ seṭṭho nakkhattānañca cadimā,Sadevakassa lokassa buddho aggo pavuccatīti;

ရေစီးဆင်းရာ ရေထုတို့တွင် သမုဒ္ဒရာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ကြယ်တာရာတို့တွင် လမင်းသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကတစ်ခုလုံးတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။

(Dve gāthā māṇavakadevaputtena vuttā nāgasenatherena vuttā)

(ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်သည် မာဏဝကနတ်သား ဟောကြား၍ အရှင်နာဂသေနမထေရ် ဆောင်ခဲ့သော ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်။)

Eko manopasādo saraṇagamanaṃ añjalippaṇāmo vā,Ussahate tārayituṃ mārabalanisūdane buddhe’ti;

(Ayaṃ gāthā sāriputtatherenābhatā)

မာရ်မင်း၏ စစ်သည်အင်အားကို ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ စိတ်ကြည်လင်မှု တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ခြင်း၊ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးခြင်းသည်ပင် သံသရာမှ ကူးမြောက်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ (ဤဂါထာကို အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် ဆောင်ခဲ့သည်။)

Ārahatha nikkhamatha yujjatha buddhasāsane,Dhunātha maccuno senaṃ naḷāgāraṃ’va kuñjaro’ti;

(Jinabhāsitā milidena vuttā)

"အားထုတ်ကြလော့၊ အိမ်ရာမှ ထွက်ခွာကြလော့၊ ဘုရားရှင်သာသနာတော်၌ ယှဉ်စပ်ကြလော့၊ ဆင်ပြောင်ကြီးသည် ကျူဝါးအိမ်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ သေမင်း၏ စစ်သည်ကို ဖျက်ဆီးကြလော့။" (ဘုရားဟောတော်မူသည်ကို မိလိန္ဒမင်း ရွတ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ)

Yo sīla vā dussīlesu dadāti dānaṃDhammena laddhaṃ supasanna citto,Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ ulāraṃTaṃ ve dānaṃ dāyakato visujjhatī’ti;

(Ayaṃ nāgasenena ābhatā)

သီလရှိသောသူသည် တရားသဖြင့် ရရှိအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အလွန်ကြည်လင်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်လျက် သီလမရှိသောသူတို့အား လှူဒါန်းအံ့၊ ထိုအလှူသည် အလှူရှင်၏ ဘက်မှ စင်ကြယ်လှပေ၏။ (ဤဂါထာကို အရှင်နာဂသေန ဆောင်ခဲ့သည်။)

Na me dessā ubho puttā maddī devī na appiyā,Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ tasmā piye adāsahanti;

ငါသည် သားတော်သမီးတော်နှစ်ဦးကို မုန်းတီး၍ မဟုတ်၊ မဒ္ဒီဒေဝီမိဖုရားကို မချစ်၍လည်း မဟုတ်၊ ငါ့အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည်သာ လွန်ကဲစွာ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် ချစ်လှစွာသော သား၊ သမီး၊ ဇနီးတို့ကို လှူဒါန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

Sahassagghañhi maṃ tāto brāhmaṇassa pitā adā,Atho kaṇhājinaṃ kaññaṃ hathinañca satena cā’ti;

ငါ၏ခမည်းတော်သည် ငါ့ကို အသပြာတစ်ထောင် တန်ဖိုးသတ်မှတ်၍ ပုဏ္ဏားအား ပေးတော်မူ၏၊ သမီးတော် ကဏှာဇိန်ကိုမူ ဆင်တစ်ရာနှင့်တကွ အခြားသော အဖိုးတန်ပစ္စည်းတို့ဖြင့် (ရွေးယူရန်) သတ်မှတ်တော်မူခဲ့၏။

Jigacchāya pipāsāya ahinā daṭṭho visena ca,Aggi udaka sattīhi akāle tatha miyyati;

ဆာလောင်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ရေငတ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ မြွေကိုက်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ အဆိပ်သင့်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ မီးဘေး၊ ရေဘေး၊ လက်နက်ဘေးတို့ကြောင့်၎င်း ထိုသို့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် အခါမလင့် (အချိန်မတိုင်မီ) သေဆုံးရတတ်၏။

Anumānapañhe vuccamānā imā gāthā sallakkhetabbā?

အနုမာနပြဉှာ၌ ဟောကြားအပ်သော ဤဂါထာတို့ကို မှတ်သားအပ်သလော။ (သို့မဟုတ် နှလုံးသွင်းအပ်သလော။)

Bahu jane tārayivā nibbuto upadhikkhaye,Anumānenañātabbaṃ’athi so dīpaduttamo’ti;

လူအများအပြားကို (သံသရာမှ) ကူးမြောက်စေ၍ ကိလေသာ ဥပဓိကုန်ခမ်းရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသွားတော်မူပြီ။ 'နှစ်ခြေရှိသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ရှိတော်မူခဲ့သည်' ဟု အနုမာနနည်းဖြင့် သိအပ်ပေ၏။

Kammamūlaṃ gahetvāna āpaṇaṃ upagacchatha,Ārammaṇaṃ kiṇivāna tato muccatha muttiyāti;

ကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော အဖိုးအခကို ယူဆောင်၍ ဆိုင်ခန်းသို့ ချဉ်းကပ်ကြကုန်လော့။ (ကမ္မဋ္ဌာန်း) အာရုံကို ဝယ်ယူ၍ ထိုသံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြင့် လွတ်မြောက်ကြကုန်လော့။

Na pupphagadho paṭivātameti na cadanaṃ tagaramallikā vā,Satañca gadho paṭivātameti sabbā disāsappuriso pavāti;

ပန်းရနံ့သည် လေညာသို့ မပျံ့လှိုင်နိုင်၊ စန္ဒကူး၊ တဂရ၊ မုလေးပန်း ရနံ့တို့သည်လည်း လေညာသို့ မပျံ့လှိုင်နိုင်ကြကုန်။ သူတော်ကောင်းတို့၏ သီလရနံ့သည်သာ လေညာသို့ ပျံ့လှိုင်နိုင်၏။ သူတော်ကောင်းသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးသို့ (သီလရနံ့ကို) ပျံ့လှိုင်စေ၏။

Cadanaṃ tagaraṃ vāpi uppalaṃ atha vassikī,Etesaṃ gadhajātānaṃ sīlagadho anuttaro;

စန္ဒကူး၊ တဂရ၊ ကြာညို၊ မြတ်လေးပန်းတို့လည်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုမွှေးကြိုင်သော ရနံ့အမျိုးမျိုးတို့တွင် သီလရနံ့သည်သာ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။

Appamatto aya gadho yavāyaṃ nagaracadanī,Yo ca sīlavataṃ gadho vāta devesu uttamo’ti;

စန္ဒကူး၊ တဂရတို့၏ ရနံ့သည် နည်းလှ၏။ သီလရှိသူတို့၏ သီလရနံ့သည်သာ လေညာသို့လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်တို့၌လည်းကောင်း အမြတ်ဆုံး ပျံ့လှိုင်၏။

Kammamūlaṃ janā davā gaṇhanti amataṃ phalaṃ,Tena te sukhitā honti ye kītā amataṃ phalanti;

လူတို့သည် ကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော အဖိုးအခကို ပေး၍ မသေရာနိဗ္ဗာန်အကျိုးကို ဝယ်ယူကြကုန်၏။ မသေရာနိဗ္ဗာန်အကျိုးကို ဝယ်ယူကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် ထိုဝယ်ယူခြင်းကြောင့် ချမ်းသာကြကုန်၏။

Ye keci loke agadā visānaṃ paṭibāhakā,Dhammāgadasamaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti;

ချစ်သားရဟန်းတို့... လောက၌ အဆိပ်ကို ပယ်ဖျက်တတ်သော အကြင်ဆေးဝါးမှန်သမျှသည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုဆေးဝါးတို့သည် တရားတည်းဟူသော ဆေးနှင့် မတူကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဆေးကို သောက်ကြကုန်လော့။

Ye keci osadhā loke vijjanti vividhā bahū,Dhammosadha samaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti;

ချစ်သားရဟန်းတို့... လောက၌ များပြားလှစွာသော အထူးထူးသော ဆေးဝါးတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုဆေးဝါးတို့သည် တရားတည်းဟူသော ဆေးနှင့် မတူကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဆေးကို သောက်ကြကုန်လော့။

Dhammosadhaṃ pivivāna ajarāmaraṇā siyuṃ,Bhāvayivā ca passivā nibbutā upadhikkhaye’ti;

တရားတည်းဟူသော ဆေးကို သောက်ကြရသဖြင့် အိုခြင်း မရှိ၊ သေခြင်း မရှိရာသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ (ဝိပဿနာတရားကို) ပွားများ၍ ရှုမြင်ရသဖြင့် ကိလေသာ ဥပဓိကုန်ရာ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကာ ငြိမ်းအေးကြကုန်၏။

Byādhitaṃ janataṃ disvā amatāpaṇaṃ pasārayī,Kammena taṃ kiṇivāna amatamādetha bhikkhavo’ti;

ချစ်သားရဟန်းတို့... (မြတ်စွာဘုရားသည်) ကိလေသာနာ စွဲကပ်နေသော လူအပေါင်းကို မြင်တော်မူ၍ မသေရာ (နိဗ္ဗာန်) ဈေးဆိုင်ကို ဖွင့်လှစ်တော်မူခဲ့၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ကောင်းမှုကံဖြင့် ဝယ်ယူ၍ မသေရာနိဗ္ဗာန်ကို ရယူကြကုန်လော့။

Evarūpāni sīlānisanti buddhassa āpaṇe,Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti;

မြတ်စွာဘုရား၏ ဆိုင်ခန်း၌ ဤသို့သော သီလရတနာတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုသီလရတနာကို ကောင်းမှုကံဖြင့် ဝယ်ယူ၍ သင်တို့ ဝတ်ဆင်ကြကုန်လော့။

Samādhiratanamālassa kuvitakkā na jāyare,Na ca vikkhippate cittaṃ etaṃ tumhe piladhathā’ti;

သမာဓိတည်းဟူသော ရတနာပန်းကုံးကို ပန်ဆင်ထားသူအား ယုတ်ညံ့သော ကြံစည်မှုတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ စိတ်သည်လည်း ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိ။ ထိုသမာဓိပန်းကုံးကို သင်တို့ ဝတ်ဆင်ကြကုန်လော့။

Paññāratanamālassa na ciraṃ vattate bhavo,Khippaṃ phasseti amataṃ na ca so rocate bhave’ti;

ပညာတည်းဟူသော ရတနာပန်းကုံးကို ပန်ဆင်ထားသူအား သံသရာဘဝသည် ကြာမြင့်စွာ မဖြစ်တော့ပေ။ မသေရာနိဗ္ဗာန်ကို လျင်မြန်စွာ တွေ့ထိခံစားရ၏။ ထိုသူသည် ဘဝ၌ မွေ့လျော်ခြင်း မရှိတော့ပေ။

Maṇimālādharaṃ gehajano sāmiṃ udikkhati,Vimuttiratanamālantu udikkhanti sadevakā’ti;

အိမ်သူအိမ်သားတို့သည် ပတ္တမြားပန်းကုံးကို ပန်ဆင်ထားသော အိမ်ရှင်ကို မျှော်ကြည့်ကြကုန်၏။ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တိ) တည်းဟူသော ရတနာပန်းကုံးကို ပန်ဆင်ထားသူကိုမူ နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် မျှော်ကြည့်ပူဇော်ကြကုန်၏။

Yena ñāṇena bujjhanti ariyā katakiccataṃ,Taṃ ñāṇaratanaṃ laddhuṃ vāyametha jinorasā’ti;

ဘုရားသားတော်တို့... အရိယာသူတော်ကောင်းတို့သည် အကြင်ဉာဏ်တော်ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးခြင်းကို သိမြင်ကြကုန်၏။ ထိုဉာဏ်ရတနာကို ရရှိရန် ကြိုးစားအားထုတ်ကြကုန်လော့။

Paṭisambhidā kiṇivānañāṇena phassayeyya yo,Asambhīto anubbiggo atirocati sadevake’ti;

အကြင်သူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကို ဝယ်ယူ၍ ဉာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိခံစားအပ်၏။ ထိုသူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိ၊ ထိတ်လန့်ခြင်း မရှိဘဲ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အလွန်တင့်တယ်တောက်ပ၏။

Bojjhaṅgaratanamālassa udikkhanti sadevakā,Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti;

ဗောဇ္ဈင်တည်းဟူသော ရတနာပန်းကုံးကို ပန်ဆင်ထားသူကို နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့သည် မျှော်ကြည့်ပူဇော်ကြကုန်၏။ ထိုရတနာပန်းကုံးကို ကောင်းမှုကံဖြင့် ဝယ်ယူ၍ သင်တို့ ဝတ်ဆင်ကြကုန်လော့။

Āyu ārogatā vaṇṇaṃ saggaṃ uccākulīnatā,Asaṅkhatañca amataṃ athi sabbāpaṇe jine;

အသက်ရှည်ခြင်း၊ အနာကင်းခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း၊ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ခြင်း၊ မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပြုပြင်စီရင်အပ်ခြင်းမရှိသော မသေရာနိဗ္ဗာန်တို့သည် အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆိုင်ခန်းအားလုံး၌ ရှိကြကုန်၏။

Appena bahukenāpi kammamūlena gayhati,Kiṇivā saddhāmūlena samiddhā hotha bhikkhavo;

ချစ်သားရဟန်းတို့... နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ များသည်ဖြစ်စေ ကုသိုလ်ကံတည်းဟူသော အဖိုးအခဖြင့် ဝယ်ယူအပ်၏။ သဒ္ဓါတည်းဟူသော အဖိုးအခဖြင့် ဝယ်ယူ၍ ပြည့်စုံသူများ ဖြစ်ကြကုန်လော့။

Bhavatīha-

ဤလောက၌ ဤသို့ ဖြစ်ပေ၏-

Vītarāgā vītadosā vītamohā anāsavā,Vītataṇhā anādānā dhammanagare vasanti te;

ကင်းပြီးသော ရာဂ ရှိကြကုန်သော၊ ကင်းပြီးသော ဒေါသ ရှိကြကုန်သော၊ ကင်းပြီးသော မောဟ ရှိကြကုန်သော၊ အာသဝေါကင်းကြကုန်သော၊ ကင်းပြီးသော တဏှာ ရှိကြကုန်သော၊ စွဲလမ်းမှု ကင်းကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Āraññakā dhūtadharā dhāyino lūkhacīvarā,Vivekābhiratā dhīrā dhammanagare vasanti te’ti;

တော၌ နေလေ့ရှိကြကုန်သော၊ ဓုတင်ဆောင်ကြကုန်သော၊ ဈာန်ဝင်စားလေ့ရှိကြကုန်သော၊ ခေါင်းပါးသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံကြကုန်သော၊ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ ပညာရှိသော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Nesajjikā sathatikā atho’pi ṭhānavaṅkamā,Paṃsukūladharā sabbe dhammanagare vasanti te;

ထိုင်လျက်နေသော ဓုတင်ကို ဆောင်ကြကုန်သော၊ လျောင်းစက်ခြင်းမရှိဘဲ ရပ်လျက် သွားလျက်သာ နေလေ့ရှိကြကုန်သော၊ ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ဆောင်ကြကုန်သော ထိုသူအားလုံးတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Ticīvaradharā sabbe cammakhaṇḍacatuthakā,Ratā ekāsane viññu dhammanagare vasanti te;

တိစီဝရိတ်သင်္ကန်းကို ဆောင်ကြကုန်သော၊ သားရေနွယ်ကို စတုတ္ထမြောက် အခင်းအဖြစ် သုံးဆောင်ကြကုန်သော၊ တစ်နေရာတည်း၌သာ ထိုင်၍ စားခြင်း၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော ပညာရှိသူအားလုံးတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Appicchā nipakā dhīrā appāhārā alolupā,Lābhālābhena santuṭṭhā dhammanagare vasanti te;

အလိုနည်းကြကုန်သော၊ အရာရာ၌ စောင့်စည်းသော ပညာရှိကြကုန်သော၊ အစားနည်းကြကုန်သော၊ လောဘမကြီးကြကုန်သော၊ လာဘ်ရခြင်း မရခြင်းတို့၌ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Dhāyī dhānaratā dhīrā santacittā samāhitā,Ākiñcaññaṃ pathayānā dhammanagare vasantī te;

ဈာန်ဝင်စားလေ့ရှိကြကုန်သော၊ ဈာန်၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ ပညာရှိကြကုန်သော၊ ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိကြကုန်သော၊ တည်ကြည်သော စိတ်ရှိကြကုန်သော၊ အနည်းငယ်မျှသော ကိလေသာကိုမျှ မတောင့်တကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Paṭipannā phalaṭṭhā ca sekkhā phalasamaṅgino,Āsiṃsakā uttamathaṃ dhammanagare vasanti te;

မဂ်သို့ ရောက်ဆဲဖြစ်ကြကုန်သော၊ ဖိုလ်၌ တည်ကြကုန်သော၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ကြကုန်သော၊ ဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော၊ အမြတ်ဆုံးအကျိုးကို တောင့်တတော်မူကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Sotāpannā ca vimalā sakadāgāmino ca ye,Anāgāmī ca arahanto dhammanagare vasanti te;

ညစ်ကြေးကင်းစင်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း ထိုတရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Satipaṭṭhānakusalā bojjhaṅgabhāvanāratā,Vipassakā dhammadharā dhammanagare vasanti te;

သတိပဋ္ဌာန်တရား၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော၊ ဗောဇ္ဈင်တရားကို ပွားများခြင်း၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ ဝိပဿနာရှုကြကုန်သော၊ တရားတော်ကို ဆောင်ကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Iddhipādesu kusalā samādhibhāvanāratā,Sammappadhānamanuyuttā dhammanagare vasanti te;

ဣဒ္ဓိပါဒ်တရားတို့၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော၊ သမာဓိဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ သမ္မပ္ပဓာန်တရားတို့ကို အစဉ်အားထုတ်ကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Abhiññāpāramippattā pettike gocare ratā,Antaḷikkhamhi caraṇā dhammanagare vasanti te;

အဘိညာဉ်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကြကုန်သော၊ ဖခင်၏ ကျက်စားရာ (တရားတော်) ၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်ကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Okkhittacakkhu mitabhāṇī guttadvārā susaṃvutā,Sudantā uttame dame dhammanagare vasanti te;

မျက်လွှာချလျက် နေကြကုန်သော၊ ချင့်ချိန်၍ ပြောဆိုလေ့ရှိကြကုန်သော၊ လုံခြုံသော ဣန္ဒြေတံခါး ရှိကြကုန်သော၊ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်သော၊ အမြတ်ဆုံးသော ယဉ်ကျေးခြင်းဖြင့် ယဉ်ကျေးပြီးကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Tevijjā jaḷabhiññā ca iddhiyā pāramiṃ gatā,Pañañāya pāramippattā dhammanagare vasanti te;

ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ရရှိကြကုန်သော၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော၊ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကြကုန်သော၊ ပညာ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ကြကုန်သော ထိုသူတော်ကောင်းတို့သည် တရားမြို့တော်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Yathāpi nagaraṃ disvā suvibhattaṃ manoramaṃ,Anumānena jānanti vaḍḍhakissa mahattanaṃ;

ကောင်းစွာ စီမံထားအပ်သော၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော မြို့တော်ကို မြင်ရသဖြင့် လက်သမားဆရာ၏ ကြီးမြတ်ပုံကို အနုမာနနည်းဖြင့် သိကြရကုန်သကဲ့သို့၊

Tatheva lokanāthassa disvā dhammapuraṃ varaṃ,Anumānena jānanti athi so bhagavā iti;

ထို့အတူပင် လောကစောင့်ရှောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်လှစွာသော တရားမြို့တော်ကို မြင်ရသဖြင့် 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ရှိတော်မူခဲ့သည်' ဟု အနုမာနနည်းဖြင့် သိကြရကုန်၏။

Anumānenajānanti ūmiṃ disvāna sāgare,Yathā’yaṃ dissate ūmī mahanto so bhavissati;

သမုဒ္ဒရာ၌ လှိုင်းတံပိုးကို မြင်ရသဖြင့် 'ဤလှိုင်းတံပိုးသည် မြင်ရသည့်အတိုင်း ကြီးမားလှပေ၏၊ (သမုဒ္ဒရာသည်လည်း) ကြီးမားပေလိမ့်မည်' ဟု အနုမာနနည်းဖြင့် သိကြရကုန်သကဲ့သို့၊

Tathā buddhaṃ sokanudaṃ sabbathamaparājitaṃ,Taṇhakkhayamanuppattambhavasaṃsāramocanaṃ;

ထို့အတူပင် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော၊ အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အောင်တော်မူသော၊ တဏှာကုန်ရာသို့ ရောက်တော်မူသော၊ သံသရာဝဋ်မှ ကယ်တင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို၊

Anumānena ñātabbaṃ ūmiṃ disvā sadevake,Yathā dhammumivippharo aggo buddho bhavissati;

လှိုင်းတံပိုးနှင့်တူသော တရားတော်၏ ပြန့်ပြောကြီးမားပုံကို မြင်ရသဖြင့် 'နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူပေလိမ့်မည်' ဟု အနုမာနနည်းဖြင့် သိအပ်ပေ၏။

Anumānena jānanti disvā accuggataṃ giriṃ,Yathā accuggato esa himavā so bhavissati;

အလွန် မြင့်မားလှသော တောင်ကြီးကို မြင်ရသဖြင့် 'ဤသို့ အလွန်မြင့်မားလှသော တောင်သည် ဟိမဝန္တာတောင် ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု အနုမာနနည်းဖြင့် သိကြရကုန်သကဲ့သို့၊

Tathā disvādhammagiriṃ sītībhutaṃ nirūpadhiṃ,Accuggataṃ bhagavato acalaṃ suppatiṭṭhitaṃ;

ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရား၏ ငြိမ်းအေးလှသော၊ ကိလေသာ ဥပဓိကင်းသော၊ အလွန် မြင့်မားသော၊ မတုန်မလှုပ် ကောင်းစွာ တည်ရှိသော တရားတည်းဟူသော တောင်ကြီးကို မြင်ရသဖြင့်...

Anumānena ñātabbaṃ disvāna dhammapabbataṃ,Tathā hi so mahāvīro aggo buddho bhavissati;

တရားတည်းဟူသော တောင်ကို မြင်ရသဖြင့် ထိုမဟာဝီရသည် စင်စစ် အမြတ်ဆုံးသော ဘုရား ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိအပ်၏။

Yathāpi gajarājassa padaṃ disvāna mānusā,Anumānenajānanti mahā esa gajo iti;

လူတို့သည် ဆင်မင်း၏ ခြေရာကို မြင်၍ 'ဤဆင်သည် ကြီးမြတ်သော ဆင် ဖြစ်ပေသည်' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်သကဲ့သို့၊

Tatheva buddhanāgassa padaṃ disvā vibhāvino,Anumānena jānanti uḷāro so bhavissati;

ထို့အတူပင် ပညာရှိတို့သည် ဘုရားတည်းဟူသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ ခြေရာကို မြင်၍ 'ထိုဘုရားသည် ကြီးမြတ်လှပေလိမ့်မည်' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Anumānenajānanti bhīte disvāna kummige,Migarājassa saddenabhītā’me kummigā iti;

ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်နေကြသော တောတိရစ္ဆာန်ငယ်တို့ကို မြင်၍ 'ဤတိရစ္ဆာန်ငယ်တို့သည် ခြင်္သေ့မင်း၏ အသံကြောင့် ကြောက်ရွံ့နေကြကုန်၏' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Tatheva tithiye disvā vithaddhe bhītamānase,Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena gajjitaṃ;

ထို့အတူပင် ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်သော စိတ်ရှိ၍ တုန်လှုပ်နေကြသော တိတ္ထိတို့ကို မြင်၍ 'တရားမင်းသည် ဟိန်းဟောက်တော်မူပြီ' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိအပ်၏။

Nibbutaṃ pathaviṃ disvā haritapattaṃ mahodakaṃ,Anamānena jānanti mahāmeghena nibbutaṃ;

စိမ်းလန်းသော သစ်ရွက် သစ်ကိုင်းနှင့် များစွာသော ရေရှိသဖြင့် အေးမြနေသော မြေပြင်ကို မြင်၍ 'မိုးကြီးရွာသဖြင့် အေးမြစေအပ်ပြီ' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Tathevimaṃ janaṃ disvā āmoditapamoditaṃ,Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena tappitaṃ;

ထို့အတူပင် အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်နေကြသော ဤလူအပေါင်းကို မြင်၍ 'တရားမင်းသည် တရားရေအေးဖြင့် နှစ်သိမ့်စေတော်မူပြီ' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိအပ်၏။

Laggaṃ disvā bhisaṃ paṅkaṃ kalaladdagataṃ mahiṃ,Anumānena jānanti vārikkhadho mahā gato;

ညွန်ပုပ်ဖြင့် လိမ်းကျံလျက် ရွှံ့နွံထဲ၌ နစ်နေသော မြေပြင်ကို မြင်၍ 'ကြီးစွာသော ရေအလျဉ်သည် ဖြတ်သန်းသွားလေပြီ' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Tathevimaṃ janaṃ disvā rajopakkhasamāhitaṃ,Vahitaṃ dhammanadiyā vissaṭṭhaṃ dhammasāgare;

ထို့အတူပင် ကိလေသာမြူ ကင်းစင်ကာ သမာဓိရှိကြကုန်လျက်၊ တရားမြစ်ဖြင့် မျှောယူအပ်ကာ တရားသမုဒ္ဒရာ၌ သက်ဝင်နေကြသော ဤလူအပေါင်းကို လည်းကောင်း၊

Dhammāmatagataṃ disvā sadevakamimaṃ mahiṃ,Anumānena ñātabbaṃ dhammakkhadho mahā gato;

နတ်နှင့်တကွသော ဤကမ္ဘာမြေသည် တရားတည်းဟူသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သည်ကို မြင်၍ 'ကြီးစွာသော တရားရေအလျဉ်သည် ဖြတ်သန်းသွားလေပြီ' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိအပ်၏။

Anumānena jānanti ghāyivā gadhamuttamaṃ,Yathā’yaṃ vāyatī gadho hessanti pupphitā dumā;

မြတ်သောရနံ့ကို နံရသဖြင့် 'ဤရနံ့သည် ပျံ့လွင့်လှိုင်ကြူ၏၊ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်တို့သည် ဖူးပွင့်ကြကုန်လတ္တံ့' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိကြကုန်၏။

Tathevāyaṃ sīlagadho pavāyati sadevake,Anumānena ñātabbaṃ athi buddho anuttaro’ti;

ထို့အတူပင် ဤသီလရနံ့သည် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ပျံ့လွင့်လှိုင်ကြူ၏။ 'အတုမရှိသော မြတ်စွာဘုရားသည် ထင်ရှားရှိတော်မူ၏' ဟု မှန်းဆချက်ဖြင့် သိအပ်၏။

Anumānapañhaṃ.

အနုမာနပြဿနာ ပြီး၏။

Passatāraññake bhikkhū ajjhogāḷhe dhute guṇe,Puna passati gihi rājā anāgāmiphale ṭhite;

မင်းကြီးသည် တော၌ နေကြကုန်လျက် ဓုတင်ကျင့်ဝတ်တို့၌ သက်ဝင်နေကြသော ရဟန်းတို့ကို လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်နေကြကုန်သော လူဂဟေတို့ကို လည်းကောင်း မြင်ရ၏။

Ubho’pi te vilokevā uppajji saṃsayo mahā,Bujjheyya ce gihidhamme dhutaṅgaṃ nipphalaṃ siyā;

ထိုနှစ်ဦးလုံးကို ကြည့်ရှု၍ 'လူတို့၏ တရားဖြင့်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို သိနိုင်အံ့၊ ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်းသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏' ဟု ကြီးစွာသော သံသယသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

Paravādivādamathanaṃ nipuṇaṃ piṭakattaye,Hada pucche kathiseṭṭhaṃ so me kaṅkhaṃ vinossatī’ti

တစ်ပါးသော ဝါဒီတို့၏ စကားကို နှိမ်နင်းတတ်သော၊ ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော၊ တရားဟောကောင်းသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်တော်မူသော အရှင်နာဂသိန်အား မေးမြန်းပါအံ့။ ထိုအရှင်သည် ငါ၏ သံသယကို ဖျောက်ဖျက်တော်မူလိမ့်မည်။

Meṇḍakapañhe ṭhitā dvāsīti gāthā samattā.

မေဏ္ဍကပြဿနာ၌ တည်ရှိသော ဂါထာပေါင်း ရှစ်ဆယ်နှစ်ဂါထာ ပြီးဆုံးပြီ။

Milidappakaraṇe sabbā gāthā sampiṇḍitā caturādhikasatagāthā honti.

မိလိန္ဒပဉှာကျမ်း၌ ဂါထာအားလုံးကို စုပေါင်းသော် တစ်ရာ့လေးဂါထာ ရှိကုန်၏။

Milidappakaraṇe sabbagāthāsarūpagahaṇaṃ samattaṃ.

မိလိန္ဒပဉှာကျမ်း၌ ဂါထာအားလုံးကို အကျဉ်းချုပ် ကောက်ယူခြင်း ပြီးဆုံးပြီ။

Saṃkhyāsarūpaṃ

သင်္ချာသရုပ်။

Saṅkhyāsarūpaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Eka-dvi-ti-catu-pañca-cha-satta-aṭṭha-nava-dasa-ekādasa-dvādasa- terasa-cuddasa-soḷasa-sattarasa-aṭṭhārasa-ekūnavīsati-pañcavīsati-aṭṭhavīsati-tiṃsā -chasaṭṭhi-diyaḍḍhasatanti pañcavīsatividhā saṅkhyā. Tatha buddho eko, pathavi ekā, samuddo eko, sineru eko, devaloko eko, brahmaloko eko’ti cha ekakā milidappakaraṇe āgatā.

သင်္ချာသရုပ်ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်၏။ တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက်၊ ခုနစ်၊ ရှစ်၊ ကိုး၊ ဆယ်၊ တစ်ဆယ့်တစ်၊ တစ်ဆယ့်နှစ်၊ တစ်ဆယ့်သုံး၊ တစ်ဆယ့်လေး၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်၊ တစ်ဆယ့်ခုနစ်၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်၊ တစ်ဆယ့်ကိုး၊ နှစ်ဆယ့်ငါး၊ နှစ်ဆယ့်ရှစ်၊ သုံးဆယ်၊ ခြောက်ဆယ့်ခြောက်၊ တစ်ရာ့ငါးဆယ် ဟု သင်္ချာသည် နှစ်ဆယ့်ငါးပါး ရှိ၏။ ထိုသင်္ချာတို့တွင် ဘုရား တစ်ဆူ၊ မြေကြီး တစ်ခု၊ သမုဒ္ဒရာ တစ်ခု၊ မြင်းမိုရ်တောင် တစ်လုံး၊ နတ်ပြည် တစ်ခု၊ ဗြဟ္မာ့ပြည် တစ်ခု ဟု 'ဧကက' ခြောက်ပါးတို့သည် မိလိန္ဒပဉှာကျမ်း၌ လာကုန်၏။

Dve athavase sampassamānā bhagavatā vihāradānaṃ anuññātaṃ? Vihāradānaṃ nāma sabbabuddhehi vaṇṇitaṃ anumataṃ thomitaṃ pasathaṃ vihāradānaṃ davā devamanussā jātijarābyādhimaraṇehi muccissanti. Vihāre sati bhikkhū bhikkhuniyo vā katokāsā dassanakāmānaṃ sulabhadassanaṃ bhavissantī’ti.

အကျိုးထူး နှစ်ပါးတို့ကို မြော်မြင်တော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကျောင်းအလှူကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သလော? ကျောင်းအလှူဟူသည် ဘုရားရှင်အားလုံး ချီးမွမ်းအပ်၊ သဘောတူအပ်၊ ကောင်းချီးပေးအပ်၊ အမွှန်းတင်အပ်သည်ဖြစ်၍ ကျောင်းလှူဒါန်းခြင်းဖြင့် နတ်, လူတို့သည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတို့မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ ကျောင်းရှိပါက ရဟန်းတို့ သို့မဟုတ် ရဟန်းမိန်းမတို့သည် အခွင့်အလမ်း ရရှိကြသဖြင့် ဖူးမြော်လိုသူတို့အတွက် အလွယ်တကူ ဖူးမြော်နိုင်ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည် ဟူသော အကျိုးနှစ်ပါးတို့ ကြောင့်တည်း။

Dve athavase paṭicca sabbabuddhā attanā nimmitaṃ catupaccayaṃ na paribhuñjanti? Aggadakkhiṇeyyo sathā’ti bahū devamanussā catupaccayaṃ datvā dukkhā muccissanti. Buddhā paṭihāriyaṃ kavā jīvitavuttiṃ pariyesantī’ti parūpavādalopanathañcāti.

အကျိုးထူး နှစ်ပါးကို အစွဲပြု၍ ဘုရားရှင်အားလုံးသည် မိမိ ဖန်ဆင်းအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးကို သုံးဆောင်တော်မမူကြသလော? မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူ၏ ဟု များစွာသော နတ်, လူတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးကို လှူဒါန်း၍ ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူသော အကျိုး၊ 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ပြု၍ အသက်မွေးမှုကို ရှာမှီးကြကုန်၏' ဟု သူတစ်ပါးတို့ ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲမှုကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဟူသော အကျိုး နှစ်ပါးတို့ ကြောင့်တည်း။

Dve akammajā ahetujā anutujā? Ākāso nibbānañcā’ti

ကံကြောင့်လည်း မဖြစ်၊ အကြောင်းကြောင့်လည်း မဖြစ်၊ ဥတုကြောင့်လည်း မဖြစ်သော တရား နှစ်ပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? ကောင်းကင်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Dve athavase sampassamānena vessantarena raññā dve puttā dinnā? Dānapathova me na parihāyissati, ime kumārā mūlajalāhārabhuñjanadukkhato mucacissantī’ti.

အကျိုးထူး နှစ်ပါးတို့ကို မျှော်မြင်သဖြင့် ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် သားတော်နှစ်ပါးကို လှူဒါန်းခဲ့သလော? ငါ၏ အလှူလမ်းကြောင်းသည် မဆုတ်ယုတ်လတ္တံ့ ဟူသော အကျိုး၊ ဤမင်းသားငယ်တို့သည် သစ်မြစ်သစ်သီးနှင့် ရေကိုသာ စားသုံးရသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူသော အကျိုး နှစ်ပါးတို့ ကြောင့်တည်း။

Udakassa dve guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sītalabhāvo, pītassa ghammavinayanabhāvo cā’ti.

နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော ရေ၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ နှစ်ပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? အေးမြခြင်း သဘော၊ သောက်သုံးသူ၏ ပူလောင်ခြင်း ကิလေသာအပူကို ငြိမ်းစေခြင်း သဘောတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Asatiyā ajānanena cā’ti dvīhi kāraṇehi āpattiṃ āpajjantī’ti cha dukā āgatā.

သတိလက်လွတ်ဖြစ်ခြင်း၊ မသိနားမလည်ခြင်း ဟူသော အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် အာပတ် သင့်ရောက်ကြကုန်၏ ဟု 'ဒုက' ခြောက်မျိုးတို့သည် လာကုန်၏။

Sītena uṇhena atibhojanenā’ti tīhi ākārehi pittaṃ kuppati.

အအေးလွန်ခြင်း၊ အပူလွန်ခြင်း၊ အစားကြူးခြင်း ဟူသော အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့ဖြင့် သည်းခြေ ပျက်စီးတတ်၏။

Sītena uṇhena annāpānena cā’ti tahī ākārehi semhaṃ kuppati.

အအေးလွန်ခြင်း၊ အပူလွန်ခြင်း၊ အစားအသောက် အာဟာရကြောင့် ဟူသော အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့ဖြင့် သလိပ် ပျက်စီးတတ်၏။

Buddhavaṃsatāya dhammagarukatāya bhikkhubhumimahantatāyā’ti tīhi kāraṇehi pātimokkhaṃ paṭicchannaṃ kārāpeti.

ဘုရားရှင်၏ အနွယ်တော်ဖြစ်ခြင်း၊ တရားတော်ကို ရိုသေခြင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်၏ ကြီးမြတ်ခြင်း ဟူသော အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ပါတိမောက်ပြာသဒ်ကို ဖုံးကွယ်၍ ပြုစေတော်မူ၏။

Agadassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Gilānakānaṃ parisaraṇaṃ rogavināsanaṃ amatakaraṇanti.

နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော ဆေး၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ သုံးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? မမာဖျားနာသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ခြင်း၊ ရောဂါကို ပျောက်ကင်းစေခြင်း၊ အမြိုက်ဆေးသဖွယ် ပြုတတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sabbakāmadadaṃ nahāsakaraṃ ujjotathakaranti.

နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော ပတ္တမြားရတနာ၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ သုံးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? လိုအင်ဆန္ဒ ရှိသမျှကို ပေးတတ်ခြင်း၊ ကိုယ်စိတ်ကို ကြည်လင်ရွှင်လန်းစေခြင်း၊ အလင်းရောင်ကို ဆောင်တတ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ratanacadanassa tayo guṇā? Vaṇṇasampanno gadhasampanno rasasampanno’ti satta tikā vuttā.

မြတ်သော စန္ဒကူး၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ သုံးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း တို့တည်း။ ဤသို့လျှင် 'တိက' ခုနစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

Sappimaṇḍassa tayo guṇā? Vaṇṇasamapanno, gadhasampanno, rasasampanno’ti sattatikā vuttā diṭṭhadhammaphāsuvihāratāya anavajjaguṇabahulatāyaasesaariyavīthibhāvato sabbabuddhapasathatāyāti ime cattāro athavase sampassamānā buddhā paṭisallānaṃ sevanti.

ထောပတ်ဦး၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ သုံးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း တို့တည်း။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း၊ အပြစ်ကင်းသော ဂုဏ်များပြားခြင်း၊ အကြွင်းမဲ့ အရိယာတို့၏ ကျင့်စဉ်ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရားရှင်အားလုံး ချီးမွမ်းတော်မူအပ်ခြင်း ဟူသော ဤအကျိုးထူး လေးပါးတို့ကို မျှော်မြင်တော်မူကြသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းကို ဆည်းကပ်တော်မူကြကုန်၏။

Ninnatāya dvāratāya ciṇṇatāya samudācaritattāti catuhi ākārehi manoviññāṇaṃ dvipañcaviññāṇe anupavattati.

ညွတ်ခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်၊ တံခါးဖြစ်သည်၏ အဖြစ်၊ လေ့လာအပ်သည်၏ အဖြစ်၊ အဖန်တလဲလဲ ကျင့်အပ်သည်၏ အဖြစ် ဟူသော အခြင်းအရာ လေးပါးတို့ဖြင့် မနောဝိညာဉ်သည် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်တို့နောက်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏။

Kammavasena yonivasena kulavasena āyācanavasenā’ti catunnaṃ sannipātānaṃ vasena gabbhassāvakkanti hoti.

ကံ၏ အစွမ်း၊ အမိဝမ်း၏ အစွမ်း၊ အမျိုးနွယ်၏ အစွမ်း၊ တောင်းပန်ခြင်း၏ အစွမ်း ဟူသော အကြောင်းတရား လေးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့် ကိုယ်ဝန်သို့ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏။

Adiṭṭhantarāyo, uddissakatassa antarāyo, upakkhaṭantarāyo paribhogantarāyo’ti cattāro antarāyā tesu adiṭṭhantarāyo bhagavato athi, sesā tayo nathi, uddissakatassa byāmappabhāya sabbaññutañāṇassa jīvitassa cā’ti catunnaṃ antarāyābhāvā.

မမြင်အပ်သော ဘေးအန္တရာယ်၊ ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော ဘေးအန္တရာယ်၊ ပြင်ဆင်အပ်သော ဘေးအန္တရာယ်၊ သုံးဆောင်ခြင်း အန္တရာယ် ဟူ၍ အန္တရာယ် လေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုအန္တရာယ်တို့တွင် မမြင်အပ်သော အန္တရာယ်သည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိ၏၊ ကြွင်းသော အန္တရာယ် သုံးပါးတို့သည် မရှိကုန်။ ရည်ညွှန်းအပ်သော အရာ၊ တစ်လံမျှသော ရောင်ခြည်တော်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ သက်တော် ဟူသော လေးပါးတို့အား အန္တရာယ် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။

Abbhā, mahikā, megho, rāhu cā’ti cattāro sūriyarogā samuddasasa cattāro guṇā? Kuṇapehi asaṃvāsiyabhāvo, nadīhi apūraṇatā, mahābhutāvāsatā, vicittapupphasamākiṇṇatā’ti.Satta catukkā vuttā.

မိုးတိမ်၊ ဆီးနှင်း၊ မြူခိုး၊ ရာဟု ဟူ၍ နေ၏ အနာရောဂါ လေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ သမုဒ္ဒရာ၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ လေးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? အကောင်ပုပ်တို့နှင့် အတူမနေခြင်း၊ မြစ်ရေတို့ဖြင့် မပြည့်နိုင်ခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ တည်နေရာဖြစ်ခြင်း၊ ဆန်းကြယ်သော ပန်းတို့ဖြင့် ပြွမ်းတီးခြင်း တို့ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် 'စတုက္က' ခုနစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

5. Bhumimahantatā, parisuddhavimalatā, pāpehiasaṃvāsiyatā, duppaṭivijjhatā, bahuvidhasaṃvararakkhiyatā’ti sāsanassa ime atulyā pañca guṇā vattanti pakāsanti.

၅. မြေပြင်ကဲ့သို့ ကြီးမြတ်ခြင်း၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းခြင်း၊ ယုတ်မာသောသူတို့နှင့် အတူမနေခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲခြင်း၊ များစွာသော သံဝရသီလတို့ဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်ခြင်း ဟူသော သာသနာတော်၏ အတုမရှိသော ဤဂုဏ်ငါးပါးတို့သည် ဖြစ်ထွန်းကုန်၏၊ ထင်ရှားကုန်၏။

Bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Accuggatatā, acalatā duradhirohaṇatā bījārūhaṇatā kopānunayavivajjanatā’ti.

နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော ဘောဇဉ် (တောင်) ၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ ငါးပါးတို့ကား အဘယ်နည်း? အလွန် မြင့်မြတ်ခြင်း၊ တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း၊ တက်ရောက်နိုင်ခဲခြင်း၊ မျိုးစေ့ ရှင်သန်ပေါက်ဖွားရာ ဖြစ်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်းနှင့် တပ်မက်ခြင်းတို့မှ ကင်းဝေးခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Āhaccapadena rasena ācariyavaṃsatāya adhippāyākāratāya ñāṇuttaratāyā’ti imehi pañcaguṇehi atho paṭiggahetabbo cā’ti cattāro pañcakā vuttā.

အာဟစ္စပဒ၊ ရသ၊ ဆရာအစဉ်အဆက်၊ အလိုဆန္ဒ၏ အခြင်းအရာ၊ သာလွန်ထူးကဲသော ဉာဏ်တော် ဟူသော ဤဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခံယူထိုက်သောဂုဏ်ကြောင့်လည်းကောင်း 'ငါးခုတွဲ (ပဉ္စက)' လေးပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

6. Senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattagāho, khaggagāho amacco’ti cha amaccā gaṇīyanti. Vepullo rājagahiyānaṃ buddho aggo pavuccatī’ti cha aggā. Māṇavagāmikadevaputtena vuttagāthā nāgasenena āharivā vuttā.

၆. စစ်သူကြီး၊ ပုရောဟိတ်၊ တရားသူကြီး၊ ဘဏ္ဍာစိုး၊ ထီးဆောင်းအမတ်၊ သန်လျက်ကိုင်အမတ် ဟု အမတ်ခြောက်ဦးတို့ကို ရေတွက်အပ်ကုန်၏။ 'ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝေပုလ္လတောင်သည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သကဲ့သို့ ဘုရားရှင်သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏' ဟူသော အမြတ်ဆုံးအရာ ခြောက်ပါး (ဆအဂ္ဂ) တို့လည်း ရှိကုန်၏။ မာဏဝဂါမိကနတ်သား ဟောကြားအပ်သော ဂါထာကို အရှင်နာဂသိန်သည် ထုတ်ဆောင်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Vātiko, pittiko, semhiko, devatūpasaṃhārato, samudāciṇṇato, pubbanimittato’ti cha janā supinaṃpassantī’ti tayo chakkā vuttā.

လေကြောင့်လည်းကောင်း၊ သည်းခြေကြောင့်လည်းကောင်း၊ သလိပ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယခင်အတွေ့အကြုံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဟူ၍ လူခြောက်ဦးတို့သည် အိပ်မက်မက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခြောက်ခုတွဲ (ဆက္က) သုံးခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

7. Puthujjanacittaṃ, sotāpannacittaṃ, sakadāgāmicittaṃ, anāgāmicittaṃ, arahantacittaṃ, paccekabuddhacittaṃ, sammāsambuddhacittanti satta cittavimuttiyo.

၇. ပုထုဇဉ်စိတ်၊ သောတာပန်စိတ်၊ သကဒါဂါမ်စိတ်၊ အနာဂါမ်စိတ်၊ ရဟန္တာစိတ်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါစိတ်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါစိတ် ဟူ၍ စိတ်၏ လွတ်မြောက်မှု ခုနစ်ပါးတို့ ရှိကုန်၏။

Nārado, dhammantarī, aṃgīraso, kapilo, kaṇḍaraggisāmo, atulo, pubbakaccāyano’ti satta ācariyā ovādakārakā.

နာရဒ၊ ဓမ္မန္တရီ၊ အင်္ဂီရသ၊ ကပိလ၊ ကဏ္ဍရဂ္ဂိသာမ၊ အတုလ၊ ပုဗ္ဗကစ္စည်း ဟု ဆုံးမဩဝါဒပေးတတ်သော ဆရာကြီး ခုနစ်ဦးတို့ ရှိကုန်၏။

‘‘Jighacchāya, pipāsāya, ahinā daṭṭho, visena ca,Aggī-udaka-sattīhi akāle tattha miyyatī’’ti;

“ဆာလောင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မွတ်သိပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြွေကိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မီး၊ ရေ၊ လက်နက်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသူသည် အချိန်မတိုင်မီ (အကာလ၌) သေဆုံးရ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Ime satta janā akālamaraṇikā nāmā’ti tayo sattakā vuttā.

ဤသူခုနစ်ဦးတို့ကို 'အကာလမရဏ (အချိန်မတိုင်မီ သေဆုံးသူများ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ခုနစ်ခုတွဲ (သတ္တက) သုံးခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

8. Visamaṃ sabhayaṃ …pe… aṭṭhete parivajjiyā’ti imāni aṭṭhaṭṭhānāni paṇḍitehi parivajjanīyānīti parivajjanīyaṭṭhānaṭṭhakaṃ nāma.

၈. “မညီညွတ်သောအရပ်၊ ဘေးရှိသောအရပ် စသည်ဖြင့်... ဤရှစ်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်အပ်၏” ဟူ၍ ပညာရှိတို့ ရှောင်ကြဉ်အပ်သော ဤနေရာရှစ်ပါးတို့ကို 'ရှောင်ကြဉ်အပ်သော နေရာရှစ်ခုတွဲ (ပရိဝဇ္ဇနီယဋ္ဌာနအဋ္ဌက)' မည်၏။

Rattoduṭṭho …pe… ete athavināsakā’ti idaṃ athavināsakaṭṭhakaṃ nāma.

“ရာဂဘီလူးပူးသူ စသည်ဖြင့်... ဤသူတို့သည် စီးပွားဥစ္စာကို ဖျက်ဆီးတတ်သူများ ဖြစ်ကြ၏” ဟူသော ဤအရာကို 'စီးပွားဖျက်ဆီးတတ်သူ ရှစ်ခုတွဲ (အတ္ထဝိနာသကအဋ္ဌက)' မည်၏။

Vasena yasapucchāhi …pe… tesaṃ buddhi pabhijjatī’ti idaṃ buddhivisadakaraṇaṭṭhakaṃ nāma.

“အလိုသို့လိုက်ခြင်း၊ အခြံအရံကျော်စောခြင်းဖြင့်... ထိုသူတို့၏ ဉာဏ်ပညာသည် ဆန်းကြယ်ထက်မြက်ရ၏” ဟူသော ဤအရာကို 'ဉာဏ်ပညာကို ထက်မြက်စေတတ်သော ရှစ်ခုတွဲ (ဗုဒ္ဓိဝိသဒကရဏအဋ္ဌက)' မည်၏။

Kālaṃ desaṃ dīpaṃ kulaṃ janettimāyuṃ māsaṃ nekkhammaṃ viloketī’ti idaṃ bodhisattena vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

အခါသမယ၊ တိုင်းပြည်၊ ကျွန်း၊ အမျိုးဇာတ်၊ မယ်တော်၊ သက်တမ်း၊ လ၊ တောထွက်ခြင်း ဟူသော ဤရှစ်ပါးတို့ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်တော်မူတတ်၏။ ဤသို့ ကြည့်ရှုခြင်းကို 'ဘုရားလောင်း ဆင်ခြင်တော်မူအပ်သော ရှစ်ခုတွဲ (ဗောဓိသတ္တဝိလောကိယအဋ္ဌက)' မည်၏။

‘‘Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīraṃ āyuthiraṃ;

Anāgataṃ kusalaṃvā’ti aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’’ti;

“ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ မရောက်သေးသောခရီးလမ်း၊ ဆိပ်ကမ်း၊ ကမ်းနား၊ အသက်အရွယ်တည်တံ့ခြင်း၊ အနာဂတ်ကာလ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်တရား စသည်ဖြင့် ဤရှစ်ဌာနတို့ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်အပ်၏” ဟူသော၊

Idaṃ anāgatavilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

ဤအရာကို 'အနာဂတ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း ရှစ်ခုတွဲ (အနာဂတဝိလောကိယအဋ္ဌk)' မည်၏။

‘‘Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmakoBhisakko uttarasetu bhikkhu ceva jinaṅkuro,Ete aṭṭha anāgate aṭṭha janā vilokiyā’’ti;

“ကုန်သည်၊ မင်္ဂလာဆင်တော်၊ လှည်းမှူး၊ ရေကြောင်းပြ၊ သမားတော်၊ တံတားဦး၊ ရဟန်းနှင့် ဘုရားလောင်း ဟူသော ဤသူရှစ်ဦးတို့သည် အနာဂတ်ကာလ၌ ကြည့်ရှုဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏” ဟူသော၊

Idaṃ vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

ဤအရာကို 'ဆင်ခြင်ခြင်း ရှစ်ခုတွဲ (ဝိလောကိယအဋ္ဌက)' မည်၏။

Ratto duṭṭho’ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā’tiidaṃ ghātakaṭṭhakaṃ nāma.

ရာဂရှိသူ၊ ဒေါသရှိသူ၊ မောဟရှိသူ၊ မာန်မူသူ၊ လောဘကြီးသူ၊ ပျင်းရိသူ၊ မင်း၊ သတ်ဖြတ်သူ ဟူသော သတ်ဖြတ်တတ်သူ ရှစ်ဦးတို့ကို အရှင်နာဂသိန် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဤအရာကို 'သတ်ဖြတ်တတ်သူ ရှစ်ခုတွဲ (ဃာတကအဋ္ဌက)' မည်၏။

Vāta pittena semhena …pe… akāle tatha viyyatī’ti idaṃ akālamaraṇakāraṇaṭṭhakaṃ nāma.

“လေ၊ သည်းခြေ၊ သလိပ် စသည်ဖြင့်... ထိုသို့ အချိန်မတိုင်မီ သေဆုံးရ၏” ဟူသော ဤအရာကို 'အကာလမရဏအကြောင်းရင်း ရှစ်ခုတွဲ (အကာလမရဏကာရဏအဋ္ဌက)' မည်၏။

Na vā atho anusāsitabbo, na rāgupasaṃhitaṃ cittaṃ na dosūpasaṃhitaṃ cittaṃ na mohūpasaṃhitaṃ cittaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, dāsakammakaraporisesu nīcavuttinā bhavitabbaṃ, kāyikavācasikaṃ suṭṭhu rakkhitabbaṃ, chaḷidriyāni suṭṭhū rakkhitabbāni, mettābhāvanāya mānasaṃ upaṭṭhāpetabbanti idaṃ raññā milidena samādinnaṃ vattaṭṭhakaṃ nāma.

အကျိုးမဲ့စကားကို မပြောဆိုအပ်၊ ရာဂနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေအပ်၊ ဒေါသနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေအပ်၊ မောဟနှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေအပ်၊ ကျွန် အလုပ်သမား အစေခံတို့အပေါ်၌ နှိမ့်ချသော အမူအရာရှိရမည်၊ ကိုယ်နှုတ်အမူအရာကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်၏၊ ဣန္ဒြေခြောက်ပါးတို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်၏၊ မေတ္တာဘာဝနာဖြင့် စိတ်ကို ဖြစ်စေအပ်၏ ဟူ၍ မိလိန္ဒမင်းကြီး ဆောက်တည်အပ်သော ဤအကျင့်ဝတ် ရှစ်ပါးကို 'ကျင့်ဝတ်ရှစ်ခုတွဲ (ဝတ္တအဋ္ဌက)' မည်၏။

Pupphāpaṇaṃ gadhāpanaṃ phalāpaṇaṃ agadāpaṇaṃ osadhāpaṇaṃ amatāpaṇaṃ ratanāpaṇaṃ sabbāpaṇanti idaṃ āpaṇaṭṭhakaṃ nāmā’ti. Dasa aṭṭhakā vuttā.

ပန်းဆိုင်၊ นံ့သာဆိုင်၊ သစ်သီးဆိုင်၊ အဆိပ်ဖြေဆေးဆိုင်၊ ဆေးဝါးဆိုင်၊ အမြိုက်တရားဆိုင်၊ ရတနာဆိုင်၊ ဆိုင်စုံဆိုင် ဟူသော ဤဆိုင်ရှစ်မျိုးကို 'ဆိုင်ရှစ်ခုတွဲ (အာပဏအဋ္ဌက)' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှစ်ခုတွဲ (အဋ္ဌက) ဆယ်ခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

9.’Ratto duṭṭho ca mūḷho ca …pe… khippaṃ bhavati pākaṭanti’ idaṃ ittaranavakaṃ nāma.

၉. “ရာဂရှိသူ၊ ဒေါသရှိသူ၊ မောဟရှိသူ စသည်ဖြင့်... လျင်မြန်စွာ ထင်ရှားပေါ်လွင်တတ်၏” ဟူသော ဤအရာကို 'မကြာမီ ထင်ရှားပေါ်လွင်တတ်သော ကိုးခုတွဲ (ဣတ္တရနဝက)' မည်၏။

Navānupubbavihārasaṅkhātadhammānumajjajanavakanti dve navakā vuttā.

အနုပုဗ္ဗဝိဟာရဟု ဆိုအပ်သော တရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း 'နဝက (ကိုးခုတွဲ)' ဟူ၍ ကိုးခုတွဲ (နဝက) နှစ်ခုတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

10.

၁၀။

’Saṅghasamusukho dukkhi dhammādhipatikopi ca

“သံဃာတော်များ၏ ညီညွတ်ခြင်း၌ အတူတကွ ဝမ်းမြောက်တတ်၏၊ သံဃာတော်များ၏ ဆင်းရဲဒုက္ခ၌ အတူတကွ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ တရားတော်ကိုသာ အကြီးအမှူး ထားတတ်၏။

Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhako

မိမိအစွမ်းရှိသလောက် ဝေဖန်ပေးကမ်းတတ်၏၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်စက်ကို တိုးတက်ပြန့်ပွားစေတတ်၏။

Sammadiṭṭhipurakkhāro anaññasathuko tathā

သမ္မာဒိဋ္ဌိ အယူဝါဒကို ရှေ့သွားပြုတတ်၏၊ အခြားသော ဆရာတစ်ပါးကို မကိုးကွယ်တတ်။

Surakkho kāyakammādi samaggābhiratopi ca

ကိုယ်မှုစသည်တို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်၏၊ ညီညွတ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်တတ်၏။

Akubho na care cakke buddhādisaraṇaṅgato

သာသနာတော်၌ လိမ်လည်လှည့်ပတ်၍ မကျင့်တတ်၊ ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်တတ်၏။

Dasa upāsakaguṇā nāgasenena desitā’ti

ဤဥပါသကာဂုဏ်ဆယ်ပါးတို့ကို အရှင်နာဂသိန် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။”

Idaṃ upāsakaguṇadasakaṃ nāma.

ဤအရာကို 'ဥပါသကာဂုဏ် ဆယ်ခုတွဲ (ဥပါသကဂုဏဒသက)' မည်၏။

Gaṅgā yamunā aciravatī sarabhu mahī sidhu sarassatī vetravatī vitathā cadabhāgā’tī idaṃnadidasakaṃ nāma.

ဂင်္ဂါ၊ ယမုနာ၊ အစိရဝတီ၊ သရဘူ၊ မဟီ၊ သိန္ဓု၊ သရဿတီ၊ ဝေတြဝတီ၊ ဝိတထာ၊ စန္ဒဘာဂါ ဟူသော ဤမြစ်ဆယ်သွယ်ကို 'မြစ်ဆယ်စင်းတွဲ (နဒီဒသက)' မည်၏။

Sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo thinamiddhaṃ jarā byādhi maraṇanti idaṃ kāyānuvattakadasakaṃ nāma.

အအေး၊ အပူ၊ ဆာလောင်ခြင်း၊ မွတ်သိပ်ခြင်း၊ ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်း၊ ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်း၊ ငိုက်မြည်းခြင်း၊ အိုမင်းခြင်း၊ နာဖျားခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဟူသော ဤရုပ်အစဉ်၏ နောက်သို့ လိုက်တတ်သော တရားဆယ်ပါးကို 'ကိုယ်ခန္ဓာနောက်လိုက် တရားဆယ်ခုတွဲ (ကာယာနုဝတ္တကဒသက)' မည်၏။

Buddhe sagāravo, dhamme sagāravo, saṅghe sagāravo, sabrahmacārisu sagāravo, uddesaparipucchāsu vāyamati, savaṇabahulo hoti, bhinnasīlo’pi ākappaṃ upaṭṭhāpeti, garahabhayā kāyikavācasikañcassa surakkhitaṃ hoti, padhānābhimukhaṃ cittaṃ hoti, karontopi pāpaṃ paṭicchannaṃ ācaratī’ti idaṃ gihidussīlādhikaguṇadasakaṃ nāma.

မြတ်စွာဘုရား၌ ရိုသေခြင်း၊ တရားတော်၌ ရိုသေခြင်း၊ သံဃာတော်၌ ရိုသေခြင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ ရိုသေခြင်း၊ သင်အံမေးမြန်းခြင်း၌ အားထုတ်ခြင်း၊ အကြားအမြင်များခြင်း၊ သီလပျက်စေကာမူ အမူအရာကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်သဖြင့် ကိုယ်နှုတ်အမူအရာကို ကောင်းစွာ စောင့်စည်းခြင်း၊ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ရှေးရှုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ မကောင်းမှုကို ပြုမိစေကာမူ ဖုံးကွယ်၍ ပြုခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးကို 'သီလမရှိသော လူဝတ်ကြောင်၏ သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ဆယ်ခုတွဲ (ဂိဟိဒုဿီလာဓိကဂုဏဒသက)' မည်၏။

Avajjhakavacadhāraṇako, isisāmaññabhaṇḍaliṅgadhāraṇako, saṅghasamayamanupaviṭṭhatāya buddhadhammasaṅgharatanagatatāya padhānālayaniketavāsatāya jinasāsane dhanapariyesanato varadhammadesanato dhammadīpagatiparāyaṇatāya’ aggo buddho’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti idaṃ dakkhiṇāvasena dasakaṃ nāma.

အသတ်မခံထိုက်သော ချပ်ဝတ်တန်ဆာ (သင်္ကန်း) ကို ဝတ်ဆင်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ ရသေ့ရဟန်းတို့၏ အသုံးအဆောင် အမှတ်အသားကို ဆောင်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ သံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ ဝင်ရောက်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရား တရား သံဃာ ရတနာသုံးပါးသို့ ကပ်ရောက်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးရာ ကျောင်း၌ နေထိုင်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရားသာသနာတော်၌ တရားတည်းဟူသော ဥစ္စာကို ရှာမှီးသူ ဖြစ်ခြင်း၊ မြတ်သောတရားကို ဟောကြားသူ ဖြစ်ခြင်း၊ တရားတော်ကို မှီခိုရာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်သူ ဖြစ်ခြင်း၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' ဟု စင်ကြယ်ဖြောင့်မတ်သော အယူရှိခြင်း၊ ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့် အလှူတော်ကို သန့်ရှင်းစေခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးကို 'အလှူဒါနစင်ကြယ်ခြင်းဆိုင်ရာ ဆယ်ခုတွဲ (ဒက္ခိဏာဝသေနဒသက)' မည်၏။

Alagganatā, nirālayatā, vāgo, pahāṇaṃ, apunarāvattitā, sukhumatā, mahantatā, duranubodhatā, dullabhatā asadisatā, buddhadhammassā’ti idaṃ bodhisattaguṇadasakaṃ nāma.

ဘုရားရှင်တရားတော်၏ ကပ်ငြိမှုမရှိခြင်း၊ တွယ်တာမှုမရှိခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်း၊ နောက်ပြန်မလှည့်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ကြီးမြတ်ခြင်း၊ သိနိုင်ခဲခြင်း၊ ရနိုင်ခဲခြင်း၊ အတုမရှိခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးကို 'ဘုရားလောင်း၏ ဂုဏ်တော် ဆယ်ခုတွဲ (ဗောဓိသတ္တဂုဏဒသက)' မည်၏။

Majjajadānaṃ, samajjadānaṃ, ithidāṃ, asabhadānaṃ, cittakammadānaṃ, visadānaṃ, sathadānaṃ, saṅkhalikadānaṃ, kukkuṭasūkaradānaṃ, tulākūṭa mānanakūṭadānananti idaṃ loke adānasammatadānaṃ nāma.

သေရည်သေရက်ကို ပေးလှူခြင်း၊ ပွဲလမ်းသဘင်ကို ပေးလှူခြင်း၊ မိန်းမကို ပေးလှူခြင်း၊ နွားလားဥသဘကို ပေးလှူခြင်း၊ ပန်းချီရုပ်ပုံကို ပေးလှူခြင်း၊ အဆိပ်ကို ပေးလှူခြင်း၊ လက်နက်ကို ပေးလှူခြင်း၊ သံခြေကျင်းကို ပေးလှူခြင်း၊ ကြက်၊ ဝက်တို့ကို ပေးလှူခြင်း၊ စဉ်းလဲသော အလေးတင်းတောင်းတို့ကို ပေးလှူခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးကို လောက၌ 'အလှူဟု သမုတ်သော်လည်း အလှူမဟုတ်သော ဆယ်ခုတွဲ (အဒါနသမ္မတဒါန)' မည်၏။

Mātā badhanaṃ, pitā badhanaṃ, bhariyā badhanaṃ, puttā badhanaṃ, ñātī badhanaṃ, mittābadhanaṃ, dhanaṃ badhanaṃ, lābhasakkārobadhanaṃ, issariyaṃ badhanaṃ, pañcakāmaguṇā badhananti idaṃ badhanadasakaṃ nāma.

မိခင်ဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ဖခင်ဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ဇနီးဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ သားသမီးဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ဆွေမျိုးဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ မိတ်ဆွေဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ လာဘသက္ကာရဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ အစိုးရခြင်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့၊ ကာမဂုဏ်ငါးပါးဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ ဟူသော ဤဆယ်ပါးကို 'အနှောင်အဖွဲ့ ဆယ်ခုတွဲ (ဗန္ဓနဒသက)' မည်၏။

Vidhavā ithi, dubbalo puggalo, amittañātipuggalo, mahagghaso, anācāriyakulavāsī, pāpamitto, dhanahīno, ācariyahīno, kammahīno, payogahīno puggalo’ti idaṃ oñātabbapuggaladasakaṃ nāma.

မုဆိုးမ၊ အားနည်းသောသူ၊ မိတ်ဆွေဆွေမျိုးမရှိသောသူ၊ အစားကြီးသောသူ၊ ဆရာမရှိသော အမျိုး၌ နေသောသူ၊ မိတ်ဆွေယုတ်ရှိသောသူ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာမဲ့သောသူ၊ ဆရာသမားကင်းသောသူ၊ အလုပ်အကိုင်မရှိသောသူ၊ လုံ့လဝီရိယမရှိသောသူ ဟူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်ဆယ်ဦးကို 'နှိမ်ချအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဆယ်ခုတွဲ (ဩညာတဗ္ဗပုဂ္ဂလဒသက)' မည်၏။

Dame same khantisaṃvare yame niyame akkodhe vihiṃsāya sacce soceyye’ti dasaṭṭhānesu satataṃ cittaṃ pavattatī’ti idaṃ vessantaraguṇadasakaṃ nāmā’ti.

ကိုယ်နှုတ်ကို ဆုံးမခြင်း၊ စိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်း၊ သည်းခံခြင်း၊ စောင့်စည်းခြင်း၊ ကိုယ်ကျင့်တရားကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ စည်းကမ်းစောင့်ထိန်းခြင်း၊ အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ မှန်ကန်ခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်း ဟူသော ဤဆယ်ပါးသော ဌာနတို့၌ စိတ်ကို အစဉ်မပြတ် ဖြစ်စေတတ်၏။ ဤအရာကို 'ဝေဿန္တရာမင်းကြီး၏ ဂုဏ်ရည်ဆယ်ခုတွဲ (ဝေဿန္တရဂုဏဒသက)' မည်၏။

Ekādasa dasakā vuttā.

တစ်ဆယ့်တစ်မျိုးသော တစ်ဆယ်အစုတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

11. Ākāsassa ekādasa guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Na jāyati, najiyyati, na miyyati, na cavati, na uppajjati, duppasayho, acoraharaṇo, anissito, vihaṅgagamano, nirāvaraṇo, ananto’ti idaṃ ākāsaguṇakādasakaṃ nāma.

၁၁. နိဗ္ဗာန်သို့ ကပ်ရောက်သော ကောင်းကင်၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့ကား အဘယ်နည်း။ မမွေးဖွားခြင်း၊ မအိုမင်းခြင်း၊ မသေဆုံးခြင်း၊ မရွေ့လျောခြင်း၊ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ နှိပ်စက်ရန် ခဲယဉ်းခြင်း၊ သူခိုးတို့ မလုယူနိုင်ခြင်း၊ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မမှီဝဲအပ်ခြင်း၊ ငှက်တို့ သွားရာလမ်းဖြစ်ခြင်း၊ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု မရှိခြင်း၊ အဆုံးမရှိခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို 'ကောင်းကင်ဂုဏ် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး (အာကာသဂုဏဧကာဒသက)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Sīlapākāraṃ …pe… satipaṭṭhānavīthikanti idaṃ dhammanagaraparivārekādasakaṃ nāmā’ti dve ekādasakā vuttā.

သီလတည်းဟူသော တံတိုင်း ...ပ... သတိပဋ္ဌာန်တည်းဟူသော လမ်းမကြီး ဤသို့စသော တရားတို့သည် တရားမြို့တော်၏ ခြံရံပုံ အင်္ဂါတစ်ဆယ့်တစ်ပါး (ဓမ္မနဂရပရိဝါရဧကာဒသက) မည်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးအစု နှစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

12. Ratto rāgavasena apacitiṃ na karoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, unnaḷomānavasena, nigguṇo avisesatāya, atithaddho atisedhatāya, hīno hīnabhāvatāya,vacanakaro anissaratāya, pāpo kadariyatāya, dukkhāpito dukkhāpitatāya, luddho lobhavasena, āyūhito athasādhanavasena apacitiṃ na karotīti idaṃ apacitiakārakapuggaladvādasakaṃ nāma ekameva āgataṃ.

၁၂. (၁) တပ်မက်သောသူသည် ရာဂအစွမ်းကြောင့် အရိုအသေ မပြု၊ (၂) ပြစ်မှားသောသူသည် ဒေါသအစွမ်းကြောင့်၊ (၃) တွေဝေသောသူသည် မောဟအစွမ်းကြောင့်၊ (၄) ထောင်လွှားသောသူသည် မာနအစွမ်းကြောင့်၊ (၅) ဂုဏ်မဲ့သောသူသည် ထူးခြားသောဂုဏ် မရှိခြင်းကြောင့်၊ (၆) အလွန်ခက်ထန်သောသူသည် အလွန်ခိုင်မာသောကြောင့်၊ (၇) ယုတ်ညံ့သောသူသည် ယုတ်ညံ့သောသဘာဝကြောင့်၊ (၈) သူတစ်ပါးစကားကို နာခံရသောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင် မစိုးပိုင်ခြင်းကြောင့်၊ (၉) ယုတ်မာသောသူသည် ဝန်တိုခြင်းကြောင့်၊ (၁၀) ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သောသူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေခြင်းကြောင့်၊ (၁၁) လောဘကြီးသောသူသည် လောဘအစွမ်းကြောင့်၊ (၁၂) စီးပွားရှာဖွေနေသောသူသည် စီးပွားဖြစ်ထွန်းရေးအစွမ်းကြောင့် အရိုအသေမပြုပေ။ ဤသို့လျှင် အရိုအသေ မပြုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဆယ့်နှစ်ဦး (အပစိတိအကာရကပုဂ္ဂလဒွါဒသက) မည်သော ဤတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအစု တစ်မျိုးတည်းသာ လာရှိပေ၏။

13. Paṃsukūlikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacachābhattikaṅgaṃ āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsathatikaṅgaṃ nesajajikaṅganti idaṃ dhutaṅgaterasakaṃ nāma ekameva.

၁၃. (၁) ပံ့သုကူဓုတင်၊ (၂) တိစီဝရိတ်ဓုတင်၊ (၃) ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်၊ (၄) သပဒါနစာရိကဓုတင်၊ (၅) ဧကာသနိတ်ဓုတင်၊ (၆) ပတ္တပိုဏ်ဓုတင်၊ (၇) ခလုပစ္ဆာဘတ်ဓုတင်၊ (၈) အာရညကင်ဓုတင်၊ (၉) ရုက္ခမူဓုတင်၊ (၁၀) အဗ္ဘောကာသိကဓုတင်၊ (၁၁) သောသာနိကဓုတင်၊ (၁၂) ယထာသန္ထတိက်ဓုတင်၊ (၁၃) နေသဇ္ဇိကဓုတင် ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓုတင်အစု (ဓုတင်္ဂတေရသက) သည် တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိပေ၏။

14. Cuddasabuddhañāṇavasena cuddasakaṃ veditabbaṃ.

၁၄. မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော် တစ်ဆယ့်လေးပါး အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးခုအစု (စုဒ္ဒသက) ကို သိအပ်၏။

16. Alaṅkārapaḷibodho, maṇḍanapaḷibodho, telamakkhanapaḷibodho, vaṇṇapaḷibodho, mālāpaḷibodho, gadhapaḷibodho, vāsapaḷibodho, harīṭakipaḷibodho, āmalakapaḷibodho, raṅgapaḷibodho, badhanapaḷibodho, kocchapaḷibodho, kappakapaḷibodho, vijaṭanapaḷibodho, ūkāpaḷibodho, kesesu lūyantesu socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kadanti sammohaṃ āpajjantīti idaṃ kesapaḷibodhasoḷakaṃ.

၁၆. ဆံပင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ (၁) တန်ဆာဆင်ခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၂) ပြင်ဆင်ခြယ်သခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၃) ဆီလိမ်းခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၄) နံ့သာမှုန့်လိမ်းခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၅) ပန်းပန်ခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၆) နံ့သာရည်လူးခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၇) အမွှေးနံ့သာ ပေါင်းတင်ခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၈) ဖန်ခါးသီးဖြင့် ခေါင်းဆေးခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၉) ဆီးဖြူသီးဖြင့် ခေါင်းဆေးခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၀) ဆိုးဆေးဆိုးခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၁) ဆံပင်ချည်နှောင်ခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၂) ဘီးဖြင့်ဖြီးခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၃) ဆံပင်ညှပ်ခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၄) ဆံပင်ရှင်းခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၅) သန်းရှာခြင်းဟူသော ကြောင့်ကြမှု၊ (၁၆) ဆံပင်တို့ ပြတ်တောက်ကြွေလွင့်သောအခါ စိုးရိမ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း၊ ငိုကြွေးခြင်း၊ ရင်ဘတ်စည်တီး ကန္တုပ္ပတ်ခြင်း၊ မိန်းမောတွေဝေခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်း ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော တရားသည် ဆံပင်ကြောင့် ကြောင့်ကြရခြင်း တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး (ကေသပဠိဗောဓသောဠသက) မည်၏။

Tiracchanagato peto micchādiṭṭhito kuhako mātughātako pitughātako arahantaghātako lohituppādako saṅghabhedako tithiyapakkantako theyyasaṃvāsako bhikkhunīdūsako terasannaṃ garukāpattīnaṃ aññataraṃ āpajjivā avuṭṭhito paṇḍako, ubhatobyañjanako, ūnasattavassako’ti idaṃ adhammābhisamayapuggalasoḷasakantī dve soḷasakā vuttā.

(၁) တိရစ္ဆာန်၊ (၂) ပြိတ္တာ၊ (၃) မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ (၄) လှည့်ပတ်တတ်သူ၊ (၅) အမိကို သတ်သောသူ၊ (၆) အဘကို သတ်သောသူ၊ (၇) ရဟန္တာကို သတ်သောသူ၊ (၈) ဘုရားရှင်၏ သွေးတော်ကို စိမ့်အောင်ပြုသောသူ၊ (၉) သံဃာသင်းခွဲသောသူ၊ (၁၀) တိတ္ထိဘောင်သို့ ကူးပြောင်းသွားသောသူ၊ (၁၁) ခိုးဝတ်သောသူ၊ (၁၂) ဘိက္ခုနီမကို ဖျက်ဆီးသောသူ၊ (၁၃) တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သံဃာဒိသိသ် အာပတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အာပတ်သို့ ရောက်၍ မကုစားရသေးသောသူ၊ (၁၄) ပဏ္ဍုက်၊ (၁၅) ဥဘတောဗျည်း၊ (၁၆) ခုနစ်နှစ်အောက် ကလေးသူငယ် ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော တရားသည် တရားထူးမရနိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဆယ့်ခြောက်ဦး (အဓမ္မာဘိသမယပုဂ္ဂလသောဠသက) မည်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးအစု နှစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

17. Abhijānato sati uppajjati kaṭumikāya, oḷārikaviññāṇato hitaviññāṇato ahitaviññāṇato sabhāganimittato vīsabhāganimittato kathābhiñañāṇato lakkhaṇato saraṇato muddato gaṇanāto dhāraṇato bhāvanato potthakanibadhanato upanikkhepato anubhutato sati uppajjatīti idaṃ satiuppajjanākārasattarasakaṃ ekameva.

၁၇. သတိသည် (၁) အထူးသဖြင့် သိခြင်းကြောင့်၊ (၂) ချဉ်ဖျဉ်း စပ်ရှားသော အရသာရှိသော အရာဝတ္ထုကို စားဖူးသဖြင့်လည်းကောင်း၊ (၃) ကြမ်းတမ်းသော သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၄) အကျိုးရှိသော သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၅) အကျိုးမရှိသော သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၆) တူမျှသော အမှတ်အသားကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၇) မတူမျှသော အမှတ်အသားကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၈) စကားဖြင့် အသိပေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၉) အမှတ်အသား လက္ခဏာကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၀) အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၁) လက်ခလုပ် အမှတ်အသားကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၂) ရေတွက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၃) ဆောင်ထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၄) ပွားများခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၅) စာအုပ်စာတမ်း၌ ရေးသားထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၆) အပ်နှံထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (၁၇) ခံစားဖူးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် သတိဖြစ်ပေါ်ကြောင်း အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး (သတိဥပ္ပဇ္ဇနကာရသတ္တရသက) ဟူသော ဤတရားသည် တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိပေ၏။

18. Aṭṭhārasabuddhadhammavasena aṭṭhārasakaṃ veditabbaṃ.

၁၈. တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘုရားရှင်တို့၏ သီးခြားတရားတော်များ (အဋ္ဌာရသဗုဒ္ဓဓမ္မ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးအစု (အဋ္ဌာရသက) ကို သိအပ်၏။

19. Suti sumuti saṃkhyayogā ñāyavesesikā gaṇitā gadhabbā tikicchā catubbedā purāṇā itihāsajotisā māyā hetu mantanā yuddhā chadasā buddhavacanena ekūnavīsatīti idaṃ rañño sikkhitasathekūnavisatikaṃ.

၁၉. သုတိကျမ်း၊ သမ္မုတိကျမ်း၊ သင်္ချာကျမ်း၊ ယောဂကျမ်း၊ နျာယကျမ်း (တက္ကဗေဒကျမ်း)၊ ဝေသေသိကကျမ်း၊ ဂဏန်းအတတ်၊ ဂီတအတတ်၊ ဆေးကုသခြင်းအတတ်၊ ဗေဒင်လေးပုံ၊ ပုရာဏ်ကျမ်း၊ ဣတိဟာသကျမ်း (ရာဇဝင်သမိုင်း)၊ ဇောတိသကျမ်း (နက္ခတ်ဗေဒင်)၊ မျက်လှည့်အတတ်၊ အကြောင်းပြကျမ်း၊ မန္တရားကျမ်း၊ စစ်ထိုးခြင်းအတတ်၊ ဆန်းကျမ်း၊ ဗုဒ္ဓဝစန (မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်) ဟူသော တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော တရားတို့သည် မင်းတို့ သင်ယူအပ်သော အတတ်ပညာ တစ်ဆယ့်ကိုးပါး (ရညော သိက္ခိတသတ္ထဧကူနဝီသတိက) မည်၏။

22. Aggo yamo seṭṭho niyamo hāro vihāro saṃyamo saṃvaro khanti soraccaṃ ekantacariyā ekattābhirati paṭisallānaṃ hiri ottappaṃ vīriyaṃ appamādo sikkhāpadānaṃ uddeso paripucchā sīlādiabhirati nirālayatā sikkhāpadapāripūritāti bāvīsatisamaṇakaraṇā dhammā kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo cā’ti dve liṅgāni pakkhipivā vadanakāraṇaguṇabāvīsatikaṃ.

၂၂. (၁) အမြတ်ဆုံးဖြစ်ခြင်း၊ (၂) စောင့်စည်းခြင်း၊ (၃) မြတ်ပြတ်ခြင်း၊ (၄) စနစ်တကျ ကျင့်ခြင်း၊ (၅) သံသရာမှ ဆွဲထုတ်ဆောင်ယူခြင်း၊ (၆) တရားသဖြင့် နေခြင်း၊ (၇) ကိုယ်နှုတ်ကို စောင့်စည်းခြင်း၊ (၈) ဣန္ဒြေကို ပိတ်ပင်စောင့်စည်းခြင်း၊ (၉) သည်းခံခြင်း၊ (၁၀) ကောင်းစွာ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ (၁၁) တစ်ဦးတည်း ကျင့်ခြင်း၊ (၁၂) တစ်ဦးတည်း မွေ့လျော်ခြင်း၊ (၁၃) ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း၊ (၁၄) အရှက်ရှိခြင်း၊ (၁၅) အကြောက်ရှိခြင်း၊ (၁၆) ဝီရိယရှိခြင်း၊ (၁၇) မမမေ့မလျော့ခြင်း၊ (၁၈) သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပါတိမောက်ပြခြင်း၊ (၁၉) အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်း၊ (၂၀) သီလစသည်တို့၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ (၂၁) ငြိတွယ်မှု မရှိခြင်း၊ (၂၂) သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း ဟူသော ရဟန်းပြုတတ်သော တရား ၂၂ ပါးနှင့် ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ရုံခြင်း၊ ကတုံးတုံးခြင်း ဟူသော ရဟန်း၏ အမှတ်အသား နှစ်ပါးတို့ကို ထည့်သွင်း၍ ရဟန်းဟု ခေါ်ဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဂုဏ်တော်နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါး (ဝဒနကာရဏဂုဏဗာဝီသတိက) မည်၏။

25. Ārakkhā sevanā ceva pamattappamattā tathā seyyāvakāso gelaññaṃ bhojanaṃ labbhakañceva viseso ca vijāniyā pattabhattaṃ saṃvibhaje assāso ca paṭicāro gāmaviharaṃ cārā be sallāpo pana kātabbo chiddaṃ disvā khameyya ca sakkaccākhaṇḍakārī dve arahassāsesakāri dve janeyya janakaṃ cittaṃ vaḍḍhicitataṃ janeyya ca sikkhābale ṭhapeyya naṃ mettaṃ cittañca bhāvaye. Na jahe apadāya ca karaṇīye ca ussukaṃ paggahe khalikaṃ dhamme. Iti paṃcavīsa guṇāmilidena pakāsitā’ti idaṃ antevāsikamhi ācariyena kataguṇapaṃcavīsatikaṃ

၂၅. ဆရာသည် တပည့်အပေါ်၌ (၁) စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ (၂) မှီဝဲဆည်းကပ်စေခြင်း၊ (၃) မေ့လျော့ခြင်း ရှိမရှိကို စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ (၄) အိပ်ရာနေရာ ခင်းကျင်းပေးခြင်း၊ (၅) အခွင့်အလမ်းပေးခြင်း၊ (၆) ဖျားနာသောအခါ ပြုစုခြင်း၊ (၇) ဆွမ်းဘောဇဉ် ပေးခြင်း၊ (၈) ရသင့်ရထိုက်သည်ကို ပေးခြင်း၊ (၉) ထူးခြားသော အသိပညာကို သိစေခြင်း၊ (၁၀) ရရှိသော ဆွမ်းပွဲကို ခွဲဝေပေးခြင်း၊ (၁၁) သက်သာရာရစေခြင်း (အားပေးခြင်း)၊ (၁၂) လိုက်လံပြုစုခြင်း၊ (၁၃) ရွာတွင်းသို့ လိုက်ပါသွားခြင်း၊ (၁၄) ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်း၊ (၁၅) တရားစကား ပြောဆိုခြင်း၊ (၁၆) အပြစ်ကို မြင်သော်လည်း သည်းခံခြင်း၊ (၁၇) ရိုသေစွာ ပြုလုပ်ခြင်း၊ (၁၈) မပြတ်မလပ် ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ (၁၉-၂၀) လျှို့ဝှက်ချက်မရှိဘဲ ပြောကြားခြင်း နှစ်မျိုး၊ (၂၁) မိဘကဲ့သို့သော စိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ (၂၂) ကြီးပွားတိုးတက်လိုသော စိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ (၂၃) သိက္ခာအင်အား၌ တည်စေခြင်း၊ (၂၄) မေတ္တာစိတ်ကို ပွားများစေခြင်း၊ (၂၅) ဘေးအန္တရာယ် ကြုံသော်လည်း စွန့်ပစ်မသွားခြင်းနှင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ လုံ့လစိုက်ခြင်း၊ ချွတ်ယွင်းမှုရှိက ထိန်းမတ်ပေးခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အရှင်မိလိန္ဒမင်းအား ပြသအပ်သော ဆရာသည် တပည့်အပေါ်၌ ပြုအပ်သော ဂုဏ်အင်္ဂါ နှစ်ဆယ့်ငါးပါး (အန္တေဝါသိကမှိ အာစရိယေန ကတဂုဏပဉ္စဝီသတိက) မည်၏။

Kodho upanāho makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thamho sāramho māno atimāno mado pamādo thinamiddhaṃ nadi ālasyaṃ pāpamittatā rūpā saddā gadhā rasā phoṭṭhabbā budhā pipāsā aratīti idaṃ cittadubbalīkaraṇadhammapañcavīsatikanti dve pañcavīsatikā vuttā.

(၁) အမျက်ထွက်ခြင်း၊ (၂) ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊ (၃) ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း၊ (၄) ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း၊ (၅) ငြူစူခြင်း၊ (၆) ဝန်တိုခြင်း၊ (၇) လှည့်ပတ်ခြင်း၊ (၈) စဉ်းလဲခြင်း၊ (၉) ခက်ထန်ခြင်း၊ (၁၀) ဂုဏ်ပြိုင်အသားယူခြင်း၊ (၁၁) ထောင်လွှားခြင်း၊ (၁၂) အလွန်ထောင်လွှားခြင်း၊ (၁၃) ယစ်မူးခြင်း၊ (၁၄) မေ့လျော့ခြင်း၊ (၁၅) ငိုက်မြည်းပျင်းရိခြင်း၊ (၁၆) တဏှာရေယာဉ်၊ (၁၇) ပျင်းရိခြင်း၊ (၁၈) ယုတ်မာသော မိတ်ဆွေရှိခြင်း၊ (၁၉) သာယာဖွယ် အဆင်း၊ (၂၀) သာယာဖွယ် အသံ၊ (၂၁) သာယာဖွယ် အနံ့၊ (၂၂) သာယာဖွယ် အရသာ၊ (၂၃) သာယာဖွယ် အတွေ့၊ (၂၄) ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း၊ (၂၅) မမွေ့လျော်ခြင်း ဟူသော ဤတရားတို့သည် စိတ်ကို အားနည်းစေတတ်သော တရား နှစ်ဆယ့်ငါးပါး (စိတ္တဒုဗ္ဗလီကရဏဓမ္မပဉ္စဝီသတိက) မည်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်ငါးပါးအစု နှစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

28. Paṭisallānaṃ paṭisalliyamānaṃ puggalaṃ rakkhati. Āyuṃ vaḍḍheti, balaṃ vaḍḍheti, vajjaṃ pidahati, ayasaṃ apaneti, yasaṃ upadahati, aratiṃ apaneti, ratiṃ upadahati, bhayaṃ apaneti, vesārajjaṃ karoti, kosajjaṃ apaneti, vīriyaṃ abhijaneti, rāgaṃ apaneti, dosaṃ apaneti, mohaṃ apaneti, mānaṃ nihanti, vitakkaṃ bhañjati, cittamekaggaṃ karoti, mānasaṃ sinehayati, hāsaṃabhijaneti, garukaṃkaroti, mānaṃ uppādayati, namassiyaṃ karoti, pītiṃ pāpeti, pāmojjaṃ karoti, saṅkhārānaṃ sabhāvaṃ dassayati, bhavapaṭisadhiṃ ugghāṭeti, sabbasāmaññaṃ detīti idaṃpaṭisallāne guṇaṭṭhavīsatikaṃ.

၂၈. ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်းသည် ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို စောင့်ရှောက်၏။ (၁) အသက်ကို တိုးပွားစေ၏၊ (၂) အားဗလကို တိုးပွားစေ၏၊ (၃) အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်စေ၏၊ (၄) အကျော်အစောမဲ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၅) ကျော်စောမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေ၏၊ (၆) မမွေ့လျော်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၇) မွေ့လျော်မှုကို ဖြစ်ထွန်းစေ၏၊ (၈) ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၉) ရဲရင့်ခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ (၁၀) ပျင်းရိခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၁၁) ဝီရိယကို ဖြစ်ထွန်းစေ၏၊ (၁၂) ရာဂကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၁၃) ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၁၄) မောဟကို ပယ်ဖျောက်၏၊ (၁၅) မာနကို နှိမ်နင်း၏၊ (၁၆) မိစ္ဆာဝိတက်ကို ဖျက်ဆီး၏၊ (၁၇) စိတ်ကို တည်ကြည်ငြိမ်သက် (ဧကဂ္ဂတာ) ဖြစ်စေ၏၊ (၁၈) စိတ်နှလုံးကို နူးညံ့ပျော့ပျောင်းစေ၏၊ (၁၉) ရွှင်လန်းမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေ၏၊ (၂၀) လေးစားဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုတတ်၏၊ (၂၁) သူတစ်ပါးတို့၏ အလေးဂရုပြုခြင်းကို ဖြစ်စေ၏၊ (၂၂) ရှိခိုးထိုက်သူ ဖြစ်စေ၏၊ (၂၃) ပီတိသို့ ရောက်စေ၏၊ (၂၄) ပါမောဇ္ဇကို ပြုတတ်၏၊ (၂၅) သင်္ခါရတရားတို့၏ သဘာဝကို ပြသ၏၊ (၂၆) ဘဝသံသရာ ပဋိသန္ဓေကို ဖြတ်တောက်၏၊ (၂၇) ရဟန်းတရား အားလုံးကို ပေးတတ်၏။ ဤသည်ကား ဆိတ်ငြိမ်စွာနေခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး (ပဋိသလ္လာနေ ဂုဏအဋ္ဌဝီသတိက) မည်၏။

Mahosadho mahārāja sūro, hirimā, ottāpī, sapakkho, mittasampanno, khamo, sīlavā, saccavādī, soceyyasampanno, akodhano, anatimānī, anusūyako, vīriyavā, āyūhako, saṅgāhako, saṃvibhāgī, sakhilo, nivātavutti, asaṭho, amāyāvī, buddhisampanno, kittimā, vijjāsampanno, hitesī upanissitānaṃ, abhirūpo dassanīyo, pathito sabbajanassa, dhanavā yasavā’ti idaṃ mahosadhaguṇaṭṭhavīsatikaṃ iti dve aṭṭhavīsatikā vuttā.

“မြတ်သောမင်းကြီး၊ မဟောသဓာသုခမိန်သည် (၁) ရဲရင့်သူ၊ (၂) အရှက်ရှိသူ၊ (၃) အကြောက်ရှိသူ၊ (၄) အခြံအရံရှိသူ၊ (၅) မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ (၆) သည်းခံတတ်သူ၊ (၇) သီလရှိသူ၊ (၈) သစ္စာရှိသူ၊ (၉) စင်ကြယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ (၁၀) အမျက်ဒေါသမရှိသူ၊ (၁၁) ထောင်လွှားခြင်းမရှိသူ၊ (၁၂) ငြူစူခြင်းမရှိသူ၊ (၁၃) ဝီရိယရှိသူ၊ (၁၄) လုံ့လစိုက်ထုတ်တတ်သူ၊ (၁၅) သင်္ဂဟတရားဖြင့် ချီးမြှောက်တတ်သူ၊ (၁၆) ခွဲဝေပေးကမ်းတတ်သူ၊ (၁၇) သာယာစွာ ပြောဆိုတတ်သူ၊ (၁၈) နှိမ့်ချတတ်သူ၊ (၁၉) မစဉ်းလဲသူ၊ (၂၀) မာယာမရှိသူ၊ (၂၁) ပညာဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသူ၊ (၂၂) ကျော်စောသူ၊ (၂၃) အတတ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ (၂၄) မိမိကို မှီတင်းနေထိုင်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသူ၊ (၂၅) အဆင်းလှသူ၊ (၂၆) ကြည့်ချင်စဖွယ်ရှိသူ၊ (၂) လူအပေါင်းတို့ သိရှိကျော်ကြားသူ၊ (၂၈) စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် အခြံအရံ ကျော်စောမှုရှိသူ ဖြစ်သည်။” ဤသည်ကား မဟောသဓာ၏ ဂုဏ်အင်္ဂါ နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး (မဟောသဓဂုဏအဋ္ဌဝီသတိက) မည်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးအစု နှစ်မျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

30. Imehi terasahi dhutaguṇehi pubbe āsevitehi nisevitehi ciṇṇehi pariciṇṇehi caritehi paripūritehi nimittabhūtehi ariyasāvako idha bhave tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti katamehi tiṃsaguṇavarehi? Siniddhamudumaddavamettacitto hoti, ghātitahatavihatakileso hoti, hatanihatamānadappo hoti, acaladaḷhaniviṭṭhanibbematikasaddho hoti, paripuṇṇa-pīṇita. Pahaṭṭhalobhaniya-santa-sukha-samāpattilābhī hoti, sīla-vara-pavara-asama-sucigadhaparibhāvito hoti, devamanussānaṃ piyo hoti manāpo, khīṇāsava-ariyapuggala-pathito hoti, devamanussānaṃ vaditapūjito thutathavitathomitapasatho, idha vā huraṃ vā lokena anupalitto, appathokavajje’pi bhayadassāvī, vipula-vara-sampattikāmānaṃ maggaphalavarathasādhano, ayācitavipulapaṇītapaccayabhāgī, aniketasano, dhānajjhāyitapavaravihārī, vijaṭitakilesajālavathuko, bhinna-bhagga-saṅkuṭita-samhina-gatinivāraṇo, akuppadhammo, ahīnītavāso, anavajjabhogī, gativimutto, uttiṇṇasabbavicikiccho, vimuttijjhāyitatto, diṭṭhadhammo, acaladaḷhabhīruttāṇamupagato, samucchinnānusayo, sabbāsavakkhayampatto, santasukhasamāpattivihārabahulo, sabbasamaṇaṇaguṇasamupeto, imehi tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti. Iti dhutaṅgaguṇānisaṃsaguṇavaratiṃsakaṃ.

၃၀. ရှေး၌ မှီဝဲအပ်၊ ထပ်တလဲလဲ မှီဝဲအပ်၊ လေ့ကျင့်အပ်၊ အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်အပ်၊ ကျင့်အပ်၊ ပြည့်စုံစေအပ်ကုန်သော အကြောင်းရင်းသဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော ဤဓုတင်ဂုဏ် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ကြောင့် အရိယာသာဝကသည် ဤဘဝ၌ မြတ်သောဂုဏ်သုံးဆယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ အဘယ်မြတ်သောဂုဏ်သုံးဆယ်တို့နည်း ဟူမူ - စေးပျစ် နူးညံ့ သိမ်မွေ့သော မေတ္တာစိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ သတ်အပ်၊ ဖျက်ဆီးအပ်၊ ကင်းစေအပ်သော ကိလေသာရှိသူ ဖြစ်၏၊ သတ်အပ်၊ နှိပ်နင်းအပ်သော မာန်မူခြင်း ‘ဒပ္ပ’ ရှိသူ ဖြစ်၏၊ မလှုပ်မရှေ မြဲမြံစွာ သက်ဝင်သော ယုံမှားကင်းသော သဒ္ဓါတရားရှိသူ ဖြစ်၏၊ ပြည့်စုံ နှစ်သက် ရွှင်လန်း အံ့ဩဖွယ်ရှိသော ငြိမ်းချမ်းသာယာသော သမာပတ်တို့ကို ရရှိသူ ဖြစ်၏၊ မြတ်လှစွာသော အတုမရှိ စင်ကြယ်သော သီလရနံ့ဖြင့် ထုံအပ်သူ ဖြစ်၏၊ နတ်လူတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ စိတ်နှလုံးကို ပွားစေတတ်သူ ဖြစ်၏၊ ရဟန္တာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့က ချီးမွမ်းအပ်သူ ဖြစ်၏၊ နတ်လူတို့ ရှိခိုးပူဇော်အပ် ချီးကျူးထောမနာပြုအပ်သူ ဖြစ်၏၊ ဤလောက၌သော်လည်းကောင်း၊ တပါးသော လောက၌သော်လည်းကောင်း လောကဓံဖြင့် မလိမ်းကျံအပ်သူ ဖြစ်၏၊ အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌လည်း ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ပြန့်ပြော မြတ်သော စည်းစိမ်ကို အလိုရှိသူတို့အား မြတ်သော မဂ်ဖိုလ် အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သူ ဖြစ်၏၊ မတောင်းအပ်ဘဲ ပြန့်ပြော မွန်မြတ်သော ပစ္စည်းလေးပါးကို ရထိုက်သူ ဖြစ်၏၊ တွယ်တာရာ ကင်းသော နေရာထိုင်ခင်း ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ဈာန်တရားဖြင့် စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုတတ်သော မြတ်သော နေခြင်း ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ကိလေသာကွန်ရက်ကို ရှင်းလင်းပြီးသော တည်ရာ (စိတ်နှလုံး) ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ခွဲခြမ်း ဖျက်ဆီး တွန့်တို ပယ်ရှားအပ်သော ဂတိ၏ ပိတ်ဆို့ခြင်း ရှိသူ ဖြစ်၏၊ မပျက်စီးနိုင်သော တရားရှိသူ (အကုပ္ပဓမ္မ) ဖြစ်၏၊ မယုတ်ညံ့သော နေခြင်းရှိသူ ဖြစ်၏၊ အပြစ်ကင်းသော သုံးဆောင်ခြင်း ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ဂတိတို့မှ လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ယုံမှားခြင်းမှ ကူးမြောက်ပြီးသူ ဖြစ်၏၊ လွတ်မြောက်မှု နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဈာန်ဝင်စားသော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ တရားတော်ကို ကိုယ်တိုင် မြင်ပြီးသူ ဖြစ်၏၊ မလှုပ်မရှေ မြဲမြံစွာ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဖျက်ဆီးကြောင်း ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်သူ ဖြစ်၏၊ အနုသယကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသူ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်သူ ဖြစ်၏၊ ငြိမ်းချမ်းသာယာသော သမာပတ် ချမ်းသာဖြင့် များစွာ နေလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ဤမြတ်သော ဂုဏ်သုံးဆယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဓုတင်ဂုဏ်၏ အကျိုးဖြစ်သော မြတ်သောဂုဏ်သုံးဆယ် ဖြစ်သတည်း။

Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, sokopi paridevopi dukkho,upāyāsopi appiyehi sampayogopi piyehi vippayogopi, mātumaraṇampi pitumaraṇampi bhātumaraṇampi bhaginimaraṇampi ñātimaraṇampi ñātibyasanampi bhogavyasanampi sīlabyasanampi diṭṭhibyasanampi rājabyasanampi corabyasanampi veribhayampi dubbhikkhabhayampi aggibhayampi dukkhaṃ, udakabhayampi dukkhaṃ, ūmibhayampi āvaṭṭabhayampi kumbhīlabhayampi suṃsumārabhayampi attānuvādabhayampi parānuvādabhayampi asilokabhayampi daṇḍabhayampi duggatibhayampi parisasārajjabhayampi ājīvikabhayampi maraṇabhayampi mahābhayampi vettehi tāḷanampi kasāhi tāḷanampi aḍḍhadaṇḍakehi tāḷanampi hathacchedampi pādacchedampi nāsacchedampi kaṇṇacchedampi kaṇṇanāsacchedampi biḷaṅgathālikampi saṅkhamuṇḍikampi rāhumukhampi jotimalikampi hathapajjotikampi erakavattikampi cīrakavāsikampi eneyyakampi balisamaṃsikampi kahāpaṇikampi khārāpatacchikampi paḷighaparivattikampi palālapīṭhikampi tattenapi telena osiñcanampi sunakhehi khādāpanampi jīvasūlāropaṇampi asināsīsacchedanampīti idaṃ dukkhasaṭṭhikaṃ.

ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ‘ဇာတိ’ သည်လည်း ဆင်းရဲ၏၊ အိုရခြင်း ‘ဇရာ’ သည်လည်း ဆင်းရဲ၏၊ နာရခြင်း ‘ဗျာဓိ’ သည်လည်း ဆင်းရဲ၏၊ သေရခြင်း ‘မရဏ’ သည်လည်း ဆင်းရဲ၏၊ စိုးရိမ်ရခြင်း ‘သောက’ သည်လည်းကောင်း၊ ငိုကြွေးရခြင်း ‘ပရိဒေဝ’ သည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏၊ ပြင်းစွာ ပင်ပန်းရခြင်း ‘ဥပါယာသ’ သည်လည်းကောင်း၊ မချစ်မနှစ်သက်အပ်သော သူတို့နှင့် အတူတကွ နေရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်နှစ်သက်အပ်သော သူတို့နှင့် ကွဲကွာရခြင်းသည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏။ မိခင်သေဆုံးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဖခင်သေဆုံးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ညီနောင်အစ်ကိုသေဆုံးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နှမအစ်မသေဆုံးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးသေဆုံးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သီလပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ မင်းဘေးကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ခိုးသူဘေးကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ရန်သူဘေးသည်လည်းကောင်း၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသောဘေးသည်လည်းကောင်း၊ မီးဘေးသည်လည်းကောင်း၊ ရေဘေးသည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏။ လှိုင်းတံပိုးဘေးသည်လည်းကောင်း၊ ရေဝဲဘေးသည်လည်းကောင်း၊ မိကျောင်းဘေးသည်လည်းကောင်း၊ ရေသူရဲဘေးသည်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို စွပ်စွဲခြင်း ‘အတ္တာနုဝါဒဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ သူတပါးက စွပ်စွဲခြင်း ‘ပရာနုဝါဒဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောမှုမရှိခြင်း ‘အသိလောကဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ ဒဏ်ခတ်ခံရခြင်း ‘ဒဏ္ဍဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိဘဝသို့ ရောက်ရခြင်း ‘ဒုဂ္ဂတိဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ ပရိသတ်အလယ်၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ‘ပရိသသာရဇ္ဇဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးမှုခက်ခဲခြင်း ‘အာဇီဝိကဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ သေရမည့်ဘေး ‘မရဏဘေး’ သည်လည်းကောင်း၊ မဟာဘေးကြီးသည်လည်းကောင်း၊ ကြိမ်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နှံပါးတို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ တုတ်တိုတို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ လက်ပြတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ခြေပြတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းပြတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နားရွက်ပြတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ နားရွက်နှာခေါင်းပြတ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ပိုးချဉ်ရည်အိုးကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ဗิဠင်္ဂထာလိက) သည်လည်းကောင်း၊ ခရုသင်းဦးပြည်းပြု၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (သခၤမု႑ိက) သည်လည်းကောင်း၊ ရာဟုခံတွင်းပြု၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ရာဟုမုခ) သည်လည်းကောင်း၊ မီးဆန်းတန်ဆာဆင်၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ဇောတိမာလိက) သည်လည်းကောင်း၊ လက်မီးတုတ်ပြု၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ฮတ္ထပဇ္ဇောတိက) သည်လည်းကောင်း၊ ဖျာကြမ်းဝတ်ကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ဧရကဝတ္တိက) သည်လည်းကောင်း၊ လျှော်တေဝတ်ကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (စီရကဝါသိက) သည်လည်းကောင်း၊ သမင်ဒူးကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ဧဏေယျက) သည်လည်းကောင်း၊ ငါးမျှားချိတ်ဖြင့် ဆွဲငင်၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ဗလိသမံသိက) သည်လည်းကောင်း၊ အသပြာကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ကဟာပဏိက) သည်လည်းကောင်း၊ ဆားရည်ပက်၍ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ခါရာပတစ္ဆိက) သည်လည်းကောင်း၊ တံခါးကျင်လည်သကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ပဠိဃပရိဝတ္တိက) သည်လည်းကောင်း၊ ကောက်ရိုးပလ္လင်ကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခံရခြင်း (ပလာလပီဌိက) သည်လည်းကောင်း၊ ပူပြင်းသောဆီဖြင့် အဖျန်းခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ခွေးတို့ဖြင့် အကိုက်ခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အရှင်လတ်လတ် တံကျင်လျှိုခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သန်လျက်ဖြင့် ဦးခေါင်းကို အဖြတ်ခံရခြင်းသည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏။ ဤသည်ကား ခြောက်ဆယ်သော ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခသဋ္ဌိက) ဖြစ်သတည်း။

Saṅkhamuṇḍakanti saṅkhamuṇḍakammakaraṇaṃ taṃ karontā uttaroṭṭhassa ubhayato kaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chidivā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ kavā daṇḍakena veḍhavā uppāṭenti saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati tato sīsakaṭāhaṃthūlasakkharāhi ghaṃsivā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti.

ခရုသင်းဦးပြည်းပြု၍ ညှဉ်းဆဲခြင်း (သခၤမု႑ိက) ဟူသည် ခရုသင်းဦးပြည်းပြု၍ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် နှုတ်ခမ်းအထက် နှစ်ဖက်သော နားရွက်စွန်းနှင့် လည်ကုပ်တိုင်အောင် အရေကို ခွဲဖြတ်၍၊ ဆံပင်အားလုံးကို တစ်ခုတည်းသော အထုပ်ပြုလျက် တုတ်ငယ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ကာ ဆွဲနုတ်ကြကုန်၏။ ဆံပင်နှင့်တကွ အရေသည် ကွာကျလာ၏။ ထိုအခါ ဦးခေါင်းခွံကို ကြမ်းတမ်းသော သဲကျောက်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ဆေးကြောသဖြင့် ခရုသင်းအဆင်းကဲ့သို့ ဖြူဖွေးစေကုန်၏။

Tatha biḷaṅgathālikanti kañjiyokkhalikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā sisakaṭāhaṃ uppāṭevā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahevā tatha pakkhipanti. Tena mathaluṅgaṃ pakkaṭhivā upari uttarati.

ထို ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့တွင် ပိုးချဉ်ရည်အိုးကဲ့သို့ ပြုခြင်း (ဗิဠင်္ဂထာလိက) ဟူသည် ပိုးချဉ်ရည်အိုးကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုတည်း။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် ဦးခေါင်းခွံကို ခွာ၍ ပူပြင်းသော သံလုံးကို ညှပ်ဖြင့်ကိုင်ကာ ထိုဦးခေါင်းခွံထဲသို့ ထည့်ကြကုန်၏။ ထိုသံလုံး၏ အပူရှိန်ကြောင့် ဦးနှောက်သည် ဆူပွက်လျက် အထက်သို့ ဖိတ်လျှံတက်လာ၏။

Rāhumukhanti rāhumukhakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā vivarivā antomukhe dīpaṃ jālenti. Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti lohitaṃpaggharivā mukhaṃ pūreti.

ရာဟုခံတွင်းပြုခြင်း (ရာဟုမုခ) ဟူသည် ရာဟုခံတွင်းကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုတည်း။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် နှုတ်ခမ်းကို သံကုံးဖြင့် ဟစိပွင့်စေပြီးလျှင် ခံတွင်းထဲ၌ ဆီမီးကို ထွန်းညှိကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် နားရွက်စွန်းမှ စတင်၍ ခံတွင်းကို ဆောက်ဖြင့် တူးဆွကြကုန်၏။ သွေးတို့သည် ယိုစီးကျလျက် ခံတွင်းသို့ ပြည့်လာ၏။

Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhevā ālimpenti.

မီးဆန်းတန်ဆာဆင်ခြင်း (ဇောတိမာလိက) ဟူသည် တစ်ကိုယ်လုံးကို ဆီစိမ်ထားသော အဝတ်စုတ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ မီးရှို့ကြကုန်၏။

Hathapajjotikanti hathe telapilotikāya veṭhevā pajjālenti.

လက်မီးတုတ်ပြုခြင်း (ဟတ္ထပဇ္ဇောတိက) ဟူသည် လက်တို့ကို ဆီစိမ်ထားသော အဝတ်စုတ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ မီးညှိရှို့ကြကုန်၏။

Erakavattikanti erakavattakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgivato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantantā gopphake pātentī atha naṃ yottehi badhivā kaḍḍhanti. So attano’vacammavaṭṭe akkamivā patati cīrakavāsikanti cirakavāsikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantivā kaṭiyaṃ ṭhapenti. Kaṭito paṭṭhāya kantivāgopphakesu ṭhapenti. Uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivathaṃ viya hoti.

ဖျာကြမ်းဝတ်ပြုခြင်း (ဧရကဝတ္တိက) ဟူသည် ဖျာကြမ်းဝတ်ကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုတည်း။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် လည်ပင်းအောက်မှ စ၍ အရေကို အဝိုင်းပြုလျက် လှီးဖြတ်ကာ ခြေမျက်စိတိုင်အောင် ချကြကုန်၏။ ထို့နောက် သူ့ကို ကြိုးတို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ဆွဲငင်ကြကုန်၏။ ထိုသူသည် မိမိ၏ အရေခွံလှီးရာပေါ်သို့ နင်းမိလျက် လဲကျသွား၏။ လျှော်တေဝတ်ပြုခြင်း (စီရကဝါသိက) ဟူသည် လျှော်တေအဝတ်ကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုတည်း။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် ထိုနည်းအတိုင်းပင် အရေကို အပြားပြုလျက် လှီးဖြတ်ကာ ခါး၌ ထားကုန်၏။ ခါးမှစ၍ တစ်ဖန် လှီးဖြတ်ကာ ခြေမျက်စိတို့၌ ထားကုန်၏။ အထက်ပိုင်းအရေနှင့် အောက်ပိုင်းခန္ဓာကိုယ်သည် လျှော်တေအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā uhosu kapparesu ca jaṇṇukesu ca ayasalākayo davā ayasūlāni koṭṭenti. So catuhi ayayulehi bhumiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivārevā aggiṃ karonti. Taṃ sadhisadhito sūlāni apanovā catuhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.

သမင်ဒူးပြုခြင်း (ဧဏေယျက) ဟူသည် သမင်ဒူးကဲ့သို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း နှိပ်စက်မှုတည်း။ ထိုသို့ ပြုလုပ်သူတို့သည် နှစ်ဖက်သော တံတောင်ဆစ်နှင့် ဒူးဆစ်တို့၌ သံချောင်းတို့ကို သွင်း၍ သံတံကျင်တို့ကို ရိုက်နှက်ကြကုန်၏။ ထိုသူသည် လေးခုသော သံကျင်တို့ဖြင့် မြေ၌ တည်နေရ၏။ ထို့နောက် သူ့ကို ဝန်းရံလျက် မီးရှို့ကြကုန်၏။ ထိုသူသည် မီးလောင်ကျွမ်းသဖြင့် တံကျင်တို့မှ ကျွတ်ထွက်ကာ လေးခုသော အရိုးစွန်းတို့ဖြင့်သာ ရပ်တည်ရ၏။

Baḷisamaṃsikantiubhatomukhehi baḷisehi paharivā cammamaṃsanahārūni uppāṭenti.

ငါးမျှားချိတ်ဖြင့် ဆွဲငင်ခြင်း (ဗလိသမံသိက) ဟူသည် နှစ်ဖက်သော မျက်နှာရှိကုန်သော ငါးမျှားချိတ်တို့ဖြင့် ရိုက်ခတ်ကာ အရေ၊ အသားနှင့် အကြောတို့ကို ဆွဲခွာနုတ်ယူကြကုန်၏။

Kahāpaṇakanti sakala sarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇa mattaṃ kahāpaṇa mattaṃ pātentā koṭṭenti.

အသပြာကဲ့သို့ ပြုခြင်း (ကဟာပဏိက) ဟူသည် တစ်ကိုယ်လုံးကို ထက်လှစွာသော ပဲကွပ်တို့ဖြင့် လည်ပင်းမှစ၍ အသပြာပမာဏမျှစီ လှီးဖြတ်လျက် ရိုက်နှက်လှီးဖြတ်ကြကုန်၏။

Khārāpatacchikanti sarīraṃ tatha tatha āvudhehi paharivā kocchehi khāraṃ saṃsenti cammamaṃsanahārūni paggharivā aṭṭhakasaṅkhalikā’va tiṭṭhati.

ဆားရည်ပက်ခြင်း (ခါရာပတစ္ဆိက) ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို ထိုထိုအရပ်၌ လက်နက်တို့ဖြင့် ခုတ်ထစ်ပြီးလျှင် ဘရပ်တို့ဖြင့် ဆားရည်ကို ပွတ်တိုက်ကြကုန်၏။ အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့သည် ယိုစီးပျက်စီးလျက် အရိုးစုမျှသာ ကြွင်းကျန်ရစ်၏။

Paḷighaparivattakatī ekena passena nipajjāpevā kaṇṇaṇacchidde ayasūlaṃ koṭṭevā pathaviyā ekabaddhaṃ karonti atha naṃ pāde gahevā āvijjhanti.

တံခါးကျင်လည်သကဲ့သို့ ပြုခြင်း (ပဠိဃပရိဝတ္တိက) ဟူသည် တစ်ဖက်သော စောင်းဖြင့် လျောင်းစက်စေပြီးလျှင် နားပေါက်၌ သံတံကျင်ကို ရိုက်နှက်၍ မြေကြီးနှင့် တစ်ဆက်တည်း ပြကြကုန်၏။ ထို့နောက် သူ့ကို ခြေထောက်မှကိုင်၍ လှည့်ပတ်ဆွဲငင်ကြကုန်၏။

Palālapīṭhikanti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchidivā nisadapotakehi aṭṭhini bhidivākesakalāpe gahevā ukkhipanti. Maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonadhivā gaṇhanti palālavaṭṭiṃ viya kavā paḷiveṭhentī’ti vinayaṭīkā.

ကောက်ရိုးပလ္လင်ကဲ့သို့ ပြုခြင်း (ပလာလပီဌိက) ဟူသည် လိမ္မာသော ညှဉ်းဆဲသူ ‘ကမ္မကာရက’ သည် အရေခွံကို မပြတ်စေဘဲ ကျောက်ပြင်ပွတ်တုံးတို့ဖြင့် အရိုးတို့ကို ကြေမွစေပြီးလျှင် ဆံပင်အစုကို ကိုင်ယူ၍ ဆွဲမြှောက်ကြကုန်၏။ ထိုသူသည် အသားပုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ထို့နောက် သူ့ကို ဆံပင်တို့ဖြင့်ပင် ရစ်ပတ်အုပ်ဆိုင်း၍ ကောက်ရိုးထုံးကဲ့သို့ ပြုလုပ်ကာ ချည်နှောင်ကြကုန်၏ဟု ဝိနည်းဋီကာ၌ ဆိုသည်။

Imañca saṭṭhividhaṃ dukkhaṃ sallakkhevā bhavesu nibbidivā virajjivā bhavataṇhaṃ pahāvā dukkhalakkhaṇaṃ dukkhānupassanā ñāṇena passitabbanti.

ဤခြောက်ဆယ်သော ဆင်းရဲခြင်းကို ကောင်းစွာ မှတ်သား၍၊ ဘဝတို့၌ ငြီးငွေ့လျက်၊ စွဲမက်မှု ကင်းလျက်၊ ဘဝတဏှာကို ပယ်ဖျက်၍၊ ဒုက္ခလက္ခဏာကို ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုမြင်အပ်ပေသတည်း။

Diyaḍḍhasikkhāpadasatanti pañcasattati sekhiye apanevā sesānaṃ vasena diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ veditabbanti.

တစ်ရာ့ငါးဆယ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ဟူသည်မှာ သေခိယသိက္ခာပုဒ် ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကို ဖယ်ထုတ်၍ ကြွင်းကျန်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရာ့ငါးဆယ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို သိအပ်၏ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Saṅkhyāparicchedassa sarūpagahaṇaṃ samattaṃ.

အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၏ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်ကို ယူခြင်းသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Caturādhikasatesu gahetabbathesu pana catuttiṃsa ekathānī, catuttiṃsa dveyathāni soḷasa tyathāni, paṃca caturathāni, terasa pañcathāni, dve sattathānī’ti.

တစ်ရာ့လေးပါးသော ယူအပ်သော အနက်တို့တွင် သုံးဆယ့်လေးခုတို့သည် တစ်နေရာတည်း၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်လေးခုတို့သည် နှစ်နေရာတို့၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုတို့သည် သုံးနေရာတို့၌လည်းကောင်း၊ ငါးခုတို့သည် လေးနေရာတို့၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်သုံးခုတို့သည် ငါးနေရာတို့၌လည်းကောင်း၊ နှစ်ခုတို့သည် ခုနစ်နေရာတို့၌လည်းကောင်း (ရှိကုန်၏)။

Milidapañhaṭīkā samattā.

မိလိန္ဒပဉှာဋီကာ ပြီးဆုံးပြီ။

Kusalena ṭhitā kusalāKusalo adhigacchati santipadaṃ,Kathitaṃ muninā sucitaṃParamatha sabhāvagatīsu gataṃ;

ကုသိုလ်တရား၌ တည်ကုန်သော၊ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ကောင်းစွာ ညွှန်ပြတော်မူအပ်သော၊ ပရမတ်သဘောတရားတို့၏ လားရာသို့ ရောက်တော်မူသော ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိပေ၏။

Nānāadhippāyavasā pavattePāṭhānamathe kusalo vidivā,Ārocamāno varayuttamathaṃGaṇheyya sīho viya nāgarājaṃ;

အမျိုးမျိုးသော အလိုအဇ္ဈာသယ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပါဠိတော်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကျွမ်းကျင်စွာ သိနားလည်၍ ကောင်းမြတ်လျော်ကန်သော အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပြသလျက် ခြင်္သေ့မင်းသည် ဆင်ပြောင်ကြီးကို ဖမ်းယူသကဲ့သို့ (ထိုအနက်ကို) ယူရာ၏။

Hivā asāraṃ suhitañca gaṇheĀrogyakāmo ahitaṃ’va rogaṃ,Viññu paveseyya ca yuttamathaṃHaṃsādhipo vā udakaṃ’va khīrā’ti;

ကျန်းမာခြင်းကို အလိုရှိသူသည် မကျန်းမာစေတတ်သော ရောဂါကို စွန့်ပယ်သကဲ့သို့၊ အနှစ်မဲ့သော အရာကို စွန့်၍ အကျိုးရှိသော အရာကို ယူရာ၏။ ပညာရှိသည် ဟင်္သာမင်းသည် ရေမှ နို့ရည်ကို ခွဲခြား၍ ယူသကဲ့သို့ လျော်ကန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သို့ သွင်းယူရာ၏။

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapatimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādi-guṇasamudayasamuditenasakasamayasamayantaragahaṇajjhogāhasamathena- paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭha-kathe sathusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena ānanubhāvakaraṇa- sampattijanitasukhaviniggatamadhuroḷāravacanalāvañañayuttena yutta-mathavādinā vādīvarena mahākavinā suvipulavimalabuddhinā mahātipiṭaka- cūḷābhayathero’ti garūhi gahitanāmadheyyenatherena kato milidaṭīkāgatho samatto.

လွန်ကဲစွာ စင်ကြယ်သော သဒ္ဓါ၊ ပညာ၊ ဝီရိယတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ သီလ၊ အကျင့်၊ ရိုးသားခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း စသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မိမိဝါဒ သူတပါးဝါဒတို့ကို ဂဟေဆက်လျက် သက်ဝင်မြှုပ်နှံနိုင်စွမ်းရှိသော ပညာရဲရင့်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ အဋ္ဌကထာနှင့်တကွဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံ ပရိယတ်အပြားရှိသော ဘုရားသာသနာတော်၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်၏ အရောင်အဝါရှိသော၊ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြုခြင်းတည်းဟူသော ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာခြင်းမှ ကောင်းစွာထွက်ပေါ်လာသော ချိုသာရဲရင့်လှပသော စကားအကျိုးအနက်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ သင့်လျော်သောအနက်ကို ပြောဆိုလေ့ရှိသော၊ ပြောဆိုတတ်သူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော၊ မဟာကဝိဖြစ်သော၊ အလွန်ကျယ်ပြန့်ဖြူစင်သော ပညာရှိတော်မူသော၊ ဆရာသမားတို့က 'မဟာတိပိဋက စူဠာဘယထေရ်' ဟူသော အမည်နာမကို ပေးအပ်တော်မူသော ထေရ်အရှင်သည် ပြုစုအပ်သော မိလိန္ဒဋီကာဂန္ထသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ lokanitharaṇesitaṃDassento kulaputtānaṃ nayapaññā visuddhiyā,Yāva buddho’ti nāmampi suddhacittassa tādinoLokamhi lokajeṭṭhassa pavattati mahesino;

စင်ကြယ်သော စိတ်နှလုံးရှိတော်မူသော၊ လောကတွင် အကြီးမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော၊ မဟာဣသိ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ 'ဗုဒ္ဓ' ဟူသော နာမတော်သည်ပင် လောက၌ တည်တံ့နေသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ (ဤကျမ်းသည်) အမျိုးကောင်းသားတို့အား သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဝိပဿနာပညာ၏ နည်းလမ်းကို ပြသလျက် လောကမှ လွတ်မြောက်ရာကို မှီ၍ တည်ပါစေသတည်း။

Bhuttā sudhādvādasa hanti pāpakeKhudhaṃ pipāsaṃ atidaraṃtrimaṃ (?)KodhupanāhañcavivādapesuniṃSituṇhatadiñca rasaggamāvahā;

သောက်သုံးအပ်သော (၁၂) ပါးသော နတ်သုဓာသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း၊ ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း၊ အမျက်ဒေါသ၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊ ငြင်းခုံခြင်း၊ ကုန်းတိုက်ခြင်း၊ အအေးအပူစသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်၍ အမြတ်ဆုံးအရသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသကဲ့သို့၊

Dentassa pākādisakapphalāvahāDhammo suvutto pana kopadhāpake,Taduttariṃ hanti asesapāpakeDentassa sotādisakapphalāvaho;

ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်သည်လည်း ပူပန်စေတတ်သော အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်၍ ဆည်းကပ်သူအား သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်တို့ကို ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်၏။

Iti pañca tiyaḍḍhasate sakide (?)Madhurābhiramekarasenana yuto,Milidā suṭikā suguṇā sukatāNibhayena dvīpasena (?) Yatā samato;

ဤသို့လျှင် ချိုသာသာယာ၍ တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသော၊ ကောင်းသောဂုဏ်ရှိသော၊ ကောင်းစွာပြုအပ်သော မိလိန္ဒဋီကာကျမ်းသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပါပြီ။

Laṅkavhaye dipavare susaṇaṇṭhitāMahāvihāre ca jinorasālaye,Paramparā theragaṇā susaṇṭhitāPakāsakā ye varasathusāsane;

သီဟိုဠ်ကျွန်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မြတ်သောကျွန်း၌ လည်းကောင်း၊ ဘုရားသားတော်တို့၏ ကိန်းဝပ်ရာ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီး၌ လည်းကောင်း ကောင်းစွာတည်ရှိ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေကုန်သော အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာသော ထေရ်အရှင်များ၏

Tesaṃ alaṅkārabhavena sāsaneTipeṭake suddhavisuddhabuddhinā,Sahāsayantena nare sarājikePahāsayantena gaṇe gaṇuttame;

သာသနာတော်၌ တန်ဆာသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ပညာရှိတော်မူသော၊ မင်းနှင့်တကွသော လူအပေါင်းကို ပြုံးရွှင်စေတော်မူသော၊ မြတ်သော သံဃာ့အစုအဝေးကို ရွှင်လန်းစေတော်မူသော၊

Ṭīkā’ti nāmena milidadīpikāVarathato gathappakarena sambhavaṃ (?)Sugathakārenajinaṅkurena meKatañca yaṃ yaṃ varapuñña sampadaṃ (?)

'မိလိန္ဒဒီပိကာ' ဟု အမည်ရသော ဤဋီကာကျမ်းကို ကောင်းသောစကားကို ဆိုတတ်သော၊ ဘုရားလောင်းဖြစ်သော အကျွန်ုပ်သည် ရေးသားပြုစုခဲ့ရာတွင် ရရှိအပ်သော ကောင်းမြတ်သော ကောင်းမှုအပေါင်းစုသည်

Kusalena tenevahipathayantāVarabodhiñāṇaṃ tividhesu ye yaṃ,Nibhayena tesaṃ turasijjhataṃ taṃ (?)Paramañca sabbaññutaṃ pāpuṇeyyaṃ;

ထိုကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့် သုံးပါးသော ဗောဓိဉာဏ်တို့တွင် တစ်ခုခုသော မြတ်သောဗောဓိဉာဏ်ကို တောင့်တကြကုန်သော သူတို့သည် ထိုဗောဓိဉာဏ်ကို ဘေးမရှိဘဲ လျင်မြန်စွာ ရရှိနိုင်ကြပါစေ၊ အကျွန်ုပ်သည်လည်း မြတ်လှစွာသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်ရှိရပါလို၏။

Ito cuto’haṃsuhitena kammunāBhavāmi deve tusitavhaye pure,Ciraṃ caranto kusalaṃ punappunaṃTatheva metteyyavare nirantaraṃ;

ဤဘဝမှ စုတေသောအခါ ကောင်းသောကုသိုလ်ကံကြောင့် တုသိတာနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရပါလို၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ တည်လျက် မေတ္တေယျမြတ်စွာဘုရား၏ ထံမှောက်၌ ကောင်းမှုကို အဖန်ဖန် အမြဲမပြတ် ကြာမြင့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ရပါလို၏။

Tato naranto’va jinaṅkuro varoYathā vīrabuddho’ti bhavekanāyako,Tato taranto varapuññakārakoBhavāmi narānarapūjito sadā;

ထိုမှစုတေ၍ လူ့ပြည်သို့ သက်ရောက်သောအခါ လောက၏ တစ်ဆူတည်းသော ခေါင်းဆောင်ဖြစ်တော်မူသော ဝီရဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ မြတ်သောဘုရားလောင်းဖြစ်လျက်၊ ကောင်းမြတ်သော ကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်ကာ သံသရာမှ ကူးမြောက်လျက် နတ်၊ လူတို့ အမြဲပူဇော်အပ်သောသူ ဖြစ်ရပါလို၏။

Susuro pavaro sumano varadoPiṭakena vase sajane kathite,Pavaratha pakāsakañāṇavaroVaradhammasukhesanako sīlavā (?)

ရဲရင့်သူ၊ မြတ်သူ၊ ကောင်းသောစိတ်ရှိသူ၊ အလှူကို ပေးတတ်သူ၊ ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ ကျွမ်းကျင်သူ၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ စကားကို ပြောဆိုတတ်သူ၊ သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းစေသော မြတ်သောဉာဏ်ရှိသူ၊ မြတ်သောတရားချမ်းသာကို ရှာမှီးသူ၊ သီလရှိသူ ဖြစ်ရပါလို၏။

Sace tidive tusite manorameBhavāmi jāto manorathappati,Varappadese patirūpake sadāDhīrā pajāyanti supuñña kammino;

အကယ်၍ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော တုသိတာနတ်ပြည်၌ တောင့်တတိုင်း ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍ ဖြစ်ရပါမူလည်း၊ ကောင်းသောကုသိုလ်ကံရှိသော ပညာရှိတို့ ဖြစ်ထွန်းရာ လျော်ကန်သော မြတ်သောအရပ်ဒေသ၌ အမြဲတစေ ဖြစ်ရပါလို၏။

Ahampi tatheva padesamuttameBhavāmi nārīhi narehi pūjito,Dhanena ñāṇena yasena dīpitoVisodhayanto puna sathusāsananaṃ;

အကျွန်ုပ်သည်လည်း ထိုသို့သော မြတ်သောအရပ်ဒေသ၌ပင်လျှင် ယောက်ျား မိန်းမတို့၏ ပူဇော်အပ်သူ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပညာ အခြံအရံ ကျော်စောခြင်းတို့ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပသူ ဖြစ်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ထပ်မံသုတ်သင်ရှင်းလင်းနိုင်သူ ဖြစ်ရပါလို၏။

Anena puññena bhavāvasānakeSabbaññutaṃyāva ca pāpūṇevaraṃ,Nirantaraṃ lokahitassa kārakoBhave bhaveyyaṃ sucito ca pāramī;

ဤကောင်းမှုကြောင့် သံသရာ၏ အဆုံး၌ မြတ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ မရောက်မီစပ်ကြား၊ ဘဝတိုင်း ဘဝတိုင်း၌ ကမ္ဘာလောက၏ အကျိုးကို အမြဲမပြတ် ပြုစုတတ်သူ၊ ပါရမီတော်တို့ကို ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်နိုင်သူ ဖြစ်ရပါလို၏။

Puññenanena vipulena bhavābhavesuPuññābhivūḍḍha parisuddhaguṇādhivāso,Huvā narādhikataro (vata) sabbaseṭṭho;

Buddho bhaveyyamahamuttamanāthanātho;

ဤကျယ်ပြန့်သော ကောင်းမှုကြောင့် ဘဝအဆက်ဆက်တို့၌ ကောင်းမှုတိုးပွား၍ စင်ကြယ်သော သီလစသော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်လျက်၊ လူတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသူ၊ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်သူ၊ အတုမရှိသော ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော ဘုရားစင်စစ် ဖြစ်ရပါလို၏။

Puññena ciṇṇena piye mayā’daraṃ (?)Sattā averā sukhitā bhavantu te,Devā naridā sakalaṃ imaṃ mahiṃRakkhantu dhammena samena dhammino’ti;

အကျွန်ုပ်သည် ရိုသေစွာ ပြုအပ်သော ဤကောင်းမှုကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ဘေးရန်ကင်းကွာ စိတ်ချမ်းသာကြပါစေ။ နတ်မင်း၊ လူမင်းတို့သည် တရားစောင့်ကြကုန်လျက် ဤမြေပြင်တစ်ပြင်လုံးကို တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ညီညွတ်မျှတစွာလည်းကောင်း စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါစေသတည်း။