မိလိဒဋီကာ

මිලින්දටීකාව

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් වූ, අරහත් වූ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

နိရန္တရံ လောကဟိတဿ ကာရကံနိရန္တရံ လောကဟိတဿ ဒေသကံ,နိရန္တရံ လောကဟိတဿ စိန္တကံနမာမိ ဝီရံ နရဒမ္မသာရထိံ;

නිරන්තරයෙන් ලෝක සත්වයාගේ යහපත සිදු කරන්නා වූ, නිරන්තරයෙන් ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස දහම් දෙසන්නා වූ, නිරන්තරයෙන් ලෝක සත්වයාගේ යහපත ම සිතන්නා වූ, පුරුෂයන් දමනය කිරීමෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ සාරථියෙකු වූ ඒ වීර බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර කරමි.

ပဉှဓမ္မဝိဒုံ နာထံ ဂုယှဓမ္မပ္ပကာသကံ,နမဿိဝါန သမ္ဗုဒ္ဓံ ဓမ္မံ သာဓုဂုဏမ္ပိ စ;

ප්‍රශ්න විෂයෙහි ධර්මය දන්නා වූ, රහස්‍ය වූ ගැඹුරු දහම් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, ලෝකනාථ වූ ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද, උතුම් ගුණයෙන් යුතු ධර්ම රත්නයට ද නමස්කාර කොට;

နာဂသေနမဟာထေရံ ပိဋကတ္တယကောဝိဒံ,ဝဒိဝါ တမ္ပိ သိရသာ ပဉှဓမ္မပ္ပကာသကံ;

ත්‍රිපිටකයෙහි නිපුන වූ, ප්‍රශ්නෝත්තර ධර්මයන් ප්‍රකාශ කළා වූ ඒ නාගසේන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට ද හිස නමා වැඳ;

မိလိဒပဉှဝိဝရဏံ မဓုရထပ္ပကာသိနိံ,ရစယိဿံ သမာသေန တံ သုဏာထ သမာဟိတာ;

මිහිරි අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ‘මිලින්දපඤ්හ විවරණය’ සංක්ෂිප්තව සම්පාදනය කරමි. එය සමාහිත සිතින් යුතුව අසත්වා!

၁. တထ ပကိဏ္ဏကထဝိဝရဏံ ဇာတကုဒ္ဓရဏန္တိ ဒွေ ယေဝမာတိကာ.

1. එහි ‘ප්‍රකීර්ණක කථා විවරණය’ සහ ‘ජාතක උද්ධරණය’ (ජාතක උපුටා ගැනීම්) යනු මාතෘකා දෙකක් පමණක් ඇත්තේ ය.

တထ-

එහි -

သမ္ဗဓော စ ပဒဉ္စေဝ ပဒထော ပဒဝိဂ္ဂဟောစောဒနာ ပရိဟာရော’တိ ဆဗ္ဗိဓာ အထဝဏ္ဏနာ’တိ;

සම්බන්ධය, පදය, පදාර්ථය (පදයේ තේරුම), පද විග්‍රහය, චෝදනාව (ප්‍රශ්න කිරීම) සහ පරිහාරය (පිළිතුර) යැයි අර්ථ වර්ණනාව සවැදෑරුම් වේ.

ဝုတ္တတ္တာ သမ္ဗဓော တာဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ ယထာဝုတ္တာဇ္ဈာဟာရဝသေန ဒုဝိဓော.

කියන ලද බැවින් ප්‍රථමයෙන් ‘සම්බන්ධය’ දත යුතුය. එය ඉහත සඳහන් කළ පරිදි ‘අධ්‍යාහාරය’ (පද ඌන පූරණය) අනුව දෙවැදෑරුම් වේ.

ပကိဏ္ဏကထဝိဝရဏံ

ප්‍රකීර්ණක කථා විවරණය

တေသု –’မိလိဒေါ နာမ သော ရာဇာ …ပေ… သာဂရန္တိ ဧထ အဇ္ဈာဟာရသမ္ဗဓော ဝေဒိတဗ္ဗော ယော’ပိ မိလိဒေါ ရာဇာ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနတော ပဉ္စဝဿသတေ အတိက္ကန္တေ ရာဇကုလေ ဥပ္ပန္နော သော ရာဇာ မိလိဒေါ နာမ.

ඒ අතුරින් – ‘මිලින්ද නම් වූ ඒ රජතෙමේ ...පෙ... සාගරය මෙන්’ යන්නෙහි අධ්‍යාහාර සම්බන්ධය දත යුතුය. යම් මිලින්ද රජෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් වසර පන්සියයක් ඉක්ම ගිය කල්හි රජ පවුලක උපන්නේ ද, ඒ රජු මිලින්ද නම් වේ.

သာဂလာယံ ပုရုတ္တမေ သာဂလနာမကေ ဥတ္တမနဂရေ ရဇ္ဇံ ကာရေန္တော နာဂသေနထေရံ ဥပဂဉ္ဆိ ကိံ ဝိယာ?တိ.

සාගල නම් වූ උත්තම නුවර රාජ්‍යය කරවමින්, නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේ ය. කුමක් මෙන් ද? යත්,

ဂင်္ဂါဝ ယထ သာဂရန္တိ အာဟ. ယထာ ဂင်္ဂါ ဝါ ယမုနာဒီသု အညတရာ ဝါ သာဂရံ ဥပဂဉ္ဆိ တထာ ဥပဂဉ္ဆိ’တိ အထော. ဝ-သဒ္ဒေါ ဝေထ သမုစ္စယထော. ဂင်္ဂါ ဝါ’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ အာကာရဿ ရဿတ္တံ ကဝါ ဂင်္ဂါဝ ဣတိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပလံဝ ယထောဒကေ’တိ ဧထ ဝုတ္တသမုစ္စယထော ဝါသဒ္ဒေါ ဝိယ.

‘ගංගාව සාගරයට පැමිණෙන්නාක් මෙන්’ යැයි වදාළ සේක. ගංගා හෝ යමුනා ආදී ගංගාවන්ගෙන් එකක් සාගරයට පැමිණෙන්නාක් මෙන් ඔහු ද පැමිණියේ ය යනු එහි අර්ථයයි. මෙහි ‘ව’ (va) ශබ්දය සමුච්චයාර්ථය (එක් කිරීමේ අර්ථය) දෙයි. ‘ගංගා වා’ (gaṅgā vā) යැයි කිය යුතු තැන ආකාරය ලුහු කොට ‘ගංගාව’ (gaṅgāva) යැයි කියන ලදී. ‘උප්පලංව යථෝදකේ’ (දියෙහි නෙළුමක් මෙන්) යන්නෙහි සමුච්චයාර්ථයෙහි වැටෙන ‘වා’ ශබ්දය මෙනි.

အာသဇ္ဇ ရာဇာ …ပေ… ဝိဒါဠနေ’တိ ဧထ ယထာဝုတ္တသမ္ဗဓော ဝေဒိတဗ္ဗော. သော စ သုဝိဉေဉယျော’ဝ. ပဒန္တိ ဥပသဂ္ဂ နိပါတနာမအာချာတပဒဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. တေသု နာမပဒံ သာမညဂုဏ-ကိတ္တိမ-ဩပပါတိက-နာမ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. တထ ပဌမကပ္ပိကမဟာဇနေန သမ္မန္တိဝါ ဌပိတတ္တာ မဟာသမ္မတော’တိ ရညော နာမံ သာမဉဉနာမံ နာမ. ဓမ္မကထိကော ပံသုကုလိကော ဝိနယဓရော တေပိဋကော သဒ္ဓေါ ပသန္နော’တိ ဧဝရူပံ ဂုဏတော အာဂတံ နာမံ ဂုဏနာမံ နာမ. ယမ္ပန ဇာတဿ ကုမာရဿ နာမဂဟဏဒိဝသေ ဒက္ခိဏေယျာနံ သက္ကာရံ ကဝါ သမီပေ ဌိတာ ဉာတကာ ကပ္ပေဝါ’အယံ အမုကော နာမာ’တိ နာမံ ကရောန္တိ ဣဒံ ကိတ္တိမ နာမံ နာမ. ယာ ပန ပုရိမပညတ္တိ ပစ္ဆိမပညတ္တိယံ ပတတိ, ပုရိမဝေါဟာရော ပစ္ဆိမဝေါဟာရေ သေယျထိဒံ ပုရိမကပ္ပေ’ပိ စဒေါ စဒေါယေဝ နာမ ဧတရဟိ’ပိ စဒေါ စဒေါယေဝ နာမ, အတီတေ သူရိယော သမုဒ္ဒေါ ပထဝီ ပဗ္ဗတောယေဝ နာမ. ဧတရဟိ’ပိ ပဗ္ဗတော ပဗ္ဗတောယေဝ နာမာတိ ဣဒံ ဩပပါတိကနာမံ နာမ, ဣဒံ နာမစတုက္ကံ အဘိဓမ္မပရိယာယေန ဝုတ္တံ. သဒ္ဒသထေ ပန နာမနာမ-သဗ္ဗနာမ-သမာသနာမ-တဒ္ဓိတနာမ-ကိတနာမဝသေန ပဉ္စဝိဓံ ဝုတ္တံ. တံ သဗ္ဗံ ဣဓ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဒထော ပန အာသဇ္ဇာ’တိ ပဝါ. ဌာနာဌာနဂတေ’တိ ကာရဏာကာရဏဂတေ.

‘රජතුමා ළඟා වී ...පෙ... බිඳලීමෙහි’ යන්නෙහි ඉහත සඳහන් කරන ලද සම්බන්ධය දත යුතුය. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැක්කකි. උපසර්ග, නිපාත, නාම සහ ආඛ්‍යාත පද වශයෙන් ‘පදය’ සිව්වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් නාම පදය; සාමාන්‍ය නාම, ගුණ නාම, කෘත්‍රිම නාම සහ ඕපපාතික නාම වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි, පළමු කල්පයේ මහා ජනයා විසින් සම්මුතියෙන් තබන ලද බැවින් ‘මහාසම්මත’ යනු රජුගේ නාමය වන අතර එය ‘සාමාන්‍ය නාමය’ නම් වේ. ‘ධර්ම කථික, පාංශුකූලික, විනයධර, ත්‍රිපිටකධර, ශ්‍රද්ධාවන්ත, ප්‍රසන්න’ යනාදී වශයෙන් ගුණයෙන් ලැබුණු නාමය ‘ගුණ නාමය’ නම් වේ. යම් දරුවෙකු උපන් කල්හි, නම් තබන දිනයේ දී දක්ෂිණෙය්‍යයන් වහන්සේලාට පූජා පවත්වා, ළඟ සිටින නෑදෑයින් එක්ව ‘මේ දරුවා අසවලා නම් වේ’ යැයි තබන නාමය ‘කෘත්‍රිම නාමය’ නම් වේ. යම් පෙර පැනවීමක් පසු පැනවීමකට ද, පෙර ව්‍යවහාරයක් පසු ව්‍යවහාරයකට ද ගැළපේ ද, එනම් - පෙර කල්පයෙහි ද චන්ද්‍රයා ‘චන්ද්‍රයා’ ම විය, දැනුදු චන්ද්‍රයා ‘චන්ද්‍රයා’ ම වේ; අතීතයෙහි ද සූර්යයා, සමුද්‍රය, පෘථිවිය, පර්වතය පර්වතය ම විය, දැනුදු පර්වතය ‘පර්වතය’ ම වේ; මෙය ‘ඕපපාතික නාමය’ නම් වේ. මෙම නාම සතර අභිධර්ම ක්‍රමයට අනුව වදාරන ලද්දකි. ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි (ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙහි) නාමනාම, සර්වනාම, සමාසනාම, තද්ධිතනාම සහ කෘදන්තනාම (කිතනාම) වශයෙන් පස්වැදෑරුම් කොට දක්වා ඇත. ඒ සියල්ල මෙහි දී ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. පදාර්ථ වශයෙන් ගත් කල: ‘ආසජ්ජ’ යනු (ළඟා වී / පැමිණ) යන්නයි. ‘ඨානාඨානගතේ’ යනු හේතු සහ අහේතු (නොකළ හැක්ක සහ කළ හැක්ක) පිළිබඳ තත්ත්වයන්ට පත් වූ යන්නයි.

ပုထူ’တိ နာနပ္ပကာရေ.

‘පුථූ’ යනු නොයෙක් ආකාර වූ (විවිධ) යන්නයි.

သုတ္တဇာလသမထိတာ’တိ သုတ္တန္တပိဋကသင်္ခါတသုတ္တသမူဟေန သမထိတာ ပထိတာ, သုတ္တံ အာဟရိဝါ သုတ္တထဝိသောဓနဝသေန သုတ္တဇာလသောဓကာ

‘සුත්තජාලසමථිතා’ යනු සූත්‍ර පිටකය නමින් හැඳින්වෙන සූත්‍ර සමූහයෙන් මනාව විමසන ලද (ප්‍රකාශිත) යන්නයි; සූත්‍රයන් ගෙනහැර දක්වමින් සූත්‍රයන්හි අර්ථ විමසීමෙන් සූත්‍ර ජාලය පිරිසිදු කරන්නා වූ යන්නයි.

နယေဟိ စာတိ အဘိဓမ္မဝိနယာဒီဟိ နယေဟိ ယုတ္တီဟိ ဝါ.

‘නයේහි ච’ යනු අභිධර්ම හා විනය ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් හෝ යුක්තීන්ගෙන් යන්නයි.

ပဏိဓာယာ စာတိ အဘိဓမ္မဝိနယာဒီဟိ နယေဟိ ယုတ္တီဟိ ဝါ.

‘පණිධායා ච’ යනු අභිධර්ම හා විනය ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් හෝ යුක්තීන්ගෙන් යන්නයි.

ပဏိဓာယာတိ အတ္တနော ဉာဏံ ဌပေန္တော.

‘පණිධාය’ යනු තමාගේ ඥානය පිහිටුවමින් (මෙහෙයවමින්) යන්නයි.

ဘာသယိဝါန မာနသန္တိ အတ္တနော စိတ္တံ အတိသယေန ပုနပ္ပုနံ ပဝတ္တာပနဝသေန ဟာသေဝါ

‘භාසයිවාන මානසං’ යනු තමාගේ සිත නැවත නැවතත් පවත්වමින් අතිශයින් සතුටු කරවා යන්නයි.

ကင်္ခါဌာနဝိဒါဠနေ’တိ ကင်္ခါယ ဝိစိကိစ္ဆာယ ဝဿာ ကာရဏဘူတာနံ အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဒါဠနကာရဏေ.

‘කංඛාඨානවිදාළනේ’ යනු සැකය හෙවත් විචිකිච්ඡාවට හේතු වන්නා වූ අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් ධර්මයන් විනාශ කිරීමේ (බිඳලීමේ) කරුණෙහි යන්නයි.

အယံ ပဒထော နာမ.

මෙය ‘පදාර්ථය’ (පදයන්හි තේරුම) නම් වේ.

ဝိဂ္ဂဟော ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော?

පද විග්‍රහය (විග්‍රහ වාක්‍ය) මෙසේ දත යුතුය:

ယောနကသင်္ခါတာနံ မိလာနံ ဣဒေါ

යෝනකයන් යැයි කියනු ලබන මිලයන්ගේ අධිපති (මිලානං ඉදෝ)

မိလိဒေါ.

මිලින්ද නම් වේ.

သောတံ ပတိတာနံ ဇနာနံ သံသီဒနံ ရာတိ အာဒဒါတီ’တိ

ප්‍රවාහයට ඇද වැටුණු මිනිසුන්ගේ ගිලී යාම (විනාශය) වළක්වයි යන අර්ථයෙන්,

သာဂရော, တံ သာဂရံ.

සාගරය නම් වේ, ඒ සාගරයයි.

အဘိဓမ္မဝိနယေသု အနုပဝိသနထေန ဩဂါဠှာ

අභිධර්ම හා විනය විෂයයන්ට ඇතුළු වීම් (ගැඹුරට බැසගැනීම්) යන අර්ථයෙන් බැසගත්

အဘိဓမ္မဝိနယောဂါဠှာ.

‘අභිධම්මවිනයෝගāළ්හා’ (අභිධර්ම විනයෙහි බැසගත්) නම් වේ.

သုတ္တဇာလဿ သမထိတာ

සූත්‍ර සමූහයෙන් මනාව විමසන ලද (ගොතන ලද)

သုတ္တဇာလသမထိတာ.

‘සුත්තජාලසමථිතා’ නම් වේ.

ကင်္ခါ စ ကင်္ခါဌာနဉ္စ ကင်္ခါဌာနာနိ ကင်္ခါဌာနာနံ ဝိဒါဠနံ

සැකය ද සැකයට කරුණු ද ‘කංඛාඨාන’ (සැකයට කරුණු) නම් වේ, සැකයට කරුණු බිඳලීම (විනාශ කිරීම)

ကင်္ခါဌာနဝိဒါဠနံ.

‘කංඛාඨානවිදාළනං’ (සැකයට කරුණු බිඳලීම) නම් වේ.

အယံ ဝိဂ္ဂဟော.

මෙය පද විග්‍රහයයි.

ဣမာ ပဉ္စ ဂါထာ ကေန ကတာ?တိ စောဒနာ ဘဒန္တဗုဒ္ဓဃောသာစရိယေန ကတာ’တိ ပရိဟာရော. န ကေဝလံ ပဉစ ဂါထာ’ဝ, ထေရရာဇဝစနေ’ပိ အညံ ပုဗ္ဗာပရဝစနမ္ပိ တေန ဝုတ္တံ.

“මේ ගාථා පහ කවුරුන් විසින් කරන ලද්දක් ද?” යනු චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) යි. “භදන්ත බුද්ධඝෝෂාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දකි” යනු පරිහාරය (පිළිතුර) යි. මේ ගාථා පහ පමණක් නොව, තෙරුන් වහන්සේගේ සහ රජතුමාගේ දෙබස්හි එන අනෙකුත් පූර්වාපර (මුල් සහ පසු) වචන ද උන්වහන්සේ විසින් ම පවසන ලද්දකි.

တေသု သမ္ဗဓနယေ–

ඒ අතුරින් සම්බන්ධ ක්‍රමයෙහි -

‘ဧကချာတော ပဒစ္စယော သိယာ ဝါကျံ သကာရကော’တိ စ

“කාරක සහිත වූ ද, එක් ආඛ්‍යාත පදයක් (ක්‍රියා පදයක්) ඇත්තා වූ ද පද සමූහය වාක්‍යයක් වන්නේ ය” යන්න ද,

‘ယေန ယဿ ဟိ သမ္ဗဓော ဒူရဋ္ဌမ္ပိ စ တဿ တံ,အထတော အသမာနာနံ အာသန္နတ္တံ အကာရဏံန္တိ စ;

“යම් පදයකින් යමකට සම්බන්ධයක් ඇති වේ ද, එය දුරින් පිහිටිය ද එහි ම සම්බන්ධය වේ. අර්ථයෙන් සමාන නොවන පදයන්ගේ ළඟින් පිහිටීම සම්බන්ධ වීමට කරුණක් නොවේ” යන්න ද,

‘နာနတ္တာ သတိ ယာ နာနာ-ကြိယာ ဟောတိ ယထာရဟံ,ဧကကြိယာယ ဆန္နန္တု နထိ ကာရကတာ သဒါ’;

“විවිධත්වයක් ඇති කල්හි, සුදුසු පරිදි විවිධ ක්‍රියාවන් සිදු වේ. නමුදු එක් ක්‍රියාවකින් වැසුණු කල සැමවිටම කාරක බවක් සිදු නොවේ.”

‘ဝေါဟာရဝိသယော သဒ္ဒေါ’နေကထပရမထတော,ဗုဒ္ဓိဝိကပ္ပတော စထော တဿထော’တိ ပဝုစ္စတိ;

‘ව්‍යවහාර විෂයට අයත් ශබ්දය නොයෙක් අර්ථයන්ගෙන් හා පරමාර්ථයන්ගෙන් යුක්තය; බුද්ධි විකල්පයෙන් (සිතින් මවාගන්නා ආකාරයෙන්) යම් අර්ථයක් උපදී ද, එය එහි අර්ථය යැයි කියනු ලැබේ’;

တီဏီ’ပိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေဝါ ယထာ အထော စ သဘာဝေါ စ လဗ္ဘတိ, တထာ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ ကာတဗ္ဗော. သဒ္ဒပ္ပယောဂေန ဟိ အတ္ထသဘာဝါ အနုဝတ္တိတဗ္ဗာ, န အတ္ထသဘာဝေဟိ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ အပိ စ အာစရိယာ နာနာရဋ္ဌေသု ဌိတာ အတ္တနော အတ္တနော ရဋ္ဌဝေါဟာရာနုရူပေန သဒ္ဒပ္ပယောဂဿ အထံ ဝဒန္တိ. ဣဓ အမှာကံ ဗိင်္ဂရဋ္ဌေ သိလိဋ္ဌဝေါဟာရာနုရူပေန သဒ္ဒပ္ပယောဂဿ အထော ဝတ္တဗ္ဗော. ယထာ ဝစနံ သိလိဋ္ဌံ ဟောတိ ကုလပုတ္တာနဉ္စ ဟဒယံ ပဝိသတိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗော ကထံ? ယဒိ ပဌမာ ကတ္တာ ဟောတိ, ဒုတိယာ ကမ္မံ သဝိသေသနံ ပဌမန္တကတ္တံ ဝဝါ ကြိယာပဒံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ကြိယာပဒံ ဝဝါ သဝိသေသနံ ဒုတိယန္တကမ္မံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယဒိ သဝိသေသနံ ပဌမန္တပဒံ ကမ္မံ ဟောတိ တံ တဿ ဝိသေသနဉ္စ ဝဝါ တတိယန္တကတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗော. တံ ဝဝါ ကြိယာပဒံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ.

ලක්ෂණ තුනම සලකා බලා යම් සේ අර්ථය සහ ස්වභාවය ලැබේද, ඒ අයුරින් ශබ්ද භාවිතය (ප්‍රයෝගය) කළ යුතුය. ශබ්ද භාවිතය අනුවම අර්ථයේ ස්වභාවය අනුගමනය කළ යුතු වේ, අර්ථ ස්වභාවය අනුව ශබ්ද භාවිතය නොවේ. තවද, විවිධ රටවල වෙසෙන ආචාර්යවරු තම තමන්ගේ දේශීය ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ශබ්ද ප්‍රයෝගයේ අර්ථය පවසති. මෙහි අපගේ බිංග දේශයෙහි (Biṅgaraṭṭha) සුමට ව්‍යවහාරයට අනුකූලව ශබ්ද ප්‍රයෝගයේ අර්ථය කිව යුතුය. වචනය වඩාත් සුලලිත වී කුලපුත්‍රයන්ගේ හදවතට කා වදින පරිදි එය පැවසිය යුත්තේ කෙසේද? ඉදින් ප්‍රථමාව කර්තෘ වේ නම්, ද්විතීයාව විශේෂණ සහිත කර්මය වේ නම්, ප්‍රථමාන්ත කර්තෘ පදය හෝ ක්‍රියා පදය කිව යුතුය. නැතහොත් ක්‍රියා පදය හෝ විශේෂණ සහිත ද්විතීයාන්ත කර්ම පදය කිව යුතුය. ඉදින් විශේෂණ සහිත ප්‍රථමාන්ත පදය කර්මය වේ නම්, එය ද එහි විශේෂණය ද හෝ තෘතීයාන්ත කර්තෘ පදය කිව යුතුය. නැතහොත් ක්‍රියා පදය කිව යුතුය.

ပဒထော ပန –

පදාර්ථය (පදයන්ගේ අර්ථය) වනාහි –

‘အထပ္ပကာရဏာ လိင်္ဂါ ဩဇညာ (?) ဒေသကာလတော;

သဒ္ဒထာ ဝိဘဇီယန္တိ;

န သဒ္ဒါယေဝ ကေဝလာ’တိ စ;

‘අර්ථය, ප්‍රකරණය (සන්දර්භය), ලිංගය, දේශය හා කාලය අනුව ශබ්දාර්ථයන් බෙදනු ලැබේ; කේවළ ශබ්දයන් පමණක්ම නොවේ’ කියා ද;

‘ပရဘာဝပထာပေက္ခံ သ-အမာဒိ တု ကာရကံ,ပစ္စယဿ သဓာတုဿ အထဘုတန္တု သာဓနန္တိ စ;

‘අන්‍ය ස්වභාවයක් අපේක්ෂා කරන, ‘අං’ ආදී විභක්ති ප්‍රත්‍යයන් සහිත පදය කාරක නම් වේ; ධාතුව සහිත ප්‍රත්‍යයේ අර්ථය සාධන නම් වේ’ කියා ද;

‘ဓာတု သဒ္ဒေါ ကြိယာဝါစီ ပစ္စယော သာဓနဝါစကော,အထဿ ဝါစကံ လိင်္ဂံ ဝိဘတ္တိ အထဇောတကာ;

’

‘ධාතු ශබ්දය ක්‍රියාව කියන්නකි, ප්‍රත්‍යය සාධනය කියන්නකි, නාම ප්‍රකෘතිය (ලිංගය) අර්ථය කියන්නකි, විභක්තිය අර්ථය පැහැදිලි කරන්නකි;’

တိ စ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေဝါ ဧကေကပဒဿ အထဝိဂ္ဂဟော ဝတ္တဗ္ဗော.

යන මේ ලක්ෂණ සලකා බලා එක් එක් පදයේ අර්ථ විග්‍රහය පැවසිය යුතුය.

ပဒ ဝိဂ္ဂဟော ပန-

පද විග්‍රහය වනාහි –

‘ဓာဝထော ဟိ သိယာ ဟေတု - ပစ္စယထော သိယာ ဖလံ,ဒွိန္နံ ဇာနနထဉ္စ ဣတိ သဒ္ဒေါ ပယုဇ္ဇတေ;

‘ධාතුවෙහි අර්ථය හේතුව විය යුතුය, ප්‍රත්‍යයෙහි අර්ථය ඵලය විය යුතුය; මේ දෙකෙහි අවබෝධය පිණිස ‘ඉති’ යන ශබ්දය යෙදේ;

သဗ္ဗဝါကျေ ကြိယာသဒ္ဒေါ ဣတိသဒ္ဒေါ စ ဟောတိ ဟိ;

ကြိယာဗျုပ္ပတ္တိ နိမိတ္တံ ဣတိသဒ္ဒေန ဒီပိတန္တိ,အာဒီနိ လက္ခဏာနိ သလ္လက္ခေဝါ ဝတ္တဗ္ဗော;

‘සියලු වාක්‍යයන්හි ක්‍රියා ශබ්දය ද ‘ඉති’ ශබ්දය ද වෙයි; ක්‍රියාවේ නිෂ්පත්තියට හේතුව ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් දක්වන ලදී’ යන ආදී ලක්ෂණ සලකා බලා පැවසිය යුතුය;

အယံ အမှေဟိ ဝုတ္တော သဒ္ဒပ္ပယောဂအထပ္ပယောဂေါ ယောဇနာနံ နယော သဗ္ဗထ ဥပကာရော ကုလပုတ္တေဟိ ဥဂ္ဂဟေတဗ္ဗော သလ္လက္ခေတဗ္ဗောယေဝ.

අප විසින් පවසන ලද මේ ශබ්ද ප්‍රයෝග සහ අර්ථ ප්‍රයෝග සම්බන්ධ කිරීමේ ක්‍රමය (යෝජනා ක්‍රමය) සෑම අයුරින්ම උපකාරී වන බැවින්, එය කුලපුත්‍රයන් විසින් මනාව උගත යුතුමය, ධාරණය කරගත යුතුමය.

ဣတော ပရံ ယံ အထတော စ ရူပတော စ အပါကဋံ, တံယေဝ ဝဏ္ဏယိဿာမ.

මෙයින් පසුව, යමක් අර්ථයෙන් හා රූපයෙන් (ව්‍යාකරණ ස්වරූපයෙන්) අප්‍රකට ද, එයම පමණක් අපි විස්තර කරන්නෙමු.

သုဝိဘတ္တ-ဝီထိ-စစ္စရ-စတုက္က-သိင်္ဃာဋကန္နိ သုဝိဘတ္တာ ရထိကာသင်္ခါတာ ဝီထိ စစ္စရသင်္ခါတာ စတုက္ကာ မဂ္ဂသဓိသင်္ခါတာ သိင်္ဃာဋကာ ဧထာတိ သုဝိဝိဘတ္တဝီထိစစ္စရစတုက္ကသိင်္ဃာဋံ. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနပ္ပဒီပိကာယံ;

‘සුවිබහත්තවීථිචච්චරචතුක්කසිංඝාටක’ යනු - මනාව බෙදන ලද, රථ ගමන් කරන මාවත් නම් වූ වීථි ද, සතරමංසන්ධි නම් වූ සතරමං ද, තුන්මංසන්ධි නම් වූ සිංඝාටක ද මෙහි ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මේ බව අභිධානප්පදීපිකාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත;

‘‘ရစ္ဆာ စ ဝိသိခါ ဝုတ္တာ ရဋိကာ ဝီထိ စာပျထဝျုဟော ရစ္ဆာ အနိဗ္ဗိဒ္ဓါ နိဗ္ဗိဒ္ဓါ တု ပထဒ္ဓိ စ,စတုက္ကံ စစ္စရေ မဂ္ဂ-သဓိ-သိင်္ဃာဋကမ္ဘဝေ’’တိ;

‘‘රච්ඡා, විසිඛා, රථිකා සහ වීථි යනු මාවත්වලට නම් වේ. කෙළවරක් නැති (නොවිදින ලද) වීථිය ‘ව්‍යුහ’ නම් වන අතර, දෙකෙළවර විවෘත වීථිය ‘පථද්ධි’ නම් වේ. සතරමංසන්ධිය ‘චතුක්ක’ සහ ‘චච්චර’ වන අතර, තුන්මංසන්ධිය ‘මග්ගසන්ධි’ සහ ‘සිංඝාටක’ වේ’’ කියායි;

ကာသိက-ကောဋုမ္ဗရကာဒိ - နာနာဝိဓဝထာပဏသမ္ပန္နန္တိ ဧထ မဟဂ္ဃဝထံ ကာသိကံ ကာသိကရဋ္ဌေ ဝါ ဥပ္ပန္နံ ကာသိကံ. ကောဋုမ္ဗရဒေသေ ဇာတံ ဝထံ ကောဋုမ္ဗရံ. အာဒိသဒ္ဒေန ခေါမံ ကပ္ပာသိကံ ကောသေယျံ ကမ္ဗလံ သာဏံ ဘင်္ဂန္တိ. ဓဝလဝထာနိ စ ခေါမဿ အနုလောမဘုတံ ဒုကုလံ ကောသေယျဿ အနုလောမဘုတာနိ ပတ္တုန္နပဋ္ဋ-သောမာရ-စီနဇ ဝထာနိ စ သင်္ဂဏှာတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ခုဒ္ဒကသိက္ခာဂထေ?

‘කාසික-කොටුම්බරකාදී විවිධ වස්ත්‍ර අලෙවිසල්වලින් සමන්විත වූ’ යන්නෙහි, මෙහි ඉතා වටිනා වස්ත්‍රය හෝ කාසි රටෙහි උපන් වස්ත්‍රය ‘කාසික’ නම් වේ. කොටුම්බර දේශයෙහි උපන් වස්ත්‍රය ‘කොටුම්බර’ නම් වේ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් කෝම (හණ), කපු, පට (සේද), ලොම්, හණ, බංග යන වස්ත්‍රයන් ද සංග්‍රහ වේ. තවද සුදු වස්ත්‍රයන් ද, කෝම වස්ත්‍රයට අනුලෝම වූ දුකුළ වස්ත්‍රය ද, පට වස්ත්‍රයට අනුලෝම වූ පත්තුණ්ණ, පට්ට, සෝමාර සහ චීන දේශයෙහි උපන් වස්ත්‍රයන් ද මෙයින් සංග්‍රහ කෙරේ. මේ බව ඛුද්දකසික්ඛා ගාථාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත;

ဒုကူလဉ္စေဝ ပတ္တုန္န - ပတ္တံ သောမာရစီနဇံ ဣဒ္ဓိဇံ ဒေဝဒိန္နဉ္စ တဿ တဿာနုလောမကန္တိ.

‘‘දුකුළ ද, පත්තුණ්ණ ද, පට්ට ද, සෝමාර ද, චීන දේශයෙහි උපන් වස්ත්‍ර ද, සෘද්ධියෙන් උපන් වස්ත්‍ර ද, දෙවියන් විසින් දෙන ලද වස්ත්‍ර ද ඒ ඒ වස්ත්‍රයන්ට අනුලෝම වේ’’ කියායි.

တဿ ဋီကာယဉ္စ’ဝါကမယတ္တာ ဒုကုလာ သာဏဿ အနုလောမကေဟိ ကတသုတ္တမယတ္တာ ပတ္တုဏ္ဏပဋ္ဋ-သောမာရစီနဝထာနိ ကောသေယျဿ အနုလောမာနိ ဣဒ္ဓိဇဒေဝဒိန္နဝထာနိ ဆန္နံ ဝထာနံ အနုလောမာနိ တေသံ အညတရမယတ္တာ’တိ ဝုတ္တံ.

එහි ටීකාවෙහි ද, ‘ගස් පොතුවලින් කරන ලද බැවින් දුකුළ වස්ත්‍රය හණ වස්ත්‍රයට අනුලෝම වන අතර, නූල්වලින් කරන ලද බැවින් පත්තුණ්ණ, පට්ට, සෝමාර සහ චීන වස්ත්‍ර පට (සේද) වස්ත්‍රයට අනුලෝම වේ. සෘද්ධියෙන් උපන් සහ දෙවියන් දුන් වස්ත්‍ර වනාහි (කෝම ආදී) වස්ත්‍ර හයටම අනුලෝම වේ, ඒවා එම වස්ත්‍රයන්ගෙන් යම් කිසිවක් මය වන බැවිනි’ යැයි පවසන ලදී.

တထ မိလိဒပဉှော လက္ခဏပဉှော ဝိမတိစ္ဆေဒနပဉှော’တိ ဒုဝိဓော’တိ ဧထ ဓမ္မာနံ လက္ခဏပုစ္ဆနဝသေန ပဝတ္တော ပဉှော လက္ခဏပဉေဟာ.ဓမ္မာနံ လက္ခဏပဉှော’တိ ကထစိ လိခိတံ. ဌာနုပ္ပန္တိကပဋိဟာနော’တိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဂမ္ဘီရထဝိစာရဏကာလေ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စသင်္ခါတေ ဌာနေ ဥပ္ပတ္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနံ ဌာနုပ္ပတ္တိ သာ အဿ အထိတိ ဌာနုပ္ပတ္တိကံ. အာရမ္မဏေ ပဋိဘာတီတိ ပဋိဘာနံ, ဉာဏံ. ဌာနုပ္ပတ္တိကံ ပဋိဘာနံ ယဿ သော ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဘာနော.

එහි ‘මිලින්ද ප්‍රශ්නය ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය සහ සැක දුරු කිරීමේ ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදන) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ’ යන්නෙහි, ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ විමසීම වශයෙන් පවතින ප්‍රශ්න ‘ලක්ෂණ ප්‍රශ්න’ නම් වේ. ඇතැම් තැනක ‘ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය’ කියා ද ලියා ඇත. ‘ථානුප්පත්තික ප්‍රතිභාන’ (ක්ෂණික වැටහීම) යනු, ඒ ඒ ගැඹුරු අර්ථ විමසන අවස්ථාවන්හි කළ යුතු කටයුතු පිළිබඳව ක්ෂණිකව උපදින වැටහීම ‘ථානුප්පත්ති’ නම් වන අතර, එය ඔහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘ථානුප්පත්තික’ නම් වේ. අරමුණෙහි වැටහෙන්නේය යන අර්ථයෙන් ‘ප්‍රතිභානය’ යනු ඥානයයි. යමෙකුට එවැනි ක්ෂණිකව උපදින ප්‍රතිභාන ඥානය ඇත්ද, හෙතෙමේ ‘ථානුප්පත්තික ප්‍රතිභාන’ ඇත්තෙක් නම් වේ.

ပဋိဗလော အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနန္တိ ဧထ အထာနံ ဇာနိတုန္တိ ပါဌသေသော ကာတဗ္ဗော သောယေဝ ဝါ ပါဌော. တထ အဟံ အတီတဘဝေ ဒိန္နဒါနော ရက္ခိတသီလော ဘာဝိတဘာဝနော ကတကလျာဏော ဣဒါနိ ဉာဏသမ္ပန္နော ဓနဝါ ယသဝါ’တိ အတီတထံ ဇာနိတုံ ပဋိဗလော ဣဒါနိ မယာ ဒါနာဒိ ပုညံ ကတ္တဗ္ဗံ သမ္ပတ္တိ ဘဝတော. သမ္ပတ္တိ ဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇိဝါ သုခီ ဟုဝါ ပရိနိဗ္ဗာယိဿာမီ’တိ. ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နအနာဂတထေ ဇာနိတုံ ပဋိဗလော နာမ.

‘අතීත අනාගත වර්තමාන කාලයන්හි...’ යන්නෙහි ‘අර්ථයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ’ යන කොටස ඌන පූරණය කළ යුතුය, නැතහොත් එයම පාඨය විය යුතුය. එහි, ‘මම අතීත භවයෙහි දන් දුන්නෙමි, සිල් රැක්කෙමි, භාවනා වැඩුවෙමි, කුසල් කළෙමි; එබැවින් දැන් ඥානසම්පන්නව, ධනවත් ව, කීර්තිමත් ව සිටිමි’ යනුවෙන් අතීත අර්ථය දැනගැනීමට සමර්ථ වූයේය. ‘දැන් මා විසින් දානාදී පින්කම් කළ යුතුය, එයින් සම්පත් ඇති වේ. සම්පත් ඇති භවයක උපත ලබා, සුවපත් ව, පිරිනිවන් පාන්නෙමි’ යනුවෙන් මෙසේ වර්තමාන හා අනාගත අර්ථයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූයේ නම් වේ.

သမန္တယောဂဝိဓာနကိရိယာနံ ကရဏကာလေ’တိ ယုဉ္ဇိတဗ္ဗော ယောဂေါ. သမန္တတော သဗ္ဗတော သဗ္ဗကာလေ ယောဂေါ သဗ္ဗကာလေသု သဗ္ဗကတ္တဗ္ဗကမ္မာနံ ဝိဒဟနံ ဝိဓာနံ နာမ. ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကရိဿာမိ, ဣမသ္မိံ ကတေ ဣဒံ ဘဝိဿတီ’တိ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဥပါယေန ကတ္တဗ္ဗဝိဓာနံ ကိရိယာ နာမ ကရဏကာလေယေဝ လဗ္ဘတိ. ပုဗ္ဗဘာဂေ စ ကရဏကာလေ စ နိသမ္မကာရီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘සමන්තා යෝග විධාන ක්‍රියාවන් කරන කාලයෙහි’ යන්නෙහි, යෙදිය යුතු දෙය ‘යෝග’ නම් වේ. සෑම අතින්ම, හැම කල්හිම යෙදීම ද, සෑම කල්හිම කළ යුතු සියලු කටයුතු සැලසුම් කිරීම ‘විධාන’ නම් වේ. ‘මම මේ මේ දේ කරමි, මෙය කළ පසු මේ දේ සිදුවේ’ යැයි පූර්ව භාගයෙහි (පෙර සූදානමෙහි) උපක්‍රමශීලීව කළ යුතු සැලසුම් කිරීම ‘ක්‍රියා’ නම් වන අතර, එය ක්‍රියාව කරන කාලයෙහිම ලැබේ. පූර්ව භාගයෙහි ද, ක්‍රියාව කරන කාලයෙහි ද විමසා බලා කටයුතු කරන්නා යනු මෙහි අදහසයි.

သေယျထီဒန္တိ ယာနိ သထာနိ တေန ဥဂ္ဂဟိတာနိ တာနိ သေယျထိဒံ ဝိဘဇိဿာမီတိ အထော အနေကထတော မဟနိဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာယဉ္စ ဧဝမေဝထော ဝုတ္တော’ သေယျထိဒံ ကတမာနီ’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. တံ’ကတမေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခဓာ? သေယျထိဒံ? ရူပူပါဒါနက္ခဓော’တိအာဒိနာ နယေန သမေတိ. တေသု စ ဧကူနဝီသတိသထေသု.

‘සෙය්‍යථිදං’ (එනම්) යනු, ඔහු විසින් උගන්නා ලද යම් ශාස්ත්‍රයන් වෙත් ද, ඒවා මෙසේ බෙදා දක්වමි යන අර්ථයයි. මහානිදාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ද මේ අයුරින්ම අර්ථය දක්වා ඇත. ඇතැම්හු ‘සෙය්‍යථිදං කතමානි’ (එනම් කවරහුද) යැයි පවසති. එය ‘පංච උපාදානස්කන්ධයෝ කවරහුද? එනම්, රූප උපාදානස්කන්ධය...’ යනාදී ක්‍රමය හා සමාන වේ. ඒ දහනවයක් වූ ශාස්ත්‍රයන් අතරින්;

သုတီတိ ဧထ သုယျတေ ဓမ္မော ဧတာယာတိ သုတိ, ဝေဒေါ.

‘සුති’ යන්නෙහි, ඇයගෙන් (යම් ශාස්ත්‍රයකින්) ධර්මය අසනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් ‘සුති’ යනු වේදයයි.

သမ္မုတီတိ သဒ္ဒဂန္ထော. သေသာ သင်္ချာဒယောပိ စ ကတ္တုယောနကတ္တာ ဗာဟိရ သထေသု ယဒိ ဒိဿန္တိ တေ သုဂဟေတဗ္ဗာ ယေဝါတိ.

‘සම්මුති’ යනු ශබ්ද ශාස්ත්‍ර ග්‍රන්ථයයි (ව්‍යාකරණ). ඉතිරි සංඛ්‍යා ආදී ශාස්ත්‍රයන් ද බාහිර ශාස්ත්‍රයන්හි කර්තෘ-උත්පත්ති වශයෙන් දක්නට ලැබෙන්නේ නම්, ඒවා ද මනාව ග්‍රහණය කරගත යුතුමය.

ဘတ္တဝိဿဂ္ဂကရဏထာယာတိ ဘတ္တကိစ္စကရဏထာယ.

‘භත්තවිස්සග්ගකරණත්ථාය’ යන්නෙහි අර්ථය බත් කිස (ආහාර ගැනීම) කිරීම පිණිස යනුයි.

သကိံ ဧဝံ စက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ အတီတဘဝေ တီသု ဝေဒေသု ပရိစယသတိဉာဏဗလေန သကိမေဝ ဧကုဂ္ဂဟဏဝါရမေဝ စက္ခု ဝေဒုဂ္ဂဟဉာဏစက္ခု ဥဒပါဒိ. ဗဟုတရံ အဝစာပေဝါ ဧကဝါရမေဝ ဝဒါပေဝါ ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တဿ ဉာဏစက္ခု ဥဒပါဒီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘මෙසේ එක් වරක්ම ඇස පහළ විය’ යන්නෙහි අර්ථය, අතීත භවයෙහි ත්‍රිවේදයෙහි පුරුදු කළ මතකය හා ඥාන බලයෙන් එක් වරක් ඇසීමෙන්ම (එක් වරක් උගැනීමෙන්ම) වේදය උගෙනීමේ ඥාන ඇස පහළ විය යන්නයි. බොහෝ වරක් නැවත නැවත නොකියවා, එක් වරක් පමණක් කියවා ධාරණය කරගත හැකි ඥාන ඇස පහළ විය යනු මෙහි අදහසයි.

အာစရိယဿ အနုယောဂံ ဒဝါ’တိ’အာစရိယ, တုမှေဟိ ယံ ယံ ဣစ္ဆထ, တံ တံ မံ ပုစ္ဆထ, အဟံ ဝိဿဇေဿာမိ. ဗျာကာတုံ အသက္ကောန္တဿ မေ အာစိက္ခထာ’တိ အာစရိယဿ အတ္တနော အနုယောဂံ အနုယုဉ္ဇနံ စောဒနံ ဒဝါ. ဧကစ္စော ဟိ အနုယောဂံ ဒါတုံ သက္ကောတိ ဗျာကာတုံ ပန န သက္ကောတိ. နာဂသေနဒါရကော ပန တဒုဘယမ္ပိ ကာတုံ သက္ကောတိယေဝ.

‘ආචාර්යයන් වහන්සේට අවස්ථාව දී’ යනු—‘ආචාර්යයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ යමක් යමක් කැමති සේක් ද, ඒ ඒ දෙය මගෙන් විමසනු මැනව, මම පිළිතුරු දෙන්නෙමි. විසඳීමට මට නොහැකි වුවහොත් මට පහදා දෙනු මැනව’ යි තමා විමසීම, චෝදනා කිරීම් වශයෙන් ආචාර්යවරයාට අවස්ථාව දීමයි. යම් කෙනෙකුට ප්‍රශ්න කිරීමට (අවස්ථාව දීමට) හැකි වුවත්, විසඳීමට නොහැකි විය හැක. එහෙත් නාගසේන කුමාරයා ඒ දෙකම කිරීමට සමර්ථ විය.

ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒီတိ’ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မန္တိဓမ္မစက္ခု သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဟုဝါ ဧဝံ ဥပ္ပဇ္ဇနာကာရေန ဥဒပါဒိယံ ကိဉ္စိ သင်္ခတံ ဓမ္မဇာတံ သမုဒယဓမ္မံ ဥပ္ပဇ္ဇနသဘာဝံ သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ ဓမ္မဇာတံ နိရုဇ္ဈနသဘာဝံ အနိစ္စံ ခယဝယဓမ္မန္တိ ဥဒပါဒိ. ကသ္မာ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံယေဝ မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဥဒပါဒီ?တိ. တပ္ပဋိစ္ဆာဒကမောဟဓကာရံ ဝိဒ္ဓံသေဝါ ဥပ္ပန္နတ္တာ.

‘ධර්ම චක්ෂුස පහළ විය’ යනු—‘යම්කිසි හටගන්නා සුලු ස්වභාවයක් ඇත්තේද, ඒ සියල්ල විනාශ වන ස්වභාවයෙන් යුක්තය’ යන්නයි. ධර්ම චක්ෂුස යනු නිවන් අරමුණු කොට ඇති, මෙසේ උපදින ආකාරයෙන් පහළ වූ සෝතාපත්ති මාර්ග ඤාණයයි. යම්කිසි සකස් කරන ලද ධර්ම සමූහයක් හටගන්නා සුලු ස්වභාවයක් (සමුදය ධර්මයක්) ඇත්ද, ඒ සියල්ල නිරුද්ධ වන ස්වභාවයෙන් (නිරෝධ ධර්මයෙන්) යුක්තය, ඒ සියලු ධර්ම සමූහය නැසෙන සුලුය, අනිත්‍යය, ක්ෂය වී යන ස්වභාවයෙන් යුක්තය යනුවෙන් පහළ විය. කුමක් හෙයින් නිවන් අරමුණු කොට ඇති මාර්ග ඤාණයම පහළ වූයේද? එය වසාගෙන සිටි මෝහ අන්ධකාරය විනාශ කරමින්ම උපන් බැවිනි.

(ဒေါသိနာ) ဒေါသိတာတိ ဝတ္တဗ္ဗေ တကာရဿ တကာရံ ကဝါ ဒေါသိနာ’တိ ဝုတ္တံ.

‘දෝසිනා’ යනු ‘දෝසිතා’ යැයි කිව යුතු කල්හි, ත-කාරයට ත-කාරයක් කොට ‘දෝසිනා’ යැයි පවසන ලදී.

ရထံ အာရုယှာ’တိ ဧထ သာမိကံ ရမယတီတိ ရထော’တိ ဝိဂ္ဂဟော ကာတဗ္ဗော.

‘රථයට නැඟී’ යන්නෙහි ‘හිමිකරු සතුටු කරන්නේ යම් බඳක් ද, එය රථයයි’ යනුවෙන් විග්‍රහ කළ යුතුය.

ရာဇရထော နာမ သဗ္ဗရတနဝိစိတ္တော ဣစ္ဆိတဗ္ဗော.

‘රාජ රථය’ නම් සියලු රත්නයන්ගෙන් විසිතුරු වූවක් ලෙස පිළිගත යුතුය.

(ဝယဟံ) ဝဟန္တီ ဧတေနာတိ ဝယဟံ ဥပရိမဏ္ဍပသဒိသပဒရစ္ဆန္နသဗ္ဗမာလာဂုဏ္ဌိမံ ဝါ ဆာဒေဝါတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန ကတသကဋံ ဝယှံ နာမ.

‘වය්හය’ (වාහනය) යනු මෙයින් ගෙනයන බැවින් ‘වය්හය’ නම් වේ. අටුවාවෙහි දක්වා ඇති පරිදි උඩු වියනක් බඳු ලෑලිවලින් වසන ලද හෝ මුළුමනින්ම මල් මාලාවලින් වටකර වසන ලද හෝ කරන ලද කරත්තය ‘වය්හය’ නම් වේ.

သဒမာနိကာ’တိ ဥဘောသု ပဿေသု သုဝဏ္ဏရဇတာဒိမယာ ဂေါပါနသိယော ဒဝါ ဂရုဠပက္ခကနယေန သဒမာနိကာ’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန ကတော ယာနဝိသေသော ဝယှာဒိဒွယံ စေကထာယ ဣဓာနီတံ

‘සදමානිකා’ යනු දෙපස රන් රිදී ආදියෙන් නිමවූ ගෝපානසී (ගෙවල්වල කුරුපා වැනි වක්‍ර ලී) යොදා, ගුරුළු පියාපත් ආකාරයෙන් අටුවාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට සාදන ලද විශේෂ යානයකි. මෙහි වය්හය ආදී යානා දෙකම අටුවා ක්‍රමයෙන් මෙහි දක්වා ඇත.

တိထကရော’တိ’ဥဂ္ဂဟော သဝဏံ ပုစ္ဆာ ကထနံ ဓာရဏံ ဣတိ ပဉ္စဓမ္မဝသေနေဝ တိထဝါသော ပဝုစ္စတီ’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ တိထဝါသေ ပတိဋ္ဌာယ ပရေ စ ပတိဋ္ဌာပေဝါ ပိဋကတ္တယတိထဆေကကရဏေန ဓမ္မတိထင်္ကရော.

‘තීර්ථකර’ යනු—උගෙනීම, ඇසීම, ප්‍රශ්න කිරීම, කථා කිරීම, ධාරණය කිරීම යන ධර්ම පහෙහි වසඟයෙන් ‘තීර්ථවාසය’ (තොටුපළෙහි වාසය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කියන ලද තීර්ථවාසයෙහි පිහිටා, අන්‍යයන්ද එහි පිහිටුවා, ත්‍රිපිටක සංඛ්‍යාත තොටුපළෙහි දක්ෂයන් කිරීමෙන් ‘ධර්ම තීර්ථංකර’ නම් වේ.

နိပုဏော’တိ ဗဓာဒီသု ဥပဇာနနသမထော.

‘නිපුණ’ යනු බන්ධන (ගැටලු) ආදියෙහි මැනවින් වටහා ගැනීමට සමත් වූ තැනැත්තායි.

ဝိသာရဒေါ’တိ ပရိသာသု ဘယရဟိတော.

‘විශාරද’ යනු පිරිස් මැද බියෙන් තොර වූ තැනැත්තායි.

သာမယိကော’တိ ဒေသဇဘာသာသင်္ခါတသမယကုသလော သကသမယသမယန္တရစ္ဆေကဉာဏဝန္တော.

‘සාමයීක’ යනු දේශීය භාෂා සංඛ්‍යාත සම්මුතීන් කෙරෙහි දක්ෂ වූ ද, ස්වකීය ධර්මවාදයන් (ස්ව-සමය) හා පරවාදයන් (පර-සමය) පිළිබඳ මැනවින් දන්නා ඥානයෙන් යුක්ත වූ ද තැනැත්තායි.

ပဋိဘာဏော’တိ ကလျာဏဝါကျ သင်္ချာတပဋိဘာဏဝန္တော.

‘ප්‍රතිභානවත්’ යනු යහපත් වචන කථා කිරීමේ ශක්තියෙන් යුත් වැටහීම් නුවණ ඇත්තායි.

မေဓာဝီတိ ဓမ္မောဇပညာယ မေဓာဝီ. ဓမ္မောဇပညာ နာယ ဉာနဂတော ပဏ္ဍိတော’ကိံ သုတံ ကိံ ဝါ သုဏာမိ, ကိံ ကုသလံ ဂဝေသိန္တိ’ ယာယ ဝိစာရေတိ သာ ဓမ္မောဇပညာ နာမ.

‘මේධාවී’ යනු ධර්ම ඕජා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. ‘මා විසින් කුමක් අසන ලදද? නැතහොත් මම කුමක් අසම්ද? මම කුමන කුසලයක් සොයම්ද?’ යනුවෙන් යම් ප්‍රඥාවකින් විමසා බලයිද, නුවණැති පණ්ඩිතයා සතු ඒ ඥානගත ප්‍රඥාව ‘ධර්ම ඕජා ප්‍රඥාව’ නම් වේ.

အာယသ္မာပိ ခေါ နာဂသေနော ပဋိသမ္မောဒိ…ပေ… အာရာဓေသိတိ ယေနေဝ သမ္မောဒနိယဝစနေန ထေရော ရဉေဉာ မိလိဒဿ စိတ္တံ အာရာဓေသိ တောသေသိ တေနေဝ သမ္မောဒနီယဝစနေန ရညာ သဒ္ဓိံ ပဋိသမ္မောဒီတိ ယောဇနာ.

‘ආයුෂ්මත් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ ද පිළිසඳරෙහි යෙදුණහ... පෙ... සතුටු කළහ’ යනු—යම්බඳු සතුටු විය යුතු පිළිසඳර වචනයකින් තෙරුන් වහන්සේ මිලින්ද රජුගේ සිත සතුටු කළ සේක්ද, ප්‍රසන්න කළ සේක්ද, ඒ පිළිසඳර වචනයෙන්ම රජු සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණු සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဉာယာမီတိ ဉာတော ပါကဋော ဟောမိ.

‘ඥායාමි’ යනු (මම) දන්නා ලද්දෙක්, ප්‍රකට වූවෙක් වෙමි යන්නයි.

အပိ စ ခေါ မဟာရာဇ …ပေ… နာဂသေနော’တိ ယံ ဣဒံနာဂသေနော’တိ နာမံ ဧသာ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဝေါဟာရော နာမမတ္တံ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

‘එතකුදුවුවත් මහරජ... පෙ... නාගසේන’ යනු—යම් මේ ‘නාගසේන’ යන නාමයක් ඇත්ද, එය සංඥාවක්, ව්‍යවහාරයක්, පැනවීමක්, වහරක් සහ නාමමාත්‍රයක් පමණක් වන්නේය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

(သင်္ခါ) ဧထ စ သင်္ခါယတီတိ သင်္ခါ. သင်္ကထိယတီတိ အထော ကိန္တိ သင်္ကထိယတိ? ပရဿာတိ အတ္တာ’တိ ဘဝေါ’တိ ပေါသော’တိ ပုဂ္ဂလော’တိ နရော’တိ မာဏဝေါ’တိ တိဿော’တိ ဒတ္တော’တိ မဉ္စပီဌံ ဘိသိဗိမ္ဗော ဟနန္တိ ဝိဟာရော ပရိဝေဏံ ဒွါရံ ဝါတပါနန္တိ. ဧဝံ အနေကေဟိ အာကာရေဟိ သင်္ကထီယတိတိ သင်္ခါ.

‘සංඛ්‍යා’ (හැඳින්වීම) යනු—මෙහි හැඳින්වෙන බැවින් ‘සංඛ්‍යා’ නම් වේ. ‘කථා කරනු ලැබේ’ යන්න එහි අර්ථයයි. කෙසේ කථා කරනු ලැබේද? ‘අනුන්ගේය, ආත්මයය, භවයය, පෝස (පුද්ගලයා) ය, පුද්ගලයාය, නරයාය, මානවකයාය, තිස්සය, දත්තය, ඇඳය, පුටුය, මෙට්ටය, කොට්ටය, විහාරයය, පිරිවෙණය, දොරය, කවුළුවය’ යනුවෙනි. මෙසේ නොයෙක් ආකාරයෙන් කථා කරනු ලබන බැවින් ‘සංඛ්‍යා’ නම් වේ.

သမညာ သမ္မာ ဉာယတီတိ ကိန္တိ ဉာယတီ?တိ. အဟန္တိ မမန္တိ…ပေ… ဒွါရံ ဝါတပါနန္တိ သမ္မာ ဉာယတီတိ သမညာ.

‘සමඤ්ඤා’ (සම්මුතිය) යනු මැනවින් දැනගනු ලබන බැවින් ‘සමඤ්ඤා’ නම් වේ. කෙසේ දැනගනු ලැබේද? ‘මමය, මාගේය... පෙ... දොරය, කවුළුවය’ යනුවෙන් මැනවින් දැනගනු ලබන බැවින් ‘සමඤ්ඤා’ නම් වේ.

(ပညတ္တိ) ပညာပီယတီတိ ပညတ္တိ.

‘පැනවීම’ (පඤ්ඤත්ති) යනු පනවනු ලබන (දන්වනු ලබන) බැවින් ‘පැනවීම’ නම් වේ.

(ဝေါဟာရော). ကိန္တိ ပညာပီယတီတိ…ပေ… ဝေါဟရီယတီတိ ဝေါဟာရော. ကိန္နိ ဝေါဟရီယတိတိ. အဟန္တိ မမန္တိ…ပေ… ဒွါရံ ဝါတပါတန္တိ ဝေါဟရီယတီတိ ဝေါဟာရော. ဣမေဟိ စတုဟိ သင်္ခါအာဒီဟိ ပဒေဟီ နာမပညတ္တိယေဝ အဓိပ္ပေတာ နာမမတ္တန္တိ ဒဿနတော.

‘ව්‍යවහාරය’ (වෝහාර) යනු—කෙසේ පනවනු ලැබේද... පෙ... ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවින් ‘ව්‍යවහාරය’ නම් වේ. කෙසේ ව්‍යවහාර කරනු ලැබේද? ‘මමය, මාගේය... පෙ... දොරය, කවුළුවය’ යනුවෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලබන බැවින් ව්‍යවහාරයයි. ‘නාමමාත්‍රයක්’ යනුවෙන් පැවසීමෙන් පෙනී යන්නේ මේ සංඛ්‍යා ආදී පද සතරෙන් ‘නාම පැනවීම’ (නාමපඤ්ඤත්ති) ම අදහස් කරන ලද බවයි.

သစေ ဝံ မဟာရာဇ ပဏ္ဍိတဝါဒါ သလ္လပိဿသီတိ ဝံ သစေ မယာ သဒ္ဓိံ ပဏ္ဍိတာနံ သလ္လာပေန.

‘මහරජ, ඉදින් ඔබ පණ්ඩිත වාදයෙන් සාකච්ඡා කරන්නේ නම්’ යනු—ඉදින් මා සමඟ පණ්ඩිතයන්ගේ සාකච්ඡාවෙන් (සාකච්ඡා කරන්නේ නම් යන්නයි).

အာဝေဌနမ္ပိ ကယိရတိ နိဗ္ဗေဌနမ္ပိ ကယိရတီ’တိ ပဉှပူစ္ဆနဝသေန ဝေဌနံ ပဏ္ဍိတေဟိ ကယိရတိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဝေဌနံ ပဏ္ဍိတေဟိ ကယိရတိ ပဉှဝိဿဇ္ဇနဝသေန နိဗ္ဗေဌနမ္ပိ ကယိရတိ.

‘වෙළීමද කරනු ලැබේ, ලිහීමද කරනු ලැබේ’ යනු—ප්‍රශ්න විමසීම වශයෙන් පණ්ඩිතයන් විසින් වෙළීම කරනු ලැබේ. ප්‍රශ්න විසඳීම වශයෙන් පණ්ඩිතයන් විසින් වෙළීම කරනු ලැබේ. ප්‍රශ්න විසඳීම වශයෙන් ලිහීමද කරනු ලැබේ.

နိဂ္ဂဟော’ပိ ကယိရတီ’တိ နာဂသေနထေရော မုသာဘဏတီတိအာဒိနာ နိဂ္ဂဟနယေန အညပဏ္ဍိတာနံ နိဂ္ဂဟဏဝစနံ အညပဏ္ဍိတေဟိ ကယိရတိ. အပိ စ ကထာဝထုပ္ပကရဏေ အာဂတော သဗ္ဗနိဂ္ဂဟော နိဂ္ဂဟောယေဝ.

‘නිග්‍රහ කිරීමද කරනු ලැබේ’ යනු—‘නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ මුසා පවසති’ යනාදී වශයෙන් නිග්‍රහ කිරීම් ක්‍රමයෙන් අන්‍ය පණ්ඩිතයන්ගේ නිග්‍රහ කථාවන් අන් පණ්ඩිතයන් විසින් කරනු ලැබේ. තවද, කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි සඳහන් වන සියලු නිග්‍රහයන් නිග්‍රහයන්ම වේ.

ပဋိက္ကမမ္ပီ’တိ ဝံ မဟာရာဇ’ရာဇာ မိလိဒေါ ဇမ္ဗုဒီပေ အဂ္ဂရာဇာ ကသ္မာ မုသာ ဘဏသီ’တိအာဒိနာ ပဋိက္ကမမ္ပိ ကယိရတိ.

‘පසුබැස්වීමද කරනු ලැබේ’ යනු—‘මහරජ, මිලින්ද රජතුමා දඹදිව අග්‍රරාජයාය, එසේ තිබියදී ඔබ කුමක් හෙයින් මුසා පවසන්නේද?’ යනාදී වශයෙන් පසුබැස්වීමද කරනු ලැබේ.

ဝိသေသော ‘ပီတိ’သမ္ပန္နံ မုနိနော စိတ္တံ, ‘ကမ္မနာ ဗျတ္တတ္တေန စ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နံ ဓမ္မဂတာနံ ပသံသတီ’တိအာဒိနာ ဂုဏပသံသနသင်္ခါတ ဝိသေသော. ဣဓ ပန ကလ္လော’သိ ဘန္တေ’တိအာဒိ ပဋိဂ္ဂဟဏဝိသေသော’တိ’သမ္ပန္နံ မုနိနော စိတ္တံ…ပေ… ဓမ္မဂတာနံ အနုမောဒသီ’တိအာဒိနာ ဂုဏပသံသနသင်္ခါတော ပဋိဂ္ဂဟဏဝိသေသော. ဣဓ ပန သာဓု ခေါ ဝံ မဟာရာဇ ရထံ ဇာနာသီ’တိအာဒိ. ဧကံ ဝထုံ ပဋိဇာနန္တီတိ ကလျာဏမဏိအာဒိကံ အညတရံ ဧကံ ဝထုံ ကလျာဏံ ဝါ အထိ နထိတိ ပဋိဇာနန္တိ ပဌမဒိဝသေ တယော ပဉှာ ရညာ ပုစ္ဆိတာ နာမပညတ္တိပဉှော သတ္တဝဿိကပဉှော ဝီမံသနပဉှော.

‘විශේෂයද (උත්කර්ෂයද)’ යනු—‘මුනිවරයාගේ සිත සමෘද්ධිමත්ය’, ‘ක්‍රියාවෙන් හා දක්ෂතාවයෙන් විද්‍යාචරණ සම්පන්න වූවන්, ධර්ම මාර්ගයට පිළිපන් අය පසසයි’ යනාදී වශයෙන් ගුණ වර්ණනා කිරීම් සංඛ්‍යාත විශේෂයයි. එහෙත් මෙහි ‘ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ සමර්ථ සේක’ යනාදී වශයෙන් පිළිගැනීමේ විශේෂයයි. ‘මුනිවරයාගේ සිත සමෘද්ධිමත්ය... පෙ... ධර්මයට පිළිපන් අය අනුමෝදන් වෙයි’ යනාදී වශයෙන් ගුණ වර්ණනා සංඛ්‍යාත පිළිගැනීමේ විශේෂයයි. මෙහිදී නම් ‘මහරජ, ඔබ රථය මැනවින් දන්නේය’ යනාදියයි. ‘එක් වස්තුවක් පිළිගනිති’ යනු—කල්‍යාණ මැණික් ආදී යම්කිසි එක් යහපත් වස්තුවක් ඇති බව හෝ නැති බව පිළිගනිති. පළමු දිනයෙහි රජු විසින් ප්‍රශ්න තුනක් විමසන ලදී. එනම්: නාම පැනවීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය, සත් හැවිරිදි විය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සහ විමසීම් ප්‍රශ්නයයි.

ဘန္တေ နာဂသေန ပုစ္ဆိဿာမီတိ …ပေ… ကိမ္ပန မဟာရာဇ တယာ ပုစ္ဆိတန္တိ တတိယော ဝီမံသနပဉှော ဌာနုပ္ပတ္တိကပဋိဟာနဇာနနထာယ ဝီမံသနဝသေန ပုစ္ဆိတတ္တာ ဝိမံသနပဉှော နာမ. တထ’ပုစ္ဆိတော မေ ဘန္တေ’တိ ဣဒံ ရညာ အတ္တနာ ဟေဋ္ဌာ ပုစ္ဆိတေ ဒွေ ပဉှေ သဓာယ ဝုတ္တံ.

‘ස්වාමීනී නාගසේන මහ රහතන් වහන්ස, මම ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි’... පෙ... ‘මහරජ, ඔබ විසින් කුමක් විමසන ලද්දේද?’ යනු තෙවන විමසීම් ප්‍රශ්නයයි. ක්ෂණික ප්‍රතිභාන ඥානය දැනගැනීම සඳහා විමසීමක් වශයෙන් අසන ලද බැවින් එය ‘මහරජ, විමසීම් ප්‍රශ්නය’ නම් වේ. එහි ‘ස්වාමීනී, මා විසින් විමසන ලදී’ යන්න රජු විසින් තමා කලින් අසන ලද ප්‍රශ්න දෙක අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි.

ဝိဿဇ္ဇိတံ မေ’တိ ဣဒမ္ပိ ထေရေန အတ္တနာ ဟေဋ္ဌာ ဝိဿဇ္ဇိတေ ဒွေ ပဉှေ သဓာယ ဝုတ္တံ.

‘මා විසින් විසඳන ලදී’ යන්න ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේ කලින් විසඳන ලද ප්‍රශ්න දෙක අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි.

နာဂသေနော နာဂသေနော’တိ သဇ္ဈာယံ ကရောန္တော ပက္ကာမီတိ ရညာ နာဂသေနထေရေ ဗဟုမာနဂါရဝေါ ကတော’တိ ဒီပေတုံ ဗုဒ္ဓဃောသာစရိယေန ဝုတ္တံ အဂါရဝေါ ဟိ ပုဂ္ဂလော ဂရုဋ္ဌာနိယံ ပုဂ္ဂလံ ဒိသွာပိ သုဝါပိ ဇာနိဝါပိ အပဿန္တော အသုဏန္တော အဇာနန္တော ဝိယ ဟောတီတိ. တတြာယံ ဝစနထော? အာဂုံ ပါပံ န ကရောတီတိ နာဂေါ. သေန္တိ သယန္တိ ဧတေန ဝါဒပစ္စထိကာ ဇနာတိ သေနော နာဂေါ စ သော သေနော စာတိ နာဂသေနော သာမညာဒီသု စတုသု နာမေသု ဣဒံ ကိတ္တိမနာမံ.

‘නාගසේන, නාගසේන’ යි සජ්ඣායනා කරමින් නික්ම ගියේ යන්නෙන්, රජු විසින් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන ලද අතිමහත් ගෞරව බහුමානය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී. මන්ද යත්, අගෞරව කරන පුද්ගලයා ගරු කටයුතු පුද්ගලයෙකු දුටුවද, ඇසුවද, දැන සිටියද නොදන්නා, නොඇසූ, නොදුටු අයෙකු මෙන් හැසිරෙන බැවිනි. එහි පදගත අර්ථය මෙසේ ය: ‘ආගුං’ හෙවත් පාපයන් නොකරන බැවින් ‘නාග’ නම් වේ. මොහු නිසා වාද කරන ප්‍රතිවාදීහු සන්සිඳෙති (නිහඬ වෙති) යන අර්ථයෙන් ‘සේන’ නම් වේ. ඔහු නාග ද වන සේන ද වන බැවින් ‘නාගසේන’ නම් වේ. සාමාඤ්ඤ ආදී වූ සිව්වැදෑරුම් නාමයන් අතුරින් මෙය ‘කිත්තිම නාමයකි’ (කෘත්‍රිමව තබන ලද නාමයකි).

သုဋ္ဌု ထေရော အဗဘနုမောဒီတိ’သာဓု သုဋ္ဌု’တိ ဝစနေန. အန္တရာမဂ္ဂေ ပုစ္ဆိတော အနထကာလပဉှော.

‘තෙරුන් වහන්සේ මැනවින් අනුමෝදන් වූහ’ යනු ‘සාධු, යහපති’ යන වචනයෙනි. මඟ අතරතුරදී අසන ලද්දේ අනර්ථකාරී වූත් අකාලික වූත් ප්‍රශ්නයකි.

ကတမေထ နာဂသေနော’တိ ကတမော ဓမ္မော ဧတသ္မိံ ဝစနေ နာဂသေနော နာမ ဟောတီတိ ပုစ္ဆိ.

‘මෙයින් කවරෙක් නම් නාගසේනද?’ යන්නෙන්, ‘මේ ශරීරයෙහි කවර ධර්මයක් නාගසේන නම් වේද?’ යි විමසන ලදී.

ဇီဝေါ’တိ ဇီဝဘုတော ဝါယော.

‘ජීවය’ යනු ජීවයක් බඳු වූ වායුව (හුස්ම) යි.

အဿာသပဿာသာ နာမေတေ ကာယသင်္ခါရော’တိ ထေရော အဘိဓမ္မကထံ အကာသီတိ ဣမိနာ အနန္တကာယဿ ဧတေ အန္တော-ပဝိသန-ဗဟိ-နိက္ခမတဝါတာ အဿာသပဿသာ နာမ ကရဇကာယေန အဘိသင်္ခရီယန္တိ, တသ္မာ ကာယသင်္ခါရာ စ ဟောန္တိ, တေနေဝ ဇီဝေန နာဂသေနော နာဂသေနော’တိ ဣမိနာ နာမမတ္တံ ဂဏှာတိ န ပုဂ္ဂလော ဇီဝေါ ဂဟေတဗ္ဗော’တိ ထေရော အဘိဓမ္မကထံ အကာသိ.

‘ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ නම් කාය සංස්කාරයෝ ය’ යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේ අභිධර්ම කථාවක් කළ සේක. මෙයින් අනන්තකායගේ ශරීරයෙහි ඇතුළට වැදෙන සහ පිටතට නික්මෙන වායූහු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නම් වන අතර ඔවුහු කරජ කාය (ශරීරය) මඟින් සකස් කරනු ලැබෙති. එබැවින් ඔවුහු කාය සංස්කාරයෝ වෙති. එහෙයින් ඒ ජීවය (හුස්ම) නිසා ‘නාගසේන, නාගසේන’ යන නාමමාත්‍රය පමණක් ගනු ලබන අතර, මෙහි පුද්ගලයෙකු හෝ ස්ථිර ජීවයක් (ආත්මයක්) නොගත යුතු යැයි තෙරුන් වහන්සේ අභිධර්ම කථාව දෙසූ සේක.

ဥပါသကတ္တံ ပဝေဒေသီ’တိ အတ္တသန္နိယျာတနေန သိဿဘာဝူပဂမနေန ပဏိပါတေန သမာဒါနေနာတိ စတုသု သရဏဂမနူပါယေသု သမာဒါနေန ရတနတ္တယဿ စ ထေရဿ စ ဥပါသကဘာဝံ, ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, တဉ္စ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ, ဥပါသကံ မံ ဓာရေဟိ အဇ္ဇတဂ္ဂေ ပါဏုပေတံ သရဏံ ဂတန္တိ.

‘උපාසක භාවය ප්‍රකාශ කළේය’ යනු තමා පූජා කිරීම (ආත්ම සන්නිර්යාතනය), ශිෂ්‍ය භාවයට පැමිණීම, වැඳ නමස්කාර කිරීම සහ සමාදන් වීම යන සරණාගමන ක්‍රම සතර අතුරින් සමාදන් වීමෙන් තෙරණුවන් වහන්සේ සහ තෙරුවන් කෙරෙහි උපාසක භාවයට පැමිණීමයි. එනම්, ‘මම බුදුන් සරණ යමි, දහම් සරණ යමි, සඟුන් සරණ යමි, ඔබ වහන්සේ ද සරණ යමි, අද පටන් දිවි හිමියෙන් සරණ ගිය උපාසකයෙකු කොට මා දරා ගන්නා සේක්වා’ යනුයි.

အနန္တကာယပဉှော စတုထော.

අනන්තකාය ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

ကိမှိ ဟောတိ ကထာသလ္လာပေါ’တိ ကိမှိ ကာရဏေ နိမိတ္တဘုတေ ကထာသလ္လာပေါ ဟောတိ. ကိမ္ပယောဇနော ကထာသလ္လာပေါ’တိ အဓိပ္ပာယော ဣဒံ ရဉဉာ ကိမထာယ ဝုတ္တံ? အနုယောဂဒါနထာယ စေဝ ပုစ္ဆနဿ ဩကာသဒါပနထာယ စာတိ ဉာတဗ္ဗံ.

‘කුමක සාකච්ඡාව (කථාසල්ලාපය) වේද?’ යනු කවර කරුණක් හෝ හේතුවක් අරභයා සාකච්ඡාව සිදු වේද යන්නයි. ‘සාකච්ඡාවේ ප්‍රයෝජනය කුමක්ද?’ යන්නෙන් රජු විසින් මෙය කුමන අදහසකින් පවසන ලද්දක්ද යන්න අදහස් කෙරේ. එය වාද කිරීමට අවස්ථාව දීම පිණිසත්, ප්‍රශ්න ඇසීමට අවකාශ සැලසීම පිණිසත් යැයි දත යුතු ය.

အထေန မယံ မဟာရာဇ အထိကာ အထေန ဟောတု ကထာသလ္လပေါ’တိ ဣမိနာ ထေရော ရညော အနုယောဂဉ္စေဝ ဩကာသဉ္စ ဒေတိ တထ အထေနာ’တိ.

‘මහරජතුමනි, අපි යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) අපේක්ෂා කරන්නෝ වෙමු, අපගේ සාකච්ඡාව ද අර්ථවත් එකක් වේවා’ යන්නෙන් තෙරුන් වහන්සේ රජුට වාදය සඳහා ද අවසරය සඳහා ද ඉඩ ප්‍රස්තාව සලසති. මෙහි ‘අර්ථයෙන්’ යනු...

’အထော ပယောဇနော သဒ္ဒါ’ဘိဓေယျ ဝုဒ္ဓိယံ ဓနေ,ဝထမှိ ကာရဏေ နာသေ ဟိတေ ပစ္ဆိမပဗ္ဗတေ’တိ;

‘අර්ථය’ යන ශබ්දය ප්‍රයෝජනය, අභිධෙයය (අර්ථය), වෘද්ධිය (දියුණුව), ධනය, වස්තුව, කරුණ, විනාශය, හිතසුව සහ පශ්චිම පර්වතය යන අර්ථයන්හි වැටේ.

ဧဝံ ဝုတ္တေသု အထေသု ဣဓ ပယောဇနဉ္စ ဟိတဉ္စ လဗ္ဘတိ. တေသု လောကိယလောကုတ္တရဖလံ ပယောဇနံ နာမ, သာသနဝုဒ္ဓိ ဝါ. ယထိစ္ဆိတဖလနိပ္ဖာဒါနော ဟိနောတိ ပဝတ္တတီတိ ဟိတံ. ဒါနသီလာဒိလောကိယလောကုတ္တရကာရဏံ.

මෙසේ කියන ලද අර්ථයන් අතුරින් මෙහිදී ‘ප්‍රයෝජනය’ සහ ‘හිත’ යන අර්ථ ගනු ලැබේ. ඒවා අතුරින් ලෞකික ලෝකෝත්තර ඵලය හෝ ශාසන වෘද්ධිය ‘ප්‍රයෝජනය’ නම් වේ. කැමති පරිදි ඵලය ලබා දෙන බැවින් ‘හිත’ නම් වේ. එය දාන ශීලාදී ලෞකික ලෝකෝත්තර කරුණයි.

ကိန္တီ’တိ ကိမှိ အသင်္ခတဓာတုသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဖလသင်္ခါတေ နိဗ္ဗာနေ ဣဒံ ပစ္စုပ္ပန္နဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈေယျ.

‘කුමකටද?’ යත්, අසංඛත ධාතු සංඛ්‍යාත, ඵල සංඛ්‍යාත වූ කවර නිවනකදී මේ වර්තමාන දුක්ඛය නිරුද්ධ වන්නේද යන්නයි.

အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အရဟတ္တဖလသင်္ခါတံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ. နိဗ္ဗာနဉှိ ဒုဝိဓံ အပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ. တေသု အဝိဇ္ဇာဒိပစ္စယရဟိတတ္တာ အသင်္ခတဓာတု အပစ္စယ-ပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ. ကိလေသသင်္ခတ-ပရိနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဥပါဒါန ရဟိတတ္တာ အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ.

‘අනුපාදා පරිනිබ්බානය’ යනු අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත වූ අනුපාදා පරිනිබ්බානයයි. නිවන සැබවින්ම දෙවැදෑරුම් වේ: අපච්චය පරිනිබ්බානය හා අනුපාදා පරිනිබ්බානය යනුවෙනි. ඒ අතුරින්, අවිද්‍යාදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ බැවින් අසංඛත ධාතුව ‘අපච්චය පරිනිබ්බානය’ නම් වේ. ක්ලේශයන් සංසිඳීම වූ පරිනිනිර්වාණය සංඛ්‍යාත වූ ද, උපාදාන රහිත වූ ද අර්හත් ඵලය ‘අනුපාදා පරිනිබ්බානය’ නම් වේ.

ရာဇာဘိနီတာ’တိ ရာဇူဟိ ပီဠိတာ ရာဇဘီတာ ဝါ.

‘රාජාභිනීත’ යනු රජවරුන් විසින් පීඩාවට පත් කරන ලද හෝ රජුට බිය වූවන් ය.

ဣဏဋ္ဋာ’တိ ဣဏေန ပီဠိတာ.

‘ඉණට්ඨ’ යනු ණය බරින් පීඩිත වූවන් ය.

ကလ္လော’သီတိ ဗျာကရဏ ဉာဏေန ဆေကော’သိ, အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ’ ဗျာကရဏေ သမထော’. ပဋိဗလော’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိ ယေဝါတိ.

‘කල්ලෝසි’ (තොප දක්ෂය) යනු ව්‍යාකරණ ඥානයෙන් දක්ෂය යන අර්ථයයි. අංගුත්තර ටීකාවෙහි ‘ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි සමර්ථය’ යන්නයි. ‘ප්‍රතිබල සම්පන්නය’ (සමත්ය) යැයි පැවසීම ද සුදුසුමය.

ပဗ္ဗဇ္ဇာပဉှော ပဉ္စမော.

පැවිදි ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

သောပါဒါနော’တိ သကိလေသော.

‘සෝපාදාන’ යනු කෙලෙස් සහිත වූ තැනැත්තායි.

ပဋိသဒဟနပဉှော ဆဋ္ဌော.

ප්‍රතිසන්ධාන ප්‍රශ්නය සවැන්නයි.

ယောနိသော မနသိကာရေနာတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခန္တိ ဥပါယေန ပထေန သာရဏလက္ခဏေန အာရမ္မဏပဋိပါဒကမနသိကာရေန.

‘යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්’ යනු අනිත්‍යය, දුක්ඛය යනාදී වශයෙන් උපාය මාර්ගයෙන්, නිවැරදි මඟින්, සිහිපත් කිරීමේ ලක්ෂණයෙන් හා අරමුණ මැනවින් සලකා බැලීමේ ලක්ෂණයෙන් යුත් මනසිකාරයෙනි.

မနသိကာရပဉှော သတ္တမော.

මනසිකාර ප්‍රශ්නය සත්වැන්නයි.

ဥဿဟနလက္ခဏေ’တိ သမ္ပယုတ္တာနံ အာရမ္မဏေ သံယောဇနဝသေန ဥဿဟနလက္ခဏေ ဂဏှနလက္ခဏေ ဝါ.

‘උත්සාහන ලක්ෂණය’ යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි එක් කිරීමේ (සංයෝජන) වශයෙන් වූ උත්සාහවත් වීමේ ලක්ෂණය හෝ අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමේ ලක්ෂණයයි.

မနသိကာရလက္ခဏပဉှော အဋ္ဌမော.

මනසිකාර ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ယော သီလက္ခဓော ဝရပါတိမောက္ခိယော’တိ ယော ပါတိမောက္ခသီလသံဝရသင်္ခါတော ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေယေဝ ဥပ္ပန္နော သီလဂုဏော သယံ ပတိဋ္ဌာတိ ဣဒုယာဒီနံ ဧကဒသန္နံ ကုသလဓမ္မာနံ နိဿယာကာရေန နိဿယပစ္စယော စေဝ ဗလဝကာရဏဋ္ဌေန ဥပနိဿယော စ ပထဝီ ဣဝ သတ္တာနံ ပတိဋ္ဌာ.

‘යම් උතුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීල සංඛ්‍යාත ශීල ස්කන්ධයක් වේද’ යනු බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහිම උපදින්නා වූ යම් ශීල ගුණයෙක් වේද, එය ඉන්ද්‍රිය ආදී වූ එකොළොස් වැදෑරුම් කුසල් දහම්වලට පිහිට වන ආකාරයෙන් නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ද, බලවත් හේතු අර්ථයෙන් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ද වෙමින්, සත්ත්වයන්ට පෘථිවිය මෙන් තමාම පිහිට වන්නේය.

သီလပတိဋ္ဌာနလက္ခဏပဉှော နဝမော.

ශීල ප්‍රතිෂ්ඨාන ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

အညေသံ စိတ္တံ ဝိမုတ္တံ ပဿိဝါ’တိ အညေသံ အရိယာနံ သောတာပတ္တိဖလာဒိကေ ဖလေ ဝိသေသေန အဓိမုတ္တံ ပက္ခဒန္တံ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိဝါ.

‘අන්‍යයන්ගේ මිදුණු සිත දැක’ යනු අන්‍ය වූ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ සෝවාන් ඵලාදී ඵලයන්හි විශේෂයෙන් මිදුණා වූ (අධිමුක්ත වූ) ද, බැසගත්තා වූ ද සිත ඥාන චක්ෂුසින් දැකීමයි.

သဒ္ဓါလက္ခဏပဉှော ဒသမော.

ශ්‍රද්ධා ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

သဗ္ဗေ ကုသလာ ဓမ္မာ’တိ သဗ္ဗေ လောကိယကုသလဓမ္မာ ဥပ္ပန္နာ န ပရိဟာယန္တိ.

‘සියලු කුසල් දහම්හු’ යනු උපදින්නා වූ සියලු ලෞකික කුසල් දහම්හු පිරිහීමට පත් නොවීමයි.

ဝီရိယလက္ခဏပဉှော ဧကာဒသမော.

වීරිය ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය එකොළොස්වැන්නයි.

အပိလာပနလက္ခဏော’တိ အာရမ္မဏေ အနုပဝိသနဋ္ဌေန ဩဂါဟနလက္ခဏော သပ္ပဋိဘာဂဓမ္မော’တိ ပဋိဘာဂေန ပစ္စထိကေန သဟ ဝတ္တန္တီတိ သပ္ပဋိဘာဂါ သုက္ကော စ ကဏှပဋိဘာဂေန သပ္ပဋိဘာဂေါ.

‘අපිලාපන ලක්ෂණය’ (නොමුළා වන ලක්ෂණය) යනු අරමුණට ඇතුළු වීම් වශයෙන් බැසගැනීමේ ලක්ෂණයයි. ‘සප්‍රතිභාග ධර්මයන්’ යනු ප්‍රතිභාග (සමාන/ප්‍රතිවිරුද්ධ) සතුරන් සමඟ පවතින බැවින් සප්‍රතිභාග නම් වේ. ශුක්ල (ධවල) ධර්මයන් කෘෂ්ණ (අඳුරු) ධර්මයන් හා ප්‍රතිභාග වශයෙන් පවතින බැවින් සප්‍රතිභාග වේ.

ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂေ’တိ ဤဒိသပါဌော ယဒိ အထိ သုဒရောယေဝ.

‘කණ්හසුක්කසප්පටිභාගේ’ (කළු සුදු ප්‍රතිභාගයන්හි) යනුවෙන් මෙවැනි පාඨයක් ඇත්නම් එය ඉතා මැනවි.

အပိလာပေတီတိ အနုပဝိသနဋ္ဌေန ဩဂါဟတိ.

‘අපිලාපේති’ යනු අරමුණට ඇතුළු වන අර්ථයෙන් බැසගනියි.

ဟိတာဟိတာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော’တိ ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌ-ဝိပါကဒါနဘာဝ-သံခါတ-နိပ္ဖတ္တိယော.

‘හිත අහිත ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම’ (ගති) යනු කුසල් සහ අකුසල් ධර්මයන්ගේ ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට විපාක දීමේ ස්වභාවය සංඛ්‍යාත වූ ප්‍රතිඵලයන් ය.

သဗ္ဗထကန္တိ သဗ္ဗကိစ္စေ နိယုတ္တံ သဗ္ဗလီနုဓစ္စေသု ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝါ.

‘සබ්බත්ථක’ (සර්වාර්ථකාරී) යනු සියලු කෘත්‍යයන්හි යෙදෙන්නා වූ හෝ සියලු ලීනත්ව (හැකිලීම්) හා උද්ධච්ච (නොසන්සුන්කම්) වලදී අපේක්ෂා කළ යුත්තකි.

သတိလက္ခဏပဉှော ဒွါဒသမော.

සති (සිහි) ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දොළොස්වැන්නයි.

တပ္ပမုခါ’ဝါတိ ရာဇပ္ပဓာနာ ဣဝ.

‘තප්පමුඛා’ (ඔහු ප්‍රමුඛ කොට ඇති) යනු රජු ප්‍රධාන කොට ඇත්තාක් මෙනි.

သမာဓိပဉှော တေရသမော.

සමාධි ප්‍රශ්නය දහතුන්වැන්නයි.

ယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ သော ဧဝ သော’တိ ယော ပထဝိဖဿာဒိပရမထဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော ဥပ္ပန္နပုဗ္ဗဓမ္မော ဧဝ.

‘යමෙක් උපදී ද හේම වේ’ යනු යම් පඨවි, ඵස්ස ආදී පරමාර්ථ ධර්මයක් උපදී ද, එය කලින් උපන්නා වූ ඒ ධර්මයම වේ.

ပညာလက္ခဏပဉှော စုဒ္ဒသမော.

ප්‍රඥා ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දහහතරවැන්නයි.

နာနာ-ဧကကိစ္စကရဏပဉှော ပဏ္ဏရသမော.

නානා ඒකකිච්චකරණ (විවිධ ධර්ම එක් කෘත්‍යයක් කිරීම පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය පහළොස්වැන්නයි.

ပဏ္ဏရသပဉှဝန္တော ပဌမဝဂ္ဂေါ သမတ္တော.

පැන පහළොසකින් යුත් පළමු වන වර්ගය නිමවිය.

ဝံ ပန ဘန္တေ ဧဝံ ဝုတ္တေ ကိံ ဝဒေယျာသီ’တိ ယဒါ ဝံ ဒဟရော တရုဏော မဒေါ ဥတ္တာနသေယျကော အဟောသိ သောယေဝ ဝံ ဧတရဟိ မဟန္တော’တိ ဣမသ္မိံ ဝစနေ မယာ စ ကေနဝိဓ ပုစ္ဆနဝသေန ဝုတ္တေ ဝံ ကိံ ဝဒေယျာသီတိ ယောဇနာ.

"ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙසේ කී කල්හි කුමක් කියන්නෙහිද? 'යම් කලෙක ඔබ ළදරු, තරුණ, මත් වූ, උඩුබැලි අතට සැතපෙන කෙනෙක් වූයේද, ඔබමද දැන් මේ මහත් වූයේ?' යන මේ වචනය මා විසින් හෝ වෙනත් අයෙකු විසින් හෝ ප්‍රශ්න කිරීමේ වශයෙන් ඇසූ කල්හි ඔබ කුමක් පවසන්නෙහිද?" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ဒုတိယဝဂ္ဂေ ပန ဓမ္မသန္တတိပဉှော ပဌမော.

දෙවන වර්ගයෙහි ධර්ම සන්තති ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

န ပဋိသဒဟနဇာနနပဉှော ဒုတိယော.

නැවත පිළිසිඳ ගැනීම නොදැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

သကိစ္စယန္တိ အတ္တနော ဝိသယောဘာသနကိစ္စံ.

"සකිච්ඡං" (තමන්ගේ කෘත්‍යය) යනු තමාගේ විෂයය ආලෝකවත් කිරීමේ කෘත්‍යයයි.

အာလိမ္ပနံ ဝိဇ္ဈာပေတုန္တိ အဂ္ဂိံ နိဗ္ဗာပေတုံ

"ආලිම්පනං විජ්ඣාපේතුං" යනු ගින්න නිවීම පිණිසයි.

ပညာနိရုဇ္ဈနပဉှော တတိယော.

ප්‍රඥාව නිරුද්ධ වීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ’တိ ယထာ ဘတကော ဘတကကမ္မံ ကဝါ လက္ခံ နိဗ္ဗိသံ နိဗ္ဗိသန္တော လဘန္တော ဒုက္ခံ ဇီဝိတုံ နာဘိနဒတိ မရဏဉ္စ နာဘိနဒတိ မရဏကာလံ အာဂမေတိ, ဧဝမေဝါဟံ ကာလံ မရဏကာလံ ပဋိကင်္ခါမိ အာဂမေမီတိ အဓိပ္ပာယော.

"කුලීකරුවෙකු වැටුප් බලාපොරොත්තු වන්නාක් මෙන්" යනු, යම් සේ කුලීකරුවෙක් කුලී වැඩ කොට ලාභය ලබමින්, දුක සේ ජීවත් වෙමින්, ජීවිතය ද නොපතයි, මරණය ද නොපතයි, මරණ කාලය එනතුරුම බලා සිටී ද, එලෙසම මම ද මරණ කාලය අපේක්ෂා කරමි, බලා සිටිමි යන්න අදහසයි.

ပရီနိဗ္ဗာနပဉှော စတုထော.

පරිනිර්වාණ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

ယဒိ ကုသလာ န ဒုက္ခာ’တိ သုခါ ဝေဒနာ ကုသလာ ယဒိ သိယာ သာ ကုသလာ ဝေဒနာ န ဒုက္ခဘူတာ.ယဒိ သိယာ သာ ကုသလာ န ဟောတိ. ကုသလံ ဒုက္ခန္တိ န ဥပပဇ္ဇတီ’တိ ကုသလံ ဒုက္ခဘုတန္တိ ဝစနံ န ဥပပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ န ယုဇ္ဇတိ. ကုသလံ ဒုက္ခံ န. အညမညပစ္စနီကတ္တာ’တိ ရညော အဓိပ္ပာယော. သဘာဝေါ ပန ဧဝံ န ဟောတိ. ကုသလာ ဟိ သုခါ ဝေဒနာ သင်္ခါရဒုက္ခေန ဝိပရိဏာမဒုက္ခေန’ပိ ဒုက္ခာ. နေက္ခမ္မနိဿိတဒေါမနဿသင်္ခါတဒုက္ခာ’ပိ အနဝဇ္ဇဋ္ဌေန ကုသလာ သိယာတိ ထေရော ပန မယိ ရာဇာနံ အယောဂုဠဟိမပိဏ္ဍပဉှံ ပုစ္ဆန္တေ တံ ရာဇာ မိစ္ဆာ ဗျာကရိဿတိ. တသ္မိံ ဒေါသံ အာရောပေဿာမိ. ရာဇာ တံ မိစ္ဆာ ဗျာကရိဿတိ. တသ္မိံ ဒေါသံ အာရောပေဿာမိ. ရာဇာ တံ ဟရိတုံ အသက္ကောန္တော မံ အထဇပ္ပနံ ယာစိဿတိ. အထ ရာဇာတံ သဘာဝထံ သညာပေဿာမီတိ မနွာ တံ ကိမ္မညသိ မဟာရာဇာ’တိအာဒိမာဟ. ကိန္နု ခေါ မဟာရာဇ ဥဘော’ပိ တေ ဒဟေယျုန္တိ ဣမသ္မိံ ပုစ္ဆာဝစနေ ထေရေန ဝုတ္တေ ရာဇာ သီတုဏှသမညာတာ တေဇောဓာတု’တိ သုတတ္တာ သီတဟိမပိဏ္ဍဿ ခရခါဒနဘာဝဉ္စ သဓာယ ဓာတုနံ ဥဿဒဘာဝဇာနနဉာဏတော ဝိရုဇ္ဈိဝါ’အာမ ဘန္တေ ဥဘော’ပိ တေ ဒဟေယျုန္တိ ဝိရုဒ္ဓပဋိဝစနံ အဒါသိ.

"ඉදින් කුසල් වේ නම් දුක් නොවේ" යන්නෙන්, ඉදින් සුඛ වේදනාව කුසල් වේ නම්, ඒ කුසල් වේදනාව දුක් සහගත නොවේ. ඉදින් දුක් සහගත වේ නම් එය කුසල් නොවේ. "කුසලය දුකක්ය යන්න නොගැලපේ" යනු කුසලය දුක් ස්වභාව කොට ඇත්තේය යන වචනය නොගැලපෙන බැවින් එසේ කීම නුසුදුසුය. "කුසලය දුකක් නොවේ, එකිනෙකට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවිනි" යන්න රජුගේ අදහසයි. නමුත් සැබෑ ස්වභාවය එසේ නොවේ. කුසල් වූ සුඛ වේදනාව ද සංස්කාර දුක්ඛයෙන් සහ විපරිණාම දුක්ඛයෙන් දුක් සහගත වේ. නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත දෝමනස්ස සංඛ්‍යාත දුක්ඛය ද නිවැරදි (අනවද්‍ය) අර්ථයෙන් කුසල් විය හැක. එහෙයින් තෙරුන් වහන්සේ, 'මා රජුගෙන් රත් වූ යකඩ බෝලය සහ හිම කැටය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය විමසන කල්හි රජු එයට වැරදි පිළිතුරු සපයනු ඇත. එවිට මම ඔහුගේ වරද පෙන්වා දෙන්නෙමි. රජු එය විසඳා ගැනීමට අපොහොසත් වී මගෙන් එහි නියම අර්ථය විමසනු ඇත. එකල්හි මම රජුට එහි සැබෑ ස්වභාවය වටහා දෙන්නෙමි' යි සිතා, 'මහරාජෙනි, ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදිය විමසූහ. 'මහරාජෙනි, ඒ දෙකම ඔබව දවන්නේද?' යනුවෙන් තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න කළ කල්හි, සීතල හා උණුසුම යන දෙකම තේජෝ ධාතුව ලෙස හඳුන්වන බව අසා තිබීම නිසාත්, සීතල හිම කැටයෙහි දැඩි සීතලෙන් හිරිවැටෙන ස්වභාවය සලකාත්, ධාතූන්ගේ බලවත් බව පිළිබඳ ඥානයට පටහැනිව 'එසේය ස්වාමීනි, ඒ දෙකම දවන්නේය' යනුවෙන් පරස්පර විරෝධී පිළිතුරක් රජු විසින් දෙන ලදී.

န ဟိ ဘန္တေ’တိ ရညော အဝဇာနနပဋိက္ခပနံ.

"ස්වාමීනි, එසේ නොවේ" යන්න රජුගේ නොපිළිගැනීම හා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි.

အဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟန္တိ ထေရဝစနံ. ယသ္မာ တေ ပုရိမာယ’အာမာ’တိ ပဋိညာယ ပစ္ဆိမာ’န ဟိ ဘန္တေ’တိ ပဋိညာ ပစ္ဆိမာယ စ ပုရိမာ န သဓိယတီ. တသ္မာ ဝံ နိဂ္ဂဟံ ပတ္တော. ဝံ နိဂ္ဂဟံ ဒေါသံ အပရာဓံ သမ္ပိဋိစ္ဆာဟီ’တိ အထော. ဣဒါနိ ဥဘိန္နံ တတ္တာဘာဝဒဿနဝသေန ဥဘိန္နံ သီတလာဘာဝဒဿနဝသေန စ တံ နိဂ္ဂဟံ ပါကဋံ ကရောန္တော ယဒိ တတ္တံ ဒဟတီ’တိအာဒိမာဟ.

"මේ නිග්‍රහය (පරාජය) වටහා ගන්න" යනු තෙරුන් වහන්සේගේ වචනයයි. මක්නිසාද යත්, ඔබගේ පළමු "එසේය" යන පිළිගැනීම හා අවසන් "ස්වාමීනි, එසේ නොවේ" යන පිළිගැනීම එකිනෙක නොගැලපෙන බැවිනි. අවසන් ප්‍රකාශයෙන් පළමු ප්‍රකාශය තහවුරු නොවේ. එබැවින් ඔබ නිග්‍රහයට (පරාජයට) පත්ව ඇත. ඔබ ඒ පරාජය, දෝෂය හා වැරැද්ද පිළිගන්න. දැන් ඒ දෙකෙහිම උණුසුම් නොවන බව සහ සීතල නොවන බව පෙන්වා දෙමින් ඒ නිග්‍රහය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස "ඉදින් රත් වූවක් දවන්නේ නම්" යනාදිය පැවසූහ.

တထ– ‘ယဒိ တတ္တံ ဒဟတီ’တိ သစေ ဥဘိန္နံ တတ္တတာ ဒဟတိ. ယဒိ တတ္တံ ဒဟတီ’တိ စ ဌပနဝစနံ.

එහි - "ඉදින් රත් වූවක් දවන්නේ නම්" යනු ඉදින් ඒ දෙකෙහිම උණුසුම් ස්වභාවය දවන්නේ නම් යන්නයි. "ඉදින් රත් වූවක් දවන්නේ නම්" යන්න උපකල්පන වචනයකි.

န စ တေ ဥဘော’တိ ဒေါသာရောပနဝစနံ.

"ඒ දෙකම (එකසේ) නොවේ" යන්න වරද පෙන්වා දීමේ (දෝෂාරෝපණ) වචනයයි.

တေန န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ တေန တသ္မိံ ဥဘိန္နံ ဥဏှဘာဝကာရဏာ ဥဘော’ပေတေ ဒဟန္တိ’တိ ဝစနံ တတ္တဘာဝဿ ဒဟနေ န ဥပပဇ္ဇတိ, န ယုဇ္ဇတိ.

"එබැවින් නොගැලපේ" යනු, ඒ දෙකම උණුසුම් වීමේ හේතුවෙන් "මේ දෙකම දවන්නේය" යන වචනය රත් වූ ස්වභාවයෙන් දැවීම සම්බන්ධයෙන් නොගැලපේ, යුක්තිසහගත නොවේ.

ယဒိ သီတလံ ဒဟတီတိ သစေ ဥဘိန္နံ သီတလဘာဝေါ ဒဟတိ တေန န ဥပပဇ္ဇတီ’တိ တသ္မာ ကာရဏာ ဥဘိန္နံ သီတလာဘာဝကာရဏာ ဥဘော’ပိ တေ ဒဟန္တိ’တိ ဝစနံ သီတလဘာဝဿ ဒဟနေန န ဥပပဇ္ဇတီ’တိ ဝတ္တုံ န ယုဇ္ဇတိ ပုန တံ ဒေါသံ ပါကဋတရံ ကရောန္တော ထေရော ကိဿ ပန တေ မဟာရာဇ ဥဘော’ပိ ဒဟန္တိတိအာဒိမာဟ.

"ඉදින් සීතල වූවක් දවන්නේ නම්" යනු ඉදින් ඒ දෙකෙහිම සීතල ස්වභාවය දවන්නේ නම් යන්නයි. "එබැවින් නොගැලපේ" යනු ඒ හේතුවෙන්, දෙකෙහිම සීතල ස්වභාවය නිසා "මේ දෙකම දවන්නේය" යන වචනය සීතල ස්වභාවයෙන් දැවීම සම්බන්ධයෙන් නොගැලපේ යැයි කීම නුසුදුසුය. නැවතත් ඒ දෝෂය වඩාත් පැහැදිලි කරමින් තෙරුන් වහන්සේ "මහරාජෙනි, එසේ නම් කුමන හේතුවක් නිසා ඒ දෙකම දවන්නේද?" යනාදිය පැවසූහ.

(ကိဿ)တထ-ကိဿာတိ ကေန ကာရဏေန ဥဘောပိ တေ ဒဟန္တီတိ.

එහි "කිස්ස" (කුමකින්) යනු කුමන හේතුවක් නිසා ඒ දෙකම දවන්නේද යන්නයි.

တေန န ဥပပဇ္ဇတီတိ ကေန တသ္မာ ကာရဏာ ဧကဿ ဥဏှဿ ဧကဿ သီတလဿ ဘာဝကာရဏာ ဥဘောပိ တေ ဒဟန္တီ’တိ တယာ ဝုတ္တဝစနံ န ဥပပဇ္ဇတိ န ဝဋ္ဋတိ. ဥဘောပိ တေ ဒဟန္တီတိ ဝုတ္တံ, အယုတ္တမ္ပိ တယာ ဝုတ္တမေဝ. ကုသလံ ဒုက္ခန္တိ ဝတ္တုံ ဝုတ္တမေဝ ကုသလံ ဒုက္ခန္တိ န ဥပပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ဝံ ကသ္မာ ဝဒသိ? ဝတ္တုံ ယုတ္တဝစနံ န ယုဇ္ဇတီတိ ဝဒသိ ဝတ္တုံ အယုတ္တဝစနံ ယုဇ္ဇတီတိ ဝဒသီတိ ထေရဿ ဝစနေန အတ္တနော ဝါဒေ ဒေါသံ ပဿန္တော တံ ပရိဟရိတုံ အသက္ကောန္တော နီဝမနော ထေရံ အထဇပ္ပနံ ယာစန္တော’နာဟံ ပဋိဗလော’တိအာဒိမာဟ.

"එබැවින් නොගැලපේ" යනු, කුමන හේතුවක් නිසාද යත්, එකක් උණුසුම් ද අනෙක සීතල ද වීමේ හේතුවෙන් "මේ දෙකම දවන්නේය" යන ඔබ කී වචනය නොගැලපේ, නුසුදුසුය. "දෙකම දවන්නේය" යන්න වැරදි වුවද ඔබ විසින්ම පවසන ලදී. "කුසලය දුකක්ය" යන්න පැවසීමට සුදුසුම දෙයක්ව තිබියදී "කුසලය දුකක්ය යන්න නොගැලපේ" යැයි ඔබ පවසන්නේ කුමක් හෙයින්ද? පැවසීමට සුදුසු වචනය නොගැලපේ යැයි ඔබ පවසන අතර, පැවසීමට නුසුදුසු වචනය ගැලපේ යැයි ඔබ පවසන්නෙහිය. මෙසේ තෙරුන් වහන්සේගේ වචනයෙන් තමාගේ වාදයේ දෝෂය දැක, එය මඟහැරීමට අසමත් වූ රජු යටහත් පහත් වී තෙරුන් වහන්සේගෙන් අර්ථය පැහැදිලි කර දෙන ලෙස අයදිමින් "මම එයට සමත් නොවෙමි" යනාදිය පැවසීය.

တယာ ဝါဒိနာတိ ယုတ္တမထဂမ္ဘီရဝိစိတ္တပဋိဘာနဝါဒိနာ

"ඔබ වැනි වාදියෙකු සමඟ" යනු සුදුසු වූ, ගැඹුරු වූ ද විසිතුරු වූ ද ප්‍රතිභාන (වැටහීම්) සහිතව කතා කරන වාදියෙකු සමඟ යන්නයි.

သာဓူ အထံ ဇပ္ပေဟီ တီ သာဓု ယာစာမိ. သုခါ ဝေဒနာ ကုသလာတိ ဝါ အကုသလာ အဗျာကတာတိ ဝါ ဣမဿ မယာ ပုစ္ဆိတဝစနဿ အထံ ဇပ္ပေဟိ ဒေသေဟိ အထေနာဟံ အထိကော, ကိံ ဝိဝါဒေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

"මැනවි, අර්ථය පැහැදිලි කරනු මැනවි" යනු මැනවි, මම අයැද සිටිමි. "සුඛ වේදනාව කුසල් ද, අකුසල් ද, නැතහොත් අව්‍යාකෘත ද?" යන මා විසින් විමසන ලද මේ ප්‍රශ්නයේ අර්ථය පවසනු මැනවි, දේශනා කරනු මැනවි. මම අර්ථය අපේක්ෂා කරන්නෙක්මි, විවාදයෙන් කුමන ඵලයක්ද යන්න අදහසයි.

ဂေဟနိဿိတာနီတိ ဂေဟသဒိသကာမဂုဏနိဿိတာနိ တမာရဗ္ဘ ပဝတ္တာနီတိ အထော.

"ගේහනිස්සිත" (ගිහිගෙට බද්ධ වූ) යනු ගෘහයකට සමාන වූ කාමගුණයන් ඇසුරු කළ, ඒවා අරභයා පවත්නා වූ යන්න අදහසයි.

နေက္ခမ္မနိဿီတာနီ’တိ.

"නෙක්ඛම්මනිස්සිත" (නෙක්ඛම්මය ඇසුරු කළ) යනුයි.

ဧထ

මෙහිදී,

‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဌမံ ဓာနံ နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာသဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ နေက္ခမ္မန္တိ ပဝုစ္စတီ’တိ,ဝုတ္တနေက္ခမ္မေသု နိဗ္ဗာနဝိပဿနာကုသလဓမ္မသင်္ခါတေ;

"පැවිද්ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය, නිවන සහ විදර්ශනාව මෙන්ම සියලු කුසල් දහම් ද 'නෙක්ඛම්ම' (නික්මීම) යැයි කියනු ලැබේ" යනුවෙන් වදාරන ලද නෙක්ඛම්මයන් අතුරින්, නිවන සහ විදර්ශනා සංඛ්‍යාත කුසල ධර්මයන්හි;

နေက္ခမ္မေ နိဿိတာနိ.

නෙක්ඛම්මය ඇසුරු කළේ වෙයි.

သုခဝေဒနာပဉှော ပဉ္စမော.

සුඛ වේදනා ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

သော စ အညပဉှေဟိ ဂမ္ဘီရတရော, ကုလပုတ္တေဟိ မယာ ဝုတ္တအထမတ္တေန သန္တောသံ ကဝါ အတ္တနော ပညာနုဘာဝေန စ ပုနပ္ပုနံ စိန္တေဝါ ပုဗ္ဗာပရံ သလ္လက္ခေဝါ ယော မယာ ဝုတ္တအထတော ယုတ္တရော သော အထော ဂဟေတဗ္ဗော ယေဝါတိ.

එම ප්‍රශ්නය අනෙකුත් ප්‍රශ්නවලට වඩා ඉතා ගැඹුරුය. එබැවින් කුලපුත්‍රයන් විසින් මා පැවසූ අර්ථ මාත්‍රයෙන් පමණක් සතුටු නොවී, තමන්ගේ ප්‍රඥා මහිමයෙන් නැවත නැවතත් සිතා බලා, පෙර පසු ගැලපීම් සලකා බලා, මා පැවසූ අර්ථයට වඩා යම් වඩාත් ගැලපෙන අර්ථයක් වේ නම් එම අර්ථයම පිළිගත යුතුය.

နာမရူပန္တိ နာမကရဏဋ္ဌေန နမနဋ္ဌေန စတ္တာရော အရူပိနော ခဓာ နာမံ. ဣဓ ဝိပါကနာမံ အဓိပ္ပေတံ သီတာဒီဟိ ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပံ နိပ္ပရိယာယတော ဆန္နဝုတိရူပကောဋ္ဌာသသင်္ခါတံ နိပ္ဖန္နရူပံ ပရိယာယတော ဒသဝိဓာ အနိပ္ဖန္နရူပဉ္စ စက္ခုသောတဃာနဇိဝှာကာယဘာဝဝထုဒသကသင်္ခါတာ သတ္တ ဒသကာ, စိတ္တ ဥတု-အာဟာရဇအဋ္ဌကာ တယော, စိတ္တဇ ဥတုဇသဒ္ဒဝသေန ဒွေ သဒ္ဒါ’တိ ဆန္နဝုတိရူပကောဋ္ဌာသာ. ဣဓ ပန ကမ္မဇရူပံ အဓိပ္ပေတံ.

"නාමරූප" යනු: නම් තැබීමේ අර්ථයෙන් හා නැමෙන අර්ථයෙන් අරූපී ස්කන්ධ හතර "නාම" නම් වේ. මෙහිදී විපාක නාමය අදහස් කෙරේ. සීතල ආදියෙන් විපරීත වන අර්ථයෙන් "රූප" නම් වේ. එය ඍජු අර්ථයෙන් අනූහයක් වූ රූප කොටස්වලින් යුත් නිෂ්පන්න රූපය වන අතර, වක්‍ර අර්ථයෙන් දස වැදෑරුම් අනිෂ්පන්න රූපය ද වේ. එනම් චක්ඛු, සෝත, ඝාණ, ජිව්හා, කාය, භාව, වත්ථු යන දශක හත ද, චිත්තජ, උතුජ, ආහාරජ යන අෂ්ටක තුන ද, චිත්තජ හා උතුජ ශබ්ද වශයෙන් ශබ්ද දෙක ද යන අනූහයක් රූප කොටස් වේ. මෙහිදී වනාහි කර්මජ රූපය අදහස් කෙරේ.

တေန ကမ္မေန အညံ နာမရူပံ ပဋိသဒဟတီတိ တေန ကုသလာကုသလကမ္မေန အညံ နာမရူပံ အညံ အနာဂတနာမရူပံ သုဂတိဒုဂ္ဂတိပရိယာပန္နံ ဣမိနာ ပစ္စုပ္ပန္နနာမရူပေန သဒ္ဓိံ ပဋိသဒဟတိ.

‘එම කර්මය හේතුවෙන් වෙනත් නාමරූපයක් ප්‍රතිසන්ධි ගනී’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ඒ කුසලාකුසල කර්මය නිසා සුගති දුගතිවලට ඇතුළත් වූ වෙනත් නාමරූපයක්, එනම් වෙනත් අනාගත නාමරූපයක්, මේ වර්තමාන නාමරූපය හා සමග ප්‍රතිසන්ධි ගන්නා බවයි.

ပုရိမံ ဘန္တေ အမ္ဗဗီဇံ ဘူတံ မူလကာရဏဘူတံ အပစ္စက္ခာယ အဝိဇဟိဝါ နိဗ္ဗတ္တေန ပစ္ဆိမေန အမ္ဗေန ပုရိသော ဒဏဍပ္ပတ္တော ဘဝေယျာတိ ယောဇနာ.

‘ස්වාමීනි, පෙර පැවති, මූලික හේතුව වූ අඹ බීජය ඉවත් නොකොට, අත්නොහැර එයින් හටගත් පසුකාලීන අඹ ගෙඩිය හේතුවෙන් ඒ මිනිසා දඬුවමට සුදුස්සෙකු වන්නේය’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

နာမရူပပဋိသဒဟနပဉေဟာ ဆဋ္ဌော.

නාමරූප ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

သတ္တောပမာပတိမဏဍိတော.

උපමා හතකින් අලංකාරවත් කරන ලදී.

အဓိကာရန္တိ မဟန္တံ ပူဇာသက္ကာရံ. အယံ သတ္တမောပဉှော ပုန ပုစ္ဆတေ. ဥပမံ သောတုကာမတာဝသေန ပုန ပုစ္ဆိတော’တိ ဉာတဗ္ဗံ.

‘අධිකාර’ යනු මහත් වූ පූජා සත්කාරයයි. මේ සත්වන ප්‍රශ්නය නැවත අසන ලද්දකි. උපමාවක් ඇසීමේ කැමැත්ත නිසා නැවත අසන ලදැයි දත යුතුය.

ပုနပဋိသဒဟနပဉှော သတ္တမော.

නැවත ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සත්වැන්නයි.

နာမရူပပဉှော အဋ္ဌမော.

නාමරූප පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

အဒ္ဓါပဉှော နဝမော.

අධ්ව (කාලය) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

နဝပဉှဝန္တော ဒုတိယော ဝဂ္ဂေါ.

ප්‍රශ්න නවයකින් යුත් දෙවැනි වර්ගයයි.

တတိယဝဂ္ဂေ အဒ္ဓါမုလပုစ္ဆနပဉှော ပဌမော.

තුන්වැනි වර්ගයෙහි, කාලයෙහි මූලාරම්භය විමසන ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ပထဝိယာ စက္ကံအလိခိဝါ’တိ ဘမစက္ကံ ပုနပ္ပုနံ ပရိဝတ္တနဝသေန အာ ဘုသော လိခိဝါ.

‘පොළොවෙහි චක්‍රයක් ඇඳ’ යනු කැරකෙන රෝදයක් නැවත නැවත කැරකවීම් වශයෙන් බහුලව ඇඳීමයි.

ပုဗ္ဗာကောဋိ နပညာယန ပဉှော ဒုတိယော.

පූර්ව කෙළවරක් නොපැනීමේ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ခဓာ စ ဒုက္ခဿ ဗီဇာတီတိ ပဋိသဓိဘုတာ ဗဓာ ကေဝလဿ သကလဿ ပဝတ္တိဒုက္ခရာသိဿ မုလကာရဏဘာဝေန ဗီဇာနိ ဧဝံ ခဏကောဋိသင်္ခါတပဋိသဓိဗဓတော ပဝတ္တိ ဒုက္ခဝဍ္ဎနံ သက္ကာ ကာတုန္တိ အဓိပ္ပာယော.

‘ස්කන්ධයෝ ද දුකට බීජ වෙති’ යනු, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් හටගත් ස්කන්ධයෝ මුළුමහත් පැවැත්මේ දුක් සමූහයාගේ මූලික හේතුව වන බැවින් බීජ බඳු වෙති. මෙසේ ක්ෂණ කෝටි සංඛ්‍යාත ප්‍රතිසන්ධි ස්කන්ධයන්ගෙන් සංසාර දුකෙහි පැවැත්ම හා වර්ධනය සිදුවන බව මෙහි අදහසයි.

ကောဋိဝဍ္ဎနပဉှော တတိယော.

කෝටි වර්ධනය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

စက္ခုသ္မိဉ္စ ခေါ မဟာရာဇ သတိ ရူပေသု စ စက္ခုဝိညာဏံ ဟောတီတိ ဧထ အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာပရိယာယေန ဧကတော သဟဇာတေသု ဗဟူသု စက္ခုပ္ပသာဒေသု ယံ စက္ခု ဝိသဒိတံ တံ စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယပစ္စယော. စက္ခုသ္မိဉ္စာတိ ဧကဝစနဒဿနတော. ရူပေသု စာ’တိ ဗဟုဝစနဿ ဒဿနတော ပန ဗဟူနိပိ ရူပါနိ စက္ခုဝိညာဏဿ ပုရေဇာတပစ္စယော ပစ္စယဘာဝ. ဝိသေသ-သဘာဝတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘මහරජතුමනි, ඇස ඇති කල්හි ද රූපයන් ඇති කල්හි ද චක්ඛුවිඤ්ඤාණය වෙයි’ යන්නෙහි, අභිධර්මාවතාර ටීකා ක්‍රමයට අනුව, එක්ව සහජාත වූ බොහෝ චක්ඛු ප්‍රසාදයන් අතුරෙන් යම් ඇසක් පැහැදිලි ද, එය චක්ඛුවිඤ්ඤාණයට නිස්සය ප්‍රත්‍යය වෙයි. ‘ඇසෙහි ද’ (චක්ඛුස්මිං ච) යනු ඒක වචනයෙන් දැක්වෙන බැවිනි. ‘රූපයන්හි ද’ (රූපේසු ච) යනු බහු වචනයෙන් දැක්වෙන බැවින්, බොහෝ වූ ද රූපයෝ චක්ඛුවිඤ්ඤාණයට පුරේජාත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. මෙය විශේෂ ස්වභාවයක් ලෙස දත යුතුය.

အထိ-ကေစိ-သဉ္ဇာနနပဉှော စတုထော.

කිසියම් සංජානනයක් (හැඳිනීමක්) තිබේද යන ප්‍රශ්නය හතරවැන්නයි.

ဘဝန္တာယေဝ ခေါ မဟာရာဇ သင်္ခါရာ ဇာယန္တိတိ ဧထ အန္တပ္ပစ္စယော အတီတေ ဟောတိ. အတီတေ ဘူတာ’တိ အထော.

‘මහරජතුමනි, සංස්කාරයෝ උපදින්නාහුමය’ යන්නෙහි ‘අන්ත’ ප්‍රත්‍යය අතීත කාලයෙහි වෙයි. ‘අතීතයෙහි වූවාහු’ යනු එහි අර්ථයයි.

အယဉ္စ ဂါထာ’တိ သဒိသဂါထာ. အဟုဝါ သမ္ဘောတီတိ စ ဂါထာ ခဏိကဂါထာ’တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ ပုဗ္ဗာပရံ သမေတိ.

‘මේ ගාථාව ද’ යනු සමාන ගාථාවකි. ‘පෙර නොතිබී හටගනී’ යන ගාථාව ක්ෂණික ගාථාවක් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ පූර්වාපර ගැලපීම සිදුවේ.

(ဥတ္တရာရဏိ) အရဏိသဟိတေကန္တကိစ္စကရော ဒဏ္ဍော ဥတ္တရာရဏိ နာမ.

‘උත්තරාරණි’ යනු ගිනිගාන උපකරණයෙහි ඒකාන්තයෙන්ම වැඩ කරන ලී දණ්ඩයි.

ဘဝန္တဇာယနပဉှော သတ္တောပမာသဟိတော ပဉ္စမော.

උපමා හතක් සහිත වූ, සංස්කාරයන්ගේ ඉපදීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

ဝေဒဂုပဉှော ဆဋ္ဌော.

වේදගූ (ආත්මය) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

စက္ခုဝိညာဏာဒိပဉှော သတ္တမော.

චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සත්වැන්නයි.

ဖုသနလက္ခဏော’တိ စိတ္တာရမ္မဏဖုသနလက္ခဏော. ယထာ စက္ခု’တိ ဧထ စက္ခုပ္ပသာဒေါ’ပိ စက္ခုဝိညာဏမ္ပိ လဗ္ဘတိ.

‘ස්පර්ශ ලක්ෂණය’ යනු සිත අරමුණෙහි ස්පර්ශ වීමේ ලක්ෂණයයි. ‘යම් සේ ඇස’ යන්නෙහි චක්ඛු ප්‍රසාදය මෙන්ම චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ද ලැබෙයි.

သံဃဋ္ဋနရသော’တိ ဣမေသံ ဝထာရမ္မဏာနံ သံဃဋ္ဋနရသော သမ္ပတ္တိ ဧတဿာ တ အထော လဗ္ဘတိ. ယဒါ စက္ခုဝိညာဏမ္ပိ လဗ္ဘတိ. တဒါ စိတ္တာရမ္မဏသံဃဋ္ဋနရသော ကိစ္စံ ဧတဿေတိ အထော လဗ္ဘတိ. သံဃဋ္ဋနရသော’တိ စ ပဉ္စဒွါရိကဖဿေ လဗ္ဘတိ. န မနောဒွါရိကဖဿေ’တိ အယမိဒိသော အထော အတ္ထသာလိနိယံ ဝုတ္တော ယေဝါ’တိ.

‘සංඝට්ටන රසය’ යනු මේ වස්තු සහ අරමුණ ගැටීමේ රසය (ඵලය) මෙයට ලැබෙයි යන අර්ථයයි. යම් කලෙක චක්ඛුවිඤ්ඤාණය ද ලැබේද, එකල්හි සිත අරමුණෙහි ගැටීමේ රසය ක්‍රියාවක් ලෙස මෙයට ලැබෙයි යන අර්ථය ලැබේ. තවද ‘සංඝට්ටන රසය’ යන්න පංචද්වාරික ඵස්සයෙහි ලැබෙයි; මනෝද්වාරික ඵස්සයෙහි නොලැබෙයි යන මෙබඳු අර්ථයක් අත්ථසාලිනියෙහි ද දක්වන ලද්දේමය.

ဖုသနလက္ခဏပဉှော အဋ္ဌမော.

ඵස්ස (ස්පර්ශ) ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ဝေဒနာလက္ခဏပဉှော နဝမော.

වේදනා ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

သညာလက္ခဏပဉှော ဒသမော.

සඤ්ඤා ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

စေတနာလက္ခဏပဉှော ဧကာဒသမော.

චේතනා ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය එකොළොස්වැන්නයි.

ဝိညာဏလက္ခဏပဉှော ဒွါဒသမော.

විඤ්ඤාණ ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දොළොස්වැන්නයි.

ဝဍ္ဎကီ သုပရိကမ္မကတံ ဒါရုံ သဓိသ္မိံ အပ္ပေတီတိ ဝဍ္ဎကီ ဇနော သုဋ္ဌုပရိကမ္မကတံ ဒါရုံ သဓိသ္မိံ အပ္ပေတိ ပါပေတိ ပဝေသေတိ.

‘වඩුවා මැනවින් පදම් කළ ලීය සන්ධියෙහි ගළපයි’ යනු වඩුවා මැනවින් පිරියම් කරන ලද ලීය සන්ධියට පමුණුවයි, ඇතුළු කරයි යන්නයි.

ဝိတက္ကလက္ခဏပဉှော တေရသမော.

විතර්ක ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දහතුන්වැන්නයි.

ဝိစာရလက္ခဏပဉှော စုဒ္ဒသမော.

විචාර ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය දහහතරවැන්නයි.

စုဒ္ဒသပဉှဝန္တော တတိယဝဂ္ဂေါ သမတ္တော. ဝိနိဗ္ဘုဇိဝါ ဝိနိဗဘုဇိဝါ’တိ အညမညာတော ဝိသုံ ဝိသုံ ကဝါ ဝိဘဇိဝါ ဝိဘဇိဝါ.

ප්‍රශ්න දහහතරකින් යුත් තුන්වැනි වර්ගය නිමවිය. ‘වෙන් වෙන් කොට වෙන් වෙන් කොට’ යනු එකිනෙකින් වෙන වෙනම කර, බෙදා වෙන් කොට යන්නයි.

ဝဂ္ဂတော အတိရေကပဌမပဉှော ဝိဘဇ္ဇပဉှော ပဌမော.

වර්ගයෙන් බාහිර වූ පළමු ප්‍රශ්නය, බෙදා දැක්වීමේ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

နနု လောဏမေဝ အာဟရိတဗ္ဗန္တိ သကဋေဟိ သုဒ္ဓလောဏမေဝ ဗလိဝဒ္ဒေဟိ အာဟရိတဗ္ဗံ.

‘ලුණුම නොවේද ගෙන ආ යුත්තේ’ යනු කරත්තවලින් ගොනුන් ලවා පිරිසිදු ලුණුම ගෙන ආ යුතු බවයි.

န သက္ကာ မဟာရာဇ လောဏမေဝ အာဟရိတုန္တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ နကာရော ပေါထကေ ဒိဿတိ.

‘මහරජතුමනි, ලුණුම පමණක් ගෙන ඒමට නොහැකිය’ යන පාඨය තිබිය යුතු බැවින්, පොතෙහි ‘න’ කාරය පෙනේ.

လောဏပဉှော ဒုတိယော, ရညော ဓမ္မလက္ခဏေသု ဒဠှပတိဋ္ဌာပနထံ ထေရေန ပဌမံ ဝုတ္တော.

ලුණු පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි. රජු ධර්ම ලක්ෂණවල දැඩිව පිහිටුවීම පිණිස තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙය පළමුව පවසන ලදී.

ဧတ္တာဝတာ တေစတ္တာဠီသ ပဉှာ သမတ္တာ.

මෙතෙකින් ප්‍රශ්න සතළිස් තුනක් නිම විය.

စတုထဝဂ္ဂေ နာနာကမ္မေဟိ မဟာရာဇ နိဗ္ဗတ္တာနိ န ဧကေန ကမ္မေနာ’တိ အာပါယိကသတ္တာနံ ပဉ္စာယတနာနိ နာနာအကုသလကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တာနိ သုဂတိပရိယာပန္နသတ္တာနံ ပဉ္စာယတနာနိ နာနာကုသလကမ္မေဟိ ဧကေန ကမ္မေန ဧကေန ပဋိသဓိဇနကကမ္မေနေဝ နိဗ္ဗတ္တာနိ. အဘိဓမ္မာဝတာရဋီကာယံ ပဋိသဓိက္ခဏေ မဟဂ္ဂတစေတနာ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’တိ ဝစနေန ပဋိသဓိက္ခဏေ ဝိဇ္ဇမာနာနံ သဗ္ဗေသံယေဝ ကဋတ္တာရူပါနံ ကမ္မပစ္စယော ဟောတီတိ ဝိညာယတိ. နာနာစေတနာဟိ တဒါ ဣဒြိယုပ္ပတ္တိယံ သတိ အတိပရိတ္တေန စ မဟဂ္ဂတေန စ ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တံ ကဋတ္တာရူပံ အာပဇ္ဇေယျ, န စေကာ ပဋိသဓိ အနေကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ ဟောတီ’တိ.’သဒ္ဓိံ ဧကေန ကမ္မေန အနေကိဒိရယုပ္ပတ္တိ ဟောတီ’တိ ဝုတ္တံ. ဝိစာရေဝါ ယံ ယုတ္တတရံ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတြာယံ ဝိစာရဏာကာရော?

හතරවැනි වර්ගයෙහි, ‘මහරජතුමනි, විවිධ කර්මයන්ගෙන් උපදින ලද්දේය, එක් කර්මයකින් නොවේ’ යනු අපායගාමී සත්වයන්ගේ පංච ආයතනයන් නානාවිධ අකුසල කර්මයන්ගෙන් උපදින අතර, සුගතිගාමී සත්වයන්ගේ පංච ආයතනයන් නානාවිධ කුසල කර්මයන්ගෙන් හෝ එක් ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයකින්ම උපදී. අභිධර්මාවතාර ටීකාවෙහි ‘ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි මහග්ගත චේතනාව කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ’ යන වචනයෙන්, ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහි පවතින සියලුම කටත්තා රූපයන්ට කර්ම ප්‍රත්‍යය වන බව වටහාගත හැකිය. එකල්හි නානාවිධ චේතනාවන්ගෙන් ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උපත සිදුවන විට, ඉතා සුළු වූ ද මහග්ගත වූ ද කර්මයෙන් උපන් කටත්තා රූපයන් ඇති විය හැකිය. තවද එක් ප්‍රතිසන්ධියක් කර්ම රාශියකින් හට නොගනී. ‘එක් කර්මයක් සමග බොහෝ ඉන්ද්‍රියයන්ගේ උපත සිදුවේ’ යයි කියන ලදී. මේ පිළිබඳව විමසා බලා වඩාත් සුදුසු දෙය ගත යුතුය. එහි විමසීමේ ක්‍රමය කුමක්ද?

မဟဂ္ဂတသတ္တာနံ ဣဒြိယာနိ ဧကေန ပဋိသဓိဇနကကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာနိ. နာဂသေနထေရော ပန အရဟာ ခီဏာသဝေါ ဗုဒ္ဓမတညု တဿ အဓိပ္ပာယာနုရူပေန ကာမာဝစရကသတ္တာနံ နာနာကမ္မေဟိ နိဗ္ဗတ္တီတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

මහග්ගත සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් එක් ප්‍රතිසන්ධි ජනක කර්මයකින්ම උපදී. නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ වනාහි රහත් වූ, ක්ෂීණාස්‍රව වූ, බුද්ධ මතය දන්නා උත්තමයෙකි. උන්වහන්සේගේ අදහසට අනුව කාමාවචර සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් විවිධ කර්මයන්ගෙන් උපදින බව පිළිගත යුතුය.

နာနာကမ္မနိဗ္ဗတ္တာယတနပဉှော ပဌမော.

විවිධ කර්මයන්ගෙන් උපදින ආයතන පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

မဟာကုလီနတာတိ ဥစ္စကုလီနတာ. သောယေဝ ဝါ ပါဌော. အာဗာဓ-ဝဏ္ဏ-သုက္ခ-ဘောဂ-ကုလီနံ ပညကာ ဧတေ စုဒ္ဒသ ပဉှာ’ပိ သုဘသုတ္တေ ပကာသိတာ’တိ အယံ ဂါထာ သုခဝါစုဂ္ဂတကရဏထံ ပေါရာဏေဟိ ဝုတ္တာ.

‘මහාකුලීනතා’ යනු උසස් කුලයක ඉපදීමයි. එයම පාඨයකි. ආබාධ, වර්ණ, සුඛ, භෝග, කුලීන බව සහ ප්‍රඥාවන්ත බව ආදී වූ මේ ප්‍රශ්න දහහතරම සුභ සූත්‍රයෙහි ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යන මෙම ගාථාව පහසුවෙන් කටපාඩම් කරගනු පිණිස පෙරැද්දන් (පැරැන්නන්) විසින් කියන ලද්දකි.

မနုဿနာနာဘာဝပဉှော ဒုတိယော.

මනුෂ්‍යයන්ගේ විවිධත්වය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ကိံ ပဋိဂစ္စေဝ ဝါယမိတေနာ’တိ ပုဗ္ဗေ ဝါယာမေန သဟ ပဝတ္တကမ္မေန ဝါယာမကရဏေန ကိံ ပယောဇနံ အထိ?

‘කිං පටිගච්ඡේව වායමිතේන’ යනු කලින්ම කරන ලද වීර්යය සහිත පැවති කර්මයෙන්, එනම් වීර්යය කිරීමෙන් කුමන ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද?

အကိစ္စကရော’တိ ဧထ ယထိစ္ဆိတဖလသင်္ခါတံ ကိစ္စံ န ကရောတီတိ အကိစ္စကရော. အယဉ္စ အယုတ္တသမာသော. သဒ္ဓံ မတကဘောဇနံ န ဘုဉ္ဇတီတိ အသဒ္ဓဘောဇိတိအာဒိကော ဝိယာ’တိ.

‘අකිච්චකරෝ’ යනු මෙහි කැමති වූ ඵල සංඛ්‍යාත කාර්යය නොකරන බැවින් අකිච්චකර (කාර්යය නොකරන්නා) නම් වේ. මෙය අයෝග්‍ය සමාසයකි. ‘ශ්‍රද්ධාවෙන් මළවුන් වෙනුවෙන් දෙන භෝජනය නොබුදියි’ යන්න ‘අසද්ධභෝජී’ යන්නාක් මෙනි.

ဗုဘုက္ခိတော’တိ ဗုဓာဘိဘူတော.

‘බුභුක්ඛිතෝ’ යනු කුසගින්නෙන් පෙළුණු තැනැත්තායි.

ပဋိဂစ္စကိစ္စကရဏပဉှော တတိယော.

කලින්ම කටයුතු කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

ပစ္စမာနာ’တိ နိရယဂ္ဂီနာ ဍယှမာနာ.

‘පච්චමානා’ යනු නිරයෙහි ගින්නෙන් දැවෙන්නාහුය.

သော န တာဝ ကာလံ ကရောတီတိ တာဝ တတ္တကံ သော နေရယိကသတ္တော ကာလံ မရဏံ န ကရောတိ. ကမ္မာဓိကတေနာ’တိ ပုဗ္ဗေ အဓိကတေန ကမ္မေန မူလကာရဏဘုတေန.

‘සෝ න තාව කාලං කරෝති’ යනු ඒ නිරිසතා එතෙක් කල් මරණයට පත් නොවේ. ‘කම්මාධිකතේන’ යනු පෙර කරන ලද, මූලික හේතුව වූ කර්මයේ බලපෑමෙනි.

နဝိလီယနပဉှော စတုထော.

දියවී නොයාම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

အာကာသ-ဥဒက-ပထဝိဓာရဏပဉှော ပဉ္စမော.

අහස, ජලය සහ පොළොව දරා සිටීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

အဇ္ဈောသာယာ’တိ တဏှာယ ဂိလိဝါ ပရိနိဋ္ဌပေဝါ.

‘අජ්ඣෝසාය’ යනු තණ්හාවෙන් ගිලගෙන අවසන් කිරීමයි.

နိရောဓနိဗ္ဗာနပဉှော ဆဋ္ဌော.

නිරෝධය සහ නිර්වාණය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

အဘိညေယျေ ဓမ္မေ’တိ အဘိဝိသိဋ္ဌေန စတုသစ္စဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗေ ဓမ္မေ, စတုသစ္စဓမ္မေ.

‘අභිඤ්ඤෙය්‍යෙ ධම්මේ’ යනු උත්කෘෂ්ට වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානයෙන් දැනගත යුතු ධර්මයන්, එනම් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්ය.

နိဗ္ဗာနလဘနပဉှာ သတ္တမော.

නිර්වාණය අවබෝධ කරගැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

နိဗ္ဗာနဇာနနပဉှော အဋ္ဌမော.

නිර්වාණය දැනගැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

အဋ္ဌပဉှဝန္တော စတုထော ဝဂ္ဂေါ.

ප්‍රශ්න අටකින් යුක්ත වූ සිව්වන වර්ගයයි.

ပဉ္စမဝဂ္ဂေ နထိဗုဒ္ဓပဉှော ပဌမော.

පස්වන වර්ගයෙහි ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ නැත’ යන ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ဗုဒ္ဓါနုတ္တရပဉှော ဒုတိယော.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුත්තර භාවය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

သက္ကာ ဇာနိတုံ ဗုဒ္ဓေါ အနုတ္တရော’တိ ဣဒံ ရညာ’ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓေါ အနုတ္တရော’တိ ထေရံ ပုဗ္ဗေ ပုစ္ဆိတံ. ပုန ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ပုဗ္ဗပဉှော ထေရဿ ဝိဇာနနံ သဓာယ ပုစ္ဆိတံ ပုစ္ဆာပဉှော သဗ္ဗပဉှော ထေရဿ ဝိဇာနနံ သဓာယ ပုစ္ဆိတံ. ပုစ္ဆာပဉှော သဗ္ဗပဏ္ဍိတာနံ ဇာနနံ သဓာယ ပုစ္ဆိတော’တိ ဝိညာတဗ္ဗံ.

‘බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුත්තර වන සේක්දැයි දැනගත හැකිද?’ යන මෙම ප්‍රශ්නය රජතුමා විසින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වන සේකැයි’ මීට පෙර තෙරුන් වහන්සේගෙන් අසන ලදී. නැවත කුමකට අසන ලද්දේද? පෙර ප්‍රශ්නය තෙරුන් වහන්සේගේ අවබෝධය (දැනීම) උදෙසා අසන ලදී. මෙම ප්‍රශ්නය සියලු පණ්ඩිතයන්ගේ දැනගැනීම උදෙසා අසන ලද්දක් බව තේරුම් ගත යුතුය.

သက္ကာ ဗုဒ္ဓါနုတ္တရပဉှော တတိယော.

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුත්තර භාවය දැනගත හැකිද යන ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

ဗုဒ္ဓနေတ္တီယာ’တိ နိဗ္ဗာနံ နေတိ ဧတာယ သဒေဝကေ လောကေ’တိ နေတ္တိ, သုတ္တန္တာဘိဓမ္မပါလိ.

‘බුද්ධනෙත්තියා’ යනු දෙවියන් සහිත ලෝකයා මෙයින් නිර්වාණය කරා පමුණුවනු ලබන බැවින් ‘නෙත්ති’ නම් වේ. එය සූත්‍රාන්ත හා අභිධර්ම පාලියයි.

(ဗုဒ္ဓပညတ္တိ) ပညာယပီယတိ ဧတာယ ဘဂဝတော အာဏာ’တိ ပညတ္တိ. ဗုဒ္ဓဿ ပညတ္တိ ဗုဒ္ဓပညတ္တိ, ဝိနယပါလိ.

(බුද්ධපඤ්ඤත්ති) මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අණ පනවනු ලබන බැවින් ‘පඤ්ඤත්ති’ නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පැනවීම බුද්ධ පැනවීමයි. එය විනය පාලියයි.

ယာဝဇီဝံ သာဝကေဟိ ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ထေရေန’အာမ မဟာရာဇ ဓမ္မော မယာ ဒိဋ္ဌော’တိ အဝိဿဇ္ဇေဝါ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ရာဇာ ထေရဿ ဓမ္မဒဿနဘာဝံ ပစ္စက္ခတော ဉဝါ ဝိစိတြပဋိဘာနံ သောတုကာမော ပုစ္ဆတိ, န ဇာနနထာယ ထေရော တဿ အဇ္ဈာသယံ ဉဝါ ဧဝမာဟ. အဒိဋ္ဌဓမ္မော ဟိ ဗုဒ္ဓနေတ္တိယာ ဗုဒ္ဓပညတ္တိယာ ယာဝဇီဝံ ဝတ္တိတုံ သက္ကောတိ.

‘ශ්‍රාවකයන් විසින් දිවි හිමියෙන් පැවතිය යුතුය’ යන මෙය තෙරුන් වහන්සේ විසින් ‘එසේය මහරජ, මා විසින් ධර්මය දක්නා ලදී’ කියා කෙලින්ම නොකියා පැවසුවේ කුමන හෙයින්ද? රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දර්ශනය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් දැන, උන්වහන්සේගේ විසිතුරු ප්‍රතිභානය ඇසීමට කැමතිව අසයි; තමා නොදන්නා නිසා නොවේ. තෙරුන් වහන්සේද ඔහුගේ අදහස දැන මෙසේ පැවසූහ. ධර්මය නොදුටු තැනැත්තාට වුවද බුද්ධ නෙත්තියෙහි හා බුද්ධ පැනවීමෙහි දිවි හිමියෙන් හැසිරිය හැකි බැවිනි.

ဓမ္မဒိဋ္ဌပဉှော စတုထော.

ධර්මය දැකීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

နဝသင်္ကမတိပဉှော ပဉ္စမော.

නැවත සංක්‍රමණය නොවීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

ဝေဒဂု ဥပလဗ္ဘတီတိ အယမ္ပဉှော ပုဗ္ဗေ စ ပုစ္ဆိတော. ကသ္မာ ပုန ပုစ္ဆိတော? ပုဗ္ဗပဉှော ဇီဝဝေဒဂုံ သဓာယ ပုစ္ဆိတော. အယံ’ယေ ဗြာဟ္မဏာ ဝေဒဂု’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ပုဂ္ဂလဝေဒဂုံ သဓာယ ပုစ္ဆိတော. သဝေ ထေရော’န ဥပလဗ္ဘတီ’တိ ဗျာကရိဿတိ, တဿ ဝါဒေ ဒေါသံ အာရောပေတုကာမတာယ ပုစ္ဆတိ. ထေရော ပန ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိံ သဓာယ’ပရမထေန ခေါ မဟာရာဇ ဝေဒဂု န ဥပလဗ္ဘတီ’တိ အာဟ. ပရမထေန န ဥပလဗ္ဘတိ, ဝေါဟာရတော ဥပလဗ္ဘတီ’တိ ထေရဿ အဓိပ္ပာယော.

‘වේදගූ උපලබ්භති’ යන මෙම ප්‍රශ්නය මීට පෙරද අසන ලදී. නැවත කුමකට අසන ලද්දේද? පෙර ප්‍රශ්නය ‘ජීව වේදගූ’ අරභයා අසන ලදී. මෙම ප්‍රශ්නය ‘යම් බ්‍රාහ්මණයෙක් වේදගූ වේද’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද ‘පුද්ගල වේදගූ’ අරභයා අසන ලදී. ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ ‘එවැන්නෙක් විද්‍යමාන නොවේ’ යැයි ප්‍රකාශ කළහොත්, උන්වහන්සේගේ වාදයට දෝෂාරෝපණය කිරීමට කැමතිව අසයි. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ විද්‍යමාන ධර්මයන් මඟින් අවිද්‍යමාන පැනවීමක් අඟවමින් ‘මහරජ, පරමාර්ථ වශයෙන් වේදගූ පුද්ගලයෙකු විද්‍යමාන නොවේ’ යැයි පැවසූහ. පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන නොවන නමුත් ව්‍යවහාර වශයෙන් විද්‍යමාන වේ යන්න තෙරුන් වහන්සේගේ අදහසයි.

ပုဂ္ဂလဝေဒဂုပဉှော ဆဋ္ဌော.

පුද්ගල වේදගූ පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

န ခေါ-ပေ တေန ရောပိတာနိတိ တာနိ အမ္ဗာနိ အဝဟာရိယာနိ တာနိ အမ္ဗာနိ ပုရိသေန အဝဟရိတာနိ တေန သာမိကပုရိသေန ရောပိတာနိ ရောပိတအမ္ဗဘုတာနိ န ဟောန္တိတိ အထော

‘න ඛෝ’ යනාදියයි. ඒ සොරකම් කරන ලද අඹ, එම සොරකම් කළ පුරුෂයා විසින්, ඒ හිමිකාර පුරුෂයා විසින් රෝපණය කරන ලද අඹ ගස්වලින් කඩන ලද අඹ නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

ဣမမှာကာယ ပဉှောသတ္တမော.

මෙම ශරීරයෙන් (වෙනත් ශරීරයකට සංක්‍රමණය වීම) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

ကုဟိန္တိပဉှော အဋ္ဌမော.

‘කොහේද?’ (නැවත උපදින්නේ කොහේද?) යන ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ဥပပဇ္ဇတိ-ဇာနာတိ ပဉှော နဝမော.

උපදියි-දනියි යන ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

အထိဗုဒ္ဓပဉှော ဒသမော.

‘බුදුරජාණන් වහන්සේ සිටින සේක්ද’ යන ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

ဒသပဉှသဟိတော ပဉ္စမော ဝဂ္ဂေါ.

ප්‍රශ්න දහයකින් යුක්ත වූ පස්වන වර්ගයයි.

သမန္တတော ပဂ္ဃရတီတိ အယံ ခေါ ဂုထမုတ္တာဒီဟိ အသုစိဝထူဟိ သမန္တတော ပဂ္ဃရာပေတိ.

‘සමන්තතෝ පග්ඝරති’ යනු මේ ශරීරය අසූචි, මූත්‍ර ආදී අපිරිසිදු දේවලින් හාත්පසින්ම වැගිරෙයි.

ဆဋ္ဌဝဂ္ဂေ ကာယအပ္ပိယပဉှော ပဌမော.

හයවන වර්ගයෙහි ශරීරයේ අප්‍රියභාවය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

သမ္ပတ္တကာလပဉှော ဒုတိယော.

සුදුසු කාලය පැමිණීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ဒွတ္တိံသ…ပေ…ပရိရဉ္ဇိတော’တိ ဧထ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသရူပံ ဗဟုသု သုတ္တေသု အာဂတံ. တံ ပါကဋံ အသီတျနုဗဉ္ဇနသုရူပံ န ပါကဋံ ဇိနာလင်္ကာရဋီကာယံယေဝ အာဂတံ. တသ္မာ တံ ဒဿယိဿာမ. ကတမာနိ အသီတျာနုဗျဉ္ဇနနာနိ? စိတင်္ဂုလိတာ, အနုပုဗ္ဗင်္ဂုလိတာ, ဝဋ္ဋင်္ဂုလိတာ, တမ္ဗနခတာ, တုင်္ဂနခတာ, သိနိဒ္ဓနခတာ, နိဂုဠှဂေါပ္ဖကတာ, သမပါဒတာ, ဂဇသမာနက္ကမနတာ, သီဟသမာနက္ကမနတာ, ဟံသသမာနက္ကမနတာ, ဥသဘသမာနက္ကမနတာ, ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋဂတ္တတာ, သမန္တတောစာရုဇာဏုမဏဍလတာ, ပရိပုဏ္ဏ ပုရိသဗျဉ္ဇနတာ, အစ္ဆိဒ္ဒနာဘိတာ, ဂမ္ဘီရနာဘိတာ, ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋနာဘိတာ, သုဝဏ္ဏကဒလုရုတာ, ဧရာဝဏကရသဒိသဘုဇတာ, အနုပုဗ္ဗဂတ္တတာ, မဋ္ဌကဂတ္တတာ, သုစိဂတ္တတာ, သုဝိဘတ္တဂတ္တတာ, အနုဿန္နာနုဿန္နသဗ္ဗဂတ္တတာ, အလီနဂတ္တတာ, တိလကာဒိဝိရဟိတဂတ္တတာ, အနုပုဗ္ဗရုစိရဂတ္တတာ, ဝိသုဒ္ဓဂတ္တတာ, ကောဋိသဟဿဟထိဗလဓရ ဂတ္တတာ, တုင်္ဂနာသတာ, သုသဏ္ဌာနနာသတာ, ရတ္တဒွိဇမံသတာ, သုသုက္ကဒန္တတာ, သုဝိသုဒ္ဓိဒြိယတာ, ဝဋ္ဋဒါဌတာ, ရတ္တောဋ္ဌသမဗိမ္ဗိတာ, အာယတဝဒနတာ, ဂမ္ဘီရပါဏိလေခတာ, အာယတလေခတာ, ဥဇုလေခတာ, သုရုစိရသဏ္ဌာနလေခတာ, ပရိမဏ္ဍလကာယဝန္တတာ, ပရိပုဏ္ဏကပေါလတာ, အာယတဝိသာလနေတ္တတာ, ပဉ္စပသာဒဝန္တနေတ္တတာ, အာကုစိတဂ္ဂပခုမတာ, မုဒုတနုက-ရတ္တဇီဝှတာ, အာယတဇီဝှတာ, အာယတရုစိရကဏ္ဏတာ, နိဂ္ဂဏ္ဌိသိရတာ, နိဂ္ဂုယှသိရတာ, ဆတ္တသန္တိဘစာရုသီသတာ, အာယတ-ပုထုလ-လလာဋ-သောဘတာ, သုသဏ္ဌာနဘမုကတာ, ကဏှဘမုကတာ, သုခုမာလဂတ္တတာ, အတိဝိယ ဥဇ္ဇလိတဂတ္တတာ, အတိဝိယသောမ္မဂတ္တတာ, အတိဝိမလဂတ္တတာ, ကောမလဂတ္တတာ, သိနိဒ္ဓဂတ္တတာ, သုဂဓတနုတာ, သမလောမတာ, အတိသုခုမအဿာသပဿာသဓာရဏတာ, သုသဏ္ဌာနမုခတာ, သုဂဓမုခတာ, သုဂဓမုဒ္ဓတာ, သုနီလကေသတာ, ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋကေသတာ, သုသဏ္ဌာနကေသတာ, သိနိဒ္ဓကေသတာ, သဏှကေသတာ, အလုလိတကေသတာ, ကေတုမာလာရတနစိတ္တတာ. ဒွတ္တီံသပုရိသလက္ခဏပဉှော တတိယော.

‘දෙතිස්...පෙ...පිරිවරන ලද්දේය’ යන්නෙහි, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගේ ස්වභාවය බොහෝ සූත්‍රයන්හි දක්නට ලැබේ. එය ප්‍රකටය. අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයන්ගේ ස්වභාවය එසේ ප්‍රකට නොවන අතර, එය ජිනාලංකාර ටීකාවෙහි පමණක් දක්නට ලැබේ. එබැවින් අපි එය දක්වන්නෙමු. ඒ අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජනයෝ කවරහුද? චිත්‍ර වූ (ලක්ෂණ සහිත) ඇඟිලි ඇති බව, අනුපිළිවෙළින් පිහිටි ඇඟිලි ඇති බව, වටකුරු ඇඟිලි ඇති බව, රත්පැහැති නියපොතු ඇති බව, උස් වූ නියපොතු ඇති බව, සිනිඳු නියපොතු ඇති බව, සැඟවුණු විලුඹ (ගොප් ඇට) ඇති බව, සම වූ පාද ඇති බව, ඇතෙකුගේ ගමනට සමාන ගමනක් ඇති බව, සිංහයෙකුගේ ගමනට සමාන ගමනක් ඇති බව, හංසයෙකුගේ ගමනට සමාන ගමනක් ඇති බව, වෘෂභයෙකුගේ ගමනට සමාන ගමනක් ඇති බව, දකුණට කැරකැවුණු ශරීරාවයව ඇති බව, හාත්පසින්ම ලස්සන වූ දණහිස් මඬලක් ඇති බව, පරිපූර්ණ පුරුෂ ලක්ෂණ ඇති බව, සිදුරු රහිත නාභියක් ඇති බව, ගැඹුරු නාභියක් ඇති බව, දකුණට කැරකැවුණු නාභියක් ඇති බව, රන් කෙහෙල් කඳක් බඳු කලවා ඇති බව, එරාවණ ඇත් සොඬ බඳු බාහු ඇති බව, අනුපිළිවෙළින් පිහිටි අවයව ඇති බව, ඔප දැමූ ශරීරයක් ඇති බව, පිරිසිදු ශරීරයක් ඇති බව, මනාව බෙදුණු අවයව ඇති බව, අධික ලෙස නෙරා නොගිය සියලු අවයව ඇති බව, නොඇලෙන ශරීරයක් ඇති බව, ලප කැළැල් ආදියෙන් තොර ශරීරයක් ඇති බව, පිළිවෙළින් සුන්දර වූ ශරීරයක් ඇති බව, පිරිසිදු ශරීරයක් ඇති බව, කෝටි දහසක් ඇතුන්ගේ බලය දරන ශරීරයක් ඇති බව, උස් වූ නාසයක් ඇති බව, මනා හැඩැති නාසයක් ඇති බව, රතු පැහැති දත් මස් ඇති බව, ඉතා සුදු දත් ඇති බව, ඉතා පිරිසිදු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බව, වටකුරු දළ දත් ඇති බව, රතු කොවුල් ඵලයක් බඳු තොල් ඇති බව, දික් වූ මුහුණක් ඇති බව, ගැඹුරු අත්ල රේඛා ඇති බව, දිගු රේඛා ඇති බව, ඍජු රේඛා ඇති බව, මනා හැඩැති ලස්සන රේඛා ඇති බව, වටකුරු ශරීරයක් ඇති බව, පරිපූර්ණ කම්මුල් ඇති බව, දික් වූද පුළුල් වූද නෙත් ඇති බව, පස්පැහැ ප්‍රසාදයෙන් යුත් නෙත් ඇති බව, අග ඇකිළුණු ඇසිපිය ඇති බව, මෘදු, සිහින්, රතු දිවක් ඇති බව, දිගු දිවක් ඇති බව, දික් වූද ලස්සන වූද කන් ඇති බව, ගැට රහිත නහර ඇති බව, සැඟවුණු නහර ඇති බව, කුඩයක් බඳු ලස්සන හිසක් ඇති බව, දික් වූද පුළුල් වූද නළලෙන් බබළන බව, මනා හැඩැති බැම ඇති බව, කලු බැම ඇති බව, සුකුමාල ශරීරයක් ඇති බව, අතිශයින් බබළන ශරීරයක් ඇති බව, අතිශයින් සෞම්‍ය ශරීරයක් ඇති බව, අතිශයින් පිරිසිදු ශරීරයක් ඇති බව, මෘදු ශරීරයක් ඇති බව, සිනිඳු ශරීරයක් ඇති බව, සුවඳවත් ශරීරයක් ඇති බව, සම වූ ලොම් ඇති බව, අතිශයින් සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ධාරාවක් ඇති බව, මනා හැඩැති මුහුණක් ඇති බව, සුවඳවත් මුහුණක් ඇති බව, සුවඳවත් හිසක් ඇති බව, ඉතා නිල් කෙස් ඇති බව, දකුණට කැරකැවුණු කෙස් ඇති බව, මනා හැඩැති කෙස් ඇති බව, සිනිඳු කෙස් ඇති බව, සිහින් කෙස් ඇති බව, නොඇවුළුණු කෙස් ඇති බව, කේතුමාලාව නැමැති රත්නයෙන් විසිතුරු වූ බව යනාදියයි. දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ප්‍රශ්නය තෙවැන්නයි.

ဗြဟ္မစရိယပဉှော ပဉ္စမော.

බ්‍රහ්මචර්ය ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

အဿုပဉေဟာ ဆဋ္ဌော.

කඳුළු පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

ရသပဋိသံဝေဒိပဉှော အဋ္ဌမော.

රස විඳීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ပညာပဉှော အဋ္ဌမော.

ප්‍රඥාව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

သံသာရပဉှော နဝမော.

සංසාර ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

သတိပဉှော ဒသမော.

සිහිය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

ဧဝဉှိ ဘန္တေ နာဂသေန သဗ္ဗာ သတိ အဘိဇာနန္တီ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နထိ ကဋုမိကာ သတီတိ ဧဝံ မယာ စိန္တနာကာရေ သဗ္ဗာ သတိ အဘိဇာနန္တီ သယံ ပါကဋာ ပရူပဒေသရဟိတာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကဋုမိကာ ပရိနိဗ္ဗဇ္ဇန-ပရူပဒေသ-သင်္ခါတာ ကဋုမသဟိတာ သတိ နထိတိ အထော.

“ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, මෙසේ සියලු සිහිය මෙනෙහි කිරීමෙන්ම (සිහිපත් කිරීමෙන්ම) උපදී ද? කටුමිකා සිහියක් නැත්තේමද?” යන්නෙන් මා සිතූ පරිදි, සියලු සිහිය තමා විසින්ම ප්‍රකට වන්නා වූ, අන්‍යයන්ගේ උපදෙස් රහිතව සිහිපත් කිරීමෙන්ම උපදී. පීඩනය හා අන්‍යයන්ගේ අනුශාසනා සංඛ්‍යාත කටුක බවින් යුත් ‘කටුමිකා’ සිහියක් නැත යන්න මෙහි අර්ථයයි.

သတိ အဘိဇာနနပဉှော ဧကာဒသမော.

සිහිය මෙනෙහි කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය එකොළොස්වැන්නයි.

ဧကာဒသပဉှသဟိတော ဆဋ္ဌဝဂ္ဂေါ.

එකොළොස් ප්‍රශ්නයකින් යුත් හයවන වර්ගයයි.

အဘိဇာနတော’တိ သတိသဟိတံအဘိဝိသေသံဇာနတော. ကဋုမိကာယာ’တိ ပရိပီဠန-ပရသာသန-သင်္ခါတကဋုမိကာယ. ဩလာရိကဝိညာဏတော’တိ မဟန္တေ အာရမ္မဏေ ပဝတ္တဝိညာဏတော. အဟိတဝိညာဏတော’တိ ဒုက္ခသင်္ခါတအဟိတေ ပဝတ္တဝိညာဏတော. သဘာဂနိမိတ္တတော’တိ သဘာဂါရမ္မဏတော. ဝိသဘာဂနိမိတ္တတော’တိ နာမဝဏ္ဏာဒိ - အညမညဝိသဒိသာရမ္မဏတော. ကထာဘိညာဏတော’တိ ပရကထာသင်္ခါတအဘိညာဏတော. လက္ခဏတော’တိ ဂေါဏ-သကဋ-ဒန္တ-ပိဠကာဒိလက္ခဏတော. သရဏတော’တိ ပရေဟိ သရာပနတော မုဒ္ဒါတော’တိ အက္ခရသိက္ခနတော. ဘာဝနာတော’တိ အဘိညာသသင်္ခါတဘာဝနာတော. ပေါထကနိဗဓနတော’တိ ပေါထကေ လိခိတဩဝါဒအက္ခရဓာရဏတော. အနုဘူတတော’တိ ဆန္နံ အာရမ္မဏာနံ အနုဘုတပုဗ္ဗတော. နိဗဓန္တီ’တိ ပီဠေန္တိ. လိပိယာ သိက္ခိတတ္တာ’တိ အက္ခရဿ သိက္ခိတတ္တာ.

‘අභිජානතෝ’ යනු සිහියෙන් යුක්තව විශේෂ කොට දැනගැනීමයි. ‘කටුමිකා’ යනු පෙළීම (බල කිරීම) සහ අන්‍යයන්ගේ අනුශාසනා සංඛ්‍යාත වූ කටුමිකාවයි. ‘ඕළාරික විඥානයෙන්’ යනු මහත් වූ අරමුණෙහි පවත්නා විඥානයෙනි. ‘අහිත විඥානයෙන්’ යනු දුක් සංඛ්‍යාත වූ අහිතෙහි පවත්නා විඥානයෙනි. ‘සභාග නිමිත්තෙන්’ යනු සමාන අරමුණෙනි. ‘විසභාග නිමිත්තෙන්’ යනු නාම වර්ණ ආදී වශයෙන් එකිනෙකට අසමාන වූ අරමුණෙනි. ‘කථාභිඥානයෙන්’ යනු අන්‍යයන්ගේ කතාවන් සංඛ්‍යාත වූ අභිඥානයෙනි. ‘ලක්ෂණයෙන්’ යනු ගවයා, කරත්තය, දත, ලප කැළැල් ආදී ලක්ෂණයෙනි. ‘සරණතෝ’ යනු අන්‍යයන් ලවා මතක් කරවීමෙනි. ‘මුද්‍රාවෙන්’ යනු අකුරු ඉගෙනීමෙනි. ‘භාවනාවෙන්’ යනු අභිඥාවන් සංඛ්‍යාත භාවනාවෙනි. ‘පොත් තැබීමෙන්’ යනු පොත්වල ලියන ලද අවවාද අකුරු ධාරණය කරගැනීමෙනි. ‘අනුභූතයෙන්’ යනු පෙර අනුභව කරන ලද අරමුණු හය හේතුවෙනි. ‘නිබධන්ති’ යනු පෙළති. ‘ලිපිය ඉගෙනීමෙන්’ යනු අකුරු ඉගෙන ගත් බැවිනි.

သတ္တမေဝဂ္ဂေ သတိအာကာရပဉှော ပဌမော.

හත්වන වර්ගයෙහි ‘සිහියෙහි ආකාරය’ පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ဝဿသတပဉှော ဒုတိယော.

වර්ෂ ශත (අවුරුදු සියයක් ජීවත් වීම පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

အနာဂတပဉှော တတိယော.

අනාගතය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය තෙවැන්නයි.

ဒူရဗြဟ္မလောကပဉှော စတုထော.

දුර වූ බ්‍රහ්ම ලෝකය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

ဗြဟ္မလောကကသ္မီရပဉှော ပဉ္စမော.

බ්‍රහ්ම ලෝකය හා කාශ්මීරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂပဉှော ဆဋ္ဌော.

සප්ත බොජ්ඣංග ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

ပုညဗဟုတရပဉှော သတ္တမော.

පිනෙහි බහුතර බව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

ဇာနာဇာနပဉှော အဋ္ဌမော.

දැනීම හා නොදැනීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ဥတ္တရကုရုပဉှော နဝမော.

උතුරුකුරු දිවයින පිළිබඳ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

ဒီဃအဋ္ဌိကပဉှော ဒသမော.

දිගු ඇට ඇති සතුන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

အဿာသပဿာသပဉှော ဧကာဒသမော.

ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පිළිබඳ ප්‍රශ්නය එකොළොස්වැන්නයි.

သမုဒ္ဒပဉှော ဒွါဒသမော.

සමුද්‍රය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දොළොස්වැන්නයි.

ဧကရသပဉှော တေရသမော.

ඒකරස (එකම රසය ඇති බව) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දහතුන්වැන්නයි.

နထိ ဒုတိယံ ပညာယ ဆေဒနန္တိ ယံ ဆေဒနံ ပညာယ သဒ္ဓိံ ဒွယံ တံ ဆေဒနံ နထိတိ အထော. ဆေဒနပဉှော စုဒ္ဒသမော. ဘုတဇိဝပဉှော ပန္နရသမော. ဒုက္ကရပဉှော သောဠသမော ထေရေန ပဌမံ ဝုတ္တော. သောဠသပဉှသဟိတော သတ္တမော ဝဂ္ဂေါ.

‘ප්‍රඥාව හා සමාන සිඳලන (කපා දමන) දෙවැන්නක් නැත’ යන්නෙහි අර්ථය, ප්‍රඥාව හා සමග සිඳලන සුලු වූ වෙනත් දෙයක් නැත යන්නයි. සිඳලීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දහහතරවැන්නයි. භූතජීව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පහළොස්වැන්නයි. දුෂ්කර ප්‍රශ්නය දහසයවැන්න ලෙස තෙරුන් වහන්සේ විසින් පළමුව වදාරන ලදී. දහසයක් ප්‍රශ්නවලින් යුත් හත්වන වර්ගයයි.

သမ္ပတိ ကာ ဝေလာ’တိ ဣဒါနိ ကာ ဝေလာ သမ္ပတ္တာ’တိ ယောဇနာ. ဂမိဿန္တိတိ တယာ သဒ္ဓိံ ဂမိဿန္တိ. ဘဏ္ဍတော ဘဏ္ဍာဂါရတော. ရာဇဒေယျာနီတိ ရာဇသန္တကာနိ.

‘සම්පති කා වේලා’ යනු ‘දැන් පැමිණි වේලාව කුමක්ද?’ යන්න හා යෙදේ. ‘ගමිස්සන්ති’ යනු ඔබ සමඟ යන්නාහුය යන්නයි. ‘භණ්ඩතෝ’ යනු භාණ්ඩාගාරයෙනි. ‘රාජදෙය්‍යානි’ යනු රජු සතු වස්තූන්ය.

တဿ ပဉှဝေယျာကရဏေန တုဋ္ဌေ ရာဇာ’တိ တဿ နာဂသေနထေရဿ အသီတိပဉှဝေယျာကရဏေန တုဋ္ဌော ရာဇာ. အဗ္ဘန္တရကထာယဉှိ အဋ္ဌာသီတိ ပဉှာ ပဌမဒိဝသေ ဝိသဇ္ဇိတာ. တယော ဒိဝသေ ပါသာဒေ ဘတ္တကိစ္စတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဌမယာမာဝသာနာ အဋ္ဌာသီတိ ပဉှာ ဝိသဇ္ဇိတာ အဟေသုံ.

‘තස්ස පඤ්හවෙය්‍යාකරණේන තුට්ඨේ රාජා’ යනු ඒ නාගසේන තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් රජු සතුටු වූ බවයි. අභ්‍යන්තර කථාවෙහි පළමු දිනයේදී ප්‍රශ්න අසූ අටක් විසඳන ලදී. දින තුනක් තිස්සේ ප්‍රාසාදයෙහි දාන කෘත්‍යයේ සිට ප්‍රථම යාමය අවසන් වන තෙක් ප්‍රශ්න අසූ අටක් විසඳන ලදී.

ဗာဟိရကထာပဉှာ တယော. တေန သဒ္ဓိံ ဧကနဝုတိ ပဉှာ ဟောန္တိ.

බාහිර කථාවේ ප්‍රශ්න තුනකි. ඒ සමඟ ප්‍රශ්න අනූ එකක් වෙති.

ဧကနဝုတီပဉှ ပဋိမဏ္ဍိတာ.

ප්‍රශ්න අනූ එකකින් සරසන ලද්දේය.

မိလိဒပဉှဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

මිලින්දප්‍රශ්න වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

မေဏ္ဍကပဉှေ ပန ဘဿပ္ပဝါဒီတိ ဝေါဟာရကုသလတာယ ယုတ္တဝစနသင်္ခါတဘဿဝဒနသီလော. ဝေတဏဍီတိ ထေရဝါဒေန သဒ္ဓိံ ဝိရုဒ္ဓဝစနဝဒနသီလော.

මෙන්ඩක ප්‍රශ්නයෙහි ‘භස්සප්පවාදී’ යනු ව්‍යවහාර කෞශල්‍යයෙන් යුත් සුදුසු වචන කථා කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තාය. ‘වේතණ්ඩී’ යනු ථේරවාදයට විරුද්ධ වචන කථා කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තාය.

ဝသန္တော တဿ ဆာယာယာတိ ဓမ္မစရိယ-ဂုရုသဒ္ဓါပညာဒိဂုဏမဏ္ဍိတော, အဿဒ္ဓေါပိ သော တဿ’ မေဓာဝီ အမတာဘိမုခေါ’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ သောဘဂ္ဂဂုဏေဟိ သမန္နာဂတော တဿ ထေရဿ ကရုဏာပညာဝသေန ပဝတ္တကာရဏာကာရဏဟိတုပမာယုတ္တိဥပဒေသဝစနသင်္ခါတဆာယာယ ဝသန္တော. တာနိ ဟိ ထေရဿ ကရုဏာဉာဏံ နာမကာယတော ပဝတ္တန္တိ ပကတိသရီရတော ပဝတ္တဆာယာ ဝိယ ဟောတီ တီ.

‘ඔහුගේ සෙවණෙහි (ඡායාවෙහි) වෙසෙමින්’ යනු ධර්මචර්යාව, ගුරුන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රඥාව ආදී ගුණයන්ගෙන් විභූෂිත වූ, අශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු වුවද ‘හෙතෙම බුද්ධිමත්ය, අමෘතය අභිමුඛ කොට ඇත්තේය’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද සෞභාග්‍ය ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූ, ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ කරුණාව හා ප්‍රඥාව නිසා උපදින්නා වූ, හේතු-අහේතු, හිතකර උපමා, යුක්ති සහ උපදෙස් වචන නැමැති සෙවණෙහි වෙසෙන්නා වූ යන්නයි. මන්ද, ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ කරුණාව හා ඥානය නාමකාය වෙතින් උපදින අතර, එය සාමාන්‍ය ශරීරයෙන් විහිදෙන සෙවණැල්ල මෙන් වේ.

အဒ္ဒက္ခိ မေဏ္ဍကေ ပဉှေ’တိ ဉာဏစက္ခုနာ မေဏ္ဍကေ ဂမ္ဘီရေ ပဉှေ အဒ္ဒက္ခိ. အထဝါ သေနကာဒိဘာသိတဗ္ဗံ အနေကပရိယာယဘာဝေန စေဝ အဘုတဘာဝေန စ မေဏဍကပဉှသဒိသေ. အထဝါ ဒွီဝစနဝန္တတ္တာ တဿ ပဉှဿ ဒွိမေဏ္ဍကယုဒ္ဓသဒိသေ’တိပိ ဝုတ္တံ ဝဋ္ဋတိ.

‘අද්දක්ඛි මෙණ්ඩකෙ පඤ්හෙ’ යනු ප්‍රඥා නෙතින් ගැඹුරු වූ මෙණ්ඩක ප්‍රශ්න දුටුවේය යන්නයි. නැතහොත්, සේනකාදීන් විසින් ප්‍රකාශ කළ යුතු වූ, අනේක ප්‍රකාර ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද අභූත ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ ද මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයට (එළු ප්‍රශ්නයට) සමාන බැවිනි. නැතහොත්, එම ප්‍රශ්නය ද්විත්ව අර්ථයක් ගන්නා බැවින්, එය එළුවන් දෙදෙනෙකුගේ සටනකට සමාන යැයි කීම ද සුදුසු වේ.

ပရိယာယ ဘာသိတံ အထိ’တိ’အာနဒ, မယာဒွေ’ပိ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ ပရိယာယေနာ’တိအာဒိကံ ပရိယာယဝစနံ အထိ. ကထံ ဣမိဿာ ပရိယာယနိပ္ပရိယာယဒေသနာဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော? ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဟိ သန္တမိံ ပဏီတေ သုခေ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ’တိ အယံ ဟေထ ပရိယာယော.

‘පරියාය භාසිතං අත්ථි’ යනු—‘ආනන්දය, මා විසින් වේදනා දෙකක් ද ක්‍රමයකින් (පර්යායයකින්) වදාරන ලද්දේය’ යනාදී වශයෙන් පර්යාය වචන ඇත්තේය. මෙහි පර්යාය හා නිප්පර්යාය (ඍජු) දේශනා ස්වභාවය දැනගත යුත්තේ කෙසේද? උපේක්ෂා වේදනාව ශාන්ත වූ ද, ප්‍රණීත වූ ද සැපයක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද බැවින්, මෙහි පර්යාය ක්‍රමය එය වෙයි.

သဘာဝဘာသိတံ အထိတိ’တိဿော ဣဟ ဘိက္ခဝေ ဝေဒနာ သုခါ ဒုက္ခာ ဥပေက္ခာ ဝေဒနာ’တိအာဒိကံ နိပ္ပရိယာယဝစနံ အထိ. ကထံ နိပ္ပရိယာယဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော? ဝေဒနာသဘာဝေါ ဟိ တိဝိဓော’တိ အယမေထ နိပ္ပရိယာယော အထိ.

‘සභාවභාසිතං අත්ථි’ යනු—‘මහණෙනි, මෙහි වේදනා තුනක් වෙති, එනම් සැප වේදනාව, දුක් වේදනාව සහ උපේක්ෂා වේදනාවයි’ යනාදී වශයෙන් නිප්පර්යාය (ඍජු) වචන ඇත්තේය. එහි නිප්පර්යාය ස්වභාවය දැනගත යුත්තේ කෙසේද? වේදනාවෙහි ස්වභාවය සැබවින්ම ත්‍රිවිධ වන බැවින්, මෙහි නිප්පර්යාය ක්‍රමය එය වෙයි.

သဓာယဘာသိတန္တိ’တီဟိ ဘိက္ခဝေ ဌာနေဟိ ဇမ္ဗုဒီပိကာ မနုဿာ ဒေဝေ တာဝတိံသေ ဥတ္တရကုရုကေ စ မနုဿေ အဓိဂဏှန္တိ. ကတမေဟိ တီဟိ? သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’တိအာဒိကံ သဓာယ ဘာသိတံ အထိ.’ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’တိ ဣဒံ ပဗ္ဗဇ္ဇာဗြဟ္မစရိယဝါသနံ ဝုတ္တံ န မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝါသံ. နေယျထနီတထဝစနံ ဣဓ အနာဂတံ. တမ္ပိ အာဟရိဝါ ဒဿေတဗ္ဗံ.’ယံ ကိဉ္စိ ဝေဒယိတံ သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခန္တိ’အာဒိကံ နျေထဝစနံ.’သုခါပိ ခေါ ဝေဒနာ အနိစ္စာ သင်္ခတာ’တိအာဒိကံ ယထာရုတဝသေန ဇာနိတဗ္ဗံ နီတထဝစနံ အထီတိ.

‘සධායභාසිතං’ (සන්ධායභාෂිතය) යනු—‘මහණෙනි, කරුණු තුනකින් දඹදිව වැසි මිනිස්සු තව්තිසා වැසි දෙවියන් ද උතුරුකුරු වැසි මිනිසුන් ද අභිබවා යති. කවර කරුණු තුනකින්ද? ශූරභාවය, සිහි ඇති බව සහ මෙහි බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම යන කරුණු වලිනි’ යනාදී වශයෙන් අභිප්‍රාය සහිත දේශනා ඇත්තේය. ‘මෙහි බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීම’ යන්නෙන් මෙහි අදහස් කළේ පැවිදි බ්‍රහ්මචර්යාව මිස මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව නොවේ. නෙය්‍යත්ථ සහ නීතත්ථ වචන පිළිබඳව මෙහි සඳහන් වී නැත. එය ද ගෙන හැර දැක්විය යුතුය. ‘යම් කිසි විඳීමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුකය’ යන්න නෙය්‍යත්ථ වචනයකි. ‘සැප වේදනාව ද අනිත්‍යය, සංස්කෘතය’ යනාදිය ඍජුවම ගත යුතු අර්ථ ඇති නීතත්ථ වචන වේ.

‘နေယျထဝစနဉ္စေဝ အထော သဓာယဘာသိတံပရိယာယဘာသိတဉ္စေဝ အထော သဘာဝဘာသိတံ’,ဣတိ ပဉ္စပ္ပဘေဒံ’ဝ သာသနေ ဇိနဘာသိတံသလ္လက္ခေဝါန တံ သဗ္ဗံ အထံ ဝဒေထ ပဏ္ဍိတော’တိ;

‘නෙය්‍යත්ථ වචනය ද, සධායභාෂිතය ද, පර්යායභාෂිතය ද, ස්වභාවභාෂිතය ද යනුවෙන් ශාසනයෙහි ජිනභාෂිතය (බුදු වදන) පස් වැදෑරුම් වේ. නුවණැත්තා ඒ සියල්ල මැනවින් වටහාගෙන අර්ථය ප්‍රකාශ කළ යුතුය’ යනුයි.

န ရဟဿကံ ကာတဗ္ဗန္တိ အထပဋိစ္ဆန္နဝစနံ န ကာတဗ္ဗံ.

‘න රහස්සකං කාතබ්බං’ යනු රහසිගත වූ හෝ සැඟවුණු වූ වචන කතා නොකළ යුතුය යන්නයි.

ဂရုကံ ပရိဏမတီတိ ဂရုဘာဝေန ပရိပါကံ ဂစ္ဆတိ ဒဓဘာဝေန ပါကဋော ဟောတိတိ အဓိပ္ပာယော.

‘ගරුකං පරිණමති’ යනු බරපතළ ස්වභාවයෙන් යුතුව විපාකයට (මෝරන ස්වභාවයට) පත්වන අතර, ස්ථීර ස්වභාවයෙන් යුතුව ප්‍රකට වෙයි යන්න අදහසයි.

ဣတ္တရတာယာတိ အပ္ပပညတာယ.

‘ඉත්තරතායා’ යනු අල්ප ප්‍රඥාවන්ත බව නිසා යන්නයි.

တိထဝါသေနာတိ

‘තිථවාසෙන’ යනු—

‘ဥဂ္ဂဟော သဝနံ ပုစ္ဆာ ကထနံ ဓာရဏံ ဣတိ,ပဉ္စဓမ္မဝသေနေဝ တိထဝါသော ပဝုစ္စတီ’တိ;

‘උගෙනීම, ඇසීම, විමසීම, සාකච්ඡා කිරීම සහ දරාගැනීම යන කරුණු පහෙහි වසයෙන් ‘තිථවාසය’ (ධර්මයෙහි පිහිටා වාසය කිරීම) යැයි කියනු ලැබේ’ යනුයි.

ဧဝံဝုတ္တတိထဝါသေန.

මෙසේ වදාරන ලද තිථවාසය (ධර්මයෙහි පිහිටා වාසය කිරීම) මඟිනි.

သ္နေဟသံသေဝါ’တိ ပိယပုဂ္ဂလသံသေဝနဝသေန. မန္တိသဟာယော’တိ မန္တီ ဝိစာရဏပညော သဟာယော ဧတဿာတိ မန္တိသဟာယော.

‘ස්නේහසංසේවා’ යනු ප්‍රිය පුද්ගලයන් ආශ්‍රය කිරීමේ වසයෙනි. ‘මන්තිසහායෝ’ යනු මන්ත්‍රණය කරන, විමර්ශන ප්‍රඥාව ඇති සහායකයෙකු (මිතුරෙකු) යමෙකුට ඇද්ද, හෙතෙම මන්තිසහායකයා නම් වේ.

မာ ဟာယိ အထော တေ အဘိက္ကမတီတိ အတ္တာနုဝါဒါဒိဘယေ ဥပ္ပန္နေ ဝံ ဧတ္တကေန ကာရဏေန မာ ဘာယိ. ကတပုညော ကတဘီရုတ္တာဏော ဉာဏသမ္ပန္နောသမ္မာပယောဂေ ဌိတော န စိရဿေဝ လောကိယလောကုတ္တရရထော တေ အဘိက္ကမတိ အဘိက္ကမိဿတိ ပဝတ္တိဿတိ.

‘මා හායි අථො තෙ අභික්කමති’ යනු තමාටම දොස් පවරා ගැනීම් ආදී භයක් උපන් කල්හි, ‘නුඹ මෙපමණ කරුණකින් භය නොවන්න. පින් කළා වූ, භයෙන් මිදීමට ආරක්ෂාව සලසා ගත්තා වූ, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, යහපත් වීර්යයෙහි පිහිටියා වූ නුඹගේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර රථය (දියුණුව) නොබෝ කලකින්ම ඉදිරියට යන්නේය, ඉදිරියටම යනු ඇත, පවතින්නේය’ යන්නයි.

အလ္လာပေါ’တိ ပဌမာမန္တာနာ’တိ ကေစိ ဝဒန္တိ. ရဋ္ဌကဝစနံ အာမန္တနာ.

‘අල්ලාපො’ යනු ප්‍රථම ආමන්ත්‍රණය යැයි ඇතැමෙක් පවසති. දේශීය භාෂාවෙන් කරනු ලබන ආමන්ත්‍රණය ද එය වෙයි.

သက္ကစ္စကာရိနာ’တိ ဟိတကရဏ-ဟိတဒေသန-ဟိတစိန္တနာနံ အခဏ္ဍကာရိနာ.

‘සක්කච්චකාරිනා’ යනු යහපත කිරීම, යහපත දේශනා කිරීම සහ යහපත සිතීම යන කරුණු නොකඩවා (අඛණ්ඩව) සිදු කරන්නා විසිනි.

ခလိတေ ဓမ္မေန ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗော’တိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော ဝါ ယုတ္တဝစနတော ဝါ ခလိတေ အန္တေဝါသိကမှိ ဓမ္မေန သဘာဝေန တံ တံ ကာရဏံ ဝဝါ သီလာဒိဂုဏေသု ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗော.

‘ඛලිතෙ ධම්මෙන පග්ගහෙතබ්බො’ යනු මනා පිළිවෙතින් හෝ සුදුසු වචනයෙන් හෝ වැරදුණු (පිරිහුණු) අතේවාසිකයා (ශිෂ්‍යයා) ධර්මානුකූලව, ස්වභාවිකව ඒ ඒ කරුණු දක්වා සීලාදී ගුණයන්හි පිහිටුවා ප්‍රගුණ කරවිය යුතුය යන්නයි.

မေဏ္ဍကပဉှာ ဂမ္ဘီရဂဏ္ဌိဂုယှပဉှာ.

මෙණ්ඩක ප්‍රශ්න යනු ගැඹුරු වූ ද, ගැටලු සහගත වූ ද, ගුප්ත (සැඟවුණු අර්ථ ඇති) ප්‍රශ්න වේ.

အဘိဝဍ္ဎိယာ ဝါယမတီ’တိ ပရိယတ္တိပဋိပတ္တိသာသနာနံ အဘိဝဍ္ဎနထာယ စတုပစ္စယဒါနာဒိနာ ဥပါယေန ဝါယာမံ ကရောတိ.

‘අභිවඩ්ඪියා වායමති’ යනු පරියත්ති සහ පටිපත්ති ශාසනයන්ගේ අභිවෘද්ධිය උදෙසා සිව්පසය පූජා කිරීම ආදී උපක්‍රමයන්ගෙන් උත්සාහ කිරීමයි.

‘ဘဝတိ သံဃေန သမသုခေါ ဒုက္ခိ ဓမ္မာဓိပတိကော’ပိ စ;

သံဝိဘာဂီ ယထာထာမံ ဇိနစက္ကာဘိဝဍ္ဎကောသမ္မာဒိဋ္ဌိပုရေက္ခာရော အနညသထုကော တထာ;

သုရက္ခော ကာယကမ္မာဒိ သမဂ္ဂါဘိရတော’ပိ စအကုဟော န ဝရော စက္ကေ ဗုဒ္ဓါဒိသရဏံ ဂတောဒသ ဥပါသကဂုဏာ နာဂသေနေန ဘာသိတာ’တိ;

‘සංඝයා වහන්සේ සමඟ සමානව සැප දුක් බෙදාගන්නා සුලු වෙයි, ධර්මය අධිපති කොට ඇත්තේ වෙයි, ශක්ති පමණින් දන් දෙන්නේ වෙයි, ජින චක්‍රයේ (බුද්ධ ශාසනයේ) දියුණුව සලසන්නෙක් වෙයි, සම්මා දිට්ඨිය පෙරටු කොට ඇත්තෙක් වෙයි, වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු සරණ නොයන්නෙක් වෙයි, කාය කර්මාදිය මැනවින් රකින්නෙක් වෙයි, සමගියෙහි ඇලුනෙක් වෙයි, වංචනික නොවන්නෙක් වෙයි, බුද්ධාදී රත්නත්‍රය සරණ ගියෙක් වෙයි. මේවා නාගසේන තෙරුන් විසින් වදාරන ලද උපාසක ගුණ දහයයි’ යනුවෙන් මේ ගාථාවන් දක්වා ඇත.

ဣမာ တိဿော ဂါထာ.

මෙම ගාථාවන් තුනයි.

‘ပဉ္စမံ လဟု သဗ္ဗထ သတ္တမံ ဒွိစတုထိသု,ဆဋ္ဌံ တု ဂရုပါဒါနံ သေသာ အနိယမာ မတာ’တိ;

‘සෑම පදයකම පස්වන අකුර ලඝු ද, දෙවන හා සිව්වන පදයන්හි සත්වන අකුර ලඝු ද, සියලු පාදයන්හි හයවන අකුර ගුරු ද වන අතර, සෙසු අකුරු නියමයක් නොමැති සේ සලකනු ලැබේ’ යන ලක්ෂණයෙන් යුක්තව,

ဣမိနာ ဝုတ္တလက္ခဏေန ဝုတ္တာ.

මෙසේ කියන ලද ලක්ෂණයෙන් යුතුව වදාරන ලදී.

လောကသာဓာရဏော’တိ သတ္တလောကေန သဒိသော,အပ္ပတ္တမာနသာနန္တိ အပပတ္တအရဟတ္တဖလာနံ;

‘ලෝකසාධාරණෝ’ යනු සත්ත්ව ලෝකයාට සමාන වූ යන්නයි. ‘අප්පත්තමානසානං’ යනු අර්හත් ඵලයට නොපැමිණි අයගේ යන්නයි.

ဉာဏရတနာရမ္မဏေနာ’တိ အရဟတ္တမဂဂပဒဋ္ဌာနသဗဗညုတ ဉာဏော ဘဂဝါ သဗ္ဗညု သဗ္ဗဒဿာဝီ ဒသဗလသမန္နာဂတော စတုဟိ ဝေသရဇ္ဇေဟိ သမနနာဂတော ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ ဆဠဘိညော စ အသာဓာရဏဉာဏော အဋ္ဌာရသဗုဒ္ဓဓမ္မသမန္နာဂတော, တဿ အရဟတ္တမဂဂဉာဏံ ဒသဗလာဒိသဗ္ဗဂုဏဒါယကံ သဗ္ဗညုတဉာဏံ သဗ္ဗဉေယျဓမ္မဇာနနသမထန္တိ ဘဂဝတော ဉာဏရတနာရမ္မဏေန သကသကစိတ္တုပ္ပာဒေန.

‘ඥාණරතනාරම්මණේන’ යනු අර්හත් මාර්ගය පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) කොට ඇති සර්වඥතා ඥානයෙන් යුක්ත වූ, සර්වඥ වූ, සියල්ල දක්නා සුලු වූ, දස බලයෙන් සමන්නාගත වූ, සිව් මහා විශාරද ඥානයෙන් සමන්නාගත වූ, සිවුපිළිසිඹියාපත් වූ, ෂඩභිඥා ඇති, අසාධාරණ ඥානයෙන් යුක්ත වූ, අෂ්ටාදශ බුද්ධ ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ, දසබල ආදී සියලු ගුණයන් ලබාදෙන්නා වූ අර්හත් මාර්ග ඥානය ද, සියලු දතයුතු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමත් සර්වඥතා ඥානය ද වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥාන රත්නය අරමුණු කරගැනීමෙන්, ඒ ඒ සිත් ඉපදවීම මඟින් යන්නයි.

ဥဗ္ဗတ္တီယန္တေ’တိ ပကတိပကတိတော ဝိပရီယန္တော ဝိနဿန္တေ ဝါ.

‘උබ්බත්තීයන්ති’ යනු ස්වභාවික ස්වභාවයෙන් වෙනස් වන හෝ විනාශයට පත් වන යන්නයි.

နိပ္ပဘာ ဇာတာ ကုတိထိယာ ဝံ ဂဏီဝရပဝရမာသဇ္ဇာတိ ကုတိထိယာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ ဝံ ဘဒန္တံ ဂဏိဝရပဝရံ ဂဏိဝရေဟိ ပရံ သေဋ္ဌံ အာသဇ္ဇ ပဝါ နိပ္ပဘာ နိဇ္ဇောတာ ဘဝေယျုန္တိ ယောဇနာ.

‘නිප්පභා ජාතා කුතිත්ථියා වං ගණීවරපවරමාසජ්ජාති’ යනු මිථ්‍යාදෘෂ්ටික වූ කුතීර්ථකයෝ, ගණශ්‍රේෂ්ඨයන් අතර උත්තම වූ ද, ශ්‍රේෂ්ඨයන්ටත් වඩා උතුම් වූ ද භදන්ත වූ ඔබ වහන්සේව මුණගැසී, ප්‍රභා රහිත වන්නාහ, කාන්ති රහිත වන්නාහ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

မေဏ္ဍကပဉှေသု ပူဇာဝဉ္ဓာဝဉ္ဓာပဉှော အဋ္ဌုပမာသဟိတော ပဌမော.

මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයන් අතුරෙන්, උපමා අටකින් යුක්ත වූ ‘පූජා වන්ධ්‍යාවන්ධ්‍ය’ (පූජාව නිසරු ද සරු ද යන) ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ဝါဟသတံ ခေါ မဟာရာဇ ဝီဟီနံ အဍ္ဎုစူဠဉ္စ ဝါဟာ ဝီဟီ သတ္တမ္မဏာနိ ဒွေ စ တုမ္ဗာ ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ပဝတ္တဝိတ္တဿ ဧတ္တကာဝိဟီတိ လက္ခံ ဌပီယမာနာ ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆေယျုန္တိ ဧထ သာဒိကဒိယဍ္ဎဝါဟသတံ ထောကေန ဥဒ္ဓံ ဥပဍ္ဎာဝါဟသတဿ ပတနာလိကေ တုမ္ဗော’တိ အင်္ဂုတ္တရဋီကာယံ ဝုတ္တံ. အဍ္ဎစူဠန္တိ ဝါဟဿ တဿ အဍ္ဎာဓိကာ ဝါဟဝီဟီ’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

‘මහරාජාණෙනි, වී වාහ එකසිය පනහක් ද, වී වාහ හතක් ද, අමුණු හතක් ද, තුම්බ (නැළි) දෙකක් ද... එකී වී ප්‍රමාණයන්ගෙන් එක් ඇඟිලි ගැසීමකදී එක් වී ඇටය බැගින් ලකුණු කර තැබුවහොත්, ඒ වී සියල්ල ගෙවී අවසන් වනු ඇත’ යන්නෙහි, ‘එක්සිය පනහකට වඩා මඳක් වැඩි වාහ ප්‍රමාණයක් සහ එම අඩක් වූ වාහ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි කොටස නැළියක් (තුම්බයක්) වේ’ යැයි අංගුත්තර ටීකාවෙහි දක්වා ඇත. ‘අඩ්ඪචූළ’ යනු එම වාහ ප්‍රමාණයෙන් අඩකට වඩා වැඩි වී ප්‍රමාණයක් යැයි පැවසීම ද සුදුසුමය.

‘ကုဍုဗော ပသတော ဧကော ပထော တေ စတုရော သိယုံအာဠှကော စတုရော ပထာ ဒေါဏံ ဝါ စတုရာဠှကံ,မာဏိကာ စတုရော ဒေါဏာ ခါရီတိ စတုမာဏိကာ;

‘එක් කුඩුබයක් (පතක්) පසතක් හා සමාන වේ. එම කුඩුබ හතරක් එක් පථයක් (පතක්) වේ. පථ හතරක් එක් ආළහකයක් (ලාහක්) ද, ආළහක හතරක් එක් දෝණයක් ද වේ. දෝණ හතරක් එක් මාණිකාවක් වන අතර මාණිකා හතරක් එක් ඛාරියක් වේ’

ခါရိယော ဝီသ ဝါဟော’ထ သိယာ တုမ္ဗော ဒသမ္မဏံအာဠဟကော နိထိယံ တုမ္ဗော ပထော တု နာဠိ နာရိယံ,ဝါဟော တု သကဋော စေကော ဒသ ဒေါဏာ တု အမ္မဏ’န္တိ;

‘ඛාරි විස්සක් එක් වාහයක් (ගැල් බරක්) වේ. දස අමුණක් එක් තුම්බයක් වේ. ආළහකය සහ තුම්බය ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද, පථය සහ නාළිය (නැළිය) ස්ත්‍රී ලිංගයෙහි ද වැටේ. වාහය යනු එක් ගැල් බරකි. දෝණ දහයක් එක් අමුණක් වේ’ යනුයි.

အဘိဓာနပ္ပဒိပိကာယံ ဝုတ္တော သကဋပပမာဏော ဝါဟော’တိ ဝိနယဋီကာယမ္ပန’ ဒွေ သကဋာ ဝါဟာ ဧကော ဝါဟော’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဟီနံ ဝါဟသတဉ္စ အဍ္ဎစူလဉ္စ ဝါဟသတဿ အဍဎဉစ စူဠံ အဍဎတော ထောကေန ဦနံ ဝါ ဟောတိ. ယထာဝုတ္တဝါဟတော အဓိကာနိ ဝီဟိသတ္တမ္မဏာနိ ဝီဟီနံ သတ္တ အမ္မဏာနိ ဒွေ စ တုမ္ဗာ ဟောန္တီ’တိ ယောဇနာ. ဝီဟီနံ သာဓိကဒိယဍ္ဎဝါဟသတန္တိ အဓိပ္ပာယော.

අභිධානප්පදීපිකාවෙහි කරත්තයක ප්‍රමාණය ‘වාහයක්’ (ගැල් බරක්) ලෙස දක්වා ඇතත්, විනය ටීකාවෙහි ගැල් දෙකක් එක් වාහයක් ලෙස දක්වා ඇත. වී ‘වාහ’ සියයකට වඩා අඩකින් අඩු (vahasatañca aḍḍhacūlañca) යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, වාහ සියයකින් අඩකට වඩා මඳක් අඩු බවයි. කලින් සඳහන් කළ වාහ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩිපුර ඇති වී ප්‍රමාණය නම්, වී අමුණු හතක් සහ තුම්බ (කුරුණි) දෙකක් වන බව මෙහි සම්බන්ධයයි. වී වාහ එකහමාරකට (එක්සිය පනහකට) වඩා මඳක් වැඩි යන්න මෙහි අදහසයි.

ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ပဝတ္တစိတ္တဿာ’တိ ဣမဿ လက္ခန္တိ ဣမိနာ သမ္ဗဓော. လက္ခနတိ စိ ဂဟဏသလ္လက္ခဏထံ သမ္ပဒါနထေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ’ ဒိဝါဝိဟာရံ ပါဝိသီ’တိ ဒိဝါဝိဟာရထာယ ပါဝိသိတိအာဒိသု ဝိယ. လက္ခသဒ္ဒေါ စ လက္ခဏဝါစကော. ဝုတ္တဉှေတံ အဘိဓာနသထေ.

‘එක් ඇසිපිය හෙලන (හෝ අසුරු සණක් ගසන) පමණ කාලයක පවතින සිතෙහි’ යන්න ‘ලක්ඛං’ (ඉලක්කය) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. ‘ලක්ඛං’ යන්නෙහි ‘ලක්ඛණ’ (වටහා ගැනීම, සලකුණු කිරීම) යන අර්ථය ලැබෙන අතර, මෙහි කර්ම විභක්තිය (උපයෝග වචනය) සම්ප්‍රදාන අර්ථයෙහි (සම්ප්‍රදානත්ථෙහි) යෙදී ඇත. එය ‘දිවා විහාරයට පිවිසියේය’ (දිවා විහාරය පිණිස පිවිසියේය) යන්නට සමාන වේ. ‘ලක්ඛ’ ශබ්දය ‘ලක්ඛණ’ (ලක්ෂණය) යන්න ප්‍රකාශ කරයි. අභිධාන ග්‍රන්ථයෙහි ද මෙය මෙසේ දක්වා ඇත.

‘ကလင်္ကော လဉ္ဆနံ လက္ခံ အင်္ကော’ဘိညာဏလက္ခဏံ,စိဏှဉ္စာပိ တု သောဘာ တု ပရမာ သုသမာ’ထ စာ’တိ;

‘කලංකය, ලාංඡනය, ලක්ඛය (ලකුණ), අංකය, අභිඥාණ ලක්ෂණය, චිහ්නය, ශෝභාව සහ පරම සුසමාව’ (යනු ලකුණ හඳුන්වන පර්යාය පද වේ) යන්නයි.

ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနန္တိ ခီဏဘာဝံ ဂစ္ဆေယျုံ. ဣမိနာ ဒသာဓိကဒိဍ္ဎဝါဟသတဝီဟိတော အဓိကာနိဧကစ္ဆရက္ခဏေ ပဝတ္တစိတ္တာနီ’တိ ဒဿေတိ.

‘පරික්ඛයං පරියාදානං’ යනු ක්ෂය වී යාමට, අවසන් වීමට පත්වීමයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ එක් අසුරු සණක් ගසන මාත්‍රයකින් උපදින සිත් ප්‍රමාණය, දසයකින් වැඩි එකහමාරක් (එනම් එකසිය හැටක්) වූ වී වාහ ප්‍රමාණයක ඇති වී ඇට ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි බවයි.

ဧဝံ ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ပဝတ္တစိတ္တဿ ဧတ္တကဝီဟိတော အနေကဘာဝံ ဒဿေဝါ ဣဒါနိ ဧကစ္ဆရက္ခဏေ ပဝတ္တစိတ္တဿ ပုဂ္ဂလဝိသေသဝသေန ဝိသေသဘာဝံ ဒဿေတုံ တတြီမေ’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ එක් අසුරු සණක් ගසන කාලය තුළ පවතින සිත්වල බොහෝ බව, එපමණ වූ වී ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි බව පෙන්වා දී, දැන් එක් අසුරු සණක් ගසන කාලයක ඇති වන සිත්, පුද්ගල විශේෂයන් අනුව වෙනස් වන ආකාරය (විශේෂත්වය) දැක්වීම සඳහා ‘තත්‍රීමෙ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

တထ

එහි

တတြာတိ သတ္တဝိဓေသု သတ္တေသု.

‘තත්‍ර’ යනු සප්තවිධ (හත් ආකාර) සත්වයන් කෙරෙහිය.

ဣမေ သတ္တဝိဓာ စိတ္တာ ပဝတ္တန္တီတိ ဣမာနိ သတ္တဝိဓာနိ စိတ္တာနိ ပဝတ္တန္တိ.

‘ඉමෙ සත්තවිධා චිත්තා පවත්තන්ති’ යනු මේ සප්තවිධ සිත් උපදිති (පවතිති) යන්නයි.

အဘာဝိတကာယာ’တိ ပဉ္စုပါဒါနက္ခဓကာယေသု အနိစ္စာဒိဝသေန အဘာဝိတကာယာ.

‘අභාවිතකායා’ යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි අනිත්‍යාදී වශයෙන් කය වඩා නොගත් (භාවනා නොකළ) අයයි.

အဘာဝိတသီလာ’တိ အဘာဝိတလောကုတ္တရသီလာ.

‘අභාවිතසීලා’ යනු ලෝකෝත්තර සීලය වඩා නොගත් (ප්‍රගුණ නොකළ) අයයි.

တီသု ဌာနေသု’တိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ-ဝိစိကိစ္ဆာ-သီလဗ္ဗတပရာမာသ သမုဂ္ဃာဋိတဋ္ဌာနဝသေန တီသု ဌာနေသု. ဥပရိဘုမီသု’တိ သကဒါဂါမိအာဒီနံ ပဉ္စက္ခဓသင်္ခါတ ဥပရိဘုမိသု?

‘තීසු ඨානේසු’ (ස්ථාන තුනකදී) යනු සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බතපරාමාස යන සංයෝජන සහමුලින්ම නැසූ ස්ථාන තුනෙහිදීය. ‘උපරිභූමීසු’ (ඉහළ භූමිවලදී) යනු සකෘදාගාමී ආදීන්ගේ පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත ඉහළ භූමිවලදීය.

ပဉ္စသု ဌာနေသု’တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေသု တီသု ဌာနေသု ရာဂဒေါသတနုဋ္ဌာနဒွယံ ပက္ခိပိဝါ ပဉ္စ ဌာနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

‘පංචසු ඨානේසු’ (ස්ථාන පහකදී) යනු ඉහත දැක්වූ ස්ථාන තුනට රාග සහ ද්වේෂ තුනී කිරීමේ ස්ථාන දෙක ද එකතු කොට ස්ථාන පහක් ලෙස දත යුතුය.

ဒသသု ဌာနေသု’တိ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စဋ္ဌာနာနိ စေဝ ဂဟိတဂ္ဂဟဏနယေန သက္ကာယဒိဋ္ဌိ-ဝိစိကိစ္ဆာ-သီလဗ္ဗတပရာမာသ-လောဘ-ဝျာပါဒ-သင်္ခါတ-ပ- ဉ္စောရမ္ဘာဂယသညေဇနသမုဂ္ဃာဋိတဒ္ဓါနဝသေန ပဉ္စ္ौဒ္ဓမှာဂိယ သံယောဇန သမုဂ္ဃာဋိတဋ္ဌာနဝသေနေဝ. အပရာတိ ပဉ္စာ’တိ ဒသ ဌာနာနိ ဝိပဿနာယ အာရမ္မဏဘုတာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခဓာ ယေဝါတိ ဂဟေတဗ္ဗံ.

‘දසසු ඨානේසු’ (ස්ථාන දහයකදී) යනු පෙර කී ස්ථාන පහ සහ ගත් දෙයම නැවත ගැනීමේ ක්‍රමයෙන් සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බතපරාමාස, ලෝභ, ව්‍යාපාද යන ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ ප්‍රහීණ කළ ස්ථාන පහ සහ උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහ ප්‍රහීණ කළ ස්ථාන පහ ද එක්වීමෙනි. නැතහොත්, එම දස ස්ථාන වනාහී විදර්ශනාවට අරමුණු වන පංච උපාදානස්කන්ධයන් ම යැයි ගත යුතුය.

နာရာစဿာ’တိ ဥသုအဂ္ဂပဝေသိတ-အယောမယ နာရာဝဿ

‘නාරාචස්ස’ යනු ඊ හිසෙහි සවිකරන ලද යකඩ උල සහිත නාරාචයෙහි (යකඩ හී සැරයෙහි) යන්නයි.

ဒဠှံ စာပသမာရူဠှဿာ’တိ ဒဠှစာပဓနုမှိ အာရောပိတဿ.

‘දළ්හං චාපසමාරූළ්හස්ස’ යනු ශක්තිමත් දුන්නක ආරෝපණය කරන ලද (දුනු දිය තදින් ඇද ඇති) යන්නයි.

တထာ’တိ ဘဂဝတော လဟုကပရိဝတ္တနေ. ဥတ္တရိကာရဏ’န္တိ ယမကပါဋိဟာရိယတော ဥတ္တရိယံ ဝုတ္တံ

‘තථා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සැහැල්ලු (ක්ෂණික) පරිවර්තනය (සිත් පැවැත්මේ වේගවත් බව) සම්බන්ධයෙනි. ‘උත්තරීකාරණං’ යනු යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයට වඩා උතුම් කොට (ඉහළින්) පවසන ලද්දකි.

တမ္ပိ မဟာရာဇ ပါဋိဟိရန္တိ တမဘဂဝတော အဂ္ဂိက္ခဓ-ဥဒကဓာရာ-ပဝတ္တန-သင်္ခါတ-ယမကပါဋိဟီရံ အတ္တနော ပရေသံ ရာဂါဒိပစ္စနီကဟရဏတော ပါဋိဟိရံ.

‘එය ද මහරජ, ප්‍රාතිහාර්යයකි’ (තම්පි මහාරාජ පාටිහීරං) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගිනි කඳන් හා ජල ධාරාවන් පැවැත්වීම සංඛ්‍යාත යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යයයි. එය තමන්ගේත්, අනුන්ගේත් රාගාදී කෙලෙස් නැමැති සතුරන් දුරු කරන බැවින් ‘ප්‍රාතිහාර්යය’ නම් වේ.

အာဝဇ္ဇနဝိကဠမတ္တကေနာ’တိ ဘဂဝတာ အနုပ္ပာဒိတဝသေန မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဿ ဟီနဝသေန

‘ආවජ්ජනවිකළමත්තකේන’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් (එම අවස්ථාවේ) උපදවා නොගත් බැවින් මනෝද්වාරාවජ්ජන සිතෙහි හීන භාවයෙන් (ඌනතාවයෙන් පමණක්) යන්නයි.

သဗ္ဗညုပဉှော ဒုတိယော.

සර්වඥතා ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ဆကောဋ္ဌာသေ ကတေ ကပ္ပေ’တိ စတုသဋ္ဌိအန္တရကပ္ပပမာဏေ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိကပ္ပေ ဆကောဋ္ဌာသေ ကတေ.

‘ඡකෝට්ඨාසේ කතේ කප්පේ’ යනු අන්තරකල්ප හැටහතරක් පමණ වූ විවට්ටට්ඨායී කල්පය කොටස් හයකට බෙදූ කල්හිය.

အတိက္ကန္တေ ပဌမကောဋ္ဌာသေ ကိဉ္စိ သာဓိကဒသန္တရကပ္ပပမာဏေ ဝိစဋ္ဋဋ္ဌာယိကပ္ပဿ ပဌမကောဋဌာသေ အတိက္ကန္တေ ဒေဝဒတ္တော သံဃံ ဘိဒိ ဒေဝဒတ္တပဗ္ဗဇ္ဇာပဉှော တတိယော

‘අතික්කන්තේ පඨමකෝට්ඨාසේ’ යනු අන්තරකල්ප දහයකට වඩා මඳක් වැඩි විවට්ටට්ඨායී කල්පයේ පළමු කොටස ඉක්ම ගිය පසු, දේවදත්ත තෙරුන් සඟ පිරිස භේද කළේය. දේවදත්ත පැවිදි වීමේ ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

ယမနိယမေ’တိ

‘යමනියමේ’ යනු -

‘ယံ ဒေဟသာဓနာပေက္ခံ နိစ္စံ ကမ္မမယံ ယမော,အာဂန္တံ သာဓနံ ကမ္မံ အနိစ္စံ နိယမော ဘဝေ;

‘ශරීරය පැවැත්වීම අපේක්ෂා කරන, නිරන්තරයෙන් ක්‍රියාත්මක වන යහපත් චර්යාව ‘යම’ නම් වේ. අමුත්තක් සේ පැමිණෙන, තාවකාලික වූ පිළිවෙත ‘නියම’ නම් වේ.

အဟိံသာသစ္စမာဓေယျံ ဗြဟ္မစာရ ပရိဂ္ဂဟော,နိစ္စံ သရီရသောစေယျံ ယမော နာမာတိ ဝုစ္စရေ;

අහිංසාව, සත්‍යය, නොසොරකම් කිරීම (අස්තේයය), බ්‍රහ්මචර්යාව, අපරිග්‍රහය (අයත් කර නොගැනීම) සහ ශරීරයේ නිරන්තර පිරිසිදුකම ‘යම’ යැයි කියනු ලැබේ.

သန္တောသ-မောန-သဇ္ဈာယာ ကိစ္ဆာကဟာရော စ ဘာဝနာ,သယမ္ပာက-ဝနေ ဝါသာ-နိယမာ-နိစ္စသာဓျတာ’;

සන්තෝෂය (සතුට), මෞනය (නිහඬතාව), සජ්ඣායනා කිරීම, දුෂ්කර ආහාර රටාව, භාවනාව, ස්වයංපාකය (තමාම පිස ගැනීම) සහ වනයේ විසීම යනු අනියත වූ ‘නියම’ පිළිවෙත් වෙති.’

ဧဝံ ဝုတ္တေ ယမကမ္မေ စ နိယမကမ္မေ စ.

මෙසේ වදාරන ලද ‘යම කර්මයෙහි’ සහ ‘නියම කර්මයෙහි’ යන්නයි.

ယံ တထာဂတော…ပေ… ဧဝမဓိပ္ပာယော အထိ ယံ ယေန ဂုဏေန ဟေတု ဘုတေန…ပေ…ဧဝံ အဓိပ္ပယော ဟောတိ တံ ဗုဒ္ဓါနံ ဂုဏံ အဘုတံ အထိတိ ယောဇနာ.

‘යං තථාගතෝ...පෙ...’ යන්නෙහි අදහස මෙයයි. ‘යම් ගුණයක හේතුවෙන්...පෙ...’ මෙසේ අදහස වේ. ‘බුදුවරුන්ගේ ඒ ගුණය අභූත (නොපවතින) එකක් නොවේ’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

ပရက္ကမော ဒက္ခာပိတော’တိ ပါရမီပူရဏေ ပရက္ကမော ဝါယာမော ဒက္ခာပိတော ပေက္ခာပိတော.

‘පරක්කමෝ දක්ඛාපිතෝ’ යනු පාරමිතා පිරීමෙහි ලා දැක්වූ උත්සාහය, වීර්යය ප්‍රදර්ශනය කරන ලද්දේය යන්නයි.

ဟိယျော ဩဘာသိတာ’တိ ဇိနာနံ ပါရမီ စ နယာ ဘိယျော အတိသယေန ဩဘာသိတာ.

‘භිය්‍යෝ ඕභාසිතා’ (මෙහි ‘හිය්‍යෝ’ යනු මුද්‍රණ දෝෂයක් විය හැක) යනු ජිනයන් වහන්සේලාගේ පාරමිතාවන් හා ක්‍රමයන් අතිශයින් බැබළුණේය යන්නයි.

ဘိဒိ တိထိယာနံ ဝါဒဂဏ္ဌိန္တိ ဝံ တိထိယာနံ မိစ္ဆာဝါဒဂဏ္ဌိံ ပဘိဒိ.

‘භිදි තිථියානං වාදගණ්ඨිං’ යනු ඔබ වහන්සේ තීර්ථකයන්ගේ මිථ්‍යා වාද නැමැති ගැටය බිඳ දැමූ සේක යන්නයි.

ဘိန္နာ ပရပ္ပဝါဒကုမ္ဘာ’တိ ပရပ္ပဝါဒါ တယာ ဘိန္နာ.

‘භින්නා පරප්පවාදකුම්භා’ යනු අන්‍ය මතවාදීන්ගේ වාද නැමැති කළ ගෙඩි ඔබ වහන්සේ විසින් බිඳ දමන ලදී යන්නයි.

ဂမ္ဘီရော ဥတ္တာနိကတော’တိ အတိဝိယ ဂမ္ဘီရော ပဉှော တယာ ဥတ္တာတီကတော.

‘ගම්භීරෝ උත්තානිකතෝ’ යනු අතිශයින් ගැඹුරු වූ ප්‍රශ්නය ඔබ වහන්සේ විසින් පැහැදිලි කර (මතුපිටට පෙනෙන සේ සරල කර) දෙන ලදී යන්නයි.

သမ္မာလဒ္ဓံ ဇိနပုတ္တာနံ နိဗ္ဗာဟနန္တိ ပရမိစ္ဆာဝါဒဟရဏေ ဥပါယသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာဟနမုခံ ဇိနပုတ္တာနံ ဇိနပုတ္တေဟိ သုဋ္ဌု လဒ္ဓံ.

‘සම්මාලද්ධං ජිනපුත්තානං නිබ්බාහනං’ යනු පරස්පර මිථ්‍යා වාදයන් දුරු කිරීමෙහි ලා උපක්‍රම සංඛ්‍යාත වූ එම නිදහස් වීමේ මාර්ගය, ජිනපුත්‍රයන් (බුදුපුත් රහතන් වහන්සේලා) විසින් මැනවින් ලබන ලද්දේය යන්නයි.

ဧဝမေတန္တိ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာဝုတ္တဝစနံ တယာ ဝုတ္တံ ယထာ ဟောတိ တံ,သဗ္ဗံ ဝစနံ ဧဝံ သဘာဝတော ဟောတီတိ အဇ္ဈာဟာရယောဇနာ;

‘ඒවාමෙතං’ යනු ඉහත සඳහන් කරන ලද සියලු ප්‍රකාශයන් යම් සේද, ඒ සියලු වචන එලෙසින්ම ස්වභාවයෙන්ම සිදුවේ යන්න මෙහි අධ්‍යාහාර සම්බන්ධයයි.

ဂဏီဝရပဝရာ’တိ အာလပနမေတံ ဂဏီနံ ဂဏပရိသာနံ ဝရပရမ,အတိသေဋ္ဌ ယထာ တယာ ဝုတ္တံ မယံ တထာ သမ္ပဋိစဆာမာ’တိ;

‘ගණීවරපවරා’ යනු ආමන්ත්‍රණයකි. ‘ගණ නායකයන් අතර උතුම් වූ, අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ස්වාමීනි! ඔබ වහන්සේ පැවසූ පරිදිම අපි එය එලෙසින්ම පිළිගනිමු’ යන්නයි.

ပထဝိကမ္ပနဟေတုပဉှော စတုထော.

පොළොව කම්පා වීමේ හේතුව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

နထညံ စေထာတိ ဧတေသု သစ္စေသု ဝိဇ္ဇမာနံ သစ္စတော အညံ ကာရဏံ ပဋိဝေဓဿ စ နထိ.

‘නත්ථඤ්ඤං චේත්ථ’ යනු මේ චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම හැර, පවතින සත්‍යයෙන් පරිබාහිර වෙනත් කිසිදු හේතුවක් (අවබෝධයක්) මෙහි නැත යන්නයි.

သီဟရထေနာ’တိ သေဋ္ဌရထေန မဉ္စရထေန. သီဟသဒ္ဒေါ ဝါ ဥသဘသဒ္ဒေါ ဝါ အညသဒ္ဒေန ပယုတ္တော သေဋ္ဌဝါစကော ဟောတီတိ.

‘සීහරථේන’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨතම රථයෙන්, ප්‍රධාන රථයෙනි. ‘සීහ’ (සිංහ) ශබ්දය හෝ ‘උසභ’ (වෘෂභ) ශබ්දය වෙනත් වචනයක් සමඟ යෙදුණු කල ‘ශ්‍රේෂ්ඨ’ යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරයි.

သိဝိရာဇဒိဗ္ဗစက္ခုပဉှော ပဉ္စမော.

සිවි රජුගේ දිව්‍ය චක්ෂු ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

ကလလံ ဩသရတီတိ ဣဒံ မာတုယာ ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကနာဘီနံ မဇ္ဈဋ္ဌာနဘုတေ ဂဗ္ဘပတိဋ္ဌာနာရဟဋ္ဌာနေ သန္နိစိတံ ပဋိကလလသဒိသံ မဒရတ္တလောဟိတံ သဓာယ ဝုတ္တံ, န ကလလရူပံ.

‘කලලං ඕසරති’ (කලලය බසින්නේය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මවගේ කොඳු ඇට පෙළත් නාභියත් අතර මැද පිහිටි, ගර්භාෂය පිහිටීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි එකතු වී ඇති, පැරණි කලලයක් බඳු වූ මඳක් රතු පැහැති රුධිරය පිළිබඳව මිස, කලල රූපය (ප්‍රථම සතියේ ඇති වන කලල රූපය) පිළිබඳව නොවේ.

မုခပါနေနပိ ဒွယသန္တိပါတော ဘဝတီတိ မုခပါနေနပိ သဟ မာတာ စ ဥတုနီ ဂဗ္ဘော ပစ္စုပဋ္ဌိတော’တိ ဒွယသန္နိပါတော ဘဝတိ.

‘මුඛපානයෙන් ද දෙදෙනෙකුගේ එක්වීමක් වෙයි’ යනු මුඛපානය ද සමඟ මව සෘතුමතී වීම සහ ගර්භය (ගන්ධබ්බයා) එළඹ සිටීම යන දෙදෙනාගේ එක්වීම සිදු වේ යන්නයි.

ပုရိမေန တထ ကာရဏံ ဝက္ခာမီတိ ပုရိမေန သာမဝထုနာ တေသံ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ သန္နိပါတာနံ အန္တောဂဓဘာဝေ ကာရဏံ ယူတ္တိဝစနံ ကထေဿာမိ.

‘පෙර කරුණ සේම මෙහි ද හේතුව කියන්නෙමි’ යනු පෙර සාමා වස්තුවෙන් ඒ දෙදෙනාගේ හෝ තිදෙනාගේ එක්වීම් ඇතුළත් වීමේ හේතුව වන යුක්ති සහගත වචනය පවසන්නෙමි යන්නයි.

တေ သဗ္ဗေ’တိ ယေ ကေစိ သတ္တာ မာတုဂဗ္ဘံ ဩက္ကန္တာ တေ သဗ္ဗေ သတ္တာ ယေ ဝနရုက္ခာဒယော’တိ ယောဇနာ.

‘ඒ සියල්ලෝම’ යනු මව්කුසට පිළිසිඳ ගත් යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් ද, ඒ සියලු සත්ත්වයෝ සහ වෘක්ෂ ලතාදීහු ද යන ගැළපීමයි.

ယော ကောစိ ဂဓဗ္ဗော’တိ ယော ကောဝိ အတ္တနော ကမ္မေန တထ တထ ဥပဂန္နဗ္ဗသတ္တော.

‘යම්කිසි ගන්ධබ්බයෙක්’ යනු තමාගේ කර්මයට අනුකූලව ඒ ඒ තැන්වල උපත ලැබිය යුතු යම්කිසි සත්ත්වයෙකි.

ဂဗဘာဝက္ကန္တိပဉှော ဆဋ္ဌော.

ගර්භාවක්‍රාන්ති ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

သဒ္ဓမ္မော’တိ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တခီဏာသဝသန္တကာဓိဂမသဒ္ဓမ္မော သုဒ္ဓနယ-ပဋိဝတ္တနဝသေန ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မော ဝါ.

‘සද්ධර්මය’ යනු පිළිසඹිළාපත් රහතන් වහන්සේලා සතු අධිගම සද්ධර්මයයි, නැතහොත් ශුද්ධ න්‍යාය ප්‍රතිවර්තනය කිරීමේ වසයෙන් වූ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මයයි.

တံ ခယံ ပရိဒီပယန္တော’တိ တေန ဝစနေန ပုဗ္ဗပဉ္စဝဿသတပ္ပ-မာဏဋ္ဌာနာရဟ-သဒ္ဓမ္မက္ခယံ ပရိဒီပယန္တော.

‘එම පිරිහීම (ක්ෂය වීම) පැහැදිලි කරමින්’ යනු ඒ වචනයෙන් පෙර පන්සියයක් වසරක් පැවතීමට සුදුසු වූ සද්ධර්මයාගේ පිරිහීම (ක්ෂය වීම) විස්තර කරමිනි.

သေသကံ ပရိစ္ဆိဒီတိ သေသကံ ပစ္ဆိမပဉ္စဝဿသတံ သဒ္ဓမ္မတိဋ္ဌနက္ခဏံ ပရိစ္ဆိဒိ. တံ ဒီပနာကာရံ ပရိစ္ဆဒနာကာရဉ္စ ဒဿေန္တော ဝဿသတံ သဟဿန္တိအာဒိမာဟ.

‘ඉතිරිය සීමා කළේය’ යනු ඉතිරි වූ පසුපස පන්සිය වසරක සද්ධර්මයේ පැවැත්මේ කාලය සීමා කළේය. එම පැහැදිලි කරන ආකාරය සහ සීමා කරන ආකාරය දක්වමින් ‘වසර සියයක්, දහසක්’ යනාදිය පැවසීය.

နဋ္ဌာယိကော’တိ နဋ္ဌဓနော.

‘නට්ඨායික’ යනු විනාශ වූ ධනය ඇති තැනැත්තායි.

ဝဿသတပ္ပမာဏပဉှော သတ္တမော.

වර්ෂ ශත ප්‍රමාණ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

တတြ ယေ တေ သတ္တေ ကမ္မံ ဝိဗာဓတိ တေ ဣမေ သတ္တာ ကာရဏံ ပဋိဗာဟန္တိ, တေသံ တံ ဝစန မိစ္ဆာ’တိ ပေါထကေသု လိခိတံ တံ ဒုဇ္ဇာနံ. တသ္မာ ယေ သတ္တေ ကမ္မံ ဝိဗာဓတိ, တေ သတ္တာ ကမ္မဝိပါကဇာ, ဒုက္ခ ဝေဒနာ ဝေဒယန္တီတိ ယေ ပန သတ္တာ ကာရဏံ ပဋိဗာဟန္တိ တေသံ တံ ဝစနံ မိစ္ဆာ’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ သတိ ပုဗ္ဗာပရံ သမေတိ.

එහි ‘යම් සත්ත්වයන් කර්මය විසින් පෙළනු ලැබේද, ඒ මේ සත්ත්වයෝ හේතුව වළක්වති, ඔවුන්ගේ ඒ වචනය අසත්‍යය’ යි පොත්වල ලියා ඇති දෙය තේරුම් ගැනීමට අපහසුය. එබැවින් ‘යම් සත්ත්වයන් කර්මය පෙළන්නේද, ඒ සත්ත්වයෝ කර්ම විපාකයෙන් උපන් දුක් වේදනා විඳිති; යම් සත්ත්ව කෙනෙක් හේතුව වළක්වන්නේ නම් ඔවුන්ගේ ඒ වචනය අසත්‍යය’ යන පාඨය විය යුතුය. මෙසේ වූ කල පෙර පසු ගැලපීම සිදු වේ.

တတြ ယေ တေ နဝဝိဓာ’တိ တတြ ဒသဝိဓေသု ကုပ္ပဝါတေသု ယေ တေ နဝဝိဓာ ကုပ္ပဝါတာ.

‘එහි යම් ඒ නව වැදෑරුම්’ යනු එහි දස වැදෑරුම් කුපිත වූ වාතයන් අතුරින් යම් ඒ නව වැදෑරුම් කුපිත වාතයෝ වෙත් ද ඔවුන්ය.

န တေ အတီတေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိတိ တေ ဝါတာ အတီတေ ဘဝေ ကမ္မဗလေန န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. သေသ ပဒဒွယေ’ပိ ဧသေဝ နယော.

‘ඔවුහු අතීතයෙහි නූපදිති’ යනු ඒ වාතයෝ අතීත භවයෙහි කර්ම බලයෙන් නූපදිති. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙසේමය.

တေဟိ တေဟိ ကောပေဟီ’တိ တေဟိ တေဟိ သီတာဒိကောပပ္ပကာရေဟိ.

‘ඒ ඒ kiපීම්වලින්’ යනු ඒ ඒ සීතල ආදී කිපීම් ආකාරයන්ගෙනි.

သကံ သကံ ဝေဒနန္တိ အတ္တနော အတ္တနော ဖလဘူတံ ဝေဒနံ.

‘තම තමාගේ වේදනාව’ යනු තම තමාගේ ඵලය වූ වේදනාවයි.

ဝိသမပရိဟာရဇာ’တိ စတုန္နံ ဣရိယာပထာနံ ဝိသဒိသဟရဏတော ဇာတာ ဝေဒနာ.

‘විෂම පරිහාරජ’ යනු සතර ඉරියව්වල නොගැලපෙන පැවැත්මෙන් හටගත් වේදනාවන්ය.

ဩပက္ကမိကေနာ’တိ ဒဏ္ဍပ္ပဟာရဒိဝသေန ပရူပက္ကမေန.

‘ඕපක්කමික’ යනු දඬු මුගුරු පහරදීම් ආදී වශයෙන් වූ පරෝපක්‍රමයන්ගෙනි.

ကမ္မဝိပါကဇာ’တိ ကမ္မဝိပါကဘုတပဉ္စက္ခဓတော ဇာတာ.

‘කර්ම විපාකජ’ යනු කර්ම විපාකයක් වූ පංචස්කන්ධ ධාතුවෙන් උපන් දේය.

ဗဟုတရံ အဝသေသန္တိ ကမ္မဝိပါကဇဝေဒနာတော အဝသေသံ ဝေဒယိတံ ဗဟုတရံ.

‘බොහෝ සෙයින් ඉතිරි වූ’ යනු කර්ම විපාකයෙන් උපන් වේදනාවන්ට වඩා ඉතිරි වූ විඳීම් ප්‍රමාණයෙන් ඉතා බොහෝය.

န သမ္ဘဝတီတိ န သမ္ပဇ္ဇတိ.

‘නොසම්භවෙයි’ යනු සිදු නොවේ.

ဗီဇဒုဋ္ဌတာ’တိ ခေတ္တတော အညကာရဏဒုဋ္ဌတာ.

‘බීජ දුෂ්ටතාව’ යනු කුඹුර හැර වෙනත් කරුණක් නිසා ඇති වන දෝෂ සහිත බවයි.

ကမ္မဝိပကတော ဝါ’တိ ဧထ

‘කර්ම විපාකයෙන් හෝ’ යන්න මෙහි

‘ဝေမာတုဘာတိကံ ပုဗ္ဗေ ဓနဟေတု ဟနိံ အဟံတေန ကမ္မဝိပါကေန ဒေဝဒတ္တော သိလံ ခိပိ;

အင်္ဂုဋ္ဌံ ပိံသယီ ပါဒေ မမ ပါသာဏသက္ခရာ’တိ;

‘මම පෙර ධනය නිසා මාගේ වෙනත් මවකගේ සහෝදරයෙකු මැරුවෙමි. ඒ කර්ම විපාකයෙන් දේවදත්ත තෙමේ ගලක් පෙරළුවේය. ගල් පතුරක් මාගේ පයේ මහපටැඟිල්ල පොඩි කළේය’ යි;

အယံ ဂါထာ ဝတ္တဗ္ဗာ တထ ဓနဟေတု’တိ ဒါသိဒါသသင်္ခါတ-ဇင်္ဂမဓန-ဟေတု. ဓနဉှိ ထာဝရဇင်္ဂမ-သံဟာရိမ-အင်္ဂသမ-အနုဂါမိဓနဝသေန ပဉ္စဝိဓံ.

මෙම ගාථාව කිව යුතුය. එහි ‘ධනය නිසා’ යනු දාසි දාසයන් යැයි කියනු ලබන ජංගම ධනය නිසාය. ධනය වනාහි ස්ථාවර ධනය, ජංගම ධනය, සංහාරිම ධනය, අංගසම ධනය සහ අනුගාමික ධනය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

ကိရိယတော ဝါ’တိ ဒေဝဒတ္တဿ ဥပက္ကမကိရိယတော ဝါ.

‘ක්‍රියාවෙන් හෝ’ යනු දේවදත්තයන්ගේ උපක්‍රම ක්‍රියාවෙන් හෝ යන්නයි.

ဘောဇနံ ဝိသမံ ပရိဏမတီတိ ကုစ္ဆိဂတဘောဇနံ ဝိသမံ ပရိပက္ကဘာဝံ ဂစ္ဆတိ.

‘භෝජනය විෂමව පැසෙයි’ යනු කුසට ගිය ආහාරය විෂම ලෙස පැසීමට ලක් වෙයි.

တာယ စ ပန ဝေဒနာယာ’တိ ဣဒံ ကတ္တထေ ကရဏဝစနံ.

‘ඒ වේදනාවෙන් ද’ යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි වූ කරණ වචනයකි.

နိကာယဝရဉ္ဆကေ’တိ ဧထ လဉ္ဆန္တိ သဉ္စာနန္တိ ဧတေန ဧထ ဝါ ပုညပါပါနိ ပဏ္ဍိတဇနာတိ လဉ္ဆကော’တိ နိကာယဝရော စ သော လဉ္ဆကော စာတိ ဝိဂ္ဂဟော.

‘නිකායවරලඤ්ඡක’ යන්නෙහි, මෙයින් ලකුණු කරති, හඳුනා ගනිති, නැතහොත් පණ්ඩිතයෝ මෙහි පින් පව් හඳුනා ගනිති යන අර්ථයෙන් ‘ලඤ්ඡක’ නම් වේ. ශ්‍රේෂ්ඨ නිකාය ද වන ලඤ්ඡකය ද වන යන අර්ථයෙන් ‘නිකායවරලඤ්ඡක’ යනු විග්‍රහයයි.

သဗ္ဗာကုသလဇ္ဈာပနပဉှော အဋ္ဌမော.

සර්ව අකුසල දැවීමේ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ဣမသ္မိံ ပဉှေ ထေရဿ ဧကံသိကံ ဗျာကရဏံ န ဟောတိ. တသ္မာ ဝိစာရေဝါ ယံ ယုတ္တရံ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတြာယံ ဝိစာရဏာကာရော. မဂ္ဂဝဇ္ဈာ ဟိ ကိလေသာ အနုပါဒိန္နကဘုတာ ယေ နေဝ အတီတာ အနာဂတာ န ပစ္စုပ္ပန္နာ. ဥပါဒိန္နကနိရောဓကထာ စ အနာဂတဘဝံ သဓာယ ကထိတာ ဘဂဝတော ဥပ္ပန္နာ ဝေဒနာ ဣမသ္မိံ ပစ္စုပ္ပန္နဘဝေယေဝ ဟောတိ. အပရာပရဝေဒနိယကမ္မဉ္စ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓေဟိ’ပိ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တသ္မာ ထေရဿ ကမ္မဝိပါကတော ဝါ ဧသာ ဝေဒနာ နိဗ္ဗတ္တာ’တိ ဝါဒေါ ယုတ္တတရော’တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ထေရော အနေကဝိဟိတံ ကထေသီ?တိ. ရာဇာ မိလိဒေါ ဉာဏဘေဒံ ဂဝေသန္တော ဝိစိတြပဋိဘာနံ သောတုကာမော ဟောတိ. တဿ အဇ္ဈာသယဝသေန အနေကဝိဟိတံ ကထေသီ’တိ ပရိဟာရော ဝတ္တဗ္ဗော အညေသု ဤဒိသေသု ဌာနေသု ယုတ္တိယေဝ ဂဝေသိတဗ္ဗာ, န ဧကစိန္တိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ.

මේ ප්‍රශ්නයෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ ඒකාන්ත වූ විසඳුමක් නොමැත. එබැවින් විමසා බලා යම් විසඳුමක් වඩාත් සුදුසු ද එය ගත යුතුය. එහි විමසන ආකාරය මෙසේය: මාර්ගයෙන් නැසිය යුතු ක්ලේශයෝ වනාහි අනුපාදින්නක (උපාදාන නොකළ) ස්වභාවයෙන් යුක්ත වෙති. ඔවුහු අතීත, අනාගත, වර්තමාන යන කිසිවකට අයත් නොවෙති. උපාදින්නකයන්ගේ නිරෝධය පිළිබඳ කථාව අනාගත භවය උදෙසා පවසන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපන් වේදනාව මේ වර්තමාන භවයෙහිම සිදු වන්නකි. අපරාපරවේදනීය කර්මය බුදු, පසේබුදු රජුන් වහන්සේලාට පවා වැළැක්විය නොහැකිය. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ ‘මේ වේදනාව කර්ම විපාකයෙන් හටගත්තේය’ යන වාදය වඩාත් සුදුසු යැයි ගත යුතුය. එසේ නම් තෙරුන් වහන්සේ විවිධ ආකාරයෙන් දේශනා කළේ මන්ද? මිලිඳු රජතුමා ඥාන විභාගයන් සොයමින්, විසිතුරු ප්‍රතිභානයක් ඇසීමට කැමැත්තෙන් සිටියේය. රජුගේ ඒ අදහසට අනුව උන්වහන්සේ විවිධ ආකාරයෙන් දේශනා කළ සේක යන පිළිතුර පැවසිය යුතුය. මෙවැනි වෙනත් තැන්වලදී ද යුක්තියම සෙවිය යුතු අතර, එක් පාර්ශවයක් පමණක් නොසිතිය යුතුය.

ကတဿ ပတိစယော’တိ စတုသု သစ္စေသု ကတသောဠသကိစ္စဿ ပတိစယော ပုန ဝဍ္ဎနံ နထိ.

‘කළ දෙයෙහි රැස් කිරීමක්’ යනු සතර සත්‍යයන්හි කරන ලද සොළොස් (දහසය) වැදෑරුම් කෘත්‍යයන්ගේ නැවත රැස් කිරීමක් හෝ වැවීමක් නොමැත යන්නයි.

နိဗ္ဗာဟိတဗ္ဗော’တိ နိဗ္ဗေဌေတဗ္ဗော ကထေတဗ္ဗော. ပဋိသလ္လာနန္တိ ကာယိကစေတသိကပဋိသလ္လာနကိရိယာ. အထတော ပန ပဋိသလ္လာနဋ္ဌာနေ လဟိတဗ္ဗာ သမာဓိသတိသမ္ပဇညာဒယော ကုသလာ ဓမ္မာ ပဋိသလ္လာနံ နာမ.

‘නිර්වාහණය කටයුතුය’ යනු ලිහා දැක්විය යුතුය, කිව යුතුය. ‘පටිසල්ලානය’ යනු කායික හා චෛතසික විවේකී බව ඇති කර ගැනීමයි. තවද, පටිසල්ලානස්ථානයෙහි (විවේකස්ථානයෙහි) ලැබිය හැකි සමාධිය, සතිය, සම්පජඤ්ඤය ආදී කුසල් දහම් ද ‘පටිසල්ලානය’ නම් වේ.

ရက္ခတီတိ သမ္ပရာယိကအပါယာဒိဒုက္ခတော ရက္ခတိ.

‘රකියි’ යනු මතු පරලොව අපාය ආදී දුක්වලින් ආරක්ෂා කරයි යන්නයි.

ပဋိသလ္လာနပဉှော နဝမော.

පටිසල්ලාන ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

တံ ဣဒ္ဓိဗလန္တိ တေန ဣဒ္ဓိဗလေန လဘိတဗ္ဗကပ္ပကပ္ပာဝဿဋ္ဌာနံ.

‘ඒ සෘද්ධි බලය’ යනු ඒ සෘද්ධි බලයෙන් ලැබිය හැකි කල්පයක් හෝ කල්පයකට වඩා වැඩි කාලයක් ජීවත් වීමේ හැකියාවයි.

အန္တမသော အစ္ဆရာသံဃာတမတ္တမ္ပီတိ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန အစ္ဆရာသံဃာတမတ္တမ္ပိ ကာလံ ပဉ္စက္ခဓသင်္ခါတဘဝဿ ပဝတ္တနံ န ဝဏ္ဏေမိ, အပ္ပဝတ္တနနိဗ္ဗာနမေဝ ဝဏ္ဏေမီတိ အဓိပ္ပာယော.

‘අවසාන වශයෙන් ඇසිපිය හෙලන මාත්‍රයක් වුවද’ යනු අවසාන සීමාව වශයෙන් අසුරු ගසන කෙටි කාලයක් වුවද පංචස්කන්ධ සංඛ්‍යාත භවයාගේ පැවැත්ම මම වර්ණනා නොකරමි, නොපැවැත්ම වූ නිවනම වර්ණනා කරමි යන අදහසයි.

ဣဒ္ဓိဗလကိတ္တနပဉှော ဒသမော.

සෘද්ධි බල කීර්තන ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

ဒသပဉှပဋိမဏ္ဍိတအဋ္ဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දසයකින් අලංකාරවත් වූ අටවැනි වර්ගයේ වර්ණනාව නිමා විය.

အဘိညာယာဟံ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မံ ဒေသေမီတိ ပဉ္စက္ခဓာ, ဒွါဒသာယတနာနိ, အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော, စတ္တာရိ သစ္စာနိ, ဗာဝီသတိဒြိယာနိ, နဝ ဟေတု, စတ္တာရော အာဟာရာ, သတ္တဝဿာ, သတ္တ ဝေဒနာ, သတ္တ သညာ, သတ္တ စေတနာ, သတ္တ စိတ္တာနီတိအာဒိနာ အဘိဝိသေသေန သဗ္ဗညုတဉာဏေန ဇာနိဝါ ဓမ္မံ ဒေသေမိ.

‘මහණෙනි, මම විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැන ධර්මය දේශනා කරමි’ යනු පංචස්කන්ධය, ද්වාදශ ආයතන, අෂ්ටාදශ ධාතු, චතුරාර්ය සත්‍ය, විසිදෙකක් වූ ඉන්ද්‍රියයන්, නව හේතූන්, සතර ආහාර, සප්ත වර්ෂයන් (ඵස්සයන්), සප්ත වේදනාවන්, සප්ත සංඥාවන්, සප්ත චේතනාවන්, සප්ත චිත්තයන් යනාදී වශයෙන් වූ අතිවිශේෂ සර්වඥතා ඥානයෙන් දැන ධර්මය දේශනා කරමි යන්නයි.

အညံ ဥတ္တရိံ…ပေ…သတန္တိ ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကတော အညံ ဥတ္တရိံ စတုပါရာဇိက - တေရသ သံဃာဒိသေသ - တိံသနိဿဂ္ဂိယ - ဒွါနဝုတိ - ပါစိတ္တိယ - စတုပါဋိဒေသနီယ - သတ္တာဓိကရဏ -သိက္ခာပဒ - သင်္ခါတဒိယဍ္ဎ - သိက္ခာပဒသတံ.

‘අන්‍ය වූ උත්තරීතර... පෙ... සියයක්’ යනු ඛුද්දානුඛුද්දක (කුඩා හා අනුකුඩා) ශික්ෂාපදයන්ට වඩා අන්‍ය වූ, උත්තරීතර වූ සතර පාරාජිකා, දහතුන් සංඝාදිසේස, තිස් නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය, අනූදෙකක් වූ පාචිත්තිය, සතර පාටිදේසනීය, සප්ත අධිකරණ සමථ ශික්ෂාපද සංඛ්‍යාත වූ එකසිය පනහක් (අර්ධ දෙසියයක්) ශික්ෂාපදයන් ය.

တေဟိပိ န ဧကဇ္ဈကတာ’တိ အတ္တနော စိတ္တနိဋ္ဌာ ဧကန္တဘာဝေန န ကတာ.

‘ඔවුන් විසින් ද ඒකාග්‍ර බවක් නොකරන ලදී’ යනු තමන්ගේ සිත්හි තීරණය ඒකාන්ත වශයෙන් නොකරන ලදී යන්නයි.

ဓမ္မသဏ္ဌိတပရိယာယေနာတိ ယဉ္စ တံ အာပတ္တိံ အာပန္နော တဉ္စ ယထာဓမ္မော ကာရေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တဓမ္မသဏ္ဌိတိပရိယာယေန.

‘ධර්මසංස්ථිති පරියායෙන්’ යනු යම් ඒ ඇවැතකට පැමිණියේ ද, එය ධර්මානුකූලව පිළියම් කරවිය යුතුය යනුවෙන් කියන ලද ධර්ම ස්ථිතිය පිහිටුවීමේ ක්‍රමයෙන් යන්නයි.

ခုဒ္ဒါနုခုဒ္ဒကသမူဟနနပဉှော ပဌမော.

ඛුද්දානුඛුද්දක (කුඩා හා අනුකුඩා) ශික්ෂාපද සමූහනය කිරීම (ඉවත් කිරීම) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

အနိစ္စမ္ပန ရူပန္တိ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏိယော ပဉှော’တိ အနိစ္စံ နာမရူပံ, ကိံ. ရူပမေဝါ?တိ ပုဋ္ဌော အနိစ္စံ နာမရူပမ္ပိ အနိစ္စာ ဝေဒနာ ပီ’တိအာဒိနာ နယေန ဝိဘဇိဝါ ဗျာကာတဗ္ဗော ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယော နာမာ’တိ အထော. ကိန္နု ခေါ စက္ခုနာ သဗ္ဗံ ဝိဇာနာတီတိ ပုဂ္ဂလော သဗ္ဗံ စက္ခုနာ ကိံ ဝိဇာနာတီတိ ဣမသ္မိံ ပဉှေ ကေနာပိ ပုဋ္ဌော’ကတမေန စက္ခုနာ သမန္တစက္ခုနာ ဥဒါဟု မံသစက္ခုနာ’တိ ဝုတ္တေ’အာမာ’တိ ဝတ္တဗ္ဗော’တိ အယံ ပဉှော ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏီယော ပဉှော နာမာတိ ယောဇနာ.

‘රූපය අනිත්‍ය ද?’ යන ප්‍රශ්නය විභජ්ජව්‍යාකරණීය (බෙදා විග්‍රහ කොට විසඳිය යුතු) ප්‍රශ්නයකි. ‘නාමරූපය අනිත්‍ය ද? රූපයම පමණක් ද?’ කියා ඇසූ කල, ‘නාමරූපය ද අනිත්‍යය, වේදනාව ද අනිත්‍යය’ ආදී ක්‍රමයෙන් බෙදා දක්වා විසඳිය යුතු බැවින් එය ‘විභජ්ජව්‍යාකරණීය’ නම් වේ. ‘ඇසින් සියල්ල දැනගන්නේ ද?’ කියා යමෙකු ඇසූ කල, ‘කිනම් ඇසකින් ද? සර්වඥතා ඥානයෙන් ද නැතහොත් මාංස චක්ඛුයෙන් ද?’ කියා පෙරළා ප්‍රශ්න කොට, ‘එසේ ය’ කී කල පිළිතුරු දිය යුතු බැවින්, මේ ප්‍රශ්නය ‘පටිපුච්ඡාව්‍යාකරණීය’ (පෙරළා ප්‍රශ්න කොට විසඳිය යුතු) ප්‍රශ්නය නම් වේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

မာလုင်္ကျပုတ္တပဉှော ဒုတိယော.

මාලුංක්‍යපුත්ත ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

သမုဟတော ဘယဟေတု အရဟတော’တိ ဘယဟေတု အရဟတော အရဟန္တေန သမူဟတော.

‘රහතන් වහන්සේට බියට හේතුව උදුරා දමන ලදී’ යනු රහතන් වහන්සේ විසින් බියට හේතුව සම්පූර්ණයෙන්ම නසන ලදී යන්නයි.

ဥန္နတာဝနတာ’တိ သုခေ ဥန္နတိဌာနဝသေန ဥန္နတာ ဒုက္ခေ မင်္ကုဝသေန ဩနတာ

‘උන්නතාවනත’ (උස් පහත් වූ) යනු සැපතෙහි දී ඉල්පෙන බැවින් ‘උන්නත’ ද, දුකෙහි දී මැලවී යන බැවින් ‘අවනත’ ද වීමයි.

ကုဋိပုရိသေ’တိ ပါကဋပုရိသေ.

‘කුටිපුරිස’ යනු ප්‍රසිද්ධ පුරුෂයන් කෙරෙහිය.

အာဟစ္စပဒန္တိ ဘဂဝတော သဗ္ဗညုတဉာဏေန ဝိသေသေဝါ ဝုတ္တဝစနံ.

‘ආහච්චපද’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානයෙන් විශේෂ කොට වදාරන ලද වචනයයි.

သဗ္ဗတသပဉှော တတိယော.

සබ්බතාස (සියල්ලෝ බිය වෙති යන) ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

တေန တေသံ ပဝတ္တေနာ’တိ တေသံ ပရိတ္တာနံ တေဇဝန္တာနံ တေန ပဝတ္တေန.

‘එයින් ඔවුන්ගේ පැවැත්මෙන්’ යනු ඒ තේජවන්ත පිරිත්වල පවත්වන ලද ඒ බලයෙන් යන්නයි.

ဝိသံ စိက္ခဿန္တော’တိ ဝိသံ ဝိနာသယမာနော.

‘විෂය දුරු කරන්නේ’ යනු විෂ විනාශ කරමින් යන්නයි.

ဥဒ္ဓမဓော အာစယမာနော’တိ သရီရဿ ဥဒ္ဓံ သုခံ ဝဍ္ဎယမာနော.

‘උඩටත් යටටත් පතුරුවමින්’ යනු ශරීරයට ඉහළින් සුවය වර්ධනය කරමින් යන්නයි.

စောရာနံ ဥက္ခိတ္တလဂုဠန္တီ ပေါထကေသု လိခိတံ ဝေရိစောရာနံ ဥက္ခတ္တလဂုဠမ္ပီတိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ဝေရိစောရေဟိ ဥက္ခိတ္တမုဂ္ဂရံ န သမ္ဘဝတီတိ အထော.

පොත්පත්වල ‘සොරහු එසවූ මුගුර’ කියා ලියා ඇතත්, එය ‘වෛරී සොරුන් එසවූ මුගුර’ යන පාඨය විය යුතුය. වෛරී සොරුන් විසින් එසවූ මුගුර (පිරිත් බලය නිසා ඇඟ මතට) නොවැටෙන්නේය යනු එහි අදහසයි.

အာဟာရထံ ဝါ ဧရတီ’တိ အာဟာရကိစ္စံ သမ္ပာဒေတိ.

‘ආහාර පිණිස පවතියි’ යනු ආහාර ක්‍රියාව (පෝෂණ කෘත්‍යය) සිදු කරයි යන්නයි.

သူစိကာယာ’တိ ဥဒ္ဓ-ဝမနာဗာဓေန.

‘සූචිකා’ (විසූචිකා) යනු උඩුකයින් වමනය කරවන රෝගයෙනි.

ဒူရုပစာရေနာ’တိ ဒုဋ္ဌပယုတ္တေန ကာရဏေန.

‘දුෂ්ට උපචාරයෙන්’ යනු නපුරු ලෙස යොදන ලද හේතුවෙනි.

သတ္တာနံ ရက္ခနံ မဟာရာဇာ ပရိတ္တန္တိ မဟာရာဇ, ပရိတ္တံ နာမ သတ္တာနံ ရက္ခန္တာနံ သတ္တာနံ အနုရက္ခနံ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

‘මහරජතුමනි, පිරිත යනු සත්ත්වයන්ගේ ආරක්ෂාවයි’ යන්නෙහි සම්බන්ධය නම්, මහරජතුමනි, පිරිත නම් (තමන් ආරක්ෂා වීමට කැමතිව පිරිත් පිළිපදින) සත්ත්වයන් ආරක්ෂා කිරීමක් වන්නේය යන්නයි.

အတ္တနာ ကတေန အာရက္ခံ ဇနာတီ’တိ ကမ္မာစရဏာဒိတော ပါပပုဂ္ဂလော အတ္တနာ ကတေန ဒေါသေန ပရိတ္တဿ ရက္ခနဘာဝံ ဇဟတိ ဝိနာသေတိ.

‘තමා විසින් කරන ලද්දෙන් ආරක්ෂාව නැති කරගනී’ යනු අකුසල් කිරීම් ආදියෙන් පාපී පුද්ගලයා තමා විසින් කරගන්නා ලද දෝෂය නිසා පිරිතේ ආරක්ෂා සලසන ස්වභාවය නැති කරගනී, විනාශ කරගනී යන්නයි.

ပရရိတ္တာနုရက္ခနပဉှော စတုထော.

පිරිත් ආරක්ෂාව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

ဗုဒ္ဓဗလတော စ မာရဗလံ ဗလဝတရံ န ဟောတီ’တိ ယောဇနာ.

බුදු බලයට වඩා මාර බලය වඩා බලවත් නොවේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

ပဉ္စသာလဂါပဉှော ပဉ္စမော.

පංචසාලා ග්‍රාම ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

တတြ အထန္တရံ အထိ’တိ တထ တေသု ဒွီသု ဝစနေသု. အထဘေဒေါ အထဝိသေသော အထိ.’

‘එහි අර්ථ වෙනසක් ඇත’ යනු ඒ වචන දෙකෙහි අර්ථයේ වෙනසක්, අර්ථයේ සුවිශේෂී බවක් ඇත යන්නයි.

အန္တရံ မဇ္ဈဝထဉ္စ ခဏောကာသော’ပိ ဟေတုသု ဝျဝဓာနေ ဝိနာ စေထ ဘေဒေ ဆိဒ္ဒေ မနသျပီ’တိ အဘိဓာနသထေ ဝုတ္တံ.

‘අන්තර’ යන වචනය මධ්‍යය, මාර්ගය, ක්ෂණය, අවකාශය, හේතුව, පරතරය, තොරව, වෙනස, සිදුර සහ සිත යන අර්ථයන්හි වැටේ යැයි අභිධාන ශාස්ත්‍රයෙහි කියන ලදී.

သညာဝိမောက္ခောတိ သညာယ ဘာဝေန အာပတ္တိဘာဝတော ဝိမောက္ခော သညဝိမောက္ခော. သစိတ္တကာပတ္တီတိ အထော.

‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛ’ (සංඥාවෙන් මිදීම ඇති ඇවැත) යනු සංඥාව ඇති කල්හි ඇවැත් බවින් මිදීමයි. සිත සහිතව සිදුවන ඇවැත (සචිත්තක ඇවැත) යනු මෙහි අර්ථයයි.

နော သညာဝိမောက္ခောတိ သညာယာဘာဝေန အာပတ္တိဘာဝတော နော ဝိမောက္ခော, နသညာဝိမောက္ခော, အစိတ္တကာပတ္တီတိ အထော.

‘නෝ සඤ්ඤාවිමොක්ඛ’ (සංඥාවෙන් මිදීමක් නැති ඇවැත) යනු සංඥාව නොමැති වුවද ඇවැත් බවින් මිදීමක් නැති බවයි. සිත නැතිවත් සිදුවන ඇවැත (අචිත්තක ඇවැත) යනු මෙහි අර්ථයයි.

ပါပါဇာနပဉှော ဆဋ္ဌော.

පව් දැනගෙන කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

ဧတသ္မိဉ္စ မဟာရာဇ ပဉှေ’တိ ဧတသ္မိံ တယာ ပုစ္ဆိတပဉှေ.

‘මහරජතුමනි, මේ ප්‍රශ්නයෙහි’ යනු ඔබ විසින් අසන ලද මේ ප්‍රශ්නයෙහි යන්නයි.

ဧကော အထော သာဝသေသော’တိ’တထာဂတဿ ခေါ အာနဒဧဝံ ဟောတီ’တိအာဒိဝစနဿ ဧကော အထော နရာမိသပရိဟရဏသင်္ခါတအထေန အဝသေသေန သာဝသေသော.

‘එක් අර්ථයක් ශේෂ සහිතය’ යනු ‘ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේට මෙසේ සිතෙයි’ ආදී වචනයෙහි එක් අර්ථයක් ලෞකික ආමිසයන් මඟ හැරීම නැමැති අර්ථයෙන් ඉතිරි සහිත වූවකි (සාවශේෂය).

ဂဏပရိဟရဏပဉှော သတ္တမော.

ගණයා (සංඝ සමූහයා) පාලනය කිරීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

ကတေန အာဒါနေန ဝါတိ ကတေန ဒေါသေန ဝါ.

‘කරන ලද දැඩිව ගැනීමෙන් හෝ’ යනු තමා විසින් කරන ලද වරදින් හෝ යන්නයි.

အဘေဇ္ဇပရိသပဉှော အဋ္ဌမော.

භේද කළ නොහැකි පිරිස පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

အဋ္ဌပဉှဝန္တော ဒုတိယဝဂ္ဂေါ.

ප්‍රශ්න අටකින් යුත් දෙවැනි වර්ගය නිමා විය.

သေဋ္ဌော ယမော’တိ

‘උතුම් වූ යමය’ යනු

‘ယံ ဒေဟသာဓနာပေက္ခံ နိစ္စကမ္မမယံ ယမောအာဂန္တုကသာဓနံ ကမ္မမနိစ္စံနိယမောဘဝေ’;

‘ශරීරයේ පැවැත්ම අපේක්ෂා කරන, නිරන්තරයෙන් කළ යුතු ක්‍රියාවලින් යුත් සංයමය ‘යම’ නම් වේ. අමුතුවෙන් ළඟා කරගත යුතු, අනිත්‍ය වූ ක්‍රියාව ‘නියම’ නම් වේ.’

အဟိံသာ သစ္စမာဓေယျံ ဗြဟ္မစာရိ အပရိဂ္ဂဟောနိစ္စံ သရီရေ သာဓျတ္တာ ယမော နာမာတိ ဝုစ္စရေ’တိ;

‘අහිංසාව, සත්‍යය, නොසොරකම් කිරීම (අස්තේයය), බ්‍රහ්මචර්යාව සහ අපරිග්‍රහය (අයත් කර නොගැනීම) යන මොහු ශරීරය ඇසුරින් නිරන්තරයෙන් සාදාගත යුතු බැවින් ‘යම’ යැයි කියනු ලැබෙත්.’

ဧဝံ ဝုတ္တော သေဋ္ဌော ယမော.

මෙසේ උතුම් වූ ‘යමය’ පවසන ලදී.

အဂ္ဂေါ နိယမော’တိ

‘උතුම් වූ නියමය’ යනු

သန္တောသ မောန-သဇ္ဈာယာ ကိစ္ဆာပရော စ ဘာဝနာ,သယမ္ပာကဝနဝါသာ နိယမာနိ စ သာဓယတော’တိ;

‘සන්තෝෂය (සතුට), මෞනය (නිශ්ශබ්දතාව), සජ්ඣායනය (ධර්ම හැදෑරීම), තපස් රැකීම සහ භාවනාව ද, තනිව පිසගෙන වැළඳීම හා වනවාසය ද යන මොහු නියමයන් සාධනය කරන්නහුගේ නියමයන් වෙති.’

ဧဝံ ဝုတ္တော အဂ္ဂေါ နိယမော.

මෙසේ උතුම් වූ ‘නියමය’ පවසන ලදී.

တထ အဟိံသာ’တိ ဣမိနာ ကရုဏာ ဝုတ္တာ. သစ္စန္တိ ဝစီသစ္စဉာဏသစ္စပရမထသစ္စာနိ. အာဓေယျန္တိ အာဓေယျဝစနတာ ဗြဟ္မစာရီတိ မေထုနဝိရတိ. အပရိဂ္ဂဟောတိ မမ ဣဒန္တိ ပရိဂ္ဂဟိတတဏှာရဟိတဘာဝေါ ဝုတ္တော သန္တောသမောနသဇ္ဈာယာ’တိ ဒွါဒသဝိဓသန္တောသာ ပါပပ္ပဝါဟာ န ဗုဒ္ဓဝစန သဇ္ဈာယာ. ကိစ္ဆာပရောတိ ဣမိနာ ဓူတင်္ဂပရိဟရဏံ ဘာဝနာ’တိ ပရိကမ္မ ဘာဝနာဒယော တိဿော ဘာဝနာ. သယမ္ပာကဝနေ ဝါသာ’တိ ဧထ ဣမသ္မိံ သယမ္ပာကေဝနေ ဗုဒ္ဓသာသနေ သယမ္ပာကဝိရတိ ဂဟေတဗ္ဗာ. အာဒိအာကာရေနစာတိ.

එහි ‘අහිංසා’ යන්නෙන් කරුණාව පවසන ලදී. ‘සච්ච’ (සත්‍යය) යනු වචන සත්‍යය, ඥාන සත්‍යය සහ පරමාර්ථ සත්‍යයයි. ‘ආධෙය්‍ය’ යනු පිළිගත යුතු වචන ඇති බවයි. ‘බ්‍රහ්මචාරී’ යනු මෛථුන විරතියයි. ‘අපරිග්ගහ’ යනු ‘මෙය මාගේය’ කියා තණ්හාවෙන් දැඩිව අල්ලා ගැනීමෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. ‘සන්තෝස, මෞන, සජ්ඣාය’ යන්නෙන් දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය සහ පාපයන් බැහැර කිරීම අදහස් වන අතර බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීම නොවේ. ‘කිච්ඡාපර’ යන්නෙන් ධුතාංග සමාදන් වීම ද, ‘භාවනා’ යන්නෙන් පරිකර්ම භාවනාව ආදී තෙවැදෑරුම් භාවනාවන් ද කියවේ. ‘සයම්පාක වනයේ වාසය’ යන්නෙන් මෙහි බුද්ධ ශාසනය නමැති සයම්පාක වනයෙහි තමා විසින්ම පිසගැනීමෙන් වැළකීම (සයම්පාක විරතිය) ගත යුතුය. ‘ආදි’ යන වචනයෙන් සෙසු ආකාරයන් ද ගත යුතුය.

စာရော’တိ သေခိယ ဝဂ္ဂါနုရူပေနဂါမဝိဟာရေသု စာရော.

‘චාර’ යනු සේඛියා ධර්මයන්ට අනුකූලව ගම්වල හා විහාරවල හැසිරීමයි.

ဝိဟာရော’တိ သမဏသာရုပ္ပေရိယာပထဝိဟာရော စေဝ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝသေန တိဝိဓဓမ္မဝိဟာရော စ.

‘විහාර’ යනු ශ්‍රමණ සාරූප්‍ය ඉරියව්වලින් යුක්තව වාසය කිරීම මෙන්ම දිබ්බ (දිව්‍ය), බ්‍රහ්ම සහ අරිය (ආර්ය) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් ධර්ම විහරණයයි.

သယံမော’တိ ဣဒြိယသံယမော.

‘සංයම’ යනු ඉන්ද්‍රිය සංවරයයි.

သံဝရော’တိ ပါတိမောက္ခသံဝရော.

‘සංවර’ යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයයි.

ခန္တီ’တိ အဓိဝါသနခန္တိ ဉာဏခန္တိ.

‘ඛන්ති’ (ඉවසීම) යනු අධිවාසන ක්ෂාන්තිය සහ ඥාන ක්ෂාන්තියයි.

သိက္ခာပဒါနံ ဥဒ္ဒေသော’တိ သိက္ခာပဒါနံ ပါဠိ.

‘ශික්ෂාපදයන් උදෙසීම’ යනු ශික්ෂාපදයන්ගේ පාලි පෙළයි.

ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာ’တိ သိက္ခာပဒါနံ အဋ္ဌကထာ ဥဂ္ဂဟဏံ

‘උගෙනීම හා විමසීම’ (උග්ගහ පරිපුච්ඡා) යනු ශික්ෂාපදයන්ගේ අටුවා ඉගෙනීමයි.

ကာသာဝဓာရဏံ ဘဏ္ဍုဘာဝေါ’တိ ဣမိနာ ဒွိလိင်္ဂသရူပံ ဒဿေတိ

‘කසාවත් දැරීම සහ මුඩු බව’ යන්නෙන් මේ ශ්‍රමණ ලක්ෂණ දෙකේ ස්වරූපය පෙන්වයි.

ဘဏ္ဍုဘာဝေါ ဒွင်္ဂုလကေသောဝါ နဝမုဏ္ဍော ဝါ’တိ အဓိပ္ပာယော ဘဝတိ ဟိ.

‘මුඩු බව’ (භණ්ඩුවක් බව) යන්නෙන් අඟල් දෙකක් දිග කෙස් ඇති බව හෝ අලුතින්ම මුඩු කරන ලද බව හෝ අදහස් වේ.

‘‘ယမော စ နိယမော စေဝ စာရော စဝိဟာရော တထာ,သံယမော သံဝရော စေဝ ခန္တီ စ သောရစ္စမ္ပိ စ;

‘යම ද, නියම ද, චාරය ද, එසේම විහාරය ද, සංයමය ද, සංවරය ද, ඉවසීම ද, සන්සුන් බව ද,’

ဧကန္တစရိယာ စေဝ ဧကတ္တာဘိရတာ’ပိ စ,ပဋိသလ္လာနသေဝနံ ဟိရိဩတပ္ပမေဝ စ;

‘එකාන්ත චර්යාව ද, හුදෙකලා බවෙහි ඇලීම ද, විවේකය සෙවීම ද, හිරි-ඔතප් ද,’

အပ္ပမာဒေါ စ ဝီရိယံ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာ တထာ,သီလာဒျဘိရတိ စေဝ နိရာလယသဘာဝတော;

‘අප්‍රමාදය ද, වීර්යය ද, එසේම උදෙසීම හා විමසීම ද, ශීලාදියෙහි ඇලීම ද, තණ්හාවෙන් තොර ස්වභාවය ද,’

သိက္ခာပဒါဘိပူရဏမိတိ ဝီသပ္ပဘေဒေန,သမဏကရဏာ ဓမ္မာ နာဂသေနေန ဒေသိတာ;

‘ශික්ෂාපද සම්පූර්ණ කිරීම ද යන මේ විසි වැදෑරුම් ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත්, ශ්‍රමණභාවය ඇති කරන ධර්මයන් නාගසේන තේරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.’

ကာသာဝဓာရဏဉ္စေဝ ဘဏ္ဍုဘာဝေါ တထာ ဣတိ,ဒုဝေ သမဏလိင်္ဂါ’စ နာဂသေနေနဒေသိတာ’တိ;

‘කසාවත් දැරීම ද එසේම මුඩු බව ද යන මේ ශ්‍රමණ ලක්ෂණ දෙක ද නාගසේන තේරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.’

သာမညံ ဥပဂတော’တိ ဝီသတိဓမ္မဒွိလိင်္ဂေဟိ သဒိသဘာဝင်္ဂတော.

‘ශ්‍රමණභාවයට පත් වූයේ’ යනු මේ විසි වැදෑරුම් ධර්මයන්ගෙන් සහ ලිංග (ලක්ෂණ) දෙකෙන් සමාන බවට පත් වූයේ යන්නයි.

သော သာမညန္တိ သော သမဏဘာဝေါ. အဂ္ဂပရိသန္တိ ဘိက္ခုပရိသသင်္ခါတံ အဂ္ဂပရိသံ.

‘ඒ ශ්‍රමණභාවය’ යනු ඒ ශ්‍රමණ භාවයයි. ‘අග්‍ර පිරිස’ යනු භික්ෂු පිරිස යැයි කියනු ලබන උතුම්ම පිරිසයි.

သော မေ အာဂမော’တိ ဝီသတိဓမ္မဒွိလိင်္ဂါနံ မယှံ သတ္တာနေ သော အာဂမော နထိ.

‘මට ඒ පැමිණීමක්’ යනු මේ විසි වැදෑරුම් ධර්මයන්ගෙන් සහ ශ්‍රමණ ලක්ෂණ දෙකෙන් යුත් මගේ සන්තානයෙහි ඒ පැමිණීම (අධිගමය) නැත යන්නයි.

ပုထုဇ္ဇနပဉှော ပဌမော.

පෘථග්ජන ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ယေ တေ ဘဗ္ဗာ’တိ ယေ တေ သတ္တာ ဘဝျာ ယုတ္တာ

‘යම් ඒ භව්‍ය වූවෝ’ යනු යම් ඒ සුදුසු වූ, නිවන් දැකීමට භව්‍ය වූ සත්ත්වයෝය.

မုခလောဟိတပဂ္ဃရဏပဉှော ဒုတိယော.

මුඛයෙන් ලේ වැගිරීම් ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

တပ္ပဋိဘာဂန္တိ တေန ဝထဂုယှေန သဒိသံ.

‘එයට සමාන වූ’ යනු ඒ වස්ති ගුහ්‍යයට (රහස් ප්‍රදේශයට) සමාන වූවකි.

အနုသာသနိယံ အနုဝါသေတီတိ ဥပရိဘာဂေ ပဿာဝမဂ္ဂေ ဝထိကမ္မံဝုတ္တံ အာယုဗ္ဗေဒေ

‘අනුසාසනියෙහි අනුවාසනය කරයි’ යන්නෙන් ආයුර්වේදයෙහි ඉහළ කොටසෙහි මුත්‍ර මාර්ගයෙන් කරනු ලබන වස්ති කර්මය කියන ලදී.

‘ဝမနံ ရေစနံ နသျံ နိရူဟ အနုဝါသနံဉေယျံ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မံ ဝိဓာနံ တဿ ဝုစ္စတေ’တိ;

‘වමනය කරවීම, විරේක කරවීම, නස්‍ය කිරීම, නිරූහ වස්තිය සහ අනුවාසන වස්තිය යන මේවා පස් වැදෑරුම් කර්ම (පංචකර්ම) ලෙස දත යුතුය. එහි විධිවිධාන මෙසේ කියනු ලැබේ.’

နိရူဟအနုဝါသနဝသေန ဟိ ဒုဝိဓံ ဝထိကမ္မံ.

නිරූහ සහ අනුවාසන වශයෙන් වස්ති කර්මය දෙවැදෑරුම් වේ.

တထ နိရူဟဝထိကမ္မံ အဓောဘာဂေ ဝစ္စမဂ္ဂေ ကာတဗ္ဗံ. အနုဝါသနဝထိကမ္မံ ဥပရိဘာဂေ ပဿာဝမဂ္ဂေ ကာတဗ္ဗံ. ဝထိကမ္မံ ဥတ္တရဝထိကမ္မမ္ပိ ဣဒံ နာမဒွယံ တေသံယေဝ နာမန္တိ. တဿ ဋီကာ?

එහි නිරූහ වස්ති කර්මය පහළ භාගයෙහි මල මාර්ගයෙන් කටයුතුය. අනුවාසන වස්ති කර්මය ඉහළ භාගයෙහි මුත්‍ර මාර්ගයෙන් කටයුතුය. වස්ති කර්මය සහ උත්තර වස්ති කර්මය යන මේ නාම ද්විත්වය ද ඒවාටම නමකි. එහි ටීකාව කුමක්ද?

‘‘သမ္ဗာဓဿေဝ သာမန္တာ တထ ကမ္မံ ဒုဝင်္ဂုလံ,ဝါရိတံ ဝထိကမ္မမ္ပိ သမ္ဗာဓေယေဝ သတ္ထုနာ’’;

‘රහස් ප්‍රදේශය අවට හා එහි අඟල් දෙකක් පමණ තැනක කරනු ලබන වස්ති කර්මය ද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් රහස් ප්‍රදේශයෙහිම තහනම් කරන ලදී.’

ဝထိကမ္မန္တိ တေလဘေသဇ္ဇာနံ ဝိဇ္ဈနဝသေနကတ္တဗ္ဗံ ဝထိကမ္မန္တိ ဝိနယဋီကာ.

‘වස්ති කර්මය’ යනු තෙල් හා ඖෂධ විදීම මඟින් කළ යුතු පිළියමක් බව විනය ටීකාවෙහි දැක්වේ.

ဂုယှပ္ပကာသနပဉှော တတိယော.

ගුහ්‍ය ප්‍රකාශන ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

အသာရမ္ဘေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန.

‘අසාරම්භයෙන්’ යනු නිදොස් වූ (දොස් රහිත) ක්‍රියාවෙනි.

စတုသစ္စာဟိသမယော’တိ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဉာဏေန အဘိသမယော.

‘චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය’ යනු ඥානයෙන් යුතුව සිව්සච් දහම් අවබෝධ කර ගැනීමයි.

ပုရိသတ္တနန္တိ ပုရိသတ္တံ, သောယေဝ ဝါ ပါဌော.

‘පුරිසත්තනං’ යනු පුරුෂ භාවයයි. එයම ද පාඨය වේ.

အညံ ကယိရမာနံ အညေန သမ္ဘဝတီတိ အညံ လောကုတ္တရဖလံ အာရဗ္ဘ ဝိပဿနာ ကမ္မံ တေန ကယိရမာနံ အညေန လောကိယဖလေန သမ္ဘဝတိ, လောကိယဖလံ ဒေတီတိ အဓိပ္ပာယော. သဘာဝမ္ပီ’တိ သဘာဝေန ဝစနေန.

‘අනෙකක් කරනු ලබන කල අනෙකක් හා සම්භවය වේ’ යන්නෙන් වෙනත් ලෝකෝත්තර ඵලයක් අරමුණු කොට කරනු ලබන විදර්ශනා කර්මය, වෙනත් ලෞකික ඵලයක් සමඟ සම්භවය වේ (ලෞකික ඵලය ලබා දෙයි) යන්න අදහස් වේ. ‘සභාවෙන් ද’ යනු ස්වභාවික වචනයෙනි.

ယော အက္ကောသန္တော’တိ ယော ပရံ အက္ကောသန္တော.

‘යමෙක් ආක්‍රෝශ කරයිද’ යනු යමෙක් අනුන්ට ආක්‍රෝශ (බැන වැදීම්) කරයිද යන්නයි.

ကိရိယာယေဝ ကတာ’တိ ဒေါသဝန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ကိရိယာယယေဝ ကရဏေနယေဝ မောဃပုရိသဝစနကတာ’တိ.

‘ක්‍රියාවෙන්ම කරන ලදී’ යන්නෙන් දොස් සහිත පුද්ගලයාගේ ක්‍රියාවෙන්ම (වැරදි ක්‍රියාව නිසාම) ඔහුට ‘මෝඝ පුරුෂයා’ (හිස් මිනිසා) යන වචනය කියන ලදී.

သဝဏေန…ပေ… ဇိဂုစ္ဆတီတိ ဘဂဝတော ဘဂဝန္တဿ သဝဏေန သာသနသဝဏေန.

‘ඇසීමෙන්... පෙ... පිළිකුල් කරයි’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමෙනි (ශාසන ශ්‍රවණයෙනි).

ဩတ္တပ္ပတီ’တိ ဇိဂုစ္ဆတိ.

‘තැති ගනී’ යනු පිළිකුල් කරයි.

ဘိယျောဒဿနေနာတိ ဘဂဝတော ဒဿနေန ဩတ္တပ္ပတိ ဇိဂုစ္ဆတိ.

‘නැවත දැකීමෙන්’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමෙන් තැති ගනී, පිළිකුල් කරයි (තමා කෙරෙහි ලැජ්ජා වෙයි).

မောဃပုရိသဝစနပဉှော စတုထော.

මෝඝපුරුෂ වචන ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

‘‘အစေတနံ ဗြာဟ္မဏ အဿုဏန္တံဇာနံ အဇာနန္တမိမံ ပလာသံ,အာရဒ္ဓဝီရိယော ဓုဝမပ္ပမတ္တောသုခသေယျံ ပုစ္ဆသိ ကိဿဟေတု’’တိ;

‘පින්වත් බ්‍රාහ්මණය, කිසිදු චේතනාවක් නැති, අසන්නේ නැති, දැනගන්නා වූ හෝ නොදන්නා වූ මේ පලාස ගසින්, ඔබ කෙරෙහි වීර්යය වඩා නිරන්තරයෙන් අප්‍රමාදව ‘සුවසේ සැතපුණෙහිද’ කියා කුමන කරුණක් නිසා අසන්නෙහිද?’

ဣဒံ စတုက္ကနိပါတ္ဉာဂတံ ပလာသဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ.

මෙය චතුක්ක නිපාතයෙහි ඇතුළත් පලාස ජාතකය උපලක්ෂණය කොට කියන ලදී.

ဣတိ ဖဒန ရုက္ခေ’ပိ တာဝဒေ’တိ မိလိဒေ အာဂတံ. ဇာတကေ ပန

මෙසේ 'ඵදන වෘක්ෂයෙහි පවා එකෙණෙහිම...' යනු මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි සඳහන් වේ. ජාතකයෙහි වනාහි

‘‘ဣတိ ဖဒနရုက္ခေပိ ဒေဝတာ အဇ္ဈဘာသတ,မယှမ္ပိ ဝစနံ အထိ ဘာရဒွါဇ သုဏောဟိ မေ’’တိ;

‘‘මෙසේ ඵදන වෘක්ෂයෙහි දේවතාවා ද මෙසේ කීවාය: 'භාරද්වාජයෙනි, මාගේ ද වචනයක් ඇත, එය මගෙන් අසනු මැනවි'’’ යනුවෙන් (සඳහන් වේ).

အာဂတံ ဣဒဉ္စ တေရသနိပါတေ အာဂတံ ဖဒနဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ.

පැමිණි මෙම පාඨය ද තේරස නිපාතයෙහි එන ඵදන ජාතකය උපලක්ෂණය කොට කියන ලදී.

ရုက္ခာစေတနပဉှော ပဉ္စမော.

වෘක්ෂයන්ගේ අචේතනිකභාවය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

နဝန္နံ မဟာရာဇ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီနန္တိ အဋ္ဌရူပါဝစရသမာပတ္တိဧကနိရောဓသမာပတ္တိဝသေန နဝန္နံ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တီနံ. နိဗ္ဗာနသုတ္တကထာယမ္ပန ဖလသမာပတ္တိသမတ္တာယ ပရိနိဗ္ဗာနသမတ္တာယ တေသံ ဒွိန္နံ ဒါယကာနံ အနုဿရဏေ သမတ္တာယာတိ တီဟိ ကာရဏေဟိဒွေ ပိဏ္ဍပါတာ သမဖလာ ဝုတ္တာ.

‘‘මහාරාජයෙනි, අනුපූර්ව විහාර සමාපත්ති නවයෙහි’’ යනු, අටක් වූ රූපාවචර (සහ අරූපාවචර) සමාපත්ති සහ එක් නිරෝධ සමාපත්තියක් වශයෙන් වන නවවිධ අනුපූර්ව විහාර සමාපත්තීන් පිළිබඳවයි. නිබ්බාන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි වනාහි, ඵල සමාපත්ති සමෘද්ධියෙන් ද, පරිනිර්වාණ සමෘද්ධියෙන් ද, එම දායකයන් දෙදෙනා සිහිපත් කිරීමේ සමෘද්ධියෙන් ද යන කරුණු තුන නිසා පිණ්ඩපාත දාන ද්විත්වය සමාන ඵල ඇත්තේ යැයි කියන ලදී.

ဒွိပိဏ္ဍပါတသမဖလပဉှော ဆဋ္ဌော.

පිණ්ඩපාත ද්විත්වයෙහි සමාන ඵල ඇති බව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සවැන්නයි.

ပူဇေထ နံ ပူဇနီယဿ ဓာတုံ ဧဝံ ကိရ ဘော သဂ္ဂမိတော ဂမိဿထာတိ ဣဒံအနေကဝဏ္ဏဝိမာနေ ဝုတ္တံ.

‘‘පිදිය යුත්තා වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ ධාතුව පුදන්න, පින්වත්නි, මෙසේ කිරීමෙන් තොප මෙයින් සුගතියට (ස්වර්ගයට) යන්නහුය’’ යන්න අනේකවර්ණ විමාන කථාවෙහි කියන ලදී.

ဗုဒ္ဓပူဇာပဉှော သတ္တမော.

බුද්ධ පූජාව පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සත්වැන්නයි.

အနိမိတ္တကတသဒိသာ’တိ အသလ္လက္ခနကတသဒိသာ.

‘‘අනිමිත්තකෘත සදෘශ’’ යනු මනාව ලකුණු නොකොට (නොවිමසා) කරන ලද්දක් හා සමාන වේ.

အပါသနပပဋိကပဉှော အဋ္ဌမော.

පාෂාණ පපටිකා (ගල් පතුර) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ခီဏာသဝပဉှော နဝမော.

ඛීණාසව (රහතන් වහන්සේ) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

ဥဗ္ဗိလာဝိတပဉှော ဒသမော.

උබ්බිලාවිත (ප්‍රමෝදයට පත්වීම) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

မာမကော’တိ မမ သန္တကော မမ သာဝကော.

‘‘මාමක’’ යනු මට අයත් වූ, මාගේ ශ්‍රාවක වූ යන්නයි.

ကာရဏာ’တိ ပီဠနာ.

‘‘කාරණා’’ යනු පීඩාවයි.

သန္နတိဝိကောပနန္တိ နာမရူပသန္တတိဝိနာသနံ ဓမ္မော ဟိ မဟာရာဇအဟိံသာလက္ခဏော’တိ သကလော ဟိ သဘာဝဝစနဓမ္မော အဟိံသာဝစနလက္ခဏော. ဥဒ္ဓတံ မဟာရာဇ စိတ္တံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယောဂါဝစရေဟိ ဥဒ္ဓတံ စိတ္တံ ပဿဒ္ဓိသမာဓိဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တီ ပဂ္ဂဟဒဏ္ဍသဒိသေဟိ ဓမ္မဝိစယဝီရိယပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်္ဂေဟိ ပဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ. သတိ ပန သဗ္ဗထ လီနုဒ္ဓစ္စေသုဣစ္ဆိတဗ္ဗာ? ‘‘သတိံ ခဝါဟံ ဘိက္ခဝေသဗ္ဗထိကံ ဝဒါမီ’’တိ ဝစနတော.

‘‘සන්තති විකෝපනය’’ යනු නාමරූප සන්තතිය විනාශ කිරීමයි. ‘‘මහාරාජයෙනි, ධර්මය වනාහි අවිහිංසා ලක්ෂණ කොට ඇත්තේය’’ යනු සියලු ස්වභාව ධර්මය සහ වචන ධර්මය අවිහිංසා ලක්ෂණ කොට ඇති බැවිනි. ‘‘මහාරාජයෙනි, උද්ධච්ච වූ සිත නිග්‍රහ කටයුතුය’’ යනු යෝගාවචරයන් විසින් උද්ධච්ච වූ සිත පස්සද්ධි, සමාධි, උපේක්ඛා යන සම්බොජ්ඣංගයන්ගෙන් මැඩපැවැත්විය යුතුය. ‘‘ප්‍රග්‍රහණය කටයුතුය’’ යනු ප්‍රග්‍රහ දණ්ඩක් (කෙවිටක්) බඳු වූ ධම්මවිචය, වීරිය, පීති යන සම්බොජ්ඣංගයන්ගෙන් ප්‍රග්‍රහණය (ඔසවා තැබීම) කටයුතුය. හැකිළී ගිය හා උදම් වූ (ලීන සහ උද්ධච්ච) හැම තැනකදීම සතිය (සිහිය) කැමති විය යුතුය. මක්නිසාද යත්, ‘‘මහණෙනි, මම සතිය සියලු තන්හි ප්‍රයෝජනවත් යැයි කියමි’’ යන වචනය හෙයිනි.

သယင်္ကတေနသောဃာတီယတီတိ သော စောရော အတ္တနာ ကတေန ဒုစ္စရိတကမ္မေနကတ္တုဘုတေန ပရိဃာတီယတိ.

‘‘තමන් විසින් කරන ලද්දෙන් ඔහු නැසෙයි’’ යනු ඒ සොරා තමන් විසින් කරන ලද, කර්තෘත්වයෙන් යුත් දුශ්චරිත කර්මය හේතුවෙන් විනාශයට පත්වෙයි.

အပိ စ ဓမ္မာနုသထိ အနုသာသီယတီတိ ဧကံသေန ဘဂဝတော အနုသိဋ္ဌိ ပဏ္ဍိတဇနေ အပရာဓိကမနုဿေ အနုသာသယတိ ဓမ္မေန အနုဝဒါပေတိ.’ နိဂ္ဂဟေ နိဂ္ဂဟာရဟန္တိဝစနတော ဝဒတော ဘဂဝတော ဒေါသော နထိတိ အဓိပ္ပာယော’နိဂ္ဂဟေ နိဂ္ဂဟာရဟန္တိ’ ဣဒဉ္စ ဓမ္မေန နိဂဟနံ သဓာယ ဝုတ္တံ, န ပီဠနကမ္မံ သဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣဒံ ထေရေန ဝတ္တဗ္ဗံ ကသ္မာ နဝုတ္တန္တိ စေ ရညော ရုစိယာ အနနုကူလတ္တာ. ထေရော ဟိ ယထာ ရာဇာ ကင်္ခံ ဝိနယိဝါ ဓမ္မသဘာဝံ ဇာနာတိ တထာ ပဉှံ ဗျာကရောတီတိ. ဘဂဝတာ သင်္ခေပဝိထာရဒေသိတနယေန တထာ တထာ ဟိ ပဉှံ ပကာသေတိ. ဧသ ယထာ ယထာဿ သဒ္ဓမ္မတေဇဝိဟတဝိလယနခဏေန မိလိဒရာဇဟဒယေ ဝိမတိ ပယာတီတိ.

තවද ‘‘ධර්මානුශාසනයෙන් අනුශාසනා කරනු ලැබේ’’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පණ්ඩිත ජනයන් විසින් අපරාධකාරී මිනිසුන්ට අනුශාසනා කරවයි, ධර්මයෙන් ඔවා දෙවයි. ‘‘නිග්‍රහ කටයුත්තා නිග්‍රහ කරනු ලැබීමට සුදුසුය’’ යන වචනයෙන්, වදාරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දෝෂයක් නැත යන අදහසයි. ‘‘නිග්‍රහයට සුදුස්සා නිග්‍රහ කටයුතුය’’ යන්න ධර්මානුකූලව නිග්‍රහ කිරීම උපලක්ෂණය කොට කියන ලද්දකි, පීඩා කිරීමේ ක්‍රියාව උපලක්ෂණය කොට කියන ලද්දක් නොවේ. මෙය තෙරුන් වහන්සේ විසින් කිව යුත්තක් වුවද, කුමක් හෙයින් නොකියන ලද්දේ ද යත්, රජුගේ රුචියට අනුකූල නොවන බැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි රජු සැකය දුරු කොට ධර්ම ස්වභාවය දැනගන්නා පරිදි ප්‍රශ්නය විසඳූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංක්ෂේපයෙන් හා විස්තරයෙන් දෙසූ ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ අයුරින් ප්‍රශ්නය ප්‍රකාශ කරති. මෙසේ යම් යම් අයුරින් සද්ධර්ම තේජසින් පහර වැදී විනාශ වන කෙණෙහි මිලින්ද රජුගේ හදවතෙහි සැකය දුරු වේද, (එසේ විසඳූහ).

နိဂ္ဂဟပဉှော ဧကာဒသမော.

නිග්‍රහ ප්‍රශ්නය එකොළොස්වැන්නයි.

ပဏာမေသီတိ ပဗ္ဗာဇေသိ.

‘‘පණාමේසි’’ යනු පැවිදි බවින් පහ කළේය (නෙරපුවේය) යන්නයි.

အပ္ပတိဝတ္တိတော’တိ အပ္ပဟီဏော.

‘‘අප්පටිවත්තිත’’ යනු ප්‍රහීණ නොකරන ලද යන්නයි.

နိစ္ဆုဟတီတိ နီဟရတိ.

‘‘නිච්ඡුහති’’ යනු බැහැර කරයි යන්නයි.

ထလံ ဥဿာဒေတီ’တိ ထလဋ္ဌာနေ ရာသိံ ကရောတိ.

‘‘ගොඩබිමෙහි ගොඩගසයි’’ යනු ගොඩබිමෙහි රැස් කරයි යන්නයි.

ပရိလီယတီ’တိ ပဋိလီယိတုံ အရဟတိ

‘‘පරිලීයති’’ යනු පසුබැසීමට (සැඟවීමට) සුදුසු වෙයි.

ပဏာမီယတီ’တိ ပဏမေတုံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုံ ဝါ အရဟတိ.

‘‘පණාමීයති’’ යනු බැහැර කිරීමට හෝ නෙරපා හැරීමට (පැවිදි බවින් පහ කිරීමට) සුදුසු වෙයි.

ပဏာမနပဉှော ဒွါဒသမော.

පණාමන (නෙරපා හැරීම) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දොළොස්වැන්නයි.

ဒွါဒသပဉှဝန္တတတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දොළසකින් යුත් තුන්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ကမ္မာဓိဂ္ဂဟိတဿာတိ အဘိဘဝနီယမာနဿ.

‘‘කර්මාධිගෘහිත වූ’’ යනු (කර්මය විසින්) අභිභවනය කරනු ලබන්නා වූ යන්නයි.

မောဂ္ဂလ္လာန နိဗ္ဗာနပဉှော ပဌမော.

මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

အထရသော’တိ ဖလံ ကထိတံ.

‘‘අර්ථ රසය’’ යන්නෙන් (ධර්මයේ) ඵලය කියන ලදී.

ဓမ္မရသော’တိ ဟေတု.

‘‘ධර්ම රසය’’ යනු හේතුවයි.

ဝိမုတ္တိရသော’တိ နိဗ္ဗာနံ.

‘‘විමුක්ති රසය’’ යනු නිර්වාණයයි.

အညံ အာရာဓေတီတိ သမတ္တကာရီ ပရိပုဏ္ဏကာရီ အညံ အရဟတ္တဖလံ အာရာဓေတိ, အတ္တနော သန္တာနေ နိပ္ဖာဒေတိ.

‘‘අන්‍ය වූ (ඵලයක්) ආරාධනය කරයි’’ යනු සමර්ථ ක්‍රියාවන් කරන්නා වූ, පරිපූර්ණ ක්‍රියාවන් කරන්නා වූ තැනැත්තා අන්‍ය වූ අර්හත් ඵලය ළඟා කරගනියි, තමාගේ සන්තානයෙහි උපදවා ගනියි.

သဝရပုရံ အနုဂတ’န္တိ မနုဿဇာနပဒပုရံ အနုပ္ပတ္တံ.

‘‘ශවර පුරයට අනුගත වූ’’ යනු මිනිස් ජනපද නගරයට පැමිණි යන්නයි.

ပါတိမောက္ခပိဟိတပဉှော ဒုတိယော.

ප්‍රාතිමෝක්ෂය වැසී යාම (පිහිත වීම) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ဥစ္ဆိဇ္ဇတီ’တိ ယံ ယေန ကာရဏေန ဘိက္ခုဘာဝေါ ဥစ္ဆိဇ္ဇတိ.

‘‘උච්ඡේදයට පත් වෙයි’’ යනු යම් කරුණකින් භික්ෂුභාවය නැතිවී යයිද, එයයි.

ဥဘတော ပက္ခေ’တိ မာတုပိတုပက္ခသင်္ခါတေ ဥဘတောပက္ခေ.

‘‘දෙපාර්ශවය’’ යනු මව්පිය දෙපාර්ශවය වශයෙන් හැඳින්වෙන උභය පාර්ශවයයි.

မနုဿန္တရေနာ’တိ မနုဿသာနတ္တေန. ဆန္နဉှိ နာနတ္တံ အတိဝိယ နာနတ္တံ ဟောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ ဝေဒသထေ-

‘‘මනුෂ්‍ය අන්තරයෙන්’’ යනු මිනිසුන්ගේ වෙනස්කමයි. සදෙනෙකුගේ වෙනස්කම වනාහි ඉතා විශාල වෙනසකි. මෙය වේද ශාස්ත්‍රයෙහි මෙසේ කියන ලදී -

‘‘ဝါဇီ ဝါ မရဏလောဟာနံ ကဋ္ဌပါသာဏဝါသသံ,နာရီပုရိသဂေါယာနံ အန္တရံ ဗဟုတန္တရန္တိ’’;

‘‘අශ්වයන්ගේ ද, ඇතුන් හා ලෝහයන්ගේ ද, ලී, ගල් හා වස්ත්‍රවල ද, ස්ත්‍රී, පුරුෂයන්ගේ හා ගවයන්ගේ ද වෙනස ඉතා මහත් වූ වෙනසකි’’ යනුවෙනි.

မုသာဝါဒတရပဉှော တတိယော.

මුසාවාදය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

နိမေသန္တရမ္ပတိ စက္ခုနိမ္မိသနက္ခဏမ္ပိ.

නිමේෂාන්තරයක් යනු ඇසිපිය හෙළන මොහොතක් පවා වේ.

ဝါဏိဇော ဟထိနာဂေါ စ သာကဋိကော နိယာမကောဟိသက္ကော ဥတ္တရသေတု ဘိက္ခု စေဝ ဗောဓိသတ္တော,ဥတ္တရသေတု ပဋိပန္နကော ပုဂ္ဂလော;

ဧတေ အနာဂတံ အဋ္ဌ ဇနာ ဝိလောကိယာ;

ဝိက္ကယာနာဂတမဂ္ဂေါ တိထံ တီရမာယုထိရံအနာဂတံ ကုလမ္ပိ စ အဋ္ဌဋ္ဌာနာ ဝိလောကိယာ’တိ;

වෙළෙන්දා ද, ඇත්රාජයා ද, කරත්තකරුවා ද, නැවියා ද, වෛද්‍යවරයා ද, පාලමෙන් එතෙර වන්නා ද, භික්ෂුව ද, බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද යන මොහු අනාගතය දෙස බලන්නා වූ පුද්ගලයන් අටදෙනා වෙති. විකිණීම ද, අනාගත මාර්ගය ද, තොටුපළ ද, වෙරළ ද, ආයුෂය ද, ස්ථාවරත්වය ද, අනාගතය ද, කුලය ද යන මේ කරුණු අට, ස්ථාන අටක දී අනාගතය දෙස බැලීමක් ලෙස දැකිය යුතුය.

ကုလဝိလောကနပဉှော စတုထော.

කුල විලෝකන ප්‍රශ්නය සිව්වැන්නයි.

ယထာဓမ္မော ကာရေတဗ္ဗောတိအာပတ္တိဓမ္မော ဝိနယေ တိဋ္ဌတိ. ယထာ တိဋ္ဌတိ, တထာ သော ဘိက္ခု သံဃေန ကာရေတဗ္ဗော, တထာ ဗောဓေတဗ္ဗော.

'ධර්මානුකූලව කටයුතු කළ යුතුය' යන්නෙන් විනයෙහි දක්වා ඇති ඇවැත් පිළිබඳ ධර්මතාවය අදහස් කෙරේ. එය යම් සේ පවතී ද, එලෙසම ඒ භික්ෂුව ලවා සංඝයා වහන්සේ විසින් කටයුතු කරවිය යුතුය, එලෙසම ඔහුට අවබෝධ කරවිය යුතුය.

အတ္တနိပါတနပဉှော ပဉ္စမော.

ආත්මනිපාතන (තමා විනාශ කරගැනීම පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය පස්වැන්නයි.

နေတေ မဟာရာဇ ဂုဏာ ပုဂ္ဂလဿာတိ ပုဂ္ဂလဿ ဧတေ ဂုဏာ ဧကာဒသာဒိသင်္ခါ န ဟောန္တိ. မေတ္တာ ဘာဝနာယ ဧဝ ဧတေ ဂုဏာ. မေတ္တာဝိဟာရိ ပုဂ္ဂလဿ သံဝိဇ္ဇန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

'මහාරාජයෙනි, මේවා පුද්ගලයාගේ ගුණ නොවේ' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එකොළොසක් පමණ වූ මේ ගුණාංග පුද්ගලයාට (සහජයෙන්) අයත් නොවන බවයි. මේ ගුණ පවතින්නේ මෛත්‍රී භාවනාව තුළමය. මෙත් වඩමින් වෙසෙන පුද්ගලයා තුළ මේ ගුණ පවතී යන්න මෙහි අදහසයි.

ယဿာတိ ယဿ ဂုဏဿ ဟေတု.

'යමකුට' යනු යම් ගුණයක් හේතුවෙන් යන්නයි.

အန္တရဓာနမူလန္နိတိ ပကတိသရီရဿ အန္တရဓာန-ဒိဗ္ဗဘေသဇ္ဇရုက္ခမူလံ.

'අතුරුදන් වීමේ මූලය' යනු සාමාන්‍ය ශරීරය අතුරුදන් කරන්නා වූ දිව්‍යමය ඖෂධීය වෘක්ෂ මූලයයි.

အန္တရဓာနဿာ’တိ အန္တရဓာနကရဏဿ.

'අතුරුදන් වීම පිළිබඳව' යනු අතුරුදන් කිරීමේ ක්‍රියාව සම්බන්ධයෙනි.

ယန္တိ ယေန ဂုဏေန.

'යම්' යනු යම් ගුණයක් හේතුවෙනි.

မေတ္တံ သမာပန္တော’တိ အပ္ပဏာပ္ပတ္တံ မေတ္တံ သမာပန္နော.

'මෙත් සමවතට සමන්විත වූයේ' යනු අර්පණාවට පැමිණි මෛත්‍රී සමාපත්තියට සම වැදුණේ යන්නයි.

မေတ္တာဘာဝနာ ဟိတာနမ္ပိ အဟိတာနမ္ပီတိ ဟိတရဟိတာနမ္ပိ သတ္တေသု ဖရဏကမေတ္တာဘာဝနာ သဗ္ဗကုသလဂုဏာဝဟာ သဗ္ဗနိရဝဇ္ဇဂုဏာနိသံသာ’ဝ ဟောတိ.

'හිතවතුන් කෙරෙහි ද අහිතවතුන් කෙරෙහි ද මෛත්‍රී භාවනාව පැතිරවීම' යනු හිතවත් වූ ද අහිතවත් වූ ද සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවනු ලබන මෛත්‍රී භාවනාව සියලු කුසල ගුණ ළඟා කර දෙන්නක් මෙන්ම සියලු නිවැරදි ගුණාංගයන්හි ආනිශංස ගෙන දෙන්නක්ම වේ.

သဗ္ဗေသန္တိ သဗ္ဗေသု ဝိညာဏဗဒ္ဓေသု သတ္တေသု မဟာနိသံသာ မေတ္တာဘာဝနာ သမဖရဏဝသေန ပဏ္ဍိတေဟိ သံဝိဟဇိတဗ္ဗာ.

'සියලු දෙනාගේ' යනු විඥානය සහිත වූ සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මහා ආනිශංස ගෙන දෙන මෛත්‍රී භාවනාව, සම මෙත් පැතිරවීමේ ක්‍රමයෙන් නුවණැත්තන් විසින් ප්‍රගුණ කළ යුතු බවයි.

သုဝဏ္ဏသာမမေတ္တာဝိဟာရပဉှော ဆဋ္ဌော.

සුවණ්ණසාමයන්ගේ මෛත්‍රී විහාරය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවැන්නයි.

နဋ္ဌာယိကော’တိ နဋ္ဌဓနော.

'නට්ඨායික' යනු ධනය විනාශ වූ තැනැත්තායි.

ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သိဂါလော အဟောသိ ခတ္တိယဓမ္မော, သော ယာဝတာ ဇမ္ဗုဒီပေ ပဒေသရာဇာနော တေ သဗ္ဗေ အနုယုတ္တေ အကာသိ. တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဝိဓုရော နာမ ပဏ္ဍိတော အဟောသီတိ ဣဒံ ဒုကနိပါတေ သဗ္ဗဒါဌဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ.

යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ ක්ෂත්‍රිය ගුණැති සිවලෙකු වූයේ ද, හෙතෙම මුළු දඹදිව ප්‍රාදේශීය රජවරුන් සියල්ලන්ම තමාට අවනත කරගත්තේය. එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විධුර නම් පණ්ඩිතයාව සිටියහ. මෙය දුක නිපාතයේ එන සබ්බදාඨ ජාතකය ඇසුරෙන් දේශනා කරන ලද්දකි.

ယထာ ပဏိဟိတန္တိ ယထာ ဣစ္ဆိတံ, ယထာ ဌပိတံ ဝါ.

'යථා පණිහිතං' යනු කැමති වූ පරිද්දෙන් හෝ තබන ලද පරිද්දෙන් යන්නයි.

ဗောဓိသတ္တာဓိကသမပဉှော သတ္တမော.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ විශිෂ්ටත්වය හා සමානත්වය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හත්වැන්නයි.

သပက္ခော’တိ သပရိဝါရော.

'සපක්ඛ' යනු පිරිවර සහිත වූ යන්නයි.

မိတ္တသမ. နော’တိ အတ္တနာ သဟဇာတ-သဟဇနာဓိကေဟိ မိတ္တေဟိ သမန္နာဂတော.

'මිත්තසම' යනු තමා හා සමානව උපන් හෝ තමාට වඩා උසස් ගුණැති මිතුරන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

အာယူဟကော’တိ ဓနပုညာနံ အာယူဟကော.

'ආයූහක' යනු ධනය හා පින් රැස් කරන්නා යන්නයි.

သင်္ဂါဟကော’တိ စတုဟိ ဒါနာဒိသင်္ဂဟဝထူဟိ စတုဟိ ဇနသင်္ဂါဟကေဟိ သင်္ဂါဟကော.

'සංගාහක' යනු දානාදී වූ සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ජනයා තමා වෙත ළං කරගන්නා වූ තැනැත්තායි.

သခိလော’တိ မဓုကဝစနော ဟဒယင်္ဂမကဏ္ဏသုခမဋ္ဌဝစနော.

'සඛිල' යනු මෘදු වචන කතා කරන, හදවතට ද කනට ද සුවදායක වූ සුමුදු වචන ඇත්තායි.

ဟိတေသီ ဥပနိဿိတာနန္တိ သတ္တာန နိဿာယ ဝသန္တာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဓနယသပညာသင်္ခါတဟိတဂဝေသနသီလော.

'උපනිස්සිතානං හිතේසී' යනු තමා ඇසුරු කරගෙන වසන සත්ත්වයන්ට ධනය, යසස හා ප්‍රඥාව නැමැති යහපත සලසා දීමට වෙහෙසෙන සුළු බවයි.

ဓနဝါ’တိ ထာဝရဇင်္ဂမသံဟာရိမအင်္ဂသမအနုဂါမိဓနသင်္တေဟိ ပဉ္စဓနေဟိ ဓနဝါ.

'ධනවන්ත' යනු ස්ථාවර, ජංගම, පරිභෝජනය කළ හැකි, ශරීරාංග වැනි වූ සහ මරණින් මතු ලුහුබඳින (අනුගාමික) යන පස්වැදෑරුම් ධනයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි.

အမရာဒေဝိနိမန္တနပဉှော အဋ္ဌမော.

අමරාදේවී නිමන්ත්‍රණ ප්‍රශ්නය අටවැන්නයි.

ဩပတန္တီတိ ဥပဂစ္ဆန္တိ.

'ඕපතන්ති' යනු ළඟාවෙති (පැමිණෙති) යන්නයි.

အရဟန္တသဘာယနပဉှော နဝမော.

රහතන් වහන්සේලාගේ බිය නොවීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය නවවැන්නයි.

ဩကဿာ’တိ အာကဍ္ဎိဝါ ပါဂုပမေယျကဿ. (?)

'ඕකස්ස' යනු ඇදගෙන (ආකර්ෂණය කරගෙන) යන්නයි.

သကျောပမာဟရဏပဉှော ဒသမော.

ශාක්‍ය උපමා හරණ ප්‍රශ්නය දසවැන්නයි.

ဒသပဉှပဋိမဏ္ဍိတစတုထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දසයකින් අලංකාර වූ සිව්වන වර්ගයේ විස්තරය නිමවා ඇත.

ဒွေ အထဝသေ’တိ ဒွေ အာနိသံသေ.

'ද්වේ අත්ථවසේ' යනු ආනිශංස දෙකක් යන්නයි.

ဗျတ္တသင်္ကေတာ’တိ ပါကဋသင်္ကေတာ သုလဘဒဿနံ ဒဿနကာမာနန္တိ သီလဝန္တာနံ ဒဿနကာမာနံ ဥပါသကောပါသိကာနံ သုလဘဒဿနံ သုခေန လဘိတဗ္ဗံ သီလဝန္တဒဿနံ ဘဝိဿတိ.

'බ්‍යත්ත සංකේත' යනු ප්‍රකට වූ සංඥාවන්ය. 'දැකීමට කැමති අයට පහසුවෙන් දැකගත හැකි වීම' යනු සිල්වතුන් දැකීමට කැමති උපාසක උපාසිකාවන්ට පහසුවෙන්ම සිල්වතුන් දැකීමට ලැබීමයි.

အနိကေတပဉှော ပဌမော.

අනිකේත (නිවාස නොමැති බව පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය පළමුවැන්නයි.

ဝန္တဿ…ပေ… အာတုရဿာ’တိ ဝန္တဿ ဝေဇ္ဇေန ဝမာပေတဗ္ဗဿ.

'වමනය කළහුගේ... පේ... රෝගියාගේ' යනු වෛද්‍යවරයා විසින් වමනය කරවනු ලැබූ තැනැත්තාගේ යන්නයි.

ဝိရိတ္တဿ အဓောဝိရစိတဿ.

'විරේචනය වූහුගේ' යනු පහළින් බඩ විරේක කරනු ලැබූ තැනැත්තාගේ යන්නයි.

အနုဝါသိတဿ ပဿာဝမဂ္ဂကတ္တဗ္ဗဿအနုဝါသကမ္မဿ, အာတုရဿ ဂိလာနပုဂ္ဂလဿ.

'අනුවාසනය කරනු ලැබූ තැනැත්තාගේ' යනු මුත්‍ර මාර්ගයෙන් කරනු ලබන වස්ති කර්මය කළ තැනැත්තාගේ යන්නයි; 'ආතුරයා' යනු ගිලන් වූ පුද්ගලයායි.

ဥဒရသံယတပဉှော ဒုတိယော.

උදර සංයත (ආහාර පාලනය පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය දෙවැන්නයි.

ဗာဟိရာနံ အာဂမာနန္တိ’တိ ပိဋကတ္တယတော ဗာဟိရာနံ.

'බාහිර ආගමයන්ගේ' යනු ත්‍රිපිටකයෙන් බාහිර වූ ශාස්ත්‍රයන්ගේ යන්නයි.

အနုတ္တရဘီသက္ကပဉှော တတိယော.

අනුත්තර භිෂක් (උත්තම වෛද්‍යවරයා පිළිබඳ) ප්‍රශ්නය තුන්වැන්නයි.

မဂ္ဂိယန္တိ ဂဝေသိတဗ္ဗံ.

'මග්ගියන්ති' යනු සෙවිය යුත්තක්මය.

တဿပကတန္တိ တေနအပရစက္ကဝတ္တိနာ ပကတံ.

'තස්සපකතං' යනු ඒ අනෙක් සක්විති රජු විසින් කරන ලද්දකි.

ယောနိယာ ဇနယိဝါ’တိ အတ္တနော ပဿာစမဂ္ဂဒွါရေန ဇနေဝါ.

'යෝනියා ජනයිත්වා' යනු තමන්ගේ මුත්‍ර මාර්ගයේ ද්වාරයෙන් බිහි කිරීමයි.

အနုပ္ပန္နမဂ္ဂုပ္ပာဒနပဉှော စတုထော.

නූපන් මාර්ගය උපදවා ගැනීම පිළිබඳ හතරවන ප්‍රශ්නයයි.

ဝါဇပေယျန္တိ သပ္ပိအာဒိဝထုသင်္ခါတံ ဝါဇံ ပိဝန္တိ ဧထာတိ ဝါဇပေယျော, တံ ရာဂဝသေန ဝိသညိနာ’တိ ရာဂဗလေန ပကတိသ္ဉာရဟိတေန လောမသကဿပဗောဓိသတ္တေန.

'වාජපෙය්‍යං' යනු ගිතෙල් ආදී වස්තූන් ලෙස හැඳින්වෙන 'වාජ' පානය කරනු ලබන යාගයකි; එහෙයින් එය වාජපෙය්‍ය නම් වේ. 'තං රාගවසෙන විසඤ්ඤිනා' යනු රාගයේ බලයෙන් සාමාන්‍ය සිහියෙන් තොර වූ ලෝමසකස්සප බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විසිනි.

ရတ္တော ရာဂဝသေနာ’တိ ပုတ္တာဒိသု ရတ္တော ပုတ္တာဒီနံ မင်္ဂလထာယ ရာဂဗလေန ပါဏံ ဟန္တိ. ဘဝတီ ဟ-

'රත්තෝ රාගවසෙන' යනු දරුවන් ආදීන් කෙරෙහි ඇලුම් කරන්නා, ඔවුන්ගේ යහපත උදෙසා රාගයේ බලයෙන් ප්‍රාණඝාතය කරයි. මෙසේ සිදුවේ -

‘‘ရတ္တော ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ မာနီ လုဒ္ဓေါ တထာ’လသော,ရာဇာ စ ဃာတကာ အဋ္ဌ နာဂသေနေန ဒေသိတာ;

’’

"ඇලුම් කළ තැනැත්තා, ද්වේෂ කළ තැනැත්තා, මුළා වූ තැනැත්තා, මානය ඇත්තා, ලෝභී වූ තැනැත්තා, අලසයා, රජු සහ ඝාතකයා යන මේ අටදෙනා නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදහ."

ဩနမေယျာ’တိ ပါဏံ ဃာတေယျ.

'ඔනමෙය්‍ය' යනු ප්‍රාණඝාතය කරන්නේය යන්නයි.

သသမုဒ္ဒပရိယာယန္တိ သသမုဒ္ဒပရိက္ခေပံ.

'සසමුද්දපරියායං' යනු මහා සාගරයෙන් වට වූ යන්නයි.

လောမသကဿပပဉှော ပဉ္စမော.

ලෝමසකස්සප ප්‍රශ්නය පස්වන ප්‍රශ්නයයි.

ဇောတိပါလဆဒ္ဒန္တပဉှော ဆဋ္ဌော.

ජෝතිපාල සහ ඡද්දන්ත පිළිබඳ ප්‍රශ්නය හයවන ප්‍රශ්නයයි.

ကဿပဗုဒ္ဓကုဋိကာဩဝဿနပဉှော သတ္တမော.

කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කුටිය වැස්සෙන් තෙමීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නය සත්වන ප්‍රශ්නයයි.

ဗြာဟ္မဏရာဇပဉှော အဋ္ဌမော.

බ්‍රාහ්මණ රජු පිළිබඳ ප්‍රශ්නය අටවන ප්‍රශ්නයයි.

ဂါထာဘိဂီတပဉှော နဝမော.

ගාථාවලින් ගායනා කරන ලද කරුණු පිළිබඳ නවවන ප්‍රශ්නයයි.

နောဓမ္မဒေသနစိတ္တနမနပဉှော ဒသမော.

ධර්ම දේශනා කිරීම සඳහා සිත නොනැමීම පිළිබඳ දසවන ප්‍රශ්නයයි.

ဒသပဉှပဋိမဏ္ဍိတပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ.

ප්‍රශ්න දසයකින් අලංකාර වූ පස්වන වර්ගයේ විස්තරයයි.

ဩနောဇေဝါ’တိ ဥဒကံ ပါတေဝါ

'ඔනොජෙත්වා' යනු පැන් වත්කොට යන්නයි.

နမ္ဉာစရိယောအထိပဉှော ပဌမော.

'මට ගුරුවරයෙක් නැත' යන ප්‍රශ්නය පළමුවන ප්‍රශ්නයයි.

သမုပါဒိကာ’တိ သာမံ ဥဒ္ဓံပထဝိံ ပဝတ္တီ’တိ သမုပါဒိကာ. ဥဒကဿ ဥပရိ သမဂမနံ နိဗ္ဗတ္တီတိ အထော.

'සමුපාදිකා' යනු තමා විසින්ම පොළොව මතුපිටින් උඩට නැගී හැසිරීමයි. ජලයට ඉහළින් මනාව පැමිණීම උපදවයි යන්න එහි අදහසයි.

ဒွိဗုဒ္ဓေါပ္ပဇ္ဇနပဉှော ဒုတိယော.

බුදුවරුන් දෙනමකගේ උපත පිළිබඳ දෙවන ප්‍රශ්නයයි.

မာရဗလနိသူဒနေ ဗုဒ္ဓေ’တိ မာရဗလနိမ္မဒ္ဒနသမထေ ဗုဒ္ဓေ.

'මාරබලනිසූදනේ බුද්ධේ' යනු මාරයාගේ බලය මර්දනය කිරීමට සමත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා කෙරෙහි යන්නයි.

ဧကော မနောပသာဒေါ ဗုဓသရဏဂမနစိတ္တုပ္ပာဒေါ.

'එක් සිත පැහැදීමක්' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යාම සඳහා උපදින සිතයි.

အဉ္ဇလိပဏာမော အဉ္ဇလိပဏမနမတ္တေန ဝဒနာကာရော

'අංජලිපණාමෝ' යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමේ ආකාරයෙන් කෙරෙන නමස්කාරයයි.

ဥဿဟတေ တာရယိတုန္တိ အပါယဒုက္ခဝဓဒုက္ခတော တာရယိတုံ သက္ကောတိ.

'එතෙර කරවන්නට උත්සාහ කරයි' යනු අපාය දුකින් හා වධහිංසා පීඩා ආදී දුක්වලින් ගලවා ගන්නට සමත් වේ යන්නයි.

ဂေါတမီဒိန္နဝထပဉှော တတိယော.

මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය විසින් පූජා කරන ලද වස්ත්‍ර පිළිබඳ තුන්වන ප්‍රශ්නයයි.

အာရာဓကော ဟောတိ ဉာယံ ဓမ္မံ ကုသလန္တိ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသင်္ခါတံ ဉာယံ ကုသလဓမ္မံ အာရာဓကော သမိဇ္ဈနကော ဟောတိ.

'ධර්මය වූ කුසල් නියාව සම්පාදනය කරන්නෙක් වෙයි' යනු මාර්ග, ඵල, නිවන් සංඛ්‍යාත වූ ධර්ම නීතිය නැමැති කුසල් දහම සපුරා ගන්නෙක්, සාක්ෂාත් කරගන්නෙක් වෙයි යන්නයි.

ပဗ္ဗဇ္ဇာနိရထပဉှော စတုထော.

පැවිදි වීමේ නිෂ්ඵලභාවය පිළිබඳ සතරවන ප්‍රශ්නයයි.

ဒုက္ကရကိရိယာနိရထကပဉှော ပဉ္စမော.

දුෂ්කරක්‍රියාවේ නිෂ්ඵලභාවය පිළිබඳ පස්වන ප්‍රශ්නයයි.

ဣဒမေထ ကာရဏန္တိ မနုဿာနံ ဣဒံ နိဋ္ဌာဝစနံ ဧထ အရိယမဂ္ဂအပါပုရဏပဗ္ဗဇနေ ကာရဏံ ဟောတီတိ ယောဇနာ.

'මෙහි මේ කාරණයයි' යනු මනුෂ්‍යයන්ගේ ස්ථිර ප්‍රකාශයක් වන අතර, ආර්ය මාර්ගය විවෘත කරන පැවිද්ද ලැබීමට මෙය හේතුවක් වෙයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

သယန္တိ သာသနဿ အတ္တနာ ဇိနသာသနဝိဗ္ဘန္တံ ပုဂ္ဂလံ ကိံ သောဓေဿတိ?

'තමාම' යනු බුද්ධ ශාසනයෙන් බැහැර වී ගිය පුද්ගලයා තමා විසින්ම කෙසේ නම් පිරිසිදු කරගන්නේද?

နိဗ္ဗိသေသာ’တိသီလာဒိဂုဏဝိသေသရဟိတာ.

'නිබ්බිසේසා' යනු ශීලාදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් තොර වූ යන්නයි.

အကတပုညာ’တိ ပုဗ္ဗဇိနသာသနေသု ပဗ္ဗဇ္ဇာပုညဿ အကရဏေန အကတပုညာ.

'අකතපුඤ්ඤා' යනු පෙර බුදුවරුන්ගේ ශාසනවල පැවිදි වීමේ පින සිදු නොකිරීම නිසා පිනක් නොකළ අය යන්නයි.

အဝေမူဠှာ ဇိနသာသနေ’တိ သီလာဒိဂုဏဝေမူဠှဘာဝံ ပါပုဏိတုံ အသမထာ.

'බුද්ධ ශාසනයෙහි මුළා නොවූවෝ' යනු ශීලාදී ගුණධර්මයන් කෙරෙහි මුළා වූ ස්වභාවයට පත්වීමට නොහැකි වූවෝ යන්නයි.

ဟီနာယဝတ္တနဒေါသပဉှော ဆဋ္ဌော.

හීන ශීලයට හැරී යාමේ දොස් පිළිබඳ හයවන ප්‍රශ්නයයි.

အရဟန္တကာယိကဒုက္ခဝေဒနာပဉှော သတ္တမော.

රහතන් වහන්සේට ඇති වන කායික දුක් වේදනා පිළිබඳ සත්වන ප්‍රශ්නයයි.

ပါရာဇိကအဇ္ဈာနပဉှော အဋ္ဌမော.

පාරාජිකා වීම සහ ධ්‍යාන පිළිබඳ අටවන ප්‍රශ්නයයි.

သံဃသမယံအနုပဝိဋ္ဌတာယာ’တိ သံဃသမယံ ပဝိဋ္ဌဘာဝေန.

'සංඝ සමයට ඇතුළත් වූ බැවින්' යනු සංඝ සමාජයට ඇතුළත් වූ භාවයෙන් යන්නයි.

ပဗ္ဗဇိတဂိဟီဒုဿီလပဉှော နဝမော.

දුස්සීල පැවිද්දා සහ දුස්සීල ගිහියා පිළිබඳ නවවන ප්‍රශ්නයයි.

ဥဒကဇီဝပဉှော ဒသမော.

ජලයෙහි ඇති ජීවය පිළිබඳ දසවන ප්‍රශ්නයයි.

ဒသပဉှဝန္တဆဋ္ဌဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දසයකින් යුත් හයවන වර්ගයේ වර්ණනාව මෙයින් නිමා විය.

မဟာရဇက္ခာ’တိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ မဟန္တာ ရာဂါဒိရဇာ ဧတေသန္တိ မဟာရဇက္ခာ အထ ဝါ အက္ခံ ယေသံ အတ္ထိတိ အက္ခာ. မဟန္တံ ရာဂါဒိရဇံ ဧတေသန္တိ မဟာရာဇာ. မဟာရဇာ စ တေ အက္ခာ စာ တ မဟာရဇက္ခာ. မဟာရဇာ ဧ မဟာရဇက္ခာ’တိပိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဣမသ္မိံ ပစ္ဆိမဝိကပ္ပေ အက္ခသဒ္ဒေါ နိရထော.

‘මහාරජක්ඛා’ යනු ප්‍රඥාමය නේත්‍රයෙහි මහත් වූ රාගාදී කෙලෙස් ධූලි ඇත්තෝ යන්නයි. නැතහොත්, යමෙකුට ඇස් ඇද්ද ඔවුන් ‘අක්ඛා’ නම් වෙති. මහත් වූ රාගාදී කෙලෙස් ධූලි ඇත්තෝ ‘මහාරාජා’ නම් වෙති. ඒ මහාරාජා ද වූවාහු, අක්ඛා ද වූවාහු ‘මහාරජක්ඛා’ නම් වෙති. ‘මහාරජා’ යන්න ‘මහාරජක්ඛා’ යැයි කීම ද වටින්නේමය. මෙම අවසාන විකල්පයේදී ‘අක්ඛ’ ශබ්දය නිෂ්ඵල වේ.

နိပ္ပပဉ္စပဉှော ပဌမော.

පළමුවන නිප්පපංච ප්‍රශ්නයයි.

ဝိသမကောဋ္ဌဿာ’တိ ဝိသမအန္တဿ.

‘විසමකෝට්ඨස්ස’ යනු විෂම වූ අන්ත්‍ර (බඩවැල්) ඇත්තාට යන්නයි.

ဒုဗ္ဗလဂဟဏဿာ’တိ အပ္ပဒုဗ္ဗလန္တရဒေဟိဿ.

‘දුබ්බලගහණස්ස’ යනු මඳක් දුර්වල වූ අභ්‍යන්තර දේහයක් ඇත්තාට යන්නයි.

ဂိဟီအရဟန္တပဉှော ဒုတိယော.

දෙවන ගිහි රහත් ප්‍රශ්නයයි.

မဂ္ဂေါ ပိ တဿမဟိယာ အနညာတော’တိ မဟိယာ မဂ္ဂေါ တဿ အဒ္ဓိကဿ အရဟတော အနညာတော.

‘මග්ගෝ පි තස්සමහියා අනඤ්ඤාතෝ’ යනු පොළොවෙහි මාර්ගය, මඟී වූ ඒ රහතන් වහන්සේ විසින් නොදන්නා ලද්දේය යන්නයි.

အရဟန္တသတိသမ္မောသပဉှော တတိယော.

තුන්වන රහතන් වහන්සේගේ සිහිමුළා වීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

တီဏိနထိပဉှော စတုထော.

හතරවන ‘නැති දේවල් තුන’ පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

နထိဓမ္မန္တိ အဝိဇဟနသဘာဝံ.

‘නත්ථිධම්මං’ යනු නොඅත්හරින ස්වභාවයයි.

အထိဓမ္မန္တိ ဝိဇဟနသဘာဝံ.

‘අත්ථිධම්මං’ යනු අත්හරින ස්වභාවයයි.

အကမ္မဇပဉှော ပဉ္စမော.

පස්වන අකර්මජ ප්‍රශ්නයයි.

ဗီဇဇာတာနီ’တိ ဗီဇဝါသိယော.

‘බීජජාතානි’ යනු බීජයන් කෙරෙහි වසන්නා වූ දෑය.

ကမ္မဇပဉှော ဆဋ္ဌော.

හයවන කර්මජ ප්‍රශ්නයයි.

ယက္ခကုဏပပဉှော သတ္တမော.

හත්වන යක්ෂ කුණප ප්‍රශ්නයයි.

အနာဂတေသုပညတ္တိသိက္ခာပဉှော နဝမော.

නමවන අනාගතයෙහි ශික්ෂාපද පැනවීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

သူရိယတပနပဉှော ဒသမော.

දහවන සූර්ය තාපන ප්‍රශ්නයයි.

ဒသပဉှဝန္တသတ္တမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දසයකින් යුත් හත්වන වර්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

ပုနဒေဝ လတာယ ဗဓိဝါ အဒါသီ’တိ ဣဒံဇာတကေ န ပါကဋံ. ရညော ပရမ္ပရာဂတဝစနံ ဂဟေဝါ ဝုတ္တံ သိယာ. အပိ စ ဗောဓိသတ္တော အတ္တနော သန္တိကံ အာဂတေ ဗဓနာ အမုဉ္စိဝါ အဇ္ဈုပေက္ခိတော ပုနဒေဝ လတာယ ဗဓိဝါ အဒါသိ ဝိယ သညာယ ဝုတ္တံ သိယာ.

‘නැවතත් වැලකින් බැඳ දුන්නේය’ යන්න මේ ජාතකයෙහි ප්‍රකට නැත. එය රජුන්ගේ පරම්පරාගත වචනයක් ගෙන පවසන ලද්දක් විය හැකිය. එසේම බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තමන් වෙත පැමිණි දරුවන් බැමිවලින් නොමුදා, උපේක්ෂාවෙන් බලා සිටීම, නැවතත් වැලකින් බැඳ දුන්නාක් වැනි යන හැඟීමෙන් පවසන ලද්දක් ද විය හැකිය.

ရူဠရူဠဿ ဖရုသာတိဖရုသဿ ဘီမဘီမဿ ဇူဇကဿ ဗြာဟ္မဏဿ သဝဏေ ဝတ္တမာနော.

රුදුරු බවින් රුදුරු වූ, ඉතා රළු වූ, අතිශයින් බියකරු වූ ජූජක බ්‍රාහ්මණයාගේ කන් අසල පවතින...

ဒါရကေဒါရကဒွယေ ဗောဓိသတ္တဿ အဒဿနံ ဂမိတေ သတိ သော ဗောဓိသတ္တော သတဓာ ဝါ သဟဿဓာ ဝါ သောကဝသေန.

දරුවන් දෙදෙනා බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට නොපෙනී යන සේ රැගෙන ගිය කල්හි, ඒ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ශෝකය හේතුවෙන් සිය දහස් වාරයක්...

ဟဒယံ န ဧလိ န ဖလေသိ ဣဒံ သတ္တမံ ဒုက္ကရတော ဒုက္ကရတရံ အဟောသီတိ ယောဇနာ.

‘හෘදය පැළුණේ නැත, බිඳුණේ නැත’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙය සත්වන දුෂ්කරයන්ට වඩා අතිශයින්ම දුෂ්කර ක්‍රියාවක් විය.

ဝေဿန္တရပုတ္တဒါရဒါနပဉှော ပဌမော.

පළමුවන වෙස්සන්තර පුත්‍ර-දාර දාන ප්‍රශ්නයයි.

ဒုက္ကရကာရိပဉှော ဒုတိယော.

දෙවන දුෂ්කරකාරී ප්‍රශ්නයයි.

လောကိယံ ဘန္တေ နာဂသေန လောကုတ္တရေန ဝိညာပိတန္တိ လောကိကံ အထဇာတံ ဝိယ…ပေ…တယာ လောကုတ္တရေန အထဇာတေန ဝိညာပိတံ.

‘ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, ලෞකික දෙය ලෝකෝත්තර දෙයින් වටහා දෙන ලදී’ යනු ලෞකික වූ උපන් අර්ථය මෙන් ...පෙ... ඔබ වහන්සේ විසින් ලෝකෝත්තර වූ, උපන් අර්ථයෙන් වටහා දෙන ලදී යන්නයි.

ပါပဗလပဉှော တတိယော.

තුන්වන පාප බල ප්‍රශ්නයයි.

ပေတပါပုဏနကပုညပဉှော စတုထော.

හතරවන ප්‍රේතයන්ට පින් ලැබීම පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

ဒိဗ္ဗော အထော’တိ ဒိဗ္ဗသဒိသော စ ဧကန္တဒိဗ္ဗော စ အထော.

‘දිබ්බෝ අත්ථෝ’ යනු දිව්‍යමය බඳු වූ ද, ඒකාන්තයෙන්ම දිව්‍යමය වූ ද අර්ථයයි.

မိဒ္ဓသမာပန္နော’တိ ဘဝင်္ဂဝသေန နိဒ္ဒံ အာပန္နော.

‘මිද්ධසමාපන්නෝ’ යනු භවාංග සිතේ පැවැත්මෙන් නින්දට පත් වූයේ යන්නයි.

ကပိမိဒ္ဓပရေတော’တိ ကပိနိဒ္ဒါယ သမန္နာဂတော.

‘කපිමිද්ධපරේතෝ’ යනු වඳුරු නින්දෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි.

ယော ကာယဿ ဩနာဟော’တိ နာမကာယဿ စ ရူပကာယဿ စ ဗဓနာကာရော.

‘යෝ කායස්ස ඕනාහෝ’ යනු නාමකායයාගේ ද රූපකායයාගේ ද වෙළා ගැනීමේ ස්වභාවයයි.

ပတိယောနာဟော’တိ ကမ္မံ ကာတုံ အသမထတာဝသေန သမန္တတော ဗဓနာကာရော.

‘පටියෝනාහෝ’ යනු කටයුතු කිරීමට නොහැකි බව හේතුවෙන් හාත්පසින්ම වෙළා ගැනීමේ ස්වභාවයයි.

ယော မဟာရာဇ ကပိနိဒ္ဒါပရေတော ဝေါကိဏ္ဏတာ ဇာဂရတီ’တိ ယာ ကပိနိဒ္ဒါယ ပိဠိတဿ ပုဂ္ဂလဿ နိဒ္ဒါ ဝေါကိဏ္ဏကံ ဇာဂရံ ဂတိယာ နိဒ္ဒါမိဿကဇာဂရပဝတ္တနံ.

‘මහරජතුමනි, යමෙක් වඳුරු නින්දෙන් පෙළෙමින් අවදි වී සිටීද’ යනු වඳුරු නින්දෙන් පීඩිත වූ පුද්ගලයාගේ නින්ද මිශ්‍ර වූ අවදිකමකින් යුතුව නින්ද සහ අවදිකම මිශ්‍රව පැවැත්මයි.

သုပိနပဉှော ပဉ္စမော.

පස්වන සිහින ප්‍රශ්නයයි.

အကာရဏမရဏပဉှော ဆဋ္ဌော.

හයවන අකාල මරණ ප්‍රශ්නයයි.

ပရိနိဗ္ဗုတပါဋိဟာရိယပဉှော သတ္တမော.

හත්වන පිරිනිවි ප්‍රාතිහාර්ය ප්‍රශ්නයයි.

ဦနသတ္တဝဿပဉှော အဋ္ဌမော.

අටවන සත් අවුරුද්දට අඩු කාලය පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

သုခဒုက္ခမိဿနိဗ္ဗာနပဟော နဝမော.

නමවන සැප දුක් මිශ්‍ර නිවන් පිළිබඳ ප්‍රශ්නයයි.

သဘာဝတော နထိ’တိ ကိဉ္စိ ဩပမ္မနိဒဿနမတ္တံ သဘာဝတော သရူပတော နထိ. ဂုဏတော ပန အနုပလိတ္တော ဒွိဂုဏတော ကိဉ္စိ ဩပမ္မနိဒဿနမတ္တံ သက္ကာ တုယှံ ဥပဒဿယိတုံ ပကာသေတုံ.

‘ස්වභාවයෙන්ම නැත’ යනු කිසියම් උපමා නිරූපණයක් පමණක් ස්වභාවයෙන් හෝ ස්වරූපයෙන් නැත යන්නයි. නමුත් ගුණයෙන් නොතැවරුණු බව සහ දෙගුණයක් වූ ගුණයෙන් යුත් කිසියම් උපමා නිරූපණයක් පමණක් ඔබට පෙන්වා දීමට, ප්‍රකාශ කිරීමට පිළිවන.

ပဒုမံ ဥဒကံ နေဝ အဂဒံ သာဂရော တထာ

නෙළුම, ජලය, විෂ නසන ඖෂධය සහ සාගරය ද එසේමය.

ဘောဇနံ အာကာသ-မဏိရတနဝဒနံ

භෝජනය, ආකාශය, මණිරත්නය සහ වදනය...

သပ္ပိမဏ္ဍော ဂိရိ ဝထူ ဒသူပမာ

ගිතෙල් මණ්ඩය, පර්වතය, වස්තුව යන දස උපමාවන් ය.

ဧကဒွိတိစတ္တာရိ ပဉ္စကဒသကာ တီဏိ.

එක, දෙක, තුන, හතර, පහ, දහය සහ තුන බැගින් වේ.

ပုန တီဏိ ပုန တီဏိ ပဉ္စ ဂုဏာ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝိဇာနိယာ

නැවත තුනක්, නැවත තුනක් සහ පහක් බැගින් වූ ගුණයන් නුවණැත්තන් විසින් දත යුතුය.

တထ ပဒုမဿ ဥဒကေ အနုပလိတ္တဘာဝေါ ဧကော ဂုဏော နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌော.

එහි පියුමෙහි ජලයෙහි නොතැවරෙන සුළු බව නම් වූ එක් ගුණය නිවනට ඇතුළත් කර දක්වන ලදී.

ဥဒကဿ သီတလတာ ပိပါသာဝိနယတာ’တိ ဒွေ ဂုဏာ.

ජලයෙහි සිසිල් බව සහ පිපාසය සංසිඳුවන බව යන ගුණ දෙකය.

အဂဒဿ ပဋိသရဏတာ ရောဂအန္တကရဏတာ အမတတာ’တိ တယော ဂုဏာ.

ඖෂධයෙහි පිහිට වන බව, රෝගයන් කෙළවර කරන බව සහ අමෘත ගුණය යන ගුණ තුනය.

သမုဒ္ဒဿ ကုဏပသုညတာ သဝန္တီဟိ အပူရဏတာ မဟန္တဘူတာဝါသတာ အပရိမိတဝိစိတ္တပုပ္ဖသံကုသုမိတတာ’တိစတ္တာရော ဂုဏာ ဘောဇနဿ အာယုဓာရဏတာ ဗလဝဍ္ဎနတာ ဝဏ္ဏဇနနတာ ဒရထဝူပသမနတာ ဇိဂစ္ဆာဒုဗ္ဗလျပဋိဝိနောဒနတာ’တိ ပဉ္စဂုဏာ. အာကာသဿ အဇာယနတာ အဇီရဏတာ အမီယနတာ အစဝနတာ အနုပ္ပဇ္ဇနတာ ဒုပ္ပသဟတာ အစောရဟရဏတာ အနိဿိတတာ ဝိဟဂဂမနတာ နိရာဝရဏတာ အနန္တတာ’တိ ဒသ ဂုဏာ.

මහා සමුද්‍රයෙහි කුණුකුණුවලින් තොර බව, ගංගාවන්ගෙන් නොපිරෙන බව, මහා ජීවීන්ගේ වාසස්ථානයක් වීම සහ අප්‍රමාණ වූ විසිතුරු රළ-පෙණ පුෂ්පයන්ගෙන් ගැවසී තිබීම යන ගුණ සතරය. භෝජනයෙහි ආයුෂ රැක දෙන බව, ශරීර බලය වඩන බව, ශරීර වර්ණය උපදවන බව, විඩාව සංසිඳුවන බව සහ බඩගින්න හා දුබල බව දුරු කරන බව යන ගුණ පහය. ආකාශයෙහි නූපදින බව, නොදිරන බව, නොමැරෙන බව, නොචුත වන බව, නැවත නූපදින බව, මැඩපැවැත්විය නොහැකි බව, සොරුන් විසින් පැහැරගත නොහැකි බව, කිසිවක් මත රඳා නොපවතින බව, පක්ෂීන්ගේ ගමනාගමනයට ඉඩ ඇති බව, ආවරණ රහිත බව සහ අනන්ත බව යන ගුණ දසය වේ.

မဏိရတနဿ ကာမဒဒတာ ဟာသကာရဏတာ ဥဇ္ဇောတထကရဏတာ’တိ တယော ဂုဏာ.

මාණික්‍ය රත්නයෙහි කැමැත්ත ඉටුකර දෙන බව, සතුට ඇති කරන බව සහ ආලෝකය ඇති කරන බව යන ගුණ තුනය.

လောဟိတစဒနဿ ဒုလ္လဘတာ အသမဂဓတာ သုဇနပ္ပသထတာတိ တယော ဂုဏာ.

රත් සඳුන්හි දුර්ලභ බව, අසමසම සුවඳ ඇති බව සහ සත්පුරුෂයන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද බව යන ගුණ තුනය.

သပ္ပိမဏ္ဍဿ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နတာ ဂဓသမ္ပန္နတာ ရသသမ္ပန္နတာ’တိ တယော ဂုဏာ.

ගිතෙල් මණ්ඩයෙහි වර්ණ සම්පත්තිය, සුවඳ සම්පත්තිය සහ රස සම්පත්තිය යන ගුණ තුනය.

ဂိရိသိခရဿ အစ္စုဂ္ဂတတာ အစလတာ ဒုရဘိရောဟတာ ဗီဇာရူဟဏတာ အနုနယပဋိဃဝိပ္ပမုတ္တတာ’တီ ပဉ္စဂုဏာ နဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ’တိ.

පර්වත ශිඛරයෙහි ඉතා උස් බව, නිශ්චල බව, නැගීමට අපහසු බව, බීජයන් නොවැඩෙන (පැළ නොවන) බව සහ අනුනය-පටිඝයන්ගෙන් (ඇලීම්-ගැටීම්වලින්) තොර බව යන ගුණ පහ නිවනට ඇතුළත් කර දක්වන ලදී.

နိဗ္ဗာနာနုပ္ပဝိဋ္ဌဂုဏပဉှော ဒသမော.

නිවනට ඇතුළත් වූ ගුණයන් පිළිබඳ දසවන ප්‍රශ්නයයි.

ဧထေဝါကိရာ’တိ ဧထ ဧဝ တယာ သိက္ခိတေ နိဗ္ဗာနေ အာကိရာဟီ’တိ အဘိကရောဟိ ဝါ အယမေဝ ဝါ ပါဌော.

'එතෙවාකිරා' යනු, මෙහිම ඔබ විසින් ප්‍රගුණ කරන ලද නිවනෙහි (ගුණයන්) ව්‍යාප්ත කරවන්න, නැතහොත් අධික ලෙස සිදු කරන්න යන්නයි. නැතහොත් මෙයම පෙළ පාඨයයි.

အနီတိတော’တိ အနီတိဘာဝတော နိဗ္ဗာနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သေသေသု’ပိ ဧသေဝ နယော.

'අනීතිතෝ' යනු උවදුරු රහිත බවින් යුක්තව නිවන දැකිය යුතුය යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

ကုဟီယတီ’တ ဝိမ္ဘယစိတ္တော ဟောတိ.

'කුහීයති' යනු පුදුමයට පත් වූ සිත් ඇත්තේ වෙයි යන්නයි.

နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကရဏပဉှော ဒွါဒသမော.

නිවන් සාක්ෂාත් කිරීම පිළිබඳ දොළොස්වන ප්‍රශ්නයයි.

ဒွါဒသပဉှဝန္တအဋ္ဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න දොළසකින් යුත් අටවන වර්ගයේ විස්තරය නිමවා ඇත.

မေဏ္ဍကပဉှေ အဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයෙහි අටවන වර්ගයේ විස්තරය නිමවා ඇත.

အနုမာနပဉှော.

අනුමාන ප්‍රශ්නයයි.

ကမ္မမူလံ ဂဟေဝါနာ’တိ ပုဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံသန္တိကေ ကတကုသလမူလံ ဂဟေဝါ.

'කම්මමූලං ගහෙවානා' යනු පෙර බුදුවරුන් සමීපයෙහි කරන ලද කුසල මූලයන් ග්‍රහණය කරගෙන යන්නයි.

တတော မုစ္စထ ဝိမုတ္တိယာ’တိ တတော တေန အာရမ္မဏကိဏနေန ဒသ သညာဘာဝနာနုယောဂေန ဝိမုတ္တိယာ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စထ.

'තතෝ මුච්චථ විමුත්තියා' යනු, එයින් ඒ අරමුණෙහි යෙදීමෙන්, දස සංඥා භාවනාවෙහි නිරත වීමෙන් ලැබෙන විමුක්තියෙන්, එනම් සමුච්ඡේද විමුක්තියෙන් සංසාර දුකෙන් (වට්ට දුකෙන්) මිදෙන්න යන්නයි.

အနိဝါယန္တီ’တိ အပ္ပဋိဝါတာ ဟုဝါ ဝါယန္တိ.

'අනිවායන්තී' යනු ප්‍රතිවාතයකින් තොරව හමන්නේය යන්නයි.

သရဏသီလန္တိ သရဏဂမနံ ဂဟေဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ ပဉ္စသီလံ.

'සරණසීලං' යනු සරණාගමනය පෙරදැරි කරගෙන සමාදන් විය යුතු පංචශීලයයි.

ပဉ္စုဒ္ဒေသပရိယာပန္နန္တိ နိဒါနုဒ္ဒေသ-ပရာဇိကုဒ္ဒေသ-သံဃာဒိသေသုဒ္ဒေသ-အနိယတုဒ္ဒေသ သင်္ခါတံ ပဉ္စုဒ္ဒေသပရိယာပန္နံ.

'පඤ්චුද්දේසපරියාපන්නං' යනු නිදානුද්දේස, පාරාජිකුද්දේස, සංඝාදිසේසුද්දේස, අනියතුද්දේස යන මෙයින් සංඛ්‍යාත වූ පඤ්ච උද්දේසයන්ට ඇතුළත් වූවකි.

ပါတိမောက္ခသံဝရသီလန္တိ သတ္တဝီသာဓိကဒွိသတပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ.

'පාතිමොක්ඛසංවරසීලං' යනු දෙසිය විසිහතක් (227ක්) වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර ශීලයයි.

ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝိမုတ္တာနန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိသင်္ခါတောပယေ ဥပါဒါယုပါဒါယ ဝိမုတ္တာနံ သောတာပန္နသကဒါဂါမိအနာဂါမီနံ

'උපාදායුපාදාය විමුත්තානං' යනු තණ්හා, දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත උපාදානයන් ඇසුරු කොට මිදුණා වූ සෝතාපන්න, සකෘදාගාමී, අනාගාමී උතුමන්ගේ යන්නයි.

ဂေဟဇနော’တိ ဒါသကမ္မကရာဒိကော ဂေဟေ ဌိတဇနော.

'ගේහජනෝ' යනු නිවසෙහි වෙසෙන දාසි දාස කම්කරුවන් ආදී පිරිසයි.

တထာ ဗုဒ္ဓံ သောကနုဒံ…ပေ… ဥမ္မ ဒိသွာ သဒေဝကေ’တိ ဧထ တထာ ဧဝ ဥမ္မိံ ဒိသွာ မဟန္တံ ဓမ္မ္ौမ္မိံ ဉာဏစက္ခုနာ ဒိသွာ ဗုဒ္ဓံ သောကနုဒံ အနုမာနေန အနုမာနဉာဏေန ကာတဗ္ဗံ ဉာတဗ္ဗံ. သဒေဝကေလောကေ ယထာ ဓမ္မော ဥမ္မိဝိပ္ဖာရော တထာ သဒေဝကေ လောကေဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ ဘဝိဿတီ’တိ အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ.

'තථා බුද්ධං සෝකනුදං...පෙ... උම්මිං දිස්වා සදේවකේ' යනු මෙහි එලෙසම රළ දැක, මහා ධර්ම තරංගය ඥාන චක්ෂුසින් දැක, සෝකය දුරු කරන බුදුරජාණන් වහන්සේව අනුමානයෙන්, එනම් අනුමාන ඥානයෙන් තේරුම් ගත යුතු (දත යුතු) බවයි. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි යම් සේ ධර්ම තරංගයන්ගේ පැතිරීමක් වේද, එසේම දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේකැයි අනුමානයෙන් දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

မိဂရာဇဿာ’တိ စတုပ္ပာဒါနံ မဟန္တဘာဝေန မိဂရာဇဿ ဟထိနော.

'මිගරාජස්ස' යනු සිවුපාවුන් අතුරින් ශරීර ප්‍රමාණයෙන් විශාල බැවින් මෘගරාජයා බඳු වූ හස්තියාගේය.

ပဒန္တိ ဓမ္မပဒံ.

'පදං' යනු ධර්ම පදයයි.

ဓမ္မရာဇေန ဂဇ္ဇိတန္တိ ဗုဒ္ဓသီဟနာဒဝစနံ ဓမ္မရာဇေန ကထိတံ.

'ධම්මරාජේන ගජ්ජිතං' යනු ධර්මරාජයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බුද්ධ සීහනාද වචනයයි.

အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဗုဒ္ဓေါ စ မဟန္တော ဗုဒ္ဓသီဟနာဒေါ စ မဟန္တော’တိ ဝိညာတဗ္ဗံ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ ද ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක, බුද්ධ සීහනාදය ද ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේයැයි අනුමානයෙන් දත යුතුය යනුයි.

လဂ္ဂံ ဒိသွာ ဘုသံ ပင်္ကံ ကလလဒ္ဒံ ဂတံ မဟိန္တိ လဂ္ဂံ လဂ္ဂါပနသမထံ မဟန္တံ ပင်္ကဉ္စ ဒိသွာ ကလလဒါယကံ ဥဒကဉ္စ ဂတံ မဟိံ မဟိယာ ဂတံ ပဝိဋ္ဌံ ဒိသွာ ပဏ္ဍိတာ မဟာဝါရိက္ခဓော ဂတော ပဝတ္တော’တိ အနုမာနေန ဇာနန္တိ.

'ලග්ගං දිස්වා bhusaṃ පංකං කලලද්දං ගතං මහී' යනු, ලැගීමට හේතු වන මහා මඩ ද, මඩ සහිත ජලය පොළොවට බැස ගොස් තිබීම ද දැක, නුවණැත්තෝ මහා ජල කඳක් ගලා ගොස් ඇතැයි අනුමානයෙන් දැන ගනිති යන්නයි.

ဇနန္တိ သာဓုဇနသမုဟံ.

'ජනං' යනු සත්පුරුෂ ජන සමූහයායි.

ရဇပင်္ကသမောဟိတန္တိ ရာဂါဒိရဇသင်္ခါတပင်္ကေဟိ အဇ္ဈောထဋံ ပရိယောနဒ္ဓံ.

'රජපංකසමෝහිතං' යනු රාගāදී කෙලෙස් නමැති මඩෙන් වැසුණා වූ ද වෙළුණා වූ ද යන්නයි.

ဝဟိတံ ဓမ္မနဒ္ဓိယာ’တိ ပရိယတ္တိပဋိပတ္တိဓမ္မနဒ္ဓိယာ ဝဟိတံ.

'වහිතං ධම්මනද්ධියා' යනු පර්යාප්ති සහ ප්‍රතිපත්ති ධර්ම නමැති නෞකාවෙන් (ධර්ම යාත්‍රාවෙන්) රැගෙන යන ලද යන්නයි.

ဝိဿဋ္ဌံ ဓမ္မသာဂရေ’တိ နိဗ္ဗာနသင်္ခါတေ မဟာသမုဒ္ဒေ ဓမ္မနဒ္ဓိယာ ဝိဿဋ္ဌံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ပဝေသိတံ.

'විස්සට්ඨං ධම්මසාගරේ' යනු නිවන් සංඛ්‍යාත මහා සමුද්‍රයෙහි, ධර්ම යාත්‍රාව මඟින් මුදාහරින ලද, එනම් ඇතුළු කරන ලද යන්නයි.

ဓမ္မာမတဂတံ ဓမ္မာမတေ ပဝတ္တံ သဒေဝကံ သဗြဟ္မကံ ဣံ မဟိံ မဟိယာ ဌိတံ ဣမံ သာဓုဇနသမူဟံ.

'ධම්මාමතගතං' යනු ධර්ම අමෘතයෙහි පවත්නා වූ, දෙවියන් හා බ්‍රහ්මයන් සහිත වූ, මේ පොළොවෙහි පිහිටි මේ සත්පුරුෂ ජන සමූහයායි.

ဒိသွာ ဉာဏစက္ခုနာ ပဿိဝါ.

'දිස්වා' යනු ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැක යන්නයි.

ဓမ္မက္ခဓော မဟာ’ဂတော’တိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓစရဏသင်္ခါတော စတုရာသီတိယာ ဓမ္မက္ခဓသဟဿာနံ ဒေသိတတ္တာ မဟာဓမ္မက္ခဓောအာဂတော ပဝတ္တော’တိ အနုမာနဉာဏေန ဉာတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ.

'ධම්මක්ඛන්ධෝ මහාගතෝ' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රී සද්ධර්මය සංඛ්‍යාත වූ අසූහතර දහසක් (84,000ක්) ධර්මස්කන්ධයන් දේශනා කරන ලද බැවින්, මහා ධර්මස්කන්ධය පැමිණියේය, එනම් පවත්නේයැයි අනුමාන ඥානයෙන් දත යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

အနုမာနပဉှော ဧကာဒသမော. (ဓုတင်္ဂကထာ)

එකොළොස්වන අනුමාන ප්‍රශ්නයයි. (ධුතාංග කථාව)

ကတမေန တေ ပရိယာယေန အနုယောဂံ တေ ဒမ္မိ’တိ အနုယောဂံ ဝံ ပုစ္ဆိ အဟံ ဗျာကရိဿာမိ. အနုယောဂဝစနံ တေ တဝ ကတမေန ကာရဏေန ဒမ္မိ.

‘මම ඔබට කිනම් ක්‍රමයකින් විමසීමක් (චෝදනාවක්) කරම්ද?’ යි ඔබ විමසුවේ නම් මම එය විසඳන්නෙමි. ‘ඔබට කිනම් කරුණක් නිසා විමසීම් වචන පවසම්ද?’ යන්නයි.

ဝမေဝေတံ ဗြူဟီတိ ရာဇဝစနံ ဘန္တေ နာဂသေန ဝမေဝ ပရိယာယံ ဗြူဟိ.

‘ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, ඒ ක්‍රමයම වදාරන සේක්වා’ යනු රජුගේ වචනයයි.

တေနဟီ’တိ တသ္မာ တဝ သောတုကာမတာယ သတေန ဝါ…ပေ…ကောဋိသတသဟဿေန ဝါ ပရိယာယံ တေ ကထယိဿာမီတိ ယောဇနာ.

‘එසේ නම්’ යන්නෙන් ‘එබැවින් ඔබගේ ඇසීමට ඇති කැමැත්ත නිසා සියයකින් හෝ...පෙ... කෙළ ලක්ෂයකින් හෝ ක්‍රමයන් ඔබට පවසන්නෙමි’ යන්න සම්බන්ධ වේ.

ယာ ကာစိ ကထာ’တိ သမ္ဗဓောဣဓာ’တိ ဣမသ္မိံ ဓုတင်္ဂဝရဂုဏေ,အဘိဝုဋ္ဌန္တိ ဝဿောဒကေနအဘိဝုဋ္ဌံသမ္ပာဒကေ သတီတိ ပဋိပါဒကေ ပုဂ္ဂလေ သတိ.

‘යම් කිසි කථාවක්’ යන්න සම්බන්ධ වේ. ‘මෙහි’ යනු මේ උතුම් ධුතාංග ගුණයෙහි ය. ‘වර්ෂා ජලයෙන් තෙත් වූ’ යනු තෙත් කරන ලද යන්නයි. ‘සම්පාදනය කරන්නෙකු ඇති කල්හි’ යනු පිළිපදින පුද්ගලයෙකු ඇති කල්හි යන්නයි.

မယှံ ပုဋ္ဌော’တိ ဣမသ္မိံ ဓူတင်္ဂဝရဂုဏေ ပရိဗျတ္တတာယ ဆေကတာယ ပါကဋာယ ဗုဒ္ဓိယာ ယုတ္တကာရဏပရိဒီပနံ သမောသရိဿတီတိ.

‘මාගෙන් විමසන ලද’ යන්නෙන්, මේ උතුම් ධුතාංග ගුණයෙහි ඇති ප්‍රකට වූ ද, දක්ෂ වූ ද, පැහැදිලි වූ ද බුද්ධියෙන් යුත් කරුණු පැහැදිලි කිරීම් ගැලපී යන්නේය යන්නයි.

ဝိဇဋိတကိလေသဇာလဝထူ’တိ တံ ကိလေန သမုဟပဉ္စက္ခဓဝထု.

‘වියවුල් වූ කෙලෙස් දැල් නැසූ වස්තුව’ යනු ඒ කෙලෙස් සමූහය සහිත වූ පංචස්කන්ධ වස්තුවයි.

ဘိန္နဘဂ္ဂသင်္ကုဋိတသဉ္ဆန္နဂတိနိဝါရဏော’တိ အရဟတ္တမဂ္ဂဖလေန ဘိန္နဘဂ္ဂသင်္ကုဋိတသဉ္ဆိန္နဂတိနိဝါရဏော.

‘බිඳුණු, සිඳුණු, හැකිළුණු, වැසුණු ගති නිවාරණය කරන ලද’ යනු අර්හත් මාර්ග ඵලය විසින් බිඳුණු, සිඳුණු, හැකිළුණු, කපා හරින ලද ගති නිවාරණය කිරීමයි.

အဘိနီတဝါသော’တိ အဘိပုညကာမေဟိ အဘိပထိတဝါသော အဘိနီတ္ैရိယာပထဝါသော ဝါ.

‘පැමිණි වාසය ඇති’ යනු පින් කැමති අය විසින් පතන ලද වාසයයි, නැතහොත් මැනවින් මෙහෙයවන ලද ඉරියව් පැවැත්මෙන් යුත් වාසයයි.

ဝိမုတ္တိဇ္ဈာယိတတ္တော’တိ အရဟတ္တဖလဇ္ဈာနသမ္ပယုတ္တစိတ္တော အစလဒဠှဘီရုတ္တာဏဋ္ဌာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပဂတော.

‘මිදුණු සිතින් ධ්‍යාන වඩන සුළු වූ’ යනු අර්හත් ඵල ධ්‍යානයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ සිත් ඇති, නොසැලෙන, දැඩි වූ, බියෙන් තොර රැකවරණ ස්ථානය අරමුණු කිරීම් වශයෙන් පැමිණි තැනැත්තායි.

ဓူတင်္ဂပဉှကထာသင်္ခါတယောဂိကထာ သမတ္တာ.

ධුතාංග ප්‍රශ්න කථාව යැයි කියන ලද යෝගී කථාව නිමා විය.

စတုရာသီတိပဉှပဋိမဏ္ဍိတမေဏ္ဍကပဉှဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රශ්න අසූහතරකින් සැරසුණු මෙණ්ඩක ප්‍රශ්න වර්ණනාව නිමා විය.

မိလိဒပဉှမေဏ္ဍကပဉှေသု သဗ္ဗေ ပဉှာ သမ္ပိဏ္ဍိတာ ပဉ္စသတ္တာဓိကသတပဉှာ ဟောန္တိ. အင်္ဂဂဟဏကထာယ ပန နာဓိကသတမာတိကာသု သတ္တသဋ္ဌိမာတိကာ နိဒ္ဒေသဝသေနအဝိဿဇ္ဇိတာ. သေသာ’ ရညော စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဂဟေတဗ္ဗာနီ’တိအာဒိကာ ဧကူနစတ္တာဠီသ မာတိကာ နိဒ္ဒေသဝသေန အဝိဿဇ္ဇိတာ ယထ ပေါထကေသု ဒိဿန္တိ တတော ဂဟေတဗ္ဗာ ယေဝါ’တိ.

මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයන්හි සියලු ප්‍රශ්න එකතු කළ විට එකසිය හැත්තෑපහක් ප්‍රශ්න වෙති. අංගග්‍රහණ කථාවෙහි වනාහි, සියයකට නොවැඩි මාතෘකාවන් අතුරින් හැටහතක් මාතෘකා නිර්දේශ වශයෙන් විස්තර නොකරන ලදී. ඉතිරි ‘රජු විසින් අංග හතරක් ගත යුතුය’ ආදී වශයෙන් වූ තිස් නවයක් මාතෘකා නිර්දේශ වශයෙන් විස්තර නොකරන ලද අතර, පොත්පත්වල පෙනෙන පරිදි එතැනින්ම ගත යුතු වේ.

စတဿော ဓမ္မဒေသနာယော; ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာ ဓမ္မဒေသနာ, ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာ ပုဂ္ဂလဒေသနာ, ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဓမ္မဒေသနာ, ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ပုဂ္ဂလဒေသနာ’တိ. တာသု ပုရိမာ တိဿော ဓမ္မဒေသနာ ဣဓ ဂထေ လဗ္ဘန္တိ, စတုထော န လဗ္ဘတိ.

ධර්ම දේශනා සතරකි; ධර්මාධිෂ්ඨාන ධර්ම දේශනාව, ධර්මාධිෂ්ඨාන පුද්ගල දේශනාව, පුද්ගලාධිෂ්ඨාන ධර්ම දේශනාව, පුද්ගලාධිෂ්ඨාන පුද්ගල දේශනාව යනුයි. ඒවායින් මුල් ධර්ම දේශනා තුන මෙහි ග්‍රන්ථයෙහි ලැබෙන අතර, සිව්වැන්න නොලැබේ.

အပရာ’ပိ စုဒ္ဒသဝိဓာ ဒေသနာ? အထသဒဿန-ဂုဏပရိဒီပန-နိဂ္ဂဟ-သမ္ပဟံသနစရိယာဝေါဒါနနိဒဿန -ပုစ္ဆာဝိသဇ္ဇန-အနုသာသန-ပုဂ္ဂလဝိသောဓနအဇ္ဈာသယပရိပူရဏပဝေဏိ သဒဿန-ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒနောပနိဿယပစ္စယနိဒဿနတုဋ္ဌာ-ကာရသဒဿနဓမ္မသဘာ-ဝဂုဏာဒိ-နိဒဿနာကာရဒေသနာ’တိ.

අනෙක් දේශනා ක්‍රම දහහතරක් ද වෙත් ද? එනම්: අර්ථ සංදර්ශන, ගුණ පරිදීපන, නිග්ගහ, සම්පහංසන, චරියාවෝදාන නිදර්ශන, පෘච්ඡා විසර්ජන, අනුශාසන, පුද්ගල විශෝධන, අධ්‍යාශය පරිපූරණ, ප්‍රවේණි සංදර්ශන, පරප්‍රවාද මර්දන, උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය නිදර්ශන, තුට්ඨාකාර සංදර්ශන සහ ධර්ම ස්වභාව ගුණාදි නිදර්ශන ආකාර දේශනාව යනුයි.

တထ

එහි,

ပစ္စယာကာရဒေသနာ’တိ ပစ္စယာကာရသုတ္တန္တ-သတိပဋ္ဌာန-သမ္မပ္ပ-ဓာန-ဣဒ္ဓိပါဒ-ဣဒြိယဗလ-ဗောဇ္ဈင်္ဂါဒိသုတ္တန္တသမ္ဗဓာ.

‘ප්‍රත්‍යයාකාර දේශනාව’ යනු ප්‍රත්‍යයාකාර සූත්‍රාන්ත, සතිපට්ඨාන, සම්මප්පධාන, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග ආදී සූත්‍රාන්තයන් හා සම්බන්ධ වූවකි.

(အထသဒဿနာ) ပစ္စယာကာရပစ္စယထပရမထံ ဒေသေန္တီ ပဝတ္တာ ဓမ္မဒေသနာ အထသဒဿနာ နာမ.

‘අර්ථ සංදර්ශන’ යනු ප්‍රත්‍යයාකාර ප්‍රත්‍යයාර්ථ පරමාර්ථ දේශනා කරමින් පවත්නා ධර්ම දේශනාවයි.

(ဂုဏပရိဒီပနီ). သုသီမ-ဂေါသာလ-ဂေါသိင်္ဂသမ္ပသာဒန-ပါသာဒိက-ဒသဗလ-ဂေါတမက- မဟာသီဟနာဒါဒိသုတ္တန္တသမ္ဗဓ အတ္တဂုဏပရဂုဏ-သာသနဂုဏပရိဒီပနီ ဂုဏပရိဒီပနီ နာမ.

‘ගුණ පරිදීපනී’ යනු සුසීම, ගෝසාල, ගෝසිංගසම්පසාදන, පාසාදික, දසබල, ගෝතමක, මහාසීහනාද ආදී සූත්‍රයන් හා සම්බන්ධ වූ, ස්වකීය ගුණ, පර ගුණ සහ ශාසන ගුණ පැහැදිලි කරන දේශනාවයි.

(နိဂ္ဂဟဒေသနာ) သကလဝိနယပိဋကံ အာဒိံ ကဝါ ယာ ကာစိ ကိလေသပါပပုဂ္ဂလနိဂ္ဂဟဒေသနာ ဧသာ နိဂ္ဂဟဒေသနာ နာမ.

‘නිග්ගහ දේශනාව’ යනු මුළු විනය පිටකයම ආදිකොට ඇති, යම් කිසි කෙලෙස් සහිත පාපී පුද්ගලයන් නිග්‍රහ කිරීම සඳහා වූ දේශනාවයි.

(သမ္ပဟံသနာ) ဘယဘီရုကာနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဘယပဋိသေဓနထာယ ဥပထမ္ဘဇနန-မဂ္ဂါနိသံသ-သီလထောမနာဒိကာ ဒေသနာ သမ္ပဟံ-သနာ နာမ.

‘සම්පහංසන දේශනාව’ යනු බියපත් තැතිගත් පුද්ගලයන්ගේ බිය දුරු කිරීම සඳහා උපකාර වන, මාර්ග ආනිශංස සහ සීල ප්‍රශංසා ආදිය ඇතුළත් දේශනාවයි.

(စရိယာဝေါဒါနနိဒဿနာ) သကလဇာတကံ အစ္ဆိယသုတ္တံ အာဒိံ ကဝါ ဒွေဓာဝိတက္ကဗောဓိရာဇကုမာရသုတ္တာဒိသမ္ဗဓာဒေသနာ စရိယာဝေါဒါနနိဒဿနာ နာမ.

‘චරියාවෝදාන නිදර්ශන දේශනාව’ යනු මුළු ජාතක පොතම, අච්ඡරිය සූත්‍රය ආදිය මුල් කොට ගත්, ද්වේධා විතක්ක, බෝධිරාජකුමාර ආදී සූත්‍ර හා සම්බන්ධ දේශනාවයි.

(ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာ) အဋ္ဌဟိ ပရိသာဟိ ပုစ္ဆိတာနံ ပဉှာနံ ဝိဿဇ္ဇနာပဋိသံယုတ္တာ သကလသဂါထဝဂ္ဂမာဒိံ ကဝါ ဝမ္မိကသုတ္တ-ပရာယဏသုတ္တာဒိကာ ဒေသနာ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာ နာမ.

‘පෘච්ඡා විසර්ජන දේශනාව’ යනු අට පිරිස විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්න විසඳීම හා සම්බන්ධ වූ, මුළු සගාථ වර්ගයම ආදිකොට ඇති, වම්මික සූත්‍රය, පාරායන සූත්‍රය ආදී දේශනාවන් ය.

(အနုသာသနာ). အရိယဝံသ-ပုညာဘိသဒ-ဓုတင်္ဂါနုသာသန-ဝတ္တာနုသာသန-သမ္ဗဓာ ဒေသနာ အနုသာသနာ နာမ.

‘අනුශාසන දේශනාව’ යනු අරියවංශ සූත්‍රය, puññābhisanda සූත්‍රය, ධුතාංග අනුශාසනා, වත්පිළිවෙත් අනුශාසනා ආදිය හා සම්බන්ධ දේශනාවයි.

(ပုဂ္ဂလဝိသောဓနာ) ဘယသဒဿနဒေသနာပဋိသံယုတ္တာ ဒေဝဒူတအဂ္ဂိက္ခဓောပမာဒိသုတ္တသမ္ဗဓာပုဂ္ဂလာနံ သီလဝတ္တာဒိဝိသောဓနထာယ ဝုတ္တာ ပုဂ္ဂလဝိသောဓနာ နာမ.

‘පුද්ගල විශෝධන දේශනාව’ යනු බිය පෙන්වන දේශනාවන් හා සම්බන්ධ වූ, දේවදූත සූත්‍රය, අග්ගික්ඛන්ධෝපම සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හා සබැඳි පුද්ගලයන්ගේ සීල වත්පිළිවෙත් පිරිසිදු කිරීම සඳහා වදාරන ලද දේශනාවයි.

(အဇ္ဈာသယပရိပူရဏာ). တဝဋကနာဠက-ပဋိပဒါ-ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တာဒိကာ ပုဂ္ဂလာနံ သမထဝိပဿနာပရိပူရဏထာယ ကထိတာ အဇ္ဈာသယပရိပူရဏာ နာမ.

‘අධ්‍යාශය පරිපූරණ දේශනාව’ යනු තුවටක සූත්‍රය, නාලක සූත්‍රය, පටිපදා සූත්‍රය, ධම්මදායාද සූත්‍රය ආදිය ඇතුළත්, පුද්ගලයන්ගේ සමථ විපස්සනා පූර්ණය කිරීම සඳහා වදාරන ලද දේශනාවයි.

(ပဝေနိသဒဿနကထာ). ဗုဒ္ဓဝံသ-မဟာပဒါနသုတ္တာကာရာ အတ္တနော စ ပရေသဉ္စ အဘိနီဟာရမာရဗ္ဘ ပရိနိဗ္ဗာနပရိယောသာနာ ပဝေနိသဒဿနကထာ နာမ.

‘ප්‍රවේණි සංදර්ශන කථාව’ යනු බුද්ධවංශ, මහාපදාන සූත්‍ර ආදී ආකාර වූ, තමාගේත් අන්‍යයන්ගේත් අභිනීහාරය ආරම්භ කොට පරිනිර්වාණය දක්වා පවතින දේශනාවයි.

(ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒနာ). စရိယာပိဋကမာဒိံ ကဝါ မဟာသီဟနာဒ-စူလ္လသီဟနာဒ-ဓာနာဘိညာသံဝဏ္ဏနာ-ပဋိဗဒ္ဓါ ဒေသနာ ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒနာ နာမ.

‘පරප්‍රවාද මර්දන දේශනාව’ යනු චරියාපිටකය ආදිය මුල්කොට ඇති, මහාසීහනාද, චූළසීහනාද, ධ්‍යාන අභිඥා වර්ණනාවන් හා සම්බන්ධ දේශනාවයි.

(ဥပနိဿယပစ္စယနိဒဿနာ). ယထူပနိဿယာ ဒိဿမာနာ ဒိဿမာနကာယေန ဒေသနာ ဣတိဝုတ္တကမာဒိံ ကတွာ ဓနိယသုတ္တ-အရုဏဝတိယသုတ္တ-နဒနပရိယာယသုတ္တာဒိပ္ပဘေဒါဥပနိဿာယ– ပစ္စယနိဒဿနာ နာမ.

‘උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය නිදර්ශන දේශනාව’ යනු උපනිශ්‍රය ඇති පරිදි දක්නට ලැබෙන, දෘශ්‍යමාන ශරීරයෙන් යුතුව දේශනා කරන ලද, ඉතිවුත්තකය ආදිය මුල් කොට ගත් ධනිය සූත්‍රය, අරුණවතී සූත්‍රය, නන්දනපරියාය සූත්‍රය ආදී ප්‍රභේද සහිත වූ දේශනාවයි.

(တုဋ္ဌာကာရသဒဿနာ). သကလောဒါန-သမ္ပသာဒနိယ-သင်္ဂီတိသုတ္တာဒိကာ ဒေသနာ တုဋ္ဌာကာရသဒဿနာ နာမ.

‘තුට්ඨාකාර සංදර්ශන දේශනාව’ යනු මුළු උදාන පාලිය, සම්පසාදනීය සූත්‍රය, සංගීති සූත්‍රය ආදී දේශනාවන් ය.

(ဓမ္မသဘာဝဂုဏနိဒဿနာ) ခဓဓာဝါယတနိဒြိယသစ္စပဋိစ္စ သမုပ္ပာဒမဂ္ဂဖလာဒယော ဓမ္မာ ဝိဘတ္တာ တံ တထ သဘာဂဝိသဘာဂပရိဒီပိကာ အဘိဓမ္မဒေသနာ စ လက္ခဏပရိဒီပိကာ ယေ စညေ ဓမ္မာ သလက္ခဏဓာရဏကာ အတ္တနော သဘာဝဝသေန ဝုတ္တာ ဧသာ ဓမ္မသဘာဝဂုဏနိဒဿနာ နာမ.

‘ධර්ම ස්වභාව ගුණ නිදර්ශන දේශනාව’ යනු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රිය, සත්‍ය, ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද, මාර්ග ඵල ආදී ධර්මයන් බෙදා දක්වන ලද, එහි සභාග විභාග දක්වන අභිධර්ම දේශනාව ද, ලක්ෂණ පැහැදිලි කරන දේශනාව ද, ස්වකීය ලක්ෂණ දරන්නා වූ අන්‍ය වූ යම් ධර්ම කෙනෙක් තමන්ගේ ස්වභාවය අනුව වදාරන ලද්දාහු ද ඒ මේ දේශනාවයි.

ဣမေဟိ စုဒ္ဒသဝိဓေဟိ လောကဂ္ဂနာယကာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ တေသဉ္စ သာဝကာ’တိ.

ලෝකාග්‍ර නායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේලා සහ උන්වහන්සේලාගේ ශ්‍රාවකයෝ මේ දහහතර වැදෑරුම් ක්‍රමවලින් ධර්මය දේශනා කරති.

တေသု ပစ္ဆာဝိသဇ္ဇနာ ဒေသနာ ဣဓ ပါကဋာ. သေသာ ယထာရဟံ ဣဓ ဂဟေတဗ္ဗာ ယေဝါတိ.

ඒවායින් පෘච්ඡා විසර්ජන දේශනාව මෙහි ප්‍රකට ය. සෙසු දේශනාවන් ද සුදුසු පරිදි මෙහි ගත යුතුමය.

(သာပတတ္တိကထာ). ဒုဝိဓာကထာ ဣမသ္မိံ မိလိဒပဉှပ္ပကရဏေဟောန္တိ သာပတ္တိကထာ စ အနာပတတ္တိကထာ စ. တထ ယံ ထေရေန ဘဂဝတော ဝစနံ ရညော သညာပနထံ အာဘတံ တံသာပတ္တိကထာ နာမ.

මේ මිලින්දප්‍රශ්න ප්‍රකරණයෙහි සආපත්ති කථාව (ඇවැත් සහිත කථාව) සහ අනාපත්ති කථාව (ඇවැත් රහිත කථාව) යැයි දෙවැදෑරුම් කථාවක් වෙයි. එහි තෙරුන් වහන්සේ විසින් රජුට අවබෝධ කරනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් වචනයක් ගෙනහැර දක්වන ලද්දේ ද, එය සආපත්ති කථාව නම් වේ.

(အနာပတ္တိကထာ). ယာ ထေရေန သကပဋိဘာနေန ဝုတ္တာ သာ အနာပတ္တိကထာ နာမ.

‘අනාපත්ති කථාව’ යනු තෙරුන් වහන්සේ විසින් ස්වකීය ප්‍රතිභානයෙන් වදාරන ලද්දක් වේ ද, එය අනාපත්ති කථාව නම් වේ.

ဝုတ္တဉှေတံ ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပဒဿ အဋ္ဌကထာယံ-’

මක්නිසාද යත්, මෙය පදසෝධම්ම ශික්ෂාපදයේ අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

မေဏ္ဍကမိလိဒပဉှေသု ထေရဿ သကပဋိဘာနေန အနာပတ္တိ. ယမ္ပနရညော သဉဉာပနထံ အာဟရဝါ ဝုတ္တံ တထ အာပတ္တီ’တိ (ဒွေ ကထာ) ပုန ဒွေ ကထာ ဣဓ ဟောန္တိ သမ္မုတိကထာ စ ပရမထကထာ စ.

මෙන්ඩකමිලින්ද ප්‍රශ්නවලදී තෙරුන් වහන්සේගේ ස්වකීය ප්‍රතිභානයෙන් (නුවණින්) ඇවැත් සිදු නොවේ. රජුට කරුණු වටහා දීම සඳහා යමක් ගෙනහැර දක්වන ලද්දේ ද, එහිදී ඇවැත් සිදු වේ යැයි (කථා දෙකකි). නැවත මෙහි සම්මුති කථාව සහ පරමත්ථ කථාව යැයි කථා දෙකක් වෙති.

(သမ္မုတိကထာ). တထ သမ္မုတိကထာ နာမ’ဘန္တေ နာဂသေန ဝေဒဂု ဥပလဗ္ဘတီ’တိအာဒိကာ.

(සම්මුති කථාව). එහි සම්මුති කථාව නම් ‘ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, වේදගූ (ආත්මයක්) විද්‍යමාන වේද?’ යනාදී කථාවයි.

ပရမထကထာ နာမ’ယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ သော ဧဝ သော’တိအာဒိကာတေနာဟ?

පරමත්ථ කථාව නම් ‘යමෙක් උපදී ද, ඔහුම ද ඔහුම නොවේද’ යනාදී කථාවයි. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී -

ဒုဝေ သစ္စာနိ အက္ခာသိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝဒတံ ဝရော,သမ္မုတိံ ပရမထဉ္စ တတိယံ နူပလဗ္ဘတီ’တိ.

කථා කරන්නන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුතිය හා පරමත්ථය යන සත්‍යයන් දෙකක් වදාළ සේක. තුන්වැන්නක් නොලැබෙන්නේය.

ယမ္ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ အနုမာနကထာ ဥပမာကထာ’တိ, တာသု ဥပမာကထာယ ဝိသုံ ကောဋ္ဌာသဘာဝေါ နထိ. မိလိဒပဉှမေဏ္ဍကပဉှာနံ အန္တရန္တရာ ဌိတာ ဟောတိ. အနုမာနကထာ ပန ဝိသုံ ကောဋ္ဌာသဘာဝေန ဟောတီတိ.

පෙර යම් ‘අනුමාන කථාවක්’ සහ ‘උපමා කථාවක්’ යැයි කියන ලද ද, ඒ අතරින් උපමා කථාවට වෙනම කොටසක් නැත. එය මිලින්ද ප්‍රශ්න සහ මෙන්ඩක ප්‍රශ්න අතරතුර පිහිටා තිබේ. අනුමාන කථාව වනාහි වෙනම කොටසක් ලෙස පවතී.

ဝိစရေထ အနုံ ပရမေ ပရမေသုဇနဿ သုခံ နယနေ နယနေ,ကဋု ဟောတိ ပဓာနရတော နရတောဣဓ ယော ပန သာရမတေ ရမတေ.

උතුම් වූ ද සියුම් වූ ද දේ විමසන්න. එය සත්පුරුෂයාගේ ඇසට සැපතක් ගෙන දෙයි. යමෙක් මෙහි වීර්යයෙහි ඇලී සාරවත් දෙයෙහි රමේ ද, ඔහුට (වීර්යයෙහි නොයෙදෙන මිනිසාට) එය කටුක වෙයි.

ပကိဏ္ဏကဝစနဝဏ္ဏနာ သမတ္တာ.

ප්‍රකීර්ණක කථා වර්ණනාව නිමා විය.

ဇာတကုဒ္ဓရဏံ.

ජාතක උද්ධරණය (ජාතක කථා උපුටා දැක්වීම).

ဇာတကုဒ္ဓရဏံ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မေဏ္ဍကပဉှတတိယဝဂ္ဂေ ပဉ္စ ပဉ္စ ပဉှာ.

ජාතක උද්ධරණය වනාහි මෙසේ දත යුතුය. මෙන්ඩක ප්‍රශ්නවල තුන්වන වර්ගයෙහි ප්‍රශ්න පහක් පහක් බැගින් වෙති.

‘‘အစေတနံ ဗြာဟ္မဏ အသုဏန္တံ…ပေ… ပုစ္ဆသိ တံ ကိဿ ဟေတု‘‘တိ ဣဒံစတုက္ကနိပါတေ အာဂတံပလာသဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ. ကတမံ တံ ဇာတကန္တိ?’

“බ්‍රාහ්මණය, නොඅසන්නා වූ අචේතනික වූ... (පෙ.)... ඔබ කුමන හේතුවක් නිසා එයින් අසන්නේද” යන මෙය චතුක්ක නිපාතයෙහි එන පලාස ජාතකය සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලද්දකි. ඒ ජාතකය කුමක්ද?

အစေတနံ ဗြာဟ္မဏာ’တိ ဣဒံ သထာ ပရိနိဗ္ဗာနမဉ္စေ နိပန္နော အာနဒထေရံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ.

“අචේතනං බ්‍රාහ්මණ” යන මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් මඤ්චකයෙහි සැතපී වදාරමින්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අරභයා දේශනා කළ සේක.

‘‘သော ပါယသ္မာ ရုက္ခဒေဝတာ ပနာ အဟမေဝါ’’တိ.

“එකල ඒ වෘක්ෂ දේවතාවා වූයේ මමමය” (යනුවෙනි).

ပလာသဇာတကံ သမတ္တံ.

පලාස ජාතකය නිමාවට පත් විය.

‘‘ဣတိ ဖဒနရုက္ခာ’ပိ တာ ဒေဝတာ…ပေ… ဘာရဒွါဇ သုဏောဟိ မေ’’တိ အာဂတံ. ဣဒဉ္စ တေရသနိပါတေဖဒနဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ. ကတမံ တံ ဇာတကန္တိ?

“මෙසේ ඵදන වෘක්ෂයෙහි වසන ඒ දේවතාවෝද... (පෙ.)... භාරද්වාජය, මා පවසන දෙය අසන්න” යනුවෙන් පැමිණි මෙය තේරස නිපාතයෙහි එන ඵදන ජාතකය සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලද්දකි. ඒ ජාතකය කුමක්ද?

‘‘ကုဌာရိဟထော ပုရိသော’တိ ဣဒံ သထာ ရောဟိဏီနဒီတီရေ ဝိဟရန္တော ဉာတကာနံ ကလဟံ အာရဗ္ဘ ကထေသိ ဝနသဏ္ဍေ ဒေဝတာ အဟ’’န္တိ.

“කෝටාරියක් (පොරවක්) අතින් ගත් මිනිසා” යන මෙය ශාස්තෘන් වහන්සේ රෝහිණී නදී තීරයෙහි වසන සේක්, නෑයන්ගේ කලහය අරභයා වදාළ සේක. “එකල වනයෙහි දේවතාවා වූයේ මමමය” (යනුවෙනි).

ဖဒနဇာတကံ ဒုတိယံ တေရသနိပါတံ.

ඵදන ජාතකය තේරස නිපාතයෙහි දෙවැන්නයි.

မေဏ္ဍကပဉှစတုထဝဂ္ဂေ ဒေဝဒတ္တဗောဓိသတ္တာဓိကသမ္ပဉှေ ဗာဝီသတိဇာတကာနိ အာဂတာနီ’တိ.

මෙන්ඩක ප්‍රශ්නවල සතරවන වර්ගයෙහි, දේවදත්ත සහ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පිළිබඳ ප්‍රශ්නයෙහි ජාතක කථා විසිදෙකක් සඳහන් වේ.

‘‘ဘန္တေ နာဂသေန, တုမှေ ဘဏထ? ဒေဝဒတ္တောဧကန္တကဏှော ဧကန္တကဏှေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နဂတော, ဗောဓိသတ္တော ဧကန္တသုက္ကေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နဂတော’တိ. ပုန စ ဒေဝဒတ္တော ဘဝေ ဘဝေ ယသေန စ ပက္ခေန စ ဗောဓိသတ္တေန သမသမော ဟောတိ ကဒါစိ အဓိကတရော ဝါ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော နဂရေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တဿ ရညော ပုရောဟိတပုတ္တော အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဆဝကစဏ္ဍာလော ဝိဇ္ဇာဓရော, ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပိဝါ အကာလေ အမ္ဗဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဧထ တာဝ ဗောဓိသတ္တော ဒေဝဒတ္တေန ဇာတိယာ နိဟီနော ယသသာ စ နိဟီနော …ပေ… ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော တာပေါ နာမ ရာဇာ အဟောသိ တဒါဗောဓိသတ္တော တဿ ပုတ္တော ဓမ္မပါလော နာမ အဟောသိ တဒါ သော ရာဇာ သကပုတ္တဿ ဟထပါဒေ သီသဉ္စ ဆိဒါပေသိ. တထ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ ဥတ္တရော အဓိကတရော. အဇ္ဇေတရဟိ ဥဘော’ပိ သကျကုလေ ဇာယိသု. ဗောဓိသတ္တော ဗုဒ္ဓေါ အဟောသိ သဗ္ဗညု လောကနာယကော. ဒေဝဒတ္တော အတိဒေဝဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိဝါ ဣဒ္ဓိံ နိဗ္ဗတ္တေဝါ ဗုဒ္ဓါလယံ အကာသိ. ကိန္နု ခေါ ဘန္တေ နာဂသေန ယံ မယာ ဘဏိတံ တံ သဗ္ဗံ တထံ ဥဒါဟု ဝိတထန္တိ? ‘‘အယမ္ပန မိလိဒရညာ ယာနိ ဗာဝီသတိဇာတကာနိ နိဿာယ ပုစ္ဆိတော ဟောတိ တာနိ မယာ ဥဒ္ဓရိဝါ ဣဓ ကထေတဗ္ဗာနိ.

“ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, ‘දේවදත්ත තෙමේ ඒකාන්තයෙන්ම අකුසල් පක්ෂයට බර වූවෙක් විය, ඒකාන්ත අකුසල් දහමින් යුක්ත විය; බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම කුසල් පක්ෂයට බර වූවෙක් විය, ඒකාන්ත කුසල් දහමින් යුක්ත විය’ කියා ඔබ වහන්සේලා පවසන සේක්ද? එහෙත් භවයෙන් භවයෙහි දේවදත්ත තෙමේ කීර්තියෙන් හා පිරිවරින් බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ හා සමසම විය, නැතහොත් ඇතැම් විට උසස් ද විය. යම් කලෙක බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ පුරෝහිත පුත්‍රයා දේවදත්ත වූයේද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සැඬොල් කුලයක උපන් විද්‍යාධරයෙක්ව, මන්ත්‍ර ජප කොට අකාලයේ අඹ ඵල ගැන්වූ සේක. එහිදී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දේවදත්තට වඩා ජාතියෙන් මෙන්ම කීර්තියෙන් ද පහත් වූ සේක... (පෙ.)... නැවත ද යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ මහාපතාප නම් රජු වූයේද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ ධර්මපාල නම් පුත්‍රයා වූ සේක. එකල ඒ රජු තමාගේම පුත්‍රයාගේ අත් පා සහ හිස කපා දැමුවේය. එහිදී ද දේවදත්තම උසස් හා බලවත් විය. වර්තමානයෙහි දෙදෙනාම ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන්හ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සර්වඥ වූ ලෝකනායක බුදුරජාණන් වහන්සේ වූ සේක. දේවදත්ත තෙමේ දෙවියන්ටත් දෙවි වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදිව, ඍද්ධි උපදවා බුදු තනතුර පැතුවේය. ස්වාමීනී නාගසේනයන් වහන්ස, මා විසින් පවසන ලද මේ සියල්ල සත්‍යයක්ද නැතහොත් අසත්‍යයක්ද?” මිලින්ද රජු විසින් යම් විසිදෙකක් වූ ජාතක කථා ඇසුරෙන් ප්‍රශ්න අසන ලදද, ඒවා මා විසින් මෙහි උපුටා දක්වා කිව යුතුය.

တထ စ,’ယဒါ စ ဒေဝဒတ္တော နဂရေ ဗာရာဏသိယံ ဗြဟ္မဒတ္တဿ ရညော ပုရောဟိတပုတ္တော အဟောသိ တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဆဝကစဏ္ဍာလော အဟောသိ ဝိဇ္ဇာဓရော ဝိဇ္ဇံ ပရိဇပိဝါ အကာလေ အမ္ဗဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဧထ တာဝ ဗောဓိသတ္တော ဒေဝဒတ္တတော ဇာတိယာ နိဟီနော ယသသာ စ နိဟီနော. ‘‘ဣဒမ္ပန ဝစနံ ဇေတဝနာရာမေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ တေရသနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘ ကထိတံ အမ္ဗဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေဝဒတ္တော ဟိ ‘‘အဟံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမိ…ပေ… စဏ္ဍာလပုတ္တော အဟမေဝါ’’တိ.

එහි විස්තරය මෙසේය: ‘යම් කලෙක බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජුගේ පුරෝහිත පුත්‍රයා දේවදත්ත වූයේද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ සැඬොල් කුලයේ උපන් විද්‍යාධරයෙක්ව මන්ත්‍ර ජප කොට අකාලයේ අඹ ඵල ගැන්වූ සේක. මෙහිදී බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දේවදත්තට වඩා ජාතියෙන් මෙන්ම කීර්තියෙන් ද පහත් වූ සේක.’ මේ ප්‍රකාශය වනාහි ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තේරස නිපාතයෙහි දේවදත්ත අරභයා වදාරන ලද අම්බ ජාතකය සම්බන්ධයෙන් කියන ලද්දකි. දේවදත්ත තෙමේ ‘මම බුදු වන්නෙමි’ (යනාදීන් සිතුවේය)... (පෙ.)... ‘එකල සැඬොල් පුත්‍රයා වූයේ මමමය’ (යනුයි).

ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ အမ္ဗဇာတကံ သဓာယ ကထိတံ ဟောတီတိ ဣဒံ ရညော အာဘတံ ပဌမံ ဇာတကံ.

මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ අම්බ ජාතකය ඇසුරෙන් පවසන ලදී. මෙය රජු විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද පළමු වන ජාතකයයි.

‘‘ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော ရာဇာ အဟောသိ မဟီပတိ သဗ္ဗကာမသမင်္ဂီ တဒါ ဗောဓိသတ္တော တဿူပဘောဂေါ အဟောသိ ဟထိနာဂေါ သဗ္ဗလက္ခဏသမ္ပန္နော တဿ စာရုဂတိဝိလာသံ အသဟမာနော ရာဇာ ဝဓံ ဣစ္ဆန္တော ဟထာစရိယံ ဧဝမဝေါဝ? ‘‘အသိက္ခိတော တေ အာစရိယ ဟထိနာဂေါ တဿ အာကာသဂမနံ နာမ ကာရဏံ ဟောတီ’’တိ တထပ တာစ ဗောဓိသတ္တော ဒေဝဒတ္တတော ဇာတိယာ နီဟီနော, လာမကော တိရစ္ဆာနဂတော’’တိ. ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဧကကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘကထိတံ ဒုမ္မေဓဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ ဓမ္မသဘာယံ ဘိက္ခု’အာဝုသော ဒေဝဒတ္တော …ပေ… ဟထိ ပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညော ဣမံ ဒုမ္မေဓဇာတကံ သဓာယ ကထိတံ ဟောတီတိ. ဒုတိယံ ဇာတကံ.

“නැවත ද යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ සියලු සැප සම්පතින් පිරිපුන් රජෙක් වූයේද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ පරිහරණයට ඇති, සියලු සුබ ලක්ෂණයෙන් පිරිපුන් මංගල හස්තිරාජයෙක් වූ සේක. උන්වහන්සේගේ මනහර ගමන් විලාසය ඉවසාගත නොහැකි වූ රජු, හස්තියා මරා දැමීමට කැමැත්තෙන් ඇත්ගොව්වාට මෙසේ පැවසීය: ‘ඇදුරුතුමනි, ඔබේ ඇතා නිසි ලෙස හික්මවා නැත, අහසින් යාම වැනි ක්‍රියා ඇත්ගොදුරක් නොවේ.’ මෙහිදී ද බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දේවදත්තට වඩා ජාතියෙන් පහත් වූ තිරිසන්ගත සතෙක් වූ සේක.” මේ ප්‍රකාශය වනාහි මිලින්ද රජු විසින්, වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඒකක නිපාතයෙහි දේවදත්ත අරභයා වදාරන ලද දුම්මේධ ජාතකය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. ධර්ම සභාවෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා “ඇවැත්නි, දේවදත්ත...” (පෙ.) “එකල ඒ ඇතා වූයේ මමමය” යනුවෙන් සාකච්ඡා කළහ. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ දුම්මේධ ජාතකය ඇසුරෙන් පවසන ලදී. මෙය දෙවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော အဟောသိ. ပဝနေ နဋ္ဌာယိကော တဒါ ဗောဓိသတ္တော မဟာပထဝိ နာမ မက္ကဋော အဟောသိ. ဧထပိ တာဝ ဒိဿတိ ဝိသေသော မနုဿဿ စ တိရစ္ဆာနဂတဿ စ. ဧထပိ တာဝ ဗောဓိသတ္တော ဒေဝဒတ္တတော ဇာတိယာ နိဟီနော’တိ ဣမံ ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ တိံသနိပါတေ ဒေဝဒတ္တဿ သိလာပဝိဇ္ဈနမာရဗ္ဘ ကထိတံ မဟာကပိဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ‘‘တေန ဟိ ဓနုဂ္ဂဟေ ပယောဇေဝါ…ပေ… ကပိရာဇာ အဟမေဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံမဟာကပိဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. တတိယံ ဇာတကံ.

“නැවත ද යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ වනයෙහි වාසය කළ මිනිසෙක් වූයේද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ‘මහාපථවී’ නම් වූ වඳුරු රජෙක් වූ සේක. මෙහිදී ද මිනිසෙකු සහ තිරිසන්ගත සතෙකු අතර වෙනසක් පෙනේ. මෙහිදී ද බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ දේවදත්තට වඩා ජාතියෙන් පහත් වූ සේක.” මේ ප්‍රකාශය වනාහි මිලින්ද රජු විසින්, වේළුවනාරාමයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තිංස නිපාතයෙහි දේවදත්ත ගල පෙරළීම අරභයා වදාරන ලද මහාකපි ජාතකය සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. “එසේ නම් දුනුවායන් යොදවා... (පෙ.) එකල ඒ වඳුරු රජු වූයේ මමමය” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ මහාකපි ජාතකය ඇසුරෙන් පවසන ලදී. මෙය තුන්වන ජාතකයයි.

‘‘ပူန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော ဟောတိ သောဏုတ္တရော နာမ နေသာဒေါ ဗလဝါ ဗလဝတရော နာဂဗလော တဒါဗောဓိသတ္တော ဆဒ္ဒန္တော နာမ နာဂရာဇာ အဟောသိ. တဒါ လုဒ္ဒကော တံ ဟထိနာဂံ ဃာတေသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တော အဓိကတရော‘‘တိ ဣဒံ ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ မဟာဝိဟာရေ ဝိဟာရန္တေန သထာရာ တိံသနိပါတေ ဧကံ ဒဟရဘိက္ခုနိံ အာရဗ္ဘ ကထိတံ ဆဒ္ဒန္တဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ တထ ဘဂဝတာ ဝိထာရတော ဒေသိတံ ဆဒ္ဒန္တဇာတကံ တံ မယာ ဣဓ သင်္ခေပတော ဥဒ္ဓရိဝါ ကထေတဗ္ဗမေဝ. ‘‘သာ ကိရ သာဝထိယံ…ပေ… သာ ပန ဘိက္ခုဏီ ပစ္ဆာ ဝိပဿိဝါ အရဟတ္တံ ပတ္တာ’’တိ. ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ ဆဒ္ဒန္တဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စတုထာဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ මහත් බලසම්පන්න වූ, ඇත් බලය බඳු ශක්තියක් ඇති සෝණුත්තර නම් වැද්දෙක් වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ෂඩ්දන්ත නම් ඇත් රජෙක් වූහ. එකල ඒ වැද්දා ඒ ඇත් රජු මැරුවේය. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තිංශ නිපාතයෙහි එක්තරා තරුණ භික්ෂුණියක් අරභයා දේශනා කරන ලද ෂඩ්දන්ත ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විස්තරාත්මකව දේශනා කරන ලද ඒ ෂඩ්දන්ත ජාතකය මා විසින් මෙහිදී සංක්ෂිප්තව දක්වා කිව යුතුමය. 'ඇය සැවැත්නුවර... පෙ... ඒ භික්ෂුණිය පසුව විදර්ශනා වඩා රහත් භාවයට පත් වූවාය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ ෂඩ්දන්ත ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. සිව්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော အဟောသိ ဝနစရကော အနိကေတဝါသီ တဒါ ဗောဓိသတ္တော သကုဏော အဟောသိ တိတ္တိရော မန္တဇ္ဈာယီ. တဒါ သော ဝနစရကော တံ သကုဏံ ဃာတေသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တော ဇာတိယာ အဓိကတရော’’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဂိဇ္ဈကူဋေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ နဝကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တဿ ဝဓာယ ပရိသက္ကနံ အာရဗ္ဘ ကထိတံ ဒဒ္ဒရဇာတကံ (တိတ္တိရဇာတကံ) သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တသ္မိံ သမယေ ဓမ္မသဘာယံ ကထံ သမုဋ္ဌာပေသုံ…ပေ… တိတ္တိရပဏ္ဍိတော ပန အဟမေဝါ’’တိ. ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ ဒဒ္ဒရဇာတကံ သဓာယ ကထိတံ ဟောတီတိ. ပဉ္စမဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ ස්ථිර වාසස්ථානයක් නොමැති වනචාරී මිනිසෙක් වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මන්ත්‍ර හදාරන වටු පක්ෂියෙක් වූහ. එකල ඒ වනචාරියා ඒ පක්ෂියා මැරුවේය. එසේ වුවත් දේවදත්ත ජාතියෙන් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් නවක නිපාතයෙහි දේවදත්තයාගේ (බුදුන් වැදීමට තැත් කිරීමේ) උපක්‍රම අරභයා දේශනා කරන ලද දද්දර ජාතකය (තිත්තිර ජාතකය) උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'ඒ අවස්ථාවෙහි ධර්ම සභාවෙහි කතාවක් ඇති කළහ... පෙ... තිත්තිර පණ්ඩිතයා වූයේ මම ය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ දද්දර ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. පස්වන ජාතකයයි.

‘‘ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော ကလာဗု နာမ ဗာရာဏသိရာဇာ အဟောသိ တဒါ ဗောဓိသတ္တော တာပသော အဟောသိ ခန္တိဝါဒီ. တဒါ သော ရာဇာ တဿတာပသဿ ကုဒ္ဓေါ ဟထပါဒေ ဝံသကလီရေ ဝိယ ဆေဒါပေသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ အဓိကတရော ဇာတိယာ စ ယသေန စာ’’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေစဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ စတုက္ကနိပါတေ ဧကံ ကောဓနဘိက္ခုံ အာရဗ္ဘ ကထိတံ ခန္တိဝါဒိဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သထာ ပန တံ ဘိက္ခုံ ကသ္မာဝံ…ပေ… ခန္တိဝါဒိတာပသောပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ ခန္တိဝါဒိဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. ပဋ္ဌဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ බරණැස් නුවර කලාබු නම් රජු වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ක්ෂාන්තිවාදී තාපසයාණෝ වූහ. එකල ඒ රජු ඒ තාපසයා කෙරෙහි කිපී උන්වහන්සේගේ අත් පා උණ දළු කපන්නාක් මෙන් කප්පවා දැමුවේය. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම ජාතියෙන් හා යසසින් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ජේතවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් චතුක්ක නිපාතයෙහි එක්තරා ක්‍රෝධ සහගත භික්ෂුවක් අරභයා දේශනා කරන ලද ක්ෂාන්තිවාදී ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ භික්ෂුවගෙන් කුමක් හෙයින්දැයි විමසා... පෙ... ක්ෂාන්තිවාදී තාපසයා වූයේ මම ය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ ක්ෂාන්තිවාදී ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. හයවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော အဟောသိ ဝနစရော တဒါဗောဓိသတ္တော နဒိယော နာမ ဝါနရိဒေါ အဟောသိ. တဒါပိ သော ဝနစရော တံ ဝါနရိဒံ ဃာတေသိ သဒ္ဓိံ မာတရာ ကတိဋ္ဌဘာတိကေနပိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝအဓိကတရော ဇာတိယာ‘‘တိ ဣဒံ ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေနသထာရာ ဒုကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တံ အာရဗ္ဘ ကထိတံ စုလ္လနဒိယဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဧကဒိဝသဉှိ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဟာယံ …ပေ… သုပဏ္ဏရာဇာ ပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ ပဏ္ဍရဇာတကံ သဓာယ ပရတောဃောသဝသေန ဗောဓိသတ္တော ပဏ္ဍရကော နာမ နာဂရာဇ အဟောသီ’’တိ ကထိတံ ဟောတိ တထာဟိ ဣမသ္မိံ ဇာတကေ ဗောဓိသတ္တော သုပဏ္ဏရာဇာ ယေဝါ’တိ. အဋ္ဌမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ වනචාරියෙක් වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ නදිය නම් වඳුරු රජෙක් වූහ. එකල ද ඒ වනචාරියා ඒ වඳුරු රජු මව සහ බාල සොහොයුරා ද සමඟින් මැරුවේය. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම ජාතියෙන් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් වේළුවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් දුක නිපාතයෙහි දේවදත්තයා අරභයා දේශනා කරන ලද චුල්ලනදිය ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'එක් දිනක් භික්ෂූහු ධර්ම සභාවෙහි... පෙ... ගුරුළු රජු වූයේ මම ය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ පණ්ඩර ජාතකය උදෙසා අන්‍යයන්ගෙන් ඇසුණු කතාවක් (පරතෝඝෝෂය) අනුව බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ පණ්ඩරක නම් නාග රාජයා වූ බව පවසන ලදී. මන්ද යත්, මේ ජාතකයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ගුරුළු රජු ම වූ බැවිනි. අටවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော အဟောသိပဝနေ ဇဋိလကော တဒါ ဗောဓိသတ္တော တစ္ဆကော နာမ မဟာသူကရော အဟောသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ ဇာတိယာ အဓိကတရော’’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ပကိဏ္ဏကနိပါတေ ဒွေ မဟလ္လကေ ထေရေ အာရဗ္ဘ ကထိတံ တစ္ဆကသူကရဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘မဟာကောသလော ပန ဗိမ္ဗိသာရဿ ဓိတရံ ဒေန္တော…ပေ…ရုက္ခဒေဝတာ ပန အဟမေဝါ’’တိ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ මහා වනයෙහි ජටිලයෙක් (තපස්වරයෙක්) වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ තච්ඡක නම් මහා ඌරෙක් වූහ. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම ජාතියෙන් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ජේතවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකීර්ණක නිපාතයෙහි මහලු තෙරවරුන් දෙනමක් අරභයා දේශනා කරන ලද තච්ඡකසූකර ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'මහාකෝසල රජු බිම්බිසාර රජුට දියණිය දෙන කල්හි... පෙ... වෘක්ෂ දේවතාවා වූයේ මම ය' යන්නයි.

ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ တစ္ဆကသူကရဇာတကံ သဓာယ ပရတောဃောသဝသေန ဗောဓိသတ္တော မဟာတစ္ဆကသူကရော နာမ အဟောသိတိ ကထိတံ တထာ ဟိ ဣမသ္မိံ ဇာတကေ ဗောဓိသတ္တော ရုက္ခဒေဝတာယေဝ အဟောသီတိ. နဝမံ ဇာတကံ.

මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ තච්ඡකසූකර ජාතකය උදෙසා අන්‍යයන් පැවසූ පරිදි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ මහා තච්ඡක සූකරයා වූ බව පවසන ලදී. මන්ද යත්, මේ ජාතකයෙහි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ වෘක්ෂ දේවතාවා ම වූ බැවිනි. නවවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါဒေဝဒတ္တော စေတိယေသု သုရပရိစရော နာမ ရာဇာ အဟောသိ ဥပရိ ပုရိသမတ္တေ ဂဂနေဝေဟာသင်္ဂမော, တဒါ ဗောဓိသတ္တော ကပိလော နာမ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တဿ ပထဝိပ္ပဝေသမာရဗ္ဘ ကထိတံ စေတိယဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တသ္မိဉှိ ဒိဝသေ ဘိက္ခူ ဓမ္မသဟာယံ. ပေ-ကပိလ-ဗြာဟ္မဏော ပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝဉ္စေတံ မိလိဒရညာ ဣဒံစေတိယဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. ဒသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ චේති රටෙහි මිනිස් උසක් පමණ ඉහළින් අහසින් යා හැකි උපරිචර (සුරපරිචර) නම් රජු වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ කපිල නම් බ්‍රාහ්මණයා වූහ. එසේ වුවත් දේවදත්තගේ පොළොව ගිලීම අරභයා දේශනා කරන ලද චේතිය ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලද්දකි. 'එදින භික්ෂූහු ධර්ම සභාවෙහි... පෙ... කපිල බ්‍රාහ්මණයා වූයේ මම ය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ චේතිය ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. දසවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော အဟောသိ သာမော နာမ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော ရူရုနာမ မိဂရာဇာ အဟောသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ ဇာတိယာ အဓိကတရော’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ တေရသကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘကထိတံ ရူရူမဂရာဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သော ကိရ ဘိက္ခူဟိ’ဗဟုပကာရော အာဝုသော-ပေရူရုမိဂေါ ပန အဟမေဝါ’’တိ. ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံရူရုမိဂဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ ဧကာဒသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ සාම නම් මිනිසෙකු වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ රුරු නම් මුව රජෙක් වූහ. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම ජාතියෙන් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ජේතවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් තේරසක නිපාතයෙහි දේවදත්තයා අරභයා දේශනා කරන ලද රුරු මුව රජ ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'ඇවැත්නි, ඔහු භික්ෂූන්ට බොහෝ උපකාරී විය... පෙ... රුරු මුව රජු වූයේ මම ය' යන්නයි. මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ රුරු මුව ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. එකොළොස්වන ජාතකයයි.

‘‘ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မနုဿော အဟောသိ လုဒ္ဒကော ပဝနစရော, တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဟထိနာဂေါ အဟောသိ သော လုဒ္ဒကော တဿ ဟထိနာဂဿ သတ္တက္ခတ္တုံ ဒန္တေ ဆိဒိဝါ ဟရိ တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ ယောနိယာ အဓိကတရော’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဧကကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘ ကထိတံ သီလဝနာဂရာဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဓမ္မသဘာယဉှိ ဘိက္ခူ’အာဝုသော ဒေဝဒတ္တော…ပေ… သီလဝနာဂရာဇာ ပန အဟမေဝါတိ.

නැවතත්, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ වනචාරී වැද්දෙක් වූයේ ද, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඇත් රජෙක් වූහ. ඒ වැද්දා ඒ ඇත් රජුගේ දළ සත් වරක් කපාගෙන ගියේය. එසේ වුවත් දේවදත්ත ම උත්පත්තියෙන් උසස් විය යන මේ වචනය, මිලින්ද රජු විසින් ජේතවනයෙහි වැඩවසන ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් ඒකක නිපාතයෙහි දේවදත්තයා අරභයා දේශනා කරන ලද සීලවනාගරාජ ජාතකය උදෙසා පවසන ලද්දකි. 'භික්ෂූහු ධර්ම සභාවෙහි: ඇවැත්නි, දේවදත්ත... පෙ... සීලව ඇත් රජු වූයේ මම ය' යන්නයි.

ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ သီလဝနာဂရာဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ ဒွါဒသမံ ဇာတကံ.

මෙසේ මිලින්ද රජු විසින් මේ සීලවනාගරාජ ජාතකය උදෙසා මෙය පවසන ලදී. දොළොස්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သိဂါလော အဟောသိ ခတ္တိယဓမ္မော, သော ယာဝတာ ဇမ္ဗုဒီပေ ပဒေသရာဇာနော တေ သဗ္ဗေ အနုယုတ္တေ အကာသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော ဝိဓုရော နာမ ပဏ္ဍိတော အဟောသိ တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ ယသေန အဓိကတရော’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဒုကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘ ကထိတံ သဗ္ဗဒါဌဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဒေဝဒတ္တော အဇာတသတ္တုံ ပသာဒေဝါ…ပေ… ပုရောဟိတော ပန အဟမေဝါ’’တိ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ 'ඛත්තියධම්ම' නම් වූ සිවලෙක්ව මුළු දඹදිව ප්‍රාදේශීය රජවරුන් සියල්ලන් තමන්ගේ අණසකට යටත් කරගත් කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'විධුර' නම් පණ්ඩිතයෙක් වූහ. එසේ වුවද එකල දේවදත්තම කීර්තියෙන් වඩා උසස් විය. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්තයන් අරභයා දුක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'සබ්බදාඨ ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. 'දේවදත්ත තෙමේ අජාසත් කුමරු පහදවා... [පෙ]... එකල පුරෝහිතයා වූයේ මමමය' යනු එහි අර්ථයයි.

ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ သဗ္ဗဒါဌိက ဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ပရတောဃောသဝသေန ‘‘သော ယာဝတာ ဇမ္ဗုဒီပေ ပဒေသရာဇာနော, တေ သဗ္ဗေ အနုယုတ္တေ အကာသီ’’တိ ဝုတ္တံ တဒါ ဟိ သောန သဗ္ဗေ ရာဇာနော အနုယုတ္တေ အကာသီ’တိ. တေရသမံ ဇာတကံ.

මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'සබ්බදාඨික ජාතකය' අරභයා පරතෝඝෝෂ වශයෙන් (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසීමෙන්) 'ඔහු මුළු දඹදිව ප්‍රාදේශීය රජවරුන් සියල්ලන් තමන්ගේ අණසකට යටත් කරගත්තේය' යන්න පවසන ලද්දේය. එකල ඔහු සැබවින්ම සියලු රජවරුන් තමන්ගේ අණසකට යටත් කරගත්තේය. දහතුන්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သထိနာဂေါ ဟုဝါ လဋုကိကာယ သကုဏိကာယ ပုတ္တကေဃာတေသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော’ပိ ဟထိနာဂေါ အဟောသိ ယုထပတိ တထ တာဝ ဥဘော’ပိ သမသမာ အဟေသုန္တိ’ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ပဉ္စကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တမာရရဗ္ဘ ကထိတံ လဋုကိကဇာတကံ သဓာယဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ စုဒ္ဒသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ ඇතෙක්ව වැටකෙයි කිරිල්ලියගේ පැටවුන් මැරූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද රංචු නායක ඇතෙක් වූහ. එතෙකුදු වුවත් එකල දෙදෙනාම සමාන වූහ. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්තයන් අරභයා පංචක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'ලටුකික ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. දහහතරවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ‘‘ယဒါ ဒေဝဒတ္တော ယက္ခော အဟောသိ အဓမ္မော နာမ, တဒါ ဗောဓိသတ္တောပိ ယက္ခော အဟောသိ ဓမ္မော နာမ. တထပိ တာဝ ဥဘောပိ သမသမာ အဟေသုန္တိ‘‘ဣဒံ ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဧကာဒသကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တဿ ပထဝိပ္ပဝေသမာရဗ္ဘ ကထိတံ ဓမ္မဒေဝပုတ္တ ဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘တဒါ ဘိက္ခု ဓမ္မိသဘာယံ ဓမ္မဒေဝပုတ္တော ပန အဟမေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ဧဝမေတံ မိလိဒရညော ဣမံ ဓမ္မဒေဝပုတ္တဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ပဏ္ဏရသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, 'දේවදත්ත තෙමේ 'අධම්ම' නම් යක්ෂයෙක් වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද 'ධම්ම' නම් යක්ෂයෙක් වූහ. එසේ වුවද එකල දෙදෙනාම සමාන වූහ' යන මේ වචනය වනාහි, මිලිඳු රජු විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්තයන්ගේ පොළොවට ගිලී යාම අරභයා ඒකාදසක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'ධම්මදේවපුත්ත ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. 'මහණෙනි, එකල දහම් සභාවෙහි... ධම්මදේවපුත්‍රයා වූයේ සර්වඥ වූ මමමය' යනුවෙන් වදාළහ. මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'ධම්මදේවපුත්ත ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. පහළොස්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော နာဝိကော အဟောသိ, ပဉ္စန္နံ ကုလသတာနံ ဣဿရော, တဒါ ဗောဓိသတ္တောပိ နာဝိကော အဟောသိ ပဉ္စန္နံ ကုလသတာနံ ဣဿရော တထပိ တာဝ ဥဘောပိ သမသမာ’စ အဟေသုန္တိ‘‘ဣဒမ္ပန မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဒွါဒသကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တဿ ပဉ္စကုလသတာနိ ဂဟေဝါ နိရယေ ပဝိဋ္ဌဘာဝမာရဗ္ဘ ကထိတံ သမုဒ္ဒဝါဏိဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘သော ဟိ အဂ္ဂသာဝကေသု ပရိသံ ဂဟေဝါ သောပဏ္ဍိတဝဍဎကီ နာမ အဟမေဝါ’’တိ. ဧဝမေတံ မိလိဒရရဉဉာ ဣမံ သမုဒ္ဒဝါဏိဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ. သောဠသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ පවුල් පන්සියයකට අධිපති වූ නැවියෙක් වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද පවුල් පන්සියයකට අධිපති වූ නැවියෙක් වූහ. එසේ වුවද එකල දෙදෙනාම එක හා සමාන වූහ. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්ත තෙමේ පවුල් පන්සියයක් රැගෙන නිරයට වැදීම අරභයා ද්වාදසක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'සමුද්දවාණිජ ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. 'ඔහු අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පිරිසක් ගෙන... එකල ඒ පණ්ඩිත වඩුවා වූයේ මමමය' යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'සමුද්දවාණිජ ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. දහසයවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သထဝါဟော အဟောသိ ပဉ္စန္နံ သကဋသတာနံ ဣဿရော, တဒါ ဗောဓိသတ္တောပိ သထဝါဟော အဟောသိ ပဉ္စန္နံ သကဋသတာနံ ဣဿရော. တထပိ တာဝ ဥဘောပိ သမသမာ အဟေသု’’န္တိ ဣဒမ္ပနဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဧကကနိပါတေ အနာထပိဏ္ဍိကဿသဟာယကေ တိထယသာဝကေ အာရဗ္ဘ ကထိတံ အပဏ္ဏက ဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ. သတ္တရသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ ගැල් පන්සියයකට අධිපති වූ ගැල් නායකයෙක් වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද ගැල් පන්සියයකට අධිපති වූ ගැල් නායකයෙක් වූහ. එතෙකුදු වුවත් එකල දෙදෙනාම සමාන වූහ. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි අනේපිඬු සිටුතුමාගේ යහළුවන් වූ තීර්ථක ශ්‍රාවකයන් අරභයා ඒකක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'අපණ්ණක ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. දහහත්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သာခေါ နာမ မိဂရာဇာ အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တောပိ နိဂြောဓော နာမ မိဂရာဇာ အဟောသိ. တထပိ တာဝ ဥဘောပိ သမသမာ အဟေသုန္တိ ‘‘ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဧကကနိပါတေ ကုမာရကဿပမာတရံ ဘိက္ခုဏိံ အာရဗ္ဘ ကထိတံ နိဂြောဓမိဂဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ သာ ကိရ ရာဇဂဟနဂရေ မဟာဝိဘဝဿ သေဋ္ဌိနော ဓီတာ အဟောသိ နိဂြောဓမိဂရာဇာ ပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝ မေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ နိဂြောဓမိဂရာဇဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ. အဋ္ဌာရသမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ 'ශාඛ' නම් මුව රජෙක් වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද 'නිග්‍රෝධ' නම් මුව රජෙක් වූහ. එතෙකුදු වුවත් එකල දෙදෙනාම සමාන වූහ. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි කුමාරකස්සප මෑණියන් වූ මෙහෙණිය අරභයා ඒකක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'නිග්‍රෝධමිග ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. ඕ තොමෝ රජගහනුවර මහා සම්පත් ඇති සිටුවරයෙකුගේ දියණියක් වූවාය... 'එකල නිග්‍රෝධ මුව රජු වූයේ මමමය' යන්න එහි අර්ථයයි. මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'නිග්‍රෝධමිගරාජ ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. දහඅටවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော သာခေါ နာမ သေနာပတိ အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော နိဂြောဓော နာမ ရာဇာ အဟောသိ. တထပိ တာဝ ဥဘောပိ သမသမာ အဟေသုန္တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဒသကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တာမာရဗ္ဘ ကထိတံ နိဂြောဓဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဧကဒိဝသဉှိ ဘိက္ခူ နိဂြောဓဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတီ’တိ. ဧကုနဝိသတိမံ ဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ 'ශාඛ' නම් සේනාපතියෙක් වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'නිග්‍රෝධ' නම් රජෙක් වූහ. එතෙකුදු වුවත් එකල දෙදෙනාම සමාන වූහ. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වේළුවනයෙහි වැඩවසන කල්හි දේවදත්තයන් අරභයා දසක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'නිග්‍රෝධ ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. 'එක් දිනෙක මහණෙනි...' යනාදී වශයෙන් නිග්‍රෝධ ජාතකය අරභයා පවසන ලද්දකි. දහනවවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ သဒါ ဒေဝဒတ္တော ခဏ္ဍဟာလော နာမ ဗြာဟ္မဏော အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော စဒေါ နာမ ရာဇကုမာရော အဟောသိ. တထာပိ တာဝ အနေန ခဏ္ဍဟာလော အဓိကတရော’တိ ‘‘ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဂိဇ္ဈကူဋေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဒသဇာတကေဒေဝဒတ္တမာရဗ္ဘ ကထိတံ စဒကုမာရဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ တံ သင်္ခေပနော ဒဿယိဿာမ. ‘‘တဿ ဝထု သံဃဘေဒက္ခဓကေ အာဂတမေဝ စဒကုမာရော ပန အဟမောဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ ဝဒကုမာရဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝီသတိမဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ 'ඛණ්ඩහාල' නම් බ්‍රාහ්මණයා වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ 'චන්ද' නම් රාජකුමාරයා වූහ. එසේ වුවද මේ ඛණ්ඩහාල තෙමේ ඔහුට වඩා බලවත් විය. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ගිජ්ඣකූට පර්වතයෙහි වැඩවසන කල්හි දස ජාතකයන් අතුරින් දේවදත්තයන් අරභයා දේශනා කරන ලද 'චන්දකුමාර ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. එය කෙටියෙන් දක්වන්නෙමු: 'එහි කථා වස්තුව වනාහි සංඝභේදක ඛන්ධකයෙහිම පැමිණෙන්නේය... එකල චන්ද කුමාරයා වූයේ මමමය' යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'චන්දකුමාර ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. විසිවන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော ဗြဟ္မဒတ္တော နာမ ရာဇ အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော တဿ ပုတ္တော မဟာပဒုမော နာမ ကုမာရော အဟောသိ, တဒါ သောရာဇာ သကပုတ္တံ စောရပ္ပပါတေ ခိပါပေသိ. ယတော ကုတောစိ ပိတာ ပုတ္တာနံ အဓိကတရော အဟောသိ ဝိသိဋ္ဌော, တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တောယေဝ အဓိကတရော’တိ ဣဒမ္ပန ဧဝနံ မိလိဒရညာ ဇေတဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ဒွါဒသကနိပါတေ စိဉ္စံ မာဏဝိကမာရဗ္ဘ ကထိတံ မဟာပဒုမဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ပဌမဗောဓိယဉှိ ဒသဗလဿ အဟံ တဒါ ရာဇပုတ္တော, ဧဝံ ဓာရေထ ဇာတကန္တိ, ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ မဟာပဒုမဇာတကံ သဓာယ ပုတ္တန္တိ ဧကဝီသတိမဇာတကံ.

නැවතත්, දේවදත්ත තෙමේ 'බ්‍රහ්මදත්ත' නම් රජු වූ කල්හි, එකල බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ පුත් 'මහාපදුම' නම් කුමාරයා වූහ. එකල ඒ රජු තමාගේම පුත්‍රයාව සොරුන් හෙළන ප්‍රපාතයෙහි හෙළවීය. කිසියම් හෙයකින් පියා තෙමේ පුත්‍රයන්ට වඩා උසස් වන්නේද, එසේ වුවත් එකල දේවදත්තම වඩා බලවත් විය. මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද මේ වචනය වනාහි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩවසන කල්හි චිංචිමානවිකාව අරභයා ද්වාදසක නිපාතයෙහි දේශනා කරන ලද 'මහාපදුම ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. 'දසබලධාරීන් වහන්සේගේ ප්‍රථම බෝධි සමයෙහි... එකල මම රාජකුමාරයා වීමි, මෙසේ මේ ජාතකය ධරන්න' යනු එහි අර්ථයයි. මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ 'මහාපදුම ජාතකය' අරභයා පවසන ලද්දකි. විසිඑක්වන ජාතකයයි.

ပုန စ ပရံ ယဒါ ဒေဝဒတ္တော မဟာပတာပေါ နာမ ရာဇာ အဟောသိ, တဒါ ဗောဓိသတ္တော တဿ ပုတ္တော ဓမ္မပါလော နာမ ကုမာရော အဟောသိ, တဒါ သော ရာဇာ သကပုတ္တဿ ဟထပါဒေ သီသဉ္စ ဆေဒါပေသိ. တထပိ တာဝ ဒေဝဒတ္တော ယေစ ဥတ္တရော အဓိကတရော’’တိ ဣဒမ္ပန ဝစနံ မိလိဒရညာ ဝေဠုဝနေ ဝိဟရန္တေန သထာရာ ပဉ္စကနိပါတေ ဒေဝဒတ္တဿဝဓပရိသက္ကနမာရဗ္ဘ ကထိတံ စုလ္လဓမ္မပါလဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘အထေကဒိဝသံ ဘိက္ခု ဓမ္မသဘာယံ ကထံ ဓမ္မပါလကုမာရော ပန အဟမေဝါ’’တိ ဧဝမေတံ မိလိဒရညာ ဣမံ စုလ္လဓမ္မပါလဇာတကံ သဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဗာဝီသတိမ ဇာတကံ သမတ္တံ.

තවද, යම් කලෙක දේවදත්ත තෙමේ 'මහාපතාප' නම් රජෙක් වූයේ ද, එකල්හි බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ඔහුගේ පුත් 'ධම්මපාල' නම් කුමාරයා වූහ. එකල්හි ඒ රජ තෙමේ තමාගේ පුත්‍රයාගේ අත් පා සහ හිස කප්පවා දැමීය. 'එසේ වුව ද දේවදත්ත තෙමේම වඩාත් උසස් වූයේය' යන මේ වචනය, වේළුවනයෙහි වසන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පංචක නිපාතයෙහි දේවදත්තයන්ගේ මරණයට උත්සාහ කිරීම අරභයා වදාරන ලද 'චුල්ලධම්මපාල ජාතකය' සම්බන්ධයෙන් මිලිඳු රජු විසින් පවසන ලද්දකි. 'ඉක්බිති එක් දවසක් භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම සභාවෙහි සාකච්ඡා කරද්දී, ධම්මපාල කුමාරයා වනාහි මම ම වෙමි' යි මෙසේ මිලිඳු රජු විසින් මේ චුල්ලධම්මපාල ජාතකය අරභයා පවසන ලද බව දක්වමින් විසිදෙවැනි ජාතකය අවසන් වේ.

အမ္ဗဇာတက-ဒုမ္မေဓဇာတကာနိ မဟာကပိ-

අම්බ ජාතකය, දුම්මේධ ජාතකය, මහාකපි ජාතකය,

ဆဒ္ဒန္တ-ဒဒ္ဒရဉ္စာပိ ခန္တိဝါဒိကဇာတကံ

ඡද්දන්ත ජාතකය, දද්දර ජාතකය සහ ඛන්තිවාදී ජාතකය ද,

စုလ္လနဒိယ-ပဏ္ဍရက-တစ္ဆသုကရဇာတကံ

චුල්ලනදිය ජාතකය, පණ්ඩරක ජාතකය, තච්ඡසූකර ජාතකය,

စေတိယဇာတကဉ္စာပိ ရူရုမိဂိဒဇာတကံ

චේතිය ජාතකය සහ රුරුමිග ජාතකය ද,

သီလဝံ သဗ္ဗဒါဌဉ္စ လဋုကိကဉ္စ အပဏ္ဏကံ

සීලව ජාතකය, සබ්බදාඨ ජාතකය, ලටුකික ජාතකය සහ අපණ්ණක ජාතකය ද,

နိဂြောဓမိဂ-နိဂြောဓ-စဒကုမာရဇာတကံ

නිග්‍රෝධමිග ජාතකය, නිග්‍රෝධ ජාතකය, චන්දකුමාර ජාතකය,

မဟာပဒုမကုမာရ-ဓမ္မပါလကဇာတကံ

මහාපදුමකුමාර ජාතකය, (චුල්ල) ධම්මපාල ජාතකය,

ဣတိ ဧတာနိ ဗာဝီသ ဇာတကာနိ ယထာက္ကမံ

මෙසේ මේ ජාතක විසිදෙක පිළිවෙළින්

မိလိဒေါ နာမုပဒါယ နာဂသေနဿ အဗြဝီတိ.

මිලිඳු රජු විසින් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේට පවසන ලද්දේය.

ဧဝဉ္စ သော ရာဇာ ဣမာနိ ဇာတကာနိ သဓာယ ကထေဝါ ပုနပိ ဧဝမာဟ? ‘‘ဘန္တေ နာဂသေန, အဇ္ဇေကရဟိ ဥဘောပိ သကျကုလေသု ဇာယိံသု. ဗောဓိသတ္တောပိ ဗုဒ္ဓေါ အဟောသိ. သဗ္ဗညု လောကနာယကော, ဒေဝဒတ္တော တဿ ဒေဝါတိဒေဝဿ သာသနေ ပဗ္ဗဇိဝါ ဗုဒ္ဓါလယံ အကာသိ. ကိန္နုခေါ ဘန္တေ နာဂသေန, ယံ မယာ ဘဏိတံ တံ သဗ္ဗမ္ပိ တထံ ဥဒါဟု ဝိတထန္တိ.’’

මෙසේ ඒ රජු මේ ජාතකයන් අරභයා කථා කොට නැවතත් මෙසේ කීවේය: "ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, අද මේ කාලයෙහි ඒ දෙදෙනාම ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන්නාහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ ද ලෝකනායක වූ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේ වූහ. දේවදත්ත තෙමේ ද ඒ දේවාතිදේව වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී බුදු බව පැතුවේය. ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, මා විසින් පවසන ලද මේ සියල්ල සත්‍යයක් ද නැතහොත් අසත්‍යයක් දැයි වදාරනු මැනව."

ဇာတကုဒ္ဓရဏံ သမတ္တံ.

ජාතක උපුටා දැක්වීම් නිමාවිණි.

ဂါထာသရူပံ

ගාථා සරූපය

ဂါထာသရူပမ္ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ?

ගාථා සරූපය වනාහි මෙසේ දත යුතුය.

မိလိဒေါ နာမ သော ရာဇာ သာဂလာယမ္ပုရုတ္တမေ

මිලිඳු නම් වූ ඒ රජු උත්තම සාගල නුවර දී

ဥပဂဉ္ဆိ နာဂသေနံ ဂင်္ဂါ’ဝ ယထသာဂရံ.

ගංගාවන් සාගරය කරා යන්නාක් මෙන් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය.

အာသဇ္ဇ ရာဇာ စိတြကထီ ဥက္ကာဓာရံ တမောနုဒံ အပုစ္ဆိ နိပုဏေ ပဉှေ ဌာနာဌာနဂတေ ပုထူ,

විසිතුරු කථා ඇති ඒ රජු, මෝහන්ධකාරය දුරු කරන ප්‍රඥා ප්‍රදීපය දරන්නා වූ තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, සුදුසු අසුදුසු තැන් පිළිබඳ වූ විවිධ නිපුණ ප්‍රශ්න විමසුවේය.

ပုစ္ဆာ ဝိသဇ္ဇနာ စေဝ ဂမ္ဘိရထူပနိဿိတာ

ගැඹුරු අර්ථයන් ඇසුරු කළා වූ ඒ ප්‍රශ්න විචාරීම් හා විසඳීම් ද,

ဟဒယင်္ဂမာ ကဏ္ဏသုခါ အဗ္ဘုတာ လောမဟံသနာ

හද බැඳගන්නා සුලු වූ, කනට සුව දෙන, පුදුම එලවන, ලොමුදැහැගන්වන සුලු වූහ.

အဘိဓမ္မဝိနယောဂါဠှာ သုတ္တဇာလသမထိတာ

අභිධර්මයට හා විනයට බැසගත්තා වූ, සූත්‍ර ජාලයන්ගෙන් සනාථ කරන ලද්දා වූ,

နာဂသေနကထာ စိတြာ ဩပမ္မေဟိ နယေဟိ စ

උපමා හා න්‍යායන්ගෙන් යුත් නාගසේන තෙරුන්ගේ කථා විසිතුරුය.

တထ ဉာဏမ္ပဏိဓာယ ဟာသယိဝါန မာနသံ

එහි ඥානය මෙහෙයවා, සිත ප්‍රබෝධවත් කරගෙන,

သုဏောထ နိပုဏေ ပဉှေ ကင်္ခါဋ္ဌာနဝိဒါဠနေ’တိ

සැක සහිත තැන් සිඳලන්නා වූ මේ නිපුණ ප්‍රශ්න ශ්‍රවණය කරත්වා!

တေနာဟု?-

එහෙයින් (පැරැන්නෝ) මෙසේ පැවසූහ: -

ဗဟုဿုတော စိတြကထီ နိပုဏော စ ဝိသာရဒေါ,သာမယိကော စ ကုသလော ပဋိဘာနေ စ ကောဝိဒေါ;

බහුශ්‍රැත වූ, විසිතුරු කථා ඇති, දක්ෂ වූ, විශාරද වූ, සමයවාදයන්හි කුසලතා ඇති, වැටහෙන නුවණෙහි නිපුණ වූ,

တေပိ တေပိဋကာ ဘိက္ခူ ပဉ္စနေကာယိကာပိ စ,စတုနေကာယိကာ စေဝ နာဂသေနံ ပုရက္ခရုံ;

ත්‍රිපිටකධර වූ, පංච නිකායධර වූ මෙන්ම චතුර් නිකායධර වූ ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා නාගසේන තෙරුන් පෙරටු කරගත්හ.

ဂမ္ဘီရပညော မေဓာဝီ မဂ္ဂါမဂ္ဂဿ ကောဝိဒေါ,ဥတ္တမထမနုပ္ပတ္တော နာဂသေနော ဝိသာရဒေါ;

ගැඹුරු ප්‍රඥා ඇති, බුද්ධිමත් වූ, මඟ නොමඟ පිළිබඳ නිපුණ වූ, උත්තමාර්ථය (රහත් බව) කරා පැමිණි නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විශාරද වූහ.

တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပရိဝုတော နိပုဏေဟိ သစ္စဝါဒိဘီ,စရန္တော ဂါမနိဂမံ သာဂလံ ဥပသင်္ကမီ;

සත්‍යවාදී වූ ඒ නිපුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා පිරිවරාගෙන, ගම් නියම්ගම් සැරිසරමින් උන්වහන්සේ සාගල නුවරට වැඩම කළහ.

သင်္ခေယျပရိဝေဏသ္မိံ နာဂသေနော တဒါ ဝသီ,ကထေတိ သော မနုဿေဟိ ပဗ္ဗတေ ကေသရီ ယထာ’တိ;

එකල්හි නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ සංඛෙය්‍ය පරිවේණයෙහි වාසය කළහ. උන්වහන්සේ පර්වතයෙහි කේසර සිංහයෙකු මෙන් මිනිසුන් සමඟ ධර්ම සාකච්ඡා කළහ.

စရဏေန စေဝ သမ္ပန္နံ သုဒန္တံ ဥတ္တမေ ဒမေ,ဒိသွာ ရာဇာ နာဂသေနံ ဣဒံ ဝစနမဗြဝိ;

සීලාදී චරණයෙන් යුක්ත වූ, උත්තම දමනයෙන් මනාව දමනය වූ නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ දැක රජු මේ වචනය පැවසීය.

ကထိကာ မယာ ဗဟူ ဒိဋ္ဌာ သာကစ္ဆာ ဩသဋာ ဗဟူ,န တာဒိသံ ဘယံ အာသိ အဇ္ဇတာသော ယထာ မမ;

මා විසින් බොහෝ කථිකයෝ දකින ලදහ, බොහෝ සාකච්ඡාවන්ට එළඹෙන ලදී. එහෙත් මට අද ඇති වූවාක් බඳු බියක් කිසි කලෙක නොවීය.

နိဿံသယံ ပရာဇယော မမ အဇ္ဇ ဘဝိဿတိ,ဇယော’ဝ နာဂသေနဿ ယထာ စိတ္တံ န သဏ္ဌိတန္တိ;

අද මාගේ පරාජය නිසැකය, ජය නාගසේන තෙරුන්ටමය. මක්නිසාද යත් මාගේ සිත එකඟ නොවන බැවිනි.

ဗာဟိရဂါထာ

බාහිර ගාථා

ယထာ ဟိ အင်္ဂသမ္ဘာရာ ဟောတိ သဒ္ဒေါ ရထော ဣတိ,ဧဝံ ခဓေသု သန္တေသု ဟောတိ သတ္တောတိ သမ္မုတိ;

යම් සේ රථයක කොටස් එකතු වීමෙන් 'රථය' යන නාමය වේ ද, එසේම පංචස්කන්ධයන් ඇති කල්හි 'සත්ත්වයා' යැයි සම්මුතියක් වේ.

သီလေ ပတိဋ္ဌာယ နရော သပဉေဉာ စိတ္တံ ပညဉ္စ ဘာဝယံ,အာတာပီ နိပကော ဘိက္ခု သော ဣမံ ဝိဇဋယေ ဇဋန္တိ;

ප්‍රඥාවන්ත වූ, කෙලෙස් තවන වීර්යය ඇති, නුවණැති යම් භික්ෂුවක් සීලයෙහි පිහිටා සිත ද ප්‍රඥාව ද වඩයි ද, හෙතෙමේ මේ (තණ්හා) අවුල ලිහා දමයි.

အယမ္ပတိဋ္ဌာ ဓရဏီဝ ပါဏိနံ ဣဒဉ္စ မူလံ ကုသလာဘိဝုဒ္ဓိယာ,မုခဉ္စိဒံ သဗ္ဗဇိနာနုသာသနေ ယော သူလက္ခဓော ဝရပါတိမောက္ခိယော’တိ;

යමෙක් උතුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරයෙන් සුරැකි ශීලස්කන්ධයක් ඇත්තේ ද, එය සත්ත්වයන්ට පොළොව මෙන් පිහිටක් වේ, කුසල් වැඩීමේ මූලය වේ, සියලු බුදුවරුන්ගේ ශාසනයට ඇතුල් වීමේ දොරටුව වේ.

သဒ္ဓါယ တရတီ ဩဃံ အပ္ပမာဒေန အဏ္ဏဝံ,ဝီရိယေန ဒုက္ခံ အစ္စေတိ ပညာယ ပရိသုဇ္ဈတိ;

ශ්‍රද්ධාවෙන් (සංසාර) සැඩ පහර තරණය කරයි, අප්‍රමාදයෙන් (භව) සාගරය තරණය කරයි, වීර්යයෙන් දුක ඉක්මවා යයි, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වේ.

နာဘိနဒါမိ မရဏံ နာဘိနဒါမိ ဇီဝိတံ,ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ နိဗ္ဗိသံ ဘတကော ယထာ;

මම මරණය ද නොපතමි, ජීවිතය ද නොපතමි, වැටුප් ලබන්නෙකු (වැටුප් ලබන දිනය) අපේක්ෂාවෙන් සිටින්නාක් මෙන් කාලය (පිරිනිවන් පාන කාලය) අපේක්ෂා කරමි.

နာဘိနဒါမိ မရဏံ နာဘိနဒါမိ ဇီဝိတံ,ကာလဉ္စ ပဋိကင်္ခါမိ သမ္ပဇာနော ပတိဿတော;

මම මරණය ද නොපතමි, ජීවිතය ද නොපතමි, මනා නුවණින් හා සිහියෙන් යුක්තව කාලය අපේක්ෂා කරමි.

ပဋိဂစ္စေဝ တံ ကယိရာ ယံ ဇညာ ဟိတမတ္တနော,န သာကာဋိကစိန္တာယ မန္တာ ဓီရော ပရက္ကမေ;

තමාට යහපතක් යැයි දන්නා දෙය කලින්ම කළ යුතුය. නුවණැති ධීරයා වැරදි ලෙස කල්පනා කරමින් (පසුව පසුතැවෙන) ගැල්කරුවෙකුගේ සිතුවිලිවලින් යුක්තව වීර්යය නොකළ යුතුය.

ယထာ သာကဋိကော နာမ သမံ ဟိဝါ မဟာပထံ,ဝိသမံ မဂ္ဂမာရုယှ အက္ခဘိန္နော’ဝ ဓာယတိ;

යම් සේ ගැල්කරුවෙක් සමතලා වූ මහා මාර්ගය හැරදමා, විෂම වූ මාර්ගයකට පිවිස, අක්ෂය බිඳී ගිය කල ළතැවෙන්නේද;

ဧဝံ ဓမ္မာ အပက္ကမ္မ အဓမ္မမနုဝတ္တိယ,မဒေါ မစ္စုမုခမ္ပတ္တော အက္ခစ္ဆိန္နော’ဝ သောစတိ;

එලෙසම ධර්මයෙන් බැහැරව අධර්මය අනුගමනය කරමින්, මුලාවෙන් මරණ මුවට පත් වූ තැනැත්තා අක්ෂය බිඳී ගිය ගැල්කරුවෙකු මෙන් ශෝක කරයි.

အလ္လဝမ္မပဋိစ္ဆန္နော နဝဒွါရော မဟာဝဏော,သမန္တတော ပဂ္ဃရတိ အသုစိ ပူတိဂဓိယော’တိ;

තෙත් වූ සමින් වැසුණු, ද්වාර නවයක් ඇති, හැම පැත්තෙන්ම අශුචි හා කුණුගඳ ගලන්නා වූ මේ ශරීරය මහා වණයක් වැන්න.

မိလိဒပဉှေ ဌိတာ ဗာဝီသတိ ဂါထာ သမတ္တာ.

මිලින්ද ප්‍රශ්නයෙහි ඇතුළත් ගාථාවන් විසිදෙක මෙයින් අවසන් වේ.

ဘဿပ္ပဝေဒီ ဝေတဏ္ဍီ အတိဗုဒ္ဓိဝိစက္ခဏော,မိလိဒေါ ဉာဏဘေဒါယ နာဂသေနမုပါဂမီ;

වාදශීලී වූ, විතණ්ඩවාදී වූ, අතිශයින් තියුණු බුද්ධිමත් වූ මිලින්ද රජතුමා ප්‍රඥාව උරගා බැලීම සඳහා නාගසේන මහරහතන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය.

ဝသန္တော တဿ ဆာယာယ ပရိပုစ္ဆန္တော ပုနပ္ပုနံ,ပဘိန္နဗုဒ္ဓိ ဟုဝါန သော’ပိ အာသိ တိပေဋကော;

උන්වහන්සේගේ සෙවණෙහි වෙසෙමින්, නැවත නැවතත් ප්‍රශ්න විචාරමින්, තියුණු බුද්ධියක් ඇති කරගත් ඒ රජතුමා ද ත්‍රිපිටකධරයෙක් බවට පත් විය.

နဝင်္ဂံ အနုမဇ္ဇန္တော ရတ္တိဘာဂေ ရဟောဂတော,အဒ္ဒက္ခိ မေဏ္ဍကေ ပဉှေ ဒုန္နိဝေဌေ သနိဂ္ဂဟေ;

රාත්‍රී කාලයේ හුදෙකලාව නව අංග ශාස්තෘ ශාසනය මෙනෙහි කරද්දී, ලිහා ගැනීමට අපහසු වූ ද, නිග්‍රහ සහිත වූ ද මේ ‘මෙණ්ඩක ප්‍රශ්න’ ඔහු දුටුවේය.

ပရိယာယဘာသိတံ အထိ အထိ သဓာယ ဘာသိတံ,သဘာဝဘာသိတံ အထိ ဓမ္မရာဇဿ သာသနေ;

ධර්ම රාජයන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පර්යායයෙන් (වක්‍රාකාරව) දේශනා කරන ලද්දක් ද ඇත්තේය, අභිප්‍රාය සහිතව දේශනා කරන ලද්දක් ද ඇත්තේය, ස්වභාව ලක්ෂණයෙන් දේශනා කරන ලද්දක් ද ඇත්තේය.

တေသံ အထမဝိညာယ မေဏ္ဍကေ ဇိနဘာသိတေ,အနာဂတမှိ အဒ္ဓါနေဝိဂ္ဂဟော တထ ဟေဿတိ;

ජිනරාජයන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ඒ මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයන්හි අර්ථය වටහා නොගෙන, අනාගතයෙහි මේ සම්බන්ධයෙන් විවාදයන් ඇති වනු ඇත.

ဟဒ ကထိမ္ပသာဒေတွာ ဆေဇ္ဇာပေဿာမိ မေဏ္ဍကေ,တဿ နိဒ္ဒိဋ္ဌမဂ္ဂေန နိဒ္ဒိသိဿန္တျနာဂတေ;

සිත පහදවාගෙන මම මේ මෙණ්ඩක ප්‍රශ්න කෙසේ විසඳන්නෙම්ද? උන්වහන්සේ පෙන්වා දුන් මඟ ඔස්සේ අනාගතයෙහි ද දේශනා කරනු ඇත.

ဝိသမံ သဘယံ အတိဝါတော ပဋိစ္ဆန္နံ ဒေဝနိဿိတံ,ပထော စ သင်္ကမော တိထံ အဋ္ဌေတေ ပရိဝဇ္ဇိယာ;

විෂම ස්ථානය, බිය සහිත ස්ථානය, අධික සුළං ඇති ස්ථානය, සැඟවුණු ස්ථානය, දේවතා නිවාසය, මඟ, ඒදණ්ඩ සහ තොටුපළ යන මේ ස්ථාන අට මඟහැරිය යුතුය.

ရတ္တော ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ မာနီ လုဒ္ဓေါ တထာ’လသော,ဧကစိန္တီ စ ဗာလော စ ဧတေ အထဝိနာသကာ;

රාගයෙන් රතු වූ තැනැත්තා ද, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා ද, මුළා වූ තැනැත්තා ද, මාන්නක්කාරයා ද, ලෝභියා ද, අලසයා ද, තම මතයම සිතන්නා ද, අඥානයා ද යන මොහු අර්ථය විනාශ කරන්නෝ වෙති.

ရတ္တော ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ ဘီရု အာမိသစက္ခုကော,ဣထိ သောဏ္ဍော ပဏ္ဍကော စ နဝမော ဘဝတိ ဒါရကော;

රාගයෙන් රතු වූ තැනැත්තා ද, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා ද, මුළා වූ තැනැත්තා ද, බියගුල්ලා ද, ආමිසය දෙසම බලන්නා ද, ස්ත්‍රිය ද, බේබද්දා ද, නපුංසකයා ද, නවවැන්නා වූ ළදරුවා ද;

နဝေတေ ပုဂ္ဂလာ လောကေ ဣတ္တရာ စလိတာ စလာ,ဧတေဟိ မန္တိတံ ဂုယှံ ခိပ္ပံ ဘဝတိ ပါကဋံ;

ලෝකයෙහි මේ පුද්ගලයන් නවදෙනා අස්ථිර ය, චංචල ය. ඔවුන් සමඟ රහසින් මන්ත්‍රණය කරන ලද දෙය වහාම ප්‍රසිද්ධියට පත් වෙයි.

ဝသေန ယသပုစ္ဆာဟိ တိထဝါသေန ယောနိသော,သာကစ္ဆာ သ္နေဟသံသေဝါ ပတိရူပဝသေန စ

බලයෙන් ද, යසස විචාරීමෙන් ද, සුදුසු කල වෙසීමෙන් ද, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් ද, සාකච්ඡාවෙන් ද, සෙනෙහසින් ඇසුරු කිරීමෙන් ද, සුදුසු හැසිරීමෙන් ද;

ဧတာနိ အဋ္ဌ ဌာနာနိ ဗုဒ္ဓိဝိသဒကာရကာ,ယေသံ ဧတာနိ သမှောန္တိ တေသံ ဗုဒ္ဓိ ပဘိဇ္ဇတိ;

මේ කරුණු අට බුද්ධිය වර්ධනය කරවන, පිරිසිදු කරවන කරුණු වේ. මේවා යමෙකු තුළ පවතී ද, ඔවුන්ගේ ප්‍රඥාව මැනවින් විකසිත වෙයි.

ပူဇီယန္တာ အသမသမာ သဒေဝမာနုသေဟိ တေ,န သာဒိယန္တိ သက္ကာရံ ဗုဒ္ဓါနံ ဧသ ဓမ္မတာ’တိ

දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා විසින් පුදනු ලබන්නා වූ, අසමසම වූ ඒ බුදුවරු සත්කාරයෙහි නොඇලෙති. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ ස්වභාවය එයයි.

အယံ ဂါထာ သာရိပုတ္တထေရေန ဝုတ္တာ.

මේ ගාථාව සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද්දකි.

ဣမေဟိ အဋ္ဌိဟိ တမဂ္ဂပုဂ္ဂလံဒေဝါတိဒေဝံ နရဒမ္မသာရထိံ,သမန္တစက္ခုံ သတပုညလက္ခဏံပါဏေဟိ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတော’သ္မိ;

මේ කරුණු අටින්, උත්තම පුරුෂයාණන් වූ, දෙවියන්ටත් අධිපති වූ දෙවි වූ, දමනය කළ යුතු නරයන් දමනය කරන සාරථි වූ, සමන්තචක්ඛු ඇති, සියයක් පින් ලකුණෙන් හෙබි බුදුරජාණන් වහන්සේ මා දිවි හිමියෙන් සරණ යමි.

ဇာလိံကဏှာဇိနံ ဓီတံ မဒ္ဒိဒေဝိံ ပတိဗ္ဗတံ,စဇမာနော နစိန္တေသိံ ဗောဓိယာယေဝ ကာရဏာ;

(ဇာတကဂါထာ)

ජාලිය කුමරු ද, ක්‍රිෂ්ණාජිනා දියණිය ද, පතිවත රකිනා මද්දී දේවිය ද පරිත්‍යාග කරද්දී, සම්බෝධිය උදෙසාම මිස වෙනත් කිසිවක් මම නොසිතුවෙමි. (ජාතක ගාථාවකි)

န အန္တလိက္ခေ န သမုဒ္ဒမဇ္ဈေန ပဗ္ဗတာနံ ဝိဝရံ ပဝိဿ,န ဝိဇ္ဇတိ သော ဇဂတိပ္ပဒေသောယထဋ္ဌိတံ နပ္ပသဟေယျ မစ္စု;

අහසෙහි ද නොවේ, සයුරු මැද ද නොවේ, පර්වත ගුහාවකට වැදුණ ද නොවේ, එහි රැඳී සිටින තැනැත්තා මරණයට ගොදුරු නොවන කිසිදු ස්ථානයක් මේ පොළොවෙහි විද්‍යමාන නොවේ.

ကာယေန သံဝရော သာဓု သာဓုဝါစာယ သံဝရော,မနသာ သံဝရော သာဓု သာဓု သဗ္ဗထသံဝရော;

කයෙන් සංවර වීම යහපත් ය, වචනයෙන් සංවර වීම යහපත් ය, සිතෙන් සංවර වීම යහපත් ය, හැම අයුරකින්ම සංවර වීම යහපත් ය.

အစေတနံ ဗြာဟ္မဏ အဿုဏန္တံဇာနံ အဇာနန္တမိမံ ပလာသံ,အာရဒ္ဓဝီရိယော ဓုဝမပ္ပမတ္တောသုခသေယျံ ပုစ္ဆသိ ကိဿ ဟေတု’တိ;

(ဇာတကဂါထာ)

බ්‍රාහ්මණය, චේතනාවක් නැති, අසන්නට නොහැකි, යමක් දන්නා සේ පෙනුණ ද නොදන්නා වූ මේ කෑල ගසෙන්, මහත් වීර්යයෙන් යුතුව, නිරන්තරයෙන් අප්‍රමාදීව, සුවසේ නිදාගැනීම ගැන විමසන්නේ කුමන කරුණක් නිසාද? (ජාතක ගාථාවකි)

ဣတိ ဖဒန ရုက္ခော’ပိ တာဝဒေ အဇ္ဈဘာသထ,မယှမ္ပိ ဝစနံ အထိ ဘာဇဒွါဇ သုဏောဟိ မေ’တိ;

(ဇာတကဂါထာ)

එකල්හි ඒ ඵන්දන වෘක්ෂය ද මෙසේ පැවසීය: 'භාරද්වාජය, මට ද කිව යුතු වචනයක් ඇත, මගේ ඒ බසට සවන් දෙන්න.' (ජාතක ගාථාවකි)

စုဒဿ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိဝါ ကမ္မာရဿာ’တိ မေ သုတံ,အာဗာဓံ သမ္ဖုသီ ဓီရော ပဗာဠှံ မာရဏန္တိကတ္တိ

චුන්ද කර්මාර පුත්‍රයාගේ දානය වැළඳීමෙන් පසුව, ධීර වූ බුදුරජාණන් වහන්සේට මරණාන්තික වූ දරුණු රෝගාබාධයක් වැළඳුණු බව මට ඇසුණි.

သထဝါတော ဘယံ ဇာတံ နိကေတာ ဇာယတီ ရဇော,အနိကေတမသထဝံ ဧတံ ဝေ မုနိဒဿနန္တိ;

(ဇိနဘာသိတာ မိနိဒေန ဝုတ္တာ)

ඇසුර නිසා බිය හටගනී, නිවාසය නිසා කෙලෙස් ධූලි උපදී. ඇසුරෙන් තොර වීම ද, නිවාසයක් නැති බව ද මුනිවරයාගේ දැක්මයි. (මිලින්ද රජු විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද ජින භාෂිතයකි)

သသမုဒ္ဒပရိယာယံ မဟိံ သာဂရကုဏ္ဍလံ,န ဣစ္ဆေ သဟ နိဒါယ ဧဝံ သယှ ဝိဇာနဟီတိ;

(ဇာတကဂါထာ လောမကဿပေန ဝုတ္တာ)

සාගරය වළල්ලක් කොට ඇති, මුහුද දක්වා වූ මුළු පොළොවම වුව ද, අකීර්තිය සමඟ ලබන්නට මම නොකැමැත්තෙමි. සය්හය, මෙය මෙසේ දැනගන්න. (ලෝමකස්සප විසින් දේශිත ජාතක ගාථාවකි)

ဝဓိဿမေတန္တိ ပရာမသန္တောကာသာဝမဒ္ဒက္ခိ ဓဇံ ဣသီနံ,ဒုက္ခေန ဖုဋ္ဌဿုဒပါဒိ သညာအရဟဒ္ဓဇော သဗ္ဘိ အဝဇ္ဈရူပေါ’တိ;

(ဇာတကဂါထာ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇေန ဝုတ္တာ)

'මොහු මරන්නෙමි' යි ස්පර්ශ කරද්දීම, සෘෂිවරුන්ගේ ධජය වූ කාෂාය වස්ත්‍රය දුටුවේය. දුකෙන් පෙළුණු ඔහුට, 'රහතුන්ගේ ධජය සත්පුරුෂයන් විසින් කිසිසේත් නොනැසිය යුතුය' යන හැඟීම උපන්නේය. (ඡද්දන්ත නාගරාජයා විසින් දේශිත ජාතක ගාථාවකි)

ဂါထာဘိဂီတမ္မေ အဘောဇနေယျံသမ္ပဿတံ ဗြာဟ္မဏ နေသ ဓမ္မော,ဂါထာဘိဂီတံ ပနုဒန္တိ ဗုဒ္ဓါဓမ္မေ သတိ ဗြာဟ္မဏ ဝုတ္တိရေသာ;

(သုတ္တာနိပါတဂါထာ ဇိနဘာသိတာ)

බ්‍රාහ්මණය, ගාථා කීමෙන් උපයාගත් දෑ මට වැළඳීමට සුදුසු නොවේ. යථාර්ථය දක්නවුන්ගේ ධර්මය මෙය නොවේ. බුදුවරයන් වහන්සේලා ගාථා කීමෙන් උපයාගත් දෑ ප්‍රතික්ෂේප කරති. බ්‍රාහ්මණය, ධර්මය පවතින කල්හි උන්වහන්සේලාගේ ජීවන පැවැත්ම මෙයයි. (සුත්තනිපාතයෙහි එන ජිනභාෂිත ගාථාවකි)

န မေ အာစရိယော အထ သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတိ,သဒေဝကသ္မိံ လောကသ္မိံ နထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလော’တိ;

(ခဓကဂါထာ ဇိနဘာသိတာ)

මට ගුරුවරයෙක් නැත, මට සමාන කෙනෙක් ද විද්‍යමාන නොවේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මට ප්‍රතිපුද්ගලයෙක් නැත. (ඛන්ධකයෙහි එන ජිනභාෂිත ගාථාවකි)

ဝိပုလော ရာဇဂဟိကာနံ ဂိရိသေဋ္ဌော ပဝုစ္စတိ,သေတော ဟိမဝတံ သေဋ္ဌော အာဒိစ္စော အဃဂါမိနံ;

රජගහනුවර පර්වතයන් අතරින් විපුල පර්වතය ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. හිමාලය පර්වතයන් අතරින් ශ්වේත පර්වතය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. අහසෙහි ගමන් කරන්නන් අතරින් සූර්යයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ.

သမုဒ္ဒေါ’ဒဓိနံ သေဋ္ဌော နက္ခတ္တာနဉ္စ စဒိမာ,သဒေဝကဿ လောကဿ ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ ပဝုစ္စတီတိ;

ජලාශයන් අතරින් මහා සාගරය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. තාරකාවන් අතරින් චන්ද්‍රයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතරින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අග්‍රතම වන සේක.

(ဒွေ ဂါထာ မာဏဝကဒေဝပုတ္တေန ဝုတ္တာ နာဂသေနထေရေန ဝုတ္တာ)

(මේ ගාථා දෙක මාණවක දේවපුත්‍රයා විසින් දේශනා කරන ලද අතර නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද්දකි)

ဧကော မနောပသာဒေါ သရဏဂမနံ အဉ္ဇလိပ္ပဏာမော ဝါ,ဥဿဟတေ တာရယိတုံ မာရဗလနိသူဒနေ ဗုဒ္ဓေ’တိ;

(အယံ ဂါထာ သာရိပုတ္တထေရေနာဘတာ)

මාර සේනාව පරාජය කරන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති කරගන්නා වූ එකම සිත පැහැදවීමක්, සරණ යාමක් හෝ දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමක් වුව ද සංසාරයෙන් එතෙර කරවීමට සමත් වෙයි. (මේ ගාථාව සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද්දකි)

အာရဟထ နိက္ခမထ ယုဇ္ဇထ ဗုဒ္ဓသာသနေ,ဓုနာထ မစ္စုနော သေနံ နဠာဂါရံ’ဝ ကုဉ္ဇရော’တိ;

(ဇိနဘာသိတာ မိလိဒေန ဝုတ္တာ)

උත්සාහ කරන්න, නික්මෙන්න, බුද්ධ ශාසනයෙහි වීර්යය වඩන්න. ඇතෙකු බටගෙයක් පොඩි කර දමන්නාක් මෙන්, මාරයාගේ සේනාව විනාශ කර දමන්න. (මිලින්ද රජු විසින් ගෙනහැර දැක්වූ ජින භාෂිතයකි)

ယော သီလ ဝါ ဒုဿီလေသု ဒဒါတိ ဒါနံဓမ္မေန လဒ္ဓံ သုပသန္န စိတ္တော,အဘိသဒ္ဒဟံ ကမ္မဖလံ ဥလာရံတံ ဝေ ဒါနံ ဒါယကတော ဝိသုဇ္ဈတီ’တိ;

(အယံ နာဂသေနေန အာဘတာ)

සිල්වත් වූ යමෙක්, ධර්මානුකූලව උපයාගත් දෙය, මැනවින් පැහැදුණු සිතින් යුතුව, මහත් වූ කර්ම ඵලය විශ්වාස කරමින් දුස්සීලයන්ට දන් දෙයි ද, ඒ දානය දායකයාගේ පාර්ශවයෙන් පිරිසිදු වේ. (මෙය නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලද්දකි)

န မေ ဒေဿာ ဥဘော ပုတ္တာ မဒ္ဒီ ဒေဝီ န အပ္ပိယာ,သဗ္ဗညုတံ ပိယံ မယှံ တသ္မာ ပိယေ အဒါသဟန္တိ;

මට මගේ පුත්‍රයන් දෙදෙනා ද අප්‍රිය නොවෙති, මද්දී දේවිය ද අප්‍රිය නොවේ. මට සර්වඥතා ඥානය අතිශයින්ම ප්‍රිය ය, එබැවින් මම ඒ ප්‍රිය වූවන් දන් දුන්නෙමි.

သဟဿဂ္ဃဉှိ မံ တာတော ဗြာဟ္မဏဿ ပိတာ အဒါ,အထော ကဏှာဇိနံ ကညံ ဟထိနဉ္စ သတေန စာ’တိ;

මාගේ පියාණන් බ්‍රාහ්මණයාට මා රන් දහසකට ද, කණ්හාජිනා දියණිය ඇතුන් සියයකට ද අගය කොට දුන්නේය.

ဇိဂစ္ဆာယ ပိပါသာယ အဟိနာ ဒဋ္ဌော ဝိသေန စ,အဂ္ဂိ ဥဒက သတ္တီဟိ အကာလေ တထ မိယျတိ;

සාගින්නෙන් ද, පිපාසයෙන් ද, සර්පයෙකු දෂ්ට කිරීමෙන් ද, වස විසෙන් ද, ගින්නෙන් ද, ජලයෙන් ද, ආයුධවලින් ද මෙසේ අකාලයෙහි මරණය සිදු වෙයි.

အနုမာနပဉှေ ဝုစ္စမာနာ ဣမာ ဂါထာ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ?

අනුමාන ප්‍රශ්නයෙහි දැක්වෙන මේ ගාථාවන් මැනවින් වටහාගත යුතු නොවේද?

ဗဟု ဇနေ တာရယိဝါ နိဗ္ဗုတော ဥပဓိက္ခယေ,အနုမာနေနဉာတဗ္ဗံ’အထိ သော ဒီပဒုတ္တမော’တိ;

බොහෝ ජනයා සසරින් එතෙර කරවා, කෙලෙස් ක්ෂය කොට පිරිනිවී ගිය, ඒ උත්තම වූ දීපය (බුදුරජාණන් වහන්සේ) ඇතැයි අනුමානයෙන් දත යුතුය.

ကမ္မမူလံ ဂဟေတွာန အာပဏံ ဥပဂစ္ဆထ,အာရမ္မဏံ ကိဏိဝါန တတော မုစ္စထ မုတ္တိယာတိ;

කර්මය නමැති මිල රැගෙන (දහම්) වෙළඳසැලට පැමිණ, (භාවනා) අරමුණ මිලදී ගෙන, ඉන්පසු ඒ මිදීමෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙන්න.

န ပုပ္ဖဂဓော ပဋိဝါတမေတိ န စဒနံ တဂရမလ္လိကာ ဝါ,သတဉ္စ ဂဓော ပဋိဝါတမေတိ သဗ္ဗာ ဒိသာသပ္ပုရိသော ပဝါတိ;

මල් සුවඳ සුළඟට විරුද්ධව නොයයි. සඳුන්, තගර හෝ සමන්පිච්ච සුවඳ ද එසේ නොවේ. නමුත් සත්පුරුෂයන්ගේ (සීල) සුවඳ සුළඟට විරුද්ධව ද යයි. සත්පුරුෂයා හැම දිශාවකම පතුරුවමින් හමයි.

စဒနံ တဂရံ ဝါပိ ဥပ္ပလံ အထ ဝဿိကီ,ဧတေသံ ဂဓဇာတာနံ သီလဂဓော အနုတ္တရော;

සඳුන්, තගර, මහනෙල් හෝ සමන්පිච්ච යන මේ සියලු සුවඳ වර්ග අතරින් සිල් සුවඳම උතුම් වන්නේය.

အပ္ပမတ္တော အယ ဂဓော ယဝါယံ နဂရစဒနီ,ယော စ သီလဝတံ ဂဓော ဝါတ ဒေဝေသု ဥတ္တမော’တိ;

තගර හා සඳුන්වලින් හමන මේ සුවඳ ඉතා අල්පය. සිල්වතුන්ගේ යම් ඒ සිල් සුවඳක් වේද, එය දෙවියන් අතර පවා උතුම්ම වී හමා යයි.

ကမ္မမူလံ ဇနာ ဒဝါ ဂဏှန္တိ အမတံ ဖလံ,တေန တေ သုခိတာ ဟောန္တိ ယေ ကီတာ အမတံ ဖလန္တိ;

ජනයා කර්මය නමැති මිල දී අමෘත (නිවන්) ඵලය ලබා ගනිති. ඒ අමෘත ඵලය මිලදී ගත් යම් කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු ඒ හේතුවෙන් සුවපත් වෙති.

ယေ ကေစိ လောကေ အဂဒါ ဝိသာနံ ပဋိဗာဟကာ,ဓမ္မာဂဒသမံ နထိ ဧတံ ပိဝထ ဘိက္ခဝေါ’တိ;

ලෝකයෙහි විෂ නසන යම් කිසි ඔසුවක් වේද, ඒ කිසිවක් ධර්මය නමැති දිව්‍ය ඖෂධයට සම නොවේ. මහණෙනි, ඒ (දහම්) ඔසුව පානය කරව්.

ယေ ကေစိ ဩသဓာ လောကေ ဝိဇ္ဇန္တိ ဝိဝိဓာ ဗဟူ,ဓမ္မောသဓ သမံ နထိ ဧတံ ပိဝထ ဘိက္ခဝေါ’တိ;

ලෝකයෙහි විවිධ වූ බොහෝ ඖෂධ වර්ග විද්‍යමාන වේද, ධර්මය නමැති ඖෂධයට සම වූ වෙනත් ඖෂධයක් නැත. මහණෙනි, ඒ (දහම්) ඖෂධය පානය කරව්.

ဓမ္မောသဓံ ပိဝိဝါန အဇရာမရဏာ သိယုံ,ဘာဝယိဝါ စ ပဿိဝါ နိဗ္ဗုတာ ဥပဓိက္ခယေ’တိ;

ධර්මය නමැති ඖෂධය පානය කොට, (භාවනාව) වඩා, (යථාර්ථය) දැක, කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමෙන් පිරිනිවී ගියෝ ජරා මරණ රහිත (අමා නිවන්) බවට පත් වෙති.

ဗျာဓိတံ ဇနတံ ဒိသွာ အမတာပဏံ ပသာရယီ,ကမ္မေန တံ ကိဏိဝါန အမတမာဒေထ ဘိက္ခဝေါ’တိ;

කෙලෙස් ලෙඩින් පෙළෙන ජනයා දැක (බුදුරජාණන් වහන්සේ) අමා වෙළඳසැල විවෘත කළ සේක. මහණෙනි, යහපත් ක්‍රියාවෙන් (කුසල් කර්මයෙන්) එය මිලදී ගෙන, ඒ අමෘතය (නිවන) ලබා ගනිව්.

ဧဝရူပါနိ သီလာနိသန္တိ ဗုဒ္ဓဿ အာပဏေ,ကမ္မေန တံ ကိဏိဝါန ရတနံ ဝေါ ပိလဓထာ’တိ;

බුදුරජාණන් වහන්සේගේ (දහම්) වෙළඳසැලෙහි මෙබඳු වූ සීලයන් ඇත. යහපත් ක්‍රියාවෙන් (කුසල් කර්මයෙන්) එය මිලදී ගෙන, ඒ (සීල) රත්නය පැළඳ ගනිව්.

သမာဓိရတနမာလဿ ကုဝိတက္ကာ န ဇာယရေ,န စ ဝိက္ခိပ္ပတေ စိတ္တံ ဧတံ တုမှေ ပိလဓထာ’တိ;

සමාධි නමැති රත්න මාලාව පැළඳගත් තැනැත්තාට ලාමක විතර්කයන් උපදින්නේ නැත. සිත ද නොවිසිරෙයි. එබැවින් තොප එය පැළඳ ගනිව්.

ပညာရတနမာလဿ န စိရံ ဝတ္တတေ ဘဝေါ,ခိပ္ပံ ဖဿေတိ အမတံ န စ သော ရောစတေ ဘဝေ’တိ;

ප්‍රඥා නමැති රත්න මාලාව පැළඳගත් තැනැත්තාට සසර පැවැත්ම දිගු නොවේ. ඔහු වහාම අමා නිවන ස්පර්ශ කරයි; සංසාරයෙහි නොඇලෙයි.

မဏိမာလာဓရံ ဂေဟဇနော သာမိံ ဥဒိက္ခတိ,ဝိမုတ္တိရတနမာလန္တု ဥဒိက္ခန္တိ သဒေဝကာ’တိ;

ගෘහ වැසියෝ මැණික් මාලාවක් පැළඳ සිටින තම ස්වාමියා දෙස බලති. එහෙත් දෙවියන් සහිත ලෝකයා බලන්නේ විමුක්ති නමැති රත්න මාලාව පැළඳ සිටින උතුමන් දෙසය.

ယေန ဉာဏေန ဗုဇ္ဈန္တိ အရိယာ ကတကိစ္စတံ,တံ ဉာဏရတနံ လဒ္ဓုံ ဝါယမေထ ဇိနောရသာ’တိ;

යම් ඥානයකින් ආර්යයන් වහන්සේලා කළ යුතු දේ නිම කළ බව (කතකිච්චතාව) අවබෝධ කරගනිත්ද, බුදුපුත්‍රයිනි, ඒ ඥාන රත්නය ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරව්.

ပဋိသမ္ဘိဒါ ကိဏိဝါနဉာဏေန ဖဿယေယျ ယော,အသမ္ဘီတော အနုဗ္ဗိဂ္ဂေါ အတိရောစတိ သဒေဝကေ’တိ;

පටිසම්භිදාවන් (සිව්පිළිසිඹියාපත් බව) මිලදී ගෙන, ඥානයෙන් යුතුව (නිවන) ස්පර්ශ කරන යමෙක් වේද, හෙතෙම බියෙන් හා තැතිගැන්මෙන් තොරව දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අතිශයින් බැබළෙයි.

ဗောဇ္ဈင်္ဂရတနမာလဿ ဥဒိက္ခန္တိ သဒေဝကာ,ကမ္မေန တံ ကိဏိဝါန ရတနံ ဝေါ ပိလဓထာ’တိ;

බෝජ්ඣංග නමැති රත්න මාලාව පැළඳ සිටින උතුමන් දෙස දෙවි මිනිස්සු බලා සිටිති. යහපත් ක්‍රියාවෙන් එය මිලදී ගෙන, ඒ ਰත්නය තොප පැළඳ ගනිව්.

အာယု အာရောဂတာ ဝဏ္ဏံ သဂ္ဂံ ဥစ္စာကုလီနတာ,အသင်္ခတဉ္စ အမတံ အထိ သဗ္ဗာပဏေ ဇိနေ;

ආයුෂය, නීරෝගීභාවය, වර්ණය, ස්වර්ගය, උසස් කුලයක උපත සහ අසංඛත වූ අමා නිවන යන මේ සියල්ල ජිනේන්ද්‍රයන් වහන්සේගේ (දහම්) වෙළඳසැලෙහි ඇත.

အပ္ပေန ဗဟုကေနာပိ ကမ္မမူလေန ဂယှတိ,ကိဏိဝါ သဒ္ဓါမူလေန သမိဒ္ဓါ ဟောထ ဘိက္ခဝေါ;

අල්ප වූ හෝ බහුල වූ හෝ කුසල් කර්ම නමැති මිලෙන් මෙය ලබාගත හැක. මහණෙනි, ශ්‍රද්ධාව නමැති මිලෙන් එය මිලදී ගෙන (ගුණධර්මවලින්) සමෘද්ධිමත් වව්.

ဘဝတီဟ-

මෙහි මෙසේ දැක්වේ:

ဝီတရာဂါ ဝီတဒေါသာ ဝီတမောဟာ အနာသဝါ,ဝီတတဏှာ အနာဒါနာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

රාගයෙන් තොර වූ, ද්වේෂයෙන් තොර වූ, මෝහයෙන් තොර වූ, ආශ්‍රව රහිත වූ, තණ්හාවෙන් තොර වූ, දැඩිව ගැනීම් (උපාදාන) රහිත වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

အာရညကာ ဓူတဓရာ ဓာယိနော လူခစီဝရာ,ဝိဝေကာဘိရတာ ဓီရာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ’တိ;

ආරණ්‍යවාසී වූ, ධුතාංග ධරන්නා වූ, ධ්‍යාන වඩන්නා වූ, රළු සිවුරු දරන්නා වූ, විවේකයෙහි ඇලුනාවූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

နေသဇ္ဇိကာ သထတိကာ အထော’ပိ ဌာနဝင်္ကမာ,ပံသုကူလဓရာ သဗ္ဗေ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

නෛසජ්ජික ධුතාංගය පුරන්නා වූ ද, සන්ථතික (පැදුරු) ධුතාංගය පුරන්නා වූ ද, එසේම සිටගෙන හා සක්මන් කරමින් භාවනා කරන්නා වූ ද, පාංශුකූල සිවුරු දරන්නා වූ ද ඒ සියලු උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

တိစီဝရဓရာ သဗ္ဗေ စမ္မခဏ္ဍစတုထကာ,ရတာ ဧကာသနေ ဝိညု ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

තිචීවරය (සිවුරු තුන) දරන්නා වූ, සිව්වැන්නක් ලෙස සම් කඩක් පරිහරණය කරන්නා වූ, එකම අස්නෙහි වැළඳීමෙහි (එකාසනික ධුතාංගයෙහි) ඇලුනාවූ, නුවණැති ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

အပ္ပိစ္ဆာ နိပကာ ဓီရာ အပ္ပာဟာရာ အလောလုပါ,လာဘာလာဘေန သန္တုဋ္ဌာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

අල්පේච්ඡ වූ, පරිණත නුවණැති, ප්‍රඥාවන්ත වූ, ස්වල්ප ආහාර ගන්නා වූ, ලොල් බවෙන් තොර වූ, ලාභ අලාභ දෙකෙහිම සතුටු වන ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

ဓာယီ ဓာနရတာ ဓီရာ သန္တစိတ္တာ သမာဟိတာ,အာကိဉ္စညံ ပထယာနာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တီ တေ;

ධ්‍යාන වඩන්නා වූ, ධ්‍යානයෙහි ඇලුනාවූ, ප්‍රඥාවන්ත වූ, සන්සුන් සිත් ඇති, සමාහිත වූ, ලෞකික බැඳීම්වලින් තොර වූ අකිංචන්‍යභාවය පතන්නා වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

ပဋိပန္နာ ဖလဋ္ဌာ စ သေက္ခာ ဖလသမင်္ဂိနော,အာသိံသကာ ဥတ္တမထံ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

ප්‍රතිපන්න (මගට පිළිපන්) වූ ද, ඵලස්ථ වූ ද, ශෛක්ෂ වූ ද, ඵලයට පැමිණියා වූ ද, උත්තමාර්ථය (නිවන) පතන්නා වූ ද ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

သောတာပန္နာ စ ဝိမလာ သကဒါဂါမိနော စ ယေ,အနာဂါမီ စ အရဟန္တော ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

නිර්මල වූ සෝතාපන්න උතුමෝ ද, සකෘදාගාමී උතුමෝ ද, අනාගාමී උතුමෝ ද, රහතන් වහන්සේලා ද යන සියලු දෙනාම දහම් නුවර වාසය කරති.

သတိပဋ္ဌာနကုသလာ ဗောဇ္ဈင်္ဂဘာဝနာရတာ,ဝိပဿကာ ဓမ္မဓရာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

සතිපට්ඨානයෙහි දක්ෂ වූ, බොජ්ඣංග භාවනාවෙහි ඇලුනාවූ, විදර්ශනා වඩන්නා වූ, ධර්මය දරන්නා වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

ဣဒ္ဓိပါဒေသု ကုသလာ သမာဓိဘာဝနာရတာ,သမ္မပ္ပဓာနမနုယုတ္တာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

ඍද්ධිපාදයන්හි දක්ෂ වූ, සමාධි භාවනාවෙහි ඇලුනාවූ, සම්මප්ပධානයන්හි (යහපත් වීර්යයෙහි) නිරත වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

အဘိညာပါရမိပ္ပတ္တာ ပေတ္တိကေ ဂေါစရေ ရတာ,အန္တဠိက္ခမှိ စရဏာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

අභිඥා පාරමිතාවට පැමිණි, පීතෘ පාර්ශවීය වූ (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ගෝචරයෙහි ඇලුනාවූ, අහසෙහි හැසිරෙන සුලු වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

ဩက္ခိတ္တစက္ခု မိတဘာဏီ ဂုတ္တဒွါရာ သုသံဝုတာ,သုဒန္တာ ဥတ္တမေ ဒမေ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

බිම හෙළූ නෙත් ඇති, පමණට කතා කරන, ද්වාරයන් රැකගත් (ඉන්ද්‍රිය සංවරය ඇති), මනාව සංවර වූ, උතුම් වූ දමනයෙන් යුතුව මනාව හික්මුණු ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

တေဝိဇ္ဇာ ဇဠဘိညာ စ ဣဒ္ဓိယာ ပါရမိံ ဂတာ,ပဉဉာယ ပါရမိပ္ပတ္တာ ဓမ္မနဂရေ ဝသန္တိ တေ;

ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් යුත්, ෂඩභිඥාවන්ගෙන් යුත්, ඍද්ධීන්ගෙන් පරතෙරට පත් වූ, ප්‍රඥාවෙන් පරතෙරට පත් වූ ඒ උතුමෝ දහම් නුවර වාසය කරති.

ယထာပိ နဂရံ ဒိသွာ သုဝိဘတ္တံ မနောရမံ,အနုမာနေန ဇာနန္တိ ဝဍ္ဎကိဿ မဟတ္တနံ;

මනාව සැලසුම් කරන ලද මනරම් නගරයක් දැක, එහි නිර්මාණකරුවාගේ (වඩුවාගේ) කුසලතාවයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය අනුමානයෙන් දැනගන්නා සේම,

တထေဝ လောကနာထဿ ဒိသွာ ဓမ္မပုရံ ဝရံ,အနုမာနေန ဇာနန္တိ အထိ သော ဘဂဝါ ဣတိ;

එලෙසම, ලෝකනාථයන් වහන්සේගේ උතුම් වූ දහම් නුවර දැක, 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විද්‍යමාන වන සේක' යි අනුමානයෙන් දැනගනිති.

အနုမာနေနဇာနန္တိ ဦမိံ ဒိသွာန သာဂရေ,ယထာ’ယံ ဒိဿတေ ဦမီ မဟန္တော သော ဘဝိဿတိ;

මහා සාගරයෙහි රළ දැක, 'යම් සේ මේ රළ පෙනේද, ඒ (සාගරය ද) එසේම මහත් විය යුතුය' කියා අනුමානයෙන් දැනගන්නා සේම,

တထာ ဗုဒ္ဓံ သောကနုဒံ သဗ္ဗထမပရာဇိတံ,တဏှက္ခယမနုပ္ပတ္တမ္ဘဝသံသာရမောစနံ;

එලෙසම, ශෝකය දුරු කරන්නා වූ, සෑම අතින්ම අපරාජිත වූ, තණ්හාව ක්ෂය කිරීමට පැමිණියා වූ, සසර දුකින් මුදවන්නා වූ බුදුරජාණන් වහන්සේව ද,

အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဦမိံ ဒိသွာ သဒေဝကေ,ယထာ ဓမ္မုမိဝိပ္ဖရော အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ;

දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයෙහි (දහම්) රළෙහි පැතිරීම දැක, 'යම් සේ මේ දහම් රළෙහි පැතිරීම පවතීද, එසේම බුදුජාණන් වහන්සේ අග්‍ර වන සේක' යන්න අනුමානයෙන් දත යුතුය.

အနုမာနေန ဇာနန္တိ ဒိသွာ အစ္စုဂ္ဂတံ ဂိရိံ,ယထာ အစ္စုဂ္ဂတော ဧသ ဟိမဝါ သော ဘဝိဿတိ;

ඉතා උස් වූ පර්වතයක් දැක, 'යම් සේ මේ ඉතා උස්ව පෙනෙන්නේද, එය හිමාලය විය යුතුය' කියා අනුමානයෙන් දැනගන්නා සේම,

တထာ ဒိသွာဓမ္မဂိရိံ သီတီဘုတံ နိရူပဓိံ,အစ္စုဂ္ဂတံ ဘဂဝတော အစလံ သုပ္ပတိဋ္ဌိတံ;

එලෙසම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිහිල් වූ, කෙලෙස් රහිත වූ, ඉතා උස් වූ, නොසැලෙන, මනාව පිහිටි දහම් පර්වතය දැක (අනුමානයෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දැනගනිති).

အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဒိသွာန ဓမ္မပဗ္ဗတံ,တထာ ဟိ သော မဟာဝီရော အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ;

අනුමානයෙන් (වැටහීමෙන්) දත යුතු වූ ධර්ම නමැති පර්වතය දැක, එසේම ඒ මහාවීරයන් වහන්සේ අග්‍ර වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ වන සේක.

ယထာပိ ဂဇရာဇဿ ပဒံ ဒိသွာန မာနုသာ,အနုမာနေနဇာနန္တိ မဟာ ဧသ ဂဇော ဣတိ;

යම් සේ මිනිස්සු ඇත්රාජයෙකුගේ පියවර දැක, ‘මූ මහා ඇතෙකැ’යි අනුමානයෙන් දැනගනිත්ද;

တထေဝ ဗုဒ္ဓနာဂဿ ပဒံ ဒိသွာ ဝိဘာဝိနော,အနုမာနေန ဇာနန္တိ ဥဠာရော သော ဘဝိဿတိ;

එසේම, නුවණැත්තෝ බුද්ධ නාගයන් වහන්සේගේ පියවර දැක, උන්වහන්සේ ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේකැයි අනුමානයෙන් දැනගනිති;

အနုမာနေနဇာနန္တိ ဘီတေ ဒိသွာန ကုမ္မိဂေ,မိဂရာဇဿ သဒ္ဒေနဘီတာ’မေ ကုမ္မိဂါ ဣတိ;

තැතිගත් කුඩා මෘගයන් දැක, ‘මේ කුඩා මෘගයන් සිංහ රාජයාගේ හඬින් බියපත් වී ඇතැ’යි අනුමානයෙන් දැනගනිති.

တထေဝ တိထိယေ ဒိသွာ ဝိထဒ္ဓေ ဘီတမာနသေ,အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဓမ္မရာဇေန ဂဇ္ဇိတံ;

එසේම, කම්පා වූ සිත් ඇති, බියපත් තීර්ථකයන් දැක, ධර්ම රාජයන් වහන්සේගේ (ධර්ම දේශනා නමැති) සිංහනාදය අනුමානයෙන් දත යුතුය;

နိဗ္ဗုတံ ပထဝိံ ဒိသွာ ဟရိတပတ္တံ မဟောဒကံ,အနမာနေန ဇာနန္တိ မဟာမေဃေန နိဗ္ဗုတံ;

සිසිල් වූ, කොළ පැහැති පත්‍ර හා බොහෝ ජලයෙන් යුත් පෘථිවිය දැක, මහා මේඝයකින් සිසිල් කරන ලදැයි අනුමානයෙන් දැනගනිති;

တထေဝိမံ ဇနံ ဒိသွာ အာမောဒိတပမောဒိတံ,အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဓမ္မရာဇေန တပ္ပိတံ;

එසේම, ප්‍රීති ප්‍රමෝදයට පත් මේ ජනයා දැක, ධර්ම රාජයන් වහන්සේ විසින් සනසන ලදැයි අනුමානයෙන් දත යුතුය;

လဂ္ဂံ ဒိသွာ ဘိသံ ပင်္ကံ ကလလဒ္ဒဂတံ မဟိံ,အနုမာနေန ဇာနန္တိ ဝါရိက္ခဓော မဟာ ဂတော;

මඩෙහි ඇලී ඇති නෙළුම් දඬු සහ මඩ සහිත වූ පොළොව දැක, මහා ජල කඳක් ගලා ගියේයැයි අනුමානයෙන් දැනගනිති;

တထေဝိမံ ဇနံ ဒိသွာ ရဇောပက္ခသမာဟိတံ,ဝဟိတံ ဓမ္မနဒိယာ ဝိဿဋ္ဌံ ဓမ္မသာဂရေ;

එසේම, කෙලෙස් රජස් පහ වූ, ධර්ම නදියෙන් ගසාගෙන ගොස් ධර්ම සාගරයට මුදාහරින ලද මේ ජනයා දැක;

ဓမ္မာမတဂတံ ဒိသွာ သဒေဝကမိမံ မဟိံ,အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ ဓမ္မက္ခဓော မဟာ ဂတော;

ධර්ම අමෘතයට පත් වූ දෙවියන් සහිත මේ ලෝකය දැක, මහා ධර්ම ස්කන්ධයක් පැමිණියේයැයි අනුමානයෙන් දත යුතුය;

အနုမာနေန ဇာနန္တိ ဃာယိဝါ ဂဓမုတ္တမံ,ယထာ’ယံ ဝါယတီ ဂဓော ဟေဿန္တိ ပုပ္ဖိတာ ဒုမာ;

උතුම් සුවඳක් ආඝ්‍රාණය කොට, ‘යම් හෙයකින් මේ සුවඳ හමන්නේද, ගස් මල් පිපී ඇත්තේය’යි අනුමානයෙන් දැනගනිති;

တထေဝါယံ သီလဂဓော ပဝါယတိ သဒေဝကေ,အနုမာနေန ဉာတဗ္ဗံ အထိ ဗုဒ္ဓေါ အနုတ္တရော’တိ;

එසේම, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි මේ සීල සුවඳ හමයි. ‘අනුත්තර වූ බුදු රජාණන් වහන්සේ වැඩසිටින සේකැ’යි අනුමානයෙන් දත යුතුය.

အနုမာနပဉှံ.

අනුමාන ප්‍රශ්නයයි.

ပဿတာရညကေ ဘိက္ခူ အဇ္ဈောဂါဠှေ ဓုတေ ဂုဏေ,ပုန ပဿတိ ဂိဟိ ရာဇာ အနာဂါမိဖလေ ဌိတေ;

ආරණ්‍යවාසී, ධුත ගුණයන්හි බැසගත් භික්ෂූන් දකී; නැවතත්, අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටි ගිහි රජවරුන් දකී.

ဥဘော’ပိ တေ ဝိလောကေဝါ ဥပ္ပဇ္ဇိ သံသယော မဟာ,ဗုဇ္ဈေယျ စေ ဂိဟိဓမ္မေ ဓုတင်္ဂံ နိပ္ဖလံ သိယာ;

ඒ දෙපිරිසම දෙස බලා, ‘යම් හෙයකින් ගිහි ධර්මයෙහි පිහිටා අවබෝධය ලැබිය හැක්කේ නම්, ධුතාංගය නිශ්ඵල වන්නේය’යි මහා සැකයක් උපදී.

ပရဝါဒိဝါဒမထနံ နိပုဏံ ပိဋကတ္တယေ,ဟဒ ပုစ္ဆေ ကထိသေဋ္ဌံ သော မေ ကင်္ခံ ဝိနောဿတီ’တိ

පරවාද මථනය කරන්නා වූ, ත්‍රිපිටකයෙහි නිපුන වූ, කථිකයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උන්වහන්සේගෙන් මම අසන්නෙමි. උන්වහන්සේ මාගේ සැකය දුරු කරන සේක.

မေဏ္ဍကပဉှေ ဌိတာ ဒွါသီတိ ဂါထာ သမတ္တာ.

මෙණ්ඩක ප්‍රශ්නයෙහි පිහිටි අසූදෙකක් වූ ගාථාවෝ නිමාවට පත් වූහ.

မိလိဒပ္ပကရဏေ သဗ္ဗာ ဂါထာ သမ္ပိဏ္ဍိတာ စတုရာဓိကသတဂါထာ ဟောန္တိ.

මිලින්ද ප්‍රකරණයෙහි සියලු ගාථාවන් එක් කළ විට එකසිය හතරක් (104) වේ.

မိလိဒပ္ပကရဏေ သဗ္ဗဂါထာသရူပဂဟဏံ သမတ္တံ.

මිලින්ද ප්‍රකරණයෙහි සියලු ගාථාවන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීම නිමාවට පත් විය.

သံချာသရူပံ

සංඛ්‍යා ස්වරූපය.

သင်္ချာသရူပံ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧက-ဒွိ-တိ-စတု-ပဉ္စ-ဆ-သတ္တ-အဋ္ဌ-နဝ-ဒသ-ဧကာဒသ-ဒွါဒသ- တေရသ-စုဒ္ဒသ-သောဠသ-သတ္တရသ-အဋ္ဌာရသ-ဧကူနဝီသတိ-ပဉ္စဝီသတိ-အဋ္ဌဝီသတိ-တိံသာ -ဆသဋ္ဌိ-ဒိယဍ္ဎသတန္တိ ပဉ္စဝီသတိဝိဓာ သင်္ချာ. တထ ဗုဒ္ဓေါ ဧကော, ပထဝိ ဧကာ, သမုဒ္ဒေါ ဧကော, သိနေရု ဧကော, ဒေဝလောကော ဧကော, ဗြဟ္မလောကော ဧကော’တိ ဆ ဧကကာ မိလိဒပ္ပကရဏေ အာဂတာ.

සංඛ්‍යාවන්ගේ ස්වරූපය මෙසේ දත යුතුය. එක, දෙක, තුන, හතර, පහ, හය, හත, අට, නවය, දහය, එකොළහ, දොළහ, දහතුන, දහහතර, දහසය, දහහත, දහඅට, දහනවය, විසිපහ, විසිඅට, තිහ, හැටහය, එකසිය පනහ වශයෙන් විසිපස් ආකාර වූ සංඛ්‍යාවෝ වෙති. එහි බුදු රජාණන් වහන්සේ එක් නමකි, පෘථිවිය එකකි, මහා සමුද්‍රය එකකි, මහා මේරු පර්වතය එකකි, දිව්‍ය ලෝකය එකකි, බ්‍රහ්ම ලෝකය එකකි වශයෙන් ‘එක’ කාණ්ඩයට අයත් කරුණු හයක් මිලින්ද ප්‍රකරණයෙහි ඇතුළත් වේ.

ဒွေ အထဝသေ သမ္ပဿမာနာ ဘဂဝတာ ဝိဟာရဒါနံ အနုညာတံ? ဝိဟာရဒါနံ နာမ သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ ဝဏ္ဏိတံ အနုမတံ ထောမိတံ ပသထံ ဝိဟာရဒါနံ ဒဝါ ဒေဝမနုဿာ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏေဟိ မုစ္စိဿန္တိ. ဝိဟာရေ သတိ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဝါ ကတောကာသာ ဒဿနကာမာနံ သုလဘဒဿနံ ဘဝိဿန္တီ’တိ.

කුමන අර්ථයන් දෙකක් බලාපොරොත්තුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විහාර දානය අනුදන්නා ලද්දේද? ‘විහාර දානය නම් සියලු බුදුවරුන් විසින් වර්ණනා කරන ලද, අනුමත කරන ලද, පසසන ලද දෙයකි. විහාර දානය දීමෙන් දෙවි මිනිස්සු ජාති, ජරා, ව්‍යාධි, මරණයන්ගෙන් මිදෙන්නාහ.’ සහ ‘විහාරයක් ඇති කල්හි, භික්ෂූන් හෝ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා දැකීමට කැමති අයට පහසුවෙන් දැකගත හැකි වන්නාහ’ යන්නයි.

ဒွေ အထဝသေ ပဋိစ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါ အတ္တနာ နိမ္မိတံ စတုပစ္စယံ န ပရိဘုဉ္ဇန္တိ? အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျော သထာ’တိ ဗဟူ ဒေဝမနုဿာ စတုပစ္စယံ ဒတွာ ဒုက္ခာ မုစ္စိဿန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ပဋိဟာရိယံ ကဝါ ဇီဝိတဝုတ္တိံ ပရိယေသန္တီ’တိ ပရူပဝါဒလောပနထဉ္စာတိ.

කුමන කරුණු දෙකක් නිසා සියලු බුදුවරු තමන් විසින් මවන ලද සිව්පසය පරිභෝජනය නොකරන සේක්ද? ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය්‍යයන් වහන්සේය’ කියා බොහෝ දෙවි මිනිසුන් සිව්පසය පූජා කොට දුකින් මිදෙනු පිණිසය. ‘බුදුවරු ප්‍රාතිහාර්ය පා ජීවිකාව සොයති’ කියා අන්‍යයන් පවසන දෝෂාරෝපණය වැළැක්වීම පිණිසය.

ဒွေ အကမ္မဇာ အဟေတုဇာ အနုတုဇာ? အာကာသော နိဗ္ဗာနဉ္စာ’တိ

කර්මයෙන් නූපන්, හේතුවෙන් නූපන්, ඍතුවෙන් නූපන් ධර්මයන් දෙක මොනවාද? ආකාශය සහ නිවනයි.

ဒွေ အထဝသေ သမ္ပဿမာနေန ဝေဿန္တရေန ရညာ ဒွေ ပုတ္တာ ဒိန္နာ? ဒါနပထောဝ မေ န ပရိဟာယိဿတိ, ဣမေ ကုမာရာ မူလဇလာဟာရဘုဉ္ဇနဒုက္ခတော မုစစိဿန္တီ’တိ.

කුමන කරුණු දෙකක් බලාපොරොත්තුවෙන් වෙස්සන්තර රජතුමා විසින් දරුවන් දෙදෙනා දන් දෙන ලද්දේද? ‘මාගේ දාන මාර්ගය පිරිහෙන්නේ නැත’ යන්න සහ ‘මේ කුමාරවරු අල මුල් හා ජලය ආහාරයට ගැනීමේ දුකින් මිදෙන්නාහ’ යන්නයි.

ဥဒကဿ ဒွေ ဂုဏာ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ? သီတလဘာဝေါ, ပီတဿ ဃမ္မဝိနယနဘာဝေါ စာ’တိ.

ජලයෙහි කුමන ගුණයන් දෙකක් නිවනට ඇතුළත් වී තිබේද? සිසිල් බව සහ පානය කළ කල්හි ඩාහය දුරු කිරීමේ ගුණයයි.

အသတိယာ အဇာနနေန စာ’တိ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တီ’တိ ဆ ဒုကာ အာဂတာ.

නොසැලකිලිමත්කම (සිහිය නොපිහිටුවීම) සහ නොදැනුවත්කම යන කරුණු දෙක නිසා ඇවැත්වලට පැමිණෙති. මෙසේ ද්වික (දෙකේ කාණ්ඩ) හයක් පැමිණියේය.

သီတေန ဥဏှေန အတိဘောဇနေနာ’တိ တီဟိ အာကာရေဟိ ပိတ္တံ ကုပ္ပတိ.

සීතලෙන්, උෂ්ණයෙන් සහ අධික ලෙස ආහාර ගැනීමෙන් යන ආකාර තුනෙන් පිත කිපෙයි.

သီတေန ဥဏှေန အန္နာပါနေန စာ’တိ တဟီ အာကာရေဟိ သေမှံ ကုပ္ပတိ.

සීතලෙන්, උෂ්ණයෙන් සහ ආහාර පානයෙන් යන ආකාර තුනෙන් සෙම කිපෙයි.

ဗုဒ္ဓဝံသတာယ ဓမ္မဂရုကတာယ ဘိက္ခုဘုမိမဟန္တတာယာ’တိ တီဟိ ကာရဏေဟိ ပါတိမောက္ခံ ပဋိစ္ဆန္နံ ကာရာပေတိ.

බුද්ධ වංශය නිසාද, ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාද, භික්ෂු භූමියේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසාද යන කරුණු තුන නිසා ප්‍රාතිමෝක්ෂය වැසී පවතින සේ සලස්වනු ලැබේ.

အဂဒဿ တယော ဂုဏာ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ? ဂိလာနကာနံ ပရိသရဏံ ရောဂဝိနာသနံ အမတကရဏန္တိ.

ඖෂධයෙහි කුමන ගුණ තුනක් නිවනට ඇතුළත් වී තිබේද? ගිලනුන්ට පිහිට වීම, රෝග විනාශ කිරීම සහ අමෘතය (නොමැරෙන බව) ඇති කිරීමයි.

မဏိရတနဿ တယော ဂုဏာ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ? သဗ္ဗကာမဒဒံ နဟာသကရံ ဥဇ္ဇောတထကရန္တိ.

මණි රත්නයෙහි කුමන ගුණ තුනක් නිවනට ඇතුළත් වී තිබේද? සියලු කැමැත්තන් ලබා දීම, පිරිසිදු බව (නහන බව) ඇති කිරීම සහ ආලෝකය ලබා දීමයි.

ရတနစဒနဿ တယော ဂုဏာ? ဝဏ္ဏသမ္ပန္နော ဂဓသမ္ပန္နော ရသသမ္ပန္နော’တိ သတ္တ တိကာ ဝုတ္တာ.

රත් සඳුන්හි ගුණ තුන කුමක්ද? වර්ණ සම්පන්න වීම, සුවඳ සම්පන්න වීම සහ රස සම්පන්න වීමයි. මෙසේ තිසක් (තුනේ කාණ්ඩ) හතක් දක්වන ලදී.

သပ္ပိမဏ္ဍဿ တယော ဂုဏာ? ဝဏ္ဏသမပန္နော, ဂဓသမ္ပန္နော, ရသသမ္ပန္နော’တိ သတ္တတိကာ ဝုတ္တာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဖာသုဝိဟာရတာယ အနဝဇ္ဇဂုဏဗဟုလတာယအသေသအရိယဝီထိဘာဝတော သဗ္ဗဗုဒ္ဓပသထတာယာတိ ဣမေ စတ္တာရော အထဝသေ သမ္ပဿမာနာ ဗုဒ္ဓါ ပဋိသလ္လာနံ သေဝန္တိ.

ගිතෙල් මණ්ඩයෙහි ගුණ තුන කුමක්ද? වර්ණ සම්පන්න වීම, සුවඳ සම්පන්න වීම සහ රස සම්පන්න වීමයි. මෙලොව සැප විහරණය පිණිසද, නිවැරදි ගුණයන්ගේ බහුලත්වය නිසාද, සියලු ආර්ය මාර්ගයන්හි ස්වභාවය වන නිසාද, සියලු බුදුවරුන් විසින් පසසන ලද නිසාද යන මේ කරුණු හතර බලාපොරොත්තුවෙන් බුදුවරු විවේකය (ධ්‍යානය) සේවනය කරති.

နိန္နတာယ ဒွါရတာယ စိဏ္ဏတာယ သမုဒါစရိတတ္တာတိ စတုဟိ အာကာရေဟိ မနောဝိညာဏံ ဒွိပဉ္စဝိညာဏေ အနုပဝတ္တတိ.

නැඹුරු බව නිසාද, ද්වාරයක් වන නිසාද, පුරුදු කළ බැවින්ද, නිතර හැසිරුණු බැවින්ද යන ආකාර හතරෙන් මනෝ විඥානය, ද්වි-පංච විඥානය අනුව පවතියි.

ကမ္မဝသေန ယောနိဝသေန ကုလဝသေန အာယာစနဝသေနာ’တိ စတုန္နံ သန္နိပါတာနံ ဝသေန ဂဗ္ဘဿာဝက္ကန္တိ ဟောတိ.

කර්මයේ බලයෙන්ද, යෝනියේ බලයෙන්ද, කුලයේ බලයෙන්ද, ආයාචනයේ බලයෙන්ද යන කරුණු හතරේ එකතුවෙන් මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීම සිදු වේ.

အဒိဋ္ဌန္တရာယော, ဥဒ္ဒိဿကတဿ အန္တရာယော, ဥပက္ခဋန္တရာယော ပရိဘောဂန္တရာယော’တိ စတ္တာရော အန္တရာယာ တေသု အဒိဋ္ဌန္တရာယော ဘဂဝတော အထိ, သေသာ တယော နထိ, ဥဒ္ဒိဿကတဿ ဗျာမပ္ပဘာယ သဗ္ဗညုတဉာဏဿ ဇီဝိတဿ စာ’တိ စတုန္နံ အန္တရာယာဘာဝါ.

නොදුටු අන්තරාය, උදෙසා කරන ලද්දට අන්තරාය, පිළියෙල කරන ලද්දට අන්තරාය, පරිභෝගයට අන්තරාය කියා අන්තරායන් හතරකි. එයින් නොදුටු අන්තරාය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත, ඉතිරි තුන නැත. උදෙසා කරන ලද්දටද, ව්‍යාමප්‍රභාවටද, සර්වඥතා ඥානයටද, ජීවිතයටද යන කරුණු හතරට අන්තරායක් නොමැති බැවිනි.

အဗ္ဘာ, မဟိကာ, မေဃော, ရာဟု စာ’တိ စတ္တာရော သူရိယရောဂါ သမုဒ္ဒသသ စတ္တာရော ဂုဏာ? ကုဏပေဟိ အသံဝါသိယဘာဝေါ, နဒီဟိ အပူရဏတာ, မဟာဘုတာဝါသတာ, ဝိစိတ္တပုပ္ဖသမာကိဏ္ဏတာ’တိ.သတ္တ စတုက္ကာ ဝုတ္တာ.

වලාකුළු, මීදුම, දූවිලි සහ රාහු යන මොහු සූර්යයාගේ උපද්‍රව (රෝග) හතරයි. මහා සමුද්‍රයේ ගුණ හතර කුමක්ද? කුණුකුණපයන් සමඟ එක්ව නොවැසීම, ගංගාවන්ගෙන් නොපිරීම, මහා භූතයන්ගේ වාසස්ථානයක් වීම සහ විසිතුරු රත්නයෙන් (මල්වලින්) ගැවසී තිබීමයි. මෙසේ චතුෂ්ක හතක් දක්වන ලදී.

၅. ဘုမိမဟန္တတာ, ပရိသုဒ္ဓဝိမလတာ, ပါပေဟိအသံဝါသိယတာ, ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတာ, ဗဟုဝိဓသံဝရရက္ခိယတာ’တိ သာသနဿ ဣမေ အတုလျာ ပဉ္စ ဂုဏာ ဝတ္တန္တိ ပကာသန္တိ.

5. භූමියේ මහත් බව, පිරිසිදු හා නිර්මල බව, පාපීන් සමඟ එක්ව නොවැසීම, අවබෝධ කරගැනීමට ඇති දුෂ්කර බව සහ නොයෙක් සංවරයන්ගෙන් රැකගත යුතු බව යන ශාසනයෙහි මේ අසදෘශ ගුණ පහ පවතියි, බැබළෙයි.

ဘောဇနဿ ပဉ္စ ဂုဏာ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ? အစ္စုဂ္ဂတတာ, အစလတာ ဒုရဓိရောဟဏတာ ဗီဇာရူဟဏတာ ကောပါနုနယဝိဝဇ္ဇနတာ’တိ.

පර්වතයෙහි (පෙළෙහි 'භෝජනයෙහි' ලෙස දක්වා ඇති) ගුණ පහක් නිවනට ඇතුළත් වී තිබේද? ඉතා උස් බව, නිශ්චල බව, නැගීමට අපහසු බව, බීජ හටගැනීම (පැළවීම) සහ ක්‍රෝධය හා අනුනයෙන් තොර බවයි.

အာဟစ္စပဒေန ရသေန အာစရိယဝံသတာယ အဓိပ္ပာယာကာရတာယ ဉာဏုတ္တရတာယာ’တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဂုဏေဟိ အထော ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗော စာ’တိ စတ္တာရော ပဉ္စကာ ဝုတ္တာ.

සුදුසු වචනයෙන් (ආහච්චපදයෙන්), රසයෙන්, ගුරු පරම්පරාගත බවෙන්, අදහස් කරන ලද ආකාරයෙන් සහ උතුම් ඥානයෙන් යන මේ පංච ගුණයන්ගෙන් ද, තවද ‘පිළිගත යුතු’ යන කරුණෙන් ද යුතුව පඤ්චක (පහේ කාණ්ඩ) සතරක් වදාරන ලදී.

၆. သေနာပတိ, ပုရောဟိတော, အက္ခဒဿော, ဘဏ္ဍာဂါရိကော, ဆတ္တဂါဟော, ခဂ္ဂဂါဟော အမစ္စော’တိ ဆ အမစ္စာ ဂဏီယန္တိ. ဝေပုလ္လော ရာဇဂဟိယာနံ ဗုဒ္ဓေါ အဂ္ဂေါ ပဝုစ္စတီ’တိ ဆ အဂ္ဂါ. မာဏဝဂါမိကဒေဝပုတ္တေန ဝုတ္တဂါထာ နာဂသေနေန အာဟရိဝါ ဝုတ္တာ.

6. සේනාපති, පුරෝහිත, විනිසුරු (අක්ෂදර්ශී), භාණ්ඩාගාරික, සේසත් දරන්නා (ඡත්‍රග්‍රාහක), සහ කඩුව දරන ඇමැති (ඛග්ගග්‍රාහක) යන මොහු ඇමැතිවරු හයදෙනා ලෙස ගණන් ගනු ලැබෙති. ‘රජගහනුවර පර්වතයන් අතරින් වේපුල්ල පර්වතය ද, සර්වඥයන් වහන්සේ ද අග්‍ර යැයි කියනු ලැබෙති’ යනාදී වශයෙන් අග්‍රයන් හයදෙනෙකි. මාණවගාමික දිව්‍යපුත්‍රයා විසින් පවසන ලද ගාථාව නාගසේන මහරහතන් වහන්සේ විසින් ගෙනහැර දක්වන ලදී.

ဝါတိကော, ပိတ္တိကော, သေမှိကော, ဒေဝတူပသံဟာရတော, သမုဒါစိဏ္ဏတော, ပုဗ္ဗနိမိတ္တတော’တိ ဆ ဇနာ သုပိနံပဿန္တီ’တိ တယော ဆက္ကာ ဝုတ္တာ.

වාත අධික වූවා, පිත අධික වූවා, සෙම අධික වූවා, දේවතා උපසංහාරයෙන් (දෙවියන් පෙන්වීමෙන්) සිහින දකින්නා, පුරුද්දෙන් සිහින දකින්නා සහ පූර්ව නිමිත්තෙන් සිහින දකින්නා යන පුද්ගලයන් හයදෙනා සිහින දකිති. මෙසේ ඡක්ක (හයේ කාණ්ඩ) තුනක් වදාරන ලදී.

၇. ပုထုဇ္ဇနစိတ္တံ, သောတာပန္နစိတ္တံ, သကဒါဂါမိစိတ္တံ, အနာဂါမိစိတ္တံ, အရဟန္တစိတ္တံ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓစိတ္တံ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓစိတ္တန္တိ သတ္တ စိတ္တဝိမုတ္တိယော.

7. පෘථග්ජන සිත, සෝතාපන්න සිත, සකෘදාගාමී සිත, අනාගාමී සිත, අරහත් සිත, පසේබුදු සිත සහ සම්මාසම්බුදු සිත යන මේ සප්ත චිත්ත විමුක්තීහු (සිත්හි මිදීම් සත) වෙති.

နာရဒေါ, ဓမ္မန္တရီ, အံဂီရသော, ကပိလော, ကဏ္ဍရဂ္ဂိသာမော, အတုလော, ပုဗ္ဗကစ္စာယနော’တိ သတ္တ အာစရိယာ ဩဝါဒကာရကာ.

නාරද, ධන්වන්තරී, අංගීරස, கපිල, කණ්ඩරග්ගිසාම, අතුල සහ පූර්ව කච්චායන යන මොහු අවවාද අනුශාසනා කරන්නා වූ ගුරුන් සත්දෙනෙකි.

‘‘ဇိဃစ္ဆာယ, ပိပါသာယ, အဟိနာ ဒဋ္ဌော, ဝိသေန စ,အဂ္ဂီ-ဥဒက-သတ္တီဟိ အကာလေ တတ္ထ မိယျတီ’’တိ;

‘‘බඩගින්නෙන් ද, පිපාසයෙන් ද, සර්පයෙකු දෂ්ට කිරීමෙන් ද, විෂෙන් ද, ගින්නෙන් ද, ජලයෙන් ද, අවිවලින් ද (මෙසේ විවිධ හේතූන් නිසා) එහි අකාලයෙහි මියයයි’’

ဣမေ သတ္တ ဇနာ အကာလမရဏိကာ နာမာ’တိ တယော သတ္တကာ ဝုတ္တာ.

‘‘මේ පුද්ගලයන් සත්දෙනා අකාල මරණයට පත්වන්නෝ නම් වෙති’’ යි මෙසේ සත්තක (හතේ කාණ්ඩ) තුනක් වදාරන ලදී.

၈. ဝိသမံ သဘယံ …ပေ… အဋ္ဌေတေ ပရိဝဇ္ဇိယာ’တိ ဣမာနိ အဋ္ဌဋ္ဌာနာနိ ပဏ္ဍိတေဟိ ပရိဝဇ္ဇနီယာနီတိ ပရိဝဇ္ဇနီယဋ္ဌာနဋ္ဌကံ နာမ.

8. ‘‘විෂම වූ, බිය සහිත වූ ...පෙ... මේ ස්ථාන අට මඟහැරිය යුතුය’’ යන මේ ස්ථාන අට නුවණැත්තන් විසින් මඟහැරිය යුතු බැවින්, මෙය ‘පරිවජ්ජනීයට්ඨාන අෂ්ටකය’ (මඟහැරිය යුතු ස්ථාන අට පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ရတ္တောဒုဋ္ဌော …ပေ… ဧတေ အထဝိနာသကာ’တိ ဣဒံ အထဝိနာသကဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘රාගයෙන් මත් වූ, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ ...පෙ... මොහු අර්ථය විනාශ කරන්නෝය’’ යනු ‘අර්ථ විනාශක අෂ්ටකය’ නම් වේ.

ဝသေန ယသပုစ္ဆာဟိ …ပေ… တေသံ ဗုဒ္ဓိ ပဘိဇ္ဇတီ’တိ ဣဒံ ဗုဒ္ဓိဝိသဒကရဏဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘වශයෙන් ද, කීර්තියෙන් ද, ප්‍රශ්න ඇසීමෙන් ද ...පෙ... ඔවුන්ගේ බුද්ධිය තියුණු වේ’’ යනු ‘බුද්ධි විසදකරණ අෂ්ටකය’ (බුද්ධිය පැහැදිලි කරන කරුණු අට) නම් වේ.

ကာလံ ဒေသံ ဒီပံ ကုလံ ဇနေတ္တိမာယုံ မာသံ နေက္ခမ္မံ ဝိလောကေတီ’တိ ဣဒံ ဗောဓိသတ္တေန ဝိလောကိယဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘කාලය, දේශය, ද්වීපය, කුලය, මෑණියන්, ආයුෂ, උපදින මාසය සහ නෙක්ඛම්මය (අභිනිෂ්ක්‍රමණය) යන මේ කරුණු විමසා බලයි’’ යනු ‘බෝධිසත්ත්ව විලෝකන අෂ්ටකය’ (බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ විසින් බලන ලද කරුණු අට පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

‘‘ဝိက္ကယာနာဂတမဂ္ဂေါ တိထံ တီရံ အာယုထိရံ;

အနာဂတံ ကုသလံဝါ’တိ အဋ္ဌဋ္ဌာနာ ဝိလောကိယာ’’တိ;

‘‘විකිණීම, අනාගත මාර්ගය, තොටුපළ, එතෙර, ආයුෂයේ පැවැත්ම, අනාගතය සහ කුසලය යන මේ කරුණු අට විමසා බැලිය යුතුය’’

ဣဒံ အနာဂတဝိလောကိယဋ္ဌကံ နာမ.

මෙය ‘අනාගත විලෝකන අෂ්ටකය’ (අනාගතය විමසන කරුණු අට පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

‘‘ဝါဏိဇော ဟထိနာဂေါ စ သာကဋိကော နိယာမကောဘိသက္ကော ဥတ္တရသေတု ဘိက္ခု စေဝ ဇိနင်္ကုရော,ဧတေ အဋ္ဌ အနာဂတေ အဋ္ဌ ဇနာ ဝိလောကိယာ’’တိ;

‘‘වෙළෙන්දා ද, මංගල හස්තියා ද, කරත්තකරුවා ද, නැව් නියමුවා ද, වෛද්‍යවරයා ද, පාලම ද (පසුකර යන්නා), භික්ෂුව ද, ජිනාංකුරයන් වහන්සේ (බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ) ද යන මේ පුද්ගලයන් අටදෙනා අනාගතය විමසන්නෝ වෙති’’

ဣဒံ ဝိလောကိယဋ္ဌကံ နာမ.

මෙය ‘විලෝකන අෂ්ටකය’ (විමසා බලන්නන් අටදෙනා පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ရတ္တော ဒုဋ္ဌော’စ မူဠှော စ မာနီ လုဒ္ဓေါ တထာ’လသော ရာဇာ စ ဃာတကာ အဋ္ဌ နာဂသေနေန ဒေသိတာ’တိဣဒံ ဃာတကဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘රාගයෙන් මත් වූවන්, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූවන්, මෝහයෙන් මුළා වූවන්, මානයෙන් යුක්ත වූවන්, ලෝභී වූවන්, අලස වූවන් සහ රජු යන මේ ඝාතකයන් (විනාශ කරන්නන්) අටදෙනා නාගසේන මහරහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී’’ යනු ‘ඝාතක අෂ්ටකය’ නම් වේ.

ဝါတ ပိတ္တေန သေမှေန …ပေ… အကာလေ တထ ဝိယျတီ’တိ ဣဒံ အကာလမရဏကာရဏဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘වාතයෙන්, පිතෙන්, සෙමෙන් ...පෙ... එහි අකාලයෙහි මියයයි’’ යනු ‘අකාල මරණ හේතු අෂ්ටකය’ නම් වේ.

န ဝါ အထော အနုသာသိတဗ္ဗော, န ရာဂုပသံဟိတံ စိတ္တံ န ဒေါသူပသံဟိတံ စိတ္တံ န မောဟူပသံဟိတံ စိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗံ, ဒါသကမ္မကရပေါရိသေသု နီစဝုတ္တိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ, ကာယိကဝါစသိကံ သုဋ္ဌု ရက္ခိတဗ္ဗံ, ဆဠိဒြိယာနိ သုဋ္ဌူ ရက္ခိတဗ္ဗာနိ, မေတ္တာဘာဝနာယ မာနသံ ဥပဋ္ဌာပေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ရညာ မိလိဒေန သမာဒိန္နံ ဝတ္တဋ္ဌကံ နာမ.

‘‘(අන් අයට නිස්කාරණේ) අනුශාසනා නොකළ යුතුය, රාගයෙන් යුත් සිතක්, ද්වේෂයෙන් යුත් සිතක් හෝ මෝහයෙන් යුත් සිතක් ඇති නොකරගත යුතුය, දාසයන්, කම්කරුවන් හා සේවකයන් කෙරෙහි යටහත් පැවැත්මක් ඇතිව සිටිය යුතුය, කායික හා වාචසික ක්‍රියා මැනවින් රැකිය යුතුය, ෂඩින්ද්‍රියයන් මැනවින් රැකිය යුතුය, මෛත්‍රී භාවනාවෙහි සිත පිහිටුවිය යුතුය’’ යන මෙය මිලින්ද රජතුමා විසින් සමාදන් වූ ‘වත අෂ්ටකය’ (පිළිපැදිය යුතු වත් අට පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ပုပ္ဖာပဏံ ဂဓာပနံ ဖလာပဏံ အဂဒါပဏံ ဩသဓာပဏံ အမတာပဏံ ရတနာပဏံ သဗ္ဗာပဏန္တိ ဣဒံ အာပဏဋ္ဌကံ နာမာ’တိ. ဒသ အဋ္ဌကာ ဝုတ္တာ.

මල් කඩය, සුවඳ විලවුන් කඩය, පලතුරු කඩය, විෂ නාශක ඖෂධ කඩය, සාමාන්‍ය ඖෂධ කඩය, අමෘත කඩය, රත්න කඩය සහ සර්ව භාණ්ඩ කඩය (සබ්බාපණය) යන මෙය ‘ආපණ අෂ්ටකය’ (කඩසාප්පු අට පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ. මෙසේ අෂ්ටක (අටේ කාණ්ඩ) දසයක් වදාරන ලදී.

၉.’ရတ္တော ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ …ပေ… ခိပ္ပံ ဘဝတိ ပါကဋန္တိ’ ဣဒံ ဣတ္တရနဝကံ နာမ.

9. ‘‘රාගයෙන් මත් වූ, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ ...පෙ... වහා ප්‍රකට වේ’’ යනු ‘ඉත්තර නවකය’ (කුඩා නවයේ කාණ්ඩය) නම් වේ.

နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသင်္ခါတဓမ္မာနုမဇ္ဇဇနဝကန္တိ ဒွေ နဝကာ ဝုတ္တာ.

නව අනුපුබ්බවිහාර සංඛ්‍යාත ධර්මයන් මැනවින් විමසන නවකය ද සමඟ මෙසේ නවක (නවයේ කාණ්ඩ) දෙකක් වදාරන ලදී.

၁၀.

10.

’သံဃသမုသုခေါ ဒုက္ခိ ဓမ္မာဓိပတိကောပိ စ

‘‘සංඝයා වහන්සේලා සමඟ එකට සතුටු වන හා දුක් වන, ධර්මය අධිපති කොට සලකන,

သံဝိဘာဂီ ယထာထာမံ ဇိနစက္ကာဘိဝဍ္ဎကော

තම ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් දන් දෙන (බෙදා හදා ගන්නා), ජිනචක්‍රය (බුදු සසුන) අභිවර්ධනය කරන,

သမ္မဒိဋ္ဌိပုရက္ခာရော အနညသထုကော တထာ

සම්මා දිට්ඨිය පෙරටු කොට ගත්, වෙනත් ශාස්තෘවරයෙකු නොසලකන (තිසරණයෙහි පමණක් පිහිටි),

သုရက္ခော ကာယကမ္မာဒိ သမဂ္ဂါဘိရတောပိ စ

කාය කර්මාදිය මැනවින් රක්නා, සාමයට හා සමඟියට කැමැති,

အကုဘော န စရေ စက္ကေ ဗုဒ္ဓါဒိသရဏင်္ဂတော

ඊර්ෂ්‍යා නොකරන, බුද්ධාදී රත්නත්‍රය සරණ ගිය,

ဒသ ဥပါသကဂုဏာ နာဂသေနေန ဒေသိတာ’တိ

යන මේ දස උපාසක ගුණයන් නාගසේන මහරහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී’’

ဣဒံ ဥပါသကဂုဏဒသကံ နာမ.

මෙය ‘උපාසක ගුණ දසකය’ (උපාසකයෙකු සතු ගුණධර්ම දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ဂင်္ဂါ ယမုနာ အစိရဝတီ သရဘု မဟီ သိဓု သရဿတီ ဝေတြဝတီ ဝိတထာ စဒဘာဂါ’တီ ဣဒံနဒိဒသကံ နာမ.

ගංගා, යමුනා, අචිරවතී, සරභූ, මහී, සින්ධු, සරස්වතී, වේත්‍රවතී, විතථා සහ චන්ද්‍රභාගා යන මොහු ‘නදී දසකය’ (ගංගා දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

သီတံ ဥဏှံ ဇိဃစ္ဆာ ပိပါသာ ဥစ္စာရော ပဿာဝေါ ထိနမိဒ္ဓံ ဇရာ ဗျာဓိ မရဏန္တိ ဣဒံ ကာယာနုဝတ္တကဒသကံ နာမ.

සීතල, උණුසුම, බඩගින්න, පිපාසය, මළපහ කිරීම, මුත්‍රාපහ කිරීම, ථීනමිද්ධය (කලකිරීම හා නිදිබර ගතිය), ජරාව, ව්‍යාධිය සහ මරණය යන මේවා ශරීරයේ ස්වභාවයන් වන බැවින්, මෙය ‘කායානුවත්තක දසකය’ (ශරීරය අනුව පවත්නා ධර්මතා දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ဗုဒ္ဓေ သဂါရဝေါ, ဓမ္မေ သဂါရဝေါ, သံဃေ သဂါရဝေါ, သဗြဟ္မစာရိသု သဂါရဝေါ, ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာသု ဝါယမတိ, သဝဏဗဟုလော ဟောတိ, ဘိန္နသီလော’ပိ အာကပ္ပံ ဥပဋ္ဌာပေတိ, ဂရဟဘယာ ကာယိကဝါစသိကဉ္စဿ သုရက္ခိတံ ဟောတိ, ပဓာနာဘိမုခံ စိတ္တံ ဟောတိ, ကရောန္တောပိ ပါပံ ပဋိစ္ဆန္နံ အာစရတီ’တိ ဣဒံ ဂိဟိဒုဿီလာဓိကဂုဏဒသကံ နာမ.

බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ගෞරව ඇති බව, ධර්මය කෙරෙහි ගෞරව ඇති බව, සංඝයා කෙරෙහි ගෞරව ඇති බව, සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි ගෞරව ඇති බව, ධර්මය හැදෑරීම හා ප්‍රශ්න ඇසීමෙහි උත්සාහවත් වන බව, බොහෝ සෙයින් ධර්මය ශ්‍රවණය කරන බව, සීලය බිඳී තිබුණ ද යහපත් ආකල්ප පවත්වන බව, අපවාදයට ඇති බිය නිසා කායික හා වාචසික ක්‍රියා මැනවින් රක්නා බව, වීර්යය කිරීමට යොමු වූ සිතක් ඇති බව සහ පාපයක් කළත් එය සඟවා රහසින් කරන බව යන මේ දසය ‘ගිහි දුශ්ශීලයාට වඩා (දුශ්ශීල මහණහුගේ) ඇති උතුම් ගුණ දසකය’ නම් වේ.

အဝဇ္ဈကဝစဓာရဏကော, ဣသိသာမညဘဏ္ဍလိင်္ဂဓာရဏကော, သံဃသမယမနုပဝိဋ္ဌတာယ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနဂတတာယ ပဓာနာလယနိကေတဝါသတာယ ဇိနသာသနေ ဓနပရိယေသနတော ဝရဓမ္မဒေသနတော ဓမ္မဒီပဂတိပရာယဏတာယ’ အဂ္ဂေါ ဗုဒ္ဓေါ’တိ ဧကန္တောဇုဒိဋ္ဌိတာယ ဥပေါသထသမာဒါနတော ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတီ’တိ ဧကန္တောဇုဒိဋ္ဌိတာယ ဥပေါသထသမာဒါနတော ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတီ’တိ ဧကန္တောဇုဒိဋ္ဌိတာယ ဥပေါသထသမာဒါနတော ဒက္ခိဏံ ဝိသောဓေတီ’တိ ဣဒံ ဒက္ခိဏာဝသေန ဒသကံ နာမ.

ඝාතනය නොකළ යුතු සිවුරු නමැති සන්නාහය දරන්නෙකු වීම, සෘෂිවරුන්ගේ හා ශ්‍රමණයන්ගේ වස්ත්‍ර හා ලාංඡන දරන්නෙකු වීම, සංඝ සමාජයට ඇතුළත් වූවෙකු වීම, බුද්ධ-ධම්ම-සංඝ යන රත්නත්‍රය සරණ ගිය කෙනෙකු වීම, වීර්යය වැඩීමට සුදුසු වාසස්ථානවල වසන්නෙකු වීම, ජින ශාසනයෙහි ධර්ම ධනය සොයන්නෙකු වීම, උතුම් ධර්මය දේශනා කරන්නෙකු වීම, ධර්මය ම ද්වීපය හා පිහිට කොට ඇත්තෙකු වීම, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ම අග්‍ර වන සේක’ යන ඒකාන්ත වූ ඍජු දෘෂ්ටිය ඇත්තෙකු වීම, උපෝසථය සමාදන් වීමෙන් දක්ෂිණාව (පූජාව) පිරිසිදු කරන්නෙකු වීම යන මේ දසය ‘දක්ෂිණා දසකය’ (පූජාවන් පිරිසිදු කරන කරුණු දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

အလဂ္ဂနတာ, နိရာလယတာ, ဝါဂေါ, ပဟာဏံ, အပုနရာဝတ္တိတာ, သုခုမတာ, မဟန္တတာ, ဒုရနုဗောဓတာ, ဒုလ္လဘတာ အသဒိသတာ, ဗုဒ္ဓဓမ္မဿာ’တိ ဣဒံ ဗောဓိသတ္တဂုဏဒသကံ နာမ.

ඇලීමක් නොමැති බව, ආලයක් (තෘෂ්ණාවක්) නොමැති බව, පරිත්‍යාගය, ප්‍රහාණය (අත්හැරීම), ආපසු හැරීමක් නොමැති බව, සූක්ෂ්ම බව, මහත් බව, අවබෝධ කිරීමට අපහසු බව, දුර්ලභ බව සහ බුද්ධ ධර්මයන්ගේ අසමසම බව යන මේ දසය ‘බෝධිසත්ත්ව (හෝ බුද්ධධර්ම) ගුණ දසකය’ නම් වේ.

မဇ္ဇဇဒါနံ, သမဇ္ဇဒါနံ, ဣထိဒါံ, အသဘဒါနံ, စိတ္တကမ္မဒါနံ, ဝိသဒါနံ, သထဒါနံ, သင်္ခလိကဒါနံ, ကုက္ကုဋသူကရဒါနံ, တုလာကူဋ မာနနကူဋဒါနနန္တိ ဣဒံ လောကေ အဒါနသမ္မတဒါနံ နာမ.

මද්‍යසාර දීම, නෘත්‍ය දර්ශන (සමාජ්ජ) පැවැත්වීමට දීම, ස්ත්‍රීන් දීම, ගොනුන් දීම, (කාමුක) චිත්‍ර කර්ම දීම, විෂ දීම, ආයුධ දීම, දම්වැල් (සංකලික) දීම, කුකුළන් හා ඌරන් (මැරීමට) දීම, හොර තරාදි හා හොර මිනුම් දීම යන මේවා ලෝකයෙහි ‘අදාන සම්මත දාන’ (නියම දාන නොවන දාන දහය) නම් වේ.

မာတာ ဗဓနံ, ပိတာ ဗဓနံ, ဘရိယာ ဗဓနံ, ပုတ္တာ ဗဓနံ, ဉာတီ ဗဓနံ, မိတ္တာဗဓနံ, ဓနံ ဗဓနံ, လာဘသက္ကာရောဗဓနံ, ဣဿရိယံ ဗဓနံ, ပဉ္စကာမဂုဏာ ဗဓနန္တိ ဣဒံ ဗဓနဒသကံ နာမ.

මව බන්ධනයකි, පියා බන්ධනයකි, භාර්යාව බන්ධනයකි, දරුවන් බන්ධනයකි, ඥාතීන් බන්ධනයකි, මිතුරන් බන්ධනයකි, ධනය බන්ධනයකි, ලාභ සත්කාර බන්ධනයකි, අධිපත්‍යය (ඓශ්චර්යය) බන්ධනයකි, පංච කාම ගුණයෝ බන්ධනයකි යන මෙය ‘බන්ධන දසකය’ (බන්ධන දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ဝိဓဝါ ဣထိ, ဒုဗ္ဗလော ပုဂ္ဂလော, အမိတ္တဉာတိပုဂ္ဂလော, မဟဂ္ဃသော, အနာစာရိယကုလဝါသီ, ပါပမိတ္တော, ဓနဟီနော, အာစရိယဟီနော, ကမ္မဟီနော, ပယောဂဟီနော ပုဂ္ဂလော’တိ ဣဒံ ဩဉာတဗ္ဗပုဂ္ဂလဒသကံ နာမ.

වැන්දඹු ස්ත්‍රිය, දුබල පුද්ගලයා, මිතුරන් හා ඥාතීන් නොමැති පුද්ගලයා, පමණට වඩා ආහාර ගන්නා පුද්ගලයා, නොහික්මුණු කුලයක වසන්නා, පාපමිත්‍රයා, ධනයෙන් තොර වූවන්, ගුරුවරයෙකු නොමැති පුද්ගලයා, රැකියාවක් (කර්මාන්තයක්) නොමැති පුද්ගලයා සහ උත්සාහයක් (ප්‍රයෝගයක්) නොමැති පුද්ගලයා යන මොහු ‘අවඥාවට (හෙළාදැකීමට) ලක්වන පුද්ගලයන් දසදෙනා’ (ඔඤාතබ්බ පුද්ගල දසකය) නම් වෙති.

ဒမေ သမေ ခန္တိသံဝရေ ယမေ နိယမေ အက္ကောဓေ ဝိဟိံသာယ သစ္စေ သောစေယျေ’တိ ဒသဋ္ဌာနေသု သတတံ စိတ္တံ ပဝတ္တတီ’တိ ဣဒံ ဝေဿန္တရဂုဏဒသကံ နာမာ’တိ.

දමනය, ශමය (සන්සුන් බව), ක්ෂාන්ති සංවරය (ඉවසීම හා හික්මීම), ඉන්ද්‍රිය සංවරය (යමය), වත්පිළිවෙත් රැකීම (නියමය), අක්‍රෝධය, අහිංසාව, සත්‍යය සහ සෞච්‍යය (පිරිසිදු බව) යන දස කරුණු කෙරෙහි නිරන්තරයෙන් සිත පැවැත්වීම ‘වෙස්සන්තර ගුණ දසකය’ (වෙස්සන්තර රජතුමාගේ ගුණ දහය පිළිබඳ කාණ්ඩය) නම් වේ.

ဧကာဒသ ဒသကာ ဝုတ္တာ.

එකොළොස් දසක සමූහයන් වදාරන ලදී.

၁၁. အာကာသဿ ဧကာဒသ ဂုဏာ နိဗ္ဗာနံ အနုပ္ပဝိဋ္ဌာ? န ဇာယတိ, နဇိယျတိ, န မိယျတိ, န စဝတိ, န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဒုပ္ပသယှော, အစောရဟရဏော, အနိဿိတော, ဝိဟင်္ဂဂမနော, နိရာဝရဏော, အနန္တော’တိ ဣဒံ အာကာသဂုဏကာဒသကံ နာမ.

11. නිවනට ඇතුළත් වූ (නිවන හා සමාන වූ) ආකාශයේ ගුණ එකොළහක් වෙත් ද? (එනම්:) නූපදියි, නොදිරයි, නොමැරෙයි, නොචුත වෙයි, පහළ නොවෙයි, මැඩපැවැත්විය නොහැකිය, සොරකම් කළ නොහැකිය, කිසිවක් ඇසුරු නොකරයි, පක්ෂීන්ගේ ගමනාගමන මාර්ගය වෙයි, ආවරණ රහිතය, අනන්තය. මෙය 'ආකාශ ගුණ එකොළහ' නම් වේ.

သီလပါကာရံ …ပေ… သတိပဋ္ဌာနဝီထိကန္တိ ဣဒံ ဓမ္မနဂရပရိဝါရေကာဒသကံ နာမာ’တိ ဒွေ ဧကာဒသကာ ဝုတ္တာ.

'සීලප්‍රාකාරය... පෙ... සතිපට්ඨාන වීථිය' යනාදී වශයෙන් වූ මෙය 'ධර්ම නගරයේ පිරිවර එකොළහ' නම් වේ. මෙසේ එකොළහේ කොටස් දෙකක් වදාරන ලදී.

၁၂. ရတ္တော ရာဂဝသေန အပစိတိံ န ကရောတိ, ဒုဋ္ဌော ဒေါသဝသေန, မူဠှော မောဟဝသေန, ဥန္နဠောမာနဝသေန, နိဂ္ဂုဏော အဝိသေသတာယ, အတိထဒ္ဓေါ အတိသေဓတာယ, ဟီနော ဟီနဘာဝတာယ,ဝစနကရော အနိဿရတာယ, ပါပေါ ကဒရိယတာယ, ဒုက္ခာပိတော ဒုက္ခာပိတတာယ, လုဒ္ဓေါ လောဘဝသေန, အာယူဟိတော အထသာဓနဝသေန အပစိတိံ န ကရောတီတိ ဣဒံ အပစိတိအကာရကပုဂ္ဂလဒွါဒသကံ နာမ ဧကမေဝ အာဂတံ.

12. රාගයෙන් මත් වූ තැනැත්තා රාගය නිසා ද, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ තැනැත්තා ද්වේෂය නිසා ද, මුළා වූ තැනැත්තා මෝහය නිසා ද, උඩඟු වූ තැනැත්තා මානය නිසා ද, ගුණහීන තැනැත්තා විශේෂ ගුණයක් නැති බැවින් ද, අතිශයින් තද වූ තැනැත්තා දැඩි බව නිසා ද, හීන තැනැත්තා තමාගේ පහත් බව නිසා ද, යටත් වැසියා තමාගේ නිදහසක් නැති බැවින් ද, මසුරු තැනැත්තා මසුරුකම නිසා ද, දුකට පත් වූ තැනැත්තා තමාගේ දුක්ඛිත තත්ත්වය නිසා ද, ගිජු වූ තැනැත්තා ලෝභය නිසා ද, ධන සම්පාදනයෙහි නිරත වූවෙක් අර්ථ සාධනය තකා ද ගරුබුහුමන් නොකරයි. මෙසේ වූ 'ගරුබුහුමන් නොකරන පුද්ගලයන් දොළොස් දෙනාගේ කොටස' නම් වූ මේ එකම දොළොස් කොටසක් පැමිණියේය.

၁၃. ပံသုကူလိကင်္ဂံ တေစီဝရိကင်္ဂံ ပိဏ္ဍပါတိကင်္ဂံ သပဒါနစာရိကင်္ဂံ ဧကာသနိကင်္ဂံ ပတ္တပိဏ္ဍိကင်္ဂံ ခလုပစဆာဘတ္တိကင်္ဂံ အာရညိကင်္ဂံ ရုက္ခမူလိကင်္ဂံ အဗ္ဘောကာသိကင်္ဂံ သောသာနိကင်္ဂံ ယထာသထတိကင်္ဂံ နေသဇဇိကင်္ဂန္တိ ဣဒံ ဓုတင်္ဂတေရသကံ နာမ ဧကမေဝ.

13. පාංශුකූලිකංගය, තේචීවරිකංගය, පිණ්ඩපාතිකංගය, සපදානචාරිකංගය, ඒකාසනිකංගය, පත්තපිණ්ඩිකංගය, ඛලුපච්ඡාභත්තිකංගය, ආරණ්‍යකංගය, රුක්ඛමූලිකංගය, අබ්භෝකාසිකංගය, සෝසානිකංගය, යථාසන්ථතිකංගය, නේසජ්ජිකංගය යන මෙය 'දහතුන් ධුතාංග කොටස' නම් වූ එකම කොටසකි.

၁၄. စုဒ္ဒသဗုဒ္ဓဉာဏဝသေန စုဒ္ဒသကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

14. දහහතරේ කොටස බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ බුද්ධ ඥාන දහහතර වශයෙන් දත යුතුය.

၁၆. အလင်္ကာရပဠိဗောဓော, မဏ္ဍနပဠိဗောဓော, တေလမက္ခနပဠိဗောဓော, ဝဏ္ဏပဠိဗောဓော, မာလာပဠိဗောဓော, ဂဓပဠိဗောဓော, ဝါသပဠိဗောဓော, ဟရီဋကိပဠိဗောဓော, အာမလကပဠိဗောဓော, ရင်္ဂပဠိဗောဓော, ဗဓနပဠိဗောဓော, ကောစ္ဆပဠိဗောဓော, ကပ္ပကပဠိဗောဓော, ဝိဇဋနပဠိဗောဓော, ဦကာပဠိဗောဓော, ကေသေသု လူယန္တေသု သောစန္တိ ကိလမန္တိ ပရိဒေဝန္တိ ဥရတ္တာဠိံ ကဒန္တိ သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဣဒံ ကေသပဠိဗောဓသောဠကံ.

16. අලංකාර කිරීමේ බාධාව, සැරසීමේ බාධාව, තෙල් ගෑමේ බාධාව, පැහැපත් කිරීමේ බාධාව, මල් පැළඳීමේ බාධාව, සුවඳ ගැල්වීමේ බාධාව, සුවඳ දුම් ඇල්ලීමේ බාධාව, අරළු දැමීමේ බාධාව, නෙල්ලි දැමීමේ බාධාව, සායම් ගැල්වීමේ බාධාව, බැඳීමේ බාධාව, පීරීමේ බාධාව, කරණවෑමියාගේ බාධාව, පැටලුම් හැරීමේ බාධාව, උකුණන්ගේ බාධාව සහ කෙස් කපන කල්හි සෝක කිරීම, ක්ලාන්ත වීම, වැළපීම, ළෙහි අත් ගසාගෙන හැඬීම හා මුළාවට පත්වීම යන මෙය 'කෙස්වල පලිබෝධ දහසය' නම් වේ.

တိရစ္ဆနဂတော ပေတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတော ကုဟကော မာတုဃာတကော ပိတုဃာတကော အရဟန္တဃာတကော လောဟိတုပ္ပာဒကော သံဃဘေဒကော တိထိယပက္ကန္တကော ထေယျသံဝါသကော ဘိက္ခုနီဒူသကော တေရသန္နံ ဂရုကာပတ္တီနံ အညတရံ အာပဇ္ဇိဝါ အဝုဋ္ဌိတော ပဏ္ဍကော, ဥဘတောဗျဉ္ဇနကော, ဦနသတ္တဝဿကော’တိ ဣဒံ အဓမ္မာဘိသမယပုဂ္ဂလသောဠသကန္တီ ဒွေ သောဠသကာ ဝုတ္တာ.

තිරිසන් සත්වයා, ප්‍රේතයා, මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයා, කුහකයා, මව මැරූ තැනැත්තා, පියා මැරූ තැනැත්තා, රහතුන් මැරූ තැනැත්තා, බුදුන්ගේ ලේ සෙලවූ තැනැත්තා, සංඝභේදය කළ තැනැත්තා, අන්‍ය තීර්ථකයන් වෙත ගිය තැනැත්තා, සොරෙන් මහණ වී වෙසෙන්නා, භික්ෂුණියක දූෂණය කළ තැනැත්තා, දහතුන් මහා ඇවැත්වලින් එකකට පැමිණ එයින් නොනැඟී සිටින්නා, නපුංසකයා, උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයා සහ සත් වසරකට අඩු වයස් ඇති දරුවා යන මොවුන් 'ධර්මාවබෝධයට නුසුදුසු පුද්ගලයන් දහසය දෙනා' නම් වේ. මෙසේ දහසයේ කොටස් දෙකක් වදාරන ලදී.

၁၇. အဘိဇာနတော သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ကဋုမိကာယ, ဩဠာရိကဝိညာဏတော ဟိတဝိညာဏတော အဟိတဝိညာဏတော သဘာဂနိမိတ္တတော ဝီသဘာဂနိမိတ္တတော ကထာဘိဉဉာဏတော လက္ခဏတော သရဏတော မုဒ္ဒတော ဂဏနာတော ဓာရဏတော ဘာဝနတော ပေါတ္ထကနိဗဓနတော ဥပနိက္ခေပတော အနုဘုတတော သတိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣဒံ သတိဥပ္ပဇ္ဇနာကာရသတ္တရသကံ ဧကမေဝ.

17. මනා අවබෝධයෙන් ද, කටුක (තදබල උත්සාහයෙන්) වූ දෙයින් ද, ඖදාරික විඥානයෙන් ද, හිතකර විඥානයෙන් ද, අහිතකර විඥානයෙන් ද, සමාන නිමිත්තෙන් ද, අසමාන නිමිත්තෙන් ද, කථා සංවාදයෙන් ලැබෙන ඥානයෙන් ද, ලක්ෂණයෙන් ද, සිහිපත් කිරීමෙන් ද, මුද්‍රා ක්‍රමයෙන් ද, ගණනයෙන් ද, ධාරණයෙන් ද, භාවනාවෙන් ද, පොත්පත් ලිවීමෙන් ද, තැන්පත් කිරීම්වලින් ද, අනුභූත (කලින් විඳි) දේවලින් ද සිහිය උපදියි. මෙසේ වූ 'සිහිය උපදින ආකාර දහහතේ කොටස' නම් වූ එකම කොටසකි.

၁၈. အဋ္ဌာရသဗုဒ္ဓဓမ္မဝသေန အဋ္ဌာရသကံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

18. දහඅටේ කොටස අටළොස් බුද්ධ ධර්මයන් වශයෙන් දත යුතුය.

၁၉. သုတိ သုမုတိ သံချယောဂါ ဉာယဝေသေသိကာ ဂဏိတာ ဂဓဗ္ဗာ တိကိစ္ဆာ စတုဗ္ဗေဒါ ပုရာဏာ ဣတိဟာသဇောတိသာ မာယာ ဟေတု မန္တနာ ယုဒ္ဓါ ဆဒသာ ဗုဒ္ဓဝစနေန ဧကူနဝီသတီတိ ဣဒံ ရညော သိက္ခိတသထေကူနဝိသတိကံ.

19. ශ්‍රැතිය, ස්මෘතිය, සංඛ්‍යාව, යෝගය, න්‍යාය, වෛශේෂිකය, ගණිතය, ගන්ධර්වය, වෛද්‍ය ශාස්ත්‍රය, සිව් වේදය, පුරාණය, ඉතිහාසය, ජ්‍යොතිෂය, මායාව, හේතු ශාස්ත්‍රය, මන්ත්‍ර ඥානය, යුද ශාස්ත්‍රය, ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය සහ බුද්ධ වචනය සමඟ දහනවයකි. මෙය 'රජු විසින් උගත යුතු වූ දහනවයක් වූ ශාස්ත්‍රයන්ගේ කොටස' නම් වේ.

၂၂. အဂ္ဂေါ ယမော သေဋ္ဌော နိယမော ဟာရော ဝိဟာရော သံယမော သံဝရော ခန္တိ သောရစ္စံ ဧကန္တစရိယာ ဧကတ္တာဘိရတိ ပဋိသလ္လာနံ ဟိရိ ဩတ္တပ္ပံ ဝီရိယံ အပ္ပမာဒေါ သိက္ခာပဒါနံ ဥဒ္ဒေသော ပရိပုစ္ဆာ သီလာဒိအဘိရတိ နိရာလယတာ သိက္ခာပဒပါရိပူရိတာတိ ဗာဝီသတိသမဏကရဏာ ဓမ္မာ ကာသာဝဓာရဏံ ဘဏ္ဍုဘာဝေါ စာ’တိ ဒွေ လိင်္ဂါနိ ပက္ခိပိဝါ ဝဒနကာရဏဂုဏဗာဝီသတိကံ.

22. අග්‍ර බව, යමය (සංයමය), ශ්‍රේෂ්ඨ බව, නියමය (හික්මීම), හාරය (හැසිරීම් රටාව), විහාරය (වාසය), සංයමය, සංවරය, ක්ෂාන්තිය (ඉවසීම), සෞරත්‍යය (මෘදු බව), ඒකාන්ත චරියාව, ඒකත්වාභිරතිය, පටිසල්ලානය, හිරි, ඔත්තප්ප, වීර්යය, අප්‍රමාදය, ශික්ෂාපද උද්දේසය, පරිපෘච්ඡාව, සීලාදියෙහි ඇලීම, නිරාලයතාවය, ශික්ෂාපද පරිපූර්ණ කිරීම යන මේ පැවිදිකම ඇති කරන ධර්ම විසිදෙක ද, කසාවත් දැරීම හා හිස මුඩු කිරීම යන ලාංඡන දෙක ද ඇතුළත් කොට 'පැවිදි බව ප්‍රකාශ කරන ගුණ විසිදෙකේ කොටස' නම් වේ.

၂၅. အာရက္ခာ သေဝနာ စေဝ ပမတ္တပ္ပမတ္တာ တထာ သေယျာဝကာသော ဂေလညံ ဘောဇနံ လဗ္ဘကဉ္စေဝ ဝိသေသော စ ဝိဇာနိယာ ပတ္တဘတ္တံ သံဝိဘဇေ အဿာသော စ ပဋိစာရော ဂါမဝိဟရံ စာရာ ဗေ သလ္လာပေါ ပန ကာတဗ္ဗော ဆိဒ္ဒံ ဒိသွာ ခမေယျ စ သက္ကစ္စာခဏ္ဍကာရီ ဒွေ အရဟဿာသေသကာရိ ဒွေ ဇနေယျ ဇနကံ စိတ္တံ ဝဍ္ဎိစိတတံ ဇနေယျ စ သိက္ခာဗလေ ဌပေယျ နံ မေတ္တံ စိတ္တဉ္စ ဘာဝယေ. န ဇဟေ အပဒါယ စ ကရဏီယေ စ ဥဿုကံ ပဂ္ဂဟေ ခလိကံ ဓမ္မေ. ဣတိ ပံစဝီသ ဂုဏာမိလိဒေန ပကာသိတာ’တိ ဣဒံ အန္တေဝါသိကမှိ အာစရိယေန ကတဂုဏပံစဝီသတိကံ

25. ආරක්ෂා කිරීම, ඇසුරු කිරීම, ප්‍රමාද වූවන් හා නොප්‍රමාද වූවන් පිළිබඳ සැලකිලිමත් වීම, සයනය හා ආවාස පහසුව, ගිලන් බවෙහිදී උපකාර කිරීම, භෝජනය සැපයීම, ලැබෙන දේවල විශේෂත්වය දැන ගැනීම, පාත්‍රයට ලැබුණු ආහාර බෙදා දීම, අස්වැසිල්ල දීම, උපස්ථාන කිරීම, ගම්හි වාසය, චාරිකාවෙහි හැසිරීම, සුහද පිළිසඳරෙහි යෙදීම, යම් වරදක් දුටු විට ඉවසීම, ගෞරවයෙන් කටයුතු කිරීම හා අඛණ්ඩව පිළිපැදීම (ගුණ දෙකක්), රහස් රැකීම හා ඉතිරි නොකර සියල්ල කියා දීම (ගුණ දෙකක්), පියකු වැනි සිතක් ඇති කර ගැනීම, දියුණු වන සිතක් ඇති කර ගැනීම, ඔහුව ශික්ෂා බලයෙහි පිහිටුවීම, මෙත් සිත වැඩීම, විපතකදී අත් නොහැරීම, කළ යුතු වත්පිළිවෙත්හි උත්සාහවත් වීම, වැරදි ක්‍රියාවලින් වැළැක්වීම යන මේ 'ආචාර්යවරයෙකු විසින් අතවැසියා කෙරෙහි දැක්විය යුතු ගුණ විසිපහේ කොටස' යැයි මිලින්ද රජු විසින් ප්‍රකාශ කරන ලදී.

ကောဓော ဥပနာဟော မက္ခော ပလာသော ဣဿာ မစ္ဆရိယံ မာယာ သာဌေယျံ ထမှော သာရမှော မာနော အတိမာနော မဒေါ ပမာဒေါ ထိနမိဒ္ဓံ နဒိ အာလသျံ ပါပမိတ္တတာ ရူပါ သဒ္ဒါ ဂဓာ ရသာ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာ ဗုဓာ ပိပါသာ အရတီတိ ဣဒံ စိတ္တဒုဗ္ဗလီကရဏဓမ္မပဉ္စဝီသတိကန္တိ ဒွေ ပဉ္စဝီသတိကာ ဝုတ္တာ.

ක්‍රෝධය, උපනාහය (බද්ධ වෛරය), මක්ඛය (ගුණ මැකීම), පලාසය (එකට එක කිරීම), ඊර්ෂ්‍යාව, මත්සර්යය, මායාව, සාඨෙය්‍යය (කපටිකම), ථම්භය (දැඩි බව), සාරම්භය (තරඟයට මෙන් ක්‍රියා කිරීම), මානය, අතිමානය, මදය, scrap, ථිනමිද්ධය, තෘෂ්ණා නදිය, අලසකම, පාපමිත්‍ර සේවනය, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, කුසගින්න, පිපාසය, අරතිය යන මේ 'සිත දුර්වල කරන ධර්ම විසිපහේ කොටස' නම් වේ. මෙසේ විසිපහේ කොටස් දෙකක් වදාරන ලදී.

၂၈. ပဋိသလ္လာနံ ပဋိသလ္လိယမာနံ ပုဂ္ဂလံ ရက္ခတိ. အာယုံ ဝဍ္ဎေတိ, ဗလံ ဝဍ္ဎေတိ, ဝဇ္ဇံ ပိဒဟတိ, အယသံ အပနေတိ, ယသံ ဥပဒဟတိ, အရတိံ အပနေတိ, ရတိံ ဥပဒဟတိ, ဘယံ အပနေတိ, ဝေသာရဇ္ဇံ ကရောတိ, ကောသဇ္ဇံ အပနေတိ, ဝီရိယံ အဘိဇနေတိ, ရာဂံ အပနေတိ, ဒေါသံ အပနေတိ, မောဟံ အပနေတိ, မာနံ နိဟန္တိ, ဝိတက္ကံ ဘဉ္ဇတိ, စိတ္တမေကဂ္ဂံ ကရောတိ, မာနသံ သိနေဟယတိ, ဟာသံအဘိဇနေတိ, ဂရုကံကရောတိ, မာနံ ဥပ္ပာဒယတိ, နမဿိယံ ကရောတိ, ပီတိံ ပါပေတိ, ပါမောဇ္ဇံ ကရောတိ, သင်္ခါရာနံ သဘာဝံ ဒဿယတိ, ဘဝပဋိသဓိံ ဥဂ္ဃာဋေတိ, သဗ္ဗသာမညံ ဒေတီတိ ဣဒံပဋိသလ္လာနေ ဂုဏဋ္ဌဝီသတိကံ.

28. විවේකීව ධ්‍යාන වැඩීම (පටිසල්ලානය) එහි යෙදෙන පුද්ගලයා ආරක්ෂා කරයි. ආයුෂ වර්ධනය කරයි, බලය වර්ධනය කරයි, වැරදි වසා දමයි, අයස දුරු කරයි, යසස ලබා දෙයි, අරතිය දුරු කරයි, රතිය ඇති කරයි, බිය දුරු කරයි, විශාරද බව ඇති කරයි, කුසීතකම දුරු කරයි, වීර්යය ජනිත කරයි, රාගය දුරු කරයි, ද්වේෂය දුරු කරයි, මෝහය දුරු කරයි, මානය නසයි, විතර්කයන් බිඳ දමයි, සිත එකඟ කරයි, මනස මෘදු කරයි, සතුට ජනිත කරයි, ගෞරවණීය බව ඇති කරයි, උදාර මානය උපදවයි, නමස්කාරයට සුදුසු බව ඇති කරයි, ප්‍රීතිය ලබා දෙයි, ප්‍රමෝදය ඇති කරයි, සංස්කාරයන්ගේ සැබෑ ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි, භව පිළිසන්ධිය උදුරා දමයි, සියලු ශ්‍රමණ ඵලයන් ලබා දෙයි. මෙය 'පටිසල්ලානයෙහි ගුණ විසිඅටේ කොටස' නම් වේ.

မဟောသဓော မဟာရာဇ သူရော, ဟိရိမာ, ဩတ္တာပီ, သပက္ခော, မိတ္တသမ္ပန္နော, ခမော, သီလဝါ, သစ္စဝါဒီ, သောစေယျသမ္ပန္နော, အကောဓနော, အနတိမာနီ, အနုသူယကော, ဝီရိယဝါ, အာယူဟကော, သင်္ဂါဟကော, သံဝိဘာဂီ, သခိလော, နိဝါတဝုတ္တိ, အသဌော, အမာယာဝီ, ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော, ကိတ္တိမာ, ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နော, ဟိတေသီ ဥပနိဿိတာနံ, အဘိရူပေါ ဒဿနီယော, ပထိတော သဗ္ဗဇနဿ, ဓနဝါ ယသဝါ’တိ ဣဒံ မဟောသဓဂုဏဋ္ဌဝီသတိကံ ဣတိ ဒွေ အဋ္ဌဝီသတိကာ ဝုတ္တာ.

මහ රජතුමනි, මහෝෂධ පණ්ඩිතයන් වහන්සේ වීරයෙකි, පවට ලැජ්ජා ඇත්තෙකි, පවට බිය ඇත්තෙකි, පිරිවර ඇත්තෙකි, මිතුරන්ගෙන් සමන්විත වූවෙකි, ඉවසීම ඇත්තෙකි, සිල්වත් වූවෙකි, සත්‍යවාදී වූවෙකි, පිරිසිදු හැසිරීම් ඇත්තෙකි, ක්‍රෝධ නොකරන්නෙකි, අධික මානයක් නැත්තෙකි, ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නෙකි, වීර්යවන්තයෙකි, උත්සාහවන්තයෙකි, සංග්‍රහශීලී වූවෙකි, බෙදා හදා දෙන්නෙකි, ප්‍රියශීලී බස් ඇත්තෙකි, යටහත් පහත් පැවැත්මක් ඇත්තෙකි, කපටිකම් නැත්තෙකි, මායාවන් නැත්තෙකි, බුද්ධිමත් වූවෙකි, කීර්තිමත් වූවෙකි, විද්‍යාවන් ප්‍රගුණ කළ අයෙකි, තමා ඇසුරු කරන්නන්ගේ යහපත පතන්නෙකි, අතිශයින් රූමත් වූවෙකි, දර්ශනීය වූවෙකි, සියලු ජනයා අතර ප්‍රසිද්ධ වූවෙකි, ධනවත් වූවෙකි, යසසින් යුක්ත වූවෙකි. මෙය 'මහෝෂධයන්ගේ ගුණ විසිඅටේ කොටස' නම් වේ. මෙසේ විසිඅටේ කොටස් දෙකක් වදාරන ලදී.

၃၀. ဣမေဟိ တေရသဟိ ဓုတဂုဏေဟိ ပုဗ္ဗေ အာသေဝိတေဟိ နိသေဝိတေဟိ စိဏ္ဏေဟိ ပရိစိဏ္ဏေဟိ စရိတေဟိ ပရိပူရိတေဟိ နိမိတ္တဘူတေဟိ အရိယသာဝကော ဣဓ ဘဝေ တိံသဂုဏဝရေဟိ သမုပေတော ဟောတိ ကတမေဟိ တိံသဂုဏဝရေဟိ? သိနိဒ္ဓမုဒုမဒ္ဒဝမေတ္တစိတ္တော ဟောတိ, ဃာတိတဟတဝိဟတကိလေသော ဟောတိ, ဟတနိဟတမာနဒပ္ပော ဟောတိ, အစလဒဠှနိဝိဋ္ဌနိဗ္ဗေမတိကသဒ္ဓေါ ဟောတိ, ပရိပုဏ္ဏ-ပီဏိတ. ပဟဋ္ဌလောဘနိယ-သန္တ-သုခ-သမာပတ္တိလာဘီ ဟောတိ, သီလ-ဝရ-ပဝရ-အသမ-သုစိဂဓပရိဘာဝိတော ဟောတိ, ဒေဝမနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ မနာပေါ, ခီဏာသဝ-အရိယပုဂ္ဂလ-ပထိတော ဟောတိ, ဒေဝမနုဿာနံ ဝဒိတပူဇိတော ထုတထဝိတထောမိတပသထော, ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ လောကေန အနုပလိတ္တော, အပ္ပထောကဝဇ္ဇေ’ပိ ဘယဒဿာဝီ, ဝိပုလ-ဝရ-သမ္ပတ္တိကာမာနံ မဂ္ဂဖလဝရထသာဓနော, အယာစိတဝိပုလပဏီတပစ္စယဘာဂီ, အနိကေတသနော, ဓာနဇ္ဈာယိတပဝရဝိဟာရီ, ဝိဇဋိတကိလေသဇာလဝထုကော, ဘိန္န-ဘဂ္ဂ-သင်္ကုဋိတ-သမှိန-ဂတိနိဝါရဏော, အကုပ္ပဓမ္မော, အဟီနီတဝါသော, အနဝဇ္ဇဘောဂီ, ဂတိဝိမုတ္တော, ဥတ္တိဏ္ဏသဗ္ဗဝိစိကိစ္ဆော, ဝိမုတ္တိဇ္ဈာယိတတ္တော, ဒိဋ္ဌဓမ္မော, အစလဒဠှဘီရုတ္တာဏမုပဂတော, သမုစ္ဆိန္နာနုသယော, သဗ္ဗာသဝက္ခယမ္ပတ္တော, သန္တသုခသမာပတ္တိဝိဟာရဗဟုလော, သဗ္ဗသမဏဏဂုဏသမုပေတော, ဣမေဟိ တိံသဂုဏဝရေဟိ သမုပေတော ဟောတိ. ဣတိ ဓုတင်္ဂဂုဏာနိသံသဂုဏဝရတိံသကံ.

30. පෙර පුරුදු කරන ලද, සේවනය කරන ලද, ප්‍රගුණ කරන ලද, මැනවින් ප්‍රගුණ කරන ලද, හැසිරෙන ලද, පරිපූර්ණ කරන ලද, නිමිත්තක් බවට පත් වූ මේ දහතුන් ධුතංග ගුණයන් නිසා මෙලොවෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා උතුම් වූ තිස් ගුණයකින් යුක්ත වෙයි. ඒ උතුම් තිස් ගුණයන් කවරේද යත්? සෙනෙහෙබර වූ, මුදු මොළොක් වූ මෘදු මෙත් සිතින් යුක්ත වෙයි. නසන ලද, වනසන ලද, විනාශ කරන ලද කෙලෙස් ඇත්තේ වෙයි. නසන ලද, මැඩපවත්වන ලද මානය හා දර්පය ඇත්තේ වෙයි. නොසැලෙන, දැඩි, මැනවින් පිහිටි, සැක රහිත වූ ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වෙයි. පරිපූර්ණ වූ ද ප්‍රීතිමත් වූ ද ප්‍රහීණ කළ ලෝභය ඇති, ශාන්ත වූ ද සැපවත් වූ ද සමාපත්ති ලබන්නෙක් වෙයි. උතුම් වූ, ප්‍රණීත වූ, අසම වූ, පිරිසිදු වූ ශීල නමැති සුවඳින් සුවඳවත් කරන ලද්දෙක් වෙයි. දෙවි මිනිසුන්ට ප්‍රියමනාප වූවෙක් වෙයි. ක්ෂීණාශ්‍රව වූ ආර්ය පුද්ගලයන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෙක් වෙයි. දෙවි මිනිසුන් විසින් වඳින ලද, පුදන ලද, ස්තුති කරන ලද, පසසන ලද, ගුණ ගයන ලද්දෙක් වෙයි. මෙලොවෙහි හෝ පරලොවෙහි හෝ ලෝක ධර්මයන්ගෙන් නොඇලුනේ වෙයි. ඉතා සුළු වරදෙහි පවා බිය දකින්නෙක් වෙයි. මහත් වූ උතුම් සම්පත් කැමති වන්නන්ගේ මාර්ග ඵල නමැති උතුම් අර්ථය සාදා දෙන්නෙක් වෙයි. නොඉල්ලන ලද මහත් වූ ද ප්‍රණීත වූ ද ප්‍රත්‍යයන්ගේ හිමිකරුවෙක් වෙයි. ස්ථිර වාසස්ථානයක් නැත්තෙක් වෙයි. ධ්‍යාන වඩන උතුම් විහරණ ඇත්තෙක් වෙයි. පටලැවුණු කෙලෙස් දැල නමැති වස්තුව ලිහා දැමූයේ වෙයි. බිඳ දමන ලද, සුන් කරන ලද, හැකිළුවා වූ, සම්පූර්ණයෙන්ම නැති කරන ලද භව ගති නිරෝධය ඇත්තෙක් වෙයි. නොසැලෙන ස්වභාව (අකුප්ප ධර්ම) ඇත්තෙක් වෙයි. පහත් නොකළ වාසය ඇත්තෙක් වෙයි. නිවැරදි භෝග අනුභව කරන්නෙක් වෙයි. සංසාර ගතිවලින් මිදුණෙක් වෙයි. සියලු සැකයන්ගෙන් එතෙර වූවෙක් වෙයි. විමුක්තියෙන් හා ධ්‍යානයෙන් යුක්ත සිත් ඇත්තෙක් වෙයි. ධර්මය දැකගත් අයෙක් වෙයි. අචල වූ, දැඩි වූ, බිය නැති සරණ ගියෙක් වෙයි. සහමුලින්ම උදුරා දැමූ අනුශය කෙලෙස් ඇත්තෙක් වෙයි. සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීමට පැමිණියෙක් වෙයි. ශාන්ත සැප ඇති සමාපත්ති විහරණයෙන් බහුල වූවෙක් වෙයි. සියලු ශ්‍රමණ ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වූවෙක් වෙයි. මෙම උතුම් ගුණ තිහෙන් යුක්ත වෙයි. මෙසේ ධුතංග ගුණයන්ගේ ආනිසංස දක්වන උතුම් තිස් ගුණය නිමවා වදාරන ලදී.

ဇာတိပိ ဒုက္ခာ, ဇရာပိ ဒုက္ခာ, ဗျာဓိပိ ဒုက္ခော, မရဏမ္ပိ ဒုက္ခံ, သောကောပိ ပရိဒေဝေါပိ ဒုက္ခော,ဥပါယာသောပိ အပ္ပိယေဟိ သမ္ပယောဂေါပိ ပိယေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါပိ, မာတုမရဏမ္ပိ ပိတုမရဏမ္ပိ ဘာတုမရဏမ္ပိ ဘဂိနိမရဏမ္ပိ ဉာတိမရဏမ္ပိ ဉာတိဗျသနမ္ပိ ဘောဂဝျသနမ္ပိ သီလဗျသနမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဗျသနမ္ပိ ရာဇဗျသနမ္ပိ စောရဗျသနမ္ပိ ဝေရိဘယမ္ပိ ဒုဗ္ဘိက္ခဘယမ္ပိ အဂ္ဂိဘယမ္ပိ ဒုက္ခံ, ဥဒကဘယမ္ပိ ဒုက္ခံ, ဦမိဘယမ္ပိ အာဝဋ္ဋဘယမ္ပိ ကုမ္ဘီလဘယမ္ပိ သုံသုမာရဘယမ္ပိ အတ္တာနုဝါဒဘယမ္ပိ ပရာနုဝါဒဘယမ္ပိ အသိလောကဘယမ္ပိ ဒဏ္ဍဘယမ္ပိ ဒုဂ္ဂတိဘယမ္ပိ ပရိသသာရဇ္ဇဘယမ္ပိ အာဇီဝိကဘယမ္ပိ မရဏဘယမ္ပိ မဟာဘယမ္ပိ ဝေတ္တေဟိ တာဠနမ္ပိ ကသာဟိ တာဠနမ္ပိ အဍ္ဎဒဏ္ဍကေဟိ တာဠနမ္ပိ ဟထစ္ဆေဒမ္ပိ ပါဒစ္ဆေဒမ္ပိ နာသစ္ဆေဒမ္ပိ ကဏ္ဏစ္ဆေဒမ္ပိ ကဏ္ဏနာသစ္ဆေဒမ္ပိ ဗိဠင်္ဂထာလိကမ္ပိ သင်္ခမုဏ္ဍိကမ္ပိ ရာဟုမုခမ္ပိ ဇောတိမလိကမ္ပိ ဟထပဇ္ဇောတိကမ္ပိ ဧရကဝတ္တိကမ္ပိ စီရကဝါသိကမ္ပိ ဧနေယျကမ္ပိ ဗလိသမံသိကမ္ပိ ကဟာပဏိကမ္ပိ ခါရာပတစ္ဆိကမ္ပိ ပဠိဃပရိဝတ္တိကမ္ပိ ပလာလပီဌိကမ္ပိ တတ္တေနပိ တေလေန ဩသိဉ္စနမ္ပိ သုနခေဟိ ခါဒါပနမ္ပိ ဇီဝသူလာရောပဏမ္ပိ အသိနာသီသစ္ဆေဒနမ္ပီတိ ဣဒံ ဒုက္ခသဋ္ဌိကံ.

ජාතිය ද (ඉපදීම ද) දුකය, ජරාව ද (මහලු වීම ද) දුකය, ව්‍යාධිය ද (ලෙඩ වීම ද) දුකය, මරණය ද දුකය, සෝකය ද වැලපීම ද දුකය, දැඩි වෙහෙස (උපායාසය) ද දුකය, අප්‍රියයන් හා එක්වීම ද දුකය, ප්‍රියයන්ගෙන් වෙන්වීම ද දුකය, මවගේ මරණය ද පියාගේ මරණය ද සහෝදරයාගේ මරණය ද සහෝදරියගේ මරණය ද ඥාතීන්ගේ මරණය ද ඥාති ව්‍යසනය ද භෝග ව්‍යසනය ද ශීල ව්‍යසනය ද දෘෂ්ටි ව්‍යසනය ද රාජ ව්‍යසනය ද සොර ව්‍යසනය ද සතුරු බිය ද සාගින්න බිය ද ගිනි බිය ද දුකය, ජල බිය ද දුකය, රැළ බිය ද සුළි බිය ද කිඹුල් බිය ද සැහැල්ලු කිඹුල් බිය ද තමාට උපවාද කරගැනීමේ බිය ද අනුන්ගෙන් උපවාද ලැබීමේ බිය ද අපකීර්ති බිය ද දණ්ඩ බිය ද දුගති බිය ද පිරිස මැද ලැජ්ජා වීමේ බිය ද ජීවිකාව පිළිබඳ බිය ද මරණ බිය ද මහා බිය ද වේවැල්වලින් තැලීම ද කසවලින් තැලීම ද මුගුරුවලින් තැලීම ද අත් කැපීම ද පය කැපීම ද නාසය කැපීම ද කන් කැපීම ද කන් හා නාසය කැපීම ද බිළංගථාලික වධය ද සංඛමුණ්ඩික වධය ද රාහුමුඛ වධය ද ජෝතිමාලික වධය ද හත්ථපජ්ජෝතික වධය ද ඒරකවත්තික වධය ද චීරකවාසික වධය ද ඒණෙය්‍යක වධය ද බළිසමංසික වධය ද කහාපණික වධය ද ඛාරාපතච්ඡික වධය ද පළිඝපරිවත්තක වධය ද පලාලපීඨික වධය ද රත් වූ තෙලෙන් ඉසීම ද බල්ලන් ලවා කෑවීම ද පණපිටින් උල්වල හිඳුවීම ද කඩුවෙන් හිස කැපීම ද යන මේවා දුකය. මෙසේ සැට වැදෑරුම් දුක් සමූහයයි.

သင်္ခမုဏ္ဍကန္တိ သင်္ခမုဏ္ဍကမ္မကရဏံ တံ ကရောန္တာ ဥတ္တရောဋ္ဌဿ ဥဘယတော ကဏ္ဏစူဠိကဂလဝါဋကပရိစ္ဆေဒေန စမ္မံ ဆိဒိဝါ သဗ္ဗကေသေ ဧကတော ဂဏ္ဌိံ ကဝါ ဒဏ္ဍကေန ဝေဎဝါ ဥပ္ပာဋေန္တိ သဟ ကေသေဟိ စမ္မံ ဥဋ္ဌဟတိ တတော သီသကဋာဟံထူလသက္ခရာဟိ ဃံသိဝါ ဓောဝန္တာ သင်္ခဝဏ္ဏံ ကရောန္တိ.

සංඛමුණ්ඩක යනු: සංඛමුණ්ඩක නම් වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ උඩු තොලේ දෙපසින් පටන් ගෙන කන් පෙති සහ ගෙල වටා සීමාවෙන් සම කපා, සියලු කෙස් එකට ගැටගසා, ලී දණ්ඩක වෙළා කෙස් ද සමඟ හිස්කබලේ සම උදුරා දමති. ඉන්පසු හිස්කබල ගොරෝසු බොරළු කැටවලින් අතුල්ලා සෝදා හක්ගෙඩියක් වැනි පැහැයක් (සුදු පැහැයක්) කරති.

တထ ဗိဠင်္ဂထာလိကန္တိ ကဉ္ဇိယောက္ခလိကကမ္မကရဏံ. တံ ကရောန္တာ သိသကဋာဟံ ဥပ္ပာဋေဝါ တတ္တံ အယောဂုဠံ သဏ္ဍာသေန ဂဟေဝါ တထ ပက္ခိပန္တိ. တေန မထလုင်္ဂံ ပက္ကဌိဝါ ဥပရိ ဥတ္တရတိ.

එහි බිළංගථාලික යනු: කැඳ සැළියක් බඳු වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ හිස්කබල ගලවා, රත් වූ යකඩ බෝල අඬුවෙන් ගෙන එහි (මොළයෙහි) බහති. එයින් මොළය පැසී උතුරා උඩට එයි.

ရာဟုမုခန္တိ ရာဟုမုခကမ္မကရဏံ. တံ ကရောန္တာ သင်္ကုနာ ဝိဝရိဝါ အန္တောမုခေ ဒီပံ ဇာလေန္တိ. ကဏ္ဏစူဠိကာဟိ ဝါ ပဋ္ဌာယ မုခံ နိခါဒနေန ခဏန္တိ လောဟိတံပဂ္ဃရိဝါ မုခံ ပူရေတိ.

රාහුමුඛ යනු: රාහුමුඛ නම් වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ යකඩ ඇණයකින් කට විවෘත කර කට ඇතුළත පහනක් දල්වති. නැතහොත් කන් පෙතිවල සිට මුඛය නියනකින් හාරති. ගලායන ලෙයින් මුඛය පිරී යයි.

ဇောတိမာလိကန္တိ သကလသရီရံ တေလပိလောတိကာယ ဝေဌေဝါ အာလိမ္ပေန္တိ.

ජෝතිමාලික යනු: මුළු ශරීරයම තෙල් පෙඟවූ රෙදි කඩකින් වෙළා ගිනි තැබීමයි.

ဟထပဇ္ဇောတိကန္တိ ဟထေ တေလပိလောတိကာယ ဝေဌေဝါ ပဇ္ဇာလေန္တိ.

හත්ථපජ්ජෝතික යනු: අත්වල තෙල් පෙඟවූ රෙදි වෙළා ගිනි දැල්වීමයි.

ဧရကဝတ္တိကန္တိ ဧရကဝတ္တကမ္မကရဏံ. တံ ကရောန္တာ ဟေဋ္ဌာဂိဝတော ပဋ္ဌာယ စမ္မဝဋ္ဋေ ကန္တန္တာ ဂေါပ္ဖကေ ပါတေန္တီ အထ နံ ယောတ္တေဟိ ဗဓိဝါ ကဍ္ဎန္တိ. သော အတ္တနော’ဝစမ္မဝဋ္ဋေ အက္ကမိဝါ ပတတိ စီရကဝါသိကန္တိ စိရကဝါသိကကမ္မကရဏံ. တံ ကရောန္တာ တထေဝ စမ္မဝဋ္ဋေ ကန္တိဝါ ကဋိယံ ဌပေန္တိ. ကဋိတော ပဋ္ဌာယ ကန္တိဝါဂေါပ္ဖကေသု ဌပေန္တိ. ဥပရိမေဟိ ဟေဋ္ဌိမသရီရံ စီရကနိဝါသနနိဝထံ ဝိယ ဟောတိ.

ඒරකවත්තික යනු: ඒරකවත්ත නම් වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ ගෙලෙන් පහළ සිට පටන් ගෙන සමේ පටි කපමින් වළලුකර දක්වා හෙළති. ඉන්පසු ඔහුව ලණුවලින් බැඳ අදිති. ඔහු තමාගේම සමේ පටි පාගමින් වැටෙයි. චීරකවාසික යනු චීරකවාසික නම් වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ එසේම සමේ පටි කපා ඉණෙහි තබති. ඉණෙන් පටන් ගෙන කපා වළලුකරෙහි තබති. එවිට ඉහළ ශරීරයේ පහළ කොටස පටී හැඳි වස්ත්‍රයක් මෙන් පෙනෙයි.

ဧဏေယျကန္တိ ဧဏေယျကကမ္မကရဏံ. တံ ကရောန္တာ ဥဟောသု ကပ္ပရေသု စ ဇဏ္ဏုကေသု စ အယသလာကယော ဒဝါ အယသူလာနိ ကောဋ္ဋေန္တိ. သော စတုဟိ အယယုလေဟိ ဘုမိယံ ပတိဋ္ဌဟတိ. အထ နံ ပရိဝါရေဝါ အဂ္ဂိံ ကရောန္တိ. တံ သဓိသဓိတော သူလာနိ အပနောဝါ စတုဟိ အဋ္ဌိကောဋီဟိယေဝ ဌပေန္တိ.

ඒණෙය්‍යක යනු: ඒණෙය්‍යක නම් වධකර්මයයි. එය කරන්නෝ වැලමිටි දෙකෙහි ද දණහිස් දෙකෙහි ද යකඩ කූරු තබා යකඩ උල් තළා බස්වති. ඔහු යකඩ කූරු හතරකින් පොළොවෙහි පිහිටුවනු ලබයි. ඉන්පසු ඔහු වටා ගිනි තබති. උල් ඉවත් නොකොට, ඇට කෙළවරවල් හතරෙන්ම ඔහු රඳවා තබයි.

ဗဠိသမံသိကန္တိဥဘတောမုခေဟိ ဗဠိသေဟိ ပဟရိဝါ စမ္မမံသနဟာရူနိ ဥပ္ပာဋေန္တိ.

බළිසමංසික යනු: දෙපසම උල් ඇති බිලී කොක්කෙන් ඇන, සම, මස් සහ නහර උදුරා දැමීමයි.

ကဟာပဏကန္တိ သကလ သရီရံ တိဏှာဟိ ဝါသီဟိ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ကဟာပဏ မတ္တံ ကဟာပဏ မတ္တံ ပါတေန္တာ ကောဋ္ဋေန္တိ.

කහාපණක යනු: තියුණු වෑවලින් මුළු ශරීරයම ඉණෙන් පටන් ගෙන කහවනු (කාසි) පමණ වන සේ කපමින් කොටා දැමීමයි.

ခါရာပတစ္ဆိကန္တိ သရီရံ တထ တထ အာဝုဓေဟိ ပဟရိဝါ ကောစ္ဆေဟိ ခါရံ သံသေန္တိ စမ္မမံသနဟာရူနိ ပဂ္ဃရိဝါ အဋ္ဌကသင်္ခလိကာ’ဝ တိဋ္ဌတိ.

ඛාරාපතච්ඡික යනු: ශරීරය තැන් තැන්වල ආයුධවලින් ඇන, කෙඳිවලින් සාදන ලද කොසු ආදියෙන් ක්ෂාර ගල්වා, සම, මස් හා නහර දියවී වැගිරෙන්නට හැර ඇට සැකිල්ලක් පමණක් ඉතිරි කිරීමයි.

ပဠိဃပရိဝတ္တကတီ ဧကေန ပဿေန နိပဇ္ဇာပေဝါ ကဏ္ဏဏစ္ဆိဒ္ဒေ အယသူလံ ကောဋ္ဋေဝါ ပထဝိယာ ဧကဗဒ္ဓံ ကရောန္တိ အထ နံ ပါဒေ ဂဟေဝါ အာဝိဇ္ဈန္တိ.

පළිඝපරිවත්තක යනු: එක් ඇලයකින් නිදිකරවා, කන් සිදුරෙන් යකඩ උලක් ගසා පොළොවට සවි කර, පසුව දෙපා වලින් අල්ලා කැරකවීමයි.

ပလာလပီဌိကန္တိ ဆေကော ကာရဏိကော ဆဝိစမ္မံ အစ္ဆိဒိဝါ နိသဒပေါတကေဟိ အဋ္ဌိနိ ဘိဒိဝါကေသကလာပေ ဂဟေဝါ ဥက္ခိပန္တိ. မံသရာသိယေဝ ဟောတိ. အထ နံ ကေသေဟေဝ ပရိယောနဓိဝါ ဂဏှန္တိ ပလာလဝဋ္ဋိံ ဝိယ ကဝါ ပဠိဝေဌေန္တီ’တိ ဝိနယဋီကာ.

පලාලපීඨික යනු: දක්ෂ වධකයෙක් සම සිදුරු නොකර ඇට කුඩු කර, කෙස් වැටියෙන් අල්ලා උඩට ඔසවයි. එවිට මුළු සිරුරම මස් ගොඩක් පමණක් වෙයි. ඉන්පසු කෙස්වලින්ම වටකොට පිදුරු මිටියක් මෙන් වෙළා තැබීම යැයි විනය ටීකාවෙහි සඳහන් වේ.

ဣမဉ္စ သဋ္ဌိဝိဓံ ဒုက္ခံ သလ္လက္ခေဝါ ဘဝေသု နိဗ္ဗိဒိဝါ ဝိရဇ္ဇိဝါ ဘဝတဏှံ ပဟာဝါ ဒုက္ခလက္ခဏံ ဒုက္ခာနုပဿနာ ဉာဏေန ပဿိတဗ္ဗန္တိ.

මේ සැට වැදෑරුම් දුක මැනවින් වටහාගෙන, භවයන් කෙරෙහි කලකිරී, නොඇලී, භව තණ්හාව ප්‍රහාණය කර, දුක්ඛ ලක්ෂණය දුක්ඛානුපස්සනා ඥානයෙන් දැකගත යුතුයි.

ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတန္တိ ပဉ္စသတ္တတိ သေခိယေ အပနေဝါ သေသာနံ ဝသေန ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

‘සිය එකසිය පනහක් ශික්ෂාපද’ යනු සෙඛියා ධර්ම හැත්තෑපහ ඉවත් කර, ඉතිරි ඒවායේ වශයෙන් එකසිය පනහක් ශික්ෂාපද ඇති බව දත යුතුය.

သင်္ချာပရိစ္ဆေဒဿ သရူပဂဟဏံ သမတ္တံ.

සංඛ්‍යා පරිච්ඡේදයේ ස්වරූපය දැක්වීම සමාප්තයි.

စတုရာဓိကသတေသု ဂဟေတဗ္ဗထေသု ပန စတုတ္တိံသ ဧကထာနီ, စတုတ္တိံသ ဒွေယထာနိ သောဠသ တျထာနိ, ပံစ စတုရထာနိ, တေရသ ပဉ္စထာနိ, ဒွေ သတ္တထာနီ’တိ.

ග්‍රහණය කළ යුතු එකසිය හතරක් අතුරෙන්, තිස් හතරක් එක් ස්ථානයක ඇති දේ ද, තිස් හතරක් දෙතැනක ඇති දේ ද, දහසයක් තුන්තැනක ඇති දේ ද, පහක් සිව්තැනක ඇති දේ ද, දහතුනක් පස්තැනක ඇති දේ ද, දෙකක් සත් තැනක ඇති දේ ද වේ.

မိလိဒပဉှဋီကာ သမတ္တာ.

මිලින්දපඤ්හ ටීකාව සමාප්තයි.

ကုသလေန ဌိတာ ကုသလာကုသလော အဓိဂစ္ဆတိ သန္တိပဒံ,ကထိတံ မုနိနာ သုစိတံပရမထ သဘာဝဂတီသု ဂတံ;

කුසලයෙහි පිහිටි, ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තා මුනිවරයාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද, මැනවින් පෙන්වා දෙන ලද, පරමාර්ථ ස්වභාවයට පැමිණි ශාන්ත පදය (නිවන) අවබෝධ කර ගනී.

နာနာအဓိပ္ပာယဝသာ ပဝတ္တေပါဌာနမထေ ကုသလော ဝိဒိဝါ,အာရောစမာနော ဝရယုတ္တမထံဂဏှေယျ သီဟော ဝိယ နာဂရာဇံ;

විවිධ අදහස්වලට අනුව පවත්නා පාඨයන්ගේ අර්ථයන් පිළිබඳව දක්ෂ වූවෙක්, උතුම් වූ ද යෝග්‍ය වූ ද අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින්, සිංහයෙකු ඇත් රජෙකු ග්‍රහණය කරන්නාක් මෙන් (එම අර්ථය) ග්‍රහණය කරගත යුතුය.

ဟိဝါ အသာရံ သုဟိတဉ္စ ဂဏှေအာရောဂျကာမော အဟိတံ’ဝ ရောဂံ,ဝိညု ပဝေသေယျ စ ယုတ္တမထံဟံသာဓိပေါ ဝါ ဥဒကံ’ဝ ခီရာ’တိ;

නිරෝගී බව කැමති වන්නෙකු අහිතකර රෝගයක් අත්හරින්නාක් මෙන්, නිසරු දේ අත්හැර යහපත් දේම ග්‍රහණය කළ යුතුය. හංස රාජයෙකු ජලයෙන් කිරි වෙන් කර ගන්නාක් මෙන්, නුවණැත්තා සුදුසු වූ අර්ථයම ඇතුළත් කරගත යුතුය.

ပရမဝိသုဒ္ဓသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝီရိယပတိမဏ္ဍိတေန သီလာစာရဇ္ဇဝမဒ္ဒဝါဒိ-ဂုဏသမုဒယသမုဒိတေနသကသမယသမယန္တရဂဟဏဇ္ဈောဂါဟသမထေန- ပညာဝေယျတ္တိယသမန္နာဂတေန တိပိဋကပရိယတ္တိပ္ပဘေဒေ သာဋ္ဌ-ကထေ သထုသာသနေ အပ္ပဋိဟတဉာဏပ္ပဘာဝေန အာနနုဘာဝကရဏ- သမ္ပတ္တိဇနိတသုခဝိနိဂ္ဂတမဓုရောဠာရဝစနလာဝဉဉယုတ္တေန ယုတ္တ-မထဝါဒိနာ ဝါဒီဝရေန မဟာကဝိနာ သုဝိပုလဝိမလဗုဒ္ဓိနာ မဟာတိပိဋက- စူဠာဘယထေရော’တိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေနထေရေန ကတော မိလိဒဋီကာဂထော သမတ္တော.

අතිශයින් පිරිසිදු වූ ශ්‍රද්ධාව, ප්‍රඥාව සහ වීර්යයෙන් සැරසුණු, ශීලාචාරය, සෘජු බව, මෘදු බව ආදී ගුණ සමූහයෙන් යුක්ත වූ, ස්වකීය දර්ශනය සහ පරසමය (අන්‍ය දර්ශන) ග්‍රහණය කර ගැඹුරට බැස ගැනීමට සමත් වූ, ප්‍රඥා වෛශාරද්‍යයෙන් යුක්ත වූ, අටුවා සහිත ත්‍රිපිටක පරියප්ති ප්‍රභේදයෙන් යුත් ශාස්තෘ ශාසනයෙහි අප්‍රතිහත ඥානාලෝකයෙන් යුක්ත වූ, අන්‍යයන්ට අවබෝධ කරවීමේ හැකියාවෙන් හා සම්පත්තියෙන් උපන්, මිහිරි වූ ද උදාර වූ ද වචන ලාලිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ, සුදුසු අර්ථ පවසන සුලු වූ, වාද කරන්නන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, මහා කවියෙකු වූ, අතිශය පෘථුල හා නිර්මල බුද්ධියෙන් යුක්ත වූ, ගුරුවරුන් විසින් ‘මහාතිපිටක චූළාභය තෙරණුවෝ’ යැයි නම් තබන ලද තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද මිලින්ද ටීකා ග්‍රන්ථය සමාප්තයි.

တာဝ တိဋ္ဌတု လောကသ္မိံ လောကနိထရဏေသိတံဒဿေန္တော ကုလပုတ္တာနံ နယပညာ ဝိသုဒ္ဓိယာ,ယာဝ ဗုဒ္ဓေါ’တိ နာမမ္ပိ သုဒ္ဓစိတ္တဿ တာဒိနောလောကမှိ လောကဇေဋ္ဌဿ ပဝတ္တတိ မဟေသိနော;

පිරිසිදු සිත් ඇති, තාදී ගුණැති, ලෝකජේෂ්ඨ වූ, මහේශාක්‍ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ‘බුදු’ යන නාමය පවා ලෝකයෙහි පවත්නා තාක් කල්, කුලපුත්‍රයන්ට ක්‍රමවත් ප්‍රඥා පිරිසිදුභාවය සඳහා ලෝකයෙන් එතෙර වීමේ මාර්ගය පෙන්වමින් මේ (ග්‍රන්ථය) ලෝකයෙහි පවතීවා!

ဘုတ္တာ သုဓာဒွါဒသ ဟန္တိ ပါပကေခုဓံ ပိပါသံ အတိဒရံတြိမံ (?)ကောဓုပနာဟဉ္စဝိဝါဒပေသုနိံသိတုဏှတဒိဉ္စ ရသဂ္ဂမာဝဟာ;

අනුභව කරන ලද දිව්‍ය භෝජනය (අමෘතය) බඩගින්න, පිපාසය, දැඩි තැතිගැන්ම, ක්‍රෝධය, වෛරය, විවාදය, කේලාම් කීම, සීතල සහ උණුසුම ආදිය නසමින් උතුම් රසයක් ගෙන දෙන්නාක් මෙන්, (මෙම ධර්මය ද) සියලු පාපයන් නසයි.

ဒေန္တဿ ပါကာဒိသကပ္ဖလာဝဟာဓမ္မော သုဝုတ္တော ပန ကောပဓာပကေ,တဒုတ္တရိံ ဟန္တိ အသေသပါပကေဒေန္တဿ သောတာဒိသကပ္ဖလာဝဟော;

දන් දෙන්නා හට (භෞතික දානය) විපාක වශයෙන් ලෞකික ඵල ගෙන දෙයි. මැනවින් දේශනා කරන ලද ධර්මය වනාහි කෙලෙස් දවන්නකි. එයටත් වඩා, ධර්ම දානය දෙන්නා හට සෝවාන් ආදී උතුම් ඵලයන් ගෙන දෙමින් ඉතිරි සියලු පාපයන් මුළුමනින්ම නසා දමයි.

ဣတိ ပဉ္စ တိယဍ္ဎသတေ သကိဒေ (?)မဓုရာဘိရမေကရသေနန ယုတော,မိလိဒါ သုဋိကာ သုဂုဏာ သုကတာနိဘယေန ဒွီပသေန (?) ယတာ သမတော;

මෙසේ මිහිරි වූ ද රමණීය වූ ද ඒකාකාර රසයකින් යුක්ත වූ, යහපත් ගුණයෙන් සපිරි, මැනවින් කරන ලද්දා වූ මේ මිලින්ද ටීකාව නිර්භීත වූ, දිවයිනේ වෙසෙන යතිවරයාණන් විසින් සමාප්ත කරන ලදී.

လင်္ကဝှယေ ဒိပဝရေ သုသဏဏ္ဌိတာမဟာဝိဟာရေ စ ဇိနောရသာလယေ,ပရမ္ပရာ ထေရဂဏာ သုသဏ္ဌိတာပကာသကာ ယေ ဝရသထုသာသနေ;

ලංකා නම් වූ උත්තම ද්වීපයෙහි, ජිනපුත්‍රයන්ගේ (බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ) වාසස්ථානය වූ මහා විහාරයෙහි, උතුම් ශාස්තෘ ශාසනය බැබළවූ තෙරවරුන්ගේ පරම්පරාව මැනවින් පිහිටා තිබේ.

တေသံ အလင်္ကာရဘဝေန သာသနေတိပေဋကေ သုဒ္ဓဝိသုဒ္ဓဗုဒ္ဓိနာ,သဟာသယန္တေန နရေ သရာဇိကေပဟာသယန္တေန ဂဏေ ဂဏုတ္တမေ;

ශාසනයෙහි ඔවුන්ට අලංකාරයක් වෙමින්, ත්‍රිපිටකයෙහි ඉතා පිරිසිදු වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්තව, ਰජුන් සහිත මිනිසුන් සතුටු කරවමින්, උත්තම සංඝ සමූහයා ප්‍රමෝදයට පත් කරවමින්;

ဋီကာ’တိ နာမေန မိလိဒဒီပိကာဝရထတော ဂထပ္ပကရေန သမ္ဘဝံ (?)သုဂထကာရေနဇိနင်္ကုရေန မေကတဉ္စ ယံ ယံ ဝရပုည သမ္ပဒံ (?)

‘මිලින්ද දීපිකා’ නම් වූ ටීකාව උතුම් වූ අර්ථ ඇතිව ගාථා ප්‍රකරණයක් ලෙස, සුගතකාරක වූ (යහපත් ග්‍රන්ථ කරන්නා වූ) ජිනාංකුරයෙකු වූ මා විසින් කරන ලදී. මෙයින් මා විසින් රැස් කරන ලද යම් උතුම් පින් සම්පතක් වේ ද,

ကုသလေန တေနေဝဟိပထယန္တာဝရဗောဓိဉာဏံ တိဝိဓေသု ယေ ယံ,နိဘယေန တေသံ တုရသိဇ္ဈတံ တံ (?)ပရမဉ္စ သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏေယျံ;

එම කුසල බලයෙන්, ත්‍රිවිධ බෝධි ඥනයන්ගෙන් යම් බෝධියක් ප්‍රාර්ථනා කරන්නන් හට එය නිර්භීතව හා ඉක්මනින්ම සිද්ධ වේවා! මම ද උතුම් වූ සර්වඥතා ඥානයට පැමිණෙම්වා!

ဣတော စုတော’ဟံသုဟိတေန ကမ္မုနာဘဝါမိ ဒေဝေ တုသိတဝှယေ ပုရေ,စိရံ စရန္တော ကုသလံ ပုနပ္ပုနံတထေဝ မေတ္တေယျဝရေ နိရန္တရံ;

මම මෙයින් චුත වී, ඒ යහපත් කුසල කර්මයෙන් තුසිත නම් දෙව්ලොව උපදිම්වා! එහි වෙසෙමින් බොහෝ කලක් නැවත නැවතත් කුසල් කරමින්, එමෙන්ම උතුම් මෙත් බෝසතුන් සමීපයෙහි නිරන්තරයෙන් වෙසෙම්වා!

တတော နရန္တော’ဝ ဇိနင်္ကုရော ဝရောယထာ ဝီရဗုဒ္ဓေါ’တိ ဘဝေကနာယကော,တတော တရန္တော ဝရပုညကာရကောဘဝါမိ နရာနရပူဇိတော သဒါ;

එතැනින් චුතව, ලෝකෛක නායක වූ වීර බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක මෙන් උතුම් ජිනාංකුරයෙක් (බෝධිසත්ත්වවරයෙක්) වෙම්වා! එතැන් සිට (සංසාරයෙන්) එතෙර වන්නා වූ, උතුම් පින් කරන්නා වූ, දෙවි මිනිසුන් විසින් සැමදා පුදන ලද්දෙක් වෙම්වා!

သုသုရော ပဝရော သုမနော ဝရဒေါပိဋကေန ဝသေ သဇနေ ကထိတေ,ပဝရထ ပကာသကဉာဏဝရောဝရဓမ္မသုခေသနကော သီလဝါ (?)

මිහිරි ස්වරැති, උතුම් වූ, යහපත් මනසක් ඇති, වරදායක වූ, සජනයන්ට (යහපත් ජනයාට) දේශනා කරන ලද පිටකයෙහි වසඟභාවයට පත් වූ, උතුම් අර්ථ ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ප්‍රඥාවෙන් අග්‍ර වූ, උතුම් ධර්ම සුඛය සොයන්නා වූ, ශීලවන්තයෙක් වෙම්වා!

သစေ တိဒိဝေ တုသိတေ မနောရမေဘဝါမိ ဇာတော မနောရထပ္ပတိ,ဝရပ္ပဒေသေ ပတိရူပကေ သဒါဓီရာ ပဇာယန္တိ သုပုည ကမ္မိနော;

මනරම් වූ තුසිත දෙව්ලොව උපත ලබා මාගේ මනෝරථයන් මුදුන්පත් වුවහොත්, පින්වත් වූ ප්‍රඥාවන්තයෝ උපදින්නා වූ සුදුසු වූ උතුම් ප්‍රදේශයක සැමවිටම උපදිම්වා!

အဟမ္ပိ တထေဝ ပဒေသမုတ္တမေဘဝါမိ နာရီဟိ နရေဟိ ပူဇိတော,ဓနေန ဉာဏေန ယသေန ဒီပိတောဝိသောဓယန္တော ပုန သထုသာသနနံ;

මම ද එලෙසම උත්තම ප්‍රදේශයක ඉපිද, ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් පුදන ලද්දෙක්ව, ධනයෙන්, ප්‍රඥාවෙන් හා කීර්තියෙන් බබළමින්, නැවතත් ශාස්තෘ ශාසනය පිරිසිදු කරන්නෙක් වෙම්වා!

အနေန ပုညေန ဘဝါဝသာနကေသဗ္ဗညုတံယာဝ စ ပါပူဏေဝရံ,နိရန္တရံ လောကဟိတဿ ကာရကောဘဝေ ဘဝေယျံ သုစိတော စ ပါရမီ;

මේ පිනෙන්, භවයේ කෙළවරෙහි උතුම් සර්වඥතා ඥානයට පැමිණෙන තෙක්, නිරන්තරයෙන් ලෝක සෙත සලසන්නෙක් වෙම්වා! මැනවින් පුරන ලද පාරමිතාවන්ගෙන් යුක්ත වෙම්වා!

ပုညေနနေန ဝိပုလေန ဘဝါဘဝေသုပုညာဘိဝူဍ္ဎ ပရိသုဒ္ဓဂုဏာဓိဝါသော,ဟုဝါ နရာဓိကတရော (ဝတ) သဗ္ဗသေဋ္ဌော;

ဗုဒ္ဓေါ ဘဝေယျမဟမုတ္တမနာထနာထော;

මේ විපුල පුණ්‍ය බලයෙන්, මතු භවයන්හි පිනෙන් වැඩුණා වූ, පිරිසිදු ගුණාංගයන්ට නිවහනක් වූ, නරයන්ට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියල්ලටම වඩා උත්තම වූ, උත්තරීතර නාථයන්ට නාථ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක වෙම්වා!

ပုညေန စိဏ္ဏေန ပိယေ မယာ’ဒရံ (?)သတ္တာ အဝေရာ သုခိတာ ဘဝန္တု တေ,ဒေဝါ နရိဒါ သကလံ ဣမံ မဟိံရက္ခန္တု ဓမ္မေန သမေန ဓမ္မိနော’တိ;

මා විසින් ආදරයෙන් රැස් කරන ලද මේ පිනෙන් සියලු සත්ත්වයෝ වෛර නැත්තෝ ද සුවපත් වූවෝ ද වෙත්වා! ධර්මිෂ්ඨ වූ දෙවියෝ ද රජවරු ද මේ මුළු මහ පොළොව ධර්මයෙන් හා සාධාරණත්වයෙන් රකිත්වා!