1

Milidaṭīkā

मिलिंदटीका

---

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

---

Nirantaraṃ lokahitassa kārakaṃNirantaraṃ lokahitassa desakaṃ,Nirantaraṃ lokahitassa cintakaṃNamāmi vīraṃ naradammasārathiṃ;

निरंतर जगाच्या हिताचे कार्य करणाऱ्या, निरंतर जगाच्या हिताचा उपदेश करणाऱ्या, निरंतर जगाच्या हिताचा विचार करणाऱ्या, त्या वीर नरदम्यसारथीला (मनुष्यांचे दमन करणाऱ्या श्रेष्ठ सारथीला) मी वंदन करतो.

---

Pañhadhammaviduṃ nāthaṃ guyhadhammappakāsakaṃ,Namassivāna sambuddhaṃ dhammaṃ sādhuguṇampi ca;

प्रश्नांच्या धर्माला (रहस्याला) जाणणाऱ्या, गुप्त धर्माचा प्रकाश करणाऱ्या त्या नाथ सम्यक्संबुद्धांना, सद्धर्माला आणि सत्पुरुषांच्या गुणांना (किंवा संघगुणांना) नमस्कार करून;

---

Nāgasenamahātheraṃ piṭakattayakovidaṃ,Vadivā tampi sirasā pañhadhammappakāsakaṃ;

त्रिपिटकामध्ये निष्णात असलेल्या आणि प्रश्नांच्या धर्माचा प्रकाश करणाऱ्या महास्थवीर (महाथेर) नागसेनांना सुद्धा मस्तकाने वंदन करून;

---

Milidapañhavivaraṇaṃ madhurathappakāsiniṃ,Racayissaṃ samāsena taṃ suṇātha samāhitā;

मधुर अर्थाचा प्रकाश करणाऱ्या 'मिलिंदपञ्हविवरण' (मिलिंदप्रश्नांचे स्पष्टीकरण) या ग्रंथाची मी संक्षेपाने रचना करीन, तो तुम्ही एकाग्र चित्ताने ऐकावा;

---

1. Tatha pakiṇṇakathavivaraṇaṃ jātakuddharaṇanti dve yevamātikā.

१. त्यामध्ये 'प्रकीर्णकथाविवरण' (कीटकथांचे स्पष्टीकरण) आणि 'जातकउद्धरण' (जातकांचे उद्धरण) अशा दोनच मातृका (अनुक्रमणिका) आहेत.

---

Tatha-

त्यामध्ये-

---

Sambadho ca padañceva padatho padaviggahoCodanā parihāro’ti chabbidhā athavaṇṇanā’ti;

'संबंध, पद, पदार्थाचा अर्थ (पदार्थ), पदविग्रह, चोदना (आक्षेप) आणि परिहार (उत्तर)' अशी सहा प्रकारची अर्थवर्णना (स्पष्टीकरण) आहे;

---

Vuttattā sambadho tāva veditabbo. So ca yathāvuttājjhāhāravasena duvidho.

सांगितल्याप्रमाणे प्रथम 'संबंध' समजून घेतला पाहिजे. आणि तो वर सांगितल्याप्रमाणे अध्याहाराच्या (अध्याहारवश) आधारे दोन प्रकारचा आहे.

---

Pakiṇṇakathavivaraṇaṃ

प्रकीर्णकथाविवरण

---

Tesu –’milido nāma so rājā …pe… sāgaranti etha ajjhāhārasambadho veditabbo yo’pi milido rājā bhagavato parinibbānato pañcavassasate atikkante rājakule uppanno so rājā milido nāma.

त्यांपैकी – 'मिलिंद नावाचा तो राजा... पे... सागर' येथे अध्याहार-संबंध समजून घ्यावा. जो कोणी मिलिंद राजा भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर पाचशे वर्षे उलटून गेल्यावर राजकुलात उत्पन्न झाला, तो राजा 'मिलिंद' नावाचा होता.

---

Sāgalāyaṃ puruttame sāgalanāmake uttamanagare rajjaṃ kārento nāgasenatheraṃ upagañchi kiṃ viyā?Ti.

'सागल' नावाच्या उत्तम नगरात राज्य करीत असताना, ते नागसेन थेरांकडे (स्थविरांकडे) गेले. कशाप्रमाणे?

---

Gaṅgāva yatha sāgaranti āha. Yathā gaṅgā vā yamunādīsu aññatarā vā sāgaraṃ upagañchi tathā upagañchi’ti atho. Va-saddo vetha samuccayatho. Gaṅgā vā’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ kavā gaṅgāva iti vuttaṃ. Uppalaṃva yathodake’ti etha vuttasamuccayatho vāsaddo viya.

'जशी गंगा सागराला' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे गंगा किंवा यमुना इत्यादींपैकी कोणतीही नदी सागराला जाऊन मिळते, त्याप्रमाणे ते गेले असा याचा अर्थ आहे. येथे 'व' (va) हा शब्द समुच्चयार्थक आहे. 'गंगा वा' असे म्हणण्याऐवजी आकाराचा र्‍हस्व करून 'गंगाव' (gaṅgāva) असे म्हटले आहे. जसे 'उप्पलंव यथोदके' (पाण्यात कमळाप्रमाणे) येथे 'वा' हा शब्द समुच्चयार्थी वापरला आहे, त्याप्रमाणेच.

---

Āsajja rājā …pe… vidāḷane’ti etha yathāvuttasambadho veditabbo. So ca suviñeñayyo’va. Padanti upasagga nipātanāmaākhyātapadavasena catubbidhaṃ. Tesu nāmapadaṃ sāmaññaguṇa-kittima-opapātika-nāma vasena catubbidhaṃ. Tatha paṭhamakappikamahājanena sammantivā ṭhapitattā mahāsammato’ti rañño nāmaṃ sāmañañanāmaṃ nāma. Dhammakathiko paṃsukuliko vinayadharo tepiṭako saddho pasanno’ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ nāmaṃ guṇanāmaṃ nāma. Yampana jātassa kumārassa nāmagahaṇadivase dakkhiṇeyyānaṃ sakkāraṃ kavā samīpe ṭhitā ñātakā kappevā’ayaṃ amuko nāmā’ti nāmaṃ karonti idaṃ kittima nāmaṃ nāma. Yā pana purimapaññatti pacchimapaññattiyaṃ patati, purimavohāro pacchimavohāre seyyathidaṃ purimakappe’pi cado cadoyeva nāma etarahi’pi cado cadoyeva nāma, atīte sūriyo samuddo pathavī pabbatoyeva nāma. Etarahi’pi pabbato pabbatoyeva nāmāti idaṃ opapātikanāmaṃ nāma, idaṃ nāmacatukkaṃ abhidhammapariyāyena vuttaṃ. Saddasathe pana nāmanāma-sabbanāma-samāsanāma-taddhitanāma-kitanāmavasena pañcavidhaṃ vuttaṃ. Taṃ sabbaṃ idha yathārahaṃ veditabbaṃ. Padatho pana āsajjā’ti pavā. Ṭhānāṭhānagate’ti kāraṇākāraṇagate.

'जवळ जाऊन राजा... पे... विदारण करण्यात' येथे वर सांगितलेला संबंध समजून घ्यावा. आणि तो सहज समजण्यासारखाच आहे. 'पद' हे उपसर्ग, निपात, नाम आणि आख्यात (क्रियापद) या भेदाने चार प्रकारचे आहे. त्यांपैकी नामपद हे सामान्यनाम, गुणनाम, कृत्रिमनाम आणि औपपातिकनाम या भेदाने चार प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, पहिल्या कल्पामधील (युगातील) लोकांनी संमतीने ठरविल्यामुळे 'महासम्मत' हे राजाचे नाव 'सामान्यनाम' आहे. 'धम्मकथिका' (धर्माचा उपदेशक), 'पांसुकुलिका' (चिंध्यांचे वस्त्र परिधान करणारा), 'विनयधर' (विनयपिटक जाणणारा), 'तेपिटक' (त्रिपिटक जाणणारा), 'श्रद्धाळू' (सद्धो), 'प्रसन्न' (पासन्नो) अशा गुणांमुळे प्राप्त झालेले नाव 'गुणनाम' होय. परंतु, जन्मलेल्या बालकाच्या नामकरणाच्या दिवशी दान देण्यास योग्य असणाऱ्यांचा (दक्खिणेय्य) सत्कार करून, जवळ उभे राहिलेले नातेवाईक विचार करून 'हा अमुक नावाचा आहे' असे जे नाव ठेवतात, ते 'कृत्रिमनाम' होय. आणि जी पूर्वसंज्ञा उत्तरसंज्ञेमध्ये येते, पूर्वव्यवहार उत्तरव्यवहारामध्ये येतो, जसे की – पूर्व कल्पामध्येही चंद्राला 'चंद' (चंद्र) असेच नाव होते आणि आताही चंद्राला 'चंद' असेच नाव आहे; भूतकाळात सूर्य, समुद्र, पृथ्वी आणि पर्वताला पर्वतच म्हटले जात होते आणि आताही पर्वताला पर्वतच म्हटले जाते, हे 'औपपातिकनाम' होय. ही नामांची चतुर्विधता अभिधम्म पद्धतीनुसार (अभिधम्मपरियाय) सांगितली आहे. व्याकरणशास्त्रामध्ये (सद्दसत्थ) मात्र नामनाम, सर्वनाम, समासनाम, तद्धितनाम आणि कृदंतनाम (कितनाम) या भेदाने ते पाच प्रकारचे सांगितले आहे. ते सर्व येथे योग्यतेनुसार समजून घ्यावे. शब्दाचा अर्थ (पदार्थ) – 'आसज्ज' म्हणजे 'जवळ जाऊन'. 'ठानाठानगते' म्हणजे 'कारण आणि अकारणामध्ये गेलेले' (योग्य आणि अयोग्य गोष्टींमध्ये गेलेले).

---

Puthū’ti nānappakāre.

'पुथू' (पृथू) म्हणजे 'नाना प्रकारे' (विविध प्रकारे).

---

Suttajālasamathitā’ti suttantapiṭakasaṅkhātasuttasamūhena samathitā pathitā, suttaṃ āharivā suttathavisodhanavasena suttajālasodhakā

'सुत्तजालसमथिता' म्हणजे सुत्तंतपिटक नावाच्या सूत्रांच्या समूहाने मंथन केलेली (अभ्यासलेली), सूत्र आणून सूत्राच्या अर्थाचे विशोधन करण्याच्या दृष्टीने 'सूत्रजालाचे शोधन करणारे'.

---

Nayehi cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.

'नयेहि च' (आणि नयांनी) म्हणजे अभिधम्म, विनय इत्यादी नयांनी (पद्धतींनी) किंवा युक्तींनी.

---

Paṇidhāyā cāti abhidhammavinayādīhi nayehi yuttīhi vā.

'पणिधाय च' म्हणजे अभिधम्म, विनय इत्यादी नयांनी किंवा युक्तींनी.

---

Paṇidhāyāti attano ñāṇaṃ ṭhapento.

'पणिधाय' म्हणजे आपले ज्ञान प्रस्थापित करणे (किंवा एकाग्र करणे).

---

Bhāsayivāna mānasanti attano cittaṃ atisayena punappunaṃ pavattāpanavasena hāsevā

'भासयिवान मानसं' (मनाला प्रफुल्लित करून) म्हणजे आपले चित्त अतिशय वेगाने वारंवार प्रवृत्त करून हर्षित करणे.

---

Kaṅkhāṭhānavidāḷane’ti kaṅkhāya vicikicchāya vassā kāraṇabhūtānaṃ avijjādikilesānaṃ dhammānaṃ vidāḷanakāraṇe.

'कंखाठानविदारणे' (शंकेच्या स्थानाचे विदारण करण्यात) म्हणजे शंका आणि विचिकित्सेला कारणीभूत असणाऱ्या अविद्या इत्यादी क्लेशरूप धर्मांचे विदारण करण्याच्या कारणात.

---

Ayaṃ padatho nāma.

याला 'पदार्थ' (शब्दाचा अर्थ) असे म्हणतात.

---

Viggaho pana evaṃ veditabbo?

विग्रह (शब्दाची फोड) कसा समजून घ्यावा?

---

Yonakasaṅkhātānaṃ milānaṃ ido

योनक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या मिलांचा (ग्रीकांचा) जो स्वामी (इन्द/इदो) तो;

---

Milido.

मिलिंद.

---

Sotaṃ patitānaṃ janānaṃ saṃsīdanaṃ rāti ādadātī’ti

प्रवाहामध्ये पडलेल्या लोकांचे बुडणे जो दूर करतो (किंवा सावरून घेतो), तो;

---

Sāgaro, taṃ sāgaraṃ.

सागर, त्या सागराला.

---

Abhidhammavinayesu anupavisanathena ogāḷhā

अभिधम्म आणि विनय यामध्ये प्रवेश करण्याच्या अर्थाने जे अवगाहन (प्रवेश) करते, ते;

---

Abhidhammavinayogāḷhā.

'अभिधम्मविनयावगाढ' (अभिधम्मविनयोग्हा).

---

Suttajālassa samathitā

सूत्रजालाचे मंथन केलेले, ते;

---

Suttajālasamathitā.

'सुत्तजालसमथिता' (सूत्रजालसमथिता).

---

Kaṅkhā ca kaṅkhāṭhānañca kaṅkhāṭhānāni kaṅkhāṭhānānaṃ vidāḷanaṃ

शंका आणि शंकेचे स्थान म्हणजे शंकास्थाने; शंकास्थानांचे विदारण करणे म्हणजे;

---

Kaṅkhāṭhānavidāḷanaṃ.

'कंखाठानविदारण' (शंकास्थानविदारण).

---

Ayaṃ viggaho.

हा विग्रह होय.

---

Imā pañca gāthā kena katā?Ti codanā bhadantabuddhaghosācariyena katā’ti parihāro. Na kevalaṃ pañaca gāthā’va, therarājavacane’pi aññaṃ pubbāparavacanampi tena vuttaṃ.

"या पाच गाथा कोणी रचल्या?" हा आक्षेप (चोदना) आहे. "त्या भदंत बुद्धघोषाचार्यांनी रचल्या आहेत" हे उत्तर (परिहार) आहे. केवळ या पाच गाथाच नव्हे, तर थेर (स्थवीर) आणि राजा यांच्या संवादातील इतर पूर्व-अपर (आधीचे व नंतरचे) संभाषणही त्यांनीच सांगितले आहे.

---

Tesu sambadhanaye–

त्यांमध्ये संबंध जोडण्याच्या पद्धतीत (संबंधनयात)–

---

‘Ekakhyāto padaccayo siyā vākyaṃ sakārako’ti ca

'एक आख्यात (क्रियापद) आणि कारकांसह असलेला पदांचा समूह म्हणजे वाक्य होय' आणि;

---

‘Yena yassa hi sambadho dūraṭṭhampi ca tassa taṃ,Athato asamānānaṃ āsannattaṃ akāraṇaṃnti ca;

'ज्याचा ज्याच्याशी संबंध असतो, तो दूर असला तरी त्याचाच मानला जातो. अर्थाच्या दृष्टीने असमान असलेल्या शब्दांचे केवळ जवळ असणे हे संबंधाचे कारण असू शकत नाही' आणि;

---

‘Nānattā sati yā nānā-kriyā hoti yathārahaṃ,Ekakriyāya channantu nathi kārakatā sadā’;

'भिन्नता असताना योग्यतेनुसार वेगवेगळ्या क्रिया होतात. परंतु एकाच क्रियेने आच्छादित असलेल्यांमध्ये नेहमी कारकत्व नसते.'

---

‘Vohāravisayo saddo’nekathaparamathato,Buddhivikappato catho tassatho’ti pavuccati;

‘व्यवहारविषयक शब्द’ हा अनेक अर्थ आणि परमार्थ यांच्या बुद्धीच्या कल्पनेने (बुद्धिविकल्प) युक्त असतो, आणि त्याचा जो अर्थ आहे, त्यालाच ‘त्याचा अर्थ’ असे म्हटले जाते.

---

Tīṇī’pi lakkhaṇāni sallakkhevā yathā atho ca sabhāvo ca labbhati, tathā saddappayogo kātabbo. Saddappayogena hi atthasabhāvā anuvattitabbā, na atthasabhāvehi saddappayogo api ca ācariyā nānāraṭṭhesu ṭhitā attano attano raṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa athaṃ vadanti. Idha amhākaṃ biṅgaraṭṭhe siliṭṭhavohārānurūpena saddappayogassa atho vattabbo. Yathā vacanaṃ siliṭṭhaṃ hoti kulaputtānañca hadayaṃ pavisati tathā vattabbo kathaṃ? Yadi paṭhamā kattā hoti, dutiyā kammaṃ savisesanaṃ paṭhamantakattaṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbaṃ. Kriyāpadaṃ vavā savisesanaṃ dutiyantakammaṃ vattabbaṃ. Yadi savisesanaṃ paṭhamantapadaṃ kammaṃ hoti taṃ tassa visesanañca vavā tatiyantakattā vattabbo. Taṃ vavā kriyāpadaṃ vattabbanti.

तिन्ही लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून ज्याप्रमाणे अर्थ आणि स्वभाव प्राप्त होतो, त्याप्रमाणे शब्दप्रयोगाचा वापर केला पाहिजे. कारण शब्दप्रयोगाने अर्थाच्या स्वभावाचे अनुकरण केले पाहिजे, अर्थाच्या स्वभावाने शब्दप्रयोगाचे नाही. शिवाय, वेगवेगळ्या देशांत राहणारे आचार्य आपापल्या देशाच्या व्यवहाराला अनुसरून शब्दप्रयोगाचा अर्थ सांगतात. येथे आमच्या बिंग देशात शिष्ट व्यवहाराला अनुसरून शब्दप्रयोगाचा अर्थ सांगितला पाहिजे. जसे वचन शिष्ट (मधुर) होईल आणि कुलपुत्रांच्या हृदयात प्रवेश करेल, तसे कसे बोलावे? जर प्रथमा विभक्ती कर्ता असेल, द्वितीया कर्म असेल, तर विशेषणासह प्रथमान्त कर्ता किंवा क्रियापद सांगितले पाहिजे. किंवा क्रियापद आणि विशेषणासह द्वितीयान्त कर्म सांगितले पाहिजे. जर विशेषणासह प्रथमान्त पद कर्म असेल, तर ते आणि त्याचे विशेषण किंवा तृतीयान्त कर्ता सांगितला पाहिजे. किंवा क्रियापद सांगितले पाहिजे.

---

Padatho pana –

पदाचा अर्थ तर -

---

‘Athappakāraṇā liṅgā ojaññā (?) Desakālato;

Saddathā vibhajīyanti;

Na saddāyeva kevalā’ti ca;

‘अर्थाच्या प्रकारावरून, लिंगावरून, ओजस्वीपणावरून (?), देश आणि काळावरून शब्दांचे अर्थ विभागले जातात; केवळ शब्दांवरूनच नव्हे’ असेही;

---

‘Parabhāvapathāpekkhaṃ sa-amādi tu kārakaṃ,Paccayassa sadhātussa athabhutantu sādhananti ca;

‘दुसऱ्या भावाच्या मार्गाची अपेक्षा ठेवणारे, ’अम्‘ इत्यादी प्रत्ययांसह असणारे कारक असते, आणि धातूसह प्रत्ययाचा जो अर्थभूत भाग असतो, त्याला साधन म्हणतात’ असेही;

---

‘Dhātu saddo kriyāvācī paccayo sādhanavācako,Athassa vācakaṃ liṅgaṃ vibhatti athajotakā;

’

‘धातू हा क्रियावाचक शब्द आहे, प्रत्यय हा साधनवाचक आहे, लिंग हे अर्थाचे वाचक आहे आणि विभक्ती ही अर्थाची द्योतक (स्पष्ट करणारी) आहे;’

---

Ti ca lakkhaṇāni sallakkhevā ekekapadassa athaviggaho vattabbo.

अशा लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून प्रत्येक पदाचा अर्थविग्रह (अर्थाचे स्पष्टीकरण) सांगितला पाहिजे.

---

Pada viggaho pana-

पदविग्रह तर -

---

‘Dhāvatho hi siyā hetu - paccayatho siyā phalaṃ,Dvinnaṃ jānanathañca iti saddo payujjate;

‘धातूचा अर्थ हा हेतू (कारण) असावा आणि प्रत्ययाचा अर्थ हा फल (परिणाम) असावा, या दोन्हीच्या ज्ञानाच्या अर्थासाठी ’इति‘ हा शब्द वापरला जातो;

---

Sabbavākye kriyāsaddo itisaddo ca hoti hi;

Kriyābyuppatti nimittaṃ itisaddena dīpitanti,Ādīni lakkhaṇāni sallakkhevā vattabbo;

कारण सर्व वाक्यांमध्ये क्रियावाचक शब्द आणि ’इति‘ शब्द असतोच; क्रिया उत्पत्तीचे निमित्त ’इति‘ शब्दाने प्रकाशित केले जाते, इत्यादी लक्षणांचे नीट निरीक्षण करून सांगितले पाहिजे;

---

Ayaṃ amhehi vutto saddappayogaathappayogo yojanānaṃ nayo sabbatha upakāro kulaputtehi uggahetabbo sallakkhetabboyeva.

आमच्याद्वारे सांगितलेला हा शब्दप्रयोग आणि अर्थप्रयोगाच्या योजनांचा मार्ग सर्व प्रकारे उपकारक असून कुलपुत्रांनी तो ग्रहण केलाच पाहिजे आणि त्याचे नीट मनन केलेच पाहिजे.

---

Ito paraṃ yaṃ athato ca rūpato ca apākaṭaṃ, taṃyeva vaṇṇayissāma.

यानंतर, जे अर्थाच्या दृष्टीने आणि रूपाच्या दृष्टीने स्पष्ट नाही, त्याचेच आम्ही वर्णन करू.

---

Suvibhatta-vīthi-caccara-catukka-siṅghāṭakanni suvibhattā rathikāsaṅkhātā vīthi caccarasaṅkhātā catukkā maggasadhisaṅkhātā siṅghāṭakā ethāti suvivibhattavīthicaccaracatukkasiṅghāṭaṃ. Vuttañhetaṃ abhidhānappadīpikāyaṃ;

‘सुविभक्त-वीथि-चच्चर-चतुक्क-सिंघाटक’ म्हणजे जेथे सुविभक्त (सुव्यवस्थित) अशा रथिका नावाच्या गल्ल्या (वीथि), चच्चर नावाचे चौक (चतुक्क) आणि मार्गांचे सांधे (संगम) असणारे तिठे किंवा नाके (सिंघाटक) आहेत, ते ‘सुविभक्तवीथिचच्चरचतुक्कसिंघाटक’ होय. अभिधानप्पदीपिकामध्ये असे म्हटले आहे की;

---

‘‘Racchā ca visikhā vuttā raṭikā vīthi cāpyathaVyuho racchā anibbiddhā nibbiddhā tu pathaddhi ca,Catukkaṃ caccare magga-sadhi-siṅghāṭakambhave’’ti;

“रच्छा आणि विसिखा यांना रथिका आणि वीथि असेही म्हणतात. बंद गल्लीला व्यूह म्हणतात आणि मोकळ्या रस्त्याला पथद्धि म्हणतात. चच्चर म्हणजे चौक (चतुक्क) आणि मार्गांचा सांधा म्हणजे सिंघाटक होय.”

---

Kāsika-koṭumbarakādi - nānāvidhavathāpaṇasampannanti etha mahagghavathaṃ kāsikaṃ kāsikaraṭṭhe vā uppannaṃ kāsikaṃ. Koṭumbaradese jātaṃ vathaṃ koṭumbaraṃ. Ādisaddena khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti. Dhavalavathāni ca khomassa anulomabhutaṃ dukulaṃ koseyyassa anulomabhutāni pattunnapaṭṭa-somāra-cīnaja vathāni ca saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ khuddakasikkhāgathe?

‘कासिक-कोटुम्बरक-आदि - नानाविधवत्थापणसम्पन्नं’ (काशी आणि कोटुम्बर येथील वस्त्रे इत्यादी विविध प्रकारच्या वस्त्रांच्या दुकानांनी समृद्ध) यामध्ये अत्यंत मौल्यवान वस्त्र म्हणजे कासिक, किंवा काशी राज्यात उत्पन्न झालेले ते कासिक होय. कोटुम्बर देशात उत्पन्न झालेले वस्त्र म्हणजे कोटुम्बरक होय. ‘आदि’ शब्दाने क्षौम (तागाचे वस्त्र), कार्पासिक (सुती वस्त्र), कौशेय (रेशमी वस्त्र), कम्बल (लोकरीचे वस्त्र), शाण (तागाचे वस्त्र) आणि भंग (भांगेच्या धाग्यांचे वस्त्र) यांचा संग्रह होतो. पांढरी वस्त्रे आणि क्षौम वस्त्राच्या सदृश असणारे दुकूल वस्त्र, कौशेय वस्त्राच्या सदृश असणारे पट्टुर्णपट्ट, सोमार आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे यांचाही यात समावेश होतो. खुद्दकसिक्खेच्या गाथेमध्ये असे म्हटले आहे ना?

---

Dukūlañceva pattunna - pattaṃ somāracīnajaṃ iddhijaṃ devadinnañca tassa tassānulomakanti.

“दुकूल, pattuṇṇa, पट्ट, सोमार आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे, ऋद्धीने उत्पन्न झालेली आणि देवांनी दिलेली वस्त्रे, ही त्या त्या वस्त्रांच्या सदृश (अनुकूल) असतात.”

---

Tassa ṭīkāyañca’vākamayattā dukulā sāṇassa anulomakehi katasuttamayattā pattuṇṇapaṭṭa-somāracīnavathāni koseyyassa anulomāni iddhijadevadinnavathāni channaṃ vathānaṃ anulomāni tesaṃ aññataramayattā’ti vuttaṃ.

त्याच्या टीकेमध्ये असे म्हटले आहे की— ‘वल्कलापासून (झाडाच्या सालीपासून) बनविलेले असल्यामुळे दुकूल हे शाण (तागाच्या) वस्त्राच्या सदृश असते. कापलेल्या सुतापासून बनविलेले असल्यामुळे पट्टुर्ण, पट्ट, सोमार आणि चिनी वस्त्रे ही कौशेय (रेशमी) वस्त्राच्या सदृश असतात. ऋद्धीने उत्पन्न झालेली आणि देवांनी दिलेली वस्त्रे ही सहा प्रकारच्या वस्त्रांच्या सदृश असतात, कारण ती त्यांच्यापैकीच एका प्रकारची बनलेली असतात.’

---

Tatha milidapañho lakkhaṇapañho vimaticchedanapañho’ti duvidho’ti etha dhammānaṃ lakkhaṇapucchanavasena pavatto pañho lakkhaṇapañehā.Dhammānaṃ lakkhaṇapañho’ti kathaci likhitaṃ. Ṭhānuppantikapaṭihāno’ti tasmiṃ tasmiṃ gambhīrathavicāraṇakāle kattabbakiccasaṅkhāte ṭhāne uppatti uppajjanaṃ ṭhānuppatti sā assa athiti ṭhānuppattikaṃ. Ārammaṇe paṭibhātīti paṭibhānaṃ, ñāṇaṃ. Ṭhānuppattikaṃ paṭibhānaṃ yassa so ṭhānuppattikapaṭibhāno.

तेथे ‘मिलिन्दपञ्हो’ (मिलिंद प्रश्न) हा ‘लक्षणप्रश्न’ आणि ‘विमतिच्छेदनप्रश्न’ (शंका निरसन प्रश्न) असा दोन प्रकारचा आहे. त्यापैकी धर्मांच्या लक्षणांविषयी विचारण्याच्या स्वरूपात असलेला प्रश्न म्हणजे ‘लक्षणप्रश्न’ होय. काही ठिकाणी ‘धम्मांन लक्षणपञ्हो’ असे लिहिले आहे. ‘ठाणुप्पत्तिकपटिभानो’ म्हणजे त्या त्या गंभीर अर्थाच्या विचाराच्या वेळी कर्तव्य कर्माच्या स्वरूपात असणाऱ्या प्रसंगी (स्थान) जी उत्पत्ती (उत्पन्न होणे) होते, ती ‘स्थानोत्पत्ती’ (ठाणुप्पत्ति) होय, आणि ती ज्याच्याजवळ आहे तो ‘स्थानोत्पत्तिक’ होय. आलंबनामध्ये जे स्फुरते ते ‘प्रतिभान’ (पटिभान) म्हणजेच ज्ञान होय. ज्याच्याजवळ तात्कालिक प्रसंगी स्फुरणारे प्रतिभान (ज्ञान) आहे, तो ‘ठाणुप्पत्तिकपटिभानो’ (तात्कालिक प्रसंगी प्रतिभावान असणारा) होय.

---

Paṭibalo atītānāgatapaccuppannānanti etha athānaṃ jānitunti pāṭhaseso kātabbo soyeva vā pāṭho. Tatha ahaṃ atītabhave dinnadāno rakkhitasīlo bhāvitabhāvano katakalyāṇo idāni ñāṇasampanno dhanavā yasavā’ti atītathaṃ jānituṃ paṭibalo idāni mayā dānādi puññaṃ kattabbaṃ sampatti bhavato. Sampatti bhave uppajjivā sukhī huvā parinibbāyissāmī’ti. Evaṃ paccuppannaanāgatathe jānituṃ paṭibalo nāma.

‘पटिबलो अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं’ (भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळातील गोष्टी जाणण्यास समर्थ) यामध्ये ‘अर्थांना जाणण्यासाठी’ (अत्थानं जानितुं) असा पाठशेष (अध्याहार) केला पाहिजे किंवा तोच पाठ असावा. तेथे ‘मी भूतकाळात दान दिले होते, शील राखले होते, भावना विकसित केली होती, कल्याणकारी कर्मे केली होती, म्हणून आता मी ज्ञानसंपन्न, धनवान आणि कीर्तिमान आहे’ अशा प्रकारे भूतकाळातील अर्थ जाणण्यास समर्थ असणारा; आणि ‘आता माझ्याद्वारे दानादी पुण्यकर्मे केली पाहिजेत, ज्यामुळे संपत्ती प्राप्त होईल. संपत्तीच्या भवात उत्पन्न होऊन, सुखी होऊन मी परिनिर्वाण प्राप्त करीन’ अशा प्रकारे वर्तमान आणि भविष्यकाळातील अर्थ जाणण्यास समर्थ असणारा, तो ‘पटिबलो’ (समर्थ) होय.

---

Samantayogavidhānakiriyānaṃ karaṇakāle’ti yuñjitabbo yogo. Samantato sabbato sabbakāle yogo sabbakālesu sabbakattabbakammānaṃ vidahanaṃ vidhānaṃ nāma. Idañcidañca karissāmi, imasmiṃ kate idaṃ bhavissatī’ti pubbabhāge upāyena kattabbavidhānaṃ kiriyā nāma karaṇakāleyeva labbhati. Pubbabhāge ca karaṇakāle ca nisammakārīti adhippāyo.

‘समन्तयोगविधानक्रियानं करणकाले’ (सर्व बाजूंनी योगाच्या विधानाच्या क्रिया करण्याच्या वेळी) यामध्ये जोडला जाणारा तो ‘योग’ होय. सर्व बाजूंनी, सर्व प्रकारे, सर्व काळी असणारा योग म्हणजे सर्व काळात सर्व कर्तव्य कर्मांचे आयोजन करणे, याला ‘विधान’ म्हणतात. ‘मी हे आणि हे करीन, हे केल्यावर हे होईल’ अशा प्रकारे पूर्वभागात (आधीच) उपायाने करावयाचे आयोजन म्हणजे ‘क्रिया’ होय, जी प्रत्यक्ष करण्याच्या वेळीच प्राप्त होते. पूर्वभागात आणि प्रत्यक्ष करण्याच्या वेळी विचारपूर्वक कार्य करणारा (निसम्मकारी), असा याचा अभिप्राय आहे.

---

Seyyathīdanti yāni sathāni tena uggahitāni tāni seyyathidaṃ vibhajissāmīti atho anekathato mahanidānasuttavaṇṇanāyañca evamevatho vutto’ seyyathidaṃ katamānī’ti keci vadanti. Taṃ’katame pañcupādānakkhadhā? Seyyathidaṃ? Rūpūpādānakkhadho’tiādinā nayena sameti. Tesu ca ekūnavīsatisathesu.

‘सेय्यथीदं’ (जसे की/उदाहरणाथ) म्हणजे त्याने जी शास्त्रे ग्रहण केली आहेत, ती ‘सेय्यथीदं’ (याप्रमाणे) विभागून सांगेन असा अर्थ आहे. अनेक अर्थांमुळे महानिदानसुत्ताच्या वर्णनातही असाच अर्थ सांगितला आहे. काही जण ‘सेय्यथीदं कतमानि’ (ते कोणते?) असे म्हणतात. ते ‘कतमे पञ्चुपादानक्खन्धा? सेय्यथीदं? रूपुपादानक्खन्धो’ (पाच उपादानस्कंध कोणते? जसे की— रूपोपादानस्कंध) इत्यादी पद्धतीने जुळते. आणि त्या एकोणवीस शास्त्रांमध्ये...

---

Sutīti etha suyyate dhammo etāyāti suti, vedo.

‘सुति’ (श्रुती) म्हणजे ज्याच्याद्वारे धर्म ऐकला जातो ती सुति, म्हणजेच वेद होय.

---

Sammutīti saddagantho. Sesā saṅkhyādayopi ca kattuyonakattā bāhira sathesu yadi dissanti te sugahetabbā yevāti.

‘सम्मत’ (संमृती) म्हणजे शब्दशास्त्र (व्याकरण ग्रंथ). उर्वरित संख्या इत्यादी शास्त्रे देखील जर बाह्य शास्त्रांमध्ये कर्त्याच्या उत्पत्तीमुळे दिसत असतील, तर ती चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलीच पाहिजेत.

---

Bhattavissaggakaraṇathāyāti bhattakiccakaraṇathāya.

‘भत्तविस्सग्गकरणत्थाय’ (भोजन विसर्जन करण्यासाठी) म्हणजे भोजनविधी (जेवण) करण्यासाठी.

---

Sakiṃ evaṃ cakkhuṃ udapādīti atītabhave tīsu vedesu paricayasatiñāṇabalena sakimeva ekuggahaṇavārameva cakkhu veduggahañāṇacakkhu udapādi. Bahutaraṃ avacāpevā ekavārameva vadāpevā dhāretuṃ asakkontassa ñāṇacakkhu udapādīti adhippāyo.

‘सकिं एव चक्खुं उदपादि’ (एकदाच असे चक्षु उत्पन्न झाले) म्हणजे भूतकाळात तीन वेदांच्या परिचयाच्या स्मृती आणि ज्ञानाच्या बळावर एकदाच, केवळ एकाच ग्रहणाने चक्षु म्हणजेच वेदग्रहणाचे ज्ञानचक्षु उत्पन्न झाले. अधिक वेळा न वदवता, केवळ एकदाच वदवून (बोलवून) ते धारण करण्यास असमर्थ असणाऱ्याचे ज्ञानचक्षु उत्पन्न झाले, असा याचा अभिप्राय आहे.

---

Ācariyassa anuyogaṃ davā’ti’ācariya, tumhehi yaṃ yaṃ icchatha, taṃ taṃ maṃ pucchatha, ahaṃ vissajessāmi. Byākātuṃ asakkontassa me ācikkhathā’ti ācariyassa attano anuyogaṃ anuyuñjanaṃ codanaṃ davā. Ekacco hi anuyogaṃ dātuṃ sakkoti byākātuṃ pana na sakkoti. Nāgasenadārako pana tadubhayampi kātuṃ sakkotiyeva.

आचार्यांना अनुयोग (प्रश्न विचारण्याची संधी) देऊन—'आचार्य, तुम्हाला जे जे हवे असेल, ते ते मला विचारा, मी त्याचे उत्तर देईन. जर मी स्पष्टीकरण देण्यास असमर्थ ठरलो, तर मला सांगा'—अशा प्रकारे आचार्यांना स्वतःचा अनुयोग, उलटतपासणी आणि प्रेरणा देऊन. कारण कोणी एक जण अनुयोग (प्रश्न) विचारू शकतो, पण त्याचे स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही. परंतु नागसेन बालक मात्र हे दोन्ही करण्यास समर्थ होतेच.

---

Dhammacakkhuṃ udapādīti’yaṃ kiñci samudayadhammaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammantidhammacakkhu sotāpattimaggañāṇaṃ nibbānārammaṇaṃ huvā evaṃ uppajjanākārena udapādiyaṃ kiñci saṅkhataṃ dhammajātaṃ samudayadhammaṃ uppajjanasabhāvaṃ sabbaṃ taṃ nirodhadhammaṃ, sabbaṃ taṃ dhammajātaṃ nirujjhanasabhāvaṃ aniccaṃ khayavayadhammanti udapādi. Kasmā nibbānārammaṇaṃyeva maggañāṇameva udapādī?Ti. Tappaṭicchādakamohadhakāraṃ viddhaṃsevā uppannattā.

'धम्मचक्षू उत्पन्न झाला' म्हणजे—'जे काही उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या (नष्ट होण्याच्या) स्वभावाचे आहे.' धम्मचक्षू म्हणजे निर्वाणाचे आलंबन असणारे सोतापत्तिमग्गञाण (स्रोतापत्ती मार्गज्ञान) होय, जे अशा प्रकारे उत्पन्न होण्याच्या रूपाने प्रकट झाले. जे काही संस्कृत (कारण-सामग्रीने बनलेले) धर्म उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे आहे, ते सर्व निरोध होण्याच्या स्वभावाचे आहे; ते सर्व धर्म नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे, अनित्य आणि क्षय-व्यय होण्याच्या स्वभावाचे आहेत, असे ज्ञान उत्पन्न झाले. केवळ निर्वाणाचे आलंबन असणारे मार्गज्ञानच का उत्पन्न झाले? कारण त्याला झाकून टाकणाऱ्या मोहरूपी अंधकाराचा विध्वंस करूनच ते उत्पन्न झाले होते.

---

(Dosinā) dositāti vattabbe takārassa takāraṃ kavā dosinā’ti vuttaṃ.

(दोसिना) 'दोसिता' असे म्हणावयाचे असताना 'त' काराचा 'न' कार करून 'दोसिना' असे म्हटले आहे.

---

Rathaṃ āruyhā’ti etha sāmikaṃ ramayatīti ratho’ti viggaho kātabbo.

'रथावर आरूढ होऊन' (रथं आरुय्ह) येथे 'जो आपल्या स्वामीला आनंदित करतो तो रथ' (सामिकं रमयतीति रथो) असा विग्रह केला पाहिजे.

---

Rājaratho nāma sabbaratanavicitto icchitabbo.

'राजरथ' म्हणजे सर्व प्रकारच्या रत्नांनी सुशोभित असलेला रथ असे समजले पाहिजे.

---

(Vayahaṃ) vahantī etenāti vayahaṃ uparimaṇḍapasadisapadaracchannasabbamālāguṇṭhimaṃ vā chādevāti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena katasakaṭaṃ vayhaṃ nāma.

(वय्हं) ज्याद्वारे वाहून नेले जाते ते 'वय्ह' होय. अट्ठाकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार, वरच्या बाजूला मंडपासारखे कापडाने झाकलेले आणि सर्व बाजूंनी फुलांच्या माळांनी वेढलेले जे वाहन (गाडी) तयार केले जाते, त्याला 'वय्ह' असे म्हणतात.

---

Sadamānikā’ti ubhosu passesu suvaṇṇarajatādimayā gopānasiyo davā garuḷapakkhakanayena sadamānikā’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena kato yānaviseso vayhādidvayaṃ cekathāya idhānītaṃ

'सदमानिका' म्हणजे दोन्ही बाजूंना सोन्या-चांदीच्या बनवलेल्या वळचणी (गोपानसी) गरुडाच्या पंखांच्या आकारासारख्या देऊन, अट्ठाकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार तयार केलेले एक विशिष्ट वाहन होय. 'वय्ह' इत्यादी दोन प्रकारची वाहने येथे टीकेमधून (अट्ठाकथेतून) घेतली आहेत.

---

Tithakaro’ti’uggaho savaṇaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti evaṃ vutte tithavāse patiṭṭhāya pare ca patiṭṭhāpevā piṭakattayatithachekakaraṇena dhammatithaṅkaro.

'तित्थकरो' (तीर्थकर) म्हणजे—ग्रहण करणे (उग्गह), श्रवण करणे, प्रश्न विचारणे, कथन करणे आणि धारण करणे या पाच धर्मांच्या आधारेच 'तीर्थवास' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे सांगितलेल्या तीर्थवासात स्वतः प्रतिष्ठित होऊन आणि इतरांनाही त्यात प्रतिष्ठित करून, त्रिपिटकरूपी तीर्थाला सुगम/कुशल बनविल्यामुळे ते 'धम्मतित्थंकर' (धम्मतीर्थकर) होत.

---

Nipuṇo’ti badhādīsu upajānanasamatho.

'निपुणो' (निपुण) म्हणजे बाधा (अडथळे) इत्यादी गोष्टी जाणून घेण्यास समर्थ असलेला.

---

Visārado’ti parisāsu bhayarahito.

'विशारदो' (विशारद) म्हणजे सभांमध्ये भयमुक्त असलेला.

---

Sāmayiko’ti desajabhāsāsaṅkhātasamayakusalo sakasamayasamayantaracchekañāṇavanto.

'सामयिको' (सामयिक) म्हणजे देशीय भाषांच्या संकेतांमध्ये (समयामध्ये) कुशल असलेला आणि स्वतःच्या सिद्धांतांचे (स्वसमय) व इतर सिद्धांतांचे (परसमय) सूक्ष्म ज्ञान असलेला.

---

Paṭibhāṇo’ti kalyāṇavākya saṅkhyātapaṭibhāṇavanto.

'पटिभाणो' (प्रतिभावान) म्हणजे कल्याणकारी वचनांनी युक्त अशी वक्तृत्वकला किंवा प्रतिभा असलेला.

---

Medhāvīti dhammojapaññāya medhāvī. Dhammojapaññā nāya ñānagato paṇḍito’kiṃ sutaṃ kiṃ vā suṇāmi, kiṃ kusalaṃ gavesinti’ yāya vicāreti sā dhammojapaññā nāma.

'मेधावी' म्हणजे धम्माच्या ओजस्वी प्रज्ञेने (धम्मोजप्रज्ञा) युक्त असलेला. धम्मोजप्रज्ञा म्हणजे ज्या प्रज्ञेच्या आधारे ज्ञानी पंडित मनुष्य असा विचार करतो की—'मी काय ऐकले आहे? किंवा मी काय ऐकत आहे? मी कोणत्या कुशल धर्माचा शोध घेत आहे?'—तिला 'धम्मोजप्रज्ञा' असे म्हणतात.

---

Āyasmāpi kho nāgaseno paṭisammodi…pe… ārādhesiti yeneva sammodaniyavacanena thero rañeñā milidassa cittaṃ ārādhesi tosesi teneva sammodanīyavacanena raññā saddhiṃ paṭisammodīti yojanā.

'आयुष्यमान नागसेन यांनी देखील परस्पर स्वागत केले... प्रसन्न केले' याचा संबंध असा आहे की, ज्या संमोदनीय (आनंददायी) वचनांनी थेरांनी राजा मिलिंदाच्या चित्ताला प्रसन्न व संतुष्ट केले, त्याच संमोदनीय वचनांनी त्यांनी राजासोबत परस्पर स्वागत केले.

---

Ñāyāmīti ñāto pākaṭo homi.

'ञायामी' (मी ओळखला जातो) म्हणजे मी ज्ञात किंवा प्रसिद्ध होतो.

---

Api ca kho mahārāja …pe… nāgaseno’ti yaṃ idaṃnāgaseno’ti nāmaṃ esā saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmamattaṃ hotīti yojanā.

'परंतु हे महाराज! ... नागसेन' याचा संबंध असा आहे की, हे जे 'नागसेन' असे नाव आहे, ती केवळ एक संज्ञा (संखा), समज्ञा (समञ्ञा), प्रज्ञप्ती (पण्ञत्ति), व्यवहार (वोहारो) आणि केवळ नाममात्र आहे.

---

(Saṅkhā) etha ca saṅkhāyatīti saṅkhā. Saṅkathiyatīti atho kinti saṅkathiyati? Parassāti attā’ti bhavo’ti poso’ti puggalo’ti naro’ti māṇavo’ti tisso’ti datto’ti mañcapīṭhaṃ bhisibimbo hananti vihāro pariveṇaṃ dvāraṃ vātapānanti. Evaṃ anekehi ākārehi saṅkathīyatiti saṅkhā.

(संखा) येथे ज्याचे संकथन (वर्णन) केले जाते ती 'संखा' (संज्ञा) होय. याचा अर्थ 'तिचे संकथन केले जाते' असा आहे. कशा प्रकारे संकथन केले जाते? 'दुसरा', 'आत्मा', 'भव', 'पोष' (पुरुष), 'पुद्गल', 'नर', 'माणवक' (तरुण), 'तिस्स', 'दत्त', 'पलंग', 'पीठ' (आसन), 'गादी', 'बिंब', 'विहार', 'परिवेण' (प्रांगण), 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने. अशा प्रकारे अनेक रूपांनी जिचे संकथन केले जाते, ती 'संखा' (संज्ञा) होय.

---

Samaññā sammā ñāyatīti kinti ñāyatī?Ti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapānanti sammā ñāyatīti samaññā.

'समञ्ञा' (समज्ञा) म्हणजे जे सम्यक प्रकारे (योग्य रीतीने) जाणले जाते. ते कशा प्रकारे जाणले जाते? 'मी', 'माझे'... 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने जे सम्यक प्रकारे जाणले जाते, ती 'समञ्ञा' होय.

---

(Paññatti) paññāpīyatīti paññatti.

(पण्ञत्ति) ज्याद्वारे प्रज्ञापित (स्पष्ट/प्रकट) केले जाते, ती 'पण्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती) होय.

---

(Vohāro). Kinti paññāpīyatīti…pe… voharīyatīti vohāro. Kinni voharīyatiti. Ahanti mamanti…pe… dvāraṃ vātapātanti voharīyatīti vohāro. Imehi catuhi saṅkhāādīhi padehī nāmapaññattiyeva adhippetā nāmamattanti dassanato.

(वोहारो) ते कशा प्रकारे प्रज्ञापित केले जाते... ज्याद्वारे व्यवहार केला जातो तो 'वोहारो' (व्यवहार) होय. कशा प्रकारे व्यवहार केला जातो? 'मी', 'माझे'... 'द्वार', 'खिडकी' इत्यादी रूपाने ज्याचा व्यवहार केला जातो, तो 'वोहारो' होय. संखा (संज्ञा) इत्यादी या चार पदांद्वारे केवळ 'नामप्रज्ञप्ती' (नामाचा व्यवहार) हाच अभिप्रेत आहे, कारण ते केवळ 'नाममात्र' असल्याचे दर्शविते.

---

Sace vaṃ mahārāja paṇḍitavādā sallapissasīti vaṃ sace mayā saddhiṃ paṇḍitānaṃ sallāpena.

'जर, हे महाराज! आपण पंडितांच्या पद्धतीने चर्चा कराल' म्हणजे: जर आपण माझ्याशी पंडितांच्या संवादाच्या पद्धतीने चर्चा कराल.

---

Āveṭhanampi kayirati nibbeṭhanampi kayiratī’ti pañhapūcchanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena veṭhanaṃ paṇḍitehi kayirati pañhavissajjanavasena nibbeṭhanampi kayirati.

'आवेढन (गुंतागुंत) देखील केले जाते आणि निवेढन (उकल) देखील केले जाते' म्हणजे प्रश्न विचारण्याच्या रूपाने पंडितांद्वारे आवेढन केले जाते, प्रश्न सोडविण्याच्या रूपाने पंडितांद्वारे आवेढन केले जाते आणि प्रश्न सोडविण्याच्या रूपाने निवेढन (उकल) देखील केले जाते.

---

Niggaho’pi kayiratī’ti nāgasenathero musābhaṇatītiādinā niggahanayena aññapaṇḍitānaṃ niggahaṇavacanaṃ aññapaṇḍitehi kayirati. Api ca kathāvathuppakaraṇe āgato sabbaniggaho niggahoyeva.

'निग्रह (खंडन) देखील केला जातो' म्हणजे 'थेर नागसेन असत्य बोलत आहेत' इत्यादी निग्रह करण्याच्या पद्धतीने इतर पंडितांचे निग्रहवचन (खंडन करणारे शब्द) इतर पंडितांद्वारे उच्चारले जातात. शिवाय, कथावत्थु प्रकरणामध्ये आलेले सर्व निग्रह हे निग्रहच आहेत.

---

Paṭikkamampī’ti vaṃ mahārāja’rājā milido jambudīpe aggarājā kasmā musā bhaṇasī’tiādinā paṭikkamampi kayirati.

'प्रतिक्रम (माघार घेणे/चूक दुरुस्त करणे) देखील केला जातो' म्हणजे 'हे महाराज! राजा मिलिंद जंबुद्विपातील सर्वश्रेष्ठ राजा आहेत, मग आपण असत्य का बोलता?' इत्यादी प्रकारे प्रतिक्रम देखील केला जातो.

---

Viseso ‘pīti’sampannaṃ munino cittaṃ, ‘kammanā byattattena ca vijjācaraṇasampannaṃ dhammagatānaṃ pasaṃsatī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāta viseso. Idha pana kallo’si bhante’tiādi paṭiggahaṇaviseso’ti’sampannaṃ munino cittaṃ…pe… dhammagatānaṃ anumodasī’tiādinā guṇapasaṃsanasaṅkhāto paṭiggahaṇaviseso. Idha pana sādhu kho vaṃ mahārāja rathaṃ jānāsī’tiādi. Ekaṃ vathuṃ paṭijānantīti kalyāṇamaṇiādikaṃ aññataraṃ ekaṃ vathuṃ kalyāṇaṃ vā athi nathiti paṭijānanti paṭhamadivase tayo pañhā raññā pucchitā nāmapaññattipañho sattavassikapañho vīmaṃsanapañho.

'विशेष देखील' म्हणजे—'मुनींचे चित्त संपन्न आहे, कर्माने आणि कुशलतेने विद्याचरणसंपन्न असलेल्या धम्ममार्गावरील लोकांची ते प्रशंसा करतात' इत्यादी प्रकारे गुणांची प्रशंसा करण्याच्या रूपाने असलेला विशेष होय. परंतु येथे 'भन्ते, आपण समर्थ आहात' इत्यादी स्वीकार करण्याचा विशेष आहे. 'मुनींचे चित्त संपन्न आहे... धम्ममार्गावरील लोकांचे आपण अनुमोदन करता' इत्यादी प्रकारे गुणांची प्रशंसा करण्याच्या रूपाने असलेला स्वीकार करण्याचा विशेष होय. परंतु येथे 'हे महाराज, आपण रथाला उत्तम प्रकारे जाणता' इत्यादी. 'एका वस्तूचा स्वीकार करतात' म्हणजे कल्याणकारी मणी इत्यादींपैकी कोणतीही एक वस्तू कल्याणकारी आहे किंवा नाही, अथवा ती अस्तित्वात आहे की नाही, याचा स्वीकार करतात. पहिल्या दिवशी राजाने तीन प्रश्न विचारले होते: नामप्रज्ञप्तीचा प्रश्न, सात वर्षांच्या बालकाचा प्रश्न आणि मीमांसा (परीक्षा घेणारा) प्रश्न.

---

Bhante nāgasena pucchissāmīti …pe… kimpana mahārāja tayā pucchitanti tatiyo vīmaṃsanapañho ṭhānuppattikapaṭihānajānanathāya vīmaṃsanavasena pucchitattā vimaṃsanapañho nāma. Tatha’pucchito me bhante’ti idaṃ raññā attanā heṭṭhā pucchite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.

'भन्ते नागसेन, मी विचारणार आहे... पण हे महाराज, आपण काय विचारले आहे?' हा तिसरा प्रश्न मीमांसा प्रश्न आहे, कारण तो तात्कालिक प्रतिभेची (हजरजबाबीपणाची) परीक्षा घेण्यासाठी विचारण्यात आल्यामुळे त्याला 'मीमांसा प्रश्न' असे म्हणतात. त्यामध्ये 'भन्ते, मी विचारले आहे' हे राजाने स्वतः आधी विचारलेल्या दोन प्रश्नांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

---

Vissajjitaṃ me’ti idampi therena attanā heṭṭhā vissajjite dve pañhe sadhāya vuttaṃ.

'मी उत्तर दिले आहे' हे देखील थेरांनी स्वतः आधी उत्तर दिलेल्या दोन प्रश्नांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

---

Nāgaseno nāgaseno’ti sajjhāyaṃ karonto pakkāmīti raññā nāgasenathere bahumānagāravo kato’ti dīpetuṃ buddhaghosācariyena vuttaṃ agāravo hi puggalo garuṭṭhāniyaṃ puggalaṃ disvāpi suvāpi jānivāpi apassanto asuṇanto ajānanto viya hotīti. Tatrāyaṃ vacanatho? Āguṃ pāpaṃ na karotīti nāgo. Senti sayanti etena vādapaccathikā janāti seno nāgo ca so seno cāti nāgaseno sāmaññādīsu catusu nāmesu idaṃ kittimanāmaṃ.

‘नागसेन, नागसेन’ असा सज्झाय (स्मरण) करत तो निघून गेला, याद्वारे राजाने नागसेन थेरांबद्दल अत्यंत आदर व बहुमान व्यक्त केला, हे दर्शवण्यासाठी आचार्य बुद्धघोषांनी म्हटले आहे. कारण आदर नसलेली व्यक्ती आदरणीय व्यक्तीला पाहूनही, ऐकूनही किंवा जाणून घेऊनही न पाहिल्यासारखी, न ऐकल्यासारखी आणि न जाणल्यासारखीच असते. तिथे शब्दाचा अर्थ काय आहे? जो पाप (आगुं) करत नाही तो ‘नाग’ होय. ज्याच्याद्वारे वाद घालणारे प्रतिपक्षी शांत होतात (शयन करतात) तो ‘सेन’ होय. जो नागही आहे आणि सेनही आहे तो ‘नागसेन’ होय. सामान्य इत्यादी चार प्रकारच्या नावांमध्ये हे ‘कृत्रिम नाव’ (दिलेले नाव) आहे.

---

Suṭṭhu thero ababhanumodīti’sādhu suṭṭhu’ti vacanena. Antarāmagge pucchito anathakālapañho.

थेरांनी ‘साधू, सुठ्ठू’ (उत्तम, छान) या शब्दांनी चांगल्या प्रकारे अनुमोदन केले. वाटेत विचारलेला प्रश्न हा अयोग्य वेळचा प्रश्न (अनर्थकालप्रश्न) होता.

---

Katametha nāgaseno’ti katamo dhammo etasmiṃ vacane nāgaseno nāma hotīti pucchi.

‘यात नागसेन कोण आहे?’ म्हणजे या वचनात कोणता धर्म (घटक) ‘नागसेन’ नावाचा आहे, असा प्रश्न विचारला.

---

Jīvo’ti jīvabhuto vāyo.

‘जीव’ म्हणजे जीवभूत वायू (प्राणवायू) होय.

---

Assāsapassāsā nāmete kāyasaṅkhāro’ti thero abhidhammakathaṃ akāsīti iminā anantakāyassa ete anto-pavisana-bahi-nikkhamatavātā assāsapassasā nāma karajakāyena abhisaṅkharīyanti, tasmā kāyasaṅkhārā ca honti, teneva jīvena nāgaseno nāgaseno’ti iminā nāmamattaṃ gaṇhāti na puggalo jīvo gahetabbo’ti thero abhidhammakathaṃ akāsi.

‘श्वास आणि उच्छ्वास हे कायसंस्कार आहेत’ या वचनाने थेरांनी अभिधम्म चर्चा केली. याद्वारे अनंतकायाचे (शरीराचे) हे आत जाणारे आणि बाहेर पडणारे वायू म्हणजेच श्वास-उच्छ्वास होत, जे या भौतिक शरीराद्वारे (करजकाय) संस्कारित केले जातात. म्हणूनच ते कायसंस्कार आहेत. त्याचप्रमाणे, केवळ त्या जीवामुळे ‘नागसेन, नागसेन’ असे नाममात्र ग्रहण केले जाते, तिथे कोणताही स्वतंत्र ‘पुद्गल’ किंवा ‘जीव’ ग्रहण केला जाऊ शकत नाही, अशी थेरांनी अभिधम्म चर्चा केली.

---

Upāsakattaṃ pavedesī’ti attasanniyyātanena sissabhāvūpagamanena paṇipātena samādānenāti catusu saraṇagamanūpāyesu samādānena ratanattayassa ca therassa ca upāsakabhāvaṃ, buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi, tañca saraṇaṃ gacchāmi, upāsakaṃ maṃ dhārehi ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti.

‘उपासकत्व जाहीर केले’ म्हणजे स्वतःला समर्पित करून, शिष्यत्व पत्करून, वंदन करून आणि व्रत ग्रहण करून, अशा चार प्रकारच्या शरणगमनाच्या उपायांपैकी व्रत ग्रहणाने (समादानाने) त्रिरत्न आणि थेरांच्या प्रति उपासकभाव व्यक्त केला की, ‘मी बुद्धाला शरण जातो, मी धम्माला शरण जातो, मी संघाला शरण जातो; आणि मी तुम्हालाही शरण जातो. आजपासून मला प्राण असेपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.’

---

Anantakāyapañho catutho.

अनंतकाय प्रश्न चौथा समाप्त.

---

Kimhi hoti kathāsallāpo’ti kimhi kāraṇe nimittabhute kathāsallāpo hoti. Kimpayojano kathāsallāpo’ti adhippāyo idaṃ rañañā kimathāya vuttaṃ? Anuyogadānathāya ceva pucchanassa okāsadāpanathāya cāti ñātabbaṃ.

‘कशात संभाषण होते?’ म्हणजे कोणत्या कारणाने किंवा निमित्ताने संभाषण होते? ‘संभाषणाचा हेतू काय?’ हा राजाचा विचार कशासाठी होता? तो प्रश्न विचारण्याची संधी देण्यासाठी आणि चर्चा पुढे नेण्यासाठी होता, असे समजावे.

---

Athena mayaṃ mahārāja athikā athena hotu kathāsallapo’ti iminā thero rañño anuyogañceva okāsañca deti tatha athenā’ti.

‘महाराज, आम्ही अर्थाचे (प्रयोजनाचे) अर्थी आहोत, अर्थासाठीच संभाषण होऊ दे’ या वचनाने थेर राजाला प्रश्न विचारण्याची आणि संभाषणाची संधी देतात, तसेच ‘अर्थाने’ असे म्हणतात.

---

’Atho payojano saddā’bhidheyya vuddhiyaṃ dhane,Vathamhi kāraṇe nāse hite pacchimapabbate’ti;

‘अर्थ, प्रयोजन, शब्द, अभिधेय, वृद्धी, धन, कारण, नाश, हित आणि पश्चिम पर्वत (अस्त पर्वत) या अर्थांमध्ये ‘अथ’ हा शब्द वापरला जातो.’

---

Evaṃ vuttesu athesu idha payojanañca hitañca labbhati. Tesu lokiyalokuttaraphalaṃ payojanaṃ nāma, sāsanavuddhi vā. Yathicchitaphalanipphādāno hinoti pavattatīti hitaṃ. Dānasīlādilokiyalokuttarakāraṇaṃ.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या अर्थांमध्ये येथे ‘प्रयोजन’ आणि ‘हित’ हे दोन अर्थ अभिप्रेत आहेत. त्यापैकी लौकिक आणि लोकोत्तर फळाला ‘प्रयोजन’ किंवा ‘शासनवृद्धी’ (धम्माची वृद्धी) म्हणतात. इच्छित फळ मिळवून देणारे ते ‘हित’ होय, जे दान, शील इत्यादी लौकिक व लोकोत्तर गुणांचे कारण आहे.

---

Kintī’ti kimhi asaṅkhatadhātusaṅkhāte nibbāne phalasaṅkhāte nibbāne idaṃ paccuppannadukkhaṃ nirujjheyya.

‘कशासाठी?’ म्हणजे कशामध्ये, ज्याला असंस्कृत धातू किंवा निर्वाण म्हटले जाते, त्या निर्वाणरूपी फळामध्ये हे वर्तमान दुःख निरुद्ध व्हावे (नष्ट व्हावे).

---

Anupādāparinibbānanti arahattaphalasaṅkhātaṃ anupādāparinibbānaṃ. Nibbānañhi duvidhaṃ apaccayaparinibbānaṃ anupādāparinibbānanti. Tesu avijjādipaccayarahitattā asaṅkhatadhātu apaccaya-parinibbānaṃ nāma. Kilesasaṅkhata-parinibbānasaṅkhātaṃ upādāna rahitattā arahattaphalaṃ anupādāparinibbānaṃ nāma.

‘अनुपादापरिनिर्वाण’ म्हणजे अर्हतफळरूपी अनुपादापरिनिर्वाण होय. निर्वाण दोन प्रकारचे आहे: अप्रत्ययपरिनिर्वाण आणि अनुपादापरिनिर्वाण. त्यापैकी अविद्या इत्यादी प्रत्ययांपासून (कारणांपासून) रहित असल्यामुळे असंस्कृत धातूला ‘अप्रत्ययपरिनिर्वाण’ म्हणतात. क्लेशरूपी उपादानांपासून रहित असल्यामुळे अर्हतफळाला ‘अनुपादापरिनिर्वाण’ म्हणतात.

---

Rājābhinītā’ti rājūhi pīḷitā rājabhītā vā.

‘राजाकडून पीडित’ म्हणजे राजाने त्रास दिलेले किंवा राजाच्या भयाने पळून आलेले.

---

Iṇaṭṭā’ti iṇena pīḷitā.

‘कर्जबाजारी’ म्हणजे कर्जाने पीडित झालेले.

---

Kallo’sīti byākaraṇa ñāṇena cheko’si, aṅguttaraṭīkāyaṃ’ byākaraṇe samatho’. Paṭibalo’tipi vattuṃ vaṭṭati yevāti.

‘तू समर्थ आहेस’ म्हणजे उत्तराच्या ज्ञानाने तू चतुर आहेस. अंगुत्तरटीकेमध्ये ‘व्याकरणात (उत्तरामध्ये) कुशल’ असा अर्थ आहे. ‘प्रतिबल’ (समर्थ) असे म्हणणेही योग्यच आहे.

---

Pabbajjāpañho pañcamo.

प्रव्रज्या प्रश्न पाचवा समाप्त.

---

Sopādāno’ti sakileso.

‘सोपादान’ म्हणजे क्लेशांसह असलेला.

---

Paṭisadahanapañho chaṭṭho.

प्रतिसंधान (पुनर्जन्म) प्रश्न सहावा समाप्त.

---

Yoniso manasikārenāti aniccaṃ dukkhanti upāyena pathena sāraṇalakkhaṇena ārammaṇapaṭipādakamanasikārena.

‘योनिशो मनसिकाराने’ म्हणजे अनित्य आणि दुःख या योग्य मार्गाने, लक्षणांचे स्मरण करून आलंबनाला ग्रहण करणाऱ्या मनसिकाराने.

---

Manasikārapañho sattamo.

मनसिकार प्रश्न सातवा समाप्त.

---

Ussahanalakkhaṇe’ti sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanavasena ussahanalakkhaṇe gaṇhanalakkhaṇe vā.

‘उत्साह हे लक्षण आहे’ म्हणजे संप्रयुक्त धर्मांना आलंबनामध्ये जोडण्याच्या दृष्टीने उत्साह दाखवणे किंवा त्यांना ग्रहण करणे हे लक्षण होय.

---

Manasikāralakkhaṇapañho aṭṭhamo.

मनसिकार लक्षण प्रश्न आठवा समाप्त.

---

Yo sīlakkhadho varapātimokkhiyo’ti yo pātimokkhasīlasaṃvarasaṅkhāto buddhuppādeyeva uppanno sīlaguṇo sayaṃ patiṭṭhāti iduyādīnaṃ ekadasannaṃ kusaladhammānaṃ nissayākārena nissayapaccayo ceva balavakāraṇaṭṭhena upanissayo ca pathavī iva sattānaṃ patiṭṭhā.

‘जो शीलस्कंध श्रेष्ठ प्रातिमोक्ष आहे’ म्हणजे जो प्रातिमोक्षसंवर शीलरूपी बुद्धोत्पाद काळातच उत्पन्न झालेला शीलगुण स्वतः प्रस्थापित करतो, तो श्रद्धा इत्यादी अकरा कुशल धर्मांना आश्रय देण्याच्या स्वरूपात ‘निश्रयप्रत्यय’ आणि प्रबळ कारण असल्यामुळे ‘उपनिष्रयप्रत्यय’ ठरतो, जशी पृथ्वी सर्व प्राण्यांचा आधार असते.

---

Sīlapatiṭṭhānalakkhaṇapañho navamo.

शीलप्रतिष्ठापन लक्षण प्रश्न नववा समाप्त.

---

Aññesaṃ cittaṃ vimuttaṃ passivā’ti aññesaṃ ariyānaṃ sotāpattiphalādike phale visesena adhimuttaṃ pakkhadantaṃ ñāṇacakkhunā passivā.

‘इतरांचे चित्त विमुक्त झालेले पाहून’ म्हणजे इतर आर्य पुद्गलांचे चित्त स्रोतापत्ती इत्यादी फळांमध्ये विशेष रूपाने विमुक्त व प्रविष्ट झालेले ज्ञानचक्षूने पाहून.

---

Saddhālakkhaṇapañho dasamo.

श्रद्धा लक्षण प्रश्न दहावा समाप्त.

---

Sabbe kusalā dhammā’ti sabbe lokiyakusaladhammā uppannā na parihāyanti.

‘सर्व कुशल धर्म’ म्हणजे उत्पन्न झालेले सर्व लौकिक कुशल धर्म नष्ट होत नाहीत.

---

Vīriyalakkhaṇapañho ekādasamo.

वीर्य (प्रयत्न) लक्षण प्रश्न अकरावा समाप्त.

---

Apilāpanalakkhaṇo’ti ārammaṇe anupavisanaṭṭhena ogāhanalakkhaṇo sappaṭibhāgadhammo’ti paṭibhāgena paccathikena saha vattantīti sappaṭibhāgā sukko ca kaṇhapaṭibhāgena sappaṭibhāgo.

‘अपिलापन (न विसरणे) हे लक्षण आहे’ म्हणजे आलंबनामध्ये प्रविष्ट न होता त्यात खोलवर उतरणे हे लक्षण होय. ‘सप्रतिभाग धर्म’ म्हणजे जे विरोधी धर्मांसोबत राहतात. जसे शुक्ल (शुभ) हे कृष्ण (अशुभ) धर्माच्या प्रतिपक्षाने सप्रतिभाग आहे.

---

Kaṇhasukkasappaṭibhāge’ti īdisapāṭho yadi athi sudaroyeva.

‘कृष्ण-शुक्ल-सप्रतिभाग’ असा पाठ जर असेल, तर तो अतिशय उत्तम आहे.

---

Apilāpetīti anupavisanaṭṭhena ogāhati.

‘अपिलापेती’ म्हणजे प्रविष्ट न होता खोलवर उतरतो.

---

Hitāhitānaṃ dhammānaṃ gatiyo’ti kusalākusalānaṃ dhammānaṃ iṭṭhāniṭṭha-vipākadānabhāva-saṃkhāta-nipphattiyo.

‘हितकारक आणि अहितकारक धर्मांची गती’ म्हणजे कुशल आणि अकुशल धर्मांचे इष्ट व अनिष्ट विपाक देण्याच्या स्वरूपातील परिणाम.

---

Sabbathakanti sabbakicce niyuttaṃ sabbalīnudhaccesu icchitabbaṃ vā.

‘सर्वार्थक’ म्हणजे सर्व कार्यांमध्ये नियुक्त असलेला किंवा सर्व आळस व उद्धतपणामध्ये इच्छिण्याजोगा.

---

Satilakkhaṇapañho dvādasamo.

स्मृती लक्षण प्रश्न बारावा समाप्त.

---

Tappamukhā’vāti rājappadhānā iva.

‘त्यांच्यात प्रमुख असलेला’ म्हणजे राजाप्रमाणे मुख्य असलेला.

---

Samādhipañho terasamo.

समाधी प्रश्न तेरावा समाप्त.

---

Yo uppajjati so eva so’ti yo pathaviphassādiparamathadhammo uppajjati, so uppannapubbadhammo eva.

‘जो उत्पन्न होतो तोच तो आहे’ म्हणजे जो पृथ्वी, स्पर्श इत्यादी परमार्थ धर्म उत्पन्न होतो, तो पूर्वी उत्पन्न झालेला धर्मच होय.

---

Paññālakkhaṇapañho cuddasamo.

प्रज्ञा लक्षण प्रश्न चौदावा समाप्त.

---

Nānā-ekakiccakaraṇapañho paṇṇarasamo.

नाना-एककृत्यकरण प्रश्न पंधरावा समाप्त.

---

Paṇṇarasapañhavanto paṭhamavaggo samatto.

पंधरा प्रश्नांचा पहिला वर्ग समाप्त झाला।

---

Vaṃ pana bhante evaṃ vutte kiṃ vadeyyāsī’ti yadā vaṃ daharo taruṇo mado uttānaseyyako ahosi soyeva vaṃ etarahi mahanto’ti imasmiṃ vacane mayā ca kenavidha pucchanavasena vutte vaṃ kiṃ vadeyyāsīti yojanā.

पण भन्ते, असे विचारले असता आपण काय म्हणाल? 'जेव्हा आपण लहान, तरुण, कोमल आणि पाठीवर निजणारे (बाळ) होतात, तेच आपण आता मोठे झाला आहात काय?' या वाक्यात माझ्याद्वारे किंवा इतर कोणाद्वारे विचारलेल्या प्रश्नाच्या संदर्भात 'आपण काय म्हणाल?' अशी योजना आहे।

---

Dutiyavagge pana dhammasantatipañho paṭhamo.

दुसऱ्या वर्गात धम्मसंततीचा प्रश्न पहिला आहे।

---

Na paṭisadahanajānanapañho dutiyo.

प्रतिसंधि न जाणण्याचा प्रश्न दुसरा आहे।

---

Sakiccayanti attano visayobhāsanakiccaṃ.

'स्वतःचे कार्य' म्हणजे स्वतःच्या विषयाला प्रकाशित करण्याचे कार्य।

---

Ālimpanaṃ vijjhāpetunti aggiṃ nibbāpetuṃ

'पेटलेली आग विझवणे' म्हणजे अग्नी विझवणे।

---

Paññānirujjhanapañho tatiyo.

प्रज्ञेच्या निरोधाचा प्रश्न तिसरा आहे।

---

Nibbisaṃ bhatako yathā’ti yathā bhatako bhatakakammaṃ kavā lakkhaṃ nibbisaṃ nibbisanto labhanto dukkhaṃ jīvituṃ nābhinadati maraṇañca nābhinadati maraṇakālaṃ āgameti, evamevāhaṃ kālaṃ maraṇakālaṃ paṭikaṅkhāmi āgamemīti adhippāyo.

'ज्याप्रमाणे मजुरी मिळवणारा मजूर' म्हणजे ज्याप्रमाणे मजूर मजुरीचे काम करून, ठरलेली मजुरी मिळवत असताना, दुःखाने जगण्याचीही इच्छा करत नाही आणि मरणाचीही इच्छा करत नाही, तर केवळ मरणाच्या वेळेची वाट पाहतो; त्याचप्रमाणे मी मरणाच्या वेळेची (काळाची) प्रतीक्षा करतो, वाट पाहतो, असा अभिप्राय आहे।

---

Parīnibbānapañho catutho.

परिनिर्वाणाचा प्रश्न चौथा आहे।

---

Yadi kusalā na dukkhā’ti sukhā vedanā kusalā yadi siyā sā kusalā vedanā na dukkhabhūtā.Yadi siyā sā kusalā na hoti. Kusalaṃ dukkhanti na upapajjatī’ti kusalaṃ dukkhabhutanti vacanaṃ na upapajjatīti vattuṃ na yujjati. Kusalaṃ dukkhaṃ na. Aññamaññapaccanīkattā’ti rañño adhippāyo. Sabhāvo pana evaṃ na hoti. Kusalā hi sukhā vedanā saṅkhāradukkhena vipariṇāmadukkhena’pi dukkhā. Nekkhammanissitadomanassasaṅkhātadukkhā’pi anavajjaṭṭhena kusalā siyāti thero pana mayi rājānaṃ ayoguḷahimapiṇḍapañhaṃ pucchante taṃ rājā micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ micchā byākarissati. Tasmiṃ dosaṃ āropessāmi. Rājā taṃ harituṃ asakkonto maṃ athajappanaṃ yācissati. Atha rājātaṃ sabhāvathaṃ saññāpessāmīti manvā taṃ kimmaññasi mahārājā’tiādimāha. Kinnu kho mahārāja ubho’pi te daheyyunti imasmiṃ pucchāvacane therena vutte rājā sītuṇhasamaññātā tejodhātu’ti sutattā sītahimapiṇḍassa kharakhādanabhāvañca sadhāya dhātunaṃ ussadabhāvajānanañāṇato virujjhivā’āma bhante ubho’pi te daheyyunti viruddhapaṭivacanaṃ adāsi.

‘जर कुशल दुःखकारक नसेल तर’ म्हणजे जर सुखद वेदना कुशल असेल, तर ती कुशल वेदना दुःखमय असणार नाही। जर ती (दुःखमय) असेल, तर ती कुशल असणार नाही। ‘कुशल हे दुःखकारक आहे हे जुळत नाही’ म्हणजे ‘कुशल हे दुःखमय आहे’ असे म्हणणे योग्य नाही। ‘कुशल हे दुःख नाही, कारण ते एकमेकांच्या परस्पर विरोधी आहेत’ असा राजाचा अभिप्राय आहे। परंतु वास्तविकता (स्वभाव) अशी नसते। कारण कुशल सुखद वेदना सुद्धा संस्कार-दुःख आणि विपरिणाम-दुःख यामुळे दुःखमयच असते। नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य नावाचे दुःख देखील दोषरहित (अनवद्य) असल्यामुळे कुशल असू शकते। थेरांनी विचार केला की, 'मी राजाला लोखंडाचा तप्त गोळा आणि बर्फाचा गोळा याविषयी प्रश्न विचारला असता, राजा त्याचे चुकीचे उत्तर देईल। मग मी त्याच्यावर दोषारोप करीन। राजा त्याचे खंडन करण्यास असमर्थ होऊन मला अर्थ स्पष्ट करण्याची विनंती करेल। तेव्हा मी राजाला वास्तविक अर्थ समजावून सांगेन।' असा विचार करून त्यांनी 'महाराज, आपल्याला काय वाटते?' इत्यादी विचारले। 'महाराज, ते दोन्ही आपल्याला जाळतील का?' या थेरांच्या प्रश्नवचनावर, राजाने - शीत आणि उष्ण या दोन्हीला 'तेजोधातू' म्हटले जाते असे ऐकले असल्यामुळे आणि बर्फाच्या गोळ्याच्या तीव्र दाहकतेचा विचार करून, धातूंच्या तीव्रतेच्या ज्ञानाच्या विरुद्ध जाऊन - 'होय भन्ते, ते दोन्ही जाळतील' असे परस्परविरोधी उत्तर दिले।

---

Na hi bhante’ti rañño avajānanapaṭikkhapanaṃ.

'नाही भन्ते' हे राजाचे नकार देणे आणि नाकारणे (अस्वीकार करणे) आहे।

---

Ajānāhi niggahanti theravacanaṃ. Yasmā te purimāya’āmā’ti paṭiññāya pacchimā’na hi bhante’ti paṭiññā pacchimāya ca purimā na sadhiyatī. Tasmā vaṃ niggahaṃ patto. Vaṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ sampiṭicchāhī’ti atho. Idāni ubhinnaṃ tattābhāvadassanavasena ubhinnaṃ sītalābhāvadassanavasena ca taṃ niggahaṃ pākaṭaṃ karonto yadi tattaṃ dahatī’tiādimāha.

'निग्रह (पराभव) समजून घ्या' हे थेरांचे वचन आहे। कारण तुमच्या पहिल्या 'होय' या प्रतिज्ञेशी नंतरची 'नाही भन्ते' ही प्रतिज्ञा जुळत नाही, आणि नंतरच्या प्रतिज्ञेने पहिली सिद्ध होत नाही। त्यामुळे आपण निग्रहाला (पराभवाला) प्राप्त झाला आहात। आपण आपला निग्रह, दोष आणि अपराध मान्य करावा, असा याचा अर्थ आहे। आता दोन्हीच्या उष्णतेचा अभाव दाखवून आणि दोन्हीच्या शीतलतेचा अभाव दाखवून तो निग्रह स्पष्ट करताना 'जर उष्ण जाळते' इत्यादी म्हटले आहे।

---

Tatha– ‘yadi tattaṃ dahatī’ti sace ubhinnaṃ tattatā dahati. Yadi tattaṃ dahatī’ti ca ṭhapanavacanaṃ.

तेथे - 'जर उष्ण जाळते' म्हणजे जर त्या दोन्हीची उष्णता जाळते। आणि 'जर उष्ण जाळते' हे प्रस्थापना-वचन (गृहीतक) आहे।

---

Na ca te ubho’ti dosāropanavacanaṃ.

'आणि ते दोन्ही नाही' हे दोषारोप करणारे वचन आहे।

---

Tena na uppajjatī’ti tena tasmiṃ ubhinnaṃ uṇhabhāvakāraṇā ubho’pete dahanti’ti vacanaṃ tattabhāvassa dahane na upapajjati, na yujjati.

'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे त्यामुळे त्या दोन्हीच्या उष्णतेच्या कारणामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' हे म्हणणे उष्णतेच्या जाळण्याच्या बाबतीत जुळत नाही, योग्य ठरत नाही।

---

Yadi sītalaṃ dahatīti sace ubhinnaṃ sītalabhāvo dahati tena na upapajjatī’ti tasmā kāraṇā ubhinnaṃ sītalābhāvakāraṇā ubho’pi te dahanti’ti vacanaṃ sītalabhāvassa dahanena na upapajjatī’ti vattuṃ na yujjati puna taṃ dosaṃ pākaṭataraṃ karonto thero kissa pana te mahārāja ubho’pi dahantitiādimāha.

'जर शीतल जाळते' म्हणजे जर त्या दोन्हीचा शीतलभाव जाळतो। 'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे त्या कारणाने, दोन्हीच्या शीतलतेच्या कारणामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' हे म्हणणे शीतलभावाच्या जाळण्याच्या बाबतीत जुळत नाही, असे म्हणणे योग्य ठरत नाही। पुन्हा तो दोष अधिक स्पष्ट करताना थेरांनी 'तर मग महाराज, ते दोन्ही आपल्याला का जाळतात?' इत्यादी विचारले।

---

(Kissa)tatha-kissāti kena kāraṇena ubhopi te dahantīti.

तेथे - 'का' म्हणजे कोणत्या कारणाने ते दोन्ही जाळतात।

---

Tena na upapajjatīti kena tasmā kāraṇā ekassa uṇhassa ekassa sītalassa bhāvakāraṇā ubhopi te dahantī’ti tayā vuttavacanaṃ na upapajjati na vaṭṭati. Ubhopi te dahantīti vuttaṃ, ayuttampi tayā vuttameva. Kusalaṃ dukkhanti vattuṃ vuttameva kusalaṃ dukkhanti na upapajjatīti idaṃ vaṃ kasmā vadasi? Vattuṃ yuttavacanaṃ na yujjatīti vadasi vattuṃ ayuttavacanaṃ yujjatīti vadasīti therassa vacanena attano vāde dosaṃ passanto taṃ pariharituṃ asakkonto nīvamano theraṃ athajappanaṃ yācanto’nāhaṃ paṭibalo’tiādimāha.

'त्यामुळे हे जुळत नाही' म्हणजे ज्या कारणाने, एक उष्ण आणि एक शीतल असल्यामुळे 'ते दोन्ही जाळतात' असे आपण म्हटलेले वचन जुळत नाही, योग्य ठरत नाही। 'ते दोन्ही जाळतात' असे म्हटले गेले, जे अयोग्य असूनही आपणच म्हटले आहे। 'कुशल हे दुःखकारक आहे' असे म्हणणे योग्य असताना 'कुशल हे दुःखकारक आहे हे जुळत नाही' असे आपण का म्हणता? जे म्हणणे योग्य आहे त्याला आपण अयोग्य म्हणता आणि जे अयोग्य आहे त्याला योग्य म्हणता। थेरांच्या या वचनाने आपल्या वादातील दोष पाहून, त्याचे निवारण करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे नम्र होऊन थेरांना अर्थ स्पष्ट करण्याची याचना करत 'मी समर्थ नाही' इत्यादी म्हणाला।

---

Tayā vādināti yuttamathagambhīravicittapaṭibhānavādinā

'आपल्यासारख्या वादविवादातील कुशल व्यक्तीशी' म्हणजे योग्य, गंभीर आणि विविध प्रकारच्या प्रतिभेने युक्त वाद करणाऱ्याशी।

---

Sādhū athaṃ jappehī tī sādhu yācāmi. Sukhā vedanā kusalāti vā akusalā abyākatāti vā imassa mayā pucchitavacanassa athaṃ jappehi desehi athenāhaṃ athiko, kiṃ vivādenāti adhippāyo.

'कृपया अर्थ सांगावा' म्हणजे मी प्रार्थना करतो। 'सुखद वेदना कुशल आहे की अकुशल की अव्याकृत' या माझ्या विचारलेल्या प्रश्नाचा अर्थ सांगावा, उपदेश करावा। कारण मी अर्थाचा अर्थी (इच्छुक) आहे, वादाशी काय देणेघेणे, असा अभिप्राय आहे।

---

Gehanissitānīti gehasadisakāmaguṇanissitāni tamārabbha pavattānīti atho.

'गृह-आश्रित' म्हणजे घरासारख्या कामगुणांवर आश्रित असणारे आणि त्यासंबंधी प्रवृत्त होणारे, असा अर्थ आहे।

---

Nekkhammanissītānī’ti.

'नैष्क्रम्य-आश्रित' (नेक्खम्मनिस्सित)।

---

Etha

येथे।

---

‘Pabbajjā paṭhamaṃ dhānaṃ nibbānañca vipassanāSabbepi kusalā dhammā nekkhammanti pavuccatī’ti,Vuttanekkhammesu nibbānavipassanākusaladhammasaṅkhāte;

'प्रव्रज्या, पहिले ध्यान, निर्वाण आणि विपश्यना, तसेच सर्व कुशल धम्मांना नैष्क्रम्य म्हटले जाते', अशा प्रकारे सांगितलेल्या नैष्क्रम्यामध्ये निर्वाण, विपश्यना आणि कुशल धम्म समाविष्ट आहेत।

---

Nekkhamme nissitāni.

नैष्क्रम्यावर आश्रित असणारे।

---

Sukhavedanāpañho pañcamo.

सुखद वेदनेचा प्रश्न पाचवा आहे।

---

So ca aññapañhehi gambhīrataro, kulaputtehi mayā vuttaathamattena santosaṃ kavā attano paññānubhāvena ca punappunaṃ cintevā pubbāparaṃ sallakkhevā yo mayā vuttaathato yuttaro so atho gahetabbo yevāti.

आणि तो इतर प्रश्नांपेक्षा अधिक गंभीर आहे। कुलपुत्रांनी माझ्याद्वारे सांगितलेल्या केवळ अर्थानेच संतुष्ट न होता, आपल्या प्रज्ञेच्या प्रभावाने वारंवार विचार करून, पूर्व-अपर संबंध लक्षात घेऊन, माझ्याद्वारे सांगितलेल्या अर्थापेक्षा जो अधिक योग्य अर्थ असेल, तोच ग्रहण करावा।

---

Nāmarūpanti nāmakaraṇaṭṭhena namanaṭṭhena cattāro arūpino khadhā nāmaṃ. Idha vipākanāmaṃ adhippetaṃ sītādīhi ruppanaṭṭhena rūpaṃ nippariyāyato channavutirūpakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ nipphannarūpaṃ pariyāyato dasavidhā anipphannarūpañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavathudasakasaṅkhātā satta dasakā, citta utu-āhārajaaṭṭhakā tayo, cittaja utujasaddavasena dve saddā’ti channavutirūpakoṭṭhāsā. Idha pana kammajarūpaṃ adhippetaṃ.

'नामरूप' म्हणजे नामकरण करण्याच्या अर्थाने आणि नमण्याच्या (झुकण्याच्या) अर्थाने चार अरूपी स्कंध म्हणजे 'नाम' होय। येथे विपाक-नाम अभिप्रेत आहे। थंडी इत्यादींमुळे बाधित होण्याच्या अर्थाने 'रूप' होय। मुख्य अर्थाने शहाण्णव रूप-कोष्ठांमध्ये विभागलेले निष्पन्न-रूप, आणि गौण अर्थाने दहा प्रकारचे अनिष्पन्न-रूप होय। चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, भाव आणि वस्तू या दशकांच्या रूपाने सात दशक; चित्तज, ऋतुज आणि आहारज अष्टकांच्या रूपाने तीन अष्टक; चित्तज आणि ऋतुज शब्दांच्या रूपाने दोन शब्द - असे शहाण्णव रूप-कोष्ठांश आहेत। परंतु येथे कर्मज-रूप अभिप्रेत आहे।

---

Tena kammena aññaṃ nāmarūpaṃ paṭisadahatīti tena kusalākusalakammena aññaṃ nāmarūpaṃ aññaṃ anāgatanāmarūpaṃ sugatiduggatipariyāpannaṃ iminā paccuppannanāmarūpena saddhiṃ paṭisadahati.

त्या कर्माने दुसरे नामरूप प्रतिसंधी घेते (पुनर्जन्म घेते) म्हणजे त्या कुशल-अकुशल कर्माने दुसरे नामरूप, दुसरे अनागत (भविष्यातील) नामरूप जे सुगती किंवा दुर्गतीमध्ये समाविष्ट आहे, ते या वर्तमान नामरूपासोबत प्रतिसंधी घेते.

---

Purimaṃ bhante ambabījaṃ bhūtaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ apaccakkhāya avijahivā nibbattena pacchimena ambena puriso daṇaḍappatto bhaveyyāti yojanā.

भन्ते, पूर्वीचे आंब्याचे बीज जे मूळ कारण होते, त्याचा त्याग न करता किंवा त्याला न सोडता, नंतर उत्पन्न झालेल्या आंब्यामुळे मनुष्य दण्डास पात्र ठरेल, अशी ही योजना (जुळणी) आहे.

---

Nāmarūpapaṭisadahanapañehā chaṭṭho.

नामरूप-प्रतिसंधीचा प्रश्न हा सहावा आहे.

---

Sattopamāpatimaṇaḍito.

सात उपमांनी सुशोभित.

---

Adhikāranti mahantaṃ pūjāsakkāraṃ. Ayaṃ sattamopañho puna pucchate. Upamaṃ sotukāmatāvasena puna pucchito’ti ñātabbaṃ.

'अधिकार' म्हणजे मोठा पूजा-सत्कार. हा सातवा प्रश्न पुन्हा विचारला गेला आहे. उपमा ऐकण्याच्या इच्छेमुळे तो पुन्हा विचारला गेला आहे, असे समजावे.

---

Punapaṭisadahanapañho sattamo.

पुन्हा प्रतिसंधी घेण्याचा प्रश्न हा सातवा आहे.

---

Nāmarūpapañho aṭṭhamo.

नामरूपाचा प्रश्न हा आठवा आहे.

---

Addhāpañho navamo.

अद्धा (काळाचा) प्रश्न हा नववा आहे.

---

Navapañhavanto dutiyo vaggo.

नau प्रश्नांचा दुसरा वर्ग.

---

Tatiyavagge addhāmulapucchanapañho paṭhamo.

तिसऱ्या वर्गामध्ये, अद्धाच्या (काळाच्या) मुळाविषयी विचारलेला प्रश्न हा पहिला आहे.

---

Pathaviyā cakkaṃalikhivā’ti bhamacakkaṃ punappunaṃ parivattanavasena ā bhuso likhivā.

'जमीनीवर चक्र आखून' म्हणजे फिरणारे चक्र वारंवार फिरवण्याच्या स्वरूपात पुन्हा पुन्हा आखून.

---

Pubbākoṭi napaññāyana pañho dutiyo.

पूर्वकोटी (सुरुवात) माहीत न होण्याविषयीचा प्रश्न हा दुसरा आहे.

---

Khadhā ca dukkhassa bījātīti paṭisadhibhutā badhā kevalassa sakalassa pavattidukkharāsissa mulakāraṇabhāvena bījāni evaṃ khaṇakoṭisaṅkhātapaṭisadhibadhato pavatti dukkhavaḍḍhanaṃ sakkā kātunti adhippāyo.

'स्कंध हे दुःखाचे बीज आहेत' म्हणजे प्रतिसंधीरूप झालेले स्कंध हे संपूर्ण प्रवृत्ती-दुःखराशीचे मूळ कारण असल्यामुळे बीजांसारखे आहेत. अशा प्रकारे, क्षणकोटी नावाच्या प्रतिसंधी-स्कंधापासून प्रवृत्ती-दुःखाची वृद्धी केली जाऊ शकते, असा अभिप्राय आहे.

---

Koṭivaḍḍhanapañho tatiyo.

कोटी-वृद्धीचा प्रश्न हा तिसरा आहे.

---

Cakkhusmiñca kho mahārāja sati rūpesu ca cakkhuviññāṇaṃ hotīti etha abhidhammāvatāraṭīkāpariyāyena ekato sahajātesu bahūsu cakkhuppasādesu yaṃ cakkhu visaditaṃ taṃ cakkhuviññāṇassa nissayapaccayo. Cakkhusmiñcāti ekavacanadassanato. Rūpesu cā’ti bahuvacanassa dassanato pana bahūnipi rūpāni cakkhuviññāṇassa purejātapaccayo paccayabhāva. Visesa-sabhāvatoti daṭṭhabbo.

“महाराज, चक्षू (डोळा) असताना आणि रूपे असताना चक्षुविज्ञानाची उत्पत्ती होते” - येथे अभिधम्मावतार-टीकेच्या पद्धतीने, एकत्र उत्पन्न झालेल्या अनेक चक्षुप्रसादांपैकी जे चक्षू स्पष्ट आहे, ते चक्षुविज्ञानाचा निश्रयप्रत्यय (निसयपच्चय) आहे; कारण 'चक्खुस्मिञ्च' (चक्षूमध्ये) असे एकवचन दिसते. परंतु 'रूपेसु च' (रूपांमध्ये) या बहुवचनाच्या दर्शनावरून अनेक रूपे देखील चक्षुविज्ञानाचा पुरेजातप्रत्यय (पुरेजातपच्चय) आहेत, असे त्यांच्या विशेष स्वभावावरून समजावे.

---

Athi-keci-sañjānanapañho catutho.

'काही संज्ञान (जाणून घेणे) आहे काय?' हा प्रश्न चौथा आहे.

---

Bhavantāyeva kho mahārāja saṅkhārā jāyantiti etha antappaccayo atīte hoti. Atīte bhūtā’ti atho.

“महाराज, संस्कार उत्पन्न होत असतानाच अस्तित्वात येतात” - येथे 'अन्त' प्रत्यय भूतकाळात आहे. 'भूतकाळात झालेले' असा याचा अर्थ आहे.

---

Ayañca gāthā’ti sadisagāthā. Ahuvā sambhotīti ca gāthā khaṇikagāthā’ti daṭṭhabbaṃ. Evañhi pubbāparaṃ sameti.

'आणि ही गाथा' म्हणजे सदृश गाथा. 'अहुत्वा सम्भोति' (न होता उत्पन्न होते) ही गाथा क्षणिकतेविषयीची गाथा आहे असे समजावे. कारण अशा प्रकारे पूर्व आणि अपर (आधीचे आणि नंतरचे) सुसंगत होते.

---

(Uttarāraṇi) araṇisahitekantakiccakaro daṇḍo uttarāraṇi nāma.

(उत्तरारणि) अरणीशी (मंथनकाष्ठाशी) जोडलेला आणि घर्षणाचे कार्य करणारा दंड म्हणजे 'उत्तरारणि' होय.

---

Bhavantajāyanapañho sattopamāsahito pañcamo.

सात उपमांसह असलेला 'अस्तित्वात येऊन उत्पन्न होण्याचा' प्रश्न हा पाचवा आहे.

---

Vedagupañho chaṭṭho.

वेदगूचा (ज्ञात्याचा) प्रश्न हा सहावा आहे.

---

Cakkhuviññāṇādipañho sattamo.

चक्षुविज्ञान इत्यादींविषयीचा प्रश्न हा सातवा आहे.

---

Phusanalakkhaṇo’ti cittārammaṇaphusanalakkhaṇo. Yathā cakkhu’ti etha cakkhuppasādo’pi cakkhuviññāṇampi labbhati.

'स्पर्श लक्षण' म्हणजे चित्ताच्या आलंबनाला (विषयाला) स्पर्श करण्याचे लक्षण. 'जसे चक्षू' यामध्ये चक्षुप्रसाद आणि चक्षुविज्ञान हे दोन्ही प्राप्त होतात.

---

Saṅghaṭṭanaraso’ti imesaṃ vathārammaṇānaṃ saṅghaṭṭanaraso sampatti etassā ta atho labbhati. Yadā cakkhuviññāṇampi labbhati. Tadā cittārammaṇasaṅghaṭṭanaraso kiccaṃ etasseti atho labbhati. Saṅghaṭṭanaraso’ti ca pañcadvārikaphasse labbhati. Na manodvārikaphasse’ti ayamidiso atho atthasāliniyaṃ vutto yevā’ti.

'संघट्टन रस' (आघाताचे कार्य) म्हणजे या वस्तू आणि आलंबन यांच्या संघट्टनाचा रस (कार्य) होय, असा अर्थ प्राप्त होतो. जेव्हा चक्षुविज्ञान देखील प्राप्त होते, तेव्हा चित्त आणि आलंबन यांच्या संघट्टनाचा रस हे त्याचे कार्य आहे, असा अर्थ प्राप्त होतो. आणि 'संघट्टन रस' हा पंचद्वारिक स्पर्शामध्ये प्राप्त होतो, मनोध्वारिक स्पर्शामध्ये नाही; असा हा अर्थ अट्ठसालिनीमध्ये सांगितलेलाच आहे.

---

Phusanalakkhaṇapañho aṭṭhamo.

स्पर्श-लक्षणाचा प्रश्न हा आठवा आहे.

---

Vedanālakkhaṇapañho navamo.

वेदना-लक्षणाचा प्रश्न हा नववा आहे.

---

Saññālakkhaṇapañho dasamo.

संज्ञा-लक्षणाचा प्रश्न हा दहावा आहे.

---

Cetanālakkhaṇapañho ekādasamo.

चेतना-लक्षणाचा प्रश्न हा अकरावा आहे.

---

Viññāṇalakkhaṇapañho dvādasamo.

विज्ञान-लक्षणाचा प्रश्न हा बारावा आहे.

---

Vaḍḍhakī suparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appetīti vaḍḍhakī jano suṭṭhuparikammakataṃ dāruṃ sadhismiṃ appeti pāpeti paveseti.

'सुतार चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेले लाकूड सांध्यामध्ये जोडतो' म्हणजे सुतार चांगल्या प्रकारे संस्कारित केलेले लाकूड सांध्यामध्ये जोडतो, पोहोचवतो किंवा प्रवेशित करतो.

---

Vitakkalakkhaṇapañho terasamo.

वितर्क-लक्षणाचा प्रश्न हा तेरावा आहे.

---

Vicāralakkhaṇapañho cuddasamo.

विचार-लक्षणाचा प्रश्न हा चौदावा आहे.

---

Cuddasapañhavanto tatiyavaggo samatto. Vinibbhujivā vinibabhujivā’ti aññamaññāto visuṃ visuṃ kavā vibhajivā vibhajivā.

चौदा प्रश्न असलेला तिसरा वर्ग समाप्त झाला. 'विनिब्भुजित्वा विनिब्भुजित्वा' (वेगळे करून, वेगळे करून) म्हणजे एकमेकांपासून वेगळे करून, विभागून विभागून.

---

Vaggato atirekapaṭhamapañho vibhajjapañho paṭhamo.

वर्गाच्या व्यतिरिक्त असलेला पहिला प्रश्न, म्हणजेच विभज्ज-प्रश्न (विश्लेषणात्मक प्रश्न) हा पहिला आहे.

---

Nanu loṇameva āharitabbanti sakaṭehi suddhaloṇameva balivaddehi āharitabbaṃ.

“केवळ मीठच आणले पाहिजे ना?” म्हणजे गाड्यांद्वारे आणि बैलांद्वारे केवळ शुद्ध मीठच आणले पाहिजे.

---

Na sakkā mahārāja loṇameva āharitunti pāṭhena bhavitabbanti nakāro pothake dissati.

“महाराज, केवळ मीठच आणणे शक्य नाही” असा पाठ असावा, कारण पुस्तकात 'न' (नकारार्थी शब्द) दिसतो.

---

Loṇapañho dutiyo, rañño dhammalakkhaṇesu daḷhapatiṭṭhāpanathaṃ therena paṭhamaṃ vutto.

मिठाचा प्रश्न हा दुसरा आहे, जो थेरांनी राजाला धम्मलक्षणांमध्ये दृढपणे प्रस्थापित करण्यासाठी सर्वप्रथम सांगितला.

---

Ettāvatā tecattāḷīsa pañhā samattā.

येथपर्यंत त्रेचाळीस प्रश्न समाप्त झाले.

---

Catuthavagge nānākammehi mahārāja nibbattāni na ekena kammenā’ti āpāyikasattānaṃ pañcāyatanāni nānāakusalakammehi nibbattāni sugatipariyāpannasattānaṃ pañcāyatanāni nānākusalakammehi ekena kammena ekena paṭisadhijanakakammeneva nibbattāni. Abhidhammāvatāraṭīkāyaṃ paṭisadhikkhaṇe mahaggatacetanā kaṭattārūpānaṃ kammapaccayena paccayo’ti vacanena paṭisadhikkhaṇe vijjamānānaṃ sabbesaṃyeva kaṭattārūpānaṃ kammapaccayo hotīti viññāyati. Nānācetanāhi tadā idriyuppattiyaṃ sati atiparittena ca mahaggatena ca kammena nibbattaṃ kaṭattārūpaṃ āpajjeyya, na cekā paṭisadhi anekammanibbattā hotī’ti.’Saddhiṃ ekena kammena anekidirayuppatti hotī’ti vuttaṃ. Vicārevā yaṃ yuttataraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro?

चौथ्या वर्गात, “महाराज, ते वेगवेगळ्या कर्मांमुळे उत्पन्न होतात, एका कर्माने नाही” म्हणजे अपायकारक (नरक इत्यादी) प्राण्यांचे पाच आयतन वेगवेगळ्या अकुशल कर्मांमुळे उत्पन्न होतात आणि सुगतीमध्ये समाविष्ट असलेल्या प्राण्यांचे पाच आयतन वेगवेगळ्या कुशल कर्मांमुळे किंवा एकाच कर्माने, म्हणजेच एकाच प्रतिसंधी-जनक कर्माने उत्पन्न होतात. अभिधम्मावतार-टीकेमध्ये 'प्रतिसंधीच्या क्षणी महग्गत चेतना ही कटत्तारूपांना (कर्मज रूपांना) कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते' या वचनावरून प्रतिसंधीच्या क्षणी विद्यमान असलेल्या सर्वच कटत्तारूपांना कर्मप्रत्यय होतो, असे समजते. कारण वेगवेगळ्या चेतनांमुळे तेव्हा इंद्रियांची उत्पत्ती होत असताना, अतिशय परीत्त (मर्यादित) आणि महग्गत कर्माने उत्पन्न झालेले कटत्तारूप प्राप्त होईल, आणि एकच प्रतिसंधी अनेक कर्मांनी उत्पन्न होत नाही. 'एका कर्मासोबत अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती होते' असे म्हटले आहे. विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते स्वीकारावे. त्यामध्ये विचार करण्याची पद्धत अशी आहे:

---

Mahaggatasattānaṃ idriyāni ekena paṭisadhijanakakammena nibbattāni. Nāgasenathero pana arahā khīṇāsavo buddhamataññu tassa adhippāyānurūpena kāmāvacarakasattānaṃ nānākammehi nibbattīti gahetabbaṃ.

महग्गत (उच्च भूमीतील) प्राण्यांची इंद्रिये एकाच प्रतिसंधी-जनक कर्माने उत्पन्न होतात. परंतु थेर नागसेन हे अर्हत, क्षीणासव आणि बुद्धमताचे ज्ञाते होते; त्यांच्या अभिप्रायानुसार कामावचर प्राण्यांची उत्पत्ती वेगवेगळ्या कर्मांमुळे होते, असे समजावे.

---

Nānākammanibbattāyatanapañho paṭhamo.

विविध कर्मांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या आयतनांविषयीचा प्रश्न पहिला.

---

Mahākulīnatāti uccakulīnatā. Soyeva vā pāṭho. Ābādha-vaṇṇa-sukkha-bhoga-kulīnaṃ paññakā ete cuddasa pañhā’pi subhasutte pakāsitā’ti ayaṃ gāthā sukhavācuggatakaraṇathaṃ porāṇehi vuttā.

'महाकुलीनता' म्हणजे 'उच्चकुलीनता'. तोच पाठ आहे. आजार, वर्ण, सुख, भोग, कुलीनता आणि प्रज्ञा हे चौदा प्रश्न सुद्धा सुभसुत्तात (सुभ सूत्रात) प्रकाशित केले आहेत, ही गाथा पाठांतर सुलभ करण्यासाठी प्राचीन आचार्यांनी म्हटली आहे.

---

Manussanānābhāvapañho dutiyo.

मनुष्यांच्या विविधतेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

---

Kiṃ paṭigacceva vāyamitenā’ti pubbe vāyāmena saha pavattakammena vāyāmakaraṇena kiṃ payojanaṃ athi?

'आधीच प्रयत्न करण्याने काय?' म्हणजे पूर्वी केलेल्या प्रयत्नासह प्रवृत्त झालेल्या कर्माने, प्रयत्न करण्याने काय प्रयोजन आहे?

---

Akiccakaro’ti etha yathicchitaphalasaṅkhātaṃ kiccaṃ na karotīti akiccakaro. Ayañca ayuttasamāso. Saddhaṃ matakabhojanaṃ na bhuñjatīti asaddhabhojitiādiko viyā’ti.

'अकिच्चकरो' म्हणजे येथे इच्छित फळ देणारे कार्य न करणारा तो 'अकिच्चकरो'. आणि हा अयुक्त समास आहे. जसे 'श्राद्धाचे भोजन न जेवणारा तो असद्धभोजी' इत्यादी प्रमाणे.

---

Bubhukkhito’ti budhābhibhūto.

'बुभुक्खितो' म्हणजे भुकेने पीडित झालेला.

---

Paṭigaccakiccakaraṇapañho tatiyo.

आधीच कार्य करण्याविषयीचा प्रश्न तिसरा.

---

Paccamānā’ti nirayaggīnā ḍayhamānā.

'पच्चमाना' म्हणजे नरकाच्या अग्नीने जळणारे.

---

So na tāva kālaṃ karotīti tāva tattakaṃ so nerayikasatto kālaṃ maraṇaṃ na karoti. Kammādhikatenā’ti pubbe adhikatena kammena mūlakāraṇabhutena.

'तो तोपर्यंत काळ करत नाही' म्हणजे तोपर्यंत तो नरकातील प्राणी मृत्यू पावत नाही. 'कर्माधिकृतेन' म्हणजे पूर्वी केलेल्या कर्माने, जे मूळ कारण बनले आहे.

---

Navilīyanapañho catutho.

न विरघळण्याविषयीचा प्रश्न चौथा.

---

Ākāsa-udaka-pathavidhāraṇapañho pañcamo.

आकाश, पाणी आणि पृथ्वी धारण करण्याविषयीचा प्रश्न पाचवा.

---

Ajjhosāyā’ti taṇhāya gilivā pariniṭṭhapevā.

'अज्झोसाय' म्हणजे तृष्णेने गिळून किंवा पूर्णपणे त्यात मग्न होऊन.

---

Nirodhanibbānapañho chaṭṭho.

निरोध आणि निर्वाणाविषयीचा प्रश्न सहावा.

---

Abhiññeyye dhamme’ti abhivisiṭṭhena catusaccañāṇena jānitabbe dhamme, catusaccadhamme.

'अभिञ्ञेय्ये धम्मे' म्हणजे अतिविशिष्ट अशा चतुरार्यसत्य ज्ञानाने जाणण्यायोग्य धर्म, म्हणजेच चतुरार्यसत्य धर्म.

---

Nibbānalabhanapañhā sattamo.

निर्वाण प्राप्तीविषयीचा प्रश्न सातवा.

---

Nibbānajānanapañho aṭṭhamo.

निर्वाण जाणण्याविषयीचा प्रश्न आठवा.

---

Aṭṭhapañhavanto catutho vaggo.

आठ प्रश्नांचा हा चौथा वर्ग आहे.

---

Pañcamavagge nathibuddhapañho paṭhamo.

पाचव्या वर्गातील 'बुद्ध अस्तित्वात नाहीत' हा प्रश्न पहिला.

---

Buddhānuttarapañho dutiyo.

बुद्धांच्या अनुत्तरतेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

---

Sakkā jānituṃ buddho anuttaro’ti idaṃ raññā’bhagavā buddho anuttaro’ti theraṃ pubbe pucchitaṃ. Puna kasmā vuttaṃ? Pubbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ pucchāpañho sabbapañho therassa vijānanaṃ sadhāya pucchitaṃ. Pucchāpañho sabbapaṇḍitānaṃ jānanaṃ sadhāya pucchito’ti viññātabbaṃ.

'बुद्ध अनुत्तर आहेत हे जाणणे शक्य आहे का?' हा प्रश्न राजाने 'भगवान बुद्ध अनुत्तर आहेत' या स्वरूपात थेरांना पूर्वी विचारला होता. पुन्हा का विचारले गेले? पूर्वीचा प्रश्न थेरांच्या स्वतःच्या ज्ञानाच्या संदर्भात विचारला गेला होता, तर हा प्रश्न सर्व पंडितांच्या ज्ञानाच्या संदर्भात विचारला गेला आहे, असे समजावे.

---

Sakkā buddhānuttarapañho tatiyo.

'बुद्ध अनुत्तर आहेत हे जाणणे शक्य आहे का' हा प्रश्न तिसरा.

---

Buddhanettīyā’ti nibbānaṃ neti etāya sadevake loke’ti netti, suttantābhidhammapāli.

'बुद्धनेत्ती' म्हणजे ज्याच्याद्वारे देवलोकासह संपूर्ण जगाला निर्वाणाकडे नेले जाते ती 'नेत्ती', म्हणजेच सुत्तंत आणि अभिधम्म पाळी.

---

(Buddhapaññatti) paññāyapīyati etāya bhagavato āṇā’ti paññatti. Buddhassa paññatti buddhapaññatti, vinayapāli.

'बुद्धप्रज्ञप्ती' म्हणजे ज्याच्याद्वारे भगवंतांची आज्ञा प्रज्ञापित केली जाते ती 'प्रज्ञप्ती'. बुद्धांची प्रज्ञप्ती ती 'बुद्धप्रज्ञप्ती', म्हणजेच विनय पाळी.

---

Yāvajīvaṃ sāvakehi vattitabbanti idaṃ therena’āma mahārāja dhammo mayā diṭṭho’ti avissajjevā kasmā vuttaṃ? Rājā therassa dhammadassanabhāvaṃ paccakkhato ñavā vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo pucchati, na jānanathāya thero tassa ajjhāsayaṃ ñavā evamāha. Adiṭṭhadhammo hi buddhanettiyā buddhapaññattiyā yāvajīvaṃ vattituṃ sakkoti.

'श्रावकांनी आयुष्यभर आचरण केले पाहिजे' हे थेरांनी 'होय महाराज, मी धर्म पाहिला आहे' असे थेट न सांगता का म्हटले? राजा थेरांच्या धर्मदर्शनाची स्थिती प्रत्यक्ष जाणून घेऊन त्यांची विविध प्रकारची प्रतिभा ऐकण्याच्या इच्छेने विचारत आहे, केवळ माहिती मिळवण्यासाठी नाही; थेरांनी त्यांचा हा हेतू जाणून असे म्हटले. कारण ज्याने धर्म पाहिलेला नाही, तो देखील बुद्धनेत्ती आणि बुद्धप्रज्ञप्तीनुसार आयुष्यभर आचरण करू शकतो.

---

Dhammadiṭṭhapañho catutho.

धर्मदर्शनाविषयीचा प्रश्न चौथा.

---

Navasaṅkamatipañho pañcamo.

संक्रमण न होण्याविषयीचा प्रश्न पाचवा.

---

Vedagu upalabbhatīti ayampañho pubbe ca pucchito. Kasmā puna pucchito? Pubbapañho jīvavedaguṃ sadhāya pucchito. Ayaṃ’ye brāhmaṇā vedagu’tiādinā vuttaṃ puggalavedaguṃ sadhāya pucchito. Save thero’na upalabbhatī’ti byākarissati, tassa vāde dosaṃ āropetukāmatāya pucchati. Thero pana vijjamānena avijjamānapaññattiṃ sadhāya’paramathena kho mahārāja vedagu na upalabbhatī’ti āha. Paramathena na upalabbhati, vohārato upalabbhatī’ti therassa adhippāyo.

'वेदगू आढळतो का?' हा प्रश्न पूर्वीही विचारला गेला होता. पुन्हा का विचारला गेला? पूर्वीचा प्रश्न 'जीव-वेदगू' च्या संदर्भात विचारला गेला होता. हा प्रश्न 'जे ब्राह्मण वेदगू आहेत' इत्यादी वाक्यांत सांगितलेल्या 'पुद्गल-वेदगू' च्या संदर्भात विचारला गेला आहे. जर थेर 'तो आढळत नाही' असे उत्तर देतील, तर त्यांच्या वादात दोषारोप करण्याच्या इच्छेने राजाने हा प्रश्न विचारला आहे. परंतु थेरांनी विद्यमान द्वारे अविद्यमान प्रज्ञप्तीचा संदर्भ देत 'महाराज, परमार्थतः वेदगू आढळत नाही' असे म्हटले. 'परमार्थतः तो आढळत नाही, परंतु व्यवहारात आढळतो' असा थेरांचा अभिप्राय आहे.

---

Puggalavedagupañho chaṭṭho.

पुद्गल-वेदगूविषयीचा प्रश्न सहावा.

---

Na kho-pe tena ropitāniti tāni ambāni avahāriyāni tāni ambāni purisena avaharitāni tena sāmikapurisena ropitāni ropitaambabhutāni na hontiti atho

'त्याने लावलेले नाहीत' म्हणजे चोरलेली ती आंबे, जी त्या माणसाने चोरली आहेत, ती त्या मालकाने लावलेली मूळ आंबे नसतात, असा अर्थ आहे.

---

Imamhākāya pañhosattamo.

'या कायापासून' हा प्रश्न सातवा.

---

Kuhintipañho aṭṭhamo.

'कोठे?' हा प्रश्न आठवा.

---

Upapajjati-jānāti pañho navamo.

'उत्पन्न होतो आणि जाणतो' हा प्रश्न नववा.

---

Athibuddhapañho dasamo.

'बुद्ध अस्तित्वात आहेत' हा प्रश्न दहावा.

---

Dasapañhasahito pañcamo vaggo.

दहा प्रश्नांचा हा पाचवा वर्ग आहे.

---

Samantato paggharatīti ayaṃ kho guthamuttādīhi asucivathūhi samantato paggharāpeti.

'सर्व बाजूंनी पाझरते' म्हणजे हे शरीर विष्ठा, मूत्र इत्यादी अशुद्ध पदार्थांनी सर्व बाजूंनी पाझरत राहते.

---

Chaṭṭhavagge kāyaappiyapañho paṭhamo.

सहाव्या वर्गातील 'शरीराच्या अप्रियतेविषयीचा' प्रश्न पहिला.

---

Sampattakālapañho dutiyo.

योग्य वेळेविषयीचा प्रश्न दुसरा.

---

Dvattiṃsa…pe…parirañjito’ti etha dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasarūpaṃ bahusu suttesu āgataṃ. Taṃ pākaṭaṃ asītyanubañjanasurūpaṃ na pākaṭaṃ jinālaṅkāraṭīkāyaṃyeva āgataṃ. Tasmā taṃ dassayissāma. Katamāni asītyānubyañjananāni? Citaṅgulitā, anupubbaṅgulitā, vaṭṭaṅgulitā, tambanakhatā, tuṅganakhatā, siniddhanakhatā, niguḷhagopphakatā, samapādatā, gajasamānakkamanatā, sīhasamānakkamanatā, haṃsasamānakkamanatā, usabhasamānakkamanatā, dakkhiṇāvaṭṭagattatā, samantatocārujāṇumaṇaḍalatā, paripuṇṇa purisabyañjanatā, acchiddanābhitā, gambhīranābhitā, dakkhiṇāvaṭṭanābhitā, suvaṇṇakadalurutā, erāvaṇakarasadisabhujatā, anupubbagattatā, maṭṭhakagattatā, sucigattatā, suvibhattagattatā, anussannānussannasabbagattatā, alīnagattatā, tilakādivirahitagattatā, anupubbaruciragattatā, visuddhagattatā, koṭisahassahathibaladhara gattatā, tuṅganāsatā, susaṇṭhānanāsatā, rattadvijamaṃsatā, susukkadantatā, suvisuddhidriyatā, vaṭṭadāṭhatā, rattoṭṭhasamabimbitā, āyatavadanatā, gambhīrapāṇilekhatā, āyatalekhatā, ujulekhatā, surucirasaṇṭhānalekhatā, parimaṇḍalakāyavantatā, paripuṇṇakapolatā, āyatavisālanettatā, pañcapasādavantanettatā, ākucitaggapakhumatā, mudutanuka-rattajīvhatā, āyatajīvhatā, āyatarucirakaṇṇatā, niggaṇṭhisiratā, nigguyhasiratā, chattasantibhacārusīsatā, āyata-puthula-lalāṭa-sobhatā, susaṇṭhānabhamukatā, kaṇhabhamukatā, sukhumālagattatā, ativiya ujjalitagattatā, ativiyasommagattatā, ativimalagattatā, komalagattatā, siniddhagattatā, sugadhatanutā, samalomatā, atisukhumaassāsapassāsadhāraṇatā, susaṇṭhānamukhatā, sugadhamukhatā, sugadhamuddhatā, sunīlakesatā, dakkhiṇāvaṭṭakesatā, susaṇṭhānakesatā, siniddhakesatā, saṇhakesatā, alulitakesatā, ketumālāratanacittatā. Dvattīṃsapurisalakkhaṇapañho tatiyo.

३२ (बत्तीस)...पे... 'परिरंजित' येथे बत्तीस महापुरुष लक्षणांचे स्वरूप अनेक सूत्तांमध्ये आले आहे. ते प्रसिद्ध आहे. ऐंशी अनुव्यंजनांचे स्वरूप प्रसिद्ध नाही, ते केवळ 'जिनालंकारटीका' मध्येच आले आहे. म्हणून आम्ही ते दाखवू. ऐंशी अनुव्यंजने कोणती आहेत? चित अंगुली (सुंदर बोटे), अनुपूर्व अंगुली (क्रमशः निमुळती बोटे), वर्तुळ अंगुली (गोल बोटे), तांबडी नखे, उन्नत नखे, स्निग्ध नखे, गुप्त घोटे (न दिसणारे घोटे), सम पाद (समान पावले), हत्तीसारखी चाल, सिंहासारखी चाल, हंसासारखी चाल, वृषभासारखी चाल, उजवीकडे वळलेले शरीर, सर्व बाजूंनी सुंदर गुडघ्यांचे मंडल, परिपूर्ण पुरुषव्यंजन, छिद्ररहित नाभी, खोल नाभी, उजवीकडे वळलेली नाभी, सोन्याच्या केळीसारखी मांड्यांची ठेवण, ऐरावत हत्तीच्या सोंडेसारखे बाहू, क्रमशः निमुळते अवयव, गुळगुळीत अवयव, स्वच्छ अवयव, सुविभक्त अवयव, मांसल आणि सुदृढ सर्व अवयव, लीन नसलेले (उन्नत) अवयव, तीळ इत्यादी डाग नसलेले अवयव, क्रमशः सुंदर अवयव, विशुद्ध अवयव, कोटी सहस्र हत्तींचे बळ धारण करणारे शरीर, उन्नत नाक, सुसंस्थान नाक (सुंदर आकाराचे नाक), लाल हिरड्या, अत्यंत पांढरे शुभ्र दात, सुविशुद्ध इंद्रिये, वर्तुळाकार सुळे, बिंबफळासारखे लाल ओठ, लांबट चेहरा, खोल हाताच्या रेषा, लांब रेषा, सरळ रेषा, सुरेख आकाराच्या रेषा, परिमंडळ (गोलाकार) शरीर, परिपूर्ण गाल, लांब व विशाल डोळे, पाचही प्रसाद (रंग) असलेले डोळे, कुरळ्या पापण्या, मऊ, पातळ व लाल जीभ, लांब जीभ, लांब व सुंदर कान, शिरा नसलेले डोके (शिरा न दिसणारे), गुप्त शिरा, छत्रासारखे सुंदर डोके, लांब व रुंद कपाळाची शोभा, सुसंस्थान (सुंदर) भुवया, काळ्या भुवया, सुकुमार शरीर, अत्यंत उजळलेले शरीर, अत्यंत सौम्य शरीर, अतिशय निर्मळ शरीर, कोमल शरीर, स्निग्ध शरीर, सुगंधी शरीर, सम रोम (समान केस), अतिशय सूक्ष्म श्वासोच्छ्वास धारण करणे, सुसंस्थान (सुंदर) मुख, सुगंधी मुख, सुगंधी मस्तक, अतिशय निळे (काळेभोर) केस, उजवीकडे वळलेले...पे...केस, सुसंस्थान (सुंदर) केस, स्निग्ध केस, मऊ केस, न विस्कटलेले केस, केतुमाला रत्नाने सुशोभित मस्तक. बत्तीस महापुरुष लक्षण प्रश्न तिसरा समाप्त.

---

Brahmacariyapañho pañcamo.

ब्रह्मचर्य प्रश्न पाचवा समाप्त.

---

Assupañehā chaṭṭho.

अश्रू प्रश्न सहावा समाप्त.

---

Rasapaṭisaṃvedipañho aṭṭhamo.

रसप्रतिसंवेदी प्रश्न आठवा समाप्त.

---

Paññāpañho aṭṭhamo.

प्रज्ञा प्रश्न आठवा समाप्त.

---

Saṃsārapañho navamo.

संसार प्रश्न नववा समाप्त.

---

Satipañho dasamo.

स्मृती प्रश्न दहावा समाप्त.

---

Evañhi bhante nāgasena sabbā sati abhijānantī uppajjati nathi kaṭumikā satīti evaṃ mayā cintanākāre sabbā sati abhijānantī sayaṃ pākaṭā parūpadesarahitā uppajjati, kaṭumikā parinibbajjana-parūpadesa-saṅkhātā kaṭumasahitā sati nathiti atho.

हे भन्ते नागसेन! जर सर्व स्मृती (स्मरण) स्वतःहून जाणून घेणारीच उत्पन्न होते, कोणतीही कृत्रिम (कटुमिका) स्मृती नसते, तर माझ्या विचार करण्याच्या पद्धतीनुसार सर्व स्मृती स्वतःहून जाणून घेणारी, स्वतःच प्रकट होणारी आणि दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय उत्पन्न होणारी असते; आणि कृत्रिम, दुसऱ्याच्या उपदेशाने किंवा प्रयत्नाने उत्पन्न होणारी, क्लेशयुक्त स्मृती नसते, असा याचा अर्थ आहे.

---

Sati abhijānanapañho ekādasamo.

स्मृती अभिज्ञान प्रश्न अकरावा समाप्त.

---

Ekādasapañhasahito chaṭṭhavaggo.

अकरा प्रश्नांसह सहावा वर्ग समाप्त.

---

Abhijānato’ti satisahitaṃabhivisesaṃjānato. Kaṭumikāyā’ti paripīḷana-parasāsana-saṅkhātakaṭumikāya. Olārikaviññāṇato’ti mahante ārammaṇe pavattaviññāṇato. Ahitaviññāṇato’ti dukkhasaṅkhātaahite pavattaviññāṇato. Sabhāganimittato’ti sabhāgārammaṇato. Visabhāganimittato’ti nāmavaṇṇādi - aññamaññavisadisārammaṇato. Kathābhiññāṇato’ti parakathāsaṅkhātaabhiññāṇato. Lakkhaṇato’ti goṇa-sakaṭa-danta-piḷakādilakkhaṇato. Saraṇato’ti parehi sarāpanato muddāto’ti akkharasikkhanato. Bhāvanāto’ti abhiññāsasaṅkhātabhāvanāto. Pothakanibadhanato’ti pothake likhitaovādaakkharadhāraṇato. Anubhūtato’ti channaṃ ārammaṇānaṃ anubhutapubbato. Nibadhantī’ti pīḷenti. Lipiyā sikkhitattā’ti akkharassa sikkhitattā.

'अभिज्ञान' म्हणजे स्मृतीसह विशेष रूपाने जाणणे. 'कटुमिका' म्हणजे पीडा देणारे किंवा दुसऱ्याच्या शासनाने (उपदेशाने) युक्त असणे. 'ओळारिक विज्ञानामुळे' म्हणजे मोठ्या आलंबनावर प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानामुळे. 'अहित विज्ञानामुळे' म्हणजे दुःखरूप अहितावर प्रवृत्त होणाऱ्या विज्ञानामुळे. 'सभाग निमित्तामुळे' म्हणजे समान आलंबनामुळे. 'विसभाग निमित्तामुळे' म्हणजे नाम, वर्ण इत्यादी परस्पर भिन्न आलंबनामुळे. 'कथाभिज्ञानामुळे' म्हणजे दुसऱ्याच्या बोलण्याने होणाऱ्या ज्ञानामुळे. 'लक्षणावरून' म्हणजे बैल, गाडी, दात, तीळ इत्यादी लक्षणांवरून. 'स्मरण करून दिल्यामुळे' म्हणजे दुसऱ्यांनी आठवण करून दिल्यामुळे. 'मुद्रा' म्हणजे अक्षरांच्या शिक्षणावरून. 'भावनेमुळे' म्हणजे अभिज्ञा नावाच्या भावनेमुळे. 'पुस्तकात लिहिलेल्यावरून' म्हणजे पुस्तकात लिहिलेल्या उपदेशात्मक अक्षरांचे धारण करण्यावरून. 'अनुभवावरून' म्हणजे सहा आलंबनांचा पूर्वी घेतलेल्या अनुभवावरून. 'निबंधन्ती' म्हणजे पीडा देतात. 'लिपी शिकल्यामुळे' म्हणजे अक्षरांचे शिक्षण घेतल्यामुळे.

---

Sattamevagge satiākārapañho paṭhamo.

सातव्या वर्गात स्मृतीचा आकार प्रश्न पहिला समाप्त.

---

Vassasatapañho dutiyo.

वर्षशत (शंभर वर्षे) प्रश्न दुसरा समाप्त.

---

Anāgatapañho tatiyo.

अनागत (भविष्य) प्रश्न तिसरा समाप्त.

---

Dūrabrahmalokapañho catutho.

दूर ब्रह्मलोक प्रश्न चौथा समाप्त.

---

Brahmalokakasmīrapañho pañcamo.

ब्रह्मलोक-काश्मीर प्रश्न पाचवा समाप्त.

---

Sattabojjhaṅgapañho chaṭṭho.

सप्तबोध्यंग प्रश्न सहावा समाप्त.

---

Puññabahutarapañho sattamo.

पुण्यबहुतर (अधिक पुण्य) प्रश्न सातवा समाप्त.

---

Jānājānapañho aṭṭhamo.

जाणणे-न जाणणे प्रश्न आठवा समाप्त.

---

Uttarakurupañho navamo.

उत्तरकुरु प्रश्न नववा समाप्त.

---

Dīghaaṭṭhikapañho dasamo.

दीर्घअस्थी (लांब हाड) प्रश्न दहावा समाप्त.

---

Assāsapassāsapañho ekādasamo.

श्वासोच्छ्वास प्रश्न अकरावा समाप्त.

---

Samuddapañho dvādasamo.

समुद्र प्रश्न बारावा समाप्त.

---

Ekarasapañho terasamo.

एकरस प्रश्न तेरावा समाप्त.

---

Nathi dutiyaṃ paññāya chedananti yaṃ chedanaṃ paññāya saddhiṃ dvayaṃ taṃ chedanaṃ nathiti atho. Chedanapañho cuddasamo. Bhutajivapañho pannarasamo. Dukkarapañho soḷasamo therena paṭhamaṃ vutto. Soḷasapañhasahito sattamo vaggo.

'प्रज्ञेसारखे दुसरे कोणतेही छेदन (कापणारे साधन) नाही' याचा अर्थ असा की, प्रज्ञेशिवाय दुसरे कोणतेही छेदन करणारे साधन नाही. छेदन प्रश्न चौदावा समाप्त. भूतजीव प्रश्न पंधरावा समाप्त. दुष्कर प्रश्न सोळावा, जो थेरांनी प्रथम सांगितला होता, समाप्त. सोळा प्रश्नांसह सातवा वर्ग समाप्त.

---

Sampati kā velā’ti idāni kā velā sampattā’ti yojanā. Gamissantiti tayā saddhiṃ gamissanti. Bhaṇḍato bhaṇḍāgārato. Rājadeyyānīti rājasantakāni.

'संपती का वेला' म्हणजे 'आता कोणती वेळ आली आहे' असा संबंध आहे. 'गमिस्संती' म्हणजे तुझ्यासोबत जातील. 'भांडतो' म्हणजे भांडारातून. 'राजदेय्यानी' म्हणजे राजाच्या मालकीचे.

---

Tassa pañhaveyyākaraṇena tuṭṭhe rājā’ti tassa nāgasenatherassa asītipañhaveyyākaraṇena tuṭṭho rājā. Abbhantarakathāyañhi aṭṭhāsīti pañhā paṭhamadivase visajjitā. Tayo divase pāsāde bhattakiccato paṭṭhāya yāva paṭhamayāmāvasānā aṭṭhāsīti pañhā visajjitā ahesuṃ.

'त्याच्या प्रश्नोत्तराने राजा संतुष्ट झाला' म्हणजे त्या थेर नागसेनांच्या ऐंशी प्रश्नांच्या उत्तरांनी राजा संतुष्ट झाला. कारण पहिल्या दिवशी अंतर्गत चर्चेत (अभ्यंतर कथेत) अठ्ठ्याऐंशी प्रश्नांची उत्तरे दिली गेली. तीन दिवस राजवाड्यात भोजनानंतर पहिल्या प्रहराच्या समाप्तीपर्यंत अठ्ठ्याऐंशी प्रश्नांची उत्तरे दिली गेली होती.

---

Bāhirakathāpañhā tayo. Tena saddhiṃ ekanavuti pañhā honti.

बाह्य चर्चेतील (बाहिरकथेतील) प्रश्न तीन आहेत. त्यासह एक्याण्णव (९१) प्रश्न होतात.

---

Ekanavutīpañha paṭimaṇḍitā.

एक्याण्णव प्रश्नांनी सुशोभित.

---

Milidapañhavaṇṇanā samattā.

मिलिंदप्रश्न-वर्णना समाप्त झाली.

---

Meṇḍakapañhe pana bhassappavādīti vohārakusalatāya yuttavacanasaṅkhātabhassavadanasīlo. Vetaṇaḍīti theravādena saddhiṃ viruddhavacanavadanasīlo.

मेंडकप्रश्नात 'भस्सप्पवादी' म्हणजे व्यवहारातील कुशलतेमुळे योग्य वचन बोलण्याचा स्वभाव असलेला. 'वेतणडी' (वितंडवादी) म्हणजे थेरवादाच्या विरुद्ध बोलण्याचा स्वभाव असलेला.

---

Vasanto tassa chāyāyāti dhammacariya-gurusaddhāpaññādiguṇamaṇḍito, assaddhopi so tassa’ medhāvī amatābhimukho’ti evaṃ vuttehi sobhaggaguṇehi samannāgato tassa therassa karuṇāpaññāvasena pavattakāraṇākāraṇahitupamāyuttiupadesavacanasaṅkhātachāyāya vasanto. Tāni hi therassa karuṇāñāṇaṃ nāmakāyato pavattanti pakatisarīrato pavattachāyā viya hotī tī.

'त्याच्या छायेत राहणारा' म्हणजे धम्माचरण, गुरूवरील श्रद्धा, प्रज्ञा इत्यादी गुणांनी सुशोभित असलेला; अश्रद्ध असला तरी तो 'बुद्धिमान आणि अमृताकडे (निर्वाणाकडे) सन्मुख असलेला' अशा प्रकारे सांगितलेल्या सौभाग्यगुणांनी युक्त होऊन, त्या थेरांच्या करुणा व प्रज्ञेच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या कारण-अकारण, हितकारक उपमा, युक्ती आणि उपदेशवचनांच्या छायेत राहणारा. कारण थेरांचे ते करुणा-ज्ञान त्यांच्या नामकायापासून (चित्तापासून) प्रवृत्त होते, जे नैसर्गिक शरीरापासून निघणाऱ्या छायेसारखेच असते.

---

Addakkhi meṇḍake pañhe’ti ñāṇacakkhunā meṇḍake gambhīre pañhe addakkhi. Athavā senakādibhāsitabbaṃ anekapariyāyabhāvena ceva abhutabhāvena ca meṇaḍakapañhasadise. Athavā dvīvacanavantattā tassa pañhassa dvimeṇḍakayuddhasadise’tipi vuttaṃ vaṭṭati.

'अद्दक्खि मेण्डके पञ्हे' (मेंढक प्रश्न पाहिले) म्हणजे ज्ञानचक्षूने मेंढक (दोन शिंगे असलेले/द्विधात्मक) गंभीर प्रश्न पाहिले. किंवा सेनकादींनी बोलण्यायोग्य असलेल्या अनेक पर्यायांच्या भावाने आणि अभूतभावाने (असत्यतेने) मेंढक प्रश्नासारखे (द्विधात्मक प्रश्नासारखे) आहे. किंवा द्विवचन असल्यामुळे त्या प्रश्नाला दोन मेंढ्यांच्या युद्धासारखे (द्विमेण्डकयुद्धसदृश) असेही म्हणणे योग्य ठरते.

---

Pariyāya bhāsitaṃ athi’ti’ānada, mayādve’pi vedanā vuttā pariyāyenā’tiādikaṃ pariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ imissā pariyāyanippariyāyadesanābhāvo jānitabbo? Upekkhāvedanā hi santamiṃ paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’ti ayaṃ hetha pariyāyo.

'परियाय भासितं अत्थि' (पर्याय-भाषित आहे) म्हणजे 'आनंदा, मी दोन वेदना देखील पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे/वेगळ्या प्रकारे) सांगितल्या आहेत' इत्यादी पर्यायवचन आहे. या (देशनेचा) पर्याय-निप्परियाय (पर्याय आणि निष्पर्याय/थेट) देशनाभाव कसा जाणून घ्यावा? कारण, उपेक्षा वेदना ही भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत सुखात सांगितली आहे, हा येथे 'पर्याय' (परियाय) आहे.

---

Sabhāvabhāsitaṃ athiti’tisso iha bhikkhave vedanā sukhā dukkhā upekkhā vedanā’tiādikaṃ nippariyāyavacanaṃ athi. Kathaṃ nippariyāyabhāvo jānitabbo? Vedanāsabhāvo hi tividho’ti ayametha nippariyāyo athi.

'सभावभासितं अत्थि' (स्वभाव-भाषित आहे) म्हणजे 'भिक्खूहो, येथे तीन वेदना आहेत - सुखद वेदना, दुःखद वेदना आणि उपेक्षा वेदना' इत्यादी निष्पर्यायवचन (थेट वचन) आहे. निष्पर्यायभाव कसा जाणून घ्यावा? कारण वेदनेचा स्वभाव त्रिविध (तीन प्रकारचा) आहे, हा येथे 'निष्पर्याय' (निप्परियाय) आहे.

---

Sadhāyabhāsitanti’tīhi bhikkhave ṭhānehi jambudīpikā manussā deve tāvatiṃse uttarakuruke ca manusse adhigaṇhanti. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’tiādikaṃ sadhāya bhāsitaṃ athi.’Idha brahmacariyavāso’ti idaṃ pabbajjābrahmacariyavāsanaṃ vuttaṃ na maggabrahmacariyavāsaṃ. Neyyathanītathavacanaṃ idha anāgataṃ. Tampi āharivā dassetabbaṃ.’Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ dukkhanti’ādikaṃ nyethavacanaṃ.’Sukhāpi kho vedanā aniccā saṅkhatā’tiādikaṃ yathārutavasena jānitabbaṃ nītathavacanaṃ athīti.

'सधायभासितं' (सप्रयोजन भाषित) म्हणजे 'भिक्खूहो, तीन कारणांनी जम्बुद्विपातील मनुष्य तावतिंस देव आणि उत्तरकुरुतील मनुष्यांपेक्षा श्रेष्ठ ठरतात. कोणत्या तीन कारणांनी? शूर, स्मृतिमान आणि येथे ब्रह्मचर्यवास आहे' इत्यादी सप्रयोजन भाषित (सधाय भाषित) आहे. 'येथे ब्रह्मचर्यवास' हे प्रव्रज्या-ब्रह्मचर्यवासाविषयी सांगितले आहे, मार्ग-ब्रह्मचर्यवासाविषयी नाही. नेय्यार्थ (नेय्यत्थ - अर्थ लावायचा असलेला) आणि नीतार्थ (नीतत्थ - स्पष्ट अर्थ असलेला) वचन येथे आलेले नाही. ते देखील आणून दाखवले पाहिजे. 'जे काही वेदित (अनुभवले) जाते, ते सर्व दुःख आहे' इत्यादी नेय्यार्थ वचन आहे. 'सुखद वेदना देखील अनित्य, संस्कृत (संखत) आहे' इत्यादी शब्दांच्या अर्थानुसार जाणून घेण्यासारखे नीतार्थ वचन आहे.

---

‘Neyyathavacanañceva atho sadhāyabhāsitaṃPariyāyabhāsitañceva atho sabhāvabhāsitaṃ’,Iti pañcappabhedaṃ’va sāsane jinabhāsitaṃSallakkhevāna taṃ sabbaṃ athaṃ vadetha paṇḍito’ti;

'नेय्यार्थ वचन आणि सप्रयोजन भाषित, पर्याय भाषित आणि स्वभाव भाषित', अशा प्रकारे शासनातील जिनभाषिताचे (बुद्धांच्या वचनांचे) पाच प्रकार नीट लक्षात घेऊन पंडिताने त्या सर्वांचा अर्थ सांगावा.

---

Na rahassakaṃ kātabbanti athapaṭicchannavacanaṃ na kātabbaṃ.

'न रहस्सकं कातब्बं' (रहस्य करू नये) म्हणजे गुप्त किंवा झाकलेले भाषण करू नये.

---

Garukaṃ pariṇamatīti garubhāvena paripākaṃ gacchati dadhabhāvena pākaṭo hotiti adhippāyo.

'गरुकं परिणमति' (गंभीरपणे परिणत होते) म्हणजे गुरुभावाने (गंभीरतेने) परिपाकाला जाते, दृढभावाने प्रकट होते, असा अभिप्राय आहे.

---

Ittaratāyāti appapaññatāya.

'इत्तरताया' म्हणजे अल्पप्रज्ञतेमुळे (कमी बुद्धीमुळे).

---

Tithavāsenāti

'तिथवासेना' म्हणजे -

---

‘Uggaho savanaṃ pucchā kathanaṃ dhāraṇaṃ iti,Pañcadhammavaseneva tithavāso pavuccatī’ti;

'उद्ग्रहण (शिकणे), श्रवण (ऐकणे), पृच्छा (प्रश्न विचारणे), कथन (सांगणे) आणि धारण (लक्षात ठेवणे), या पाच धर्मांच्या (गोष्टींच्या) आधारेच 'तिथवास' (तीर्थवास/शासनात निवास) म्हटला जातो.'

---

Evaṃvuttatithavāsena.

अशा प्रकारे सांगितलेल्या तिथवासाने (तीर्थवासाने).

---

Snehasaṃsevā’ti piyapuggalasaṃsevanavasena. Mantisahāyo’ti mantī vicāraṇapañño sahāyo etassāti mantisahāyo.

'स्नेहसंसेवा' म्हणजे प्रिय व्यक्तीच्या सेवनाच्या (सहवासाच्या) कारणाने. 'मंतिसहाया' (मंत्रिसहाय) म्हणजे विचार करणारी प्रज्ञा असलेला मित्र ज्याचा आहे तो 'मंतिसहाय' (विचारशील मित्र असलेला) होय.

---

Mā hāyi atho te abhikkamatīti attānuvādādibhaye uppanne vaṃ ettakena kāraṇena mā bhāyi. Katapuñño katabhīruttāṇo ñāṇasampannosammāpayoge ṭhito na cirasseva lokiyalokuttararatho te abhikkamati abhikkamissati pavattissati.

'मा हायि अथो ते अभिक्कमति' (भिऊ नकोस, तुझी प्रगती होत आहे) म्हणजे स्वतःवर दोषारोप इत्यादींचे भय उत्पन्न झाले असता, तू एवढ्या कारणाने भिऊ नकोस. पुण्य केलेला, भयापासून स्वतःचे रक्षण केलेला, ज्ञानसंपन्न आणि सम्यक् प्रयोगात (योग्य प्रयत्नात) स्थित असलेला तुझा लौकिक व लोकोत्तर रथ लवकरच प्रगती करेल, पुढे जाईल, प्रवृत्त होईल.

---

Allāpo’ti paṭhamāmantānā’ti keci vadanti. Raṭṭhakavacanaṃ āmantanā.

'अल्लापो' म्हणजे पहिले संबोधन असे काही जण म्हणतात. देशाच्या भाषेतील संबोधन (राष्ट्रकवचन).

---

Sakkaccakārinā’ti hitakaraṇa-hitadesana-hitacintanānaṃ akhaṇḍakārinā.

'सकच्चकारिना' (आदरपूर्वक/काळजीपूर्वक करणारा) म्हणजे हित करणे, हितोपदेश देणे आणि हितचिंतन करणे या गोष्टी अखंडपणे करणारा.

---

Khalite dhammena paggahetabbo’ti sammāpaṭipattito vā yuttavacanato vā khalite antevāsikamhi dhammena sabhāvena taṃ taṃ kāraṇaṃ vavā sīlādiguṇesu paggahetabbo.

'खलिते धम्मेन पग्गहेतब्बो' (चूक झाली असता धर्माने सांभाळून घ्यावे) म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीपासून (योग्य आचरणापासून) किंवा योग्य वचनापासून अंतेवासी (शिष्य) घसरला असता, त्याला धर्माने, स्वाभाविकपणे ते ते कारण सांगून शीलादी गुणांमध्ये प्रस्थापित करावे (सांभाळून घ्यावे).

---

Meṇḍakapañhā gambhīragaṇṭhiguyhapañhā.

'मेण्डकपञ्हा' (मेंढक प्रश्न) म्हणजे गंभीर, कठीण आणि गुप्त प्रश्न होत.

---

Abhivaḍḍhiyā vāyamatī’ti pariyattipaṭipattisāsanānaṃ abhivaḍḍhanathāya catupaccayadānādinā upāyena vāyāmaṃ karoti.

'अभिवड्ढिया वायमति' (अभिवृद्धीसाठी प्रयत्न करतो) म्हणजे परियत्ती (अभ्यास) आणि पटिपत्ती (आचरण) रूप शासनाच्या अभिवृद्धीसाठी चार प्रत्यय (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय भैषज्य) दानादी उपायांनी प्रयत्न करतो.

---

‘Bhavati saṅghena samasukho dukkhi dhammādhipatiko’pi ca;

Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhakoSammādiṭṭhipurekkhāro anaññasathuko tathā;

Surakkho kāyakammādi samaggābhirato’pi caAkuho na varo cakke buddhādisaraṇaṃ gatoDasa upāsakaguṇā nāgasenena bhāsitā’ti;

'तो संघासोबत समान सुख-दुःख मानणारा, धर्मालाच सर्वश्रेष्ठ मानणारा (धर्माधिपती), आपल्या शक्तीनुसार दान देणारा (संविभागी), जिनचक्राची (बुद्धशासनाची) अभिवृद्धी करणारा, सम्यक् दृष्टीला अग्रभागी ठेवणारा, दुसरा कोणी शास्ता (गुरू) न मानणारा, कायकर्म इत्यादींचे उत्तम रक्षण करणारा, समूहाच्या ऐक्यात रमणारा, कपट न करणारा, श्रेष्ठ अशा चक्रात (धम्मचक्रात) राहणारा आणि बुद्ध आदींच्या चरणी शरण गेलेला असतो. हे उपासकाचे दहा गुण नागसेनांनी सांगितले आहेत.'

---

Imā tisso gāthā.

या तीन गाथा आहेत.

---

‘Pañcamaṃ lahu sabbatha sattamaṃ dvicatuthisu,Chaṭṭhaṃ tu garupādānaṃ sesā aniyamā matā’ti;

'पाचवे अक्षर सर्व चरणांत लघु असते, सातवे अक्षर दुसऱ्या आणि चौथ्या चरणात लघु असते, सहावे अक्षर सर्व चरणांत गुरू असते आणि उर्वरित अक्षरे अनियमित मानली जातात.'

---

Iminā vuttalakkhaṇena vuttā.

या सांगितलेल्या लक्षणाने (वृत्ताने) म्हटल्या आहेत.

---

Lokasādhāraṇo’ti sattalokena sadiso,Appattamānasānanti apapattaarahattaphalānaṃ;

'लोकसाधारणो' म्हणजे सत्त्वलोकासारखा (प्राणिमात्रांच्या जगासारखा), 'अप्पत्तमानसानं' म्हणजे ज्यांनी अर्हतपद (अर्हतफळ) प्राप्त केले नाही अशांचा.

---

Ñāṇaratanārammaṇenā’ti arahattamagagapadaṭṭhānasababaññuta ñāṇo bhagavā sabbaññu sabbadassāvī dasabalasamannāgato catuhi vesarajjehi samananāgato pabhinnapaṭisambhido chaḷabhiñño ca asādhāraṇañāṇo aṭṭhārasabuddhadhammasamannāgato, tassa arahattamagagañāṇaṃ dasabalādisabbaguṇadāyakaṃ sabbaññutañāṇaṃ sabbañeyyadhammajānanasamathanti bhagavato ñāṇaratanārammaṇena sakasakacittuppādena.

'ञाणरतनारम्मणेन' (ज्ञानरत्न आलंबनाने) म्हणजे अर्हतमार्गाच्या प्रदानाने सर्वज्ञता प्राप्त झालेले भगवान हे सर्वज्ञ, सर्वदर्शी, दशबलांनी युक्त, चार वैशारद्यांनी युक्त, प्रभिन्न-प्रतिसंभिदा (विश्लेषणात्मक ज्ञान) असलेले, षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा असलेले), असाधारण ज्ञानी आणि अठरा बुद्धधर्मांनी युक्त आहेत. त्यांचे अर्हतमार्गज्ञान हे दशबलादी सर्व गुण देणारे आहे आणि सर्वज्ञताज्ञान हे सर्व ज्ञेय धर्म जाणण्यास समर्थ आहे; अशा भगवंतांच्या ज्ञानरत्न आलंबनाने आपापल्या चित्तोत्पादाने (चित्त उत्पन्न होण्याने) होय.

---

Ubbattīyante’ti pakatipakatito viparīyanto vinassante vā.

'उब्बत्तीयन्ते' म्हणजे मूळ स्वभावापासून विपरीत होणे किंवा नष्ट होणे.

---

Nippabhā jātā kutithiyā vaṃ gaṇīvarapavaramāsajjāti kutithiyā micchādiṭṭhikā vaṃ bhadantaṃ gaṇivarapavaraṃ gaṇivarehi paraṃ seṭṭhaṃ āsajja pavā nippabhā nijjotā bhaveyyunti yojanā.

'निप्पभा जाता कुतित्थिया वं गणिवरपवरमासज्जा' म्हणजे कुतीर्थीय (मिथ्यादृष्टी असलेले) लोक त्या भदन्त गणिवरप्रवरांना (गणांच्या प्रमुखांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्यांना) भेटून निष्प्रभ, निस्तेज होतील, अशी योजना (अन्वय) आहे.

---

Meṇḍakapañhesu pūjāvañdhāvañdhāpañho aṭṭhupamāsahito paṭhamo.

मेंढक प्रश्नांमध्ये (द्विधात्मक प्रश्नांमध्ये) आठ उपमांनी युक्त असलेला 'पूजा-वंध्या-अवंध्या प्रश्न' (पूजेचे फलदायी व निष्फळ असण्याविषयीचा प्रश्न) हा पहिला आहे.

---

Vāhasataṃ kho mahārāja vīhīnaṃ aḍḍhucūḷañca vāhā vīhī sattammaṇāni dve ca tumbā ekaccharakkhaṇe pavattavittassa ettakāvihīti lakkhaṃ ṭhapīyamānā parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyyunti etha sādikadiyaḍḍhavāhasataṃ thokena uddhaṃ upaḍḍhāvāhasatassa patanālike tumbo’ti aṅguttaraṭīkāyaṃ vuttaṃ. Aḍḍhacūḷanti vāhassa tassa aḍḍhādhikā vāhavīhī’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva.

'महाराज, एकशे पन्नास वाह (गाड्या) भात आणि सात अम्मण व दोन तुंब भात, एका चुटकी वाजवण्याच्या वेळात खाली पडणाऱ्या भाताच्या दाण्यांना मोजण्यासाठी जर एकेक चिन्ह ठेवले, तर ते संपून जातील आणि संपुष्टात येतील' - येथे दीडशे वाहपेक्षा थोडे अधिक आणि दीडशे वाहच्या खाली पडण्याच्या प्रमाणात 'तुंब' हे माप आहे, असे अंगुत्तर टीकेमध्ये म्हटले आहे. 'अड्ढचूळ' म्हणजे त्या वाहच्या अर्ध्याहून अधिक वाह भात, असे म्हणणे देखील योग्यच आहे.

---

‘Kuḍubo pasato eko patho te caturo siyuṃĀḷhako caturo pathā doṇaṃ vā caturāḷhakaṃ,Māṇikā caturo doṇā khārīti catumāṇikā;

'एक कुडुब म्हणजे एक पस्त (पसभर) होय, चार कुडुब मिळून एक पथ होतो, चार पथ मिळून एक आढक होतो, चार आढक मिळून एक द्रोण होतो, चार द्रोण मिळून एक माणिका होते आणि चार माणिका मिळून एक खारी होते.'

---

Khāriyo vīsa vāho’tha siyā tumbo dasammaṇaṃĀḷahako nithiyaṃ tumbo patho tu nāḷi nāriyaṃ,Vāho tu sakaṭo ceko dasa doṇā tu ammaṇa’nti;

'वीस खारी मिळून एक वाह होतो, तसेच दहा अम्मण मिळून एक तुंब होतो. आढक हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे, तुंब आणि पथ हे पुल्लिंगी आहेत, तर नाळी हा स्त्रीलिंगी शब्द आहे. वाह म्हणजे एक गाडी (बैलगाडी) आणि दहा द्रोण मिळून एक अम्मण होतो.'

---

Abhidhānappadipikāyaṃ vutto sakaṭapapamāṇo vāho’ti vinayaṭīkāyampana’ dve sakaṭā vāhā eko vāho’ti vuttaṃ. Vihīnaṃ vāhasatañca aḍḍhacūlañca vāhasatassa aḍaḍhañaca cūḷaṃ aḍaḍhato thokena ūnaṃ vā hoti. Yathāvuttavāhato adhikāni vīhisattammaṇāni vīhīnaṃ satta ammaṇāni dve ca tumbā hontī’ti yojanā. Vīhīnaṃ sādhikadiyaḍḍhavāhasatanti adhippāyo.

अभिधानप्पदीपिकामध्ये 'वाह' म्हणजे एका गाडीचे प्रमाण (शकटप्रमाण) असे म्हटले आहे, परंतु विनयटीकेमध्ये दोन गाड्यांचा एक 'वाह' होतो असे म्हटले आहे. भाताचे शंभर वाह आणि शंभर वाहांचे अर्धे चूल (अड्ढचूल) किंवा अडढ आणि चूल म्हणजे अडढपेक्षा थोडे कमी असते. सांगितलेल्या वाहापेक्षा अधिक असलेले भाताचे सात अम्मण आणि दोन तुंब होतात, अशी योजना आहे. भाताचे दीडशे वाहांपेक्षा काही अधिक (साधिकदियड्ढवाहसत) असा याचा अभिप्राय आहे.

---

Ekaccharakkhaṇe pavattacittassā’ti imassa lakkhanti iminā sambadho. Lakkhanati ci gahaṇasallakkhaṇathaṃ sampadānathe cetaṃ upayogavacanaṃ’ divāvihāraṃ pāvisī’ti divāvihārathāya pāvisitiādisu viya. Lakkhasaddo ca lakkhaṇavācako. Vuttañhetaṃ abhidhānasathe.

'एकच्छरक्खणे पवत्तचित्तस्स' (एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे) याचा 'लक्खं' याच्याशी संबंध आहे. 'लक्खं' हे ग्रहण आणि संलक्षण (नोंद घेणे) या अर्थी संप्रदान अर्थामध्ये हे द्वितीया विभक्तीचे वचन (उपयोगवचन) आहे, जसे 'दिवाविहारं पाविसी' म्हणजे 'दिवाविहारत्थाय पाविसी' (दिवसाच्या विश्रांतीसाठी प्रवेश केला) इत्यादींमध्ये असते. आणि 'लक्ख' हा शब्द 'लक्षण' वाचक आहे. कारण अभिधानशास्त्रामध्ये असे म्हटले आहे.

---

‘Kalaṅko lañchanaṃ lakkhaṃ aṅko’bhiññāṇalakkhaṇaṃ,Ciṇhañcāpi tu sobhā tu paramā susamā’tha cā’ti;

'कलङ्को लाञ्छनं लक्खं अङ्कोऽभिञ्ञाणलक्खणं, चिण्हञ्चापि तु सोभा तु परमा सुसमाऽथ चा'ति; (कलंक, लांछन, लक्ष, अंक, अभिज्ञान, लक्षण, चिन्ह आणि शोभा, परम सुसमा हे समानार्थी शब्द आहेत);

---

Parikkhayaṃ pariyādānanti khīṇabhāvaṃ gaccheyyuṃ. Iminā dasādhikadiḍḍhavāhasatavīhito adhikāniekaccharakkhaṇe pavattacittānī’ti dasseti.

'परिक्खयं परियादानं' म्हणजे क्षीणतेला (नाशाला) प्राप्त होतील. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणारी चित्ते ही एकशे साठ (दीडशे अधिक दहा) वाह भातापेक्षाही अधिक आहेत.

---

Evaṃ ekaccharakkhaṇe pavattacittassa ettakavīhito anekabhāvaṃ dassevā idāni ekaccharakkhaṇe pavattacittassa puggalavisesavasena visesabhāvaṃ dassetuṃ tatrīme’tiādimāha.

अशा प्रकारे एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे एवढ्या भातापेक्षाही अनेकत्व (असंख्यत्व) दर्शवून, आता एका चुटकीच्या काळात उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताचे पुद्गल-विशेषाच्या (व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यांच्या) आधारे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी 'तत्रीमे' इत्यादी म्हटले आहे.

---

Tatha

त्यात -

---

Tatrāti sattavidhesu sattesu.

'तत्र' म्हणजे सात प्रकारच्या प्राण्यांमध्ये.

---

Ime sattavidhā cittā pavattantīti imāni sattavidhāni cittāni pavattanti.

'इमे सत्तविधा चित्ता पवत्तन्ति' म्हणजे ही सात प्रकारची चित्ते प्रवृत्त होतात (उत्पन्न होतात).

---

Abhāvitakāyā’ti pañcupādānakkhadhakāyesu aniccādivasena abhāvitakāyā.

'अभावितकाया' म्हणजे पाच उपादानस्कंधरूप कायांमध्ये अनित्यता इत्यादी रूपाने भावना न केलेले (अभावित काया असलेले).

---

Abhāvitasīlā’ti abhāvitalokuttarasīlā.

'अभावितसीला' म्हणजे जिन्हींनी लोकोत्तर शीलाची भावना केलेली नाही.

---

Tīsu ṭhānesu’ti sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa samugghāṭitaṭṭhānavasena tīsu ṭhānesu. Uparibhumīsu’ti sakadāgāmiādīnaṃ pañcakkhadhasaṅkhāta uparibhumisu?

'तीसु ठानेसु' (तीन स्थानांमध्ये) म्हणजे सत्कायदृष्टी (सक्कायदिट्ठि), विचिकित्सा आणि शीलव्रतपरामर्श यांच्या समूच्छेद (उन्मूलन) करण्याच्या स्थानांच्या रूपाने तीन स्थानांमध्ये. 'उपरिभूमीसु' (उच्च भूमींमध्ये) म्हणजे सकदागामी इत्यादींच्या पाच स्कंधांनी युक्त अशा उच्च भूमींमध्ये.

---

Pañcasu ṭhānesu’ti heṭṭhā vuttesu tīsu ṭhānesu rāgadosatanuṭṭhānadvayaṃ pakkhipivā pañca ṭhānāni veditabbāni.

'पञ्चसु ठानेसु' (पाच स्थानांमध्ये) म्हणजे वर सांगितलेल्या तीन स्थानांमध्ये राग आणि द्वेष यांच्या तनूकरणाच्या (मंद करण्याच्या) दोन स्थानांना मिळवून पाच स्थाने समजावीत.

---

Dasasu ṭhānesu’ti heṭṭhā pañcaṭṭhānāni ceva gahitaggahaṇanayena sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-lobha-vyāpāda-saṅkhāta-pa- ñcorambhāgayasaññejanasamugghāṭitaddhānavasena pañcौddhamhāgiya saṃyojana samugghāṭitaṭṭhānavaseneva. Aparāti pañcā’ti dasa ṭhānāni vipassanāya ārammaṇabhutā pañcupādānakkhadhā yevāti gahetabbaṃ.

'दससु ठानेसु' (दहा स्थानांमध्ये) म्हणजे वर सांगितलेली पाच स्थाने आणि ग्रहण केलेल्याच्या ग्रहण करण्याच्या पद्धतीने सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा, शीलव्रतपरामर्श, loभ आणि व्यापाद या रूपाने पाच ओराम्भागीय (खालच्या) संयोजनांच्या उन्मूलनाच्या स्थानांच्या रूपाने आणि पाच उद्धम्भागीय (वरच्या) संयोजनांच्या उन्मूलनाच्या स्थानांच्या रूपाने. इतर आचार्य म्हणतात की 'पाच' म्हणजे विपश्यनेचे आलंबन असणारे पाच उपादानस्कंधच दहा स्थाने म्हणून ग्रहण करावेत.

---

Nārācassā’ti usuaggapavesita-ayomaya nārāvassa

'नाराचस्स' म्हणजे बाणाच्या टोकावर बसवलेल्या लोखंडी नाराचाचे (बाणाचे).

---

Daḷhaṃ cāpasamārūḷhassā’ti daḷhacāpadhanumhi āropitassa.

'दळ्हं चापसमारूळ्हस्स' म्हणजे मजबूत धनुष्यावर चढवलेल्या (बाणाचे).

---

Tathā’ti bhagavato lahukaparivattane. Uttarikāraṇa’nti yamakapāṭihāriyato uttariyaṃ vuttaṃ

'तथा' म्हणजे भगवंतांच्या शीघ्र परिवर्तनामध्ये (चपळतेने वळण्यामध्ये). 'उत्तरीकारणं' म्हणजे यमकप्रातिहार्यापेक्षा अधिक श्रेष्ठ असे सांगितले आहे.

---

Tampi mahārāja pāṭihiranti tamabhagavato aggikkhadha-udakadhārā-pavattana-saṅkhāta-yamakapāṭihīraṃ attano paresaṃ rāgādipaccanīkaharaṇato pāṭihiraṃ.

'तम्पि महाराज पाटiहीरं' (ते देखील, हे महाराजा, प्रातिहार्य आहे) म्हणजे भगवंतांचे ते अग्नीचा समूह आणि पाण्याच्या धारा उत्पन्न करण्याच्या रूपाने असलेले यमकप्रातिहार्य, स्वतःच्या आणि इतरांच्या रागादी शत्रूंचे हरण करत असल्यामुळे 'प्रातिहार्य' आहे.

---

Āvajjanavikaḷamattakenā’ti bhagavatā anuppāditavasena manodvārāvajjanassa hīnavasena

'आवर्जनविकळमत्तकेन' म्हणजे भगवंतांनी उत्पन्न न केल्यामुळे मनोध्वारावर्जनाच्या अभावाच्या (हीनतेच्या) केवळ कारणाने.

---

Sabbaññupañho dutiyo.

सर्वज्ञप्रश्न हा दुसरा होय.

---

Chakoṭṭhāse kate kappe’ti catusaṭṭhiantarakappapamāṇe vivaṭṭaṭṭhāyikappe chakoṭṭhāse kate.

'छकोट्ठासे कते कप्पे' (कल्पाचे सहा भाग केले असता) म्हणजे चौसष्ट अंतरकल्पांच्या प्रमाणाच्या विवर्तस्थायी कल्पाचे सहा भाग केले असता.

---

Atikkante paṭhamakoṭṭhāse kiñci sādhikadasantarakappapamāṇe vicaṭṭaṭṭhāyikappassa paṭhamakoṭaṭhāse atikkante devadatto saṅghaṃ bhidi devadattapabbajjāpañho tatiyo

'अतिक्कन्ते पठमकोट्ठासे' (पहिला भाग निघून गेल्यावर) म्हणजे विवर्तस्थायी कल्पाचा पहिला भाग, जो दहा अंतरकल्पांपेक्षा काहीसा अधिक प्रमाणाचा आहे, तो निघून गेल्यावर देवदत्ताने संघभेद केला. देवदत्तप्रव्रज्याप्रश्न हा तिसरा होय.

---

Yamaniyame’ti

'यम नियमात' म्हणजे -

---

‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccaṃ kammamayaṃ yamo,Āgantaṃ sādhanaṃ kammaṃ aniccaṃ niyamo bhave;

'जे शरीराच्या साधनावर अवलंबून असते, नित्य असते आणि कर्ममय असते तो 'यम' होय; आणि जे आगंतुक (बाह्य) साधनरूप कर्म आणि अनित्य असते तो 'नियम' होय;

---

Ahiṃsāsaccamādheyyaṃ brahmacāra pariggaho,Niccaṃ sarīrasoceyyaṃ yamo nāmāti vuccare;

अहिंसा, सत्य, अस्तेय (चोरी न करणे), ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह आणि शरीराची नित्य शुद्धता याला 'यम' असे म्हटले जाते;

---

Santosa-mona-sajjhāyā kicchākahāro ca bhāvanā,Sayampāka-vane vāsā-niyamā-niccasādhyatā’;

संतोष, मौन, स्वाध्याय, कृच्छ्र आहार (कठोर उपवास), भावना (ध्यान), स्वतः स्वयंपाक करणे आणि वनात राहणे—हे 'नियम' असून ते अनित्य साध्य आहेत';

---

Evaṃ vutte yamakamme ca niyamakamme ca.

असे म्हटले असता, यमकर्मामध्ये आणि नियमकर्मामध्ये.

---

Yaṃ tathāgato…pe… evamadhippāyo athi yaṃ yena guṇena hetu bhutena…pe…evaṃ adhippayo hoti taṃ buddhānaṃ guṇaṃ abhutaṃ athiti yojanā.

'जे तथागत...पे... असा अभिप्राय आहे. जे ज्या गुणाने हेतूभूत होऊन...पे... असा अभिप्राय होतो, तो बुद्धांचा गुण अभूत (असत्य) नाही, अशी योजना आहे.

---

Parakkamo dakkhāpito’ti pāramīpūraṇe parakkamo vāyāmo dakkhāpito pekkhāpito.

'परक्कमो दक्खापितो' (पराक्रम दाखवला) म्हणजे पारमिता पूर्ण करण्यासाठी केलेला पराक्रम आणि व्यायाम (प्रयत्न) दाखवला गेला, दर्शवला गेला.

---

Hiyyo obhāsitā’ti jinānaṃ pāramī ca nayā bhiyyo atisayena obhāsitā.

'भिय्यो ओभासिता' (अधिक प्रकाशित झाली) म्हणजे जिनांची (बुद्धांची) पारमिता आणि नय (पद्धती) अत्यंत प्रकर्षाने प्रकाशित झाली.

---

Bhidi tithiyānaṃ vādagaṇṭhinti vaṃ tithiyānaṃ micchāvādagaṇṭhiṃ pabhidi.

'भिदि तिथियानं वादगण्ठिं' म्हणजे आपण तीर्थिकांच्या (अन्यधर्मीयांच्या) मिथ्यावादाची गाठ तोडली.

---

Bhinnā parappavādakumbhā’ti parappavādā tayā bhinnā.

'भिन्ना परप्पवादकुम्भा' म्हणजे परवाद्यांचे (इतर मतवाद्यांचे) कुंभ आपण फोडले (त्यांच्या वादांचे खंडन केले).

---

Gambhīro uttānikato’ti ativiya gambhīro pañho tayā uttātīkato.

'गम्भीरो उत्तानीकतो' म्हणजे अत्यंत गंभीर असलेला प्रश्न आपण स्पष्ट (सुलभ) केला.

---

Sammāladdhaṃ jinaputtānaṃ nibbāhananti paramicchāvādaharaṇe upāyasaṅkhātaṃ nibbāhanamukhaṃ jinaputtānaṃ jinaputtehi suṭṭhu laddhaṃ.

'सम्माळद्धं जिनपुत्तानं निब्बाहनं' म्हणजे पर-मिथ्यावादाचे हरण करण्यासाठी उपायभूत असलेले मोक्षाचे द्वार जिनपुत्रांनी (बुद्धपुत्रांनी) चांगल्या प्रकारे प्राप्त केले आहे.

---

Evametanti sabbaṃ heṭṭhāvuttavacanaṃ tayā vuttaṃ yathā hoti taṃ,Sabbaṃ vacanaṃ evaṃ sabhāvato hotīti ajjhāhārayojanā;

'एवमेतं' म्हणजे वर सांगितलेले सर्व वचन आपण जसे म्हटले आहे तसेच आहे, 'सर्व वचन अशा प्रकारे स्वभावतःच आहे' अशी अध्याहार योजना आहे;

---

Gaṇīvarapavarā’ti ālapanametaṃ gaṇīnaṃ gaṇaparisānaṃ varaparama,Atiseṭṭha yathā tayā vuttaṃ mayaṃ tathā sampaṭicachāmā’ti;

'गणीवरपवरा' हे संबोधन आहे; 'हे गणींचे (गणांचे नायक) आणि गणपरिषदांचे श्रेष्ठ, परम आणि अतिश्रेष्ठ नायक! आपण जसे म्हटले आहे, आम्ही त्याचा तसाच स्वीकार करतो';

---

Pathavikampanahetupañho catutho.

पृथ्वीकंपनहेतू प्रश्न हा चौथा होय.

---

Nathaññaṃ cethāti etesu saccesu vijjamānaṃ saccato aññaṃ kāraṇaṃ paṭivedhassa ca nathi.

'नत्थञ्ञं चेत्थ' म्हणजे या सत्यांमध्ये विद्यमान असलेल्या सत्याशिवाय प्रतिवेधाचे (ज्ञानाचे) दुसरे कोणतेही कारण नाही.

---

Sīharathenā’ti seṭṭharathena mañcarathena. Sīhasaddo vā usabhasaddo vā aññasaddena payutto seṭṭhavācako hotīti.

'सीहरथेन' म्हणजे श्रेष्ठ रथाने किंवा मुख्य रथाने. 'सिंह' शब्द किंवा 'ऋषभ' शब्द जेव्हा दुसऱ्या शब्दासोबत वापरला जातो, तेव्हा तो 'श्रेष्ठ' या अर्थाचा वाचक असतो.

---

Sivirājadibbacakkhupañho pañcamo.

शिविराज दिव्यचक्षु प्रश्न हा पाचवा होय.

---

Kalalaṃ osaratīti idaṃ mātuyā piṭṭhikaṇṭakanābhīnaṃ majjhaṭṭhānabhute gabbhapatiṭṭhānārahaṭṭhāne sannicitaṃ paṭikalalasadisaṃ madarattalohitaṃ sadhāya vuttaṃ, na kalalarūpaṃ.

'कललं ओसरति' (कलल खाली उतरते) हे मातेच्या पाठीचा कणा आणि नाभी यांच्या मध्यभागी असलेल्या गर्भाशयाच्या स्थानामध्ये जमा झालेल्या, दाट कललासारख्या फिकट लाल रक्ताच्या संदर्भात म्हटले आहे, कलल-रूपाच्या संदर्भात नाही.

---

Mukhapānenapi dvayasantipāto bhavatīti mukhapānenapi saha mātā ca utunī gabbho paccupaṭṭhito’ti dvayasannipāto bhavati.

‘मुखाद्वारे पिण्याने देखील दोघांचा संयोग होतो’ म्हणजे मुखाद्वारे पिण्याने देखील, माता ऋतुमती असणे आणि गंधर्व उपस्थित असणे, असा दोघांचा संयोग होतो.

---

Purimena tatha kāraṇaṃ vakkhāmīti purimena sāmavathunā tesaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ sannipātānaṃ antogadhabhāve kāraṇaṃ yūttivacanaṃ kathessāmi.

‘पूर्वीच्या उदाहरणाने मी कारण सांगेन’ म्हणजे पूर्वीच्या श्यामाच्या कथेच्या उदाहरणाने त्या दोन किंवा तीन संयोगांच्या अंतर्भावाचे कारण आणि युक्तियुक्त वचन मी सांगेन.

---

Te sabbe’ti ye keci sattā mātugabbhaṃ okkantā te sabbe sattā ye vanarukkhādayo’ti yojanā.

‘ते सर्व’ म्हणजे जे कोणी प्राणी मातेच्या गर्भात प्रवेश करते झाले आहेत, ते सर्व प्राणी; जसे की वनवृक्ष इत्यादी, अशी योजना आहे.

---

Yo koci gadhabbo’ti yo kovi attano kammena tatha tatha upagannabbasatto.

‘जो कोणी गंधर्व’ म्हणजे जो कोणी आपल्या कर्माने त्या त्या ठिकाणी उत्पन्न होणारा प्राणी आहे.

---

Gababhāvakkantipañho chaṭṭho.

गर्भावक्रांती प्रश्न हा सहावा आहे.

---

Saddhammo’ti paṭisambhidāppattakhīṇāsavasantakādhigamasaddhammo suddhanaya-paṭivattanavasena paṭivedhasaddhammo vā.

‘सद्धम्म’ म्हणजे प्रतिसंभिदा प्राप्त क्षीणासवांच्या संतानातील अधिगम-सद्धम्म किंवा शुद्ध नयाच्या प्रतिवर्तनाने प्राप्त होणारा प्रतिवेध-सद्धम्म होय.

---

Taṃ khayaṃ paridīpayanto’ti tena vacanena pubbapañcavassasatappa-māṇaṭṭhānāraha-saddhammakkhayaṃ paridīpayanto.

‘त्या क्षयाचे स्पष्टीकरण करताना’ म्हणजे त्या वचनाने पूर्वीच्या पाचशे वर्षांच्या काळापर्यंत टिकण्यास योग्य अशा सद्धम्माच्या क्षयाचे स्पष्टीकरण करताना.

---

Sesakaṃ paricchidīti sesakaṃ pacchimapañcavassasataṃ saddhammatiṭṭhanakkhaṇaṃ paricchidi. Taṃ dīpanākāraṃ paricchadanākārañca dassento vassasataṃ sahassantiādimāha.

‘उर्वरित काळ मर्यादित केला’ म्हणजे उर्वरित शेवटच्या पाचशे वर्षांचा सद्धम्म टिकण्याचा काळ मर्यादित केला. तो स्पष्ट करण्याचा प्रकार आणि मर्यादित करण्याचा प्रकार दर्शवताना ‘शंभर वर्षे, हजार वर्षे’ इत्यादी म्हटले आहे.

---

Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.

‘नष्टायिक’ म्हणजे ज्याचे धन नष्ट झाले आहे असा.

---

Vassasatappamāṇapañho sattamo.

शंभर वर्षांच्या प्रमाणाचा प्रश्न हा सातवा आहे.

---

Tatra ye te satte kammaṃ vibādhati te ime sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti, tesaṃ taṃ vacana micchā’ti pothakesu likhitaṃ taṃ dujjānaṃ. Tasmā ye satte kammaṃ vibādhati, te sattā kammavipākajā, dukkha vedanā vedayantīti ye pana sattā kāraṇaṃ paṭibāhanti tesaṃ taṃ vacanaṃ micchā’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Evañhi sati pubbāparaṃ sameti.

त्यात ‘जे प्राणी कर्माने पीडित होतात, ते प्राणी कारणाचा प्रतिकार करतात, त्यांचे ते बोलणे खोटे आहे’ असे पुस्तकांमध्ये लिहिले आहे, ते समजण्यास कठीण आहे. म्हणून ‘जे प्राणी कर्माने पीडित होतात, ते प्राणी कर्मविपाकामुळे उत्पन्न होणारी दुःखद वेदना अनुभवतात; परंतु जे प्राणी कारणाचा प्रतिकार करतात, त्यांचे ते बोलणे खोटे आहे’ असा पाठ असावा. कारण असे असल्यास पूर्व आणि उत्तर भागाचा मेळ बसतो.

---

Tatra ye te navavidhā’ti tatra dasavidhesu kuppavātesu ye te navavidhā kuppavātā.

‘त्यात जे नऊ प्रकारचे’ म्हणजे त्या दहा प्रकारच्या कुपित वायूंपैकी जे नऊ प्रकारचे कुपित वायू आहेत.

---

Na te atīte uppajjantiti te vātā atīte bhave kammabalena na uppajjanti. Sesa padadvaye’pi eseva nayo.

‘ते भूतकाळात उत्पन्न होत नाहीत’ म्हणजे ते वायू भूतकाळातील अस्तित्वात कर्माच्या बलाने उत्पन्न होत नाहीत. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

---

Tehi tehi kopehī’ti tehi tehi sītādikopappakārehi.

‘त्या त्या कोपांमुळे’ म्हणजे त्या त्या थंडी इत्यादींच्या कोपांच्या प्रकारांमुळे.

---

Sakaṃ sakaṃ vedananti attano attano phalabhūtaṃ vedanaṃ.

‘आपली आपली वेदना’ म्हणजे स्वतःची स्वतःची फलभूत असणारी वेदना.

---

Visamaparihārajā’ti catunnaṃ iriyāpathānaṃ visadisaharaṇato jātā vedanā.

‘विषम परिहारजन्य’ म्हणजे चारही इर्यापथांच्या अयोग्य हालचालींमुळे उत्पन्न झालेली वेदना.

---

Opakkamikenā’ti daṇḍappahāradivasena parūpakkamena.

‘औपक्रमिक’ म्हणजे काठीच्या प्रहाराने इत्यादी दुसऱ्यांच्या उपक्रमामुळे.

---

Kammavipākajā’ti kammavipākabhutapañcakkhadhato jātā.

‘कर्मविपाकजन्य’ म्हणजे कर्मविपाकरूप अशा पंचस्कंधांच्या धातूंपासून उत्पन्न झालेली.

---

Bahutaraṃ avasesanti kammavipākajavedanāto avasesaṃ vedayitaṃ bahutaraṃ.

‘उर्वरित बहुतांश’ म्हणजे कर्मविपाकजन्य वेदनेपेक्षा उर्वरित अनुभवलेली वेदना ही बहुतांश असते.

---

Na sambhavatīti na sampajjati.

‘संभवत नाही’ म्हणजे घडून येत नाही.

---

Bījaduṭṭhatā’ti khettato aññakāraṇaduṭṭhatā.

‘बीजदुष्टता’ म्हणजे शेताव्यतिरिक्त इतर कारणांमुळे झालेली दुष्टता.

---

Kammavipakato vā’ti etha

‘किंवा कर्मविपाकामुळे’ येथे

---

‘Vemātubhātikaṃ pubbe dhanahetu haniṃ ahaṃTena kammavipākena devadatto silaṃ khipi;

Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde mama pāsāṇasakkharā’ti;

‘पूर्वी मी संपत्तीसाठी सावत्र भावाला मारले होते. त्या कर्मविपाकामुळे देवदत्ताने शिळा फेकली; आणि दगडाच्या कपचीने माझ्या पायाचा अंगठा चिरडला गेला.’

---

Ayaṃ gāthā vattabbā tatha dhanahetu’ti dāsidāsasaṅkhāta-jaṅgamadhana-hetu. Dhanañhi thāvarajaṅgama-saṃhārima-aṅgasama-anugāmidhanavasena pañcavidhaṃ.

ही गाथा म्हणावी. तेथे ‘संपत्तीसाठी’ म्हणजे दासी-दास इत्यादी जंगम संपत्तीसाठी. संपत्ती ही स्थावर, जंगम, संहारिम, अंगसम आणि अनुगामी संपत्तीच्या रूपाने पाच प्रकारची असते.

---

Kiriyato vā’ti devadattassa upakkamakiriyato vā.

‘किंवा क्रियेमुळे’ म्हणजे देवदत्ताच्या उपक्रम-क्रियेमुळे.

---

Bhojanaṃ visamaṃ pariṇamatīti kucchigatabhojanaṃ visamaṃ paripakkabhāvaṃ gacchati.

‘भोजन विषम रीतीने पचते’ म्हणजे उदरात गेलेले भोजन विषम रीतीने पचन पावते.

---

Tāya ca pana vedanāyā’ti idaṃ kattathe karaṇavacanaṃ.

‘आणि त्या वेदनेने’ हे कर्त्याच्या अर्थातील करणवाचक रूप आहे.

---

Nikāyavarañchake’ti etha lañchanti sañcānanti etena etha vā puññapāpāni paṇḍitajanāti lañchako’ti nikāyavaro ca so lañchako cāti viggaho.

‘निकायवरलांछक’ यामध्ये, ज्याच्याद्वारे पंडित लोक पुण्य आणि पाप ओळखतात, तो ‘लांछक’ होय. ‘निकायवर’ आणि ‘लांछक’ असा याचा विग्रह आहे.

---

Sabbākusalajjhāpanapañho aṭṭhamo.

सर्व अकुशलांचे दहन करण्याचा प्रश्न हा आठवा आहे.

---

Imasmiṃ pañhe therassa ekaṃsikaṃ byākaraṇaṃ na hoti. Tasmā vicārevā yaṃ yuttaraṃ taṃ gahetabbaṃ. Tatrāyaṃ vicāraṇākāro. Maggavajjhā hi kilesā anupādinnakabhutā ye neva atītā anāgatā na paccuppannā. Upādinnakanirodhakathā ca anāgatabhavaṃ sadhāya kathitā bhagavato uppannā vedanā imasmiṃ paccuppannabhaveyeva hoti. Aparāparavedaniyakammañca buddhapaccekabuddhehi’pi na sakkā nivāretuṃ. Tasmā therassa kammavipākato vā esā vedanā nibbattā’ti vādo yuttataro’ti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā thero anekavihitaṃ kathesī?Ti. Rājā milido ñāṇabhedaṃ gavesanto vicitrapaṭibhānaṃ sotukāmo hoti. Tassa ajjhāsayavasena anekavihitaṃ kathesī’ti parihāro vattabbo aññesu īdisesu ṭhānesu yuttiyeva gavesitabbā, na ekacintinā bhavitabbanti.

या प्रश्नात स्थविरांचे एकांतिक उत्तर नाही. म्हणून विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते स्वीकारावे. त्यातील विचार करण्याची पद्धत अशी आहे: मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश हे अनुपादिन्नक असतात, जे भूतकाळात, भविष्यकाळात किंवा वर्तमानकाळातही नसतात. आणि उपादिन्नक निरोधाची कथा ही भावी जन्माचा संदर्भ देऊन सांगितली आहे, तर भगवंतांना उत्पन्न झालेली वेदना याच वर्तमान जन्मात होते. तसेच अपरापरवेदनीय कर्म हे बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांना देखील टाळता येत नाही. म्हणून स्थविरांचा ‘ही वेदना कर्मविपाकामुळेच उत्पन्न झाली’ हा वाद अधिक योग्य आहे असे मानावे. जर असे आहे, तर स्थविरांनी अनेक प्रकारे का सांगितले? राजा मिलिंद हा ज्ञानाचा भेद शोधणारा आणि विविध प्रकारची प्रतिभा ऐकण्याची इच्छा असणारा होता. त्याच्या इच्छेनुसार त्यांनी अनेक प्रकारे सांगितले, असे उत्तर द्यावे. इतर अशा ठिकाणी केवळ युक्तीच शोधावी, एकाच विचारावर ठाम राहू नये.

---

Katassa paticayo’ti catusu saccesu katasoḷasakiccassa paticayo puna vaḍḍhanaṃ nathi.

‘केलेल्याचा संचय’ म्हणजे चार आर्या सत्यांमध्ये केलेल्या सोळा कर्तव्यांचा संचय किंवा पुन्हा वाढ होत नाही.

---

Nibbāhitabbo’ti nibbeṭhetabbo kathetabbo. Paṭisallānanti kāyikacetasikapaṭisallānakiriyā. Athato pana paṭisallānaṭṭhāne lahitabbā samādhisatisampajaññādayo kusalā dhammā paṭisallānaṃ nāma.

‘निस्तारावा’ म्हणजे स्पष्ट करावा किंवा सांगावा. ‘प्रतिसंलयन’ म्हणजे कायिक आणि चैतसिक एकांताची क्रिया. आणि प्रतिसंलयनाच्या स्थितीत प्राप्त होणारे समाधी, स्मृती, संप्रजन्य इत्यादी कुशल धर्म म्हणजेच प्रतिसंलयन होय.

---

Rakkhatīti samparāyikaapāyādidukkhato rakkhati.

‘रक्षण करतो’ म्हणजे परलोकातील अपाय इत्यादी दुःखांपासून रक्षण करतो.

---

Paṭisallānapañho navamo.

प्रतिसंलयनाचा प्रश्न हा नववा आहे.

---

Taṃ iddhibalanti tena iddhibalena labhitabbakappakappāvassaṭṭhānaṃ.

‘ते ऋद्धिबल’ म्हणजे त्या ऋद्धिबलाने प्राप्त होणारे कल्प किंवा कल्पापेक्षा अधिक काळ टिकून राहणे.

---

Antamaso accharāsaṅghātamattampīti sabbantimena paricchedena accharāsaṅghātamattampi kālaṃ pañcakkhadhasaṅkhātabhavassa pavattanaṃ na vaṇṇemi, appavattananibbānameva vaṇṇemīti adhippāyo.

‘अगदी चुटकी वाजवण्याच्या काळापुरते देखील’ म्हणजे अगदी शेवटच्या मर्यादेपर्यंत, चुटकी वाजवण्याच्या काळापुरते देखील पंचस्कंधात्मक अस्तित्वाचे चालू राहणे मी प्रशंसत नाही, तर त्याचे न चालणे म्हणजेच निर्वाणाचीच मी प्रशंसा करतो, असा अभिप्राय आहे.

---

Iddhibalakittanapañho dasamo.

ऋद्धिबलाच्या कीर्तनाचा प्रश्न हा दहावा आहे.

---

Dasapañhapaṭimaṇḍitaaṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित असलेल्या आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

---

Abhiññāyāhaṃ bhikkhave dhammaṃ desemīti pañcakkhadhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatidriyāni, nava hetu, cattāro āhārā, sattavassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittānītiādinā abhivisesena sabbaññutañāṇena jānivā dhammaṃ desemi.

‘भिक्षूंनो, मी अभिज्ञेने धम्माचा उपदेश करतो’ म्हणजे पंचस्कंध, बारा आयतने, अठरा धातू, चार आर्यसत्ये, बावीस इंद्रिये, नऊ हेतू, चार आहार, सात वर्ष, सात वेदना, सात संज्ञा, सात चेतना, सात चित्त इत्यादींच्या विशेष रूपाने, सर्वज्ञता-ज्ञानाने जाणून मी धम्माचा उपदेश करतो.

---

Aññaṃ uttariṃ…pe…satanti khuddānukhuddakato aññaṃ uttariṃ catupārājika - terasa saṅghādisesa - tiṃsanissaggiya - dvānavuti - pācittiya - catupāṭidesanīya - sattādhikaraṇa -sikkhāpada - saṅkhātadiyaḍḍha - sikkhāpadasataṃ.

‘इतर श्रेष्ठ...पे...शंभर’ म्हणजे क्षुद्र आणि अनुक्षुद्र नियमांपेक्षा इतर श्रेष्ठ असे चार पाराजिक, तेरा संघादिशेष, तीस नैसर्गिक पाचित्तिय, ब्याण्णव पाचित्तिय, चार पाटिदेसनीय, सात अधिकरण-शमथ आणि दीडशे शिक्षापदे होत.

---

Tehipi na ekajjhakatā’ti attano cittaniṭṭhā ekantabhāvena na katā.

‘तेहिपि न एकज्झकता’ (त्यांच्याद्वारेही एकनिष्ठता केली गेली नाही) म्हणजे स्वतःच्या चित्ताचा निश्चय एकांतभावाने (पूर्ण निश्चिततेने) केला गेला नाही.

---

Dhammasaṇṭhitapariyāyenāti yañca taṃ āpattiṃ āpanno tañca yathādhammo kāretabbo’ti vuttadhammasaṇṭhitipariyāyena.

‘धम्मसण्ठितपरियायेन’ (धम्म-स्थितीच्या पर्यायाने) म्हणजे ज्याने ती आपत्ती (नियमभंग) केली आहे, त्याला धम्मानुसार (यथाधम्म) प्रायश्चित्त दिले पाहिजे, या अर्थाने सांगितलेल्या धम्मस्थितीच्या पर्यायाने.

---

Khuddānukhuddakasamūhananapañho paṭhamo.

खुद्दानुखुद्दलक (क्षुद्र व अनुक्षुद्र) नियम रद्द करण्याविषयीचा प्रश्न पहिला.

---

Aniccampana rūpanti vibhajjabyākaraṇiyo pañho’ti aniccaṃ nāmarūpaṃ, kiṃ. Rūpamevā?Ti puṭṭho aniccaṃ nāmarūpampi aniccā vedanā pī’tiādinā nayena vibhajivā byākātabbo vibhajjabyākaraṇīyo nāmā’ti atho. Kinnu kho cakkhunā sabbaṃ vijānātīti puggalo sabbaṃ cakkhunā kiṃ vijānātīti imasmiṃ pañhe kenāpi puṭṭho’katamena cakkhunā samantacakkhunā udāhu maṃsacakkhunā’ti vutte’āmā’ti vattabbo’ti ayaṃ pañho paṭipucchābyākaraṇīyo pañho nāmāti yojanā.

‘रूप अनित्य आहे काय?’ हा विभज्जव्याकरणीय (विश्लेषण करून उत्तर देण्याचा) प्रश्न आहे. ‘केवळ रूपच अनित्य आहे की नामरूप अनित्य आहे?’ असे विचारले असता, ‘नामरूपही अनित्य आहे आणि वेदनाही अनित्य आहे’ इत्यादी पद्धतीने विश्लेषण करून उत्तर दिले पाहिजे, याला ‘विभज्जव्याकरणीय’ म्हणतात. ‘काय डोळ्याने सर्व काही जाणता येते?’ या प्रश्नावर जर कोणी विचारले की, ‘कोणत्या डोळ्याने? समंतचक्षूने की मांसचक्षूने?’ असे विचारल्यावर ‘होय’ असे म्हणावे, या प्रश्नाला ‘पटिपुच्छाव्याकरणीय’ (प्रतिप्रश्न करून उत्तर देण्याचा) प्रश्न म्हणतात, अशी ही योजना आहे.

---

Māluṅkyaputtapañho dutiyo.

मालुंक्यपुत्तांचा प्रश्न दुसरा.

---

Samuhato bhayahetu arahato’ti bhayahetu arahato arahantena samūhato.

‘समुहतो भयहेतु अरहतो’ (अर्हतासाठी भयाचे कारण नष्ट झाले आहे) म्हणजे अर्हताने भयाचे कारण समूळ नष्ट केले आहे.

---

Unnatāvanatā’ti sukhe unnatiṭhānavasena unnatā dukkhe maṅkuvasena onatā

‘उन्नतावनता’ (उन्नत आणि अवनत) म्हणजे सुखाच्या वेळी उन्नत (हर्षित) होणे आणि दुःखाच्या वेळी खिन्नतेमुळे अवनत (उदासीन) होणे.

---

Kuṭipurise’ti pākaṭapurise.

‘कुटिपुरिसे’ म्हणजे प्रकट (प्रसिद्ध किंवा उघड) मनुष्य.

---

Āhaccapadanti bhagavato sabbaññutañāṇena visesevā vuttavacanaṃ.

‘आहच्चपद’ म्हणजे भगवंतांच्या सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाने विशेष रूपाने सांगितलेले वचन.

---

Sabbatasapañho tatiyo.

सब्बतस-प्रश्न तिसरा.

---

Tena tesaṃ pavattenā’ti tesaṃ parittānaṃ tejavantānaṃ tena pavattena.

‘तेन तेसं पवत्तेन’ (त्यांच्या प्रवृत्तीने) म्हणजे त्या तेजस्वी परित्तांच्या (संरक्षक सूत्रांच्या) त्या प्रवृत्तीने (प्रभावाने).

---

Visaṃ cikkhassanto’ti visaṃ vināsayamāno.

‘विसं चिक्खस्संतो’ म्हणजे विषाचा नाश करणारा.

---

Uddhamadho ācayamāno’ti sarīrassa uddhaṃ sukhaṃ vaḍḍhayamāno.

‘उद्धमधो आचयमानो’ (वर आणि खाली संचय करणारा) म्हणजे शरीराच्या वरील भागाचे सुख वाढवणारा.

---

Corānaṃ ukkhittalaguḷantī pothakesu likhitaṃ vericorānaṃ ukkhattalaguḷampīti pāṭhena bhavitabbaṃ. Vericorehi ukkhittamuggaraṃ na sambhavatīti atho.

पुस्तकांमध्ये ‘चोरानं उक्खित्तलगुळं’ (चोरांनी उगारलेली काठी) असे जे लिहिले आहे, त्याऐवजी ‘वेरिचोरानं उक्खित्तलगुळम्पि’ (वैरी चोरांनी उगारलेली काठीसुद्धा) असा पाठ असायला हवा. वैरी चोरांनी उगारलेली मुद्गल (काठी) लागू शकत नाही, असा याचा अर्थ आहे.

---

Āhārathaṃ vā eratī’ti āhārakiccaṃ sampādeti.

‘आहारथं वा एरती’ म्हणजे आहाराचे कार्य संपन्न करतो.

---

Sūcikāyā’ti uddha-vamanābādhena.

‘सूचिका’ म्हणजे उलट्या होण्याच्या (वमन) आजाराने.

---

Dūrupacārenā’ti duṭṭhapayuttena kāraṇena.

‘दूरुपचारेन’ म्हणजे दुष्ट हेतूने केलेल्या प्रयोगाच्या कारणाने.

---

Sattānaṃ rakkhanaṃ mahārājā parittanti mahārāja, parittaṃ nāma sattānaṃ rakkhantānaṃ sattānaṃ anurakkhanaṃ hotīti yojanā.

‘सत्तां रक्खनं महाराजा परित्तं’ म्हणजे ‘हे महाराजा, परित्त (संरक्षण सूत्र) हे स्वतःचे रक्षण करणाऱ्या प्राण्यांचे रक्षण करणारे ठरते’, अशी ही योजना आहे.

---

Attanā katena ārakkhaṃ janātī’ti kammācaraṇādito pāpapuggalo attanā katena dosena parittassa rakkhanabhāvaṃ jahati vināseti.

‘अत्तना कतेन आरक्खं जहाति’ (स्वतःच्या कर्माने रक्षण गमावतो) म्हणजे कर्माच्या आचरणामुळे पापी मनुष्य स्वतः केलेल्या दोषामुळे परित्ताच्या रक्षणभावाचा त्याग करतो, तो नष्ट करतो.

---

Pararittānurakkhanapañho catutho.

परित्ताद्वारे रक्षणाचा प्रश्न चौथा.

---

Buddhabalato ca mārabalaṃ balavataraṃ na hotī’ti yojanā.

आणि बुद्धबलापेक्षा मारबल अधिक बलवान नसते, अशी ही योजना आहे.

---

Pañcasālagāpañho pañcamo.

पंचसालगाम-प्रश्न पाचवा.

---

Tatra athantaraṃ athi’ti tatha tesu dvīsu vacanesu. Athabhedo athaviseso athi.’

‘तत्र अत्थन्तरं अत्थि’ (तेथे अर्थाचा भेद आहे) म्हणजे त्या दोन वचनांमध्ये अर्थाचा भेद (अत्थभेद) किंवा अर्थाचा विशेष (अत्थविसेस) आहे.

---

Antaraṃ majjhavathañca khaṇokāso’pi hetusu vyavadhāne vinā cetha bhede chidde manasyapī’ti abhidhānasathe vuttaṃ.

‘अंतरं मज्झवथञ्च खणोकासोऽपि हेतुसु व्यवधाने विना चेथ भेदे छिद्दे मनस्यपि’ (अंतर हा शब्द मध्य, अर्थ, क्षण, अवकाश, हेतू, व्यवधान, विना, भेद, छिद्र आणि मन या अर्थांमध्ये वापरला जातो) असे अभिधानशास्त्रामध्ये (कोशग्रंथात) म्हटले आहे.

---

Saññāvimokkhoti saññāya bhāvena āpattibhāvato vimokkho saññavimokkho. Sacittakāpattīti atho.

‘सञ्ञाविमोक्खो’ (संज्ञाविमोक्ष) म्हणजे संज्ञेच्या (जाणिवेच्या) अस्तित्वामुळे आपत्तीच्या (नियमभंगाच्या) भावापासून मुक्त होणे. याचा अर्थ सचित्तक आपत्ती (सचेतन मनाची आपत्ती) असा आहे.

---

No saññāvimokkhoti saññāyābhāvena āpattibhāvato no vimokkho, nasaññāvimokkho, acittakāpattīti atho.

‘नो सञ्ञाविमोक्खो’ (संज्ञाविमोक्ष नसणे) म्हणजे संज्ञेच्या (जाणिवेच्या) अभावामुळे आपत्तीच्या भावापासून मुक्त न होणे. याचा अर्थ अचित्तक आपत्ती (अचेतन मनाची आपत्ती) असा आहे.

---

Pāpājānapañho chaṭṭho.

पापाजान-प्रश्न (पाप जाणण्याविषयीचा प्रश्न) सहावा.

---

Etasmiñca mahārāja pañhe’ti etasmiṃ tayā pucchitapañhe.

‘एतस्मिञ्च महाराज पण्हे’ म्हणजे ‘हे महाराजा, आपण विचारलेल्या या प्रश्नात’.

---

Eko atho sāvaseso’ti’tathāgatassa kho ānadaevaṃ hotī’tiādivacanassa eko atho narāmisapariharaṇasaṅkhātaathena avasesena sāvaseso.

‘एको अत्थो सावसेसो’ (एक अर्थ अपूर्ण आहे) म्हणजे ‘हे आनंदा, तथागतांना असे वाटते’ इत्यादी वचनाचा एक अर्थ नरामिष-परिहार (मानवी आमिषाचा त्याग) नावाच्या अर्थाच्या अवशेषाने अपूर्ण आहे.

---

Gaṇapariharaṇapañho sattamo.

गणपरिहरण-प्रश्न (संघाचे नेतृत्व/रक्षण करण्याविषयीचा प्रश्न) सातवा.

---

Katena ādānena vāti katena dosena vā.

‘कतेन आदानेन वा’ म्हणजे केलेल्या दोषाने.

---

Abhejjaparisapañho aṭṭhamo.

अभिज्जपरिस-प्रश्न (अभेद्य परिषदेविषयीचा प्रश्न) आठवा.

---

Aṭṭhapañhavanto dutiyavaggo.

आठ प्रश्नांचा दुसरा वर्ग.

---

Seṭṭho yamo’ti

‘सेट्ठो यमो’ (श्रेष्ठ यम) म्हणजे...

---

‘Yaṃ dehasādhanāpekkhaṃ niccakammamayaṃ yamoĀgantukasādhanaṃ kammamaniccaṃniyamobhave’;

‘जे शरीराच्या साधनाची अपेक्षा ठेवणारे आणि नित्य कर्माने युक्त असते, तो यम होय. जे आगंतुक (नैमित्तिक) साधन आणि अनित्य कर्म असते, तो नियम होय.’

---

Ahiṃsā saccamādheyyaṃ brahmacāri apariggahoNiccaṃ sarīre sādhyattā yamo nāmāti vuccare’ti;

‘अहिंसा, सत्य, अस्तेय (प्रामाणिकपणा), ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह—शरीराद्वारे नित्य साध्य असल्यामुळे यांना यम म्हटले जाते.’

---

Evaṃ vutto seṭṭho yamo.

अशा प्रकारे श्रेष्ठ यम सांगितला आहे.

---

Aggo niyamo’ti

‘अग्गो नियमो’ (उत्कृष्ट नियम) म्हणजे...

---

Santosa mona-sajjhāyā kicchāparo ca bhāvanā,Sayampākavanavāsā niyamāni ca sādhayato’ti;

‘संतोष, मौन, स्वाध्याय, तपश्चर्या, भावना (ध्यान), स्वतः स्वयंपाक करणे आणि वनवास—हे नियम साध्य करणाऱ्याचे नियम आहेत.’

---

Evaṃ vutto aggo niyamo.

अशा प्रकारे उत्कृष्ट नियम सांगितला आहे.

---

Tatha ahiṃsā’ti iminā karuṇā vuttā. Saccanti vacīsaccañāṇasaccaparamathasaccāni. Ādheyyanti ādheyyavacanatā brahmacārīti methunavirati. Apariggahoti mama idanti pariggahitataṇhārahitabhāvo vutto santosamonasajjhāyā’ti dvādasavidhasantosā pāpappavāhā na buddhavacana sajjhāyā. Kicchāparoti iminā dhūtaṅgapariharaṇaṃ bhāvanā’ti parikamma bhāvanādayo tisso bhāvanā. Sayampākavane vāsā’ti etha imasmiṃ sayampākevane buddhasāsane sayampākavirati gahetabbā. Ādiākārenacāti.

तसेच 'अहिंसा' याने करुणा म्हटली आहे. 'सच्च' (सत्य) म्हणजे वची-सत्य (वाणीचे सत्य), ज्ञान-सत्य आणि परमत्थ-सत्य (परमार्थ सत्य) होय. 'आधेय्य' म्हणजे आदरणीय वचन बोलणे. 'ब्रह्मचारी' म्हणजे मैथुनविरती (मैथुनापासून अलिप्तता). 'अपरिग्गहो' (अपरिग्रह) म्हणजे 'हे माझे आहे' अशा ग्रहण करण्याच्या तृष्णेपासून रहित असणे होय. 'संतोस-मोन-सज्झाय' (संतोष, मौन आणि स्वाध्याय) म्हणजे बारा प्रकारचा संतोष आणि पापांचा त्याग होय, बुद्धवचनाचा स्वाध्याय नव्हे. 'किच्छापरो' (कष्टाला तत्पर) याने धुतंगाचे परिपालन करणे आणि 'भावना' याने परिकम्म-भावना इत्यादी तीन प्रकारच्या भावना अभिप्रेत आहेत. 'सयम्पाकवने वासो' (स्वयंपाकवनात वास) यामध्ये या बुद्धशासनात स्वतः अन्न शिजवण्यापासून विरती (निवृत्ती) ग्रहण करावी. आणि 'आदि' या आकाराने (प्रकाराने) देखील.

---

Cāro’ti sekhiya vaggānurūpenagāmavihāresu cāro.

'चारो' (चार/आचरण) म्हणजे सेखिय वर्गाला अनुसरून गावांमधील आणि विहारांमधील आचरण होय.

---

Vihāro’ti samaṇasārupperiyāpathavihāro ceva dibbabrahmaariyavasena tividhadhammavihāro ca.

'विहारो' (विहार) म्हणजे श्रमणाला योग्य अशा ईर्यापथातील विहार आणि दिव्य, ब्रह्म व आर्य या रूपाने तीन प्रकारचा धम्मविहार होय.

---

Sayaṃmo’ti idriyasaṃyamo.

'संयमो' (संयम) म्हणजे इंद्रियसंयम होय.

---

Saṃvaro’ti pātimokkhasaṃvaro.

'संवरो' (संवर) म्हणजे पातिमोक्ख-संवर होय.

---

Khantī’ti adhivāsanakhanti ñāṇakhanti.

'खंती' (क्षांती/सहनशीलता) म्हणजे अधिवासन-क्षांती आणि ज्ञान-क्षांती होय.

---

Sikkhāpadānaṃ uddeso’ti sikkhāpadānaṃ pāḷi.

'सिक्खापदानं उद्देसो' (शिक्षानियमांचा उद्देश) म्हणजे सिक्खापदांची पाळी (मूळ पाठ) होय.

---

Uggahaparipucchā’ti sikkhāpadānaṃ aṭṭhakathā uggahaṇaṃ

'उग्गहपरिपूच्छा' (ग्रहण व परिपृच्छा) म्हणजे सिक्खापदांच्या अट्ठकथांचे ग्रहण (शिकणे) होय.

---

Kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo’ti iminā dviliṅgasarūpaṃ dasseti

'कासावधारणं भण्डुभावो' (काषाय वस्त्र धारण करणे आणि मुंडित होणे) याने दोन लिंगांचे (श्रमण चिन्हांचे) स्वरूप दर्शविले आहे.

---

Bhaṇḍubhāvo dvaṅgulakesovā navamuṇḍo vā’ti adhippāyo bhavati hi.

'भण्डुभावो' (मुंडित होणे) म्हणजे दोन बोटे केस असलेला किंवा नुकताच मुंडण केलेला, असा अभिप्राय आहे.

---

‘‘Yamo ca niyamo ceva cāro cavihāro tathā,Saṃyamo saṃvaro ceva khantī ca soraccampi ca;

“यम आणि नियम, तसेच चार (आचरण) आणि विहार, संयम आणि संवर, तसेच क्षांती (सहनशीलता) आणि सोरच्च (सौजन्य/सुशीलता);

---

Ekantacariyā ceva ekattābhiratā’pi ca,Paṭisallānasevanaṃ hiriotappameva ca;

एकांतचर्या आणि एकांतात रममाण होणे, प्रतिसंलयन (ध्यान) सेवन करणे, आणि हिरी (लाज) व ओत्तप्प (भय) हेच;

---

Appamādo ca vīriyaṃ uddesaparipucchā tathā,Sīlādyabhirati ceva nirālayasabhāvato;

अप्प्रमाद (जागरूकता) आणि वीर्य (प्रयत्न), तसेच उद्देस (पाठ) व परिपुच्छा (प्रश्नोत्तर), शील इत्यादींमध्ये अभिरती आणि अनासक्त स्वभावामुळे;

---

Sikkhāpadābhipūraṇamiti vīsappabhedena,Samaṇakaraṇā dhammā nāgasenena desitā;

शिक्षानियमांची परिपूर्ती करणे, अशा वीस भेदांनी (प्रकारांनी) श्रमण बनवणारे धम्म नागसेनांनी देशित केले आहेत;

---

Kāsāvadhāraṇañceva bhaṇḍubhāvo tathā iti,Duve samaṇaliṅgā’ca nāgasenenadesitā’ti;

काषाय वस्त्र धारण करणे आणि मुंडित होणे, हे दोन श्रमण-लिंग (चिन्हे) देखील नागसेनांनी देशित केले आहेत.”

---

Sāmaññaṃ upagato’ti vīsatidhammadviliṅgehi sadisabhāvaṅgato.

'सामञ्ञं उपगतो' (श्रमणत्वाला प्राप्त झालेला) म्हणजे वीस धम्म आणि दोन लिंगांच्या (चिन्हांच्या) सादृश्याला प्राप्त झालेला.

---

So sāmaññanti so samaṇabhāvo. Aggaparisanti bhikkhuparisasaṅkhātaṃ aggaparisaṃ.

'सो सामञ्ञं' म्हणजे तो श्रमणभाव. 'अग्गपरिसं' म्हणजे भिक्खू-परिषदेला म्हटलेली श्रेष्ठ परिषद.

---

So me āgamo’ti vīsatidhammadviliṅgānaṃ mayhaṃ sattāne so āgamo nathi.

'सो मे आगमो' म्हणजे त्या वीस धम्म आणि दोन लिंगांचा माझ्या संतानामध्ये (प्रवाहात) तो आगम (प्राप्ती) नाही.

---

Puthujjanapañho paṭhamo.

पुथुज्जन-प्रश्न पहिला.

---

Ye te bhabbā’ti ye te sattā bhavyā yuttā

'ye te bhabbā' म्हणजे जे प्राणी भव्य (योग्य/पात्र) आहेत.

---

Mukhalohitapaggharaṇapañho dutiyo.

मुखलोहितपग्घरण-प्रश्न (मुखातून रक्त वाहण्याचा प्रश्न) दुसरा.

---

Tappaṭibhāganti tena vathaguyhena sadisaṃ.

'तप्पटिभागं' म्हणजे त्या वत्थगुह्याशी (गुह्य भागाशी) सदृश.

---

Anusāsaniyaṃ anuvāsetīti uparibhāge passāvamagge vathikammaṃvuttaṃ āyubbede

'अनुसासनीयं अनुवासेति' म्हणजे वरच्या भागात मूत्रमार्गात वत्थिकम्म (बस्तीकर्म) करणे, जे आयुर्वेदात सांगितले आहे.

---

‘Vamanaṃ recanaṃ nasyaṃ nirūha anuvāsanaṃÑeyyaṃ pañcavidhaṃ kammaṃ vidhānaṃ tassa vuccate’ti;

“वमन, रेचन, नस्य, निरूह आणि अनुवासन, हे पाच प्रकारचे कर्म (पंचकर्म) जाणावे, त्याचे विधान सांगितले जाते.”

---

Nirūhaanuvāsanavasena hi duvidhaṃ vathikammaṃ.

निरूह आणि अनुवासन या भेदाने वत्थिकम्म (बस्तीकर्म) दोन प्रकारचे असते.

---

Tatha nirūhavathikammaṃ adhobhāge vaccamagge kātabbaṃ. Anuvāsanavathikammaṃ uparibhāge passāvamagge kātabbaṃ. Vathikammaṃ uttaravathikammampi idaṃ nāmadvayaṃ tesaṃyeva nāmanti. Tassa ṭīkā?

त्यात निरूह-वत्थिकम्म खालच्या भागात मलमार्गात करावे. अनुवासन-वत्थिकम्म वरच्या भागात मूत्रमार्गात करावे. 'वत्थिकम्म' आणि 'उत्तरवत्थिकम्म' ही दोन नावे त्यांचीच नावे आहेत. त्याची टीका काय?

---

‘‘Sambādhasseva sāmantā tatha kammaṃ duvaṅgulaṃ,Vāritaṃ vathikammampi sambādheyeva satthunā’’;

“गुह्यभागाच्या सभोवताली तसेच दोन बोटे अंतरावर केलेले कर्म, आणि गुह्यभागातच केलेले वत्थिकम्म देखील शास्त्यांनी (बुद्धांनी) वर्ज्य केले आहे.”

---

Vathikammanti telabhesajjānaṃ vijjhanavasenakattabbaṃ vathikammanti vinayaṭīkā.

'वत्थिकम्म' म्हणजे तेल आणि औषधांच्या पिचकारीने (इंजेक्शनने) करावयाचे वत्थिकम्म (बस्तीकर्म), अशी विनय-टीका आहे.

---

Guyhappakāsanapañho tatiyo.

गुय्हप्पकासन-प्रश्न (गुह्य प्रकटीकरणाचा प्रश्न) तिसरा.

---

Asārambhenāti niddosena.

'असारंभेन' म्हणजे निर्दोष रीतीने.

---

Catusaccāhisamayo’ti catunnaṃ ariyasaccānaṃ ñāṇena abhisamayo.

'चतुसच्चाभिसमयो' म्हणजे चार आर्य सत्यांचा ज्ञानाने होणारा अभिसमय (साक्षात्कार).

---

Purisattananti purisattaṃ, soyeva vā pāṭho.

'पुरिसत्तनं' म्हणजे पुरुषत्व, किंवा तोच पाठ आहे.

---

Aññaṃ kayiramānaṃ aññena sambhavatīti aññaṃ lokuttaraphalaṃ ārabbha vipassanā kammaṃ tena kayiramānaṃ aññena lokiyaphalena sambhavati, lokiyaphalaṃ detīti adhippāyo. Sabhāvampī’ti sabhāvena vacanena.

'अञ्ञं कयिरमानं अञ्ञेन सम्भवति' म्हणजे अन्य लोकोत्तर फलाला उद्देशून केलेले विपश्यना कर्म, त्या केल्या जाणाऱ्या कर्माने अन्य लौकिक फल संभवते (लौकिक फल देते), असा अभिप्राय आहे. 'सभावम्पि' म्हणजे स्वाभाविक वचनाने.

---

Yo akkosanto’ti yo paraṃ akkosanto.

'यो अक्कोसंतो' म्हणजे जो दुसऱ्याला शिवीगाळ करतो (आक्रोश करतो).

---

Kiriyāyeva katā’ti dosavantassa puggalassa kiriyāyayeva karaṇenayeva moghapurisavacanakatā’ti.

'किरियायेव कता' म्हणजे दोषयुक्त पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) क्रियेनेच, केवळ करण्यानेच 'मोघपुरुष' (व्यर्थ मनुष्य) असे वचन म्हटले गेले आहे.

---

Savaṇena…pe… jigucchatīti bhagavato bhagavantassa savaṇena sāsanasavaṇena.

'सवणेन...पे... जिगुच्छति' म्हणजे भगवंतांचे, भगवंतांच्या शासनाचे श्रवण केल्याने.

---

Ottappatī’ti jigucchati.

'ओत्तप्पति' म्हणजे संकोच वाटतो (किळस वाटते).

---

Bhiyyodassanenāti bhagavato dassanena ottappati jigucchati.

'भिय्योदस्सनेन' म्हणजे भगवंतांच्या दर्शनाने संकोच वाटतो, किळस वाटते.

---

Moghapurisavacanapañho catutho.

मोघपुरिसवचन-प्रश्न (मोघपुरुष वचनाचा प्रश्न) चौथा.

---

‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃJānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ,Āraddhavīriyo dhuvamappamattoSukhaseyyaṃ pucchasi kissahetu’’ti;

“हे ब्राह्मणा! अचेतन, न ऐकणाऱ्या, जाणत असूनही न जाणणाऱ्या या पळसाच्या झाडाला, तू वीर्य (प्रयत्न) आरंभून, नेहमी अप्रमत्त (जागरूक) राहून, कोणत्या कारणासाठी सुखाच्या शय्येविषयी विचारत आहेस?”

---

Idaṃ catukkanipātñāgataṃ palāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

हे चतुक्कनिपातात आलेल्या पलासजातकाच्या संदर्भात म्हटले आहे.

---

Iti phadana rukkhe’pi tāvade’ti milide āgataṃ. Jātake pana

अशा प्रकारे फदन वृक्षावरही... हे मिलिंदप्रश्नात आले आहे. परंतु जातकामध्ये तर -

---

‘‘Iti phadanarukkhepi devatā ajjhabhāsata,Mayhampi vacanaṃ athi bhāradvāja suṇohi me’’ti;

अशा प्रकारे फदन वृक्षावरील देवतेनेही म्हटले, 'हे भारद्वाज, माझेही काही सांगणे आहे, ते माझ्याकडून ऐकून घे.'

---

Āgataṃ idañca terasanipāte āgataṃ phadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

हे जे आले आहे, ते तेरसनिपातात आलेल्या फदनजातकाच्या संदर्भात म्हटले आहे.

---

Rukkhācetanapañho pañcamo.

वृक्षांच्या अचेतनतेचा प्रश्न पाचवा.

---

Navannaṃ mahārāja anupubbavihārasamāpattīnanti aṭṭharūpāvacarasamāpattiekanirodhasamāpattivasena navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnaṃ. Nibbānasuttakathāyampana phalasamāpattisamattāya parinibbānasamattāya tesaṃ dvinnaṃ dāyakānaṃ anussaraṇe samattāyāti tīhi kāraṇehidve piṇḍapātā samaphalā vuttā.

हे महाराजा, 'नऊ अनुक्रमिक विहार समापत्तींचे' म्हणजे आठ रूपावचर समापत्ती आणि एक निरोध समापत्ती या रूपाने नऊ अनुक्रमिक विहार समापत्तींचे. परंतु, निब्बानसुत्त कथेमध्ये फलसमापत्तीच्या पूर्णतेमुळे, परिनिब्बानाच्या पूर्णतेमुळे आणि त्या दोन्ही दानशूर दात्यांच्या अनुस्मरणाच्या पूर्णतेमुळे, या तीन कारणांनी दोन्ही पिंडपात समान फळ देणारे सांगितले आहेत.

---

Dvipiṇḍapātasamaphalapañho chaṭṭho.

दोन पिंडपातांच्या समान फळाचा प्रश्न सहावा.

---

Pūjetha naṃ pūjanīyassa dhātuṃ evaṃ kira bho saggamito gamissathāti idaṃanekavaṇṇavimāne vuttaṃ.

'पूजनीय व्यक्तीच्या धातूची (अस्थींची) पूजा करा, अशा प्रकारे हे महाशयांनो, तुम्ही येथून स्वर्गात जाल' - हे अनेकवण्णविमानात म्हटले आहे.

---

Buddhapūjāpañho sattamo.

बुद्धपूजेचा प्रश्न सातवा.

---

Animittakatasadisā’ti asallakkhanakatasadisā.

'अनिमित्त केल्यासारखे' म्हणजे लक्ष न देता केल्यासारखे.

---

Apāsanapapaṭikapañho aṭṭhamo.

अपासन-पपटिका (शिळेच्या तुकड्याचा) प्रश्न आठवा.

---

Khīṇāsavapañho navamo.

खीणासव (क्षीणास्रव) प्रश्न नववा.

---

Ubbilāvitapañho dasamo.

उब्बिलावित (उत्तेजित होण्याचा) प्रश्न दहावा.

---

Māmako’ti mama santako mama sāvako.

'मामक' म्हणजे माझा स्वतःचा, माझा श्रावक.

---

Kāraṇā’ti pīḷanā.

'कारणा' म्हणजे पीडा देणे.

---

Sannativikopananti nāmarūpasantativināsanaṃ dhammo hi mahārājaahiṃsālakkhaṇo’ti sakalo hi sabhāvavacanadhammo ahiṃsāvacanalakkhaṇo. Uddhataṃ mahārāja cittaṃ niggahetabbanti yogāvacarehi uddhataṃ cittaṃ passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgehi niggahetabbaṃ paggahetabbantī paggahadaṇḍasadisehi dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgehi paggahetabbaṃ. Sati pana sabbatha līnuddhaccesuicchitabbā? ‘‘Satiṃ khavāhaṃ bhikkhavesabbathikaṃ vadāmī’’ti vacanato.

'सन्ततिविकोपन' म्हणजे नामरूप-संततीचा विनाश. 'हे महाराजा, धम्म हा अहिंसालक्षण आहे' कारण संपूर्ण स्वभाववचन धम्म हा अहिंसावचन लक्षण असलेला आहे. 'हे महाराजा, उद्धत (चंचल) चित्ताचा निग्रह करावा' म्हणजे योगावकरांनी (साधकांनी) उद्धत चित्ताचा निग्रह पस्सद्धि (प्रश्रब्धि), समाधी आणि उपेक्खा (उपेक्षा) या संबोध्यंगांद्वारे केला पाहिजे. 'प्रग्रह (उत्साहित) करावे' म्हणजे प्रग्रहदंडासारख्या धम्मविचय, वीरिय (वीर्य) आणि पीति (प्रीती) या संबोध्यंगांद्वारे प्रग्रह केला पाहिजे. परंतु, लीनता (आळस) आणि उद्धतता (चंचलता) या सर्व अवस्थांमध्ये सती (स्मृती) आवश्यक आहे का? 'भिक्खूंनो, मी सतीला सर्वोपयोगी म्हणतो' या वचनानुसार (ती आवश्यक आहे).

---

Sayaṅkatenasoghātīyatīti so coro attanā katena duccaritakammenakattubhutena parighātīyati.

'तो स्वतः केलेल्या कर्माने मारला जातो' म्हणजे तो चोर स्वतः केलेल्या दुष्कृत्यरुपी कर्मामुळे नष्ट होतो.

---

Api ca dhammānusathi anusāsīyatīti ekaṃsena bhagavato anusiṭṭhi paṇḍitajane aparādhikamanusse anusāsayati dhammena anuvadāpeti.’ Niggahe niggahārahantivacanato vadato bhagavato doso nathiti adhippāyo’niggahe niggahārahanti’ idañca dhammena nigahanaṃ sadhāya vuttaṃ, na pīḷanakammaṃ sadhāya vuttanti idaṃ therena vattabbaṃ kasmā navuttanti ce rañño ruciyā ananukūlattā. Thero hi yathā rājā kaṅkhaṃ vinayivā dhammasabhāvaṃ jānāti tathā pañhaṃ byākarotīti. Bhagavatā saṅkhepavithāradesitanayena tathā tathā hi pañhaṃ pakāseti. Esa yathā yathāssa saddhammatejavihatavilayanakhaṇena milidarājahadaye vimati payātīti.

शिवाय, 'धम्मानुशासनाने अनुशासित केले जाते' म्हणजे निश्चितपणे भगवंतांचे अनुशासन सुज्ञ लोकांना आणि अपराधी मनुष्यांना अनुशासित करते, धम्मानुसार वागायला लावते. 'निग्रहामध्ये जे निग्रहास पात्र आहेत' या वचनावरून, बोलणाऱ्या भगवंतांचा काही दोष नाही, असा अभिप्राय आहे. 'निग्रहामध्ये जे निग्रहास पात्र आहेत' हे धम्माच्या निग्रहाच्या संदर्भात म्हटले आहे, पीडा देण्याच्या कर्माच्या संदर्भात नाही. हे थेरांनी का सांगितले नाही? कारण ते राजाच्या आवडीला अनुकूल नव्हते. थेर तर अशा प्रकारे प्रश्नाचे स्पष्टीकरण करतात की जेणेकरून राजा आपली शंका दूर करून धम्मस्वभाव जाणून घेईल. भगवंतांनी संक्षेप आणि विस्ताराने उपदेशिलेल्या पद्धतीने ते त्या त्या प्रकारे प्रश्न स्पष्ट करतात. हे अशासाठी की, सद्धम्माच्या तेजाने शंकेचा नाश आणि विलय होऊन मिलिंद राजाच्या हृदयातील संभ्रम दूर व्हावा.

---

Niggahapañho ekādasamo.

निग्रह प्रश्न अकरावा.

---

Paṇāmesīti pabbājesi.

'प्रणामेसि' (दूर केले) म्हणजे 'पब्बाजेसि' (प्रव्रजित केले/संघातून बाहेर काढले).

---

Appativattito’ti appahīṇo.

'अप्पटिवत्तितो' (न परतवलेला) म्हणजे 'अप्पहीणो' (न नष्ट केलेला).

---

Nicchuhatīti nīharati.

'निच्छुhति' (बाहेर टाकणे) म्हणजे 'नीहरति' (बाहेर काढणे).

---

Thalaṃ ussādetī’ti thalaṭṭhāne rāsiṃ karoti.

'थलं उस्सादेति' (कोरड्या जमिनीवर ढीग करणे) म्हणजे कोरड्या जागेवर ढीग करणे.

---

Parilīyatī’ti paṭilīyituṃ arahati

'परिलीियति' म्हणजे मागे हटण्यास योग्य असणे.

---

Paṇāmīyatī’ti paṇametuṃ vā pabbājetuṃ vā arahati.

'प्रणामीयति' (दूर केले जाणे) म्हणजे दूर करण्यास किंवा प्रव्रजित करण्यास योग्य असणे.

---

Paṇāmanapañho dvādasamo.

प्रणामन (निष्कासनाचा) प्रश्न बारावा.

---

Dvādasapañhavantatatiyavaggavaṇṇanā samattā.

बारा प्रश्नांचा समावेश असलेल्या तिसऱ्या वर्गाची (वग्ग) वर्णना समाप्त झाली.

---

Kammādhiggahitassāti abhibhavanīyamānassa.

'कम्माधिग्गहितस्स' (कर्माच्या प्रभावाखाली आलेल्याचे) म्हणजे 'अभिभवनीयमानस्स' (पराभूत होत असलेल्याचे).

---

Moggallāna nibbānapañho paṭhamo.

मोग्गल्लानांच्या (मुद्गल्यान) निब्बानाचा (निर्वाणाचा) प्रश्न पहिला.

---

Atharaso’ti phalaṃ kathitaṃ.

'अत्थरसो' (अर्थरस) म्हणजे फळ सांगितले आहे.

---

Dhammaraso’ti hetu.

'धम्मरसो' (धम्मरस) म्हणजे हेतू (कारण).

---

Vimuttiraso’ti nibbānaṃ.

'विमुत्तिरसो' (विमुक्तीरस) म्हणजे निब्बान (निर्वाण).

---

Aññaṃ ārādhetīti samattakārī paripuṇṇakārī aññaṃ arahattaphalaṃ ārādheti, attano santāne nipphādeti.

'दुसऱ्याला प्राप्त करतो' (अञ्ञं आराधति) म्हणजे पूर्णपणे कार्य करणारा, परिपूर्ण कार्य करणारा दुसऱ्या अर्हतफलाला प्राप्त करतो, आपल्या स्वतःच्या संतानात (चित्तसंततीमध्ये) ते उत्पन्न करतो.

---

Savarapuraṃ anugata’nti manussajānapadapuraṃ anuppattaṃ.

'सवरपुरं अनुगतं' (सवरपुराप्रत गेलेला) म्हणजे मानवी जनपदाच्या नगरात पोहोचलेला.

---

Pātimokkhapihitapañho dutiyo.

पातिमोक्ख (प्रातिमोक्ष) पिहित (गुप्त ठेवण्याचा) प्रश्न दुसरा.

---

Ucchijjatī’ti yaṃ yena kāraṇena bhikkhubhāvo ucchijjati.

'उच्छिज्जति' (नष्ट होते) म्हणजे ज्या कारणाने भिक्खूभाव नष्ट होतो.

---

Ubhato pakkhe’ti mātupitupakkhasaṅkhāte ubhatopakkhe.

'उभतो पक्खे' (दोन्ही बाजूंनी) म्हणजे माता आणि पिता या दोन्ही पक्षांच्या बाजूने.

---

Manussantarenā’ti manussasānattena. Channañhi nānattaṃ ativiya nānattaṃ hoti. Vuttañhetaṃ vedasathe-

'मनुस्सन्तरेण' (मनुष्यांमधील फरकाने) म्हणजे मानवी विविधतेने. कारण सहा प्रकारची विविधता ही अत्यंत मोठी विविधता असते. वेदशास्त्रातही असे म्हटले आहे -

---

‘‘Vājī vā maraṇalohānaṃ kaṭṭhapāsāṇavāsasaṃ,Nārīpurisagoyānaṃ antaraṃ bahutantaranti’’;

'घोडे, लोखंड (शस्त्रे), लाकूड, दगड, वस्त्रे, स्त्री, पुरुष आणि गायी यांच्यातील अंतर (फरक) खूप मोठे असते.'

---

Musāvādatarapañho tatiyo.

मुसावाद (असत्य बोलणे) याविषयीचा प्रश्न तिसरा.

---

Nimesantarampati cakkhunimmisanakkhaṇampi.

डोळ्यांची पापणी लवण्याच्या कालावधीइतका, अगदी डोळे मिटण्याच्या क्षणाएवढा सुद्धा.

---

Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmakoHisakko uttarasetu bhikkhu ceva bodhisatto,Uttarasetu paṭipannako puggalo;

Ete anāgataṃ aṭṭha janā vilokiyā;

Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīramāyuthiraṃAnāgataṃ kulampi ca aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’ti;

व्यापारी, हत्ती, गाडीवान, नाविक, वैद्य, उत्तरसेतू (पूल), भिक्खू आणि बोधिसत्त, तसेच उत्तरसेतूवर चालणारा मनुष्य; हे आठ भविष्याकडे पाहणारे लोक आहेत. विक्री, येणारा मार्ग, घाट, काठ, आयुष्य, स्थिर, भविष्य आणि कूळ ही आठ स्थाने पाहण्याजोगी आहेत.

---

Kulavilokanapañho catutho.

कुळ-अवलोकन प्रश्न चौथा.

---

Yathādhammo kāretabbotiāpattidhammo vinaye tiṭṭhati. Yathā tiṭṭhati, tathā so bhikkhu saṅghena kāretabbo, tathā bodhetabbo.

"धम्मानुसार कारवाई करावी" म्हणजे विन्यामध्ये आपत्तीचा (चुकीचा) नियम जसा आहे, तसाच त्या भिक्खूवर संघाने धम्मानुसार उपचार (कारवाई) केला पाहिजे आणि त्याला समज दिले पाहिजे.

---

Attanipātanapañho pañcamo.

आत्मपात (स्वतःला झोकून देणे) प्रश्न पाचवा.

---

Nete mahārāja guṇā puggalassāti puggalassa ete guṇā ekādasādisaṅkhā na honti. Mettā bhāvanāya eva ete guṇā. Mettāvihāri puggalassa saṃvijjantīti adhippāyo.

"हे गुण, महाराज, पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) नाहीत" म्हणजे व्यक्तीचे हे अकरा इत्यादी संख्येचे गुण नसतात. हे गुण मैत्री भावनेचेच आहेत. मैत्री विहार करणाऱ्या (मैत्री भावनेत राहणाऱ्या) व्यक्तीमध्ये ते आढळतात, असा याचा अभिप्राय आहे.

---

Yassāti yassa guṇassa hetu.

"ज्या" म्हणजे ज्या गुणाच्या कारणाने.

---

Antaradhānamūlanniti pakatisarīrassa antaradhāna-dibbabhesajjarukkhamūlaṃ.

"अंतर्धान मूळ" म्हणजे नैसर्गिक शरीराला अंतर्धान (अदृश्य) करणारे दिव्य औषधी झाडाचे मूळ.

---

Antaradhānassā’ti antaradhānakaraṇassa.

"अंतर्धानाचा" म्हणजे अंतर्धान (अदृश्य) करण्याच्या.

---

Yanti yena guṇena.

"यान्ति" म्हणजे ज्या गुणाने.

---

Mettaṃ samāpanto’ti appaṇāppattaṃ mettaṃ samāpanno.

"मैत्री समापन्न" म्हणजे अर्पणावस्थेला (एकाग्रतेला) प्राप्त झालेल्या मैत्री भावनेत लीन झालेला.

---

Mettābhāvanā hitānampi ahitānampīti hitarahitānampi sattesu pharaṇakamettābhāvanā sabbakusalaguṇāvahā sabbaniravajjaguṇānisaṃsā’va hoti.

"हितकारक आणि अहितकारक यांच्याविषयी मैत्री भावना" म्हणजे हित नसलेल्या प्राण्यांवरही पसरवलेली मैत्री भावना सर्व कुशल गुणांना आणणारी आणि सर्व दोषरहित गुणांचे फायदे देणारीच असते.

---

Sabbesanti sabbesu viññāṇabaddhesu sattesu mahānisaṃsā mettābhāvanā samapharaṇavasena paṇḍitehi saṃvihajitabbā.

"सर्वांचे" म्हणजे सर्व सचेतन (चेतनायुक्त) प्राण्यांमध्ये, विद्वानांनी समान रूपाने पसरवून महा-फायद्याच्या मैत्री भावनेचा विस्तार केला पाहिजे.

---

Suvaṇṇasāmamettāvihārapañho chaṭṭho.

सुवर्णसाम मैत्रीविहार प्रश्न सहावा.

---

Naṭṭhāyiko’ti naṭṭhadhano.

"नठ्ठायिको" म्हणजे ज्याचे धन नष्ट झाले आहे असा.

---

Yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi. Tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosīti idaṃ dukanipāte sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ.

जेव्हा देवदत्त क्षत्रिय स्वभावाचा कोल्हा होता, त्याने जम्बुद्वीपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले अनुयायी बनवले होते. त्यावेळी बोधिसत्त 'विधुर' नावाचे पंडित होते; हे दुकनिपातातील 'सब्बदाठ जातक' लक्षात घेऊन सांगितले आहे.

---

Yathā paṇihitanti yathā icchitaṃ, yathā ṭhapitaṃ vā.

"यथा प्रणिहित" म्हणजे जशी इच्छा केली होती, किंवा जसे स्थापित केले होते.

---

Bodhisattādhikasamapañho sattamo.

बोधिसत्त अधिक-समानता प्रश्न सातवा.

---

Sapakkho’ti saparivāro.

"सपक्खो" (सपक्ष) म्हणजे परिवारासह (अनुयायांसह).

---

Mittasama. No’ti attanā sahajāta-sahajanādhikehi mittehi samannāgato.

"मित्तसमनो" (मित्रसमान) म्हणजे स्वतःसोबत जन्मलेल्या किंवा स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ मित्रांनी युक्त असलेला.

---

Āyūhako’ti dhanapuññānaṃ āyūhako.

"आयुहको" म्हणजे धन आणि पुण्याचा संग्रह करणारा.

---

Saṅgāhako’ti catuhi dānādisaṅgahavathūhi catuhi janasaṅgāhakehi saṅgāhako.

"संग्राहक" म्हणजे दान इत्यादी चार संग्रहवस्तूंद्वारे आणि चार लोकसंग्राहक गुणांनी युक्त असलेला.

---

Sakhilo’ti madhukavacano hadayaṅgamakaṇṇasukhamaṭṭhavacano.

"सखिलो" (सौम्य) म्हणजे गोड बोलणारा, हृदयस्पर्शी, कानाला सुखद वाटणारे आणि मृदू बोलणारा.

---

Hitesī upanissitānanti sattāna nissāya vasantānaṃ puggalānaṃ dhanayasapaññāsaṅkhātahitagavesanasīlo.

"आश्रितांचे हितचिंतक" म्हणजे आपल्या आश्रयाने राहणाऱ्या प्राण्यांच्या (लोकांच्या) धन, यश आणि प्रज्ञा या रूपातील हिताचा शोध घेणारा स्वभाव असलेला.

---

Dhanavā’ti thāvarajaṅgamasaṃhārimaaṅgasamaanugāmidhanasaṅtehi pañcadhanehi dhanavā.

"धनवान" म्हणजे स्थावर, जंगम, संहारिम (साठवण्याजोगे), अंगसम आणि अनुगामी या पाच प्रकारच्या धनांनी समृद्ध असलेला.

---

Amarādevinimantanapañho aṭṭhamo.

अमरादेवी निमंत्रण प्रश्न आठवा.

---

Opatantīti upagacchanti.

"ओपतन्ति" म्हणजे जवळ येतात (किंवा प्राप्त होतात).

---

Arahantasabhāyanapañho navamo.

अरहंत भयभीत होणे प्रश्न नववा.

---

Okassā’ti ākaḍḍhivā pāgupameyyakassa. (?)

"ओकस्सा" म्हणजे ओढून किंवा मागे खेचून.

---

Sakyopamāharaṇapañho dasamo.

शाक्य उपमाहरण प्रश्न दहावा.

---

Dasapañhapaṭimaṇḍitacatuthavaggavaṇṇanā samattā.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित असलेल्या चौथ्या वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

---

Dve athavase’ti dve ānisaṃse.

"दोन अर्थवश" म्हणजे दोन फायदे (किंवा दोन शिफारसी/फळ).

---

Byattasaṅketā’ti pākaṭasaṅketā sulabhadassanaṃ dassanakāmānanti sīlavantānaṃ dassanakāmānaṃ upāsakopāsikānaṃ sulabhadassanaṃ sukhena labhitabbaṃ sīlavantadassanaṃ bhavissati.

"व्यक्तसंकेत" म्हणजे स्पष्ट संकेत. "दर्शन इच्छिणाऱ्यांना सुलभ दर्शन" म्हणजे शीलवंतांचे दर्शन घेण्याची इच्छा असणाऱ्या उपासक-उपासिकांना शीलवंतांचे दर्शन सहजपणे आणि सुखाने प्राप्त होईल.

---

Aniketapañho paṭhamo.

अनिकेत (घर नसणे) प्रश्न पहिला.

---

Vantassa…pe… āturassā’ti vantassa vejjena vamāpetabbassa.

"ओकलेल्याचे...पे... आजारी माणसाचे" म्हणजे वैद्याने ओकारी करविलेल्या माणसाचे.

---

Virittassa adhoviracitassa.

"विरीत्त" म्हणजे जुलाब करविलेल्याचे (खालच्या मार्गाने शुद्ध केलेल्याचे).

---

Anuvāsitassa passāvamaggakattabbassaanuvāsakammassa, āturassa gilānapuggalassa.

"अनुवासित" म्हणजे बस्तीकर्म (एनिमा) केलेल्याचे, जे मूत्रमार्गाने किंवा गुदद्वाराने केले जाते; "आतुर" म्हणजे आजारी व्यक्तीचे.

---

Udarasaṃyatapañho dutiyo.

उदरसंयम (पोटावर ताबा ठेवणे) प्रश्न दुसरा.

---

Bāhirānaṃ āgamānanti’ti piṭakattayato bāhirānaṃ.

"बाह्य आगम" म्हणजे त्रिपिटकाबाहेरील ग्रंथ किंवा परंपरांचे.

---

Anuttarabhīsakkapañho tatiyo.

अनुत्तर भिषक (सर्वश्रेष्ठ वैद्य) प्रश्न तिसरा.

---

Maggiyanti gavesitabbaṃ.

‘मग्गियन्ति’ म्हणजे शोधले पाहिजे (गवेसितब्बं).

---

Tassapakatanti tenaaparacakkavattinā pakataṃ.

‘तस्सपकतं’ म्हणजे ‘त्या दुसऱ्या चक्रवर्ती राजाने केलेले’.

---

Yoniyā janayivā’ti attano passācamaggadvārena janevā.

‘योनिया जनयित्वा’ म्हणजे आपल्या स्वतःच्या मूत्रमार्गाच्या द्वाराने जन्म देऊन.

---

Anuppannamagguppādanapañho catutho.

अनुत्पन्न मार्गाच्या उत्पत्तीचा प्रश्न हा चौथा होय.

---

Vājapeyyanti sappiādivathusaṅkhātaṃ vājaṃ pivanti ethāti vājapeyyo, taṃ rāgavasena visaññinā’ti rāgabalena pakatisñārahitena lomasakassapabodhisattena.

‘वाजपेय्य’ म्हणजे ज्यामध्ये तूप इत्यादी वस्तूंनी युक्त असे ‘वाज’ पितात ते वाजपेय्य होय; ‘त्या रागाच्या वशतेमुळे अचेतन झालेल्याने’ म्हणजे रागाच्या प्रभावामुळे स्वाभाविक भान हरवून बसलेल्या लोमस्सकस्सप बोधिसत्त्वाने.

---

Ratto rāgavasenā’ti puttādisu ratto puttādīnaṃ maṅgalathāya rāgabalena pāṇaṃ hanti. Bhavatī ha-

‘रत्तो’ म्हणजे ‘रागाच्या वशतेने’; पुत्रादींवर आसक्त असलेला पुत्रादींच्या कल्याणासाठी रागाच्या प्रभावाने प्राण्यांची हत्या करतो. असे म्हटले आहे की—

---

‘‘Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso,Rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā;

’’

“आसक्त, द्वेषी, मूढ, मानी, लोभी, आळशी, राजा आणि घातक—हे आठ नागसेनांनी उपदेशिले आहेत;”

---

Onameyyā’ti pāṇaṃ ghāteyya.

‘ओनमेय्य’ म्हणजे प्राण्याची हत्या करावी.

---

Sasamuddapariyāyanti sasamuddaparikkhepaṃ.

‘ससमुद्दपरियाय’ म्हणजे समुद्राने वेढलेले.

---

Lomasakassapapañho pañcamo.

लोमस्सकस्सप प्रश्न हा पाचवा होय.

---

Jotipālachaddantapañho chaṭṭho.

जोतिपाल-छद्दन्त प्रश्न हा सहावा होय.

---

Kassapabuddhakuṭikāovassanapañho sattamo.

कस्सप बुद्धांच्या कुटीच्या गळतीचा प्रश्न हा सातवा होय.

---

Brāhmaṇarājapañho aṭṭhamo.

ब्राह्मण-राजा प्रश्न हा आठवा होय.

---

Gāthābhigītapañho navamo.

गाथा गायनाचा प्रश्न हा नववा होय.

---

Nodhammadesanacittanamanapañho dasamo.

धम्मदेशनेकडे चित्त न वळण्याचा प्रश्न हा दहावा होय.

---

Dasapañhapaṭimaṇḍitapañcamavaggavaṇṇanā.

दहा प्रश्नांनी सुशोभित अशा पाचव्या वर्गाचे वर्णन.

---

Onojevā’ti udakaṃ pātevā

‘ओनोजेत्वा’ म्हणजे पाणी ओतून.

---

Namñācariyoathipañho paṭhamo.

‘माझा कोणी आचार्य नाही’ हा प्रश्न पहिला होय.

---

Samupādikā’ti sāmaṃ uddhaṃpathaviṃ pavattī’ti samupādikā. Udakassa upari samagamanaṃ nibbattīti atho.

‘समुपादिका’ म्हणजे जी स्वतः पृथ्वीवरून वर जाते ती समुपादिका होय. पाण्याचा वर एकत्र येणे किंवा उत्पन्न होणे असा याचा अर्थ आहे.

---

Dvibuddhoppajjanapañho dutiyo.

दोन बुद्धांच्या उत्पत्तीचा प्रश्न हा दुसरा होय.

---

Mārabalanisūdane buddhe’ti mārabalanimmaddanasamathe buddhe.

‘मारबलाचा नाश करणाऱ्या बुद्धामध्ये’ म्हणजे माराच्या सैन्याचे दमन करण्यास समर्थ असणाऱ्या बुद्धामध्ये.

---

Eko manopasādo budhasaraṇagamanacittuppādo.

‘एक मनःप्रसाद’ म्हणजे बुद्ध सरण जाण्याचा चित्तोत्पाद होय.

---

Añjalipaṇāmo añjalipaṇamanamattena vadanākāro

‘अंजली प्रणाम’ म्हणजे केवळ हात जोडून वंदन करण्याचा प्रकार होय.

---

Ussahate tārayitunti apāyadukkhavadhadukkhato tārayituṃ sakkoti.

‘तारून नेण्यास समर्थ होतो’ म्हणजे अपायदुःख आणि वधदुःखातून तारून नेण्यास समर्थ होतो.

---

Gotamīdinnavathapañho tatiyo.

गौतमीने दिलेल्या वस्त्राचा प्रश्न हा तिसरा होय.

---

Ārādhako hoti ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti maggaphalanibbānasaṅkhātaṃ ñāyaṃ kusaladhammaṃ ārādhako samijjhanako hoti.

‘न्याय्य धम्म आणि कुशल धम्माचा आराधक होतो’ म्हणजे मार्ग, फल आणि निब्बाण संज्ञक अशा न्याय्य कुशल धम्माचा आराधक होतो.

---

Pabbajjānirathapañho catutho.

प्रव्रज्येच्या निरर्थकतेचा प्रश्न हा चौथा होय.

---

Dukkarakiriyānirathakapañho pañcamo.

दुष्करचर्येच्या निरर्थकतेचा प्रश्न हा पाचवा होय.

---

Idametha kāraṇanti manussānaṃ idaṃ niṭṭhāvacanaṃ etha ariyamaggaapāpuraṇapabbajane kāraṇaṃ hotīti yojanā.

‘येथे हेच कारण आहे’ हे मनुष्यांचे अंतिम वचन आहे; येथे आर्यमार्गाचे द्वार उघडणाऱ्या प्रव्रज्येचे हेच कारण आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

---

Sayanti sāsanassa attanā jinasāsanavibbhantaṃ puggalaṃ kiṃ sodhessati?

‘स्वतः’ म्हणजे जिनशासनातून भ्रष्ट झालेल्या व्यक्तीला तो स्वतः कसा शुद्ध करणार?

---

Nibbisesā’tisīlādiguṇavisesarahitā.

‘निब्बिसेसा’ म्हणजे शील इत्यादी गुणविशेषांनी रहित.

---

Akatapuññā’ti pubbajinasāsanesu pabbajjāpuññassa akaraṇena akatapuññā.

‘अकतपुञ्ञा’ म्हणजे पूर्व जिनशासनांमध्ये प्रव्रज्येचे पुण्य न केल्यामुळे पुण्यहीन राहिलेले.

---

Avemūḷhā jinasāsane’ti sīlādiguṇavemūḷhabhāvaṃ pāpuṇituṃ asamathā.

‘जिनशासनात संभ्रमरहित’ म्हणजे शील इत्यादी गुणांच्या बाबतीत संभ्रमित अवस्था प्राप्त करण्यास असमर्थ.

---

Hīnāyavattanadosapañho chaṭṭho.

हीन जीवनाकडे परतण्याच्या दोषाचा प्रश्न हा सहावा होय.

---

Arahantakāyikadukkhavedanāpañho sattamo.

अरहंतांच्या कायिक दुःखद वेदनेचा प्रश्न हा सातवा होय.

---

Pārājikaajjhānapañho aṭṭhamo.

पाराजिक आणि ध्यानाचा प्रश्न हा आठवा होय.

---

Saṅghasamayaṃanupaviṭṭhatāyā’ti saṅghasamayaṃ paviṭṭhabhāvena.

‘संघसमयात प्रवेश केल्यामुळे’ म्हणजे संघाच्या समयात प्रवेश केलेल्या भावाने.

---

Pabbajitagihīdussīlapañho navamo.

प्रव्रजित आणि गृहस्थाच्या दुःशीलेचा प्रश्न हा नववा होय.

---

Udakajīvapañho dasamo.

पाण्यातील जीवाचा प्रश्न हा दहावा होय.

---

Dasapañhavantachaṭṭhavaggavaṇṇanā samattā.

दहा प्रश्नांनी युक्त अशा सहाव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Mahārajakkhā’ti paññāmaye akkhimhi mahantā rāgādirajā etesanti mahārajakkhā atha vā akkhaṃ yesaṃ atthiti akkhā. Mahantaṃ rāgādirajaṃ etesanti mahārājā. Mahārajā ca te akkhā cā ta mahārajakkhā. Mahārajā e mahārajakkhā’tipi vattuṃ vaṭṭatiyeva. Imasmiṃ pacchimavikappe akkhasaddo niratho.

'महारजक्खा' म्हणजे प्रज्ञारूपी डोळ्यांमध्ये ज्यांच्या राग इत्यादींचा मोठा रज (मळ) आहे ते 'महारजक्खा' होत. किंवा ज्यांच्याकडे डोळे (अक्ख) आहेत ते 'अक्खा'. ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादींचा मोठा रज आहे ते 'महाराजा'. आणि जे 'महाराजा' आणि 'अक्खा' आहेत ते 'महारजक्खा'. 'महारजा' ला 'महारजक्खा' असे म्हणणे देखील योग्यच आहे. या शेवटच्या विकल्पात 'अक्ख' हा शब्द निरर्थक आहे.

---

Nippapañcapañho paṭhamo.

निप्पपंच प्रश्न पहिला.

---

Visamakoṭṭhassā’ti visamaantassa.

'विसमकोट्ठस्स' म्हणजे विषम कोठा (पचनसंस्था) असलेला.

---

Dubbalagahaṇassā’ti appadubbalantaradehissa.

'दुब्बल गहणस्स' म्हणजे दुर्बळ अंतर्देह (पचनशक्ती) असलेला.

---

Gihīarahantapañho dutiyo.

गिही-अरहंत प्रश्न दुसरा.

---

Maggo pi tassamahiyā anaññāto’ti mahiyā maggo tassa addhikassa arahato anaññāto.

'त्या पृथ्वीवरील मार्गही त्याला अज्ञात आहे' म्हणजे त्या प्रवासी अरहंताला पृथ्वीवरील मार्ग अज्ञात आहे.

---

Arahantasatisammosapañho tatiyo.

अरहंत-स्मृतिभ्रंश (सतिसंमोस) प्रश्न तिसरा.

---

Tīṇinathipañho catutho.

'तीन गोष्टी नाहीत' (तीणि नत्थि) प्रश्न चौथा.

---

Nathidhammanti avijahanasabhāvaṃ.

'नत्थिधम्म' म्हणजे न सोडण्याचा स्वभाव (अविजहनस्वभाव).

---

Athidhammanti vijahanasabhāvaṃ.

'अत्थिधम्म' म्हणजे सोडण्याचा स्वभाव (विजहनस्वभाव).

---

Akammajapañho pañcamo.

अकर्मज प्रश्न पाचवा.

---

Bījajātānī’ti bījavāsiyo.

'बीजजातानि' म्हणजे बीजामध्ये राहणारे (बीजवासी).

---

Kammajapañho chaṭṭho.

कर्मज प्रश्न सहावा.

---

Yakkhakuṇapapañho sattamo.

यक्ष-शव (यक्खकुणप) प्रश्न सातवा.

---

Anāgatesupaññattisikkhāpañho navamo.

अनागत काळातील प्रज्ञप्त शिक्षापद प्रश्न नववा.

---

Sūriyatapanapañho dasamo.

सूर्यताप प्रश्न दहावा.

---

Dasapañhavantasattamavaggavaṇṇanā samattā.

दहा प्रश्नांनी युक्त असलेल्या सातव्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

---

Punadeva latāya badhivā adāsī’ti idaṃjātake na pākaṭaṃ. Rañño paramparāgatavacanaṃ gahevā vuttaṃ siyā. Api ca bodhisatto attano santikaṃ āgate badhanā amuñcivā ajjhupekkhito punadeva latāya badhivā adāsi viya saññāya vuttaṃ siyā.

'पुन्हा वेलीने बांधून दिले' हे जातक कथेमध्ये स्पष्ट नाही. राजाच्या परंपरेने चालत आलेल्या वचनाला धरून हे म्हटले असावे. शिवाय, बोधिसत्त्वांनी आपल्याजवळ आलेल्यांना बंधनातून मुक्त न करता उपेक्षा केली, म्हणून 'पुन्हा वेलीने बांधून दिले' अशा समजुतीने हे म्हटले असावे.

---

Rūḷarūḷassa pharusātipharusassa bhīmabhīmassa jūjakassa brāhmaṇassa savaṇe vattamāno.

अत्यंत कठोर, अतिशय क्रूर आणि भयानक अशा जुजक ब्राह्मणाच्या कानावर पडत असताना.

---

Dārakedārakadvaye bodhisattassa adassanaṃ gamite sati so bodhisatto satadhā vā sahassadhā vā sokavasena.

दोन्ही बालकांना बोधिसत्त्वांच्या दृष्टीआड नेले असता, ते बोधिसत्त्व शोकामुळे शंभर किंवा हजार तुकड्यांत...

---

Hadayaṃ na eli na phalesi idaṃ sattamaṃ dukkarato dukkarataraṃ ahosīti yojanā.

'हृदय विदीर्ण झाले नाही किंवा फुटले नाही' - हा सातवा प्रसंग कठीणापेक्षाही अत्यंत कठीण होता, असा याचा संबंध (योजना) आहे.

---

Vessantaraputtadāradānapañho paṭhamo.

वेस्सन्तरांचे पुत्र आणि पत्नी दान करण्याचा प्रश्न पहिला.

---

Dukkarakāripañho dutiyo.

दुष्करकार्य करण्याचा प्रश्न दुसरा.

---

Lokiyaṃ bhante nāgasena lokuttarena viññāpitanti lokikaṃ athajātaṃ viya…pe…tayā lokuttarena athajātena viññāpitaṃ.

"भन्ते नागसेन, लौकिक हे लोकोत्तराद्वारे स्पष्ट केले गेले आहे" म्हणजे लौकिक विषयाप्रमाणे... पे... लोकोत्तर अशा तुमच्याद्वारे उत्पन्न झालेल्या विषयाने स्पष्ट केले गेले आहे.

---

Pāpabalapañho tatiyo.

पापबळ प्रश्न तिसरा.

---

Petapāpuṇanakapuññapañho catutho.

प्रेतांना पुण्य मिळण्याचा प्रश्न चौथा.

---

Dibbo atho’ti dibbasadiso ca ekantadibbo ca atho.

'दिव्य शब्द' (दिब्बो अत्थो) म्हणजे दिव्यासारखा आणि पूर्णपणे दिव्य असलेला शब्द.

---

Middhasamāpanno’ti bhavaṅgavasena niddaṃ āpanno.

'तंद्री लागलेला' (मिद्धसमापन्नो) म्हणजे भवांगाच्या प्रभावाने झोपेत गेलेला.

---

Kapimiddhapareto’ti kapiniddāya samannāgato.

'वानर-तंद्रीने युक्त' (कपिमिद्धपरेतो) म्हणजे वानरासारख्या झोपेने युक्त असलेला.

---

Yo kāyassa onāho’ti nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca badhanākāro.

'जो शरीराचा अवरोध (ओनाहो) आहे' म्हणजे नामकाय (मानसिक शरीर) आणि रूपकाय (भौतिक शरीर) या दोन्हीच्या बंधनाचा प्रकार.

---

Patiyonāho’ti kammaṃ kātuṃ asamathatāvasena samantato badhanākāro.

'प्रति-अवरोध' (पतियोनाहो) म्हणजे कर्म करण्यास असमर्थ असल्यामुळे सर्व बाजूंनी बांधले जाण्याची अवस्था.

---

Yo mahārāja kapiniddāpareto vokiṇṇatā jāgaratī’ti yā kapiniddāya piḷitassa puggalassa niddā vokiṇṇakaṃ jāgaraṃ gatiyā niddāmissakajāgarapavattanaṃ.

"महाराज, जो वानर-तंद्रीने युक्त असतो तो संमिश्र अवस्थेत जागतो" म्हणजे वानरासारख्या झोपेने पीडित असलेल्या व्यक्तीची झोप ही जागृतीशी संमिश्र असते, म्हणजेच झोप आणि जागृती यांचे संमिश्र चालू राहणे होय.

---

Supinapañho pañcamo.

स्वप्न प्रश्न पाचवा.

---

Akāraṇamaraṇapañho chaṭṭho.

अकारण मृत्यू प्रश्न सहावा.

---

Parinibbutapāṭihāriyapañho sattamo.

परिनिर्वृत प्रातिहार्य (परिनिब्बुतो पाटिहारिय) प्रश्न सातवा.

---

Ūnasattavassapañho aṭṭhamo.

सात वर्षांपेक्षा कमी वय असलेला प्रश्न आठवा.

---

Sukhadukkhamissanibbānapaho navamo.

सुख-दुःख मिश्रित निर्वाण प्रश्न नववा.

---

Sabhāvato nathi’ti kiñci opammanidassanamattaṃ sabhāvato sarūpato nathi. Guṇato pana anupalitto dviguṇato kiñci opammanidassanamattaṃ sakkā tuyhaṃ upadassayituṃ pakāsetuṃ.

'स्वभावाने नाही' म्हणजे स्वभावाने किंवा स्वरूपाने कोणतेही उपमेचे उदाहरण नाही. परंतु गुणांच्या दृष्टीने, जसे की अलिप्त असणे इत्यादी गुणांमुळे, आपल्याला काही उपमेचे उदाहरण दाखवणे व स्पष्ट करणे शक्य आहे.

---

Padumaṃ udakaṃ neva agadaṃ sāgaro tathā

कमळ, पाणी, औषध आणि त्याचप्रमाणे सागर.

---

Bhojanaṃ ākāsa-maṇiratanavadanaṃ

भोजन, आकाश आणि मणिरत्न-मुख.

---

Sappimaṇḍo giri vathū dasūpamā

घृतमण्ड (तूप), पर्वत, वस्तू अशा दहा उपमा.

---

Ekadviticattāri pañcakadasakā tīṇi.

एक, दोन, तीन, चार, पाच, दहा आणि तीन.

---

Puna tīṇi puna tīṇi pañca guṇā paṇḍitehi vijāniyā

पुन्हा तीन, पुन्हा तीन आणि पाच गुण पंडितांनी जाणावेत.

---

Tatha padumassa udake anupalittabhāvo eko guṇo nibbānaṃ anuppaviṭṭho.

त्यात कमळाचा पाण्यात अलिप्त राहण्याचा एक गुण निब्बाणात समाविष्ट आहे.

---

Udakassa sītalatā pipāsāvinayatā’ti dve guṇā.

पाण्याचे शीतलता आणि तहान शमवणे हे दोन गुण आहेत.

---

Agadassa paṭisaraṇatā rogaantakaraṇatā amatatā’ti tayo guṇā.

औषधाचे आश्रय असणे, रोगाचा अंत करणे आणि अमृतत्व हे तीन गुण आहेत.

---

Samuddassa kuṇapasuññatā savantīhi apūraṇatā mahantabhūtāvāsatā aparimitavicittapupphasaṃkusumitatā’ticattāro guṇā bhojanassa āyudhāraṇatā balavaḍḍhanatā vaṇṇajananatā darathavūpasamanatā jigacchādubbalyapaṭivinodanatā’ti pañcaguṇā. Ākāsassa ajāyanatā ajīraṇatā amīyanatā acavanatā anuppajjanatā duppasahatā acoraharaṇatā anissitatā vihagagamanatā nirāvaraṇatā anantatā’ti dasa guṇā.

समुद्राचे - प्रेत नसणे, नद्यांनी न भरणे, महाकाय प्राण्यांचे निवासस्थान असणे आणि अपरिमित विविध रत्नांनी सुशोभित असणे हे चार गुण; भोजनाचे - आयुष्य टिकवणे, बल वाढवणे, वर्ण निर्माण करणे, थकवा दूर करणे आणि भूक व दुर्बलता दूर करणे हे पाच गुण; आकाशाचे - उत्पन्न न होणे, जीर्ण न होणे, न मरणे, च्युत न होणे, पुनरुत्पन्न न होणे, पराभूत न करता येणे, चोरांनी न चोरता येणे, कशावरही आश्रित नसणे, पक्ष्यांच्या गमनाचा मार्ग असणे, अनावरण असणे आणि अनंत असणे हे दहा गुण आहेत.

---

Maṇiratanassa kāmadadatā hāsakāraṇatā ujjotathakaraṇatā’ti tayo guṇā.

मणिरत्नाचे - इच्छा पूर्ण करणे, आनंदाचे कारण असणे आणि प्रकाश निर्माण करणे हे तीन गुण आहेत.

---

Lohitacadanassa dullabhatā asamagadhatā sujanappasathatāti tayo guṇā.

रक्तचंदनाचे - दुर्मिळ असणे, अतुलनीय सुगंध असणे आणि सज्जनांद्वारे प्रशंसित असणे हे तीन गुण आहेत.

---

Sappimaṇḍassa vaṇṇasampannatā gadhasampannatā rasasampannatā’ti tayo guṇā.

घृतमंडाचे (तुपाचे) - वर्णसंपन्नता (उत्कृष्ट रंग), गंधसंपन्नता (उत्कृष्ट सुवास) आणि रससंपन्नता (उत्कृष्ट चव) हे तीन गुण आहेत.

---

Girisikharassa accuggatatā acalatā durabhirohatā bījārūhaṇatā anunayapaṭighavippamuttatā’tī pañcaguṇā nabbānaṃ anuppaviṭṭhā’ti.

पर्वतशिखराचे - अत्यंत उंच असणे, अचल असणे, चढण्यास कठीण असणे, बी न रुजणे आणि अनुनय (राग) व प्रतिघ (द्वेष) यांपासून मुक्त असणे हे पाच गुण निब्बाणात समाविष्ट आहेत.

---

Nibbānānuppaviṭṭhaguṇapañho dasamo.

निब्बाणात समाविष्ट असलेल्या गुणांविषयीचा प्रश्न - दहावा.

---

Ethevākirā’ti etha eva tayā sikkhite nibbāne ākirāhī’ti abhikarohi vā ayameva vā pāṭho.

'एथेवाकिरा' म्हणजे येथेच तुझ्याद्वारे शिकलेल्या निब्बाणात विखुरणे (किंवा ओतणे) किंवा 'अभिकरोहि' (कर) असाच हा पाठ आहे.

---

Anītito’ti anītibhāvato nibbānaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesesu’pi eseva nayo.

'अनीतीतो' म्हणजे उपद्रवरहित भावाने निब्बान पाहावे. उर्वरित बाबतीतही हाच नियम लावावा.

---

Kuhīyatī’ta vimbhayacitto hoti.

'कुहीयती' म्हणजे विस्मित चित्त होणे.

---

Nibbānasacchikaraṇapañho dvādasamo.

निब्बान साक्षात्काराचा प्रश्न - बारावा.

---

Dvādasapañhavantaaṭṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

बारा प्रश्नांनी युक्त असलेल्या आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

---

Meṇḍakapañhe aṭhamavaggavaṇṇanā samattā.

मेंडकप्रश्नातील आठव्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

---

Anumānapañho.

अनुमान प्रश्न.

---

Kammamūlaṃ gahevānā’ti pubbabuddhānaṃsantike katakusalamūlaṃ gahevā.

'कम्ममूलं गहेवाना' म्हणजे पूर्व बुद्धांच्या सन्निध केलेले कुशलमूळ ग्रहण करून.

---

Tato muccatha vimuttiyā’ti tato tena ārammaṇakiṇanena dasa saññābhāvanānuyogena vimuttiyā samucchedavimuttiyā vaṭṭadukkhato muccatha.

'ततो मुच्चथ विमुत्तिया' म्हणजे त्या आलंबनाच्या चिंतनाने आणि दहा संज्ञांच्या भावनेच्या अभ्यासाने विमुक्तीद्वारे (समुच्छेद विमुक्तीद्वारे) संसारदुःखातून मुक्त व्हावे.

---

Anivāyantī’ti appaṭivātā huvā vāyanti.

'अनिवायन्ती' म्हणजे अनुकूल वारा होऊन वाहतात.

---

Saraṇasīlanti saraṇagamanaṃ gahevā gahetabbaṃ pañcasīlaṃ.

'शरणशील' म्हणजे शरणगमन स्वीकारून ग्रहण करावयाचे पंचशील.

---

Pañcuddesapariyāpannanti nidānuddesa-parājikuddesa-saṅghādisesuddesa-aniyatuddesa saṅkhātaṃ pañcuddesapariyāpannaṃ.

'पंचउद्देशपर्यापन्न' म्हणजे निदान-उद्देश, पराजिक-उद्देश, संघादिसेस-उद्देश, अनियत-उद्देश या संज्ञेने युक्त असलेले पाच उद्देशांमध्ये समाविष्ट असलेले.

---

Pātimokkhasaṃvarasīlanti sattavīsādhikadvisatapātimokkhasaṃvarasīlaṃ.

'पातिमोक्खसंवरसील' म्हणजे दोनशे सत्तावीस (२२७) नियमांनी युक्त असलेले प्रातिमोक्षसंवरशील.

---

Upādāyupādāya vimuttānanti taṇhādiṭṭhisaṅkhātopaye upādāyupādāya vimuttānaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ

'उपादायोपादाय विमुत्तानं' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी या उपादानांचा अवलंब करून मुक्त झालेल्या सोतापन्न, सकदागामी आणि अनागामींचे.

---

Gehajano’ti dāsakammakarādiko gehe ṭhitajano.

'गेहजन' म्हणजे दास, कामगार इत्यादी घरात राहणारे लोक.

---

Tathā buddhaṃ sokanudaṃ…pe… umma disvā sadevake’ti etha tathā eva ummiṃ disvā mahantaṃ dhammौmmiṃ ñāṇacakkhunā disvā buddhaṃ sokanudaṃ anumānena anumānañāṇena kātabbaṃ ñātabbaṃ. Sadevakeloke yathā dhammo ummivipphāro tathā sadevake lokebuddho aggo bhavissatī’ti anumānena ñātabbanti yojanā.

'तथा बुद्धं सोकनुदं...पे... उम्मिं दिस्वा सदेवके' यामध्ये, त्याचप्रमाणे लाट पाहून, ज्ञानचक्षूने मोठी धम्म-लाट पाहून, शोक दूर करणाऱ्या बुद्धांना अनुमानाने (अनुमान ज्ञानाने) जाणावे. सदेवक लोकात जसा धम्माचा लाटांसारखा विस्तार आहे, तसेच सदेवक लोकात बुद्ध सर्वश्रेष्ठ असतील, हे अनुमानाने जाणावे, अशी ही योजना आहे.

---

Migarājassā’ti catuppādānaṃ mahantabhāvena migarājassa hathino.

'मिगराजस्स' म्हणजे चौपायांमध्ये मोठेपणा असल्यामुळे प्राण्यांचा राजा असलेल्या हत्तीचे.

---

Padanti dhammapadaṃ.

'पद' म्हणजे धम्मपद.

---

Dhammarājena gajjitanti buddhasīhanādavacanaṃ dhammarājena kathitaṃ.

'धम्मराजेन गज्जितं' म्हणजे धम्मराजांनी (बुद्धांनी) गर्जलेले बुद्धसिंहनादाचे वचन.

---

Anumānena ñātabbaṃ buddho ca mahanto buddhasīhanādo ca mahanto’ti viññātabbaṃ.

अनुमानाने जाणावे की, बुद्धही महान आहेत आणि बुद्धांचा सिंहनादही महान आहे, असे समजावे.

---

Laggaṃ disvā bhusaṃ paṅkaṃ kalaladdaṃ gataṃ mahinti laggaṃ laggāpanasamathaṃ mahantaṃ paṅkañca disvā kalaladāyakaṃ udakañca gataṃ mahiṃ mahiyā gataṃ paviṭṭhaṃ disvā paṇḍitā mahāvārikkhadho gato pavatto’ti anumānena jānanti.

'लग्गं दिस्वा भुसं पंकं कललद्दं गतं महिं' म्हणजे चिखलात अडकण्यास कारणीभूत असणारा मोठा चिखल पाहून आणि चिखल निर्माण करणारे पाणी पृथ्वीवर पसरलेले पाहून, पंडित लोक अनुमानाने जाणतात की मोठा पाण्याचा प्रवाह वाहून गेला आहे.

---

Jananti sādhujanasamuhaṃ.

'जन' म्हणजे साधू लोकांचा (सज्जनांचा) समूह.

---

Rajapaṅkasamohitanti rāgādirajasaṅkhātapaṅkehi ajjhothaṭaṃ pariyonaddhaṃ.

'रजपंकसमोहितं' म्हणजे रागादी रज रूपी चिखलाने व्यापलेले आणि वेढलेले.

---

Vahitaṃ dhammanaddhiyā’ti pariyattipaṭipattidhammanaddhiyā vahitaṃ.

'वहितं धम्मनद्धिया' म्हणजे परियत्ती आणि पटिपत्ती रूपी धम्म-नौकेने वाहून नेलेले.

---

Vissaṭṭhaṃ dhammasāgare’ti nibbānasaṅkhāte mahāsamudde dhammanaddhiyā vissaṭṭhaṃ vissajjitaṃ pavesitaṃ.

'विस्सट्ठं धम्मसागरे' म्हणजे निब्बान रूपी महासागरात धम्म-नौकेद्वारे सोडलेले किंवा प्रवेश करवलेले.

---

Dhammāmatagataṃ dhammāmate pavattaṃ sadevakaṃ sabrahmakaṃ iṃ mahiṃ mahiyā ṭhitaṃ imaṃ sādhujanasamūhaṃ.

'धम्मामतगतं' म्हणजे धम्म-अमृतात प्रवृत्त झालेल्या, देव आणि ब्रह्मासहित या पृथ्वीवर स्थित असलेल्या या साधू लोकांच्या समूहाला.

---

Disvā ñāṇacakkhunā passivā.

'दिस्वा' म्हणजे ज्ञानचक्षूने पाहून.

---

Dhammakkhadho mahā’gato’ti sammāsambuddhacaraṇasaṅkhāto caturāsītiyā dhammakkhadhasahassānaṃ desitattā mahādhammakkhadhoāgato pavatto’ti anumānañāṇena ñātabbanti yojanā.

'धम्मक्खन्धो महा गतो' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांच्या चरित्रात समाविष्ट असलेल्या चौऱ्याऐंशी हजार (८४,०००) धम्मस्कंधांच्या देशनेमुळे 'महान धम्मस्कंध आला आहे (प्रवृत्त झाला आहे)' असे अनुमान ज्ञानाने जाणावे, अशी ही योजना आहे.

---

Anumānapañho ekādasamo. (Dhutaṅgakathā)

अनुमानपञ्ह अकरावा. (धुतङ्गकथा)

---

Katamena te pariyāyena anuyogaṃ te dammi’ti anuyogaṃ vaṃ pucchi ahaṃ byākarissāmi. Anuyogavacanaṃ te tava katamena kāraṇena dammi.

मी तुम्हाला कोणत्या पर्यायाने (पद्धतीने) प्रश्न विचारू? असे विचारल्यावर, 'तुम्ही प्रश्न विचारा, मी त्याचे उत्तर देईन.' मी तुम्हाला कोणत्या कारणाने प्रश्न विचारू?

---

Vamevetaṃ brūhīti rājavacanaṃ bhante nāgasena vameva pariyāyaṃ brūhi.

राजे म्हणाले, 'भन्ते नागसेन, तुम्ही त्याच पद्धतीने सांगा.'

---

Tenahī’ti tasmā tava sotukāmatāya satena vā…pe…koṭisatasahassena vā pariyāyaṃ te kathayissāmīti yojanā.

'तर मग' यावरून, 'तुमच्या ऐकण्याच्या इच्छेमुळे मी शंभर किंवा... पे... एक लाख कोटी पर्यायांनी (पद्धतींनी) तुम्हाला सांगेन' अशी योजना आहे.

---

Yā kāci kathā’ti sambadhoIdhā’ti imasmiṃ dhutaṅgavaraguṇe,Abhivuṭṭhanti vassodakenaabhivuṭṭhaṃSampādake satīti paṭipādake puggale sati.

'जी काही कथा' हा संबंध आहे. 'येथे' म्हणजे या श्रेष्ठ धुतङ्गगुणामध्ये. 'पावसाच्या पाण्याने वर्षाव होतो' म्हणजे वर्षाव झालेला. 'संपादक असताना' म्हणजे प्रतिपादन करणारा (आचरण करणारा) पुद्गल (व्यक्ति) असताना.

---

Mayhaṃ puṭṭho’ti imasmiṃ dhūtaṅgavaraguṇe paribyattatāya chekatāya pākaṭāya buddhiyā yuttakāraṇaparidīpanaṃ samosarissatīti.

'मला विचारले असता' म्हणजे या श्रेष्ठ धुतङ्गगुणामध्ये स्पष्टतेने, निपुणतेने आणि प्रकट बुद्धीने युक्त कारणांचे स्पष्टीकरण एकत्र येईल.

---

Vijaṭitakilesajālavathū’ti taṃ kilena samuhapañcakkhadhavathu.

'क्लेशजालाचे जाळे नष्ट करणारी वस्तू' म्हणजे क्लेशांनी युक्त असलेला पंचस्कंध रूपी आधार.

---

Bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchannagatinivāraṇo’ti arahattamaggaphalena bhinnabhaggasaṅkuṭitasañchinnagatinivāraṇo.

'भिन्न, भग्न, संकुचित आणि आच्छादित गतीचे निवारण करणारे' म्हणजे अर्हत् मार्ग आणि फलाद्वारे भिन्न, भग्न, संकुचित आणि छिन्न झालेल्या गतीचे निवारण करणारे.

---

Abhinītavāso’ti abhipuññakāmehi abhipathitavāso abhinītैriyāpathavāso vā.

'अभिनीतवास' म्हणजे पुण्याची इच्छा करणाऱ्यांनी इच्छिलेला वास किंवा नियंत्रित इरियापथ (चर्या) असलेला वास.

---

Vimuttijjhāyitatto’ti arahattaphalajjhānasampayuttacitto acaladaḷhabhīruttāṇaṭṭhānaṃ ārammaṇakaraṇavasena upagato.

'विमुक्ति-ध्यायी आत्मा' म्हणजे अर्हत् फल आणि ध्यानाने युक्त चित्त असलेला, जो अचल, दृढ आणि भयरहित अशा शरणस्थानाला आलंबन बनवून प्राप्त झाला आहे.

---

Dhūtaṅgapañhakathāsaṅkhātayogikathā samattā.

धुतङ्गप्रश्नकथा नावाची योगीकथा समाप्त झाली.

---

Caturāsītipañhapaṭimaṇḍitameṇḍakapañhavaṇṇanā samattā.

चौऱ्याऐंशी प्रश्नांनी सुशोभित असलेली मेण्डकप्रश्न-वर्णना समाप्त झाली.

---

Milidapañhameṇḍakapañhesu sabbe pañhā sampiṇḍitā pañcasattādhikasatapañhā honti. Aṅgagahaṇakathāya pana nādhikasatamātikāsu sattasaṭṭhimātikā niddesavasenaavissajjitā. Sesā’ rañño cattāri aṅgāni gahetabbānī’tiādikā ekūnacattāḷīsa mātikā niddesavasena avissajjitā yatha pothakesu dissanti tato gahetabbā yevā’ti.

मिलिन्दप्रश्नातील मेण्डकप्रश्नांमध्ये सर्व प्रश्न मिळून एकशे पंच्याहत्तर (१७५) प्रश्न होतात. परंतु, अंगग्रहणकथेमध्ये शंभरहून अधिक मातृकांपैकी सदुसष्ट (६७) मातृका निर्देशानुसार अनुत्तरित राहिल्या आहेत. उर्वरित 'राजाने चार अंगे ग्रहण करावीत' इत्यादी एकोणचाळीस (३९) मातृका निर्देशानुसार अनुत्तरित राहिल्या आहेत, ज्या पुस्तकांमध्ये दिसतात त्यावरूनच त्या ग्रहण कराव्यात.

---

Catasso dhammadesanāyo; dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanā, puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā’ti. Tāsu purimā tisso dhammadesanā idha gathe labbhanti, catutho na labbhati.

चार धर्मदेशना आहेत: धर्माधिष्ठित धर्मदेशना, धर्माधिष्ठित पुद्गलदेशना, पुद्गलाधिष्ठित धर्मदेशना आणि पुद्गलाधिष्ठित पुद्गलदेशना. त्यांपैकी पहिल्या तीन धर्मदेशना येथे ग्रंथात आढळतात, चौथी आढळत नाही.

---

Aparā’pi cuddasavidhā desanā? Athasadassana-guṇaparidīpana-niggaha-sampahaṃsanacariyāvodānanidassana -pucchāvisajjana-anusāsana-puggalavisodhanaajjhāsayaparipūraṇapaveṇi sadassana-parappavādamaddanopanissayapaccayanidassanatuṭṭhā-kārasadassanadhammasabhā-vaguṇādi-nidassanākāradesanā’ti.

इतरही चौदा प्रकारच्या देशना कोणत्या? अर्थदर्शन, गुणपरिवर्णन (गुणप्रकाशन), निग्रह, संप्रहंसन (उत्साहवर्धन), चर्या-अवदान-निदर्शन (चरित्र व शुद्धतेचे उदाहरण), पृच्छा-विसर्जन (प्रश्न-उत्तर), अनुशासन, पुद्गलविशोधन, अध्याशयपरिपूरण, प्रवेणिदर्शन (वंशपरंपरा दर्शन), परप्रवादमर्दन (परमतांचे खंडन), उपनिषयप्रत्ययनिदर्शन (उपनिश्रय व प्रत्ययांचे दर्शन), तुष्टाकारदर्शन (संतुष्टतेचे दर्शन) आणि धर्मस्वभावगुणादि-निदर्शन देशना.

---

Tatha

त्यामध्ये -

---

Paccayākāradesanā’ti paccayākārasuttanta-satipaṭṭhāna-sammappa-dhāna-iddhipāda-idriyabala-bojjhaṅgādisuttantasambadhā.

'प्रत्ययाकारदेशना' म्हणजे प्रत्ययाकार सुत्तंत, सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान), सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान), इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), इन्द्रिय, बल, बोज्झङ्ग (बोध्यंग) इत्यादी सुत्तांशी संबंधित देशना.

---

(Athasadassanā) paccayākārapaccayathaparamathaṃ desentī pavattā dhammadesanā athasadassanā nāma.

(अर्थदर्शना) प्रत्ययाकार आणि प्रत्ययार्थ अशा परमार्थाचा उपदेश करणारी जी धर्मदेशना प्रवृत्त होते, तिला 'अर्थदर्शना' म्हणतात.

---

(Guṇaparidīpanī). Susīma-gosāla-gosiṅgasampasādana-pāsādika-dasabala-gotamaka- mahāsīhanādādisuttantasambadha attaguṇaparaguṇa-sāsanaguṇaparidīpanī guṇaparidīpanī nāma.

(गुणपरिवर्णनी) सुसीम, गोसाल, गोसिंगसंपसादन, पासादिक, दसबळ, गोतमक, महासीहनाद इत्यादी सुत्तांशी संबंधित, स्वतःचे गुण, इतरांचे गुण आणि शासनाचे (धम्माचे) गुण प्रकाशित करणारी देशना म्हणजे 'गुणपरिवर्णनी' होय.

---

(Niggahadesanā) sakalavinayapiṭakaṃ ādiṃ kavā yā kāci kilesapāpapuggalaniggahadesanā esā niggahadesanā nāma.

(निग्रहदेशना) संपूर्ण विनयपिटकाला आरंभ करून, जी कोणतीही क्लेश आणि पापी पुद्गलांच्या निग्रहासाठी केलेली देशना असते, तिला 'निग्रहदेशना' म्हणतात.

---

(Sampahaṃsanā) bhayabhīrukānaṃ puggalānaṃ bhayapaṭisedhanathāya upathambhajanana-maggānisaṃsa-sīlathomanādikā desanā sampahaṃ-sanā nāma.

(संप्रहंसना) भयभीत झालेल्या पुद्गलांचे भय दूर करण्यासाठी, त्यांना आधार देणारी, मार्गाचे फायदे सांगणारी आणि शीलाची प्रशंसा करणारी देशना म्हणजे 'संप्रहंसना' होय.

---

(Cariyāvodānanidassanā) sakalajātakaṃ acchiyasuttaṃ ādiṃ kavā dvedhāvitakkabodhirājakumārasuttādisambadhādesanā cariyāvodānanidassanā nāma.

(चर्या-अवदान-निदर्शना) संपूर्ण जातककथा, अच्छरिय सुत्त इत्यादींना आरंभ करून, द्वेधावितक्क सुत्त, बोधिराजकुमार सुत्त इत्यादींशी संबंधित देशना म्हणजे 'चर्या-अवदान-निदर्शना' होय.

---

(Pucchāvissajjanā) aṭṭhahi parisāhi pucchitānaṃ pañhānaṃ vissajjanāpaṭisaṃyuttā sakalasagāthavaggamādiṃ kavā vammikasutta-parāyaṇasuttādikā desanā pucchāvissajjanā nāma.

(पृच्छा-विसर्जना) आठ प्रकारच्या परिषदांनी विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांशी संबंधित, संपूर्ण सगाथवग्गला आरंभ करून, वम्मिक सुत्त, पारायण सुत्त इत्यादी देशना म्हणजे 'पृच्छा-विसर्जना' होय.

---

(Anusāsanā). Ariyavaṃsa-puññābhisada-dhutaṅgānusāsana-vattānusāsana-sambadhā desanā anusāsanā nāma.

(अनुशासना) अरियवंस (आर्यवंश), पुञ्ञाभिसंद (पुण्याभिष्यंद), धुतङ्ग-अनुशासन, वत्त-अनुशासन (कर्तव्य-अनुशासन) यांच्याशी संबंधित देशना म्हणजे 'अनुशासना' होय.

---

(Puggalavisodhanā) bhayasadassanadesanāpaṭisaṃyuttā devadūtaaggikkhadhopamādisuttasambadhāpuggalānaṃ sīlavattādivisodhanathāya vuttā puggalavisodhanā nāma.

(पुद्गलविशोधना) भयाचे दर्शन घडवणाऱ्या देशनेशी संबंधित, देवदूत सुत्त, अग्गिक्खन्धोपम सुत्त इत्यादींशी संबंधित, पुद्गलांच्या शील आणि व्रतादींच्या शुद्धीसाठी सांगितलेली देशना म्हणजे 'पुद्गलविशोधना' होय.

---

(Ajjhāsayaparipūraṇā). Tavaṭakanāḷaka-paṭipadā-dhammadāyādasuttādikā puggalānaṃ samathavipassanāparipūraṇathāya kathitā ajjhāsayaparipūraṇā nāma.

(अध्याशयपरिपूरणी) तुवटकमहाविय सुत्त, नाळक सुत्त, प्रतिपदा सुत्त, धम्मदायाद सुत्त इत्यादी, पुद्गलांच्या समथ आणि विपश्यनेच्या परिपूर्तीसाठी सांगितलेली देशना म्हणजे 'अध्याशयपरिपूरणी' होय.

---

(Pavenisadassanakathā). Buddhavaṃsa-mahāpadānasuttākārā attano ca paresañca abhinīhāramārabbha parinibbānapariyosānā pavenisadassanakathā nāma.

(प्रवेणिदर्शनकथा) बुद्धवंस आणि महापादन सुत्ताच्या स्वरूपातील, स्वतःच्या आणि इतरांच्या अभिनिहाराला (प्रार्थनेला) आरंभ करून परिनिर्वाणापर्यंतची कथा म्हणजे 'प्रवेणिदर्शनकथा' होय.

---

(Parappavādamaddanā). Cariyāpiṭakamādiṃ kavā mahāsīhanāda-cūllasīhanāda-dhānābhiññāsaṃvaṇṇanā-paṭibaddhā desanā parappavādamaddanā nāma.

(परप्रवादमर्दना) चरियापिटकाला आरंभ करून, महासीहनाद सुत्त, चूळसीहनाद सुत्त, ध्यान-अभिज्ञा वर्णना यांच्याशी संबंधित देशना म्हणजे 'परप्रवादमर्दना' होय.

---

(Upanissayapaccayanidassanā). Yathūpanissayā dissamānā dissamānakāyena desanā itivuttakamādiṃ katvā dhaniyasutta-aruṇavatiyasutta-nadanapariyāyasuttādippabhedāupanissāya– paccayanidassanā nāma.

(उपनिश्रयप्रत्ययनिदर्शना) उपनिश्रयानुसार प्रत्यक्ष शरीराने दिली जाणारी देशना, इतिवुत्तकाला आरंभ करून, धनिय सुत्त, अरुणवतीय सुत्त, नन्दनपरियाय सुत्त इत्यादी प्रकारची देशना म्हणजे 'उपनिश्रयप्रत्ययनिदर्शना' होय.

---

(Tuṭṭhākārasadassanā). Sakalodāna-sampasādaniya-saṅgītisuttādikā desanā tuṭṭhākārasadassanā nāma.

(तुष्टाकारदर्शना) संपूर्ण उदान, संपसादनीय सुत्त, संगीति सुत्त इत्यादी देशना म्हणजे 'तुष्टाकारदर्शना' होय.

---

(Dhammasabhāvaguṇanidassanā) khadhadhāvāyatanidriyasaccapaṭicca samuppādamaggaphalādayo dhammā vibhattā taṃ tatha sabhāgavisabhāgaparidīpikā abhidhammadesanā ca lakkhaṇaparidīpikā ye caññe dhammā salakkhaṇadhāraṇakā attano sabhāvavasena vuttā esā dhammasabhāvaguṇanidassanā nāma.

(धर्मस्वभावगुणनिदर्शना) स्कंध, धातू, आयतन, इंद्रिय, सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद, मार्ग, फल इत्यादी धर्मांचे विभाजन करून, तेथे सभाग आणि विसभाग स्पष्ट करणारी अभिधम्मदेशना, लक्षणे स्पष्ट करणारी देशना आणि इतर जे धर्म स्वतःच्या लक्षणांचे धारण करणारे आहेत, त्यांच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या स्वरूपात सांगितलेली देशना म्हणजे 'धर्मस्वभावगुणनिदर्शना' होय.

---

Imehi cuddasavidhehi lokagganāyakā dhammaṃ desenti tesañca sāvakā’ti.

या चौदा प्रकारांनी लोकनायक (बुद्ध) आणि त्यांचे श्रावक धर्माचा उपदेश करतात.

---

Tesu pacchāvisajjanā desanā idha pākaṭā. Sesā yathārahaṃ idha gahetabbā yevāti.

त्यांपैकी पृच्छा-विसर्जना देशना येथे स्पष्ट आहे. उर्वरित देशना योग्यतेनुसार येथे ग्रहण कराव्यात.

---

(Sāpatattikathā). Duvidhākathā imasmiṃ milidapañhappakaraṇehonti sāpattikathā ca anāpatattikathā ca. Tatha yaṃ therena bhagavato vacanaṃ rañño saññāpanathaṃ ābhataṃ taṃsāpattikathā nāma.

(सापत्तिकथा) या मिलिन्दप्रश्न ग्रंथामध्ये दोन प्रकारच्या कथा आहेत: सापत्तिकथा आणि अनापत्तिकथा. त्यामध्ये, थेरांनी राजाला पटवून देण्यासाठी भगवंतांचे जे वचन उद्धृत केले आहे, त्याला 'सापत्तिकथा' म्हणतात.

---

(Anāpattikathā). Yā therena sakapaṭibhānena vuttā sā anāpattikathā nāma.

(अनापत्तिकथा) जी थेरांनी स्वतःच्या प्रतिभेने सांगितली आहे, तिला 'अनापत्तिकथा' म्हणतात.

---

Vuttañhetaṃ padasodhammasikkhāpadassa aṭṭhakathāyaṃ-’

कारण, पदसोधम्म सिक्खापदाच्या अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की -

---

Meṇḍakamilidapañhesu therassa sakapaṭibhānena anāpatti. Yampanarañño sañañāpanathaṃ āharavā vuttaṃ tatha āpattī’ti (dve kathā) puna dve kathā idha honti sammutikathā ca paramathakathā ca.

मेण्डक आणि मिलिन्दप्रश्नांमध्ये थेरांच्या स्वतःच्या प्रतिभेने अनापत्ती होते. परंतु राजाला पटवून देण्यासाठी जे उदाहरण देऊन सांगितले आहे, त्यात आपत्ती (दोष) आहे’ (अशा दोन कथा आहेत). पुन्हा येथे दोन प्रकारच्या कथा आहेत - संमुतिकथा (व्यावहारिक कथा) आणि परमत्थकथा (परमार्थ कथा).

---

(Sammutikathā). Tatha sammutikathā nāma’bhante nāgasena vedagu upalabbhatī’tiādikā.

(संमुतिकथा). त्यापैकी संमुतिकथा म्हणजे ‘भन्ते नागसेन, वेदगू (जाणणारा) उपलब्ध आहे का?’ इत्यादी.

---

Paramathakathā nāma’yo uppajjati so eva so’tiādikātenāha?

परमत्थकथा म्हणजे ‘जो उत्पन्न होतो, तोच तो आहे का?’ इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे -

---

Duve saccāni akkhāsi sambuddho vadataṃ varo,Sammutiṃ paramathañca tatiyaṃ nūpalabbhatī’ti.

वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या संबुद्धांनी दोन सत्ये सांगितली आहेत - संमुति (व्यावहारिक सत्य) आणि परमत्थ (परमार्थ सत्य); तिसरे सत्य उपलब्ध नाही.

---

Yampubbe vuttaṃ anumānakathā upamākathā’ti, tāsu upamākathāya visuṃ koṭṭhāsabhāvo nathi. Milidapañhameṇḍakapañhānaṃ antarantarā ṭhitā hoti. Anumānakathā pana visuṃ koṭṭhāsabhāvena hotīti.

पूर्वी जे ‘अनुमानकथा’ आणि ‘उपमाकथा’ असे म्हटले गेले आहे, त्यापैकी उपमाकथेचा स्वतंत्र विभाग नाही. ती मिलिन्दप्रश्न आणि मेण्डकप्रश्नांच्या मध्ये-मध्ये आलेली आहे. परंतु अनुमानकथा ही स्वतंत्र विभागाच्या रूपाने आहे.

---

Vicaretha anuṃ parame parameSujanassa sukhaṃ nayane nayane,Kaṭu hoti padhānarato naratoIdha yo pana sāramate ramate.

अतिशय सूक्ष्म अशा परम तत्त्वाचा विचार करावा, जो सज्जनांच्या डोळ्यांना सुख देणारा आहे. जो मनुष्य केवळ बाह्य गोष्टींमध्ये मग्न असतो, त्याला ते कडू वाटते; परंतु जो येथे सारात (सत्यात) रममाण होतो, तो सुखी होतो.

---

Pakiṇṇakavacanavaṇṇanā samattā.

प्रकीर्णक वचन वर्णन समाप्त झाले.

---

Jātakuddharaṇaṃ.

जातक-उद्धरण (जातकांचे संदर्भ).

---

Jātakuddharaṇaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Meṇḍakapañhatatiyavagge pañca pañca pañhā.

जातकांचे उद्धरण याप्रमाणे समजून घ्यावे. मेण्डकप्रश्नांच्या तिसऱ्या वर्गात पाच-पाच प्रश्न आहेत.

---

‘‘Acetanaṃ brāhmaṇa asuṇantaṃ…pe… pucchasi taṃ kissa hetu‘‘ti idaṃcatukkanipāte āgataṃpalāsajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?’

“हे ब्राह्मणा, अचेतन आणि न ऐकणाऱ्या...पे... तू त्याला कोणत्या कारणासाठी विचारत आहेस?” हे चतुक्कनिपातात आलेले पलासजातक (पळस जातक) लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ते जातक कोणते आहे?

---

Acetanaṃ brāhmaṇā’ti idaṃ sathā parinibbānamañce nipanno ānadatheraṃ ārabbha kathesi.

“अचेतन ब्राह्मणा” हे शास्त्यांनी परिनिर्वाण मंचावर पडलेले असताना थेर आनंदांना उद्देशून सांगितले.

---

‘‘So pāyasmā rukkhadevatā panā ahamevā’’ti.

“तो पायस (खीर) देणारा वृक्षदेवता तर मीच होतो.”

---

Palāsajātakaṃ samattaṃ.

पलासजातक समाप्त.

---

‘‘Iti phadanarukkhā’pi tā devatā…pe… bhāradvāja suṇohi me’’ti āgataṃ. Idañca terasanipātephadanajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. Katamaṃ taṃ jātakanti?

“अशा प्रकारे फदन वृक्षाच्या देखील त्या देवता...पे... हे भारद्वाजा, माझे ऐक” असे आले आहे. हे तेरसव्या निपातातील फदनजातक लक्षात घेऊन म्हटले आहे. ते जातक कोणते आहे?

---

‘‘Kuṭhārihatho puriso’ti idaṃ sathā rohiṇīnadītīre viharanto ñātakānaṃ kalahaṃ ārabbha kathesi vanasaṇḍe devatā aha’’nti.

“हातात कुऱ्हाड घेतलेला माणूस” हे शास्त्यांनी रोहिणी नदीच्या तीरावर विहार करत असताना नातेवाईकांच्या कलहाचा संदर्भ देऊन सांगितले, “त्या वनखंडातील देवता मीच होतो.”

---

Phadanajātakaṃ dutiyaṃ terasanipātaṃ.

फदनजातक दुसरे, तेरसव्या निपातात.

---

Meṇḍakapañhacatuthavagge devadattabodhisattādhikasampañhe bāvīsatijātakāni āgatānī’ti.

मेण्डकप्रश्नांच्या चौथ्या वर्गात देवदत्त आणि बोधिसत्त्वांच्या अधिकारासंबंधीच्या प्रश्नात बावीस जातके आली आहेत.

---

‘‘Bhante nāgasena, tumhe bhaṇatha? Devadattoekantakaṇho ekantakaṇhehi dhammehi samannagato, bodhisatto ekantasukkehi dhammehi samannagato’ti. Puna ca devadatto bhave bhave yasena ca pakkhena ca bodhisattena samasamo hoti kadāci adhikataro vā yadā devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi, tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo vijjādharo, vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattena jātiyā nihīno yasasā ca nihīno …pe… puna ca paraṃ yadā devadatto tāpo nāma rājā ahosi tadābodhisatto tassa putto dhammapālo nāma ahosi tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chidāpesi. Tatha tāva devadattoyeva uttaro adhikataro. Ajjetarahi ubho’pi sakyakule jāyisu. Bodhisatto buddho ahosi sabbaññu lokanāyako. Devadatto atidevassa sāsane pabbajivā iddhiṃ nibbattevā buddhālayaṃ akāsi. Kinnu kho bhante nāgasena yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbaṃ tathaṃ udāhu vitathanti? ‘‘Ayampana milidaraññā yāni bāvīsatijātakāni nissāya pucchito hoti tāni mayā uddharivā idha kathetabbāni.

“भन्ते नागसेन, आपण म्हणता की - देवदत्त हा एकांततः कृष्ण (अत्यंत पापी) आणि कृष्ण धर्मांनी युक्त होता, तर बोधिसत्त्व हे एकांततः शुक्ल (अत्यंत पुण्यवान) आणि शुक्ल धर्मांनी युक्त होते. परंतु पुन्हा देवदत्त जन्मोजन्मी यश आणि अनुयायांच्या बाबतीत बोधिसत्त्वांच्या समान किंवा कधीकधी त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होता. जेव्हा देवदत्त वाराणसी नगरात राजा ब्रह्मदत्ताचा पुरोहितपुत्र होता, तेव्हा बोधिसत्त्व चांडाळ कुळातील विद्याधर होते, ज्यांनी मंत्राचा जप करून अकाली आंब्याची फळे निर्माण केली होती. येथे तर बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने आणि यशाने हीन होते...पे... आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त ‘तप’ नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व त्याचे ‘धम्मपाल’ नावाचे पुत्र होते; तेव्हा त्या राजाने आपल्याच पुत्राचे हात, पाय आणि डोके कापून टाकले होते. येथे तर देवदत्तच श्रेष्ठ आणि अधिक शक्तिशाली होता. आज दोघेही शाक्य कुळात जन्मले. बोधिसत्त्व हे सर्वज्ञ, लोकनायक बुद्ध झाले. देवदत्ताने अतिदेवाच्या (बुद्धांच्या) शासनात प्रव्रज्या घेऊन, ऋद्धी प्राप्त करून बुद्धांचे स्थान मिळवण्याचा प्रयत्न केला. तर भन्ते नागसेन, मी जे काही म्हटले आहे ते सर्व सत्य आहे की असत्य?” राजा मिलिन्दाने ज्या बावीस जातकांचा आधार घेऊन हा प्रश्न विचारला आहे, ती जातके मी उद्धृत करून येथे सांगत आहे.

---

Tatha ca,’yadā ca devadatto nagare bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño purohitaputto ahosi tadā bodhisatto chavakacaṇḍālo ahosi vijjādharo vijjaṃ parijapivā akāle ambaphalāni nibbattesi. Etha tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno yasasā ca nihīno. ‘‘Idampana vacanaṃ jetavanārāme viharantena sathārā terasanipāte devadattamārabbha kathitaṃ ambajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Devadatto hi ‘‘ahaṃ buddho bhavissāmi…pe… caṇḍālaputto ahamevā’’ti.

त्यात असे आहे - ‘जेव्हा देवदत्त वाराणसी नगरात राजा ब्रह्मदत्ताचा पुरोहितपुत्र होता, तेव्हा बोधिसत्त्व चांडाळ कुळातील विद्याधर होते, ज्यांनी मंत्राचा जप करून अकाली आंब्याची फळे निर्माण केली होती. येथे तर बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने आणि यशाने हीन होते.’ हे वचन जेतवन आरामात विहार करत असताना शास्त्यांनी तेराव्या निपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या अंबजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण देवदत्त म्हणाला होता, “मी बुद्ध होईन...पे... तो चांडाळपुत्र मीच होतो.”

---

Evametaṃ milidaraññā imaṃ ambajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti idaṃ rañño ābhataṃ paṭhamaṃ jātakaṃ.

अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या अंबजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे राजाने मांडलेले पहिले जातक आहे.

---

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto rājā ahosi mahīpati sabbakāmasamaṅgī tadā bodhisatto tassūpabhogo ahosi hathināgo sabbalakkhaṇasampanno tassa cārugativilāsaṃ asahamāno rājā vadhaṃ icchanto hathācariyaṃ evamavova? ‘‘Asikkhito te ācariya hathināgo tassa ākāsagamanaṃ nāma kāraṇaṃ hotī’’ti tathapa tāca bodhisatto devadattato jātiyā nīhīno, lāmako tiracchānagato’’ti. Idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti dhammasabhāyaṃ bhikkhu’āvuso devadatto …pe… hathi pana ahamevā’’ti evametaṃ milidarañño imaṃ dummedhajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Dutiyaṃ jātakaṃ.

“आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त सर्व कामभोगांनी युक्त असलेला पृथ्वीचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व त्याचा उपभोग्य, सर्व लक्षणांनी संपन्न असलेला हत्ती होते. त्याच्या सुंदर चालीचा हेवा वाटून, राजाने त्याचा वध करण्याची इच्छा धरून हत्तीच्या शिक्षकाला असे म्हटले - ‘हे आचार्या, तुझा हत्ती अशिक्षित आहे, त्याचे आकाशात उडणे हेच त्याचे कारण आहे.’ अशा प्रकारे तेथे बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने हीन आणि कनिष्ठ अशा प्राण्यांच्या योनीत जन्मलेले होते.” हे वचन राजा मिलिन्दाने वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पहिल्या निपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या दुम्मेधजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. धर्मसभेत भिक्खू म्हणाले, ‘आयुष्यमान देवदत्त...पे... तो हत्ती तर मीच होतो.’ अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या दुम्मेधजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे दुसरे जातक होय.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi. Pavane naṭṭhāyiko tadā bodhisatto mahāpathavi nāma makkaṭo ahosi. Ethapi tāva dissati viseso manussassa ca tiracchānagatassa ca. Ethapi tāva bodhisatto devadattato jātiyā nihīno’ti imaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā tiṃsanipāte devadattassa silāpavijjhanamārabbha kathitaṃ mahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti? ‘‘Tena hi dhanuggahe payojevā…pe… kapirājā ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃmahākapijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Tatiyaṃ jātakaṃ.

“आणि पुन्हा जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता आणि वनात राहणारा होता, तेव्हा बोधिसत्त्व ‘महापठवी’ नावाचे माकड होते. येथे देखील मनुष्य आणि प्राण्यामधील फरक दिसून येतो. येथे देखील बोधिसत्त्व देवदत्तापेक्षा जातीने हीन होते.” हे वचन राजा मिलिन्दाने वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी तिसाव्या निपातात देवदत्ताच्या शिलाफेक करण्याच्या कृत्याला उद्देशून सांगितलेल्या महाकपिजातकाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. “त्यामुळे धनुर्धारी लोकांना पाठवून...पे... तो वानरराज मीच होतो.” अशा प्रकारे राजा मिलिन्दाने या महाकपिजातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे तिसरे जातक होय.

---

‘‘Pūna ca paraṃ yadā devadatto manusso hoti soṇuttaro nāma nesādo balavā balavataro nāgabalo tadābodhisatto chaddanto nāma nāgarājā ahosi. Tadā luddako taṃ hathināgaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto adhikataro‘‘ti idaṃ vacanaṃ milidaraññā jetavane mahāvihāre vihārantena sathārā tiṃsanipāte ekaṃ daharabhikkhuniṃ ārabbha kathitaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti tatha bhagavatā vithārato desitaṃ chaddantajātakaṃ taṃ mayā idha saṅkhepato uddharivā kathetabbameva. ‘‘Sā kira sāvathiyaṃ…pe… sā pana bhikkhuṇī pacchā vipassivā arahattaṃ pattā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ chaddantajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Catuthājātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, सोणुत्तर नावाचा बलवान, महाबलवान, हत्तीचे बळ असलेला पारधी होता, तेव्हा बोधिसत्व छद्दंत नावाचे नागराज होते. तेव्हा त्या पारध्याने त्या हत्तीराजाला मारले. तरीही देवदत्तच अधिक श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवन महाविहारात विहार करत असताना शास्त्यांनी तिंसनिपातात एका तरुण भिक्खुणीला उद्देशून सांगितलेल्या 'छद्दंत जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. तेथे भगवंतांनी सविस्तरपणे उपदेशिलेले जे छद्दंत जातक आहे, ते मी येथे संक्षेपाने उद्धृत करून सांगितले पाहिजे. 'ती श्रावस्तीमध्ये... पे... ती भिक्खुणी नंतर विपश्यना करून अर्हतपदाला प्राप्त झाली.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या छद्दंत जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. चौथे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi vanacarako aniketavāsī tadā bodhisatto sakuṇo ahosi tittiro mantajjhāyī. Tadā so vanacarako taṃ sakuṇaṃ ghātesi. Tathapi tāva devadatto jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā navakanipāte devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathitaṃ daddarajātakaṃ (tittirajātakaṃ) sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiṃ samaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ…pe… tittirapaṇḍito pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃ daddarajātakaṃ sadhāya kathitaṃ hotīti. Pañcamajātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, वनात भटकणारा आणि घर नसलेला (अनिकेतवासी) होता, तेव्हा बोधिसत्व मंत्रांचे ध्यान करणारे तित्तिर (तितर) नावाचे पक्षी होते. तेव्हा त्या वनचराने त्या पक्षाला मारले. तरीही देवदत्त जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, गिज्झकूट पर्वतावर विहार करत असताना शास्त्यांनी नवकनिपातात देवदत्ताच्या वधाच्या प्रयत्नाचा संदर्भ घेऊन सांगितलेल्या 'दद्दर जातक' (तित्तिर जातक) चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'त्या वेळी धर्मसभेत चर्चा सुरू झाली... पे... तो तित्तिर पंडित तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या दद्दर जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. पाचवे जातक।”

---

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto kalābu nāma bārāṇasirājā ahosi tadā bodhisatto tāpaso ahosi khantivādī. Tadā so rājā tassatāpasassa kuddho hathapāde vaṃsakalīre viya chedāpesi. Tathapi tāva devadattoyeva adhikataro jātiyā ca yasena cā’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jecavane viharantena sathārā catukkanipāte ekaṃ kodhanabhikkhuṃ ārabbha kathitaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Sathā pana taṃ bhikkhuṃ kasmāvaṃ…pe… khantivāditāpasopana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ khantivādijātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Paṭṭhajātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त वाराणसीचा कलाबू नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व 'खंतिवादी' (क्षमावादी) नावाचे तापस होते. तेव्हा त्या राजाने त्या तापसावर क्रुद्ध होऊन त्यांचे हात आणि पाय बांबूच्या कोंबाप्रमाणे कापून टाकले. तरीही देवदत्तच जन्माने आणि यशाने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी चतुक्कनिपातात एका क्रोधी भिक्खूला उद्देशून सांगितलेल्या 'खंतिवादी जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'शास्त्यांनी त्या भिक्खूला विचारले... पे... तो खंतिवादी तापस तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या खंतिवादी जातकाचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. सहावे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto ahosi vanacaro tadābodhisatto nadiyo nāma vānarido ahosi. Tadāpi so vanacaro taṃ vānaridaṃ ghātesi saddhiṃ mātarā katiṭṭhabhātikenapi. Tathapi tāva devadattoyevaadhikataro jātiyā‘‘ti idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantenasathārā dukanipāte devadattaṃ ārabbha kathitaṃ cullanadiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū dhammasahāyaṃ …pe… supaṇṇarājā pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ paṇḍarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto paṇḍarako nāma nāgarāja ahosī’’ti kathitaṃ hoti tathāhi imasmiṃ jātake bodhisatto supaṇṇarājā yevā’ti. Aṭṭhamaṃ jātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त वनचर होता, तेव्हा बोधिसत्व 'नदिय' नावाचे वानरराज होते. तेव्हाही त्या वनचराने त्या वानरराजाला त्याच्या आई आणि लहान भावासह मारले. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दुकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'चुल्लनदिय जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'एका दिवशी भिक्खूंनी धर्मसभेत... पे... तो सुपण्णराज (गरुडराज) तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'पण्डर जातका'चा संदर्भ देऊन, दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून (परतोघोषवशात) 'बोधिसत्व पण्डरक नावाचे नागराज होते' असे म्हटले आहे, कारण या जातकात बोधिसत्व सुपण्णराजच होते. आठवे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosipavane jaṭilako tadā bodhisatto tacchako nāma mahāsūkaro ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā pakiṇṇakanipāte dve mahallake there ārabbha kathitaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Mahākosalo pana bimbisārassa dhitaraṃ dento…pe…rukkhadevatā pana ahamevā’’ti.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त मनुष्य होता, जंगलात राहणारा जटाधारी (जटिलक) होता, तेव्हा बोधिसत्व 'तच्छक' नावाचे महाशूकर (रानडुक्कर) होते. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पकिण्णकनिपातात दोन वृद्ध थेरांना उद्देशून सांगितलेल्या 'तच्छकसूकर जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'महाकोसलने बिंबिसाराला आपली कन्या देताना... पे... ती वृक्षदेवता तर मीच होतो।'”

---

Evametaṃ milidaraññā imaṃ tacchakasūkarajātakaṃ sadhāya paratoghosavasena bodhisatto mahātacchakasūkaro nāma ahositi kathitaṃ tathā hi imasmiṃ jātake bodhisatto rukkhadevatāyeva ahosīti. Navamaṃ jātakaṃ.

“अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'तच्छकसूकर जातका'चा संदर्भ देऊन, दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून (परतोघोषवशात) 'बोधिसत्व महातच्छकसूकर नावाचे होते' असे म्हटले आहे, कारण या जातकात बोधिसत्व वृक्षदेवताच होते. नववे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadādevadatto cetiyesu suraparicaro nāma rājā ahosi upari purisamatte gaganevehāsaṅgamo, tadā bodhisatto kapilo nāma brāhmaṇo ahosi. Tathapi tāva devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ cetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasahāyaṃ. Pe-kapila-brāhmaṇo pana ahamevā’’ti evañcetaṃ milidaraññā idaṃcetiyajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti. Dasamaṃ jātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त चेती देशात 'सुरपरिचर' नावाचा राजा होता, जो माणसाच्या उंचीएवढा वर आकाशात हवेत चालणारा होता, तेव्हा बोधिसत्व 'कपिल' नावाचे ब्राह्मण होते. तरीही देवदत्ताच्या पृथ्वीत धसण्याविषयी (पृथ्वीप्रवेशाविषयी) सांगितलेल्या 'चेतिय जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. 'त्या दिवशी भिक्खूंनी धर्मसभेत... पे... तो कपिल ब्राह्मण तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चेतिय जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. दहावे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi sāmo nāma, tadā bodhisatto rūrunāma migarājā ahosi. Tathapi tāva devadattoyeva jātiyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā terasakanipāte devadattamārabbhakathitaṃ rūrūmagarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. So kira bhikkhūhi’bahupakāro āvuso-perūrumigo pana ahamevā’’ti. Evametaṃ milidaraññā imaṃrūrumigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti ekādasamaṃ jātakaṃ.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त 'साम' नावाचा मनुष्य होता, तेव्हा बोधिसत्व 'रुरु' नावाचे मृगराज (हरणांचे राजा) होते. तरीही देवदत्तच जन्माने श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी तेरसकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'रुरुमृगराज जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'तो खरोखर भिक्खूंनी 'हे आवुसो, खूप उपकारी आहे'... पे... तो रुरुमृग तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'रुरुमृग जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. अकरावे जातक।”

---

‘‘Puna ca paraṃ yadā devadatto manusso ahosi luddako pavanacaro, tadā bodhisatto hathināgo ahosi so luddako tassa hathināgassa sattakkhattuṃ dante chidivā hari tathapi tāva devadattoyeva yoniyā adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. Dhammasabhāyañhi bhikkhū’āvuso devadatto…pe… sīlavanāgarājā pana ahamevāti.

“आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त जंगलात फिरणारा पारधी होता, तेव्हा बोधिसत्व हत्तीराज होते. त्या पारध्याने त्या हत्तीराजाचे सुळे सात वेळा कापून नेले. तरीही देवदत्तच योनीने (जन्माने) श्रेष्ठ होता' हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'सीलवनागराज जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'धर्मसभेत भिक्खूंनी 'हे आवुसो, देवदत्त...'... पे... तो सीलवनागराज तर मीच होतो।'”

---

Evametaṃ milidaraññā imaṃ sīlavanāgarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti dvādasamaṃ jātakaṃ.

“अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'सीलवनागराज जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. बारावे जातक।”

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto sigālo ahosi khattiyadhammo, so yāvatā jambudīpe padesarājāno te sabbe anuyutte akāsi, tadā bodhisatto vidhuro nāma paṇḍito ahosi tathapi tāva devadattoyeva yasena adhikataro’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dukanipāte devadattamārabbha kathitaṃ sabbadāṭhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Devadatto ajātasattuṃ pasādevā…pe… purohito pana ahamevā’’ti.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'खत्तियधम्म' (क्षत्रियधर्मी) नावाचा कोल्हा होता, आणि त्याने जम्बुद्विपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले करद (अनुयायी) बनवले होते, तेव्हा बोधिसत्व 'विधुर' नावाचे पंडित होते; तरीही देवदत्तच कीर्तीमध्ये श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दुकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'सब्बदाठ जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'देवदत्ताने अजातशत्रूला प्रसन्न करून... पे... पुरोहित तर मीच होतो.'

---

Evametaṃ milidaraññā imaṃ sabbadāṭhika jātakaṃ sadhāya vuttaṃ paratoghosavasena ‘‘so yāvatā jambudīpe padesarājāno, te sabbe anuyutte akāsī’’ti vuttaṃ tadā hi sona sabbe rājāno anuyutte akāsī’ti. Terasamaṃ jātakaṃ.

अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'सब्बदाठिक जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. ऐकीव माहितीच्या आधारे (परतोघोषवशात) 'त्याने जम्बुद्विपातील सर्व प्रादेशिक राजांना आपले अनुयायी बनवले' असे म्हटले आहे, कारण तेव्हा त्याने सर्व राजांना आपले अनुयायी बनवले नव्हते. तेरावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto sathināgo huvā laṭukikāya sakuṇikāya puttakeghātesi, tadā bodhisatto’pi hathināgo ahosi yuthapati tatha tāva ubho’pi samasamā ahesunti’ idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattamārarabbha kathitaṃ laṭukikajātakaṃ sadhāyavuttaṃ hotī’ti cuddasamaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त हत्ती होऊन लटुकीका (लाव्हा) पक्ष्याच्या पिलांना मारत होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील हत्ती आणि कळपाचे प्रमुख (यूथपती) होते. तेथे ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी पंचकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'लटुकीक जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. चौदावे जातक.

---

Puna ca paraṃ ‘‘yadā devadatto yakkho ahosi adhammo nāma, tadā bodhisattopi yakkho ahosi dhammo nāma. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti‘‘idaṃ pana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekādasakanipāte devadattassa pathavippavesamārabbha kathitaṃ dhammadevaputta jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Tadā bhikkhu dhammisabhāyaṃ dhammadevaputto pana ahameva sammāsambuddho’’ti. Evametaṃ milidarañño imaṃ dhammadevaputtajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotīti paṇṇarasamaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'अधम्म' नावाचा यक्ष होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील 'धम्म' नावाचे यक्ष होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एकादकनिपातात देवदत्ताच्या पृथ्वीत प्रवेश करण्याच्या (जिवंत जमिनीत गाडले जाण्याच्या) प्रसंगाला उद्देशून सांगितलेल्या 'धम्मदेवपुत्त जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'तेव्हा, हे भिक्खूहो! धर्मसभेत जो धम्मदेवपुत्र होता, तो मीच सम्यक्संबुद्ध होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'धम्मदेवपुत्त जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. पंधरावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto nāviko ahosi, pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi nāviko ahosi pañcannaṃ kulasatānaṃ issaro tathapi tāva ubhopi samasamā’ca ahesunti‘‘idampana milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte devadattassa pañcakulasatāni gahevā niraye paviṭṭhabhāvamārabbha kathitaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘So hi aggasāvakesu parisaṃ gahevā sopaṇḍitavaḍaḍhakī nāma ahamevā’’ti. Evametaṃ milidararañañā imaṃ samuddavāṇijajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Soḷasamaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त पाचशे कुटुंबांचा स्वामी असलेला नावाडी होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील पाचशे कुटुंबांचे स्वामी असलेले नावाडी होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी द्वादकनिपातात देवदत्ताच्या पाचशे कुटुंबांना घेऊन नरकात प्रवेश करण्याच्या प्रसंगाला उद्देशून सांगितलेल्या 'समुद्दवाणिज जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'कारण तो अग्रश्रावकांमध्ये परिषद घेऊन गेला, तो पंडित सुतार (पंडितवड्ढकी) मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'समुद्दवाणिज जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. सोळावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro, tadā bodhisattopi sathavāho ahosi pañcannaṃ sakaṭasatānaṃ issaro. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesu’’nti idampanavacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte anāthapiṇḍikassasahāyake tithayasāvake ārabbha kathitaṃ apaṇṇaka jātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Sattarasamaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त पाचशे गाड्यांचा स्वामी असलेला सार्थवाह होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील पाचशे गाड्यांचे स्वामी असलेले सार्थवाह होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात अनाथपिंडिकाच्या मित्रांना आणि तीर्थक श्रावकांना उद्देशून सांगितलेल्या 'अपण्णक जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. सतरावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma migarājā ahosi, tadā bodhisattopi nigrodho nāma migarājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā ekakanipāte kumārakassapamātaraṃ bhikkhuṇiṃ ārabbha kathitaṃ nigrodhamigajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti sā kira rājagahanagare mahāvibhavassa seṭṭhino dhītā ahosi nigrodhamigarājā pana ahamevā’’ti eva metaṃ milidaraññā imaṃ nigrodhamigarājajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Aṭṭhārasamaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'शाख' नावाचा मृगराज होता, तेव्हा बोधिसत्व देखील 'निग्रोध' नावाचे मृगराज होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी एककनिपातात कुमारकस्सपाच्या माता असलेल्या भिक्खुणीला उद्देशून सांगितलेल्या 'निग्रोधमिग जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'ती खरोखर राजगृह नगरातील एका महावैभवशाली श्रेष्ठीची मुलगी होती, आणि निग्रोध मृगराज तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'निग्रोधमिग जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. अठरावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto sākho nāma senāpati ahosi, tadā bodhisatto nigrodho nāma rājā ahosi. Tathapi tāva ubhopi samasamā ahesunti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā dasakanipāte devadattāmārabbha kathitaṃ nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Ekadivasañhi bhikkhū nigrodhajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hotī’ti. Ekunavisatimaṃ jātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'शाख' नावाचा सेनापती होता, तेव्हा बोधिसत्व 'निग्रोध' नावाचे राजा होते. तरीही ते दोघेही समसमान होते. हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी दशकनिपातात देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'निग्रोध जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'कारण एका दिवशी भिक्खूंनी...' अशा प्रकारे हे 'निग्रोध जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे. एकोणिसावे जातक.

---

Puna ca paraṃ sadā devadatto khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo ahosi, tadā bodhisatto cado nāma rājakumāro ahosi. Tathāpi tāva anena khaṇḍahālo adhikataro’ti ‘‘idampana vacanaṃ milidaraññā gijjhakūṭe viharantena sathārā dasajātakedevadattamārabbha kathitaṃ cadakumārajātakaṃ sadhāya vuttaṃ taṃ saṅkhepano dassayissāma. ‘‘Tassa vathu saṅghabhedakkhadhake āgatameva cadakumāro pana ahamovā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ vadakumārajātakaṃ sadhāya vuttanti vīsatimajātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'खंडहाल' नावाचा ब्राह्मण होता, तेव्हा बोधिसत्व 'चंद' नावाचे राजकुमार होते. तरीही या बाबतीत खंडहाल श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, गिद्धकुटावर विहार करत असताना शास्त्यांनी देवदत्ताला उद्देशून सांगितलेल्या 'चंदकुमार जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे, ते आम्ही संक्षेपाने दाखवू: 'त्याची कथा संघभेदक स्कंधकात आलेलीच आहे, आणि चंदकुमार तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चंदकुमार जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. विसावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto brahmadatto nāma rāja ahosi, tadā bodhisatto tassa putto mahāpadumo nāma kumāro ahosi, tadā sorājā sakaputtaṃ corappapāte khipāpesi. Yato kutoci pitā puttānaṃ adhikataro ahosi visiṭṭho, tathapi tāva devadattoyeva adhikataro’ti idampana evanaṃ milidaraññā jetavane viharantena sathārā dvādasakanipāte ciñcaṃ māṇavikamārabbha kathitaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya vuttaṃ. ‘‘Paṭhamabodhiyañhi dasabalassa ahaṃ tadā rājaputto, evaṃ dhāretha jātakanti, evametaṃ milidaraññā imaṃ mahāpadumajātakaṃ sadhāya puttanti ekavīsatimajātakaṃ.

आणि पुन्हा, जेव्हा देवदत्त 'ब्रह्मदत्त' नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व त्याचा मुलगा 'महापदुम' नावाचा राजकुमार होते. तेव्हा त्या राजाने आपल्या मुलाला चोरप्रपातात (चोरांच्या दरीत) फेकून दिले होते. ज्या अर्थी पिता पुत्रापेक्षा श्रेष्ठ आणि विशिष्ट असतो, तरीही देवदत्तच श्रेष्ठ होता. हे वचन मिलिंद राजाने, जेतवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी द्वादकनिपातात चिंचा माणविकेला उद्देशून सांगितलेल्या 'महापदुम जातका'च्या संदर्भाने म्हटले आहे: 'दशबलांच्या प्रथम बोधीच्या वेळी मी तेव्हा राजपुत्र होतो, असे हे जातक लक्षात ठेवा.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'महापदुम जातका'च्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. एकविसावे जातक.

---

Puna ca paraṃ yadā devadatto mahāpatāpo nāma rājā ahosi, tadā bodhisatto tassa putto dhammapālo nāma kumāro ahosi, tadā so rājā sakaputtassa hathapāde sīsañca chedāpesi. Tathapi tāva devadatto yeca uttaro adhikataro’’ti idampana vacanaṃ milidaraññā veḷuvane viharantena sathārā pañcakanipāte devadattassavadhaparisakkanamārabbha kathitaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttaṃ hoti. ‘‘Athekadivasaṃ bhikkhu dhammasabhāyaṃ kathaṃ dhammapālakumāro pana ahamevā’’ti evametaṃ milidaraññā imaṃ culladhammapālajātakaṃ sadhāya vuttanti bāvīsatima jātakaṃ samattaṃ.

आणखी पुढे, जेव्हा देवदत्त 'महाप्रताप' नावाचा राजा होता, तेव्हा बोधिसत्व त्याचा 'धम्मपाल' नावाचा राजकुमार (पुत्र) होता. तेव्हा त्या राजाने आपल्या स्वतःच्या पुत्राचे हात, पाय आणि डोके कापून टाकले होते. तरीही देवदत्त हाच श्रेष्ठ आणि अधिक ठरला...' हे वचन मिलिंद राजाने, वेळुवनात विहार करत असताना शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पंचकनिपातात देवदत्ताच्या वधाच्या प्रयत्नाचा संदर्भ घेऊन सांगितलेल्या 'चुल्लधम्मपाल जातका'चा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'एका दिवशी भिक्खूंनी धम्मसभेत चर्चा केली की, धम्मपाल राजकुमार तर मीच होतो.' अशा प्रकारे मिलिंद राजाने या 'चुल्लधम्मपाल जातका'चा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. हे बाविसावे जातक समाप्त झाले.

---

Ambajātaka-dummedhajātakāni mahākapi-

अंब जातक, दुम्मेध जातक, महाकपि जातक,

---

Chaddanta-daddarañcāpi khantivādikajātakaṃ

छद्दंत जातक, दद्दर जातक आणि खंतिवादि जातक,

---

Cullanadiya-paṇḍaraka-tacchasukarajātakaṃ

चुल्लनदिय जातक, पंडरक जातक, तच्छसूकर जातक,

---

Cetiyajātakañcāpi rūrumigidajātakaṃ

चेतिय जातक आणि रुरुमिग जातक,

---

Sīlavaṃ sabbadāṭhañca laṭukikañca apaṇṇakaṃ

सीलव जातक, सब्बदाठ जातक, लटुकिक जातक आणि अपण्णक जातक,

---

Nigrodhamiga-nigrodha-cadakumārajātakaṃ

निग्रोधमिग जातक, निग्रोध जातक, चंदकुमार जातक,

---

Mahāpadumakumāra-dhammapālakajātakaṃ

महापदुमकुमार जातक, धम्मपालक जातक,

---

Iti etāni bāvīsa jātakāni yathākkamaṃ

अशी ही बावीस जातके अनुक्रमाने

---

Milido nāmupadāya nāgasenassa abravīti.

मिलिंद राजाने नागसेनांना उद्देशून सांगितली.

---

Evañca so rājā imāni jātakāni sadhāya kathevā punapi evamāha? ‘‘Bhante nāgasena, ajjekarahi ubhopi sakyakulesu jāyiṃsu. Bodhisattopi buddho ahosi. Sabbaññu lokanāyako, devadatto tassa devātidevassa sāsane pabbajivā buddhālayaṃ akāsi. Kinnukho bhante nāgasena, yaṃ mayā bhaṇitaṃ taṃ sabbampi tathaṃ udāhu vitathanti.’’

आणि अशा प्रकारे त्या राजाने या जातकांचा संदर्भ देऊन पुन्हा असे म्हटले: “भंते नागसेन, आजच्या काळात ते दोघेही शाक्य कुळात जन्मले. बोधिसत्व बुद्ध झाले, जे सर्वज्ञ आणि लोकनायक आहेत. देवदत्ताने त्या देवातिदेवाच्या शासनात प्रवज्जा घेऊन बुद्धांच्या स्थानाची (बुद्धत्वाच्या पदाची) आकांक्षा केली. भंते नागसेन, मी जे काही म्हटले आहे, ते सर्व सत्य आहे की असत्य?”

---

Jātakuddharaṇaṃ samattaṃ.

जातक-उद्धरण समाप्त झाले.

---

Gāthāsarūpaṃ

गाथांचे स्वरूप

---

Gāthāsarūpampana evaṃ veditabbaṃ?

गाथांचे स्वरूप याप्रमाणे समजून घ्यावे:

---

Milido nāma so rājā sāgalāyampuruttame

तो मिलिंद नावाचा राजा सागल नावाच्या उत्तम नगरात राहणारा,

---

Upagañchi nāgasenaṃ gaṅgā’va yathasāgaraṃ.

ज्याप्रमाणे गंगा नदी सागराकडे जाते, त्याप्रमाणे नागसेनांकडे गेला.

---

Āsajja rājā citrakathī ukkādhāraṃ tamonudaṃ apucchi nipuṇe pañhe ṭhānāṭhānagate puthū,

त्या चित्रकथी (विविध प्रकारे बोलणाऱ्या) राजाने, अज्ञानाचा अंधकार दूर करणाऱ्या आणि ज्ञानाची मशाल धारण करणाऱ्या नागसेनांच्या जवळ जाऊन, योग्य-अयोग्य स्थानांविषयीचे अनेक सूक्ष्म प्रश्न विचारले.

---

Pucchā visajjanā ceva gambhirathūpanissitā

ते प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे गंभीर अर्थावर आधारित होती,

---

Hadayaṅgamā kaṇṇasukhā abbhutā lomahaṃsanā

ती हृदयस्पर्शी, कानांना सुख देणारी, अद्भुत आणि अंगावर रोमांच उभे करणारी होती.

---

Abhidhammavinayogāḷhā suttajālasamathitā

ती अभिधम्म आणि विनयात खोलवर शिरलेली आणि सुत्तांच्या जाळ्याने सुव्यवस्थित केलेली होती.

---

Nāgasenakathā citrā opammehi nayehi ca

नागसेनांचे ते संभाषण विविध उपमांनी आणि न्यायांनी (तर्कांनी) युक्त असे चित्रमय होते.

---

Tatha ñāṇampaṇidhāya hāsayivāna mānasaṃ

त्याचप्रमाणे ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करून, मनाला आनंदित करत,

---

Suṇotha nipuṇe pañhe kaṅkhāṭṭhānavidāḷane’ti

शंकांचे स्थान छिन्नभिन्न करणारे हे सूक्ष्म प्रश्न ऐका.

---

Tenāhu?-

त्यामुळे ते म्हणाले:-

---

Bahussuto citrakathī nipuṇo ca visārado,Sāmayiko ca kusalo paṭibhāne ca kovido;

ते बहुश्रुत, चित्रकथी (विविध प्रकारे बोलणारे), निपुण, विशारद, समयोचित बोलण्यात कुशल आणि प्रतिभेत कोविद (तज्ज्ञ) होते.

---

Tepi tepiṭakā bhikkhū pañcanekāyikāpi ca,Catunekāyikā ceva nāgasenaṃ purakkharuṃ;

ते त्रिपिटकधारी भिक्खू, पाच निकायांचे ज्ञाते आणि चार निकायांचे ज्ञाते भिक्खू नागसेनांना पुढे करून चालत होते.

---

Gambhīrapañño medhāvī maggāmaggassa kovido,Uttamathamanuppatto nāgaseno visārado;

गंभीर प्रज्ञा असलेले, मेधावी, मार्ग आणि अमार्गाचे ज्ञाते, उत्तम अर्थाला (परम सत्याला) प्राप्त झालेले नागसेन विशारद होते.

---

Tehi bhikkhūhi parivuto nipuṇehi saccavādibhī,Caranto gāmanigamaṃ sāgalaṃ upasaṅkamī;

त्या निपुण आणि सत्यवादी भिक्खूंनी वेढलेले नागसेन, गावे आणि नगरांमध्ये चारिका करत सागल नगरात आले.

---

Saṅkheyyapariveṇasmiṃ nāgaseno tadā vasī,Katheti so manussehi pabbate kesarī yathā’ti;

तेव्हा नागसेन 'संख्येय' परिवेणात (विहारात) राहत होते. पर्वतावरील सिंहाप्रमाणे ते लोकांशी संवाद साधत असत.

---

Caraṇena ceva sampannaṃ sudantaṃ uttame dame,Disvā rājā nāgasenaṃ idaṃ vacanamabravi;

शील आणि आचरणाने संपन्न, उत्तम दमनाने सुदमन झालेल्या नागसेनांना पाहून राजाने हे वचन म्हटले:

---

Kathikā mayā bahū diṭṭhā sākacchā osaṭā bahū,Na tādisaṃ bhayaṃ āsi ajjatāso yathā mama;

“मी अनेक वक्ते पाहिले आहेत, अनेक चर्चांमध्ये भाग घेतला आहे, परंतु मला कधीही अशी भीती वाटली नव्हती, जशी आज वाटत आहे.

---

Nissaṃsayaṃ parājayo mama ajja bhavissati,Jayo’va nāgasenassa yathā cittaṃ na saṇṭhitanti;

आज माझा पराजय निश्चित आहे आणि नागसेनांचाच विजय होईल, कारण माझे मन स्थिर राहिलेले नाही.”

---

Bāhiragāthā

बाह्य गाथा

---

Yathā hi aṅgasambhārā hoti saddo ratho iti,Evaṃ khadhesu santesu hoti sattoti sammuti;

ज्याप्रमाणे विविध भागांच्या जोडणीमुळे 'रथ' हा शब्द (किंवा संज्ञा) वापरला जातो, त्याचप्रमाणे स्कंध अस्तित्वात असताना 'सत्त्व' (प्राणी) अशी व्यावहारिक संज्ञा होते.

---

Sīle patiṭṭhāya naro sapañeñā cittaṃ paññañca bhāvayaṃ,Ātāpī nipako bhikkhu so imaṃ vijaṭaye jaṭanti;

शीलावर प्रतिष्ठित होऊन, प्रज्ञावान मनुष्य चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करतो. असा उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू या गुंतागुंतीला (जटा) सोडवतो.

---

Ayampatiṭṭhā dharaṇīva pāṇinaṃ idañca mūlaṃ kusalābhivuddhiyā,Mukhañcidaṃ sabbajinānusāsane yo sūlakkhadho varapātimokkhiyo’ti;

ज्याप्रमाणे पृथ्वी सर्व प्राण्यांचा आधार आहे, त्याचप्रमाणे हे (शील) कुशल धर्मांच्या वृद्धीचे मूळ आहे. सर्व जिनांच्या (बुद्धांच्या) शासनात हेच मुख्य द्वार आहे, जे श्रेष्ठ प्रातिमोक्षाने सुसंरक्षित आहे.

---

Saddhāya taratī oghaṃ appamādena aṇṇavaṃ,Vīriyena dukkhaṃ acceti paññāya parisujjhati;

श्रद्धेने मनुष्य (संसाररूपी) ओघ (पूर) पार करतो, अप्रमादाने (जागरूकतेने) महासागर पार करतो, वीर्याने (प्रयत्नाने) दुःखाच्या पलीकडे जातो आणि प्रज्ञेने पूर्णपणे शुद्ध होतो.

---

Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ,Kālañca paṭikaṅkhāmi nibbisaṃ bhatako yathā;

मी मरणाचे अभिनंदन (इच्छा) करत नाही, आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा मजूर आपल्या मजुरीची वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मी केवळ काळाची (मृत्यूची) वाट पाहत आहे.

---

Nābhinadāmi maraṇaṃ nābhinadāmi jīvitaṃ,Kālañca paṭikaṅkhāmi sampajāno patissato;

मी मरणाचे अभिनंदन करत नाही, आणि जीवनाचेही अभिनंदन करत नाही. मी सजग आणि स्मृतिमान राहून केवळ काळाची वाट पाहत आहे.

---

Paṭigacceva taṃ kayirā yaṃ jaññā hitamattano,Na sākāṭikacintāya mantā dhīro parakkame;

मनुष्याने आधीच ते केले पाहिजे जे स्वतःच्या हिताचे आहे असे त्याला ठाऊक आहे. धीर पुरुषाने गाड्या चालवणाऱ्याच्या (चुकीच्या) विचाराप्रमाणे विचार करून पराक्रम करू नये.

---

Yathā sākaṭiko nāma samaṃ hivā mahāpathaṃ,Visamaṃ maggamāruyha akkhabhinno’va dhāyati;

ज्याप्रमाणे एखादा गाडीवान सपाट महामार्ग सोडून, विषम (खडबडीत) मार्गावर जातो आणि कणा (अक्ष) तुटल्यामुळे धावपळ करतो (किंवा दुःखी होतो);

---

Evaṃ dhammā apakkamma adhammamanuvattiya,Mado maccumukhampatto akkhacchinno’va socati;

त्याचप्रमाणे, धम्मापासून दूर जाऊन आणि अधम्माचे आचरण करून, मदांध झालेला मनुष्य मृत्यूच्या मुखात पडतो आणि अक्ष तुटलेल्या गाडीवानाप्रमाणे शोक करतो;

---

Allavammapaṭicchanno navadvāro mahāvaṇo,Samantato paggharati asuci pūtigadhiyo’ti;

ओल्या कातडीने झाकलेला, नऊ द्वारे (छिद्रे) असलेला हा एक मोठा व्रण (जखम) आहे, ज्यातून सर्व बाजूंनी अशुद्ध आणि दुर्गंधीयुक्त स्राव वाहत असतो;

---

Milidapañhe ṭhitā bāvīsati gāthā samattā.

मिलिन्दपन्हामध्ये असलेल्या बावीस गाथा समाप्त झाल्या.

---

Bhassappavedī vetaṇḍī atibuddhivicakkhaṇo,Milido ñāṇabhedāya nāgasenamupāgamī;

संभाषणकलेत निपुण, वितंडवादी आणि अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे मिलिंद राजे ज्ञानपरीक्षेसाठी नागसेनांकडे गेले;

---

Vasanto tassa chāyāya paripucchanto punappunaṃ,Pabhinnabuddhi huvāna so’pi āsi tipeṭako;

त्यांच्या छायेत राहून, वारंवार प्रश्न विचारून, प्रगल्भ बुद्धीचे होऊन ते स्वतःही तिपिटकधारी (त्रिपिटकज्ञ) झाले;

---

Navaṅgaṃ anumajjanto rattibhāge rahogato,Addakkhi meṇḍake pañhe dunniveṭhe saniggahe;

रात्रीच्या वेळी एकांतात बसून नवअंग (नवांग) बुद्धवचनांचे मनन करत असताना, त्यांनी सोडवण्यास कठीण आणि निग्रह करण्यास अवघड असलेले 'मेंडक प्रश्न' (द्विधा प्रश्न) पाहिले;

---

Pariyāyabhāsitaṃ athi athi sadhāya bhāsitaṃ,Sabhāvabhāsitaṃ athi dhammarājassa sāsane;

धम्मराजाच्या (बुद्धांच्या) शासनात पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) सांगितलेले, विशिष्ट हेतूने (अभिप्राय ठेवून) सांगितलेले आणि स्वभावतः (यथार्थपणे) सांगितलेले वचन आहे;

---

Tesaṃ athamaviññāya meṇḍake jinabhāsite,Anāgatamhi addhāneviggaho tatha hessati;

जिनांनी (बुद्धांनी) भाषिलेल्या त्या मेंडक प्रश्नांचा अर्थ न समजल्यामुळे, भविष्यात त्यावरून वादविवाद निर्माण होतील;

---

Hada kathimpasādetvā chejjāpessāmi meṇḍake,Tassa niddiṭṭhamaggena niddisissantyanāgate;

म्हणून, मन प्रसन्न करून मी या मेंडक प्रश्नांचे निरसन करीन; त्यांनी दाखवलेल्या मार्गानेच भविष्यातील लोक मार्गदर्शन करतील;

---

Visamaṃ sabhayaṃ ativāto paṭicchannaṃ devanissitaṃ,Patho ca saṅkamo tithaṃ aṭṭhete parivajjiyā;

विषम (खडबडीत), भययुक्त, अतिवारा असलेले, आच्छादित (लपलेले), देवांवर आश्रित असलेले, अरुंद रस्ता, पूल आणि घाट (तीर्थ) – या आठ गोष्टी वर्ज्य कराव्यात;

---

Ratto duṭṭho ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso,Ekacintī ca bālo ca ete athavināsakā;

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोहाने ग्रासलेला, अभिमानी, लोभी, आळशी, केवळ स्वतःचाच विचार करणारा आणि मूर्ख – हे (आठ) अर्थाचा (कल्याणाचा) नाश करणारे आहेत;

---

Ratto duṭṭho ca mūḷho ca bhīru āmisacakkhuko,Ithi soṇḍo paṇḍako ca navamo bhavati dārako;

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोहाने ग्रासलेला, भीरू (भित्रा), आमिषावर डोळा ठेवणारा, स्त्री, मद्यपी, नपुंसक आणि नववा लहान बालक;

---

Navete puggalā loke ittarā calitā calā,Etehi mantitaṃ guyhaṃ khippaṃ bhavati pākaṭaṃ;

जगात हे नऊ प्रकारचे लोक चंचल आणि अस्थिर मनाचे असतात; त्यांनी गुप्तपणे केलेली चर्चा लवकरच उघड होते;

---

Vasena yasapucchāhi tithavāsena yoniso,Sākacchā snehasaṃsevā patirūpavasena ca

प्रभावाने, यशाच्या चौकशीने, एकत्र वास्तव्याने, योनिशो (योग्य) मननाने, चर्चा-संवादाने, स्नेहादराने आणि योग्य वर्तनाने;

---

Etāni aṭṭha ṭhānāni buddhivisadakārakā,Yesaṃ etāni samhonti tesaṃ buddhi pabhijjati;

ही आठ स्थाने (कारणे) बुद्धीला निर्मळ करणारी आहेत; ज्यांच्यामध्ये ही असतात, त्यांची बुद्धी प्रगल्भ (तीक्ष्ण) होते;

---

Pūjīyantā asamasamā sadevamānusehi te,Na sādiyanti sakkāraṃ buddhānaṃ esa dhammatā’ti

देव आणि मनुष्यांद्वारे पूजिले जात असतानाही, ते अनुपम (असमसम) बुद्ध सत्काराची आस धरत नाहीत; बुद्धांचा हाच स्वभाव (धम्मता) आहे;

---

Ayaṃ gāthā sāriputtatherena vuttā.

ही गाथा थेर सारिपुत्तांनी म्हटली आहे.

---

Imehi aṭṭhihi tamaggapuggalaṃDevātidevaṃ naradammasārathiṃ,Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃPāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ gato’smi;

या आठ गुणांनी युक्त असलेल्या, सर्वश्रेष्ठ पुरुषाला, देवातिदेवाला, मानवांचे दमन करणाऱ्या सारथीला, समंतचक्षू (सर्वदर्शी) आणि शतपुण्यलक्षण असलेल्या बुद्धांना मी प्राण असेपर्यंत शरण गेलो आहे;

---

Jāliṃkaṇhājinaṃ dhītaṃ maddideviṃ patibbataṃ,Cajamāno nacintesiṃ bodhiyāyeva kāraṇā;

(Jātakagāthā)

जाली, माझी कन्या कन्हाजिना आणि पतिव्रता मद्दी देवी यांचा त्याग करताना मी केवळ बोधीच्या प्राप्तीसाठीच विचार केला (दुसरा कोणताही विचार केला नाही); (जातकगाथा)

---

Na antalikkhe na samuddamajjheNa pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa,Na vijjati so jagatippadesoYathaṭṭhitaṃ nappasaheyya maccu;

आकाशात नाही, समुद्राच्या मध्यभागी नाही, की पर्वतांच्या कपारीत प्रवेश करूनही नाही; या जगात अशी कोणतीही जागा अस्तित्वात नाही, जिथे राहून मृत्यू माणसाला पराभूत करू शकणार नाही;

---

Kāyena saṃvaro sādhu sādhuvācāya saṃvaro,Manasā saṃvaro sādhu sādhu sabbathasaṃvaro;

कायेने (शरीराने) संयम राखणे चांगले आहे, वाणीने संयम राखणे चांगले आहे, मनाने संयम राखणे चांगले आहे आणि सर्व प्रकारे संयम राखणे कल्याणकारी आहे;

---

Acetanaṃ brāhmaṇa assuṇantaṃJānaṃ ajānantamimaṃ palāsaṃ,Āraddhavīriyo dhuvamappamattoSukhaseyyaṃ pucchasi kissa hetu’ti;

(Jātakagāthā)

हे ब्राह्मणा! अचेतन, न ऐकणाऱ्या आणि काहीही न जाणणाऱ्या या पळसाच्या झाडाला तू वीर्यवान (प्रयत्नशील) आणि सदैव अप्रमत्त (सावध) राहून कोणत्या कारणासाठी सुखाच्या झोपेविषयी विचारत आहेस? (जातकगाथा)

---

Iti phadana rukkho’pi tāvade ajjhabhāsatha,Mayhampi vacanaṃ athi bhājadvāja suṇohi me’ti;

(Jātakagāthā)

तेव्हा त्या फंदन वृक्षानेही असे म्हटले: "हे भारद्वाजा! माझेही काही सांगणे आहे, ते तू ऐक." (जातकगाथा)

---

Cudassa bhattaṃ bhuñjivā kammārassā’ti me sutaṃ,Ābādhaṃ samphusī dhīro pabāḷhaṃ māraṇantikatti

"लोहार चुंदाचे भोजन ग्रहण केल्यानंतर, त्या धीर (बुद्धांना) अत्यंत तीव्र आणि प्राणघातक वेदना (आजार) झाली," असे मी ऐकले आहे;

---

Sathavāto bhayaṃ jātaṃ niketā jāyatī rajo,Aniketamasathavaṃ etaṃ ve munidassananti;

(Jinabhāsitā minidena vuttā)

आसक्तीतून (सहवासातून) भय निर्माण होते आणि घरापासून (आश्रयापासून) धूळ (क्लेश) उत्पन्न होते; अनासक्त आणि गृहहीन असणे, हेच मुनींचे दर्शन आहे; (जिनांनी भाषिलेली आणि मिलिंदाने म्हटलेली)

---

Sasamuddapariyāyaṃ mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ,Na icche saha nidāya evaṃ sayha vijānahīti;

(Jātakagāthā lomakassapena vuttā)

समुद्राने वेढलेली आणि सागराचे कुंडल घातलेली ही संपूर्ण पृथ्वीही मला निद्रेच्या (अज्ञानाच्या) मोबदल्यात नको आहे; हे सय्ह, तू असे समज; (लोमकस्सपाने म्हटलेली जातकगाथा)

---

Vadhissametanti parāmasantoKāsāvamaddakkhi dhajaṃ isīnaṃ,Dukkhena phuṭṭhassudapādi saññāArahaddhajo sabbhi avajjharūpo’ti;

(Jātakagāthā chaddantanāgarājena vuttā)

"मी याला मारीन" असा विचार करून स्पर्श करत असतानाच, त्याने ऋषींचा ध्वज असलेले काषाय वस्त्र पाहिले; दुःखाने व्याकुळ झालेल्या त्याला ही जाणीव झाली की, अरहंतांचा ध्वज सज्जनांसाठी अवध्य (न मारण्यायोग्य) असतो; (षड्दंत नागराजाद्वारे म्हटलेली जातकगाथा)

---

Gāthābhigītamme abhojaneyyaṃSampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo,Gāthābhigītaṃ panudanti buddhāDhamme sati brāhmaṇa vuttiresā;

(Suttānipātagāthā jinabhāsitā)

"गाथा गायन करून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोज्य (न खाण्यायोग्य) आहे; हे ब्राह्मणा! सत्य पाहणाऱ्यांचा हा धम्म नाही. बुद्ध गाथा गायनाने मिळालेल्या अन्नाचा त्याग करतात; जोपर्यंत धम्म अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत हीच त्यांची उपजीविकेची पद्धत आहे;" (जिनांनी भाषिलेली सुत्तनिपात गाथा)

---

Na me ācariyo atha sadiso me na vijjati,Sadevakasmiṃ lokasmiṃ nathi me paṭipuggalo’ti;

(Khadhakagāthā jinabhāsitā)

"माझा कोणीही आचार्य (गुरु) नाही आणि माझ्यासारखा दुसरा कोणी अस्तित्वात नाही; देवलोकासह संपूर्ण जगात माझ्या तोडीचा कोणीही प्रतिपुद्गल (प्रतिस्पर्धी) नाही;" (जिनांनी भाषिलेली खंधक गाथा)

---

Vipulo rājagahikānaṃ giriseṭṭho pavuccati,Seto himavataṃ seṭṭho ādicco aghagāminaṃ;

राजगृहातील पर्वतांमध्ये विपुल पर्वत श्रेष्ठ मानला जातो, हिमालयातील पर्वतांमध्ये श्वेत (कैलास) पर्वत श्रेष्ठ आहे, आकाशात फिरणाऱ्यांमध्ये सूर्य श्रेष्ठ आहे;

---

Samuddo’dadhinaṃ seṭṭho nakkhattānañca cadimā,Sadevakassa lokassa buddho aggo pavuccatīti;

जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे आणि नक्षत्रांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे; त्याचप्रमाणे देवलोकासह संपूर्ण जगात बुद्ध सर्वश्रेष्ठ मानले जातात;

---

(Dve gāthā māṇavakadevaputtena vuttā nāgasenatherena vuttā)

(या दोन गाथा माणवक देवपुत्राने म्हटल्या असून थेर नागसेनांनी उद्धृत केल्या आहेत)

---

Eko manopasādo saraṇagamanaṃ añjalippaṇāmo vā,Ussahate tārayituṃ mārabalanisūdane buddhe’ti;

(Ayaṃ gāthā sāriputtatherenābhatā)

मारबलाचा नाश करणाऱ्या बुद्धांच्या प्रति केवळ एक वेळची मनःप्रसन्नता, शरण जाणे किंवा हात जोडून नमस्कार करणे देखील (संसारसागरातून) तारून नेण्यास समर्थ ठरते; (ही गाथा थेर सारिपुत्तांनी उद्धृत केली आहे)

---

Ārahatha nikkhamatha yujjatha buddhasāsane,Dhunātha maccuno senaṃ naḷāgāraṃ’va kuñjaro’ti;

(Jinabhāsitā milidena vuttā)

"आरंभ करा, निष्क्रमण करा (गृहत्याग करा), बुद्धशासनात प्रयत्नशील व्हा; मृत्यूच्या सेनेचा तसाच नाश करा, ज्याप्रमाणे हत्ती गवताची झोपडी चिरडून टाकतो;" (जिनांनी भाषिलेली आणि मिलिंदाने म्हटलेली)

---

Yo sīla vā dussīlesu dadāti dānaṃDhammena laddhaṃ supasanna citto,Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ ulāraṃTaṃ ve dānaṃ dāyakato visujjhatī’ti;

(Ayaṃ nāgasenena ābhatā)

"जो शीलवान मनुष्य, अधार्मिकाला (दुःशीलाला) धम्मपूर्वक मिळवलेले दान प्रसन्न चित्ताने देतो आणि कर्माच्या महान फळावर दृढ विश्वास ठेवतो, ते दान दात्याच्या बाजूने शुद्ध होते;" (ही गाथा नागसेनांनी उद्धृत केली आहे)

---

Na me dessā ubho puttā maddī devī na appiyā,Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ tasmā piye adāsahanti;

"मला माझे दोन्ही पुत्र अप्रप्रिय नव्हते, की मद्दी देवी नावडती नव्हती; परंतु मला सर्वज्ञता (सर्वज्ञत्व) अधिक प्रिय होती, म्हणूनच मी माझ्या प्रियजनांचे दान केले;"

---

Sahassagghañhi maṃ tāto brāhmaṇassa pitā adā,Atho kaṇhājinaṃ kaññaṃ hathinañca satena cā’ti;

"कारण माझ्या वडिलांनी मला आणि माझी कन्या कन्हाजिना हिला शंभर हत्तींसह त्या ब्राह्मणाला दिले होते;"

---

Jigacchāya pipāsāya ahinā daṭṭho visena ca,Aggi udaka sattīhi akāle tatha miyyati;

भूक, तहान, सर्पदंश आणि विषबाधा, तसेच अग्नी, पाणी किंवा शस्त्रांमुळे मनुष्य अकाली मृत्यू पावतो;

---

Anumānapañhe vuccamānā imā gāthā sallakkhetabbā?

अनुमानप्रश्नामध्ये सांगितलेल्या या गाथा लक्षात घेतल्या पाहिजेत का?

---

Bahu jane tārayivā nibbuto upadhikkhaye,Anumānenañātabbaṃ’athi so dīpaduttamo’ti;

अनेक लोकांना (संसारसागरातून) तारून, उपाधींच्या क्षयाने परिनिर्वाण पावलेले ते 'द्विपदोत्तम' (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ/सर्वश्रेष्ठ दीप) अस्तित्वात आहेत, हे अनुमानाने जाणावे.

---

Kammamūlaṃ gahetvāna āpaṇaṃ upagacchatha,Ārammaṇaṃ kiṇivāna tato muccatha muttiyāti;

कर्माचे भांडवल (कर्ममूल्य) घेऊन बाजारात जा, आणि (ध्यान) आलंबन खरेदी करून त्याद्वारे विमुक्ती मिळवून मुक्त व्हा.

---

Na pupphagadho paṭivātameti na cadanaṃ tagaramallikā vā,Satañca gadho paṭivātameti sabbā disāsappuriso pavāti;

फुलांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला जात नाही, तसेच चंदन, तगर किंवा मोगऱ्याचाही जात नाही; परंतु सत्पुरुषांचा सुगंध वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेलाही जातो. सत्पुरुष सर्व दिशांना सुगंधित करतात.

---

Cadanaṃ tagaraṃ vāpi uppalaṃ atha vassikī,Etesaṃ gadhajātānaṃ sīlagadho anuttaro;

चंदन, तगर, कमळ किंवा चमेली या सर्व प्रकारच्या सुगंधांमध्ये शील-सुगंध हाच सर्वोत्तम आहे.

---

Appamatto aya gadho yavāyaṃ nagaracadanī,Yo ca sīlavataṃ gadho vāta devesu uttamo’ti;

तगर आणि चंदनाचा हा जो सुगंध आहे तो अत्यंत अल्प आहे; परंतु शीलवंतांचा जो सुगंध आहे, तो देवांमध्येही सर्वोत्तम होऊन दरवळतो.

---

Kammamūlaṃ janā davā gaṇhanti amataṃ phalaṃ,Tena te sukhitā honti ye kītā amataṃ phalanti;

लोक कर्माचे मूल्य देऊन अमृतफळ प्राप्त करतात; ज्यांनी ते अमृतफळ विकत घेतले आहे, ते त्यामुळे सुखी होतात.

---

Ye keci loke agadā visānaṃ paṭibāhakā,Dhammāgadasamaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti;

जगात विषाचा नाश करणारी जी काही औषधे आहेत, त्यांपैकी धम्मरूप औषधासारखे दुसरे कोणतेही औषध नाही; म्हणून हे भिक्खूंनो, तुम्ही याचे प्राशन करा.

---

Ye keci osadhā loke vijjanti vividhā bahū,Dhammosadha samaṃ nathi etaṃ pivatha bhikkhavo’ti;

जगात विविध प्रकारची जी अनेक औषधे अस्तित्वात आहेत, त्यांपैकी धम्मरूप औषधासारखे दुसरे कोणतेही औषध नाही; म्हणून हे भिक्खूंनो, तुम्ही याचे प्राशन करा.

---

Dhammosadhaṃ pivivāna ajarāmaraṇā siyuṃ,Bhāvayivā ca passivā nibbutā upadhikkhaye’ti;

धम्मरूप औषधाचे प्राशन करून ते जरा आणि मरणापासून मुक्त होतात; आणि (विपश्यनेची) भावना करून व साक्षात्कार करून, उपाधींच्या क्षयाने परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

---

Byādhitaṃ janataṃ disvā amatāpaṇaṃ pasārayī,Kammena taṃ kiṇivāna amatamādetha bhikkhavo’ti;

लोकांना व्याधीग्रस्त पाहून त्यांनी अमृताचा बाजार मांडला; हे भिक्खूंनो, कर्माच्या मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही अमृत प्राप्त करा.

---

Evarūpāni sīlānisanti buddhassa āpaṇe,Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti;

बुद्धांच्या बाजारामध्ये अशा प्रकारची शिले आहेत; कर्माच्या मूल्याने ती खरेदी करून तुम्ही हे (शील) रत्न परिधान करा.

---

Samādhiratanamālassa kuvitakkā na jāyare,Na ca vikkhippate cittaṃ etaṃ tumhe piladhathā’ti;

समाधीरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याच्या मनात कुविचार उत्पन्न होत नाहीत आणि त्याचे चित्त विचलित होत नाही; म्हणून तुम्ही हे परिधान करा.

---

Paññāratanamālassa na ciraṃ vattate bhavo,Khippaṃ phasseti amataṃ na ca so rocate bhave’ti;

प्रज्ञारूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याचा संसार (भवचक्र) फार काळ टिकत नाही; तो त्वरित अमृताचा (निर्वाणाचा) स्पर्श करतो आणि त्याला संसारात रस राहत नाही.

---

Maṇimālādharaṃ gehajano sāmiṃ udikkhati,Vimuttiratanamālantu udikkhanti sadevakā’ti;

मण्यांची माळ परिधान करणाऱ्या मालकाकडे त्याचे कुटुंबीय पाहतात; परंतु विमुक्तीरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याकडे देवलोकासह सर्व लोक आदराने पाहतात.

---

Yena ñāṇena bujjhanti ariyā katakiccataṃ,Taṃ ñāṇaratanaṃ laddhuṃ vāyametha jinorasā’ti;

ज्या ज्ञानामुळे आर्य जन आपले कर्तव्य पूर्ण झाल्याचे (कृतकृत्यता) जाणतात, ते ज्ञानरूपी रत्न प्राप्त करण्यासाठी, हे जिनपुत्रांनो, तुम्ही प्रयत्न करा.

---

Paṭisambhidā kiṇivānañāṇena phassayeyya yo,Asambhīto anubbiggo atirocati sadevake’ti;

जो प्रतिसंभिदा खरेदी करून ज्ञानाने त्याचा स्पर्श करतो, तो निर्भय आणि उद्वेगरहित होऊन देवलोकासह सर्व लोकांमध्ये अतिशय शोभून दिसतो.

---

Bojjhaṅgaratanamālassa udikkhanti sadevakā,Kammena taṃ kiṇivāna ratanaṃ vo piladhathā’ti;

बोझ्झंगरूपी रत्नांची माळ परिधान करणाऱ्याकडे देवलोकासह सर्व लोक पाहतात; कर्माच्या मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही हे रत्न परिधान करा.

---

Āyu ārogatā vaṇṇaṃ saggaṃ uccākulīnatā,Asaṅkhatañca amataṃ athi sabbāpaṇe jine;

आयुष्य, आरोग्य, वर्ण (सौंदर्य), स्वर्ग, उच्च कुळात जन्म आणि असंस्कृत (असंखत) अमृत (निर्वाण) – हे सर्व जिनांच्या बाजारामध्ये उपलब्ध आहे.

---

Appena bahukenāpi kammamūlena gayhati,Kiṇivā saddhāmūlena samiddhā hotha bhikkhavo;

थोड्या किंवा जास्त कर्माच्या मूल्याने ते प्राप्त केले जाऊ शकते; म्हणून हे भिक्खूंनो, श्रद्धारूपी मूल्याने ते खरेदी करून तुम्ही समृद्ध व्हा.

---

Bhavatīha-

येथे असे म्हटले आहे –

---

Vītarāgā vītadosā vītamohā anāsavā,Vītataṇhā anādānā dhammanagare vasanti te;

जे वीतरागी, वीतद्वेषी, वीतमोही, अनासव, तृष्णारहित आणि उपादानरहित आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Āraññakā dhūtadharā dhāyino lūkhacīvarā,Vivekābhiratā dhīrā dhammanagare vasanti te’ti;

जे अरण्यवासी, धुतंग पाळणारे, ध्यानी, खडबडीत चीवर परिधान करणारे, विवेकात रमणारे आणि धीर आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Nesajjikā sathatikā atho’pi ṭhānavaṅkamā,Paṃsukūladharā sabbe dhammanagare vasanti te;

जे केवळ बसून राहण्याचे व्रत पाळणारे, स्मृतिमान, तसेच उभे राहून व चंक्रमण करून साधना करणारे आणि पांसुकूल चीवर परिधान करणारे आहेत, ते सर्व या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Ticīvaradharā sabbe cammakhaṇḍacatuthakā,Ratā ekāsane viññu dhammanagare vasanti te;

जे त्रिचीवर धारण करणारे, चर्मखंडाचा चौथा भाग म्हणून वापर करणारे आणि एकाच आसनावर भोजन करण्यात रमणारे सुज्ञ लोक आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Appicchā nipakā dhīrā appāhārā alolupā,Lābhālābhena santuṭṭhā dhammanagare vasanti te;

जे अल्पेच्छ, चतुर, धीर, अल्पाहारी, अलोलुपी आणि लाभ-अलाभाने संतुष्ट राहणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Dhāyī dhānaratā dhīrā santacittā samāhitā,Ākiñcaññaṃ pathayānā dhammanagare vasantī te;

जे ध्यानी, ध्यानमग्न, धीर, शांतचित्त, समाधीस्थ आणि अकिंचनतेची इच्छा बाळगणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Paṭipannā phalaṭṭhā ca sekkhā phalasamaṅgino,Āsiṃsakā uttamathaṃ dhammanagare vasanti te;

जे मार्गावर आरूढ (प्रतिपन्न) आहेत, फलप्राप्त आहेत, शैक्ष आहेत, फलयुक्त आहेत आणि उत्तम अर्थाची आकांक्षा बाळगणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Sotāpannā ca vimalā sakadāgāmino ca ye,Anāgāmī ca arahanto dhammanagare vasanti te;

जे विमल सोतापन्न, सकदागामी, अनागामी आणि अरहंत आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Satipaṭṭhānakusalā bojjhaṅgabhāvanāratā,Vipassakā dhammadharā dhammanagare vasanti te;

जे सतिपट्ठान साधनेत कुशल, बोझ्झंग भावनेत रमणारे, विपश्यना करणारे आणि धम्म धारण करणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Iddhipādesu kusalā samādhibhāvanāratā,Sammappadhānamanuyuttā dhammanagare vasanti te;

जे इद्धिपाद साधनेत कुशल, समाधी भावनेत रमणारे आणि सम्मप्पधान साधनेत मग्न असणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Abhiññāpāramippattā pettike gocare ratā,Antaḷikkhamhi caraṇā dhammanagare vasanti te;

जे अभिज्ञांमध्ये पारगामी झालेले, पितृ-परंपरेच्या क्षेत्रात रमणारे आणि आकाशात गमन करणारे आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Okkhittacakkhu mitabhāṇī guttadvārā susaṃvutā,Sudantā uttame dame dhammanagare vasanti te;

जे खाली नजर ठेवणारे, मोजकेच बोलणारे, इंद्रियांचे रक्षण करणारे, सुसंयत आणि उत्तम संयमाने सुदंत आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Tevijjā jaḷabhiññā ca iddhiyā pāramiṃ gatā,Pañañāya pāramippattā dhammanagare vasanti te;

जे त्रिविद्य, षडभिज्ञ, ऋद्धींमध्ये पारंगत आणि प्रज्ञेमध्ये पारमिता प्राप्त आहेत, ते या धम्मनगरात निवास करतात.

---

Yathāpi nagaraṃ disvā suvibhattaṃ manoramaṃ,Anumānena jānanti vaḍḍhakissa mahattanaṃ;

ज्याप्रमाणे एखादे सुविभक्त आणि मनोहारी नगर पाहून, लोक अनुमानाने त्याच्या वास्तुविशारदाच्या महानतेचा अंदाज लावतात;

---

Tatheva lokanāthassa disvā dhammapuraṃ varaṃ,Anumānena jānanti athi so bhagavā iti;

त्याचप्रमाणे लोकनाथांचे हे श्रेष्ठ धम्मपूर पाहून, लोक अनुमानाने जाणतात की ते भगवान खरोखरच अस्तित्वात आहेत.

---

Anumānenajānanti ūmiṃ disvāna sāgare,Yathā’yaṃ dissate ūmī mahanto so bhavissati;

ज्याप्रमाणे समुद्रातील लाट पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, जर ही लाट अशी दिसत आहे, तर तो समुद्र किती विशाल असेल;

---

Tathā buddhaṃ sokanudaṃ sabbathamaparājitaṃ,Taṇhakkhayamanuppattambhavasaṃsāramocanaṃ;

त्याचप्रमाणे शोक दूर करणारे, सर्व प्रकारे अपराजित असणारे, तृष्णेचा क्षय प्राप्त केलेले आणि भवसंसारातून मुक्त करणारे बुद्ध;

---

Anumānena ñātabbaṃ ūmiṃ disvā sadevake,Yathā dhammumivippharo aggo buddho bhavissati;

देवलोकासह सर्व लोकांमध्ये पसरलेली धम्मरूपी लाट पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, बुद्ध हेच सर्वश्रेष्ठ आहेत.

---

Anumānena jānanti disvā accuggataṃ giriṃ,Yathā accuggato esa himavā so bhavissati;

ज्याप्रमाणे एखादा अतिशय उंच पर्वत पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, हा जो अत्यंत उंच पर्वत दिसत आहे, तो नक्कीच लय असेल;

---

Tathā disvādhammagiriṃ sītībhutaṃ nirūpadhiṃ,Accuggataṃ bhagavato acalaṃ suppatiṭṭhitaṃ;

त्याचप्रमाणे भगवंतांचा अत्यंत उंच, अचल, सुप्रतिष्ठित, शीतल आणि उपाधिरहित असा धम्मरूपी पर्वत पाहून (अनुमानाने त्यांच्या महानतेची जाणीव होते).

---

Anumānena ñātabbaṃ disvāna dhammapabbataṃ,Tathā hi so mahāvīro aggo buddho bhavissati;

धम्मपर्वत पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, तसेच ते महावीर सर्वश्रेष्ठ बुद्ध होतील.

---

Yathāpi gajarājassa padaṃ disvāna mānusā,Anumānenajānanti mahā esa gajo iti;

ज्याप्रमाणे गजराजाचे (हत्तीच्या राजाचे) पाऊल पाहून लोक अनुमानाने जाणतात की, 'हा मोठा हत्ती आहे';

---

Tatheva buddhanāgassa padaṃ disvā vibhāvino,Anumānena jānanti uḷāro so bhavissati;

त्याचप्रमाणे बुद्धरूपी श्रेष्ठ हत्तीचे (बुद्धनागाचे) पाऊल पाहून बुद्धिमान लोक अनुमानाने जाणतात की, 'ते महान होतील';

---

Anumānenajānanti bhīte disvāna kummige,Migarājassa saddenabhītā’me kummigā iti;

भ्यालेल्या लहान प्राण्यांना पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'मृगराजाच्या (सिंहाच्या) गर्जनेने हे लहान प्राणी भयभीत झाले आहेत';

---

Tatheva tithiye disvā vithaddhe bhītamānase,Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena gajjitaṃ;

त्याचप्रमाणे भयभीत मनाच्या आणि स्तंभित झालेल्या तीर्थिक लोकांना पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मराजांनी गर्जना केली आहे';

---

Nibbutaṃ pathaviṃ disvā haritapattaṃ mahodakaṃ,Anamānena jānanti mahāmeghena nibbutaṃ;

शांत झालेली पृथ्वी, हिरवी पाने आणि मुबलक पाणी पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'महामेघाने (मोठ्या पावसाने पृथ्वीला) शांत केले आहे';

---

Tathevimaṃ janaṃ disvā āmoditapamoditaṃ,Anumānena ñātabbaṃ dhammarājena tappitaṃ;

त्याचप्रमाणे या लोकांना अत्यंत आनंदित व प्रफुल्लित पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मराजांनी (त्यांना धम्माने) तृप्त केले आहे';

---

Laggaṃ disvā bhisaṃ paṅkaṃ kalaladdagataṃ mahiṃ,Anumānena jānanti vārikkhadho mahā gato;

चिखलात रुतलेले कमळाचे कंद आणि चिखलमय झालेली जमीन पाहून अनुमानाने जाणतात की, 'पाण्याचा मोठा लोंढा येथून गेला आहे';

---

Tathevimaṃ janaṃ disvā rajopakkhasamāhitaṃ,Vahitaṃ dhammanadiyā vissaṭṭhaṃ dhammasāgare;

त्याचप्रमाणे या लोकांना रागरूपी धुळीने माखलेले असूनही धम्मरूपी नदीने वाहून नेलेले आणि धम्मरूपी सागरात विसर्जित झालेले पाहून;

---

Dhammāmatagataṃ disvā sadevakamimaṃ mahiṃ,Anumānena ñātabbaṃ dhammakkhadho mahā gato;

देवलोकासह या पृथ्वीला धम्मरूपी अमृताप्रत गेलेले पाहून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'धम्मरूपी मोठा स्कंध येथून गेला आहे';

---

Anumānena jānanti ghāyivā gadhamuttamaṃ,Yathā’yaṃ vāyatī gadho hessanti pupphitā dumā;

उत्कृष्ट सुगंध घेऊन अनुमानाने लोक जाणतात की, 'ज्या अर्थी हा सुगंध दरवळत आहे, त्या अर्थी वृक्ष बहरलेले असतील';

---

Tathevāyaṃ sīlagadho pavāyati sadevake,Anumānena ñātabbaṃ athi buddho anuttaro’ti;

त्याचप्रमाणे हा शीलरूपी सुगंध देवलोकासह सर्वत्र दरवळत आहे, यावरून अनुमानाने हे जाणले पाहिजे की, 'अनुत्तर बुद्ध अस्तित्वात आहेत';

---

Anumānapañhaṃ.

अनुमान प्रश्न समाप्त.

---

Passatāraññake bhikkhū ajjhogāḷhe dhute guṇe,Puna passati gihi rājā anāgāmiphale ṭhite;

अरण्यवासी भिक्खूंना धुतगुणांमध्ये मग्न झालेले पाहून, पुन्हा राजा गृहस्थांना अनागामी फलावर प्रतिष्ठित झालेले पाहतो;

---

Ubho’pi te vilokevā uppajji saṃsayo mahā,Bujjheyya ce gihidhamme dhutaṅgaṃ nipphalaṃ siyā;

या दोघांनाही पाहून (राजाच्या मनात) मोठा संशय निर्माण झाला की, 'जर गृहस्थ धर्मातच (निर्वाण) जाणता येत असेल, तर धुतांग निष्फळ ठरेल';

---

Paravādivādamathanaṃ nipuṇaṃ piṭakattaye,Hada pucche kathiseṭṭhaṃ so me kaṅkhaṃ vinossatī’ti

चला, परवाद्यांच्या वादाचे मंथन करणाऱ्या, तिपिटकात निपुण असलेल्या आणि श्रेष्ठ वक्त्याला मी विचारतो, ते माझी शंका दूर करतील.

---

Meṇḍakapañhe ṭhitā dvāsīti gāthā samattā.

मेंडक प्रश्नातील ब्याऐंशी (८२) गाथा समाप्त झाल्या.

---

Milidappakaraṇe sabbā gāthā sampiṇḍitā caturādhikasatagāthā honti.

मिलिन्दपन्हामधील सर्व गाथा मिळून एकूण एकशे चार (१०४) गाथा होतात.

---

Milidappakaraṇe sabbagāthāsarūpagahaṇaṃ samattaṃ.

मिलिन्दपन्हामधील सर्व गाथांचे स्वरूप ग्रहण समाप्त झाले.

---

Saṃkhyāsarūpaṃ

संख्या स्वरूप

---

Saṅkhyāsarūpaṃ pana evaṃ veditabbaṃ. Eka-dvi-ti-catu-pañca-cha-satta-aṭṭha-nava-dasa-ekādasa-dvādasa- terasa-cuddasa-soḷasa-sattarasa-aṭṭhārasa-ekūnavīsati-pañcavīsati-aṭṭhavīsati-tiṃsā -chasaṭṭhi-diyaḍḍhasatanti pañcavīsatividhā saṅkhyā. Tatha buddho eko, pathavi ekā, samuddo eko, sineru eko, devaloko eko, brahmaloko eko’ti cha ekakā milidappakaraṇe āgatā.

संख्या स्वरूप याप्रमाणे जाणावे. एक, दोन, तीन, चार, पाच, सहा, सात, आठ, नऊ, दहा, अकरा, बारा, तेरा, चौदा, सोळा, सतरा, अठरा, एकूणवीस, पंचवीस, अठ्ठावीस, तीस, सहासष्ट आणि दीडशे अशा पंचवीस प्रकारच्या संख्या आहेत. त्यामध्ये बुद्ध एक, पृथ्वी एक, समुद्र एक, सिनेरू (मेरू पर्वत) एक, देवलोक एक आणि ब्रह्मलोक एक - हे सहा 'एकक' मिलिन्दपन्हामध्ये आले आहेत.

---

Dve athavase sampassamānā bhagavatā vihāradānaṃ anuññātaṃ? Vihāradānaṃ nāma sabbabuddhehi vaṇṇitaṃ anumataṃ thomitaṃ pasathaṃ vihāradānaṃ davā devamanussā jātijarābyādhimaraṇehi muccissanti. Vihāre sati bhikkhū bhikkhuniyo vā katokāsā dassanakāmānaṃ sulabhadassanaṃ bhavissantī’ti.

कोणत्या दोन कारणांना पाहून भगवंतांनी विहारदान अनुमत केले? विहारदान हे सर्व बुद्धांनी वर्णिलेले, अनुमत केलेले, स्तुती केलेले आणि प्रशंसिलेले आहे. विहारदान देऊन देव आणि मनुष्य हे जन्म, जरा, व्याधी आणि मृत्यूपासून मुक्त होतील. विहार असल्यावर भिक्खू किंवा भिक्खुणी यांना अवकाश प्राप्त होईल आणि दर्शन इच्छिणाऱ्यांना त्यांचे दर्शन सुलभ होईल.

---

Dve athavase paṭicca sabbabuddhā attanā nimmitaṃ catupaccayaṃ na paribhuñjanti? Aggadakkhiṇeyyo sathā’ti bahū devamanussā catupaccayaṃ datvā dukkhā muccissanti. Buddhā paṭihāriyaṃ kavā jīvitavuttiṃ pariyesantī’ti parūpavādalopanathañcāti.

कोणत्या दोन कारणांमुळे सर्व बुद्ध स्वतः निर्माण केलेल्या चतुःप्रत्ययांचा उपभोग घेत नाहीत? 'शास्ता हे सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेस पात्र आहेत' असे मानून अनेक देव आणि मनुष्य चतुःप्रत्यय देऊन दुःखातून मुक्त होतील. आणि 'बुद्ध प्रातिहार्य करून उपजीविका शोधतात' या परनिंदेचे निवारण करण्यासाठी.

---

Dve akammajā ahetujā anutujā? Ākāso nibbānañcā’ti

कोणत्या दोन गोष्टी अकर्मज, अहेतुज आणि अनृतुज आहेत? आकाश आणि निर्वाण.

---

Dve athavase sampassamānena vessantarena raññā dve puttā dinnā? Dānapathova me na parihāyissati, ime kumārā mūlajalāhārabhuñjanadukkhato mucacissantī’ti.

कोणत्या दोन कारणांना पाहून राजा वेस्संतराने आपल्या दोन पुत्रांचे दान केले? 'माझा दानमार्ग नष्ट होणार नाही' आणि 'हे कुमार कंदमुळे व पाणी खाण्याच्या दुःखातून मुक्त होतील'.

---

Udakassa dve guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sītalabhāvo, pītassa ghammavinayanabhāvo cā’ti.

पाण्याचे कोणते दोन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? शीतलता आणि प्यायल्यावर उष्णता दूर करणे.

---

Asatiyā ajānanena cā’ti dvīhi kāraṇehi āpattiṃ āpajjantī’ti cha dukā āgatā.

अस्मृती आणि अज्ञान या दोन कारणांमुळे भिक्खू आपत्तीला प्राप्त होतात - हे सहा 'द्विक' आले आहेत.

---

Sītena uṇhena atibhojanenā’ti tīhi ākārehi pittaṃ kuppati.

थंडी, उष्णता आणि अतिभोजन या तीन कारणांमुळे पित्त प्रकोपित होते.

---

Sītena uṇhena annāpānena cā’ti tahī ākārehi semhaṃ kuppati.

थंडी, उष्णता आणि अन्न-पाण या तीन कारणांमुळे कफ प्रकोपित होतो.

---

Buddhavaṃsatāya dhammagarukatāya bhikkhubhumimahantatāyā’ti tīhi kāraṇehi pātimokkhaṃ paṭicchannaṃ kārāpeti.

बुद्धवंशामुळे, धम्माच्या आदरामुळे आणि भिक्खू भूमीच्या महानतेमुळे - या तीन कारणांमुळे पातिमोक्ख गुप्त ठेवले जाते.

---

Agadassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Gilānakānaṃ parisaraṇaṃ rogavināsanaṃ amatakaraṇanti.

औषधाचे कोणते तीन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? आजारी लोकांचे रक्षण करणे, रोगाचा नाश करणे आणि अमृतत्व प्रदान करणे.

---

Maṇiratanassa tayo guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Sabbakāmadadaṃ nahāsakaraṃ ujjotathakaranti.

मणिरत्नाचे कोणते तीन गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? सर्व इच्छा पूर्ण करणे, आल्हाददायक असणे आणि प्रकाश देणे.

---

Ratanacadanassa tayo guṇā? Vaṇṇasampanno gadhasampanno rasasampanno’ti satta tikā vuttā.

रत्नचंदनाचे कोणते तीन गुण आहेत? वर्णसंपन्न, गंधसंपन्न आणि रससंपन्न - हे सात 'त्रिक' सांगितले आहेत.

---

Sappimaṇḍassa tayo guṇā? Vaṇṇasamapanno, gadhasampanno, rasasampanno’ti sattatikā vuttā diṭṭhadhammaphāsuvihāratāya anavajjaguṇabahulatāyaasesaariyavīthibhāvato sabbabuddhapasathatāyāti ime cattāro athavase sampassamānā buddhā paṭisallānaṃ sevanti.

तूपमंडाचे कोणते तीन गुण आहेत? वर्णसंपन्न, गंधसंपन्न आणि रससंपन्न - हे सात त्रिक सांगितले आहेत. या जन्मात सुखाने विहरण्यासाठी, निर्दोष गुणांच्या बहुलतेसाठी, संपूर्ण आर्यमार्गाच्या स्वरूपासाठी आणि सर्व बुद्धांनी प्रशंसिलेले असल्यामुळे - या चार कारणांना पाहून बुद्ध एकांताचे सेवन करतात.

---

Ninnatāya dvāratāya ciṇṇatāya samudācaritattāti catuhi ākārehi manoviññāṇaṃ dvipañcaviññāṇe anupavattati.

प्रवणता, द्वारभाव, सवय आणि आचरण या चार कारणांमुळे मनोविज्ञानाचा द्विपंचविज्ञानामध्ये अनुप्रवृत्ती होते.

---

Kammavasena yonivasena kulavasena āyācanavasenā’ti catunnaṃ sannipātānaṃ vasena gabbhassāvakkanti hoti.

कर्म, योनी, कूळ आणि प्रार्थना या चार घटकांच्या संयोगामुळे गर्भाची अवक्रांती (प्रवेश) होते.

---

Adiṭṭhantarāyo, uddissakatassa antarāyo, upakkhaṭantarāyo paribhogantarāyo’ti cattāro antarāyā tesu adiṭṭhantarāyo bhagavato athi, sesā tayo nathi, uddissakatassa byāmappabhāya sabbaññutañāṇassa jīvitassa cā’ti catunnaṃ antarāyābhāvā.

अदृष्ट अंतराय, उद्दिष्ट अंतराय, उपकृत अंतराय आणि परिभोग अंतराय हे चार अंतराय आहेत. त्यापैकी अदृष्ट अंतराय भगवंतांना आहे, उर्वरित तीन नाहीत; कारण उद्दिष्ट, व्यामप्रभा, सर्वज्ञता ज्ञान आणि जीवित या चार गोष्टींना अंतराय नसतो.

---

Abbhā, mahikā, megho, rāhu cā’ti cattāro sūriyarogā samuddasasa cattāro guṇā? Kuṇapehi asaṃvāsiyabhāvo, nadīhi apūraṇatā, mahābhutāvāsatā, vicittapupphasamākiṇṇatā’ti.Satta catukkā vuttā.

ढग, धुके, मेघ आणि राहू हे सूर्याचे चार रोग आहेत. समुद्राचे चार गुण कोणते? प्रेतांशी एकत्र न राहणे, नद्यांनी न भरणे, महाभूतांचे निवासस्थान असणे आणि विविध प्रकारच्या फुलांनी (रत्नांनी) युक्त असणे - हे सात 'चतुष्क' सांगितले आहेत.

---

5. Bhumimahantatā, parisuddhavimalatā, pāpehiasaṃvāsiyatā, duppaṭivijjhatā, bahuvidhasaṃvararakkhiyatā’ti sāsanassa ime atulyā pañca guṇā vattanti pakāsanti.

५. भूमीची विशालता, परिशुद्धता व विमलता, पापांशी एकत्र न राहणे, दुर्बोधता आणि अनेक प्रकारच्या संवरांनी रक्षिलेले असणे - शासनाचे हे पाच अतुलनीय गुण टिकून आहेत आणि प्रकाशत आहेत.

---

Bhojanassa pañca guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Accuggatatā, acalatā duradhirohaṇatā bījārūhaṇatā kopānunayavivajjanatā’ti.

भोजनाचे (पर्वताचे) कोणते पाच गुण निर्वाणात समाविष्ट आहेत? अत्यंत उच्चता, अचलता, चढण्यास कठीण असणे, बीजाचे अंकुरित होणे आणि राग व अनुनय यांचा त्याग करणे.

---

Āhaccapadena rasena ācariyavaṃsatāya adhippāyākāratāya ñāṇuttaratāyā’ti imehi pañcaguṇehi atho paṭiggahetabbo cā’ti cattāro pañcakā vuttā.

आहच्चपद (स्पष्ट शब्द), रस (अर्थ/चव), आचार्यवंश (आचार्यांची परंपरा), अभिप्रायाकार (हेतूचा प्रकार) आणि ज्ञानोत्तरता (ज्ञानाची श्रेष्ठता) या पाच गुणांमुळे आणि तसेच 'स्वीकार केला पाहिजे' यासह चार पंचक (पाचचे गट) सांगितले आहेत.

---

6. Senāpati, purohito, akkhadasso, bhaṇḍāgāriko, chattagāho, khaggagāho amacco’ti cha amaccā gaṇīyanti. Vepullo rājagahiyānaṃ buddho aggo pavuccatī’ti cha aggā. Māṇavagāmikadevaputtena vuttagāthā nāgasenena āharivā vuttā.

६. सेनापती, पुरोहित, अक्षदर्शक (न्यायाधीश), भांडागारिक (कोषाध्यक्ष), छत्रधारक आणि खड्गधारक अमात्य - हे सहा अमात्य (मंत्री) मोजले जातात. 'राजगृहातील पर्वतांमध्ये वेपुल्ल पर्वत श्रेष्ठ आहे आणि सर्व प्राण्यांमध्ये बुद्ध श्रेष्ठ म्हटले जातात' - हे सहा श्रेष्ठ आहेत. माणवगामिक देवपुत्राने म्हटलेली गाथा नागसेनांनी उद्धृत करून सांगितली आहे.

---

Vātiko, pittiko, semhiko, devatūpasaṃhārato, samudāciṇṇato, pubbanimittato’ti cha janā supinaṃpassantī’ti tayo chakkā vuttā.

वातप्रकृतीचा, पित्तप्रकृतीचा, कफप्रकृतीचा, देवतेच्या प्रभावाने, सततच्या अनुभवाने (सवयीने) आणि पूर्वनिमिताने (भविष्यातील संकेताने) - हे सहा प्रकारचे लोक स्वप्न पाहतात; असे तीन षट्क (सहाचे गट) सांगितले आहेत.

---

7. Puthujjanacittaṃ, sotāpannacittaṃ, sakadāgāmicittaṃ, anāgāmicittaṃ, arahantacittaṃ, paccekabuddhacittaṃ, sammāsambuddhacittanti satta cittavimuttiyo.

७. पृथग्जन-चित्त, सोतापन्न-चित्त, सकदागामी-चित्त, अनागामी-चित्त, अरहंत-चित्त, प्रत्येकबुद्ध-चित्त आणि सम्यक्संबुद्ध-चित्त, या सात चित्तविमुक्ती आहेत.

---

Nārado, dhammantarī, aṃgīraso, kapilo, kaṇḍaraggisāmo, atulo, pubbakaccāyano’ti satta ācariyā ovādakārakā.

नारद, धन्वंतरी, अंगीरस, कपिल, कंडरग्गीसाम, अतुल आणि पूर्वकात्यायन - हे सात उपदेश करणारे आचार्य आहेत.

---

‘‘Jighacchāya, pipāsāya, ahinā daṭṭho, visena ca,Aggī-udaka-sattīhi akāle tattha miyyatī’’ti;

भूकेने, तहानेने, सर्पदंशाने, विषाने, अग्नीने, पाण्याने आणि शस्त्राने मनुष्य तेथे अकाली मृत्यू पावतो.

---

Ime satta janā akālamaraṇikā nāmā’ti tayo sattakā vuttā.

हे सात लोक 'अकालमरण पावणारे' म्हणून ओळखले जातात; असे तीन सप्तक (सातचे गट) सांगितले आहेत.

---

8. Visamaṃ sabhayaṃ …pe… aṭṭhete parivajjiyā’ti imāni aṭṭhaṭṭhānāni paṇḍitehi parivajjanīyānīti parivajjanīyaṭṭhānaṭṭhakaṃ nāma.

८. 'विषम, भययुक्त... इत्यादी आठ गोष्टी वर्ज्य कराव्यात' - पंडितांनी वर्ज्य करण्यायोग्य असलेल्या या आठ स्थानांना 'वर्जनीयस्थान-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Rattoduṭṭho …pe… ete athavināsakā’ti idaṃ athavināsakaṭṭhakaṃ nāma.

'रागाने अंध झालेला, द्वेषाने दूषित झालेला... इत्यादी हे अर्थविनाशक (कल्याण नष्ट करणारे) आहेत' - याला 'अर्थविनाशक-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Vasena yasapucchāhi …pe… tesaṃ buddhi pabhijjatī’ti idaṃ buddhivisadakaraṇaṭṭhakaṃ nāma.

'वशतेने, यशाच्या प्रश्नांनी... इत्यादी त्यांची बुद्धी प्रगल्भ (स्पष्ट) होते' - याला 'बुद्धिविशदीकरण-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Kālaṃ desaṃ dīpaṃ kulaṃ janettimāyuṃ māsaṃ nekkhammaṃ viloketī’ti idaṃ bodhisattena vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

काळ, देश, द्वीप, कुल, जननी (माता), आयुष्य, महिना आणि नैष्क्रम्य (गृहत्याग) यांचे अवलोकन करणे - याला बोधिसत्त्वांचे 'अवलोकन-अष्टक' असे म्हणतात.

---

‘‘Vikkayānāgatamaggo tithaṃ tīraṃ āyuthiraṃ;

Anāgataṃ kusalaṃvā’ti aṭṭhaṭṭhānā vilokiyā’’ti;

विक्री, न आलेला मार्ग (भविष्यातील मार्ग), तीर्थ (घाट), तीर (काठ), आयुष्याची स्थिरता, आणि भविष्य किंवा कुशल - ही आठ स्थाने अवलोकन करण्यायोग्य आहेत.

---

Idaṃ anāgatavilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

याला 'अनागत-अवलोकन-अष्टक' (भविष्यातील अवलोकनाचे अष्टक) असे म्हणतात.

---

‘‘Vāṇijo hathināgo ca sākaṭiko niyāmakoBhisakko uttarasetu bhikkhu ceva jinaṅkuro,Ete aṭṭha anāgate aṭṭha janā vilokiyā’’ti;

व्यापारी, हत्ती (हस्तिराज), गाडीवान, नावाडी (नाविक), वैद्य, पूल बांधणारा, भिक्खू आणि जिनंकुर (बोधिसत्त्व) - हे आठ लोक भविष्यात अवलोकन करणारे आहेत.

---

Idaṃ vilokiyaṭṭhakaṃ nāma.

याला 'अवलोकन-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Ratto duṭṭho’ca mūḷho ca mānī luddho tathā’laso rājā ca ghātakā aṭṭha nāgasenena desitā’tiidaṃ ghātakaṭṭhakaṃ nāma.

रागी (आसक्त), द्वेषी, मोही (भ्रमित), मानी (अहंकारी), लोभी, आळशी, राजा आणि घातक (हिंसक) - हे आठ घातक नागसेनांनी सांगितले आहेत; याला 'घातक-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Vāta pittena semhena …pe… akāle tatha viyyatī’ti idaṃ akālamaraṇakāraṇaṭṭhakaṃ nāma.

'वात, पित्त, कफ... इत्यादींमुळे मनुष्य तेथे अकाली मृत्यू पावतो' - याला 'अकालमरण-कारण-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Na vā atho anusāsitabbo, na rāgupasaṃhitaṃ cittaṃ na dosūpasaṃhitaṃ cittaṃ na mohūpasaṃhitaṃ cittaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, dāsakammakaraporisesu nīcavuttinā bhavitabbaṃ, kāyikavācasikaṃ suṭṭhu rakkhitabbaṃ, chaḷidriyāni suṭṭhū rakkhitabbāni, mettābhāvanāya mānasaṃ upaṭṭhāpetabbanti idaṃ raññā milidena samādinnaṃ vattaṭṭhakaṃ nāma.

दुसऱ्यांवर विनाकारण शासन करू नये, रागाने (आसक्तीने) युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, द्वेषाने युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, मोहाने युक्त चित्त उत्पन्न होऊ देऊ नये, दास, कामगार आणि सेवकांशी नम्रतेने वागावे, कायिक व वाचिक कर्मांचे चांगले रक्षण करावे, सहा इंद्रियांचे चांगले रक्षण करावे आणि मनामध्ये मैत्रीभावनेची स्थापना करावी - राजा मिलिंदाने स्वीकारलेल्या या व्रतांना 'व्रत-अष्टक' असे म्हणतात.

---

Pupphāpaṇaṃ gadhāpanaṃ phalāpaṇaṃ agadāpaṇaṃ osadhāpaṇaṃ amatāpaṇaṃ ratanāpaṇaṃ sabbāpaṇanti idaṃ āpaṇaṭṭhakaṃ nāmā’ti. Dasa aṭṭhakā vuttā.

पुष्प-दुकान (फुलांचे दुकान), गंध-दुकान (सुगंधी द्रव्यांचे दुकान), फल-दुकान (फळांचे दुकान), अगद-दुकान (विषनाशक औषधांचे दुकान), औषध-दुकान, अमृत-दुकान, रत्न-दुकान आणि सर्ववस्तू-दुकान - याला 'आपण-अष्टक' (दुकान-अष्टक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दहा अष्टक (आठचे गट) सांगितले आहेत.

---

9.’Ratto duṭṭho ca mūḷho ca …pe… khippaṃ bhavati pākaṭanti’ idaṃ ittaranavakaṃ nāma.

९. 'रागी, द्वेषी आणि मोही... इत्यादी लवकरच प्रकट होतात' - याला 'इत्तर-नवक' (अल्प-नवक) असे म्हणतात.

---

Navānupubbavihārasaṅkhātadhammānumajjajanavakanti dve navakā vuttā.

नऊ अनुपूर्वविहार नावाच्या धर्मांचे मनन करणारे नवक - असे दोन नवक (नऊचे गट) सांगितले आहेत.

---

10.

१०.

---

’Saṅghasamusukho dukkhi dhammādhipatikopi ca

संघाच्या सुखात सुखी आणि दुःखात दुःखी असणारा, धम्मालाच आपला अधिपती मानणारा,

---

Saṃvibhāgī yathāthāmaṃ jinacakkābhivaḍḍhako

आपल्या क्षमतेनुसार दानधर्म करणारा (वाढून घेणारा), जिनचक्राची (बुद्धांच्या शासनाची) वृद्धी करणारा,

---

Sammadiṭṭhipurakkhāro anaññasathuko tathā

सम्यक् दृष्टीला पुढे ठेवणारा (प्राधान्य देणारा) आणि इतर कोणालाही आपला शास्ता (गुरू) न मानणारा,

---

Surakkho kāyakammādi samaggābhiratopi ca

कायिक कर्मादींचे उत्तम रक्षण करणारा आणि एकतेमध्ये (सामंजस्यात) रममाण होणारा,

---

Akubho na care cakke buddhādisaraṇaṅgato

कुटिलतेने न वागणारा, बुद्ध आदींच्या (बुद्ध, धम्म, संघ) चरणी शरण गेलेला,

---

Dasa upāsakaguṇā nāgasenena desitā’ti

हे उपासकाचे दहा गुण नागसेनांनी सांगितले आहेत.

---

Idaṃ upāsakaguṇadasakaṃ nāma.

याला 'उपासकगुण-दशक' असे म्हणतात.

---

Gaṅgā yamunā aciravatī sarabhu mahī sidhu sarassatī vetravatī vitathā cadabhāgā’tī idaṃnadidasakaṃ nāma.

गंगा, यमुना, अचिरवती, सरभू, मही, सिंधू, सरस्वती, वेत्रवती, वितथा आणि चंद्रभागा - याला 'नदी-दशक' असे म्हणतात.

---

Sītaṃ uṇhaṃ jighacchā pipāsā uccāro passāvo thinamiddhaṃ jarā byādhi maraṇanti idaṃ kāyānuvattakadasakaṃ nāma.

थंडी, उष्णता, भूक, तहान, मलविसर्जन, मूत्रविसर्जन, आळस-गुंगी (स्त्यान-मिद्ध), जराजर्जरता (वृद्धत्व), व्याधी (आजारपण) आणि मरण - याला 'कायानुवर्तक-दशक' (शरीराच्या नैसर्गिक धर्मांचे दशक) असे म्हणतात.

---

Buddhe sagāravo, dhamme sagāravo, saṅghe sagāravo, sabrahmacārisu sagāravo, uddesaparipucchāsu vāyamati, savaṇabahulo hoti, bhinnasīlo’pi ākappaṃ upaṭṭhāpeti, garahabhayā kāyikavācasikañcassa surakkhitaṃ hoti, padhānābhimukhaṃ cittaṃ hoti, karontopi pāpaṃ paṭicchannaṃ ācaratī’ti idaṃ gihidussīlādhikaguṇadasakaṃ nāma.

बुद्धांविषयी आदर बाळगणारा, धम्माविषयी आदर बाळगणारा, संघाविषयी आदर बाळगणारा, सब्रह्मचाऱ्यांविषयी आदर बाळगणारा, उद्देश (पाठ) आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) यांमध्ये प्रयत्न करणारा, बहुश्रुत असणारा (ऐकण्यात तत्पर), शीलभंग झालेला असला तरीही योग्य आचरण ठेवणारा, निंदेच्या भयाने आपले कायिक व वाचिक कर्म सुरक्षित ठेवणारा, चित्त प्रधानांकडे (प्रयत्नांकडे) वळवणारा आणि पाप करतानाही ते लपवून (लज्जेने) करणारा - याला 'गृहस्थ-दुःशील-अधिकगुण-दशक' (शीलहीन गृहस्थाच्या अधिक गुणांचे दशक) असे म्हणतात.

---

Avajjhakavacadhāraṇako, isisāmaññabhaṇḍaliṅgadhāraṇako, saṅghasamayamanupaviṭṭhatāya buddhadhammasaṅgharatanagatatāya padhānālayaniketavāsatāya jinasāsane dhanapariyesanato varadhammadesanato dhammadīpagatiparāyaṇatāya’ aggo buddho’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti ekantojudiṭṭhitāya uposathasamādānato dakkhiṇaṃ visodhetī’ti idaṃ dakkhiṇāvasena dasakaṃ nāma.

अवध्य कवच धारण करणारा, ऋषींच्या श्रमणवेषाचे चिन्ह धारण करणारा, संघामध्ये प्रविष्ट झाल्यामुळे, बुद्ध-धम्म-संघ या रत्नांच्या आश्रयाला गेल्यामुळे, प्रधान (प्रयत्न) आणि आलयाच्या (निलयाच्या) वासामुळे, जिनशासनात धनाचा शोध घेणारा, श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश करणारा, धम्मरूपी द्वीपाचा आश्रय घेणारा, 'बुद्ध श्रेष्ठ आहेत' अशी एकांत ऋजू दृष्टी (सम्यक् दृष्टी) बाळगणारा आणि उपोसथ समादानाने दक्षिणा (दान) शुद्ध करणारा - याला 'दक्षिणावश-दशक' असे म्हणतात.

---

Alagganatā, nirālayatā, vāgo, pahāṇaṃ, apunarāvattitā, sukhumatā, mahantatā, duranubodhatā, dullabhatā asadisatā, buddhadhammassā’ti idaṃ bodhisattaguṇadasakaṃ nāma.

अनासक्ती (अलग्नता), निरालयता (आसक्तीरहितता), त्याग, प्रहाण (त्याग करणे), अपुनरावृत्ती (पुन्हा न परतणे), सूक्ष्मता, महानता, दुरनुबोधता (समजण्यास कठीण असणे), दुर्लभता आणि बुद्धधम्माची असदृशता (अतुलनीयता) - याला 'बोधिसत्त्वगुण-दशक' असे म्हणतात.

---

Majjajadānaṃ, samajjadānaṃ, ithidāṃ, asabhadānaṃ, cittakammadānaṃ, visadānaṃ, sathadānaṃ, saṅkhalikadānaṃ, kukkuṭasūkaradānaṃ, tulākūṭa mānanakūṭadānananti idaṃ loke adānasammatadānaṃ nāma.

मद्यदान, समाजदान (करमणुकीचे खेळ देणे), स्त्रीदान, वृषभदान, चित्रकर्मदान (कामोत्तेजक चित्रे देणे), विषदान, शस्त्रदान, साखळ्यांचे (बंधनांचे) दान, कोंबड्या व डुक्कर यांचे दान, आणि खोट्या तराजू व मापांचे दान - याला जगात 'अदानसंमत दान' (दान न मानले जाणारे दान) असे म्हणतात.

---

Mātā badhanaṃ, pitā badhanaṃ, bhariyā badhanaṃ, puttā badhanaṃ, ñātī badhanaṃ, mittābadhanaṃ, dhanaṃ badhanaṃ, lābhasakkārobadhanaṃ, issariyaṃ badhanaṃ, pañcakāmaguṇā badhananti idaṃ badhanadasakaṃ nāma.

माता हे बंधन आहे, पिता हे बंधन आहे, पत्नी हे बंधन आहे, पुत्र हे बंधन आहे, ज्ञाती (नातेवाईक) हे बंधन आहे, मित्र हे बंधन आहे, धन हे बंधन आहे, लाभ आणि सत्कार हे बंधन आहे, ऐश्वर्य (सत्ता) हे बंधन आहे आणि पाच कामगुण हे बंधन आहेत - याला 'बंधन-दशक' असे म्हणतात.

---

Vidhavā ithi, dubbalo puggalo, amittañātipuggalo, mahagghaso, anācāriyakulavāsī, pāpamitto, dhanahīno, ācariyahīno, kammahīno, payogahīno puggalo’ti idaṃ oñātabbapuggaladasakaṃ nāma.

विधवा स्त्री, दुर्बल व्यक्ती, मित्र व नातेवाईक नसलेली व्यक्ती, अतिखादाड व्यक्ती, आचार नसलेल्या कुळात राहणारी व्यक्ती, पापी मित्र असणारी व्यक्ती, धनहीन व्यक्ती, आचार्य नसलेली व्यक्ती, कर्महीन व्यक्ती आणि उद्योगहीन (प्रयत्नहीन) व्यक्ती - याला 'अवज्ञेय-व्यक्ती-दशक' (तुच्छ मानल्या जाणाऱ्या व्यक्तींचे दशक) असे म्हणतात.

---

Dame same khantisaṃvare yame niyame akkodhe vihiṃsāya sacce soceyye’ti dasaṭṭhānesu satataṃ cittaṃ pavattatī’ti idaṃ vessantaraguṇadasakaṃ nāmā’ti.

दम (इंद्रियनिग्रह), शम (चित्तशांती), क्षमा, संवर (संयम), यम, नियम, अक्रोध, अहिंसा, सत्य आणि शौच (शुद्धता) - या दहा स्थानांमध्ये ज्यांचे चित्त सतत कार्यरत असते, याला 'वेस्सन्तरगुण-दशक' असे म्हणतात.

---

Ekādasa dasakā vuttā.

अकरा दशक सांगितले आहेत.

---

11. Ākāsassa ekādasa guṇā nibbānaṃ anuppaviṭṭhā? Na jāyati, najiyyati, na miyyati, na cavati, na uppajjati, duppasayho, acoraharaṇo, anissito, vihaṅgagamano, nirāvaraṇo, ananto’ti idaṃ ākāsaguṇakādasakaṃ nāma.

११. आकाशाचे अकरा गुण जे निर्वाणात अनुप्रविष्ट (समाविष्ट) आहेत, ते कोणते? ते जन्म घेत नाही, जीर्ण होत नाही, मरत नाही, च्युत होत नाही, उत्पन्न होत नाही, ते दुर्धर्ष (पराभूत करण्यास कठीण) आहे, चोरांकडून चोरले न जाणारे आहे, अनाश्रित आहे, विहंगगमन (पक्ष्यांच्या विहाराचा मार्ग) आहे, अनावृत (अडथळा नसलेले) आहे आणि अनंत आहे; याला 'आकाशगुण-एकादशक' असे म्हणतात.

---

Sīlapākāraṃ …pe… satipaṭṭhānavīthikanti idaṃ dhammanagaraparivārekādasakaṃ nāmā’ti dve ekādasakā vuttā.

शील-प्राकार (शीलाची भिंत) ...पे... सतिपट्ठान-वीथी (स्मृतीप्रस्थानाचा मार्ग) - याला 'धम्मनगर-परिवर-एकादशक' (धम्मनगराच्या परिवाराचे अकरा घटक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन एकादशक (अकराचे गट) सांगितले आहेत.

---

12. Ratto rāgavasena apacitiṃ na karoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, unnaḷomānavasena, nigguṇo avisesatāya, atithaddho atisedhatāya, hīno hīnabhāvatāya,vacanakaro anissaratāya, pāpo kadariyatāya, dukkhāpito dukkhāpitatāya, luddho lobhavasena, āyūhito athasādhanavasena apacitiṃ na karotīti idaṃ apacitiakārakapuggaladvādasakaṃ nāma ekameva āgataṃ.

१२. रागाने रंजलेला मनुष्य रागाच्या वशतेमुळे आदर करत नाही; द्वेषयुक्त मनुष्य द्वेषाच्या वशतेमुळे, मोहग्रस्त मनुष्य मोहाच्या वशतेमुळे, उद्धट मनुष्य मानाच्या (अहंकाराच्या) वशतेमुळे, निर्गुणी मनुष्य विशेष गुणांच्या अभावामुळे, अत्यंत ताठर मनुष्य अति-ताठरतेमुळे, हीन मनुष्य हीनभावामुळे, आज्ञाधारक मनुष्य पराधीनतेमुळे (स्वातंत्र्य नसल्यामुळे), पापी मनुष्य कृपणतेमुळे (कंजूषपणामुळे), पीडित मनुष्य पीडित अवस्थेमुळे, लोभी मनुष्य लोभाच्या वशतेमुळे आणि धडपड करणारा मनुष्य केवळ अर्थसाधनाच्या वशतेमुळे आदर करत नाही; याला 'अपचिती-अकारक-पुद्गल-द्वादशक' (आदर न करणाऱ्या बारा व्यक्तींचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आले आहे.

---

13. Paṃsukūlikaṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ khalupacachābhattikaṅgaṃ āraññikaṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ abbhokāsikaṅgaṃ sosānikaṅgaṃ yathāsathatikaṅgaṃ nesajajikaṅganti idaṃ dhutaṅgaterasakaṃ nāma ekameva.

१३. पांसुकूलिकंग (पांसुकूल धारण करण्याचे अंग), तेचीवरिकंग (तीन चिवरे धारण करण्याचे अंग), पिंडपातिकंग (पिंडपाताने उपजीविका करण्याचे अंग), सपदानचारिकंग (सलग घरांतून भिक्षाटन करण्याचे अंग), एकासनिकंग (एकाच आसनावर भोजन करण्याचे अंग), पत्तपिंडिकंग (पात्रातच भोजन करण्याचे अंग), खलुपच्छाभत्तिकंग (भोजनोत्तर पुन्हा न खाण्याचे अंग), आरण्यिकंग (अरण्यात राहण्याचे अंग), रुक्खमूलिकंग (वृक्षाच्या मुळाशी राहण्याचे अंग), अब्भोकासिकंग (उघड्या जागेत राहण्याचे अंग), सोसानिकंग (स्मशानात राहण्याचे अंग), यथासंथतिकंग (मिळेल त्या आसनावर समाधान मानण्याचे अंग) आणि नेसज्जिकंग (केवळ बसून राहण्याचे/न झोपण्याचे अंग) - याला 'धुतांग-तेरसक' (तेरा धुतांगांचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आहे.

---

14. Cuddasabuddhañāṇavasena cuddasakaṃ veditabbaṃ.

१४. चौदा बुद्धज्ञानांच्या द्वारे 'चौदाचा गट' (चोद्दासक) समजावा.

---

16. Alaṅkārapaḷibodho, maṇḍanapaḷibodho, telamakkhanapaḷibodho, vaṇṇapaḷibodho, mālāpaḷibodho, gadhapaḷibodho, vāsapaḷibodho, harīṭakipaḷibodho, āmalakapaḷibodho, raṅgapaḷibodho, badhanapaḷibodho, kocchapaḷibodho, kappakapaḷibodho, vijaṭanapaḷibodho, ūkāpaḷibodho, kesesu lūyantesu socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṃ kadanti sammohaṃ āpajjantīti idaṃ kesapaḷibodhasoḷakaṃ.

१६. अलंकाराचा अडथळा (अलंकार-पळिबोध), प्रसाधनाचा अडथळा, तेल लावण्याचा अडथळा, रंग लावण्याचा अडथळा, पुष्पमाला धारण करण्याचा अडथळा, गंधाचा अडथळा, सुवासिक द्रव्यांचा अडथळा, हिरड्याचा अडथळा, आवळ्याचा अडथळा, रंगाचा अडथळा, केस बांधण्याचा अडथळा, कंगव्याचा अडथळा, न्हाव्याचा अडथळा, जटा सोडवण्याचा अडथळा, उवांचा अडथळा, आणि केस गळू लागल्यावर (किंवा कापले जात असताना) शोक करणे, कष्टी होणे, विलाप करणे, छाती बडवून रडणे व संमोहित होणे - याला 'केस-पळिबोध-सोळसक' (केसांच्या सोळा अडथळ्यांचा गट) असे म्हणतात.

---

Tiracchanagato peto micchādiṭṭhito kuhako mātughātako pitughātako arahantaghātako lohituppādako saṅghabhedako tithiyapakkantako theyyasaṃvāsako bhikkhunīdūsako terasannaṃ garukāpattīnaṃ aññataraṃ āpajjivā avuṭṭhito paṇḍako, ubhatobyañjanako, ūnasattavassako’ti idaṃ adhammābhisamayapuggalasoḷasakantī dve soḷasakā vuttā.

तिर्यक योनीतील प्राणी (पशू), प्रेत, मिथ्यादृष्टी असलेला, ढोंगी, मातृघातक, पितृघातक, अर्हतघातक, बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणारा, संघभेदक, इतर पंथात गेलेला (तीर्थक-पक्कांतक), चोरून संघात राहणारा, भिक्षुणीला दूषित करणारा, तेरा गुरु-आपत्तींपैकी (संघादिसेस) कोणत्याही एका आपत्तीत पडलेला आणि त्यातून मुक्त न झालेला, नपुंसक (पंडक), उभयव्यंजनक आणि सात वर्षांपेक्षा कमी वयाचा बालक - याला 'अधम्माभिसमय-पुद्गल-सोळसक' (धम्माचा साक्षात्कार करण्यास अपात्र असलेल्या सोळा व्यक्तींचा गट) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन सोळसक (सोळाचे गट) सांगितले आहेत.

---

17. Abhijānato sati uppajjati kaṭumikāya, oḷārikaviññāṇato hitaviññāṇato ahitaviññāṇato sabhāganimittato vīsabhāganimittato kathābhiñañāṇato lakkhaṇato saraṇato muddato gaṇanāto dhāraṇato bhāvanato potthakanibadhanato upanikkhepato anubhutato sati uppajjatīti idaṃ satiuppajjanākārasattarasakaṃ ekameva.

१७. अभिज्ञानामुळे (विशेष ज्ञानामुळे) स्मृती उत्पन्न होते, कटुमिका (पूर्वीच्या संकेतामुळे), स्थूल विज्ञानामुळे, हितकारक विज्ञानामुळे, अहितकारक विज्ञानामुळे, समान निमित्तामुळे, असमान निमित्तामुळे, संभाषणाच्या ज्ञानामुळे, लक्षणावरून, स्मरणावरून, मुद्रेवरून, गणनेवरून, धारणेवरून, भावनेमुळे, ग्रंथबद्ध करण्यामुळे, उपनिक्षेपामुळे (ठेवलेल्या वस्तूवरून) आणि पूर्वी अनुभवलेल्या गोष्टीवरून स्मृती उत्पन्न होते; याला 'सति-उप्पज्जन-आकार-सत्तरसक' (स्मृती उत्पन्न होण्याच्या सतरा प्रकारांचा गट) असे म्हणतात, जे एकच आहे.

---

18. Aṭṭhārasabuddhadhammavasena aṭṭhārasakaṃ veditabbaṃ.

१८. अठरा बुद्धधम्मांच्या द्वारे 'अठराचा गट' (अट्ठाठसक) समजावा.

---

19. Suti sumuti saṃkhyayogā ñāyavesesikā gaṇitā gadhabbā tikicchā catubbedā purāṇā itihāsajotisā māyā hetu mantanā yuddhā chadasā buddhavacanena ekūnavīsatīti idaṃ rañño sikkhitasathekūnavisatikaṃ.

१९. श्रुती, स्मृती, सांख्य, योग, न्याय, वैशेषिक, गणित, गंधर्वविद्या (संगीत), चिकित्सा (वैद्यकशास्त्र), चार वेद, पुराणे, इतिहास, ज्योतिष, माया (इंद्रजाल), हेतू (तर्कशास्त्र), मंत्रविद्या, युद्धकला, छंदशास्त्र आणि बुद्धवचन - हे एकोणीस आहेत; याला 'राजाचे शिकलेले एकोणीस शास्त्रे' (राज्ञो सिक्खितसत्थ-एकोनवीसतिक) असे म्हणतात.

---

22. Aggo yamo seṭṭho niyamo hāro vihāro saṃyamo saṃvaro khanti soraccaṃ ekantacariyā ekattābhirati paṭisallānaṃ hiri ottappaṃ vīriyaṃ appamādo sikkhāpadānaṃ uddeso paripucchā sīlādiabhirati nirālayatā sikkhāpadapāripūritāti bāvīsatisamaṇakaraṇā dhammā kāsāvadhāraṇaṃ bhaṇḍubhāvo cā’ti dve liṅgāni pakkhipivā vadanakāraṇaguṇabāvīsatikaṃ.

२२. अग्र (श्रेष्ठत्व), यम, श्रेष्ठत्व, नियम, हार (धारण करणे), विहार, संयम, संवर, क्षंती (सहनशीलता), सोरच्च (सौजन्य), एकांतचर्या, एकांतात रममाण होणे, प्रतिसंलयन (एकांत ध्यान), हिरी (लज्जा), ओत्तप्प (पापभीरुता), वीर्य (प्रयत्न), अप्पमाद (सतर्कता), शिक्षापदांचा उद्देश (पाठ करणे), परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे), शीलादींमध्ये अभिरती, निरालयता (अनासक्ती) आणि शिक्षापदांची परिपूर्ती - हे बावीस श्रमण बनवणारे धर्म आहेत; आणि काषाय वस्त्र धारण करणे व मुंडण करणे ही दोन चिन्हे मिळवून, वंदन करण्याचे कारण असणारे बावीस गुण (वंदनकारणगुण-बावीसतिक) होतात.

---

25. Ārakkhā sevanā ceva pamattappamattā tathā seyyāvakāso gelaññaṃ bhojanaṃ labbhakañceva viseso ca vijāniyā pattabhattaṃ saṃvibhaje assāso ca paṭicāro gāmaviharaṃ cārā be sallāpo pana kātabbo chiddaṃ disvā khameyya ca sakkaccākhaṇḍakārī dve arahassāsesakāri dve janeyya janakaṃ cittaṃ vaḍḍhicitataṃ janeyya ca sikkhābale ṭhapeyya naṃ mettaṃ cittañca bhāvaye. Na jahe apadāya ca karaṇīye ca ussukaṃ paggahe khalikaṃ dhamme. Iti paṃcavīsa guṇāmilidena pakāsitā’ti idaṃ antevāsikamhi ācariyena kataguṇapaṃcavīsatikaṃ

२५. रक्षण करणे, सेवा करणे, प्रमादी व अप्रमादी यांच्याकडे लक्ष देणे, शय्या व निवासस्थान देणे, आजारपणात औषधोपचार करणे, भोजन देणे, जे काही लाभेल ते देणे, विशेष गोष्टी जाणून घेणे, पात्रातील अन्नाचा विभाग करणे (वाटून घेणे), आश्वासन देणे, परिचर्या करणे, गावात विहार करणे, चारित्र्य राखणे, संभाषण करणे, दोष पाहून क्षमा करणे, आदरपूर्वक आणि अखंडपणे कार्य करणे (हे दोन), रहस्य न लपवणे आणि सर्व काही सांगणे (हे दोन), उत्पादक चित्त निर्माण करणे, वर्धमान चित्त निर्माण करणे, त्याला शिक्षणात स्थापित करणे, मैत्रीपूर्ण चित्ताची भावना करणे, संकटसमयी सोडून न देणे, कर्तव्यकर्मात उत्सुक असणे आणि धर्मात प्रगती करणे - अशा प्रकारे मिलिंदाने पंचवीस गुण प्रकाशित केले आहेत; याला 'आचार्यांनी अंतेवासिकावर (शिष्यावर) करावयाच्या पंचवीस गुणांचा गट' (अंतेवासिकम्ही आचरियेन कतगुण-पंचवीसतिक) असे म्हणतात.

---

Kodho upanāho makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thamho sāramho māno atimāno mado pamādo thinamiddhaṃ nadi ālasyaṃ pāpamittatā rūpā saddā gadhā rasā phoṭṭhabbā budhā pipāsā aratīti idaṃ cittadubbalīkaraṇadhammapañcavīsatikanti dve pañcavīsatikā vuttā.

क्रोध (राग), उपनाह (वैर बांधणे), मख (गुण झाकणे), पलास (मत्सर), ईर्ष्या, मात्सर्य (कंजूषपणा), माया (ढोंग), शाठ्य (लबाडी), थंभ (ताठरपणा), सारंभ (स्पर्धात्मक वृत्ती), मान (अहंकार), अतिमान (अति-अहंकार), मद (गर्व), प्रमाद (बेसावधपणा), थिनमिद्ध (आळस आणि डुलकी), नदी (तृष्णा), आळस, पापमित्रता (वाईट मित्रांची संगत), रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, क्षुधा (भूक), पिपासा (तहान) आणि अरती (उदासीनता) - याला 'चित्त दुर्बल करणारे पंचवीस धर्म' (चित्तदुब्बलीकरणधम्म-पंचवीसतिक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन पंचवीसतिक (पंचवीसचे गट) सांगितले आहेत.

---

28. Paṭisallānaṃ paṭisalliyamānaṃ puggalaṃ rakkhati. Āyuṃ vaḍḍheti, balaṃ vaḍḍheti, vajjaṃ pidahati, ayasaṃ apaneti, yasaṃ upadahati, aratiṃ apaneti, ratiṃ upadahati, bhayaṃ apaneti, vesārajjaṃ karoti, kosajjaṃ apaneti, vīriyaṃ abhijaneti, rāgaṃ apaneti, dosaṃ apaneti, mohaṃ apaneti, mānaṃ nihanti, vitakkaṃ bhañjati, cittamekaggaṃ karoti, mānasaṃ sinehayati, hāsaṃabhijaneti, garukaṃkaroti, mānaṃ uppādayati, namassiyaṃ karoti, pītiṃ pāpeti, pāmojjaṃ karoti, saṅkhārānaṃ sabhāvaṃ dassayati, bhavapaṭisadhiṃ ugghāṭeti, sabbasāmaññaṃ detīti idaṃpaṭisallāne guṇaṭṭhavīsatikaṃ.

२८. प्रतिसंलयन (एकांत ध्यान) ध्यान करणाऱ्या व्यक्तीचे रक्षण करते. ते आयुष्य वाढवते, बल वाढवते, दोष दूर करते, अपयश दूर करते, यश मिळवून देते, अरती (उदासीनता) दूर करते, रती (धम्मातील प्रीती) निर्माण करते, भय दूर करते, वैशारद्य (आत्मविश्वास) निर्माण करते, आळस दूर करते, वीर्य (प्रयत्न) उत्पन्न करते, राग (आसक्ती) दूर करते, द्वेष दूर करते, मोह दूर करते, मान (अहंकार) नष्ट करते, वितर्क नष्ट करते, चित्त एकाग्र करते, मनाला कोमल करते, आनंद उत्पन्न करते, आदरणीय बनवते, आदर उत्पन्न करते, नमस्कार करण्यास पात्र बनवते, प्रीती प्राप्त करून देते, प्रमोद (हर्ष) निर्माण करते, संस्कारांचा स्वभाव दाखवते, भव-प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) नष्ट करते आणि सर्व श्रमणत्व प्रदान करते; याला 'प्रतिसंलयनाचे अठ्ठावीस गुण' (पटिसल्लाने गुण-अट्ठावीसतिक) असे म्हणतात.

---

Mahosadho mahārāja sūro, hirimā, ottāpī, sapakkho, mittasampanno, khamo, sīlavā, saccavādī, soceyyasampanno, akodhano, anatimānī, anusūyako, vīriyavā, āyūhako, saṅgāhako, saṃvibhāgī, sakhilo, nivātavutti, asaṭho, amāyāvī, buddhisampanno, kittimā, vijjāsampanno, hitesī upanissitānaṃ, abhirūpo dassanīyo, pathito sabbajanassa, dhanavā yasavā’ti idaṃ mahosadhaguṇaṭṭhavīsatikaṃ iti dve aṭṭhavīsatikā vuttā.

हे महाराज, महौषध शूर, लज्जावान, पापभीरू, मित्रपरिवार असलेला, मित्रसंपन्न, क्षमाशील, शीलवान, सत्यवादी, पवित्रता असलेला, अक्रोधन (राग न करणारा), निरहंकारी, असूया नसलेला, वीर्यवान (प्रयत्नशील), उद्योगी, संग्राहक, संविभागी (वाटून घेणारा), मधुर बोलणारा, विनम्र वृत्तीचा, लबाड नसलेला, ढोंगी नसलेला, बुद्धिसंपन्न, कीर्तिमान, विद्यासंपन्न, आश्रितांचे हित चिंतणारा, अभिरूप (सुंदर), दर्शनीय, सर्व लोकांमध्ये प्रसिद्ध, धनवान आणि यशवंत आहे; याला 'महौषधाचे अठ्ठावीस गुण' (महोसधगुण-अट्ठावीसतिक) असे म्हणतात. अशा प्रकारे दोन अठ्ठावीसतिक (अठ्ठावीसचे गट) सांगितले आहेत.

---

30. Imehi terasahi dhutaguṇehi pubbe āsevitehi nisevitehi ciṇṇehi pariciṇṇehi caritehi paripūritehi nimittabhūtehi ariyasāvako idha bhave tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti katamehi tiṃsaguṇavarehi? Siniddhamudumaddavamettacitto hoti, ghātitahatavihatakileso hoti, hatanihatamānadappo hoti, acaladaḷhaniviṭṭhanibbematikasaddho hoti, paripuṇṇa-pīṇita. Pahaṭṭhalobhaniya-santa-sukha-samāpattilābhī hoti, sīla-vara-pavara-asama-sucigadhaparibhāvito hoti, devamanussānaṃ piyo hoti manāpo, khīṇāsava-ariyapuggala-pathito hoti, devamanussānaṃ vaditapūjito thutathavitathomitapasatho, idha vā huraṃ vā lokena anupalitto, appathokavajje’pi bhayadassāvī, vipula-vara-sampattikāmānaṃ maggaphalavarathasādhano, ayācitavipulapaṇītapaccayabhāgī, aniketasano, dhānajjhāyitapavaravihārī, vijaṭitakilesajālavathuko, bhinna-bhagga-saṅkuṭita-samhina-gatinivāraṇo, akuppadhammo, ahīnītavāso, anavajjabhogī, gativimutto, uttiṇṇasabbavicikiccho, vimuttijjhāyitatto, diṭṭhadhammo, acaladaḷhabhīruttāṇamupagato, samucchinnānusayo, sabbāsavakkhayampatto, santasukhasamāpattivihārabahulo, sabbasamaṇaṇaguṇasamupeto, imehi tiṃsaguṇavarehi samupeto hoti. Iti dhutaṅgaguṇānisaṃsaguṇavaratiṃsakaṃ.

३०. पूर्वी आचरलेल्या, सेवन केलेल्या, अभ्यासलेल्या, वारंवार सराव केलेल्या, आचरणात आणलेल्या, परिपूर्ण केलेल्या आणि निमित्तभूत झालेल्या या तेरा धुतगुणांमुळे आर्यश्रावक या जन्मात तीस श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होतो. कोणत्या तीस श्रेष्ठ गुणांनी? तो स्निग्ध, मृदू, कोमल आणि मैत्रीपूर्ण चित्ताचा होतो; त्याचे क्लेश नष्ट, हत आणि विहत झालेले असतात; त्याचा मान आणि दर्प नष्ट व निहत झालेला असतो; त्याची श्रद्धा अचल, दृढ, प्रस्थापित आणि संशयरहित असते; तो परिपूर्ण, तृप्त, हर्षित करणाऱ्या शांत व सुखद समापत्तींचा लाभ घेणारा असतो; तो शीलरूपी श्रेष्ठ, प्रवर, अनुपम आणि पवित्र सुवासाने सुवासित असतो; तो देव आणि मनुष्यांना प्रिय व मनपसंत असतो; तो क्षीणासव (अर्हत) आणि आर्यपुद्गलांना संमत असतो; तो देव आणि मनुष्यांकडून वंदित, पूजित, स्तुत, प्रशंसित आणि सन्मानित असतो; तो या जगात किंवा परलोकात अलिप्त असतो; तो अगदी लहान दोषातही भय पाहणारा असतो; तो विपुल व श्रेष्ठ संपत्तीची इच्छा करणाऱ्यांसाठी मार्ग आणि फलरूपी श्रेष्ठ अर्थाचे साधन असतो; तो न मागताही विपुल व प्रणीत (उत्कृष्ट) प्रत्यय (दान) मिळवणारा असतो; तो अनिकेत (घर नसलेला/आसक्ती नसलेला) असतो; तो ध्यानात मग्न राहणारा आणि श्रेष्ठ विहारात राहणारा असतो; त्याने क्लेशांचे जाळे नष्ट केलेले असते; त्याने गतीचे (संसारगमनाचे) निवारण छिन्नभिन्न, भग्न, संकुचित आणि नष्ट केलेले असते; तो अकुप्पधम्मा (अकंपित स्वभावाचा) असतो; तो हीन नसलेल्या (उच्च) विहारात राहणारा असतो; तो अनवद्य (दोषरहित) भोगांचा उपभोग घेणारा असतो; तो गतीपासून मुक्त असतो; त्याने सर्व शंका-कुशंका पार केलेल्या असतात; तो विमुक्तीचे ध्यान करणारा असतो; त्याने धम्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार केलेला असतो; तो अचल, दृढ, अभय आणि शरण प्राप्त झालेला असतो; त्याचे अनुशय (सुप्त क्लेश) समूळ नष्ट झालेले असतात; त्याने सर्व आसवांचा क्षय (सर्व क्लेशांचा नाश) मिळवलेला असतो; तो शांत व सुखद समापत्ती विहारात बहुतांश काळ घालवणारा असतो; आणि तो सर्व श्रमणगुणांनी युक्त असतो. या तीस श्रेष्ठ गुणांनी तो युक्त होतो. अशा प्रकारे हे धुतंगगुणांच्या आनिशंसाचे (फायद्यांचे) तीस श्रेष्ठ गुण आहेत.

---

Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, byādhipi dukkho, maraṇampi dukkhaṃ, sokopi paridevopi dukkho,upāyāsopi appiyehi sampayogopi piyehi vippayogopi, mātumaraṇampi pitumaraṇampi bhātumaraṇampi bhaginimaraṇampi ñātimaraṇampi ñātibyasanampi bhogavyasanampi sīlabyasanampi diṭṭhibyasanampi rājabyasanampi corabyasanampi veribhayampi dubbhikkhabhayampi aggibhayampi dukkhaṃ, udakabhayampi dukkhaṃ, ūmibhayampi āvaṭṭabhayampi kumbhīlabhayampi suṃsumārabhayampi attānuvādabhayampi parānuvādabhayampi asilokabhayampi daṇḍabhayampi duggatibhayampi parisasārajjabhayampi ājīvikabhayampi maraṇabhayampi mahābhayampi vettehi tāḷanampi kasāhi tāḷanampi aḍḍhadaṇḍakehi tāḷanampi hathacchedampi pādacchedampi nāsacchedampi kaṇṇacchedampi kaṇṇanāsacchedampi biḷaṅgathālikampi saṅkhamuṇḍikampi rāhumukhampi jotimalikampi hathapajjotikampi erakavattikampi cīrakavāsikampi eneyyakampi balisamaṃsikampi kahāpaṇikampi khārāpatacchikampi paḷighaparivattikampi palālapīṭhikampi tattenapi telena osiñcanampi sunakhehi khādāpanampi jīvasūlāropaṇampi asināsīsacchedanampīti idaṃ dukkhasaṭṭhikaṃ.

जन्मही दुःख आहे, जरा (वृद्धत्व) देखील दुःख आहे, व्याधी (आजारपण) देखील दुःख आहे, मरणही दुःख आहे, शोक आणि परिदेव (रडणे-ओरडणे) देखील दुःख आहे, उपायास (निराशा) देखील, अप्रियांचा संयोग आणि प्रियांचा वियोग देखील, मातेचा मृत्यू, पित्याचा मृत्यू, भावाचा मृत्यू, बहिणीचा मृत्यू, नातेवाईकांचा मृत्यू, नातेवाईकांचे व्यसन (नाश), भोगांचे व्यसन (संपत्तीचा नाश), शीलाचे व्यसन (शीलभ्रष्टता), दृष्टीचे व्यसन (मिथ्यादृष्टी), राजाचे भय (राजव्यसन), चोरांचे भय (चोरव्यसन), शत्रूचे भय, दुष्काळाचे भय, अग्नीचे भय देखील दुःख आहे, पाण्याचे भय देखील दुःख आहे, लाटांचे भय, भोवऱ्याचे भय, मगरीचे भय, सुंसुमार (जलचर प्राणी) चे भय, स्वतःच्या निंदेचे भय, इतरांच्या निंदेचे भय, अपकीर्तीचे भय, दंडाचे (शिक्षेचे) भय, दुग्गतीचे (नरकादी गतींचे) भय, परिषदेत घाबरण्याचे भय, उपजीविकेचे भय, मरणाचे भय, महाभय, छडीने मारणे, चाबकाने मारणे, अर्ध्या काठीने मारणे, हात कापून टाकणे, पाय कापून टाकणे, नाक कापून टाकणे, कान कापून टाकणे, कान आणि नाक दोन्ही कापून टाकणे, बिळंगथालिक (कांजीचे भांडे), संखमुंडिक (शंखासारखे डोके करणे), राहुमुख, जोतिमालिक (तेजस्वी माळ), हत्थपज्जोतिक (हाताची मशाल), एरकवत्तिक (एरका गवतासारखे सोलणे), चीरकवासिक (झाडाच्या सालीसारखे वस्त्र करणे), एणेय्यक (हरणासारखे करणे), बळिसमंसिक (गळाने मांस उपटणे), कहापणिक (कार्षापणासारखे तुकडे करणे), खारापतच्छिक (खारट पाणी शिंपडणे), पळिघपरिवत्तिक (खांबाभोवती फिरवणे), पलालपीठिक (पेंढ्याच्या पिढ्यासारखे करणे), तापलेल्या तेलाने सिंचन करणे, कुत्र्यांकडून खाऊ घालणे, जिवंत सुळावर चढवणे आणि तलवारीने डोके कापून टाकणे - हे साठ प्रकारचे दुःख (दुःखसठ्ठिक) आहे.

---

Saṅkhamuṇḍakanti saṅkhamuṇḍakammakaraṇaṃ taṃ karontā uttaroṭṭhassa ubhayato kaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chidivā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ kavā daṇḍakena veḍhavā uppāṭenti saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati tato sīsakaṭāhaṃthūlasakkharāhi ghaṃsivā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti.

'संखमुंडिक' म्हणजे संखमुंडिक नावाची शिक्षा. ती करताना, वरच्या ओठाच्या दोन्ही बाजूंच्या कानाच्या पाळीपासून गळ्याच्या भागापर्यंतची त्वचा कापून, सर्व केसांची एकत्र गाठ बांधून, ती एका काठीने गुंडाळून उपटून काढतात. केसांसोबत त्वचाही निघून येते. त्यानंतर डोक्याची कवटी जाड वाळूने घासून व धुवून शंखासारख्या पांढऱ्या रंगाची करतात.

---

Tatha biḷaṅgathālikanti kañjiyokkhalikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā sisakaṭāhaṃ uppāṭevā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahevā tatha pakkhipanti. Tena mathaluṅgaṃ pakkaṭhivā upari uttarati.

तसेच 'बिळंगथालिक' म्हणजे कांजीच्या भांड्यासारखी शिक्षा. ती करताना, डोक्याची कवटी उघडी करून, तापलेला लोखंडी गोळा पक्कडीने पकडून त्यात टाकतात. त्यामुळे मेंदू उकळून वर येतो.

---

Rāhumukhanti rāhumukhakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā vivarivā antomukhe dīpaṃ jālenti. Kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti lohitaṃpaggharivā mukhaṃ pūreti.

'राहुमुख' म्हणजे राहुमुख नावाची शिक्षा. ती करताना, खिळ्याने तोंड उघडे ठेवून तोंडाच्या आत दिवा पेटवतात. किंवा कानाच्या पाळीपासून सुरुवात करून छिन्नीने तोंड कोरतात, ज्यामुळे वाहणाऱ्या रक्ताने तोंड भरून जाते.

---

Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhevā ālimpenti.

'joतिमालिक' म्हणजे संपूर्ण शरीराला तेलात भिजवलेल्या कापडाने गुंडाळून आग लावणे.

---

Hathapajjotikanti hathe telapilotikāya veṭhevā pajjālenti.

'हत्थपज्जोतिक' म्हणजे हातांना तेलात भिजवलेल्या कापडाने गुंडाळून पेटवणे.

---

Erakavattikanti erakavattakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgivato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantantā gopphake pātentī atha naṃ yottehi badhivā kaḍḍhanti. So attano’vacammavaṭṭe akkamivā patati cīrakavāsikanti cirakavāsikakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantivā kaṭiyaṃ ṭhapenti. Kaṭito paṭṭhāya kantivāgopphakesu ṭhapenti. Uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivathaṃ viya hoti.

'एरकवत्तिक' म्हणजे एरकवत्त नावाची शिक्षा. ती करताना, मानेच्या खालच्या भागापासून सुरुवात करून त्वचेच्या पट्ट्या कापत घोट्यापर्यंत आणतात. नंतर त्याला दोऱ्यांनी बांधून ओढतात. तो स्वतःच्याच त्वचेच्या पट्ट्यांवर पाय देऊन पडतो. 'चीरकवासिक' म्हणजे चीरकवासिक नावाची शिक्षा. ती करताना, त्याचप्रमाणे त्वचेच्या पट्ट्या कापून कंबरेपर्यंत ठेवतात. कंबरेपासून कापून घोट्यापर्यंत ठेवतात. यामुळे वरच्या व खालच्या शरीराची त्वचा झाडाच्या सालीचे वस्त्र नेसल्यासारखी दिसते.

---

Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakaraṇaṃ. Taṃ karontā uhosu kapparesu ca jaṇṇukesu ca ayasalākayo davā ayasūlāni koṭṭenti. So catuhi ayayulehi bhumiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivārevā aggiṃ karonti. Taṃ sadhisadhito sūlāni apanovā catuhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.

'एणेय्यक' म्हणजे एणेय्यक नावाची शिक्षा. ती करताना, दोन्ही कोपर आणि गुडघ्यांमध्ये लोखंडी सळ्या घालून लोखंडी खिळे ठोकतात. तो चार लोखंडी खिळ्यांच्या आधारे जमिनीवर उभा राहतो. नंतर त्याच्याभोवती आग पेटवतात. जेव्हा त्याचे मांस जळून नष्ट होते, तेव्हा खिळे काढून त्याला केवळ चार हाडांच्या टोकांवर उभे ठेवतात.

---

Baḷisamaṃsikantiubhatomukhehi baḷisehi paharivā cammamaṃsanahārūni uppāṭenti.

'बळिसमंसिक' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी टोकदार असलेल्या गळाने (मासे पकडण्याच्या आकड्याने) मारून त्वचा, मांस आणि शिरा उपटून काढणे.

---

Kahāpaṇakanti sakala sarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇa mattaṃ kahāpaṇa mattaṃ pātentā koṭṭenti.

'कहापणिक' म्हणजे कंबरेपासून सुरुवात करून तीक्ष्ण कुऱ्हाडीने संपूर्ण शरीरावर कार्षापणाच्या (नाण्याच्या) आकाराचे तुकडे पाडत मारणे.

---

Khārāpatacchikanti sarīraṃ tatha tatha āvudhehi paharivā kocchehi khāraṃ saṃsenti cammamaṃsanahārūni paggharivā aṭṭhakasaṅkhalikā’va tiṭṭhati.

'खारापतच्छिक' म्हणजे शरीरावर जागोजागी शस्त्रांनी वार करून, खरखरीत कुंचल्याने खारट पाणी किंवा आम्ल घासणे, ज्यामुळे त्वचा, मांस आणि शिरा विरघळून वाहून जातात आणि केवळ हाडांचा सांगाडाच शिल्लक राहतो.

---

Paḷighaparivattakatī ekena passena nipajjāpevā kaṇṇaṇacchidde ayasūlaṃ koṭṭevā pathaviyā ekabaddhaṃ karonti atha naṃ pāde gahevā āvijjhanti.

'पळिघपरिवत्तिक' म्हणजे एका कुशीवर झोपवून, कानाच्या छिद्रात लोखंडी खिळा ठोकून त्याला जमिनीशी जखडून टाकणे आणि नंतर त्याचे पाय पकडून त्याला गोल फिरवणे.

---

Palālapīṭhikanti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchidivā nisadapotakehi aṭṭhini bhidivākesakalāpe gahevā ukkhipanti. Maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonadhivā gaṇhanti palālavaṭṭiṃ viya kavā paḷiveṭhentī’ti vinayaṭīkā.

'पलालपीठिक' म्हणजे चतुर जल्लाद बाहेरील त्वचा न कापता, पाटा-वरवंट्याने आतील हाडे फोडून टाकतो आणि केसांचा झुपका धरून वर उचलतो. ते केवळ मांसाचा गोळा बनते. नंतर त्याला केसांनीच वेढून पेंढ्याच्या पेंढीसारखे गुंडाळतात, असे विनयटीकेत म्हटले आहे.

---

Imañca saṭṭhividhaṃ dukkhaṃ sallakkhevā bhavesu nibbidivā virajjivā bhavataṇhaṃ pahāvā dukkhalakkhaṇaṃ dukkhānupassanā ñāṇena passitabbanti.

या साठ प्रकारच्या दुःखाचे नीट निरीक्षण करून, संसाराविषयी निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करून, विरक्त होऊन, भव-तण्हा (अस्तित्वाची तृष्णा) नष्ट करून, दुःखलक्षण हे दुःखानुपस्सना ज्ञानाने पाहिले पाहिजे.

---

Diyaḍḍhasikkhāpadasatanti pañcasattati sekhiye apanevā sesānaṃ vasena diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ veditabbanti.

दीडशे शिक्षापदे (दिअड्ढसिक्खापदसतं) म्हणजे पंच्याहत्तर सेखिय (नियम) वगळून उर्वरित नियमांच्या आधारे दीडशे शिक्षापदे समजावीत.

---

Saṅkhyāparicchedassa sarūpagahaṇaṃ samattaṃ.

संख्यांच्या वर्गीकरणाचे (संख्यापरिच्छेदाचे) स्वरूपग्रहण समाप्त झाले.

---

Caturādhikasatesu gahetabbathesu pana catuttiṃsa ekathānī, catuttiṃsa dveyathāni soḷasa tyathāni, paṃca caturathāni, terasa pañcathāni, dve sattathānī’ti.

एकशे चार ग्रहण करण्यायोग्य अर्थांमध्ये, चौतीस एका अर्थाची (किंवा एका स्थानाची), चौतीस दोन अर्थांची, सोळा तीन अर्थांची, पाच चार अर्थांची, तेरा पाच अर्थांची आणि दोन सात अर्थांची आहेत.

---

Milidapañhaṭīkā samattā.

मिलिन्दपञ्ह-टीका समाप्त झाली.

---

Kusalena ṭhitā kusalāKusalo adhigacchati santipadaṃ,Kathitaṃ muninā sucitaṃParamatha sabhāvagatīsu gataṃ;

कुशलामध्ये (पुण्यामध्ये) प्रतिष्ठित असलेले कुशल (ज्ञानी) लोक शांत पदाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतात, जे मुनींनी (बुद्धांनी) सांगितले आहे, उत्तम प्रकारे दर्शविले आहे आणि जे परमार्थ व स्वभावाच्या गतीमध्ये लीन आहे.

---

Nānāadhippāyavasā pavattePāṭhānamathe kusalo vidivā,Ārocamāno varayuttamathaṃGaṇheyya sīho viya nāgarājaṃ;

विविध अभिप्रायांच्या वशने प्रवृत्त झालेल्या पाठांच्या अर्थाला कुशलतेने जाणून, श्रेष्ठ आणि योग्य अर्थ प्रकट करत, सिंहाने हत्तींच्या राजाला पकडावे त्याप्रमाणे तो ग्रहण करावा.

---

Hivā asāraṃ suhitañca gaṇheĀrogyakāmo ahitaṃ’va rogaṃ,Viññu paveseyya ca yuttamathaṃHaṃsādhipo vā udakaṃ’va khīrā’ti;

आरोग्याची इच्छा करणाऱ्याने अहितकारक रोगाचा त्याग करावा, त्याप्रमाणे निस्सार गोष्टींचा त्याग करून हितकारक गोष्टी ग्रहण कराव्यात. सुज्ञ माणसाने योग्य अर्थाचा स्वीकार करावा, ज्याप्रमाणे राजहंस दुधातून पाणी वेगळे करतो.

---

Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapatimaṇḍitena sīlācārajjavamaddavādi-guṇasamudayasamuditenasakasamayasamayantaragahaṇajjhogāhasamathena- paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭha-kathe sathusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena ānanubhāvakaraṇa- sampattijanitasukhaviniggatamadhuroḷāravacanalāvañañayuttena yutta-mathavādinā vādīvarena mahākavinā suvipulavimalabuddhinā mahātipiṭaka- cūḷābhayathero’ti garūhi gahitanāmadheyyenatherena kato milidaṭīkāgatho samatto.

परम विशुद्ध श्रद्धा, बुद्धी आणि वीर्याने (उत्साहाने) सुशोभित; शील, आचार, आर्जव (सरळपणा), मार्दव (मृदुता) इत्यादी गुणांच्या समूहाने युक्त; स्वतःच्या आणि इतर सिद्धांतांचे ग्रहण व आकलन करण्यात समर्थ; प्रज्ञेच्या प्रगल्भतेने संपन्न; अट्ठकथांसह त्रिपिटक-परियत्तीच्या विभागांमध्ये आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनामध्ये अप्रतिहत (अखंड) ज्ञानप्रकाश असलेल्या; अनुपम प्रभावामुळे उत्पन्न झालेल्या सुखातून निघालेल्या मधुर व उदात्त वाणीच्या सौंदर्याने युक्त; योग्य अर्थ सांगणारे, श्रेष्ठ वक्ते, महाकवी, अत्यंत विशाल व विमल बुद्धी असलेले आणि गुरूंनी ज्यांना 'महात्रिपिटक चुळाभय थेर' असे नाव दिले होते, अशा थेरांनी रचलेला हा 'मिलिन्द-टीका' ग्रंथ समाप्त झाला.

---

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ lokanitharaṇesitaṃDassento kulaputtānaṃ nayapaññā visuddhiyā,Yāva buddho’ti nāmampi suddhacittassa tādinoLokamhi lokajeṭṭhassa pavattati mahesino;

जोपर्यंत या जगात शुद्ध चित्त असलेल्या, स्थिरबुद्धी, जगातील ज्येष्ठ आणि महर्षी अशा 'बुद्ध' हे नाव देखील अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत हा ग्रंथ कुलपुत्रांना प्रज्ञा आणि विशुद्धीचा मार्ग दाखवत, जगाला संसारातून तारण्यासाठी या जगात टिकून राहो.

---

Bhuttā sudhādvādasa hanti pāpakeKhudhaṃ pipāsaṃ atidaraṃtrimaṃ (?)KodhupanāhañcavivādapesuniṃSituṇhatadiñca rasaggamāvahā;

सेवन केलेले अमृत ज्याप्रमाणे भूक, तहान, अत्यंत भीती, राग, द्वेष, वादविवाद, चहाडी, थंडी, उष्णता इत्यादी त्रासांचा नाश करते आणि उत्तम रस प्रदान करते;

---

Dentassa pākādisakapphalāvahāDhammo suvutto pana kopadhāpake,Taduttariṃ hanti asesapāpakeDentassa sotādisakapphalāvaho;

त्याचप्रमाणे, चांगल्या प्रकारे उपदेशिलेला धम्म हा संताप शमवणारा असून, तो दान देणाऱ्याला किंवा आचरण करणाऱ्याला सोतापन्न (स्रोतापन्न) इत्यादी फळे देणारा आहे आणि तो त्याहूनही अधिक सर्व पापांचा समूळ नाश करतो.

---

Iti pañca tiyaḍḍhasate sakide (?)Madhurābhiramekarasenana yuto,Milidā suṭikā suguṇā sukatāNibhayena dvīpasena (?) Yatā samato;

अशा प्रकारे, मधुर आणि अत्यंत रमणीय अशा एकाच रसाने युक्त, उत्तम गुणांनी संपन्न आणि चांगल्या प्रकारे रचलेली ही 'मिलिन्द-सुटीका' (मिलिन्द-टीका) संयमी आणि निर्भय अशा थेरांद्वारे समाप्त झाली आहे.

---

Laṅkavhaye dipavare susaṇaṇṭhitāMahāvihāre ca jinorasālaye,Paramparā theragaṇā susaṇṭhitāPakāsakā ye varasathusāsane;

लंका नावाच्या श्रेष्ठ द्वीपावर आणि जिनांच्या (बुद्धांच्या) पुत्रांचे निवासस्थान असलेल्या महाविहारामध्ये सुप्रतिष्ठित असलेली, आणि श्रेष्ठ शास्त्यांच्या शासनाचा प्रकाश पसरवणारी थेरांची परंपरा चांगल्या प्रकारे स्थापित आहे.

---

Tesaṃ alaṅkārabhavena sāsaneTipeṭake suddhavisuddhabuddhinā,Sahāsayantena nare sarājikePahāsayantena gaṇe gaṇuttame;

त्यांच्या शासनाचे भूषण बनून, त्रिपिटकामध्ये अत्यंत शुद्ध बुद्धी असलेल्या, राजांसह सर्व लोकांना आनंदित करणाऱ्या आणि श्रेष्ठ संघामध्ये आनंद निर्माण करणाऱ्या (माझ्याद्वारे);

---

Ṭīkā’ti nāmena milidadīpikāVarathato gathappakarena sambhavaṃ (?)Sugathakārenajinaṅkurena meKatañca yaṃ yaṃ varapuñña sampadaṃ (?)

'मिलिन्ददीपिका' नावाच्या या टीकेच्या रूपाने, श्रेष्ठ अर्थाच्या गाथांच्या माध्यमातून, बुद्धपुत्र (जिनांकुर) असलेल्या माझ्याद्वारे जे काही श्रेष्ठ पुण्य संचित केले गेले आहे;

---

Kusalena tenevahipathayantāVarabodhiñāṇaṃ tividhesu ye yaṃ,Nibhayena tesaṃ turasijjhataṃ taṃ (?)Paramañca sabbaññutaṃ pāpuṇeyyaṃ;

त्या पुण्याच्या प्रभावाने, जे लोक तीन प्रकारच्या बोधींपैकी ज्या कोणत्या श्रेष्ठ बोधिज्ञानाची आकांक्षा धरतात, त्यांची ती आकांक्षा निर्भयपणे आणि वेगाने पूर्ण होवो आणि मलाही परम सर्वज्ञता प्राप्त होवो.

---

Ito cuto’haṃsuhitena kammunāBhavāmi deve tusitavhaye pure,Ciraṃ caranto kusalaṃ punappunaṃTatheva metteyyavare nirantaraṃ;

येथून च्युत (मृत) झाल्यावर, या कल्याणकारी कर्मामुळे मी तुषित नावाच्या देवलोकात उत्पन्न व्हावे, आणि तेथे दीर्घकाळ पुन्हा पुन्हा कुशल कर्मे करत, श्रेष्ठ मैत्रेय बुद्धांच्या सानिध्यात निरंतर राहावे.

---

Tato naranto’va jinaṅkuro varoYathā vīrabuddho’ti bhavekanāyako,Tato taranto varapuññakārakoBhavāmi narānarapūjito sadā;

त्यानंतर तेथून मनुष्यलोकात येऊन, एक श्रेष्ठ बुद्धपुत्र (बोधिसत्व) म्हणून, वीर बुद्धांप्रमाणे संसाराचा एकमेव नायक व्हावे, आणि संसारसागर पार करत, श्रेष्ठ पुण्यकर्मे करत, मनुष्य आणि देवांकडून सदैव पूजनीय व्हावे.

---

Susuro pavaro sumano varadoPiṭakena vase sajane kathite,Pavaratha pakāsakañāṇavaroVaradhammasukhesanako sīlavā (?)

अत्यंत शूर, श्रेष्ठ, प्रसन्न मनाचे, वर देणारे, त्रिपिटकामध्ये पारंगत, सज्जनांना उपदेश करणारे, श्रेष्ठ ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणारे, श्रेष्ठ धम्मसुखाचा शोध घेणारे आणि शीलवान व्हावे.

---

Sace tidive tusite manorameBhavāmi jāto manorathappati,Varappadese patirūpake sadāDhīrā pajāyanti supuñña kammino;

जर मी त्या मनोहारी तुषित स्वर्गात उत्पन्न झालो, तर माझ्या सर्व मनोकामना पूर्ण होवोत. पुण्यवान आणि धैर्यवान लोक नेहमी योग्य व श्रेष्ठ प्रदेशातच जन्म घेतात.

---

Ahampi tatheva padesamuttameBhavāmi nārīhi narehi pūjito,Dhanena ñāṇena yasena dīpitoVisodhayanto puna sathusāsananaṃ;

मी देखील त्याचप्रमाणे उत्तम प्रदेशात जन्म घेऊन, स्त्री-पुरुषांकडून पूजनीय व्हावे; धन, ज्ञान आणि यशाने प्रकाशमान होऊन शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाला पुन्हा विशुद्ध करावे.

---

Anena puññena bhavāvasānakeSabbaññutaṃyāva ca pāpūṇevaraṃ,Nirantaraṃ lokahitassa kārakoBhave bhaveyyaṃ sucito ca pāramī;

या पुण्याच्या प्रभावाने, संसाराच्या शेवटी जोपर्यंत मी श्रेष्ठ सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक जन्मात निरंतर जगाचे कल्याण करणारा आणि पारमिता पूर्ण करणारा व्हावे.

---

Puññenanena vipulena bhavābhavesuPuññābhivūḍḍha parisuddhaguṇādhivāso,Huvā narādhikataro (vata) sabbaseṭṭho;

Buddho bhaveyyamahamuttamanāthanātho;

या विपुल पुण्याच्या प्रभावाने, विविध जन्मांमध्ये पुण्याची वृद्धी करणारा, अत्यंत शुद्ध गुणांचे निवासस्थान असलेला, मानवांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वांत उत्तम असा मी 'बुद्ध' व्हावे, जो उत्तम नाथांचा (रक्षकांचा) नाथ असेल.

---

Puññena ciṇṇena piye mayā’daraṃ (?)Sattā averā sukhitā bhavantu te,Devā naridā sakalaṃ imaṃ mahiṃRakkhantu dhammena samena dhammino’ti;

मी आदराने आणि प्रेमाने संचित केलेल्या या पुण्याच्या प्रभावाने सर्व प्राणी वैरमुक्त आणि सुखी होवोत! देव आणि राजे या संपूर्ण पृथ्वीचे धम्मपूर्वक आणि समतेने रक्षण करोत आणि ते स्वतः धम्माचे आचरण करणारे होवोत!