Tipiṭaka Translation

ธาตุวํโส

ธาตุวงศ์

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. ตถาคตสฺสาคมนกถา

๑. เรื่องการเสด็จมาของพระตถาคต

สมฺพุทฺธมตุลํ สุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ อนุตฺตรํ,นมสฺสิตฺวา ปวกฺขามิ ธาตุวํสปฺปกาสนํ;

ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ ลงฺกาทีปํ มโนรมํ,สตฺตานํ หิตมิจฺฉนฺโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตึ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสัมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ พระธรรมอันบริสุทธิ์ และพระสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยม แล้วจักกล่าวประกาศธาตุวงศ์ พระโลกนาถผู้ทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลายและความตั้งมั่นยั่งยืนแห่งพระศาสนา ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาอันน่ารื่นรมย์ถึงสามครั้ง

ตตฺถ ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ’ติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปรินาเมตฺวา อปฺปติสรณภาวปฺปตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขนิปฺผาทนภาเวน นาโถ ปติสรณ ภูโต ภควา พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนตฺตยมคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ คโต. ตตฺถ ปฐมคมเน ตาว โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ปุรตฺถีมาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถมิเตเยว มารพลํ วิธเมตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม จุตุปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ คุณปติมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โพธิมณฺฑปฺปเทเส อนุกฺกเมน สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภิรตํ ปจฺจเวกฺขเนน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺส พฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติมหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน หุตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขุนํ พหูปการกํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสีนํ ปุรํ คนฺตฺวา อญฺญาโกณฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปกฺขสฺส ปญฺจมิยํ ปญฺจวคฺคิเย สพฺเพปิ เต อรหนฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ทตฺวา ปุนทิวเส อรหนฺตํ ทตฺวา ตสฺส สหายเก จตุปญฺญาสชเน อรหนฺตํ ปาเปตฺวา เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘จรถ ภิกฺขเว จาริก’ นฺติ ภิกฺขุ ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ภทฺทวคฺคิเย กุมาเร ตึสชเน วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสนฺโต อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนนฺโต ตตฺเถว วิหาสิ. อปรภาเค องฺคมคธรฏฺฐวาสิโน อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺญํ อุปฏฺฐาเปสุํ. โส ปน อิจฺฉาจาราภิภูโต จินฺเตสิ? ‘‘สจายํ มหาสมโณ อิมสฺส สมาคมสฺส มชฺเฌ ปาฏิหาริยํ กเรยฺย ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสติ’’ติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตอชฺฌาสยํ ญตฺวา ปาโตว อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ อาหริตฺวา อโนตตฺเต อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺห สมเย ผุสฺสปุณฺณมีอุโปสถทิวเส ลงฺกาทีปสฺสตฺถาย ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ในบทว่า 'พระโลกนาถเสด็จไปสามครั้ง' นั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นที่พึ่ง ทรงยังสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ถึงภาวะที่ไม่มีที่พึ่ง หลังจากทรงเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสารอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ ทรงบอกทางแห่งพระรัตนตรัยคือพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาสามครั้ง ในการเสด็จไปครั้งแรกนั้น พระองค์ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงปราบกองกำลังมารให้พินาศก่อนที่พระอาทิตย์จะอัสดง ทรงระลึกชาติหนหลังได้ในปฐมยาม ทรงบรรลุจุตูปปาตญาณในมัชฌิมยาม และในที่สุดแห่งปัจฉิมยาม ทรงหยั่งลงสู่ญาณในปัจจยาการ (ปฏิจจสมุปบาท) ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณอันประดับด้วยคุณมีทศพลญาณและเวสารัชญาณ ๔ เป็นต้น ทรงใช้เวลาเจ็ดสัปดาห์โดยลำดับในบริเวณโพธิมณฑล ในสัปดาห์ที่แปด ประทับนั่งที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ทรงพิจารณาความลึกซึ้งแห่งพระธรรม ทรงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ทรงได้รับการอาราธนาให้แสดงธรรมจากท้าวสหัมบดีพรหมพร้อมด้วยหมู่พรหมหมื่นโลกธาตุ ทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงระลึกถึงอุปการะอันมากของภิกษุปัญจวัคคีย์ จึงเสด็จลุกจากอาสนะไปยังเมืองกาสี ทรงยังพรหม ๑๘ โกฏิ มีอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้ดื่มอมตธรรม ทรงประกาศพระธรรมจักร ทรงยังภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้งหมดให้ตั้งอยู่ในอรหัตผลในวันที่ ๕ แห่งปักษ์ ทรงประทานโสดาปัตติผลแก่ยสกุลบุตรในคืนวันนั้น และในวันรุ่งขึ้น ทรงประทานอรหัตผลแก่เขา และทรงยังสหายของเขา ๕๔ คนให้บรรลุอรหัตผล เมื่อมีพระอรหันต์ ๖๑ รูปเกิดขึ้นในโลกเช่นนี้แล้ว ทรงอยู่จำพรรษาแล้วปวารณา ทรงส่งภิกษุทั้งหลายไปประกาศพระศาสนาว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไป' ส่วนพระองค์เองเสด็จไปยังอุรุเวลา ทรงแนะนำสั่งสอนกุมารภัททวัคคีย์ ๓๐ คนในป่าฝ้ายระหว่างทาง ทรงบวชให้ด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา แล้วเสด็จไปยังอุรุเวลา ทรงแสดงปาฏิหาริย์สามพันห้าร้อยครั้ง ทรงทรมานชฎิลสามพี่น้อง มีอุรุเวลากัสสปะเป็นต้น พร้อมด้วยบริวารชฎิลพันคน และประทับอยู่ที่นั่น ต่อมา ชาวรัฐอังคะและมคธได้จัดมหายัญพิธีถวายแก่อุรุเวลากัสสปะ แต่เขาถูกความปรารถนาลามกครอบงำ จึงคิดว่า 'ถ้าว่าพระมหาสมณะนี้แสดงปาฏิหาริย์ท่ามกลางการชุมนุมนี้ ลาภสักการะของเราก็จะเสื่อมไป' พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยที่เกิดขึ้นเช่นนั้นของเขาแล้ว จึงทรงนำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแต่เช้าตรู่ เสวยพระกระยาหารที่สระอโนดาต แล้วในเวลาเย็น วันอุโบสถเพ็ญเดือนปุสสะ ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาเพื่อประโยชน์แก่เกาะลังกา

ตสฺส ปน ทีปสฺส มหาคงฺคาย ทกฺขิณปสฺเส อายามโต ติโยชเน ปุถุลโต เอกโยชนปฺปมาเณ มหานาควนุยฺยาเน ยกฺขสมาคมสฺส มชฺเฌ ตสฺส อุปริ มหิยงฺคณถูปสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐาเน อากาเสเยว ฐีโต วุฏฺฐิวาตนฺธการํ ทสฺเสตฺวา เตสํ ภยํ อุปฺปาเทสิ. เต ภเยน อุปทฺทุตา ‘‘กสฺส นุ โข อิมํ กมฺม’’นฺติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต อทฺทสํสุ ภควนฺตํ อากาเส นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ อภยํ ยาวึสุ. เตสํ ภควา อาห?

ในเกาะลังกานั้น ทางฝั่งทิศใต้ของแม่น้ำคงคาใหญ่ ในอุทยานชื่อมหานาควัน ซึ่งมีประมาณสามโยชน์โดยส่วนยาว และหนึ่งโยชน์โดยส่วนกว้าง ท่ามกลางการชุมนุมของยักษ์ ณ สถานที่ประดิษฐานมัยยังคณสถูป พระองค์ทรงประทับยืนอยู่บนอากาศนั่นเอง ทรงแสดงฝน ลม และความมืด ทำให้พวกยักษ์เกิดความกลัว พวกยักษ์ถูกความกลัวคุกคาม จึงมองไปข้างโน้นข้างนี้ (คิดว่า) 'นี่เป็นกรรมของใครหนอ' แล้วได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่บนอากาศ เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว พวกเขาก็ทูลขอความไม่มีภัย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่พวกยักษ์เหล่านั้นว่า

‘‘สเจ ตุมฺเห อภยํ อิจฺฉถ มยฺหํ นิสชฺชฏฺฐานสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ. สพฺเพปิ เต ตสฺส นิสชฺชฏฺฐานํ อทํสุ. ภควา นิสชฺชาย โอกาสํ คเหตฺวา เตสํ ภยํ วิโนเทตฺวา เตหิ ทินฺเน ภุมิภาเค จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา นิสีทิ. นิสินฺโนว ปน ภควา จมฺมขณฺฑํ ปสาเรสิ. เต ยกฺขา ภีตตสิตา อญฺญตฺถ คนฺตุํ อสหมานา สมนฺตโต สาครตีเร ราสิภูตา อเหสุํ. สตฺถา คิริทีปํ อิทฺธานุภาเวน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ปุน ยถาฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ปตฺถริตจมฺมขณฺฑมฺปิ สํขิปิ. ตสฺมึ ขเณ ตโต ตโต เทวา สนฺนิปตึสุ. เตสํ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. อเนเกสํ ปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา อสงฺเขยฺยา อเหสุํ. สุมนกูเฏ ปน มหาสุมนเทโว โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตโน ปูชนียํ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา เตน ยาจิโต สีสํ ปาณินา ปรามสิตฺวา เกสธาตุํคเหตฺวา ตสฺส อทาสิ. ทตฺวา จ ปน ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ปุน อุรุเวลเมว อาคโต. โส ปน เกสธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเกนาทาย สตฺถุ นิสินฺนฏฺฐาเน นานารตเนหิ วิจิตฺตํ ถูปํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุปริ อินฺทนีลมณิถูปิกาหิ ปิทหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺโต วิหาสิ. ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ สาริปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิโก สรภู นาม เถโร ขีณาสโว จิตกโต อิทฺธิยา ตถาคตสฺส คีวฏฺฐึ อาทาย ตสฺมึ อินฺทนีลมณิถูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา เมฆวณฺณปาสาเณหิ ทฺวาทสหตฺถํ ถูปํ การาเปตฺวา คโต. ตโต เทวานมฺปิยติสฺสรญฺโญ ภาตา จูฬาภโย นาม กุมาโร ตมพฺภุตํ เจติยํ ทิสฺวา อภิปฺปสนฺโน ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต ตึสหตฺถํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปุน ทุฏฺฐคามณี อภยมหาราชา ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสีติหตฺถํ กญฺจุกเจติยํ การาเปสิ. มหิยงฺคณ ถูปสฺส ปติฏฺฐานาธิกาโร เอวํ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ?

‘ถ้าพวกท่านต้องการความไม่มีภัย จงให้โอกาสแก่สถานที่นั่งของเรา’ พวกยักษ์ทั้งหมดได้ให้สถานที่นั่งแก่พระองค์ พระผู้มีพระภาคทรงรับโอกาสสำหรับประทับนั่ง ทรงบรรเทาความกลัวของพวกยักษ์ แล้วทรงปูแผ่นหนังลงบนพื้นที่ที่พวกยักษ์ถวาย แล้วประทับนั่ง เมื่อประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงแผ่แผ่นหนังออกไป พวกยักษ์เหล่านั้นตกใจกลัว ไม่สามารถไปที่อื่นได้ จึงรวมตัวกันเป็นกลุ่มอยู่รอบชายฝั่งทะเล พระศาสดาทรงนำเกาะคีรีทวีปมาแสดงด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ เมื่อพวกยักษ์เหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ที่นั่นแล้ว พระองค์ก็ทรงนำเกาะกลับไปไว้ที่เดิม และทรงหดแผ่นหนังที่แผ่ออกไปนั้นกลับคืนมา ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายจากที่ต่างๆ ก็มาประชุมกัน พระองค์ทรงแสดงธรรมในการชุมนุมนั้น สัตว์หลายโกฏิได้บรรลุธรรม สัตว์ประมาณมิได้ได้ตั้งมั่นในสรณะและศีล ส่วนที่สุมนกูฏ ท้าวสุมานะมหาเทพได้บรรลุโสดาปัตติผล แล้วทูลขอสิ่งอันควรบูชาจากพระผู้มีพระภาค เมื่อท้าวสุมานะทูลขอแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียรด้วยพระหัตถ์ ทรงหยิบพระเกศธาตุแล้วประทานแก่ท้าวสุมานะ เมื่อประทานแล้ว พระองค์ทรงกระทำประทักษิณเกาะลังกาสามครั้ง ทรงกระทำพระปริตร และทรงจัดแจงการอารักขา แล้วเสด็จกลับไปยังอุรุเวลาอีกครั้ง ท้าวสุมานะนั้นทรงนำพระเกศธาตุใส่ในผอบทองคำ แล้วทรงสร้างเจดีย์อันวิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด ณ สถานที่ที่พระศาสดาประทับนั่ง ทรงปิดด้านบนด้วยยอดเจดีย์แก้วอินทนิล แล้วทรงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเถระชื่อสรภู ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตร ผู้เป็นพระขีณาสพ ได้นำพระอัฐิส่วนพระศอของพระตถาคตจากจิตกาธารด้วยฤทธิ์ แล้วประดิษฐานไว้ในเจดีย์แก้วอินทนิลนั้น ทรงสร้างเจดีย์สูงสิบสองศอกด้วยศิลาสีเมฆ แล้วเสด็จไป จากนั้น เจ้าชายจุฬาภยะ พระอนุชาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงเห็นเจดีย์อันน่าอัศจรรย์นั้นแล้วทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงทรงสร้างเจดีย์ครอบทับสูงสามสิบศอก ต่อมา พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราช ทรงสร้างเจดีย์ครอบทับอีกครั้ง สูงแปดสิบศอก เรื่องการประดิษฐานพระมหาเจดีย์มัยยังคณเจดีย์ พึงทราบโดยพิสดารดังนี้

โพธึ ปตฺวาน สมฺพุทฺโธ โพธิมูเล นราสโภ

พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นยอดแห่งนรชน ทรงบรรลุพระโพธิญาณแล้ว ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์

นิสีทิตฺวาน สตฺตาหํ ปาฏิหีรํ ตโต อกา.

ประทับนั่งอยู่เจ็ดวัน แล้วทรงกระทำปาฏิหาริย์ ณ ที่นั้น

ตโต ปุพฺพุตฺตเร ฐตฺวา ปลฺลงฺกา อีสเก ชิโน

จากนั้น พระชินเจ้าทรงยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากโพธิบัลลังก์เล็กน้อย

อนิมิเสน เนตฺเตน สตฺตาหํ ตํ อุทิกฺขยิ.

ทรงทอดพระเนตรโพธิบัลลังก์นั้นด้วยพระเนตรไม่กะพริบตลอดเจ็ดวัน

จงฺกมิตฺวาน สตฺตาหํ จกฺขเม รตนามเย

ทรงจงกรมอยู่เจ็ดวัน ณ ที่จงกรมแก้ว

วิจินิตฺวา ชิโน ธมฺมํ วรํ โส รตนาฆเร.

พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงพิจารณาพระธรรมอันประเสริฐในเรือนแก้ว

อชปาลมฺหิ สตฺตาหํ อนุโภสิ สมาธิชํ

ทรงเสวยวิมุตติสุขอันเกิดจากสมาธิ ณ ต้นอชปาลนิโครธตลอดเจ็ดวัน

รมฺเม จ มุจลินฺทสฺมึ วิมุตฺติสุขมุตฺตมํ.

และทรงเสวยวิมุตติสุขอันยอดเยี่ยม ณ ต้นมุจลินท์อันรื่นรมย์

ราชายตนมูลมฺหิ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี

ทรงประทับอยู่ ณ โคนต้นราชายตนะตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน

ทนฺตโปโนทกํ สกฺโก อทาสิ สตฺถุโน ตทา.

ท้าวสักกะได้ถวายน้ำล้างพระโอษฐ์แด่พระศาสดาในครั้งนั้น

จตุหิ โลกปาเลหิ สิลาปตฺตํ สมาหฏํ จตุกฺกเมกกํ กตฺวา อธิฏฺฐาเนน นายโก.

พระโลกบาลทั้งสี่ได้นำบาตรศิลามาถวาย พระโลกนาถทรงอธิษฐานให้บาตรทั้งสี่รวมเป็นหนึ่ง

วาณิเชหิ ตทา ทินฺนํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกํ

พ่อค้าทั้งหลายได้ถวายขนมสัตตูผงและน้ำผึ้งก้อนในครั้งนั้น

ตหึ ปน คเหตฺวาน ภตฺตกิจฺจํ อกา ชิโน.

พระชินเจ้าทรงรับแล้วเสวยพระกระยาหาร ณ ที่นั้น

คณฺหึสุ สรณํ ตสฺส ตปุสฺสภลฺลิกา อุโภ

พ่อค้าตปุสสะและภัลลิกะทั้งสองได้ถึงสรณะของพระองค์

สรณํ อคมุํ เต ตํ สตฺถุ ทินฺนสิโรรุหา.

พวกเขาได้ถึงสรณะนั้นพร้อมด้วยพระเกศธาตุที่พระศาสดาประทานให้

คนฺตฺวาน เต สกํ รฏฺฐํ ถูปํ กตฺวา มโนรมํ

เมื่อพวกเขากลับไปยังบ้านเมืองของตนแล้ว ได้สร้างเจดีย์อันน่ารื่นรมย์

นมสฺสึสุ จ ปูเชสุํ ทฺเวภาติโกปาสกา.

อุบาสกสองพี่น้องได้นมัสการและบูชาแล้ว

อิติ โส สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสิ นายโก?

พระบรมศาสดาพระองค์นั้นได้ทรงใช้เวลาตลอดเจ็ดสัปดาห์อย่างนั้น

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สตฺถา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตุํ.

พระศาสดาอันท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนาแล้ว เพื่อทรงประกาศพระธรรมจักร

ตโต พาราณสึ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ

แต่นั้น พระองค์เสด็จไปสู่เมืองพาราณสีแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักร

โกณฺฑญฺโญ เทสิเต ธมฺเม โสตาปตฺติผลํ ลภิ.

ท่านโกณฑัญญะได้บรรลุโสดาปัตติผลในพระธรรมที่ทรงแสดงแล้ว

พฺรหฺมาโน’ฏฺฐารสโกฏี เทวตา จ อสงฺขิยา

พรหมทั้งหลายสิบแปดโกฏิ และเทวดาทั้งหลายนับไม่ถ้วน

โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต.

ได้บรรลุโสดาปัตติผล เมื่อพระธรรมจักรเป็นไปแล้ว

ปตฺโต ปาฏิปเท วปฺโป ภทฺทิโย ทุติเย ผลํ,ตติเย จ มหานาโม อสฺสชี จ จตุตฺถียํ.

วัปปะบรรลุผลในวันแรก, ภัททิยะในวันที่สอง, และมหานามะในวันที่สาม, และอัสสชิในวันที่สี่

เต สพฺเพ สนฺนิปาเตตฺวา ปญฺจ’เม ปญฺจวคฺคิเย,อนตฺตสุตฺตํ เทเสตฺวา โพธิยคฺค ผเลน เต.

พระองค์ทรงให้ปัญจวัคคีย์ทั้งห้าเหล่านี้ประชุมกันแล้ว ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตรแล้ว พวกเขาก็ได้บรรลุผลอันยอดเยี่ยมแห่งการตรัสรู้

โพธึ ปาเปตฺวา ปญฺจาเห ยสตฺเถราทิเก ชเน,ตโต มคฺคนฺตเร ตึสกุมาเร ภทฺทวคฺคิเย.

ในห้าวัน พระองค์ทรงให้ชนมีพระยสะเป็นต้นบรรลุพระอรหัตแล้ว แต่นั้น ทรงโปรดกุมารสามสิบคนผู้เป็นภัททวัคคีย์ในระหว่างทาง

อุรุเวลํ ตโต คนฺตฺวา อุรุเวลาย สญฺญิตํ,อุรุเวเลนนุญฺญาโต อุรุเวลนาคํ ทมิ.

แต่นั้น พระองค์เสด็จไปสู่ตำบลอุรุเวลา ทรงทรมานพญานาคแห่งอุรุเวลา โดยได้รับอนุญาตจากอุรุเวลกัสสปะ

ตํ ตํ ทมี ชิโน นาคํ ทมเนน อุราทิคํ,ตถาคตํ นิมนฺตึสุ ทิสฺวา เต ปาฏิหาริยํ.

พระชินเจ้าทรงทรมานนาคตัวนั้นๆ ด้วยการทรมานอันเป็นเหตุให้อุรุเวลกัสสปะเป็นต้นเกิดศรัทธา พวกเขาเห็นปาฏิหาริย์แล้ว จึงได้นิมนต์พระตถาคต

อิเธว วนสณฺฑสฺมึ วิหาเรตฺวา มหามุนี,อุปฏฺฐาหามเส สพฺเพ นิจฺจภตฺเตน ตํ มยํ.

ขอพระมหามุนีโปรดประทับอยู่ในป่านี้แหละ พวกเราทั้งหมดจักบำรุงพระองค์นั้นด้วยภัตตาหารเป็นนิตย์

อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺเญ อุปฏฺฐิเต,ตสฺส’ตฺตโน นาคมเน อิจฺฉาจารํ วิชานิย.

เมื่อมหายัญของอุรุเวลกัสสปะใกล้จะมาถึง ทรงทราบความปรารถนาของเขาในการที่พระองค์ไม่เสด็จไป.

อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ หริตฺวา ทิปทุตฺตโม,อโนตตฺตทเห ภุตฺวา สายนฺห สมเย สยํ.

พระผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่สัตว์สองเท้า ทรงนำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีป เสวยที่สระอโนดาตด้วยพระองค์เองในเวลาเย็น.

โพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน,ลงฺกาทีปํ วิโสเธตุํ ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ในเดือนที่เก้าจากการตรัสรู้ ในวันเพ็ญเดือนผุสสะ พระชินเจ้าเสด็จไปสู่เกาะลังกา เพื่อทรงชำระเกาะลังกา.

ยกฺเข ทมิตฺวา สมฺพุทฺโธ ธาตุํ ทตฺวาน นายโก,คนฺตฺวาน อุรุเวลํ โส วสี ตตฺถ วเน ชิโน.

พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระผู้นำ ทรงทรมานยักษ์ทั้งหลายแล้ว ประทานพระธาตุแล้ว พระชินเจ้าพระองค์นั้นเสด็จไปสู่ตำบลอุรุเวลา ประทับอยู่ในป่านั้น.

ปฐมคมนกถา สมตฺตา.

เรื่องการเสด็จไปครั้งที่หนึ่ง จบแล้ว.

ทุติยคมเน ปน โพธิโต ปญฺจเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วสนฺโต จูโฬทร’มโหทรานํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคานํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ทิสฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย จิตฺตมาสสฺส กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส นาคทีปํ คนฺตฺวา เตสํ สงฺคามมชฺเฌ อากาเส นิสินฺโน อนฺธการํ อกาสิ. เต อนฺธการาภิภูเต สมสฺสาเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สรณภูตานํ เตสํ สามคฺคิกรณตฺถํ ผลภริตรุกฺขํ จาเลนฺโต วิย ธมฺมํ เทเสสิ. เต อุโภปิ ธมฺเม ปสีทิตฺวา ตมฺปิ ปลฺลงฺกํ ตถาคตสฺส อทํสุ. ภควา ปลฺลงฺเก นิสินฺโน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา อสีติโกฏิโย นาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ สมาคเม มโหทรสฺส มาตุโล มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา ภควนฺตํ ปุน กลฺยาณิเทสมาคมนตฺถํ. อยาจิ. ภควา ปน ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสตฺวา ‘‘เชตวนเมว คโต.

ส่วนในการเสด็จไปครั้งที่สอง ในพรรษาที่ ๕ จากการตรัสรู้ เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงเห็นสงครามที่เกิดขึ้นระหว่างพญานาคชื่อจูฬโอทระและมโหทระผู้เป็นลุงกับหลานกัน เพราะอาศัยบัลลังก์แก้ว จึงทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จไปสู่เกาะนาคทวีปในวันอุโบสถข้างแรมแห่งเดือนจิตตะ แล้วประทับนั่งในอากาศท่ามกลางสงครามของนาคเหล่านั้น ทรงบันดาลความมืดให้เกิดขึ้น ทรงปลอบโยนนาคเหล่านั้นผู้ถูกความมืดครอบงำแล้ว ทรงแสดงแสงสว่าง และทรงแสดงธรรมเพื่อความสามัคคีแก่นาคเหล่านั้นผู้มีพระองค์เป็นที่พึ่ง ดุจทรงเขย่าต้นไม้ที่เต็มไปด้วยผล นาคทั้งสองนั้นเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ได้ถวายบัลลังก์นั้นแด่พระตถาคต พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนบัลลังก์ ทรงอิ่มหนำด้วยทิพยอาหารและน้ำ ทรงกระทำภัตตานุโมทนาแล้ว ได้ทรงยังพญานาค ๘๐ โกฏิให้ตั้งอยู่ในสรณะและศีล ในการประชุมนั้น พญานาคชื่อมณีอักขิกะ ผู้เป็นลุงของมโหทระ ได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเพื่อเสด็จมาสู่ประเทศกัลยาณีอีกครั้ง ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษฎีภาพแล้ว ได้เสด็จกลับสู่พระเชตวันนั่นเอง.

เอวญฺหิ โส นาคทีปํ อุเปโต,มาราภิภุ สพฺพวิทุ สุเมโธ;

ทเมตฺว นาเค กรุณายุเปโต,คนฺตฺวา วสี เชตวเน มุนินฺโท.

ด้วยประการฉะนี้แล พระจอมมุนีพระองค์นั้น ผู้ทรงครอบงำมาร ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง ผู้มีพระปัญญาดี ผู้ประกอบด้วยพระกรุณา เสด็จไปสู่เกาะนาคทวีปแล้ว ทรงทรมานนาคทั้งหลายแล้ว เสด็จไปประทับอยู่ในพระเชตวัน.

ทุติยคมนกถา สมตฺตา.

เรื่องการเสด็จไปครั้งที่สอง จบแล้ว.

ตติยคมเน ปน โพธิโต อฏฺฐเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วิหรนฺโต ภควา? ‘‘มม ปรินิพฺพานโต ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, โส ทีโป พหุ ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสโกปาสิกาทิ อริยคณเสวิโต กาสาวปชฺโชโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ จตุนฺนํ ทาฐาธาตุนํ อนฺตเร เอกา ทาฐา จ ทกฺขิณอกฺขธาตุ จ นลาฏธาตุ จ รามคามวาสีหิ ลทฺโธ เอกโกฏฺฐาโส จ อญฺเญ พหุสรีรธาตุ จ เกสธาตุโย จ ตตฺเถว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ อเนกานิ สงฺฆารามสหสฺสานิ จ. พุทฺธธมฺมสงฺฆรตเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ มหาชโน ภวิสฺสติ. ตสฺมา ลงฺกาทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี ‘‘ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ? ‘‘อานนฺท จตุปฏิสมฺภิทปฺปตฺตานํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. อมฺเหหิ สทฺธึ คนฺตพฺพ ‘‘นฺติ. อานนฺทตฺเถโร กปิลวตฺถุโกฬิย นครวาสีนํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. เต ปฏิเวทิตา ปญฺจสตขีณาสวา ปตฺตจีวรธารา หุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. สตฺถุโน ปน สลลาย นาม คนฺธกุฏิยา อวิทูเร รตฺตเสตนีลุปฺปลกุมุทปทุมปุณฺฑรีกสตปตฺตสหสฺสปตฺตชลเชหิ โสคนฺธิก นานาปุปฺเผหิ สญฺจนฺนา,สุภโสปานา, ปสาทิตสมติตฺติกกากเปยฺยสุรมณียสีตลมธุโรทกา สุผุลฺลปุปฺผผลธาริต นานาวิธวิจิตฺตสาลสลลจมฺปกาโสกรุกฺขานาครุกฺขาทีหิ สุสชฺชิตภูมิปเทสา อจฺจนฺตรมณิยา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ มหานุภาโว สุมโนนาม นาคราชา โสฬสสหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ ปริวุโต มหนฺตํ สิริสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา มหนฺตํ สุขโสมนสฺสํ อนุภวมาโน อตฺตโน มาตรํ นนฺทนาคมานวิกํ ครุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺสา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมาโน ตสฺมึเยว โปกฺขรณึ อชฺฌาวสติ. สตฺถา ปน อตฺตโน คมนํ สํวิธานานนฺตเร สุมนํ นาคราชานํ อวิทุเร ฐิตํ อามนฺเตตฺวา สปริวาโร อาคจฺฉา หีติ อาห. โส สาธุติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สุปุปฺปีตจมฺปกรุกฺขํ ตถาคตสฺส สูริยรํสินิวารณตฺถํ ฉตฺตํ กตฺวา คณฺหิ. อถ ภควา รวิรสฺมิปตฺถฏสุวณฺณปพฺพโต วิย วิโรจมาโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อพฺภูคฺคญฺฉิ. สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา ฐีตา เต ปญฺจสตขีณาสวาปิ สกํ สกํ ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. สตฺถา ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต วิสาขปุณฺณมุโปสถทิวเส กลฺยาณิยํ คนฺตฺวา มหารเห มณฺฑปมชฺเฌ ปญฺญตฺตวร พุทฺธาสเน ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต หุตฺวา นิสีทิ.

ส่วนในการเสด็จไปครั้งที่สาม ในพรรษาที่ ๘ จากการตรัสรู้ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงดำริว่า 'ภายหลังการปรินิพพานของเรา พระศาสนาจักตั้งมั่นในเกาะตามพรรณิ เกาะนั้นจักเป็นที่ส้องเสพของหมู่พระอริยะมีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาเป็นต้นจำนวนมาก จักรุ่งเรืองด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ พระธาตุเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งในบรรดาพระธาตุเขี้ยวแก้ว ๔ องค์ของเรา พระธาตุตาขวา พระธาตุหน้าผาก และพระธาตุส่วนหนึ่งที่ชาวเมืองรามคามได้รับไป และพระสรีรธาตุอื่นๆ อีกมาก ทั้งพระเกศธาตุ จักประดิษฐานอยู่ในที่นั้นนั่นเอง ทั้งสังฆารามหลายพันแห่งก็จักมีขึ้น มหาชนจักเป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น เราควรไปสู่เกาะลังกา เข้าสมาบัติในที่นั้นแล้วจึงกลับ' ดังนี้แล้ว จึงตรัสเรียกพระอานนท์เถระว่า 'อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาขีณาสพ ๕๐๐ รูป ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๔ ว่า พวกเธอพึงไปกับเรา' พระอานนท์เถระได้บอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาขีณาสพ ๕๐๐ รูป ชาวเมืองกบิลพัสดุ์และเมืองโกลิยะ ภิกษุเหล่านั้นถือบาตรและจีวร ไหว้พระศาสดาแล้วประคองอัญชลีนมัสการยืนอยู่ ในที่ใกล้กับพระคันธกุฎีชื่อสลละของพระศาสดา มีสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ปกคลุมด้วยดอกไม้น้ำนานาชนิดที่มีกลิ่นหอม มีบันไดอันสวยงาม มีน้ำเย็นใสสะอาดน่าดื่ม มีบริเวณประดับด้วยต้นไม้นานาพรรณ พญานาคชื่อสุมนะผู้มีอานุภาพมาก แวดล้อมด้วยนางนาคมาณวิกาประมาณ ๑๖,๐๐๐ นาง เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นพระอัตภาพอันถึงพร้อมด้วยความงามแห่งรูปของพระตถาคต ก็เสวยความสุขโสมนัสยิ่งนัก เขาตั้งนางนาคมาณวิกาชื่อนันทาผู้เป็นมารดาไว้ในฐานะอันควรเคารพ กระทำการบำรุงนางนั้นและอาศัยอยู่ในสระโบกขรณีนั้นนั่นเอง พระศาสดาทรงจัดแจงการเสด็จไปของพระองค์แล้ว ตรัสเรียกพญานาคสุมนะผู้ยืนอยู่ไม่ไกลว่า 'เธอจงมาพร้อมด้วยบริวาร' พญานาคสุมนะรับคำว่า 'ดีแล้ว' พาบริวารนาคประมาณ ๖ โกฏิ ถือต้นจำปาที่บานสะพรั่งกั้นเป็นฉัตรเพื่อป้องกันแสงอาทิตย์ถวายพระตถาคต ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่แผ่รัศมีพระอาทิตย์ ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า แม้พระขีณาสพ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ถือบาตรและจีวรของตนๆ เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้าแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาแวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๕๐๐ รูป เสด็จไปสู่กัลยาณีในวันอุโบสถเพ็ญเดือนวิสาขะ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ท่ามกลางมณฑปอันมีค่ามาก แวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๕๐๐ รูป.

อถ มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุ สงฺฆํ อเนเกหิ ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺส ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สุมนกุเฏ ปทลญฺฉนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ปพฺพตปาเท อเนกปาทปากิณฺณภูมิปฺปเทเส นิสินฺโน ทิวาวิหารํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สตวารํ สหสฺสวารํ สงฺกมฺปิ. ตตฺถ มหาเสนํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มหาถูปฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺราปิ วิสาลรูป เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ถูปาราม เจติยฏฺฐาเน ตเถว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ จ ปถวิปาล เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย. นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มริจวฏฺฏิเจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สมาปตฺตึ อปฺปยิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมึ ฐาเน อินฺทกเทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย กาจรคามเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. (ตสฺมึ ฐาเน มหาโฆส เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย นิยฺยาเทสิ) เอตสฺมึ มหาเจติยฏฺฐาเน มหาโฆสํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ติสฺสมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ มณิเมขลํ นาม เทวธีตรํ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ตโต นาคมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมิมฺปิ มหินฺทํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย มหาคงฺคาย ทกฺขิณทิสาภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาคํ เจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. พหลฆนมหาปถวิ ปริพฺภมิตกุมฺภการจกฺกํ วิย ปภินฺตมทมหา หตฺถินาคสฺส กุญฺจนาทกรณํ วิย อุจฺฉุโกฏฺฏน ยนฺต-มุขสทฺโท วิย (จ) สตวารํ สหสฺสวารํ นทมานา โสมนสฺสปฺปตฺตา วิย สกลลงฺกาทีปํ อุนฺนาทํ กุรุมานา สํกมฺปิ. ตโต วุฏฺฐาย สุมนนาครญฺโญ หตฺเถสุ ฐิต จมฺปกรุกฺขโต ปุปฺผานิ อาทาย ตตฺถ ปูเชตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มยา ภนฺเต กึ กตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉิ. อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ อาห. โส ตํ สุตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ คนฺธกุฏึ มม อารกฺขํ กโรนฺตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อสีตฺยานุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตํ ทสฺสนานุตฺตริยภูตํ ปสฺสนฺตสฺส มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกมหาเมโฆ วิย อากาสคงฺคํ โอตรนฺโต วิย รตนทามํ คนฺเถนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สวนียสรํ วิสฺสชฺเชตฺวา พฺรมฺหโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต นานานเยหิ วิจิตฺตกถํ กถยมานานํ สวนานุริตฺตยภูตํ สํสารณฺณวนิมุคฺคานํ ตารณสมตฺถํ มธุร ธมฺมเทสนํ สุณนฺตสฺส, ญาณิทฺธิยา โกฏิปฺปตฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวเก ปสฺสนฺตสฺส, ตตฺเถว มยฺหํ วสนํ รุจฺจติ. น สกฺโกมิ อญฺญตฺถ ตุมฺเหหิ วินา วสิตุนฺติ อาห. ภควา ตสฺส กถํ สุตฺวา นคราช, อิมํ ปเทสํ ตยา จิรํ วสิตฏฺฐานํ. กกุสนฺธสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา, ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล วรนิทฺโท นาม นาคราชา หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต จิรํ วิหาสิ. ปุน โกณาคมนสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ชยเสโน นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา ตตฺเถว จิรํ วิหาสิ. ปุน กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา. ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ทีฆสาโล นาม นาคราชา หุตฺวา ตาย ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต วิหาสิ. มยิ ปน ปรินิพฺพุเต กากวณฺณติสฺสมหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ตสฺมา ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ วตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตฺวํ อปฺปมตฺโต โหหีติ วตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต.

จากนั้น พญานาคชื่อมณีอักขิกะ ได้ถวายภัตตาหารอันเป็นทิพย์นานาชนิดแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง. พระศาสดาได้ทรงอนุโมทนาภัตตาหารของพญานาคแล้ว ทรงประทับรอยพระบาทไว้ที่สุมนกูฏ แล้วประทับนั่งพักกลางวัน ณ บริเวณเชิงเขาซึ่งมีต้นไม้นานาชนิดขึ้นอยู่หนาแน่น จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ทีฆวาปี. มหาปฐพีได้ไหวสะเทือนเป็นร้อยครั้งพันครั้งจนถึงขอบน้ำ. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาเสนะเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งมหาเจดีย์เช่นนั้นอีก. มหาปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อวิสาลรูปเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้านิโรธสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ถูปารามเช่นนั้นอีก. มหาปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อปฐวีปาละเป็นผู้รักษา. แล้วเสด็จลุกขึ้น เสด็จไปยังสถานที่ตั้งเจดีย์มาริจวัฏฏิ ทรงเข้าสมาบัติพร้อมด้วยภิกษุห้าร้อยรูป. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่ออินทกะเป็นผู้รักษา. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์กาจรกามะเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. (ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาโฆสะเป็นผู้รักษา) ณ สถานที่ตั้งมหาเจดีย์นี้ พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาโฆสะเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ติสสมหาวิหารเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทพธิดาชื่อมณีเมขลาเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จไปยังสถานที่ตั้งเจดีย์นาคมหาวิหาร ทรงเข้าสมาบัติเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหินทะเป็นผู้รักษา. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้านิโรธสมาบัติพร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป ณ บริเวณทางทิศใต้ของแม่น้ำคงคาใหญ่ ภายในสระชื่อเสรุ บนเงื้อมเขาชื่อวราหะ ซึ่งเป็นสถานที่อันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก มีลักษณะคล้ายฟองน้ำและยอดเขาไกรลาสว่า “เจดีย์จะประดิษฐาน ณ ที่นี้”. มหาปฐพีอันหนาทึบได้ไหวสะเทือนไปทั่วทั้งเกาะลังกา ส่งเสียงกึกก้องเป็นร้อยครั้งพันครั้ง ราวกับวงล้อของช่างหม้อที่หมุนไป ราวกับเสียงร้องของช้างพลายที่ตกมัน ราวกับเสียงจากปากเครื่องหีบอ้อย ราวกับว่าปฐพีนั้นมีความยินดี. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเก็บดอกไม้จากต้นจำปาที่อยู่ในมือของพญาสุมนะนาคราช แล้วทรงบูชา ณ ที่นั้น และทอดพระเนตรซ้ำแล้วซ้ำเล่า. พญานาคได้ถวายบังคมพระศาสดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันควรทำอะไร?” พระองค์ตรัสว่า “จงรักษาที่แห่งนี้เถิด.” พญานาคได้ฟังดังนั้นแล้วทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันยินดีที่จะอยู่ ณ ที่นี้ เพื่อเฝ้ารักษาพระคันธกุฎีของพระองค์ เพื่อเฝ้าดูพระองค์ผู้ทรงมีพระรูปโฉมงดงาม มีอนุพยัญชนะแปดสิบ มีพระรัศมีแผ่ซ่านไปหนึ่งวา มีมหาปุริสลักษณะสามสิบสองประการอันวิจิตร เป็นการเห็นอันยอดเยี่ยม ราวกับราชสีห์หนุ่มที่คำรามบนแผ่นศิลาสีแดง ราวกับเมฆฝนในฤดูฝนที่คำรน ราวกับแม่น้ำคงคาในอากาศที่ไหลลงมา ราวกับผู้ร้อยพวงแก้วมณี และเพื่อฟังพระธรรมเทศนาอันไพเราะ ซึ่งประกอบด้วยองค์แปด มีเสียงน่าฟัง เปล่งเสียงดุจพรหม เป็นถ้อยคำอันวิจิตรด้วยนัยนานาประการ เป็นการฟังอันยอดเยี่ยม สามารถช่วยให้สัตว์ทั้งหลายที่จมอยู่ในห้วงมหรรณพแห่งสังสารวัฏได้พ้นไป และเพื่อเฝ้าดูพระมหาสาวกแปดสิบรูปมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้ถึงที่สุดแห่งฤทธิ์ทางปัญญา. หม่อมฉันไม่สามารถอยู่ ณ ที่อื่นได้หากปราศจากพระองค์.” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับถ้อยคำของพญานาคแล้วตรัสว่า “พญานาคเอ๋ย สถานที่แห่งนี้เป็นที่ที่เจ้าเคยอยู่มานานแล้ว. พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระกกุสันธะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นพญานาคชื่อวรนิททะ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มานานแล้ว. อีกครั้งหนึ่ง พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระโกนาคมนะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นเทวบุตรชื่อชยเสนะ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มานานแล้ว ณ ที่นั้น. อีกครั้งหนึ่ง พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระกัสสปะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นพญานาคชื่อทีฆสาละ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มา. ส่วนเมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระเจ้ากาฬวรรณติสสะมหาราชจะทรงประดิษฐานพระนลาฏธาตุของเรา ณ ที่นี้เอง. เพราะฉะนั้น เจ้าจงรักษาที่แห่งนี้เถิด” ตรัสแล้วทรงให้พญานาคตั้งอยู่ในศีลห้า ทรงกระทำประทักษิณสถานที่ตั้งเจดีย์พร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป ตรัสว่า “เจ้าจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” แล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ กลับไปยังพระเชตวันมหาวิหาร.

ตสฺส ปน นาครญฺโญ มาตา อินฺทมานวิกา นาม อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, ภนฺเต มม ปุตฺโต สุมโน นาม นาคราชา กุหินฺติ อาห. ตว ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส สมีเป วราห นาม โสณฺฑิยํ สมาธิ อปฺปิตตฺตา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺหากํ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ขมถ เมติ อจฺจยํ เทเสตฺวา มหตึ นาคสมฺปตฺตึ คเหตฺวา ปุตฺตสฺส สุมนนาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มหตึ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ ตตฺเถว อารกฺขํ คเหตฺวา จิรํ วิหาสิ.

ส่วนมารดาของพญานาคองค์นั้นชื่ออินทมานวิกา ได้มาเฝ้าพระตถาคต ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุตรของหม่อมฉันชื่อพญาสุมนะนาคราชอยู่ที่ไหน?” พระองค์ตรัสว่า “บุตรของเจ้าเข้าสมาธิแน่วแน่แล้วในแอ่งน้ำชื่อวราหะ ใกล้สระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา ในเกาะตัมพปัณณิ เขาได้พานาคบริวารประมาณ ๖ โกฏิมาเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นับแต่นี้ไป การเห็นพระองค์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก ขอพระองค์ทรงอดโทษแก่หม่อมฉันด้วยเถิด’ ดังนี้แล้วแสดงความผิดของตน จากนั้นได้นำนาคสมบัติอันยิ่งใหญ่ไปสู่สำนักของพญาสุมนะนาคราชผู้เป็นบุตร เสวยอิสริยสมบัติอันยิ่งใหญ่ และได้พำนักรักษาอยู่ที่นั้นสิ้นกาลนาน”

มหาปญฺโญ มหาสทฺโธ มหาวีโร มหาอิสิ,มหาพเลน สมฺปนฺโน มหนฺตคุณภุสิโต;

คนฺตฺวาน ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส,คนฺตฺวา นาควรํ ทีปํ อคา เชตวนํ วิทุ.

พระองค์ผู้ทรงมีพระปัญญามาก มีพระศรัทธามาก มีความเพียรมาก เป็นมหาฤๅษี ทรงสมบูรณ์ด้วยกำลังอันยิ่งใหญ่ ประดับด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลาย เสด็จไปยังเกาะตัมพปัณณิ เสด็จไปยังนาคทีปอันประเสริฐแล้ว พระผู้ทรงรู้แจ้งได้เสด็จไปยังพระเชตวัน

อติสยมติสาโร สารทานํ กโรนฺโต,อติอธิรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต;

อติคุณธรณีโย สพฺพสตฺเต ตมคฺคํ,อติวิปุลทโย ตาเนตุมาคา สุทีปํ.

พระองค์ผู้ทรงมีความแกล้วกล้าอันเลิศยิ่ง ทรงกระทำทานอันประเสริฐ ทรงเป็นที่รื่นรมย์ยิ่งนัก ทรงเป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งปวง ทรงเป็นที่ทรงไว้ซึ่งคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะทรงมีพระมหากรุณาอันไพศาลยิ่งนัก จึงได้เสด็จมายังเกาะอันงดงามเพื่อคุ้มครองสัตว์เหล่านั้น

ตติยคมนกถา สมตฺตา.

เรื่องการเสด็จไปครั้งที่สาม จบแล้ว

อิติ อริยชนปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส คมนํ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๑ ชื่อว่าการเสด็จมาของพระตถาคต ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน จบเพียงเท่านี้

อาคนฺตฺวา ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส

พระองค์ผู้ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลาย เสด็จมายังเกาะตัมพปัณณิ

ปุน คนฺตฺวา นาคทีปํ อคา เชตวนํ วรํ

เสด็จไปยังนาคทีปอีกครั้งหนึ่ง แล้วเสด็จไปยังพระเชตวันอันประเสริฐ

อติสยมติสาโร สารทาเนก รตฺโต

พระองค์ผู้ทรงมีความแกล้วกล้าอันเลิศยิ่ง ทรงยินดีในทานอันประเสริฐยิ่ง

อติธิติรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต

พระองค์ผู้ทรงเป็นที่รื่นรมย์ด้วยพระธิติยิ่งนัก ทรงเป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งปวง

อติคุณรมณียํ สพฺพสนฺเตกมคฺคํ

พระองค์ผู้ทรงมีความรื่นรมย์ด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเป็นทางสายเอกของสัตว์ทั้งปวง

อติวิปุลทยตฺตา ลงฺกมาคา สุทีปํ

เพราะทรงมีพระมหากรุณาอันไพศาลยิ่งนัก จึงได้เสด็จมายังเกาะลังกาอันงดงาม

อิติ สีหฬภาสาย กเต ธาตุวํเส ทิสฺสเต.

ข้อความดังนี้ ปรากฏอยู่ในธาตุวงศ์ที่แต่งไว้ในภาษาสีหล

๒. ปรินิพฺพานกถา

๒. ปรินิพพานกถา

สตฺถา ปน ตโต ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ติปิฏกปริยตฺติธมฺมํ เทเสตฺวา เวเนยฺยชเน สํสารโต จตุอริยมคฺคผลปฏิลาภวเสน อุทฺธาเรตฺวา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิเม กาเล เวสาลินครํ อุปนิสฺสาย จาปาลเจติยํ นิสฺสาย วิหรนฺโต มาเรน ปรินิพฺพานตฺถาย อาราธิโต สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขาเร วิสฺสชฺเชสิ. ตสฺส วิสฺสฏฺฐภาวํ อานนฺโทเยว อญฺญาสิ. อญฺโญ โกจิปิ ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ชานาเปสฺสามีติ เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขเว ตถาคตสฺส น จิรสฺเสว ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, ตุมฺเห สตฺตตึสโพธิ ปกฺขิยธมฺเมสุ สมคฺคา หุตฺวา เอกีภาวา โหถ, ตุมฺเห วิวาทํ มา กโรถ. อปฺปมาเทน ติสฺโส สิกฺขา สมฺปาเทถาติ วตฺวา ปุน ทิวเส เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตา ปฏิกฺกมิตฺวา ภณฺฑคามํ คโต. ภณฺฑคามโต หตฺถิคามํ หตฺถิคามโต อมฺพคามํ อมฺพคามโต ชมฺพุคามํ ชมฺพุคามโต นิคฺโรธคามํ นิคฺโรธคามโต โภคนครํ โภคนครโต ปาวานครํ ปาวานครโต กุสินารานครํ ปตฺโต. ตตฺถ ยมกสาลานมนฺตเร ฐีโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา อุนฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปหิ กิลนฺโตสฺมิ อานนฺท นิปชฺชิสฺสามิ’ติ อาห. ตํ สุตฺวา อานนฺทตฺเถโร อุตฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ อตฺถริตฺวา ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ อสยิตพุทฺธเสยฺยํ สยนฺโต ทกฺขิณปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

ส่วนพระศาสดา ครั้นทรงแสดงพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎกตลอด ๔๕ พรรษา ทรงช่วยเหล่ายนัยชนให้พ้นจากสังสารวัฏด้วยการบรรลุอริยมรรค ๔ และอริยผล ๔ แล้วทรงให้ดำรงอยู่ในพระนิพพาน ในกาลต่อมา เมื่อประทับอาศัยกรุงเวสาลี อาศัยจาปาลเจดีย์อยู่ ทรงถูกมารอาราธนาเพื่อปรินิพพาน จึงทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงปลงอายุสังขาร พระอานนท์เท่านั้นที่ทราบถึงการปลงอายุสังขารนั้น ผู้อื่นใครๆ ที่จะทราบไม่มีเลย ท่านจึงคิดว่า 'เราจักให้ภิกษุสงฆ์ทราบด้วย' จึงไปสู่พระเชตวันมหาวิหาร ให้ภิกษุสงฆ์ทั้งปวงประชุมกันแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อล่วงไป ๓ เดือนต่อจากนี้ พระตถาคตจักปรินิพพาน ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้พร้อมเพรียงกันในโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อย่าได้วิวาทกันเลย จงยังไตรสิกขาให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด' ครั้นวันรุ่งขึ้น ทรงเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จไปยังบ้านภัณฑคาม จากบ้านภัณฑคามไปยังบ้านหัตถิคาม จากบ้านหัตถิคามไปยังบ้านอัมพคาม จากบ้านอัมพคามไปยังบ้านชมพูคาม จากบ้านชมพูคามไปยังบ้านนิโครธคาม จากบ้านนิโครธคามไปยังเมืองโภคนคร จากเมืองโภคนครไปยังเมืองปาวา จากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ทรงประทับยืนในระหว่างต้นสาละคู่ ณ ที่นั้น ตรัสเรียกพระอานนทเถระมาแล้วตรัสว่า 'อานนท์ เธอจงปูลาดเตียงหันศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหน็ดเหนื่อยแล้ว จักนอน' พระอานนทเถระได้ฟังดังนั้น จึงปูลาดเตียงหันศีรษะไปทางทิศเหนือ ปูลาดผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระพุทธองค์ทรงบรรทมสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงมนสิการถึงอนุตฐานสัญญา ทรงบรรทมพุทธไสยาที่มิได้ทรงบรรทมมาตลอด ๔๕ พรรษา

อตีตมทฺธาน ภเว จรนฺโต,อนนฺตสตฺเต กรุณายุเปโต;

กตฺวาน ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ,ปตฺโต สิวํ โลกหิตาย นาโถ.

พระโลกนาถผู้ทรงท่องเที่ยวไปในภพตลอดกาลที่ล่วงมาแล้ว ทรงประกอบด้วยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ ทรงบำเพ็ญบุญไว้มิใช่น้อย ได้บรรลุถึงความเกษมเพื่อประโยชน์แก่ชาวโลก

เอวํ หิ โส ทสพโลปิ วิหีนถาโม,ยมสฺส สาลาน นิปชฺชิ มชฺเฌ;

กตฺวาน สญฺญญฺหิ อนุฏฺฐหานํ,ส อิทฺธิมา มารมุขํ ปวิฏฺโฐ.

พระทศพลนั้น แม้ทรงมีพระกำลังเสื่อมถอยลงอย่างนี้ ก็ยังทรงบรรทมในระหว่างต้นสาละคู่ ทรงกระทำสัญญาว่าจะไม่ลุกขึ้นอีก พระองค์ผู้ทรงมีฤทธิ์นั้น ได้เสด็จเข้าสู่ปากแห่งมารแล้ว

ตสฺมึ ขเณ สมกสาลา สุปุปฺผิตา อเหสุํ. น เกวลํ ยมกสาลาเยว สุปุปฺผีตา, อถ โข ทสสหสฺสี โลกธาตุ จกฺกวาเฬสุ สาลรุกฺขาปิ ปุปฺผิตา. น สาลรุกฺขาเยว สุปุปฺผิตา, อถ โข ยํ กิญฺจิ ปุปฺผุปคผลูปค รุกฺขชาตํ สพฺพมฺปิ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ คณฺหิ. ชเลสุ ชลปทุมานิ ถเลสุ ถลปทุมานิ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ สาขาสุ สาขาปทุมานิ ลตาสุ ลตาปทุมานิ อากาเส โอลมฺพปทุมานิ ปิฏฺฐิปาสาเณ หินฺทิตฺวา สตปตฺตปทุมานิ สุปุปฺผิตานิ อเหสุํ. ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลโก ตาว ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬา เอกมาลาคุณา วิย อเหสุํ. เทวา อากาสโต ทิพฺพมนฺทารวปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณานิ จ สมากิรนฺติ. ทิพฺพตุริยสงฺคิติโย จ อนฺตลิกฺเข ปวตฺตนฺติ. อเนกานิ อจฺฉริยสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ปูชาวิเสเส ปวตฺตมาเน ปฐมยาเม สุภทฺทปริพฺพาชกํ วิเนตฺวา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เทวตานํ อนุสาสิตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานญฺจ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย เอตฺถนฺตรโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ในขณะนั้น ต้นสาละคู่ก็ออกดอกบานสะพรั่ง มิใช่แต่ต้นสาละคู่เท่านั้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง แต่ต้นสาละในหมื่นจักรวาลทั่วโลกธาตุก็ออกดอกบานสะพรั่งด้วย มิใช่แต่ต้นสาละเท่านั้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง แต่พรรณไม้ใดๆ ที่มีดอกและผล ก็ออกดอกและผลทั้งหมด ดอกบัวน้ำในน้ำ ดอกบัวบกบนบก ดอกบัวที่ลำต้น ดอกบัวที่กิ่ง ดอกบัวที่เถา ดอกบัวห้อยลงในอากาศ และดอกบัวร้อยกลีบที่ผุดขึ้นบนแผ่นหิน ก็บานสะพรั่ง หมื่นจักรวาลตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงพรหมโลก ก็เป็นเหมือนพวงมาลัยพวงเดียวกัน ทวยเทพทั้งหลายโปรยดอกไม้ทิพย์คือดอกมณฑารพ ดอกปาริฉัตร และดอกโกวิฬาร กับทั้งผงจันทน์จากอากาศ และดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศ อัศจรรย์หลายพันอย่างได้เกิดขึ้น เมื่อการบูชาพิเศษดำเนินไปอย่างนี้ ในปฐมยาม ทรงทรมานสุภัททปริพาชกแล้ว ในมัชฌิมยาม ทรงสั่งสอนเทวดาในหมื่นโลกธาตุแล้ว ในที่สุดแห่งปัจฉิมยาม ทรงเข้าปฐมฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าอากาสานัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ แล้วออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธ เข้าปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น ในระหว่างนี้ ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

มหาโมหตมํ หนฺตฺวา สตฺตานํ หทยสฺสิตํ,รวีว โชตมาโน โส โลกสฺส อนุกมฺปโก;

วสฺสานิ ปญฺจตาลีสํ กตฺวา สตฺตหิตํ พหุํ,อธุนา อคฺคิกฺขนฺโธว ปรินิพฺพายิ โส ชิโน.

พระชินเจ้าพระองค์นั้น ทรงทำลายความมืดคือโมหะอันใหญ่หลวงที่อาศัยอยู่ในใจของสัตว์ทั้งหลายแล้ว ทรงส่องแสงเหมือนพระอาทิตย์ ทรงอนุเคราะห์โลก ทรงกระทำประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากตลอด ๔๕ พรรษา บัดนี้ ได้ปรินิพพานแล้วเหมือนกองไฟที่ดับไป

เอวํ ปน ภควติ ปรินิพฺพุเต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ตถาคตสฺส สรีรปฺปมาณํ วรโทณึ รตเนหิ มาเปตฺวา วิสุทฺธกปฺปาเสหิ ตถาคตสฺส สรีรํ เวเฐตฺวา รตนโทณิยํ ปกฺขิปิตฺวา คนฺธเตเลหิ ปูเรตฺวา อปราย โทณิยา ปิทหิตฺวา สพฺพคนฺธทารุจิตกํ กตฺวา เยภุยฺเยน เทวตาโย โลหิตจนฺทนฆฏิกาโย อาทาย จิตกายํ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ คาหาเปตุํ นาสกฺขึสุ. กสฺมา? มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนาคตตฺตา. โส อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร เยภุยฺเยน พหุนฺนํ เทวานํ ปิโย มนาโป. เถรสฺส หิ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ ปมาโณ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เทวตา ตสฺมึ สมาคเม อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อทิสฺวา อมฺหากํ มหากสฺสปตฺเถโร กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ญตฺวา ยาว เถโร อิมสฺมึ น สมฺปตฺโต จิตกํ ตาว น ปชฺชลตุติ อธิฏฺฐหึสุ. ตสฺมึ กาเล เถโร เยภุยฺเยน เตรสธุตงฺคธเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา จิตกํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาทปสฺเส ฐีโต, ภนฺเต ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตรสตฺถุโน ปาทมุเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย อวิชหิตฺวา อาคโต. อิทานิ เม อวสานทสฺสนนฺติ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิตุํ อธิฏฺฐาสิ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วอย่างนี้ วิสสุกรรมเทพบุตรได้สร้างหีบอันประเสริฐด้วยรัตนะขนาดเท่าพระสรีระของพระตถาคต แล้วห่อพระสรีระของพระตถาคตด้วยผ้าฝ้ายอันบริสุทธิ์ ใส่ลงในหีบรัตนะนั้น แล้วเติมด้วยน้ำมันหอม ปิดด้วยหีบอีกใบหนึ่ง แล้วทำจิตกาธารด้วยไม้หอมทุกชนิด เทวดาส่วนมากถือท่อนไม้จันทน์แดงใส่ลงในจิตกาธารแล้ว ไม่สามารถจุดไฟได้ เพราะเหตุไร? เพราะพระมหากัสสปเถระยังไม่มา พระมหากัสสปเถระผู้มีอายุนั้น เป็นที่รักที่ชอบใจของเทวดาเป็นอันมากโดยส่วนใหญ่ เพราะผู้ที่ถวายทานแก่พระเถระแล้วไปเกิดในสวรรค์นั้น ไม่มีประมาณ เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายในที่ประชุมนั้น เมื่อไม่เห็นพระเถระผู้เป็นที่พึ่งของตระกูลของตน จึงมองหาว่า 'พระมหากัสสปเถระของเราอยู่ที่ไหนหนอ' ครั้นรู้ว่า 'พระเถระกำลังเดินทางมาพร้อมด้วยบริวารภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป' จึงอธิษฐานว่า 'ตราบใดที่พระเถระยังมาไม่ถึงที่นี้ จิตกาธารก็อย่าเพิ่งลุกโพลงเลย' ในกาลนั้น พระเถระพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป ผู้ทรงธุดงค์ ๑๓ ข้อโดยส่วนใหญ่ มาถึงแล้ว กระทำประทักษิณจิตกาธาร ๓ รอบ แล้วยืนอยู่ข้างพระบาท อธิษฐานเพื่อจับพระบาทและไหว้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อเฝ้าพระองค์ นับตั้งแต่การตั้งความปรารถนาที่แทบพระบาทของพระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระเมื่อแสนกัปที่แล้ว ไม่เคยละทิ้งเลย บัดนี้เป็นการเฝ้าครั้งสุดท้ายของข้าพระองค์'

มหากสฺสปเถโร โส ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.

พระมหากัสสปเถระนั้น มีหมู่ภิกษุแวดล้อม กระทำผ้าจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้ว ประคองอัญชลี

ปทกฺขิณญฺจ ติกฺขตฺตุํ กตฺวา ฐตฺวา ปทนฺติเก;

ปติฏฺฐหนฺตุ สีเส เม ชินปาเทติ’ธิฏฺฐหิ.

กระทำประทักษิณ ๓ รอบแล้ว ยืนอยู่ใกล้พระบาท อธิษฐานว่า 'ขอพระบาทของพระชินเจ้าจงประดิษฐานบนศีรษะของข้าพเจ้าเถิด'

สหาธิฏฺฐานํ จิตกา ทุสฺสานิ จ วิภินฺทิย;

นิกฺขมึสุ ตทา ปาทา ฆนมุตฺโตว จนฺทิมา.

พร้อมกับการอธิษฐานนั้น จิตกาธารและผ้าทั้งหลายก็แยกออก ในกาลนั้น พระบาททั้งสองก็ปรากฏออกมา เหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆ

อุโห หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ฐเปตฺวา อตฺตโน สิเร;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ขมาเปตฺวา วิสชฺชยี.

พระเถระประคองพระบาททั้งสองด้วยมือทั้งสอง วางไว้บนศีรษะของตน ไหว้พระบาทของพระศาสดา ขอขมาแล้ว ก็ปล่อย

ปุณฺณจนฺโท ยถา อพฺภํ จิตกํ ปาวิสิ ตทา;

อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา รวํ รวิ มหาชโน.

ในกาลนั้น พระบาททั้งสองก็กลับเข้าไปในจิตกาธาร เหมือนพระจันทร์เต็มดวงเข้าสู่เมฆ มหาชนเห็นอัศจรรย์นี้แล้ว ก็ส่งเสียงร้อง

อุฏฺฐหิตฺวาน ปาจีนา วนฺโท อตฺถงฺคโต ยถา;

ปาเท อนฺตรธายนฺเต อโรทึสุ มหาชนา.

เหมือนพระอาทิตย์ที่ขึ้นทางทิศตะวันออกแล้วลับไป เมื่อพระบาททั้งสองอันตรธานไป มหาชนก็ร้องไห้

ตทา มลฺลราชาโน ภควโต สรีรกิจฺจํ กริสฺสามาติ วตฺวา นานาวตฺถาภรณานิ นิวาเสตฺวา ปริวารยึสุ. ตโต ราชาโน มนุสฺสา จ อคฺคึ ทาตุํ อารหึสุ. ตทา สกฺโก? มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺโก เทวราชา มณิโชติรสํ ปสาเรตฺวา นิกฺขนฺตอคฺคินา มม สรีรกิจฺจํ กริสฺสติ. มณิอคฺคิโน อวสาเน มนุสฺสา อคฺคึ กริสฺสนฺติติ. เอวํ พุทฺธวจนํ ปริภาเวตฺวา นิกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภควโต สรีรกิจฺจํ กตฺวา สมนฺตโต อุฏฺฐหตุติ อธิฏฺฐหิ.

ในกาลนั้น เหล่ามัลลกษัตริย์กล่าวว่า 'พวกเราจักกระทำพระสรีรกิจของพระผู้มีพระภาค' แล้วนุ่งห่มผ้าและเครื่องประดับนานาชนิดแวดล้อมอยู่. จากนั้นเหล่ากษัตริย์และมนุษย์ทั้งหลายก็เริ่มจุดไฟ. ในกาลนั้น ท้าวสักกะ (ทรงรำลึกถึงพุทธดำรัสว่า) 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพจักแผ่รัศมีแห่งแก้วมณี แล้วจักกระทำพระสรีรกิจของเราด้วยไฟที่ออกมา (จากแก้วมณีนั้น). เมื่อไฟแก้วมณีดับลงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายจึงจักจุดไฟ.' ท้าวสักกะทรงรำลึกถึงพุทธดำรัสอย่างนี้แล้ว ทรงกระทำประทักษิณ ๓ รอบ แล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอไฟจงลุกโพลงขึ้นโดยรอบเพื่อกระทำพระสรีรกิจของพระผู้มีพระภาคเถิด'.

ตสฺมึ ขเณ สยเมว จิตกํ อคฺคิ คณฺหิ. สรีรํ ปน ภควโต ฌายามานํ ฉวิจมฺมมํสนหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชํ อเสเสตฺวา สุมนมกุฬมุตฺตาราสิสทิสเมว ธาตุโย อวเสสา อเหสุํ.

ในขณะนั้น ไฟก็ลุกโพลงขึ้นที่จิตกาธานเอง. ส่วนพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเมื่อถูกเผาแล้ว ไม่เหลือผิวหนัง หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และเยื่อในกระดูกเลย คงเหลือแต่พระธาตุทั้งหลายเหมือนกองดอกมะลิและไข่มุกเท่านั้น.

ปรินิพฺพุตกาเลปิ สกลํ กลุนํ อหุ;

ปริเทโว มหา อาสิ มหี อุทฺริยนํ ยถา.

แม้ในกาลปรินิพพาน โลกทั้งปวงก็เศร้าโศก การคร่ำครวญใหญ่หลวง ดุจแผ่นดินจะแตกสลาย.

เทวตายานุภาเวน สตฺถุโน จิตโก สยํ;

ตโต เอกปฺปหาเรน ปชฺชลิตฺถ สมนฺตโต.

ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธานของพระศาสดาจึงลุกโพลงขึ้นเองโดยรอบในคราวเดียว.

ยญฺจ อพฺภนฺตรํ ทุสฺสํ ยํ ทุสฺสํ สพฺพพาหิรํทุสฺเส ทฺเวว น ฌายึสุ เตสํ ทุสฺสานมนฺตเร;

ผ้าที่อยู่ข้างในและผ้าที่อยู่ข้างนอกสุด ผ้าสองผืนนั้นไม่ไหม้เลย ในระหว่างผ้าเหล่านั้น (ผ้าอื่นไหม้หมด).

ยถา นิรุทฺธเตลสฺส น มสี น จ ฉาริกา;

เอวมสฺส น ทิสฺสติ พุทฺธคตฺตสฺส ฌายโต.

เหมือนน้ำมันที่หมดไปแล้ว ไม่มีเขม่าและไม่มีขี้เถ้า ฉันใด เมื่อพระพุทธสรีระถูกเผาแล้ว ก็ไม่ปรากฏเขม่าและขี้เถ้า ฉันนั้น.

สุมนมกุฬสภาวา จ โธตมุตฺตาภเมว จ;

สุวณฺณวณฺณสํกาสา อวสิสฺสํสุ ธาตุโย.

พระธาตุทั้งหลายที่เหลืออยู่มีลักษณะเหมือนดอกมะลิตูม และเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว มีสีดุจทองคำ.

ทาฐา จตสฺโส อุณฺหีสํ อกฺขกา ทฺเว จ สตฺติมา;

น วิกิณฺณา ตโต เสสา วิปฺปกิณฺณาว ธาตุโย.

พระเขี้ยวแก้วสี่องค์ พระอุณหิส และพระรากขวัญสององค์ เจ็ดองค์นี้ไม่กระจัดกระจาย ส่วนพระธาตุที่เหลือกระจัดกระจายไป.

อโหสิ ตนุกา ธาตุ สาสปพีชมตฺติกา;

ธาตุโย มชฺฌิมา มชฺเฌภินฺนตณฺฑุลมตฺติกา.

พระธาตุขนาดเล็กมีประมาณเท่าเมล็ดผักกาด พระธาตุขนาดกลางมีประมาณเท่าเมล็ดข้าวสารหัก.

ธาตุโย มหติ มชฺเฌ ภินฺนมุคฺคปฺปมาณิกา;

ธาตุวณฺณา ตโย อาสุํ พุทฺธาธิฏฺฐานเตชสา.

พระธาตุขนาดใหญ่มีประมาณเท่าเมล็ดถั่วเขียวหัก พระธาตุมีสามวรรณะด้วยเดชแห่งพุทธาธิษฐาน.

สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส สิสฺโส สรภุนามโก;

อาทาย ชินคีวฏฺฐึ จิตกาโตว ธาตุ โส.

ศิษย์ของพระสารีบุตรเถระชื่อว่า สรภุ ได้อัญเชิญพระธาตุกระดูกพระศอของพระชินเจ้าจากจิตกาธานนั้น.

สทฺธึ สิสฺสสหสฺเสน เจติเย มหิยงฺคเณ;

ฐเปตฺวา เจติยํ กตฺวา กุสินารมคา มุนิ.

พร้อมด้วยศิษย์พันรูป ได้ประดิษฐานพระธาตุไว้ที่มัยยังคณเจดีย์ สร้างเจดีย์แล้ว พระมุนีก็เสด็จไปยังกรุงกุสินารา.

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต เขโม การุณิโก มุนิ;

สหสา จิตกาโตว วามทาฐํ สมคฺคหี.

พระมุนีผู้มีอภิญญา ๖ ผู้ถึงความชำนาญ ผู้เกษม ผู้มีพระกรุณา ได้ทรงอัญเชิญพระเขี้ยวแก้วเบื้องซ้ายจากจิตกาธานโดยพลัน.

อากาสโต ปติตฺวาปิ นิกฺขมิตฺวาปิ สาลโต;

สมนฺตโตมฺพุมุคฺคนฺตฺวา นิพฺพาเปสุํ ชลานลํ.

สายน้ำตกลงมาจากอากาศบ้าง พุ่งออกมาจากต้นสาละบ้าง พวยพุ่งขึ้นโดยรอบแล้วดับไฟนั้น.

มลฺลราชคณา สพฺเพ สพฺพคนฺโธทเกน ตํ;

จิตกํ โลกนาถสฺส นิพฺพาเปสุํ มเหสิโน.

เหล่ามัลลกษัตริย์ทั้งหมดได้ดับจิตกาธานของพระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ด้วยน้ำหอมทุกชนิด.

เอวํ ปน สพฺพโลเก กรุณาธิโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวสาขปุณฺณมุโปสเถ องฺคารทิวเส ปรินิพฺพุโต. เทวมนุสฺสานํ สงฺคหกรณตฺถาย ยมกสาลานมนฺตเร จิตกํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี. ตโต วีสํ หตฺถสติกสฺส อุปริ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสิ. ยาว อคฺคิปรินิพฺพาปนํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ โหติ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระกรุณาธิคุณยิ่งในโลกทั้งปวง ได้ปรินิพพานในวันเพ็ญวิสาขบูชา ซึ่งเป็นวันอังคาร เพื่อสงเคราะห์เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย จิตกาธานได้ตั้งอยู่ระหว่างต้นสาละคู่เป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน จากนั้น (พระสรีระ) ได้ประดิษฐานอยู่บนกองฟืนสูง ๑๒๐ ศอกเป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน จนกระทั่งไฟดับสนิทก็เป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน.

ตโต สตฺตทิวสานิ กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺเตสุ คนฺโธทเกน จิตกํ นิพฺพาปยมาเนสุ สาลรุกฺขโต อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา จิตกํ นิพฺพาปยึสุ. ตโต ทสพลสฺส ธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเก ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน นคเร สนฺถาคาเร ฐเปตฺวา สตฺติปญฺชรํ กตฺวา ธนุปากาเรหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา สตฺตาหํ นจฺจคีตวาทิตคนฺธมาลาทีหิ มลฺลราชปุตฺตา สกฺการํ กรึสุ.

จากนั้นเจ็ดวันในกรุงกุสินารา เมื่อเหล่าราชบุตรมัลละกำลังดับจิตกาธานด้วยน้ำหอม สายน้ำก็พวยพุ่งออกมาจากต้นสาละดับจิตกาธาน จากนั้นเหล่าราชบุตรมัลละได้อัญเชิญพระธาตุของพระทศพลใส่ในผอบทองคำ ประดิษฐานไว้ในสัณฐาคารในเมืองของตน สร้างกรงหอกล้อมรอบ และล้อมด้วยกำแพงธนู แล้วกระทำการสักการะด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ดนตรี เครื่องหอม และดอกไม้เป็นต้น ตลอดเจ็ดวัน.

ตโต เต มลฺลราชาโน รมฺมํ เทวสโภปมํ;

สพฺพถา มณฺฑุยิตฺวาน สนฺถาคารํ ตโต ปน.

จากนั้นเหล่ามัลลกษัตริย์ได้ตกแต่งสัณฐาคารให้งดงามดุจสภาของเทวดาในทุกประการ.

มคฺคํ อลงฺกริตฺวาน ยาว มกุฏเจติยา;

หตฺถีกฺขนฺเธ ฐเปตฺวาน เหมโทณึ สธาตุกํ.

ตกแต่งหนทางจนถึงมกุฏเจดีย์ แล้วอัญเชิญรางทองพร้อมด้วยพระธาตุประดิษฐานบนหลังช้าง.

คนฺธาทีหิปิ ปูเชตฺวา กีฬนฺตา สาธุกีฬิตํ;

ปเวเสตฺวาน นครํ สนฺถาคาเร มโนรเม.

บูชาด้วยเครื่องหอมเป็นต้น เล่นการละเล่นอย่างดี แล้วนำเข้าสู่เมือง ประดิษฐานไว้ในสัณฐาคารอันน่ารื่นรมย์.

ทสภูมสฺมึ ปลฺลงฺเก ฐเปตฺวา ชินธาตุโย;

อุสฺสยุํ เต ตทา ฉตฺเต สนฺถาคารสมนฺตโต.

ประดิษฐานพระธาตุของพระชินเจ้าบนบัลลังก์ ๑๐ ชั้น ในกาลนั้น พวกเขาได้ยกฉัตรขึ้นโดยรอบสัณฐาคาร.

หตฺถีหิ ปริกฺขิปาเปสุํ ตโต อสฺเส ตโต รเถ,อญฺโญ’ญฺญํ ปริวาเรตฺวา ตโต โยเธ ตโต ธนุ;

อิติ ปริกฺขิปาเปสุํ สมนฺตา โยชนํ กมา,ตทา นจฺเจหิ คีเตหิ วาทิเตหิ จ ปูชยุํ.)

ให้ล้อมด้วยช้าง จากนั้นด้วยม้า จากนั้นด้วยรถ ให้แวดล้อมซึ่งกันและกัน จากนั้นด้วยนักรบ จากนั้นด้วยพลธนู อย่างนี้ ให้ล้อมโดยรอบเป็นระยะทางหนึ่งโยชน์ตามลำดับ ในกาลนั้น พวกเขาได้บูชาด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และดนตรี.

ปรินิพฺพานกถา สมตฺตา.

เรื่องปรินิพพานจบลงแล้ว.

ตโต ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชาตสตฺตุ มหาราชา โกสินารกานํ มลฺลานํ สาสนํ เปเสสิ. อหมฺปิ ขตฺติโย ภควาปิ ขตฺติโย สตฺถุโน สรีรธาตุนํ ถูปญฺจ มหญฺจ กโรมีติ. เตเนว อุปาเยน เวสาลิยํ ลิจฺฉวิราชาโน จ กปิลวตฺถุมฺหิ สกฺยราชาโน จ อลฺลกปฺปเก พุลโย จ รามคามเก โกฬิยา จ เวฐทีปเก พฺราหฺมโณ จ ปาวายํ ปาเวยฺยกา จ สาสนํ เปเสตฺวา สพฺเพ เอกโต หุตฺวา โกสินารเกหิ สทฺธึ วิวาทํ อุปฺปาเทสุํ. เตสํ ปน อาจริโย ทฺโรณพฺราหฺมโณ นาม. โส เตสํ? มา โภนฺโต วิคฺคหวิวาทํ กโรถ, อมฺหากํ ภควา ขนฺติวาทีเยวาติ วตฺวา ตาทิสสฺส จ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนสฺส สรีรภาเค กลหํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อาห.

จากนั้น เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูมหาราชทรงสดับว่าพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว จึงทรงส่งสารไปยังเหล่ามัลละชาวกุสินาราว่า 'เราก็เป็นกษัตริย์ พระผู้มีพระภาคก็เป็นกษัตริย์ เราจักสร้างพระสถูปและกระทำการบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระศาสดา' ด้วยอุบายนั้นเอง เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีในกรุงเวสาลี เหล่ากษัตริย์ศากยะในกรุงกบิลพัสดุ์ เหล่าบูลีกษัตริย์ในอัลลกัปปนคร เหล่าโกลิยะในรามคาม พราหมณ์ในเวฏฐทีปกะ และชาวปาวาในปาวา ได้ส่งสารไปแล้วทั้งหมดรวมกันเกิดการวิวาทกับชาวกุสินารา อาจารย์ของพวกเขาชื่อว่า โทณพราหมณ์ เขาได้กล่าวแก่พวกเขาว่า 'ท่านทั้งหลายอย่าทะเลาะวิวาทกันเลย พระผู้มีพระภาคของเราเป็นผู้กล่าวเรื่องขันติ ไม่สมควรที่จะทะเลาะกันในส่วนพระสรีระของพระองค์ผู้ทรงประกอบด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดูเช่นนั้น'.

(ราชา อชาตสตฺตุ จ ลิจฺฉวี จ นราธิปา;

สกฺยา จ อลฺลกปฺปา จ โกฬิยาปิ จ รามเก.

พระเจ้าอชาตศัตรูและเหล่ากษัตริย์ลิจฉวี เหล่าศากยะและชาวอัลลกัปปะ เหล่าโกลิยะในรามคาม.

พฺราหฺมโณ เวฐทีโป จ มลฺลปาเวยฺยกาปิ จ;

มลฺลา จ ธาตุ อตฺถาย อญฺญมญฺญํ วิวาทยุํ.

พราหมณ์ชาวเวฏฐทีปกะและชาวปาวา และเหล่ามัลละ ได้วิวาทกันเพื่อพระธาตุ.

เอวํ สนฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ เอตทพฺรวี;

สุณนฺตุ โภนฺโต เม วาจํ หิตมตฺถุปสํหิตํ.

เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลนั้น โทณพราหมณ์ได้กล่าวคำนี้ว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังคำของข้าพเจ้า อันประกอบด้วยประโยชน์และความเกื้อกูล'.

ขนฺติวาที อิสิกาเล ธมฺมปาลกุมารเก;

ฉทฺทนฺเต ภุริทตฺเต จ จมฺเปยฺเย สงฺขปาลเก.

พระองค์ผู้ทรงกล่าวเรื่องขันติ ในกาลที่เป็นฤๅษี เป็นธรรมบาลกุมาร เป็นพญาช้างฉัททันต์ เป็นพญานาคภูริทัต เป็นพญานาคจัมเปยยะ และเป็นพญานาคสังขปาล.

มหากปิชาตกาเล อมฺหากํ โลกนายโก;

โกปํ อกตฺวา อญฺเญสุ ขนฺติเมว อกา ชิโน.

ในกาลที่เป็นพระมหากปิชาดก พระโลกนายกของเราผู้เป็นพระชินเจ้า ไม่ทรงกระทำความโกรธในผู้อื่น ทรงกระทำแต่ขันติเท่านั้น.

สิฏฺฐาสิฏฺเฐ สุเข ทุกฺเข ลาภาลาเภ ยสายเส;

ตาที ลกฺขณสมฺปนฺโน ขนฺติวาเทสุ กา กถา.

พระองค์ผู้ทรงประกอบด้วยลักษณะแห่งผู้คงที่ในความสรรเสริญและไม่สรรเสริญ ในสุขและทุกข์ ในลาภและไม่ลาภ ในยศและไม่ยศ จะกล่าวอะไรถึงเรื่องขันติเล่า.

เอวํ ภวตํ วิวาเท สมฺปหาโร น สาธุโก;

สพฺเพว สหิตา โหถ สมคฺคา โมทมานกา.

การประหัตประหารกันในการวิวาทของท่านทั้งหลายอย่างนี้ไม่ดีเลย ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน มีความสามัคคีกัน บันเทิงใจอยู่เถิด.

ตถาคตสฺส สารีรํ อฏฺฐภาคํ กโรมเส;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

พวกเราจักแบ่งพระสรีระของพระตถาคตออกเป็น ๘ ส่วน ขอพระสถูปทั้งหลายจงแพร่หลายไป เพราะมหาชนเลื่อมใสแล้ว.

เตน หิ วิภเชหิ ตฺวํ อฏฺฐภาคนฺตุ พฺราหฺมณ;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

เพราะเหตุนั้น พราหมณ์ ท่านจงแบ่งพระสรีระออกเป็น ๘ ส่วนเถิด ขอพระสถูปทั้งหลายจงแพร่หลายไป เพราะมหาชนเลื่อมใสแล้ว.

เอวํ วุตฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ คณเชฏฺฐโก;

สุวณฺณํ นาฬึ กตฺวาน สมํ ภาเชสิ ราชุนํ.

เมื่อพราหมณ์โทณะผู้เป็นหัวหน้าคณะกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงทำทะนานทองคำให้เป็นเครื่องตวง แล้วแบ่งให้แก่พระราชาทั้งหลายโดยเท่ากัน.

โสฬสนาฬิโย อาสุํ สพฺพา ตา เสสธาตุโย;

เอเกกปุรวาสีนํ ทฺเว ทฺเว โทโณ อทา ตทา.

พระธาตุที่เหลือทั้งหมดมี ๑๖ ทะนาน ในครั้งนั้น พราหมณ์โทณะได้แบ่งให้แก่ชาวเมืองแต่ละเมือง เมืองละ ๒ ทะนาน.

ธาตุโย จ คเหตฺวาน หฏฺฐตุฏฺฐา นราธิปา;

คนฺตฺวา สเก สเก รฏฺเฐ เจติยานิ อการยุํ.

พระราชาทั้งหลายทรงรับพระธาตุแล้ว ทรงร่าเริงยินดี เสด็จไปยังแว่นแคว้นของตนๆ แล้วทรงสร้างพระเจดีย์ทั้งหลาย.

โทโณ ตุมฺพํ คเหตฺวาน กาเรสิ ตุมฺพเจติยํ;

องฺคารถูปํ กาเรสุํ โมริยา หฏฺฐมานสา.

พราหมณ์โทณะถือเอาทะนานแล้ว ได้สร้างทะนานเจดีย์ พวกกษัตริย์โมริยะมีใจยินดี ได้สร้างอังคารสถูป

เอกา ทาฐา ติทสปุเร เอกา นาคปุเร อหุ;

เอกา คนฺธารวิสเย เอกา กาลิงฺคราชิโน.)

พระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งอยู่ในเมืองดาวดึงส์ องค์หนึ่งอยู่ในเมืองนาค องค์หนึ่งอยู่ในแคว้นคันธาระ องค์หนึ่งเป็นของพระราชาแห่งแคว้นกาลิงคะ

ตตฺถ โทโณติ? ตทา คณาจริโย. โส ธาตุโย วิภชนฺโต เอกํ ทกฺขิณทาฐาธาตุํ คเหตฺวา เวฐนฺตเร ฐเปสิ. ตทา สกฺโก อชฺช ทกฺขิณทาฐาธาตุํ โก ลภตีติ จินฺเตตฺวา เวฐนฺตเร ปสฺสิ. โส รตนจงฺโคฏกํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาเยน คนฺตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา ตาวตึสภวเน จูฬามณิเจติย เอกโยชนุพฺเพธํเยว มหนฺตํ ถูปํ กตฺวา ฐเปสิ. เอกํ ทกฺขิณทฐาธาตุํ ปาทคฺคนฺตเร อกฺกมิตฺวา คณฺหิ. เอตฺตาวตา ตาวตึสภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

ในบทเหล่านั้น คำว่า โทณะ คือ อาจารย์ของคณะในครั้งนั้น เขากำลังแบ่งพระธาตุ ได้ถือเอาพระทักษิณทาฐธาตุองค์หนึ่งไปเก็บไว้ในระหว่างผ้าโพกศีรษะ ในครั้งนั้น ท้าวสักกะทรงดำริว่า วันนี้ใครหนอจักได้พระทักษิณทาฐธาตุ แล้วทรงมองดูในระหว่างผ้าโพกศีรษะ พระองค์ทรงถือผอบแก้วไปโดยพระกายอันมองไม่เห็น แล้วทรงถือเอาพระธาตุไป ทรงสร้างพระสถูปใหญ่สูงหนึ่งโยชน์นั่นเองในภพดาวดึงส์ ชื่อจุฬามณีเจดีย์ แล้วประดิษฐานไว้ (พญานาค) ได้เหยียบไว้ในระหว่างนิ้วเท้าแล้วถือเอาพระทักษิณทาฐธาตุองค์หนึ่ง เรื่องพระทันตธาตุในภพดาวดึงส์จบลงเพียงเท่านี้

ตทา ชยเสโน นาม นาคราชา ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชฺช ปจฺฉิมทสฺสนํ ปสฺสิสฺสามีติ มหนฺตํ นาคราชสมฺปตฺตึ คเหตฺวา กุสินารํ คนฺตฺวา มหาปูชํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา ปาทคฺคนฺตเร ฐิตํ ธาตุํ ทิสฺวา นาเคทฺธิพเลน คเหตฺวา นาคภวนํ เนตฺวา นาคปุรสฺส มชฺเฌ รตนขจิเต เจติเย ฐเปสิ. ตํ ตมฺพปณฺณิยํ กากวณฺณติสฺสราชกาเล มหาเทวตฺเถรสฺส สิสฺโส มหินฺทตฺเถโร นาม นาคภวนํ คนฺตฺวา ทกฺขิณทาฐํ คเหตฺวา ตมฺพปณฺณิยํ เสรุนครํ หริตฺวา คิริอภยสฺส เสรุนครปพฺพตนฺตเร เจติยํ การาเปตฺวา ฐเปสิ.

ในครั้งนั้น พญานาคชื่อชยเสนะ ได้สดับว่าพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว จึงดำริว่า วันนี้เราจักได้เห็นเป็นครั้งสุดท้าย แล้วทรงนำสมบัติของพญานาคอันยิ่งใหญ่ไปสู่เมืองกุสินารา ทรงกระทำการบูชาใหญ่แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงเห็นพระธาตุที่ประดิษฐานอยู่ ณ ระหว่างนิ้วเท้า จึงทรงถือเอาด้วยฤทธิ์นาค แล้วนำไปสู่ภพนาค ทรงประดิษฐานไว้ในเจดีย์ที่ประดับด้วยรัตนะในท่ามกลางเมืองนาค พระเถระชื่อมหินทะ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเทวเถระ ได้ไปสู่ภพนาคในสมัยพระเจ้ากากวรรณติสสะแห่งเกาะตัมพปัณณี แล้วนำพระทักษิณทาฐธาตุไปสู่เมืองเสรุในเกาะตัมพปัณณี แล้วให้สร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ในระหว่างภูเขาแห่งเมืองเสรุของพระเจ้าคิริอภัย

เอตฺตาวตา นาคภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

เรื่องพระทันตธาตุในภพนาคจบลงเพียงเท่านี้

ตตฺรายํ คนฺธารวาสิโนติ? เอกา วามทาฐา โทโณ นาม อาจริโย นิวตฺถ วตฺถนฺตเร ฐเปตฺวา คณฺหิ. ตทา เอโก คนฺธารวาสี ปุพฺเพ ลทฺธพฺยากรโณ กตาภินีหาโร วตฺถนฺตเร ฐตปิทนฺตธาตุํ ทิสฺวา กุสลจิตฺเตน ตโต ทนฺตธาตุํ คเหตฺวา คนฺธารวาสิเกหิ สทฺธึ อตฺตโน รฏฺฐํ คนฺตฺวา เจติยวเน ฐเปสิ.

ในบทเหล่านั้น คำว่า ชาวคันธาระ คือ พระทาฐธาตุเบื้องซ้ายองค์หนึ่ง อาจารย์ชื่อโทณะได้นำไปเก็บไว้ในระหว่างผ้าที่นุ่ง ในครั้งนั้น ชาวคันธาระคนหนึ่งผู้เคยได้รับพยากรณ์และเคยตั้งความปรารถนาไว้ในกาลก่อน เห็นพระทันตธาตุที่เก็บไว้ในระหว่างผ้าที่นุ่งแล้ว ด้วยจิตที่เป็นกุศล จึงนำพระทันตธาตุนั้นไปพร้อมด้วยชาวคันธาระ ไปสู่แว่นแคว้นของตน แล้วประดิษฐานไว้ในเจติยวัน

เอตฺตาวตา วามทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

เรื่องพระทันตธาตุเบื้องซ้ายจบลงเพียงเท่านี้

ตตฺถ อโธ วามทนฺตธาตุํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สิสฺโส เขโม นาม มุนิ ชาลจิตกโตว อุปฺปติตฺวา วามทาฐํ คเหตฺวา กาลิงฺคปุรํ เนตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ สมีปํ คนฺตฺวา ทนฺตธาตุํ ทสฺเสตฺวา? มหาราช วามทนฺตธาตุํ ภควา ตเมว อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ยาว คุหสีวปรมฺปรา เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กริตฺวา ปริโยสาเน คุหสีวรญฺโญ ปาเหสฺสตีติ (นียาเทตุํ) อาหาติ นียฺยาเทสิ.

ในบทเหล่านั้น พระทันตธาตุเบื้องซ้ายองค์ล่าง พระมุนีชื่อเขมะ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตรเถระ ได้เหาะขึ้นจากเชิงตะกอนนั่นเอง แล้วถือเอาพระทาฐธาตุเบื้องซ้ายไปสู่เมืองกาลิงคะ ไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัต แล้วแสดงพระทันตธาตุว่า มหาราช พระผู้มีพระภาคตรัสว่า พระทาฐธาตุเบื้องซ้ายนี้จักยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในชมพูทวีปนี้ จนถึงตระกูลของพระเจ้าคูหสีวะ และในที่สุดจักส่งไปให้พระเจ้าคูหสีวะ

อปรภาเค เหมมาลา ราชกญฺญา ทนฺตกุมาเรน สทฺธึ พฺราหฺมณเวสํ คเหตฺวา ทนฺตธาตุํ อาทาย ปลายิตฺวา วาณิเช อาโรเจตฺวา นาวา เวเคน คนฺตฺวา เจว นาคสุปณฺเณหิ มหนฺตํ ปูชํ กาเรตฺวา อนุกฺกเมนาคนฺตฺวา ชมฺพุโกฬปฏฺฏนํ ปตฺวา ทิชวรสฺส อาจิกฺขิตมคฺเคน อนุราธปุรํ ปตฺวา กิตฺติสฺสิริเมฆสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา นววสฺสอายุสมาโน ตีสุ สรเณสุ ปสนฺนภาวํ สุตฺวา เมฆคิริ มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ทนฺตธาตุํ ชมฺพุทีปโต คเหตฺวา อาคตภาวํ อาโรเจตฺวา ทสฺเสสิ. ทิสฺวา จ ปน ปีติยา ผุโฏ อุภินฺนมฺปิ สงฺคหํ กตฺวา มหาวิหารํ อลงฺกาเรตฺวา ชินทนฺตธาตุํ ฐเปตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ปีติปาโมชฺโช จกฺกวตฺติสฺส สิริสมฺปตฺโต ทฬิทฺโท วิย ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา วีมํสิตฺวา นิกฺกงฺโข หุตฺวา สกลลงฺกาทีเปน ปูเชสิ. เอเตน นเยน ปูชํ กตฺวา เอกทิวเสเนว นวลกฺขํ ปูเชสิ.

ในภายหลัง พระราชกัญญาเหมมาลาพร้อมด้วยเจ้าชายทันตกุมาร ทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์ แล้วนำพระทันตธาตุหนีไป แจ้งแก่นายสำเภาแล้ว เรือได้แล่นไปอย่างรวดเร็ว และได้กระทำการบูชาใหญ่ด้วยนาคและสุบรรณ แล้วเสด็จมาโดยลำดับ ถึงท่าเรือชมพูโกฬะ แล้วเสด็จถึงเมืองอนุราธปุระตามทางที่พราหมณ์ผู้ประเสริฐบอก ทรงสอบถามเรื่องราวของพระเจ้ากิตติสิริเมฆะ ทรงสดับว่าพระองค์ทรงเลื่อมใสในพระรัตนตรัยในพรรษาที่ ๙ จึงเสด็จไปเฝ้าพระมหาเถระเมฆคีรี ทรงถวายบังคมแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทรงแจ้งและแสดงว่าได้นำพระทันตธาตุมาจากชมพูทวีป เมื่อพระเถระเห็นแล้วก็เปี่ยมด้วยปีติ ได้สงเคราะห์ทั้งสองพระองค์ แล้วประดับประดาพระวิหารใหญ่ ประดิษฐานพระทันตธาตุของพระชินเจ้า แล้วส่งภิกษุรูปหนึ่งไปแจ้งเรื่องนั้นแก่พระราชา เมื่อพระราชาทรงสดับแล้วก็ทรงยินดีร่าเริง เหมือนคนยากจนผู้ได้บรรลุถึงสิริสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเห็นปาฏิหาริย์ของพระทันตธาตุนั้นแล้ว ทรงพิจารณาแล้ว ทรงหายสงสัย แล้วทรงบูชาด้วยลังกาทวีปทั้งสิ้น ด้วยวิธีนี้ ทรงกระทำการบูชาแล้ว ทรงบูชา ๙ แสนในวันเดียว

สีหฬินฺโท อุภินฺนมฺปิ พหูนิ รตนานิ จ;

คาเม จ อิสฺสเร เจว ทตฺวาน สงฺคหํ อกา.

พระเจ้าสีหลได้พระราชทานรัตนะมากมาย ทั้งหมู่บ้านและความเป็นใหญ่แก่ทั้งสองพระองค์ แล้วทรงสงเคราะห์

เอตฺตาวตา อโธทาฐาธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

เรื่องพระทาฐธาตุเบื้องล่างจบลงเพียงเท่านี้

จตฺตาลีส สมา ทนฺตา เกสา โลมา จ สพฺพโส เทวา หรึสุ เอเกกํ จกฺกวาฬปรมฺปรา.

พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกัน พระเกศาและพระโลมาทั้งหมด เทวดาทั้งหลายได้นำไปแล้วแต่ละองค์ในจักรวาลต่อๆ กันไป

ตตฺร วจเน, จตฺตาลีส สมา ทนฺตาติ? เสสทนฺตา จ เกสา จ โลมา จ นขา จ สพฺพโสปิ มยิ ปรินิพฺพุต-กาเล มา ฑยฺหนฺตุ ลุญฺจิตฺวา อากาเส ปติฏฺฐนฺตุ เอเกกจกฺกวาฬญฺจ เอเกกเกสโลมนขทนฺตธาตุปรมฺปรา เนตฺวา เจติยํ กาเรตฺวาน เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กโรตุติ อธิฏฺฐหิ. ตสฺมา ปรินิพฺพุตกาลโต ยาว สรีรํ น ฑยฺหติ ตาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย โลมธาตุ น ปชหติ. โทณพฺราหฺมโณปิ ธาตุวิภชนาวสาเน เวฐนฺตเร จ นิวาสนนฺตเร จ ปาทคฺคนฺตเร จ ธาตุนํ วินฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปถวิยํ อุตฺตานโกเยวชาโต. ตทา สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อยํ เทณาจริโย ธาตุ อตฺถาย อนุปริวตฺเตตฺวา วินาสํ ปาปุเณยฺย อหํ วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา โสกํ วิโนเทสฺสามีติ สกฺกรูปํ ชหิตฺวา วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ทิพฺพคีตํ คายิตฺวา วีณํ วาเทนฺโต นานปฺปการํ อุทาเนสิ. ยํ ธมฺมเมตํ ปุริสสฺส วาทํ ฉินฺทิสฺสามีติ วตฺวา กถาย โสตุนํ โลภํ ปรสฺส อตฺถํ วินาเสตฺวา อติโลเภน ปุริโส ปาปโก โหตีติ. หํสราชชาตกํ ทีเปตฺวา ยํ ลทฺธํ ตํ สุลทฺธนฺติ อาห. ตํ สุตฺวา โทโณ อยํ วีณาจริโย มยฺหํ เถนภาวํ อญฺญาสีติ โสกํ วิโนเทตฺวา อุฏฺฐาย อาวชฺชมาโน ตุมฺพํ ทิสฺวา เยน ภควโต สรีรธาตุโย มิตา โสปิ ธาตุคติโกว. อิทํ ถูปํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุมฺพํ คเหตฺวาน เจติเย ฐเปสิ. โมริยา องฺคารํ คเหตฺวา องฺคารเจติยํ นาม กาเรสุํ.

ในคำนั้น คำว่า พระทันตธาตุ ๔๐ องค์เสมอกัน คือ พระทันตธาตุที่เหลือ พระเกศา พระโลมา และพระนขา ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ขออย่าได้ไหม้ไปเลย ขอจงหลุดลอยขึ้นไปตั้งอยู่ในอากาศ แล้วนำไปสู่จักรวาลแต่ละจักรวาล เป็นลำดับแห่งพระเกศา พระโลมา พระนขา และพระทันตธาตุแต่ละองค์ แล้วสร้างเจดีย์ ขอจงยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่เวลาปรินิพพานตราบเท่าที่พระสรีระยังไม่ไหม้ พระรัศมี ๖ สีก็ไม่ละพระโลมาธาตุไป พราหมณ์โทณะเมื่อเสร็จสิ้นการแบ่งพระธาตุแล้ว ทราบความที่พระธาตุหายไปจากระหว่างผ้าโพก ระหว่างผ้านุ่ง และระหว่างปลายเท้า จึงนอนหงายอยู่บนพื้นดินนั่นเอง ในครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทอดพระเนตรเห็นแล้ว ทรงดำริว่า อาจารย์โทณะผู้นี้จักพินาศไปเพราะความโลภในพระธาตุ เราจักแปลงเพศเป็นอาจารย์พิณ ไปหาเขา แล้วบรรเทาความโศกของเขา จึงทรงละเพศท้าวสักกะ ทรงแปลงเพศเป็นอาจารย์พิณ ไปหาเขา ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงขับร้องเพลงทิพย์ ทรงดีดพิณ ทรงเปล่งอุทานต่างๆ ว่า เราจักตัดวาทะของบุรุษนี้ด้วยธรรมนี้ แล้วตรัสว่า ความโลภของคนฟังเรื่องราว ย่อมทำลายประโยชน์ของผู้อื่น บุรุษย่อมเป็นคนชั่วเพราะความโลภเกินไป แล้วทรงแสดงหังสราชชาดก ตรัสว่า สิ่งที่ได้แล้วนั้นเป็นสิ่งที่ได้ดีแล้ว เมื่อโทณะได้ฟังแล้วก็ดำริว่า อาจารย์พิณผู้นี้รู้ความเป็นขโมยของเราแล้ว จึงบรรเทาความโศก ลุกขึ้นพิจารณา เห็นทะนานแล้วดำริว่า สิ่งที่ตวงพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคนี้ ก็เป็นของเนื่องด้วยพระธาตุ เราจักสร้างสถูปนี้ จึงนำทะนานไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ พวกโมริยะนำถ่านไปสร้างอังคารเจดีย์

(นคเร กปิลวตฺถุมฺหิ สมฺมาทิฏฺฐิ พหุชฺชโน;

ตตฺถ สารีริกํ ถูปํ อกาสิ รตนามยํ.

ในเมืองกบิลพัสดุ์ มหาชนมีสัมมาทิฏฐิ ได้สร้างพระสรีรธาตุเจดีย์ที่ทำด้วยรัตนะ ณ ที่นั้น

นคเร อลฺลเก รมฺเม พุทฺธธาตุ ปติฏฺฐิย;

สิลาย มุคฺควณฺณาย ถูปํ สธาตุกํ อกา.

ในเมืองอัลลกัปปะอันรื่นรมย์ พระพุทธธาตุได้ประดิษฐานอยู่ ได้สร้างพระสถูปพร้อมด้วยพระธาตุบนศิลาสีถั่วเขียว

ชโน ปาเวยฺยรฏฺฐสฺมึ ปติฏฺฐิย สารีริกํ;

สิลาย มณิวณฺณาย ปาเวยฺยํ เจติยํ อกา.

ประชาชนในแคว้นปาเวยยะได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุ และสร้างเจดีย์ปาเวยยะด้วยศิลาสีมณี

จีวรํ ปตฺตทณฺฑญฺจ มธุรายํ อปูชยุํ;

นิวาสนํ กุสฆเร ปูชยึสุ มหาชนา.

มหาชนได้บูชาจีวรและบาตรกับไม้เท้าในเมืองมธุรา และบูชานิวาสนะในกุสฆระ

ปจฺจตฺถรณํ กปิเล อุณฺณโลมญฺจ โกสเล;

ปูเชสุํ ปาฏลิปุตฺเต กรกํ กายพนฺธนํ.

ได้บูชาผ้าปูลาดในกบิลพัสดุ์ และผ้าขนสัตว์ในโกศล ได้บูชากระบอกน้ำและประคดเอวในปาฏลีบุตร

นิสีทนํ อวนฺติสุ จมฺปายํ’ทกสาฏกํ;

เทวรฏฺเฐ อตฺถรณํ วิเทเห ปริสฺสาวนํ.

ได้บูชาผ้านิสีทนะในอวันตี ผ้าอาบน้ำในจำปา ผ้าปูในเทวรัฐ และผ้ากรองน้ำในวิเทหะ

วาสิ-สูจิฆรญฺจาปิ อินฺทปตฺเถ อปูชยุํ;

ปาสาณเก ปทํ เสฏฺฐํ ภณฺฑเสสํ ปรนฺตเก.

ได้บูชามีดโกนและกล่องเข็มในอินทปัตถ์ ได้บูชารอยพระพุทธบาทอันประเสริฐในปาสาณกะ และเครื่องบริขารที่เหลือในปรันตกะ

มหึสุ มนุชา ธาตุํ อฏฺฐโทณมิตํ ตทา;

ธาตุ วิตฺถาริตา อาสิ โลกนาถสฺส สตฺถุโน).

มนุษย์ทั้งหลายได้บูชาพระธาตุประมาณ ๘ ทะนานในกาลนั้น พระธาตุของพระศาสดาผู้เป็นที่พึ่งของโลกได้แผ่ขยายไป

เต ปน ราชาโน หิ อตฺตโนลทฺธธาตุํ คเหตฺวา สกสกนครํ คนฺตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชาวิธานํ กรึสุ. จกฺขุมนฺตสฺส ภควโต สรีรธาตุ อฏฺฐโทณมตฺตํ สุวณฺณนาฬิยา เอกสตอฏฺฐวีสตินาฬิกา อโหสิ? สตฺถา ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. วิสาขนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. วิสาขนกฺขตฺเตน พุทฺโธ อโหสิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. เตเนว ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ปรินิพฺพายิ. มหากสฺสปตฺเถรา จ อนุรุทฺธตฺเถโร จ ทฺเว มหาเถรา ภควโต สรีรธาตุโย วิสฺสชฺชาเปตฺวา อทํสุ.

พระราชาเหล่านั้นทรงนำพระธาตุที่ตนได้รับไปสู่เมืองของตนๆ แล้วทรงสร้างเจดีย์และทรงกระทำพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุมีประมาณ ๘ ทะนาน เป็น ๑๒๘ ทะนานด้วยทะนานทองหรือ? พระศาสดาได้ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดาในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ได้เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดาในนักษัตรวิสาขะ ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในนักษัตรวิสาขะ ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ด้วยเหตุนั้นจึงทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ ได้ทรงเสด็จลงจากเทวโลกในนักษัตรอัสสยุชะ ได้เสด็จปรินิพพานในนักษัตรวิสาขะ พระมหาเถระสองรูปคือพระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระได้ให้แจกจ่ายพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคไป

เตสํ ราชุนํ ภควโต สรีรธาตุํ ลภิตฺวา สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺตวสฺสานิ มหารหํ ปูชํ กตฺวา คตกาเล มิจฺฉาทิฏฺฐิกมนุสฺสา? สมโณ โคตโม ปรินิพฺพุโต. ตสฺส ธาตุ อตฺถาย อมฺหากํ ชีวิตกปฺปนํ นาเสตฺวา ปูชํ กโรตี’ติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปทุสฺสนฺติ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อาโรเจสิ;’ภนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มนุสฺสา ภควติ ปทุฏฺฐจิตฺเตน อิโต จุตา อวีจินิรยํ อุปฺปชฺชนฺติ. พหุตรา อนาคเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มาตุปิตุฆาตกา ราชาโน ภวิสฺสนฺติ. อชฺเชว ธาตุโย นิทหิตุํ วฏฺฏตี’ติ เถโร วิจาเรตฺวา อทฺทส.

เมื่อพระราชาเหล่านั้นทรงได้รับพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคแล้ว ทรงบูชาอย่างยิ่งใหญ่เป็นเวลา ๗ ปี ๗ เดือนกับ ๗ วันล่วงไปแล้ว มนุษย์ผู้มีความเห็นผิดทั้งหลายกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การบูชาพระธาตุของพระองค์ทำให้การเลี้ยงชีพของเราพินาศ’ ดังนี้แล้วก็ประทุษร้ายต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ท้าวสักกะทรงพิจารณาเห็นเหตุนั้นแล้วจึงกราบทูลพระมหากัสสปเถระว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนุษย์ผู้มีความเห็นผิดทั้งหลายมีจิตประทุษร้ายต่อพระผู้มีพระภาค เมื่อจุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปเกิดในอเวจีมหานรก ในอนาคตจะมีพระราชาผู้มีความเห็นผิดและฆ่ามารดาบิดาเป็นจำนวนมาก ควรฝังพระธาตุเสียในวันนี้’ พระเถระพิจารณาแล้วก็เห็นด้วย

อนนฺตมตฺถํ ธรมานกาเล กตฺวาน สตฺตานมลีนจิตฺโต เสสานมตฺถาย สรีรธาตุํ ฐเปตฺว โส มจฺจุมุขํ อุเปโต. (กตฺวา โย โพธิญาณํ วิวิธพลวรํ พุชฺฌิตุํ ปารมีโย วตฺวา สงฺเขยฺยปุณฺเณ อปริมิตภเว อุตฺตริตฺวา สุมุตฺตํ. อาโรหิตฺวาน สีฆํ อริยสิวปทํ อจฺจุตํ สีติภาวํ ปตฺโต โส ชาติปารํ นิขิลปทหนํ ทุกฺกรํ การยิตฺวา.

พระองค์ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ได้ทรงกระทำประโยชน์อันไม่มีที่สิ้นสุดแก่สัตว์ทั้งหลายในขณะที่ยังทรงพระชนม์อยู่ ทรงประดิษฐานพระสรีรธาตุไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นแล้วจึงเสด็จเข้าสู่มรณะ (พระองค์ผู้ทรงบำเพ็ญบารมีเพื่อตรัสรู้พระโพธิญาณอันมีกำลังและประเสริฐต่างๆ ในภพอันประมาณมิได้ตลอดกัปที่นับไม่ถ้วน ทรงข้ามพ้นแล้ว ทรงหลุดพ้นดีแล้ว ทรงขึ้นสู่ทางอันประเสริฐและเกษมโดยเร็วพลัน ทรงบรรลุความสงบเย็นแล้ว ทรงกระทำกิจอันยากยิ่งคือการข้ามพ้นชาติและการละทิ้งกิเลสทั้งปวง)

ธาตฺวนฺตรายํ ทิสฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

นิธานํ สพฺพธาตุนํ กโรหีตฺยาห ภูปตึ.

พระเถระนามว่ากัสสปะเห็นอันตรายแห่งพระธาตุแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า ‘ขอพระองค์จงทรงกระทำที่ประดิษฐานพระธาตุทั้งปวงเถิด’

สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา มาคโธ ตุฏฺฐมานโส;

ธาตุนิธานํ กาเรสิ สพฺพตฺถ วตฺติตาทิย.

พระเจ้ามาคธทรงรับคำว่า ‘สาธุ’ ด้วยพระทัยยินดี แล้วทรงสร้างที่ประดิษฐานพระธาตุให้เป็นไปทั่วทุกแห่ง

การาเปตฺวาน โส ราชา กสฺสปสฺส นิเวทยี;

ธาตุโย อาหรี เถโร อิทํ การณมทฺทส.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเสร็จแล้วจึงกราบทูลพระกัสสปะ พระเถระได้นำพระธาตุมา และได้เห็นเหตุการณ์นี้

ภุชงฺคา ปริคณฺหึสุ รามคามมฺหิ ธาตุโย;

เจติเย ธารยิสฺสนฺติ ลงฺกาทีเป อนาคเต.

นาคทั้งหลายได้เก็บรักษาพระธาตุไว้ที่รามคาม ในอนาคตจะประดิษฐานไว้ในเจดีย์ที่เกาะลังกา

ตา ธาตุโย ฐเปตฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

รญฺโญ อชาตสตฺตุสฺส อทาสิ ธาตุโย ตทา.

พระเถระนามว่ากัสสปะได้ประดิษฐานพระธาตุเหล่านั้นแล้ว จึงถวายพระธาตุแก่พระเจ้าอชาตศัตรูในกาลนั้น

เคเห จูปกรณานิ จตุสฏฺฐิสตานิ โส;

อพฺภนฺตเร ฐเปสิ ราชา สพฺพา ตา พุทฺธธาตุโย.

พระราชาได้ทรงประดิษฐานเครื่องบริขารเล็กน้อย ๖๔๐๐ ชิ้น และพระบรมสารีริกธาตุทั้งหมดไว้ภายในเรือน

กรณฺฑาสีติ สํกิณฺณํ เจติยาสีติลงฺกตํ;

เคเห พหุสมากิณฺณํ ถูปารามปฺปมาณกํ.

ภายในเรือนนั้นเกลื่อนกล่นไปด้วยหีบ ๘๐ ใบ ประดับด้วยเจดีย์ ๘๐ องค์ เต็มไปด้วยสิ่งของมากมาย มีขนาดเท่ากับสถูปาราม

กาเรตฺวา สพฺพกรณํ วาลิกํ โอกิรี ตหึ;

นานาปุปฺผสหสฺสานิ นานา คนฺธํ สมากิริ.

ทรงให้ทำเครื่องอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว ทรงโปรยทรายลงในที่นั้น ทรงโปรยดอกไม้นานาชนิดหลายพันและเครื่องหอมนานาชนิด

อสีติเถรรูปานิ อฏฺฐจกฺกสตานิ จ;

สุทฺโธธนสฺส รูปมฺปิ มายาปชาปตาทินํ.

รูปพระเถระ ๘๐ รูป รูปจักร ๘๐๐ รูป รูปพระเจ้าสุทโธทนะ รูปพระนางมายาและพระนางปชาบดีเป็นต้น

สพฺพานิ ตานิ รูปานิ สุวณฺณสฺเสว การยิ;

ปญฺจ ฉตฺตธชสเต อุสฺสาเปสิ มหีปตี.

พระราชาทรงให้สร้างรูปเหล่านั้นทั้งหมดด้วยทองคำนั่นเอง ทรงยกฉัตร ๕๐๐ และธง ๕๐๐ ขึ้น

ชาตรูปมเย กุมฺเภ กุมฺเภ จ รตนามเย;

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ สมนฺตโต.

ทรงตั้งหม้อทองคำและหม้อรัตนะอย่างละ ๕๐๐ ใบไว้โดยรอบ

โสวณฺณนิกฺขมเยน จ กปาเล รชตามเย;

ปุเรสิ คนฺธเตลสฺส ชาลาเปตฺวา ปทีปเก.

ทรงเติมน้ำมันหอมลงในถ้วยที่ทำด้วยทองคำและถ้วยที่ทำด้วยเงิน ทรงให้จุดประทีปทั้งหลาย

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ ทิสมฺปติ;

อิเม ตเถว ติฏฺฐนฺต อธิฏฺฐาสิ มหามุนิ.

พระราชาทรงตั้งประทีปอย่างละ ๕๐๐ ไว้ พระมุนีผู้ยิ่งใหญ่ทรงอธิษฐานว่า 'ขอสิ่งเหล่านี้จงตั้งอยู่เช่นนั้นนั่นเทียว'

วิตฺถาริตา ธมฺมาโสโก ภวิสฺสติ อนาคเต;

อกฺขเร โสณฺณปตฺตมฺหิ ฉินฺทาเปสิ มหามตี.

พระมหาปราชญ์ทรงให้จารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำว่า 'ในอนาคต พระเจ้าธรรมาโศกจักเป็นผู้ขยายพระธาตุให้แพร่หลาย'

ปกปฺปิตฺวา วิสุกมฺมํ ธาตุคพฺภสมนฺตโต;

วาตเวเคน ยายนฺตํ ยนฺตรูปมการยี.

ทรงจัดแจงพระวิสสุกรรมไว้รอบห้องบรรจุพระธาตุ ทรงให้สร้างรูปยนต์ที่เคลื่อนไปด้วยกำลังลม

กตฺวา สิลาปริกฺเขปํ ปิทหิตฺวา สิลาหิ ตํ;

ตสฺสูปริ กรี ถูปํ สมํ ปาสาณถูปิยํ.)

ทรงทำรั้วหินล้อมรอบแล้วทรงปิดด้วยแผ่นหินทั้งหลาย ทรงสร้างสถูปไว้เบื้องบนนั้นให้เสมอด้วยสถูปหิน

ธาตุนิธานกถา สมตฺตา.

เรื่องการประดิษฐานพระธาตุจบลงแล้ว

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส ปรินิพฺพุตาธิกาโร นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

จบปริจเฉทที่ ๒ ชื่อว่า ปรินิพพานาธิการของพระตถาคต ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน

๓. ธาตุปรมฺปรากถา

๓. เรื่องลำดับพระธาตุ

ธาตุสุ ปน วิภชิตฺวา ทียมาเนสุ สตฺถุโน นลาฏธาตุ โกสินารกานํ มลฺลานํ ลทฺธโกฏฺฐาเสเยว อโหสิ. มหากสฺสปตฺเถโร เต อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุโน นลาฏธาตุ ตุมฺหากํ โกฏฺฐาเส อโหสิ, ตํ คเหตุํ อาคโต, ภควา หิ ธรมาเนเยว ตมฺพปณฺณิทีปสฺส อนุชานิ, ‘ตสฺมา ตํ อมฺหากํ เทถา’ติ. ตํ สุตฺวา มลฺลราชาโน?’เอวํ ปติคณฺหถ ภนฺเต ธาตุ’ติ มหากสฺสปตฺเถรสฺส อทํสุ. โส อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหานนฺทตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา นลาฏธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา’ อิมํ ธาตุํ ตมฺพปณฺณิ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุนาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา ปติฏฺฐาเปสฺสติ, เจติยํ สงฺฆารามํ การาเปสฺสติ, ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย มหาวนวิหาเร กุฏาคารสาลายํ สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส จนฺทคุตฺตตฺเถรสฺส ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุํ เถรสฺส ทตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ในบรรดาพระธาตุที่แบ่งแจกจ่ายไปนั้น พระนลาฏธาตุของพระศาสดาได้ตกเป็นส่วนแบ่งของพวกมัลลกษัตริย์ชาวเมืองกุสินารานั่นเอง พระมหากัสสปเถระเข้าไปหาพวกมัลลกษัตริย์เหล่านั้นแล้วกล่าวว่า 'พระนลาฏธาตุของพระศาสดาอยู่ในส่วนแบ่งของพวกท่าน อาตมามาเพื่อรับพระธาตุนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ได้ทรงอนุญาตแก่เกาะตัมพปัณณีไว้ เพราะฉะนั้น ขอพวกท่านจงมอบพระธาตุนั้นแก่อาตมาเถิด' พวกมัลลราชได้ฟังดังนั้นจึงถวายแก่พระมหากัสสปเถระว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอโปรดรับพระธาตุไปเถิด' พระเถระจึงเรียกพระมหานันทเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา มอบพระนลาฏธาตุแก่พระเถระนั้นแล้วสั่งว่า 'พระราชาพระนามว่ากากวัณณติสสะ จักทรงประดิษฐานพระธาตุนี้ไว้ที่ยอดตระพังชื่อวราหะ ใกล้สระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา ในเกาะตัมพปัณณี จักทรงสร้างเจดีย์และสังฆาราม เจ้าจงรับพระธาตุนี้ไปประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาเคยประทับ ณ กูฏาคารศาลา ในมหาวนวิหาร ใกล้เมืองเวสาลี กระทำบูชาพระธาตุ เมื่ออายุสังขารสละแล้วและจะปรินิพพาน จงบอกธาตุวงศ์แก่พระจันทคุปตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของเจ้า แล้วจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด' ครั้นมอบพระธาตุแก่พระเถระแล้ว ท่านก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

สาวโก สตฺถุกปฺโป โส ปภีนฺนปฏิสมฺภิโท;

คเหตฺวา มานยี ธาตุํ มหานนฺโท มหาวเน.

พระมหานันทเถระผู้เป็นสาวกเสมอด้วยพระศาสดา ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ได้รับพระธาตุแล้วบูชาอยู่ในมหาวัน

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก จนฺทคุตฺตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สาวตฺถียํ เชตวนมหาวิหาเร ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โสปิ อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน. สทฺธิวิหาริกํ ภทฺทเสนตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุสาสิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

พระเถระจันทคุปต์ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ขึ้นไปในอากาศ ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระทศพลประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันมหาวิหาร ในเมืองสาวัตถี กระทำสักการบูชาพระธาตุแล้ว อยู่มานาน แม้ท่านนั้น เมื่ออายุสังขารอันตนสละแล้ว กำลังจะปรินิพพาน ได้ให้เรียกพระเถระภัทรเสน ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา มอบพระธาตุแก่พระเถระนั้น บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว สั่งสอนแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

จนฺทคุตฺโต มหาปญฺโญ ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

รมฺเม เชตวเน ธาตุํ ฐเปตฺวา วนฺทนํ อกา.

พระจันทคุปต์ ผู้มีปัญญามาก มีอภิญญา ๖ เป็นผู้แกล้วกล้า ประดิษฐานพระธาตุไว้ในพระเชตวันอันรื่นรมย์แล้ว ได้กระทำการนมัสการ

ตสฺส สิสฺโส ภทฺทเสนตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อิสิปตเน มหา วิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส ชยเสนตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

พระเถระภัทรเสน ผู้เป็นศิษย์ของท่านนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ไปทางอากาศ ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาประทับอยู่ ณ มหาวิหารอิสิปตนมฤคทายวัน สถานที่แสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน ท่านนั้นเมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้มอบพระธาตุแก่พระเถระชัยเสน ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

ภทฺทเสโน มหาเถโร กตกิจฺโจ มหาอิสิ;

ธาตุํ ฐเปตฺวา อิสิปตเน วนฺทิตฺวา นิพฺพุตึ คโต.

พระมหาเถระภัทรเสน ผู้มีกิจอันทำแล้ว เป็นมหามุนี ประดิษฐานพระธาตุไว้ในอิสิปตนมฤคทายวันแล้ว นมัสการแล้ว ก็ถึงซึ่งความดับ

โส ปน ชยเสนตฺเถโร ตํ ธาตุํ คเหตฺวา เวลุวนมหาวิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วสิตฺวา ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ส่วนพระเถระชัยเสนนั้น ถือเอาพระธาตุนั้นแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน เมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้มอบพระธาตุแก่พระมหาเถระสังฆรักขิต ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

คเหตฺวาน ธาตุวรํ ชยเสโน มหามุนิ;

นิธาย เวลุวเน รมฺเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

พระมหามุนีชัยเสน ถือเอาพระธาตุอันประเสริฐแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระเวฬุวันอันรื่นรมย์ ได้กระทำการบูชาอันน่ารื่นรมย์

โส ปนายสฺมา สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา โกสมฺพึ อุปนิสฺสาย โฆสิต เสฏฺฐินา การาปิเต โฆสิตาราเม ภควโต วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส’ปิ ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหาเทวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ส่วนพระเถระสังฆรักขิตผู้มีอายุนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว มาทางอากาศ อาศัยเมืองโกสัมพี ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตารามที่ท่านโฆสิตเศรษฐีสร้างไว้ กระทำการบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน แม้ท่านนั้นเมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้ให้เรียกพระมหาเถระเทวะ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว กล่าวว่า 'จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด' แล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

สงฺฆรกฺขิตวฺหโย เถโร จนฺโท วิย สุปากโฏ;

ฐเปตฺวา โฆสิตาราเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

พระเถระนามว่าสังฆรักขิต เป็นผู้ปรากฏดีดุจพระจันทร์ ประดิษฐานไว้ในโฆสิตารามแล้ว ได้กระทำการบูชาอันน่ารื่นรมย์

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก มหาเทวตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา เทวานมฺปิยติสฺสสฺส มหารญฺโญ ภาตุ มหานาคสฺส อุปราชสฺส มหาคาเม เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปิตกาเล หตฺโถฏฺฐ นามชนปเท กุกฺกุฏปพฺพตนฺตเร มหาสาลรุกฺขมูเล อากาสโต โอตริตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มหากาโฬ นาม อุปาสโก อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ มาลาคนฺธวิเลปนํ ธชปตากาทีนิ คาหาเปตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ มหนฺเตหิ ปูชาวิธาเนหิ ธาตุํ ปริหริตฺวา จิรํ วสิ. มาสสฺส อฏฺฐ-อุโปสถทิวเส ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. ตสฺมึ สมเย โส ปเทโส พุทฺธสฺส ธรมานกาโล วิย อโหสิ. ชนปทวาสี มนุสฺสาปิ เถรสฺส สนฺติเก สีลานิ คณฺหนฺติ, อุโปสถวาสํ วสนฺติ, ทานํ เทนฺติ, เจติยสฺส มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตี. ตโต อปรภาเค อุปราชา มหาคาเม วิหรนฺโต เภรึ จราเปสิ? โย อมฺหากํ ทสพลสฺส ธาตุํ คเหตฺวา อิธาคโต, ตสฺส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ทสฺสามีติ. ตสฺมึ กาเล กุฏุมฺพิโก มหากาโฬ อุปราชํ ปสฺสิสฺสามีติ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. อุปราชา ตํ ปกฺโกสาเปสิ. โส คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ตํ ปณฺณาการํ ราชปุริสานํ ปฏิจฺฉาเปสิ. อุปราชา? มาตุล มหากาฬ, ตุมฺหากํ ชนปเท อมฺหากํ สตฺถุโน ธาตุ อตฺถี’ติ อาห. มหากาโฬ อุป ราชสฺส กถํ สุตฺวา อตฺถิ เทว, มยฺหํ กุลุปคตฺเถรสฺส สนฺติเก อาทาสมณฺฑลปฺปมาณํ สตฺถุโน นลาฏธาตุ ฉพฺพณฺณรํสีหิ อากาสปฺปเทเส สูริยสหสฺสจนฺทสหสฺสานํ อุฏฺฐิตกาโล วิย โอภาเสติ. โส ชนปโท พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาโล วิย อโหสีติ อาห. ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส กถํ สุณนฺตสฺสเอว รญฺโญ สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปุณฺณํ อโหสิ. อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต ราชา มยฺหํ มาตุลสฺส มหากาฬสฺส สตสหสฺสํ กหาปณานิ จ จตุสินฺธวยุตฺตรถญฺจ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ สุสชฺชิตํ เอกํ อสฺสญฺจ อุทกผาสุกฏฺฐานเก เขตฺตญฺจ ปญฺจทาสีสตญฺจ เทถา’ติ วตฺวา อญฺญญฺจ ปสาทํ ทาเปสิ. โส อุปราชา เอตฺตกํ กุฏุมฺพิกสฺส ทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว นคเร เภรึ จราเปตฺวา หตฺถสฺสรถยานานิ คเหตฺวา กุฏุมฺพิกํ มคฺคเทสกํ กตฺวา อนุปุพฺเพน หตฺโถฏฺฐชนปทํ ปตฺวา รมณีเย ภูมิปฺปเทเส ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา อมจฺจคณปริวุโต กุฏุมฺพิกํ คเหตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เสสา อมจฺจา กุฏุมฺพิโก จ เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อุปราชา เถรํ วนฺทิตฺวา สาราณียํ กถํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ปฏิสนฺถารมกาสิ. มหาเทวตฺเถโรปิ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา กิสฺส ตฺวํ มหาราช อิธาคโตสิ อาคตการณํ เม อาโรเจหี’ติ อาห. ภนฺเต ตุมฺหากํ. สนฺติเก อมฺหากํ ภควโต นลาฏธาตุ อตฺถี กิร. ตํ วนฺทิสฺสามิ’ติ อาคโตมฺหี’ติ อาห. เถโร? ภทฺทกํ มหา ราช ตยา กตนฺติ วตฺวา ธาตุฆรทฺวารํ วิวริตฺวา มหาราช พุทฺธสฺส นลาฏธาตุ อติทุลฺลภา’ติ อาห. ราชา โสฬเสหิ คนฺโธทเกหิ นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สกลสรีรํ ผุฏํ อโหสิ.

พระมหาเถระเทวะ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ในกาลที่อุปราชมหานาค ผู้เป็นพระอนุชาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงยกเศวตฉัตรขึ้นในเมืองมหาคาม ได้ลงมาจากอากาศแล้วนั่งอยู่ ณ โคนต้นสาละใหญ่ ในระหว่างภูเขากุกกุฏะ ในชนบทชื่อหัตถอฏฐะ ในสมัยนั้น อุบาสกชื่อมหากาฬ ได้ให้บุตรภรรยาของตนถือดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ธงและธงชัยเป็นต้น แล้วบำรุงพระธาตุด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ วันละ ๓ ครั้ง อยู่มานาน ในวันอุโบสถ ๘ ค่ำของเดือน รัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระธาตุ ในสมัยนั้น สถานที่นั้นเป็นประดุจสมัยที่พระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ แม้มนุษย์ผู้อยู่ในชนบทก็ได้สมาทานศีล อยู่จำอุโบสถ ถวายทาน และกระทำการบูชาอันยิ่งใหญ่แก่พระเจดีย์ ณ สำนักของพระเถระ หลังจากนั้น อุปราชประทับอยู่ในเมืองมหาคาม ได้ให้ตีกลองประกาศว่า "ผู้ใดถือเอาพระธาตุของพระทศพลของเรามาที่นี่ เราจะให้สมบัติอันยิ่งใหญ่แก่ผู้นั้น" ในกาลนั้น คฤหบดีมหากาฬ คิดว่า "เราจะเข้าเฝ้าอุปราช" จึงถือเครื่องบรรณาการอันสมควรแก่พระองค์ ยืนอยู่ที่ประตูวัง แล้วส่งข่าวไป อุปราชได้ให้เรียกท่านมา ท่านไปแล้ว ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้ให้ราชบุรุษรับเครื่องบรรณาการนั้น อุปราชตรัสว่า "ลุงมหากาฬ ในชนบทของท่านมีพระธาตุของพระศาสดาของเราหรือ" มหากาฬได้ฟังพระดำรัสของอุปราชแล้วกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า พระนลาฏธาตุของพระศาสดา ขนาดเท่าแผ่นกระจก ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นที่พึ่งของตระกูลของข้าพระองค์ เปล่งรัศมี ๖ สี สว่างไสวในอากาศ ประดุจเวลาที่พระอาทิตย์พันดวง พระจันทร์พันดวงขึ้นพร้อมกัน ชนบทนั้นเป็นประดุจสมัยที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระเจ้าข้า" เมื่อพระราชาทรงสดับคำของคฤหบดีนั้นเท่านั้น พระวรกายทั้งหมดก็เต็มเปี่ยมด้วยปีติ ๕ อย่าง พระราชาทรงโสมนัสยิ่งนัก ตรัสว่า "จงให้กหาปณะแสนหนึ่ง รถเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัว ม้าตัวหนึ่งที่ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำอย่างดี ที่นาในที่ที่มีน้ำสะดวก และทาสี ๕๐๐ แก่มหากาฬผู้เป็นลุงของเรา" แล้วได้ให้พระราชทานสิ่งอื่นอีก อุปราชนั้นได้ให้สิ่งของจำนวนเท่านั้นแก่คฤหบดีแล้ว ในวันนั้นเอง ได้ให้ตีกลองประกาศในเมือง แล้วทรงนำช้าง ม้า รถ และยานพาหนะทั้งหลายไป ทรงให้คฤหบดีเป็นผู้นำทาง เสด็จไปถึงชนบทหัตถอฏฐะโดยลำดับ ทรงตั้งค่ายในภูมิประเทศอันรื่นรมย์ แล้วทรงแวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงพาคฤหบดีไปถึงที่อยู่ของพระเถระ ถวายบังคมแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าราชบริพารที่เหลือและคฤหบดีก็ถวายบังคมพระเถระแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง อุปราชถวายบังคมพระเถระแล้ว ตรัสปราศรัยพอสมควร ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ทรงกระทำการปฏิสันถาร แม้พระมหาเถระเทวะก็กล่าวถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิงแล้วกล่าวว่า "มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาที่นี่ด้วยเหตุใด ขอจงบอกเหตุที่เสด็จมาแก่ข้าพเจ้าเถิด" อุปราชตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าพระนลาฏธาตุของพระผู้มีพระภาคของเรามีอยู่ ณ สำนักของท่าน ข้าพระองค์มาเพื่อจะนมัสการพระธาตุนั้น" พระเถระกล่าวว่า "มหาบพิตร พระองค์ทรงกระทำดีแล้ว" แล้วเปิดประตูเรือนพระธาตุ แล้วกล่าวว่า "มหาบพิตร พระนลาฏธาตุของพระพุทธเจ้านั้นหาได้ยากยิ่งนัก" พระราชาทรงสรงด้วยน้ำหอม ๑๖ อย่าง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงห่มผ้าเฉวียงบ่า ทรงประคองอัญชลี ทรงยืนนมัสการอยู่ พระวรกายทั้งหมดเต็มเปี่ยมด้วยปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์

(ราชา ปีติเวเคน อิมา คาถา อาห;

นมามิ วีร ปาเท เต จกฺกงฺกิต ตเล สุเภ;

วนฺทิเต นรเทเวหิ อมตํ เทหิ วนฺทิเต.

(พระราชาทรงกล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยกำลังแห่งปีติว่า ข้าพระองค์ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์ ผู้แกล้วกล้า อันมีพื้นพระบาทประดับด้วยจักร อันงดงาม อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนมัสการแล้ว ขอพระองค์ผู้เป็นที่นมัสการแล้ว จงประทานอมตธรรมเถิด

โลกนาถ ตุวํ เอโก สรณํ สพฺพปาณินํ;

โลเก ตยา สโม นตฺถิ ตาเรหิ ชนตํ พหุํ.

ข้าแต่พระโลกนาถ พระองค์ผู้เดียวเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง ในโลกนี้ไม่มีผู้ใดเสมอด้วยพระองค์ ขอพระองค์จงโปรดช่วยหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้นเถิด

มหณฺณเว มยํ ภนฺเต นิมุคฺคา ทีฆสมฺภเว;

อปฺปติสฺสา อปฺปติฏฺฐา สํสราม จิรํ ตหึ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจมอยู่ในห้วงมหรรณพแห่งสังสารวัฏอันยาวนาน ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่ตั้งอาศัย ท่องเที่ยวอยู่ในภพนั้นมานาน

เอตรหิ ตุมฺเห อาปชฺช ปติฏฺฐํ อธิคจฺฉเร;

ตุมฺหากํ วนฺทนํ กตฺวา อุตฺติณฺณมฺห ภวณฺณวา’ติ.)

บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ถึงที่พึ่งแล้ว กระทำการนมัสการพระองค์แล้ว ก็ข้ามพ้นจากห้วงมหรรณพแห่งภพได้แล้ว ฉะนี้แล)

ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต รสฺมิโย นิกฺขมึสุ. สกล ลงฺกาทีปํ สุวณฺณรสธาราหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ราชา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต หุตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ. โส ธาตุฆรโต นิกฺขมิตฺวา เถเรน สทฺธึ อลงฺกตมณฺฑเป เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน (นิสชฺชาโทเส วชฺเชตฺวา เสยฺยถิทํ? อติทุรจฺจาสนฺต-อุปริวาต-อุนฺนตปฺปเทส-อติสมฺมุข-อติปจฉา’ติ. อติทูเร นิสินฺโน สเจ กเถตุกาโม อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺกรํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺโธ วายติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ กโรติ. อติสมฺมุเข นิสินฺโน จกฺขุนา จกฺขุํ ปหริตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อิติ นิสชฺชาโทสํ วชฺเชตฺวา นิสินฺโน). เอวมาห. ภนฺเต อิมํ ธาตุํ มยฺหํ เทถ. มหนฺตํ ปูชาสกฺกรํ กตฺวา ปริหรามีติ. ภทฺทกํ มหาราช อิมาย ธาตุยา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วฺยากรณํ อกาสิ. ตุมฺหากํ วํเส ชาโต กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา อิมสฺมึ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณตีเร เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐเปตฺวา มหนฺตํ ถูปํ กริสฺสตี’ติ วตฺวา สตฺถา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คโต. ตสฺมา คณฺหถ มหาราชา’ติ วตฺวา ธาตุํ อทาสิ.

ในขณะนั้น รัศมีทั้งหลายได้เปล่งออกจากพระธาตุ ทั่วทั้งเกาะลังกาได้เป็นเหมือนถูกปกคลุมด้วยสายธารแห่งน้ำทอง ความปีติโสมนัสอย่างยิ่งได้เกิดขึ้น พระราชาทรงถึงซึ่งความโสมนัสอย่างยิ่ง ทรงร่าเริงยินดี พระองค์เสด็จออกจากเรือนพระธาตุแล้วประทับนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่งในมณฑปที่ประดับตกแต่งแล้วพร้อมด้วยพระเถระ ประทับนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่ง (ทรงเว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการ คืออะไรบ้าง? คือ ไกลเกินไป ใกล้เกินไป เหนือลม ที่สูงเกินไป ตรงหน้าเกินไป และข้างหลังเกินไป. ถ้านั่งไกลเกินไป หากต้องการจะพูดก็ต้องพูดด้วยเสียงดัง. ถ้านั่งใกล้เกินไปก็ทำให้เกิดความระคนกัน. ถ้านั่งเหนือลม กลิ่นกายย่อมฟุ้งไป. ถ้านั่งในที่สูงเกินไปก็เป็นการแสดงความไม่เคารพ. ถ้านั่งตรงหน้าเกินไปก็ต้องจ้องตากัน. ถ้านั่งข้างหลังเกินไปก็ต้องเหลียวคอไปมอง. ดังนั้นจึงประทับนั่งโดยเว้นโทษแห่งการนั่งนั้น) ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงมอบพระธาตุนี้แก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จักบำรุงรักษาโดยการกระทำสักการบูชาอย่างยิ่งใหญ่” (พระเถระกล่าวว่า) “ดีแล้ว มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ทรงพยากรณ์ถึงพระธาตุนี้ไว้ว่า ‘พระราชาพระนามว่า กากวรรณติสสะ ผู้บังเกิดในวงศ์ของพระองค์ จักทรงสร้างพระสถูปใหญ่ โดยประดิษฐานพระธาตุนี้ไว้บนยอดแห่งสระโบกขรณีชื่อวราหะ ณ ที่สุดแห่งสระชื่อเสรุ ริมฝั่งทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคาในเกาะนี้’ ครั้นตรัสแล้ว พระศาสดาก็ทรงเข้าสมาบัติ ณ ที่นั้น แล้วเสด็จไปโดยทรงกระทำประทักษิณสามรอบพร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป เพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงรับเถิด มหาบพิตร” ครั้นกล่าวแล้ว พระเถระก็ถวายพระธาตุ

ราชา ธาตุํ คเหตฺวา จตุรสฺสปลฺลงฺเก ธาตุกรณฺฑกํ นิทหิตฺวา กรณฺฑเก ธาตุํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ กุมุทปตฺตสนฺนิหมงฺคลสินฺธวยุตฺตรเถ ฐเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา (ราชา ธาตุํ คเหตฺวา) ปญฺจงฺคตุริเย ปคฺคณฺหาปยมาโน ปจฺฉา อาคจฺฉตุ’ติ มหาชนสฺส สาสนํ วตฺวา มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? ตุมฺเห ภนฺเต, ธาตุยา อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต อาคจฺฉถา’ติ อาห. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา;’มหาราช อยํ ธาตุ ปรมฺปรา อาคตา. อหํ ภควโต ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถโร วิย อิมํ ธาตุํ ปริหริสฺสามี’ติ วตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายกํ กุฏุมฺพิกํ อาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ธาตุํ อุปฏฺฐหิยมาโน ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉติ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน มหาคามํ ปตฺโต มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา นครํ อลงฺกราเปหี’ติ อาห. โส นคเร เภรึ จราเปตฺวา อฏฺฐารส วีถิโย สมฺมชฺชนฺตุ, ปุณฺณฆเฏ ฐเปนฺตุ, ธชปตากาทโย อุสฺสาเปนฺตุ, โตรณานิ อุสฺสาเปนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตุ, สกลนครํ อลงฺกโรนฺตุ, คนฺธมาลาทโย คเหตฺวา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา สกลนาครา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตุติ อาณาเปสิ. ตโต มหาชโน สพฺพตุริยานิ โฆสาปยมาโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ ปฏิปถํ นิกฺขนฺโต. เทวมนุสฺสา ภิกฺขุภิกฺขุนิโย อุปาสโกปาสิกา อปฺปมาณา อเหสุํ. (คนฺธมาลาทิ ปุณฺณฆฏสมุสฺสิตธชากิณฺณา) ปริสา เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ. สุคนฺธวาตาภิฆาตสมุทฺทโฆโส วิย สกลนครํ เอกนินฺนาทชาตํ. โส ราชา นคเร พนฺธนาคาเร สพฺพสตฺเต พนฺธนา มุญฺจนฺตุ, ธมฺเมน สเมน อนุสาสนฺตุติ วตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํ ปเวเสตฺวา อตฺตโน ราชนิเวสนํ อาคนฺตฺวา นาฏกีนํ สญฺญมทาสิ ธาตุํ วนฺทนฺตุติ. นาฏกี นานาภรเณหิ ปติมณฺฑิตา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน หตฺถคตานิ ตุริยภณฺฑานิ สาธุกํ ปคฺคณฺหิตฺวา มหนฺตํ ปูชมกํสุ.

พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว ทรงวางผอบพระธาตุไว้บนบัลลังก์สี่เหลี่ยม ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในผอบ ทรงวางผอบนั้นไว้บนราชรถที่เทียมด้วยม้าสินธพมงคลซึ่งมีสีเหมือนกลีบดอกบัว ทรงจัดเวรยามโดยรอบ (พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว) ทรงให้ประโคมดนตรีมีองค์ ๕ แล้วส่งข่าวแก่พหูชนว่า “จงตามมาข้างหลังเถิด” แล้วเสด็จไปหาพระมหาเทวเถระ ตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงมาโดยบำรุงพระธาตุเถิด” พระเถระได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้วกล่าวว่า “มหาบพิตร พระธาตุนี้สืบทอดกันมาตามลำดับ อาตมภาพจักบำรุงรักษาพระธาตุนี้เหมือนพระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกของพระผู้มีพระภาค” ครั้นกล่าวแล้ว ก็บอกลาคฤหบดีผู้เป็นปัจจัยทายกของตน ถือบาตรและจีวร แล้วเดินตามไปข้างหลังๆ โดยบำรุงพระธาตุ พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว เสด็จถึงเมืองมหามะโดยลำดับ ทรงให้เรียกมหาเสนาคุตตะมาแล้วตรัสว่า “จงประดับตกแต่งพระนครเถิด” เขาจึงให้ตีกลองป่าวประกาศในพระนคร แล้วสั่งว่า “จงกวาดถนนทั้ง ๑๘ สาย จงตั้งหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม จงยกธงและแผ่นผ้าเป็นต้นขึ้น จงยกซุ้มประตูขึ้น จงโปรยดอกไม้ ๕ สี จงประดับตกแต่งพระนครทั้งสิ้น ชาวเมืองทั้งปวงจงถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ห่มผ้าเฉวียงบ่าที่สะอาดแล้วจงออกมาต้อนรับ” จากนั้น มหาชนก็ให้ประโคมดนตรีทั้งปวง ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ออกไปต้อนรับ เทวดาและมนุษย์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกา มีจำนวนประมาณมิได้ (บริษัทที่ดาษดื่นไปด้วยของหอม ดอกไม้ หม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม และธงที่ยกขึ้น) ได้เปล่งเสียงโห่ร้องแสดงความยินดีนับพันครั้ง พระนครทั้งสิ้นได้มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ประดุจเสียงมหาสมุทรที่ถูกลมพัดพาเอากลิ่นหอมมาปะทะ พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า “จงปล่อยสัตว์ทั้งปวงจากเครื่องจองจำในเรือนจำในพระนคร จงปกครองโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ” ครั้นตรัสแล้ว ทรงรับพระธาตุ เสด็จเข้าสู่พระนครของพระองค์ เสด็จมายังพระราชนิเวศน์ของพระองค์ แล้วทรงให้สัญญาณแก่นางฟ้อนรำทั้งหลายว่า “จงไหว้พระธาตุเถิด” นางฟ้อนรำทั้งหลายผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ออกจากพระราชวังแล้วไหว้พระธาตุ ถือเครื่องดนตรีที่อยู่ในมือของตนๆ อย่างดี แล้วได้ทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่

ตโต วฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชนิเวสนโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเต สุภุมิตเล ธาตุฆรํ การาเปตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ธาตุฆเร วิจิตฺตมณฺฑปํ การาเปตฺวาน สตฺตรตนมยํ ธาตุกรณฺฑกํ การาเปตฺวา ธาตุกรณฺฑเก ธาตุํ ฐเปตฺวา รตนปลฺลงฺก มตฺถเก ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ วิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺตํ ธาตุปูชํ อกาสิ. มหาชนา คนฺธมาลํ คเหตฺวา มาสสฺส อฏฺฐูโปสถทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ อกํสุ. ธาตุโต รํสิโย สมุคฺคจฺฉนฺติ. มหาชนา วิมฺภยชาตา สาธุการํ กโรนฺติ. โสมนสฺสภูตา สกลนครวาสิโน พุทฺธารมฺมณ ปีตึ คเหตฺวา ทิวเส ทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตา วีตินาเมนฺติ. ปญฺจสีลานิ รกฺขนฺติ, พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา หุตฺวา สรณานิ คจฺฉนฺติ. ราชา มหาชนสฺส โอวทติ. ‘‘เมตฺตํ ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ ภาเวถ, กุเล เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กโรถา‘‘ติ. โอวทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ จตฺตาโร ปจฺจเย คงฺคาย มโห-ฆปฺปวตฺตนกาโล วิย มหาทานํ ปวตฺเตสิ. มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สงฺคณฺหิ. มหาชนา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เยภุยฺเยน ตสฺมึ กาเล มตา สคฺคํ คตา.

จากนั้น ทรงให้เรียกช่างไม้มา แล้วทรงสร้างเรือนพระธาตุบนพื้นดินอันดีงาม ในที่ไมไกลนัก ไม่ใกล้นัก จากพระราชนิเวศน์ ทรงประดิษฐานลวดลายดอกไม้และลวดลายเถาวัลย์เป็นต้น ทรงสร้างมณฑปอันวิจิตรในเรือนพระธาตุ ทรงสร้างผอบพระธาตุที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในผอบพระธาตุ ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้บนบัลลังก์รัตนะ ทรงผูกเพดานอันวิจิตรไว้เบื้องบน ทรงให้ล้อมรอบด้วยม่าน แล้วทรงทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่พร้อมด้วยบริวารจำนวนมาก มหาชนถือของหอมและดอกไม้ แล้วทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ในวันอุโบสถ ๘ ค่ำของเดือน รัศมีทั้งหลายเปล่งออกจากพระธาตุ มหาชนเกิดความอัศจรรย์ใจแล้วเปล่งเสียงสาธุการ ชาวเมืองทั้งสิ้นผู้มีใจโสมนัส มีปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ แล้วทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ในแต่ละวัน พวกเขารักษาศีล ๕ เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ และสังฆมามกะ แล้วถึงสรณะ พระราชาทรงโอวาทมหาชนว่า 'จงเจริญเมตตา จงเจริญกรุณา มุทิตา และอุเบกขา จงกระทำการอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล' ครั้นทรงโอวาทแล้ว ก็ทรงถวายมหาทานคือปัจจัย ๔ แก่ภิกษุสงฆ์ ดุจการไหลหลากของห้วงน้ำใหญ่ ทรงสงเคราะห์ภิกษุสงฆ์โดยดำรงอยู่ในฐานะแห่งบิดามารดา มหาชนดำรงอยู่ในโอวาทของพระองค์แล้ว ทำบุญมีทานเป็นต้น โดยมากในกาลนั้น เมื่อตายแล้วก็ไปสู่สวรรค์

กลฺยาณวคฺคมฺหิ ปติฏฺฐิตา ชนา,ทานาทิ ปุญฺญานิ กริตฺว สพฺพทา;

จุตา จุตา สพฺพชนา สุมานสา,คตา อเสสํ สุคตึ สุเภ รตา.

ชนทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในฝ่ายกัลยาณธรรม กระทำบุญมีทานเป็นต้นอยู่เสมอ ชนทั้งปวงผู้มีใจดีงาม ยินดีในความดี เมื่อจุติแล้วๆ ได้ไปสู่สุคติโดยไม่เหลือ

ราชา ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต มหคาเม วิหาสิ. เตน ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา? กถํ? เลนวิหารํ จนฺทคิริวิหารํ โกฏิปพฺพตวิหารํ นครงฺคณวิหารํ เสลกา วิหารํ ตลากาวิหารนฺติ เอวมาทโย วิหาเร ปติฏฺฐาเปตฺวา ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา มหาวิหาเร นิยฺยาเทสิ. เอวํ โส ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ ยฏาลติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต ติสฺส, อมฺเหหิ ปริหริต นลาฏธาตุ ปูเชหี’ติ ธาตุวํสํ กเถตฺวา ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺคปุรํ คโต.

พระราชาทรงทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ ประทับอยู่ในเมืองมหากามะ วิหารที่พระองค์ทรงสร้างไว้ควรกล่าวถึงอย่างไร? คือทรงสร้างวิหารมีเลณวิหาร จันทคีรีวิหาร โกฏิบรรพตวิหาร นครังคณวิหาร เสลกาวิหาร ตฬากาวิหาร เป็นต้น แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกถวายแก่พระมหาอริฏฐเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ทรงมอบถวายแก่มหาวิหาร พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงรักษาพระธาตุตลอดพระชนมชีพอย่างนี้ ในกาลสุดท้ายเมื่อประทับนอนบนพระแท่นมรณะ ทรงให้เรียกเจ้าชายยฏาฬติสสะผู้เป็นพระโอรสมา แล้วตรัสว่า 'ลูกติสสะเอ๋ย เจ้าจงบูชาพระนลาฏธาตุที่เราบำรุงรักษามาเถิด' ครั้นตรัสเล่าเรื่องธาตุวงศ์แล้ว ทรงสั่งสอนพระโอรส แล้วเสด็จสวรรคตไปสู่สวรรค์

ราชา มหานาควโร ยสสฺสิ,กตฺวาปิ รชฺชํ มติมา สุสทฺโธ;

มาเนตฺว สงฺฆํ จตุปจฺจเยหิ,อคา อโสโก วรเทวโลกํ;

พระราชาพระนามว่ามหานาคผู้ประเสริฐ มีพระยศ ทรงครองราชย์ ทรงมีปัญญา มีศรัทธาเลื่อมใส ทรงบูชาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ เสด็จไปสู่เทวโลกอันประเสริฐโดยไม่มีความเศร้าโศก

ตสฺส ปุตฺโต ยฏาลติสฺสกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กาเรสิ. โส’ปิ ทิวสสฺส ตโย วาเร ธาตุปฏฺฐานํ กโรนฺโต รชฺชํ กาเรตฺวา จิรํ วิหาสิ. อิมินา’ปิ ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา; ธมฺมสาลวิหารํ มหาธมฺมสาลวิหารํ เสลาภยวิหารนฺติ เอวมาทโย ปติฏฺฐาเปตฺวา-ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก ติปิฏกมหาอภยตฺเถโร อุปราชสฺส มหานาคสฺส อยฺยโก. ตสฺส เถรสฺส ทกฺขิโณทกํ อทาสิ. โส’ปิ ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ โคฐาภยกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา’ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

พระโอรสของพระองค์คือเจ้าชายยฏาฬติสสะ เมื่อพระบิดาสิ้นพระชนม์ ได้ทรงกระทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ตามทำนองที่พระบิดาตรัสไว้ พระองค์นั้นทรงบำรุงพระธาตุวันละ ๓ ครั้ง ทรงครองราชย์อยู่เป็นเวลานาน วิหารที่พระองค์ทรงสร้างไว้ควรกล่าวถึง คือทรงสร้างวิหารมีธรรมศาลาวิหาร มหาธรรมศาลาวิหาร เสลาภยวิหาร เป็นต้น พระมหาอภัยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาอริฏฐเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก และเป็นพระอัยกาของอุปราชมหานาค พระองค์ได้ถวายน้ำทักษิโณทกแด่พระเถระนั้น พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงรักษาพระธาตุตลอดพระชนมชีพ ในกาลสุดท้าย ทรงประทับบนพระแท่นมรณะ ทรงเรียกเจ้าชายโคฐาภยะผู้เป็นโอรสมา ตรัสว่า 'จงเป็นผู้ไม่ประมาททำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่' แล้วทรงเล่าเรื่องธาตุวงศ์ สิ้นพระชนม์แล้วอุบัติในสวรรค์

ยฏฺฐาลโก นาม มหามหีปติ,มหาชนสฺสตฺถกโร คุณาลโย;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ อเนกธา,กตฺวา คโต เทวปุรํ อนินฺทิโต.

พระมหากษัตริย์พระนามว่ายัฏฐาลกะ ผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เป็นที่รวมแห่งคุณ พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุอย่างไพบูลย์หลายประการ ทรงกระทำแล้วเสด็จสู่เทวโลกโดยไม่มีใครตำหนิ

ตสฺส ปุตฺโต โคฐาภยกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา โคฐาภย มหาราชา หุตฺวา รชฺชํ กโรนฺโต กาจรคาเม ทสภาติเก ราชาโน ฆาเตตฺวา ทณฺฑกมฺมตฺถาย โคฐาภยมหาเถรสฺส หตฺโถฏฺฐชนปเท วสนฺตสฺส มตฺติกเลนวิหารํ ขีรสาล วิหารํ นาคมหาวิหารํ กุมฺภเสลวิหารํ เจติยปพฺพตวิหารํ สานุปพฺพตวิหารํ กณิการ เสลวิหารํ อมฺพเสล วิหารํ ตินฺทุกเลน วิหารํ กรณฺฑกวิหารํ โคธสาลวิหารํ วาลุกติตฺถวิหารนฺติ เอวมาทโย คงฺคาย ปรตีเร ปญฺจสตวิหาเร โอริมตีเร ปญฺจสตวิหาเร จา’ติ วิหารสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน สทิสนามสฺส โคฐาภยตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา อทาสิ. โส ยาวชีวํ ธาตุปูชํ กตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ กากวณฺณติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาลิงฺคิตฺวา;’ตาต ติสฺส, อยํ นลาฏธาตุ อมฺหากํ ปรมฺปราย อาคตา. ตฺวํ กิร ธาตุํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย ปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐาเปตฺวา สงฺฆารามํ การาเปสฺสสี’ติ สตฺถา ชีวมาโน วฺยากรณมกาสิ. ตสฺมา ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา มมจฺจเยน ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปหี’ติ ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

พระโอรสของพระองค์คือเจ้าชายโคฐาภยะ เมื่อพระบิดาสิ้นพระชนม์ ได้ทรงบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ตามทำนองที่พระบิดาตรัสไว้ ทรงเป็นพระเจ้าโคฐาภยะมหาราช ทรงครองราชย์ ทรงประหารกษัตริย์ ๑๐ พี่น้องในหมู่บ้านกาจระ เพื่อเป็นการทำทัณฑกรรม ทรงสร้างวิหารมีมัตติกเลนวิหาร ขีรศาลาวิหาร นาคมหาวิหาร กุมภเสลวิหาร เจติยบรรพตวิหาร สานุบรรพตวิหาร กณิการเสลวิหาร อัมพเสลวิหาร ตินทุกเลนวิหาร กรัณฑกวิหาร โกธศาลาวิหาร วาลุกติตถวิหาร เป็นต้น รวมเป็นวิหารพันแห่ง คือที่ฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา ๕๐๐ แห่ง และที่ฝั่งนี้ ๕๐๐ แห่ง แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกถวายแด่พระโคฐาภยเถระ ผู้มีชื่อเหมือนพระองค์ ผู้พำนักอยู่ในหัตถุฏฐชนบท พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุตลอดพระชนมชีพ ในกาลสุดท้าย ทรงประทับบนพระแท่นมรณะ ทรงเรียกเจ้าชายกากวรรณติสสะผู้เป็นโอรสมาสวมกอดแล้วตรัสว่า 'ลูกติสสะเอ๋ย พระนลาฏธาตุนี้สืบทอดมาตามลำดับในตระกูลของเรา ได้ยินว่า พระศาสดาเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า เจ้าจักถือเอาพระธาตุไปประดิษฐานไว้บนยอดแห่งแอ่งน้ำชื่อวราหะ ที่ริมสระชื่อเสรุ ใกล้ฝั่งแม่น้ำคงคาใหญ่ แล้วจักสร้างสังฆาราม เพราะฉะนั้น เจ้าจงถือเอาพระธาตุนี้ไปประดิษฐานไว้ ณ ที่นั้นเมื่อพ่อล่วงลับไปแล้ว' ทรงสั่งสอนโอรสแล้ว สิ้นพระชนม์แล้วอุบัติในสวรรค์

โคฐาภโย นาม มหีปติสฺสโร,มหาชเน โตสยิ อปฺปมตฺโต;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ กริตฺวา,อคา อโสโก วรเทวโลกํ.

พระราชาพระนามว่าโคฐาภยะ ทรงยังมหาชนให้ยินดี เป็นผู้ไม่ประมาท พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุอย่างไพบูลย์ ทรงปราศจากความเศร้าโศก เสด็จสู่เทวโลกอันประเสริฐ

มหานนฺโท มหาปญฺโญ จนฺทคุตฺโต พหุสฺสุโต;

ภทฺทเสโน มหาเถโร ภทฺทธมฺเม วิสารโท.

พระมหานันทะผู้มีปัญญามาก พระจันทคุปต์ผู้เป็นพหูสูต พระภัทรเสนะมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในภัทรธรรม

ชยเสโน จ โส วีโร เถโร โส สงฺฆรกฺขิโต;

เทวตฺเถโร จ เมธาวี รกฺขกา ธาตุ ภทฺทกา.

พระชัยเสนะผู้กล้าหาญนั้น พระสังฆรักขิตเถระนั้น และพระเทวเถระผู้มีปัญญา เป็นผู้รักษาพระธาตุอันดีงาม

อุปราชา มหานาโค ยฏฺฐาลโก มหาพโล;

โคฐาภโย มหาปุญฺโญ กากวณฺโณ จ วีริยวา.

อุปราชมหานาค พระยัฏฐาลกะผู้มีกำลังมาก พระโคฐาภยะผู้มีบุญมาก และพระกากวรรณะผู้มีความเพียร

เอเต เถรา จ ราชาโน ปุญฺญวนฺโต สุมานสา;

ธาตุ ปรมฺปรานีตา ธาตา ธาตุสุโกวิทา.

พระเถระและพระราชาเหล่านี้ ผู้มีบุญ มีใจดี ได้นำพระธาตุสืบต่อกันมา เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งพระธาตุ ผู้เชี่ยวชาญในพระธาตุ

กสฺสปาทีนเถรานํ ปรมฺปรายมาคตา;

มหานาคาทิ หตฺถโต ยาว ติสฺสมุปาคตา.

สืบทอดมาจากพระเถระมีพระกัสสปะเป็นต้น จากมือของพระมหานาคเป็นต้น จนถึงพระติสสะ

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ด้วยประการฉะนี้ ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน

ธาตุปรมฺปรา กถา นาม

ชื่อว่าเรื่องการสืบทอดพระธาตุ

ตติโย ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่สาม

๔. ปกิณฺณกกถา

๔. เรื่องเบ็ดเตล็ด

ตตฺร ฐตฺวา รเญโญ อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา. (โส ปน) อมฺหากํ สตฺถุโน โพธิปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว มหามลย รฏฺเฐ วนจรกํ ปฏิจฺจ ตสฺส ภริยาย กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นวฑฺฒมาสาวสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา กเมน วฑฺฒนฺโต วิญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ตสฺส ปิตา เอกํ ทาริกํ อาเนตฺวา ปุตฺตสฺส เคเห อกาสิ. อปรภาเค ตสฺส ปิตา กาลมกาสิ. กุมาโร’จรโก’ติ ปญฺญายิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหิ. จรโก อตฺตโน นิวาสวตฺถุสฺมึ กทลิปนสาทีนิ โรเปตฺวา ผลารามํ อกาสิ. ตโต อปรภาเค เตน โรปิตปนสรุกฺโข มหนฺตํ จาฏิปฺปมาณํ ปนสผลํ คณฺหิ. จรโก อตฺตโน วตฺถุํ คนฺตฺวา สาขาย สุปกฺกํ ปนสผลํ ปสฺสิตฺวา ฉินฺทิตฺวา เคหํ อาหริตฺวา อปสฺสายํ ลุญฺจิตฺวา อุปธาเรสิ. ตโต สมนฺตา จตุมธุรํ วิย ยูสํ โอตริตฺวา อปสฺสยํ อปนีต อาวาฏํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต จรโก เอวํ จินฺเตสิ. อิมํ ปนสผลํ อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺเธน วินา อญฺเญสํ นานุจฺฉวิกนฺติ. ปฏิสาเมตฺวา ฐเปสิ.

ในที่นั้น ควรกล่าวถึงการอุบัติของพระราชา (พระองค์นั้น) ก่อนที่พระศาสดาของเราจะตรัสรู้ ได้ปฏิสนธิในครรภ์ภรรยาของนายพรานป่าในแคว้นมหามาลายะ เมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ได้ออกจากครรภ์มารดา เจริญวัยขึ้นตามลำดับจนถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา บิดาของเขาได้นำหญิงสาวคนหนึ่งมาให้เป็นภรรยาของบุตร ภายหลัง บิดาของเขาก็สิ้นชีวิต กุมารนั้นปรากฏนามว่า 'จรกะ' เขาตั้งแต่นั้นมาได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า นายจรกะได้ปลูกกล้วย ขนุน เป็นต้น ในที่ดินที่อยู่อาศัยของตน ทำเป็นสวนผลไม้ ภายหลัง ต้นขนุนที่เขาปลูกไว้ได้ออกผลขนุนขนาดใหญ่เท่าหม้อ นายจรกะไปที่ที่ดินของตน เห็นผลขนุนสุกงอมอยู่บนกิ่ง ก็ตัดนำกลับบ้าน ปอกเปลือกแล้ววางไว้ น้ำหวานประดุจรสมธูร 4 อย่างก็ไหลออกมาโดยรอบ เต็มหลุมที่แกะแกนออกวางไว้ นายจรกะจึงคิดว่า “ผลขนุนนี้ไม่สมควรแก่ผู้อื่นนอกจากพระปัจเจกพุทธเจ้าของเรา” แล้วก็เก็บรักษาไว้

ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตปลฺลวสทิสํ อนฺตรวาสกํ ปริมณฺฑลํ กตฺวา นิวาเสตฺวา พหลปวรมหาปํสุกูลจีวรํ ปารุปิตฺวา นีลภมรวณฺณํ ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตสฺส กุฏิทฺวาเร ปากโฏ อโหสิ. จรโก กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปีเฐ นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา ฐปิตฏฺฐานโต ปนสผลํ คเหตฺวา ยูสํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ปฏิคฺคหาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. อเถกทิวสํ จรโก ปรเทสา คจฺฉนฺโต ภริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา;’ อมฺม, อยฺยสฺส อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานํ เทหี’ติ สพฺพูปกรณํ นิยฺยาเทตฺวา ปรเทสํ คโต. ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย อากาสโต อาคนฺตฺวา กุฏิทฺวาเร โอตริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ จรกสฺส ภริยา กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา ภตฺตํ อทาสิ.

ในวันรุ่งขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จออกจากถ้ำ ทรงกระทำกิจบำรุงพระวรกาย ทรงนุ่งอันตรวาสกให้เรียบร้อยประดุจใบไม้อ่อนสีแดงสด ทรงห่มผ้าบังสุกุลจีวรอันประเสริฐหนา ทรงถือบาตรสีเหมือนภมรสีน้ำเงินด้วยพระหัตถ์ เสด็จมาทางอากาศ ปรากฏที่ประตูเรือนของนายจรกะ นายจรกะออกจากเรือน ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า รับบาตรจากพระหัตถ์ นำเข้าเรือน ให้นั่งบนอาสนะ นำผลขนุนจากที่ที่ตนเก็บไว้ ตักน้ำหวานใส่บาตร ถวายให้รับ พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงฉันแล้ว เสด็จกลับที่ประทับทางอากาศ ครั้งหนึ่ง นายจรกะจะไปต่างถิ่น ได้เรียกภรรยามาสั่งว่า “แม่เอ๋ย จงเป็นผู้ไม่ประมาท ถวายทานแด่พระผู้เป็นเจ้าเถิด” แล้วมอบเครื่องใช้ทุกอย่างให้ แล้วก็ไปต่างถิ่น ในวันรุ่งขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จออกจากถ้ำ ทรงห่มจีวร ถือบาตร เสด็จมาทางอากาศ ลงที่ประตูเรือน แล้วประทับยืนอยู่ ในขณะนั้น ภรรยาของนายจรกะออกจากเรือน รับบาตรจากพระหัตถ์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า นำเข้าเรือน ให้นั่ง แล้วถวายภัตตาหาร

เตน ภตฺตกิจฺเจ ปรินิฏฺฐิเต สา ตรุณปจฺเจกพุทฺธํ ปสฺสิตฺวา กิเลสปฏิสํยุตฺตํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อตฺตโน อชฺฌาสยํ กเถสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา กถํ สุตฺวา ชิคุจฺฉมาโน อุปฺปติตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. สา ปจฺเจกพุทฺธสฺส คตกาเล อตฺตโน สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา ภณฺฑนกา วิย นิตฺถุนมานา มญฺเจ นิปชฺชิ. จรโก ปรเทสโต อาคนฺตฺวา ภริยํ นิปชฺชมานํ เอวมาห?’ภทฺเท, กึ อยฺยสฺส ภิกฺขํ อทาสี’ติ. สา นิตฺถุนมานา อาห? มา ปุจฺฉ ตว อยฺยสฺส กมฺมนฺติ. กเถหิ ภทฺเท, กึ เตน กมฺมํ กตนฺติ. โส อตฺตนา สทฺธึ กิเลสวสฺเน โอกาสํ การาเปตุํ วายมิตฺวา มยา อยุตฺตนฺติ วุตฺเต มม เกเส คเหตฺวา หตฺถปาเทหิ อาโกเฏตฺวา สรีรํ นเขน โอตฺถริตฺวา สีเส ปหริตฺวา คโต’ติ วุตฺเต จรโก ตํ สุตฺวา อสหนฺโต (เอโส มยา) เอวรูปสฺส อสฺสมณกมฺมสฺส โปสิโต’ติ วตฺวา ตสฺสา โสกํ วิโนเทตฺวา ธนุํ อาทาย ติกฺขสรํ คเหตฺวา เอตํ มาเรตฺวา อาคมิสฺสามี’ติ วตฺวา วสนฏฺฐานํ อคมาสิ.

เมื่อกิจภัตเสร็จสิ้นแล้ว นางเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าหนุ่มนั้นแล้ว ยังจิตที่ประกอบด้วยกิเลสให้เกิดขึ้น ได้บอกความประสงค์ของตนแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรังเกียจ ได้ฟังคำของนางแล้ว ได้เหาะขึ้นไปในอากาศ ไปยังที่อยู่ของตนเอง เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าไปแล้ว นางได้ลูบไล้ร่างกายของตนด้วยน้ำมัน นอนคร่ำครวญอยู่บนเตียงประดุจคนทะเลาะกัน นายจรกะมาจากต่างถิ่นแล้ว ได้กล่าวกับภรรยาที่กำลังนอนอยู่ว่า “แม่ยอดรัก ท่านได้ถวายภิกษาแก่พระผู้เป็นเจ้าแล้วหรือ?” นางคร่ำครวญแล้วกล่าวว่า “อย่าถามถึงกรรมของพระผู้เป็นเจ้าของท่านเลย” “แม่ยอดรัก บอกมาเถิดว่าท่านทำกรรมอะไรไว้” “เขาพยายามที่จะให้ฉันยินยอมด้วยอำนาจแห่งกิเลส เมื่อฉันบอกว่าไม่สมควร เขาจับผมของฉัน ทุบตีด้วยมือและเท้า ข่วนร่างกายด้วยเล็บ ตีศีรษะแล้วก็ไป” เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว นายจรกะได้ฟังเรื่องนั้นแล้วทนไม่ได้ กล่าวว่า “เราเลี้ยงดูสมณะผู้ทำกรรมอันไม่สมควรแก่สมณะเช่นนี้หรือ” กล่าวแล้ว บรรเทาความโศกของนางแล้ว ถือธนูและลูกศรที่คม กล่าวว่า “เราจะฆ่าเขาแล้วกลับมา” แล้วก็ไปยังที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้า

ตสฺมึ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นหานตฺถาย คโต. คนฺตฺวา จ ปน กายพนฺธนํ อากาเส จีวรวํสํ วิย กตฺวา นิวาสนปาปุรณํ ตสฺมึ ฐเปตฺวา ชลสาฏกํ นิวาเสตฺวา อุทกมตฺถกา อากาเส นิสีทิตฺวา นหายิตุํ อารภิ. จรโก ปจฺเจกพุทฺธสฺส ครุคารวการณํ ปสฺสนฺโต คุมฺพนฺตเร นิลีโน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ ปน เอวรูปํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อยญฺจ เอวรูปํ น กโรติ, อทฺธา เอสา มุสาวาทา’ติ. อหํ เอติสฺสา วจนํ คเหตฺวา เอวรูปสฺส สมณสฺส อการเณ อปราธํ กตํ. เอโส ตาทิสํ น กโรตี’ติ จินฺเตตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นหตฺวา ฐีตกาเล คนฺตฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา?’มยฺหํ ขมถ อยฺยา’ติ อาห. ปจฺเจก พุทฺโธ? กึ กเถสิ อุปาสกา’ติ. โส อตฺตโน มาตุคามสฺส กถิตํ อาจิกฺขิ. เอวญฺหิ สติ อุปาสก ตุมฺหากํ อาคตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. มา เอวํ กเถถ สามิ, อหํ อญฺญาณภาเวน ตสฺสา วจนํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ อการเณ ทุพฺภิตุํ อาคโตมฺหิ’ติ สพฺพํ อตฺตนา จินฺติตํ อาจิกฺขิ.

ในเวลานั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จไปเพื่อสรงน้ำ ครั้นเสด็จไปแล้ว ทรงทำประคดเอวให้เป็นเหมือนราวผ้าในอากาศ ทรงวางผ้าอันตรวาสกและผ้าห่มไว้บนนั้น ทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ ประทับนั่งในอากาศเหนือผิวน้ำ แล้วเริ่มสรงน้ำ นายจรกะเห็นเหตุแห่งความน่าเลื่อมใสอย่างยิ่งของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้ ครั้นยืนอยู่แล้ว เห็นอัศจรรย์เช่นนั้น จึงคิดว่า “พระปัจเจกพุทธเจ้านี้ไม่กระทำกรรมเห็นปานนี้เลย นางผู้นั้นพูดเท็จเป็นแน่ เราเชื่อคำของนางนั้นแล้ว ได้ทำความผิดต่อสมณะผู้เห็นปานนี้โดยไม่มีเหตุ ท่านผู้นี้ไม่ทำเช่นนั้นหรอก” คิดแล้ว เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าสรงน้ำเสร็จแล้วยืนอยู่ ได้เข้าไปกราบลงที่พระบาทแล้วกล่าวว่า “ขอพระผู้เป็นเจ้าโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด” พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “อุบาสก ท่านพูดอะไร” เขาได้บอกเรื่องที่สตรีของตนพูด พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “อุบาสก เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านควรจะทำกรรมที่ท่านมาแล้วให้สำเร็จแล้วจึงไป” เขากล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ขออย่าได้ตรัสเช่นนั้นเลย ข้าพเจ้ามาเพื่อประทุษร้ายท่านโดยไม่มีเหตุ เพราะความไม่รู้ ได้เชื่อคำของนางนั้น” เขาได้บอกสิ่งที่ตนคิดทั้งหมด

ปจฺเจกพุทฺโธ? อาม อุปาสก, สา อตฺตนา สทฺธึ อสทฺธมฺมปฏิสํยุตฺตกถํ กเถสี’ติ อาห. โส ตสฺสา กุชฺฌิตฺวา อหํ เอตํ นิสฺสาย อิมสฺส อปรชฺฌามิ. คนฺตฺวา ตํ มาเรสฺสามี’ติ ปจฺเจกพุทฺธํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ นิวตฺเตตฺวา มาตุคามํ มา มาเรหี’ติ อเนกวิธานิ การณานิ กเถตฺวา ปญฺจสีเล ปติฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห?

พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “ใช่แล้ว อุบาสก นางได้พูดเรื่องที่ประกอบด้วยอสัทธรรมกับเรา” เขาโกรธนางนั้นแล้ว (คิดว่า) “เราทำผิดต่อท่านผู้นี้เพราะอาศัยนางนั้น เราจะไปฆ่านางนั้นเสีย” กราบพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ออกไป พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงห้ามเขาว่า “อย่าฆ่าสตรีนั้นเลย” ตรัสเหตุผลหลายประการแล้ว ทรงให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ ทรงแสดงธรรมแก่เขา ตรัสพระคาถานี้ว่า

โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส;

ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’ติ;

ผู้ใดประทุษร้ายต่อบุคคลผู้ไม่ประทุษร้าย ผู้บริสุทธิ์ ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง บาปย่อมกลับมาสู่คนพาลนั้นเอง เหมือนธุลีละเอียดที่บุคคลซัดไปทวนลมฉะนั้น

จรโก ตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺตจิตฺโต หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราทโย ปริกฺขาเร จ ทตฺวา ปฏิชคฺคิ. โส ตสฺมึเยว เลเน วสนฺโต อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

นายจรกะได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใสแล้ว กราบด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วกลับไปเรือน อยู่ร่วมกับนางนั้นด้วยความสามัคคี ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไปตลอดชีวิต ได้ถวายปัจจัยมีจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารเป็นต้น แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า และได้บำรุงรักษา พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่ออาศัยอยู่ในถ้ำนั้นนั่นเอง ในกาลต่อมา ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

สยมฺภุญาเณน วิคยฺห ธมฺมํ,ทุกฺขํ อนนฺตํ สกลํ ปหาย;

สมาธิฌานาภิรโต ยสสฺสิ,คโต วินาสํ ปวโร ยสสฺสิ.

ทรงหยั่งรู้ธรรมด้วยพระญาณอันเกิดขึ้นเอง ทรงละทุกข์ทั้งปวงอันหาที่สุดมิได้ ทรงเป็นผู้มียศ ยินดีแล้วในสมาธิและฌาน ทรงเป็นผู้ประเสริฐ มียศ ได้ถึงความดับแล้ว

อถ ปจฺฉา จรโก กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. ตตฺถ จิรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา เทวโลกโต จวิตฺวา อิมสฺมึ ทีเป มลย รฏฺเฐ อมรุปฺปล เลนสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุปจรกสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณทิวเส ญาตกา อมรุปฺปล กุมาโรติ นามํ อกํสุ. โส ปน อปรภาเค วฑฺเฒนฺโต ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต ปตฺตปุเฏน วาลุกภตฺตํ ปจิตฺวา, ทารกา อิเม สมณาติ วตฺวา ปฏิปาฏิยา นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทสฺสามี’ติ วตฺวา กีฬาทานํ เทติ. เอกทิวสํ อมรุปฺปล กุมาโร วาลุกถุปํ กตฺวา อตฺตโน นิวาสนวตฺถทุสฺสํ คเหตฺวา ขุทฺทกทณฺฑเก พนฺธิตฺวา ปฏากํ กตฺวา ปูชนตฺถาย ฐเปสิ. อมรุปฺปล เลนวาสี มลิย เทวตฺเถรํ นิสฺสาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต อิมสฺมึเยว ทีเป มหาคาเม โคฐาภยมหาราชสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณ ทิวเส’กากวณฺณติสฺโส’ติ นามํ อกํสุ. โส อนุปุพฺเพน วฑฺฒิตฺวา ปิตุ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา กากวณฺณติสฺสมหาราชา อโหสิ. ตสฺส ฉตฺเต อุสฺสาปิเตเยว สกลรฏฺฐํ สุภิกฺขํ อโหสิ. ปญฺจ วา ทฺวาทส วา ทิวเส อนติกฺกมิตฺวา เทโว สมฺมา วสฺสติ. เวสฺสนฺตรโพธิสตฺตสฺส ทานคฺเค ยาจกานํ หตฺเถ ภิกฺขาภาชนํ วิย ตสฺมึ กาเล วาปีโปกฺขรณี-นที-กนฺทร-โสพฺภ-ชาตสราทโย วสฺโสทเกน ปูริตา อเหสุํ. ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเนกทิชสมากิณฺณา นานารุกฺเขหิ วิโรจิตา อเหสุํ. นานา สสฺสานิ สมฺปชฺชึสุ, อุตฺตรกุรุ อาลกมนฺทา ราชธานิสทิสํว หิรญฺญสุวณฺณาทิ รตนฏฺฐานํ.

ต่อมาภายหลัง นายจรกะทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่เป็นเวลานานในที่นั้น แล้วจุติจากเทวโลก มาเกิดเป็นบุตรของนายอุปจารกะในที่ใกล้ถ้ำอมรุปปละ ในแคว้นมลายะ บนเกาะนี้ เขาคลอดจากครรภ์มารดาเมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ในวันตั้งชื่อ ญาติทั้งหลายได้ตั้งชื่อให้เขาว่า “อมรุปปละกุมาร” ครั้นเขาเจริญวัยขึ้นในภายหลัง เมื่อเล่นอยู่กับเด็กๆ ได้หุงข้าวทรายด้วยกระทงใบไม้ กล่าวว่า “เด็กๆ เหล่านี้เป็นสมณะ” แล้วให้เด็กๆ นั่งเรียงตามลำดับ กล่าวว่า “เราจะให้ทาน” แล้วก็ให้ทานเล่น วันหนึ่ง อมรุปปละกุมารได้ทำเจดีย์ทราย แล้วนำผ้าอันตรวาสกของตนมาผูกกับไม้เล็กๆ ทำเป็นธง แล้วตั้งไว้เพื่อบูชา เขาอาศัยพระมลิยเทวเถระผู้อยู่ในถ้ำอมรุปปละ ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากที่นั้น มาปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าโคฐาภยะมหาราช ในหมู่บ้านใหญ่บนเกาะนี้เอง เขาคลอดจากครรภ์มารดาเมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ในวันตั้งชื่อ ได้ตั้งชื่อให้เขาว่า “กากวรรณติสสะ” เขาเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เมื่อบิดาสวรรคตแล้ว ได้ยกฉัตรขึ้นเป็นพระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราช เมื่อพระองค์ทรงยกฉัตรขึ้นแล้ว แว่นแคว้นทั้งหมดก็อุดมสมบูรณ์ ฝนตกต้องตามฤดูกาล ไม่เกินห้าวันหรือสิบสองวัน ในเวลานั้น บ่อน้ำ สระน้ำ แม่น้ำ หุบเขา ลำธาร และบึงธรรมชาติเป็นต้น เต็มไปด้วยน้ำฝน เหมือนภาชนะบิณฑบาตในมือของยาจกในโรงทานของพระเวสสันดรโพธิสัตว์ฉะนั้น สถานที่เหล่านั้นเต็มไปด้วยดอกบัวห้าชนิด มีนกนานาชนิดอาศัยอยู่ และรุ่งเรืองด้วยต้นไม้นานาพันธุ์ พืชพรรณธัญญาหารนานาชนิดก็อุดมสมบูรณ์ เป็นที่ตั้งแห่งรัตนะมีเงินและทองเป็นต้น เหมือนเมืองหลวงของอุตตรกุรุทวีปและอาลกมันดาฉะนั้น

โส ราชา สทฺธาย สมฺปนฺโน มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย อนูนํ กตฺวา ทาเปสิ. สฏฺฐิมตฺตานํ ติปิฏกธรานํ จนฺทนโทณิยา สตปากเตลสฺส ปูราเปตฺวา ยาวปิฏฺฐิปาทํ ตาว โอสีทาเปตฺวา นิสินฺนานํ ลฏฺฐิม ธุทนฺตกฏฺฐํ จตุมธุรํ ปกฺขิปิตฺวา ทาเปสิ. อุจฺฉุกณฺฑ-สกฺขรา-นาลิเกร-ผลมูลขนฺธขาทนญฺจ นานาวิธมจฺฉรเสหิ สุคนฺธสาลิตณฺฑุเลน สาธิตยาคุภตฺตญฺจ ปาโตว อทาสิ. อนฺตราภตฺเต อฏฺฐารสวิธ-อนฺตรขชฺชกญฺจ อุจฺฉุกทลิปนสผลาทโย จ นานาวิโธตฺตริภงฺเคน สทฺธึ สุคนฺธสาลิตณฺฑุลภตฺตํ นานคฺครสํ ทาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ อฏฺฐวิธกปฺปียปานเก จ ทาเปสิ. อญฺเญ สมณปริกฺขาเร จ ทาเปสิ. อิมินา นิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส ติปิฏกธรภิกฺขูนญฺจ นิรนฺตรํ มหา ทานํ ทตฺวา วสติ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสมบูรณ์ด้วยศรัทธา ได้ทรงให้ถวายปัจจัย ๔ แก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่โดยไม่ขาดตกบกพร่อง ทรงให้เต็มด้วยน้ำมันร้อยครั้งในรางจันทน์แก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖๐ รูป ให้จมลงไปถึงหลังเท้า แล้วทรงให้ใส่ไม้สีฟันชะเอมและจตุรธูรสี่อย่างลงไป แล้วถวาย ทรงถวายอ้อย น้ำอ้อย มะพร้าว ผลไม้ รากไม้ และของขบเคี้ยวต่างๆ และข้าวต้มที่ปรุงด้วยข้าวสารหอมพร้อมด้วยน้ำแกงปลานานาชนิด ในเวลาเช้าตรู่ ในระหว่างภัต ทรงให้ถวายของขบเคี้ยว ๑๘ ชนิด และอ้อย กล้วย ขนุน ผลไม้เป็นต้น พร้อมด้วยเครื่องปรุงรสหลายชนิด และข้าวสวยที่ปรุงด้วยข้าวสารหอมพร้อมด้วยรสเลิศนานาชนิด และในเวลาหลังภัต ทรงให้ถวายน้ำปานะที่ควรดื่ม ๘ ชนิด และทรงให้ถวายบริขารของสมณะอื่นๆ อีกด้วย ด้วยระเบียบนี้เอง พระองค์ทรงถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์และพระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกอย่างต่อเนื่อง แล้วทรงประทับอยู่

อถาปเรน สมเยน กลฺยาณิยํ สิโว นาม มหาราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส อภยกุมารสฺส กากวณฺณติสฺส รญฺโญ ภคินิยา โสมเทวิยา นาม ราชปุตฺติยา อาวาหมงฺคลํ กตฺวา อาเนตฺวา ปาทปริจาริกํ ทาเปสิ. ทตฺวา จ ปน อภย กุมารํ คิรินครมฺหิ นิสีทาเปสี. โส คิรินคเร รชฺชํ การาเปตฺวา คิริอภโย นาม ราชา หุตฺวา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิหาสิ. ตโต อปรภาเค กากวณฺณติสฺส มหาราชา มหาคาเม วิหรนฺโต อญฺญตรสฺส ภิกฺขุสฺส คตฺเต มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐาเน คณฺฑํ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา กิเมตํ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิ. มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐานํ มหาราชาติ. ตํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต, ภนฺเต มงฺกุนา กิสฺมึ น ภวนฺติ’ติ ปุจฺฉิ. ปฏฺฏสาฏเก น ภวนฺติ’ติ. อิเม ปน ภทฺทนฺตา ปฏฺฏสาฏเก กุโต ลภนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา คโต. ตํ ทิวสเมว ปานียมาฬเก นิสินฺโน ติปิฏกติสฺสตฺเถโร นาม รญฺโญ พุทฺธสีหนาทสุตฺตํ นาม กเถสิ. โส เถเร ปสนฺโน; อุตฺตราสงฺเค ทียมาเน’เอกสาฏโก ภวิสฺสามิ’ ตสฺมา อิมเมว ทาตุํ น สกฺกา, กถํ กริสฺสามี’ติ จินฺเตนฺโต เถเรน สทฺธึ กถยมาโน ตตฺถ มาฬเกเยว อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา

ต่อมาในสมัยอื่น ในเมืองกัลยาณี พระเจ้ามหาราชพระนามว่าสิวะ ทรงกระทำมงคลอภิเษกสมรสพระราชธิดาพระนามว่าโสมเทวี ผู้เป็นพระขนิษฐาของพระเจ้ากากวรรณติสสะ ให้แก่พระกุมารอภัยผู้เป็นพระภาติยะของพระองค์ แล้วนำมามอบให้เป็นบาทบริจาริกา และเมื่อประทานแล้ว ก็ให้พระกุมารอภัยประทับอยู่ในเมืองคีรีนคร พระกุมารอภัยนั้นทรงครองราชสมบัติในเมืองคีรีนคร เป็นพระราชาพระนามว่าคีรีอภัย ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราชเมื่อประทับอยู่ในเมืองมหานคร ทรงเห็นฝีขึ้นที่ร่างกายของภิกษุรูปหนึ่งตรงที่ถูกตัวหมัดกัด จึงตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ นี่อะไร” (ภิกษุตอบว่า) “เป็นที่ที่หมัดกัด มหาบพิตร” ทรงฟังแล้วเกิดความสังเวช จึงตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ หมัดไม่เกิดในอะไร” (ภิกษุตอบว่า) “ไม่เกิดในผ้าไหม” พระองค์ทรงดำริว่า “พระคุณเจ้าเหล่านี้จะหาผ้าไหมได้จากที่ไหน” แล้วก็เสด็จไป ในวันนั้นเอง พระติสสเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกนั่งอยู่ที่ศาลาโรงน้ำ ทรงแสดงพระพุทธสีหนาทสูตรแก่พระราชา พระองค์ทรงเลื่อมใสในพระเถระ เมื่อจะถวายผ้าอุตตราสงค์ ทรงดำริว่า “เราจักเป็นคนมีผ้าผืนเดียว เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถถวายผืนนี้ได้ จะทำอย่างไรดี” เมื่อทรงสนทนากับพระเถระ ก็ประทับยืนอยู่ที่ศาลานั้นเอง ในขณะนั้น กาตัวหนึ่งเกาะอยู่ระหว่างกิ่งมะม่วง

สทฺทํ กโรนฺโต เอวมาจิกฺขิ. อยฺย กากวณฺณติสฺสมหาราช, ตุมฺหากํ กงฺขา นาม นตฺถี, ปสาทกฺขเณ ธมฺมกถิกสฺส อุตฺตราสงฺคํ เทหี’ติ อาห.

ส่งเสียงร้องแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราช ความสงสัยของพระองค์ไม่มีเลย ในขณะที่ทรงเลื่อมใส ขอจงถวายผ้าอุตตราสงค์แก่พระธรรมกถึกเถิด”

(กาโก โส กากวณฺณสฺส วเทติ วจนกฺขโม,ปสาทชาโต เถรสฺส ตุวํ สทฺธมฺมเทสเน;

ททาหิ อุตฺตราสงฺคํ มหาเถรสฺส ภูมิปา’ติ.)

(กาตัวนั้นผู้สามารถในถ้อยคำ กล่าวแก่พระเจ้ากากวรรณว่า “ข้าแต่พระภูบาล พระองค์ผู้ทรงเกิดความเลื่อมใสในการแสดงพระสัทธรรมของพระเถระ ขอจงถวายผ้าอุตตราสงค์แก่พระมหาเถระเถิด”)

มหาราช, อหํ ตุมฺหากํ ปญฺจสาสนํ คเหตฺวา อาคโต. วิหารเทวิ ปุตฺตํ วิชายิ. อิทเมกํ สาสนํ. เอกา กเรณุกา สุวีรหตฺถิโปตกํ ติตฺถสเร วิชายี. อิทํ ทุติยํ สาสนํ. โคฐสมุทฺทมชฺเฌน สตฺตมตฺตา นาวา ปฏฺฏเน ปจฺจุฏฺฐิตา, อิทํ ตติยํ สาสนํ อุตฺตร วฑฺฒมานปพฺพตปาเท ทฺวิกรีสปฺปมาเณ เขตฺเต ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา สุวณฺณกฺขนฺธา อุคฺคจฺฉึสุ, อิทํ จตุตฺถํ สาสนํ. คิริปพฺพตปาเท โกฏ รฏฺฐก วิหาเร โกฏรฏฺฐโก นาม เถโร มคฺโคปสมํ วตฺวา คิริปพฺพตมตฺถเก สตฺตตาลปฺปมาณํ อุคฺคนฺตฺวา อากาเส นิสินฺโน ปรินิพฺพายิ, อิทํ ปญฺจมํ สาสนํ.

“มหาบพิตร อาตมานำข่าวสาร ๕ อย่างของพระองค์มาแล้ว พระนางวิหารเทวีประสูติพระโอรส นี่เป็นข่าวสารที่หนึ่ง แม่ช้างพังตัวหนึ่งตกลูกช้างชื่อสุวีระที่สระน้ำท่า นี่เป็นข่าวสารที่สอง เรือประมาณ ๗ ลำมาถึงที่ท่าเรือท่ามกลางทะเลโคฐะ นี่เป็นข่าวสารที่สาม ที่เชิงเขาอุตตรวัฑฒมานะ ในนาขนาดสองกริสะ กองทองคำขนาดเท่าลำต้นตาลอ่อนได้ผุดขึ้น นี่เป็นข่าวสารที่สี่ ที่เชิงเขาคีรี ในโคฏฐรัฏฐกวิหาร พระเถระนามว่าโคฏฐรัฏฐกะ ได้กล่าวถึงความสงบแห่งมรรคแล้ว เหาะขึ้นไปบนอากาศสูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาลเหนือยอดเขาคีรี นั่งปรินิพพานในอากาศ นี่เป็นข่าวสารที่ห้า”

(ปุตฺโต หตฺถี จ นาวา จ จตุตฺถํ เหมขนฺธกํ;

เถรสฺส ปรินิพฺพานํ ปญฺจมํ สาสนํ อิทํ.

(พระโอรส ช้าง และเรือ กองทองคำเป็นที่สี่ การปรินิพพานของพระเถระเป็นข่าวสารที่ห้า)

อิมํ คเหตฺวาน อหํ อาคโต ตว สนฺติกํ;

สาสนํ อีทิสํ สุตฺวา ปุญฺญกมฺเม รโต ภว.

“อาตมานำข่าวสารนี้มาถึงสำนักของพระองค์แล้ว เมื่อได้ฟังข่าวสารเช่นนี้แล้ว ขอจงเป็นผู้ยินดีในบุญกรรมเถิด”

วตฺถํ สหสา ทาเปหิ กโต สพฺพสมาคโม;

อิทํ นิจฺจํ ชานนฺโต กึ ลคฺโค อุตฺตราสงฺเค’ติ.)

(“จงรีบถวายผ้าเถิด การประชุมพร้อมกันทั้งหมดเกิดขึ้นแล้ว เมื่อทรงทราบสิ่งนี้เป็นนิตย์แล้ว จะมัวห่วงใยในผ้าอุตตราสงค์ทำไม”)

ราชา กากสฺส วจนํ สุตฺวา หสิ. เถโร? กสฺมา มหาราช หสี’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, เอตสฺมึ อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส กากสฺส กถํ สุตฺวา หสินฺติ สพฺพํ อาโรเจสิ. เถโร’ปิ รญฺญา ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิ. ราชา กสฺมา อยฺโย หสี’ติ ปุจฺฉิ. มหาราช, ตุมฺหากํ อนนฺตเร อตฺตภาเว มลยรฏฺเฐ อมรุปฺปล นาม กาเล กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิตฺติ. เตน ปุฏฺโฐ กตกุสลกมฺมํ สพฺพํ วิตฺถาเรน ตสฺส อาจิกฺขิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อุตฺตราสงฺคํ ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เคหํ คโต. โกฏรฏฺฐกวิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส สรีรชฺฌาปนํ การาเปตฺวา ธาตุํ อาทาย เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มหาคามํ คโต. สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปสิ. โคฐสมุทฺทกุจฺฉิยํ ปตฺต นาวาโต วตฺถานิ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรตฺถาย ทาเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา มหาคามสมีเป วิหารํ การาเปตฺวา วิหรนฺโต อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต, ตฺวํ คนฺตฺวา คิริมฺหิ นคเร นิสีทา’ติ วตฺวา อมจฺจญฺจสฺส ปิตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา คิรินครํ ปาเหสิ. ตํ ทิสฺวา คิริอภย กุมาโร กุมาเรน สทฺธึ อาคตพฬสฺส วตฺถาหาราทีนิ ทาเปตฺวา มหนฺตํ สมฺมานํ อกาสิ. ราชกุมาโร คิริปพฺพตปาเท วิหาสิ.

พระราชาทรงฟังคำของกาแล้วทรงหัวเราะ พระเถระจึงถามว่า “มหาบพิตร ทรงหัวเราะเพราะเหตุไร” (พระราชาตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ อาตมาหัวเราะเพราะได้ฟังคำของกาที่นั่งส่งเสียงอยู่ระหว่างกิ่งมะม่วงนี้” แล้วทรงแจ้งเรื่องทั้งหมด พระเถระแม้ท่านเองก็เห็นกรรมที่พระราชาทรงทำไว้ในอัตภาพก่อนจึงหัวเราะ พระราชาจึงถามว่า “ท่านผู้เจริญ หัวเราะเพราะเหตุไร” (พระเถระตอบว่า) “มหาบพิตร อาตมาหัวเราะเพราะเห็นกรรมที่พระองค์ทรงทำไว้ในอัตภาพที่ต่อเนื่องกัน ในแคว้นมลายู ในกาลแห่งชายชื่ออมรุปปละ” เมื่อพระราชาทรงถาม พระเถระจึงบอกบุญกรรมที่ทรงทำไว้ทั้งหมดโดยพิสดารแก่พระองค์ พระราชาทรงถึงความโสมนัส ถวายผ้าอุตตราสงค์ของพระองค์แล้ว ทรงไหว้พระเถระแล้วเสด็จกลับพระราชนิเวศน์ เสด็จไปยังโคฏฐรัฏฐกวิหาร ทรงให้กระทำฌาปนกิจสรีระของพระเถระแล้ว ทรงอัญเชิญพระธาตุมาสร้างเจดีย์ ทรงกระทำมหาบูชาแล้วเสด็จไปยังเมืองมหานคร ทรงให้นำทองคำมาวางไว้ที่ลานหลวง ทรงให้นำผ้าจากเรือที่มาถึงท่ามกลางทะเลโคฐะมาถวายเป็นผ้าจีวรแก่ภิกษุสงฆ์ ทรงให้ทานอันยิ่งใหญ่ ทรงสร้างวิหารใกล้กับเมืองมหานครแล้วประทับอยู่ ทรงเรียกพระโอรสชื่อทุฏฐคามณีมาแล้วตรัสว่า “ลูกเอ๋ย เจ้าจงไปประทับอยู่ในเมืองคีรีเถิด” ทรงตั้งอำมาตย์ไว้ในตำแหน่งบิดาของพระโอรส แล้วส่งไปยังเมืองคีรีนคร พระกุมารคีรีอภัยทรงเห็นพระกุมารนั้นแล้ว จึงทรงมอบผ้าและอาหารเป็นต้นแก่กองทัพที่มาพร้อมกับพระกุมาร ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่ พระราชกุมารประทับอยู่ที่เชิงเขาคีรี

ตโต อปรภาเค ชาตึ นิสฺสาย ขตฺติยานํ วิวาโท อโหสิ. โส อภยราชา กึ เมวิวาเทนา’ติ อตฺตโน ภริยาย โสมเทวิยา สทฺธึ พลวาหนํ คเหตฺวา อนุกฺกเมน คจฺฉนฺโต เสรุนคเร รชฺชํ กาเรนฺตํ อตฺตสหายํ สิวราชํ สนฺธาย ตสฺส สนฺติกํ อาคญฺชิ. โส’ปิ สิวราชา คิริอภยรญฺญา สทฺธึ อาคตพฬสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา อหตวตฺถติลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ทาเปสิ. กติปาหจฺจเย; สมฺม, กสฺมา อาคโตสิ’ติ ปุจฺฉิ. โส อาคตการณํ สพฺพมสฺส อาจิกฺขิ. ภทฺทกํ สมฺม, เต กตํ อาคนฺตพฺพเมว อาคโต. อหํ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ. ตฺวํ มา จินฺตยี’ติ วตฺวา ตสฺส วสนตฺถาย นครภูมึ คเวสนฺโต สรโกฏิยํ อติรมณียภูมึ ปสฺสิตฺวา ตสฺมึ ภูมิภาเค โส นครํ มาเปตฺวา เทวิยา เอกสทิสนามํ กริสฺสามี’ติ โสมนครนฺติ นามํ อกาสิ. ตํ นครํ สุสมิทฺธํ สมฺปนฺนธนธญฺญาทีหิ อุปกรเณหิ ทฺวารฏฺฏาลกโคปุรปริขาโปกฺขร-ณิยาทีหิ สหิตํ หตฺถิอสฺสรถปตฺติอาทีหิ สมากุลํ สงฺขปณวเภริสทฺทาทีหิ สมากิณฺณํ นครํ อโหสิ. โส อภโย จิรํ โสมนคเร มหนฺตํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิหาสิ.

ต่อมาภายหลัง เกิดการวิวาทกันของกษัตริย์ทั้งหลายเพราะเรื่องชาติกำเนิด พระเจ้าอภัยนั้นทรงดำริว่า 'การวิวาทจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา' จึงทรงนำกำลังพลและพาหนะพร้อมด้วยพระมเหสีโสมเทวี เสด็จไปโดยลำดับ ทรงมุ่งหมายถึงพระเจ้าสิวะผู้เป็นสหายของพระองค์ ผู้ทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองเสรุ แล้วเสด็จไปหาพระองค์ แม้พระเจ้าสิวะก็ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่แก่กองทัพที่มาพร้อมกับพระเจ้าคีรีอภัย ทรงให้นำผ้าใหม่ งา และข้าวสารเป็นต้นมาถวาย ครั้นผ่านไปหลายวัน จึงตรัสถามว่า 'สหาย ท่านมาเพราะเหตุไร' พระองค์จึงทรงบอกเหตุผลที่มาทั้งหมดแก่พระเจ้าสิวะนั้น (พระเจ้าสิวะตรัสว่า) 'ดีแล้ว สหาย ท่านทำถูกแล้ว ท่านมาในที่ที่ควรมาแท้ๆ เราจะรู้สิ่งที่ควรทำเพื่อท่าน ท่านอย่าได้กังวลเลย' ดังนี้แล้ว เมื่อทรงแสวงหาพื้นที่เมืองสำหรับเป็นที่ประทับ ทรงเห็นพื้นที่ที่น่ารื่นรมย์ยิ่งที่ริมสระน้ำ จึงทรงสร้างเมืองในพื้นที่นั้น แล้วทรงตั้งชื่อว่าโสมนคร โดยทรงดำริว่า 'เราจะตั้งชื่อให้เหมือนกับพระเทวี' เมืองนั้นเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองยิ่ง พรั่งพร้อมด้วยอุปกรณ์มีทรัพย์และธัญญาหารเป็นต้น ประกอบด้วยประตู หอคอย ซุ้มประตู คูน้ำ และสระน้ำเป็นต้น อึกทึกไปด้วยช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้าเป็นต้น เกลื่อนกล่นไปด้วยเสียงสังข์ ปณวะ และเภรีเป็นต้น พระเจ้าอภัยนั้นทรงเสวยความเป็นใหญ่อันยิ่งใหญ่ในโสมนครอยู่เป็นเวลานาน

อถาปรสฺมึ กาเล โสมเทวี รญฺญา สทฺธึ กเถสิ; อยฺย อมฺหากํ ปฏิสรณํ เจติยญฺจ วิหารญฺจ กาเรตุํ วฏฺฏตี’ติ. ภทฺทกํ เต กถิตนฺติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา วิหารภูมึ คเวสนฺโต นครโต นาติทุเร นาจฺจาสนฺเน มหนฺตํ สาลวนํ อตฺถิ. ตํ ปสฺสิตุํ คโต. ตทา ตสฺมึ สาลวเน มหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส วํเส มหามหินฺทตฺเถโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา วิหรติ. ตํ ทิสฺวา อิริยาปเถ ปสนฺโน เถรํ เอวมาห; ‘อยฺย ตุมฺหากํ อิมสฺมึ สาลวเน วิหารํ กริสฺสามิ’ติ. เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีหาเวน อธิวาเสสิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา นครเมว คนฺตฺวา โสมเทวึ อามนฺเตตฺวา; ภทฺเทโสมเทวิ, อมฺหากํ มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต. วิหารกรณตฺถาย มนาโป ภูมิภาโค ลทฺโธ. ตตฺถ จ มหินฺโท นาม เถโร สมณานํ สฏฺฐิมตฺตํ คเหตฺวา วิหรติ. ตํ วนฺทิตฺวา วิหรณตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อาคโต. ตตฺถ วิหารํ กริสฺสามี’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา สาธู’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปุนทิวเส เทวิยา สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เถโร เตสํ มหาสมยสุตฺตํ กเถสิ. เต อุโภ’ปิ ธมฺมํ สุตฺวา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. อถ ราชา อยฺย ธาตุํ กุโต ลภิสฺสามา’ติ เถรํ ปุจฺฉิ. มา จินฺตยิ มหาราช, ธาตุํ อมฺเห ชานิสฺสามา’ติ อาจิกฺขิ.

ในกาลต่อมา พระนางโสมเทวีได้ตรัสกับพระราชาว่า 'ข้าแต่พระองค์ ควรที่เราจะสร้างเจดีย์และวิหารเป็นที่พึ่ง' พระราชาทรงยินดีว่า 'เธอพูดดีแล้ว' เมื่อทรงแสวงหาที่ดินสำหรับสร้างวิหาร ทรงเห็นป่าสาละใหญ่แห่งหนึ่งอยู่ไม่ไกลนักไม่ใกล้นักจากเมือง จึงเสด็จไปทอดพระเนตรที่นั่น ในเวลานั้น ในป่าสาละนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาเถระมหินทะ ผู้สืบเชื้อสายมาจากพระมหาอริฏฐเถระ ท่านอาศัยอยู่กับภิกษุประมาณ ๖๐ รูป พระราชาทอดพระเนตรเห็นท่านแล้ว ทรงเลื่อมใสในอิริยาบถ จึงตรัสกับพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์จะสร้างวิหารในป่าสาละนี้ถวายท่าน' พระเถระได้ฟังคำของพระองค์แล้ว ก็รับด้วยอาการดุษฎีภาพ พระราชาทรงยินดี ทรงไหว้พระเถระแล้วเสด็จกลับเมือง ตรัสเรียกพระนางโสมเทวีมาแล้วตรัสว่า 'โสมเทวีผู้เจริญ ความปรารถนาของเราถึงที่สุดแล้ว เราได้ที่ดินอันน่าพอใจสำหรับสร้างวิหารแล้ว และที่นั่นมีพระเถระชื่อมหินทะอาศัยอยู่กับสมณะประมาณ ๖๐ รูป เราไปไหว้ท่านแล้ว ได้รับคำปฏิญาณเพื่อการอยู่อาศัยแล้วจึงกลับมา เราจะสร้างวิหารที่นั่น' พระนางได้ฟังแล้วก็ทรงยินดี ตรัสรับว่า 'สาธุ' ในวันรุ่งขึ้น พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไปหาพระเถระ ทรงไหว้แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเถระได้แสดงมหาสมยสูตรแก่พระองค์ทั้งสอง พระองค์ทั้งสองได้ฟังธรรมแล้วก็ทรงเกิดความยินดี ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า เราจะหาพระธาตุได้จากที่ไหน' พระเถระบอกว่า 'มหาบพิตร อย่าทรงกังวลเลย เราจักรู้เรื่องพระธาตุเอง'

โส ตโต ปฏฺฐาย วิหารภุมึ โสธาเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทโย นีหริตฺวา เภริตลมิว รมณียํ สมํ การาเปตฺวา อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา อิฏฺฐจิตํ การาเปตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ. วฑฺฒกี เจติยํ จินนฺโต กติปาเหน ปุปฺผาธานตฺตยํ นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺเภ สพฺพํ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทสิ. ราชา, อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิฏฺฐาปิโต อยฺย ธาตุ คพฺโภ’ติ. เถโร รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อตฺตนา ปริหริตํ ตถาคตสฺส ทกฺขิณทาฐาธาตุํ ตสฺส อทาสิ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน มหตา ปริวาเรน ธาตุคพฺเภ นิทหิตฺวา อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกุฏปฏิภาคํ เจติยํ การาเปสิ.

นับแต่นั้นมา พระราชาทรงให้แผ้วถางพื้นที่วิหาร ให้ถอนตอและหนามเป็นต้นออก ให้พื้นราบเรียบงดงามดุจหน้ากลอง ทรงให้เรียกช่างอิฐมา ให้ก่ออิฐแล้วทรงเริ่มงานสร้างเจดีย์ ช่างก่อเมื่อก่อเจดีย์อยู่ ไม่กี่วันก็สร้างฐานดอกไม้สามชั้นเสร็จ และงานทั้งหมดที่ควรทำในห้องพระธาตุก็เสร็จสิ้น จึงกราบทูลพระราชา พระราชาเสด็จมาแล้วกราบทูลพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ห้องพระธาตุสร้างเสร็จแล้ว' พระเถระได้ฟังคำของพระราชาแล้ว ก็ถวายพระทาฐธาตุเบื้องขวาของพระตถาคตที่ท่านรักษาไว้แก่พระราชา พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว ในฤกษ์งามยามดี พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ทรงประดิษฐานพระธาตุในห้องพระธาตุ แล้วทรงสร้างเจดีย์ที่งดงามยิ่งนัก มีส่วนเปรียบด้วยฟองน้ำและยอดเขาไกรลาส

สทฺธาทิคุณสมฺปนฺโน โลกสาสนรกฺขโก;

สเจติยํ มหาราชา การาเปสิ วิหารกํ.

พระมหาราชาผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น ผู้ทรงรักษาโลกและพระศาสนา ได้ทรงสร้างวิหารพร้อมด้วยเจดีย์

ตโต เถรสฺส สนฺติเก สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขุนํ อตฺถาย สฏฺฐิมตฺตานิ ปริเวณานิ การาเปตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกปากาเรหิ โสภิตํ วิหารํ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺตโน เทวิยา เอกนามํ กตฺวา มหินฺทตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา คนฺธมาลาธูปธเชหิ ปูชํ กโรนฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ธาตุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กุรุมาโน คิริอภยราชา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน โสมนครํ ปฏิวสติ.

จากนั้น ทรงสร้างเสนาสนะประมาณ ๖๐ หลัง เพื่อภิกษุประมาณ ๖๐ รูปในสำนักของพระเถระ ทรงสร้างวิหารที่งดงามด้วยประตู หอคอย และกำแพงจนสำเร็จ ทรงตั้งชื่อให้เหมือนกับพระนามของพระเทวีของพระองค์ แล้วทรงหลั่งทักษิโณทกถวายแด่พระมหินทเถระ ทรงบูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และธง เสด็จไปที่ประดิษฐานพระธาตุวันละสามครั้ง ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น พระเจ้าคิริอภัยทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ประทับอยู่ในเมืองโสมนคร

(นคเร โสมนามมฺหิ รมณีเย มโนรเม;

เทวิยา สห โมทนฺโต รชฺชํ กาเรสิ นายโก.)

(พระราชาผู้เป็นใหญ่ ทรงครองราชย์อยู่กับพระเทวีด้วยความบันเทิงใจ ในเมืองชื่อโสมนคร อันรื่นรมย์ น่ารื่นเริงใจ)

ตโต วิหารเทวิยา ภาตา จุลฺลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร นาม เอกทิวสํ กากวณฺณติสฺสมหารญฺโญ อายุสงฺขารโมโลเกนฺโต น จิรปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ กเถสิ. มหาราช ตุมฺหากํ นลาฏธาตุยา สตฺถารา พฺยากรณํ ทินฺนํ;’มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก อนาคเต กากวณฺณติสฺโส นาม มหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ ปติฏฺฐเปสฺสตี’ติ วตฺวา ตํ สนฺธาย ภควา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา คโต. ตสฺส วจนํ มนสิกโรหี’ติ อาห. ตสฺส กถํ สุตฺวา อมฺหากํ กุสลสมฺปตฺตึ อวินาเสตฺวา อยฺยสฺส วจนมุทฺทิสฺส เจติยํ การาปนตฺถาย คนฺตพฺพนฺติ มนฺตฺวา ภทฺทกํ อยฺยา’ติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ คิรินครโต ปกฺโกสาเปตฺวา มหาคาเม นิสีทาเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ; อหํ มหาวาลุกาย คงฺคาย สมีเป เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก เจติยํ การาปนตฺถาย คมิสฺสามิ, สพฺพเสนิโย จ มหา ชโน จ มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตุ’ติ วตฺวา ราชา จุลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส ติสฺสมหาวิหาเร สาคลตฺเถรสฺส จ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปริวาเร ปญฺจสตมตฺเต ภิกฺขุ คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺตา มยา สทฺธึเยว อาคจฺฉถา’ติ วตฺวา ภทฺทมาเส ภทฺททิวเส สุนกฺขตฺเต สุมุหุตฺเต พนฺธาวารํ สชฺเชตฺวา ธาตุฆรโต ธาตุกรณฺฑกํ นีหริตฺวา สุสชฺชิตรเถ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตญฺจ กตฺวา ปุรโต ปุรโต รตนมณฑเป การาเปตฺวา ปุเรตรมกาสิ.

จากนั้น พระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ ผู้เป็นพระเชษฐาของพระเทวีแห่งวิหาร วันหนึ่งเมื่อพิจารณาอายุสังขารของพระเจ้ากาฬวรรณติสสมหาราชแล้ว ทราบว่าจะไม่ดำรงอยู่นาน ในวันรุ่งขึ้นจึงไปเฝ้าพระราชาแล้วตรัสกับพระองค์ว่า "มหาบพิตร พระศาสดาได้ทรงพยากรณ์แก่พระองค์เกี่ยวกับพระนลาฏธาตุไว้ว่า 'ในอนาคต พระเจ้ากาฬวรรณติสสมหาราช จักประดิษฐานพระนลาฏธาตุของเราไว้ที่ปลายหนองน้ำชื่อเสรุ บนหัวของงวงหมูชื่อวราหะ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกาคงคา' พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงเข้าสมาบัติแล้วเสด็จไป ขอพระองค์ทรงใส่พระหทัยในพระดำรัสนั้นเถิด" พระราชาได้ฟังคำของท่านแล้ว ทรงดำริว่า "เราไม่ควรทำลายความสมบูรณ์แห่งกุศลของเรา ควรไปสร้างเจดีย์ตามคำของพระผู้เป็นเจ้า" จึงทรงรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วทรงให้เรียกพระโอรสชื่อทุฏฐคามณีจากเมืองคิรินครมา ให้ประทับอยู่ในเมืองมหาคาม แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า "เราจะไปสร้างเจดีย์ที่ปลายหนองน้ำชื่อเสรุ บนหัวของงวงหมูชื่อวราหะ ใกล้แม่น้ำมหาวาลุกาคงคา ขอทหารทั้งหมดและมหาชนจงมากับเรา" พระราชาตรัสอย่างนี้แล้ว เสด็จไปหาพระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ และพระสาคละเถระที่ติสสมหาวิหาร แล้วตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอท่านจงนำภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูปในบริวารของท่าน มาพร้อมกับเราเพื่ออุปัฏฐากพระธาตุ" ตรัสแล้ว ในเดือนภัทรบท วันดี ฤกษ์งามยามดี ทรงจัดขบวนเสด็จ ทรงอัญเชิญพระธาตุกรณฑ์ออกจากเรือนพระธาตุ ประดิษฐานบนราชรถที่ตกแต่งอย่างดี ทรงกางเศวตฉัตรเบื้องบน แล้วทรงให้สร้างมณฑปแก้วมณีไว้ข้างหน้าแล้วเสด็จออกไปก่อน

ตโต ราชา ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา อนุสาสิตฺวา ปุตฺตํ สทฺธาติสฺสกุมารญฺจ วิหารเทวิญฺจ คเหตฺวา สีฆํ นิกฺขมิ. จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสตภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺโต ปจฺฉโต อาคญฺฉิ. สพฺพเสนิโย จ ราชา จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภิกฺขุ สงฺเฆน สทฺธึ คนฺตฺวา ทีฆวาปึ ปาปุณึสุ. ตสฺมึ สทฺธาติสฺสกุมารํ นิสีทาเปตฺวา อนุกฺกเมน อาคนฺตฺวา สุมนมาลาปิฏฺฐิยํ ขนฺธวารํ พนฺธิตฺวา นิสีทิ. กสฺมา ปน ตํ ฐานํ เอวํ นามกํ ชาตนฺติ. สุมนนาคราชา สตฺตทิวสานิ นาคสมฺปตฺตึ อภิรมมาโน (นลาฏธาตุํ วิสฺสริ.) สตฺตาหจฺจเยน นลาฏธาตุํ อนุสฺสริตฺวา ปจฺฉา อาวชฺชมาโน รญฺโญ ธาตุํ คเหตฺวา อาคตภาวํ ญตฺวา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต มหนฺตชฺฌาสโย อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา ธาตุปฏิปถํ คนฺตฺวา ธาตุปติฏฺฐิตฏฺฐาเนว ปถวิยํ นาภิปฺปมาณโต สุมนมาลาวสฺสํ วสฺเสสิ. ตสฺมา ตํ ฐานํ สุมนมาลาปิฏฺฐิติ ชาตํ. ปุนทิวเส ราชา ธาตุํ คเหตฺวา วราห นาม โสณฺฑึ ปาปุณิ. สมฺปตฺตาย ธาตุยา ตสฺมึ ฐาเน สุมนนาคราชา รถจกฺเก ยาว นาภึ ตาว โอสีทาเปตฺวา อปริวตฺตนํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต เถรํ ปุจฺฉิ. มา ภายิ มหาราช, ธาตุ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ อาคโต. อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห.

จากนั้น พระราชาทรงให้เรียกพระโอรสทุฏฐคามณีมา ทรงสั่งสอนแล้ว ทรงนำพระโอรสสัทธาติสสกุมารและพระเทวีแห่งวิหาร เสด็จออกไปอย่างรวดเร็ว พระจุลปิณฑปาติยติสสเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปในบริวารของท่าน ก็ตามมาข้างหลังเพื่ออุปัฏฐากพระธาตุ ทหารทั้งหมดและพระราชาได้ถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์แล้ว เสด็จไปพร้อมกับพระภิกษุสงฆ์จนถึงทีฆวาปี ที่นั่น ทรงให้สัทธาติสสกุมารประทับอยู่ แล้วเสด็จมาตามลำดับ ทรงตั้งค่ายพักแรมที่สุมนมลาปิฏฐิแล้วประทับอยู่ เหตุไฉนหนอ สถานที่นั้นจึงได้ชื่อเช่นนั้น พญานาคชื่อสุมนะ ทรงเพลิดเพลินในสมบัติของนาคอยู่เจ็ดวัน (ทรงลืมพระนลาฏธาตุ) ครั้นล่วงเจ็ดวัน ทรงระลึกถึงพระนลาฏธาตุได้ ภายหลังทรงรำพึง ทรงทราบว่าพระราชาทรงนำพระธาตุมาแล้ว ก็ทรงยินดีอย่างยิ่ง มีพระอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่ ทรงนำนาคประมาณหกโกฏิในบริวารของพระองค์ เสด็จไปตามทางที่พระธาตุจะเสด็จผ่าน แล้วทรงบันดาลให้ฝนดอกมะลิตกลงมาสูงประมาณสะดือ ณ ที่ประดิษฐานพระธาตุนั้นเอง เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงได้ชื่อว่า สุมนมลาปิฏฐิ ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงนำพระธาตุไปถึงงวงหมูชื่อวราหะ เมื่อพระธาตุเสด็จมาถึงที่นั้น พญานาคชื่อสุมนะได้บันดาลให้ล้อรถจมลงไปถึงดุมล้อ ทำให้รถไม่สามารถเคลื่อนที่ได้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็ทรงเกิดความสังเวช ตรัสถามพระเถระ พระเถระทูลตอบว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย พระธาตุเสด็จมาถึงที่ประดิษฐานแล้ว จักประดิษฐาน ณ ที่นี้"

ตํ สุตฺวา ราชา ธาตุปติฏฺฐาน ภูมิภาคํ ภวิสฺสตี’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว เสนํนิเวเสตฺวา อิทํ ฐานํ สมนฺตโต สกณฺฏกํ วนํ นีหราเปตฺวา ภูมิภาคํ อติรมณียํ เภริตลมิว สมํ การาเปตฺวา เสนิยปาโมกฺขํ อามนฺเตตฺวา ตุมฺเห ธาตุํ ฐปนตฺถาย ปฐมํ ธาตุฆรํ การาเปตฺวา ธาตุ คพฺภํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิเวเทสิ. ราชา อนฺโต ธาตุฆเร ตสฺมึ ธาตุคพฺเภ ธาตุกรณฺฑกํ ปติฏฺฐเปตฺวา พหิ อารกฺขํ สํวิธาย ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ การาเปตฺวา ธาตุฆรํ จตุชาติยคนฺเธน วิลิมฺปาเปสิ. ตทุปาทาย ตํ เคหํ คนฺธมูลํ นาม ชาตํ. ตสฺมึ ฐาเน พหู สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ มหินฺโท นาม เถโร อาคนฺตุก ภิกฺขูนํ วตฺตปฏิวตฺตํ อกาสิ. ปุนทิวเส ราชา วิหารํ คนฺตฺวา สุเขน วสิตฺถ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺเพ ภิกฺขุ นิมนฺเตตฺวา ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุภตฺตํ สกฺกจฺจํ ทตฺวา ปจฺฉา ภตฺตํ อนุโมทนํ สุตฺวา นิสินฺนกาเล เถโร โอวทนฺโต มหาราช, ปมาเทน วสิตุํ น วฏฺฏติ ชีวิตํ นาม น จิรฏฺฐิติกํ, ธาตุปติฏฺฐาปนํ ปปญฺจํ อกตฺวา กาเรหี’ติ วตฺวา คาถมาห?

เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า “สถานที่นี้จักเป็นที่ประดิษฐานพระธาตุ” จึงทรงตั้งค่ายทัพ ณ ที่นั้นเอง ทรงให้ถางป่ามีหนามโดยรอบสถานที่นี้ ทรงให้ปรับพื้นที่ให้เรียบเสมอดุจหน้ากลองอันน่ารื่นรมย์ยิ่ง ทรงเรียกนายทัพมาแล้วแจ้งว่า “พวกท่านจงสร้างเรือนพระธาตุก่อนเพื่อประดิษฐานพระธาตุ แล้วจงประดิษฐานห้องพระธาตุ” พระราชาทรงประดิษฐานผอบพระธาตุไว้ในห้องพระธาตุภายในเรือนพระธาตุนั้น ทรงจัดเวรยามภายนอก ทรงให้จัดพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ ณ ที่นั้น ทรงให้ฉาบทาเรือนพระธาตุด้วยของหอมสี่ชนิด ด้วยเหตุนั้น เรือนนั้นจึงมีชื่อว่า “คันธมูล” ชนเป็นอันมากได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่ามหินทะได้ทำวัตรปฏิบัติแก่ภิกษุอาคันตุกะ ในวันรุ่งขึ้น พระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงสอบถามว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายอยู่เป็นสุขหรือ” ทรงนิมนต์ภิกษุทั้งหมดให้นั่งในพระราชนิเวศน์ ทรงถวายข้าวต้มและภัตตาหารโดยเคารพ หลังจากทรงสดับอนุโมทนาภัตตาหารแล้ว ขณะประทับนั่งอยู่ พระเถระได้ถวายโอวาทว่า “มหาบพิตร ไม่ควรอยู่ด้วยความประมาท ชีวิตชื่อว่าไม่ตั้งอยู่นาน จงกระทำการประดิษฐานพระธาตุโดยไม่ชักช้า” ครั้นตรัสแล้ว ได้กล่าวคาถาว่า

ยสฺมา หิ ชีวิตํ นาม อปฺปํ พุพฺพุลกุปมํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส กเรยฺย กุสลํ สทา’ติ.

เพราะว่าชีวิตชื่อว่าน้อยนัก เปรียบด้วยฟองน้ำ เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงกระทำกุศลเสมอไป

อิมินา นเยน ธมฺมํ กเถตฺวา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺส ตฺเถโร จ สาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จา’ติ ตโย เถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุ ปริหรณตฺถาย อาคจฺฉึสุ.

ครั้นแสดงธรรมด้วยนัยนี้แล้ว พระเถระสามรูป คือ พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระ พระสาคลเถระ และพระมหินทเถระ ได้พาภิกษุบริวารของตนๆ มาเพื่ออารักขาพระธาตุ

วิปุลยโส ปรหิตาวหนฺโต,สุชนหิโต ธิติมา อวีตสทฺโธ;

สุปริวุโต มหติยา หิ ปริสา,ราชเสฏฺโฐ ปวรถูปมารภี’ติ.

พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้มีพระยศอันไพบูลย์ นำมาซึ่งประโยชน์แก่ผู้อื่น เป็นที่รักแห่งคนดี มีความเพียร มีศรัทธาไม่เสื่อมคลาย แวดล้อมด้วยบริษัทอันยิ่งใหญ่ ได้ทรงเริ่มสร้างพระสถูปอันยอดเยี่ยม

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ในธาตุวงศ์ที่กระทำขึ้นเพื่อความเลื่อมใสแห่งอริยชนนี้

ปกิณฺณโก นาม

ชื่อว่าปกิณณกะ

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๔

๕. ธาตุนิธานาธิกาโร

๕. อธิการว่าด้วยการประดิษฐานพระธาตุ

ตโต วิมํเสตฺวา ภุมิภาคํ คเหตุํ วฏฺฏตี’ติ ภูมิ ภาคํ วีมํเสนฺโต มงฺคลสมฺมเต อฏฺฐ โคเณ อาหราเปตฺวา คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ ปติมุญฺจาเปตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทาเปตฺวา คีวาย มาลาทามํ พนฺธาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา เอวํ จินฺเตสิ? ยทิ ปน ภควโต นลาฏธาตุ ยสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺตี ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ ตสฺมึ ฐาเน โคณา สยเมว อโยทามโต มุญฺจิตฺวา ถุปฏฺฐานํ สมนฺตโต วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยนฺตุติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปุริเส อาณาเปสิ. เต ตเถว อกํสุ. ตโต วิภาตาย รตฺติยา ราชาโคเณ คาหาปนตฺถาย อายุตฺตเก อาณาเปสิ. เต มนุสฺสา คนฺตฺวา โคเณ อปสฺสิตฺวา น ปสฺสาม เทวา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. คจฺฉ ภเณ, โคณานํ คตฏฺฐานํ โอโลเกถา’ติ อาห. เต คเวสมานา พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา ปทานุปทํ คนฺตฺวา ถูปกรณฏฺฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตโคเณ ทิสฺวา สยิตฏฺฐานโต นงฺคุฏฺฐาทีนิ มทฺทนฺตาปิ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ; เทว, โคณา น อุฏฺฐหนฺติ, เอกํ ฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตา’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา เสนงฺคปริวุโต สยเมว คนฺตฺวา’ปิ โคเณ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชา เอวํ อธิฏฺฐาสิ; ยทิ อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุ ปติฏฺฐาเปตพฺพา ภเวยฺย โคณา อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺตุ’ติ. โคณา จิตฺตกฺขเณเยว อุฏฺฐหิตฺวา ปลายึสุ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมโน หุตฺวา ปุเนกทิวสํ วุตฺตนิยาเมเนว อสฺเส อลงฺการาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา ฐเปสิ. อสฺสาปิ เต โคณา วิย คนฺตฺวา นิปชฺชึสุ. ราชา คนฺตฺวา ตเถว อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺเส อุฏฺฐาเปสิ. ปุเนกทิวสํ หตฺถีํ อลงฺการาเปตฺวา ตเถว อธิฏฺฐาสิ. โสปิ พนฺธทาเม ฉินฺทิตฺวา ปจฺฉิมยามสมนนฺตเร คนฺตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ปภาตาย รตฺติยา ราชา หตฺถีโคปเก ปกฺโกสาเปตฺวา หตฺถึ อาเนถา’ติ อาห. หตฺถิโคปกา หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา, หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน น ปสฺสาม เทวา’ติ อาหํสุ. เตนหิ ภเณ, สีฆํ อุปธาเรถา’ติ วุตฺเต หตฺถิโคปกา ปทานุปทํ คเวสมานา เจติยฏฺฐาเน นิปนฺนํ หตฺถึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปชฺชิตฺวา หตฺถึ ปุเร กตฺวา อาคจฺฉิ.

จากนั้น ทรงดำริว่า “ควรเลือกพื้นที่” จึงทรงพิจารณาพื้นที่ ทรงให้จัดหาวัวมงคลแปดตัวมา ทรงให้สรงด้วยน้ำหอม ทรงให้สวมปลอกทองที่เขา ทรงให้ประทับรอยนิ้วมือห้าด้วยของหอม ทรงให้ผูกพวงมาลัยที่คอ ทรงให้ผูกด้วยเชือกเหล็ก แล้วทรงดำริอย่างนี้ว่า “หากพระนลาฏธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าจักประดิษฐาน ณ ที่ใด และจักบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ทำให้พระศาสนาตั้งอยู่ได้ห้าพันปี ณ ที่นั้น ขอวัวทั้งหลายจงหลุดจากเชือกเหล็กเอง แล้วเดินไปรอบๆ สถานที่สร้างพระสถูป และจงนอนในทิศทั้งสี่” ทรงอธิษฐานแล้ว ทรงสั่งบุรุษทั้งหลาย พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นรุ่งเช้า พระราชาทรงสั่งเจ้าหน้าที่ให้ไปนำวัวมา คนเหล่านั้นไปแล้วไม่เห็นวัว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ไม่เห็นวัว” พระราชาตรัสว่า “ไปเถิดพ่อ จงดูสถานที่ที่วัวไป” พวกเขาก็ออกค้นหา ไม่เห็นที่ผูก จึงเดินตามรอยเท้าไป พบวัวนอนอยู่รอบๆ สถานที่สร้างพระสถูปในทิศทั้งสี่ แม้จะเหยียบหางเป็นต้น ณ ที่นอนนั้น ก็ไม่อาจให้ลุกขึ้นได้ จึงไปกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ วัวทั้งหลายไม่ยอมลุกขึ้น เดินไปรอบๆ สถานที่แห่งหนึ่งแล้วนอนในทิศทั้งสี่” เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เสด็จไปพร้อมด้วยหมู่เสนา แม้จะไม่อาจให้วัวลุกขึ้นได้ พระราชาจึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “หากพระธาตุพึงประดิษฐาน ณ ที่นี้ ขอวัวทั้งหลายจงลุกขึ้นแล้วไปเถิด” วัวทั้งหลายก็ลุกขึ้นหนีไปในขณะจิตนั้นเอง พระราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงมีพระทัยเลื่อมใส ในวันรุ่งขึ้นอีก ทรงให้ประดับม้าตามระเบียบที่กล่าวมาแล้ว และทรงให้ผูกด้วยเชือกเหล็กไว้ ม้าเหล่านั้นก็ไปนอนเหมือนวัวเหล่านั้น พระราชาเสด็จไปทรงอธิษฐานเช่นนั้น แล้วทรงให้ม้าลุกขึ้น ในวันรุ่งขึ้นอีก ทรงให้ประดับช้าง แล้วทรงอธิษฐานเช่นนั้น ช้างนั้นก็ทำลายเชือกที่ผูกไว้ แล้วไปนอน ณ สถานที่สร้างเจดีย์ในเวลาใกล้รุ่ง ครั้นรุ่งเช้า พระราชาทรงเรียกควาญช้างมา แล้วตรัสว่า “จงนำช้างมา” พวกควาญช้างไม่เห็นช้างที่ผูกไว้ จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ไม่เห็นช้างที่ผูกไว้” เมื่อตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้นพ่อ จงรีบสืบดูเถิด” พวกควาญช้างก็ออกค้นหาตามรอยเท้า พบช้างนอนอยู่ที่สถานที่สร้างเจดีย์ จึงกลับมากราบทูลพระราชา เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงปฏิบัติตามที่กล่าวมาข้างต้น ทรงให้ช้างนำหน้าแล้วเสด็จมา

เอวํ ตีหิ วิมํสนาหิ วีมํเสตฺวา ภุมิคหิตภาวํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหมาโน อาโรเจสิ. ตสฺมึ กาเล เสรุนคเร สิวราชา พหู ปณฺณากาเร คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา นิสินฺนกาเล โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ พหุปณฺณาการํ คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ อกาสิ; อิมสฺมึ ฐาเน ทสพลธาตุํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, ตุมฺเห มม สหายา โหถา’ติ เต คเหตฺวา คนฺตฺวา ธาตุํ วนฺทถา’ติ วนฺทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. เทวา สาธุการํ กโรนฺตา อากาสโต มาลาโย ขิปึสุ. ราชาโน โสมนสฺสปฺปตฺตา อมฺหากํ ลงฺกายํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺหากํ รฏฺเฐ ปติฏฺฐหิสฺสติ. เอสา ธาตุ มหา ชนสฺส สตฺถุกิจฺจํ สาเธยฺยาติ วนฺทิตฺวา คตา. ราชา เตสํ คตกาเล คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตาต, อิฏฺฐกํ ชนสฺส ปีฬนํ อกตฺวา การาเปมา’ตี อาห. มา จินฺตยิตฺถ เทว, อหํ อิฏฺฐกํ การาเปสฺสามีติ. เอวญฺหิ สติ ปปญฺโจ ภวิสฺสตี’ติ อาห. อมฺหากํ สนฺติเก สุวณฺณรชตานิ มนฺทานิ กุโต ลภิสฺสามา’ติ วุตฺเต คิริอภโย เอวมาห; เทว, สตฺถา มหาปุญฺโญ มหนฺตํ ปูชาสกฺการสมฺมานํ ลภิสฺสติ. ตฺวํ อจินฺเตตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปหี’ติ อาห.

ครั้นทรงพิจารณาด้วยการทดลองสามครั้งอย่างนี้แล้ว ทรงทราบว่าได้พื้นที่แล้ว จึงเสด็จไปเฝ้าพระเถระ ทรงกราบไหว้และปรนนิบัติ แล้วกราบทูล ในกาลนั้น พระเจ้าสีวะแห่งเมืองเสรุนะ ทรงนำบรรณาการเป็นอันมากมา ทรงดำริว่า “จักเข้าเฝ้าพระราชา” จึงเสด็จมา ทรงกราบไหว้แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อพระราชาทรงสนทนาปราศรัยกับพระองค์นั้นแล้ว ประทับนั่งอยู่ พระเจ้ามหานาคแห่งเมืองโลณะ ก็ทรงนำบรรณาการเป็นอันมากมา ทรงดำริว่า “จักเข้าเฝ้าพระราชา” จึงเสด็จมา ทรงกราบไหว้แล้วประทับนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระราชาทรงสนทนาปราศรัยกับพระราชาพระองค์นั้นว่า “เราจักประดิษฐานพระธาตุของพระทศพล ณ ที่นี้ ขอพวกท่านจงเป็นสหายของเราเถิด” ทรงพาพวกเขาทั้งสองไป แล้วทรงให้กราบไหว้พระธาตุว่า “จงกราบไหว้พระธาตุเถิด” ในขณะนั้น พระธาตุได้เปล่งฉัพพรรณรังสีออกมา เทวดาทั้งหลายได้เปล่งสาธุการ และโปรยดอกไม้จากอากาศ พระราชาทั้งสองทรงถึงความโสมนัสว่า “พระนลาฏธาตุของพระทศพลจักประดิษฐานในลังกาของเรา ในประเทศของเรา พระธาตุนี้จักยังกิจของพระศาสดาให้สำเร็จแก่ชนเป็นอันมาก” ทรงกราบไหว้แล้วเสด็จกลับไป เมื่อพระราชาทั้งสองเสด็จกลับไปแล้ว พระราชาทรงเรียกคิริอภัยมา แล้วตรัสว่า “พ่อเอ๋ย เราจักให้ทำอิฐโดยไม่เบียดเบียนประชาชน” คิริอภัยกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลย ข้าพระองค์จักให้ทำอิฐเอง” พระราชาตรัสว่า “ถ้าเป็นเช่นนั้น จักมีความชักช้า” เมื่อตรัสว่า “ทองและเงินในสำนักของเรามีน้อย จักหาได้จากที่ไหน” คิริอภัยจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระศาสดาทรงมีบุญมาก จักทรงได้รับสักการะบูชาอันยิ่งใหญ่ ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลย จงเริ่มงานสร้างเจดีย์เถิด”

โส ตสฺส ตํ อจินฺตนียํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา นครํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาโส สยเน นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิ. วิภาตาย รตฺติยา ปพุชฺฌิตฺวา อิฏฺฐกํ จินฺตยมานสฺส โทมนสฺสํ อโหสิ. ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา; ตาต, วิสฺสกมฺม, กากวณฺณติสฺสมหาราชา อมฺหากํ สตฺถุโน นลาฏ ธาตุํ นิทหิตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปตุกาโม อิฏฺฐกํ จินฺตยิ. ตฺวํ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ มาเปหีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ทุคฺคตสฺส พฺราหฺมณสฺส เขตฺเต อิฏฺฐกํ มาเปตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตสฺมึ ขเณ เขตฺตสามิโก ทุคฺคตพฺราหฺมโณ ปาโตว อตฺตโน เขตฺตํ โอโลกนตฺถาย คโต อิโตวิโต โอโลเกนฺโต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา จินฺเตสิ; หีโย ราชา อิฏฺฐกํ กถํ ลภิสฺสามีติ กเถสิ. มหนฺตํ วต ปณฺณาการํ มยา ลทฺธนฺติ ตุฏฺโฐ เทวฺैฏฺฐกานิ กาเชน คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย คนฺตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ปาโต’ว อาคโตสี’ติ ปุจฺฉิ. เทว มยฺหํ เขตฺเต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา ปาโต’ว อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา อาคโตมฺหี’ติ. อีทิสานิ อิฏฺฐกานิ เจติยสฺส อนุจฺฉวิกานีติ ทสฺเสสิ. ราชา ปสฺสิตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส พหุํ ธนํ ทาเปสิ.

เขาได้ฟังเรื่องอันไม่ควรคิดนั้นของท่านแล้ว มีความโสมนัส ได้ฟังธรรมในสำนักของพระเถระ ไหว้พระธาตุแล้วไปสู่เมือง บริโภคอาหารเย็นแล้วนอนบนที่นอน หลับไป. เมื่อราตรีสว่างแล้ว ตื่นขึ้น เมื่อทรงดำริถึงอิฐ ก็ได้มีความโทมนัส. ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ตรัสเรียกท้าววิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วว่า ดูกรวิสสุกรรม พ่อ มหาราชกากวรรณติสสะผู้ใคร่จะให้สร้างพระเจดีย์ใหญ่ บรรจุพระนลาฏธาตุของพระศาสดาของเรา ทรงดำริถึงอิฐ เจ้าจงไปเนรมิตอิฐในที่อันสะดวกเถิด. ท้าววิสสุกรรมเทพบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว เนรมิตอิฐในนาของพราหมณ์ผู้ยากไร้แล้ว ก็ไปสู่เทวโลกนั่นเอง. ในขณะนั้น พราหมณ์ผู้ยากไร้เจ้าของนา ได้ไปเพื่อดูนาของตนแต่เช้าตรู่ เมื่อมองดูข้างโน้นข้างนี้ เห็นกองอิฐแล้วคิดว่า เมื่อวาน พระราชาตรัสว่า เราจะหาอิฐได้อย่างไรหนอ เราได้ของกำนัลอันยิ่งใหญ่หนอ ดังนี้แล้ว ยินดีแล้ว ถือเอาอิฐเหล่านั้นด้วยคานหาบ เพื่อแสดงแก่พระราชา ไปยืนอยู่ที่ประตูวังแล้วส่งข่าวไป. พระราชาทรงให้เรียกเขามาแล้วตรัสถามว่า เจ้ามาแต่เช้าตรู่ด้วยเหตุใด พราหมณ์กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์เห็นกองอิฐในนาของข้าพระองค์ จึงถือเอาอิฐมาแต่เช้าตรู่ แล้วแสดงถวายว่า อิฐเช่นนี้สมควรแก่พระเจดีย์. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีความโสมนัส ทรงให้ทรัพย์เป็นอันมากแก่พราหมณ์.

ตสฺมึ ขเณ อญฺญํ สาสนํ อาหริ. มทนปฏฺฏนทฺวารโต จตสฺโส รชตนาวา สุวณฺณภุมิโต จตสฺโส สุวณฺณนาวา อุกฺกมึสูติ ปฏฺฏนมุขทฺวาเร วิหรนฺโต อารกฺขก เชฏฺฐโก ธมฺมปาโล นาม อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺโฐ สุวณฺณรชเต อาหราเปสิ.

ในขณะนั้น ข่าวอื่นมาแล้ว. หัวหน้าผู้รักษาชื่อว่าธัมมปาละ ผู้อาศัยอยู่ที่ประตูหน้าเมือง ได้มาแล้วกราบทูลพระราชาว่า เรือเงิน ๔ ลำจากประตูเมืองมทนปัตตนะ และเรือทอง ๔ ลำจากสุวรรณภูมิ ได้ออกเดินทางมาแล้ว. พระราชาทรงยินดีแล้ว ทรงให้นำทองและเงินมา.

(อิฏฺฐกํ รชตญฺเจว สุวณฺณญฺจ มหารหํ;

อาหริตฺวาน ตํ สพฺพํ กมฺมํ อารภิ เจติเย.

ทรงนำอิฐ เงิน และทองอันมีค่ามากเหล่านั้นทั้งหมดมาแล้ว ทรงเริ่มการงานในพระเจดีย์.

สตฺถุ ปุญฺญานุภาเวน รญฺโญ ปุญฺญพเลน จ;

จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ขเณเนว สมิชฺฌติ.)

ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระศาสดา และด้วยกำลังบุญของพระราชา สิ่งที่ทรงดำริแล้วดำริแล้วทั้งหมด ย่อมสำเร็จในขณะนั้นเอง.

ตโต ราชา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? อยฺย อิฏฺฐกภุมึ คมิสฺสามีติ อาห. เถโร สุตฺวา ตุฏฺโฐ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจสตภิกฺขูหิ สทฺธึ อิฏฺฐก ภูมึ คโต. ตโต มหาสาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเรหิ ภิกฺขุหิ สทฺธึ อิฏฺฐกภุมึ คตา. สิว นคเร ราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โลณนคเร นาคราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โสมนคเร คิริอภยราชาปิ อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา อิฏฺฐกภุมึ คโต. เตสํ สมณ พฺราหฺมณานํ ราชพฬานญฺจ สมฺปิณฺฑิตตฺตา โส ปิฏฺฐิปาสาโณ พลวาหโน นาม ชาโต. เต สพฺเพ อิฏฺฐกภุมึ สโมสรึสุ. เถโร อิฏฺฐกราสึ โอโลเกตฺวา ราชานํ เอวมาห? มหาราช, อยํ อิฏฺฐกราสิ เจติเย สพฺพกมฺมตฺถาย ปโหตี’ติ. ราชา อตฺตมโน เสนงฺคปริวุโต สยเมว ปฐมํ อิฏฺฐกํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา เสสราชาโน จ อมจฺจาทโย จ ปริสา จ สพฺเพ ภิกฺขุ จ อิฏฺฐกานิ คณฺหึสุ ตสฺมึ กาเล ภารํ อุกฺขิปิตฺวา คมนํ ปปญฺจํ ภวิสฺสตี’ติ ราชา จินฺเตสิ. เถโร ตสฺส จิตฺตํ ชานิตฺวา เอวมาห? มา จินฺตยิตฺถ มหาราช, อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา คจฺฉ. ปจฺฉา เทวนาคาทโย อิฏฺฐกภุมิโต ปฏฺฐาย ยาว เจติยฏฺฐานํ นิรนฺตรา ฐิตา อาหริสฺสนฺตี’ติ. เต อาหริตฺวา เจติยฏฺฐาเน ราสึ กโรนฺติ. เตเนว นียาเมน ยาว เจติยสฺส นิฏฺฐงฺคมา ตาว เทวนาคสุปณฺณาทโย นิรนฺตรํ ฐตฺวา อิฏฺฐกานิ อาหริตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเนว จตุสุ ทิสาสุ ราสึ อกํสุ.

จากนั้น พระราชาเสด็จไปสู่สำนักของพระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ แล้วตรัสว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไปยังสถานที่ทำอิฐ. พระเถระฟังแล้วยินดีแล้ว ได้ไปยังสถานที่ทำอิฐพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตน. จากนั้น พระมหาเถระสาคละและพระมหินทเถระ ก็ได้ไปยังสถานที่ทำอิฐพร้อมด้วยภิกษุผู้เป็นบริวารของตน. แม้พระราชาในเมืองสีวะก็เสด็จไปยังสถานที่ทำอิฐ. แม้พระราชาพระนามว่านาคะในเมืองโลณะก็ไปยังสถานที่ทำอิฐ. แม้พระราชาคิริอภัยในเมืองโสมา ก็แวดล้อมด้วยองค์เสนาของตนเสด็จไปยังสถานที่ทำอิฐ. เพราะความเป็นผู้รวมกันของสมณพราหมณ์และกำลังของพระราชาเหล่านั้น แผ่นหินหลังนั้นจึงได้ชื่อว่าพลวาหนะ. พวกเขาทั้งหมดมาประชุมกันแล้ว ณ สถานที่ทำอิฐ. พระเถระมองดูกองอิฐแล้วได้ทูลพระราชาอย่างนี้ว่า ข้าแต่มหาราช กองอิฐนี้เพียงพอเพื่อประโยชน์แก่การงานทั้งปวงในพระเจดีย์. พระราชาทรงมีใจยินดี แวดล้อมด้วยองค์เสนา ได้ถือเอาอิฐเป็นก้อนแรกด้วยพระองค์เอง. เมื่อเห็นดังนั้น พระราชาที่เหลือ และอำมาตย์เป็นต้น และบริษัท และภิกษุทั้งปวง ก็ได้ถือเอาอิฐทั้งหลาย. ในกาลนั้น พระราชาทรงดำริว่า การยกภาระขึ้นแล้วเดินไปจักเป็นความเนิ่นช้า. พระเถระทราบพระดำริของพระองค์แล้วได้ทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่มหาราช อย่าทรงดำริเลย จงถือเอาอิฐไปเถิด. ภายหลัง เทวดาและนาคเป็นต้น ยืนเรียงรายไม่ขาดสาย ตั้งต้นแต่สถานที่ทำอิฐจนถึงที่ตั้งพระเจดีย์ จักนำมาให้. พวกเขานำมาแล้วย่อมทำกองไว้ ณ ที่ตั้งพระเจดีย์. ด้วยทำนองนั้นนั่นเอง จนกว่าพระเจดีย์จะสำเร็จ เทวดา นาค และสุบรรณเป็นต้น ยืนเรียงรายไม่ขาดสาย นำอิฐมาแล้ว ได้ทำกองไว้ในทิศทั้งสี่ ณ สถานที่สร้างพระเจดีย์นั่นเอง.

ตโต ราชา สพฺเพ อิฏฺฐกวฑฺฒกี ราสึ การาเปตฺวา เตสํ วฑฺฒกีนํ อนฺตเร ชยเสนํ นาม อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปริคณฺหิตฺวา ตสฺส ปน สตสหสฺสคฺฆนกานิ ทฺเว สาฏกานิ กหาปณสตสหสฺสานิ จ สุวณฺณกุณฺฑลาทโย อาภรณานิ จ ทาเปสิ. ตสฺส ปริวารานํ วฑฺฒกีนํ อหตวตฺถาทีนิ สพฺพุปกรณานิ ทาเปสิ. อเนกวิธํ มหนฺตํ สมฺมานํ กาเรตฺวา เถเรน สทฺธึ มนฺเตนฺโต; อยฺย อชฺช วิสาขปุณฺณมี อุโปสถทิวโส, ตสฺมา นลาฏธาตุยา มงฺคลํ กริตฺวา เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เถโร; ภทฺทกํ มหาราช, พุทฺธสฺส ภควโต ชาตทิวโส’ติ วตฺวา เจติยกมฺมกรณตฺถาย ปญฺจ ชเน คณฺหิ. เตสุ เอโก วรเทโว นาม, เอโก สงฺโข นาม, เอโก วิชฺโช นาม, เอโก ปุสฺสเทโว นาม, เอโก มหาเทโว นาม. อิเมสํ วฑฺฒกีนํ มงฺคลํ การาเปตฺวา ฉณเวสํ คเหตฺวา สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺการาเปตฺวา ราชา สยมฺปิ สพฺพาลงฺกาเรน ปติมณฺฑิโต มงฺคลวิธานํ การาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตุสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา วิชมฺเหตฺวา สุวณฺณฆฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณขจิตํ มณิมุตฺตารตนมยํ ปริพฺภมนทณฺฑํ ชีวมานกมาตาปิตเรน อุภโตสุมณฺฑิตปสาธิเตน อภิมงฺคลสมฺมเตน อมจฺจปุตฺเตน คาหาเปตฺวา มหนฺตํ เจติยํ ตตฺถ กโรนฺโต สยมฺปิ ปริพฺภมนทณฺฑํ คเหตฺวา ปริกมฺมกตภุมิยํ ปริพฺภมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต มหาวฑฺฒกี สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปสิ.

ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ช่างอิฐทั้งหมดประชุมกัน แล้วทรงเลือกช่างอิฐชื่อชยเสนะในบรรดาช่างอิฐเหล่านั้น ทรงพระราชทานผ้าสาฎก ๒ ผืน มีค่าผืนละแสนกหาปณะ และกหาปณะแสนหนึ่ง กับเครื่องประดับมีต่างหูทองเป็นต้นแก่เขา. ทรงพระราชทานผ้าใหม่เป็นต้น และอุปกรณ์ทุกอย่างแก่ช่างอิฐผู้เป็นบริวารของเขา. ทรงให้ทำสักการะอย่างยิ่งหลายประการแล้ว ทรงปรึกษากับพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันวิสาขปุรณมี เป็นวันอุโบสถ เพราะฉะนั้น ควรจะทำมงคลแก่พระนลาฏธาตุ แล้ววางอิฐลงในที่ตั้งพระเจดีย์". พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า "ดีแล้ว มหาราช วันนี้เป็นวันประสูติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า" แล้วเลือกคน ๕ คนเพื่อทำการสร้างพระเจดีย์. ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อวรเทพ, คนหนึ่งชื่อสังข์, คนหนึ่งชื่อวิชชา, คนหนึ่งชื่อปุสสเทพ, คนหนึ่งชื่อมหาเทพ. ทรงให้ทำมงคลแก่ช่างอิฐเหล่านี้แล้ว ทรงให้แต่งกายอย่างในงานเทศกาล ประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง. แม้พระราชาเองก็ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ทรงให้ทำพิธีมงคล ทรงบูชาพระภิกษุสงฆ์ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณ ๓ รอบ ทรงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ใน ๔ แห่ง ทรงขยับออกแล้วเสด็จเข้าไปยังที่ตั้งหม้อทอง ทรงให้บุตรของอำมาตย์ผู้เป็นที่สมมติว่าเป็นมงคลยิ่ง ผู้ได้รับการประดับตกแต่งอย่างดีทั้งสองข้าง โดยมีมารดาและบิดาที่ยังมีชีวิตอยู่ ถือไม้เท้าสำหรับเวียนรอบที่ประดับด้วยทองคำ มุกดา และรัตนะ. เมื่อจะทรงสร้างพระเจดีย์ใหญ่ ณ ที่นั้น แม้พระองค์เองก็ทรงถือไม้เท้าสำหรับเวียนรอบ แล้วทรงเวียนรอบบนพื้นที่ที่เตรียมไว้ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. จากนั้น นายช่างใหญ่ก็ได้วางอิฐลงในที่ตั้งพระเจดีย์ในฤกษ์งามยามดี.

ตสฺมึ ขเณ จตุนหุตาธิก ทฺวิโยชน สตสหสฺสพหุลา อยํ มหาปถวี สาธุการํ ปวตฺเตนฺตี วิย มหานาทํ ปวตฺเตสิ. เทวมนุสฺสา ทิวเส ทิวเส ปโหนก-มตฺติกํ นิสเทน ปึสิตฺวา สุปฺเปหิ ปปฺโผเฐตฺวา เทนฺติ. เอวํ กโรนฺโต กติปเยเนว ทิวเสน ปุปฺผาธานตฺตยํ จินิตฺวา มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา สงฺโฆ จุนฺทุตฺตรนามเก ทฺเว สามเณเร อาณาเปสิ? ตุมฺเห หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เมทวณฺณปาสาเณ อาหรถา’ติ. เต ปน สามเณรา ชาติยา โสฬสวสฺสิกา ฉฬภิญฺญาปฺปเภเทน ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา. มหาขีณาสวภิกฺขุสงฺฆสฺส สนฺติกา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตโต อตฺตโน อิทฺธิพเลน เมทวณฺณปาสาเณ อาหรึสุ. เอเตสุ เอกํ ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส ภุมิยํ ปตฺถริตฺวา จตุสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปาสาเณ ปติฏฺฐาเปตฺวา อปรํ ธาตุคพฺภํ ปิทหิตุํ อทสฺสนํ กตฺวา ฐปยึสุ.

ในขณะนั้น มหาปฐพีนี้ซึ่งหนาสองแสนสี่หมื่นโยชน์ ได้บันลือเสียงกึกก้องราวกับเปล่งสาธุการ. เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ได้บดดินที่พอเพียงในแต่ละวันด้วยสาก แล้วร่อนด้วยกระด้งถวาย. เมื่อทำเช่นนี้ เพียงไม่กี่วันก็ได้ก่อฐานดอกไม้ ๓ ชั้น แล้วกราบทูลพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่. พระสงฆ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงสั่งสามเณร ๒ รูป ชื่อจุนทะและอุตตระว่า "พวกเธอจงไปหิมวันต์ แล้วนำหินสีเมฆมา". สามเณรเหล่านั้นมีอายุ ๑๖ ปีโดยกำเนิด บรรลุปฏิสัมภิทาด้วยประเภทแห่งอภิญญา ๖. รับคำของพระภิกษุสงฆ์จากสำนักของพระภิกษุสงฆ์ผู้สิ้นอาสวะหมู่ใหญ่แล้ว ก็เหาะขึ้นไปในอากาศ นำหินสีเมฆมาจากหิมวันต์ด้วยฤทธิ์ของตน. ในบรรดาหินเหล่านั้น ได้ปูหินก้อนหนึ่งลงบนพื้นของห้องพระธาตุ แล้วตั้งหิน ๔ ก้อนไว้ที่ด้านทั้ง ๔ และได้วางหินอีกก้อนหนึ่งไว้เพื่อปิดห้องพระธาตุ โดยทำให้มองไม่เห็น.

ตทา ราชา ธาตุคพฺเภ กมฺมํ นิฏฺฐเปนฺโต นว โกฏิปฺปมาณํ สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา สุวณฺณการานํ ทตฺวา ธาตุคพฺภสฺส อิฏฺฐกานิ กโรถา’ติ อาณาเปสิ. เต สุวณฺณการา ทีฆโต รตนปฺปมาณํ ปุถุลโต วิทตฺถีปฺปมาณํ พหลโต จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อิฏฺฐกํ กตฺวา ธาตุคพฺภํ จินึสุ. ตํ ปน ธาตุคพฺภํ อุจฺจโต โสฬสหตฺถํ วิตฺถารโตปิ อิโตจิโต ทสทสรตนํ กตฺวา สุวณฺณิฏฺฐเกเหว นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺภสฺส มชฺเฌ สตฺตรตนมยํ สิเนรุํ การาเปตฺวา สิเนรุสฺส อุปริ ชาติหิงฺคุลเกน ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ สตฺตรตเนน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ รชตมยํ เสตจฺฉตฺตํ พฺรหฺมุนา คาหาเปตฺวา สตฺถุโน ปฏิมาย อุปริ ธาริยมานํ กาเรสิ. สิเนรุปาทมูเล คนฺธกลลปูริต นีลุปฺปลวิภุสิตสุวณฺณมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตรตฺนปทุมวิภุสิตรชตมยอฏฺฐุตฺตร- สตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริต เสตุปฺปลมาลาวิภุสิตมณิมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตเสตุปฺปลวิภุสิต-มสารคลฺลมย อฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตจมฺปกปุปฺผวิภุสิตโลหิตงฺกมยอฏฺฐุตฺตรสต ฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตปญฺจุปฺปลวิภุสิตมตฺติกามยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตาสํ ฆฏปนฺตีนํ อนฺตเร คนฺธกลลปูริตสตฺตรตนมยสราวเก ฐปาเปสิ. กญฺจนมย-สตฺตรตนมย-วิจิตฺตมาลาลตาปุณฺณฆฏสิริวจฺฉนนฺทิยาวฏฺฏภทฺทปีฐาทโย จ หตฺถิอสฺสสีหวฺยคฺโฆสภปนฺติอาทโย จ กาเรสิ. เทโวโรหณํ ยมกปาฏิหีราทโย ธนปาล-องฺคุลิมาล-อาฬวกทมนาทโย, สาริปุตฺต-โมคฺคลฺลาน-มหากสฺสปตฺเถราทโย, อสีติมหาสาวกรูปาทีนิ จ การาเปสิ. สิเนรุสฺส มชฺฌิมภาเค ตาราคณปริวาริตํ รชตมยํ จนฺทมณฺฑลญฺจ การาเปสิ. รํสิชาลวิภุสิตํ กนกมยํ สูริยมณฺฑลญฺจ การาเปสิ.

ครั้งนั้น พระราชาเมื่อจะทรงให้งานในห้องพระธาตุเสร็จสิ้น ทรงให้นำทองคำมาประมาณ ๙ โกฏิ ประทานแก่ช่างทอง แล้วรับสั่งว่า "พวกท่านจงทำอิฐสำหรับห้องพระธาตุ". ช่างทองเหล่านั้นทำอิฐยาว ๑ ศอก กว้าง ๑ คืบ หนา ๔ นิ้ว แล้วก่อห้องพระธาตุ. ห้องพระธาตุนั้นสูง ๑๖ ศอก กว้างด้านละ ๑๐ ศอก ทรงให้สำเร็จด้วยอิฐทองคำนั่นเอง ตรงกลางห้องพระธาตุ ทรงให้สร้างภูเขาสิเนรุอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ บนภูเขาสิเนรุ ทรงให้สร้างบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ด้วยหรดาลแดง ต้นปาริจฉัตตกะด้วยรัตนะ ๗ ประการ เศวตฉัตรอันสำเร็จด้วยเงิน ให้ท้าวมหาพรหมถือไว้เหนือพระพุทธปฏิมา. ที่เชิงภูเขาสิเนรุ ทรงให้ตั้งแถวหม้อทองคำ ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบลเขียวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อเงิน ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกปทุมแก้วเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วมณี ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยพวงดอกอุบลขาวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วมสารคัล ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบลขาวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วโลหิตังคะ ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกจำปาเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อดิน ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบล ๕ สีเต็มด้วยน้ำหอม. ระหว่างแถวหม้อเหล่านั้น ทรงให้ตั้งถาดอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการเต็มด้วยน้ำหอม. ทรงให้สร้างหม้อน้ำที่เต็ม (ปุณณฆฏะ) อันสำเร็จด้วยทองคำและรัตนะ ๗ ประการ ประดับด้วยพวงมาลัยและเถาวัลย์อันวิจิตร รูปศรีวัตสะ นันทิยาวรรต ภัทรปิฐะ เป็นต้น และแถวรูปช้าง ม้า สีหะ เสือโคร่ง และโคอุสภะ เป็นต้น. ทรงให้สร้างรูปการเสด็จลงจากเทวโลก ยมกปาฏิหาริย์ เป็นต้น การทรมานช้างธนปาล อังคุลิมาล และอาฬวกะ เป็นต้น รูปพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปเถระ เป็นต้น และรูปพระมหาสาวก ๘๐ รูป เป็นต้น. ที่ส่วนกลางของภูเขาสิเนรุ ทรงให้สร้างดวงจันทร์อันสำเร็จด้วยเงิน มีหมู่ดาวล้อมรอบ และดวงอาทิตย์อันสำเร็จด้วยทองคำ ประดับด้วยข่ายแห่งรัศมี.

ตโต สิเนรุสฺส มตฺถเก ปาริจฺฉตฺตกมุเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาสเน อมฺหากํ สตฺถุโน ปฏิมํ ฆนโกฏฺฏิม รตฺตสุวณฺณมยํ การาเปตฺวา มาตุเทวปาโมกฺข ทสสหสฺส จกฺกวาฬเทวตานํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมํ เทสนากาเรน นิสีทาเปสิ. ตสฺส วีสตินขา อกฺขิตลานํ เสตฏฺฐานานิ ชาติผลิกมยานิ. องฺคุลิโย สุวณฺณมยา หตฺถปาทตลานิ จ ทนฺตาวรณานิ จ อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐานานิ จ ชาติปวาฬมยานิ, เกสมสฺสุภมุกฏฺฐานานิ อินฺทนีลมยานิ, สมจตฺตาลีส ทนฺตา วชิรมยา อเหสุํ. อุณฺณโลมํ ปน สุวณฺณ ภิตฺติยํ ฐปิตรชตพุพฺพุฬวิลาสํ รชตมยํ อโหสิ. ภควโต อนวโลกิต มุทฺธนิ มตฺถเก สตฺตรตนมยํ วิจิตฺตกึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ. มณฺฑปสฺส อนฺโต นวสตสหสฺสคฺฆนกํ มุตฺตากลาปโมลมฺพกํ มโนรมํ เจลวิตานํ พนฺธาเปตฺวา มณฺฑปโกฏิยํ มุตฺตาชาลํ ตทนนฺตรํ สตฺต รตนวิจิตฺตํ กึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ.

จากนั้น บนยอดเขาสิเนรุ ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ทรงสร้างพระพุทธปฏิมาของพระศาสดาของเราทั้งหลายด้วยทองคำแดงเนื้อแน่น ประดิษฐานไว้ในท่าแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ แก่เหล่าเทวดาในหมื่นจักรวาลมีพระมาตุเทพบุตรเป็นประธาน พระนขา ๒๐ และส่วนขาวของพระเนตรของพระพุทธปฏิมานั้น สำเร็จด้วยแก้วผลึก พระองคุลีสำเร็จด้วยทองคำ ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาท ริมฝีพระโอษฐ์ และส่วนแดงของพระเนตร สำเร็จด้วยแก้วประพาฬ พระเกศา พระมัสสุ และพระขนง สำเร็จด้วยแก้วอินทนิล พระทนต์ ๔๐ ซี่ สำเร็จด้วยเพชร ส่วนพระอุณาโลมนั้น มีลักษณะเหมือนฟองเงินที่ตั้งอยู่บนกำแพงทองคำ สำเร็จด้วยเงิน บนพระเศียรของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ไม่มีใครมองเห็นได้ ทรงล้อมด้วยข่ายกระดิ่งอันวิจิตรสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ภายในมณฑป ทรงผูกเพดานผ้าอันน่ารื่นรมย์มีค่า ๙ แสน มีพวงมุกดาห้อยย้อย ที่ปลายมณฑป ทรงล้อมด้วยข่ายมุกดา ถัดจากนั้น ทรงล้อมด้วยข่ายกระดิ่งอันวิจิตรด้วยรัตนะ ๗ ประการ

อมฺหากํ ภควโต มาตุเทวปุตฺตมฺปิ สตฺตรตเนน การาเปสิ. ตถา เอราวณวิสฺสกมฺมเทวปุตฺตาทโย จ สปริวาโร สกฺโก เทวราชา จ จตฺตาโร มหาราชาโน จ ปญฺจสิขเทวปุตฺตาทโย คนฺธพฺพเทวปุตฺตา จ สหมฺปติ มหา พฺรหฺมาทโย มหาพฺรหฺมโน จ การาเปสิ. เวสฺสนฺตรชาตกํ กโรนฺโต สํชยมหาราชา ผุสตีเทวี อาทโย จ มทฺทีเทวี ทฺเว ทารเก จ ชูชกพฺราหฺมณาทโย จ การาเปสิ. วิธุร-โสณทตฺต มหานารทกสฺสป-สุตโสม-สุปฺปารก-สงฺขปาลชาตกาทีนิ จ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตน-มหาสมยสุตฺตาทิ เทสนากาโร จ, สุทฺโธทนมหาราชา มหามายา มหาปชาปตี โคตมี ภทฺทกจฺจานา ราหุลมาตาเทวี จ ราหุลกุมาโร จ ฉนฺนญฺจ กนฺถกญฺจ มหาภินิกฺขมนํ มหาโพธิมณฺฑลํ อสีติมหาสาวกา โกสลมหาราชา อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ จูฬอนาถปิณฺฑิก-วิสาขา สุปฺปวาสา จ ปจฺฉา จูฬปิณฺฑปาติย ติสฺสตฺเถรญฺจ อตฺตานญฺจ การาเปตฺวา เต สพฺเพ ธาตุ คพฺเภ ปติฏฺฐาเปสิ.

แม้พระมาตุเทพบุตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ก็ทรงสร้างด้วยรัตนะ ๗ ประการ อนึ่ง ทรงสร้างเอราวัณเทพบุตร วิสสุกรรมเทพบุตร เป็นต้น และท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยบริวาร และท้าวมหาราชทั้ง ๔ และปัญจสิขเทพบุตร เป็นต้น เทพบุตรคนธรรพ์ และท้าวมหาพรหมสหัมบดี เป็นต้น มหาพรหม เมื่อทรงสร้างเวสสันดรชาดก ทรงสร้างพระเจ้าสัญชัย พระนางผุสดี เป็นต้น และพระนางมัทรี พระโอรส ๒ พระองค์ และพราหมณ์ชูชก เป็นต้น และวิธุรชาดก โสณทัตตชาดก มหานารทกัสสปชาดก สุตโสมชาดก สุปปารกชาดก สังขปาลชาดก เป็นต้น และลักษณะการแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร มหาสมยสูตร เป็นต้น พระเจ้าสุทโธทนะ พระนางมหามายา พระมหาปชาบดีโคตมี พระนางภัททกาญจนา พระมารดาของพระราหุล และพระราหุลกุมาร และนายฉันนะและม้ากัณฐกะ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ มหาโพธิมณฑล พระมหาสาวก ๘๐ รูป พระเจ้าโกศล อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐี จูฬอนาถบิณฑิกะ วิสาขา สุปปวาสา และพระติสสเถระผู้บิณฑบาตน้อยในภายหลัง และพระองค์เอง ทรงสร้างแล้วประดิษฐานไว้ในห้องบรรจุพระธาตุทั้งหมด

ธาตุคพฺภวณฺณณา สมตฺตา.

การพรรณนาห้องบรรจุพระธาตุจบแล้ว

เอวํ ธาตุคพฺเภ ปูชาวิธานํ สุวิภตฺตํ สุมโนรมํ การาเปตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? ภนฺเต ธาตุคพฺเภ มยา กตฺตพฺพํ นิฏฺฐาปิตํ. สฺเว โรหิณีนกฺขตฺเตน ธาตุ นิธานํ กริสฺสามี. อยฺยา ปน เกสธาตุโย คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตุติ. ติสฺสตฺเถรสฺส ภารมกาสิ. เถโร ตํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราช, เกสธาตุโย วิจินิตฺวา อาหราเปสฺสามาติ วตฺวา อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาวุโส ภูมินฺธรนาควิมาเน ชยเสโน นาม นาคราชา วสติ. ตสฺส สนฺติเก (เกสธาตุโย สนฺติ.) ตปุสฺส ภลฺลิกานํ ทฺเวภาติกวาณิชานํ ปริจรณกาเล เตสํ ปมาทํ ญตฺวา นาคราชา ทฺเว เกสธาตุโย คเหตฺวา นาคภวเน ฐเปสิ. ตฺวํ ตา ธาตุโย อาหริตฺวา รญฺโญ เทหีติ อาณาเปสิ. เถโร ตํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คโต.

อย่างนี้ ทรงสร้างการบูชาในห้องบรรจุพระธาตุอันจัดแบ่งไว้อย่างดีและน่ารื่นรมย์ แล้วตรัสกับพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งที่ข้าพเจ้าพึงทำในห้องบรรจุพระธาตุสำเร็จแล้ว พรุ่งนี้ในวันนักษัตรโรหิณี ข้าพเจ้าจักบรรจุพระธาตุ ขอท่านจงนำพระเกศธาตุมาเถิด' ทรงมอบภาระแก่พระติสสเถระ พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว 'ดีแล้ว มหาบพิตร อาตมภาพจักแสวงหาพระเกศธาตุมาถวาย' ดังนี้แล้ว ให้เรียกพระสิวเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมาแล้วสั่งว่า 'อาวุโส พญานาคชื่อชยเสนะอาศัยอยู่ในวิมานนาคชื่อภูมินธร พระเกศธาตุมีอยู่ในสำนักของพญานาคองค์นั้น ในเวลาที่พ่อค้าสองพี่น้องตปุสสะและภัลลิกะบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้า พญานาคทราบความประมาทของพ่อค้าเหล่านั้น จึงนำพระเกศธาตุ ๒ เส้นไปประดิษฐานไว้ในนาคภพ เธอจงนำพระธาตุเหล่านั้นมาถวายพระราชาเถิด' พระเถระรับคำนั้นแล้วก็ไป

ตโต ราชา อตฺตโน ภคินิยา โสมเทวิยา จ ภาคิเนยฺยสฺส คิริอภยรญฺโญ จ สาสนํ เปเสสิ? สฺเว ธาตุนิธานํกริสฺสาม. ตุมฺเห เสนงฺคํ คเหตฺวา อาคจฺฉถา’ติ. โลณนคเร มหานาครญฺโญ จ เสรุ นคเร สิวรญฺโญ จ ตเถว สาสนํ เปเสตฺวา สยมฺปิ อตฺตโน วิชิเต เยน มยฺหํ หตฺถโต อนฺตมโส เอกกรีสมตฺตมฺปิ ลทฺธํ ตทุปาทาย สพฺเพปิ ตุมฺเห สทฺธึ ปริวาเรน อาคจฺฉถา’ติ เภรึ จราเปสิ. ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา มหาชนา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺกตปฏิยตฺตา อคมึสุ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา สพฺเพ เสนิโย คนฺธมาลาธูปธชาทโย คเหตฺวา ธาตุนิธานํ อาคจฺฉนฺตุติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ติวีวรตฺถาย มหคฺฆวตฺถาทีนิ ทตฺวา สยมฺปิ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถํ อธิฏฺฐาย มณิกุณฺฑลเมขลานูปุร วลยาทิวิจิตฺตสพฺพาลงฺการวิภูสิตาหิ โกเสยฺยาทิสุขุมนานาวิธวิจิตฺตวตฺถนิวตฺถาหิ นจฺจคีตวาทิตตุริยภณฺฑคหิต หตฺถาหิ เทวจฺฉราปฏิภาคนาฏกิตฺถีหิ ปริวาริโต วุตฺตปฺปกาเรหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ.

จากนั้นพระราชาได้ส่งสารไปยังพระขนิษฐาของพระองค์คือพระนางโสมเทวี และพระราชภาติยะคือพระเจ้าคิริอภัยราชว่า 'พรุ่งนี้เราจักบรรจุพระธาตุ ขอท่านทั้งหลายจงนำกองทัพมาเถิด' และได้ส่งสารไปยังพระเจ้ามหานาคราชในเมืองโลณะ และพระเจ้าสิวราชในเมืองเสรุในทำนองเดียวกัน แล้วพระองค์เองก็ให้ตีกลองป่าวประกาศในอาณาเขตของพระองค์ว่า 'ผู้ใดที่เคยได้รับแม้เพียงประมาณหนึ่งกรีสจากมือของเรา ขอท่านทั้งหลายทั้งหมดจงมาพร้อมด้วยบริวารเถิด' มหาชนได้ฟังดังนั้นก็มีความโสมนัสยินดี พากันประดับตกแต่งเตรียมพร้อมตามฐานะของตนแล้วก็พากันมา เมื่อราตรีสว่างแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ขอให้ทหารทั้งปวงจงนำเครื่องหอม ดอกไม้ ธูป ธง เป็นต้น มาเพื่อบรรจุพระธาตุเถิด' แล้วได้ถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์ ถวายผ้าอันมีค่าเป็นต้น เพื่อผ้าไตรจีวร แล้วพระองค์เองก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยโภชนะอันมีรสเลิศต่างๆ แล้วทรงอธิษฐานอุโบสถ ทรงแวดล้อมด้วยเหล่านางฟ้อนรำที่เปรียบประดุจนางอัปสร ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับอันวิจิตรทั้งปวง มีตุ้มหูแก้ว เข็มขัด กำไลข้อเท้า กำไลมือ เป็นต้น นุ่งห่มด้วยผ้าไหมและผ้าเนื้อละเอียดหลากชนิดอันวิจิตรต่างๆ ถือเครื่องดนตรีสำหรับฟ้อนรำขับร้องและประโคมอยู่ในมือ เสด็จไปยังสถานที่บรรจุพระธาตุพร้อมด้วยบริวารที่กล่าวมาแล้วนั้น ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วประทับยืนอยู่

ตโต โสมนคเร คิริอภยราชา’ปิ สพฺเพ นาครา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน ธาตุนิธานฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตุติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สยํ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต สุสชฺชิตอมจฺจคณปริวาริโต นิกฺขมิ. โสม เทวีปิ สีสํ นหาตฺวา อหตวตฺถนิวตฺถา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา เทวจฺฉรา วิย อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตกุมาริโย นีลวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปุณฺณฆเฏ คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย ปีตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปูชาภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา, ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสต กุมาริโย รตฺตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว. อลงฺกาเรตฺวา วิจิตฺรปุปฺผปูริตมญฺชุสาโย คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย เสตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ธูม กฏจฺฉุเก คาหาเปตฺวา เอวํ ปูชาวิธานํ สํวิทหิตฺวา ปริวาเรน เจติงฺคณํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา อตฺตโน สามินา คิริอภยราเชน สทฺธึ เอกปสฺเส ฐีตา.

จากนั้น พระเจ้าคิริอภัยราชในเมืองโสมะ ก็ให้ตีกลองป่าวประกาศในเมืองว่า ‘ขอชาวเมืองทั้งปวงจงมายังสถานที่บรรจุพระธาตุตามฐานะของตนเถิด’ แล้วพระองค์เองก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพารที่จัดเตรียมไว้อย่างดีแล้วเสด็จออกไป พระนางโสมเทวีก็ทรงสรงพระเกศา ทรงนุ่งห่มด้วยผ้าใหม่ ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ดุจนางอัปสร ทรงให้หมู่บริวารคือนางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีน้ำเงิน ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือหม้อน้ำเต็ม แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีเหลือง ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือเครื่องบูชา แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีแดง ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือผอบที่เต็มไปด้วยดอกไม้อันวิจิตร แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีขาว ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือกระถางธูป เมื่อทรงจัดเตรียมพิธีบูชาดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปยังบริเวณเจดีย์พร้อมด้วยบริวาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่งพร้อมกับพระสวามีคือพระเจ้าคิริอภัยราช

โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ สพฺพาลงฺกาเรหิ ปติมณฺฑิโต สพฺพาภรเณหิ สุสชฺชีตอมจฺจมณฺฑลปริวุโต นจฺจคีตตุรียานิ ปคฺคณฺหาปยมาโน คนฺธมาลา ธูมกฏจฺฉุ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

พระเจ้ามหานาคราชในเมืองโลณะ ก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพารที่จัดเตรียมเครื่องประดับทั้งปวงไว้อย่างดี ทรงให้มีการฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี ทรงให้ถือเครื่องหอม ดอกไม้ และกระถางธูป แล้วเสด็จมายังสถานที่เจดีย์ ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่ง

เสรุนคเร สิวราชา’ปิ อตฺตานํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชปริสา อตฺตโน วิภวานุรูเปน วตฺถาลงฺกาเรหิ จนฺทน มาลาทีหิ จ โสภมานา นลาเฏ มุตฺตากลาปโมลมฺพก วิจิตฺตสุวณฺณปฏฺฏานิ พนฺธิตฺวา หตฺถาภรณาทิ อเนกาภรเณหิ ทิพฺพปริสา วิย สุมณฺฑิตปสาธิตา เวสานุรูปานิ วิวิธาวุธานิ คเหตฺวา เอกปสฺเส ฐีตา. สีหวฺยคฺฆทีปิจมฺเมหิ ปสาธิตสุวณฺณาลงฺการสุวณฺณธชเหมชาลสญฺฉนฺเน รถ วเร จ สพฺพาลงฺการวิภุสิตา รถิกา อารุยฺห เอกปสฺเส ฐีตา. พฺราหฺมณปุตฺตาทโย มณฺฑิตจมฺเม ปารุปิตฺวา อุปโสภยมานา เอกปสฺเส ฐีตา. พหุ อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน เวสานุรูเปน มหคฺฆวตฺถาภรณวิภูสิตา สปริวารา เอกปสฺเส ฐีตา. คนฺโธทก ปูริต ทกฺขิณาวตฺต สงฺขํ คเหตฺวา อุปวีตสุตฺตํ เอกํสํ กริตฺวา พฺราหฺมณเวฐนํ เวเฐตฺวา ปุโรหิตพฺราหฺมณา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ชยโฆสํ สาเวนฺตา เอวมาหํสุ?

พระเจ้าสิวราชในเมืองเสรุ ก็ทรงประดับตกแต่งพระองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงให้ถือเครื่องบูชาพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ แล้วเสด็จมายังสถานที่เจดีย์ ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่ง ราชบริษัทผู้รุ่งเรืองด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับ มีเครื่องหอมและพวงมาลัยเป็นต้น ตามฐานะของตน ผูกแผ่นทองคำอันวิจิตรที่ห้อยระย้าด้วยพวงมุกดาที่หน้าผาก ประดับตกแต่งอย่างดีด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีเครื่องประดับมือเป็นต้น ดุจเทพบริษัท ถืออาวุธนานาชนิดตามลักษณะของตนแล้วยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกสารถีผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ขึ้นไปบนรถอันประเสริฐที่ประดับด้วยหนังราชสีห์ เสือโคร่ง เสือดาว มีเครื่องประดับทองคำ ธงทองคำ และตาข่ายทองคำคลุมอยู่ ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกบุตรพราหมณ์เป็นต้น นุ่งห่มด้วยหนังที่ประดับตกแต่งแล้ว ดูสง่างาม ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง ข้าราชบริพารจำนวนมากผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับอันมีค่าตามลักษณะของตน พร้อมด้วยบริวาร ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกพราหมณ์ปุโรหิตถือสังข์ทักษิณาวัฏที่เต็มด้วยน้ำหอม คล้องสายยัชโญปวีตเฉียงบ่า โพกผ้าอย่างพราหมณ์ ให้ถือเครื่องบูชาพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ แล้วมายังสถานที่เจดีย์ ไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วเปล่งเสียงชัยมงคลกล่าวว่าดังนี้

เขมํ สุภิกฺขํ ภวตุ นิจฺจํ ชนปทํ สิวํ;

สสฺสานิ สมุปฺปชฺชนฺตุ รญฺโญ เอวํ ชยา สิยุํ.

ขอให้ชนบทจงมีความเกษมสำราญ มีภิกษาหารบริบูรณ์ เป็นมงคลอยู่เป็นนิตย์ ขอพืชพรรณธัญญาหารจงบังเกิด ขอชัยชนะจงมีแก่พระราชาด้วยประการฉะนี้

อวเสสา มหาชนา เอวมาหํสุ? สมุทฺทปริยนฺตํ หิ มหึ สาครกุณฺฑลํ วสุนฺธรํ อาวสตุ อมจฺจปริวาริโต. เอวํ วตฺวา? อมฺหากํ อยฺโย กากวณฺณติสฺโส มหา ราชา สเทวเก โลเก เอกปุคฺคลสฺส โลกนาถสฺสนลาฏธาตุํ ปติฏฺฐาเปตี’ติ อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน สุมณฺฑิตปสาธิตา. ขุชฺชวามนกาทโย’ปิ สพฺเพ ชนา ปูชาภณฺฑานิ คเหตฺวา สาธุการํ ททมานา อฏฺฐํสุ. อิมสฺมึ เจติยฏฺฐาเน ราสีภูตา ปริสา เอวํ เวทิตพฺพา? ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา เนคมา จ สมาคตา ปุปฺผาทิคหิตา สพฺเพ อลงฺการวิภูสิตา.

มหาชนที่เหลือกล่าวว่าดังนี้ ‘ขอพระราชาจงครองแผ่นดินที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต มีสาครเป็นกุณฑล แวดล้อมด้วยข้าราชบริพารเถิด’ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็กล่าวว่า ‘พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราชผู้เป็นนายของเราทั้งหลาย กำลังจะประดิษฐานพระนลาฏธาตุของพระโลกนาถผู้เป็นเอกบุรุษในโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ แล้วก็ประดับตกแต่งอย่างดีตามฐานะของตน คนแคระ คนเตี้ย เป็นต้น และชนทั้งปวงก็ถือเครื่องบูชา พากันเปล่งสาธุการยืนอยู่ พึงทราบว่าบริษัทที่รวมกันอยู่ในสถานที่เจดีย์นี้เป็นดังนี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ และชาวเมือง ได้มาประชุมกัน ถือดอกไม้เป็นต้น ทุกคนประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับ

คณนา วีติวตฺตา เต อเนเก จ มหาชนา;

สมุทฺโท ปตฺถรนฺโตว ขตฺติยา สมุปาคตา.

มหาชนเหล่านั้นมีจำนวนมากมายนับไม่ถ้วน พวกกษัตริย์ได้มาประชุมกันดุจมหาสมุทรที่แผ่กว้าง

อลงฺกโต มหาราชา สราชปริวาริโต;

เทวราชา ยถา สกฺโก อฏฺฐาสิ เจติยงฺคเณ.

พระมหาราชาผู้ทรงประดับตกแต่งแล้ว พร้อมด้วยราชบริพาร ได้ประทับยืนอยู่ในบริเวณเจดีย์ ดุจท้าวสักกะเทวราช

สาธุวาเทน สตฺตานํ ปญฺจงฺคตุริเยหิ จ;

หตฺถสฺสรถสทฺเทน สมากิณฺณํ มหีตลํ.

พื้นปฐพีเกลื่อนกล่นไปด้วยเสียงสาธุการของหมู่สัตว์ เสียงดนตรีเบญจางคดุริยางค์ และเสียงช้าง ม้า รถ

ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหารีเก ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหาสาคลตฺเถโร’ปิ ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหินฺทตฺเถโร’ปิ อตฺตโน สาวเก สฏฺฐิมตฺเต ขิณาสเว คเหตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. อิติ อิมินา นิยาเมเนว เอโก ทฺเว ตโย จตฺตาโร ปญฺจ ขีณาสวา อาคจฺฉนฺตา สตฺต สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร เอตฺตเก ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา เจติยงฺคเณ นิสีที. ตโต ราชา อาคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? เกสธาตุ กุโต ลภิสฺสาม อยฺยา’ติ. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ โอโลเกสิ. โส โอโลกิตกฺขเณเยว นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จีวรํ ปารุปิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ฉฬภิญฺโญ มหาขีณาสโว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา ภุมินฺธรนาควิมาเน ปาตุรโหสิ.

จากนั้น พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระก็แวดล้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูปผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน แล้วมายังสถานที่เจดีย์ พระมหาสาคลเถระก็แวดล้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป แล้วมายังสถานที่เจดีย์ พระมหินทเถระก็พาพระสาวกผู้เป็นพระขีณาสพประมาณหกสิบรูป แล้วมายังสถานที่เจดีย์ ด้วยทำนองนี้เอง พระขีณาสพที่มาองค์หนึ่ง สององค์ สามองค์ สี่องค์ ห้าองค์ ก็มีจำนวนถึงเจ็ดพันรูป จากนั้น พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระก็แวดล้อมด้วยพระภิกษุจำนวนเท่านั้น แล้วนั่งลงในบริเวณเจดีย์ จากนั้นพระราชาเสด็จมา ทรงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วตรัสกับพระเถระว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เราจะหาพระเกศธาตุได้จากที่ไหน’ ในขณะนั้น พระติสสเถระมองดูพระสิวเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน ทันทีที่ถูกมองดู ท่านก็ลุกขึ้นจากที่นั่ง ห่มจีวร ไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ พระสิวเถระผู้เป็นพระขีณาสพผู้ยิ่งใหญ่ มีอภิญญา ๖ ได้เข้าจตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น ดำดิ่งลงไปในแผ่นดิน แล้วปรากฏขึ้นในวิมานของพญานาคผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน

(สุตฺวาสฺส สิวเถโร จ วสิปฺปตฺโต วิสารโท;

ปากโฏ อภวิ นาคนครํ ปุรโต ขเณ.)

(พระสิวเถระผู้ถึงความชำนาญและเชี่ยวชาญ ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ปรากฏขึ้นในเมืองนาคเบื้องหน้าในขณะนั้น)

ตสฺมึ โข ปน สมเย ชยเสโน นาคราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ ทฺวิโกฏิมตฺเต นาเค ปริวาเรตฺวา มหา ยสํ อนุภวมานํ นิสินฺนํ อิงฺคิตสญฺญํ ทตฺวา เถรํ ทุรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อิมสฺมึ นาคภวเน สมเณหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถี. นิสฺสํสยํ เกสธาตุํ นิสฺสาย อาคโต ภวิสฺสตีติ อุฏฺฐาย ธาตุฆรํ ปวิสิตฺวา ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตฺวา กิญฺจิ อชานนฺโต วิย นิสีทิ. ตสฺมึ กาเล เถโร ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคราชา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เถเรน สทฺธึ กเถสิ. กสฺมา อยฺโย อาคโต’ติ วุตฺเต เอวมาห? ติโลกนาถสฺส อมฺหากํ สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตูนํ อตฺถาย อาคโต, ตุยฺหํ สนฺติเก ฐปิตเกสธาตุโย ปปญฺจํ อกตฺวา มยฺหํ เทหิ, เตเยว สนฺธาย อุปชฺฌาเยน เปสิโตมฺหี’ติ วุตฺเต อมฺหากํ สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย มม สนฺติเก นตฺถี’ติ อาห. เถโร ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตภาวํ ญตฺวา คณฺหามิ มหาราชา เกสธาตุโย’ติ วุตฺเต อาม ปสฺสนฺโต คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห. เอวํ ตโย วาเร ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ตเถว ฐีโต?

ในสมัยนั้นแล พญานาคชื่อชยเสนะ แวดล้อมด้วยหลานของตนและพญานาคประมาณสองโกฏิ กำลังเสวยยศอันยิ่งใหญ่ นั่งอยู่ ได้ให้สัญญาณ (แก่บริวาร) เห็นพระเถระผู้กำลังมาแต่ไกลแล้วคิดว่า ‘ในนาคภพนี้ ไม่มีกิจที่สมณะพึงทำเลย ไม่ต้องสงสัยเลยว่าท่านคงมาเพราะอาศัยพระเกศธาตุเป็นแน่’ ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นเข้าไปในเรือนธาตุ กลืนผอบพระธาตุลงไป แล้วนั่งอยู่ประหนึ่งว่าไม่รู้อะไรเลย ในกาลนั้น พระเถระได้เข้าไปหาพญานาค พญานาคได้ออกไปต้อนรับ ทำปฏิสันถารแล้วสนทนากับพระเถระ เมื่อพระเถระถูกถามว่า ‘ท่านผู้เจริญมาทำไม’ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาตมภาพมาเพื่อพระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกทั้งสาม ขอท่านจงมอบพระเกศธาตุที่เก็บไว้กับท่านให้แก่อาตมภาพโดยไม่ชักช้า อาตมภาพถูกพระอุปัชฌาย์ส่งมาเพื่อพระเกศธาตุเหล่านั้น’ เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ พญานาคจึงกล่าวว่า ‘พระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราไม่มีอยู่กับข้าพเจ้า’ พระเถระทราบว่าพญานาคกลืนผอบพระธาตุลงไปแล้ว จึงกล่าวว่า ‘มหาบพิตร อาตมภาพจะรับพระเกศธาตุ’ พญานาคกล่าวว่า ‘ได้ ท่านจงดูแล้วนำไปเถิด’ ดังนี้แล้ว พระเถระได้ให้พญานาครับคำปฏิญาณถึงสามครั้งแล้วก็ยังคงยืนอยู่อย่างนั้น

อิทฺธิยา มาปยิตฺวาน ตโต โส สุขุมํ กรํ,ปเวเสตฺวา มุเข ตสฺส คณฺหี ธาตุกรณฺฑกํ;

นาคาลยาภินิกฺขมิ ติฏฺฐ นาคา’ติ ภาสิย.

จากนั้น พระเถระได้เนรมิตมืออันละเอียดด้วยฤทธิ์ สอดเข้าไปในปากของพญานาค แล้วหยิบผอบพระธาตุออกมา ได้กล่าวว่า ‘หยุดเถิดพญานาคทั้งหลาย’ แล้วออกจากนาคพิภพไป

ตสฺมึ ขเณ ชยเสโน นาคราชา สมณํ วญฺเจตฺวา เปสิโตมฺหี’ติ วตฺวา ตสฺส คตกาเล ธาตุกรณฺฑกํ โอโลเกตฺวา ธาตุ อปสฺสิตฺวา สมเณน นาสิโตมฺหี’ติ ทฺเว หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ฐเปตฺวา อตฺตโน สกลนาคภวนํ เอก โกลาหลํ กตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวนฺโต? อมฺหากํ จกฺขุนิ อุปฺปาเฏตฺวา คโต วิย สเทวกสฺส โลกสฺส ปติฏฺฐานภูตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย อปายทุกฺขโต อมุญฺจนฺตานํ อมฺหากํ อภิภวิตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา คตสมณํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหิสฺสามา’ติ ทฺเวโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา อตฺตโน ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ ตสฺส ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิตฺวา อากาสํ อุคฺคจฺฉึ (สุ). ตสฺมึ ขเณ ปน สิวตฺเถโร อกาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปาวิสิ. ปุน เตปิ ปถวิยํ ปวิสึสุ. เอวํ เถโร เตหิ สทฺธึ อุมฺมุชฺช นิมุชฺชํ กโรนฺโต ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา เสรุนครสฺส นาติทูเร ปิฏฺฐิปาสาเณ อุคฺคญฺชิ. ตตฺเถว เต สํเวเชตฺวา เจติยงฺคเณ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. นาคา ตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตา มหนฺเตน สทฺเทน รวํ ปติรวํ ทตฺวา. อิโต ปฏฺฐาย นฏฺฐมฺหา’ติ ตสฺมึ ปิฏฺฐิ ปาสาเณ สพฺเพ สมาคมํ กตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ? นฏฺฐมฺภา วต โภ’ติ. ตโต ปฏฺฐาย โส ปิฏฺฐิปาสาโณ นาคานํ รวํ ปติรวํ ทตฺวา ปริเทวิตหาเวน นาคคลฺลํ นาม อโหสิ.

ในขณะนั้น พญานาคชื่อชยเสนะคิดว่า ‘เราได้หลอกลวงสมณะแล้วส่งไป’ ครั้นเมื่อพระเถระไปแล้ว ได้มองดูผอบพระธาตุ ไม่เห็นพระธาตุ จึงกล่าวว่า ‘เราถูกสมณะทำให้พินาศแล้ว’ แล้วยกมือทั้งสองขึ้นประคองไว้ ทำนาคภพทั้งหมดให้เกิดความโกลาหล ส่งเสียงคร่ำครวญด้วยเสียงอันดังว่า ‘สมณะนั้นไปแล้วประหนึ่งว่าควักดวงตาของเราไป พระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกพร้อมทั้งเทวโลก ซึ่งช่วยให้พวกเราผู้ยังไม่พ้นจากทุกข์ในอบาย สมณะนั้นได้ข่มเหงเราแล้วนำพระธาตุไป เราจะติดตามสมณะนั้นไปจับให้ได้’ ดังนี้แล้ว ได้นำพญานาคสองโกฏิพร้อมด้วยหลานของตน ติดตามไปข้างหลังพระเถระ ขึ้นไปในอากาศ ในขณะนั้น พระสิวเถระได้ลงมาจากอากาศแล้วเข้าไปในแผ่นดิน พญานาคเหล่านั้นก็เข้าไปในแผ่นดินตามไป พระเถระได้แสดงปาฏิหาริย์โดยการผุดขึ้นและดำลงไปพร้อมกับพญานาคเหล่านั้น แล้วผุดขึ้นที่แผ่นหินด้านหลังไม่ไกลจากเมืองเสรุ ที่นั่นเอง พระเถระได้ยังพญานาคเหล่านั้นให้เกิดความสังเวช แล้วปรากฏขึ้นต่อหน้าพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ที่ลานพระเจดีย์ พญานาคเหล่านั้นไม่สามารถจับพระเถระได้ จึงส่งเสียงร้องก้องกังวานด้วยเสียงอันดังว่า ‘ตั้งแต่นี้ไปเราพินาศแล้ว’ แล้วทั้งหมดได้ประชุมกันที่แผ่นหินด้านหลังนั้น คร่ำครวญด้วยเสียงอันดังว่า ‘โอหนอ เราพินาศแล้ว’ ตั้งแต่นั้นมา แผ่นหินด้านหลังนั้นจึงได้ชื่อว่า ‘นาคคัลละ’ เพราะเป็นที่ที่พญานาคส่งเสียงร้องก้องกังวานและคร่ำครวญ

นาโค เถรสฺส ปิฏฺฐิโตเยว อนุพนฺธิตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ราชานํ เอวมาห? เทว, เอโส ภิกฺขุ มยา อทินฺนธาตุ คเหตฺวา อาคโต’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา? สจฺจํ กิร อยฺย นาคสฺส วจนนฺติ วุตฺเต นเหว มหาราช, อิมินา ทินฺนํ เอว ธาตุํ อคฺคเหสินฺติ วุตฺเต? นาโค ตว สกฺขึ เทหีติ อาห. เถโร ตสฺส ภาคินฺเยํ สมณุปฺปล นาคราชานํ สกฺขึ อกาสิ. ราชา ตสฺส ภาคิเนยฺยสฺส สพฺพวจนํ สุตฺวา สทฺทหิ. ตสฺมึ กาเล ทุกฺขาภิภูโต นาคราชา คนฺตฺวา พหิ ฐีโต. ตโต ปฏฺฐาย โส นาคราชา พหิ หุตฺวา นิสินฺนตฺตา พหินาคราชา นาม อโหสิ. ตสฺส ปน ภาคิเนยฺยํ อนฺโต เจติยงฺคเณ นิสีทาเปสิ. อิมสฺส ปน เจติยสฺส อารกฺขํ คหิตนาคา กเถตพฺพา. สุมนนาครญฺโญ ปริวารา ฉโกฏิมตฺตา นาคา, ชยเสนสฺส ปริวารา โกฏิสตมตฺตา นาคา, สมณุปฺปลนาครญฺโญ ปริวารา ทฺวิโกฏิมตฺตา นาคา อเหสุํ. สพฺเพ ธาตุยา อารกฺขํ คณฺหึสุ. ราชา เถรสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา รตนจเงคาฏเก ฐเปตฺวา มหินฺทสฺส นาม อมจฺจสฺส อทาสิ. ตสฺมึ สมาคเม ติปิฏกมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา จตฺตาโร สามเณรา อเหสุํ. เตสุ เอโก มลย ราชปุตฺโต สุมนสามเณโร นาม, เอโก เสรุนคเร สิวราชภาคิเนยฺยสฺส ปุตฺโต อุตฺตร สามเณโร นาม. เอโก มหาคาเม มาลาการปุตฺโต จุนฺท สามเณโร นาม เอโก มหาคาเม เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต มหากสฺสปสามเณโร นาม, อิเม จตฺตาโร สามเณรา อชฺช กากวณฺณติสฺสมหาราชา มหาเจติเย ธาตุ นิธานํ กริสฺสติ, มยํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา สุกุสุมานิ อาหริสฺสามาติ เถรํ วนฺทิตฺวา อากาสโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา จมฺปกนาคสลลาทโย ปูชนียมาลํ คเหตฺวา ตาวตึสเทว โลกํ คตา.

พญานาคติดตามพระเถระไปข้างหลังจนถึงลานพระเจดีย์ แล้วกราบทูลพระราชาว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ภิกษุรูปนี้ได้นำพระธาตุไปโดยที่ข้าพระองค์มิได้ถวาย’ เมื่อพระราชาได้ยินดังนั้นจึงตรัสว่า ‘ท่านผู้เจริญ คำของพญานาคเป็นจริงหรือ’ เมื่อถูกถามดังนี้ พระเถระจึงตอบว่า ‘ไม่เป็นเช่นนั้น มหาบพิตร อาตมภาพรับเอาพระธาตุที่พญานาคนี้ถวายแล้วนั่นเอง’ เมื่อถูกกล่าวดังนี้ พญานาคจึงกล่าวว่า ‘ท่านจงให้พยาน’ พระเถระจึงให้พญานาคชื่อสมณุปปละผู้เป็นหลานของพญานาคชยเสนะเป็นพยาน พระราชาทรงเชื่อถ้อยคำทั้งหมดของหลานพญานาค ในกาลนั้น พญานาคผู้ถูกความทุกข์ครอบงำได้ออกไปยืนอยู่ข้างนอก ตั้งแต่นั้นมา พญานาคตนนั้นจึงได้ชื่อว่า ‘พญานาคภายนอก’ เพราะนั่งอยู่ข้างนอก ส่วนหลานของพญานาคตนนั้น พระราชาได้ให้นั่งอยู่ภายในลานพระเจดีย์ ส่วนพญานาคผู้รักษาพระเจดีย์นี้พึงกล่าวถึง พญานาคหกโกฏิเป็นบริวารของพญานาคสุมนะ พญานาคหนึ่งร้อยโกฏิเป็นบริวารของพญานาคชยเสนะ พญานาคสองโกฏิเป็นบริวารของพญานาคสมณุปปละ ทั้งหมดได้รักษาพระธาตุ พระราชาทรงรับพระเกศธาตุจากพระหัตถ์ของพระเถระ แล้ววางไว้ในผอบแก้ว แล้วประทานแก่อำมาตย์ชื่อมหินทะ ในการประชุมนั้น มีสามเณรสี่รูปผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นศิษย์ของพระมหาพุสสเทวเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ในจำนวนนั้น รูปหนึ่งคือเจ้าชายมลายะชื่อสามเณรสุมานะ รูปหนึ่งคือบุตรของหลานพระเจ้าสิวะในเมืองเสรุชื่อสามเณรอุตตระ รูปหนึ่งคือบุตรของช่างทำดอกไม้ในหมู่บ้านใหญ่ชื่อสามเณรจุนทะ รูปหนึ่งคือบุตรของกุฎุมพีคนหนึ่งในหมู่บ้านใหญ่ชื่อสามเณรมหากัสสปะ สามเณรสี่รูปนี้คิดว่า ‘วันนี้พระเจ้ากากวรรณติสสมหาราชจะทรงบรรจุพระธาตุในพระมหาเจดีย์ พวกเราจะไปป่าหิมพานต์เพื่อนำดอกไม้ที่สวยงามมา’ ดังนี้แล้ว ได้ไหว้พระเถระแล้วเหาะไปป่าหิมพานต์ นำดอกไม้สำหรับบูชา เช่น ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกรัง เป็นต้น แล้วไปยังเทวโลกชั้นดาวดึงส์

ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา สพฺพาภรณปติมณฺฑิโต ทฺวิสุ เทวโลเกสุ เทวตาโย คเหตฺวา เอราวณหตฺถีกฺขนฺธมารุยฺห อฑฺฒเตยฺยโกฏิเทวจฺฉราปริวาริโต สุทสฺสนมหา วีถิยํ วิจรนฺโต สวงฺโคฏเก เต จตฺตาโร สามเณเร ทุรโตว อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา หตฺถีกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปญฺจ ปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ หตฺเถ มาลาจงฺโคฏเก ทิสฺวา? กึ อยฺยา ตุมฺหากํ หตฺเถ’ติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา สามเณรา มหาราช, กึ ตฺวํ น ชานาสิ. ลงฺกายํ กากวณฺณติสฺส มหาราชา ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ คเหตฺวา มหาวาลุกคงคาย ทกฺขิณปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก เจติยํ การาเปตุํ ตุมฺหากํ นิโยเคน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิตฺैฏฺฐกานิ คเหตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา อชฺช ธาตุนิธานํ กโรติ. ตตฺถ ปูชนตฺถาย หิมวนฺตโต อานีตปุปฺผมิทนฺติ วตฺวา อิโตปิ กุสุมํ คเหตุํ อาคตมฺหา’ติ วทึสุ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา?

ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้นำหมู่เทพในเทวโลกทั้งสองขึ้นประทับบนหลังช้างเอราวัณ แวดล้อมด้วยเทพธิดาสองโกฏิครึ่ง กำลังเสด็จประพาสอยู่ในถนนใหญ่ชื่อสุทัสสนะ ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรสี่รูปนั้นกำลังมาแต่ไกลพร้อมด้วยกระเช้าดอกไม้ จึงเสด็จลงจากหลังช้าง ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วทอดพระเนตรเห็นกระเช้าดอกไม้ในมือของสามเณรเหล่านั้น จึงตรัสถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในมือของท่านมีอะไร’ เมื่อสามเณรได้ยินดังนั้นจึงกราบทูลว่า ‘มหาบพิตร ไฉนพระองค์จึงไม่ทรงทราบเล่า พระเจ้ากากวรรณติสสมหาราชในลังกา ได้ทรงนำพระนลาฏธาตุของพระทศพลไป เพื่อจะทรงสร้างพระเจดีย์บนยอดงวงช้างชื่อวราหะ ริมสระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา โดยรับอิฐที่พระวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตขึ้นตามพระบัญชาของพระองค์ แล้วทรงสร้างพระเจดีย์ และวันนี้จะทรงบรรจุพระธาตุ ดอกไม้นี้เป็นดอกไม้ที่นำมาจากป่าหิมพานต์เพื่อบูชาในที่นั้น’ ดังนี้แล้ว สามเณรทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘พวกข้าพระองค์มาเพื่อนำดอกไม้จากที่นี่ไปด้วย’ ท้าวสักกะได้ทรงสดับถ้อยคำของสามเณรเหล่านั้นแล้ว

อยฺย ตุมฺหากํ หตฺเถ ปุปฺผานิ จูฬามณิเจติเย ปุเชตฺวา อมฺหากํ อุยฺยานโต ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉถาติ วตฺวา เตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา เตสํ ปุปฺเผหิ จูฬามณิเจติยํ ปูเชสิ. ตโต ปปญฺจํ น ภวิตพฺพนฺติ สกฺกสฺส นิเวเทสุํ. ตํ สุตฺวา สกฺโก สามเณรานํ ปญฺจมหาอุยฺยานโต ปาริจฺฉตฺต-โกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ คเหตฺวา ทาเปสิ. สามเณรา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เทวโลกโต โอตริตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณมณิปพฺพเต สนฺตจฺฉายาย นสีทิตฺวา ทิวาวิหารํ กตฺวา นกฺขตฺตเวลาย สมฺปตฺตาย มณี คเวสมานา จตฺตาโร มณโย อทฺทสํสุ. เตสํ เอโก อินฺทนีลมณี, เอโก ปหสฺสรโชติรงฺค มณี, เอโก เวลุริยมณิ, เอโก มสารคลฺลมณิ, จตฺตาโร มณโย จ ทิพฺพปุปฺผานิ จ คเหตฺวา เถรานํ ทสฺเสสุํ. เถโร? มหาราช, อิเม สามเณรา ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ จตฺตาโร มณโย จ คเหตฺวา อาคตา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

ตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงบูชาดอกไม้ที่มีอยู่ในมือของท่านที่จุฬามณีเจดีย์ แล้วจงนำดอกไม้จากอุทยานของเราไปเถิด" ดังนี้แล้ว ได้เสด็จไปกับสามเณรเหล่านั้น ทรงบูชาจุฬามณีเจดีย์ด้วยดอกไม้ของสามเณรเหล่านั้น จากนั้นสามเณรได้กราบทูลท้าวสักกะว่า "ไม่ควรมีความเนิ่นช้า" ท้าวสักกะทรงสดับดังนั้น จึงทรงให้สามเณรนำดอกไม้มีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้น และผงจันทน์จากปัญจมหาวนอุทยานไป สามเณรทั้งหลายนำดอกไม้เหล่านั้นลงมาจากเทวโลก เข้าสู่ป่าหิมพานต์ นั่งพักผ่อนในที่ร่มเย็นบนภูเขาสุวรรณมณี กระทำทิวาวิหาร เมื่อถึงเวลาฤกษ์งามยามดี ได้แสวงหาแก้วมณี และได้เห็นแก้วมณี ๔ ดวง ในบรรดาแก้วมณีเหล่านั้น ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีอินทนิล ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีที่มีรัศมีรุ่งเรืองซ่านไป ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีไพฑูรย์ ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีมสารคัลล์ สามเณรนำแก้วมณี ๔ ดวง และดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นไปแสดงแก่พระเถระ พระเถระได้กราบทูลพระราชาว่า "มหาบพิตร สามเณรเหล่านี้ได้นำดอกไม้มีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้น ผงจันทน์ และแก้วมณี ๔ ดวงมาแล้ว"

ราชา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสชาโต สามเณเร ปญฺจ ปติฏฺฐีเตน วนฺทิตฺวา เตสมาหตมณโย คเหตฺวา มหานนฺท นาม อมจฺจสฺส ทตฺวา เถเรหี สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา มณิกรณฺฑเกน ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน สีเส ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตํ การาเปตฺวา เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนทฺวาเร ฐีโต? อยํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺเหหิ การาปิตาย พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ อุณฺณโลมาการํ หุตฺวา ปติฏฺฐหตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺส จินฺติตกฺขเณเยว ธาตุ กรณฺฑโต นภมุคฺคนฺตฺวา อากาเส สตฺตตาลปฺปมาเณ ฐตฺวา ฉพฺพณฺณ รํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา รํสิโย กุเฏน อาสิญฺจมานวิลีน สุวณฺณํ วิย อนฺตลิกฺขโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธารา วิย สกลลงฺกาทีปํ รํสิชาเลหิ เอโกภาสํ กตฺวา คณฺหึสุ. ตสฺมึ กาเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อโหสิ. มหาการุณิกสฺส ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชนา ตถาคตสฺส รูปกายํ ปจฺจกฺขภุตา วิย อเหสุํ.

พระราชาทรงสดับดังนั้น ทรงเกิดโสมนัส ทรงไหว้สามเณรด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงรับแก้วมณีที่สามเณรนำมาแล้วประทานแก่อำมาตย์ชื่อมหานันทะ เสด็จไปสู่บริเวณเจดีย์พร้อมด้วยพระเถระและบริวารหมู่ใหญ่ ทรงนำพระธาตุด้วยผอบแก้วมณี ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้บนพระเศียรของพระองค์ ทรงให้กั้นเศวตฉัตรไว้เบื้องบน ทรงกระทำประทักษิณเจดีย์ ๓ รอบ แล้วประทับยืนที่ประตูทิศตะวันออก ทรงอธิษฐานว่า "ขอพระนลาฏธาตุของพระทศพลนี้ จงประดิษฐานเป็นรูปอุณาโลมบนพระนลาฏของพระพุทธรูปที่เราสร้างเถิด" ในขณะที่ทรงดำรินั้นเอง พระธาตุได้ลอยขึ้นจากผอบสู่ท้องฟ้า ตั้งอยู่บนอากาศสูงประมาณ ๗ ต้นตาล และเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นได้ทำให้เกาะลังกาทั้งหมดสว่างไสวเป็นอันเดียวกันด้วยข่ายแห่งรังสี ดุจทองคำที่หลอมละลายซึ่งเขารดลงจากหม้อ ดุจสายธารแห่งน้ำทองที่ไหลออกมาจากอากาศ ในเวลานั้นได้เกิดปาฏิหาริย์คล้ายยมกปาฏิหาริย์ มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ที่ไม่เคยเห็นมาก่อนของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงพระมหากรุณา จึงเป็นราวกับว่าได้เห็นพระรูปกายของพระตถาคตอยู่เฉพาะหน้า

อทิฏฺฐปุพฺพํ สตฺถุสฺส ปาฏิหีรํ มหาชนา;

ทิสฺวา ปีติปรา ชาตา ปสาทมชฺฌคุํ ชิเน.

มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ของพระศาสดาที่ไม่เคยเห็นมาก่อน จึงเกิดปีติอย่างยิ่ง และถึงซึ่งความเลื่อมใสในพระชินเจ้า

ปูเชสุํ คนฺธมาลญฺจ อลงฺการํ สกํ สกํ;

สพฺเพ วนฺทึสุ สิรสา-เจติยํ อีทิสํ วรํ.

มหาชนเหล่านั้นได้บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ และเครื่องประดับของตนๆ ทุกคนได้กราบไหว้เจดีย์อันประเสริฐเช่นนี้ด้วยเศียรเกล้า

ตสฺมึ สมาคเม เอโก ปณฺฑิตปุริโส ชินํ โถเมนฺโต เอวมาห?

ในการประชุมนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิตคนหนึ่ง เมื่อจะสรรเสริญพระชินเจ้า ได้กล่าวอย่างนี้ว่า

นิพฺพุตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ยโส ภวติ อีทิโส;

ฐีตสฺส โลกนาถสฺส กีทิสา อาสิ สมฺปทา.

แม้พระพุทธเจ้าผู้ปรินิพพานแล้ว ก็ยังมีพระยศเช่นนี้ เมื่อพระโลกนาถยังทรงพระชนม์อยู่ ความถึงพร้อม (แห่งพระยศ) จะเป็นเช่นไรหนอ

อนุภาวมิทํ สพฺพํ ปุญฺเญเนว มเหสิโน;

กเรยฺย ญตฺวา ปุญฺญํ ตํ ปตฺเถนฺโต โพธิมุตฺตมํ.

อานุภาพทั้งหมดนี้เป็นด้วยบุญของพระมหามุนีแท้ๆ บุคคลเมื่อรู้แจ้งอานุภาพนั้นแล้ว เมื่อปรารถนาพระโพธิญาณอันสูงสุด พึงกระทำบุญ

ตสฺมึ กาเล นานารตนวิจิตฺตํ อเนกาลงฺการปติมณฺฑิตํ มหารหํ สมุสฺสิตธชปตากํ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณํ อเนกปูชาวิธานํ คเหตฺวา มนุสฺสา ฉณเวสํ คณฺหึสุ. อเนกวิธตุริยสงฺฆุฏฺฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ เทวตาโย ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปนฺติ. มหานุภาวสมฺปนฺนา นาคา ปูชํ กโรนฺติ. เอวํ สพฺเพ เทวา นาคา มนุสฺสา สาธุการํ เทนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ, เวลุกฺเขปํ กโรนฺติ, หตฺถีโน กุญฺจนาทํ นทนฺติ. อสฺสา ตุฏฺฐิรวํ รวนฺติ, พหลฆน มหาปถวี ยาว อุทกปริยนฺตํ กมฺปิ. ทิสาสุ วิชฺชุลฺลตา นิจฺฉรึสุ. สกลลงฺกาทีเป สุมนกูฏาทโย มหานคา กุสุมคณสมากิณฺณา อเหสุํ. สพฺเพ ชลาสยา ปญฺจวิธ ปทุมสญฺฉนฺตา, เทวตานมนฺตเร มนุสฺสา, มนุสฺสานํ อนฺตเร ยกฺขนาคสุปณฺณาทโย จ อเหสุํ. ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสก อุปาสิกา อปริมาณา อเหสุํ. มหนฺเตน สาธุกาเรน มหา นิคฺโฆเสน สกลลงฺกาทีเป ติพฺพวาตาภิหตสมุทฺโท วิย เอกนินฺนาทํ เอกนิคฺโฆสํ อโหสิ. อิมินา ปูชาวิธาเนน ปสาทกภูตมหาชนกายมชฺเฌ ธาตุ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ ปุณฺณจนฺทสสฺสิรีกํ อภิภวนฺตมิว วิโรจมานา ปติฏฺฐาสิ.

ในเวลานั้น มนุษย์ทั้งหลายถือเอาเครื่องบูชาหลายประการที่วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการมากมาย มีค่ามาก ยกธงและแผ่นผ้าขึ้น เต็มไปด้วยดอกไม้นานาชนิด แล้วแต่งกายด้วยชุดงานเทศกาล ได้มีเสียงดนตรีหลายชนิดกึกก้อง ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายได้โปรยปรายดอกไม้ พญานาคผู้มีอานุภาพมากได้ทำการบูชา เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งปวงต่างเปล่งสาธุการ ตบมือ กวัดแกว่งผ้า ช้างทั้งหลายร้องกึกก้อง ม้าทั้งหลายส่งเสียงด้วยความยินดี แผ่นดินอันหนาแน่นกว้างใหญ่ไพศาลสั่นสะเทือนไปจนถึงขอบน้ำ สายฟ้าแลบแปลบปลาบไปทั่วทิศ ภูเขาใหญ่ทั้งหลายมีสุมนกูฏเป็นต้นทั่วทั้งเกาะลังกาได้สะพรั่งไปด้วยหมู่ดอกไม้ สระน้ำทั้งปวงเต็มไปด้วยดอกบัว ๕ ชนิด ในระหว่างเทวดามีมนุษย์ ในระหว่างมนุษย์มียักษ์ นาค และครุฑเป็นต้น ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกา มีจำนวนประมาณมิได้ ด้วยเสียงสาธุการอันยิ่งใหญ่และเสียงกึกก้องทั่วทั้งเกาะลังกา ได้มีเสียงสนั่นหวั่นไหวเป็นอันเดียวกัน ดุจมหาสมุทรที่ถูกลมแรงพัดกระหน่ำ ด้วยพิธีบูชานี้ พระธาตุได้แสดงปาฏิหาริย์ท่ามกลางหมู่มหาชนผู้เลื่อมใส แล้วลงมาจากอากาศ ประดิษฐานบนพระนลาฏของพระพุทธรูป ส่องแสงรุ่งเรืองประหนึ่งครอบงำความงามแห่งพระจันทร์เต็มดวง

ราชา มหานนฺทนามกสฺส อมจฺจสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา วิหารเทวิยา ทตฺวา ตฺวํ อิมา เกสธาตุโย ทสพลสฺส อนวโลกิต มตฺถเก ปติฏฺฐาเปหี’ติ อาห. สา เกสธาตุโย คเหตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐหนฺตุ’ติ อธิฏฺฐานํ อกาสิ. ตสฺมึ ขเณ เกสธาตุโย กรณฺฑโต นภํ อุคฺคนฺตฺวา มยูรคีวสํกาสนีลรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐหึสุ.

พระราชาทรงรับพระเกศธาตุจากมือของอำมาตย์ชื่อมหานันทะ แล้วประทานแก่พระนางวิหารเทวี ตรัสว่า 'เธอจงประดิษฐานพระเกศธาตุเหล่านี้ไว้บนพระเศียรอันใครๆ ไม่พึงแลเห็นได้ของพระทศพลเถิด' พระนางทรงรับพระเกศธาตุแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระเกศธาตุเหล่านี้จงประดิษฐาน ณ ที่นั้นเองเถิด' ในขณะนั้น พระเกศธาตุทั้งหลายได้เสด็จขึ้นจากผอบสู่ท้องฟ้า เปล่งรัศมีสีเขียวขาบดุจสีคอนกยูง เสด็จลงจากอากาศแล้วประดิษฐานบนพระเศียรอันเป็นอวัยวะสูงสุดของพระพุทธรูป

ตโต ราชา เถเรน สทฺธึ ธาตุคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทิพฺพจนฺทนจุณฺณสมากิณฺณํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทิ สุคนฺธปุปฺผสนฺถรํ วิยูหิตฺวา ปภาสมุทยสมากิณฺเณ จตฺตาโร มณิ ปาสาเณ ฐเปสิ. เตสํ อาโลกาภิภูโต ธาตุคพฺโภ อติวิย วิโรจิตฺถ. สพฺพนาฏกิตฺถีโย อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ธาตุคพฺเภเยว ปูเชสุํ. ตโต ราชา ธาตุนิธานํ กตฺวา พุทฺธรูปสฺส ปาทตเล สีสํ ฐเปตฺวา นิปนฺโน เอวํ ปริเทวิ; มยฺหํ ปิตุปิตามหปรมฺปราคตาธาตุ อชฺช อาทึ กตฺวา อิโต ปฏฺฐาย วิโยคา ชาตา อหํ ทานิ ตุมฺหากํ อติจิรํ (ฐีตา) รมณียา โรหณชนปทา อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปสินฺติ วตฺวา สิเนรุ มุทฺธนิ สมุชฺชลมหาปทีโป วิย ตุมฺเห อิเธว ฐีตา. อิทานิ น คมิสฺสาม มยํ ขมถ ภควา’ติ ปริเทวมาโน ธาตุ คพฺเภเยว ปติตฺวา อาห?

ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าสู่ห้องพระธาตุพร้อมกับพระเถระ ทรงคลี่ลาดซึ่งอาสนะดอกไม้หอมมีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้นที่เกลื่อนกล่นไปด้วยผงจันทน์ทิพย์ แล้วทรงวางแผ่นหินมณี ๔ แผ่นที่เต็มไปด้วยแสงสว่างโชติช่วงไว้ ห้องพระธาตุนั้นสว่างไสวอย่างยิ่งเพราะถูกแสงสว่างของแผ่นหินมณีเหล่านั้นครอบงำ เหล่านางฟ้อนรำทั้งปวงพากันถอดเครื่องประดับของตนๆ บูชาลงในห้องพระธาตุนั้นเอง ลำดับนั้น พระราชาทรงกระทำการประดิษฐานพระธาตุแล้ว ทรงวางพระเศียรลงที่หลังพระบาทของพระพุทธรูป บรรทมคร่ำครวญอย่างนี้ว่า 'พระธาตุที่สืบทอดมาตามลำดับบรรพบุรุษของข้าพระองค์ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ย่อมมีความพลัดพรากจากกัน บัดนี้ ข้าพระองค์นำพระองค์มาจากโรหณชนบทอันน่ารื่นรมย์ซึ่งประดิษฐานอยู่ยาวนาน มาประดิษฐานไว้ ณ สถานที่นี้ พระองค์ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง ดุจประทีปดวงใหญ่ที่สว่างไสวอยู่บนยอดเขาสิเนรุ บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะไม่ไป ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอดโทษแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด' เมื่อทรงคร่ำครวญอยู่ดังนี้ จึงล้มลงในห้องพระธาตุนั่นเองแล้วตรัสว่า

อโห วิโยคํ ทุกฺขํ เม เอตา พาเธนฺติ ธาตุโย;

วตฺวา โส ปริเทวนฺโต ธาตุคพฺเภ สยี ตทา.

'โอ้หนอ ความพลัดพรากเป็นทุกข์ พระธาตุเหล่านี้ย่อมเบียดเบียนข้าพระองค์' พระราชาตรัสคร่ำครวญดังนี้แล้ว ก็นอนลงในห้องพระธาตุในกาลนั้น

มริสฺสามิ โน คมิสฺสํ อยฺยํ หิตฺวา อิเธว’หํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ตสฺส สํสาเร จรโต มมา’ติ.

'ข้าพระองค์จะตาย ณ ที่นี้เอง จะไม่ไปโดยละทิ้งพระผู้เป็นเจ้าเสีย การเห็นพระองค์เป็นของหาได้ยากสำหรับข้าพระองค์ผู้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ'

วตฺวา ปริเทวนฺโต นิปชฺชิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร สหเทโว นาม เถโร ราชานํ ธาตุคพฺเภ โรทมานํ นิปนฺนํ ทิสฺวา กิมชฺฌาสโย เอตสฺสา’ติ เจโตปริยญาเณน สมนฺตาหริตฺวา อิธ นิปนฺโน มริสฺสามี’ติ นิปนฺนภาวํ ชานิตฺวา อิทฺธิยา สํสรํ ปิยรูปํ มาเปตฺวา ธาตุคพฺภโต ตํ พหิ อกาสิ.

ครั้นตรัสคร่ำครวญแล้วก็บรรทมลง ก็ในระหว่างภิกษุสงฆ์นั้น พระเถระชื่อว่าสหเทพเห็นพระราชาบรรทมร้องไห้อยู่ในห้องพระธาตุ จึงพิจารณาด้วยเจโตปริยญาณว่า 'พระราชาองค์นี้มีอัธยาศัยอย่างไร' เมื่อทราบว่าพระองค์บรรทมลงด้วยตั้งใจว่า 'เราจะนอนตายอยู่ที่นี่' จึงเนรมิตรูปอันเป็นที่รักด้วยฤทธิ์แล้วนำพระราชาออกจากห้องพระธาตุนั้น

(อิทฺธิยา โส วสิปตฺโต ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

ตํ ขณญฺเญว สปฺปญฺโญ ราชานํ ตํ พหึ อกา.)

(พระเถระนั้นผู้ถึงความเป็นผู้มีวสีด้วยฤทธิ์ มีอภิญญา ๖ มีความแกล้วกล้า เป็นผู้มีปัญญา ได้นำพระราชาองค์นั้นออกไปภายนอกในขณะนั้นนั่นเอง)

ตโต ปฐมานีตโชติรงฺค ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส อุปริ วิตานํ วิย ฐเปตฺวา อรหนฺตา? ธาตุคพฺโภ สมนฺตโต จตุรสฺสมญฺจํ วิย เอกฆโน โหตุ. ธาตุ คพฺเภ คนฺธา มา สุสฺสนฺตุ, ปุปฺผานิ มา มิลายนฺตุ, รตนานิ มา วิวณฺณา โหนฺตุ, ปูชนียภณฺฑานิ มา นสฺสนฺตุ, ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตานํ โอกาโส วา วิวโร วา มา โหตุ’ติ อธิฏฺฐหึสุ. ตโต ราชา ธาตุโย มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มงฺคลเจติเย จตุรสฺสโกฏฺฐกํ อติมโนรมํ ฉตฺตกมฺมญฺจ เกลาสกูฏํ วิย สุธากมฺมญฺจ วาลุกปาทโต ปฏฺฐาย สพฺพญฺจ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ. โส ปน เสต นิมฺมลจนฺทรํสิ วิย อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาโค ฉตฺตธโร อจลปฺปติฏฺฐิโต สุชนปฺปสาทโก อญฺญติตฺถีย มทฺทนกโร มงฺคลถูโป วิโรจิตฺถ.

ลำดับนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายวางแผ่นหินโชติรังสีที่นำมาในตอนแรกไว้เหนือห้องพระธาตุดุจเพดาน แล้วอธิษฐานว่า 'ขอห้องพระธาตุจงเป็นเนื้อเดียวกันโดยรอบดุจแท่นสี่เหลี่ยม ขอเครื่องหอมในห้องพระธาตุอย่าได้แห้งไป ขอดอกไม้ทั้งหลายอย่าได้เหี่ยวเฉา ขอรัตนชาติทั้งหลายอย่าได้มีสีแปรปรวน ขอเครื่องบูชาทั้งหลายอย่าได้พินาศ และขออย่าได้มีโอกาสหรือช่องว่างแก่เหล่าศัตรูและปัจจามิตรเลย' ลำดับนั้น พระราชาทรงกระทำการบูชาพระธาตุอย่างใหญ่หลวง ทรงให้สร้างเรือนสี่เหลี่ยมอันน่ารื่นรมย์ยิ่งในมงคลเจดีย์ และทรงให้ทำการยกฉัตรและการฉาบปูนขาวให้ดูดุจยอดเขาไกรลาส ทรงให้งานที่ควรทำทั้งหมดเสร็จสิ้นลงตั้งแต่ฐานทรายเป็นต้นไป ส่วนมงคลสถูปนั้นรุ่งเรืองดุจแสงจันทร์อันขาวสะอาดบริสุทธิ์ มีส่วนเปรียบด้วยฟองน้ำและยอดเขาไกรลาส ทรงไว้ซึ่งฉัตร ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่สาธุชน และข่มขี่เสียซึ่งเหล่าเดียรถีย์

วิลาสมาโน อฏฺฐาสิ โตสยนฺโต มหาชเน;

มงฺคลเกลาสถูโป อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต.

มงคลไกรลาสสถูปนั้นตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ประดิษฐานอยู่ด้วยดีแล้ว สง่างามอยู่ ยังมหาชนให้ยินดี

สุชนปฺปสาทนกโร ติตฺถิยทิฏฺฐิมทฺทโน;

ภวิ สทฺธากโร เสฏฺโฐ สพฺพชนปสาทโก.

เป็นที่ยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่สาธุชน เป็นที่ข่มขี่ทิฏฐิของพวกเดียรถีย์ เป็นบ่อเกิดแห่งศรัทธาอันประเสริฐ ยังชนทั้งปวงให้เลื่อมใส

เจติโย ปวโร โลเก มหาชนนิเสวิโต;

ธชปุปฺผสมากิณฺโณ สทา ปูชารโห ภวิ.

พระเจดีย์อันประเสริฐในโลก อันมหาชนพากันมาซ่องเสพ เกลื่อนกล่นไปด้วยธงและดอกไม้ เป็นผู้ควรแก่การบูชาตลอดกาลทุกเมื่อ

พหู ชนา สมาคมฺม นานา เทสา สมาคตา;

ปูเชสุํ ตํ มหาถูปํ สพฺพทาปิ อตนฺทิตา.

ชนเป็นอันมากจากนานาประเทศพากันมาประชุมกันแล้ว ได้บูชามหาเจดีย์นั้นอย่างไม่เกียจคร้านในกาลทุกเมื่อ

อีทิโส ปติรูปวาโส โส เทโส ทุลฺลโภ ภเว;

อปฺปมตฺตา สทา สนฺตา วินาถ กุสลํ พหุนฺติ.

ดินแดนที่เป็นที่อยู่อันสมควรเช่นนี้หาได้ยาก ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีความสงบอยู่เสมอ จงสั่งสมกุศลให้มากเถิด

ราชา กปฺปาสิกสุขุมวตฺเถน มหารหํ เจติยํ เวเฐตฺวา, สิริวฑฺฒนํ นาม มหาโพธึ ปติฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ โพธิฆรญฺจ การาเปตฺวา ติภูมกํ อุโปสถาคารํ การาเปตฺวา รตฺติฏฺฐาน ทิวาฏฺฐานาทีนิ กตฺวา สพฺพํ วิหาเร กตฺตพฺพํ กาเรสิ. เอตฺตกํ การาเปตฺวา วิหารํ ทกฺขิโณทกํ ทสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา อสีติสหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺตทิวสานิ นานาวิธ สูปวฺยญฺชเนหิ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส ติจีวรตฺถาย วตฺถานิ ทาเปตฺวา ปาโตว ปาตราสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐีโต เอวมาห? อยฺยา, จาตุทฺทสิเก มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิณํ ทาตุมิจฺฉามี’ติ. โส ปนายสฺมา เอวมาห; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส อสฺสยุชนกฺขตฺเตน ทกฺขิณํ ธาตุํ ภทฺทกนฺติ. โส เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา โสมนคเร อตฺตโน ภคินึ เทวึ กเถสิ? ภคินิ, ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา มงฺคลมหาเจติยานุรูปํ ปาสาทํ อลงฺกตทฺวารฏฺฏาลกโตรณํ เสต วตฺถ อเนกธชสมากิณฺณํ วิหารญฺจ การาเปตฺวา ทกฺขิณํ ทสฺสามี’ติ อยฺยสฺส กเถสึ. โส ปนายสฺมา; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทาตุํ ยุตฺตนฺติ อาหา’ติ. เทว, กึ กเถสิ, อยฺยสฺส กถีตนิยาเมเนว อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทกฺขิณํ เทหี’ติ อาห. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สาธุ ภทฺเท’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา โสมนคเร วิหรนฺโต, อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสเถ สมฺปตฺเตเยว อชฺชุโปสโถ’ติ ญตฺวา คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต สฺเว ทกฺขิณํ ทาตพฺพํ ตฺวํ เสนงฺคํ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ เอหี’ติ วตฺวา เสรุนคเร สิวรญฺโญ โลณนคเร มหานาครญฺโญ ปณฺณํ ปหิณี. สฺเว ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ ฉณ เวสํ คาหาเปตฺวา อยฺยสฺส ติสฺสตฺเถรสฺส ทกฺขิณํ ทียมานํ สโมสรนฺตุติ. เต ปน ราชาโน สาสนํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ อลงฺกริตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทตฺวา สุวณฺณมาลาทีนิ ปิลนฺธาเปตฺวา มหา โคเณปิ ตเถว อลงฺกริตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ (ปฏิ) มุญฺจาเปตฺวา อมจฺจคหปติ-พฺราหฺมณปุตฺต-อชโคปก-ขุชฺชวามนก-เสนาปติอาทโย จ วิจิตฺตวตฺถานิ นิวาเสตฺวา นานาวิธวิเลปนานิ วิลิมฺเปตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชาปิ จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิ. เสสราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทิตฺวา ราชานํ มชฺเฌ กตฺวา วามทกฺขิณปสฺสโต นมสฺสมานา นิกฺขมึสุ. ตสฺส ปน คมนํ อชาตสตฺตุโน ตถาคตสฺส ทสฺสนตฺถาย ชีวกมฺพวนคมนํ วิย ตึสโยชนปฺปมาณํ เอราวณหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทเวหิ ปริวาเรตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นนฺทนวนคมนกาโล วิย จ อโหสิ. โส วฑฺฒมาสกจฺฉายาย สมฺปตฺตาย โสมนครโต นิกฺขมิตฺวา เสรุทหสฺส อนฺเต นานาวิธ อลงฺกตปฏิยตฺตนาฏกิตฺถีนํ ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปคฺคณฺหาปยมาโน อฏฺฐาสิ.

พระราชาทรงห่อเจดีย์อันมีค่าด้วยผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ทรงปลูกมหาโพธิ์ชื่อสิริวัฑฒนะ และทรงให้สร้างโพธิฆระ (เรือนโพธิ์) ณ ที่นั้น ทรงให้สร้างอุโบสถาคารสามชั้น ทรงสร้างที่อยู่กลางคืน ที่อยู่กลางวัน เป็นต้น และทรงกระทำกิจทุกอย่างที่พึงทำในวิหาร เมื่อทรงให้สร้างสิ่งเหล่านี้เสร็จแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะถวายทักษิโณทกแก่พระวิหาร' จึงทรงถวายมหาทานแก่ภิกษุประมาณแปดหมื่นรูป ด้วยแกงและกับข้าวหลากหลายชนิดตลอดเจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ทรงให้ถวายผ้าเพื่อประโยชน์แก่ไตรจีวรแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ แล้วเสวยพระกระยาหารเช้าแต่เช้าตรู่ เสด็จไปหาพระเถระ ทรงไหว้แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าประสงค์จะถวายทักษิณาแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในวันจาตุททสี' พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'การถวายทักษิณาในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ซึ่งตรงกับนักษัตรอัศวินี เป็นการดี' พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระเถระแล้ว ทรงไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วตรัสกับพระเทวีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระองค์ในเมืองโสมนะว่า 'น้องหญิง พี่ได้บอกพระเถระว่า จะถวายทักษิณาหลังจากที่ได้บรรจุพระนลาฏธาตุของพระทศพล และสร้างปราสาทที่เหมาะสมกับมงคลมหาเจดีย์ มีประตู ซุ้มประตู และซุ้มโค้งที่ประดับประดา และสร้างวิหารที่ดาดด้วยผ้าขาวและเต็มไปด้วยธงหลายหลากสีสัน' พระเถระรูปนั้นกล่าวว่า 'ควรจะถวายในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง' พระเทวีตรัสว่า 'ข้าแต่พระองค์ ตรัสอะไรเช่นนั้น ขอพระองค์จงถวายทักษิณาในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ตามที่พระเถระกล่าวไว้เถิด' พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระนางแล้ว ทรงยินดี ตรัสตอบว่า 'ดีแล้ว น้องหญิง' แล้วประทับอยู่ในเมืองโสมนะ เมื่อวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ทรงทราบว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ' จึงทรงเรียกคิริอภัยมา ตรัสว่า 'พ่อ พรุ่งนี้จะต้องถวายทักษิณา เจ้าจงประดับประดากองทัพ แล้วมากับเราพรุ่งนี้' แล้วทรงส่งสาส์นไปยังพระเจ้าศิวะในเมืองเสรุ และพระเจ้ามหานาคในเมืองโลณะ ว่า 'พรุ่งนี้ พวกท่านจงประดับประดาช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า เป็นต้น ด้วยเครื่องประดับทองคำ แล้วแต่งกายอย่างไปงานเทศกาลมากับเราพรุ่งนี้ เพื่อมารวมกันในเวลาที่ถวายทักษิณาแก่พระติสสเถระผู้เป็นเจ้า' พระราชาเหล่านั้นทรงสดับพระราชสาส์นแล้ว จึงทรงประดับประดาช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า เป็นต้น ตามฐานะของตน ทรงให้ประทับรอยมือด้วยของหอม (คันธปัญจังคุลิกะ) ทรงให้สวมพวงมาลัยทองคำ เป็นต้น แม้โคใหญ่ก็ทรงให้ประดับประดาเช่นนั้น ทรงให้สวมปลอกทองคำที่เขา แล้วพวกอำมาตย์ คฤหบดี บุตรพราหมณ์ คนเลี้ยงแพะ คนแคระ คนเตี้ย แม่ทัพ เป็นต้น ก็พากันนุ่งห่มผ้าหลากสี ทาเครื่องหอมนานาชนิด แล้วมาแสดงตัวแก่พระราชา พระราชาเองก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพสี่เหล่า เสด็จขึ้นประทับบนหลังช้างที่ประดับประดาแล้ว ส่วนพระราชาองค์อื่นๆ ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพของตน ประทับบนหลังช้าง แล้วทรงให้พระราชา (องค์ประธาน) อยู่ตรงกลาง ทรงไหว้จากด้านซ้ายและขวา แล้วเสด็จออกไป การเสด็จไปของพระองค์นั้น ดุจการเสด็จไปสู่ชีวกัมพวันของพระเจ้าอชาตศัตรูเพื่อทอดพระเนตรพระตถาคต และดุจเวลาที่ท้าวสักกะจอมเทพ เสด็จไปสู่นันทนวัน โดยประทับบนหลังช้างเอราวัณสูงสามสิบโยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่าทวยเทพในสองเทวโลก เมื่อเงาคล้อยไปได้กึ่งหนึ่ง พระองค์ก็เสด็จออกจากเมืองโสมนะ ทรงให้พวกนางนักฟ้อนที่ประดับประดาและเตรียมพร้อมด้วยเครื่องประดับนานาชนิด บรรเลงดนตรีเบญจางคิกะ ณ ริมฝั่งสระเสรุ แล้วประทับยืนอยู่

มหาปถวี ภิชฺชมานา วิย ปพฺพตา ปริวตฺตมานา วิย มหาสมุทฺโท (ถลํ) อวตฺถริตฺวา ภิชฺชมานกาโล วิย จ อโหสิ. พฺราหฺมณา ชยมุขมงฺคลิกา โสตฺถิ วจนํ วทึสุ. สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา นาฏกิตฺถิโย ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปวตฺตยึสุ. มหาชโน เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตสิ. ตโต ราชา พหู คนฺธทีปธูปาทโย คาหาเปตฺวา อุฏฺฐาย เสนาย ปริวุโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺโน อาห? อยฺย ราชาโน จ สมฺปิณฺฑิตฺวา ทกฺขิโณทกสฺส ทียมานสฺส กาโล’ติ. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราชา’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺมึ ทกฺขิโณทกสฺส ทานทิวเส นานาวิธวิจิตฺตมณิทณฺฑเกสุ นานาวิธ ธชปตากาทีนิ พนฺธาเปตฺวา สมุสฺสิตานิ อเหสุํ. ปุริมาที ทิสาสุ มนุญฺญวาตา วายึสุ. ตถา มหารํสิชาลสมุชฺชลิโต สหสฺสรํสิภากโร อตฺถงฺคโต อโหสิ. วิปฺผุริตกิรณรชธูมราหุอพฺภาทีหิ อุปโรเธหิ วิรหิโต ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท สมุชฺชลรชตมยํ อาทาสมณฺฑลํ วิย ปาจีนทิสโต สมุคฺคโต. ตสฺมึ ขเณ ทณฺฑทีปิกาทโย สมุชฺชลาเปสุํ. มหามงฺคลเจติยํ ปน ชาติสุมนมาลาทาเมน ปริกฺขิปิตฺวา เอกมาลาคุณํ วิย อลงฺกริ. ยถา ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท ตถา ปทีปมาลาลงฺกโต มหาเจติโย อติวิย วิโรจติ. สกล ลงฺกาทีเป ปน สพฺเพ รุกฺขาปิ วิจิตฺตธเชน อลงฺกตา วิย อกาลผลปลฺลเวหิ วิจิตฺตา อเหสุํ. มหาสมุทฺทโลณสาคราทโย’ปิ ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเหสุํ.

ประหนึ่งว่าแผ่นดินใหญ่จะแตกแยก ภูเขาจะพังทลาย และมหาสมุทรจะท่วมทับพื้นดินในกาลที่โลกจะแตกสลาย พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวคำชัยมงคลและคำสวัสดี นางนักฟ้อนรำผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้บรรเลงดนตรีเบญจางคิกดุริยางค์ มหาชนได้เปล่งเสียงโห่ร้องนับพัน จากนั้น พระราชาทรงให้ถือเครื่องหอม ประทีป ธูป เป็นต้น เป็นอันมาก แล้วเสด็จลุกขึ้น พร้อมด้วยหมู่เสนาแวดล้อม เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของพระเถระ ทรงไหว้พระเถระแล้วประทับนั่ง ตรัสว่า “ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่พระราชาทั้งหลายจะทรงรวมกันถวายทักษิโณทก” พระเถระได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว รับว่า “ดีแล้ว มหาบพิตร” ในวันถวายทักษิโณทกนั้น ได้มีการผูกธงและธงชัยต่างๆ นานาชนิดไว้บนเสาที่ประดับด้วยแก้วมณีอันวิจิตรต่างๆ นานาชนิด แล้วยกขึ้นตั้งไว้ ลมอันรื่นรมย์ได้พัดมาแต่ทิศตะวันออกเป็นต้น อีกทั้งพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันสายอันรุ่งเรืองด้วยหมู่รัศมีอันยิ่งใหญ่ ก็อัสดงคตไปแล้ว พระจันทร์เต็มดวงอันปราศจากเครื่องขัดขวาง คือ รัศมีที่ส่องประกาย ฝุ่น ควัน ราหู และเมฆ เป็นต้น แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ก็ขึ้นมาทางทิศตะวันออก เหมือนแผ่นกระจกเงินอันรุ่งเรือง ในขณะนั้น ได้มีการจุดประทีปโคมไฟเป็นต้นให้รุ่งเรือง ส่วนมหาเจดีย์มงคล ได้ประดับประดาด้วยพวงมาลัยดอกมะลิซ้อนแวดล้อมไว้ เหมือนเป็นพวงมาลัยพวงเดียว มหาเจดีย์อันประดับด้วยพวงประทีป ก็รุ่งเรืองยิ่งนัก เหมือนพระจันทร์เต็มดวงที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ส่วนต้นไม้ทั้งปวงในเกาะลังกาทั้งหมด ก็วิจิตรด้วยผลและใบอ่อนที่ออกนอกฤดู เหมือนประดับด้วยธงอันวิจิตร มหาสมุทรและทะเลน้ำเค็มเป็นต้น ก็ถูกปกคลุมด้วยดอกบัวห้าชนิด

วิจิตฺรวตฺถาภรเณหิ สพฺเพ,อลงฺกตา เทวสมานวณฺณา;

อเนกสงฺขฺยา สุมนา ปตีตา,ชนา สมนฺตา ปริวารยึสุ.

ชนทั้งปวงผู้ประดับด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับอันวิจิตร มีวรรณะดุจเทพ มีจำนวนมากมาย มีใจยินดีร่าเริง ได้แวดล้อมอยู่โดยรอบ

สพฺเพว อุชฺชลาเปสุํ ทณฺฑทีปํ มโนรมํ;

สกลมฺปิ อิทํ ทีปํ อาสิ โอภาสิตํ ตทา.

ชนทั้งปวงนั่นแลได้จุดประทีปด้ามไม้ที่น่ารื่นรมย์ให้สว่างไสว แม้เกาะนี้ทั้งสิ้นก็ได้สว่างไสวในกาลนั้น

ตาราคณสมากิณฺโณ ปุณฺณจนฺโทว โชตยี;

สารเท นภมชฺฌมฺหิ ฐิโต รุจิรรํสิยา.

พระจันทร์เต็มดวงอันเกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว ส่องแสงสว่าง ตั้งอยู่ท่ามกลางท้องฟ้าในฤดูสารท ด้วยรัศมีอันงดงาม

ตถา อยํ ถูปวโร สุปฺปภาโส อลงฺกโต;

มาลาปทีปมชฺฌมฺหิ ภาติ ภุติลกุตฺตโม.

เช่นเดียวกัน พระสถูปอันประเสริฐนี้ มีรัศมีอันงดงาม ประดับประดาแล้ว ย่อมรุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางพวงมาลัยและประทีป เป็นยอดแห่งเครื่องประดับแผ่นดิน

สพฺเพ’ปิ ปาทปา อสฺส ลงฺกาทีปสฺส สพฺพโส;

ธเชหิ’ว สมากิณฺณา อาสุํ ปุปฺผผลนฺททา.

แม้ต้นไม้ทั้งปวงของเกาะลังกานี้โดยประการทั้งปวง ต่างก็เกลื่อนกล่นไปด้วยธง ประหนึ่งว่ากำลังให้ดอกและผล

สเจตนา ยถา สพฺเพ อกา ปูชํ อกา ตทา;

ตถา อเจตนา สพฺเพ อกา ปูชํ อนปฺปกํ.

สิ่งที่มีใจครองทั้งปวงได้กระทำการบูชาในกาลนั้นฉันใด สิ่งที่ไม่มีใจครองทั้งปวงก็ได้กระทำการบูชาอันมิใช่น้อยฉันนั้น

เยภุยฺเยน ภุมฏฺเฐ เทเว อุปาทาย ยาว อกณิฏฺฐกา เทวา พฺรหฺมา ทิพฺพมาลาปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารจนฺทนจุณฺณํ คเหตฺวา อาคตาเทวาติ วา มนุสฺสาติ วา ชานิตุํ อสกฺโกนฺติ. อุกฺกฏฺฐมหาสมาคโม อโหสิ. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส มหาปถวิ อากาสยุคนฺธรจกฺกวาฬปพฺพตุตฺตมาทโย กมฺปึสุ. ตํ ทิสฺวา ราชา อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต เถเร จ อวเสส มหามตฺตาทโย สนฺนิปาเตตฺวา นาฏกาทโย จ คเหตฺวา, อิทาเนวาหํ วิหารทกฺขิณํ ทสฺสามิ’ติ เจติยงฺคณํ อคมาสิ. เถโรปิ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เจติยงฺคเณ อลงฺกตมณฺฑเป นิสีทิ. ราชา วาสิตคนฺโธทกสุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา อุทกํ เถรสฺส หตฺเถ อาสิญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ อทาสิ. ทตฺวา จ ปน เอวมาห; อยฺยา เอสา ธาตุ มยฺหํ ปิตามหวํเสน อาคตา. อิทานิ อมฺหากํ อติรุจิรรมณิยา โรหณชนปทา อาหริตฺวา สุวณฺเณน ธาตุคพฺภํ, สตฺตรตเนน ธาตุมณฺฑปํ การาเปตฺวา ตสฺมึ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฏิมํ นิสีทาเปตฺวา อมฺหากํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา อยฺยสฺส จีวราทีนมตฺถาย อิทานิ โสฬสคามวรานิ ทสฺสามิ’ติ คามวรานิ ทตฺวา สมนฺตโต ติคาวุตปฺปมาเณ เสรุทเห เภรึ จราเปตฺวา อารามิกํ กตฺวา อาห? ภนฺเต, ตุมฺหากํ มยา ทินฺนโสฬสคามํ อชฺเชว คนฺตพฺพํ. คนฺตฺวา จ ปน อชฺเชว ปริคฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตตฺเถว วาสุปคโต ปุน ทิวเส สมาคนฺตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ตีจีวรปฺปโหนกสาฏกํ ปณีตํ โภชนํ ทตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ อาคโต, อยฺย วิหาเร กตฺตพฺพํ อปริหาเปตฺวา มยา กตํ, เคหํ คมิสฺสามีติ (นิเวเทสิ). เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา สาธุ มหาราชาติ สมฺปฏิจฺฉิ.

โดยมาก เทพเจ้าทั้งหลายเริ่มตั้งแต่ภุมมเทวาไปจนถึงอกนิฏฐพรหม ได้ถือเอาพวงมาลัยทิพย์ ดอกปาริฉัตร ดอกกรรณิการ์ และผงจันทน์มาแล้ว จนไม่สามารถจะจำแนกได้ว่าเป็นเทพหรือเป็นมนุษย์ ได้มีการประชุมครั้งยิ่งใหญ่ ในวันนั้น แม้มหาปฐพี อากาศ ภูเขายุคันธร และภูเขาจักรวาลอันประเสริฐเป็นต้น ก็หวั่นไหว พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุนั้นแล้ว ทรงถึงความโสมนัสยิ่งนัก ทรงให้ประชุมพระเถระและมหาอำมาตย์ที่เหลือเป็นต้น พร้อมทั้งเหล่านักฟ้อนรำแล้ว เสด็จไปยังลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "บัดนี้ เราจะถวายทักษิณาแก่พระวิหาร" แม้พระเถระก็พาภิกษุสงฆ์ไปนั่งในมณฑปที่ประดับประดาไว้ ณ ลานเจดีย์ พระราชาทรงถือพระสุวรรณภิงคารที่บรรจุน้ำหอมอบร่ำ ทรงหลั่งน้ำลงในมือของพระเถระแล้วถวายทักษิณา ครั้นถวายแล้วจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ พระธาตุนี้สืบทอดมาตามวงศ์ปู่ของข้าพระองค์ บัดนี้ ข้าพระองค์นำมาจากโรหณชนบทอันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ให้สร้างห้องบรรจุพระธาตุด้วยทองคำ สร้างมณฑปพระธาตุด้วยรัตนเจ็ดประการ ประดิษฐานพระพุทธรูปทองคำไว้ในนั้น บรรจุพระนลาฏธาตุของพระทศพลของพวกเราแล้ว บัดนี้ ข้าพระองค์จะถวายหมู่บ้านอันประเสริฐ ๑๖ แห่ง เพื่อประโยชน์แก่จีวรเป็นต้นของท่านผู้เจริญ" ครั้นถวายหมู่บ้านอันประเสริฐแล้ว ทรงให้ตีกลองประกาศรอบสระเสรุทะซึ่งมีประมาณ ๓ คาวุต ทรงกระทำให้เป็นอารามิก (คนวัด) แล้วตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ หมู่บ้าน ๑๖ แห่งที่ข้าพระองค์ถวายแล้ว ท่านทั้งหลายควรไปในวันนี้ทีเดียว และเมื่อไปแล้วก็จงเข้าครอบครองในวันนี้แหละ" ครั้นตรัสแล้วก็ประทับแรม ณ ที่นั้นเอง ในวันรุ่งขึ้นเสด็จมาแล้วทรงถวายมหาทานตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ ทรงถวายผ้าสำหรับทำไตรจีวรและโภชนาหารอันประณีตแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ แล้วเสด็จไปสำนักของพระเถระกราบทูลว่า "ท่านผู้เจริญ กิจที่ควรทำในพระวิหารข้าพระองค์กระทำไม่ให้บกพร่องแล้ว ข้าพระองค์จะกลับวัง" พระเถระฟังคำของพระราชาแล้วรับว่า "ดีแล้ว มหาบพิตร"

โส ปน เจติยสฺส ปูชนตฺถาย ปุปฺผารามํ การาเปตฺวา มาลาการานํ ปริพฺพยํ ทาเปสิ. ตถา เภริวาทกนาฏกานมฺปิ วิหารสีมนฺเต สุวณฺณนงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อารามิกานมฺปิ คามํ การาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจตฺถาย อตฺตโน สนฺติเก ปญฺจสตอมจฺจธีตโร ตตฺตเก อมจฺจปุตฺเต ทาสทาสิโย จ ทตฺวา ปริพฺพยตฺถาย เตสํ เตสํ ปญฺจสตสหสฺสกหาปเณ จ ทาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ธาตุปุชนตฺถาย โสฬสสหสฺสํ กหาปณํ ทาเปสิ.

ส่วนพระองค์ทรงให้สร้างสวนดอกไม้เพื่อบูชาพระเจดีย์ และทรงให้จ่ายค่าใช้จ่ายแก่เหล่าช่างดอกไม้ อีกทั้งทรงให้กำหนดเขตแดนพระวิหารด้วยคันไถทองคำ แล้วทรงให้สร้างหมู่บ้านแก่อารามิก (คนวัด) สำหรับพวกนักกลองและนักฟ้อนรำด้วย เพื่อประโยชน์ในการไวยาวัจกรแก่พระภิกษุสงฆ์ ทรงถวายธิดาอำมาตย์ ๕๐๐ คน และบุตรอำมาตย์จำนวนเท่ากัน พร้อมทั้งทาสและทาสีที่อยู่ใกล้ชิดพระองค์ และทรงให้จ่ายเงินคนละ ๕๐๐,๐๐๐ กหาปณะ เพื่อเป็นค่าใช้จ่ายแก่คนเหล่านั้น และทรงถวายเงิน ๑๖,๐๐๐ กหาปณะ เพื่อการบูชาพระธาตุแก่พระภิกษุสงฆ์

ตโต คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต ตุมฺเห อิเธว นิจฺจํ วสถ. อมฺหากํ วิหาเร จ อารามิเกสุ จ อยฺเยสุ จ อปฺปมตฺโต โหหีติ โอวทิตฺวา สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร ตสฺส เอวมาห? มหาราช สมนฺตโต มหาสีมํ พนฺธิตพฺพนฺติ. พนฺธถ ภนฺเตติ วุตฺเต? มหาราช อกิตฺติเตน นิมิตฺเตน สีมํ พนฺธิตุํ นสกฺกา, วิหารสฺส ปาจีน ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิณโต มหาสีมํ พนฺธนาย นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา เทหิ, มยํ สีมํ พนฺธิสฺสามาติ อาห. ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต อมจฺเจ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา สีมานิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อาคมนตฺถํ เปเสสิ. เต ปน สตฺต อมจฺจา จตุสุ ทิสาสุ นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺเณ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา รญฺโญ อทํสุ. ราชา เอเกกํ สตกหาปณํ ทตฺวา จตุสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ทาเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺตูติ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส นิเวเทสิ. อถ เถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เจติยงฺคเณ นิสีทิตฺวา วปฺปมาสกาฬปกฺขทฺวาทสทิวเส สีมํ พนฺธิตฺวา นิฏฺฐเปสิ.

ลำดับนั้น ทรงให้เรียกคิริอภัยมาแล้วตรัสว่า "พ่อ เจ้าจงอยู่ที่นี่เป็นนิตย์ จงเป็นผู้ไม่ประมาทในพระวิหาร ในเหล่าอารามิก และในพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายของเรา" ครั้นประทานโอวาทแล้วก็ทรงมอบหมายทุกอย่างแก่เขา พระเถระได้กล่าวแก่พระราชาอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร ควรผูกมหาสีมาโดยรอบ" เมื่อพระราชาตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดผูกเถิด" พระเถระจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร ไม่สามารถจะผูกสีมาด้วยนิมิตที่ไม่ได้ประกาศได้ ขอพระองค์จงกำหนดนิมิตเพื่อผูกมหาสีมาในทิศตะวันออก ตะวันตก เหนือ และใต้ ของพระวิหาร แล้วแจ้งแก่พวกอาตมา พวกอาตมาจะผูกสีมา" พระราชาทรงยินดี ทรงประดับประดาอำมาตย์ ๗ คนด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วทรงส่งไปเพื่อประกาศนิมิตสีมาแล้วกลับมา ส่วนอำมาตย์ ๗ คนนั้นกำหนดนิมิตในทิศทั้งสี่แล้วเขียนลงในใบลานนำมาถวายพระราชา พระราชาทรงประทานเงินแก่คนละ ๑๐๐ กหาปณะ ทรงให้จัดอารักขาในทิศทั้งสี่ แล้วแจ้งแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงผูกสีมาเถิด" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์นั่ง ณ ลานเจดีย์ ผูกสีมาในวันแรม ๑๒ ค่ำ เดือนวัปปะ (เดือน ๑๑) จนสำเร็จ

ตตฺถ สีมานิมิตฺตํ เอวํ ชานิตพฺพํ; ปุริมาย ทิสาย สิคาล ปาสาณํ คโต. ตโต มจฺฉเสลคามสฺส วาม ปสฺเสน โกฏสีมา นาม คามกฺเขตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา คณทฺวารคามํ คโต. จิตฺตวาปิยา อุตฺตรวาน โกฏิโต วรคามกฺเขตฺเต ปิฏฺฐิปาสาณํ คโต. ตโต สาลิกํ นาม มธุกรุกฺเข ฐีตปาสาณถูปสฺส คโต. ตโต วุตฺติก นาม วาปิยา ทกฺขิณวาน โกฏิโต กณิการ เสลสฺส คโต. ตโต ฉนฺนชฺฌาปิตเสลสฺส คโต. ตโต กุกฺกุฏสิว นาม อุปาสกสฺส มธุกรุกฺเข ฐีตํ ถูปํ คโต. ตโต โสณฺฑํ นาม เสลํ คโต. ตโต สพรํ นาม ปาสาณํ คโต. ตโต เอลาลติตฺถสฺส คโต. ตโต โสพฺภ มชฺฌิเมน คนฺตฺวา อสฺสพนฺธนํ นาม ฐานํ คโต. ตโต ปาสาณสฺส มตฺถเก อุทก กากํ นาม นิคฺโรธํ คโต. โส รุกฺโข อุทก กากานํ วุสิต ภาเวน เอวํ นาม ชาโต. ตโต ตมฺพติตฺถํ นาม คนฺตา มหาจาริกสฺสนาม ถูปมคฺคสฺส คโต. ตโต อสฺสมณฺฑลปิฏฺฐึ คโต. ตโต มหา กทมฺพ ปสฺเส ฐีตํ ปาสาณถูปํ คโต. ตโต มหา ราชุวาปิยา อุตฺตรโกฏิยา ฐีตํ มหานิคฺโรธรุกฺขํ คโต. ตโต มหาวนปิฏฺฐึ คโต. ตโต โลณสาครสฺส อนฺเต รชตเสลํ คโต. ปุน อาวตฺติตฺวา สิคาล ปาสาเณเยว ฐีโต. อิมํ เอตฺตกํ ปเทสํ สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทาเปตฺวา ราชา อทาสิ. วิหารสฺส พหู อารามิเก จ (เตสํ) วิวิธานิ อุปกรณานิ (จ) ทาเปตฺวา สพฺเพ ปาการโตรณาทโย การาเปตฺวา วิหารํ นิฏฺฐาเปตฺวา โรหณเมว คโต.

ในที่นั้น พึงทราบเขตแดนดังนี้: ไปถึงศิลาสิคาละทางทิศตะวันออก จากนั้นผ่านเขตบ้านชื่อโกฏสีมาทางด้านซ้ายของบ้านมัจฉเสละ ไปถึงบ้านคณทวาระ จากมุมแห่งทางระบายน้ำด้านเหนือของสระจิตตวาปี ไปถึงศิลาปิฏฐิปาสาณะในเขตบ้านวระ จากนั้นไปถึงสถูปศิลาที่ตั้งอยู่ ณ ต้นมะซางชื่อสลิกะ จากนั้นจากมุมแห่งทางระบายน้ำด้านใต้ของสระชื่อวุตติกะ ไปถึงศิลากณิการะ จากนั้นไปถึงศิลาฉันนาชฌาปิตะ จากนั้นไปถึงสถูปที่ตั้งอยู่ ณ ต้นมะซางของอุบาสกชื่อกุกกุฏสิวะ จากนั้นไปถึงศิลาชื่อโสณฑะ จากนั้นไปถึงศิลาชื่อสพระ จากนั้นไปถึงท่าเอลาละ จากนั้นไปทางกลางลำธาร ไปถึงสถานที่ชื่ออัสสพันธนะ จากนั้นไปถึงต้นไทรชื่ออุทกกากะที่อยู่บนยอดศิลา ต้นไม้นั้นได้ชื่อเช่นนั้นเพราะเป็นที่อยู่ของเหล่านกอุทกกากะ จากนั้นไปถึงท่าตัมพะ ไปถึงทางแห่งสถูปชื่อมหาจาริกะ จากนั้นไปถึงอัสสมณฑลปิฏฐิ จากนั้นไปถึงสถูปศิลาที่ตั้งอยู่ข้างต้นกะทุ่มใหญ่ จากนั้นไปถึงต้นไทรใหญ่ที่ตั้งอยู่มุมด้านเหนือของสระมหาราชุวาปี จากนั้นไปถึงมหาวนปิฏฐิ จากนั้นไปถึงศิลาเงินที่ปลายมหาสมุทรเกลือ แล้ววนกลับมาหยุดที่ศิลาสิคาละอีกครั้ง พระราชาได้พระราชทานพื้นที่ทั้งหมดนี้โดยให้กำหนดเขตแดนโดยรอบ และได้พระราชทานอารามิกชนจำนวนมากพร้อมทั้งอุปกรณ์ต่างๆ แก่วิหารนั้น และได้สร้างกำแพงและซุ้มประตูเป็นต้นทั้งหมดจนวิหารสำเร็จ แล้วเสด็จกลับไปยังโรหณะ

ราชา ปสนฺนหทโย มหาปุญฺโญ มหาพโล;

กาเรตฺวา อุตฺตมํ ถูปํ กญฺจนคฺฆีก โสภิตํ.

พระราชาผู้มีพระทัยเลื่อมใส มีบุญมาก มีกำลังมาก ได้ทรงสร้างพระสถูปอันประเสริฐ ประดับด้วยยอดทองคำ

พนฺธาเปตฺวา ตโต สีมํ วฏฺฏคามญฺจ โสฬส;

ทตฺวา อารามิกานญฺจ สพฺพุปกรณานิ จ.

จากนั้นได้ทรงผูกสีมา และได้พระราชทานบ้านวัฏฏะ ๑๖ แห่ง พร้อมทั้งอุปกรณ์ทุกอย่างแก่อารามิกชน

ตโต โส โรหณํ คนฺตฺวา มหาเสนาปุรกฺขโต;

วิหารเทวิยา สทฺธึ โมทมาโน วสี ตหึ.

จากนั้น พระองค์เสด็จไปยังโรหณะ โดยมีกองทัพใหญ่แวดล้อม ทรงประทับอยู่ที่นั่นอย่างมีความสุขพร้อมกับพระวิหารเทวี

เถโร ปน ตตฺเถว วิหรนฺโต โย อิมสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ตถาคตสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ วุตฺโถ วิย ภวิสฺสตีติ ขฺยากริตฺวา ตโต ปฏฺฐาย สีลาจารสมาธิสมาปตฺติปฏิลทฺธชฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทปฺปตฺเตหิ ขีณาสเวหิ ปริวาเรตฺวา สพฺพ พุทฺธคุณํ อนุสฺสรนฺโต จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ส่วนพระเถระนั้น เมื่อประทับอยู่ที่นั่น ได้ประกาศว่า 'ผู้ใดอยู่ในวิหารนี้ ผู้นั้นจักเป็นเหมือนผู้อยู่ในพระคันธกุฎีองค์เดียวของพระตถาคต' ตั้งแต่นั้นมา พระเถระได้ประทับอยู่เป็นเวลานาน โดยมีพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทาอันเกิดจากการปฏิบัติศีล สมาธิ และสมาบัติแวดล้อม ทรงระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งปวง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นั้นเอง

อเนกคุณสมฺปนฺโน ติสฺสตฺเถโร พหุสฺสุโต;

ชนานํ สงฺคหํกตฺวา นิพฺพุโต โส อนาสโว.

พระเถระชื่อติสสะ ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณนานาประการ ผู้เป็นพหูสูต ได้สงเคราะห์หมู่ชนแล้ว ปรินิพพานแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ

เถราปิ เต สีลสมาธิยุตฺตา,พหุสฺสุตา สาธุคุณาภิรามา;

ปญฺญาปภาวายุปฺปนฺนจิตฺตา,คุณากรา ตานยุตา ชนานํ.

พระเถระเหล่านั้น ผู้ประกอบด้วยศีลและสมาธิ เป็นพหูสูต ยินดีในคุณอันดีงาม มีจิตที่เกิดจากอานุภาพแห่งปัญญา เป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสของหมู่ชน

ปหีนภวสํสารา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา;

นามรูปํ สมาสนฺโต เปสลา ฉินฺนพนฺธนา.

ผู้ละสังสารวัฏได้แล้ว ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ผู้สงบระงับนามรูป ผู้มีศีลอันน่ารัก ผู้ตัดเครื่องผูกได้แล้ว

สตฺตานํ อุตฺตมํ สนฺตึ กตฺวา จ ชนสงฺคหํ;

นิพฺพุตา เต มหาปญฺญา ปทีโปจ สุมานสา.

พระเถระเหล่านั้น ผู้มีปัญญามาก ผู้มีใจดีงาม ได้กระทำความสงบอันสูงสุดแก่สัตว์ทั้งหลาย และได้สงเคราะห์หมู่ชนแล้ว ปรินิพพานแล้ว ดุจประทีปดับไป

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ดังนี้แล ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน

ธาตุนิธานาธิกาโร นาม

ชื่อว่า ธาตุนิธานาธิการ

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

ปริจเฉทที่ ๕

อิมินา การาปิตวิหารา กเถตพฺพา; วิหารเทวีมหาวิหารํ, ฉาตปพฺพต วิหารํ, สมุทฺทวิหารํ, จิตฺตลปพฺพตวิหารํ, ภทฺทปาสาณทฺวารวิหารํ, อจฺฉคลฺล วิหารํ, โกฬมฺพติสฺสปพฺพตวิหารํ, คณวิหารํ, กาลกวิหารํ, ทุกฺขปาลก วิหารํ, อุจฺจงฺคณวิหารํ, โกฏิติสฺสวิหารํ, ตสฺส ปน เอกนามํ กตฺวา การาปิเต มหาคาเม ติสฺสมหาวิหาราทึ กตฺวา เอกสตอฏฺฐวีสวิหารานิ กตานิ อเหสุํ.

วิหารที่พระองค์ทรงสร้างพึงกล่าวไว้ดังนี้: วิหารเทวีมหาวิหาร, ฉาตปัพพตวิหาร, สมุททวิหาร, จิตตลปัพพตวิหาร, ภัททปาสาณทวารวิหาร, อัจฉคัลลวิหาร, โกลัมพติสสปัพพตวิหาร, คณวิหาร, กาลกวิหาร, ทุกขปาลกวิหาร, อุจจังคณวิหาร, โกฏิติสสวิหาร และในมหาคามที่ทรงสร้างโดยรวมชื่อเป็นหนึ่งเดียว ได้สร้างวิหาร ๑๒๘ แห่ง มีติสสมหาวิหารเป็นต้น

อฏฺฐวีสเอกสตวิหารญฺจ มหารหํ;

วิหารเทวิยา สทฺธึ การาเปสิ มหายโส.

พระองค์ผู้มีพระยศใหญ่ ได้ทรงสร้างวิหารอันมีค่ามาก ๑๒๘ แห่ง พร้อมกับพระวิหารเทวี

ตโต ปฏฺฐาย ราชา มหาทานํ ทตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ.

ตั้งแต่นั้นมา พระราชาได้ทรงบำเพ็ญบุญโดยการถวายมหาทาน แล้วจุติจากโลกมนุษย์ไปอุบัติในเทวโลก

กตฺวานิ ปุญฺญกมฺมานิ อเนกานิ มหายโส;

อตฺถํ ชนสฺส กตฺวาน คนฺตฺวาน ตุสิตํ ปุรํ.

พระองค์ผู้มีพระยศใหญ่ ได้ทรงกระทำบุญกรรมมากมายหลายอย่าง ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่หมู่ชนแล้ว เสด็จไปสู่สวรรค์ชั้นดุสิต

โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ จีรํ ภุญฺชิย นนฺทิโต;

มหาวีภวสมฺปนฺโน เทวตานํ ปุรกฺขโต.

พระองค์ทรงเสวยทิพยสมบัติอยู่ที่นั่นเป็นเวลานานอย่างมีความสุข ทรงสมบูรณ์ด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ มีหมู่เทพแวดล้อม

ตมฺปิ สมฺปตฺติโมหาย ชีววโลเก มโนรเม;

โลกุตฺตรํ สิวํ เขมํ อิจฺฉนฺโต อาคมิสฺสติ.

พระองค์จักเสด็จมาอีกครั้ง เพื่อละความหลงในสมบัตินั้น ในโลกแห่งชีวิตอันน่ารื่นรมย์นี้ โดยปรารถนาความเกษมอันเป็นโลกุตตระ

โส ตโต จุโต ชมฺพุทีเป นิพฺพตฺติตฺวา เมตฺเตยฺย ภควโต ปิตา สุพฺรหฺมา นาม ภวิสฺสติ. วิหารเทวี ตสฺเสว มาตา พฺรหฺมวตี นาม พฺราหฺมณี ภวิสฺสติ. อภยคามณีกุมาโร ตสฺเสว เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต ปฐมคฺคสาวโก ภวิสฺสติ. กนิฏฺโฐ สทฺธาติสฺโส ทุติยคฺคสาวโก ภวิสฺสติ.

พระองค์นั้นจุติจากเทวโลกแล้ว จักอุบัติในชมพูทวีป จักเป็นพระบิดาของพระเมตไตรยพุทธเจ้า ทรงพระนามว่าสุพรหม ส่วนพระวิหารเทวีจักเป็นพระมารดาของพระองค์ เป็นพราหมณีชื่อพรหมวดี เจ้าชายอภัยคามณีจักเป็นพระอัครสาวกเบื้องขวาของพระเมตไตรยพุทธเจ้า ส่วนพระอนุชาสัทธาติสสะจักเป็นพระอัครสาวกเบื้องซ้าย

เอตฺตาวตา นลาฏธาตุ สํวณฺณนา สมตฺตา.

การพรรณนาพระนลาฏธาตุจบลงเพียงเท่านี้

ธาตุวํโส สมตฺโต.

ธาตุวงศ์จบลงแล้ว

อเนน ปุญฺญกมฺเมน สํสรนฺโต ภวาภเว;

สพฺพตฺถ ปณฺฑิโต โหมี สาริปุตฺโตว ปญฺญวา.

ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าเมื่อท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ จงเป็นบัณฑิตในทุกที่ มีปัญญาเหมือนพระสารีบุตร

อริเมทสฺส พุทฺธสฺส ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาน มุญฺเจมิ ภวพนฺธนา.

เมื่อบวชในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระนามว่าอริเมธ ขอให้ข้าพเจ้าบรรลุนิพพาน พ้นจากเครื่องผูกแห่งภพทั้งปวง

อเนน เม สพฺพภวาภเว’หํ,ภเวยฺยเมกนฺตปรานุกมฺปี;

กุลี พลี เจว สตี มตี จ,กวีหิสนฺเตหิ สทา สมงฺคี.

ด้วยบุญนี้ ขอให้ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่ทั้งปวง จงเป็นผู้มีเมตตาต่อผู้อื่นอย่างยิ่ง เป็นผู้มีตระกูล มีกำลัง มีสติ มีปัญญา และเป็นผู้ประกอบด้วยเหล่านักปราชญ์และสัตบุรุษเสมอไป

ปญฺญาวนฺตานํ อคฺโค ภวตุ.

ขอจงเป็นผู้เลิศกว่าบรรดาผู้มีปัญญาทั้งหลาย

বাংলা








中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ








मराठी








မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 ธาตุวํโส ธาตุวงศ์ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ๑. ตถาคตสฺสาคมนกถา ๑. เรื่องการเสด็จมาของพระตถาคต สมฺพุทฺธมตุลํ สุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ อนุตฺตรํ,นมสฺสิตฺวา ปวกฺขามิ ธาตุวํสปฺปกาสนํ; ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ ลงฺกาทีปํ มโนรมํ,สตฺตานํ หิตมิจฺฉนฺโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตึ. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสัมพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ พระธรรมอันบริสุทธิ์ และพระสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยม แล้วจักกล่าวประกาศธาตุวงศ์ พระโลกนาถผู้ทรงปรารถนาประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งหลายและความตั้งมั่นยั่งยืนแห่งพระศาสนา ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาอันน่ารื่นรมย์ถึงสามครั้ง ตตฺถ ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ’ติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปรินาเมตฺวา อปฺปติสรณภาวปฺปตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขนิปฺผาทนภาเวน นาโถ ปติสรณ ภูโต ภควา พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนตฺตยมคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ คโต. ตตฺถ ปฐมคมเน ตาว โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ปุรตฺถีมาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถมิเตเยว มารพลํ วิธเมตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม จุตุปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ คุณปติมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โพธิมณฺฑปฺปเทเส อนุกฺกเมน สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภิรตํ ปจฺจเวกฺขเนน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺส พฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติมหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน หุตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขุนํ พหูปการกํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสีนํ ปุรํ คนฺตฺวา อญฺญาโกณฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปกฺขสฺส ปญฺจมิยํ ปญฺจวคฺคิเย สพฺเพปิ เต อรหนฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ทตฺวา ปุนทิวเส อรหนฺตํ ทตฺวา ตสฺส สหายเก จตุปญฺญาสชเน อรหนฺตํ ปาเปตฺวา เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘จรถ ภิกฺขเว จาริก’ นฺติ ภิกฺขุ ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ภทฺทวคฺคิเย กุมาเร ตึสชเน วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสนฺโต อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนนฺโต ตตฺเถว วิหาสิ. อปรภาเค องฺคมคธรฏฺฐวาสิโน อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺญํ อุปฏฺฐาเปสุํ. โส ปน อิจฺฉาจาราภิภูโต จินฺเตสิ? ‘‘สจายํ มหาสมโณ อิมสฺส สมาคมสฺส มชฺเฌ ปาฏิหาริยํ กเรยฺย ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสติ’’ติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตอชฺฌาสยํ ญตฺวา ปาโตว อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ อาหริตฺวา อโนตตฺเต อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺห สมเย ผุสฺสปุณฺณมีอุโปสถทิวเส ลงฺกาทีปสฺสตฺถาย ลงฺกาทีปมุปาคมิ. ในบทว่า 'พระโลกนาถเสด็จไปสามครั้ง' นั้น พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นที่พึ่ง ทรงยังสุขทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระให้สำเร็จแก่สัตว์ทั้งหลายผู้ถึงภาวะที่ไม่มีที่พึ่ง หลังจากทรงเวียนว่ายอยู่ในวัฏสงสารอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ ทรงบอกทางแห่งพระรัตนตรัยคือพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาสามครั้ง ในการเสด็จไปครั้งแรกนั้น พระองค์ประทับนั่งบนโพธิบัลลังก์ หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงปราบกองกำลังมารให้พินาศก่อนที่พระอาทิตย์จะอัสดง ทรงระลึกชาติหนหลังได้ในปฐมยาม ทรงบรรลุจุตูปปาตญาณในมัชฌิมยาม และในที่สุดแห่งปัจฉิมยาม ทรงหยั่งลงสู่ญาณในปัจจยาการ (ปฏิจจสมุปบาท) ทรงแทงตลอดพระสัพพัญญุตญาณอันประดับด้วยคุณมีทศพลญาณและเวสารัชญาณ ๔ เป็นต้น ทรงใช้เวลาเจ็ดสัปดาห์โดยลำดับในบริเวณโพธิมณฑล ในสัปดาห์ที่แปด ประทับนั่งที่โคนต้นอชปาลนิโครธ ทรงพิจารณาความลึกซึ้งแห่งพระธรรม ทรงถึงความเป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ทรงได้รับการอาราธนาให้แสดงธรรมจากท้าวสหัมบดีพรหมพร้อมด้วยหมู่พรหมหมื่นโลกธาตุ ทรงทอดพระเนตรโลกด้วยพุทธจักษุ ทรงระลึกถึงอุปการะอันมากของภิกษุปัญจวัคคีย์ จึงเสด็จลุกจากอาสนะไปยังเมืองกาสี ทรงยังพรหม ๑๘ โกฏิ มีอัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน ให้ดื่มอมตธรรม ทรงประกาศพระธรรมจักร ทรงยังภิกษุปัญจวัคคีย์ทั้งหมดให้ตั้งอยู่ในอรหัตผลในวันที่ ๕ แห่งปักษ์ ทรงประทานโสดาปัตติผลแก่ยสกุลบุตรในคืนวันนั้น และในวันรุ่งขึ้น ทรงประทานอรหัตผลแก่เขา และทรงยังสหายของเขา ๕๔ คนให้บรรลุอรหัตผล เมื่อมีพระอรหันต์ ๖๑ รูปเกิดขึ้นในโลกเช่นนี้แล้ว ทรงอยู่จำพรรษาแล้วปวารณา ทรงส่งภิกษุทั้งหลายไปประกาศพระศาสนาว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไป' ส่วนพระองค์เองเสด็จไปยังอุรุเวลา ทรงแนะนำสั่งสอนกุมารภัททวัคคีย์ ๓๐ คนในป่าฝ้ายระหว่างทาง ทรงบวชให้ด้วยเอหิภิกขุอุปสัมปทา แล้วเสด็จไปยังอุรุเวลา ทรงแสดงปาฏิหาริย์สามพันห้าร้อยครั้ง ทรงทรมานชฎิลสามพี่น้อง มีอุรุเวลากัสสปะเป็นต้น พร้อมด้วยบริวารชฎิลพันคน และประทับอยู่ที่นั่น ต่อมา ชาวรัฐอังคะและมคธได้จัดมหายัญพิธีถวายแก่อุรุเวลากัสสปะ แต่เขาถูกความปรารถนาลามกครอบงำ จึงคิดว่า 'ถ้าว่าพระมหาสมณะนี้แสดงปาฏิหาริย์ท่ามกลางการชุมนุมนี้ ลาภสักการะของเราก็จะเสื่อมไป' พระผู้มีพระภาคทรงทราบอัธยาศัยที่เกิดขึ้นเช่นนั้นของเขาแล้ว จึงทรงนำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแต่เช้าตรู่ เสวยพระกระยาหารที่สระอโนดาต แล้วในเวลาเย็น วันอุโบสถเพ็ญเดือนปุสสะ ได้เสด็จไปยังเกาะลังกาเพื่อประโยชน์แก่เกาะลังกา ตสฺส ปน ทีปสฺส มหาคงฺคาย ทกฺขิณปสฺเส อายามโต ติโยชเน ปุถุลโต เอกโยชนปฺปมาเณ มหานาควนุยฺยาเน ยกฺขสมาคมสฺส มชฺเฌ ตสฺส อุปริ มหิยงฺคณถูปสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐาเน อากาเสเยว ฐีโต วุฏฺฐิวาตนฺธการํ ทสฺเสตฺวา เตสํ ภยํ อุปฺปาเทสิ. เต ภเยน อุปทฺทุตา ‘‘กสฺส นุ โข อิมํ กมฺม’’นฺติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต อทฺทสํสุ ภควนฺตํ อากาเส นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ อภยํ ยาวึสุ. เตสํ ภควา อาห? ในเกาะลังกานั้น ทางฝั่งทิศใต้ของแม่น้ำคงคาใหญ่ ในอุทยานชื่อมหานาควัน ซึ่งมีประมาณสามโยชน์โดยส่วนยาว และหนึ่งโยชน์โดยส่วนกว้าง ท่ามกลางการชุมนุมของยักษ์ ณ สถานที่ประดิษฐานมัยยังคณสถูป พระองค์ทรงประทับยืนอยู่บนอากาศนั่นเอง ทรงแสดงฝน ลม และความมืด ทำให้พวกยักษ์เกิดความกลัว พวกยักษ์ถูกความกลัวคุกคาม จึงมองไปข้างโน้นข้างนี้ (คิดว่า) 'นี่เป็นกรรมของใครหนอ' แล้วได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่บนอากาศ เมื่อเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว พวกเขาก็ทูลขอความไม่มีภัย พระผู้มีพระภาคจึงตรัสแก่พวกยักษ์เหล่านั้นว่า ‘‘สเจ ตุมฺเห อภยํ อิจฺฉถ มยฺหํ นิสชฺชฏฺฐานสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ. สพฺเพปิ เต ตสฺส นิสชฺชฏฺฐานํ อทํสุ. ภควา นิสชฺชาย โอกาสํ คเหตฺวา เตสํ ภยํ วิโนเทตฺวา เตหิ ทินฺเน ภุมิภาเค จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา นิสีทิ. นิสินฺโนว ปน ภควา จมฺมขณฺฑํ ปสาเรสิ. เต ยกฺขา ภีตตสิตา อญฺญตฺถ คนฺตุํ อสหมานา สมนฺตโต สาครตีเร ราสิภูตา อเหสุํ. สตฺถา คิริทีปํ อิทฺธานุภาเวน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ปุน ยถาฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ปตฺถริตจมฺมขณฺฑมฺปิ สํขิปิ. ตสฺมึ ขเณ ตโต ตโต เทวา สนฺนิปตึสุ. เตสํ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. อเนเกสํ ปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา อสงฺเขยฺยา อเหสุํ. สุมนกูเฏ ปน มหาสุมนเทโว โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตโน ปูชนียํ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา เตน ยาจิโต สีสํ ปาณินา ปรามสิตฺวา เกสธาตุํคเหตฺวา ตสฺส อทาสิ. ทตฺวา จ ปน ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ปุน อุรุเวลเมว อาคโต. โส ปน เกสธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเกนาทาย สตฺถุ นิสินฺนฏฺฐาเน นานารตเนหิ วิจิตฺตํ ถูปํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุปริ อินฺทนีลมณิถูปิกาหิ ปิทหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺโต วิหาสิ. ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ สาริปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิโก สรภู นาม เถโร ขีณาสโว จิตกโต อิทฺธิยา ตถาคตสฺส คีวฏฺฐึ อาทาย ตสฺมึ อินฺทนีลมณิถูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา เมฆวณฺณปาสาเณหิ ทฺวาทสหตฺถํ ถูปํ การาเปตฺวา คโต. ตโต เทวานมฺปิยติสฺสรญฺโญ ภาตา จูฬาภโย นาม กุมาโร ตมพฺภุตํ เจติยํ ทิสฺวา อภิปฺปสนฺโน ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต ตึสหตฺถํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปุน ทุฏฺฐคามณี อภยมหาราชา ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสีติหตฺถํ กญฺจุกเจติยํ การาเปสิ. มหิยงฺคณ ถูปสฺส ปติฏฺฐานาธิกาโร เอวํ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ? ‘ถ้าพวกท่านต้องการความไม่มีภัย จงให้โอกาสแก่สถานที่นั่งของเรา’ พวกยักษ์ทั้งหมดได้ให้สถานที่นั่งแก่พระองค์ พระผู้มีพระภาคทรงรับโอกาสสำหรับประทับนั่ง ทรงบรรเทาความกลัวของพวกยักษ์ แล้วทรงปูแผ่นหนังลงบนพื้นที่ที่พวกยักษ์ถวาย แล้วประทับนั่ง เมื่อประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงแผ่แผ่นหนังออกไป พวกยักษ์เหล่านั้นตกใจกลัว ไม่สามารถไปที่อื่นได้ จึงรวมตัวกันเป็นกลุ่มอยู่รอบชายฝั่งทะเล พระศาสดาทรงนำเกาะคีรีทวีปมาแสดงด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ เมื่อพวกยักษ์เหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ที่นั่นแล้ว พระองค์ก็ทรงนำเกาะกลับไปไว้ที่เดิม และทรงหดแผ่นหนังที่แผ่ออกไปนั้นกลับคืนมา ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายจากที่ต่างๆ ก็มาประชุมกัน พระองค์ทรงแสดงธรรมในการชุมนุมนั้น สัตว์หลายโกฏิได้บรรลุธรรม สัตว์ประมาณมิได้ได้ตั้งมั่นในสรณะและศีล ส่วนที่สุมนกูฏ ท้าวสุมานะมหาเทพได้บรรลุโสดาปัตติผล แล้วทูลขอสิ่งอันควรบูชาจากพระผู้มีพระภาค เมื่อท้าวสุมานะทูลขอแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงลูบพระเศียรด้วยพระหัตถ์ ทรงหยิบพระเกศธาตุแล้วประทานแก่ท้าวสุมานะ เมื่อประทานแล้ว พระองค์ทรงกระทำประทักษิณเกาะลังกาสามครั้ง ทรงกระทำพระปริตร และทรงจัดแจงการอารักขา แล้วเสด็จกลับไปยังอุรุเวลาอีกครั้ง ท้าวสุมานะนั้นทรงนำพระเกศธาตุใส่ในผอบทองคำ แล้วทรงสร้างเจดีย์อันวิจิตรด้วยรัตนะนานาชนิด ณ สถานที่ที่พระศาสดาประทับนั่ง ทรงปิดด้านบนด้วยยอดเจดีย์แก้วอินทนิล แล้วทรงบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเถระชื่อสรภู ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตร ผู้เป็นพระขีณาสพ ได้นำพระอัฐิส่วนพระศอของพระตถาคตจากจิตกาธารด้วยฤทธิ์ แล้วประดิษฐานไว้ในเจดีย์แก้วอินทนิลนั้น ทรงสร้างเจดีย์สูงสิบสองศอกด้วยศิลาสีเมฆ แล้วเสด็จไป จากนั้น เจ้าชายจุฬาภยะ พระอนุชาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงเห็นเจดีย์อันน่าอัศจรรย์นั้นแล้วทรงเลื่อมใสยิ่งนัก จึงทรงสร้างเจดีย์ครอบทับสูงสามสิบศอก ต่อมา พระเจ้าทุฏฐคามณีอภัยมหาราช ทรงสร้างเจดีย์ครอบทับอีกครั้ง สูงแปดสิบศอก เรื่องการประดิษฐานพระมหาเจดีย์มัยยังคณเจดีย์ พึงทราบโดยพิสดารดังนี้ โพธึ ปตฺวาน สมฺพุทฺโธ โพธิมูเล นราสโภ พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นยอดแห่งนรชน ทรงบรรลุพระโพธิญาณแล้ว ประทับนั่งที่โคนต้นโพธิ์ นิสีทิตฺวาน สตฺตาหํ ปาฏิหีรํ ตโต อกา. ประทับนั่งอยู่เจ็ดวัน แล้วทรงกระทำปาฏิหาริย์ ณ ที่นั้น ตโต ปุพฺพุตฺตเร ฐตฺวา ปลฺลงฺกา อีสเก ชิโน จากนั้น พระชินเจ้าทรงยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากโพธิบัลลังก์เล็กน้อย อนิมิเสน เนตฺเตน สตฺตาหํ ตํ อุทิกฺขยิ. ทรงทอดพระเนตรโพธิบัลลังก์นั้นด้วยพระเนตรไม่กะพริบตลอดเจ็ดวัน จงฺกมิตฺวาน สตฺตาหํ จกฺขเม รตนามเย ทรงจงกรมอยู่เจ็ดวัน ณ ที่จงกรมแก้ว วิจินิตฺวา ชิโน ธมฺมํ วรํ โส รตนาฆเร. พระชินเจ้าพระองค์นั้นทรงพิจารณาพระธรรมอันประเสริฐในเรือนแก้ว อชปาลมฺหิ สตฺตาหํ อนุโภสิ สมาธิชํ ทรงเสวยวิมุตติสุขอันเกิดจากสมาธิ ณ ต้นอชปาลนิโครธตลอดเจ็ดวัน รมฺเม จ มุจลินฺทสฺมึ วิมุตฺติสุขมุตฺตมํ. และทรงเสวยวิมุตติสุขอันยอดเยี่ยม ณ ต้นมุจลินท์อันรื่นรมย์ ราชายตนมูลมฺหิ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี ทรงประทับอยู่ ณ โคนต้นราชายตนะตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ทนฺตโปโนทกํ สกฺโก อทาสิ สตฺถุโน ตทา. ท้าวสักกะได้ถวายน้ำล้างพระโอษฐ์แด่พระศาสดาในครั้งนั้น จตุหิ โลกปาเลหิ สิลาปตฺตํ สมาหฏํ จตุกฺกเมกกํ กตฺวา อธิฏฺฐาเนน นายโก. พระโลกบาลทั้งสี่ได้นำบาตรศิลามาถวาย พระโลกนาถทรงอธิษฐานให้บาตรทั้งสี่รวมเป็นหนึ่ง วาณิเชหิ ตทา ทินฺนํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกํ พ่อค้าทั้งหลายได้ถวายขนมสัตตูผงและน้ำผึ้งก้อนในครั้งนั้น ตหึ ปน คเหตฺวาน ภตฺตกิจฺจํ อกา ชิโน. พระชินเจ้าทรงรับแล้วเสวยพระกระยาหาร ณ ที่นั้น คณฺหึสุ สรณํ ตสฺส ตปุสฺสภลฺลิกา อุโภ พ่อค้าตปุสสะและภัลลิกะทั้งสองได้ถึงสรณะของพระองค์ สรณํ อคมุํ เต ตํ สตฺถุ ทินฺนสิโรรุหา. พวกเขาได้ถึงสรณะนั้นพร้อมด้วยพระเกศธาตุที่พระศาสดาประทานให้ คนฺตฺวาน เต สกํ รฏฺฐํ ถูปํ กตฺวา มโนรมํ เมื่อพวกเขากลับไปยังบ้านเมืองของตนแล้ว ได้สร้างเจดีย์อันน่ารื่นรมย์ นมสฺสึสุ จ ปูเชสุํ ทฺเวภาติโกปาสกา. อุบาสกสองพี่น้องได้นมัสการและบูชาแล้ว อิติ โส สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสิ นายโก? พระบรมศาสดาพระองค์นั้นได้ทรงใช้เวลาตลอดเจ็ดสัปดาห์อย่างนั้น พฺรหฺมุนา ยาจิโต สตฺถา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตุํ. พระศาสดาอันท้าวสหัมบดีพรหมทูลอาราธนาแล้ว เพื่อทรงประกาศพระธรรมจักร ตโต พาราณสึ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ แต่นั้น พระองค์เสด็จไปสู่เมืองพาราณสีแล้ว ได้ทรงประกาศพระธรรมจักร โกณฺฑญฺโญ เทสิเต ธมฺเม โสตาปตฺติผลํ ลภิ. ท่านโกณฑัญญะได้บรรลุโสดาปัตติผลในพระธรรมที่ทรงแสดงแล้ว พฺรหฺมาโน’ฏฺฐารสโกฏี เทวตา จ อสงฺขิยา พรหมทั้งหลายสิบแปดโกฏิ และเทวดาทั้งหลายนับไม่ถ้วน โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต. ได้บรรลุโสดาปัตติผล เมื่อพระธรรมจักรเป็นไปแล้ว ปตฺโต ปาฏิปเท วปฺโป ภทฺทิโย ทุติเย ผลํ,ตติเย จ มหานาโม อสฺสชี จ จตุตฺถียํ. วัปปะบรรลุผลในวันแรก, ภัททิยะในวันที่สอง, และมหานามะในวันที่สาม, และอัสสชิในวันที่สี่ เต สพฺเพ สนฺนิปาเตตฺวา ปญฺจ’เม ปญฺจวคฺคิเย,อนตฺตสุตฺตํ เทเสตฺวา โพธิยคฺค ผเลน เต. พระองค์ทรงให้ปัญจวัคคีย์ทั้งห้าเหล่านี้ประชุมกันแล้ว ทรงแสดงอนัตตลักขณสูตรแล้ว พวกเขาก็ได้บรรลุผลอันยอดเยี่ยมแห่งการตรัสรู้ โพธึ ปาเปตฺวา ปญฺจาเห ยสตฺเถราทิเก ชเน,ตโต มคฺคนฺตเร ตึสกุมาเร ภทฺทวคฺคิเย. ในห้าวัน พระองค์ทรงให้ชนมีพระยสะเป็นต้นบรรลุพระอรหัตแล้ว แต่นั้น ทรงโปรดกุมารสามสิบคนผู้เป็นภัททวัคคีย์ในระหว่างทาง อุรุเวลํ ตโต คนฺตฺวา อุรุเวลาย สญฺญิตํ,อุรุเวเลนนุญฺญาโต อุรุเวลนาคํ ทมิ. แต่นั้น พระองค์เสด็จไปสู่ตำบลอุรุเวลา ทรงทรมานพญานาคแห่งอุรุเวลา โดยได้รับอนุญาตจากอุรุเวลกัสสปะ ตํ ตํ ทมี ชิโน นาคํ ทมเนน อุราทิคํ,ตถาคตํ นิมนฺตึสุ ทิสฺวา เต ปาฏิหาริยํ. พระชินเจ้าทรงทรมานนาคตัวนั้นๆ ด้วยการทรมานอันเป็นเหตุให้อุรุเวลกัสสปะเป็นต้นเกิดศรัทธา พวกเขาเห็นปาฏิหาริย์แล้ว จึงได้นิมนต์พระตถาคต อิเธว วนสณฺฑสฺมึ วิหาเรตฺวา มหามุนี,อุปฏฺฐาหามเส สพฺเพ นิจฺจภตฺเตน ตํ มยํ. ขอพระมหามุนีโปรดประทับอยู่ในป่านี้แหละ พวกเราทั้งหมดจักบำรุงพระองค์นั้นด้วยภัตตาหารเป็นนิตย์ อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺเญ อุปฏฺฐิเต,ตสฺส’ตฺตโน นาคมเน อิจฺฉาจารํ วิชานิย. เมื่อมหายัญของอุรุเวลกัสสปะใกล้จะมาถึง ทรงทราบความปรารถนาของเขาในการที่พระองค์ไม่เสด็จไป. อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ หริตฺวา ทิปทุตฺตโม,อโนตตฺตทเห ภุตฺวา สายนฺห สมเย สยํ. พระผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่สัตว์สองเท้า ทรงนำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีป เสวยที่สระอโนดาตด้วยพระองค์เองในเวลาเย็น. โพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน,ลงฺกาทีปํ วิโสเธตุํ ลงฺกาทีปมุปาคมิ. ในเดือนที่เก้าจากการตรัสรู้ ในวันเพ็ญเดือนผุสสะ พระชินเจ้าเสด็จไปสู่เกาะลังกา เพื่อทรงชำระเกาะลังกา. ยกฺเข ทมิตฺวา สมฺพุทฺโธ ธาตุํ ทตฺวาน นายโก,คนฺตฺวาน อุรุเวลํ โส วสี ตตฺถ วเน ชิโน. พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นพระผู้นำ ทรงทรมานยักษ์ทั้งหลายแล้ว ประทานพระธาตุแล้ว พระชินเจ้าพระองค์นั้นเสด็จไปสู่ตำบลอุรุเวลา ประทับอยู่ในป่านั้น. ปฐมคมนกถา สมตฺตา. เรื่องการเสด็จไปครั้งที่หนึ่ง จบแล้ว. ทุติยคมเน ปน โพธิโต ปญฺจเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วสนฺโต จูโฬทร’มโหทรานํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคานํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ทิสฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย จิตฺตมาสสฺส กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส นาคทีปํ คนฺตฺวา เตสํ สงฺคามมชฺเฌ อากาเส นิสินฺโน อนฺธการํ อกาสิ. เต อนฺธการาภิภูเต สมสฺสาเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สรณภูตานํ เตสํ สามคฺคิกรณตฺถํ ผลภริตรุกฺขํ จาเลนฺโต วิย ธมฺมํ เทเสสิ. เต อุโภปิ ธมฺเม ปสีทิตฺวา ตมฺปิ ปลฺลงฺกํ ตถาคตสฺส อทํสุ. ภควา ปลฺลงฺเก นิสินฺโน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา อสีติโกฏิโย นาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ สมาคเม มโหทรสฺส มาตุโล มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา ภควนฺตํ ปุน กลฺยาณิเทสมาคมนตฺถํ. อยาจิ. ภควา ปน ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสตฺวา ‘‘เชตวนเมว คโต. ส่วนในการเสด็จไปครั้งที่สอง ในพรรษาที่ ๕ จากการตรัสรู้ เมื่อประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงเห็นสงครามที่เกิดขึ้นระหว่างพญานาคชื่อจูฬโอทระและมโหทระผู้เป็นลุงกับหลานกัน เพราะอาศัยบัลลังก์แก้ว จึงทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จไปสู่เกาะนาคทวีปในวันอุโบสถข้างแรมแห่งเดือนจิตตะ แล้วประทับนั่งในอากาศท่ามกลางสงครามของนาคเหล่านั้น ทรงบันดาลความมืดให้เกิดขึ้น ทรงปลอบโยนนาคเหล่านั้นผู้ถูกความมืดครอบงำแล้ว ทรงแสดงแสงสว่าง และทรงแสดงธรรมเพื่อความสามัคคีแก่นาคเหล่านั้นผู้มีพระองค์เป็นที่พึ่ง ดุจทรงเขย่าต้นไม้ที่เต็มไปด้วยผล นาคทั้งสองนั้นเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ได้ถวายบัลลังก์นั้นแด่พระตถาคต พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนบัลลังก์ ทรงอิ่มหนำด้วยทิพยอาหารและน้ำ ทรงกระทำภัตตานุโมทนาแล้ว ได้ทรงยังพญานาค ๘๐ โกฏิให้ตั้งอยู่ในสรณะและศีล ในการประชุมนั้น พญานาคชื่อมณีอักขิกะ ผู้เป็นลุงของมโหทระ ได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเพื่อเสด็จมาสู่ประเทศกัลยาณีอีกครั้ง ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงรับด้วยดุษฎีภาพแล้ว ได้เสด็จกลับสู่พระเชตวันนั่นเอง. เอวญฺหิ โส นาคทีปํ อุเปโต,มาราภิภุ สพฺพวิทุ สุเมโธ; ทเมตฺว นาเค กรุณายุเปโต,คนฺตฺวา วสี เชตวเน มุนินฺโท. ด้วยประการฉะนี้แล พระจอมมุนีพระองค์นั้น ผู้ทรงครอบงำมาร ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง ผู้มีพระปัญญาดี ผู้ประกอบด้วยพระกรุณา เสด็จไปสู่เกาะนาคทวีปแล้ว ทรงทรมานนาคทั้งหลายแล้ว เสด็จไปประทับอยู่ในพระเชตวัน. ทุติยคมนกถา สมตฺตา. เรื่องการเสด็จไปครั้งที่สอง จบแล้ว. ตติยคมเน ปน โพธิโต อฏฺฐเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วิหรนฺโต ภควา? ‘‘มม ปรินิพฺพานโต ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, โส ทีโป พหุ ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสโกปาสิกาทิ อริยคณเสวิโต กาสาวปชฺโชโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ จตุนฺนํ ทาฐาธาตุนํ อนฺตเร เอกา ทาฐา จ ทกฺขิณอกฺขธาตุ จ นลาฏธาตุ จ รามคามวาสีหิ ลทฺโธ เอกโกฏฺฐาโส จ อญฺเญ พหุสรีรธาตุ จ เกสธาตุโย จ ตตฺเถว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ อเนกานิ สงฺฆารามสหสฺสานิ จ. พุทฺธธมฺมสงฺฆรตเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ มหาชโน ภวิสฺสติ. ตสฺมา ลงฺกาทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี ‘‘ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ? ‘‘อานนฺท จตุปฏิสมฺภิทปฺปตฺตานํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. อมฺเหหิ สทฺธึ คนฺตพฺพ ‘‘นฺติ. อานนฺทตฺเถโร กปิลวตฺถุโกฬิย นครวาสีนํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. เต ปฏิเวทิตา ปญฺจสตขีณาสวา ปตฺตจีวรธารา หุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. สตฺถุโน ปน สลลาย นาม คนฺธกุฏิยา อวิทูเร รตฺตเสตนีลุปฺปลกุมุทปทุมปุณฺฑรีกสตปตฺตสหสฺสปตฺตชลเชหิ โสคนฺธิก นานาปุปฺเผหิ สญฺจนฺนา,สุภโสปานา, ปสาทิตสมติตฺติกกากเปยฺยสุรมณียสีตลมธุโรทกา สุผุลฺลปุปฺผผลธาริต นานาวิธวิจิตฺตสาลสลลจมฺปกาโสกรุกฺขานาครุกฺขาทีหิ สุสชฺชิตภูมิปเทสา อจฺจนฺตรมณิยา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ มหานุภาโว สุมโนนาม นาคราชา โสฬสสหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ ปริวุโต มหนฺตํ สิริสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา มหนฺตํ สุขโสมนสฺสํ อนุภวมาโน อตฺตโน มาตรํ นนฺทนาคมานวิกํ ครุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺสา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมาโน ตสฺมึเยว โปกฺขรณึ อชฺฌาวสติ. สตฺถา ปน อตฺตโน คมนํ สํวิธานานนฺตเร สุมนํ นาคราชานํ อวิทุเร ฐิตํ อามนฺเตตฺวา สปริวาโร อาคจฺฉา หีติ อาห. โส สาธุติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สุปุปฺปีตจมฺปกรุกฺขํ ตถาคตสฺส สูริยรํสินิวารณตฺถํ ฉตฺตํ กตฺวา คณฺหิ. อถ ภควา รวิรสฺมิปตฺถฏสุวณฺณปพฺพโต วิย วิโรจมาโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อพฺภูคฺคญฺฉิ. สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา ฐีตา เต ปญฺจสตขีณาสวาปิ สกํ สกํ ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. สตฺถา ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต วิสาขปุณฺณมุโปสถทิวเส กลฺยาณิยํ คนฺตฺวา มหารเห มณฺฑปมชฺเฌ ปญฺญตฺตวร พุทฺธาสเน ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต หุตฺวา นิสีทิ. ส่วนในการเสด็จไปครั้งที่สาม ในพรรษาที่ ๘ จากการตรัสรู้ เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงดำริว่า 'ภายหลังการปรินิพพานของเรา พระศาสนาจักตั้งมั่นในเกาะตามพรรณิ เกาะนั้นจักเป็นที่ส้องเสพของหมู่พระอริยะมีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาเป็นต้นจำนวนมาก จักรุ่งเรืองด้วยผ้ากาสาวพัสตร์ พระธาตุเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งในบรรดาพระธาตุเขี้ยวแก้ว ๔ องค์ของเรา พระธาตุตาขวา พระธาตุหน้าผาก และพระธาตุส่วนหนึ่งที่ชาวเมืองรามคามได้รับไป และพระสรีรธาตุอื่นๆ อีกมาก ทั้งพระเกศธาตุ จักประดิษฐานอยู่ในที่นั้นนั่นเอง ทั้งสังฆารามหลายพันแห่งก็จักมีขึ้น มหาชนจักเป็นผู้มีศรัทธาตั้งมั่นในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น เราควรไปสู่เกาะลังกา เข้าสมาบัติในที่นั้นแล้วจึงกลับ' ดังนี้แล้ว จึงตรัสเรียกพระอานนท์เถระว่า 'อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาขีณาสพ ๕๐๐ รูป ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ๔ ว่า พวกเธอพึงไปกับเรา' พระอานนท์เถระได้บอกแก่ภิกษุผู้เป็นพระมหาขีณาสพ ๕๐๐ รูป ชาวเมืองกบิลพัสดุ์และเมืองโกลิยะ ภิกษุเหล่านั้นถือบาตรและจีวร ไหว้พระศาสดาแล้วประคองอัญชลีนมัสการยืนอยู่ ในที่ใกล้กับพระคันธกุฎีชื่อสลละของพระศาสดา มีสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ปกคลุมด้วยดอกไม้น้ำนานาชนิดที่มีกลิ่นหอม มีบันไดอันสวยงาม มีน้ำเย็นใสสะอาดน่าดื่ม มีบริเวณประดับด้วยต้นไม้นานาพรรณ พญานาคชื่อสุมนะผู้มีอานุภาพมาก แวดล้อมด้วยนางนาคมาณวิกาประมาณ ๑๖,๐๐๐ นาง เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นพระอัตภาพอันถึงพร้อมด้วยความงามแห่งรูปของพระตถาคต ก็เสวยความสุขโสมนัสยิ่งนัก เขาตั้งนางนาคมาณวิกาชื่อนันทาผู้เป็นมารดาไว้ในฐานะอันควรเคารพ กระทำการบำรุงนางนั้นและอาศัยอยู่ในสระโบกขรณีนั้นนั่นเอง พระศาสดาทรงจัดแจงการเสด็จไปของพระองค์แล้ว ตรัสเรียกพญานาคสุมนะผู้ยืนอยู่ไม่ไกลว่า 'เธอจงมาพร้อมด้วยบริวาร' พญานาคสุมนะรับคำว่า 'ดีแล้ว' พาบริวารนาคประมาณ ๖ โกฏิ ถือต้นจำปาที่บานสะพรั่งกั้นเป็นฉัตรเพื่อป้องกันแสงอาทิตย์ถวายพระตถาคต ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่แผ่รัศมีพระอาทิตย์ ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า แม้พระขีณาสพ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ถือบาตรและจีวรของตนๆ เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้าแวดล้อมพระศาสดา พระศาสดาแวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๕๐๐ รูป เสด็จไปสู่กัลยาณีในวันอุโบสถเพ็ญเดือนวิสาขะ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ท่ามกลางมณฑปอันมีค่ามาก แวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ๕๐๐ รูป. อถ มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุ สงฺฆํ อเนเกหิ ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺส ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สุมนกุเฏ ปทลญฺฉนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ปพฺพตปาเท อเนกปาทปากิณฺณภูมิปฺปเทเส นิสินฺโน ทิวาวิหารํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สตวารํ สหสฺสวารํ สงฺกมฺปิ. ตตฺถ มหาเสนํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มหาถูปฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺราปิ วิสาลรูป เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ถูปาราม เจติยฏฺฐาเน ตเถว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ จ ปถวิปาล เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย. นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มริจวฏฺฏิเจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สมาปตฺตึ อปฺปยิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมึ ฐาเน อินฺทกเทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย กาจรคามเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. (ตสฺมึ ฐาเน มหาโฆส เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย นิยฺยาเทสิ) เอตสฺมึ มหาเจติยฏฺฐาเน มหาโฆสํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ติสฺสมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ มณิเมขลํ นาม เทวธีตรํ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ตโต นาคมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมิมฺปิ มหินฺทํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย มหาคงฺคาย ทกฺขิณทิสาภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาคํ เจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. พหลฆนมหาปถวิ ปริพฺภมิตกุมฺภการจกฺกํ วิย ปภินฺตมทมหา หตฺถินาคสฺส กุญฺจนาทกรณํ วิย อุจฺฉุโกฏฺฏน ยนฺต-มุขสทฺโท วิย (จ) สตวารํ สหสฺสวารํ นทมานา โสมนสฺสปฺปตฺตา วิย สกลลงฺกาทีปํ อุนฺนาทํ กุรุมานา สํกมฺปิ. ตโต วุฏฺฐาย สุมนนาครญฺโญ หตฺเถสุ ฐิต จมฺปกรุกฺขโต ปุปฺผานิ อาทาย ตตฺถ ปูเชตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มยา ภนฺเต กึ กตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉิ. อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ อาห. โส ตํ สุตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ คนฺธกุฏึ มม อารกฺขํ กโรนฺตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อสีตฺยานุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตํ ทสฺสนานุตฺตริยภูตํ ปสฺสนฺตสฺส มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกมหาเมโฆ วิย อากาสคงฺคํ โอตรนฺโต วิย รตนทามํ คนฺเถนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สวนียสรํ วิสฺสชฺเชตฺวา พฺรมฺหโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต นานานเยหิ วิจิตฺตกถํ กถยมานานํ สวนานุริตฺตยภูตํ สํสารณฺณวนิมุคฺคานํ ตารณสมตฺถํ มธุร ธมฺมเทสนํ สุณนฺตสฺส, ญาณิทฺธิยา โกฏิปฺปตฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวเก ปสฺสนฺตสฺส, ตตฺเถว มยฺหํ วสนํ รุจฺจติ. น สกฺโกมิ อญฺญตฺถ ตุมฺเหหิ วินา วสิตุนฺติ อาห. ภควา ตสฺส กถํ สุตฺวา นคราช, อิมํ ปเทสํ ตยา จิรํ วสิตฏฺฐานํ. กกุสนฺธสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา, ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล วรนิทฺโท นาม นาคราชา หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต จิรํ วิหาสิ. ปุน โกณาคมนสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ชยเสโน นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา ตตฺเถว จิรํ วิหาสิ. ปุน กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา. ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ทีฆสาโล นาม นาคราชา หุตฺวา ตาย ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต วิหาสิ. มยิ ปน ปรินิพฺพุเต กากวณฺณติสฺสมหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ตสฺมา ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ วตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตฺวํ อปฺปมตฺโต โหหีติ วตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต. จากนั้น พญานาคชื่อมณีอักขิกะ ได้ถวายภัตตาหารอันเป็นทิพย์นานาชนิดแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง. พระศาสดาได้ทรงอนุโมทนาภัตตาหารของพญานาคแล้ว ทรงประทับรอยพระบาทไว้ที่สุมนกูฏ แล้วประทับนั่งพักกลางวัน ณ บริเวณเชิงเขาซึ่งมีต้นไม้นานาชนิดขึ้นอยู่หนาแน่น จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ทีฆวาปี. มหาปฐพีได้ไหวสะเทือนเป็นร้อยครั้งพันครั้งจนถึงขอบน้ำ. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาเสนะเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งมหาเจดีย์เช่นนั้นอีก. มหาปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อวิสาลรูปเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้านิโรธสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ถูปารามเช่นนั้นอีก. มหาปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อปฐวีปาละเป็นผู้รักษา. แล้วเสด็จลุกขึ้น เสด็จไปยังสถานที่ตั้งเจดีย์มาริจวัฏฏิ ทรงเข้าสมาบัติพร้อมด้วยภิกษุห้าร้อยรูป. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่ออินทกะเป็นผู้รักษา. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์กาจรกามะเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. (ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาโฆสะเป็นผู้รักษา) ณ สถานที่ตั้งมหาเจดีย์นี้ พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหาโฆสะเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้าสมาบัติ ณ สถานที่ตั้งเจดีย์ติสสมหาวิหารเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทพธิดาชื่อมณีเมขลาเป็นผู้รักษา แล้วเสด็จไปยังสถานที่ตั้งเจดีย์นาคมหาวิหาร ทรงเข้าสมาบัติเช่นนั้นอีก. ปฐพีก็ไหวสะเทือนเช่นนั้นอีก. ณ ที่นั้น พระองค์ทรงมอบหมายให้เทวบุตรชื่อมหินทะเป็นผู้รักษา. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเข้านิโรธสมาบัติพร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป ณ บริเวณทางทิศใต้ของแม่น้ำคงคาใหญ่ ภายในสระชื่อเสรุ บนเงื้อมเขาชื่อวราหะ ซึ่งเป็นสถานที่อันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก มีลักษณะคล้ายฟองน้ำและยอดเขาไกรลาสว่า “เจดีย์จะประดิษฐาน ณ ที่นี้”. มหาปฐพีอันหนาทึบได้ไหวสะเทือนไปทั่วทั้งเกาะลังกา ส่งเสียงกึกก้องเป็นร้อยครั้งพันครั้ง ราวกับวงล้อของช่างหม้อที่หมุนไป ราวกับเสียงร้องของช้างพลายที่ตกมัน ราวกับเสียงจากปากเครื่องหีบอ้อย ราวกับว่าปฐพีนั้นมีความยินดี. จากนั้นเสด็จลุกขึ้น ทรงเก็บดอกไม้จากต้นจำปาที่อยู่ในมือของพญาสุมนะนาคราช แล้วทรงบูชา ณ ที่นั้น และทอดพระเนตรซ้ำแล้วซ้ำเล่า. พญานาคได้ถวายบังคมพระศาสดาแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันควรทำอะไร?” พระองค์ตรัสว่า “จงรักษาที่แห่งนี้เถิด.” พญานาคได้ฟังดังนั้นแล้วทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันยินดีที่จะอยู่ ณ ที่นี้ เพื่อเฝ้ารักษาพระคันธกุฎีของพระองค์ เพื่อเฝ้าดูพระองค์ผู้ทรงมีพระรูปโฉมงดงาม มีอนุพยัญชนะแปดสิบ มีพระรัศมีแผ่ซ่านไปหนึ่งวา มีมหาปุริสลักษณะสามสิบสองประการอันวิจิตร เป็นการเห็นอันยอดเยี่ยม ราวกับราชสีห์หนุ่มที่คำรามบนแผ่นศิลาสีแดง ราวกับเมฆฝนในฤดูฝนที่คำรน ราวกับแม่น้ำคงคาในอากาศที่ไหลลงมา ราวกับผู้ร้อยพวงแก้วมณี และเพื่อฟังพระธรรมเทศนาอันไพเราะ ซึ่งประกอบด้วยองค์แปด มีเสียงน่าฟัง เปล่งเสียงดุจพรหม เป็นถ้อยคำอันวิจิตรด้วยนัยนานาประการ เป็นการฟังอันยอดเยี่ยม สามารถช่วยให้สัตว์ทั้งหลายที่จมอยู่ในห้วงมหรรณพแห่งสังสารวัฏได้พ้นไป และเพื่อเฝ้าดูพระมหาสาวกแปดสิบรูปมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้ถึงที่สุดแห่งฤทธิ์ทางปัญญา. หม่อมฉันไม่สามารถอยู่ ณ ที่อื่นได้หากปราศจากพระองค์.” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับถ้อยคำของพญานาคแล้วตรัสว่า “พญานาคเอ๋ย สถานที่แห่งนี้เป็นที่ที่เจ้าเคยอยู่มานานแล้ว. พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระกกุสันธะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นพญานาคชื่อวรนิททะ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มานานแล้ว. อีกครั้งหนึ่ง พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระโกนาคมนะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นเทวบุตรชื่อชยเสนะ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มานานแล้ว ณ ที่นั้น. อีกครั้งหนึ่ง พระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระกัสสปะก็ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง. ในกาลนั้น เจ้าเองก็เป็นพญานาคชื่อทีฆสาละ ได้เฝ้ารักษาพระธาตุนั้น และบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น อยู่มา. ส่วนเมื่อเราปรินิพพานแล้ว พระเจ้ากาฬวรรณติสสะมหาราชจะทรงประดิษฐานพระนลาฏธาตุของเรา ณ ที่นี้เอง. เพราะฉะนั้น เจ้าจงรักษาที่แห่งนี้เถิด” ตรัสแล้วทรงให้พญานาคตั้งอยู่ในศีลห้า ทรงกระทำประทักษิณสถานที่ตั้งเจดีย์พร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป ตรัสว่า “เจ้าจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” แล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ กลับไปยังพระเชตวันมหาวิหาร. ตสฺส ปน นาครญฺโญ มาตา อินฺทมานวิกา นาม อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, ภนฺเต มม ปุตฺโต สุมโน นาม นาคราชา กุหินฺติ อาห. ตว ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส สมีเป วราห นาม โสณฺฑิยํ สมาธิ อปฺปิตตฺตา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺหากํ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ขมถ เมติ อจฺจยํ เทเสตฺวา มหตึ นาคสมฺปตฺตึ คเหตฺวา ปุตฺตสฺส สุมนนาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มหตึ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ ตตฺเถว อารกฺขํ คเหตฺวา จิรํ วิหาสิ. ส่วนมารดาของพญานาคองค์นั้นชื่ออินทมานวิกา ได้มาเฝ้าพระตถาคต ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุตรของหม่อมฉันชื่อพญาสุมนะนาคราชอยู่ที่ไหน?” พระองค์ตรัสว่า “บุตรของเจ้าเข้าสมาธิแน่วแน่แล้วในแอ่งน้ำชื่อวราหะ ใกล้สระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา ในเกาะตัมพปัณณิ เขาได้พานาคบริวารประมาณ ๖ โกฏิมาเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นับแต่นี้ไป การเห็นพระองค์เป็นสิ่งที่หาได้ยาก ขอพระองค์ทรงอดโทษแก่หม่อมฉันด้วยเถิด’ ดังนี้แล้วแสดงความผิดของตน จากนั้นได้นำนาคสมบัติอันยิ่งใหญ่ไปสู่สำนักของพญาสุมนะนาคราชผู้เป็นบุตร เสวยอิสริยสมบัติอันยิ่งใหญ่ และได้พำนักรักษาอยู่ที่นั้นสิ้นกาลนาน” มหาปญฺโญ มหาสทฺโธ มหาวีโร มหาอิสิ,มหาพเลน สมฺปนฺโน มหนฺตคุณภุสิโต; คนฺตฺวาน ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส,คนฺตฺวา นาควรํ ทีปํ อคา เชตวนํ วิทุ. พระองค์ผู้ทรงมีพระปัญญามาก มีพระศรัทธามาก มีความเพียรมาก เป็นมหาฤๅษี ทรงสมบูรณ์ด้วยกำลังอันยิ่งใหญ่ ประดับด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลาย เสด็จไปยังเกาะตัมพปัณณิ เสด็จไปยังนาคทีปอันประเสริฐแล้ว พระผู้ทรงรู้แจ้งได้เสด็จไปยังพระเชตวัน อติสยมติสาโร สารทานํ กโรนฺโต,อติอธิรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต; อติคุณธรณีโย สพฺพสตฺเต ตมคฺคํ,อติวิปุลทโย ตาเนตุมาคา สุทีปํ. พระองค์ผู้ทรงมีความแกล้วกล้าอันเลิศยิ่ง ทรงกระทำทานอันประเสริฐ ทรงเป็นที่รื่นรมย์ยิ่งนัก ทรงเป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งปวง ทรงเป็นที่ทรงไว้ซึ่งคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวง เพราะทรงมีพระมหากรุณาอันไพศาลยิ่งนัก จึงได้เสด็จมายังเกาะอันงดงามเพื่อคุ้มครองสัตว์เหล่านั้น ตติยคมนกถา สมตฺตา. เรื่องการเสด็จไปครั้งที่สาม จบแล้ว อิติ อริยชนปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส คมนํ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๑ ชื่อว่าการเสด็จมาของพระตถาคต ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน จบเพียงเท่านี้ อาคนฺตฺวา ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส พระองค์ผู้ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์สัตว์ทั้งหลาย เสด็จมายังเกาะตัมพปัณณิ ปุน คนฺตฺวา นาคทีปํ อคา เชตวนํ วรํ เสด็จไปยังนาคทีปอีกครั้งหนึ่ง แล้วเสด็จไปยังพระเชตวันอันประเสริฐ อติสยมติสาโร สารทาเนก รตฺโต พระองค์ผู้ทรงมีความแกล้วกล้าอันเลิศยิ่ง ทรงยินดีในทานอันประเสริฐยิ่ง อติธิติรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต พระองค์ผู้ทรงเป็นที่รื่นรมย์ด้วยพระธิติยิ่งนัก ทรงเป็นดวงตาหนึ่งเดียวของโลกทั้งปวง อติคุณรมณียํ สพฺพสนฺเตกมคฺคํ พระองค์ผู้ทรงมีความรื่นรมย์ด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ทรงเป็นทางสายเอกของสัตว์ทั้งปวง อติวิปุลทยตฺตา ลงฺกมาคา สุทีปํ เพราะทรงมีพระมหากรุณาอันไพศาลยิ่งนัก จึงได้เสด็จมายังเกาะลังกาอันงดงาม อิติ สีหฬภาสาย กเต ธาตุวํเส ทิสฺสเต. ข้อความดังนี้ ปรากฏอยู่ในธาตุวงศ์ที่แต่งไว้ในภาษาสีหล ๒. ปรินิพฺพานกถา ๒. ปรินิพพานกถา สตฺถา ปน ตโต ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ติปิฏกปริยตฺติธมฺมํ เทเสตฺวา เวเนยฺยชเน สํสารโต จตุอริยมคฺคผลปฏิลาภวเสน อุทฺธาเรตฺวา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิเม กาเล เวสาลินครํ อุปนิสฺสาย จาปาลเจติยํ นิสฺสาย วิหรนฺโต มาเรน ปรินิพฺพานตฺถาย อาราธิโต สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขาเร วิสฺสชฺเชสิ. ตสฺส วิสฺสฏฺฐภาวํ อานนฺโทเยว อญฺญาสิ. อญฺโญ โกจิปิ ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ชานาเปสฺสามีติ เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขเว ตถาคตสฺส น จิรสฺเสว ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, ตุมฺเห สตฺตตึสโพธิ ปกฺขิยธมฺเมสุ สมคฺคา หุตฺวา เอกีภาวา โหถ, ตุมฺเห วิวาทํ มา กโรถ. อปฺปมาเทน ติสฺโส สิกฺขา สมฺปาเทถาติ วตฺวา ปุน ทิวเส เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตา ปฏิกฺกมิตฺวา ภณฺฑคามํ คโต. ภณฺฑคามโต หตฺถิคามํ หตฺถิคามโต อมฺพคามํ อมฺพคามโต ชมฺพุคามํ ชมฺพุคามโต นิคฺโรธคามํ นิคฺโรธคามโต โภคนครํ โภคนครโต ปาวานครํ ปาวานครโต กุสินารานครํ ปตฺโต. ตตฺถ ยมกสาลานมนฺตเร ฐีโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา อุนฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปหิ กิลนฺโตสฺมิ อานนฺท นิปชฺชิสฺสามิ’ติ อาห. ตํ สุตฺวา อานนฺทตฺเถโร อุตฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ อตฺถริตฺวา ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ อสยิตพุทฺธเสยฺยํ สยนฺโต ทกฺขิณปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ. ส่วนพระศาสดา ครั้นทรงแสดงพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎกตลอด ๔๕ พรรษา ทรงช่วยเหล่ายนัยชนให้พ้นจากสังสารวัฏด้วยการบรรลุอริยมรรค ๔ และอริยผล ๔ แล้วทรงให้ดำรงอยู่ในพระนิพพาน ในกาลต่อมา เมื่อประทับอาศัยกรุงเวสาลี อาศัยจาปาลเจดีย์อยู่ ทรงถูกมารอาราธนาเพื่อปรินิพพาน จึงทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงปลงอายุสังขาร พระอานนท์เท่านั้นที่ทราบถึงการปลงอายุสังขารนั้น ผู้อื่นใครๆ ที่จะทราบไม่มีเลย ท่านจึงคิดว่า 'เราจักให้ภิกษุสงฆ์ทราบด้วย' จึงไปสู่พระเชตวันมหาวิหาร ให้ภิกษุสงฆ์ทั้งปวงประชุมกันแล้วกล่าวว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อล่วงไป ๓ เดือนต่อจากนี้ พระตถาคตจักปรินิพพาน ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้พร้อมเพรียงกันในโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน อย่าได้วิวาทกันเลย จงยังไตรสิกขาให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด' ครั้นวันรุ่งขึ้น ทรงเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว เสด็จไปยังบ้านภัณฑคาม จากบ้านภัณฑคามไปยังบ้านหัตถิคาม จากบ้านหัตถิคามไปยังบ้านอัมพคาม จากบ้านอัมพคามไปยังบ้านชมพูคาม จากบ้านชมพูคามไปยังบ้านนิโครธคาม จากบ้านนิโครธคามไปยังเมืองโภคนคร จากเมืองโภคนครไปยังเมืองปาวา จากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา ทรงประทับยืนในระหว่างต้นสาละคู่ ณ ที่นั้น ตรัสเรียกพระอานนทเถระมาแล้วตรัสว่า 'อานนท์ เธอจงปูลาดเตียงหันศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหน็ดเหนื่อยแล้ว จักนอน' พระอานนทเถระได้ฟังดังนั้น จึงปูลาดเตียงหันศีรษะไปทางทิศเหนือ ปูลาดผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระพุทธองค์ทรงบรรทมสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงมนสิการถึงอนุตฐานสัญญา ทรงบรรทมพุทธไสยาที่มิได้ทรงบรรทมมาตลอด ๔๕ พรรษา อตีตมทฺธาน ภเว จรนฺโต,อนนฺตสตฺเต กรุณายุเปโต; กตฺวาน ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ,ปตฺโต สิวํ โลกหิตาย นาโถ. พระโลกนาถผู้ทรงท่องเที่ยวไปในภพตลอดกาลที่ล่วงมาแล้ว ทรงประกอบด้วยพระกรุณาในสัตว์ทั้งหลายหาประมาณมิได้ ทรงบำเพ็ญบุญไว้มิใช่น้อย ได้บรรลุถึงความเกษมเพื่อประโยชน์แก่ชาวโลก เอวํ หิ โส ทสพโลปิ วิหีนถาโม,ยมสฺส สาลาน นิปชฺชิ มชฺเฌ; กตฺวาน สญฺญญฺหิ อนุฏฺฐหานํ,ส อิทฺธิมา มารมุขํ ปวิฏฺโฐ. พระทศพลนั้น แม้ทรงมีพระกำลังเสื่อมถอยลงอย่างนี้ ก็ยังทรงบรรทมในระหว่างต้นสาละคู่ ทรงกระทำสัญญาว่าจะไม่ลุกขึ้นอีก พระองค์ผู้ทรงมีฤทธิ์นั้น ได้เสด็จเข้าสู่ปากแห่งมารแล้ว ตสฺมึ ขเณ สมกสาลา สุปุปฺผิตา อเหสุํ. น เกวลํ ยมกสาลาเยว สุปุปฺผีตา, อถ โข ทสสหสฺสี โลกธาตุ จกฺกวาเฬสุ สาลรุกฺขาปิ ปุปฺผิตา. น สาลรุกฺขาเยว สุปุปฺผิตา, อถ โข ยํ กิญฺจิ ปุปฺผุปคผลูปค รุกฺขชาตํ สพฺพมฺปิ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ คณฺหิ. ชเลสุ ชลปทุมานิ ถเลสุ ถลปทุมานิ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ สาขาสุ สาขาปทุมานิ ลตาสุ ลตาปทุมานิ อากาเส โอลมฺพปทุมานิ ปิฏฺฐิปาสาเณ หินฺทิตฺวา สตปตฺตปทุมานิ สุปุปฺผิตานิ อเหสุํ. ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลโก ตาว ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬา เอกมาลาคุณา วิย อเหสุํ. เทวา อากาสโต ทิพฺพมนฺทารวปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณานิ จ สมากิรนฺติ. ทิพฺพตุริยสงฺคิติโย จ อนฺตลิกฺเข ปวตฺตนฺติ. อเนกานิ อจฺฉริยสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ปูชาวิเสเส ปวตฺตมาเน ปฐมยาเม สุภทฺทปริพฺพาชกํ วิเนตฺวา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เทวตานํ อนุสาสิตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานญฺจ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย เอตฺถนฺตรโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ในขณะนั้น ต้นสาละคู่ก็ออกดอกบานสะพรั่ง มิใช่แต่ต้นสาละคู่เท่านั้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง แต่ต้นสาละในหมื่นจักรวาลทั่วโลกธาตุก็ออกดอกบานสะพรั่งด้วย มิใช่แต่ต้นสาละเท่านั้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง แต่พรรณไม้ใดๆ ที่มีดอกและผล ก็ออกดอกและผลทั้งหมด ดอกบัวน้ำในน้ำ ดอกบัวบกบนบก ดอกบัวที่ลำต้น ดอกบัวที่กิ่ง ดอกบัวที่เถา ดอกบัวห้อยลงในอากาศ และดอกบัวร้อยกลีบที่ผุดขึ้นบนแผ่นหิน ก็บานสะพรั่ง หมื่นจักรวาลตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงพรหมโลก ก็เป็นเหมือนพวงมาลัยพวงเดียวกัน ทวยเทพทั้งหลายโปรยดอกไม้ทิพย์คือดอกมณฑารพ ดอกปาริฉัตร และดอกโกวิฬาร กับทั้งผงจันทน์จากอากาศ และดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศ อัศจรรย์หลายพันอย่างได้เกิดขึ้น เมื่อการบูชาพิเศษดำเนินไปอย่างนี้ ในปฐมยาม ทรงทรมานสุภัททปริพาชกแล้ว ในมัชฌิมยาม ทรงสั่งสอนเทวดาในหมื่นโลกธาตุแล้ว ในที่สุดแห่งปัจฉิมยาม ทรงเข้าปฐมฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าอากาสานัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน แล้วออกจากฌานนั้น เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ แล้วออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธ เข้าปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น ในระหว่างนี้ ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ มหาโมหตมํ หนฺตฺวา สตฺตานํ หทยสฺสิตํ,รวีว โชตมาโน โส โลกสฺส อนุกมฺปโก; วสฺสานิ ปญฺจตาลีสํ กตฺวา สตฺตหิตํ พหุํ,อธุนา อคฺคิกฺขนฺโธว ปรินิพฺพายิ โส ชิโน. พระชินเจ้าพระองค์นั้น ทรงทำลายความมืดคือโมหะอันใหญ่หลวงที่อาศัยอยู่ในใจของสัตว์ทั้งหลายแล้ว ทรงส่องแสงเหมือนพระอาทิตย์ ทรงอนุเคราะห์โลก ทรงกระทำประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายเป็นอันมากตลอด ๔๕ พรรษา บัดนี้ ได้ปรินิพพานแล้วเหมือนกองไฟที่ดับไป เอวํ ปน ภควติ ปรินิพฺพุเต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ตถาคตสฺส สรีรปฺปมาณํ วรโทณึ รตเนหิ มาเปตฺวา วิสุทฺธกปฺปาเสหิ ตถาคตสฺส สรีรํ เวเฐตฺวา รตนโทณิยํ ปกฺขิปิตฺวา คนฺธเตเลหิ ปูเรตฺวา อปราย โทณิยา ปิทหิตฺวา สพฺพคนฺธทารุจิตกํ กตฺวา เยภุยฺเยน เทวตาโย โลหิตจนฺทนฆฏิกาโย อาทาย จิตกายํ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ คาหาเปตุํ นาสกฺขึสุ. กสฺมา? มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนาคตตฺตา. โส อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร เยภุยฺเยน พหุนฺนํ เทวานํ ปิโย มนาโป. เถรสฺส หิ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ ปมาโณ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เทวตา ตสฺมึ สมาคเม อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อทิสฺวา อมฺหากํ มหากสฺสปตฺเถโร กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ญตฺวา ยาว เถโร อิมสฺมึ น สมฺปตฺโต จิตกํ ตาว น ปชฺชลตุติ อธิฏฺฐหึสุ. ตสฺมึ กาเล เถโร เยภุยฺเยน เตรสธุตงฺคธเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา จิตกํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาทปสฺเส ฐีโต, ภนฺเต ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตรสตฺถุโน ปาทมุเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย อวิชหิตฺวา อาคโต. อิทานิ เม อวสานทสฺสนนฺติ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิตุํ อธิฏฺฐาสิ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วอย่างนี้ วิสสุกรรมเทพบุตรได้สร้างหีบอันประเสริฐด้วยรัตนะขนาดเท่าพระสรีระของพระตถาคต แล้วห่อพระสรีระของพระตถาคตด้วยผ้าฝ้ายอันบริสุทธิ์ ใส่ลงในหีบรัตนะนั้น แล้วเติมด้วยน้ำมันหอม ปิดด้วยหีบอีกใบหนึ่ง แล้วทำจิตกาธารด้วยไม้หอมทุกชนิด เทวดาส่วนมากถือท่อนไม้จันทน์แดงใส่ลงในจิตกาธารแล้ว ไม่สามารถจุดไฟได้ เพราะเหตุไร? เพราะพระมหากัสสปเถระยังไม่มา พระมหากัสสปเถระผู้มีอายุนั้น เป็นที่รักที่ชอบใจของเทวดาเป็นอันมากโดยส่วนใหญ่ เพราะผู้ที่ถวายทานแก่พระเถระแล้วไปเกิดในสวรรค์นั้น ไม่มีประมาณ เพราะเหตุนั้น เทวดาทั้งหลายในที่ประชุมนั้น เมื่อไม่เห็นพระเถระผู้เป็นที่พึ่งของตระกูลของตน จึงมองหาว่า 'พระมหากัสสปเถระของเราอยู่ที่ไหนหนอ' ครั้นรู้ว่า 'พระเถระกำลังเดินทางมาพร้อมด้วยบริวารภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป' จึงอธิษฐานว่า 'ตราบใดที่พระเถระยังมาไม่ถึงที่นี้ จิตกาธารก็อย่าเพิ่งลุกโพลงเลย' ในกาลนั้น พระเถระพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป ผู้ทรงธุดงค์ ๑๓ ข้อโดยส่วนใหญ่ มาถึงแล้ว กระทำประทักษิณจิตกาธาร ๓ รอบ แล้วยืนอยู่ข้างพระบาท อธิษฐานเพื่อจับพระบาทและไหว้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อเฝ้าพระองค์ นับตั้งแต่การตั้งความปรารถนาที่แทบพระบาทของพระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระเมื่อแสนกัปที่แล้ว ไม่เคยละทิ้งเลย บัดนี้เป็นการเฝ้าครั้งสุดท้ายของข้าพระองค์' มหากสฺสปเถโร โส ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต; เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ. พระมหากัสสปเถระนั้น มีหมู่ภิกษุแวดล้อม กระทำผ้าจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่งแล้ว ประคองอัญชลี ปทกฺขิณญฺจ ติกฺขตฺตุํ กตฺวา ฐตฺวา ปทนฺติเก; ปติฏฺฐหนฺตุ สีเส เม ชินปาเทติ’ธิฏฺฐหิ. กระทำประทักษิณ ๓ รอบแล้ว ยืนอยู่ใกล้พระบาท อธิษฐานว่า 'ขอพระบาทของพระชินเจ้าจงประดิษฐานบนศีรษะของข้าพเจ้าเถิด' สหาธิฏฺฐานํ จิตกา ทุสฺสานิ จ วิภินฺทิย; นิกฺขมึสุ ตทา ปาทา ฆนมุตฺโตว จนฺทิมา. พร้อมกับการอธิษฐานนั้น จิตกาธารและผ้าทั้งหลายก็แยกออก ในกาลนั้น พระบาททั้งสองก็ปรากฏออกมา เหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆ อุโห หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ฐเปตฺวา อตฺตโน สิเร; วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ขมาเปตฺวา วิสชฺชยี. พระเถระประคองพระบาททั้งสองด้วยมือทั้งสอง วางไว้บนศีรษะของตน ไหว้พระบาทของพระศาสดา ขอขมาแล้ว ก็ปล่อย ปุณฺณจนฺโท ยถา อพฺภํ จิตกํ ปาวิสิ ตทา; อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา รวํ รวิ มหาชโน. ในกาลนั้น พระบาททั้งสองก็กลับเข้าไปในจิตกาธาร เหมือนพระจันทร์เต็มดวงเข้าสู่เมฆ มหาชนเห็นอัศจรรย์นี้แล้ว ก็ส่งเสียงร้อง อุฏฺฐหิตฺวาน ปาจีนา วนฺโท อตฺถงฺคโต ยถา; ปาเท อนฺตรธายนฺเต อโรทึสุ มหาชนา. เหมือนพระอาทิตย์ที่ขึ้นทางทิศตะวันออกแล้วลับไป เมื่อพระบาททั้งสองอันตรธานไป มหาชนก็ร้องไห้ ตทา มลฺลราชาโน ภควโต สรีรกิจฺจํ กริสฺสามาติ วตฺวา นานาวตฺถาภรณานิ นิวาเสตฺวา ปริวารยึสุ. ตโต ราชาโน มนุสฺสา จ อคฺคึ ทาตุํ อารหึสุ. ตทา สกฺโก? มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺโก เทวราชา มณิโชติรสํ ปสาเรตฺวา นิกฺขนฺตอคฺคินา มม สรีรกิจฺจํ กริสฺสติ. มณิอคฺคิโน อวสาเน มนุสฺสา อคฺคึ กริสฺสนฺติติ. เอวํ พุทฺธวจนํ ปริภาเวตฺวา นิกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภควโต สรีรกิจฺจํ กตฺวา สมนฺตโต อุฏฺฐหตุติ อธิฏฺฐหิ. ในกาลนั้น เหล่ามัลลกษัตริย์กล่าวว่า 'พวกเราจักกระทำพระสรีรกิจของพระผู้มีพระภาค' แล้วนุ่งห่มผ้าและเครื่องประดับนานาชนิดแวดล้อมอยู่. จากนั้นเหล่ากษัตริย์และมนุษย์ทั้งหลายก็เริ่มจุดไฟ. ในกาลนั้น ท้าวสักกะ (ทรงรำลึกถึงพุทธดำรัสว่า) 'เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพจักแผ่รัศมีแห่งแก้วมณี แล้วจักกระทำพระสรีรกิจของเราด้วยไฟที่ออกมา (จากแก้วมณีนั้น). เมื่อไฟแก้วมณีดับลงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายจึงจักจุดไฟ.' ท้าวสักกะทรงรำลึกถึงพุทธดำรัสอย่างนี้แล้ว ทรงกระทำประทักษิณ ๓ รอบ แล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอไฟจงลุกโพลงขึ้นโดยรอบเพื่อกระทำพระสรีรกิจของพระผู้มีพระภาคเถิด'. ตสฺมึ ขเณ สยเมว จิตกํ อคฺคิ คณฺหิ. สรีรํ ปน ภควโต ฌายามานํ ฉวิจมฺมมํสนหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชํ อเสเสตฺวา สุมนมกุฬมุตฺตาราสิสทิสเมว ธาตุโย อวเสสา อเหสุํ. ในขณะนั้น ไฟก็ลุกโพลงขึ้นที่จิตกาธานเอง. ส่วนพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเมื่อถูกเผาแล้ว ไม่เหลือผิวหนัง หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และเยื่อในกระดูกเลย คงเหลือแต่พระธาตุทั้งหลายเหมือนกองดอกมะลิและไข่มุกเท่านั้น. ปรินิพฺพุตกาเลปิ สกลํ กลุนํ อหุ; ปริเทโว มหา อาสิ มหี อุทฺริยนํ ยถา. แม้ในกาลปรินิพพาน โลกทั้งปวงก็เศร้าโศก การคร่ำครวญใหญ่หลวง ดุจแผ่นดินจะแตกสลาย. เทวตายานุภาเวน สตฺถุโน จิตโก สยํ; ตโต เอกปฺปหาเรน ปชฺชลิตฺถ สมนฺตโต. ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธานของพระศาสดาจึงลุกโพลงขึ้นเองโดยรอบในคราวเดียว. ยญฺจ อพฺภนฺตรํ ทุสฺสํ ยํ ทุสฺสํ สพฺพพาหิรํทุสฺเส ทฺเวว น ฌายึสุ เตสํ ทุสฺสานมนฺตเร; ผ้าที่อยู่ข้างในและผ้าที่อยู่ข้างนอกสุด ผ้าสองผืนนั้นไม่ไหม้เลย ในระหว่างผ้าเหล่านั้น (ผ้าอื่นไหม้หมด). ยถา นิรุทฺธเตลสฺส น มสี น จ ฉาริกา; เอวมสฺส น ทิสฺสติ พุทฺธคตฺตสฺส ฌายโต. เหมือนน้ำมันที่หมดไปแล้ว ไม่มีเขม่าและไม่มีขี้เถ้า ฉันใด เมื่อพระพุทธสรีระถูกเผาแล้ว ก็ไม่ปรากฏเขม่าและขี้เถ้า ฉันนั้น. สุมนมกุฬสภาวา จ โธตมุตฺตาภเมว จ; สุวณฺณวณฺณสํกาสา อวสิสฺสํสุ ธาตุโย. พระธาตุทั้งหลายที่เหลืออยู่มีลักษณะเหมือนดอกมะลิตูม และเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว มีสีดุจทองคำ. ทาฐา จตสฺโส อุณฺหีสํ อกฺขกา ทฺเว จ สตฺติมา; น วิกิณฺณา ตโต เสสา วิปฺปกิณฺณาว ธาตุโย. พระเขี้ยวแก้วสี่องค์ พระอุณหิส และพระรากขวัญสององค์ เจ็ดองค์นี้ไม่กระจัดกระจาย ส่วนพระธาตุที่เหลือกระจัดกระจายไป. อโหสิ ตนุกา ธาตุ สาสปพีชมตฺติกา; ธาตุโย มชฺฌิมา มชฺเฌภินฺนตณฺฑุลมตฺติกา. พระธาตุขนาดเล็กมีประมาณเท่าเมล็ดผักกาด พระธาตุขนาดกลางมีประมาณเท่าเมล็ดข้าวสารหัก. ธาตุโย มหติ มชฺเฌ ภินฺนมุคฺคปฺปมาณิกา; ธาตุวณฺณา ตโย อาสุํ พุทฺธาธิฏฺฐานเตชสา. พระธาตุขนาดใหญ่มีประมาณเท่าเมล็ดถั่วเขียวหัก พระธาตุมีสามวรรณะด้วยเดชแห่งพุทธาธิษฐาน. สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส สิสฺโส สรภุนามโก; อาทาย ชินคีวฏฺฐึ จิตกาโตว ธาตุ โส. ศิษย์ของพระสารีบุตรเถระชื่อว่า สรภุ ได้อัญเชิญพระธาตุกระดูกพระศอของพระชินเจ้าจากจิตกาธานนั้น. สทฺธึ สิสฺสสหสฺเสน เจติเย มหิยงฺคเณ; ฐเปตฺวา เจติยํ กตฺวา กุสินารมคา มุนิ. พร้อมด้วยศิษย์พันรูป ได้ประดิษฐานพระธาตุไว้ที่มัยยังคณเจดีย์ สร้างเจดีย์แล้ว พระมุนีก็เสด็จไปยังกรุงกุสินารา. ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต เขโม การุณิโก มุนิ; สหสา จิตกาโตว วามทาฐํ สมคฺคหี. พระมุนีผู้มีอภิญญา ๖ ผู้ถึงความชำนาญ ผู้เกษม ผู้มีพระกรุณา ได้ทรงอัญเชิญพระเขี้ยวแก้วเบื้องซ้ายจากจิตกาธานโดยพลัน. อากาสโต ปติตฺวาปิ นิกฺขมิตฺวาปิ สาลโต; สมนฺตโตมฺพุมุคฺคนฺตฺวา นิพฺพาเปสุํ ชลานลํ. สายน้ำตกลงมาจากอากาศบ้าง พุ่งออกมาจากต้นสาละบ้าง พวยพุ่งขึ้นโดยรอบแล้วดับไฟนั้น. มลฺลราชคณา สพฺเพ สพฺพคนฺโธทเกน ตํ; จิตกํ โลกนาถสฺส นิพฺพาเปสุํ มเหสิโน. เหล่ามัลลกษัตริย์ทั้งหมดได้ดับจิตกาธานของพระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ด้วยน้ำหอมทุกชนิด. เอวํ ปน สพฺพโลเก กรุณาธิโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวสาขปุณฺณมุโปสเถ องฺคารทิวเส ปรินิพฺพุโต. เทวมนุสฺสานํ สงฺคหกรณตฺถาย ยมกสาลานมนฺตเร จิตกํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี. ตโต วีสํ หตฺถสติกสฺส อุปริ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสิ. ยาว อคฺคิปรินิพฺพาปนํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ โหติ. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงมีพระกรุณาธิคุณยิ่งในโลกทั้งปวง ได้ปรินิพพานในวันเพ็ญวิสาขบูชา ซึ่งเป็นวันอังคาร เพื่อสงเคราะห์เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย จิตกาธานได้ตั้งอยู่ระหว่างต้นสาละคู่เป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน จากนั้น (พระสรีระ) ได้ประดิษฐานอยู่บนกองฟืนสูง ๑๒๐ ศอกเป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน จนกระทั่งไฟดับสนิทก็เป็นเวลาเจ็ดวันเจ็ดคืน. ตโต สตฺตทิวสานิ กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺเตสุ คนฺโธทเกน จิตกํ นิพฺพาปยมาเนสุ สาลรุกฺขโต อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา จิตกํ นิพฺพาปยึสุ. ตโต ทสพลสฺส ธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเก ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน นคเร สนฺถาคาเร ฐเปตฺวา สตฺติปญฺชรํ กตฺวา ธนุปากาเรหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา สตฺตาหํ นจฺจคีตวาทิตคนฺธมาลาทีหิ มลฺลราชปุตฺตา สกฺการํ กรึสุ. จากนั้นเจ็ดวันในกรุงกุสินารา เมื่อเหล่าราชบุตรมัลละกำลังดับจิตกาธานด้วยน้ำหอม สายน้ำก็พวยพุ่งออกมาจากต้นสาละดับจิตกาธาน จากนั้นเหล่าราชบุตรมัลละได้อัญเชิญพระธาตุของพระทศพลใส่ในผอบทองคำ ประดิษฐานไว้ในสัณฐาคารในเมืองของตน สร้างกรงหอกล้อมรอบ และล้อมด้วยกำแพงธนู แล้วกระทำการสักการะด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ดนตรี เครื่องหอม และดอกไม้เป็นต้น ตลอดเจ็ดวัน. ตโต เต มลฺลราชาโน รมฺมํ เทวสโภปมํ; สพฺพถา มณฺฑุยิตฺวาน สนฺถาคารํ ตโต ปน. จากนั้นเหล่ามัลลกษัตริย์ได้ตกแต่งสัณฐาคารให้งดงามดุจสภาของเทวดาในทุกประการ. มคฺคํ อลงฺกริตฺวาน ยาว มกุฏเจติยา; หตฺถีกฺขนฺเธ ฐเปตฺวาน เหมโทณึ สธาตุกํ. ตกแต่งหนทางจนถึงมกุฏเจดีย์ แล้วอัญเชิญรางทองพร้อมด้วยพระธาตุประดิษฐานบนหลังช้าง. คนฺธาทีหิปิ ปูเชตฺวา กีฬนฺตา สาธุกีฬิตํ; ปเวเสตฺวาน นครํ สนฺถาคาเร มโนรเม. บูชาด้วยเครื่องหอมเป็นต้น เล่นการละเล่นอย่างดี แล้วนำเข้าสู่เมือง ประดิษฐานไว้ในสัณฐาคารอันน่ารื่นรมย์. ทสภูมสฺมึ ปลฺลงฺเก ฐเปตฺวา ชินธาตุโย; อุสฺสยุํ เต ตทา ฉตฺเต สนฺถาคารสมนฺตโต. ประดิษฐานพระธาตุของพระชินเจ้าบนบัลลังก์ ๑๐ ชั้น ในกาลนั้น พวกเขาได้ยกฉัตรขึ้นโดยรอบสัณฐาคาร. หตฺถีหิ ปริกฺขิปาเปสุํ ตโต อสฺเส ตโต รเถ,อญฺโญ’ญฺญํ ปริวาเรตฺวา ตโต โยเธ ตโต ธนุ; อิติ ปริกฺขิปาเปสุํ สมนฺตา โยชนํ กมา,ตทา นจฺเจหิ คีเตหิ วาทิเตหิ จ ปูชยุํ.) ให้ล้อมด้วยช้าง จากนั้นด้วยม้า จากนั้นด้วยรถ ให้แวดล้อมซึ่งกันและกัน จากนั้นด้วยนักรบ จากนั้นด้วยพลธนู อย่างนี้ ให้ล้อมโดยรอบเป็นระยะทางหนึ่งโยชน์ตามลำดับ ในกาลนั้น พวกเขาได้บูชาด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และดนตรี. ปรินิพฺพานกถา สมตฺตา. เรื่องปรินิพพานจบลงแล้ว. ตโต ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชาตสตฺตุ มหาราชา โกสินารกานํ มลฺลานํ สาสนํ เปเสสิ. อหมฺปิ ขตฺติโย ภควาปิ ขตฺติโย สตฺถุโน สรีรธาตุนํ ถูปญฺจ มหญฺจ กโรมีติ. เตเนว อุปาเยน เวสาลิยํ ลิจฺฉวิราชาโน จ กปิลวตฺถุมฺหิ สกฺยราชาโน จ อลฺลกปฺปเก พุลโย จ รามคามเก โกฬิยา จ เวฐทีปเก พฺราหฺมโณ จ ปาวายํ ปาเวยฺยกา จ สาสนํ เปเสตฺวา สพฺเพ เอกโต หุตฺวา โกสินารเกหิ สทฺธึ วิวาทํ อุปฺปาเทสุํ. เตสํ ปน อาจริโย ทฺโรณพฺราหฺมโณ นาม. โส เตสํ? มา โภนฺโต วิคฺคหวิวาทํ กโรถ, อมฺหากํ ภควา ขนฺติวาทีเยวาติ วตฺวา ตาทิสสฺส จ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนสฺส สรีรภาเค กลหํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อาห. จากนั้น เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูมหาราชทรงสดับว่าพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว จึงทรงส่งสารไปยังเหล่ามัลละชาวกุสินาราว่า 'เราก็เป็นกษัตริย์ พระผู้มีพระภาคก็เป็นกษัตริย์ เราจักสร้างพระสถูปและกระทำการบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระศาสดา' ด้วยอุบายนั้นเอง เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีในกรุงเวสาลี เหล่ากษัตริย์ศากยะในกรุงกบิลพัสดุ์ เหล่าบูลีกษัตริย์ในอัลลกัปปนคร เหล่าโกลิยะในรามคาม พราหมณ์ในเวฏฐทีปกะ และชาวปาวาในปาวา ได้ส่งสารไปแล้วทั้งหมดรวมกันเกิดการวิวาทกับชาวกุสินารา อาจารย์ของพวกเขาชื่อว่า โทณพราหมณ์ เขาได้กล่าวแก่พวกเขาว่า 'ท่านทั้งหลายอย่าทะเลาะวิวาทกันเลย พระผู้มีพระภาคของเราเป็นผู้กล่าวเรื่องขันติ ไม่สมควรที่จะทะเลาะกันในส่วนพระสรีระของพระองค์ผู้ทรงประกอบด้วยขันติ เมตตา และความเอ็นดูเช่นนั้น'. (ราชา อชาตสตฺตุ จ ลิจฺฉวี จ นราธิปา; สกฺยา จ อลฺลกปฺปา จ โกฬิยาปิ จ รามเก. พระเจ้าอชาตศัตรูและเหล่ากษัตริย์ลิจฉวี เหล่าศากยะและชาวอัลลกัปปะ เหล่าโกลิยะในรามคาม. พฺราหฺมโณ เวฐทีโป จ มลฺลปาเวยฺยกาปิ จ; มลฺลา จ ธาตุ อตฺถาย อญฺญมญฺญํ วิวาทยุํ. พราหมณ์ชาวเวฏฐทีปกะและชาวปาวา และเหล่ามัลละ ได้วิวาทกันเพื่อพระธาตุ. เอวํ สนฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ เอตทพฺรวี; สุณนฺตุ โภนฺโต เม วาจํ หิตมตฺถุปสํหิตํ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ในกาลนั้น โทณพราหมณ์ได้กล่าวคำนี้ว่า 'ท่านทั้งหลายจงฟังคำของข้าพเจ้า อันประกอบด้วยประโยชน์และความเกื้อกูล'. ขนฺติวาที อิสิกาเล ธมฺมปาลกุมารเก; ฉทฺทนฺเต ภุริทตฺเต จ จมฺเปยฺเย สงฺขปาลเก. พระองค์ผู้ทรงกล่าวเรื่องขันติ ในกาลที่เป็นฤๅษี เป็นธรรมบาลกุมาร เป็นพญาช้างฉัททันต์ เป็นพญานาคภูริทัต เป็นพญานาคจัมเปยยะ และเป็นพญานาคสังขปาล. มหากปิชาตกาเล อมฺหากํ โลกนายโก; โกปํ อกตฺวา อญฺเญสุ ขนฺติเมว อกา ชิโน. ในกาลที่เป็นพระมหากปิชาดก พระโลกนายกของเราผู้เป็นพระชินเจ้า ไม่ทรงกระทำความโกรธในผู้อื่น ทรงกระทำแต่ขันติเท่านั้น. สิฏฺฐาสิฏฺเฐ สุเข ทุกฺเข ลาภาลาเภ ยสายเส; ตาที ลกฺขณสมฺปนฺโน ขนฺติวาเทสุ กา กถา. พระองค์ผู้ทรงประกอบด้วยลักษณะแห่งผู้คงที่ในความสรรเสริญและไม่สรรเสริญ ในสุขและทุกข์ ในลาภและไม่ลาภ ในยศและไม่ยศ จะกล่าวอะไรถึงเรื่องขันติเล่า. เอวํ ภวตํ วิวาเท สมฺปหาโร น สาธุโก; สพฺเพว สหิตา โหถ สมคฺคา โมทมานกา. การประหัตประหารกันในการวิวาทของท่านทั้งหลายอย่างนี้ไม่ดีเลย ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน มีความสามัคคีกัน บันเทิงใจอยู่เถิด. ตถาคตสฺส สารีรํ อฏฺฐภาคํ กโรมเส; ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา. พวกเราจักแบ่งพระสรีระของพระตถาคตออกเป็น ๘ ส่วน ขอพระสถูปทั้งหลายจงแพร่หลายไป เพราะมหาชนเลื่อมใสแล้ว. เตน หิ วิภเชหิ ตฺวํ อฏฺฐภาคนฺตุ พฺราหฺมณ; ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา. เพราะเหตุนั้น พราหมณ์ ท่านจงแบ่งพระสรีระออกเป็น ๘ ส่วนเถิด ขอพระสถูปทั้งหลายจงแพร่หลายไป เพราะมหาชนเลื่อมใสแล้ว. เอวํ วุตฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ คณเชฏฺฐโก; สุวณฺณํ นาฬึ กตฺวาน สมํ ภาเชสิ ราชุนํ. เมื่อพราหมณ์โทณะผู้เป็นหัวหน้าคณะกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงทำทะนานทองคำให้เป็นเครื่องตวง แล้วแบ่งให้แก่พระราชาทั้งหลายโดยเท่ากัน. โสฬสนาฬิโย อาสุํ สพฺพา ตา เสสธาตุโย; เอเกกปุรวาสีนํ ทฺเว ทฺเว โทโณ อทา ตทา. พระธาตุที่เหลือทั้งหมดมี ๑๖ ทะนาน ในครั้งนั้น พราหมณ์โทณะได้แบ่งให้แก่ชาวเมืองแต่ละเมือง เมืองละ ๒ ทะนาน. ธาตุโย จ คเหตฺวาน หฏฺฐตุฏฺฐา นราธิปา; คนฺตฺวา สเก สเก รฏฺเฐ เจติยานิ อการยุํ. พระราชาทั้งหลายทรงรับพระธาตุแล้ว ทรงร่าเริงยินดี เสด็จไปยังแว่นแคว้นของตนๆ แล้วทรงสร้างพระเจดีย์ทั้งหลาย. โทโณ ตุมฺพํ คเหตฺวาน กาเรสิ ตุมฺพเจติยํ; องฺคารถูปํ กาเรสุํ โมริยา หฏฺฐมานสา. พราหมณ์โทณะถือเอาทะนานแล้ว ได้สร้างทะนานเจดีย์ พวกกษัตริย์โมริยะมีใจยินดี ได้สร้างอังคารสถูป เอกา ทาฐา ติทสปุเร เอกา นาคปุเร อหุ; เอกา คนฺธารวิสเย เอกา กาลิงฺคราชิโน.) พระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งอยู่ในเมืองดาวดึงส์ องค์หนึ่งอยู่ในเมืองนาค องค์หนึ่งอยู่ในแคว้นคันธาระ องค์หนึ่งเป็นของพระราชาแห่งแคว้นกาลิงคะ ตตฺถ โทโณติ? ตทา คณาจริโย. โส ธาตุโย วิภชนฺโต เอกํ ทกฺขิณทาฐาธาตุํ คเหตฺวา เวฐนฺตเร ฐเปสิ. ตทา สกฺโก อชฺช ทกฺขิณทาฐาธาตุํ โก ลภตีติ จินฺเตตฺวา เวฐนฺตเร ปสฺสิ. โส รตนจงฺโคฏกํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาเยน คนฺตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา ตาวตึสภวเน จูฬามณิเจติย เอกโยชนุพฺเพธํเยว มหนฺตํ ถูปํ กตฺวา ฐเปสิ. เอกํ ทกฺขิณทฐาธาตุํ ปาทคฺคนฺตเร อกฺกมิตฺวา คณฺหิ. เอตฺตาวตา ตาวตึสภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา. ในบทเหล่านั้น คำว่า โทณะ คือ อาจารย์ของคณะในครั้งนั้น เขากำลังแบ่งพระธาตุ ได้ถือเอาพระทักษิณทาฐธาตุองค์หนึ่งไปเก็บไว้ในระหว่างผ้าโพกศีรษะ ในครั้งนั้น ท้าวสักกะทรงดำริว่า วันนี้ใครหนอจักได้พระทักษิณทาฐธาตุ แล้วทรงมองดูในระหว่างผ้าโพกศีรษะ พระองค์ทรงถือผอบแก้วไปโดยพระกายอันมองไม่เห็น แล้วทรงถือเอาพระธาตุไป ทรงสร้างพระสถูปใหญ่สูงหนึ่งโยชน์นั่นเองในภพดาวดึงส์ ชื่อจุฬามณีเจดีย์ แล้วประดิษฐานไว้ (พญานาค) ได้เหยียบไว้ในระหว่างนิ้วเท้าแล้วถือเอาพระทักษิณทาฐธาตุองค์หนึ่ง เรื่องพระทันตธาตุในภพดาวดึงส์จบลงเพียงเท่านี้ ตทา ชยเสโน นาม นาคราชา ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชฺช ปจฺฉิมทสฺสนํ ปสฺสิสฺสามีติ มหนฺตํ นาคราชสมฺปตฺตึ คเหตฺวา กุสินารํ คนฺตฺวา มหาปูชํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา ปาทคฺคนฺตเร ฐิตํ ธาตุํ ทิสฺวา นาเคทฺธิพเลน คเหตฺวา นาคภวนํ เนตฺวา นาคปุรสฺส มชฺเฌ รตนขจิเต เจติเย ฐเปสิ. ตํ ตมฺพปณฺณิยํ กากวณฺณติสฺสราชกาเล มหาเทวตฺเถรสฺส สิสฺโส มหินฺทตฺเถโร นาม นาคภวนํ คนฺตฺวา ทกฺขิณทาฐํ คเหตฺวา ตมฺพปณฺณิยํ เสรุนครํ หริตฺวา คิริอภยสฺส เสรุนครปพฺพตนฺตเร เจติยํ การาเปตฺวา ฐเปสิ. ในครั้งนั้น พญานาคชื่อชยเสนะ ได้สดับว่าพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว จึงดำริว่า วันนี้เราจักได้เห็นเป็นครั้งสุดท้าย แล้วทรงนำสมบัติของพญานาคอันยิ่งใหญ่ไปสู่เมืองกุสินารา ทรงกระทำการบูชาใหญ่แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงเห็นพระธาตุที่ประดิษฐานอยู่ ณ ระหว่างนิ้วเท้า จึงทรงถือเอาด้วยฤทธิ์นาค แล้วนำไปสู่ภพนาค ทรงประดิษฐานไว้ในเจดีย์ที่ประดับด้วยรัตนะในท่ามกลางเมืองนาค พระเถระชื่อมหินทะ ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเทวเถระ ได้ไปสู่ภพนาคในสมัยพระเจ้ากากวรรณติสสะแห่งเกาะตัมพปัณณี แล้วนำพระทักษิณทาฐธาตุไปสู่เมืองเสรุในเกาะตัมพปัณณี แล้วให้สร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ในระหว่างภูเขาแห่งเมืองเสรุของพระเจ้าคิริอภัย เอตฺตาวตา นาคภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา. เรื่องพระทันตธาตุในภพนาคจบลงเพียงเท่านี้ ตตฺรายํ คนฺธารวาสิโนติ? เอกา วามทาฐา โทโณ นาม อาจริโย นิวตฺถ วตฺถนฺตเร ฐเปตฺวา คณฺหิ. ตทา เอโก คนฺธารวาสี ปุพฺเพ ลทฺธพฺยากรโณ กตาภินีหาโร วตฺถนฺตเร ฐตปิทนฺตธาตุํ ทิสฺวา กุสลจิตฺเตน ตโต ทนฺตธาตุํ คเหตฺวา คนฺธารวาสิเกหิ สทฺธึ อตฺตโน รฏฺฐํ คนฺตฺวา เจติยวเน ฐเปสิ. ในบทเหล่านั้น คำว่า ชาวคันธาระ คือ พระทาฐธาตุเบื้องซ้ายองค์หนึ่ง อาจารย์ชื่อโทณะได้นำไปเก็บไว้ในระหว่างผ้าที่นุ่ง ในครั้งนั้น ชาวคันธาระคนหนึ่งผู้เคยได้รับพยากรณ์และเคยตั้งความปรารถนาไว้ในกาลก่อน เห็นพระทันตธาตุที่เก็บไว้ในระหว่างผ้าที่นุ่งแล้ว ด้วยจิตที่เป็นกุศล จึงนำพระทันตธาตุนั้นไปพร้อมด้วยชาวคันธาระ ไปสู่แว่นแคว้นของตน แล้วประดิษฐานไว้ในเจติยวัน เอตฺตาวตา วามทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา. เรื่องพระทันตธาตุเบื้องซ้ายจบลงเพียงเท่านี้ ตตฺถ อโธ วามทนฺตธาตุํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สิสฺโส เขโม นาม มุนิ ชาลจิตกโตว อุปฺปติตฺวา วามทาฐํ คเหตฺวา กาลิงฺคปุรํ เนตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ สมีปํ คนฺตฺวา ทนฺตธาตุํ ทสฺเสตฺวา? มหาราช วามทนฺตธาตุํ ภควา ตเมว อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ยาว คุหสีวปรมฺปรา เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กริตฺวา ปริโยสาเน คุหสีวรญฺโญ ปาเหสฺสตีติ (นียาเทตุํ) อาหาติ นียฺยาเทสิ. ในบทเหล่านั้น พระทันตธาตุเบื้องซ้ายองค์ล่าง พระมุนีชื่อเขมะ ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตรเถระ ได้เหาะขึ้นจากเชิงตะกอนนั่นเอง แล้วถือเอาพระทาฐธาตุเบื้องซ้ายไปสู่เมืองกาลิงคะ ไปเฝ้าพระเจ้าพรหมทัต แล้วแสดงพระทันตธาตุว่า มหาราช พระผู้มีพระภาคตรัสว่า พระทาฐธาตุเบื้องซ้ายนี้จักยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายในชมพูทวีปนี้ จนถึงตระกูลของพระเจ้าคูหสีวะ และในที่สุดจักส่งไปให้พระเจ้าคูหสีวะ อปรภาเค เหมมาลา ราชกญฺญา ทนฺตกุมาเรน สทฺธึ พฺราหฺมณเวสํ คเหตฺวา ทนฺตธาตุํ อาทาย ปลายิตฺวา วาณิเช อาโรเจตฺวา นาวา เวเคน คนฺตฺวา เจว นาคสุปณฺเณหิ มหนฺตํ ปูชํ กาเรตฺวา อนุกฺกเมนาคนฺตฺวา ชมฺพุโกฬปฏฺฏนํ ปตฺวา ทิชวรสฺส อาจิกฺขิตมคฺเคน อนุราธปุรํ ปตฺวา กิตฺติสฺสิริเมฆสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา นววสฺสอายุสมาโน ตีสุ สรเณสุ ปสนฺนภาวํ สุตฺวา เมฆคิริ มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ทนฺตธาตุํ ชมฺพุทีปโต คเหตฺวา อาคตภาวํ อาโรเจตฺวา ทสฺเสสิ. ทิสฺวา จ ปน ปีติยา ผุโฏ อุภินฺนมฺปิ สงฺคหํ กตฺวา มหาวิหารํ อลงฺกาเรตฺวา ชินทนฺตธาตุํ ฐเปตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ปีติปาโมชฺโช จกฺกวตฺติสฺส สิริสมฺปตฺโต ทฬิทฺโท วิย ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา วีมํสิตฺวา นิกฺกงฺโข หุตฺวา สกลลงฺกาทีเปน ปูเชสิ. เอเตน นเยน ปูชํ กตฺวา เอกทิวเสเนว นวลกฺขํ ปูเชสิ. ในภายหลัง พระราชกัญญาเหมมาลาพร้อมด้วยเจ้าชายทันตกุมาร ทรงแปลงเพศเป็นพราหมณ์ แล้วนำพระทันตธาตุหนีไป แจ้งแก่นายสำเภาแล้ว เรือได้แล่นไปอย่างรวดเร็ว และได้กระทำการบูชาใหญ่ด้วยนาคและสุบรรณ แล้วเสด็จมาโดยลำดับ ถึงท่าเรือชมพูโกฬะ แล้วเสด็จถึงเมืองอนุราธปุระตามทางที่พราหมณ์ผู้ประเสริฐบอก ทรงสอบถามเรื่องราวของพระเจ้ากิตติสิริเมฆะ ทรงสดับว่าพระองค์ทรงเลื่อมใสในพระรัตนตรัยในพรรษาที่ ๙ จึงเสด็จไปเฝ้าพระมหาเถระเมฆคีรี ทรงถวายบังคมแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง แล้วทรงแจ้งและแสดงว่าได้นำพระทันตธาตุมาจากชมพูทวีป เมื่อพระเถระเห็นแล้วก็เปี่ยมด้วยปีติ ได้สงเคราะห์ทั้งสองพระองค์ แล้วประดับประดาพระวิหารใหญ่ ประดิษฐานพระทันตธาตุของพระชินเจ้า แล้วส่งภิกษุรูปหนึ่งไปแจ้งเรื่องนั้นแก่พระราชา เมื่อพระราชาทรงสดับแล้วก็ทรงยินดีร่าเริง เหมือนคนยากจนผู้ได้บรรลุถึงสิริสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเห็นปาฏิหาริย์ของพระทันตธาตุนั้นแล้ว ทรงพิจารณาแล้ว ทรงหายสงสัย แล้วทรงบูชาด้วยลังกาทวีปทั้งสิ้น ด้วยวิธีนี้ ทรงกระทำการบูชาแล้ว ทรงบูชา ๙ แสนในวันเดียว สีหฬินฺโท อุภินฺนมฺปิ พหูนิ รตนานิ จ; คาเม จ อิสฺสเร เจว ทตฺวาน สงฺคหํ อกา. พระเจ้าสีหลได้พระราชทานรัตนะมากมาย ทั้งหมู่บ้านและความเป็นใหญ่แก่ทั้งสองพระองค์ แล้วทรงสงเคราะห์ เอตฺตาวตา อโธทาฐาธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา. เรื่องพระทาฐธาตุเบื้องล่างจบลงเพียงเท่านี้ จตฺตาลีส สมา ทนฺตา เกสา โลมา จ สพฺพโส เทวา หรึสุ เอเกกํ จกฺกวาฬปรมฺปรา. พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกัน พระเกศาและพระโลมาทั้งหมด เทวดาทั้งหลายได้นำไปแล้วแต่ละองค์ในจักรวาลต่อๆ กันไป ตตฺร วจเน, จตฺตาลีส สมา ทนฺตาติ? เสสทนฺตา จ เกสา จ โลมา จ นขา จ สพฺพโสปิ มยิ ปรินิพฺพุต-กาเล มา ฑยฺหนฺตุ ลุญฺจิตฺวา อากาเส ปติฏฺฐนฺตุ เอเกกจกฺกวาฬญฺจ เอเกกเกสโลมนขทนฺตธาตุปรมฺปรา เนตฺวา เจติยํ กาเรตฺวาน เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กโรตุติ อธิฏฺฐหิ. ตสฺมา ปรินิพฺพุตกาลโต ยาว สรีรํ น ฑยฺหติ ตาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย โลมธาตุ น ปชหติ. โทณพฺราหฺมโณปิ ธาตุวิภชนาวสาเน เวฐนฺตเร จ นิวาสนนฺตเร จ ปาทคฺคนฺตเร จ ธาตุนํ วินฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปถวิยํ อุตฺตานโกเยวชาโต. ตทา สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อยํ เทณาจริโย ธาตุ อตฺถาย อนุปริวตฺเตตฺวา วินาสํ ปาปุเณยฺย อหํ วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา โสกํ วิโนเทสฺสามีติ สกฺกรูปํ ชหิตฺวา วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ทิพฺพคีตํ คายิตฺวา วีณํ วาเทนฺโต นานปฺปการํ อุทาเนสิ. ยํ ธมฺมเมตํ ปุริสสฺส วาทํ ฉินฺทิสฺสามีติ วตฺวา กถาย โสตุนํ โลภํ ปรสฺส อตฺถํ วินาเสตฺวา อติโลเภน ปุริโส ปาปโก โหตีติ. หํสราชชาตกํ ทีเปตฺวา ยํ ลทฺธํ ตํ สุลทฺธนฺติ อาห. ตํ สุตฺวา โทโณ อยํ วีณาจริโย มยฺหํ เถนภาวํ อญฺญาสีติ โสกํ วิโนเทตฺวา อุฏฺฐาย อาวชฺชมาโน ตุมฺพํ ทิสฺวา เยน ภควโต สรีรธาตุโย มิตา โสปิ ธาตุคติโกว. อิทํ ถูปํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุมฺพํ คเหตฺวาน เจติเย ฐเปสิ. โมริยา องฺคารํ คเหตฺวา องฺคารเจติยํ นาม กาเรสุํ. ในคำนั้น คำว่า พระทันตธาตุ ๔๐ องค์เสมอกัน คือ พระทันตธาตุที่เหลือ พระเกศา พระโลมา และพระนขา ทั้งหมด พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า เมื่อเราปรินิพพานแล้ว ขออย่าได้ไหม้ไปเลย ขอจงหลุดลอยขึ้นไปตั้งอยู่ในอากาศ แล้วนำไปสู่จักรวาลแต่ละจักรวาล เป็นลำดับแห่งพระเกศา พระโลมา พระนขา และพระทันตธาตุแต่ละองค์ แล้วสร้างเจดีย์ ขอจงยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่เวลาปรินิพพานตราบเท่าที่พระสรีระยังไม่ไหม้ พระรัศมี ๖ สีก็ไม่ละพระโลมาธาตุไป พราหมณ์โทณะเมื่อเสร็จสิ้นการแบ่งพระธาตุแล้ว ทราบความที่พระธาตุหายไปจากระหว่างผ้าโพก ระหว่างผ้านุ่ง และระหว่างปลายเท้า จึงนอนหงายอยู่บนพื้นดินนั่นเอง ในครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทอดพระเนตรเห็นแล้ว ทรงดำริว่า อาจารย์โทณะผู้นี้จักพินาศไปเพราะความโลภในพระธาตุ เราจักแปลงเพศเป็นอาจารย์พิณ ไปหาเขา แล้วบรรเทาความโศกของเขา จึงทรงละเพศท้าวสักกะ ทรงแปลงเพศเป็นอาจารย์พิณ ไปหาเขา ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ทรงขับร้องเพลงทิพย์ ทรงดีดพิณ ทรงเปล่งอุทานต่างๆ ว่า เราจักตัดวาทะของบุรุษนี้ด้วยธรรมนี้ แล้วตรัสว่า ความโลภของคนฟังเรื่องราว ย่อมทำลายประโยชน์ของผู้อื่น บุรุษย่อมเป็นคนชั่วเพราะความโลภเกินไป แล้วทรงแสดงหังสราชชาดก ตรัสว่า สิ่งที่ได้แล้วนั้นเป็นสิ่งที่ได้ดีแล้ว เมื่อโทณะได้ฟังแล้วก็ดำริว่า อาจารย์พิณผู้นี้รู้ความเป็นขโมยของเราแล้ว จึงบรรเทาความโศก ลุกขึ้นพิจารณา เห็นทะนานแล้วดำริว่า สิ่งที่ตวงพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคนี้ ก็เป็นของเนื่องด้วยพระธาตุ เราจักสร้างสถูปนี้ จึงนำทะนานไปประดิษฐานไว้ในเจดีย์ พวกโมริยะนำถ่านไปสร้างอังคารเจดีย์ (นคเร กปิลวตฺถุมฺหิ สมฺมาทิฏฺฐิ พหุชฺชโน; ตตฺถ สารีริกํ ถูปํ อกาสิ รตนามยํ. ในเมืองกบิลพัสดุ์ มหาชนมีสัมมาทิฏฐิ ได้สร้างพระสรีรธาตุเจดีย์ที่ทำด้วยรัตนะ ณ ที่นั้น นคเร อลฺลเก รมฺเม พุทฺธธาตุ ปติฏฺฐิย; สิลาย มุคฺควณฺณาย ถูปํ สธาตุกํ อกา. ในเมืองอัลลกัปปะอันรื่นรมย์ พระพุทธธาตุได้ประดิษฐานอยู่ ได้สร้างพระสถูปพร้อมด้วยพระธาตุบนศิลาสีถั่วเขียว ชโน ปาเวยฺยรฏฺฐสฺมึ ปติฏฺฐิย สารีริกํ; สิลาย มณิวณฺณาย ปาเวยฺยํ เจติยํ อกา. ประชาชนในแคว้นปาเวยยะได้ประดิษฐานพระสรีรธาตุ และสร้างเจดีย์ปาเวยยะด้วยศิลาสีมณี จีวรํ ปตฺตทณฺฑญฺจ มธุรายํ อปูชยุํ; นิวาสนํ กุสฆเร ปูชยึสุ มหาชนา. มหาชนได้บูชาจีวรและบาตรกับไม้เท้าในเมืองมธุรา และบูชานิวาสนะในกุสฆระ ปจฺจตฺถรณํ กปิเล อุณฺณโลมญฺจ โกสเล; ปูเชสุํ ปาฏลิปุตฺเต กรกํ กายพนฺธนํ. ได้บูชาผ้าปูลาดในกบิลพัสดุ์ และผ้าขนสัตว์ในโกศล ได้บูชากระบอกน้ำและประคดเอวในปาฏลีบุตร นิสีทนํ อวนฺติสุ จมฺปายํ’ทกสาฏกํ; เทวรฏฺเฐ อตฺถรณํ วิเทเห ปริสฺสาวนํ. ได้บูชาผ้านิสีทนะในอวันตี ผ้าอาบน้ำในจำปา ผ้าปูในเทวรัฐ และผ้ากรองน้ำในวิเทหะ วาสิ-สูจิฆรญฺจาปิ อินฺทปตฺเถ อปูชยุํ; ปาสาณเก ปทํ เสฏฺฐํ ภณฺฑเสสํ ปรนฺตเก. ได้บูชามีดโกนและกล่องเข็มในอินทปัตถ์ ได้บูชารอยพระพุทธบาทอันประเสริฐในปาสาณกะ และเครื่องบริขารที่เหลือในปรันตกะ มหึสุ มนุชา ธาตุํ อฏฺฐโทณมิตํ ตทา; ธาตุ วิตฺถาริตา อาสิ โลกนาถสฺส สตฺถุโน). มนุษย์ทั้งหลายได้บูชาพระธาตุประมาณ ๘ ทะนานในกาลนั้น พระธาตุของพระศาสดาผู้เป็นที่พึ่งของโลกได้แผ่ขยายไป เต ปน ราชาโน หิ อตฺตโนลทฺธธาตุํ คเหตฺวา สกสกนครํ คนฺตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชาวิธานํ กรึสุ. จกฺขุมนฺตสฺส ภควโต สรีรธาตุ อฏฺฐโทณมตฺตํ สุวณฺณนาฬิยา เอกสตอฏฺฐวีสตินาฬิกา อโหสิ? สตฺถา ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. วิสาขนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. วิสาขนกฺขตฺเตน พุทฺโธ อโหสิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. เตเนว ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ปรินิพฺพายิ. มหากสฺสปตฺเถรา จ อนุรุทฺธตฺเถโร จ ทฺเว มหาเถรา ภควโต สรีรธาตุโย วิสฺสชฺชาเปตฺวา อทํสุ. พระราชาเหล่านั้นทรงนำพระธาตุที่ตนได้รับไปสู่เมืองของตนๆ แล้วทรงสร้างเจดีย์และทรงกระทำพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุมีประมาณ ๘ ทะนาน เป็น ๑๒๘ ทะนานด้วยทะนานทองหรือ? พระศาสดาได้ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์พระมารดาในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ได้เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดาในนักษัตรวิสาขะ ได้เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในนักษัตรวิสาขะ ได้ทรงประกาศพระธรรมจักรในนักษัตรอุตตราสาฬหะ ด้วยเหตุนั้นจึงทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ ได้ทรงเสด็จลงจากเทวโลกในนักษัตรอัสสยุชะ ได้เสด็จปรินิพพานในนักษัตรวิสาขะ พระมหาเถระสองรูปคือพระมหากัสสปเถระและพระอนุรุทธเถระได้ให้แจกจ่ายพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคไป เตสํ ราชุนํ ภควโต สรีรธาตุํ ลภิตฺวา สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺตวสฺสานิ มหารหํ ปูชํ กตฺวา คตกาเล มิจฺฉาทิฏฺฐิกมนุสฺสา? สมโณ โคตโม ปรินิพฺพุโต. ตสฺส ธาตุ อตฺถาย อมฺหากํ ชีวิตกปฺปนํ นาเสตฺวา ปูชํ กโรตี’ติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปทุสฺสนฺติ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อาโรเจสิ;’ภนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มนุสฺสา ภควติ ปทุฏฺฐจิตฺเตน อิโต จุตา อวีจินิรยํ อุปฺปชฺชนฺติ. พหุตรา อนาคเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มาตุปิตุฆาตกา ราชาโน ภวิสฺสนฺติ. อชฺเชว ธาตุโย นิทหิตุํ วฏฺฏตี’ติ เถโร วิจาเรตฺวา อทฺทส. เมื่อพระราชาเหล่านั้นทรงได้รับพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคแล้ว ทรงบูชาอย่างยิ่งใหญ่เป็นเวลา ๗ ปี ๗ เดือนกับ ๗ วันล่วงไปแล้ว มนุษย์ผู้มีความเห็นผิดทั้งหลายกล่าวว่า ‘พระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว การบูชาพระธาตุของพระองค์ทำให้การเลี้ยงชีพของเราพินาศ’ ดังนี้แล้วก็ประทุษร้ายต่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ท้าวสักกะทรงพิจารณาเห็นเหตุนั้นแล้วจึงกราบทูลพระมหากัสสปเถระว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มนุษย์ผู้มีความเห็นผิดทั้งหลายมีจิตประทุษร้ายต่อพระผู้มีพระภาค เมื่อจุติจากโลกนี้แล้วย่อมไปเกิดในอเวจีมหานรก ในอนาคตจะมีพระราชาผู้มีความเห็นผิดและฆ่ามารดาบิดาเป็นจำนวนมาก ควรฝังพระธาตุเสียในวันนี้’ พระเถระพิจารณาแล้วก็เห็นด้วย อนนฺตมตฺถํ ธรมานกาเล กตฺวาน สตฺตานมลีนจิตฺโต เสสานมตฺถาย สรีรธาตุํ ฐเปตฺว โส มจฺจุมุขํ อุเปโต. (กตฺวา โย โพธิญาณํ วิวิธพลวรํ พุชฺฌิตุํ ปารมีโย วตฺวา สงฺเขยฺยปุณฺเณ อปริมิตภเว อุตฺตริตฺวา สุมุตฺตํ. อาโรหิตฺวาน สีฆํ อริยสิวปทํ อจฺจุตํ สีติภาวํ ปตฺโต โส ชาติปารํ นิขิลปทหนํ ทุกฺกรํ การยิตฺวา. พระองค์ผู้มีพระทัยบริสุทธิ์ ได้ทรงกระทำประโยชน์อันไม่มีที่สิ้นสุดแก่สัตว์ทั้งหลายในขณะที่ยังทรงพระชนม์อยู่ ทรงประดิษฐานพระสรีรธาตุไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่นแล้วจึงเสด็จเข้าสู่มรณะ (พระองค์ผู้ทรงบำเพ็ญบารมีเพื่อตรัสรู้พระโพธิญาณอันมีกำลังและประเสริฐต่างๆ ในภพอันประมาณมิได้ตลอดกัปที่นับไม่ถ้วน ทรงข้ามพ้นแล้ว ทรงหลุดพ้นดีแล้ว ทรงขึ้นสู่ทางอันประเสริฐและเกษมโดยเร็วพลัน ทรงบรรลุความสงบเย็นแล้ว ทรงกระทำกิจอันยากยิ่งคือการข้ามพ้นชาติและการละทิ้งกิเลสทั้งปวง) ธาตฺวนฺตรายํ ทิสฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย; นิธานํ สพฺพธาตุนํ กโรหีตฺยาห ภูปตึ. พระเถระนามว่ากัสสปะเห็นอันตรายแห่งพระธาตุแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า ‘ขอพระองค์จงทรงกระทำที่ประดิษฐานพระธาตุทั้งปวงเถิด’ สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา มาคโธ ตุฏฺฐมานโส; ธาตุนิธานํ กาเรสิ สพฺพตฺถ วตฺติตาทิย. พระเจ้ามาคธทรงรับคำว่า ‘สาธุ’ ด้วยพระทัยยินดี แล้วทรงสร้างที่ประดิษฐานพระธาตุให้เป็นไปทั่วทุกแห่ง การาเปตฺวาน โส ราชา กสฺสปสฺส นิเวทยี; ธาตุโย อาหรี เถโร อิทํ การณมทฺทส. พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างเสร็จแล้วจึงกราบทูลพระกัสสปะ พระเถระได้นำพระธาตุมา และได้เห็นเหตุการณ์นี้ ภุชงฺคา ปริคณฺหึสุ รามคามมฺหิ ธาตุโย; เจติเย ธารยิสฺสนฺติ ลงฺกาทีเป อนาคเต. นาคทั้งหลายได้เก็บรักษาพระธาตุไว้ที่รามคาม ในอนาคตจะประดิษฐานไว้ในเจดีย์ที่เกาะลังกา ตา ธาตุโย ฐเปตฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย; รญฺโญ อชาตสตฺตุสฺส อทาสิ ธาตุโย ตทา. พระเถระนามว่ากัสสปะได้ประดิษฐานพระธาตุเหล่านั้นแล้ว จึงถวายพระธาตุแก่พระเจ้าอชาตศัตรูในกาลนั้น เคเห จูปกรณานิ จตุสฏฺฐิสตานิ โส; อพฺภนฺตเร ฐเปสิ ราชา สพฺพา ตา พุทฺธธาตุโย. พระราชาได้ทรงประดิษฐานเครื่องบริขารเล็กน้อย ๖๔๐๐ ชิ้น และพระบรมสารีริกธาตุทั้งหมดไว้ภายในเรือน กรณฺฑาสีติ สํกิณฺณํ เจติยาสีติลงฺกตํ; เคเห พหุสมากิณฺณํ ถูปารามปฺปมาณกํ. ภายในเรือนนั้นเกลื่อนกล่นไปด้วยหีบ ๘๐ ใบ ประดับด้วยเจดีย์ ๘๐ องค์ เต็มไปด้วยสิ่งของมากมาย มีขนาดเท่ากับสถูปาราม กาเรตฺวา สพฺพกรณํ วาลิกํ โอกิรี ตหึ; นานาปุปฺผสหสฺสานิ นานา คนฺธํ สมากิริ. ทรงให้ทำเครื่องอุปกรณ์ทั้งปวงแล้ว ทรงโปรยทรายลงในที่นั้น ทรงโปรยดอกไม้นานาชนิดหลายพันและเครื่องหอมนานาชนิด อสีติเถรรูปานิ อฏฺฐจกฺกสตานิ จ; สุทฺโธธนสฺส รูปมฺปิ มายาปชาปตาทินํ. รูปพระเถระ ๘๐ รูป รูปจักร ๘๐๐ รูป รูปพระเจ้าสุทโธทนะ รูปพระนางมายาและพระนางปชาบดีเป็นต้น สพฺพานิ ตานิ รูปานิ สุวณฺณสฺเสว การยิ; ปญฺจ ฉตฺตธชสเต อุสฺสาเปสิ มหีปตี. พระราชาทรงให้สร้างรูปเหล่านั้นทั้งหมดด้วยทองคำนั่นเอง ทรงยกฉัตร ๕๐๐ และธง ๕๐๐ ขึ้น ชาตรูปมเย กุมฺเภ กุมฺเภ จ รตนามเย; ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ สมนฺตโต. ทรงตั้งหม้อทองคำและหม้อรัตนะอย่างละ ๕๐๐ ใบไว้โดยรอบ โสวณฺณนิกฺขมเยน จ กปาเล รชตามเย; ปุเรสิ คนฺธเตลสฺส ชาลาเปตฺวา ปทีปเก. ทรงเติมน้ำมันหอมลงในถ้วยที่ทำด้วยทองคำและถ้วยที่ทำด้วยเงิน ทรงให้จุดประทีปทั้งหลาย ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ ทิสมฺปติ; อิเม ตเถว ติฏฺฐนฺต อธิฏฺฐาสิ มหามุนิ. พระราชาทรงตั้งประทีปอย่างละ ๕๐๐ ไว้ พระมุนีผู้ยิ่งใหญ่ทรงอธิษฐานว่า 'ขอสิ่งเหล่านี้จงตั้งอยู่เช่นนั้นนั่นเทียว' วิตฺถาริตา ธมฺมาโสโก ภวิสฺสติ อนาคเต; อกฺขเร โสณฺณปตฺตมฺหิ ฉินฺทาเปสิ มหามตี. พระมหาปราชญ์ทรงให้จารึกอักษรลงบนแผ่นทองคำว่า 'ในอนาคต พระเจ้าธรรมาโศกจักเป็นผู้ขยายพระธาตุให้แพร่หลาย' ปกปฺปิตฺวา วิสุกมฺมํ ธาตุคพฺภสมนฺตโต; วาตเวเคน ยายนฺตํ ยนฺตรูปมการยี. ทรงจัดแจงพระวิสสุกรรมไว้รอบห้องบรรจุพระธาตุ ทรงให้สร้างรูปยนต์ที่เคลื่อนไปด้วยกำลังลม กตฺวา สิลาปริกฺเขปํ ปิทหิตฺวา สิลาหิ ตํ; ตสฺสูปริ กรี ถูปํ สมํ ปาสาณถูปิยํ.) ทรงทำรั้วหินล้อมรอบแล้วทรงปิดด้วยแผ่นหินทั้งหลาย ทรงสร้างสถูปไว้เบื้องบนนั้นให้เสมอด้วยสถูปหิน ธาตุนิธานกถา สมตฺตา. เรื่องการประดิษฐานพระธาตุจบลงแล้ว อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส ปรินิพฺพุตาธิกาโร นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท. จบปริจเฉทที่ ๒ ชื่อว่า ปรินิพพานาธิการของพระตถาคต ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน ๓. ธาตุปรมฺปรากถา ๓. เรื่องลำดับพระธาตุ ธาตุสุ ปน วิภชิตฺวา ทียมาเนสุ สตฺถุโน นลาฏธาตุ โกสินารกานํ มลฺลานํ ลทฺธโกฏฺฐาเสเยว อโหสิ. มหากสฺสปตฺเถโร เต อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุโน นลาฏธาตุ ตุมฺหากํ โกฏฺฐาเส อโหสิ, ตํ คเหตุํ อาคโต, ภควา หิ ธรมาเนเยว ตมฺพปณฺณิทีปสฺส อนุชานิ, ‘ตสฺมา ตํ อมฺหากํ เทถา’ติ. ตํ สุตฺวา มลฺลราชาโน?’เอวํ ปติคณฺหถ ภนฺเต ธาตุ’ติ มหากสฺสปตฺเถรสฺส อทํสุ. โส อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหานนฺทตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา นลาฏธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา’ อิมํ ธาตุํ ตมฺพปณฺณิ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุนาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา ปติฏฺฐาเปสฺสติ, เจติยํ สงฺฆารามํ การาเปสฺสติ, ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย มหาวนวิหาเร กุฏาคารสาลายํ สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส จนฺทคุตฺตตฺเถรสฺส ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุํ เถรสฺส ทตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ในบรรดาพระธาตุที่แบ่งแจกจ่ายไปนั้น พระนลาฏธาตุของพระศาสดาได้ตกเป็นส่วนแบ่งของพวกมัลลกษัตริย์ชาวเมืองกุสินารานั่นเอง พระมหากัสสปเถระเข้าไปหาพวกมัลลกษัตริย์เหล่านั้นแล้วกล่าวว่า 'พระนลาฏธาตุของพระศาสดาอยู่ในส่วนแบ่งของพวกท่าน อาตมามาเพื่อรับพระธาตุนั้น เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ได้ทรงอนุญาตแก่เกาะตัมพปัณณีไว้ เพราะฉะนั้น ขอพวกท่านจงมอบพระธาตุนั้นแก่อาตมาเถิด' พวกมัลลราชได้ฟังดังนั้นจึงถวายแก่พระมหากัสสปเถระว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอโปรดรับพระธาตุไปเถิด' พระเถระจึงเรียกพระมหานันทเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา มอบพระนลาฏธาตุแก่พระเถระนั้นแล้วสั่งว่า 'พระราชาพระนามว่ากากวัณณติสสะ จักทรงประดิษฐานพระธาตุนี้ไว้ที่ยอดตระพังชื่อวราหะ ใกล้สระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา ในเกาะตัมพปัณณี จักทรงสร้างเจดีย์และสังฆาราม เจ้าจงรับพระธาตุนี้ไปประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาเคยประทับ ณ กูฏาคารศาลา ในมหาวนวิหาร ใกล้เมืองเวสาลี กระทำบูชาพระธาตุ เมื่ออายุสังขารสละแล้วและจะปรินิพพาน จงบอกธาตุวงศ์แก่พระจันทคุปตเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของเจ้า แล้วจงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด' ครั้นมอบพระธาตุแก่พระเถระแล้ว ท่านก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สาวโก สตฺถุกปฺโป โส ปภีนฺนปฏิสมฺภิโท; คเหตฺวา มานยี ธาตุํ มหานนฺโท มหาวเน. พระมหานันทเถระผู้เป็นสาวกเสมอด้วยพระศาสดา ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ได้รับพระธาตุแล้วบูชาอยู่ในมหาวัน ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก จนฺทคุตฺตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สาวตฺถียํ เชตวนมหาวิหาเร ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โสปิ อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน. สทฺธิวิหาริกํ ภทฺทเสนตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุสาสิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. พระเถระจันทคุปต์ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ขึ้นไปในอากาศ ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระทศพลประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันมหาวิหาร ในเมืองสาวัตถี กระทำสักการบูชาพระธาตุแล้ว อยู่มานาน แม้ท่านนั้น เมื่ออายุสังขารอันตนสละแล้ว กำลังจะปรินิพพาน ได้ให้เรียกพระเถระภัทรเสน ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา มอบพระธาตุแก่พระเถระนั้น บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว สั่งสอนแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ จนฺทคุตฺโต มหาปญฺโญ ฉฬภิญฺโญ วิสารโท; รมฺเม เชตวเน ธาตุํ ฐเปตฺวา วนฺทนํ อกา. พระจันทคุปต์ ผู้มีปัญญามาก มีอภิญญา ๖ เป็นผู้แกล้วกล้า ประดิษฐานพระธาตุไว้ในพระเชตวันอันรื่นรมย์แล้ว ได้กระทำการนมัสการ ตสฺส สิสฺโส ภทฺทเสนตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อิสิปตเน มหา วิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส ชยเสนตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. พระเถระภัทรเสน ผู้เป็นศิษย์ของท่านนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ไปทางอากาศ ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาประทับอยู่ ณ มหาวิหารอิสิปตนมฤคทายวัน สถานที่แสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน ท่านนั้นเมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้มอบพระธาตุแก่พระเถระชัยเสน ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ภทฺทเสโน มหาเถโร กตกิจฺโจ มหาอิสิ; ธาตุํ ฐเปตฺวา อิสิปตเน วนฺทิตฺวา นิพฺพุตึ คโต. พระมหาเถระภัทรเสน ผู้มีกิจอันทำแล้ว เป็นมหามุนี ประดิษฐานพระธาตุไว้ในอิสิปตนมฤคทายวันแล้ว นมัสการแล้ว ก็ถึงซึ่งความดับ โส ปน ชยเสนตฺเถโร ตํ ธาตุํ คเหตฺวา เวลุวนมหาวิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วสิตฺวา ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ส่วนพระเถระชัยเสนนั้น ถือเอาพระธาตุนั้นแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระศาสดาประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร บูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน เมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้มอบพระธาตุแก่พระมหาเถระสังฆรักขิต ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตน บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ คเหตฺวาน ธาตุวรํ ชยเสโน มหามุนิ; นิธาย เวลุวเน รมฺเม อกา ปูชํ มโนรมํ. พระมหามุนีชัยเสน ถือเอาพระธาตุอันประเสริฐแล้ว ประดิษฐานไว้ในพระเวฬุวันอันรื่นรมย์ ได้กระทำการบูชาอันน่ารื่นรมย์ โส ปนายสฺมา สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา โกสมฺพึ อุปนิสฺสาย โฆสิต เสฏฺฐินา การาปิเต โฆสิตาราเม ภควโต วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส’ปิ ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหาเทวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ส่วนพระเถระสังฆรักขิตผู้มีอายุนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว มาทางอากาศ อาศัยเมืองโกสัมพี ประดิษฐานไว้ในพระคันธกุฎีที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ โฆสิตารามที่ท่านโฆสิตเศรษฐีสร้างไว้ กระทำการบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นแล้ว อยู่มานาน แม้ท่านนั้นเมื่อกำลังจะปรินิพพาน ได้ให้เรียกพระมหาเถระเทวะ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมา บอกเล่าเรื่องพระธาตุแล้ว กล่าวว่า 'จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด' แล้ว ก็ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สงฺฆรกฺขิตวฺหโย เถโร จนฺโท วิย สุปากโฏ; ฐเปตฺวา โฆสิตาราเม อกา ปูชํ มโนรมํ. พระเถระนามว่าสังฆรักขิต เป็นผู้ปรากฏดีดุจพระจันทร์ ประดิษฐานไว้ในโฆสิตารามแล้ว ได้กระทำการบูชาอันน่ารื่นรมย์ ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก มหาเทวตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา เทวานมฺปิยติสฺสสฺส มหารญฺโญ ภาตุ มหานาคสฺส อุปราชสฺส มหาคาเม เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปิตกาเล หตฺโถฏฺฐ นามชนปเท กุกฺกุฏปพฺพตนฺตเร มหาสาลรุกฺขมูเล อากาสโต โอตริตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มหากาโฬ นาม อุปาสโก อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ มาลาคนฺธวิเลปนํ ธชปตากาทีนิ คาหาเปตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ มหนฺเตหิ ปูชาวิธาเนหิ ธาตุํ ปริหริตฺวา จิรํ วสิ. มาสสฺส อฏฺฐ-อุโปสถทิวเส ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. ตสฺมึ สมเย โส ปเทโส พุทฺธสฺส ธรมานกาโล วิย อโหสิ. ชนปทวาสี มนุสฺสาปิ เถรสฺส สนฺติเก สีลานิ คณฺหนฺติ, อุโปสถวาสํ วสนฺติ, ทานํ เทนฺติ, เจติยสฺส มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตี. ตโต อปรภาเค อุปราชา มหาคาเม วิหรนฺโต เภรึ จราเปสิ? โย อมฺหากํ ทสพลสฺส ธาตุํ คเหตฺวา อิธาคโต, ตสฺส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ทสฺสามีติ. ตสฺมึ กาเล กุฏุมฺพิโก มหากาโฬ อุปราชํ ปสฺสิสฺสามีติ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. อุปราชา ตํ ปกฺโกสาเปสิ. โส คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ตํ ปณฺณาการํ ราชปุริสานํ ปฏิจฺฉาเปสิ. อุปราชา? มาตุล มหากาฬ, ตุมฺหากํ ชนปเท อมฺหากํ สตฺถุโน ธาตุ อตฺถี’ติ อาห. มหากาโฬ อุป ราชสฺส กถํ สุตฺวา อตฺถิ เทว, มยฺหํ กุลุปคตฺเถรสฺส สนฺติเก อาทาสมณฺฑลปฺปมาณํ สตฺถุโน นลาฏธาตุ ฉพฺพณฺณรํสีหิ อากาสปฺปเทเส สูริยสหสฺสจนฺทสหสฺสานํ อุฏฺฐิตกาโล วิย โอภาเสติ. โส ชนปโท พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาโล วิย อโหสีติ อาห. ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส กถํ สุณนฺตสฺสเอว รญฺโญ สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปุณฺณํ อโหสิ. อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต ราชา มยฺหํ มาตุลสฺส มหากาฬสฺส สตสหสฺสํ กหาปณานิ จ จตุสินฺธวยุตฺตรถญฺจ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ สุสชฺชิตํ เอกํ อสฺสญฺจ อุทกผาสุกฏฺฐานเก เขตฺตญฺจ ปญฺจทาสีสตญฺจ เทถา’ติ วตฺวา อญฺญญฺจ ปสาทํ ทาเปสิ. โส อุปราชา เอตฺตกํ กุฏุมฺพิกสฺส ทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว นคเร เภรึ จราเปตฺวา หตฺถสฺสรถยานานิ คเหตฺวา กุฏุมฺพิกํ มคฺคเทสกํ กตฺวา อนุปุพฺเพน หตฺโถฏฺฐชนปทํ ปตฺวา รมณีเย ภูมิปฺปเทเส ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา อมจฺจคณปริวุโต กุฏุมฺพิกํ คเหตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เสสา อมจฺจา กุฏุมฺพิโก จ เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อุปราชา เถรํ วนฺทิตฺวา สาราณียํ กถํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ปฏิสนฺถารมกาสิ. มหาเทวตฺเถโรปิ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา กิสฺส ตฺวํ มหาราช อิธาคโตสิ อาคตการณํ เม อาโรเจหี’ติ อาห. ภนฺเต ตุมฺหากํ. สนฺติเก อมฺหากํ ภควโต นลาฏธาตุ อตฺถี กิร. ตํ วนฺทิสฺสามิ’ติ อาคโตมฺหี’ติ อาห. เถโร? ภทฺทกํ มหา ราช ตยา กตนฺติ วตฺวา ธาตุฆรทฺวารํ วิวริตฺวา มหาราช พุทฺธสฺส นลาฏธาตุ อติทุลฺลภา’ติ อาห. ราชา โสฬเสหิ คนฺโธทเกหิ นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สกลสรีรํ ผุฏํ อโหสิ. พระมหาเถระเทวะ ผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระเถระนั้น ถือเอาพระธาตุแล้ว ในกาลที่อุปราชมหานาค ผู้เป็นพระอนุชาของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ ทรงยกเศวตฉัตรขึ้นในเมืองมหาคาม ได้ลงมาจากอากาศแล้วนั่งอยู่ ณ โคนต้นสาละใหญ่ ในระหว่างภูเขากุกกุฏะ ในชนบทชื่อหัตถอฏฐะ ในสมัยนั้น อุบาสกชื่อมหากาฬ ได้ให้บุตรภรรยาของตนถือดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ธงและธงชัยเป็นต้น แล้วบำรุงพระธาตุด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ วันละ ๓ ครั้ง อยู่มานาน ในวันอุโบสถ ๘ ค่ำของเดือน รัศมี ๖ สีได้เปล่งออกจากพระธาตุ ในสมัยนั้น สถานที่นั้นเป็นประดุจสมัยที่พระพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ แม้มนุษย์ผู้อยู่ในชนบทก็ได้สมาทานศีล อยู่จำอุโบสถ ถวายทาน และกระทำการบูชาอันยิ่งใหญ่แก่พระเจดีย์ ณ สำนักของพระเถระ หลังจากนั้น อุปราชประทับอยู่ในเมืองมหาคาม ได้ให้ตีกลองประกาศว่า "ผู้ใดถือเอาพระธาตุของพระทศพลของเรามาที่นี่ เราจะให้สมบัติอันยิ่งใหญ่แก่ผู้นั้น" ในกาลนั้น คฤหบดีมหากาฬ คิดว่า "เราจะเข้าเฝ้าอุปราช" จึงถือเครื่องบรรณาการอันสมควรแก่พระองค์ ยืนอยู่ที่ประตูวัง แล้วส่งข่าวไป อุปราชได้ให้เรียกท่านมา ท่านไปแล้ว ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้ให้ราชบุรุษรับเครื่องบรรณาการนั้น อุปราชตรัสว่า "ลุงมหากาฬ ในชนบทของท่านมีพระธาตุของพระศาสดาของเราหรือ" มหากาฬได้ฟังพระดำรัสของอุปราชแล้วกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า พระนลาฏธาตุของพระศาสดา ขนาดเท่าแผ่นกระจก ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นที่พึ่งของตระกูลของข้าพระองค์ เปล่งรัศมี ๖ สี สว่างไสวในอากาศ ประดุจเวลาที่พระอาทิตย์พันดวง พระจันทร์พันดวงขึ้นพร้อมกัน ชนบทนั้นเป็นประดุจสมัยที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระเจ้าข้า" เมื่อพระราชาทรงสดับคำของคฤหบดีนั้นเท่านั้น พระวรกายทั้งหมดก็เต็มเปี่ยมด้วยปีติ ๕ อย่าง พระราชาทรงโสมนัสยิ่งนัก ตรัสว่า "จงให้กหาปณะแสนหนึ่ง รถเทียมด้วยม้าสินธพ ๔ ตัว ม้าตัวหนึ่งที่ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำอย่างดี ที่นาในที่ที่มีน้ำสะดวก และทาสี ๕๐๐ แก่มหากาฬผู้เป็นลุงของเรา" แล้วได้ให้พระราชทานสิ่งอื่นอีก อุปราชนั้นได้ให้สิ่งของจำนวนเท่านั้นแก่คฤหบดีแล้ว ในวันนั้นเอง ได้ให้ตีกลองประกาศในเมือง แล้วทรงนำช้าง ม้า รถ และยานพาหนะทั้งหลายไป ทรงให้คฤหบดีเป็นผู้นำทาง เสด็จไปถึงชนบทหัตถอฏฐะโดยลำดับ ทรงตั้งค่ายในภูมิประเทศอันรื่นรมย์ แล้วทรงแวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงพาคฤหบดีไปถึงที่อยู่ของพระเถระ ถวายบังคมแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ข้าราชบริพารที่เหลือและคฤหบดีก็ถวายบังคมพระเถระแล้วยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง อุปราชถวายบังคมพระเถระแล้ว ตรัสปราศรัยพอสมควร ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ทรงกระทำการปฏิสันถาร แม้พระมหาเถระเทวะก็กล่าวถ้อยคำอันเป็นที่บันเทิงแล้วกล่าวว่า "มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาที่นี่ด้วยเหตุใด ขอจงบอกเหตุที่เสด็จมาแก่ข้าพเจ้าเถิด" อุปราชตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่าพระนลาฏธาตุของพระผู้มีพระภาคของเรามีอยู่ ณ สำนักของท่าน ข้าพระองค์มาเพื่อจะนมัสการพระธาตุนั้น" พระเถระกล่าวว่า "มหาบพิตร พระองค์ทรงกระทำดีแล้ว" แล้วเปิดประตูเรือนพระธาตุ แล้วกล่าวว่า "มหาบพิตร พระนลาฏธาตุของพระพุทธเจ้านั้นหาได้ยากยิ่งนัก" พระราชาทรงสรงด้วยน้ำหอม ๑๖ อย่าง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงห่มผ้าเฉวียงบ่า ทรงประคองอัญชลี ทรงยืนนมัสการอยู่ พระวรกายทั้งหมดเต็มเปี่ยมด้วยปีติที่มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ (ราชา ปีติเวเคน อิมา คาถา อาห; นมามิ วีร ปาเท เต จกฺกงฺกิต ตเล สุเภ; วนฺทิเต นรเทเวหิ อมตํ เทหิ วนฺทิเต. (พระราชาทรงกล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยกำลังแห่งปีติว่า ข้าพระองค์ขอนอบน้อมพระบาทของพระองค์ ผู้แกล้วกล้า อันมีพื้นพระบาทประดับด้วยจักร อันงดงาม อันเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนมัสการแล้ว ขอพระองค์ผู้เป็นที่นมัสการแล้ว จงประทานอมตธรรมเถิด โลกนาถ ตุวํ เอโก สรณํ สพฺพปาณินํ; โลเก ตยา สโม นตฺถิ ตาเรหิ ชนตํ พหุํ. ข้าแต่พระโลกนาถ พระองค์ผู้เดียวเป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง ในโลกนี้ไม่มีผู้ใดเสมอด้วยพระองค์ ขอพระองค์จงโปรดช่วยหมู่ชนจำนวนมากให้ข้ามพ้นเถิด มหณฺณเว มยํ ภนฺเต นิมุคฺคา ทีฆสมฺภเว; อปฺปติสฺสา อปฺปติฏฺฐา สํสราม จิรํ ตหึ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจมอยู่ในห้วงมหรรณพแห่งสังสารวัฏอันยาวนาน ไม่มีที่พึ่ง ไม่มีที่ตั้งอาศัย ท่องเที่ยวอยู่ในภพนั้นมานาน เอตรหิ ตุมฺเห อาปชฺช ปติฏฺฐํ อธิคจฺฉเร; ตุมฺหากํ วนฺทนํ กตฺวา อุตฺติณฺณมฺห ภวณฺณวา’ติ.) บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ถึงที่พึ่งแล้ว กระทำการนมัสการพระองค์แล้ว ก็ข้ามพ้นจากห้วงมหรรณพแห่งภพได้แล้ว ฉะนี้แล) ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต รสฺมิโย นิกฺขมึสุ. สกล ลงฺกาทีปํ สุวณฺณรสธาราหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ราชา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต หุตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ. โส ธาตุฆรโต นิกฺขมิตฺวา เถเรน สทฺธึ อลงฺกตมณฺฑเป เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน (นิสชฺชาโทเส วชฺเชตฺวา เสยฺยถิทํ? อติทุรจฺจาสนฺต-อุปริวาต-อุนฺนตปฺปเทส-อติสมฺมุข-อติปจฉา’ติ. อติทูเร นิสินฺโน สเจ กเถตุกาโม อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺกรํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺโธ วายติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ กโรติ. อติสมฺมุเข นิสินฺโน จกฺขุนา จกฺขุํ ปหริตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อิติ นิสชฺชาโทสํ วชฺเชตฺวา นิสินฺโน). เอวมาห. ภนฺเต อิมํ ธาตุํ มยฺหํ เทถ. มหนฺตํ ปูชาสกฺกรํ กตฺวา ปริหรามีติ. ภทฺทกํ มหาราช อิมาย ธาตุยา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วฺยากรณํ อกาสิ. ตุมฺหากํ วํเส ชาโต กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา อิมสฺมึ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณตีเร เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐเปตฺวา มหนฺตํ ถูปํ กริสฺสตี’ติ วตฺวา สตฺถา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คโต. ตสฺมา คณฺหถ มหาราชา’ติ วตฺวา ธาตุํ อทาสิ. ในขณะนั้น รัศมีทั้งหลายได้เปล่งออกจากพระธาตุ ทั่วทั้งเกาะลังกาได้เป็นเหมือนถูกปกคลุมด้วยสายธารแห่งน้ำทอง ความปีติโสมนัสอย่างยิ่งได้เกิดขึ้น พระราชาทรงถึงซึ่งความโสมนัสอย่างยิ่ง ทรงร่าเริงยินดี พระองค์เสด็จออกจากเรือนพระธาตุแล้วประทับนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่งในมณฑปที่ประดับตกแต่งแล้วพร้อมด้วยพระเถระ ประทับนั่ง ณ ที่ส่วนหนึ่ง (ทรงเว้นโทษแห่งการนั่ง ๖ ประการ คืออะไรบ้าง? คือ ไกลเกินไป ใกล้เกินไป เหนือลม ที่สูงเกินไป ตรงหน้าเกินไป และข้างหลังเกินไป. ถ้านั่งไกลเกินไป หากต้องการจะพูดก็ต้องพูดด้วยเสียงดัง. ถ้านั่งใกล้เกินไปก็ทำให้เกิดความระคนกัน. ถ้านั่งเหนือลม กลิ่นกายย่อมฟุ้งไป. ถ้านั่งในที่สูงเกินไปก็เป็นการแสดงความไม่เคารพ. ถ้านั่งตรงหน้าเกินไปก็ต้องจ้องตากัน. ถ้านั่งข้างหลังเกินไปก็ต้องเหลียวคอไปมอง. ดังนั้นจึงประทับนั่งโดยเว้นโทษแห่งการนั่งนั้น) ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงมอบพระธาตุนี้แก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์จักบำรุงรักษาโดยการกระทำสักการบูชาอย่างยิ่งใหญ่” (พระเถระกล่าวว่า) “ดีแล้ว มหาบพิตร พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ทรงพยากรณ์ถึงพระธาตุนี้ไว้ว่า ‘พระราชาพระนามว่า กากวรรณติสสะ ผู้บังเกิดในวงศ์ของพระองค์ จักทรงสร้างพระสถูปใหญ่ โดยประดิษฐานพระธาตุนี้ไว้บนยอดแห่งสระโบกขรณีชื่อวราหะ ณ ที่สุดแห่งสระชื่อเสรุ ริมฝั่งทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคาในเกาะนี้’ ครั้นตรัสแล้ว พระศาสดาก็ทรงเข้าสมาบัติ ณ ที่นั้น แล้วเสด็จไปโดยทรงกระทำประทักษิณสามรอบพร้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป เพราะฉะนั้น ขอพระองค์จงรับเถิด มหาบพิตร” ครั้นกล่าวแล้ว พระเถระก็ถวายพระธาตุ ราชา ธาตุํ คเหตฺวา จตุรสฺสปลฺลงฺเก ธาตุกรณฺฑกํ นิทหิตฺวา กรณฺฑเก ธาตุํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ กุมุทปตฺตสนฺนิหมงฺคลสินฺธวยุตฺตรเถ ฐเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา (ราชา ธาตุํ คเหตฺวา) ปญฺจงฺคตุริเย ปคฺคณฺหาปยมาโน ปจฺฉา อาคจฺฉตุ’ติ มหาชนสฺส สาสนํ วตฺวา มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? ตุมฺเห ภนฺเต, ธาตุยา อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต อาคจฺฉถา’ติ อาห. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา;’มหาราช อยํ ธาตุ ปรมฺปรา อาคตา. อหํ ภควโต ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถโร วิย อิมํ ธาตุํ ปริหริสฺสามี’ติ วตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายกํ กุฏุมฺพิกํ อาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ธาตุํ อุปฏฺฐหิยมาโน ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉติ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน มหาคามํ ปตฺโต มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา นครํ อลงฺกราเปหี’ติ อาห. โส นคเร เภรึ จราเปตฺวา อฏฺฐารส วีถิโย สมฺมชฺชนฺตุ, ปุณฺณฆเฏ ฐเปนฺตุ, ธชปตากาทโย อุสฺสาเปนฺตุ, โตรณานิ อุสฺสาเปนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตุ, สกลนครํ อลงฺกโรนฺตุ, คนฺธมาลาทโย คเหตฺวา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา สกลนาครา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตุติ อาณาเปสิ. ตโต มหาชโน สพฺพตุริยานิ โฆสาปยมาโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ ปฏิปถํ นิกฺขนฺโต. เทวมนุสฺสา ภิกฺขุภิกฺขุนิโย อุปาสโกปาสิกา อปฺปมาณา อเหสุํ. (คนฺธมาลาทิ ปุณฺณฆฏสมุสฺสิตธชากิณฺณา) ปริสา เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ. สุคนฺธวาตาภิฆาตสมุทฺทโฆโส วิย สกลนครํ เอกนินฺนาทชาตํ. โส ราชา นคเร พนฺธนาคาเร สพฺพสตฺเต พนฺธนา มุญฺจนฺตุ, ธมฺเมน สเมน อนุสาสนฺตุติ วตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํ ปเวเสตฺวา อตฺตโน ราชนิเวสนํ อาคนฺตฺวา นาฏกีนํ สญฺญมทาสิ ธาตุํ วนฺทนฺตุติ. นาฏกี นานาภรเณหิ ปติมณฺฑิตา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน หตฺถคตานิ ตุริยภณฺฑานิ สาธุกํ ปคฺคณฺหิตฺวา มหนฺตํ ปูชมกํสุ. พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว ทรงวางผอบพระธาตุไว้บนบัลลังก์สี่เหลี่ยม ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในผอบ ทรงวางผอบนั้นไว้บนราชรถที่เทียมด้วยม้าสินธพมงคลซึ่งมีสีเหมือนกลีบดอกบัว ทรงจัดเวรยามโดยรอบ (พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว) ทรงให้ประโคมดนตรีมีองค์ ๕ แล้วส่งข่าวแก่พหูชนว่า “จงตามมาข้างหลังเถิด” แล้วเสด็จไปหาพระมหาเทวเถระ ตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงมาโดยบำรุงพระธาตุเถิด” พระเถระได้ฟังพระดำรัสของพระองค์แล้วกล่าวว่า “มหาบพิตร พระธาตุนี้สืบทอดกันมาตามลำดับ อาตมภาพจักบำรุงรักษาพระธาตุนี้เหมือนพระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริกของพระผู้มีพระภาค” ครั้นกล่าวแล้ว ก็บอกลาคฤหบดีผู้เป็นปัจจัยทายกของตน ถือบาตรและจีวร แล้วเดินตามไปข้างหลังๆ โดยบำรุงพระธาตุ พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว เสด็จถึงเมืองมหามะโดยลำดับ ทรงให้เรียกมหาเสนาคุตตะมาแล้วตรัสว่า “จงประดับตกแต่งพระนครเถิด” เขาจึงให้ตีกลองป่าวประกาศในพระนคร แล้วสั่งว่า “จงกวาดถนนทั้ง ๑๘ สาย จงตั้งหม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม จงยกธงและแผ่นผ้าเป็นต้นขึ้น จงยกซุ้มประตูขึ้น จงโปรยดอกไม้ ๕ สี จงประดับตกแต่งพระนครทั้งสิ้น ชาวเมืองทั้งปวงจงถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ห่มผ้าเฉวียงบ่าที่สะอาดแล้วจงออกมาต้อนรับ” จากนั้น มหาชนก็ให้ประโคมดนตรีทั้งปวง ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ออกไปต้อนรับ เทวดาและมนุษย์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกา มีจำนวนประมาณมิได้ (บริษัทที่ดาษดื่นไปด้วยของหอม ดอกไม้ หม้อน้ำที่เต็มเปี่ยม และธงที่ยกขึ้น) ได้เปล่งเสียงโห่ร้องแสดงความยินดีนับพันครั้ง พระนครทั้งสิ้นได้มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ประดุจเสียงมหาสมุทรที่ถูกลมพัดพาเอากลิ่นหอมมาปะทะ พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า “จงปล่อยสัตว์ทั้งปวงจากเครื่องจองจำในเรือนจำในพระนคร จงปกครองโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ” ครั้นตรัสแล้ว ทรงรับพระธาตุ เสด็จเข้าสู่พระนครของพระองค์ เสด็จมายังพระราชนิเวศน์ของพระองค์ แล้วทรงให้สัญญาณแก่นางฟ้อนรำทั้งหลายว่า “จงไหว้พระธาตุเถิด” นางฟ้อนรำทั้งหลายผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ออกจากพระราชวังแล้วไหว้พระธาตุ ถือเครื่องดนตรีที่อยู่ในมือของตนๆ อย่างดี แล้วได้ทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ ตโต วฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชนิเวสนโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเต สุภุมิตเล ธาตุฆรํ การาเปตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ธาตุฆเร วิจิตฺตมณฺฑปํ การาเปตฺวาน สตฺตรตนมยํ ธาตุกรณฺฑกํ การาเปตฺวา ธาตุกรณฺฑเก ธาตุํ ฐเปตฺวา รตนปลฺลงฺก มตฺถเก ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ วิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺตํ ธาตุปูชํ อกาสิ. มหาชนา คนฺธมาลํ คเหตฺวา มาสสฺส อฏฺฐูโปสถทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ อกํสุ. ธาตุโต รํสิโย สมุคฺคจฺฉนฺติ. มหาชนา วิมฺภยชาตา สาธุการํ กโรนฺติ. โสมนสฺสภูตา สกลนครวาสิโน พุทฺธารมฺมณ ปีตึ คเหตฺวา ทิวเส ทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตา วีตินาเมนฺติ. ปญฺจสีลานิ รกฺขนฺติ, พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา หุตฺวา สรณานิ คจฺฉนฺติ. ราชา มหาชนสฺส โอวทติ. ‘‘เมตฺตํ ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ ภาเวถ, กุเล เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กโรถา‘‘ติ. โอวทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ จตฺตาโร ปจฺจเย คงฺคาย มโห-ฆปฺปวตฺตนกาโล วิย มหาทานํ ปวตฺเตสิ. มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สงฺคณฺหิ. มหาชนา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เยภุยฺเยน ตสฺมึ กาเล มตา สคฺคํ คตา. จากนั้น ทรงให้เรียกช่างไม้มา แล้วทรงสร้างเรือนพระธาตุบนพื้นดินอันดีงาม ในที่ไมไกลนัก ไม่ใกล้นัก จากพระราชนิเวศน์ ทรงประดิษฐานลวดลายดอกไม้และลวดลายเถาวัลย์เป็นต้น ทรงสร้างมณฑปอันวิจิตรในเรือนพระธาตุ ทรงสร้างผอบพระธาตุที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในผอบพระธาตุ ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้บนบัลลังก์รัตนะ ทรงผูกเพดานอันวิจิตรไว้เบื้องบน ทรงให้ล้อมรอบด้วยม่าน แล้วทรงทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่พร้อมด้วยบริวารจำนวนมาก มหาชนถือของหอมและดอกไม้ แล้วทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ในวันอุโบสถ ๘ ค่ำของเดือน รัศมีทั้งหลายเปล่งออกจากพระธาตุ มหาชนเกิดความอัศจรรย์ใจแล้วเปล่งเสียงสาธุการ ชาวเมืองทั้งสิ้นผู้มีใจโสมนัส มีปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ แล้วทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ในแต่ละวัน พวกเขารักษาศีล ๕ เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ และสังฆมามกะ แล้วถึงสรณะ พระราชาทรงโอวาทมหาชนว่า 'จงเจริญเมตตา จงเจริญกรุณา มุทิตา และอุเบกขา จงกระทำการอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล' ครั้นทรงโอวาทแล้ว ก็ทรงถวายมหาทานคือปัจจัย ๔ แก่ภิกษุสงฆ์ ดุจการไหลหลากของห้วงน้ำใหญ่ ทรงสงเคราะห์ภิกษุสงฆ์โดยดำรงอยู่ในฐานะแห่งบิดามารดา มหาชนดำรงอยู่ในโอวาทของพระองค์แล้ว ทำบุญมีทานเป็นต้น โดยมากในกาลนั้น เมื่อตายแล้วก็ไปสู่สวรรค์ กลฺยาณวคฺคมฺหิ ปติฏฺฐิตา ชนา,ทานาทิ ปุญฺญานิ กริตฺว สพฺพทา; จุตา จุตา สพฺพชนา สุมานสา,คตา อเสสํ สุคตึ สุเภ รตา. ชนทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในฝ่ายกัลยาณธรรม กระทำบุญมีทานเป็นต้นอยู่เสมอ ชนทั้งปวงผู้มีใจดีงาม ยินดีในความดี เมื่อจุติแล้วๆ ได้ไปสู่สุคติโดยไม่เหลือ ราชา ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต มหคาเม วิหาสิ. เตน ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา? กถํ? เลนวิหารํ จนฺทคิริวิหารํ โกฏิปพฺพตวิหารํ นครงฺคณวิหารํ เสลกา วิหารํ ตลากาวิหารนฺติ เอวมาทโย วิหาเร ปติฏฺฐาเปตฺวา ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา มหาวิหาเร นิยฺยาเทสิ. เอวํ โส ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ ยฏาลติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต ติสฺส, อมฺเหหิ ปริหริต นลาฏธาตุ ปูเชหี’ติ ธาตุวํสํ กเถตฺวา ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺคปุรํ คโต. พระราชาทรงทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ ประทับอยู่ในเมืองมหากามะ วิหารที่พระองค์ทรงสร้างไว้ควรกล่าวถึงอย่างไร? คือทรงสร้างวิหารมีเลณวิหาร จันทคีรีวิหาร โกฏิบรรพตวิหาร นครังคณวิหาร เสลกาวิหาร ตฬากาวิหาร เป็นต้น แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกถวายแก่พระมหาอริฏฐเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ทรงมอบถวายแก่มหาวิหาร พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงรักษาพระธาตุตลอดพระชนมชีพอย่างนี้ ในกาลสุดท้ายเมื่อประทับนอนบนพระแท่นมรณะ ทรงให้เรียกเจ้าชายยฏาฬติสสะผู้เป็นพระโอรสมา แล้วตรัสว่า 'ลูกติสสะเอ๋ย เจ้าจงบูชาพระนลาฏธาตุที่เราบำรุงรักษามาเถิด' ครั้นตรัสเล่าเรื่องธาตุวงศ์แล้ว ทรงสั่งสอนพระโอรส แล้วเสด็จสวรรคตไปสู่สวรรค์ ราชา มหานาควโร ยสสฺสิ,กตฺวาปิ รชฺชํ มติมา สุสทฺโธ; มาเนตฺว สงฺฆํ จตุปจฺจเยหิ,อคา อโสโก วรเทวโลกํ; พระราชาพระนามว่ามหานาคผู้ประเสริฐ มีพระยศ ทรงครองราชย์ ทรงมีปัญญา มีศรัทธาเลื่อมใส ทรงบูชาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ เสด็จไปสู่เทวโลกอันประเสริฐโดยไม่มีความเศร้าโศก ตสฺส ปุตฺโต ยฏาลติสฺสกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กาเรสิ. โส’ปิ ทิวสสฺส ตโย วาเร ธาตุปฏฺฐานํ กโรนฺโต รชฺชํ กาเรตฺวา จิรํ วิหาสิ. อิมินา’ปิ ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา; ธมฺมสาลวิหารํ มหาธมฺมสาลวิหารํ เสลาภยวิหารนฺติ เอวมาทโย ปติฏฺฐาเปตฺวา-ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก ติปิฏกมหาอภยตฺเถโร อุปราชสฺส มหานาคสฺส อยฺยโก. ตสฺส เถรสฺส ทกฺขิโณทกํ อทาสิ. โส’ปิ ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ โคฐาภยกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา’ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. พระโอรสของพระองค์คือเจ้าชายยฏาฬติสสะ เมื่อพระบิดาสิ้นพระชนม์ ได้ทรงกระทำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ตามทำนองที่พระบิดาตรัสไว้ พระองค์นั้นทรงบำรุงพระธาตุวันละ ๓ ครั้ง ทรงครองราชย์อยู่เป็นเวลานาน วิหารที่พระองค์ทรงสร้างไว้ควรกล่าวถึง คือทรงสร้างวิหารมีธรรมศาลาวิหาร มหาธรรมศาลาวิหาร เสลาภยวิหาร เป็นต้น พระมหาอภัยเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นสัทธิวิหาริกของพระมหาอริฏฐเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก และเป็นพระอัยกาของอุปราชมหานาค พระองค์ได้ถวายน้ำทักษิโณทกแด่พระเถระนั้น พระราชาพระองค์นั้นทรงบำรุงรักษาพระธาตุตลอดพระชนมชีพ ในกาลสุดท้าย ทรงประทับบนพระแท่นมรณะ ทรงเรียกเจ้าชายโคฐาภยะผู้เป็นโอรสมา ตรัสว่า 'จงเป็นผู้ไม่ประมาททำการบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่' แล้วทรงเล่าเรื่องธาตุวงศ์ สิ้นพระชนม์แล้วอุบัติในสวรรค์ ยฏฺฐาลโก นาม มหามหีปติ,มหาชนสฺสตฺถกโร คุณาลโย; โส ธาตุปูชํ วิปุลํ อเนกธา,กตฺวา คโต เทวปุรํ อนินฺทิโต. พระมหากษัตริย์พระนามว่ายัฏฐาลกะ ผู้ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนหมู่มาก เป็นที่รวมแห่งคุณ พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุอย่างไพบูลย์หลายประการ ทรงกระทำแล้วเสด็จสู่เทวโลกโดยไม่มีใครตำหนิ ตสฺส ปุตฺโต โคฐาภยกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา โคฐาภย มหาราชา หุตฺวา รชฺชํ กโรนฺโต กาจรคาเม ทสภาติเก ราชาโน ฆาเตตฺวา ทณฺฑกมฺมตฺถาย โคฐาภยมหาเถรสฺส หตฺโถฏฺฐชนปเท วสนฺตสฺส มตฺติกเลนวิหารํ ขีรสาล วิหารํ นาคมหาวิหารํ กุมฺภเสลวิหารํ เจติยปพฺพตวิหารํ สานุปพฺพตวิหารํ กณิการ เสลวิหารํ อมฺพเสล วิหารํ ตินฺทุกเลน วิหารํ กรณฺฑกวิหารํ โคธสาลวิหารํ วาลุกติตฺถวิหารนฺติ เอวมาทโย คงฺคาย ปรตีเร ปญฺจสตวิหาเร โอริมตีเร ปญฺจสตวิหาเร จา’ติ วิหารสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน สทิสนามสฺส โคฐาภยตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา อทาสิ. โส ยาวชีวํ ธาตุปูชํ กตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ กากวณฺณติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาลิงฺคิตฺวา;’ตาต ติสฺส, อยํ นลาฏธาตุ อมฺหากํ ปรมฺปราย อาคตา. ตฺวํ กิร ธาตุํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย ปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐาเปตฺวา สงฺฆารามํ การาเปสฺสสี’ติ สตฺถา ชีวมาโน วฺยากรณมกาสิ. ตสฺมา ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา มมจฺจเยน ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปหี’ติ ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. พระโอรสของพระองค์คือเจ้าชายโคฐาภยะ เมื่อพระบิดาสิ้นพระชนม์ ได้ทรงบูชาพระธาตุอย่างยิ่งใหญ่ตามทำนองที่พระบิดาตรัสไว้ ทรงเป็นพระเจ้าโคฐาภยะมหาราช ทรงครองราชย์ ทรงประหารกษัตริย์ ๑๐ พี่น้องในหมู่บ้านกาจระ เพื่อเป็นการทำทัณฑกรรม ทรงสร้างวิหารมีมัตติกเลนวิหาร ขีรศาลาวิหาร นาคมหาวิหาร กุมภเสลวิหาร เจติยบรรพตวิหาร สานุบรรพตวิหาร กณิการเสลวิหาร อัมพเสลวิหาร ตินทุกเลนวิหาร กรัณฑกวิหาร โกธศาลาวิหาร วาลุกติตถวิหาร เป็นต้น รวมเป็นวิหารพันแห่ง คือที่ฝั่งโน้นของแม่น้ำคงคา ๕๐๐ แห่ง และที่ฝั่งนี้ ๕๐๐ แห่ง แล้วทรงหลั่งน้ำทักษิโณทกถวายแด่พระโคฐาภยเถระ ผู้มีชื่อเหมือนพระองค์ ผู้พำนักอยู่ในหัตถุฏฐชนบท พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุตลอดพระชนมชีพ ในกาลสุดท้าย ทรงประทับบนพระแท่นมรณะ ทรงเรียกเจ้าชายกากวรรณติสสะผู้เป็นโอรสมาสวมกอดแล้วตรัสว่า 'ลูกติสสะเอ๋ย พระนลาฏธาตุนี้สืบทอดมาตามลำดับในตระกูลของเรา ได้ยินว่า พระศาสดาเมื่อยังทรงพระชนม์อยู่ได้ทรงพยากรณ์ไว้ว่า เจ้าจักถือเอาพระธาตุไปประดิษฐานไว้บนยอดแห่งแอ่งน้ำชื่อวราหะ ที่ริมสระชื่อเสรุ ใกล้ฝั่งแม่น้ำคงคาใหญ่ แล้วจักสร้างสังฆาราม เพราะฉะนั้น เจ้าจงถือเอาพระธาตุนี้ไปประดิษฐานไว้ ณ ที่นั้นเมื่อพ่อล่วงลับไปแล้ว' ทรงสั่งสอนโอรสแล้ว สิ้นพระชนม์แล้วอุบัติในสวรรค์ โคฐาภโย นาม มหีปติสฺสโร,มหาชเน โตสยิ อปฺปมตฺโต; โส ธาตุปูชํ วิปุลํ กริตฺวา,อคา อโสโก วรเทวโลกํ. พระราชาพระนามว่าโคฐาภยะ ทรงยังมหาชนให้ยินดี เป็นผู้ไม่ประมาท พระองค์นั้นทรงบูชาพระธาตุอย่างไพบูลย์ ทรงปราศจากความเศร้าโศก เสด็จสู่เทวโลกอันประเสริฐ มหานนฺโท มหาปญฺโญ จนฺทคุตฺโต พหุสฺสุโต; ภทฺทเสโน มหาเถโร ภทฺทธมฺเม วิสารโท. พระมหานันทะผู้มีปัญญามาก พระจันทคุปต์ผู้เป็นพหูสูต พระภัทรเสนะมหาเถระผู้เชี่ยวชาญในภัทรธรรม ชยเสโน จ โส วีโร เถโร โส สงฺฆรกฺขิโต; เทวตฺเถโร จ เมธาวี รกฺขกา ธาตุ ภทฺทกา. พระชัยเสนะผู้กล้าหาญนั้น พระสังฆรักขิตเถระนั้น และพระเทวเถระผู้มีปัญญา เป็นผู้รักษาพระธาตุอันดีงาม อุปราชา มหานาโค ยฏฺฐาลโก มหาพโล; โคฐาภโย มหาปุญฺโญ กากวณฺโณ จ วีริยวา. อุปราชมหานาค พระยัฏฐาลกะผู้มีกำลังมาก พระโคฐาภยะผู้มีบุญมาก และพระกากวรรณะผู้มีความเพียร เอเต เถรา จ ราชาโน ปุญฺญวนฺโต สุมานสา; ธาตุ ปรมฺปรานีตา ธาตา ธาตุสุโกวิทา. พระเถระและพระราชาเหล่านี้ ผู้มีบุญ มีใจดี ได้นำพระธาตุสืบต่อกันมา เป็นผู้ทรงไว้ซึ่งพระธาตุ ผู้เชี่ยวชาญในพระธาตุ กสฺสปาทีนเถรานํ ปรมฺปรายมาคตา; มหานาคาทิ หตฺถโต ยาว ติสฺสมุปาคตา. สืบทอดมาจากพระเถระมีพระกัสสปะเป็นต้น จากมือของพระมหานาคเป็นต้น จนถึงพระติสสะ อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ด้วยประการฉะนี้ ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน ธาตุปรมฺปรา กถา นาม ชื่อว่าเรื่องการสืบทอดพระธาตุ ตติโย ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่สาม ๔. ปกิณฺณกกถา ๔. เรื่องเบ็ดเตล็ด ตตฺร ฐตฺวา รเญโญ อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา. (โส ปน) อมฺหากํ สตฺถุโน โพธิปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว มหามลย รฏฺเฐ วนจรกํ ปฏิจฺจ ตสฺส ภริยาย กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นวฑฺฒมาสาวสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา กเมน วฑฺฒนฺโต วิญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ตสฺส ปิตา เอกํ ทาริกํ อาเนตฺวา ปุตฺตสฺส เคเห อกาสิ. อปรภาเค ตสฺส ปิตา กาลมกาสิ. กุมาโร’จรโก’ติ ปญฺญายิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหิ. จรโก อตฺตโน นิวาสวตฺถุสฺมึ กทลิปนสาทีนิ โรเปตฺวา ผลารามํ อกาสิ. ตโต อปรภาเค เตน โรปิตปนสรุกฺโข มหนฺตํ จาฏิปฺปมาณํ ปนสผลํ คณฺหิ. จรโก อตฺตโน วตฺถุํ คนฺตฺวา สาขาย สุปกฺกํ ปนสผลํ ปสฺสิตฺวา ฉินฺทิตฺวา เคหํ อาหริตฺวา อปสฺสายํ ลุญฺจิตฺวา อุปธาเรสิ. ตโต สมนฺตา จตุมธุรํ วิย ยูสํ โอตริตฺวา อปสฺสยํ อปนีต อาวาฏํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต จรโก เอวํ จินฺเตสิ. อิมํ ปนสผลํ อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺเธน วินา อญฺเญสํ นานุจฺฉวิกนฺติ. ปฏิสาเมตฺวา ฐเปสิ. ในที่นั้น ควรกล่าวถึงการอุบัติของพระราชา (พระองค์นั้น) ก่อนที่พระศาสดาของเราจะตรัสรู้ ได้ปฏิสนธิในครรภ์ภรรยาของนายพรานป่าในแคว้นมหามาลายะ เมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ได้ออกจากครรภ์มารดา เจริญวัยขึ้นตามลำดับจนถึงความเป็นผู้รู้เดียงสา บิดาของเขาได้นำหญิงสาวคนหนึ่งมาให้เป็นภรรยาของบุตร ภายหลัง บิดาของเขาก็สิ้นชีวิต กุมารนั้นปรากฏนามว่า 'จรกะ' เขาตั้งแต่นั้นมาได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า นายจรกะได้ปลูกกล้วย ขนุน เป็นต้น ในที่ดินที่อยู่อาศัยของตน ทำเป็นสวนผลไม้ ภายหลัง ต้นขนุนที่เขาปลูกไว้ได้ออกผลขนุนขนาดใหญ่เท่าหม้อ นายจรกะไปที่ที่ดินของตน เห็นผลขนุนสุกงอมอยู่บนกิ่ง ก็ตัดนำกลับบ้าน ปอกเปลือกแล้ววางไว้ น้ำหวานประดุจรสมธูร 4 อย่างก็ไหลออกมาโดยรอบ เต็มหลุมที่แกะแกนออกวางไว้ นายจรกะจึงคิดว่า “ผลขนุนนี้ไม่สมควรแก่ผู้อื่นนอกจากพระปัจเจกพุทธเจ้าของเรา” แล้วก็เก็บรักษาไว้ ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตปลฺลวสทิสํ อนฺตรวาสกํ ปริมณฺฑลํ กตฺวา นิวาเสตฺวา พหลปวรมหาปํสุกูลจีวรํ ปารุปิตฺวา นีลภมรวณฺณํ ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตสฺส กุฏิทฺวาเร ปากโฏ อโหสิ. จรโก กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปีเฐ นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา ฐปิตฏฺฐานโต ปนสผลํ คเหตฺวา ยูสํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ปฏิคฺคหาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. อเถกทิวสํ จรโก ปรเทสา คจฺฉนฺโต ภริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา;’ อมฺม, อยฺยสฺส อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานํ เทหี’ติ สพฺพูปกรณํ นิยฺยาเทตฺวา ปรเทสํ คโต. ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย อากาสโต อาคนฺตฺวา กุฏิทฺวาเร โอตริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ จรกสฺส ภริยา กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา ภตฺตํ อทาสิ. ในวันรุ่งขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จออกจากถ้ำ ทรงกระทำกิจบำรุงพระวรกาย ทรงนุ่งอันตรวาสกให้เรียบร้อยประดุจใบไม้อ่อนสีแดงสด ทรงห่มผ้าบังสุกุลจีวรอันประเสริฐหนา ทรงถือบาตรสีเหมือนภมรสีน้ำเงินด้วยพระหัตถ์ เสด็จมาทางอากาศ ปรากฏที่ประตูเรือนของนายจรกะ นายจรกะออกจากเรือน ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า รับบาตรจากพระหัตถ์ นำเข้าเรือน ให้นั่งบนอาสนะ นำผลขนุนจากที่ที่ตนเก็บไว้ ตักน้ำหวานใส่บาตร ถวายให้รับ พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงฉันแล้ว เสด็จกลับที่ประทับทางอากาศ ครั้งหนึ่ง นายจรกะจะไปต่างถิ่น ได้เรียกภรรยามาสั่งว่า “แม่เอ๋ย จงเป็นผู้ไม่ประมาท ถวายทานแด่พระผู้เป็นเจ้าเถิด” แล้วมอบเครื่องใช้ทุกอย่างให้ แล้วก็ไปต่างถิ่น ในวันรุ่งขึ้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จออกจากถ้ำ ทรงห่มจีวร ถือบาตร เสด็จมาทางอากาศ ลงที่ประตูเรือน แล้วประทับยืนอยู่ ในขณะนั้น ภรรยาของนายจรกะออกจากเรือน รับบาตรจากพระหัตถ์ของพระปัจเจกพุทธเจ้า นำเข้าเรือน ให้นั่ง แล้วถวายภัตตาหาร เตน ภตฺตกิจฺเจ ปรินิฏฺฐิเต สา ตรุณปจฺเจกพุทฺธํ ปสฺสิตฺวา กิเลสปฏิสํยุตฺตํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อตฺตโน อชฺฌาสยํ กเถสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา กถํ สุตฺวา ชิคุจฺฉมาโน อุปฺปติตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. สา ปจฺเจกพุทฺธสฺส คตกาเล อตฺตโน สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา ภณฺฑนกา วิย นิตฺถุนมานา มญฺเจ นิปชฺชิ. จรโก ปรเทสโต อาคนฺตฺวา ภริยํ นิปชฺชมานํ เอวมาห?’ภทฺเท, กึ อยฺยสฺส ภิกฺขํ อทาสี’ติ. สา นิตฺถุนมานา อาห? มา ปุจฺฉ ตว อยฺยสฺส กมฺมนฺติ. กเถหิ ภทฺเท, กึ เตน กมฺมํ กตนฺติ. โส อตฺตนา สทฺธึ กิเลสวสฺเน โอกาสํ การาเปตุํ วายมิตฺวา มยา อยุตฺตนฺติ วุตฺเต มม เกเส คเหตฺวา หตฺถปาเทหิ อาโกเฏตฺวา สรีรํ นเขน โอตฺถริตฺวา สีเส ปหริตฺวา คโต’ติ วุตฺเต จรโก ตํ สุตฺวา อสหนฺโต (เอโส มยา) เอวรูปสฺส อสฺสมณกมฺมสฺส โปสิโต’ติ วตฺวา ตสฺสา โสกํ วิโนเทตฺวา ธนุํ อาทาย ติกฺขสรํ คเหตฺวา เอตํ มาเรตฺวา อาคมิสฺสามี’ติ วตฺวา วสนฏฺฐานํ อคมาสิ. เมื่อกิจภัตเสร็จสิ้นแล้ว นางเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าหนุ่มนั้นแล้ว ยังจิตที่ประกอบด้วยกิเลสให้เกิดขึ้น ได้บอกความประสงค์ของตนแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรังเกียจ ได้ฟังคำของนางแล้ว ได้เหาะขึ้นไปในอากาศ ไปยังที่อยู่ของตนเอง เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าไปแล้ว นางได้ลูบไล้ร่างกายของตนด้วยน้ำมัน นอนคร่ำครวญอยู่บนเตียงประดุจคนทะเลาะกัน นายจรกะมาจากต่างถิ่นแล้ว ได้กล่าวกับภรรยาที่กำลังนอนอยู่ว่า “แม่ยอดรัก ท่านได้ถวายภิกษาแก่พระผู้เป็นเจ้าแล้วหรือ?” นางคร่ำครวญแล้วกล่าวว่า “อย่าถามถึงกรรมของพระผู้เป็นเจ้าของท่านเลย” “แม่ยอดรัก บอกมาเถิดว่าท่านทำกรรมอะไรไว้” “เขาพยายามที่จะให้ฉันยินยอมด้วยอำนาจแห่งกิเลส เมื่อฉันบอกว่าไม่สมควร เขาจับผมของฉัน ทุบตีด้วยมือและเท้า ข่วนร่างกายด้วยเล็บ ตีศีรษะแล้วก็ไป” เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว นายจรกะได้ฟังเรื่องนั้นแล้วทนไม่ได้ กล่าวว่า “เราเลี้ยงดูสมณะผู้ทำกรรมอันไม่สมควรแก่สมณะเช่นนี้หรือ” กล่าวแล้ว บรรเทาความโศกของนางแล้ว ถือธนูและลูกศรที่คม กล่าวว่า “เราจะฆ่าเขาแล้วกลับมา” แล้วก็ไปยังที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ตสฺมึ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นหานตฺถาย คโต. คนฺตฺวา จ ปน กายพนฺธนํ อากาเส จีวรวํสํ วิย กตฺวา นิวาสนปาปุรณํ ตสฺมึ ฐเปตฺวา ชลสาฏกํ นิวาเสตฺวา อุทกมตฺถกา อากาเส นิสีทิตฺวา นหายิตุํ อารภิ. จรโก ปจฺเจกพุทฺธสฺส ครุคารวการณํ ปสฺสนฺโต คุมฺพนฺตเร นิลีโน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ ปน เอวรูปํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อยญฺจ เอวรูปํ น กโรติ, อทฺธา เอสา มุสาวาทา’ติ. อหํ เอติสฺสา วจนํ คเหตฺวา เอวรูปสฺส สมณสฺส อการเณ อปราธํ กตํ. เอโส ตาทิสํ น กโรตี’ติ จินฺเตตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นหตฺวา ฐีตกาเล คนฺตฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา?’มยฺหํ ขมถ อยฺยา’ติ อาห. ปจฺเจก พุทฺโธ? กึ กเถสิ อุปาสกา’ติ. โส อตฺตโน มาตุคามสฺส กถิตํ อาจิกฺขิ. เอวญฺหิ สติ อุปาสก ตุมฺหากํ อาคตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. มา เอวํ กเถถ สามิ, อหํ อญฺญาณภาเวน ตสฺสา วจนํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ อการเณ ทุพฺภิตุํ อาคโตมฺหิ’ติ สพฺพํ อตฺตนา จินฺติตํ อาจิกฺขิ. ในเวลานั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเสด็จไปเพื่อสรงน้ำ ครั้นเสด็จไปแล้ว ทรงทำประคดเอวให้เป็นเหมือนราวผ้าในอากาศ ทรงวางผ้าอันตรวาสกและผ้าห่มไว้บนนั้น ทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ ประทับนั่งในอากาศเหนือผิวน้ำ แล้วเริ่มสรงน้ำ นายจรกะเห็นเหตุแห่งความน่าเลื่อมใสอย่างยิ่งของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ได้ซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้ ครั้นยืนอยู่แล้ว เห็นอัศจรรย์เช่นนั้น จึงคิดว่า “พระปัจเจกพุทธเจ้านี้ไม่กระทำกรรมเห็นปานนี้เลย นางผู้นั้นพูดเท็จเป็นแน่ เราเชื่อคำของนางนั้นแล้ว ได้ทำความผิดต่อสมณะผู้เห็นปานนี้โดยไม่มีเหตุ ท่านผู้นี้ไม่ทำเช่นนั้นหรอก” คิดแล้ว เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าสรงน้ำเสร็จแล้วยืนอยู่ ได้เข้าไปกราบลงที่พระบาทแล้วกล่าวว่า “ขอพระผู้เป็นเจ้าโปรดยกโทษให้แก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด” พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “อุบาสก ท่านพูดอะไร” เขาได้บอกเรื่องที่สตรีของตนพูด พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “อุบาสก เมื่อเป็นเช่นนั้น ท่านควรจะทำกรรมที่ท่านมาแล้วให้สำเร็จแล้วจึงไป” เขากล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ขออย่าได้ตรัสเช่นนั้นเลย ข้าพเจ้ามาเพื่อประทุษร้ายท่านโดยไม่มีเหตุ เพราะความไม่รู้ ได้เชื่อคำของนางนั้น” เขาได้บอกสิ่งที่ตนคิดทั้งหมด ปจฺเจกพุทฺโธ? อาม อุปาสก, สา อตฺตนา สทฺธึ อสทฺธมฺมปฏิสํยุตฺตกถํ กเถสี’ติ อาห. โส ตสฺสา กุชฺฌิตฺวา อหํ เอตํ นิสฺสาย อิมสฺส อปรชฺฌามิ. คนฺตฺวา ตํ มาเรสฺสามี’ติ ปจฺเจกพุทฺธํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ นิวตฺเตตฺวา มาตุคามํ มา มาเรหี’ติ อเนกวิธานิ การณานิ กเถตฺวา ปญฺจสีเล ปติฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห? พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า “ใช่แล้ว อุบาสก นางได้พูดเรื่องที่ประกอบด้วยอสัทธรรมกับเรา” เขาโกรธนางนั้นแล้ว (คิดว่า) “เราทำผิดต่อท่านผู้นี้เพราะอาศัยนางนั้น เราจะไปฆ่านางนั้นเสีย” กราบพระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ออกไป พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงห้ามเขาว่า “อย่าฆ่าสตรีนั้นเลย” ตรัสเหตุผลหลายประการแล้ว ทรงให้ตั้งอยู่ในศีล ๕ ทรงแสดงธรรมแก่เขา ตรัสพระคาถานี้ว่า โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส; ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’ติ; ผู้ใดประทุษร้ายต่อบุคคลผู้ไม่ประทุษร้าย ผู้บริสุทธิ์ ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องเศร้าหมอง บาปย่อมกลับมาสู่คนพาลนั้นเอง เหมือนธุลีละเอียดที่บุคคลซัดไปทวนลมฉะนั้น จรโก ตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺตจิตฺโต หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราทโย ปริกฺขาเร จ ทตฺวา ปฏิชคฺคิ. โส ตสฺมึเยว เลเน วสนฺโต อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. นายจรกะได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใสแล้ว กราบด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วกลับไปเรือน อยู่ร่วมกับนางนั้นด้วยความสามัคคี ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไปตลอดชีวิต ได้ถวายปัจจัยมีจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารเป็นต้น แก่พระปัจเจกพุทธเจ้า และได้บำรุงรักษา พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่ออาศัยอยู่ในถ้ำนั้นนั่นเอง ในกาลต่อมา ได้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ สยมฺภุญาเณน วิคยฺห ธมฺมํ,ทุกฺขํ อนนฺตํ สกลํ ปหาย; สมาธิฌานาภิรโต ยสสฺสิ,คโต วินาสํ ปวโร ยสสฺสิ. ทรงหยั่งรู้ธรรมด้วยพระญาณอันเกิดขึ้นเอง ทรงละทุกข์ทั้งปวงอันหาที่สุดมิได้ ทรงเป็นผู้มียศ ยินดีแล้วในสมาธิและฌาน ทรงเป็นผู้ประเสริฐ มียศ ได้ถึงความดับแล้ว อถ ปจฺฉา จรโก กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. ตตฺถ จิรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา เทวโลกโต จวิตฺวา อิมสฺมึ ทีเป มลย รฏฺเฐ อมรุปฺปล เลนสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุปจรกสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณทิวเส ญาตกา อมรุปฺปล กุมาโรติ นามํ อกํสุ. โส ปน อปรภาเค วฑฺเฒนฺโต ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต ปตฺตปุเฏน วาลุกภตฺตํ ปจิตฺวา, ทารกา อิเม สมณาติ วตฺวา ปฏิปาฏิยา นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทสฺสามี’ติ วตฺวา กีฬาทานํ เทติ. เอกทิวสํ อมรุปฺปล กุมาโร วาลุกถุปํ กตฺวา อตฺตโน นิวาสนวตฺถทุสฺสํ คเหตฺวา ขุทฺทกทณฺฑเก พนฺธิตฺวา ปฏากํ กตฺวา ปูชนตฺถาย ฐเปสิ. อมรุปฺปล เลนวาสี มลิย เทวตฺเถรํ นิสฺสาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต อิมสฺมึเยว ทีเป มหาคาเม โคฐาภยมหาราชสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณ ทิวเส’กากวณฺณติสฺโส’ติ นามํ อกํสุ. โส อนุปุพฺเพน วฑฺฒิตฺวา ปิตุ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา กากวณฺณติสฺสมหาราชา อโหสิ. ตสฺส ฉตฺเต อุสฺสาปิเตเยว สกลรฏฺฐํ สุภิกฺขํ อโหสิ. ปญฺจ วา ทฺวาทส วา ทิวเส อนติกฺกมิตฺวา เทโว สมฺมา วสฺสติ. เวสฺสนฺตรโพธิสตฺตสฺส ทานคฺเค ยาจกานํ หตฺเถ ภิกฺขาภาชนํ วิย ตสฺมึ กาเล วาปีโปกฺขรณี-นที-กนฺทร-โสพฺภ-ชาตสราทโย วสฺโสทเกน ปูริตา อเหสุํ. ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเนกทิชสมากิณฺณา นานารุกฺเขหิ วิโรจิตา อเหสุํ. นานา สสฺสานิ สมฺปชฺชึสุ, อุตฺตรกุรุ อาลกมนฺทา ราชธานิสทิสํว หิรญฺญสุวณฺณาทิ รตนฏฺฐานํ. ต่อมาภายหลัง นายจรกะทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่เป็นเวลานานในที่นั้น แล้วจุติจากเทวโลก มาเกิดเป็นบุตรของนายอุปจารกะในที่ใกล้ถ้ำอมรุปปละ ในแคว้นมลายะ บนเกาะนี้ เขาคลอดจากครรภ์มารดาเมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ในวันตั้งชื่อ ญาติทั้งหลายได้ตั้งชื่อให้เขาว่า “อมรุปปละกุมาร” ครั้นเขาเจริญวัยขึ้นในภายหลัง เมื่อเล่นอยู่กับเด็กๆ ได้หุงข้าวทรายด้วยกระทงใบไม้ กล่าวว่า “เด็กๆ เหล่านี้เป็นสมณะ” แล้วให้เด็กๆ นั่งเรียงตามลำดับ กล่าวว่า “เราจะให้ทาน” แล้วก็ให้ทานเล่น วันหนึ่ง อมรุปปละกุมารได้ทำเจดีย์ทราย แล้วนำผ้าอันตรวาสกของตนมาผูกกับไม้เล็กๆ ทำเป็นธง แล้วตั้งไว้เพื่อบูชา เขาอาศัยพระมลิยเทวเถระผู้อยู่ในถ้ำอมรุปปละ ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากที่นั้น มาปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าโคฐาภยะมหาราช ในหมู่บ้านใหญ่บนเกาะนี้เอง เขาคลอดจากครรภ์มารดาเมื่อครบเก้าเดือนครึ่ง ในวันตั้งชื่อ ได้ตั้งชื่อให้เขาว่า “กากวรรณติสสะ” เขาเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เมื่อบิดาสวรรคตแล้ว ได้ยกฉัตรขึ้นเป็นพระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราช เมื่อพระองค์ทรงยกฉัตรขึ้นแล้ว แว่นแคว้นทั้งหมดก็อุดมสมบูรณ์ ฝนตกต้องตามฤดูกาล ไม่เกินห้าวันหรือสิบสองวัน ในเวลานั้น บ่อน้ำ สระน้ำ แม่น้ำ หุบเขา ลำธาร และบึงธรรมชาติเป็นต้น เต็มไปด้วยน้ำฝน เหมือนภาชนะบิณฑบาตในมือของยาจกในโรงทานของพระเวสสันดรโพธิสัตว์ฉะนั้น สถานที่เหล่านั้นเต็มไปด้วยดอกบัวห้าชนิด มีนกนานาชนิดอาศัยอยู่ และรุ่งเรืองด้วยต้นไม้นานาพันธุ์ พืชพรรณธัญญาหารนานาชนิดก็อุดมสมบูรณ์ เป็นที่ตั้งแห่งรัตนะมีเงินและทองเป็นต้น เหมือนเมืองหลวงของอุตตรกุรุทวีปและอาลกมันดาฉะนั้น โส ราชา สทฺธาย สมฺปนฺโน มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย อนูนํ กตฺวา ทาเปสิ. สฏฺฐิมตฺตานํ ติปิฏกธรานํ จนฺทนโทณิยา สตปากเตลสฺส ปูราเปตฺวา ยาวปิฏฺฐิปาทํ ตาว โอสีทาเปตฺวา นิสินฺนานํ ลฏฺฐิม ธุทนฺตกฏฺฐํ จตุมธุรํ ปกฺขิปิตฺวา ทาเปสิ. อุจฺฉุกณฺฑ-สกฺขรา-นาลิเกร-ผลมูลขนฺธขาทนญฺจ นานาวิธมจฺฉรเสหิ สุคนฺธสาลิตณฺฑุเลน สาธิตยาคุภตฺตญฺจ ปาโตว อทาสิ. อนฺตราภตฺเต อฏฺฐารสวิธ-อนฺตรขชฺชกญฺจ อุจฺฉุกทลิปนสผลาทโย จ นานาวิโธตฺตริภงฺเคน สทฺธึ สุคนฺธสาลิตณฺฑุลภตฺตํ นานคฺครสํ ทาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ อฏฺฐวิธกปฺปียปานเก จ ทาเปสิ. อญฺเญ สมณปริกฺขาเร จ ทาเปสิ. อิมินา นิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส ติปิฏกธรภิกฺขูนญฺจ นิรนฺตรํ มหา ทานํ ทตฺวา วสติ. พระราชาพระองค์นั้นทรงสมบูรณ์ด้วยศรัทธา ได้ทรงให้ถวายปัจจัย ๔ แก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่โดยไม่ขาดตกบกพร่อง ทรงให้เต็มด้วยน้ำมันร้อยครั้งในรางจันทน์แก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖๐ รูป ให้จมลงไปถึงหลังเท้า แล้วทรงให้ใส่ไม้สีฟันชะเอมและจตุรธูรสี่อย่างลงไป แล้วถวาย ทรงถวายอ้อย น้ำอ้อย มะพร้าว ผลไม้ รากไม้ และของขบเคี้ยวต่างๆ และข้าวต้มที่ปรุงด้วยข้าวสารหอมพร้อมด้วยน้ำแกงปลานานาชนิด ในเวลาเช้าตรู่ ในระหว่างภัต ทรงให้ถวายของขบเคี้ยว ๑๘ ชนิด และอ้อย กล้วย ขนุน ผลไม้เป็นต้น พร้อมด้วยเครื่องปรุงรสหลายชนิด และข้าวสวยที่ปรุงด้วยข้าวสารหอมพร้อมด้วยรสเลิศนานาชนิด และในเวลาหลังภัต ทรงให้ถวายน้ำปานะที่ควรดื่ม ๘ ชนิด และทรงให้ถวายบริขารของสมณะอื่นๆ อีกด้วย ด้วยระเบียบนี้เอง พระองค์ทรงถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์และพระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกอย่างต่อเนื่อง แล้วทรงประทับอยู่ อถาปเรน สมเยน กลฺยาณิยํ สิโว นาม มหาราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส อภยกุมารสฺส กากวณฺณติสฺส รญฺโญ ภคินิยา โสมเทวิยา นาม ราชปุตฺติยา อาวาหมงฺคลํ กตฺวา อาเนตฺวา ปาทปริจาริกํ ทาเปสิ. ทตฺวา จ ปน อภย กุมารํ คิรินครมฺหิ นิสีทาเปสี. โส คิรินคเร รชฺชํ การาเปตฺวา คิริอภโย นาม ราชา หุตฺวา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิหาสิ. ตโต อปรภาเค กากวณฺณติสฺส มหาราชา มหาคาเม วิหรนฺโต อญฺญตรสฺส ภิกฺขุสฺส คตฺเต มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐาเน คณฺฑํ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา กิเมตํ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิ. มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐานํ มหาราชาติ. ตํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต, ภนฺเต มงฺกุนา กิสฺมึ น ภวนฺติ’ติ ปุจฺฉิ. ปฏฺฏสาฏเก น ภวนฺติ’ติ. อิเม ปน ภทฺทนฺตา ปฏฺฏสาฏเก กุโต ลภนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา คโต. ตํ ทิวสเมว ปานียมาฬเก นิสินฺโน ติปิฏกติสฺสตฺเถโร นาม รญฺโญ พุทฺธสีหนาทสุตฺตํ นาม กเถสิ. โส เถเร ปสนฺโน; อุตฺตราสงฺเค ทียมาเน’เอกสาฏโก ภวิสฺสามิ’ ตสฺมา อิมเมว ทาตุํ น สกฺกา, กถํ กริสฺสามี’ติ จินฺเตนฺโต เถเรน สทฺธึ กถยมาโน ตตฺถ มาฬเกเยว อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา ต่อมาในสมัยอื่น ในเมืองกัลยาณี พระเจ้ามหาราชพระนามว่าสิวะ ทรงกระทำมงคลอภิเษกสมรสพระราชธิดาพระนามว่าโสมเทวี ผู้เป็นพระขนิษฐาของพระเจ้ากากวรรณติสสะ ให้แก่พระกุมารอภัยผู้เป็นพระภาติยะของพระองค์ แล้วนำมามอบให้เป็นบาทบริจาริกา และเมื่อประทานแล้ว ก็ให้พระกุมารอภัยประทับอยู่ในเมืองคีรีนคร พระกุมารอภัยนั้นทรงครองราชสมบัติในเมืองคีรีนคร เป็นพระราชาพระนามว่าคีรีอภัย ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราชเมื่อประทับอยู่ในเมืองมหานคร ทรงเห็นฝีขึ้นที่ร่างกายของภิกษุรูปหนึ่งตรงที่ถูกตัวหมัดกัด จึงตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ นี่อะไร” (ภิกษุตอบว่า) “เป็นที่ที่หมัดกัด มหาบพิตร” ทรงฟังแล้วเกิดความสังเวช จึงตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ หมัดไม่เกิดในอะไร” (ภิกษุตอบว่า) “ไม่เกิดในผ้าไหม” พระองค์ทรงดำริว่า “พระคุณเจ้าเหล่านี้จะหาผ้าไหมได้จากที่ไหน” แล้วก็เสด็จไป ในวันนั้นเอง พระติสสเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกนั่งอยู่ที่ศาลาโรงน้ำ ทรงแสดงพระพุทธสีหนาทสูตรแก่พระราชา พระองค์ทรงเลื่อมใสในพระเถระ เมื่อจะถวายผ้าอุตตราสงค์ ทรงดำริว่า “เราจักเป็นคนมีผ้าผืนเดียว เพราะฉะนั้นจึงไม่สามารถถวายผืนนี้ได้ จะทำอย่างไรดี” เมื่อทรงสนทนากับพระเถระ ก็ประทับยืนอยู่ที่ศาลานั้นเอง ในขณะนั้น กาตัวหนึ่งเกาะอยู่ระหว่างกิ่งมะม่วง สทฺทํ กโรนฺโต เอวมาจิกฺขิ. อยฺย กากวณฺณติสฺสมหาราช, ตุมฺหากํ กงฺขา นาม นตฺถี, ปสาทกฺขเณ ธมฺมกถิกสฺส อุตฺตราสงฺคํ เทหี’ติ อาห. ส่งเสียงร้องแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราช ความสงสัยของพระองค์ไม่มีเลย ในขณะที่ทรงเลื่อมใส ขอจงถวายผ้าอุตตราสงค์แก่พระธรรมกถึกเถิด” (กาโก โส กากวณฺณสฺส วเทติ วจนกฺขโม,ปสาทชาโต เถรสฺส ตุวํ สทฺธมฺมเทสเน; ททาหิ อุตฺตราสงฺคํ มหาเถรสฺส ภูมิปา’ติ.) (กาตัวนั้นผู้สามารถในถ้อยคำ กล่าวแก่พระเจ้ากากวรรณว่า “ข้าแต่พระภูบาล พระองค์ผู้ทรงเกิดความเลื่อมใสในการแสดงพระสัทธรรมของพระเถระ ขอจงถวายผ้าอุตตราสงค์แก่พระมหาเถระเถิด”) มหาราช, อหํ ตุมฺหากํ ปญฺจสาสนํ คเหตฺวา อาคโต. วิหารเทวิ ปุตฺตํ วิชายิ. อิทเมกํ สาสนํ. เอกา กเรณุกา สุวีรหตฺถิโปตกํ ติตฺถสเร วิชายี. อิทํ ทุติยํ สาสนํ. โคฐสมุทฺทมชฺเฌน สตฺตมตฺตา นาวา ปฏฺฏเน ปจฺจุฏฺฐิตา, อิทํ ตติยํ สาสนํ อุตฺตร วฑฺฒมานปพฺพตปาเท ทฺวิกรีสปฺปมาเณ เขตฺเต ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา สุวณฺณกฺขนฺธา อุคฺคจฺฉึสุ, อิทํ จตุตฺถํ สาสนํ. คิริปพฺพตปาเท โกฏ รฏฺฐก วิหาเร โกฏรฏฺฐโก นาม เถโร มคฺโคปสมํ วตฺวา คิริปพฺพตมตฺถเก สตฺตตาลปฺปมาณํ อุคฺคนฺตฺวา อากาเส นิสินฺโน ปรินิพฺพายิ, อิทํ ปญฺจมํ สาสนํ. “มหาบพิตร อาตมานำข่าวสาร ๕ อย่างของพระองค์มาแล้ว พระนางวิหารเทวีประสูติพระโอรส นี่เป็นข่าวสารที่หนึ่ง แม่ช้างพังตัวหนึ่งตกลูกช้างชื่อสุวีระที่สระน้ำท่า นี่เป็นข่าวสารที่สอง เรือประมาณ ๗ ลำมาถึงที่ท่าเรือท่ามกลางทะเลโคฐะ นี่เป็นข่าวสารที่สาม ที่เชิงเขาอุตตรวัฑฒมานะ ในนาขนาดสองกริสะ กองทองคำขนาดเท่าลำต้นตาลอ่อนได้ผุดขึ้น นี่เป็นข่าวสารที่สี่ ที่เชิงเขาคีรี ในโคฏฐรัฏฐกวิหาร พระเถระนามว่าโคฏฐรัฏฐกะ ได้กล่าวถึงความสงบแห่งมรรคแล้ว เหาะขึ้นไปบนอากาศสูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาลเหนือยอดเขาคีรี นั่งปรินิพพานในอากาศ นี่เป็นข่าวสารที่ห้า” (ปุตฺโต หตฺถี จ นาวา จ จตุตฺถํ เหมขนฺธกํ; เถรสฺส ปรินิพฺพานํ ปญฺจมํ สาสนํ อิทํ. (พระโอรส ช้าง และเรือ กองทองคำเป็นที่สี่ การปรินิพพานของพระเถระเป็นข่าวสารที่ห้า) อิมํ คเหตฺวาน อหํ อาคโต ตว สนฺติกํ; สาสนํ อีทิสํ สุตฺวา ปุญฺญกมฺเม รโต ภว. “อาตมานำข่าวสารนี้มาถึงสำนักของพระองค์แล้ว เมื่อได้ฟังข่าวสารเช่นนี้แล้ว ขอจงเป็นผู้ยินดีในบุญกรรมเถิด” วตฺถํ สหสา ทาเปหิ กโต สพฺพสมาคโม; อิทํ นิจฺจํ ชานนฺโต กึ ลคฺโค อุตฺตราสงฺเค’ติ.) (“จงรีบถวายผ้าเถิด การประชุมพร้อมกันทั้งหมดเกิดขึ้นแล้ว เมื่อทรงทราบสิ่งนี้เป็นนิตย์แล้ว จะมัวห่วงใยในผ้าอุตตราสงค์ทำไม”) ราชา กากสฺส วจนํ สุตฺวา หสิ. เถโร? กสฺมา มหาราช หสี’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, เอตสฺมึ อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส กากสฺส กถํ สุตฺวา หสินฺติ สพฺพํ อาโรเจสิ. เถโร’ปิ รญฺญา ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิ. ราชา กสฺมา อยฺโย หสี’ติ ปุจฺฉิ. มหาราช, ตุมฺหากํ อนนฺตเร อตฺตภาเว มลยรฏฺเฐ อมรุปฺปล นาม กาเล กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิตฺติ. เตน ปุฏฺโฐ กตกุสลกมฺมํ สพฺพํ วิตฺถาเรน ตสฺส อาจิกฺขิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อุตฺตราสงฺคํ ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เคหํ คโต. โกฏรฏฺฐกวิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส สรีรชฺฌาปนํ การาเปตฺวา ธาตุํ อาทาย เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มหาคามํ คโต. สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปสิ. โคฐสมุทฺทกุจฺฉิยํ ปตฺต นาวาโต วตฺถานิ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรตฺถาย ทาเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา มหาคามสมีเป วิหารํ การาเปตฺวา วิหรนฺโต อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต, ตฺวํ คนฺตฺวา คิริมฺหิ นคเร นิสีทา’ติ วตฺวา อมจฺจญฺจสฺส ปิตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา คิรินครํ ปาเหสิ. ตํ ทิสฺวา คิริอภย กุมาโร กุมาเรน สทฺธึ อาคตพฬสฺส วตฺถาหาราทีนิ ทาเปตฺวา มหนฺตํ สมฺมานํ อกาสิ. ราชกุมาโร คิริปพฺพตปาเท วิหาสิ. พระราชาทรงฟังคำของกาแล้วทรงหัวเราะ พระเถระจึงถามว่า “มหาบพิตร ทรงหัวเราะเพราะเหตุไร” (พระราชาตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ อาตมาหัวเราะเพราะได้ฟังคำของกาที่นั่งส่งเสียงอยู่ระหว่างกิ่งมะม่วงนี้” แล้วทรงแจ้งเรื่องทั้งหมด พระเถระแม้ท่านเองก็เห็นกรรมที่พระราชาทรงทำไว้ในอัตภาพก่อนจึงหัวเราะ พระราชาจึงถามว่า “ท่านผู้เจริญ หัวเราะเพราะเหตุไร” (พระเถระตอบว่า) “มหาบพิตร อาตมาหัวเราะเพราะเห็นกรรมที่พระองค์ทรงทำไว้ในอัตภาพที่ต่อเนื่องกัน ในแคว้นมลายู ในกาลแห่งชายชื่ออมรุปปละ” เมื่อพระราชาทรงถาม พระเถระจึงบอกบุญกรรมที่ทรงทำไว้ทั้งหมดโดยพิสดารแก่พระองค์ พระราชาทรงถึงความโสมนัส ถวายผ้าอุตตราสงค์ของพระองค์แล้ว ทรงไหว้พระเถระแล้วเสด็จกลับพระราชนิเวศน์ เสด็จไปยังโคฏฐรัฏฐกวิหาร ทรงให้กระทำฌาปนกิจสรีระของพระเถระแล้ว ทรงอัญเชิญพระธาตุมาสร้างเจดีย์ ทรงกระทำมหาบูชาแล้วเสด็จไปยังเมืองมหานคร ทรงให้นำทองคำมาวางไว้ที่ลานหลวง ทรงให้นำผ้าจากเรือที่มาถึงท่ามกลางทะเลโคฐะมาถวายเป็นผ้าจีวรแก่ภิกษุสงฆ์ ทรงให้ทานอันยิ่งใหญ่ ทรงสร้างวิหารใกล้กับเมืองมหานครแล้วประทับอยู่ ทรงเรียกพระโอรสชื่อทุฏฐคามณีมาแล้วตรัสว่า “ลูกเอ๋ย เจ้าจงไปประทับอยู่ในเมืองคีรีเถิด” ทรงตั้งอำมาตย์ไว้ในตำแหน่งบิดาของพระโอรส แล้วส่งไปยังเมืองคีรีนคร พระกุมารคีรีอภัยทรงเห็นพระกุมารนั้นแล้ว จึงทรงมอบผ้าและอาหารเป็นต้นแก่กองทัพที่มาพร้อมกับพระกุมาร ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่ พระราชกุมารประทับอยู่ที่เชิงเขาคีรี ตโต อปรภาเค ชาตึ นิสฺสาย ขตฺติยานํ วิวาโท อโหสิ. โส อภยราชา กึ เมวิวาเทนา’ติ อตฺตโน ภริยาย โสมเทวิยา สทฺธึ พลวาหนํ คเหตฺวา อนุกฺกเมน คจฺฉนฺโต เสรุนคเร รชฺชํ กาเรนฺตํ อตฺตสหายํ สิวราชํ สนฺธาย ตสฺส สนฺติกํ อาคญฺชิ. โส’ปิ สิวราชา คิริอภยรญฺญา สทฺธึ อาคตพฬสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา อหตวตฺถติลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ทาเปสิ. กติปาหจฺจเย; สมฺม, กสฺมา อาคโตสิ’ติ ปุจฺฉิ. โส อาคตการณํ สพฺพมสฺส อาจิกฺขิ. ภทฺทกํ สมฺม, เต กตํ อาคนฺตพฺพเมว อาคโต. อหํ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ. ตฺวํ มา จินฺตยี’ติ วตฺวา ตสฺส วสนตฺถาย นครภูมึ คเวสนฺโต สรโกฏิยํ อติรมณียภูมึ ปสฺสิตฺวา ตสฺมึ ภูมิภาเค โส นครํ มาเปตฺวา เทวิยา เอกสทิสนามํ กริสฺสามี’ติ โสมนครนฺติ นามํ อกาสิ. ตํ นครํ สุสมิทฺธํ สมฺปนฺนธนธญฺญาทีหิ อุปกรเณหิ ทฺวารฏฺฏาลกโคปุรปริขาโปกฺขร-ณิยาทีหิ สหิตํ หตฺถิอสฺสรถปตฺติอาทีหิ สมากุลํ สงฺขปณวเภริสทฺทาทีหิ สมากิณฺณํ นครํ อโหสิ. โส อภโย จิรํ โสมนคเร มหนฺตํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิหาสิ. ต่อมาภายหลัง เกิดการวิวาทกันของกษัตริย์ทั้งหลายเพราะเรื่องชาติกำเนิด พระเจ้าอภัยนั้นทรงดำริว่า 'การวิวาทจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา' จึงทรงนำกำลังพลและพาหนะพร้อมด้วยพระมเหสีโสมเทวี เสด็จไปโดยลำดับ ทรงมุ่งหมายถึงพระเจ้าสิวะผู้เป็นสหายของพระองค์ ผู้ทรงครองราชสมบัติอยู่ในเมืองเสรุ แล้วเสด็จไปหาพระองค์ แม้พระเจ้าสิวะก็ทรงกระทำสักการะอันยิ่งใหญ่แก่กองทัพที่มาพร้อมกับพระเจ้าคีรีอภัย ทรงให้นำผ้าใหม่ งา และข้าวสารเป็นต้นมาถวาย ครั้นผ่านไปหลายวัน จึงตรัสถามว่า 'สหาย ท่านมาเพราะเหตุไร' พระองค์จึงทรงบอกเหตุผลที่มาทั้งหมดแก่พระเจ้าสิวะนั้น (พระเจ้าสิวะตรัสว่า) 'ดีแล้ว สหาย ท่านทำถูกแล้ว ท่านมาในที่ที่ควรมาแท้ๆ เราจะรู้สิ่งที่ควรทำเพื่อท่าน ท่านอย่าได้กังวลเลย' ดังนี้แล้ว เมื่อทรงแสวงหาพื้นที่เมืองสำหรับเป็นที่ประทับ ทรงเห็นพื้นที่ที่น่ารื่นรมย์ยิ่งที่ริมสระน้ำ จึงทรงสร้างเมืองในพื้นที่นั้น แล้วทรงตั้งชื่อว่าโสมนคร โดยทรงดำริว่า 'เราจะตั้งชื่อให้เหมือนกับพระเทวี' เมืองนั้นเป็นเมืองที่เจริญรุ่งเรืองยิ่ง พรั่งพร้อมด้วยอุปกรณ์มีทรัพย์และธัญญาหารเป็นต้น ประกอบด้วยประตู หอคอย ซุ้มประตู คูน้ำ และสระน้ำเป็นต้น อึกทึกไปด้วยช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้าเป็นต้น เกลื่อนกล่นไปด้วยเสียงสังข์ ปณวะ และเภรีเป็นต้น พระเจ้าอภัยนั้นทรงเสวยความเป็นใหญ่อันยิ่งใหญ่ในโสมนครอยู่เป็นเวลานาน อถาปรสฺมึ กาเล โสมเทวี รญฺญา สทฺธึ กเถสิ; อยฺย อมฺหากํ ปฏิสรณํ เจติยญฺจ วิหารญฺจ กาเรตุํ วฏฺฏตี’ติ. ภทฺทกํ เต กถิตนฺติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา วิหารภูมึ คเวสนฺโต นครโต นาติทุเร นาจฺจาสนฺเน มหนฺตํ สาลวนํ อตฺถิ. ตํ ปสฺสิตุํ คโต. ตทา ตสฺมึ สาลวเน มหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส วํเส มหามหินฺทตฺเถโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา วิหรติ. ตํ ทิสฺวา อิริยาปเถ ปสนฺโน เถรํ เอวมาห; ‘อยฺย ตุมฺหากํ อิมสฺมึ สาลวเน วิหารํ กริสฺสามิ’ติ. เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีหาเวน อธิวาเสสิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา นครเมว คนฺตฺวา โสมเทวึ อามนฺเตตฺวา; ภทฺเทโสมเทวิ, อมฺหากํ มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต. วิหารกรณตฺถาย มนาโป ภูมิภาโค ลทฺโธ. ตตฺถ จ มหินฺโท นาม เถโร สมณานํ สฏฺฐิมตฺตํ คเหตฺวา วิหรติ. ตํ วนฺทิตฺวา วิหรณตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อาคโต. ตตฺถ วิหารํ กริสฺสามี’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา สาธู’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปุนทิวเส เทวิยา สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เถโร เตสํ มหาสมยสุตฺตํ กเถสิ. เต อุโภ’ปิ ธมฺมํ สุตฺวา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. อถ ราชา อยฺย ธาตุํ กุโต ลภิสฺสามา’ติ เถรํ ปุจฺฉิ. มา จินฺตยิ มหาราช, ธาตุํ อมฺเห ชานิสฺสามา’ติ อาจิกฺขิ. ในกาลต่อมา พระนางโสมเทวีได้ตรัสกับพระราชาว่า 'ข้าแต่พระองค์ ควรที่เราจะสร้างเจดีย์และวิหารเป็นที่พึ่ง' พระราชาทรงยินดีว่า 'เธอพูดดีแล้ว' เมื่อทรงแสวงหาที่ดินสำหรับสร้างวิหาร ทรงเห็นป่าสาละใหญ่แห่งหนึ่งอยู่ไม่ไกลนักไม่ใกล้นักจากเมือง จึงเสด็จไปทอดพระเนตรที่นั่น ในเวลานั้น ในป่าสาละนั้น มีพระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาเถระมหินทะ ผู้สืบเชื้อสายมาจากพระมหาอริฏฐเถระ ท่านอาศัยอยู่กับภิกษุประมาณ ๖๐ รูป พระราชาทอดพระเนตรเห็นท่านแล้ว ทรงเลื่อมใสในอิริยาบถ จึงตรัสกับพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์จะสร้างวิหารในป่าสาละนี้ถวายท่าน' พระเถระได้ฟังคำของพระองค์แล้ว ก็รับด้วยอาการดุษฎีภาพ พระราชาทรงยินดี ทรงไหว้พระเถระแล้วเสด็จกลับเมือง ตรัสเรียกพระนางโสมเทวีมาแล้วตรัสว่า 'โสมเทวีผู้เจริญ ความปรารถนาของเราถึงที่สุดแล้ว เราได้ที่ดินอันน่าพอใจสำหรับสร้างวิหารแล้ว และที่นั่นมีพระเถระชื่อมหินทะอาศัยอยู่กับสมณะประมาณ ๖๐ รูป เราไปไหว้ท่านแล้ว ได้รับคำปฏิญาณเพื่อการอยู่อาศัยแล้วจึงกลับมา เราจะสร้างวิหารที่นั่น' พระนางได้ฟังแล้วก็ทรงยินดี ตรัสรับว่า 'สาธุ' ในวันรุ่งขึ้น พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไปหาพระเถระ ทรงไหว้แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเถระได้แสดงมหาสมยสูตรแก่พระองค์ทั้งสอง พระองค์ทั้งสองได้ฟังธรรมแล้วก็ทรงเกิดความยินดี ลำดับนั้น พระราชาตรัสถามพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า เราจะหาพระธาตุได้จากที่ไหน' พระเถระบอกว่า 'มหาบพิตร อย่าทรงกังวลเลย เราจักรู้เรื่องพระธาตุเอง' โส ตโต ปฏฺฐาย วิหารภุมึ โสธาเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทโย นีหริตฺวา เภริตลมิว รมณียํ สมํ การาเปตฺวา อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา อิฏฺฐจิตํ การาเปตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ. วฑฺฒกี เจติยํ จินนฺโต กติปาเหน ปุปฺผาธานตฺตยํ นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺเภ สพฺพํ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทสิ. ราชา, อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิฏฺฐาปิโต อยฺย ธาตุ คพฺโภ’ติ. เถโร รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อตฺตนา ปริหริตํ ตถาคตสฺส ทกฺขิณทาฐาธาตุํ ตสฺส อทาสิ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน มหตา ปริวาเรน ธาตุคพฺเภ นิทหิตฺวา อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกุฏปฏิภาคํ เจติยํ การาเปสิ. นับแต่นั้นมา พระราชาทรงให้แผ้วถางพื้นที่วิหาร ให้ถอนตอและหนามเป็นต้นออก ให้พื้นราบเรียบงดงามดุจหน้ากลอง ทรงให้เรียกช่างอิฐมา ให้ก่ออิฐแล้วทรงเริ่มงานสร้างเจดีย์ ช่างก่อเมื่อก่อเจดีย์อยู่ ไม่กี่วันก็สร้างฐานดอกไม้สามชั้นเสร็จ และงานทั้งหมดที่ควรทำในห้องพระธาตุก็เสร็จสิ้น จึงกราบทูลพระราชา พระราชาเสด็จมาแล้วกราบทูลพระเถระว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ห้องพระธาตุสร้างเสร็จแล้ว' พระเถระได้ฟังคำของพระราชาแล้ว ก็ถวายพระทาฐธาตุเบื้องขวาของพระตถาคตที่ท่านรักษาไว้แก่พระราชา พระราชาทรงรับพระธาตุแล้ว ในฤกษ์งามยามดี พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ทรงประดิษฐานพระธาตุในห้องพระธาตุ แล้วทรงสร้างเจดีย์ที่งดงามยิ่งนัก มีส่วนเปรียบด้วยฟองน้ำและยอดเขาไกรลาส สทฺธาทิคุณสมฺปนฺโน โลกสาสนรกฺขโก; สเจติยํ มหาราชา การาเปสิ วิหารกํ. พระมหาราชาผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศรัทธาเป็นต้น ผู้ทรงรักษาโลกและพระศาสนา ได้ทรงสร้างวิหารพร้อมด้วยเจดีย์ ตโต เถรสฺส สนฺติเก สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขุนํ อตฺถาย สฏฺฐิมตฺตานิ ปริเวณานิ การาเปตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกปากาเรหิ โสภิตํ วิหารํ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺตโน เทวิยา เอกนามํ กตฺวา มหินฺทตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา คนฺธมาลาธูปธเชหิ ปูชํ กโรนฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ธาตุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กุรุมาโน คิริอภยราชา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน โสมนครํ ปฏิวสติ. จากนั้น ทรงสร้างเสนาสนะประมาณ ๖๐ หลัง เพื่อภิกษุประมาณ ๖๐ รูปในสำนักของพระเถระ ทรงสร้างวิหารที่งดงามด้วยประตู หอคอย และกำแพงจนสำเร็จ ทรงตั้งชื่อให้เหมือนกับพระนามของพระเทวีของพระองค์ แล้วทรงหลั่งทักษิโณทกถวายแด่พระมหินทเถระ ทรงบูชาด้วยของหอม ดอกไม้ ธูป และธง เสด็จไปที่ประดิษฐานพระธาตุวันละสามครั้ง ทรงบำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น พระเจ้าคิริอภัยทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ประทับอยู่ในเมืองโสมนคร (นคเร โสมนามมฺหิ รมณีเย มโนรเม; เทวิยา สห โมทนฺโต รชฺชํ กาเรสิ นายโก.) (พระราชาผู้เป็นใหญ่ ทรงครองราชย์อยู่กับพระเทวีด้วยความบันเทิงใจ ในเมืองชื่อโสมนคร อันรื่นรมย์ น่ารื่นเริงใจ) ตโต วิหารเทวิยา ภาตา จุลฺลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร นาม เอกทิวสํ กากวณฺณติสฺสมหารญฺโญ อายุสงฺขารโมโลเกนฺโต น จิรปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ กเถสิ. มหาราช ตุมฺหากํ นลาฏธาตุยา สตฺถารา พฺยากรณํ ทินฺนํ;’มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก อนาคเต กากวณฺณติสฺโส นาม มหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ ปติฏฺฐเปสฺสตี’ติ วตฺวา ตํ สนฺธาย ภควา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา คโต. ตสฺส วจนํ มนสิกโรหี’ติ อาห. ตสฺส กถํ สุตฺวา อมฺหากํ กุสลสมฺปตฺตึ อวินาเสตฺวา อยฺยสฺส วจนมุทฺทิสฺส เจติยํ การาปนตฺถาย คนฺตพฺพนฺติ มนฺตฺวา ภทฺทกํ อยฺยา’ติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ คิรินครโต ปกฺโกสาเปตฺวา มหาคาเม นิสีทาเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ; อหํ มหาวาลุกาย คงฺคาย สมีเป เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก เจติยํ การาปนตฺถาย คมิสฺสามิ, สพฺพเสนิโย จ มหา ชโน จ มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตุ’ติ วตฺวา ราชา จุลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส ติสฺสมหาวิหาเร สาคลตฺเถรสฺส จ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปริวาเร ปญฺจสตมตฺเต ภิกฺขุ คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺตา มยา สทฺธึเยว อาคจฺฉถา’ติ วตฺวา ภทฺทมาเส ภทฺททิวเส สุนกฺขตฺเต สุมุหุตฺเต พนฺธาวารํ สชฺเชตฺวา ธาตุฆรโต ธาตุกรณฺฑกํ นีหริตฺวา สุสชฺชิตรเถ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตญฺจ กตฺวา ปุรโต ปุรโต รตนมณฑเป การาเปตฺวา ปุเรตรมกาสิ. จากนั้น พระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ ผู้เป็นพระเชษฐาของพระเทวีแห่งวิหาร วันหนึ่งเมื่อพิจารณาอายุสังขารของพระเจ้ากาฬวรรณติสสมหาราชแล้ว ทราบว่าจะไม่ดำรงอยู่นาน ในวันรุ่งขึ้นจึงไปเฝ้าพระราชาแล้วตรัสกับพระองค์ว่า "มหาบพิตร พระศาสดาได้ทรงพยากรณ์แก่พระองค์เกี่ยวกับพระนลาฏธาตุไว้ว่า 'ในอนาคต พระเจ้ากาฬวรรณติสสมหาราช จักประดิษฐานพระนลาฏธาตุของเราไว้ที่ปลายหนองน้ำชื่อเสรุ บนหัวของงวงหมูชื่อวราหะ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกาคงคา' พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงเข้าสมาบัติแล้วเสด็จไป ขอพระองค์ทรงใส่พระหทัยในพระดำรัสนั้นเถิด" พระราชาได้ฟังคำของท่านแล้ว ทรงดำริว่า "เราไม่ควรทำลายความสมบูรณ์แห่งกุศลของเรา ควรไปสร้างเจดีย์ตามคำของพระผู้เป็นเจ้า" จึงทรงรับคำของพระเถระว่า "ดีแล้ว พระผู้เป็นเจ้า" แล้วทรงให้เรียกพระโอรสชื่อทุฏฐคามณีจากเมืองคิรินครมา ให้ประทับอยู่ในเมืองมหาคาม แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า "เราจะไปสร้างเจดีย์ที่ปลายหนองน้ำชื่อเสรุ บนหัวของงวงหมูชื่อวราหะ ใกล้แม่น้ำมหาวาลุกาคงคา ขอทหารทั้งหมดและมหาชนจงมากับเรา" พระราชาตรัสอย่างนี้แล้ว เสด็จไปหาพระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ และพระสาคละเถระที่ติสสมหาวิหาร แล้วตรัสว่า "ข้าแต่พระคุณเจ้า ขอท่านจงนำภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูปในบริวารของท่าน มาพร้อมกับเราเพื่ออุปัฏฐากพระธาตุ" ตรัสแล้ว ในเดือนภัทรบท วันดี ฤกษ์งามยามดี ทรงจัดขบวนเสด็จ ทรงอัญเชิญพระธาตุกรณฑ์ออกจากเรือนพระธาตุ ประดิษฐานบนราชรถที่ตกแต่งอย่างดี ทรงกางเศวตฉัตรเบื้องบน แล้วทรงให้สร้างมณฑปแก้วมณีไว้ข้างหน้าแล้วเสด็จออกไปก่อน ตโต ราชา ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา อนุสาสิตฺวา ปุตฺตํ สทฺธาติสฺสกุมารญฺจ วิหารเทวิญฺจ คเหตฺวา สีฆํ นิกฺขมิ. จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสตภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺโต ปจฺฉโต อาคญฺฉิ. สพฺพเสนิโย จ ราชา จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภิกฺขุ สงฺเฆน สทฺธึ คนฺตฺวา ทีฆวาปึ ปาปุณึสุ. ตสฺมึ สทฺธาติสฺสกุมารํ นิสีทาเปตฺวา อนุกฺกเมน อาคนฺตฺวา สุมนมาลาปิฏฺฐิยํ ขนฺธวารํ พนฺธิตฺวา นิสีทิ. กสฺมา ปน ตํ ฐานํ เอวํ นามกํ ชาตนฺติ. สุมนนาคราชา สตฺตทิวสานิ นาคสมฺปตฺตึ อภิรมมาโน (นลาฏธาตุํ วิสฺสริ.) สตฺตาหจฺจเยน นลาฏธาตุํ อนุสฺสริตฺวา ปจฺฉา อาวชฺชมาโน รญฺโญ ธาตุํ คเหตฺวา อาคตภาวํ ญตฺวา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต มหนฺตชฺฌาสโย อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา ธาตุปฏิปถํ คนฺตฺวา ธาตุปติฏฺฐิตฏฺฐาเนว ปถวิยํ นาภิปฺปมาณโต สุมนมาลาวสฺสํ วสฺเสสิ. ตสฺมา ตํ ฐานํ สุมนมาลาปิฏฺฐิติ ชาตํ. ปุนทิวเส ราชา ธาตุํ คเหตฺวา วราห นาม โสณฺฑึ ปาปุณิ. สมฺปตฺตาย ธาตุยา ตสฺมึ ฐาเน สุมนนาคราชา รถจกฺเก ยาว นาภึ ตาว โอสีทาเปตฺวา อปริวตฺตนํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต เถรํ ปุจฺฉิ. มา ภายิ มหาราช, ธาตุ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ อาคโต. อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห. จากนั้น พระราชาทรงให้เรียกพระโอรสทุฏฐคามณีมา ทรงสั่งสอนแล้ว ทรงนำพระโอรสสัทธาติสสกุมารและพระเทวีแห่งวิหาร เสด็จออกไปอย่างรวดเร็ว พระจุลปิณฑปาติยติสสเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปในบริวารของท่าน ก็ตามมาข้างหลังเพื่ออุปัฏฐากพระธาตุ ทหารทั้งหมดและพระราชาได้ถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์แล้ว เสด็จไปพร้อมกับพระภิกษุสงฆ์จนถึงทีฆวาปี ที่นั่น ทรงให้สัทธาติสสกุมารประทับอยู่ แล้วเสด็จมาตามลำดับ ทรงตั้งค่ายพักแรมที่สุมนมลาปิฏฐิแล้วประทับอยู่ เหตุไฉนหนอ สถานที่นั้นจึงได้ชื่อเช่นนั้น พญานาคชื่อสุมนะ ทรงเพลิดเพลินในสมบัติของนาคอยู่เจ็ดวัน (ทรงลืมพระนลาฏธาตุ) ครั้นล่วงเจ็ดวัน ทรงระลึกถึงพระนลาฏธาตุได้ ภายหลังทรงรำพึง ทรงทราบว่าพระราชาทรงนำพระธาตุมาแล้ว ก็ทรงยินดีอย่างยิ่ง มีพระอัธยาศัยอันยิ่งใหญ่ ทรงนำนาคประมาณหกโกฏิในบริวารของพระองค์ เสด็จไปตามทางที่พระธาตุจะเสด็จผ่าน แล้วทรงบันดาลให้ฝนดอกมะลิตกลงมาสูงประมาณสะดือ ณ ที่ประดิษฐานพระธาตุนั้นเอง เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงได้ชื่อว่า สุมนมลาปิฏฐิ ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงนำพระธาตุไปถึงงวงหมูชื่อวราหะ เมื่อพระธาตุเสด็จมาถึงที่นั้น พญานาคชื่อสุมนะได้บันดาลให้ล้อรถจมลงไปถึงดุมล้อ ทำให้รถไม่สามารถเคลื่อนที่ได้ พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้น ก็ทรงเกิดความสังเวช ตรัสถามพระเถระ พระเถระทูลตอบว่า "มหาบพิตร อย่าทรงกลัวเลย พระธาตุเสด็จมาถึงที่ประดิษฐานแล้ว จักประดิษฐาน ณ ที่นี้" ตํ สุตฺวา ราชา ธาตุปติฏฺฐาน ภูมิภาคํ ภวิสฺสตี’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว เสนํนิเวเสตฺวา อิทํ ฐานํ สมนฺตโต สกณฺฏกํ วนํ นีหราเปตฺวา ภูมิภาคํ อติรมณียํ เภริตลมิว สมํ การาเปตฺวา เสนิยปาโมกฺขํ อามนฺเตตฺวา ตุมฺเห ธาตุํ ฐปนตฺถาย ปฐมํ ธาตุฆรํ การาเปตฺวา ธาตุ คพฺภํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิเวเทสิ. ราชา อนฺโต ธาตุฆเร ตสฺมึ ธาตุคพฺเภ ธาตุกรณฺฑกํ ปติฏฺฐเปตฺวา พหิ อารกฺขํ สํวิธาย ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ การาเปตฺวา ธาตุฆรํ จตุชาติยคนฺเธน วิลิมฺปาเปสิ. ตทุปาทาย ตํ เคหํ คนฺธมูลํ นาม ชาตํ. ตสฺมึ ฐาเน พหู สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ มหินฺโท นาม เถโร อาคนฺตุก ภิกฺขูนํ วตฺตปฏิวตฺตํ อกาสิ. ปุนทิวเส ราชา วิหารํ คนฺตฺวา สุเขน วสิตฺถ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺเพ ภิกฺขุ นิมนฺเตตฺวา ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุภตฺตํ สกฺกจฺจํ ทตฺวา ปจฺฉา ภตฺตํ อนุโมทนํ สุตฺวา นิสินฺนกาเล เถโร โอวทนฺโต มหาราช, ปมาเทน วสิตุํ น วฏฺฏติ ชีวิตํ นาม น จิรฏฺฐิติกํ, ธาตุปติฏฺฐาปนํ ปปญฺจํ อกตฺวา กาเรหี’ติ วตฺวา คาถมาห? เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงดำริว่า “สถานที่นี้จักเป็นที่ประดิษฐานพระธาตุ” จึงทรงตั้งค่ายทัพ ณ ที่นั้นเอง ทรงให้ถางป่ามีหนามโดยรอบสถานที่นี้ ทรงให้ปรับพื้นที่ให้เรียบเสมอดุจหน้ากลองอันน่ารื่นรมย์ยิ่ง ทรงเรียกนายทัพมาแล้วแจ้งว่า “พวกท่านจงสร้างเรือนพระธาตุก่อนเพื่อประดิษฐานพระธาตุ แล้วจงประดิษฐานห้องพระธาตุ” พระราชาทรงประดิษฐานผอบพระธาตุไว้ในห้องพระธาตุภายในเรือนพระธาตุนั้น ทรงจัดเวรยามภายนอก ทรงให้จัดพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ ณ ที่นั้น ทรงให้ฉาบทาเรือนพระธาตุด้วยของหอมสี่ชนิด ด้วยเหตุนั้น เรือนนั้นจึงมีชื่อว่า “คันธมูล” ชนเป็นอันมากได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ณ ที่นั้น พระเถระนามว่ามหินทะได้ทำวัตรปฏิบัติแก่ภิกษุอาคันตุกะ ในวันรุ่งขึ้น พระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงสอบถามว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายอยู่เป็นสุขหรือ” ทรงนิมนต์ภิกษุทั้งหมดให้นั่งในพระราชนิเวศน์ ทรงถวายข้าวต้มและภัตตาหารโดยเคารพ หลังจากทรงสดับอนุโมทนาภัตตาหารแล้ว ขณะประทับนั่งอยู่ พระเถระได้ถวายโอวาทว่า “มหาบพิตร ไม่ควรอยู่ด้วยความประมาท ชีวิตชื่อว่าไม่ตั้งอยู่นาน จงกระทำการประดิษฐานพระธาตุโดยไม่ชักช้า” ครั้นตรัสแล้ว ได้กล่าวคาถาว่า ยสฺมา หิ ชีวิตํ นาม อปฺปํ พุพฺพุลกุปมํ; ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส กเรยฺย กุสลํ สทา’ติ. เพราะว่าชีวิตชื่อว่าน้อยนัก เปรียบด้วยฟองน้ำ เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงกระทำกุศลเสมอไป อิมินา นเยน ธมฺมํ กเถตฺวา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺส ตฺเถโร จ สาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จา’ติ ตโย เถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุ ปริหรณตฺถาย อาคจฺฉึสุ. ครั้นแสดงธรรมด้วยนัยนี้แล้ว พระเถระสามรูป คือ พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระ พระสาคลเถระ และพระมหินทเถระ ได้พาภิกษุบริวารของตนๆ มาเพื่ออารักขาพระธาตุ วิปุลยโส ปรหิตาวหนฺโต,สุชนหิโต ธิติมา อวีตสทฺโธ; สุปริวุโต มหติยา หิ ปริสา,ราชเสฏฺโฐ ปวรถูปมารภี’ติ. พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้มีพระยศอันไพบูลย์ นำมาซึ่งประโยชน์แก่ผู้อื่น เป็นที่รักแห่งคนดี มีความเพียร มีศรัทธาไม่เสื่อมคลาย แวดล้อมด้วยบริษัทอันยิ่งใหญ่ ได้ทรงเริ่มสร้างพระสถูปอันยอดเยี่ยม อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ในธาตุวงศ์ที่กระทำขึ้นเพื่อความเลื่อมใสแห่งอริยชนนี้ ปกิณฺณโก นาม ชื่อว่าปกิณณกะ จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๔ ๕. ธาตุนิธานาธิกาโร ๕. อธิการว่าด้วยการประดิษฐานพระธาตุ ตโต วิมํเสตฺวา ภุมิภาคํ คเหตุํ วฏฺฏตี’ติ ภูมิ ภาคํ วีมํเสนฺโต มงฺคลสมฺมเต อฏฺฐ โคเณ อาหราเปตฺวา คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ ปติมุญฺจาเปตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทาเปตฺวา คีวาย มาลาทามํ พนฺธาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา เอวํ จินฺเตสิ? ยทิ ปน ภควโต นลาฏธาตุ ยสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺตี ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ ตสฺมึ ฐาเน โคณา สยเมว อโยทามโต มุญฺจิตฺวา ถุปฏฺฐานํ สมนฺตโต วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยนฺตุติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปุริเส อาณาเปสิ. เต ตเถว อกํสุ. ตโต วิภาตาย รตฺติยา ราชาโคเณ คาหาปนตฺถาย อายุตฺตเก อาณาเปสิ. เต มนุสฺสา คนฺตฺวา โคเณ อปสฺสิตฺวา น ปสฺสาม เทวา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. คจฺฉ ภเณ, โคณานํ คตฏฺฐานํ โอโลเกถา’ติ อาห. เต คเวสมานา พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา ปทานุปทํ คนฺตฺวา ถูปกรณฏฺฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตโคเณ ทิสฺวา สยิตฏฺฐานโต นงฺคุฏฺฐาทีนิ มทฺทนฺตาปิ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ; เทว, โคณา น อุฏฺฐหนฺติ, เอกํ ฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตา’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา เสนงฺคปริวุโต สยเมว คนฺตฺวา’ปิ โคเณ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชา เอวํ อธิฏฺฐาสิ; ยทิ อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุ ปติฏฺฐาเปตพฺพา ภเวยฺย โคณา อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺตุ’ติ. โคณา จิตฺตกฺขเณเยว อุฏฺฐหิตฺวา ปลายึสุ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมโน หุตฺวา ปุเนกทิวสํ วุตฺตนิยาเมเนว อสฺเส อลงฺการาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา ฐเปสิ. อสฺสาปิ เต โคณา วิย คนฺตฺวา นิปชฺชึสุ. ราชา คนฺตฺวา ตเถว อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺเส อุฏฺฐาเปสิ. ปุเนกทิวสํ หตฺถีํ อลงฺการาเปตฺวา ตเถว อธิฏฺฐาสิ. โสปิ พนฺธทาเม ฉินฺทิตฺวา ปจฺฉิมยามสมนนฺตเร คนฺตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ปภาตาย รตฺติยา ราชา หตฺถีโคปเก ปกฺโกสาเปตฺวา หตฺถึ อาเนถา’ติ อาห. หตฺถิโคปกา หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา, หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน น ปสฺสาม เทวา’ติ อาหํสุ. เตนหิ ภเณ, สีฆํ อุปธาเรถา’ติ วุตฺเต หตฺถิโคปกา ปทานุปทํ คเวสมานา เจติยฏฺฐาเน นิปนฺนํ หตฺถึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปชฺชิตฺวา หตฺถึ ปุเร กตฺวา อาคจฺฉิ. จากนั้น ทรงดำริว่า “ควรเลือกพื้นที่” จึงทรงพิจารณาพื้นที่ ทรงให้จัดหาวัวมงคลแปดตัวมา ทรงให้สรงด้วยน้ำหอม ทรงให้สวมปลอกทองที่เขา ทรงให้ประทับรอยนิ้วมือห้าด้วยของหอม ทรงให้ผูกพวงมาลัยที่คอ ทรงให้ผูกด้วยเชือกเหล็ก แล้วทรงดำริอย่างนี้ว่า “หากพระนลาฏธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าจักประดิษฐาน ณ ที่ใด และจักบำเพ็ญประโยชน์แก่โลก ทำให้พระศาสนาตั้งอยู่ได้ห้าพันปี ณ ที่นั้น ขอวัวทั้งหลายจงหลุดจากเชือกเหล็กเอง แล้วเดินไปรอบๆ สถานที่สร้างพระสถูป และจงนอนในทิศทั้งสี่” ทรงอธิษฐานแล้ว ทรงสั่งบุรุษทั้งหลาย พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นรุ่งเช้า พระราชาทรงสั่งเจ้าหน้าที่ให้ไปนำวัวมา คนเหล่านั้นไปแล้วไม่เห็นวัว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ไม่เห็นวัว” พระราชาตรัสว่า “ไปเถิดพ่อ จงดูสถานที่ที่วัวไป” พวกเขาก็ออกค้นหา ไม่เห็นที่ผูก จึงเดินตามรอยเท้าไป พบวัวนอนอยู่รอบๆ สถานที่สร้างพระสถูปในทิศทั้งสี่ แม้จะเหยียบหางเป็นต้น ณ ที่นอนนั้น ก็ไม่อาจให้ลุกขึ้นได้ จึงไปกราบทูลพระราชาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ วัวทั้งหลายไม่ยอมลุกขึ้น เดินไปรอบๆ สถานที่แห่งหนึ่งแล้วนอนในทิศทั้งสี่” เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว เสด็จไปพร้อมด้วยหมู่เสนา แม้จะไม่อาจให้วัวลุกขึ้นได้ พระราชาจึงทรงอธิษฐานอย่างนี้ว่า “หากพระธาตุพึงประดิษฐาน ณ ที่นี้ ขอวัวทั้งหลายจงลุกขึ้นแล้วไปเถิด” วัวทั้งหลายก็ลุกขึ้นหนีไปในขณะจิตนั้นเอง พระราชาทอดพระเนตรเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงมีพระทัยเลื่อมใส ในวันรุ่งขึ้นอีก ทรงให้ประดับม้าตามระเบียบที่กล่าวมาแล้ว และทรงให้ผูกด้วยเชือกเหล็กไว้ ม้าเหล่านั้นก็ไปนอนเหมือนวัวเหล่านั้น พระราชาเสด็จไปทรงอธิษฐานเช่นนั้น แล้วทรงให้ม้าลุกขึ้น ในวันรุ่งขึ้นอีก ทรงให้ประดับช้าง แล้วทรงอธิษฐานเช่นนั้น ช้างนั้นก็ทำลายเชือกที่ผูกไว้ แล้วไปนอน ณ สถานที่สร้างเจดีย์ในเวลาใกล้รุ่ง ครั้นรุ่งเช้า พระราชาทรงเรียกควาญช้างมา แล้วตรัสว่า “จงนำช้างมา” พวกควาญช้างไม่เห็นช้างที่ผูกไว้ จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์ไม่เห็นช้างที่ผูกไว้” เมื่อตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้นพ่อ จงรีบสืบดูเถิด” พวกควาญช้างก็ออกค้นหาตามรอยเท้า พบช้างนอนอยู่ที่สถานที่สร้างเจดีย์ จึงกลับมากราบทูลพระราชา เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงปฏิบัติตามที่กล่าวมาข้างต้น ทรงให้ช้างนำหน้าแล้วเสด็จมา เอวํ ตีหิ วิมํสนาหิ วีมํเสตฺวา ภุมิคหิตภาวํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหมาโน อาโรเจสิ. ตสฺมึ กาเล เสรุนคเร สิวราชา พหู ปณฺณากาเร คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา นิสินฺนกาเล โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ พหุปณฺณาการํ คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ อกาสิ; อิมสฺมึ ฐาเน ทสพลธาตุํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, ตุมฺเห มม สหายา โหถา’ติ เต คเหตฺวา คนฺตฺวา ธาตุํ วนฺทถา’ติ วนฺทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. เทวา สาธุการํ กโรนฺตา อากาสโต มาลาโย ขิปึสุ. ราชาโน โสมนสฺสปฺปตฺตา อมฺหากํ ลงฺกายํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺหากํ รฏฺเฐ ปติฏฺฐหิสฺสติ. เอสา ธาตุ มหา ชนสฺส สตฺถุกิจฺจํ สาเธยฺยาติ วนฺทิตฺวา คตา. ราชา เตสํ คตกาเล คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตาต, อิฏฺฐกํ ชนสฺส ปีฬนํ อกตฺวา การาเปมา’ตี อาห. มา จินฺตยิตฺถ เทว, อหํ อิฏฺฐกํ การาเปสฺสามีติ. เอวญฺหิ สติ ปปญฺโจ ภวิสฺสตี’ติ อาห. อมฺหากํ สนฺติเก สุวณฺณรชตานิ มนฺทานิ กุโต ลภิสฺสามา’ติ วุตฺเต คิริอภโย เอวมาห; เทว, สตฺถา มหาปุญฺโญ มหนฺตํ ปูชาสกฺการสมฺมานํ ลภิสฺสติ. ตฺวํ อจินฺเตตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปหี’ติ อาห. ครั้นทรงพิจารณาด้วยการทดลองสามครั้งอย่างนี้แล้ว ทรงทราบว่าได้พื้นที่แล้ว จึงเสด็จไปเฝ้าพระเถระ ทรงกราบไหว้และปรนนิบัติ แล้วกราบทูล ในกาลนั้น พระเจ้าสีวะแห่งเมืองเสรุนะ ทรงนำบรรณาการเป็นอันมากมา ทรงดำริว่า “จักเข้าเฝ้าพระราชา” จึงเสด็จมา ทรงกราบไหว้แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง เมื่อพระราชาทรงสนทนาปราศรัยกับพระองค์นั้นแล้ว ประทับนั่งอยู่ พระเจ้ามหานาคแห่งเมืองโลณะ ก็ทรงนำบรรณาการเป็นอันมากมา ทรงดำริว่า “จักเข้าเฝ้าพระราชา” จึงเสด็จมา ทรงกราบไหว้แล้วประทับนั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระราชาทรงสนทนาปราศรัยกับพระราชาพระองค์นั้นว่า “เราจักประดิษฐานพระธาตุของพระทศพล ณ ที่นี้ ขอพวกท่านจงเป็นสหายของเราเถิด” ทรงพาพวกเขาทั้งสองไป แล้วทรงให้กราบไหว้พระธาตุว่า “จงกราบไหว้พระธาตุเถิด” ในขณะนั้น พระธาตุได้เปล่งฉัพพรรณรังสีออกมา เทวดาทั้งหลายได้เปล่งสาธุการ และโปรยดอกไม้จากอากาศ พระราชาทั้งสองทรงถึงความโสมนัสว่า “พระนลาฏธาตุของพระทศพลจักประดิษฐานในลังกาของเรา ในประเทศของเรา พระธาตุนี้จักยังกิจของพระศาสดาให้สำเร็จแก่ชนเป็นอันมาก” ทรงกราบไหว้แล้วเสด็จกลับไป เมื่อพระราชาทั้งสองเสด็จกลับไปแล้ว พระราชาทรงเรียกคิริอภัยมา แล้วตรัสว่า “พ่อเอ๋ย เราจักให้ทำอิฐโดยไม่เบียดเบียนประชาชน” คิริอภัยกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลย ข้าพระองค์จักให้ทำอิฐเอง” พระราชาตรัสว่า “ถ้าเป็นเช่นนั้น จักมีความชักช้า” เมื่อตรัสว่า “ทองและเงินในสำนักของเรามีน้อย จักหาได้จากที่ไหน” คิริอภัยจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระศาสดาทรงมีบุญมาก จักทรงได้รับสักการะบูชาอันยิ่งใหญ่ ขอพระองค์อย่าทรงวิตกเลย จงเริ่มงานสร้างเจดีย์เถิด” โส ตสฺส ตํ อจินฺตนียํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา นครํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาโส สยเน นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิ. วิภาตาย รตฺติยา ปพุชฺฌิตฺวา อิฏฺฐกํ จินฺตยมานสฺส โทมนสฺสํ อโหสิ. ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา; ตาต, วิสฺสกมฺม, กากวณฺณติสฺสมหาราชา อมฺหากํ สตฺถุโน นลาฏ ธาตุํ นิทหิตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปตุกาโม อิฏฺฐกํ จินฺตยิ. ตฺวํ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ มาเปหีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ทุคฺคตสฺส พฺราหฺมณสฺส เขตฺเต อิฏฺฐกํ มาเปตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตสฺมึ ขเณ เขตฺตสามิโก ทุคฺคตพฺราหฺมโณ ปาโตว อตฺตโน เขตฺตํ โอโลกนตฺถาย คโต อิโตวิโต โอโลเกนฺโต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา จินฺเตสิ; หีโย ราชา อิฏฺฐกํ กถํ ลภิสฺสามีติ กเถสิ. มหนฺตํ วต ปณฺณาการํ มยา ลทฺธนฺติ ตุฏฺโฐ เทวฺैฏฺฐกานิ กาเชน คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย คนฺตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ปาโต’ว อาคโตสี’ติ ปุจฺฉิ. เทว มยฺหํ เขตฺเต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา ปาโต’ว อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา อาคโตมฺหี’ติ. อีทิสานิ อิฏฺฐกานิ เจติยสฺส อนุจฺฉวิกานีติ ทสฺเสสิ. ราชา ปสฺสิตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส พหุํ ธนํ ทาเปสิ. เขาได้ฟังเรื่องอันไม่ควรคิดนั้นของท่านแล้ว มีความโสมนัส ได้ฟังธรรมในสำนักของพระเถระ ไหว้พระธาตุแล้วไปสู่เมือง บริโภคอาหารเย็นแล้วนอนบนที่นอน หลับไป. เมื่อราตรีสว่างแล้ว ตื่นขึ้น เมื่อทรงดำริถึงอิฐ ก็ได้มีความโทมนัส. ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ ตรัสเรียกท้าววิสสุกรรมเทพบุตรมาแล้วว่า ดูกรวิสสุกรรม พ่อ มหาราชกากวรรณติสสะผู้ใคร่จะให้สร้างพระเจดีย์ใหญ่ บรรจุพระนลาฏธาตุของพระศาสดาของเรา ทรงดำริถึงอิฐ เจ้าจงไปเนรมิตอิฐในที่อันสะดวกเถิด. ท้าววิสสุกรรมเทพบุตรได้ฟังดังนั้นแล้ว เนรมิตอิฐในนาของพราหมณ์ผู้ยากไร้แล้ว ก็ไปสู่เทวโลกนั่นเอง. ในขณะนั้น พราหมณ์ผู้ยากไร้เจ้าของนา ได้ไปเพื่อดูนาของตนแต่เช้าตรู่ เมื่อมองดูข้างโน้นข้างนี้ เห็นกองอิฐแล้วคิดว่า เมื่อวาน พระราชาตรัสว่า เราจะหาอิฐได้อย่างไรหนอ เราได้ของกำนัลอันยิ่งใหญ่หนอ ดังนี้แล้ว ยินดีแล้ว ถือเอาอิฐเหล่านั้นด้วยคานหาบ เพื่อแสดงแก่พระราชา ไปยืนอยู่ที่ประตูวังแล้วส่งข่าวไป. พระราชาทรงให้เรียกเขามาแล้วตรัสถามว่า เจ้ามาแต่เช้าตรู่ด้วยเหตุใด พราหมณ์กราบทูลว่า ข้าแต่สมมติเทพ ข้าพระองค์เห็นกองอิฐในนาของข้าพระองค์ จึงถือเอาอิฐมาแต่เช้าตรู่ แล้วแสดงถวายว่า อิฐเช่นนี้สมควรแก่พระเจดีย์. พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้ว มีความโสมนัส ทรงให้ทรัพย์เป็นอันมากแก่พราหมณ์. ตสฺมึ ขเณ อญฺญํ สาสนํ อาหริ. มทนปฏฺฏนทฺวารโต จตสฺโส รชตนาวา สุวณฺณภุมิโต จตสฺโส สุวณฺณนาวา อุกฺกมึสูติ ปฏฺฏนมุขทฺวาเร วิหรนฺโต อารกฺขก เชฏฺฐโก ธมฺมปาโล นาม อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺโฐ สุวณฺณรชเต อาหราเปสิ. ในขณะนั้น ข่าวอื่นมาแล้ว. หัวหน้าผู้รักษาชื่อว่าธัมมปาละ ผู้อาศัยอยู่ที่ประตูหน้าเมือง ได้มาแล้วกราบทูลพระราชาว่า เรือเงิน ๔ ลำจากประตูเมืองมทนปัตตนะ และเรือทอง ๔ ลำจากสุวรรณภูมิ ได้ออกเดินทางมาแล้ว. พระราชาทรงยินดีแล้ว ทรงให้นำทองและเงินมา. (อิฏฺฐกํ รชตญฺเจว สุวณฺณญฺจ มหารหํ; อาหริตฺวาน ตํ สพฺพํ กมฺมํ อารภิ เจติเย. ทรงนำอิฐ เงิน และทองอันมีค่ามากเหล่านั้นทั้งหมดมาแล้ว ทรงเริ่มการงานในพระเจดีย์. สตฺถุ ปุญฺญานุภาเวน รญฺโญ ปุญฺญพเลน จ; จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ขเณเนว สมิชฺฌติ.) ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพระศาสดา และด้วยกำลังบุญของพระราชา สิ่งที่ทรงดำริแล้วดำริแล้วทั้งหมด ย่อมสำเร็จในขณะนั้นเอง. ตโต ราชา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? อยฺย อิฏฺฐกภุมึ คมิสฺสามีติ อาห. เถโร สุตฺวา ตุฏฺโฐ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจสตภิกฺขูหิ สทฺธึ อิฏฺฐก ภูมึ คโต. ตโต มหาสาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเรหิ ภิกฺขุหิ สทฺธึ อิฏฺฐกภุมึ คตา. สิว นคเร ราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โลณนคเร นาคราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โสมนคเร คิริอภยราชาปิ อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา อิฏฺฐกภุมึ คโต. เตสํ สมณ พฺราหฺมณานํ ราชพฬานญฺจ สมฺปิณฺฑิตตฺตา โส ปิฏฺฐิปาสาโณ พลวาหโน นาม ชาโต. เต สพฺเพ อิฏฺฐกภุมึ สโมสรึสุ. เถโร อิฏฺฐกราสึ โอโลเกตฺวา ราชานํ เอวมาห? มหาราช, อยํ อิฏฺฐกราสิ เจติเย สพฺพกมฺมตฺถาย ปโหตี’ติ. ราชา อตฺตมโน เสนงฺคปริวุโต สยเมว ปฐมํ อิฏฺฐกํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา เสสราชาโน จ อมจฺจาทโย จ ปริสา จ สพฺเพ ภิกฺขุ จ อิฏฺฐกานิ คณฺหึสุ ตสฺมึ กาเล ภารํ อุกฺขิปิตฺวา คมนํ ปปญฺจํ ภวิสฺสตี’ติ ราชา จินฺเตสิ. เถโร ตสฺส จิตฺตํ ชานิตฺวา เอวมาห? มา จินฺตยิตฺถ มหาราช, อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา คจฺฉ. ปจฺฉา เทวนาคาทโย อิฏฺฐกภุมิโต ปฏฺฐาย ยาว เจติยฏฺฐานํ นิรนฺตรา ฐิตา อาหริสฺสนฺตี’ติ. เต อาหริตฺวา เจติยฏฺฐาเน ราสึ กโรนฺติ. เตเนว นียาเมน ยาว เจติยสฺส นิฏฺฐงฺคมา ตาว เทวนาคสุปณฺณาทโย นิรนฺตรํ ฐตฺวา อิฏฺฐกานิ อาหริตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเนว จตุสุ ทิสาสุ ราสึ อกํสุ. จากนั้น พระราชาเสด็จไปสู่สำนักของพระจุลปิณฑปาติยติสสเถระ แล้วตรัสว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไปยังสถานที่ทำอิฐ. พระเถระฟังแล้วยินดีแล้ว ได้ไปยังสถานที่ทำอิฐพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้เป็นบริวารของตน. จากนั้น พระมหาเถระสาคละและพระมหินทเถระ ก็ได้ไปยังสถานที่ทำอิฐพร้อมด้วยภิกษุผู้เป็นบริวารของตน. แม้พระราชาในเมืองสีวะก็เสด็จไปยังสถานที่ทำอิฐ. แม้พระราชาพระนามว่านาคะในเมืองโลณะก็ไปยังสถานที่ทำอิฐ. แม้พระราชาคิริอภัยในเมืองโสมา ก็แวดล้อมด้วยองค์เสนาของตนเสด็จไปยังสถานที่ทำอิฐ. เพราะความเป็นผู้รวมกันของสมณพราหมณ์และกำลังของพระราชาเหล่านั้น แผ่นหินหลังนั้นจึงได้ชื่อว่าพลวาหนะ. พวกเขาทั้งหมดมาประชุมกันแล้ว ณ สถานที่ทำอิฐ. พระเถระมองดูกองอิฐแล้วได้ทูลพระราชาอย่างนี้ว่า ข้าแต่มหาราช กองอิฐนี้เพียงพอเพื่อประโยชน์แก่การงานทั้งปวงในพระเจดีย์. พระราชาทรงมีใจยินดี แวดล้อมด้วยองค์เสนา ได้ถือเอาอิฐเป็นก้อนแรกด้วยพระองค์เอง. เมื่อเห็นดังนั้น พระราชาที่เหลือ และอำมาตย์เป็นต้น และบริษัท และภิกษุทั้งปวง ก็ได้ถือเอาอิฐทั้งหลาย. ในกาลนั้น พระราชาทรงดำริว่า การยกภาระขึ้นแล้วเดินไปจักเป็นความเนิ่นช้า. พระเถระทราบพระดำริของพระองค์แล้วได้ทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่มหาราช อย่าทรงดำริเลย จงถือเอาอิฐไปเถิด. ภายหลัง เทวดาและนาคเป็นต้น ยืนเรียงรายไม่ขาดสาย ตั้งต้นแต่สถานที่ทำอิฐจนถึงที่ตั้งพระเจดีย์ จักนำมาให้. พวกเขานำมาแล้วย่อมทำกองไว้ ณ ที่ตั้งพระเจดีย์. ด้วยทำนองนั้นนั่นเอง จนกว่าพระเจดีย์จะสำเร็จ เทวดา นาค และสุบรรณเป็นต้น ยืนเรียงรายไม่ขาดสาย นำอิฐมาแล้ว ได้ทำกองไว้ในทิศทั้งสี่ ณ สถานที่สร้างพระเจดีย์นั่นเอง. ตโต ราชา สพฺเพ อิฏฺฐกวฑฺฒกี ราสึ การาเปตฺวา เตสํ วฑฺฒกีนํ อนฺตเร ชยเสนํ นาม อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปริคณฺหิตฺวา ตสฺส ปน สตสหสฺสคฺฆนกานิ ทฺเว สาฏกานิ กหาปณสตสหสฺสานิ จ สุวณฺณกุณฺฑลาทโย อาภรณานิ จ ทาเปสิ. ตสฺส ปริวารานํ วฑฺฒกีนํ อหตวตฺถาทีนิ สพฺพุปกรณานิ ทาเปสิ. อเนกวิธํ มหนฺตํ สมฺมานํ กาเรตฺวา เถเรน สทฺธึ มนฺเตนฺโต; อยฺย อชฺช วิสาขปุณฺณมี อุโปสถทิวโส, ตสฺมา นลาฏธาตุยา มงฺคลํ กริตฺวา เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เถโร; ภทฺทกํ มหาราช, พุทฺธสฺส ภควโต ชาตทิวโส’ติ วตฺวา เจติยกมฺมกรณตฺถาย ปญฺจ ชเน คณฺหิ. เตสุ เอโก วรเทโว นาม, เอโก สงฺโข นาม, เอโก วิชฺโช นาม, เอโก ปุสฺสเทโว นาม, เอโก มหาเทโว นาม. อิเมสํ วฑฺฒกีนํ มงฺคลํ การาเปตฺวา ฉณเวสํ คเหตฺวา สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺการาเปตฺวา ราชา สยมฺปิ สพฺพาลงฺกาเรน ปติมณฺฑิโต มงฺคลวิธานํ การาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตุสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา วิชมฺเหตฺวา สุวณฺณฆฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณขจิตํ มณิมุตฺตารตนมยํ ปริพฺภมนทณฺฑํ ชีวมานกมาตาปิตเรน อุภโตสุมณฺฑิตปสาธิเตน อภิมงฺคลสมฺมเตน อมจฺจปุตฺเตน คาหาเปตฺวา มหนฺตํ เจติยํ ตตฺถ กโรนฺโต สยมฺปิ ปริพฺภมนทณฺฑํ คเหตฺวา ปริกมฺมกตภุมิยํ ปริพฺภมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต มหาวฑฺฒกี สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปสิ. ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ช่างอิฐทั้งหมดประชุมกัน แล้วทรงเลือกช่างอิฐชื่อชยเสนะในบรรดาช่างอิฐเหล่านั้น ทรงพระราชทานผ้าสาฎก ๒ ผืน มีค่าผืนละแสนกหาปณะ และกหาปณะแสนหนึ่ง กับเครื่องประดับมีต่างหูทองเป็นต้นแก่เขา. ทรงพระราชทานผ้าใหม่เป็นต้น และอุปกรณ์ทุกอย่างแก่ช่างอิฐผู้เป็นบริวารของเขา. ทรงให้ทำสักการะอย่างยิ่งหลายประการแล้ว ทรงปรึกษากับพระเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ วันนี้เป็นวันวิสาขปุรณมี เป็นวันอุโบสถ เพราะฉะนั้น ควรจะทำมงคลแก่พระนลาฏธาตุ แล้ววางอิฐลงในที่ตั้งพระเจดีย์". พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า "ดีแล้ว มหาราช วันนี้เป็นวันประสูติของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า" แล้วเลือกคน ๕ คนเพื่อทำการสร้างพระเจดีย์. ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งชื่อวรเทพ, คนหนึ่งชื่อสังข์, คนหนึ่งชื่อวิชชา, คนหนึ่งชื่อปุสสเทพ, คนหนึ่งชื่อมหาเทพ. ทรงให้ทำมงคลแก่ช่างอิฐเหล่านี้แล้ว ทรงให้แต่งกายอย่างในงานเทศกาล ประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง. แม้พระราชาเองก็ทรงประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ทรงให้ทำพิธีมงคล ทรงบูชาพระภิกษุสงฆ์ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ทรงกระทำประทักษิณ ๓ รอบ ทรงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ใน ๔ แห่ง ทรงขยับออกแล้วเสด็จเข้าไปยังที่ตั้งหม้อทอง ทรงให้บุตรของอำมาตย์ผู้เป็นที่สมมติว่าเป็นมงคลยิ่ง ผู้ได้รับการประดับตกแต่งอย่างดีทั้งสองข้าง โดยมีมารดาและบิดาที่ยังมีชีวิตอยู่ ถือไม้เท้าสำหรับเวียนรอบที่ประดับด้วยทองคำ มุกดา และรัตนะ. เมื่อจะทรงสร้างพระเจดีย์ใหญ่ ณ ที่นั้น แม้พระองค์เองก็ทรงถือไม้เท้าสำหรับเวียนรอบ แล้วทรงเวียนรอบบนพื้นที่ที่เตรียมไว้ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง. จากนั้น นายช่างใหญ่ก็ได้วางอิฐลงในที่ตั้งพระเจดีย์ในฤกษ์งามยามดี. ตสฺมึ ขเณ จตุนหุตาธิก ทฺวิโยชน สตสหสฺสพหุลา อยํ มหาปถวี สาธุการํ ปวตฺเตนฺตี วิย มหานาทํ ปวตฺเตสิ. เทวมนุสฺสา ทิวเส ทิวเส ปโหนก-มตฺติกํ นิสเทน ปึสิตฺวา สุปฺเปหิ ปปฺโผเฐตฺวา เทนฺติ. เอวํ กโรนฺโต กติปเยเนว ทิวเสน ปุปฺผาธานตฺตยํ จินิตฺวา มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา สงฺโฆ จุนฺทุตฺตรนามเก ทฺเว สามเณเร อาณาเปสิ? ตุมฺเห หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เมทวณฺณปาสาเณ อาหรถา’ติ. เต ปน สามเณรา ชาติยา โสฬสวสฺสิกา ฉฬภิญฺญาปฺปเภเทน ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา. มหาขีณาสวภิกฺขุสงฺฆสฺส สนฺติกา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตโต อตฺตโน อิทฺธิพเลน เมทวณฺณปาสาเณ อาหรึสุ. เอเตสุ เอกํ ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส ภุมิยํ ปตฺถริตฺวา จตุสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปาสาเณ ปติฏฺฐาเปตฺวา อปรํ ธาตุคพฺภํ ปิทหิตุํ อทสฺสนํ กตฺวา ฐปยึสุ. ในขณะนั้น มหาปฐพีนี้ซึ่งหนาสองแสนสี่หมื่นโยชน์ ได้บันลือเสียงกึกก้องราวกับเปล่งสาธุการ. เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ได้บดดินที่พอเพียงในแต่ละวันด้วยสาก แล้วร่อนด้วยกระด้งถวาย. เมื่อทำเช่นนี้ เพียงไม่กี่วันก็ได้ก่อฐานดอกไม้ ๓ ชั้น แล้วกราบทูลพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่. พระสงฆ์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงสั่งสามเณร ๒ รูป ชื่อจุนทะและอุตตระว่า "พวกเธอจงไปหิมวันต์ แล้วนำหินสีเมฆมา". สามเณรเหล่านั้นมีอายุ ๑๖ ปีโดยกำเนิด บรรลุปฏิสัมภิทาด้วยประเภทแห่งอภิญญา ๖. รับคำของพระภิกษุสงฆ์จากสำนักของพระภิกษุสงฆ์ผู้สิ้นอาสวะหมู่ใหญ่แล้ว ก็เหาะขึ้นไปในอากาศ นำหินสีเมฆมาจากหิมวันต์ด้วยฤทธิ์ของตน. ในบรรดาหินเหล่านั้น ได้ปูหินก้อนหนึ่งลงบนพื้นของห้องพระธาตุ แล้วตั้งหิน ๔ ก้อนไว้ที่ด้านทั้ง ๔ และได้วางหินอีกก้อนหนึ่งไว้เพื่อปิดห้องพระธาตุ โดยทำให้มองไม่เห็น. ตทา ราชา ธาตุคพฺเภ กมฺมํ นิฏฺฐเปนฺโต นว โกฏิปฺปมาณํ สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา สุวณฺณการานํ ทตฺวา ธาตุคพฺภสฺส อิฏฺฐกานิ กโรถา’ติ อาณาเปสิ. เต สุวณฺณการา ทีฆโต รตนปฺปมาณํ ปุถุลโต วิทตฺถีปฺปมาณํ พหลโต จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อิฏฺฐกํ กตฺวา ธาตุคพฺภํ จินึสุ. ตํ ปน ธาตุคพฺภํ อุจฺจโต โสฬสหตฺถํ วิตฺถารโตปิ อิโตจิโต ทสทสรตนํ กตฺวา สุวณฺณิฏฺฐเกเหว นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺภสฺส มชฺเฌ สตฺตรตนมยํ สิเนรุํ การาเปตฺวา สิเนรุสฺส อุปริ ชาติหิงฺคุลเกน ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ สตฺตรตเนน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ รชตมยํ เสตจฺฉตฺตํ พฺรหฺมุนา คาหาเปตฺวา สตฺถุโน ปฏิมาย อุปริ ธาริยมานํ กาเรสิ. สิเนรุปาทมูเล คนฺธกลลปูริต นีลุปฺปลวิภุสิตสุวณฺณมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตรตฺนปทุมวิภุสิตรชตมยอฏฺฐุตฺตร- สตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริต เสตุปฺปลมาลาวิภุสิตมณิมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตเสตุปฺปลวิภุสิต-มสารคลฺลมย อฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตจมฺปกปุปฺผวิภุสิตโลหิตงฺกมยอฏฺฐุตฺตรสต ฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตปญฺจุปฺปลวิภุสิตมตฺติกามยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตาสํ ฆฏปนฺตีนํ อนฺตเร คนฺธกลลปูริตสตฺตรตนมยสราวเก ฐปาเปสิ. กญฺจนมย-สตฺตรตนมย-วิจิตฺตมาลาลตาปุณฺณฆฏสิริวจฺฉนนฺทิยาวฏฺฏภทฺทปีฐาทโย จ หตฺถิอสฺสสีหวฺยคฺโฆสภปนฺติอาทโย จ กาเรสิ. เทโวโรหณํ ยมกปาฏิหีราทโย ธนปาล-องฺคุลิมาล-อาฬวกทมนาทโย, สาริปุตฺต-โมคฺคลฺลาน-มหากสฺสปตฺเถราทโย, อสีติมหาสาวกรูปาทีนิ จ การาเปสิ. สิเนรุสฺส มชฺฌิมภาเค ตาราคณปริวาริตํ รชตมยํ จนฺทมณฺฑลญฺจ การาเปสิ. รํสิชาลวิภุสิตํ กนกมยํ สูริยมณฺฑลญฺจ การาเปสิ. ครั้งนั้น พระราชาเมื่อจะทรงให้งานในห้องพระธาตุเสร็จสิ้น ทรงให้นำทองคำมาประมาณ ๙ โกฏิ ประทานแก่ช่างทอง แล้วรับสั่งว่า "พวกท่านจงทำอิฐสำหรับห้องพระธาตุ". ช่างทองเหล่านั้นทำอิฐยาว ๑ ศอก กว้าง ๑ คืบ หนา ๔ นิ้ว แล้วก่อห้องพระธาตุ. ห้องพระธาตุนั้นสูง ๑๖ ศอก กว้างด้านละ ๑๐ ศอก ทรงให้สำเร็จด้วยอิฐทองคำนั่นเอง ตรงกลางห้องพระธาตุ ทรงให้สร้างภูเขาสิเนรุอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ บนภูเขาสิเนรุ ทรงให้สร้างบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ด้วยหรดาลแดง ต้นปาริจฉัตตกะด้วยรัตนะ ๗ ประการ เศวตฉัตรอันสำเร็จด้วยเงิน ให้ท้าวมหาพรหมถือไว้เหนือพระพุทธปฏิมา. ที่เชิงภูเขาสิเนรุ ทรงให้ตั้งแถวหม้อทองคำ ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบลเขียวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อเงิน ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกปทุมแก้วเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วมณี ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยพวงดอกอุบลขาวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วมสารคัล ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบลขาวเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อแก้วโลหิตังคะ ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกจำปาเต็มด้วยน้ำหอม. ถัดจากนั้น ทรงให้ตั้งแถวหม้อดิน ๑๐๘ ใบ ประดับด้วยดอกอุบล ๕ สีเต็มด้วยน้ำหอม. ระหว่างแถวหม้อเหล่านั้น ทรงให้ตั้งถาดอันสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการเต็มด้วยน้ำหอม. ทรงให้สร้างหม้อน้ำที่เต็ม (ปุณณฆฏะ) อันสำเร็จด้วยทองคำและรัตนะ ๗ ประการ ประดับด้วยพวงมาลัยและเถาวัลย์อันวิจิตร รูปศรีวัตสะ นันทิยาวรรต ภัทรปิฐะ เป็นต้น และแถวรูปช้าง ม้า สีหะ เสือโคร่ง และโคอุสภะ เป็นต้น. ทรงให้สร้างรูปการเสด็จลงจากเทวโลก ยมกปาฏิหาริย์ เป็นต้น การทรมานช้างธนปาล อังคุลิมาล และอาฬวกะ เป็นต้น รูปพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปเถระ เป็นต้น และรูปพระมหาสาวก ๘๐ รูป เป็นต้น. ที่ส่วนกลางของภูเขาสิเนรุ ทรงให้สร้างดวงจันทร์อันสำเร็จด้วยเงิน มีหมู่ดาวล้อมรอบ และดวงอาทิตย์อันสำเร็จด้วยทองคำ ประดับด้วยข่ายแห่งรัศมี. ตโต สิเนรุสฺส มตฺถเก ปาริจฺฉตฺตกมุเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาสเน อมฺหากํ สตฺถุโน ปฏิมํ ฆนโกฏฺฏิม รตฺตสุวณฺณมยํ การาเปตฺวา มาตุเทวปาโมกฺข ทสสหสฺส จกฺกวาฬเทวตานํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมํ เทสนากาเรน นิสีทาเปสิ. ตสฺส วีสตินขา อกฺขิตลานํ เสตฏฺฐานานิ ชาติผลิกมยานิ. องฺคุลิโย สุวณฺณมยา หตฺถปาทตลานิ จ ทนฺตาวรณานิ จ อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐานานิ จ ชาติปวาฬมยานิ, เกสมสฺสุภมุกฏฺฐานานิ อินฺทนีลมยานิ, สมจตฺตาลีส ทนฺตา วชิรมยา อเหสุํ. อุณฺณโลมํ ปน สุวณฺณ ภิตฺติยํ ฐปิตรชตพุพฺพุฬวิลาสํ รชตมยํ อโหสิ. ภควโต อนวโลกิต มุทฺธนิ มตฺถเก สตฺตรตนมยํ วิจิตฺตกึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ. มณฺฑปสฺส อนฺโต นวสตสหสฺสคฺฆนกํ มุตฺตากลาปโมลมฺพกํ มโนรมํ เจลวิตานํ พนฺธาเปตฺวา มณฺฑปโกฏิยํ มุตฺตาชาลํ ตทนนฺตรํ สตฺต รตนวิจิตฺตํ กึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ. จากนั้น บนยอดเขาสิเนรุ ที่โคนต้นปาริจฉัตตกะ บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ ทรงสร้างพระพุทธปฏิมาของพระศาสดาของเราทั้งหลายด้วยทองคำแดงเนื้อแน่น ประดิษฐานไว้ในท่าแสดงพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ แก่เหล่าเทวดาในหมื่นจักรวาลมีพระมาตุเทพบุตรเป็นประธาน พระนขา ๒๐ และส่วนขาวของพระเนตรของพระพุทธปฏิมานั้น สำเร็จด้วยแก้วผลึก พระองคุลีสำเร็จด้วยทองคำ ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาท ริมฝีพระโอษฐ์ และส่วนแดงของพระเนตร สำเร็จด้วยแก้วประพาฬ พระเกศา พระมัสสุ และพระขนง สำเร็จด้วยแก้วอินทนิล พระทนต์ ๔๐ ซี่ สำเร็จด้วยเพชร ส่วนพระอุณาโลมนั้น มีลักษณะเหมือนฟองเงินที่ตั้งอยู่บนกำแพงทองคำ สำเร็จด้วยเงิน บนพระเศียรของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ไม่มีใครมองเห็นได้ ทรงล้อมด้วยข่ายกระดิ่งอันวิจิตรสำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ภายในมณฑป ทรงผูกเพดานผ้าอันน่ารื่นรมย์มีค่า ๙ แสน มีพวงมุกดาห้อยย้อย ที่ปลายมณฑป ทรงล้อมด้วยข่ายมุกดา ถัดจากนั้น ทรงล้อมด้วยข่ายกระดิ่งอันวิจิตรด้วยรัตนะ ๗ ประการ อมฺหากํ ภควโต มาตุเทวปุตฺตมฺปิ สตฺตรตเนน การาเปสิ. ตถา เอราวณวิสฺสกมฺมเทวปุตฺตาทโย จ สปริวาโร สกฺโก เทวราชา จ จตฺตาโร มหาราชาโน จ ปญฺจสิขเทวปุตฺตาทโย คนฺธพฺพเทวปุตฺตา จ สหมฺปติ มหา พฺรหฺมาทโย มหาพฺรหฺมโน จ การาเปสิ. เวสฺสนฺตรชาตกํ กโรนฺโต สํชยมหาราชา ผุสตีเทวี อาทโย จ มทฺทีเทวี ทฺเว ทารเก จ ชูชกพฺราหฺมณาทโย จ การาเปสิ. วิธุร-โสณทตฺต มหานารทกสฺสป-สุตโสม-สุปฺปารก-สงฺขปาลชาตกาทีนิ จ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตน-มหาสมยสุตฺตาทิ เทสนากาโร จ, สุทฺโธทนมหาราชา มหามายา มหาปชาปตี โคตมี ภทฺทกจฺจานา ราหุลมาตาเทวี จ ราหุลกุมาโร จ ฉนฺนญฺจ กนฺถกญฺจ มหาภินิกฺขมนํ มหาโพธิมณฺฑลํ อสีติมหาสาวกา โกสลมหาราชา อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ จูฬอนาถปิณฺฑิก-วิสาขา สุปฺปวาสา จ ปจฺฉา จูฬปิณฺฑปาติย ติสฺสตฺเถรญฺจ อตฺตานญฺจ การาเปตฺวา เต สพฺเพ ธาตุ คพฺเภ ปติฏฺฐาเปสิ. แม้พระมาตุเทพบุตรของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ก็ทรงสร้างด้วยรัตนะ ๗ ประการ อนึ่ง ทรงสร้างเอราวัณเทพบุตร วิสสุกรรมเทพบุตร เป็นต้น และท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยบริวาร และท้าวมหาราชทั้ง ๔ และปัญจสิขเทพบุตร เป็นต้น เทพบุตรคนธรรพ์ และท้าวมหาพรหมสหัมบดี เป็นต้น มหาพรหม เมื่อทรงสร้างเวสสันดรชาดก ทรงสร้างพระเจ้าสัญชัย พระนางผุสดี เป็นต้น และพระนางมัทรี พระโอรส ๒ พระองค์ และพราหมณ์ชูชก เป็นต้น และวิธุรชาดก โสณทัตตชาดก มหานารทกัสสปชาดก สุตโสมชาดก สุปปารกชาดก สังขปาลชาดก เป็นต้น และลักษณะการแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร มหาสมยสูตร เป็นต้น พระเจ้าสุทโธทนะ พระนางมหามายา พระมหาปชาบดีโคตมี พระนางภัททกาญจนา พระมารดาของพระราหุล และพระราหุลกุมาร และนายฉันนะและม้ากัณฐกะ การเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ มหาโพธิมณฑล พระมหาสาวก ๘๐ รูป พระเจ้าโกศล อนาถบิณฑิกมหาเศรษฐี จูฬอนาถบิณฑิกะ วิสาขา สุปปวาสา และพระติสสเถระผู้บิณฑบาตน้อยในภายหลัง และพระองค์เอง ทรงสร้างแล้วประดิษฐานไว้ในห้องบรรจุพระธาตุทั้งหมด ธาตุคพฺภวณฺณณา สมตฺตา. การพรรณนาห้องบรรจุพระธาตุจบแล้ว เอวํ ธาตุคพฺเภ ปูชาวิธานํ สุวิภตฺตํ สุมโนรมํ การาเปตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? ภนฺเต ธาตุคพฺเภ มยา กตฺตพฺพํ นิฏฺฐาปิตํ. สฺเว โรหิณีนกฺขตฺเตน ธาตุ นิธานํ กริสฺสามี. อยฺยา ปน เกสธาตุโย คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตุติ. ติสฺสตฺเถรสฺส ภารมกาสิ. เถโร ตํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราช, เกสธาตุโย วิจินิตฺวา อาหราเปสฺสามาติ วตฺวา อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาวุโส ภูมินฺธรนาควิมาเน ชยเสโน นาม นาคราชา วสติ. ตสฺส สนฺติเก (เกสธาตุโย สนฺติ.) ตปุสฺส ภลฺลิกานํ ทฺเวภาติกวาณิชานํ ปริจรณกาเล เตสํ ปมาทํ ญตฺวา นาคราชา ทฺเว เกสธาตุโย คเหตฺวา นาคภวเน ฐเปสิ. ตฺวํ ตา ธาตุโย อาหริตฺวา รญฺโญ เทหีติ อาณาเปสิ. เถโร ตํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คโต. อย่างนี้ ทรงสร้างการบูชาในห้องบรรจุพระธาตุอันจัดแบ่งไว้อย่างดีและน่ารื่นรมย์ แล้วตรัสกับพระเถระว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สิ่งที่ข้าพเจ้าพึงทำในห้องบรรจุพระธาตุสำเร็จแล้ว พรุ่งนี้ในวันนักษัตรโรหิณี ข้าพเจ้าจักบรรจุพระธาตุ ขอท่านจงนำพระเกศธาตุมาเถิด' ทรงมอบภาระแก่พระติสสเถระ พระเถระได้ฟังดังนั้นแล้ว 'ดีแล้ว มหาบพิตร อาตมภาพจักแสวงหาพระเกศธาตุมาถวาย' ดังนี้แล้ว ให้เรียกพระสิวเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของตนมาแล้วสั่งว่า 'อาวุโส พญานาคชื่อชยเสนะอาศัยอยู่ในวิมานนาคชื่อภูมินธร พระเกศธาตุมีอยู่ในสำนักของพญานาคองค์นั้น ในเวลาที่พ่อค้าสองพี่น้องตปุสสะและภัลลิกะบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้า พญานาคทราบความประมาทของพ่อค้าเหล่านั้น จึงนำพระเกศธาตุ ๒ เส้นไปประดิษฐานไว้ในนาคภพ เธอจงนำพระธาตุเหล่านั้นมาถวายพระราชาเถิด' พระเถระรับคำนั้นแล้วก็ไป ตโต ราชา อตฺตโน ภคินิยา โสมเทวิยา จ ภาคิเนยฺยสฺส คิริอภยรญฺโญ จ สาสนํ เปเสสิ? สฺเว ธาตุนิธานํกริสฺสาม. ตุมฺเห เสนงฺคํ คเหตฺวา อาคจฺฉถา’ติ. โลณนคเร มหานาครญฺโญ จ เสรุ นคเร สิวรญฺโญ จ ตเถว สาสนํ เปเสตฺวา สยมฺปิ อตฺตโน วิชิเต เยน มยฺหํ หตฺถโต อนฺตมโส เอกกรีสมตฺตมฺปิ ลทฺธํ ตทุปาทาย สพฺเพปิ ตุมฺเห สทฺธึ ปริวาเรน อาคจฺฉถา’ติ เภรึ จราเปสิ. ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา มหาชนา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺกตปฏิยตฺตา อคมึสุ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา สพฺเพ เสนิโย คนฺธมาลาธูปธชาทโย คเหตฺวา ธาตุนิธานํ อาคจฺฉนฺตุติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ติวีวรตฺถาย มหคฺฆวตฺถาทีนิ ทตฺวา สยมฺปิ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถํ อธิฏฺฐาย มณิกุณฺฑลเมขลานูปุร วลยาทิวิจิตฺตสพฺพาลงฺการวิภูสิตาหิ โกเสยฺยาทิสุขุมนานาวิธวิจิตฺตวตฺถนิวตฺถาหิ นจฺจคีตวาทิตตุริยภณฺฑคหิต หตฺถาหิ เทวจฺฉราปฏิภาคนาฏกิตฺถีหิ ปริวาริโต วุตฺตปฺปกาเรหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. จากนั้นพระราชาได้ส่งสารไปยังพระขนิษฐาของพระองค์คือพระนางโสมเทวี และพระราชภาติยะคือพระเจ้าคิริอภัยราชว่า 'พรุ่งนี้เราจักบรรจุพระธาตุ ขอท่านทั้งหลายจงนำกองทัพมาเถิด' และได้ส่งสารไปยังพระเจ้ามหานาคราชในเมืองโลณะ และพระเจ้าสิวราชในเมืองเสรุในทำนองเดียวกัน แล้วพระองค์เองก็ให้ตีกลองป่าวประกาศในอาณาเขตของพระองค์ว่า 'ผู้ใดที่เคยได้รับแม้เพียงประมาณหนึ่งกรีสจากมือของเรา ขอท่านทั้งหลายทั้งหมดจงมาพร้อมด้วยบริวารเถิด' มหาชนได้ฟังดังนั้นก็มีความโสมนัสยินดี พากันประดับตกแต่งเตรียมพร้อมตามฐานะของตนแล้วก็พากันมา เมื่อราตรีสว่างแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ขอให้ทหารทั้งปวงจงนำเครื่องหอม ดอกไม้ ธูป ธง เป็นต้น มาเพื่อบรรจุพระธาตุเถิด' แล้วได้ถวายมหาทานแก่พระภิกษุสงฆ์ ถวายผ้าอันมีค่าเป็นต้น เพื่อผ้าไตรจีวร แล้วพระองค์เองก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง เสวยโภชนะอันมีรสเลิศต่างๆ แล้วทรงอธิษฐานอุโบสถ ทรงแวดล้อมด้วยเหล่านางฟ้อนรำที่เปรียบประดุจนางอัปสร ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับอันวิจิตรทั้งปวง มีตุ้มหูแก้ว เข็มขัด กำไลข้อเท้า กำไลมือ เป็นต้น นุ่งห่มด้วยผ้าไหมและผ้าเนื้อละเอียดหลากชนิดอันวิจิตรต่างๆ ถือเครื่องดนตรีสำหรับฟ้อนรำขับร้องและประโคมอยู่ในมือ เสด็จไปยังสถานที่บรรจุพระธาตุพร้อมด้วยบริวารที่กล่าวมาแล้วนั้น ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วประทับยืนอยู่ ตโต โสมนคเร คิริอภยราชา’ปิ สพฺเพ นาครา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน ธาตุนิธานฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตุติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สยํ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต สุสชฺชิตอมจฺจคณปริวาริโต นิกฺขมิ. โสม เทวีปิ สีสํ นหาตฺวา อหตวตฺถนิวตฺถา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา เทวจฺฉรา วิย อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตกุมาริโย นีลวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปุณฺณฆเฏ คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย ปีตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปูชาภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา, ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสต กุมาริโย รตฺตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว. อลงฺกาเรตฺวา วิจิตฺรปุปฺผปูริตมญฺชุสาโย คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย เสตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ธูม กฏจฺฉุเก คาหาเปตฺวา เอวํ ปูชาวิธานํ สํวิทหิตฺวา ปริวาเรน เจติงฺคณํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา อตฺตโน สามินา คิริอภยราเชน สทฺธึ เอกปสฺเส ฐีตา. จากนั้น พระเจ้าคิริอภัยราชในเมืองโสมะ ก็ให้ตีกลองป่าวประกาศในเมืองว่า ‘ขอชาวเมืองทั้งปวงจงมายังสถานที่บรรจุพระธาตุตามฐานะของตนเถิด’ แล้วพระองค์เองก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพารที่จัดเตรียมไว้อย่างดีแล้วเสด็จออกไป พระนางโสมเทวีก็ทรงสรงพระเกศา ทรงนุ่งห่มด้วยผ้าใหม่ ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ดุจนางอัปสร ทรงให้หมู่บริวารคือนางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีน้ำเงิน ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือหม้อน้ำเต็ม แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีเหลือง ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือเครื่องบูชา แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีแดง ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือผอบที่เต็มไปด้วยดอกไม้อันวิจิตร แล้วถัดจากนั้นทรงให้นางกุมารีห้าร้อยคนนุ่งห่มด้วยผ้าสีขาว ประดับตกแต่งเช่นนั้น ถือกระถางธูป เมื่อทรงจัดเตรียมพิธีบูชาดังนี้แล้ว ก็เสด็จไปยังบริเวณเจดีย์พร้อมด้วยบริวาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและดอกไม้เป็นต้น แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่งพร้อมกับพระสวามีคือพระเจ้าคิริอภัยราช โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ สพฺพาลงฺกาเรหิ ปติมณฺฑิโต สพฺพาภรเณหิ สุสชฺชีตอมจฺจมณฺฑลปริวุโต นจฺจคีตตุรียานิ ปคฺคณฺหาปยมาโน คนฺธมาลา ธูมกฏจฺฉุ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. พระเจ้ามหานาคราชในเมืองโลณะ ก็ทรงประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพารที่จัดเตรียมเครื่องประดับทั้งปวงไว้อย่างดี ทรงให้มีการฟ้อนรำขับร้องและประโคมดนตรี ทรงให้ถือเครื่องหอม ดอกไม้ และกระถางธูป แล้วเสด็จมายังสถานที่เจดีย์ ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่ง เสรุนคเร สิวราชา’ปิ อตฺตานํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชปริสา อตฺตโน วิภวานุรูเปน วตฺถาลงฺกาเรหิ จนฺทน มาลาทีหิ จ โสภมานา นลาเฏ มุตฺตากลาปโมลมฺพก วิจิตฺตสุวณฺณปฏฺฏานิ พนฺธิตฺวา หตฺถาภรณาทิ อเนกาภรเณหิ ทิพฺพปริสา วิย สุมณฺฑิตปสาธิตา เวสานุรูปานิ วิวิธาวุธานิ คเหตฺวา เอกปสฺเส ฐีตา. สีหวฺยคฺฆทีปิจมฺเมหิ ปสาธิตสุวณฺณาลงฺการสุวณฺณธชเหมชาลสญฺฉนฺเน รถ วเร จ สพฺพาลงฺการวิภุสิตา รถิกา อารุยฺห เอกปสฺเส ฐีตา. พฺราหฺมณปุตฺตาทโย มณฺฑิตจมฺเม ปารุปิตฺวา อุปโสภยมานา เอกปสฺเส ฐีตา. พหุ อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน เวสานุรูเปน มหคฺฆวตฺถาภรณวิภูสิตา สปริวารา เอกปสฺเส ฐีตา. คนฺโธทก ปูริต ทกฺขิณาวตฺต สงฺขํ คเหตฺวา อุปวีตสุตฺตํ เอกํสํ กริตฺวา พฺราหฺมณเวฐนํ เวเฐตฺวา ปุโรหิตพฺราหฺมณา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ชยโฆสํ สาเวนฺตา เอวมาหํสุ? พระเจ้าสิวราชในเมืองเสรุ ก็ทรงประดับตกแต่งพระองค์ด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงให้ถือเครื่องบูชาพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ แล้วเสด็จมายังสถานที่เจดีย์ ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วประทับยืนอยู่ข้างหนึ่ง ราชบริษัทผู้รุ่งเรืองด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับ มีเครื่องหอมและพวงมาลัยเป็นต้น ตามฐานะของตน ผูกแผ่นทองคำอันวิจิตรที่ห้อยระย้าด้วยพวงมุกดาที่หน้าผาก ประดับตกแต่งอย่างดีด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีเครื่องประดับมือเป็นต้น ดุจเทพบริษัท ถืออาวุธนานาชนิดตามลักษณะของตนแล้วยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกสารถีผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ขึ้นไปบนรถอันประเสริฐที่ประดับด้วยหนังราชสีห์ เสือโคร่ง เสือดาว มีเครื่องประดับทองคำ ธงทองคำ และตาข่ายทองคำคลุมอยู่ ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกบุตรพราหมณ์เป็นต้น นุ่งห่มด้วยหนังที่ประดับตกแต่งแล้ว ดูสง่างาม ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง ข้าราชบริพารจำนวนมากผู้ประดับตกแต่งด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับอันมีค่าตามลักษณะของตน พร้อมด้วยบริวาร ก็ยืนอยู่ข้างหนึ่ง พวกพราหมณ์ปุโรหิตถือสังข์ทักษิณาวัฏที่เต็มด้วยน้ำหอม คล้องสายยัชโญปวีตเฉียงบ่า โพกผ้าอย่างพราหมณ์ ให้ถือเครื่องบูชาพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ แล้วมายังสถานที่เจดีย์ ไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่แล้วเปล่งเสียงชัยมงคลกล่าวว่าดังนี้ เขมํ สุภิกฺขํ ภวตุ นิจฺจํ ชนปทํ สิวํ; สสฺสานิ สมุปฺปชฺชนฺตุ รญฺโญ เอวํ ชยา สิยุํ. ขอให้ชนบทจงมีความเกษมสำราญ มีภิกษาหารบริบูรณ์ เป็นมงคลอยู่เป็นนิตย์ ขอพืชพรรณธัญญาหารจงบังเกิด ขอชัยชนะจงมีแก่พระราชาด้วยประการฉะนี้ อวเสสา มหาชนา เอวมาหํสุ? สมุทฺทปริยนฺตํ หิ มหึ สาครกุณฺฑลํ วสุนฺธรํ อาวสตุ อมจฺจปริวาริโต. เอวํ วตฺวา? อมฺหากํ อยฺโย กากวณฺณติสฺโส มหา ราชา สเทวเก โลเก เอกปุคฺคลสฺส โลกนาถสฺสนลาฏธาตุํ ปติฏฺฐาเปตี’ติ อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน สุมณฺฑิตปสาธิตา. ขุชฺชวามนกาทโย’ปิ สพฺเพ ชนา ปูชาภณฺฑานิ คเหตฺวา สาธุการํ ททมานา อฏฺฐํสุ. อิมสฺมึ เจติยฏฺฐาเน ราสีภูตา ปริสา เอวํ เวทิตพฺพา? ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา เนคมา จ สมาคตา ปุปฺผาทิคหิตา สพฺเพ อลงฺการวิภูสิตา. มหาชนที่เหลือกล่าวว่าดังนี้ ‘ขอพระราชาจงครองแผ่นดินที่มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต มีสาครเป็นกุณฑล แวดล้อมด้วยข้าราชบริพารเถิด’ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็กล่าวว่า ‘พระเจ้ากากวรรณติสสะมหาราชผู้เป็นนายของเราทั้งหลาย กำลังจะประดิษฐานพระนลาฏธาตุของพระโลกนาถผู้เป็นเอกบุรุษในโลกพร้อมทั้งเทวโลก’ แล้วก็ประดับตกแต่งอย่างดีตามฐานะของตน คนแคระ คนเตี้ย เป็นต้น และชนทั้งปวงก็ถือเครื่องบูชา พากันเปล่งสาธุการยืนอยู่ พึงทราบว่าบริษัทที่รวมกันอยู่ในสถานที่เจดีย์นี้เป็นดังนี้ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ และชาวเมือง ได้มาประชุมกัน ถือดอกไม้เป็นต้น ทุกคนประดับตกแต่งด้วยเครื่องประดับ คณนา วีติวตฺตา เต อเนเก จ มหาชนา; สมุทฺโท ปตฺถรนฺโตว ขตฺติยา สมุปาคตา. มหาชนเหล่านั้นมีจำนวนมากมายนับไม่ถ้วน พวกกษัตริย์ได้มาประชุมกันดุจมหาสมุทรที่แผ่กว้าง อลงฺกโต มหาราชา สราชปริวาริโต; เทวราชา ยถา สกฺโก อฏฺฐาสิ เจติยงฺคเณ. พระมหาราชาผู้ทรงประดับตกแต่งแล้ว พร้อมด้วยราชบริพาร ได้ประทับยืนอยู่ในบริเวณเจดีย์ ดุจท้าวสักกะเทวราช สาธุวาเทน สตฺตานํ ปญฺจงฺคตุริเยหิ จ; หตฺถสฺสรถสทฺเทน สมากิณฺณํ มหีตลํ. พื้นปฐพีเกลื่อนกล่นไปด้วยเสียงสาธุการของหมู่สัตว์ เสียงดนตรีเบญจางคดุริยางค์ และเสียงช้าง ม้า รถ ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหารีเก ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหาสาคลตฺเถโร’ปิ ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหินฺทตฺเถโร’ปิ อตฺตโน สาวเก สฏฺฐิมตฺเต ขิณาสเว คเหตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. อิติ อิมินา นิยาเมเนว เอโก ทฺเว ตโย จตฺตาโร ปญฺจ ขีณาสวา อาคจฺฉนฺตา สตฺต สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร เอตฺตเก ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา เจติยงฺคเณ นิสีที. ตโต ราชา อาคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? เกสธาตุ กุโต ลภิสฺสาม อยฺยา’ติ. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ โอโลเกสิ. โส โอโลกิตกฺขเณเยว นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จีวรํ ปารุปิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ฉฬภิญฺโญ มหาขีณาสโว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา ภุมินฺธรนาควิมาเน ปาตุรโหสิ. จากนั้น พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระก็แวดล้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูปผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน แล้วมายังสถานที่เจดีย์ พระมหาสาคลเถระก็แวดล้อมด้วยพระขีณาสพห้าร้อยรูป แล้วมายังสถานที่เจดีย์ พระมหินทเถระก็พาพระสาวกผู้เป็นพระขีณาสพประมาณหกสิบรูป แล้วมายังสถานที่เจดีย์ ด้วยทำนองนี้เอง พระขีณาสพที่มาองค์หนึ่ง สององค์ สามองค์ สี่องค์ ห้าองค์ ก็มีจำนวนถึงเจ็ดพันรูป จากนั้น พระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระก็แวดล้อมด้วยพระภิกษุจำนวนเท่านั้น แล้วนั่งลงในบริเวณเจดีย์ จากนั้นพระราชาเสด็จมา ทรงไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วตรัสกับพระเถระว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เราจะหาพระเกศธาตุได้จากที่ไหน’ ในขณะนั้น พระติสสเถระมองดูพระสิวเถระผู้เป็นสัทธิวิหาริกของท่าน ทันทีที่ถูกมองดู ท่านก็ลุกขึ้นจากที่นั่ง ห่มจีวร ไหว้พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ พระสิวเถระผู้เป็นพระขีณาสพผู้ยิ่งใหญ่ มีอภิญญา ๖ ได้เข้าจตุตถฌาน แล้วออกจากฌานนั้น ดำดิ่งลงไปในแผ่นดิน แล้วปรากฏขึ้นในวิมานของพญานาคผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน (สุตฺวาสฺส สิวเถโร จ วสิปฺปตฺโต วิสารโท; ปากโฏ อภวิ นาคนครํ ปุรโต ขเณ.) (พระสิวเถระผู้ถึงความชำนาญและเชี่ยวชาญ ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ปรากฏขึ้นในเมืองนาคเบื้องหน้าในขณะนั้น) ตสฺมึ โข ปน สมเย ชยเสโน นาคราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ ทฺวิโกฏิมตฺเต นาเค ปริวาเรตฺวา มหา ยสํ อนุภวมานํ นิสินฺนํ อิงฺคิตสญฺญํ ทตฺวา เถรํ ทุรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อิมสฺมึ นาคภวเน สมเณหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถี. นิสฺสํสยํ เกสธาตุํ นิสฺสาย อาคโต ภวิสฺสตีติ อุฏฺฐาย ธาตุฆรํ ปวิสิตฺวา ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตฺวา กิญฺจิ อชานนฺโต วิย นิสีทิ. ตสฺมึ กาเล เถโร ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคราชา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เถเรน สทฺธึ กเถสิ. กสฺมา อยฺโย อาคโต’ติ วุตฺเต เอวมาห? ติโลกนาถสฺส อมฺหากํ สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตูนํ อตฺถาย อาคโต, ตุยฺหํ สนฺติเก ฐปิตเกสธาตุโย ปปญฺจํ อกตฺวา มยฺหํ เทหิ, เตเยว สนฺธาย อุปชฺฌาเยน เปสิโตมฺหี’ติ วุตฺเต อมฺหากํ สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย มม สนฺติเก นตฺถี’ติ อาห. เถโร ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตภาวํ ญตฺวา คณฺหามิ มหาราชา เกสธาตุโย’ติ วุตฺเต อาม ปสฺสนฺโต คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห. เอวํ ตโย วาเร ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ตเถว ฐีโต? ในสมัยนั้นแล พญานาคชื่อชยเสนะ แวดล้อมด้วยหลานของตนและพญานาคประมาณสองโกฏิ กำลังเสวยยศอันยิ่งใหญ่ นั่งอยู่ ได้ให้สัญญาณ (แก่บริวาร) เห็นพระเถระผู้กำลังมาแต่ไกลแล้วคิดว่า ‘ในนาคภพนี้ ไม่มีกิจที่สมณะพึงทำเลย ไม่ต้องสงสัยเลยว่าท่านคงมาเพราะอาศัยพระเกศธาตุเป็นแน่’ ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นเข้าไปในเรือนธาตุ กลืนผอบพระธาตุลงไป แล้วนั่งอยู่ประหนึ่งว่าไม่รู้อะไรเลย ในกาลนั้น พระเถระได้เข้าไปหาพญานาค พญานาคได้ออกไปต้อนรับ ทำปฏิสันถารแล้วสนทนากับพระเถระ เมื่อพระเถระถูกถามว่า ‘ท่านผู้เจริญมาทำไม’ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘อาตมภาพมาเพื่อพระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกทั้งสาม ขอท่านจงมอบพระเกศธาตุที่เก็บไว้กับท่านให้แก่อาตมภาพโดยไม่ชักช้า อาตมภาพถูกพระอุปัชฌาย์ส่งมาเพื่อพระเกศธาตุเหล่านั้น’ เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ พญานาคจึงกล่าวว่า ‘พระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราไม่มีอยู่กับข้าพเจ้า’ พระเถระทราบว่าพญานาคกลืนผอบพระธาตุลงไปแล้ว จึงกล่าวว่า ‘มหาบพิตร อาตมภาพจะรับพระเกศธาตุ’ พญานาคกล่าวว่า ‘ได้ ท่านจงดูแล้วนำไปเถิด’ ดังนี้แล้ว พระเถระได้ให้พญานาครับคำปฏิญาณถึงสามครั้งแล้วก็ยังคงยืนอยู่อย่างนั้น อิทฺธิยา มาปยิตฺวาน ตโต โส สุขุมํ กรํ,ปเวเสตฺวา มุเข ตสฺส คณฺหี ธาตุกรณฺฑกํ; นาคาลยาภินิกฺขมิ ติฏฺฐ นาคา’ติ ภาสิย. จากนั้น พระเถระได้เนรมิตมืออันละเอียดด้วยฤทธิ์ สอดเข้าไปในปากของพญานาค แล้วหยิบผอบพระธาตุออกมา ได้กล่าวว่า ‘หยุดเถิดพญานาคทั้งหลาย’ แล้วออกจากนาคพิภพไป ตสฺมึ ขเณ ชยเสโน นาคราชา สมณํ วญฺเจตฺวา เปสิโตมฺหี’ติ วตฺวา ตสฺส คตกาเล ธาตุกรณฺฑกํ โอโลเกตฺวา ธาตุ อปสฺสิตฺวา สมเณน นาสิโตมฺหี’ติ ทฺเว หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ฐเปตฺวา อตฺตโน สกลนาคภวนํ เอก โกลาหลํ กตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวนฺโต? อมฺหากํ จกฺขุนิ อุปฺปาเฏตฺวา คโต วิย สเทวกสฺส โลกสฺส ปติฏฺฐานภูตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย อปายทุกฺขโต อมุญฺจนฺตานํ อมฺหากํ อภิภวิตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา คตสมณํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหิสฺสามา’ติ ทฺเวโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา อตฺตโน ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ ตสฺส ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิตฺวา อากาสํ อุคฺคจฺฉึ (สุ). ตสฺมึ ขเณ ปน สิวตฺเถโร อกาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปาวิสิ. ปุน เตปิ ปถวิยํ ปวิสึสุ. เอวํ เถโร เตหิ สทฺธึ อุมฺมุชฺช นิมุชฺชํ กโรนฺโต ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา เสรุนครสฺส นาติทูเร ปิฏฺฐิปาสาเณ อุคฺคญฺชิ. ตตฺเถว เต สํเวเชตฺวา เจติยงฺคเณ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. นาคา ตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตา มหนฺเตน สทฺเทน รวํ ปติรวํ ทตฺวา. อิโต ปฏฺฐาย นฏฺฐมฺหา’ติ ตสฺมึ ปิฏฺฐิ ปาสาเณ สพฺเพ สมาคมํ กตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ? นฏฺฐมฺภา วต โภ’ติ. ตโต ปฏฺฐาย โส ปิฏฺฐิปาสาโณ นาคานํ รวํ ปติรวํ ทตฺวา ปริเทวิตหาเวน นาคคลฺลํ นาม อโหสิ. ในขณะนั้น พญานาคชื่อชยเสนะคิดว่า ‘เราได้หลอกลวงสมณะแล้วส่งไป’ ครั้นเมื่อพระเถระไปแล้ว ได้มองดูผอบพระธาตุ ไม่เห็นพระธาตุ จึงกล่าวว่า ‘เราถูกสมณะทำให้พินาศแล้ว’ แล้วยกมือทั้งสองขึ้นประคองไว้ ทำนาคภพทั้งหมดให้เกิดความโกลาหล ส่งเสียงคร่ำครวญด้วยเสียงอันดังว่า ‘สมณะนั้นไปแล้วประหนึ่งว่าควักดวงตาของเราไป พระเกศธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกพร้อมทั้งเทวโลก ซึ่งช่วยให้พวกเราผู้ยังไม่พ้นจากทุกข์ในอบาย สมณะนั้นได้ข่มเหงเราแล้วนำพระธาตุไป เราจะติดตามสมณะนั้นไปจับให้ได้’ ดังนี้แล้ว ได้นำพญานาคสองโกฏิพร้อมด้วยหลานของตน ติดตามไปข้างหลังพระเถระ ขึ้นไปในอากาศ ในขณะนั้น พระสิวเถระได้ลงมาจากอากาศแล้วเข้าไปในแผ่นดิน พญานาคเหล่านั้นก็เข้าไปในแผ่นดินตามไป พระเถระได้แสดงปาฏิหาริย์โดยการผุดขึ้นและดำลงไปพร้อมกับพญานาคเหล่านั้น แล้วผุดขึ้นที่แผ่นหินด้านหลังไม่ไกลจากเมืองเสรุ ที่นั่นเอง พระเถระได้ยังพญานาคเหล่านั้นให้เกิดความสังเวช แล้วปรากฏขึ้นต่อหน้าพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ที่ลานพระเจดีย์ พญานาคเหล่านั้นไม่สามารถจับพระเถระได้ จึงส่งเสียงร้องก้องกังวานด้วยเสียงอันดังว่า ‘ตั้งแต่นี้ไปเราพินาศแล้ว’ แล้วทั้งหมดได้ประชุมกันที่แผ่นหินด้านหลังนั้น คร่ำครวญด้วยเสียงอันดังว่า ‘โอหนอ เราพินาศแล้ว’ ตั้งแต่นั้นมา แผ่นหินด้านหลังนั้นจึงได้ชื่อว่า ‘นาคคัลละ’ เพราะเป็นที่ที่พญานาคส่งเสียงร้องก้องกังวานและคร่ำครวญ นาโค เถรสฺส ปิฏฺฐิโตเยว อนุพนฺธิตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ราชานํ เอวมาห? เทว, เอโส ภิกฺขุ มยา อทินฺนธาตุ คเหตฺวา อาคโต’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา? สจฺจํ กิร อยฺย นาคสฺส วจนนฺติ วุตฺเต นเหว มหาราช, อิมินา ทินฺนํ เอว ธาตุํ อคฺคเหสินฺติ วุตฺเต? นาโค ตว สกฺขึ เทหีติ อาห. เถโร ตสฺส ภาคินฺเยํ สมณุปฺปล นาคราชานํ สกฺขึ อกาสิ. ราชา ตสฺส ภาคิเนยฺยสฺส สพฺพวจนํ สุตฺวา สทฺทหิ. ตสฺมึ กาเล ทุกฺขาภิภูโต นาคราชา คนฺตฺวา พหิ ฐีโต. ตโต ปฏฺฐาย โส นาคราชา พหิ หุตฺวา นิสินฺนตฺตา พหินาคราชา นาม อโหสิ. ตสฺส ปน ภาคิเนยฺยํ อนฺโต เจติยงฺคเณ นิสีทาเปสิ. อิมสฺส ปน เจติยสฺส อารกฺขํ คหิตนาคา กเถตพฺพา. สุมนนาครญฺโญ ปริวารา ฉโกฏิมตฺตา นาคา, ชยเสนสฺส ปริวารา โกฏิสตมตฺตา นาคา, สมณุปฺปลนาครญฺโญ ปริวารา ทฺวิโกฏิมตฺตา นาคา อเหสุํ. สพฺเพ ธาตุยา อารกฺขํ คณฺหึสุ. ราชา เถรสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา รตนจเงคาฏเก ฐเปตฺวา มหินฺทสฺส นาม อมจฺจสฺส อทาสิ. ตสฺมึ สมาคเม ติปิฏกมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา จตฺตาโร สามเณรา อเหสุํ. เตสุ เอโก มลย ราชปุตฺโต สุมนสามเณโร นาม, เอโก เสรุนคเร สิวราชภาคิเนยฺยสฺส ปุตฺโต อุตฺตร สามเณโร นาม. เอโก มหาคาเม มาลาการปุตฺโต จุนฺท สามเณโร นาม เอโก มหาคาเม เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต มหากสฺสปสามเณโร นาม, อิเม จตฺตาโร สามเณรา อชฺช กากวณฺณติสฺสมหาราชา มหาเจติเย ธาตุ นิธานํ กริสฺสติ, มยํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา สุกุสุมานิ อาหริสฺสามาติ เถรํ วนฺทิตฺวา อากาสโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา จมฺปกนาคสลลาทโย ปูชนียมาลํ คเหตฺวา ตาวตึสเทว โลกํ คตา. พญานาคติดตามพระเถระไปข้างหลังจนถึงลานพระเจดีย์ แล้วกราบทูลพระราชาว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ภิกษุรูปนี้ได้นำพระธาตุไปโดยที่ข้าพระองค์มิได้ถวาย’ เมื่อพระราชาได้ยินดังนั้นจึงตรัสว่า ‘ท่านผู้เจริญ คำของพญานาคเป็นจริงหรือ’ เมื่อถูกถามดังนี้ พระเถระจึงตอบว่า ‘ไม่เป็นเช่นนั้น มหาบพิตร อาตมภาพรับเอาพระธาตุที่พญานาคนี้ถวายแล้วนั่นเอง’ เมื่อถูกกล่าวดังนี้ พญานาคจึงกล่าวว่า ‘ท่านจงให้พยาน’ พระเถระจึงให้พญานาคชื่อสมณุปปละผู้เป็นหลานของพญานาคชยเสนะเป็นพยาน พระราชาทรงเชื่อถ้อยคำทั้งหมดของหลานพญานาค ในกาลนั้น พญานาคผู้ถูกความทุกข์ครอบงำได้ออกไปยืนอยู่ข้างนอก ตั้งแต่นั้นมา พญานาคตนนั้นจึงได้ชื่อว่า ‘พญานาคภายนอก’ เพราะนั่งอยู่ข้างนอก ส่วนหลานของพญานาคตนนั้น พระราชาได้ให้นั่งอยู่ภายในลานพระเจดีย์ ส่วนพญานาคผู้รักษาพระเจดีย์นี้พึงกล่าวถึง พญานาคหกโกฏิเป็นบริวารของพญานาคสุมนะ พญานาคหนึ่งร้อยโกฏิเป็นบริวารของพญานาคชยเสนะ พญานาคสองโกฏิเป็นบริวารของพญานาคสมณุปปละ ทั้งหมดได้รักษาพระธาตุ พระราชาทรงรับพระเกศธาตุจากพระหัตถ์ของพระเถระ แล้ววางไว้ในผอบแก้ว แล้วประทานแก่อำมาตย์ชื่อมหินทะ ในการประชุมนั้น มีสามเณรสี่รูปผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นศิษย์ของพระมหาพุสสเทวเถระผู้ทรงพระไตรปิฎก ในจำนวนนั้น รูปหนึ่งคือเจ้าชายมลายะชื่อสามเณรสุมานะ รูปหนึ่งคือบุตรของหลานพระเจ้าสิวะในเมืองเสรุชื่อสามเณรอุตตระ รูปหนึ่งคือบุตรของช่างทำดอกไม้ในหมู่บ้านใหญ่ชื่อสามเณรจุนทะ รูปหนึ่งคือบุตรของกุฎุมพีคนหนึ่งในหมู่บ้านใหญ่ชื่อสามเณรมหากัสสปะ สามเณรสี่รูปนี้คิดว่า ‘วันนี้พระเจ้ากากวรรณติสสมหาราชจะทรงบรรจุพระธาตุในพระมหาเจดีย์ พวกเราจะไปป่าหิมพานต์เพื่อนำดอกไม้ที่สวยงามมา’ ดังนี้แล้ว ได้ไหว้พระเถระแล้วเหาะไปป่าหิมพานต์ นำดอกไม้สำหรับบูชา เช่น ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกรัง เป็นต้น แล้วไปยังเทวโลกชั้นดาวดึงส์ ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา สพฺพาภรณปติมณฺฑิโต ทฺวิสุ เทวโลเกสุ เทวตาโย คเหตฺวา เอราวณหตฺถีกฺขนฺธมารุยฺห อฑฺฒเตยฺยโกฏิเทวจฺฉราปริวาริโต สุทสฺสนมหา วีถิยํ วิจรนฺโต สวงฺโคฏเก เต จตฺตาโร สามเณเร ทุรโตว อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา หตฺถีกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปญฺจ ปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ หตฺเถ มาลาจงฺโคฏเก ทิสฺวา? กึ อยฺยา ตุมฺหากํ หตฺเถ’ติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา สามเณรา มหาราช, กึ ตฺวํ น ชานาสิ. ลงฺกายํ กากวณฺณติสฺส มหาราชา ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ คเหตฺวา มหาวาลุกคงคาย ทกฺขิณปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก เจติยํ การาเปตุํ ตุมฺหากํ นิโยเคน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิตฺैฏฺฐกานิ คเหตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา อชฺช ธาตุนิธานํ กโรติ. ตตฺถ ปูชนตฺถาย หิมวนฺตโต อานีตปุปฺผมิทนฺติ วตฺวา อิโตปิ กุสุมํ คเหตุํ อาคตมฺหา’ติ วทึสุ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา? ในกาลนั้น ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้นำหมู่เทพในเทวโลกทั้งสองขึ้นประทับบนหลังช้างเอราวัณ แวดล้อมด้วยเทพธิดาสองโกฏิครึ่ง กำลังเสด็จประพาสอยู่ในถนนใหญ่ชื่อสุทัสสนะ ได้ทอดพระเนตรเห็นสามเณรสี่รูปนั้นกำลังมาแต่ไกลพร้อมด้วยกระเช้าดอกไม้ จึงเสด็จลงจากหลังช้าง ถวายบังคมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วทอดพระเนตรเห็นกระเช้าดอกไม้ในมือของสามเณรเหล่านั้น จึงตรัสถามว่า ‘ท่านผู้เจริญ ในมือของท่านมีอะไร’ เมื่อสามเณรได้ยินดังนั้นจึงกราบทูลว่า ‘มหาบพิตร ไฉนพระองค์จึงไม่ทรงทราบเล่า พระเจ้ากากวรรณติสสมหาราชในลังกา ได้ทรงนำพระนลาฏธาตุของพระทศพลไป เพื่อจะทรงสร้างพระเจดีย์บนยอดงวงช้างชื่อวราหะ ริมสระชื่อเสรุ ทางทิศใต้ของแม่น้ำมหาวาลุกคงคา โดยรับอิฐที่พระวิสสุกรรมเทพบุตรเนรมิตขึ้นตามพระบัญชาของพระองค์ แล้วทรงสร้างพระเจดีย์ และวันนี้จะทรงบรรจุพระธาตุ ดอกไม้นี้เป็นดอกไม้ที่นำมาจากป่าหิมพานต์เพื่อบูชาในที่นั้น’ ดังนี้แล้ว สามเณรทั้งหลายจึงกล่าวว่า ‘พวกข้าพระองค์มาเพื่อนำดอกไม้จากที่นี่ไปด้วย’ ท้าวสักกะได้ทรงสดับถ้อยคำของสามเณรเหล่านั้นแล้ว อยฺย ตุมฺหากํ หตฺเถ ปุปฺผานิ จูฬามณิเจติเย ปุเชตฺวา อมฺหากํ อุยฺยานโต ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉถาติ วตฺวา เตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา เตสํ ปุปฺเผหิ จูฬามณิเจติยํ ปูเชสิ. ตโต ปปญฺจํ น ภวิตพฺพนฺติ สกฺกสฺส นิเวเทสุํ. ตํ สุตฺวา สกฺโก สามเณรานํ ปญฺจมหาอุยฺยานโต ปาริจฺฉตฺต-โกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ คเหตฺวา ทาเปสิ. สามเณรา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เทวโลกโต โอตริตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณมณิปพฺพเต สนฺตจฺฉายาย นสีทิตฺวา ทิวาวิหารํ กตฺวา นกฺขตฺตเวลาย สมฺปตฺตาย มณี คเวสมานา จตฺตาโร มณโย อทฺทสํสุ. เตสํ เอโก อินฺทนีลมณี, เอโก ปหสฺสรโชติรงฺค มณี, เอโก เวลุริยมณิ, เอโก มสารคลฺลมณิ, จตฺตาโร มณโย จ ทิพฺพปุปฺผานิ จ คเหตฺวา เถรานํ ทสฺเสสุํ. เถโร? มหาราช, อิเม สามเณรา ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ จตฺตาโร มณโย จ คเหตฺวา อาคตา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงบูชาดอกไม้ที่มีอยู่ในมือของท่านที่จุฬามณีเจดีย์ แล้วจงนำดอกไม้จากอุทยานของเราไปเถิด" ดังนี้แล้ว ได้เสด็จไปกับสามเณรเหล่านั้น ทรงบูชาจุฬามณีเจดีย์ด้วยดอกไม้ของสามเณรเหล่านั้น จากนั้นสามเณรได้กราบทูลท้าวสักกะว่า "ไม่ควรมีความเนิ่นช้า" ท้าวสักกะทรงสดับดังนั้น จึงทรงให้สามเณรนำดอกไม้มีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้น และผงจันทน์จากปัญจมหาวนอุทยานไป สามเณรทั้งหลายนำดอกไม้เหล่านั้นลงมาจากเทวโลก เข้าสู่ป่าหิมพานต์ นั่งพักผ่อนในที่ร่มเย็นบนภูเขาสุวรรณมณี กระทำทิวาวิหาร เมื่อถึงเวลาฤกษ์งามยามดี ได้แสวงหาแก้วมณี และได้เห็นแก้วมณี ๔ ดวง ในบรรดาแก้วมณีเหล่านั้น ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีอินทนิล ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีที่มีรัศมีรุ่งเรืองซ่านไป ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีไพฑูรย์ ดวงหนึ่งเป็นแก้วมณีมสารคัลล์ สามเณรนำแก้วมณี ๔ ดวง และดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นไปแสดงแก่พระเถระ พระเถระได้กราบทูลพระราชาว่า "มหาบพิตร สามเณรเหล่านี้ได้นำดอกไม้มีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้น ผงจันทน์ และแก้วมณี ๔ ดวงมาแล้ว" ราชา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสชาโต สามเณเร ปญฺจ ปติฏฺฐีเตน วนฺทิตฺวา เตสมาหตมณโย คเหตฺวา มหานนฺท นาม อมจฺจสฺส ทตฺวา เถเรหี สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา มณิกรณฺฑเกน ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน สีเส ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตํ การาเปตฺวา เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนทฺวาเร ฐีโต? อยํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺเหหิ การาปิตาย พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ อุณฺณโลมาการํ หุตฺวา ปติฏฺฐหตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺส จินฺติตกฺขเณเยว ธาตุ กรณฺฑโต นภมุคฺคนฺตฺวา อากาเส สตฺตตาลปฺปมาเณ ฐตฺวา ฉพฺพณฺณ รํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา รํสิโย กุเฏน อาสิญฺจมานวิลีน สุวณฺณํ วิย อนฺตลิกฺขโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธารา วิย สกลลงฺกาทีปํ รํสิชาเลหิ เอโกภาสํ กตฺวา คณฺหึสุ. ตสฺมึ กาเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อโหสิ. มหาการุณิกสฺส ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชนา ตถาคตสฺส รูปกายํ ปจฺจกฺขภุตา วิย อเหสุํ. พระราชาทรงสดับดังนั้น ทรงเกิดโสมนัส ทรงไหว้สามเณรด้วยเบญจางคประดิษฐ์ ทรงรับแก้วมณีที่สามเณรนำมาแล้วประทานแก่อำมาตย์ชื่อมหานันทะ เสด็จไปสู่บริเวณเจดีย์พร้อมด้วยพระเถระและบริวารหมู่ใหญ่ ทรงนำพระธาตุด้วยผอบแก้วมณี ทรงประดิษฐานพระธาตุไว้บนพระเศียรของพระองค์ ทรงให้กั้นเศวตฉัตรไว้เบื้องบน ทรงกระทำประทักษิณเจดีย์ ๓ รอบ แล้วประทับยืนที่ประตูทิศตะวันออก ทรงอธิษฐานว่า "ขอพระนลาฏธาตุของพระทศพลนี้ จงประดิษฐานเป็นรูปอุณาโลมบนพระนลาฏของพระพุทธรูปที่เราสร้างเถิด" ในขณะที่ทรงดำรินั้นเอง พระธาตุได้ลอยขึ้นจากผอบสู่ท้องฟ้า ตั้งอยู่บนอากาศสูงประมาณ ๗ ต้นตาล และเปล่งฉัพพรรณรังสี รังสีเหล่านั้นได้ทำให้เกาะลังกาทั้งหมดสว่างไสวเป็นอันเดียวกันด้วยข่ายแห่งรังสี ดุจทองคำที่หลอมละลายซึ่งเขารดลงจากหม้อ ดุจสายธารแห่งน้ำทองที่ไหลออกมาจากอากาศ ในเวลานั้นได้เกิดปาฏิหาริย์คล้ายยมกปาฏิหาริย์ มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ที่ไม่เคยเห็นมาก่อนของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงพระมหากรุณา จึงเป็นราวกับว่าได้เห็นพระรูปกายของพระตถาคตอยู่เฉพาะหน้า อทิฏฺฐปุพฺพํ สตฺถุสฺส ปาฏิหีรํ มหาชนา; ทิสฺวา ปีติปรา ชาตา ปสาทมชฺฌคุํ ชิเน. มหาชนเห็นปาฏิหาริย์ของพระศาสดาที่ไม่เคยเห็นมาก่อน จึงเกิดปีติอย่างยิ่ง และถึงซึ่งความเลื่อมใสในพระชินเจ้า ปูเชสุํ คนฺธมาลญฺจ อลงฺการํ สกํ สกํ; สพฺเพ วนฺทึสุ สิรสา-เจติยํ อีทิสํ วรํ. มหาชนเหล่านั้นได้บูชาด้วยของหอม ดอกไม้ และเครื่องประดับของตนๆ ทุกคนได้กราบไหว้เจดีย์อันประเสริฐเช่นนี้ด้วยเศียรเกล้า ตสฺมึ สมาคเม เอโก ปณฺฑิตปุริโส ชินํ โถเมนฺโต เอวมาห? ในการประชุมนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิตคนหนึ่ง เมื่อจะสรรเสริญพระชินเจ้า ได้กล่าวอย่างนี้ว่า นิพฺพุตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ยโส ภวติ อีทิโส; ฐีตสฺส โลกนาถสฺส กีทิสา อาสิ สมฺปทา. แม้พระพุทธเจ้าผู้ปรินิพพานแล้ว ก็ยังมีพระยศเช่นนี้ เมื่อพระโลกนาถยังทรงพระชนม์อยู่ ความถึงพร้อม (แห่งพระยศ) จะเป็นเช่นไรหนอ อนุภาวมิทํ สพฺพํ ปุญฺเญเนว มเหสิโน; กเรยฺย ญตฺวา ปุญฺญํ ตํ ปตฺเถนฺโต โพธิมุตฺตมํ. อานุภาพทั้งหมดนี้เป็นด้วยบุญของพระมหามุนีแท้ๆ บุคคลเมื่อรู้แจ้งอานุภาพนั้นแล้ว เมื่อปรารถนาพระโพธิญาณอันสูงสุด พึงกระทำบุญ ตสฺมึ กาเล นานารตนวิจิตฺตํ อเนกาลงฺการปติมณฺฑิตํ มหารหํ สมุสฺสิตธชปตากํ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณํ อเนกปูชาวิธานํ คเหตฺวา มนุสฺสา ฉณเวสํ คณฺหึสุ. อเนกวิธตุริยสงฺฆุฏฺฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ เทวตาโย ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปนฺติ. มหานุภาวสมฺปนฺนา นาคา ปูชํ กโรนฺติ. เอวํ สพฺเพ เทวา นาคา มนุสฺสา สาธุการํ เทนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ, เวลุกฺเขปํ กโรนฺติ, หตฺถีโน กุญฺจนาทํ นทนฺติ. อสฺสา ตุฏฺฐิรวํ รวนฺติ, พหลฆน มหาปถวี ยาว อุทกปริยนฺตํ กมฺปิ. ทิสาสุ วิชฺชุลฺลตา นิจฺฉรึสุ. สกลลงฺกาทีเป สุมนกูฏาทโย มหานคา กุสุมคณสมากิณฺณา อเหสุํ. สพฺเพ ชลาสยา ปญฺจวิธ ปทุมสญฺฉนฺตา, เทวตานมนฺตเร มนุสฺสา, มนุสฺสานํ อนฺตเร ยกฺขนาคสุปณฺณาทโย จ อเหสุํ. ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสก อุปาสิกา อปริมาณา อเหสุํ. มหนฺเตน สาธุกาเรน มหา นิคฺโฆเสน สกลลงฺกาทีเป ติพฺพวาตาภิหตสมุทฺโท วิย เอกนินฺนาทํ เอกนิคฺโฆสํ อโหสิ. อิมินา ปูชาวิธาเนน ปสาทกภูตมหาชนกายมชฺเฌ ธาตุ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ ปุณฺณจนฺทสสฺสิรีกํ อภิภวนฺตมิว วิโรจมานา ปติฏฺฐาสิ. ในเวลานั้น มนุษย์ทั้งหลายถือเอาเครื่องบูชาหลายประการที่วิจิตรด้วยรัตนะต่างๆ ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการมากมาย มีค่ามาก ยกธงและแผ่นผ้าขึ้น เต็มไปด้วยดอกไม้นานาชนิด แล้วแต่งกายด้วยชุดงานเทศกาล ได้มีเสียงดนตรีหลายชนิดกึกก้อง ในขณะนั้น เทวดาทั้งหลายได้โปรยปรายดอกไม้ พญานาคผู้มีอานุภาพมากได้ทำการบูชา เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งปวงต่างเปล่งสาธุการ ตบมือ กวัดแกว่งผ้า ช้างทั้งหลายร้องกึกก้อง ม้าทั้งหลายส่งเสียงด้วยความยินดี แผ่นดินอันหนาแน่นกว้างใหญ่ไพศาลสั่นสะเทือนไปจนถึงขอบน้ำ สายฟ้าแลบแปลบปลาบไปทั่วทิศ ภูเขาใหญ่ทั้งหลายมีสุมนกูฏเป็นต้นทั่วทั้งเกาะลังกาได้สะพรั่งไปด้วยหมู่ดอกไม้ สระน้ำทั้งปวงเต็มไปด้วยดอกบัว ๕ ชนิด ในระหว่างเทวดามีมนุษย์ ในระหว่างมนุษย์มียักษ์ นาค และครุฑเป็นต้น ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกา มีจำนวนประมาณมิได้ ด้วยเสียงสาธุการอันยิ่งใหญ่และเสียงกึกก้องทั่วทั้งเกาะลังกา ได้มีเสียงสนั่นหวั่นไหวเป็นอันเดียวกัน ดุจมหาสมุทรที่ถูกลมแรงพัดกระหน่ำ ด้วยพิธีบูชานี้ พระธาตุได้แสดงปาฏิหาริย์ท่ามกลางหมู่มหาชนผู้เลื่อมใส แล้วลงมาจากอากาศ ประดิษฐานบนพระนลาฏของพระพุทธรูป ส่องแสงรุ่งเรืองประหนึ่งครอบงำความงามแห่งพระจันทร์เต็มดวง ราชา มหานนฺทนามกสฺส อมจฺจสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา วิหารเทวิยา ทตฺวา ตฺวํ อิมา เกสธาตุโย ทสพลสฺส อนวโลกิต มตฺถเก ปติฏฺฐาเปหี’ติ อาห. สา เกสธาตุโย คเหตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐหนฺตุ’ติ อธิฏฺฐานํ อกาสิ. ตสฺมึ ขเณ เกสธาตุโย กรณฺฑโต นภํ อุคฺคนฺตฺวา มยูรคีวสํกาสนีลรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐหึสุ. พระราชาทรงรับพระเกศธาตุจากมือของอำมาตย์ชื่อมหานันทะ แล้วประทานแก่พระนางวิหารเทวี ตรัสว่า 'เธอจงประดิษฐานพระเกศธาตุเหล่านี้ไว้บนพระเศียรอันใครๆ ไม่พึงแลเห็นได้ของพระทศพลเถิด' พระนางทรงรับพระเกศธาตุแล้วทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระเกศธาตุเหล่านี้จงประดิษฐาน ณ ที่นั้นเองเถิด' ในขณะนั้น พระเกศธาตุทั้งหลายได้เสด็จขึ้นจากผอบสู่ท้องฟ้า เปล่งรัศมีสีเขียวขาบดุจสีคอนกยูง เสด็จลงจากอากาศแล้วประดิษฐานบนพระเศียรอันเป็นอวัยวะสูงสุดของพระพุทธรูป ตโต ราชา เถเรน สทฺธึ ธาตุคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทิพฺพจนฺทนจุณฺณสมากิณฺณํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทิ สุคนฺธปุปฺผสนฺถรํ วิยูหิตฺวา ปภาสมุทยสมากิณฺเณ จตฺตาโร มณิ ปาสาเณ ฐเปสิ. เตสํ อาโลกาภิภูโต ธาตุคพฺโภ อติวิย วิโรจิตฺถ. สพฺพนาฏกิตฺถีโย อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ธาตุคพฺเภเยว ปูเชสุํ. ตโต ราชา ธาตุนิธานํ กตฺวา พุทฺธรูปสฺส ปาทตเล สีสํ ฐเปตฺวา นิปนฺโน เอวํ ปริเทวิ; มยฺหํ ปิตุปิตามหปรมฺปราคตาธาตุ อชฺช อาทึ กตฺวา อิโต ปฏฺฐาย วิโยคา ชาตา อหํ ทานิ ตุมฺหากํ อติจิรํ (ฐีตา) รมณียา โรหณชนปทา อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปสินฺติ วตฺวา สิเนรุ มุทฺธนิ สมุชฺชลมหาปทีโป วิย ตุมฺเห อิเธว ฐีตา. อิทานิ น คมิสฺสาม มยํ ขมถ ภควา’ติ ปริเทวมาโน ธาตุ คพฺเภเยว ปติตฺวา อาห? ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าสู่ห้องพระธาตุพร้อมกับพระเถระ ทรงคลี่ลาดซึ่งอาสนะดอกไม้หอมมีดอกปาริฉัตตกะและดอกโกวิฬาระเป็นต้นที่เกลื่อนกล่นไปด้วยผงจันทน์ทิพย์ แล้วทรงวางแผ่นหินมณี ๔ แผ่นที่เต็มไปด้วยแสงสว่างโชติช่วงไว้ ห้องพระธาตุนั้นสว่างไสวอย่างยิ่งเพราะถูกแสงสว่างของแผ่นหินมณีเหล่านั้นครอบงำ เหล่านางฟ้อนรำทั้งปวงพากันถอดเครื่องประดับของตนๆ บูชาลงในห้องพระธาตุนั้นเอง ลำดับนั้น พระราชาทรงกระทำการประดิษฐานพระธาตุแล้ว ทรงวางพระเศียรลงที่หลังพระบาทของพระพุทธรูป บรรทมคร่ำครวญอย่างนี้ว่า 'พระธาตุที่สืบทอดมาตามลำดับบรรพบุรุษของข้าพระองค์ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ย่อมมีความพลัดพรากจากกัน บัดนี้ ข้าพระองค์นำพระองค์มาจากโรหณชนบทอันน่ารื่นรมย์ซึ่งประดิษฐานอยู่ยาวนาน มาประดิษฐานไว้ ณ สถานที่นี้ พระองค์ประดิษฐานอยู่ ณ ที่นี้เอง ดุจประทีปดวงใหญ่ที่สว่างไสวอยู่บนยอดเขาสิเนรุ บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะไม่ไป ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอดโทษแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด' เมื่อทรงคร่ำครวญอยู่ดังนี้ จึงล้มลงในห้องพระธาตุนั่นเองแล้วตรัสว่า อโห วิโยคํ ทุกฺขํ เม เอตา พาเธนฺติ ธาตุโย; วตฺวา โส ปริเทวนฺโต ธาตุคพฺเภ สยี ตทา. 'โอ้หนอ ความพลัดพรากเป็นทุกข์ พระธาตุเหล่านี้ย่อมเบียดเบียนข้าพระองค์' พระราชาตรัสคร่ำครวญดังนี้แล้ว ก็นอนลงในห้องพระธาตุในกาลนั้น มริสฺสามิ โน คมิสฺสํ อยฺยํ หิตฺวา อิเธว’หํ; ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ตสฺส สํสาเร จรโต มมา’ติ. 'ข้าพระองค์จะตาย ณ ที่นี้เอง จะไม่ไปโดยละทิ้งพระผู้เป็นเจ้าเสีย การเห็นพระองค์เป็นของหาได้ยากสำหรับข้าพระองค์ผู้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ' วตฺวา ปริเทวนฺโต นิปชฺชิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร สหเทโว นาม เถโร ราชานํ ธาตุคพฺเภ โรทมานํ นิปนฺนํ ทิสฺวา กิมชฺฌาสโย เอตสฺสา’ติ เจโตปริยญาเณน สมนฺตาหริตฺวา อิธ นิปนฺโน มริสฺสามี’ติ นิปนฺนภาวํ ชานิตฺวา อิทฺธิยา สํสรํ ปิยรูปํ มาเปตฺวา ธาตุคพฺภโต ตํ พหิ อกาสิ. ครั้นตรัสคร่ำครวญแล้วก็บรรทมลง ก็ในระหว่างภิกษุสงฆ์นั้น พระเถระชื่อว่าสหเทพเห็นพระราชาบรรทมร้องไห้อยู่ในห้องพระธาตุ จึงพิจารณาด้วยเจโตปริยญาณว่า 'พระราชาองค์นี้มีอัธยาศัยอย่างไร' เมื่อทราบว่าพระองค์บรรทมลงด้วยตั้งใจว่า 'เราจะนอนตายอยู่ที่นี่' จึงเนรมิตรูปอันเป็นที่รักด้วยฤทธิ์แล้วนำพระราชาออกจากห้องพระธาตุนั้น (อิทฺธิยา โส วสิปตฺโต ฉฬภิญฺโญ วิสารโท; ตํ ขณญฺเญว สปฺปญฺโญ ราชานํ ตํ พหึ อกา.) (พระเถระนั้นผู้ถึงความเป็นผู้มีวสีด้วยฤทธิ์ มีอภิญญา ๖ มีความแกล้วกล้า เป็นผู้มีปัญญา ได้นำพระราชาองค์นั้นออกไปภายนอกในขณะนั้นนั่นเอง) ตโต ปฐมานีตโชติรงฺค ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส อุปริ วิตานํ วิย ฐเปตฺวา อรหนฺตา? ธาตุคพฺโภ สมนฺตโต จตุรสฺสมญฺจํ วิย เอกฆโน โหตุ. ธาตุ คพฺเภ คนฺธา มา สุสฺสนฺตุ, ปุปฺผานิ มา มิลายนฺตุ, รตนานิ มา วิวณฺณา โหนฺตุ, ปูชนียภณฺฑานิ มา นสฺสนฺตุ, ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตานํ โอกาโส วา วิวโร วา มา โหตุ’ติ อธิฏฺฐหึสุ. ตโต ราชา ธาตุโย มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มงฺคลเจติเย จตุรสฺสโกฏฺฐกํ อติมโนรมํ ฉตฺตกมฺมญฺจ เกลาสกูฏํ วิย สุธากมฺมญฺจ วาลุกปาทโต ปฏฺฐาย สพฺพญฺจ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ. โส ปน เสต นิมฺมลจนฺทรํสิ วิย อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาโค ฉตฺตธโร อจลปฺปติฏฺฐิโต สุชนปฺปสาทโก อญฺญติตฺถีย มทฺทนกโร มงฺคลถูโป วิโรจิตฺถ. ลำดับนั้น พระอรหันต์ทั้งหลายวางแผ่นหินโชติรังสีที่นำมาในตอนแรกไว้เหนือห้องพระธาตุดุจเพดาน แล้วอธิษฐานว่า 'ขอห้องพระธาตุจงเป็นเนื้อเดียวกันโดยรอบดุจแท่นสี่เหลี่ยม ขอเครื่องหอมในห้องพระธาตุอย่าได้แห้งไป ขอดอกไม้ทั้งหลายอย่าได้เหี่ยวเฉา ขอรัตนชาติทั้งหลายอย่าได้มีสีแปรปรวน ขอเครื่องบูชาทั้งหลายอย่าได้พินาศ และขออย่าได้มีโอกาสหรือช่องว่างแก่เหล่าศัตรูและปัจจามิตรเลย' ลำดับนั้น พระราชาทรงกระทำการบูชาพระธาตุอย่างใหญ่หลวง ทรงให้สร้างเรือนสี่เหลี่ยมอันน่ารื่นรมย์ยิ่งในมงคลเจดีย์ และทรงให้ทำการยกฉัตรและการฉาบปูนขาวให้ดูดุจยอดเขาไกรลาส ทรงให้งานที่ควรทำทั้งหมดเสร็จสิ้นลงตั้งแต่ฐานทรายเป็นต้นไป ส่วนมงคลสถูปนั้นรุ่งเรืองดุจแสงจันทร์อันขาวสะอาดบริสุทธิ์ มีส่วนเปรียบด้วยฟองน้ำและยอดเขาไกรลาส ทรงไว้ซึ่งฉัตร ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่สาธุชน และข่มขี่เสียซึ่งเหล่าเดียรถีย์ วิลาสมาโน อฏฺฐาสิ โตสยนฺโต มหาชเน; มงฺคลเกลาสถูโป อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต. มงคลไกรลาสสถูปนั้นตั้งมั่นไม่หวั่นไหว ประดิษฐานอยู่ด้วยดีแล้ว สง่างามอยู่ ยังมหาชนให้ยินดี สุชนปฺปสาทนกโร ติตฺถิยทิฏฺฐิมทฺทโน; ภวิ สทฺธากโร เสฏฺโฐ สพฺพชนปสาทโก. เป็นที่ยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่สาธุชน เป็นที่ข่มขี่ทิฏฐิของพวกเดียรถีย์ เป็นบ่อเกิดแห่งศรัทธาอันประเสริฐ ยังชนทั้งปวงให้เลื่อมใส เจติโย ปวโร โลเก มหาชนนิเสวิโต; ธชปุปฺผสมากิณฺโณ สทา ปูชารโห ภวิ. พระเจดีย์อันประเสริฐในโลก อันมหาชนพากันมาซ่องเสพ เกลื่อนกล่นไปด้วยธงและดอกไม้ เป็นผู้ควรแก่การบูชาตลอดกาลทุกเมื่อ พหู ชนา สมาคมฺม นานา เทสา สมาคตา; ปูเชสุํ ตํ มหาถูปํ สพฺพทาปิ อตนฺทิตา. ชนเป็นอันมากจากนานาประเทศพากันมาประชุมกันแล้ว ได้บูชามหาเจดีย์นั้นอย่างไม่เกียจคร้านในกาลทุกเมื่อ อีทิโส ปติรูปวาโส โส เทโส ทุลฺลโภ ภเว; อปฺปมตฺตา สทา สนฺตา วินาถ กุสลํ พหุนฺติ. ดินแดนที่เป็นที่อยู่อันสมควรเช่นนี้หาได้ยาก ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีความสงบอยู่เสมอ จงสั่งสมกุศลให้มากเถิด ราชา กปฺปาสิกสุขุมวตฺเถน มหารหํ เจติยํ เวเฐตฺวา, สิริวฑฺฒนํ นาม มหาโพธึ ปติฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ โพธิฆรญฺจ การาเปตฺวา ติภูมกํ อุโปสถาคารํ การาเปตฺวา รตฺติฏฺฐาน ทิวาฏฺฐานาทีนิ กตฺวา สพฺพํ วิหาเร กตฺตพฺพํ กาเรสิ. เอตฺตกํ การาเปตฺวา วิหารํ ทกฺขิโณทกํ ทสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา อสีติสหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺตทิวสานิ นานาวิธ สูปวฺยญฺชเนหิ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส ติจีวรตฺถาย วตฺถานิ ทาเปตฺวา ปาโตว ปาตราสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐีโต เอวมาห? อยฺยา, จาตุทฺทสิเก มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิณํ ทาตุมิจฺฉามี’ติ. โส ปนายสฺมา เอวมาห; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส อสฺสยุชนกฺขตฺเตน ทกฺขิณํ ธาตุํ ภทฺทกนฺติ. โส เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา โสมนคเร อตฺตโน ภคินึ เทวึ กเถสิ? ภคินิ, ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา มงฺคลมหาเจติยานุรูปํ ปาสาทํ อลงฺกตทฺวารฏฺฏาลกโตรณํ เสต วตฺถ อเนกธชสมากิณฺณํ วิหารญฺจ การาเปตฺวา ทกฺขิณํ ทสฺสามี’ติ อยฺยสฺส กเถสึ. โส ปนายสฺมา; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทาตุํ ยุตฺตนฺติ อาหา’ติ. เทว, กึ กเถสิ, อยฺยสฺส กถีตนิยาเมเนว อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทกฺขิณํ เทหี’ติ อาห. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สาธุ ภทฺเท’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา โสมนคเร วิหรนฺโต, อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสเถ สมฺปตฺเตเยว อชฺชุโปสโถ’ติ ญตฺวา คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต สฺเว ทกฺขิณํ ทาตพฺพํ ตฺวํ เสนงฺคํ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ เอหี’ติ วตฺวา เสรุนคเร สิวรญฺโญ โลณนคเร มหานาครญฺโญ ปณฺณํ ปหิณี. สฺเว ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ ฉณ เวสํ คาหาเปตฺวา อยฺยสฺส ติสฺสตฺเถรสฺส ทกฺขิณํ ทียมานํ สโมสรนฺตุติ. เต ปน ราชาโน สาสนํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ อลงฺกริตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทตฺวา สุวณฺณมาลาทีนิ ปิลนฺธาเปตฺวา มหา โคเณปิ ตเถว อลงฺกริตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ (ปฏิ) มุญฺจาเปตฺวา อมจฺจคหปติ-พฺราหฺมณปุตฺต-อชโคปก-ขุชฺชวามนก-เสนาปติอาทโย จ วิจิตฺตวตฺถานิ นิวาเสตฺวา นานาวิธวิเลปนานิ วิลิมฺเปตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชาปิ จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิ. เสสราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทิตฺวา ราชานํ มชฺเฌ กตฺวา วามทกฺขิณปสฺสโต นมสฺสมานา นิกฺขมึสุ. ตสฺส ปน คมนํ อชาตสตฺตุโน ตถาคตสฺส ทสฺสนตฺถาย ชีวกมฺพวนคมนํ วิย ตึสโยชนปฺปมาณํ เอราวณหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทเวหิ ปริวาเรตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นนฺทนวนคมนกาโล วิย จ อโหสิ. โส วฑฺฒมาสกจฺฉายาย สมฺปตฺตาย โสมนครโต นิกฺขมิตฺวา เสรุทหสฺส อนฺเต นานาวิธ อลงฺกตปฏิยตฺตนาฏกิตฺถีนํ ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปคฺคณฺหาปยมาโน อฏฺฐาสิ. พระราชาทรงห่อเจดีย์อันมีค่าด้วยผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ทรงปลูกมหาโพธิ์ชื่อสิริวัฑฒนะ และทรงให้สร้างโพธิฆระ (เรือนโพธิ์) ณ ที่นั้น ทรงให้สร้างอุโบสถาคารสามชั้น ทรงสร้างที่อยู่กลางคืน ที่อยู่กลางวัน เป็นต้น และทรงกระทำกิจทุกอย่างที่พึงทำในวิหาร เมื่อทรงให้สร้างสิ่งเหล่านี้เสร็จแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะถวายทักษิโณทกแก่พระวิหาร' จึงทรงถวายมหาทานแก่ภิกษุประมาณแปดหมื่นรูป ด้วยแกงและกับข้าวหลากหลายชนิดตลอดเจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ทรงให้ถวายผ้าเพื่อประโยชน์แก่ไตรจีวรแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ แล้วเสวยพระกระยาหารเช้าแต่เช้าตรู่ เสด็จไปหาพระเถระ ทรงไหว้แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ตรัสว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าประสงค์จะถวายทักษิณาแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในวันจาตุททสี' พระเถระรูปนั้นจึงกล่าวว่า 'การถวายทักษิณาในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ซึ่งตรงกับนักษัตรอัศวินี เป็นการดี' พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระเถระแล้ว ทรงไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วตรัสกับพระเทวีผู้เป็นพระขนิษฐาของพระองค์ในเมืองโสมนะว่า 'น้องหญิง พี่ได้บอกพระเถระว่า จะถวายทักษิณาหลังจากที่ได้บรรจุพระนลาฏธาตุของพระทศพล และสร้างปราสาทที่เหมาะสมกับมงคลมหาเจดีย์ มีประตู ซุ้มประตู และซุ้มโค้งที่ประดับประดา และสร้างวิหารที่ดาดด้วยผ้าขาวและเต็มไปด้วยธงหลายหลากสีสัน' พระเถระรูปนั้นกล่าวว่า 'ควรจะถวายในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง' พระเทวีตรัสว่า 'ข้าแต่พระองค์ ตรัสอะไรเช่นนั้น ขอพระองค์จงถวายทักษิณาในวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ตามที่พระเถระกล่าวไว้เถิด' พระราชาทรงสดับพระดำรัสของพระนางแล้ว ทรงยินดี ตรัสตอบว่า 'ดีแล้ว น้องหญิง' แล้วประทับอยู่ในเมืองโสมนะ เมื่อวันอุโบสถเพ็ญที่ใกล้เข้ามาถึง ทรงทราบว่า 'วันนี้เป็นวันอุโบสถ' จึงทรงเรียกคิริอภัยมา ตรัสว่า 'พ่อ พรุ่งนี้จะต้องถวายทักษิณา เจ้าจงประดับประดากองทัพ แล้วมากับเราพรุ่งนี้' แล้วทรงส่งสาส์นไปยังพระเจ้าศิวะในเมืองเสรุ และพระเจ้ามหานาคในเมืองโลณะ ว่า 'พรุ่งนี้ พวกท่านจงประดับประดาช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า เป็นต้น ด้วยเครื่องประดับทองคำ แล้วแต่งกายอย่างไปงานเทศกาลมากับเราพรุ่งนี้ เพื่อมารวมกันในเวลาที่ถวายทักษิณาแก่พระติสสเถระผู้เป็นเจ้า' พระราชาเหล่านั้นทรงสดับพระราชสาส์นแล้ว จึงทรงประดับประดาช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า เป็นต้น ตามฐานะของตน ทรงให้ประทับรอยมือด้วยของหอม (คันธปัญจังคุลิกะ) ทรงให้สวมพวงมาลัยทองคำ เป็นต้น แม้โคใหญ่ก็ทรงให้ประดับประดาเช่นนั้น ทรงให้สวมปลอกทองคำที่เขา แล้วพวกอำมาตย์ คฤหบดี บุตรพราหมณ์ คนเลี้ยงแพะ คนแคระ คนเตี้ย แม่ทัพ เป็นต้น ก็พากันนุ่งห่มผ้าหลากสี ทาเครื่องหอมนานาชนิด แล้วมาแสดงตัวแก่พระราชา พระราชาเองก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพสี่เหล่า เสด็จขึ้นประทับบนหลังช้างที่ประดับประดาแล้ว ส่วนพระราชาองค์อื่นๆ ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพของตน ประทับบนหลังช้าง แล้วทรงให้พระราชา (องค์ประธาน) อยู่ตรงกลาง ทรงไหว้จากด้านซ้ายและขวา แล้วเสด็จออกไป การเสด็จไปของพระองค์นั้น ดุจการเสด็จไปสู่ชีวกัมพวันของพระเจ้าอชาตศัตรูเพื่อทอดพระเนตรพระตถาคต และดุจเวลาที่ท้าวสักกะจอมเทพ เสด็จไปสู่นันทนวัน โดยประทับบนหลังช้างเอราวัณสูงสามสิบโยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่าทวยเทพในสองเทวโลก เมื่อเงาคล้อยไปได้กึ่งหนึ่ง พระองค์ก็เสด็จออกจากเมืองโสมนะ ทรงให้พวกนางนักฟ้อนที่ประดับประดาและเตรียมพร้อมด้วยเครื่องประดับนานาชนิด บรรเลงดนตรีเบญจางคิกะ ณ ริมฝั่งสระเสรุ แล้วประทับยืนอยู่ มหาปถวี ภิชฺชมานา วิย ปพฺพตา ปริวตฺตมานา วิย มหาสมุทฺโท (ถลํ) อวตฺถริตฺวา ภิชฺชมานกาโล วิย จ อโหสิ. พฺราหฺมณา ชยมุขมงฺคลิกา โสตฺถิ วจนํ วทึสุ. สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา นาฏกิตฺถิโย ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปวตฺตยึสุ. มหาชโน เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตสิ. ตโต ราชา พหู คนฺธทีปธูปาทโย คาหาเปตฺวา อุฏฺฐาย เสนาย ปริวุโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺโน อาห? อยฺย ราชาโน จ สมฺปิณฺฑิตฺวา ทกฺขิโณทกสฺส ทียมานสฺส กาโล’ติ. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราชา’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺมึ ทกฺขิโณทกสฺส ทานทิวเส นานาวิธวิจิตฺตมณิทณฺฑเกสุ นานาวิธ ธชปตากาทีนิ พนฺธาเปตฺวา สมุสฺสิตานิ อเหสุํ. ปุริมาที ทิสาสุ มนุญฺญวาตา วายึสุ. ตถา มหารํสิชาลสมุชฺชลิโต สหสฺสรํสิภากโร อตฺถงฺคโต อโหสิ. วิปฺผุริตกิรณรชธูมราหุอพฺภาทีหิ อุปโรเธหิ วิรหิโต ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท สมุชฺชลรชตมยํ อาทาสมณฺฑลํ วิย ปาจีนทิสโต สมุคฺคโต. ตสฺมึ ขเณ ทณฺฑทีปิกาทโย สมุชฺชลาเปสุํ. มหามงฺคลเจติยํ ปน ชาติสุมนมาลาทาเมน ปริกฺขิปิตฺวา เอกมาลาคุณํ วิย อลงฺกริ. ยถา ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท ตถา ปทีปมาลาลงฺกโต มหาเจติโย อติวิย วิโรจติ. สกล ลงฺกาทีเป ปน สพฺเพ รุกฺขาปิ วิจิตฺตธเชน อลงฺกตา วิย อกาลผลปลฺลเวหิ วิจิตฺตา อเหสุํ. มหาสมุทฺทโลณสาคราทโย’ปิ ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเหสุํ. ประหนึ่งว่าแผ่นดินใหญ่จะแตกแยก ภูเขาจะพังทลาย และมหาสมุทรจะท่วมทับพื้นดินในกาลที่โลกจะแตกสลาย พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวคำชัยมงคลและคำสวัสดี นางนักฟ้อนรำผู้ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ได้บรรเลงดนตรีเบญจางคิกดุริยางค์ มหาชนได้เปล่งเสียงโห่ร้องนับพัน จากนั้น พระราชาทรงให้ถือเครื่องหอม ประทีป ธูป เป็นต้น เป็นอันมาก แล้วเสด็จลุกขึ้น พร้อมด้วยหมู่เสนาแวดล้อม เสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของพระเถระ ทรงไหว้พระเถระแล้วประทับนั่ง ตรัสว่า “ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่พระราชาทั้งหลายจะทรงรวมกันถวายทักษิโณทก” พระเถระได้ฟังพระดำรัสนั้นแล้ว รับว่า “ดีแล้ว มหาบพิตร” ในวันถวายทักษิโณทกนั้น ได้มีการผูกธงและธงชัยต่างๆ นานาชนิดไว้บนเสาที่ประดับด้วยแก้วมณีอันวิจิตรต่างๆ นานาชนิด แล้วยกขึ้นตั้งไว้ ลมอันรื่นรมย์ได้พัดมาแต่ทิศตะวันออกเป็นต้น อีกทั้งพระอาทิตย์ผู้มีรัศมีพันสายอันรุ่งเรืองด้วยหมู่รัศมีอันยิ่งใหญ่ ก็อัสดงคตไปแล้ว พระจันทร์เต็มดวงอันปราศจากเครื่องขัดขวาง คือ รัศมีที่ส่องประกาย ฝุ่น ควัน ราหู และเมฆ เป็นต้น แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ก็ขึ้นมาทางทิศตะวันออก เหมือนแผ่นกระจกเงินอันรุ่งเรือง ในขณะนั้น ได้มีการจุดประทีปโคมไฟเป็นต้นให้รุ่งเรือง ส่วนมหาเจดีย์มงคล ได้ประดับประดาด้วยพวงมาลัยดอกมะลิซ้อนแวดล้อมไว้ เหมือนเป็นพวงมาลัยพวงเดียว มหาเจดีย์อันประดับด้วยพวงประทีป ก็รุ่งเรืองยิ่งนัก เหมือนพระจันทร์เต็มดวงที่แวดล้อมด้วยหมู่ดาว ส่วนต้นไม้ทั้งปวงในเกาะลังกาทั้งหมด ก็วิจิตรด้วยผลและใบอ่อนที่ออกนอกฤดู เหมือนประดับด้วยธงอันวิจิตร มหาสมุทรและทะเลน้ำเค็มเป็นต้น ก็ถูกปกคลุมด้วยดอกบัวห้าชนิด วิจิตฺรวตฺถาภรเณหิ สพฺเพ,อลงฺกตา เทวสมานวณฺณา; อเนกสงฺขฺยา สุมนา ปตีตา,ชนา สมนฺตา ปริวารยึสุ. ชนทั้งปวงผู้ประดับด้วยเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับอันวิจิตร มีวรรณะดุจเทพ มีจำนวนมากมาย มีใจยินดีร่าเริง ได้แวดล้อมอยู่โดยรอบ สพฺเพว อุชฺชลาเปสุํ ทณฺฑทีปํ มโนรมํ; สกลมฺปิ อิทํ ทีปํ อาสิ โอภาสิตํ ตทา. ชนทั้งปวงนั่นแลได้จุดประทีปด้ามไม้ที่น่ารื่นรมย์ให้สว่างไสว แม้เกาะนี้ทั้งสิ้นก็ได้สว่างไสวในกาลนั้น ตาราคณสมากิณฺโณ ปุณฺณจนฺโทว โชตยี; สารเท นภมชฺฌมฺหิ ฐิโต รุจิรรํสิยา. พระจันทร์เต็มดวงอันเกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว ส่องแสงสว่าง ตั้งอยู่ท่ามกลางท้องฟ้าในฤดูสารท ด้วยรัศมีอันงดงาม ตถา อยํ ถูปวโร สุปฺปภาโส อลงฺกโต; มาลาปทีปมชฺฌมฺหิ ภาติ ภุติลกุตฺตโม. เช่นเดียวกัน พระสถูปอันประเสริฐนี้ มีรัศมีอันงดงาม ประดับประดาแล้ว ย่อมรุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางพวงมาลัยและประทีป เป็นยอดแห่งเครื่องประดับแผ่นดิน สพฺเพ’ปิ ปาทปา อสฺส ลงฺกาทีปสฺส สพฺพโส; ธเชหิ’ว สมากิณฺณา อาสุํ ปุปฺผผลนฺททา. แม้ต้นไม้ทั้งปวงของเกาะลังกานี้โดยประการทั้งปวง ต่างก็เกลื่อนกล่นไปด้วยธง ประหนึ่งว่ากำลังให้ดอกและผล สเจตนา ยถา สพฺเพ อกา ปูชํ อกา ตทา; ตถา อเจตนา สพฺเพ อกา ปูชํ อนปฺปกํ. สิ่งที่มีใจครองทั้งปวงได้กระทำการบูชาในกาลนั้นฉันใด สิ่งที่ไม่มีใจครองทั้งปวงก็ได้กระทำการบูชาอันมิใช่น้อยฉันนั้น เยภุยฺเยน ภุมฏฺเฐ เทเว อุปาทาย ยาว อกณิฏฺฐกา เทวา พฺรหฺมา ทิพฺพมาลาปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารจนฺทนจุณฺณํ คเหตฺวา อาคตาเทวาติ วา มนุสฺสาติ วา ชานิตุํ อสกฺโกนฺติ. อุกฺกฏฺฐมหาสมาคโม อโหสิ. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส มหาปถวิ อากาสยุคนฺธรจกฺกวาฬปพฺพตุตฺตมาทโย กมฺปึสุ. ตํ ทิสฺวา ราชา อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต เถเร จ อวเสส มหามตฺตาทโย สนฺนิปาเตตฺวา นาฏกาทโย จ คเหตฺวา, อิทาเนวาหํ วิหารทกฺขิณํ ทสฺสามิ’ติ เจติยงฺคณํ อคมาสิ. เถโรปิ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เจติยงฺคเณ อลงฺกตมณฺฑเป นิสีทิ. ราชา วาสิตคนฺโธทกสุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา อุทกํ เถรสฺส หตฺเถ อาสิญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ อทาสิ. ทตฺวา จ ปน เอวมาห; อยฺยา เอสา ธาตุ มยฺหํ ปิตามหวํเสน อาคตา. อิทานิ อมฺหากํ อติรุจิรรมณิยา โรหณชนปทา อาหริตฺวา สุวณฺเณน ธาตุคพฺภํ, สตฺตรตเนน ธาตุมณฺฑปํ การาเปตฺวา ตสฺมึ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฏิมํ นิสีทาเปตฺวา อมฺหากํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา อยฺยสฺส จีวราทีนมตฺถาย อิทานิ โสฬสคามวรานิ ทสฺสามิ’ติ คามวรานิ ทตฺวา สมนฺตโต ติคาวุตปฺปมาเณ เสรุทเห เภรึ จราเปตฺวา อารามิกํ กตฺวา อาห? ภนฺเต, ตุมฺหากํ มยา ทินฺนโสฬสคามํ อชฺเชว คนฺตพฺพํ. คนฺตฺวา จ ปน อชฺเชว ปริคฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตตฺเถว วาสุปคโต ปุน ทิวเส สมาคนฺตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ตีจีวรปฺปโหนกสาฏกํ ปณีตํ โภชนํ ทตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ อาคโต, อยฺย วิหาเร กตฺตพฺพํ อปริหาเปตฺวา มยา กตํ, เคหํ คมิสฺสามีติ (นิเวเทสิ). เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา สาธุ มหาราชาติ สมฺปฏิจฺฉิ. โดยมาก เทพเจ้าทั้งหลายเริ่มตั้งแต่ภุมมเทวาไปจนถึงอกนิฏฐพรหม ได้ถือเอาพวงมาลัยทิพย์ ดอกปาริฉัตร ดอกกรรณิการ์ และผงจันทน์มาแล้ว จนไม่สามารถจะจำแนกได้ว่าเป็นเทพหรือเป็นมนุษย์ ได้มีการประชุมครั้งยิ่งใหญ่ ในวันนั้น แม้มหาปฐพี อากาศ ภูเขายุคันธร และภูเขาจักรวาลอันประเสริฐเป็นต้น ก็หวั่นไหว พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุนั้นแล้ว ทรงถึงความโสมนัสยิ่งนัก ทรงให้ประชุมพระเถระและมหาอำมาตย์ที่เหลือเป็นต้น พร้อมทั้งเหล่านักฟ้อนรำแล้ว เสด็จไปยังลานเจดีย์ด้วยตั้งพระทัยว่า "บัดนี้ เราจะถวายทักษิณาแก่พระวิหาร" แม้พระเถระก็พาภิกษุสงฆ์ไปนั่งในมณฑปที่ประดับประดาไว้ ณ ลานเจดีย์ พระราชาทรงถือพระสุวรรณภิงคารที่บรรจุน้ำหอมอบร่ำ ทรงหลั่งน้ำลงในมือของพระเถระแล้วถวายทักษิณา ครั้นถวายแล้วจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า "ท่านผู้เจริญ พระธาตุนี้สืบทอดมาตามวงศ์ปู่ของข้าพระองค์ บัดนี้ ข้าพระองค์นำมาจากโรหณชนบทอันน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก ให้สร้างห้องบรรจุพระธาตุด้วยทองคำ สร้างมณฑปพระธาตุด้วยรัตนเจ็ดประการ ประดิษฐานพระพุทธรูปทองคำไว้ในนั้น บรรจุพระนลาฏธาตุของพระทศพลของพวกเราแล้ว บัดนี้ ข้าพระองค์จะถวายหมู่บ้านอันประเสริฐ ๑๖ แห่ง เพื่อประโยชน์แก่จีวรเป็นต้นของท่านผู้เจริญ" ครั้นถวายหมู่บ้านอันประเสริฐแล้ว ทรงให้ตีกลองประกาศรอบสระเสรุทะซึ่งมีประมาณ ๓ คาวุต ทรงกระทำให้เป็นอารามิก (คนวัด) แล้วตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ หมู่บ้าน ๑๖ แห่งที่ข้าพระองค์ถวายแล้ว ท่านทั้งหลายควรไปในวันนี้ทีเดียว และเมื่อไปแล้วก็จงเข้าครอบครองในวันนี้แหละ" ครั้นตรัสแล้วก็ประทับแรม ณ ที่นั้นเอง ในวันรุ่งขึ้นเสด็จมาแล้วทรงถวายมหาทานตลอด ๗ วัน ในวันที่ ๗ ทรงถวายผ้าสำหรับทำไตรจีวรและโภชนาหารอันประณีตแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ แล้วเสด็จไปสำนักของพระเถระกราบทูลว่า "ท่านผู้เจริญ กิจที่ควรทำในพระวิหารข้าพระองค์กระทำไม่ให้บกพร่องแล้ว ข้าพระองค์จะกลับวัง" พระเถระฟังคำของพระราชาแล้วรับว่า "ดีแล้ว มหาบพิตร" โส ปน เจติยสฺส ปูชนตฺถาย ปุปฺผารามํ การาเปตฺวา มาลาการานํ ปริพฺพยํ ทาเปสิ. ตถา เภริวาทกนาฏกานมฺปิ วิหารสีมนฺเต สุวณฺณนงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อารามิกานมฺปิ คามํ การาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจตฺถาย อตฺตโน สนฺติเก ปญฺจสตอมจฺจธีตโร ตตฺตเก อมจฺจปุตฺเต ทาสทาสิโย จ ทตฺวา ปริพฺพยตฺถาย เตสํ เตสํ ปญฺจสตสหสฺสกหาปเณ จ ทาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ธาตุปุชนตฺถาย โสฬสสหสฺสํ กหาปณํ ทาเปสิ. ส่วนพระองค์ทรงให้สร้างสวนดอกไม้เพื่อบูชาพระเจดีย์ และทรงให้จ่ายค่าใช้จ่ายแก่เหล่าช่างดอกไม้ อีกทั้งทรงให้กำหนดเขตแดนพระวิหารด้วยคันไถทองคำ แล้วทรงให้สร้างหมู่บ้านแก่อารามิก (คนวัด) สำหรับพวกนักกลองและนักฟ้อนรำด้วย เพื่อประโยชน์ในการไวยาวัจกรแก่พระภิกษุสงฆ์ ทรงถวายธิดาอำมาตย์ ๕๐๐ คน และบุตรอำมาตย์จำนวนเท่ากัน พร้อมทั้งทาสและทาสีที่อยู่ใกล้ชิดพระองค์ และทรงให้จ่ายเงินคนละ ๕๐๐,๐๐๐ กหาปณะ เพื่อเป็นค่าใช้จ่ายแก่คนเหล่านั้น และทรงถวายเงิน ๑๖,๐๐๐ กหาปณะ เพื่อการบูชาพระธาตุแก่พระภิกษุสงฆ์ ตโต คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต ตุมฺเห อิเธว นิจฺจํ วสถ. อมฺหากํ วิหาเร จ อารามิเกสุ จ อยฺเยสุ จ อปฺปมตฺโต โหหีติ โอวทิตฺวา สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร ตสฺส เอวมาห? มหาราช สมนฺตโต มหาสีมํ พนฺธิตพฺพนฺติ. พนฺธถ ภนฺเตติ วุตฺเต? มหาราช อกิตฺติเตน นิมิตฺเตน สีมํ พนฺธิตุํ นสกฺกา, วิหารสฺส ปาจีน ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิณโต มหาสีมํ พนฺธนาย นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา เทหิ, มยํ สีมํ พนฺธิสฺสามาติ อาห. ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต อมจฺเจ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา สีมานิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อาคมนตฺถํ เปเสสิ. เต ปน สตฺต อมจฺจา จตุสุ ทิสาสุ นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺเณ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา รญฺโญ อทํสุ. ราชา เอเกกํ สตกหาปณํ ทตฺวา จตุสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ทาเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺตูติ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส นิเวเทสิ. อถ เถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เจติยงฺคเณ นิสีทิตฺวา วปฺปมาสกาฬปกฺขทฺวาทสทิวเส สีมํ พนฺธิตฺวา นิฏฺฐเปสิ. ลำดับนั้น ทรงให้เรียกคิริอภัยมาแล้วตรัสว่า "พ่อ เจ้าจงอยู่ที่นี่เป็นนิตย์ จงเป็นผู้ไม่ประมาทในพระวิหาร ในเหล่าอารามิก และในพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายของเรา" ครั้นประทานโอวาทแล้วก็ทรงมอบหมายทุกอย่างแก่เขา พระเถระได้กล่าวแก่พระราชาอย่างนี้ว่า "มหาบพิตร ควรผูกมหาสีมาโดยรอบ" เมื่อพระราชาตรัสว่า "ท่านผู้เจริญ โปรดผูกเถิด" พระเถระจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร ไม่สามารถจะผูกสีมาด้วยนิมิตที่ไม่ได้ประกาศได้ ขอพระองค์จงกำหนดนิมิตเพื่อผูกมหาสีมาในทิศตะวันออก ตะวันตก เหนือ และใต้ ของพระวิหาร แล้วแจ้งแก่พวกอาตมา พวกอาตมาจะผูกสีมา" พระราชาทรงยินดี ทรงประดับประดาอำมาตย์ ๗ คนด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วทรงส่งไปเพื่อประกาศนิมิตสีมาแล้วกลับมา ส่วนอำมาตย์ ๗ คนนั้นกำหนดนิมิตในทิศทั้งสี่แล้วเขียนลงในใบลานนำมาถวายพระราชา พระราชาทรงประทานเงินแก่คนละ ๑๐๐ กหาปณะ ทรงให้จัดอารักขาในทิศทั้งสี่ แล้วแจ้งแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ว่า "ขอพระคุณเจ้าทั้งหลายจงผูกสีมาเถิด" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์นั่ง ณ ลานเจดีย์ ผูกสีมาในวันแรม ๑๒ ค่ำ เดือนวัปปะ (เดือน ๑๑) จนสำเร็จ ตตฺถ สีมานิมิตฺตํ เอวํ ชานิตพฺพํ; ปุริมาย ทิสาย สิคาล ปาสาณํ คโต. ตโต มจฺฉเสลคามสฺส วาม ปสฺเสน โกฏสีมา นาม คามกฺเขตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา คณทฺวารคามํ คโต. จิตฺตวาปิยา อุตฺตรวาน โกฏิโต วรคามกฺเขตฺเต ปิฏฺฐิปาสาณํ คโต. ตโต สาลิกํ นาม มธุกรุกฺเข ฐีตปาสาณถูปสฺส คโต. ตโต วุตฺติก นาม วาปิยา ทกฺขิณวาน โกฏิโต กณิการ เสลสฺส คโต. ตโต ฉนฺนชฺฌาปิตเสลสฺส คโต. ตโต กุกฺกุฏสิว นาม อุปาสกสฺส มธุกรุกฺเข ฐีตํ ถูปํ คโต. ตโต โสณฺฑํ นาม เสลํ คโต. ตโต สพรํ นาม ปาสาณํ คโต. ตโต เอลาลติตฺถสฺส คโต. ตโต โสพฺภ มชฺฌิเมน คนฺตฺวา อสฺสพนฺธนํ นาม ฐานํ คโต. ตโต ปาสาณสฺส มตฺถเก อุทก กากํ นาม นิคฺโรธํ คโต. โส รุกฺโข อุทก กากานํ วุสิต ภาเวน เอวํ นาม ชาโต. ตโต ตมฺพติตฺถํ นาม คนฺตา มหาจาริกสฺสนาม ถูปมคฺคสฺส คโต. ตโต อสฺสมณฺฑลปิฏฺฐึ คโต. ตโต มหา กทมฺพ ปสฺเส ฐีตํ ปาสาณถูปํ คโต. ตโต มหา ราชุวาปิยา อุตฺตรโกฏิยา ฐีตํ มหานิคฺโรธรุกฺขํ คโต. ตโต มหาวนปิฏฺฐึ คโต. ตโต โลณสาครสฺส อนฺเต รชตเสลํ คโต. ปุน อาวตฺติตฺวา สิคาล ปาสาเณเยว ฐีโต. อิมํ เอตฺตกํ ปเทสํ สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทาเปตฺวา ราชา อทาสิ. วิหารสฺส พหู อารามิเก จ (เตสํ) วิวิธานิ อุปกรณานิ (จ) ทาเปตฺวา สพฺเพ ปาการโตรณาทโย การาเปตฺวา วิหารํ นิฏฺฐาเปตฺวา โรหณเมว คโต. ในที่นั้น พึงทราบเขตแดนดังนี้: ไปถึงศิลาสิคาละทางทิศตะวันออก จากนั้นผ่านเขตบ้านชื่อโกฏสีมาทางด้านซ้ายของบ้านมัจฉเสละ ไปถึงบ้านคณทวาระ จากมุมแห่งทางระบายน้ำด้านเหนือของสระจิตตวาปี ไปถึงศิลาปิฏฐิปาสาณะในเขตบ้านวระ จากนั้นไปถึงสถูปศิลาที่ตั้งอยู่ ณ ต้นมะซางชื่อสลิกะ จากนั้นจากมุมแห่งทางระบายน้ำด้านใต้ของสระชื่อวุตติกะ ไปถึงศิลากณิการะ จากนั้นไปถึงศิลาฉันนาชฌาปิตะ จากนั้นไปถึงสถูปที่ตั้งอยู่ ณ ต้นมะซางของอุบาสกชื่อกุกกุฏสิวะ จากนั้นไปถึงศิลาชื่อโสณฑะ จากนั้นไปถึงศิลาชื่อสพระ จากนั้นไปถึงท่าเอลาละ จากนั้นไปทางกลางลำธาร ไปถึงสถานที่ชื่ออัสสพันธนะ จากนั้นไปถึงต้นไทรชื่ออุทกกากะที่อยู่บนยอดศิลา ต้นไม้นั้นได้ชื่อเช่นนั้นเพราะเป็นที่อยู่ของเหล่านกอุทกกากะ จากนั้นไปถึงท่าตัมพะ ไปถึงทางแห่งสถูปชื่อมหาจาริกะ จากนั้นไปถึงอัสสมณฑลปิฏฐิ จากนั้นไปถึงสถูปศิลาที่ตั้งอยู่ข้างต้นกะทุ่มใหญ่ จากนั้นไปถึงต้นไทรใหญ่ที่ตั้งอยู่มุมด้านเหนือของสระมหาราชุวาปี จากนั้นไปถึงมหาวนปิฏฐิ จากนั้นไปถึงศิลาเงินที่ปลายมหาสมุทรเกลือ แล้ววนกลับมาหยุดที่ศิลาสิคาละอีกครั้ง พระราชาได้พระราชทานพื้นที่ทั้งหมดนี้โดยให้กำหนดเขตแดนโดยรอบ และได้พระราชทานอารามิกชนจำนวนมากพร้อมทั้งอุปกรณ์ต่างๆ แก่วิหารนั้น และได้สร้างกำแพงและซุ้มประตูเป็นต้นทั้งหมดจนวิหารสำเร็จ แล้วเสด็จกลับไปยังโรหณะ ราชา ปสนฺนหทโย มหาปุญฺโญ มหาพโล; กาเรตฺวา อุตฺตมํ ถูปํ กญฺจนคฺฆีก โสภิตํ. พระราชาผู้มีพระทัยเลื่อมใส มีบุญมาก มีกำลังมาก ได้ทรงสร้างพระสถูปอันประเสริฐ ประดับด้วยยอดทองคำ พนฺธาเปตฺวา ตโต สีมํ วฏฺฏคามญฺจ โสฬส; ทตฺวา อารามิกานญฺจ สพฺพุปกรณานิ จ. จากนั้นได้ทรงผูกสีมา และได้พระราชทานบ้านวัฏฏะ ๑๖ แห่ง พร้อมทั้งอุปกรณ์ทุกอย่างแก่อารามิกชน ตโต โส โรหณํ คนฺตฺวา มหาเสนาปุรกฺขโต; วิหารเทวิยา สทฺธึ โมทมาโน วสี ตหึ. จากนั้น พระองค์เสด็จไปยังโรหณะ โดยมีกองทัพใหญ่แวดล้อม ทรงประทับอยู่ที่นั่นอย่างมีความสุขพร้อมกับพระวิหารเทวี เถโร ปน ตตฺเถว วิหรนฺโต โย อิมสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ตถาคตสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ วุตฺโถ วิย ภวิสฺสตีติ ขฺยากริตฺวา ตโต ปฏฺฐาย สีลาจารสมาธิสมาปตฺติปฏิลทฺธชฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทปฺปตฺเตหิ ขีณาสเวหิ ปริวาเรตฺวา สพฺพ พุทฺธคุณํ อนุสฺสรนฺโต จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ. ส่วนพระเถระนั้น เมื่อประทับอยู่ที่นั่น ได้ประกาศว่า 'ผู้ใดอยู่ในวิหารนี้ ผู้นั้นจักเป็นเหมือนผู้อยู่ในพระคันธกุฎีองค์เดียวของพระตถาคต' ตั้งแต่นั้นมา พระเถระได้ประทับอยู่เป็นเวลานาน โดยมีพระขีณาสพผู้ได้อภิญญา ๖ และปฏิสัมภิทาอันเกิดจากการปฏิบัติศีล สมาธิ และสมาบัติแวดล้อม ทรงระลึกถึงพระพุทธคุณทั้งปวง แล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นั้นเอง อเนกคุณสมฺปนฺโน ติสฺสตฺเถโร พหุสฺสุโต; ชนานํ สงฺคหํกตฺวา นิพฺพุโต โส อนาสโว. พระเถระชื่อติสสะ ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณนานาประการ ผู้เป็นพหูสูต ได้สงเคราะห์หมู่ชนแล้ว ปรินิพพานแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ เถราปิ เต สีลสมาธิยุตฺตา,พหุสฺสุตา สาธุคุณาภิรามา; ปญฺญาปภาวายุปฺปนฺนจิตฺตา,คุณากรา ตานยุตา ชนานํ. พระเถระเหล่านั้น ผู้ประกอบด้วยศีลและสมาธิ เป็นพหูสูต ยินดีในคุณอันดีงาม มีจิตที่เกิดจากอานุภาพแห่งปัญญา เป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสของหมู่ชน ปหีนภวสํสารา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา; นามรูปํ สมาสนฺโต เปสลา ฉินฺนพนฺธนา. ผู้ละสังสารวัฏได้แล้ว ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ผู้สงบระงับนามรูป ผู้มีศีลอันน่ารัก ผู้ตัดเครื่องผูกได้แล้ว สตฺตานํ อุตฺตมํ สนฺตึ กตฺวา จ ชนสงฺคหํ; นิพฺพุตา เต มหาปญฺญา ปทีโปจ สุมานสา. พระเถระเหล่านั้น ผู้มีปัญญามาก ผู้มีใจดีงาม ได้กระทำความสงบอันสูงสุดแก่สัตว์ทั้งหลาย และได้สงเคราะห์หมู่ชนแล้ว ปรินิพพานแล้ว ดุจประทีปดับไป อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ดังนี้แล ในธาตุวงศ์ที่แต่งขึ้นเพื่อความเลื่อมใสของอริยชน ธาตุนิธานาธิกาโร นาม ชื่อว่า ธาตุนิธานาธิการ ปญฺจโม ปริจฺเฉโท. ปริจเฉทที่ ๕ อิมินา การาปิตวิหารา กเถตพฺพา; วิหารเทวีมหาวิหารํ, ฉาตปพฺพต วิหารํ, สมุทฺทวิหารํ, จิตฺตลปพฺพตวิหารํ, ภทฺทปาสาณทฺวารวิหารํ, อจฺฉคลฺล วิหารํ, โกฬมฺพติสฺสปพฺพตวิหารํ, คณวิหารํ, กาลกวิหารํ, ทุกฺขปาลก วิหารํ, อุจฺจงฺคณวิหารํ, โกฏิติสฺสวิหารํ, ตสฺส ปน เอกนามํ กตฺวา การาปิเต มหาคาเม ติสฺสมหาวิหาราทึ กตฺวา เอกสตอฏฺฐวีสวิหารานิ กตานิ อเหสุํ. วิหารที่พระองค์ทรงสร้างพึงกล่าวไว้ดังนี้: วิหารเทวีมหาวิหาร, ฉาตปัพพตวิหาร, สมุททวิหาร, จิตตลปัพพตวิหาร, ภัททปาสาณทวารวิหาร, อัจฉคัลลวิหาร, โกลัมพติสสปัพพตวิหาร, คณวิหาร, กาลกวิหาร, ทุกขปาลกวิหาร, อุจจังคณวิหาร, โกฏิติสสวิหาร และในมหาคามที่ทรงสร้างโดยรวมชื่อเป็นหนึ่งเดียว ได้สร้างวิหาร ๑๒๘ แห่ง มีติสสมหาวิหารเป็นต้น อฏฺฐวีสเอกสตวิหารญฺจ มหารหํ; วิหารเทวิยา สทฺธึ การาเปสิ มหายโส. พระองค์ผู้มีพระยศใหญ่ ได้ทรงสร้างวิหารอันมีค่ามาก ๑๒๘ แห่ง พร้อมกับพระวิหารเทวี ตโต ปฏฺฐาย ราชา มหาทานํ ทตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาได้ทรงบำเพ็ญบุญโดยการถวายมหาทาน แล้วจุติจากโลกมนุษย์ไปอุบัติในเทวโลก กตฺวานิ ปุญฺญกมฺมานิ อเนกานิ มหายโส; อตฺถํ ชนสฺส กตฺวาน คนฺตฺวาน ตุสิตํ ปุรํ. พระองค์ผู้มีพระยศใหญ่ ได้ทรงกระทำบุญกรรมมากมายหลายอย่าง ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่หมู่ชนแล้ว เสด็จไปสู่สวรรค์ชั้นดุสิต โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ จีรํ ภุญฺชิย นนฺทิโต; มหาวีภวสมฺปนฺโน เทวตานํ ปุรกฺขโต. พระองค์ทรงเสวยทิพยสมบัติอยู่ที่นั่นเป็นเวลานานอย่างมีความสุข ทรงสมบูรณ์ด้วยอานุภาพอันยิ่งใหญ่ มีหมู่เทพแวดล้อม ตมฺปิ สมฺปตฺติโมหาย ชีววโลเก มโนรเม; โลกุตฺตรํ สิวํ เขมํ อิจฺฉนฺโต อาคมิสฺสติ. พระองค์จักเสด็จมาอีกครั้ง เพื่อละความหลงในสมบัตินั้น ในโลกแห่งชีวิตอันน่ารื่นรมย์นี้ โดยปรารถนาความเกษมอันเป็นโลกุตตระ โส ตโต จุโต ชมฺพุทีเป นิพฺพตฺติตฺวา เมตฺเตยฺย ภควโต ปิตา สุพฺรหฺมา นาม ภวิสฺสติ. วิหารเทวี ตสฺเสว มาตา พฺรหฺมวตี นาม พฺราหฺมณี ภวิสฺสติ. อภยคามณีกุมาโร ตสฺเสว เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต ปฐมคฺคสาวโก ภวิสฺสติ. กนิฏฺโฐ สทฺธาติสฺโส ทุติยคฺคสาวโก ภวิสฺสติ. พระองค์นั้นจุติจากเทวโลกแล้ว จักอุบัติในชมพูทวีป จักเป็นพระบิดาของพระเมตไตรยพุทธเจ้า ทรงพระนามว่าสุพรหม ส่วนพระวิหารเทวีจักเป็นพระมารดาของพระองค์ เป็นพราหมณีชื่อพรหมวดี เจ้าชายอภัยคามณีจักเป็นพระอัครสาวกเบื้องขวาของพระเมตไตรยพุทธเจ้า ส่วนพระอนุชาสัทธาติสสะจักเป็นพระอัครสาวกเบื้องซ้าย เอตฺตาวตา นลาฏธาตุ สํวณฺณนา สมตฺตา. การพรรณนาพระนลาฏธาตุจบลงเพียงเท่านี้ ธาตุวํโส สมตฺโต. ธาตุวงศ์จบลงแล้ว อเนน ปุญฺญกมฺเมน สํสรนฺโต ภวาภเว; สพฺพตฺถ ปณฺฑิโต โหมี สาริปุตฺโตว ปญฺญวา. ด้วยบุญกรรมนี้ ขอให้ข้าพเจ้าเมื่อท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ จงเป็นบัณฑิตในทุกที่ มีปัญญาเหมือนพระสารีบุตร อริเมทสฺส พุทฺธสฺส ปพฺพชิตฺวาน สาสเน; นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาน มุญฺเจมิ ภวพนฺธนา. เมื่อบวชในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระนามว่าอริเมธ ขอให้ข้าพเจ้าบรรลุนิพพาน พ้นจากเครื่องผูกแห่งภพทั้งปวง อเนน เม สพฺพภวาภเว’หํ,ภเวยฺยเมกนฺตปรานุกมฺปี; กุลี พลี เจว สตี มตี จ,กวีหิสนฺเตหิ สทา สมงฺคี. ด้วยบุญนี้ ขอให้ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่ทั้งปวง จงเป็นผู้มีเมตตาต่อผู้อื่นอย่างยิ่ง เป็นผู้มีตระกูล มีกำลัง มีสติ มีปัญญา และเป็นผู้ประกอบด้วยเหล่านักปราชญ์และสัตบุรุษเสมอไป ปญฺญาวนฺตานํ อคฺโค ภวตุ. ขอจงเป็นผู้เลิศกว่าบรรดาผู้มีปัญญาทั้งหลาย
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi