ธาตุวํโส

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

๑. ตถาคตสฺสาคมนกถา

สมฺพุทฺธมตุลํ สุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ อนุตฺตรํ,นมสฺสิตฺวา ปวกฺขามิ ธาตุวํสปฺปกาสนํ;

ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ ลงฺกาทีปํ มโนรมํ,สตฺตานํ หิตมิจฺฉนฺโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตึ.

ตตฺถ ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ’ติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปรินาเมตฺวา อปฺปติสรณภาวปฺปตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขนิปฺผาทนภาเวน นาโถ ปติสรณ ภูโต ภควา พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนตฺตยมคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ คโต. ตตฺถ ปฐมคมเน ตาว โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ปุรตฺถีมาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถมิเตเยว มารพลํ วิธเมตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม จุตุปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ คุณปติมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โพธิมณฺฑปฺปเทเส อนุกฺกเมน สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภิรตํ ปจฺจเวกฺขเนน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺส พฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติมหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน หุตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขุนํ พหูปการกํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสีนํ ปุรํ คนฺตฺวา อญฺญาโกณฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปกฺขสฺส ปญฺจมิยํ ปญฺจวคฺคิเย สพฺเพปิ เต อรหนฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ทตฺวา ปุนทิวเส อรหนฺตํ ทตฺวา ตสฺส สหายเก จตุปญฺญาสชเน อรหนฺตํ ปาเปตฺวา เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘จรถ ภิกฺขเว จาริก’ นฺติ ภิกฺขุ ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ภทฺทวคฺคิเย กุมาเร ตึสชเน วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสนฺโต อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนนฺโต ตตฺเถว วิหาสิ. อปรภาเค องฺคมคธรฏฺฐวาสิโน อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺญํ อุปฏฺฐาเปสุํ. โส ปน อิจฺฉาจาราภิภูโต จินฺเตสิ? ‘‘สจายํ มหาสมโณ อิมสฺส สมาคมสฺส มชฺเฌ ปาฏิหาริยํ กเรยฺย ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสติ’’ติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตอชฺฌาสยํ ญตฺวา ปาโตว อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ อาหริตฺวา อโนตตฺเต อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺห สมเย ผุสฺสปุณฺณมีอุโปสถทิวเส ลงฺกาทีปสฺสตฺถาย ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ตสฺส ปน ทีปสฺส มหาคงฺคาย ทกฺขิณปสฺเส อายามโต ติโยชเน ปุถุลโต เอกโยชนปฺปมาเณ มหานาควนุยฺยาเน ยกฺขสมาคมสฺส มชฺเฌ ตสฺส อุปริ มหิยงฺคณถูปสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐาเน อากาเสเยว ฐีโต วุฏฺฐิวาตนฺธการํ ทสฺเสตฺวา เตสํ ภยํ อุปฺปาเทสิ. เต ภเยน อุปทฺทุตา ‘‘กสฺส นุ โข อิมํ กมฺม’’นฺติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต อทฺทสํสุ ภควนฺตํ อากาเส นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ อภยํ ยาวึสุ. เตสํ ภควา อาห?

‘‘สเจ ตุมฺเห อภยํ อิจฺฉถ มยฺหํ นิสชฺชฏฺฐานสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ. สพฺเพปิ เต ตสฺส นิสชฺชฏฺฐานํ อทํสุ. ภควา นิสชฺชาย โอกาสํ คเหตฺวา เตสํ ภยํ วิโนเทตฺวา เตหิ ทินฺเน ภุมิภาเค จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา นิสีทิ. นิสินฺโนว ปน ภควา จมฺมขณฺฑํ ปสาเรสิ. เต ยกฺขา ภีตตสิตา อญฺญตฺถ คนฺตุํ อสหมานา สมนฺตโต สาครตีเร ราสิภูตา อเหสุํ. สตฺถา คิริทีปํ อิทฺธานุภาเวน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ปุน ยถาฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ปตฺถริตจมฺมขณฺฑมฺปิ สํขิปิ. ตสฺมึ ขเณ ตโต ตโต เทวา สนฺนิปตึสุ. เตสํ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. อเนเกสํ ปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา อสงฺเขยฺยา อเหสุํ. สุมนกูเฏ ปน มหาสุมนเทโว โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตโน ปูชนียํ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา เตน ยาจิโต สีสํ ปาณินา ปรามสิตฺวา เกสธาตุํคเหตฺวา ตสฺส อทาสิ. ทตฺวา จ ปน ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ปุน อุรุเวลเมว อาคโต. โส ปน เกสธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเกนาทาย สตฺถุ นิสินฺนฏฺฐาเน นานารตเนหิ วิจิตฺตํ ถูปํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุปริ อินฺทนีลมณิถูปิกาหิ ปิทหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺโต วิหาสิ. ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ สาริปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิโก สรภู นาม เถโร ขีณาสโว จิตกโต อิทฺธิยา ตถาคตสฺส คีวฏฺฐึ อาทาย ตสฺมึ อินฺทนีลมณิถูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา เมฆวณฺณปาสาเณหิ ทฺวาทสหตฺถํ ถูปํ การาเปตฺวา คโต. ตโต เทวานมฺปิยติสฺสรญฺโญ ภาตา จูฬาภโย นาม กุมาโร ตมพฺภุตํ เจติยํ ทิสฺวา อภิปฺปสนฺโน ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต ตึสหตฺถํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปุน ทุฏฺฐคามณี อภยมหาราชา ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสีติหตฺถํ กญฺจุกเจติยํ การาเปสิ. มหิยงฺคณ ถูปสฺส ปติฏฺฐานาธิกาโร เอวํ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ?

โพธึ ปตฺวาน สมฺพุทฺโธ โพธิมูเล นราสโภ

นิสีทิตฺวาน สตฺตาหํ ปาฏิหีรํ ตโต อกา.

ตโต ปุพฺพุตฺตเร ฐตฺวา ปลฺลงฺกา อีสเก ชิโน

อนิมิเสน เนตฺเตน สตฺตาหํ ตํ อุทิกฺขยิ.

จงฺกมิตฺวาน สตฺตาหํ จกฺขเม รตนามเย

วิจินิตฺวา ชิโน ธมฺมํ วรํ โส รตนาฆเร.

อชปาลมฺหิ สตฺตาหํ อนุโภสิ สมาธิชํ

รมฺเม จ มุจลินฺทสฺมึ วิมุตฺติสุขมุตฺตมํ.

ราชายตนมูลมฺหิ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี

ทนฺตโปโนทกํ สกฺโก อทาสิ สตฺถุโน ตทา.

จตุหิ โลกปาเลหิ สิลาปตฺตํ สมาหฏํ จตุกฺกเมกกํ กตฺวา อธิฏฺฐาเนน นายโก.

วาณิเชหิ ตทา ทินฺนํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกํ

ตหึ ปน คเหตฺวาน ภตฺตกิจฺจํ อกา ชิโน.

คณฺหึสุ สรณํ ตสฺส ตปุสฺสภลฺลิกา อุโภ

สรณํ อคมุํ เต ตํ สตฺถุ ทินฺนสิโรรุหา.

คนฺตฺวาน เต สกํ รฏฺฐํ ถูปํ กตฺวา มโนรมํ

นมสฺสึสุ จ ปูเชสุํ ทฺเวภาติโกปาสกา.

อิติ โส สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสิ นายโก?

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สตฺถา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตุํ.

ตโต พาราณสึ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ

โกณฺฑญฺโญ เทสิเต ธมฺเม โสตาปตฺติผลํ ลภิ.

พฺรหฺมาโน’ฏฺฐารสโกฏี เทวตา จ อสงฺขิยา

โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต.

ปตฺโต ปาฏิปเท วปฺโป ภทฺทิโย ทุติเย ผลํ,ตติเย จ มหานาโม อสฺสชี จ จตุตฺถียํ.

เต สพฺเพ สนฺนิปาเตตฺวา ปญฺจ’เม ปญฺจวคฺคิเย,อนตฺตสุตฺตํ เทเสตฺวา โพธิยคฺค ผเลน เต.

โพธึ ปาเปตฺวา ปญฺจาเห ยสตฺเถราทิเก ชเน,ตโต มคฺคนฺตเร ตึสกุมาเร ภทฺทวคฺคิเย.

อุรุเวลํ ตโต คนฺตฺวา อุรุเวลาย สญฺญิตํ,อุรุเวเลนนุญฺญาโต อุรุเวลนาคํ ทมิ.

ตํ ตํ ทมี ชิโน นาคํ ทมเนน อุราทิคํ,ตถาคตํ นิมนฺตึสุ ทิสฺวา เต ปาฏิหาริยํ.

อิเธว วนสณฺฑสฺมึ วิหาเรตฺวา มหามุนี,อุปฏฺฐาหามเส สพฺเพ นิจฺจภตฺเตน ตํ มยํ.

อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺเญ อุปฏฺฐิเต,ตสฺส’ตฺตโน นาคมเน อิจฺฉาจารํ วิชานิย.

อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ หริตฺวา ทิปทุตฺตโม,อโนตตฺตทเห ภุตฺวา สายนฺห สมเย สยํ.

โพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน,ลงฺกาทีปํ วิโสเธตุํ ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

ยกฺเข ทมิตฺวา สมฺพุทฺโธ ธาตุํ ทตฺวาน นายโก,คนฺตฺวาน อุรุเวลํ โส วสี ตตฺถ วเน ชิโน.

ปฐมคมนกถา สมตฺตา.

ทุติยคมเน ปน โพธิโต ปญฺจเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วสนฺโต จูโฬทร’มโหทรานํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคานํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ทิสฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย จิตฺตมาสสฺส กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส นาคทีปํ คนฺตฺวา เตสํ สงฺคามมชฺเฌ อากาเส นิสินฺโน อนฺธการํ อกาสิ. เต อนฺธการาภิภูเต สมสฺสาเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สรณภูตานํ เตสํ สามคฺคิกรณตฺถํ ผลภริตรุกฺขํ จาเลนฺโต วิย ธมฺมํ เทเสสิ. เต อุโภปิ ธมฺเม ปสีทิตฺวา ตมฺปิ ปลฺลงฺกํ ตถาคตสฺส อทํสุ. ภควา ปลฺลงฺเก นิสินฺโน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา อสีติโกฏิโย นาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ สมาคเม มโหทรสฺส มาตุโล มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา ภควนฺตํ ปุน กลฺยาณิเทสมาคมนตฺถํ. อยาจิ. ภควา ปน ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสตฺวา ‘‘เชตวนเมว คโต.

เอวญฺหิ โส นาคทีปํ อุเปโต,มาราภิภุ สพฺพวิทุ สุเมโธ;

ทเมตฺว นาเค กรุณายุเปโต,คนฺตฺวา วสี เชตวเน มุนินฺโท.

ทุติยคมนกถา สมตฺตา.

ตติยคมเน ปน โพธิโต อฏฺฐเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วิหรนฺโต ภควา? ‘‘มม ปรินิพฺพานโต ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, โส ทีโป พหุ ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสโกปาสิกาทิ อริยคณเสวิโต กาสาวปชฺโชโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ จตุนฺนํ ทาฐาธาตุนํ อนฺตเร เอกา ทาฐา จ ทกฺขิณอกฺขธาตุ จ นลาฏธาตุ จ รามคามวาสีหิ ลทฺโธ เอกโกฏฺฐาโส จ อญฺเญ พหุสรีรธาตุ จ เกสธาตุโย จ ตตฺเถว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ อเนกานิ สงฺฆารามสหสฺสานิ จ. พุทฺธธมฺมสงฺฆรตเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ มหาชโน ภวิสฺสติ. ตสฺมา ลงฺกาทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี ‘‘ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ? ‘‘อานนฺท จตุปฏิสมฺภิทปฺปตฺตานํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. อมฺเหหิ สทฺธึ คนฺตพฺพ ‘‘นฺติ. อานนฺทตฺเถโร กปิลวตฺถุโกฬิย นครวาสีนํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. เต ปฏิเวทิตา ปญฺจสตขีณาสวา ปตฺตจีวรธารา หุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. สตฺถุโน ปน สลลาย นาม คนฺธกุฏิยา อวิทูเร รตฺตเสตนีลุปฺปลกุมุทปทุมปุณฺฑรีกสตปตฺตสหสฺสปตฺตชลเชหิ โสคนฺธิก นานาปุปฺเผหิ สญฺจนฺนา,สุภโสปานา, ปสาทิตสมติตฺติกกากเปยฺยสุรมณียสีตลมธุโรทกา สุผุลฺลปุปฺผผลธาริต นานาวิธวิจิตฺตสาลสลลจมฺปกาโสกรุกฺขานาครุกฺขาทีหิ สุสชฺชิตภูมิปเทสา อจฺจนฺตรมณิยา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ มหานุภาโว สุมโนนาม นาคราชา โสฬสสหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ ปริวุโต มหนฺตํ สิริสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา มหนฺตํ สุขโสมนสฺสํ อนุภวมาโน อตฺตโน มาตรํ นนฺทนาคมานวิกํ ครุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺสา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมาโน ตสฺมึเยว โปกฺขรณึ อชฺฌาวสติ. สตฺถา ปน อตฺตโน คมนํ สํวิธานานนฺตเร สุมนํ นาคราชานํ อวิทุเร ฐิตํ อามนฺเตตฺวา สปริวาโร อาคจฺฉา หีติ อาห. โส สาธุติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สุปุปฺปีตจมฺปกรุกฺขํ ตถาคตสฺส สูริยรํสินิวารณตฺถํ ฉตฺตํ กตฺวา คณฺหิ. อถ ภควา รวิรสฺมิปตฺถฏสุวณฺณปพฺพโต วิย วิโรจมาโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อพฺภูคฺคญฺฉิ. สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา ฐีตา เต ปญฺจสตขีณาสวาปิ สกํ สกํ ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. สตฺถา ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต วิสาขปุณฺณมุโปสถทิวเส กลฺยาณิยํ คนฺตฺวา มหารเห มณฺฑปมชฺเฌ ปญฺญตฺตวร พุทฺธาสเน ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต หุตฺวา นิสีทิ.

อถ มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุ สงฺฆํ อเนเกหิ ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺส ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สุมนกุเฏ ปทลญฺฉนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ปพฺพตปาเท อเนกปาทปากิณฺณภูมิปฺปเทเส นิสินฺโน ทิวาวิหารํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สตวารํ สหสฺสวารํ สงฺกมฺปิ. ตตฺถ มหาเสนํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มหาถูปฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺราปิ วิสาลรูป เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ถูปาราม เจติยฏฺฐาเน ตเถว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ จ ปถวิปาล เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย. นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มริจวฏฺฏิเจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สมาปตฺตึ อปฺปยิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมึ ฐาเน อินฺทกเทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย กาจรคามเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. (ตสฺมึ ฐาเน มหาโฆส เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย นิยฺยาเทสิ) เอตสฺมึ มหาเจติยฏฺฐาเน มหาโฆสํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ติสฺสมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ มณิเมขลํ นาม เทวธีตรํ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ตโต นาคมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมิมฺปิ มหินฺทํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย มหาคงฺคาย ทกฺขิณทิสาภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาคํ เจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. พหลฆนมหาปถวิ ปริพฺภมิตกุมฺภการจกฺกํ วิย ปภินฺตมทมหา หตฺถินาคสฺส กุญฺจนาทกรณํ วิย อุจฺฉุโกฏฺฏน ยนฺต-มุขสทฺโท วิย (จ) สตวารํ สหสฺสวารํ นทมานา โสมนสฺสปฺปตฺตา วิย สกลลงฺกาทีปํ อุนฺนาทํ กุรุมานา สํกมฺปิ. ตโต วุฏฺฐาย สุมนนาครญฺโญ หตฺเถสุ ฐิต จมฺปกรุกฺขโต ปุปฺผานิ อาทาย ตตฺถ ปูเชตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มยา ภนฺเต กึ กตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉิ. อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ อาห. โส ตํ สุตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ คนฺธกุฏึ มม อารกฺขํ กโรนฺตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อสีตฺยานุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตํ ทสฺสนานุตฺตริยภูตํ ปสฺสนฺตสฺส มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกมหาเมโฆ วิย อากาสคงฺคํ โอตรนฺโต วิย รตนทามํ คนฺเถนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สวนียสรํ วิสฺสชฺเชตฺวา พฺรมฺหโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต นานานเยหิ วิจิตฺตกถํ กถยมานานํ สวนานุริตฺตยภูตํ สํสารณฺณวนิมุคฺคานํ ตารณสมตฺถํ มธุร ธมฺมเทสนํ สุณนฺตสฺส, ญาณิทฺธิยา โกฏิปฺปตฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวเก ปสฺสนฺตสฺส, ตตฺเถว มยฺหํ วสนํ รุจฺจติ. น สกฺโกมิ อญฺญตฺถ ตุมฺเหหิ วินา วสิตุนฺติ อาห. ภควา ตสฺส กถํ สุตฺวา นคราช, อิมํ ปเทสํ ตยา จิรํ วสิตฏฺฐานํ. กกุสนฺธสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา, ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล วรนิทฺโท นาม นาคราชา หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต จิรํ วิหาสิ. ปุน โกณาคมนสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ชยเสโน นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา ตตฺเถว จิรํ วิหาสิ. ปุน กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา. ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ทีฆสาโล นาม นาคราชา หุตฺวา ตาย ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต วิหาสิ. มยิ ปน ปรินิพฺพุเต กากวณฺณติสฺสมหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ตสฺมา ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ วตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตฺวํ อปฺปมตฺโต โหหีติ วตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต.

ตสฺส ปน นาครญฺโญ มาตา อินฺทมานวิกา นาม อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, ภนฺเต มม ปุตฺโต สุมโน นาม นาคราชา กุหินฺติ อาห. ตว ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส สมีเป วราห นาม โสณฺฑิยํ สมาธิ อปฺปิตตฺตา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺหากํ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ขมถ เมติ อจฺจยํ เทเสตฺวา มหตึ นาคสมฺปตฺตึ คเหตฺวา ปุตฺตสฺส สุมนนาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มหตึ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ ตตฺเถว อารกฺขํ คเหตฺวา จิรํ วิหาสิ.

มหาปญฺโญ มหาสทฺโธ มหาวีโร มหาอิสิ,มหาพเลน สมฺปนฺโน มหนฺตคุณภุสิโต;

คนฺตฺวาน ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส,คนฺตฺวา นาควรํ ทีปํ อคา เชตวนํ วิทุ.

อติสยมติสาโร สารทานํ กโรนฺโต,อติอธิรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต;

อติคุณธรณีโย สพฺพสตฺเต ตมคฺคํ,อติวิปุลทโย ตาเนตุมาคา สุทีปํ.

ตติยคมนกถา สมตฺตา.

อิติ อริยชนปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส คมนํ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

อาคนฺตฺวา ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส

ปุน คนฺตฺวา นาคทีปํ อคา เชตวนํ วรํ

อติสยมติสาโร สารทาเนก รตฺโต

อติธิติรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต

อติคุณรมณียํ สพฺพสนฺเตกมคฺคํ

อติวิปุลทยตฺตา ลงฺกมาคา สุทีปํ

อิติ สีหฬภาสาย กเต ธาตุวํเส ทิสฺสเต.

๒. ปรินิพฺพานกถา

สตฺถา ปน ตโต ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ติปิฏกปริยตฺติธมฺมํ เทเสตฺวา เวเนยฺยชเน สํสารโต จตุอริยมคฺคผลปฏิลาภวเสน อุทฺธาเรตฺวา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิเม กาเล เวสาลินครํ อุปนิสฺสาย จาปาลเจติยํ นิสฺสาย วิหรนฺโต มาเรน ปรินิพฺพานตฺถาย อาราธิโต สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขาเร วิสฺสชฺเชสิ. ตสฺส วิสฺสฏฺฐภาวํ อานนฺโทเยว อญฺญาสิ. อญฺโญ โกจิปิ ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ชานาเปสฺสามีติ เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขเว ตถาคตสฺส น จิรสฺเสว ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, ตุมฺเห สตฺตตึสโพธิ ปกฺขิยธมฺเมสุ สมคฺคา หุตฺวา เอกีภาวา โหถ, ตุมฺเห วิวาทํ มา กโรถ. อปฺปมาเทน ติสฺโส สิกฺขา สมฺปาเทถาติ วตฺวา ปุน ทิวเส เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตา ปฏิกฺกมิตฺวา ภณฺฑคามํ คโต. ภณฺฑคามโต หตฺถิคามํ หตฺถิคามโต อมฺพคามํ อมฺพคามโต ชมฺพุคามํ ชมฺพุคามโต นิคฺโรธคามํ นิคฺโรธคามโต โภคนครํ โภคนครโต ปาวานครํ ปาวานครโต กุสินารานครํ ปตฺโต. ตตฺถ ยมกสาลานมนฺตเร ฐีโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา อุนฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปหิ กิลนฺโตสฺมิ อานนฺท นิปชฺชิสฺสามิ’ติ อาห. ตํ สุตฺวา อานนฺทตฺเถโร อุตฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ อตฺถริตฺวา ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ อสยิตพุทฺธเสยฺยํ สยนฺโต ทกฺขิณปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

อตีตมทฺธาน ภเว จรนฺโต,อนนฺตสตฺเต กรุณายุเปโต;

กตฺวาน ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ,ปตฺโต สิวํ โลกหิตาย นาโถ.

เอวํ หิ โส ทสพโลปิ วิหีนถาโม,ยมสฺส สาลาน นิปชฺชิ มชฺเฌ;

กตฺวาน สญฺญญฺหิ อนุฏฺฐหานํ,ส อิทฺธิมา มารมุขํ ปวิฏฺโฐ.

ตสฺมึ ขเณ สมกสาลา สุปุปฺผิตา อเหสุํ. น เกวลํ ยมกสาลาเยว สุปุปฺผีตา, อถ โข ทสสหสฺสี โลกธาตุ จกฺกวาเฬสุ สาลรุกฺขาปิ ปุปฺผิตา. น สาลรุกฺขาเยว สุปุปฺผิตา, อถ โข ยํ กิญฺจิ ปุปฺผุปคผลูปค รุกฺขชาตํ สพฺพมฺปิ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ คณฺหิ. ชเลสุ ชลปทุมานิ ถเลสุ ถลปทุมานิ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ สาขาสุ สาขาปทุมานิ ลตาสุ ลตาปทุมานิ อากาเส โอลมฺพปทุมานิ ปิฏฺฐิปาสาเณ หินฺทิตฺวา สตปตฺตปทุมานิ สุปุปฺผิตานิ อเหสุํ. ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลโก ตาว ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬา เอกมาลาคุณา วิย อเหสุํ. เทวา อากาสโต ทิพฺพมนฺทารวปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณานิ จ สมากิรนฺติ. ทิพฺพตุริยสงฺคิติโย จ อนฺตลิกฺเข ปวตฺตนฺติ. อเนกานิ อจฺฉริยสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ปูชาวิเสเส ปวตฺตมาเน ปฐมยาเม สุภทฺทปริพฺพาชกํ วิเนตฺวา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เทวตานํ อนุสาสิตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานญฺจ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย เอตฺถนฺตรโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

มหาโมหตมํ หนฺตฺวา สตฺตานํ หทยสฺสิตํ,รวีว โชตมาโน โส โลกสฺส อนุกมฺปโก;

วสฺสานิ ปญฺจตาลีสํ กตฺวา สตฺตหิตํ พหุํ,อธุนา อคฺคิกฺขนฺโธว ปรินิพฺพายิ โส ชิโน.

เอวํ ปน ภควติ ปรินิพฺพุเต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ตถาคตสฺส สรีรปฺปมาณํ วรโทณึ รตเนหิ มาเปตฺวา วิสุทฺธกปฺปาเสหิ ตถาคตสฺส สรีรํ เวเฐตฺวา รตนโทณิยํ ปกฺขิปิตฺวา คนฺธเตเลหิ ปูเรตฺวา อปราย โทณิยา ปิทหิตฺวา สพฺพคนฺธทารุจิตกํ กตฺวา เยภุยฺเยน เทวตาโย โลหิตจนฺทนฆฏิกาโย อาทาย จิตกายํ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ คาหาเปตุํ นาสกฺขึสุ. กสฺมา? มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนาคตตฺตา. โส อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร เยภุยฺเยน พหุนฺนํ เทวานํ ปิโย มนาโป. เถรสฺส หิ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ ปมาโณ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เทวตา ตสฺมึ สมาคเม อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อทิสฺวา อมฺหากํ มหากสฺสปตฺเถโร กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ญตฺวา ยาว เถโร อิมสฺมึ น สมฺปตฺโต จิตกํ ตาว น ปชฺชลตุติ อธิฏฺฐหึสุ. ตสฺมึ กาเล เถโร เยภุยฺเยน เตรสธุตงฺคธเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา จิตกํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาทปสฺเส ฐีโต, ภนฺเต ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตรสตฺถุโน ปาทมุเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย อวิชหิตฺวา อาคโต. อิทานิ เม อวสานทสฺสนนฺติ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิตุํ อธิฏฺฐาสิ.

มหากสฺสปเถโร โส ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.

ปทกฺขิณญฺจ ติกฺขตฺตุํ กตฺวา ฐตฺวา ปทนฺติเก;

ปติฏฺฐหนฺตุ สีเส เม ชินปาเทติ’ธิฏฺฐหิ.

สหาธิฏฺฐานํ จิตกา ทุสฺสานิ จ วิภินฺทิย;

นิกฺขมึสุ ตทา ปาทา ฆนมุตฺโตว จนฺทิมา.

อุโห หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ฐเปตฺวา อตฺตโน สิเร;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ขมาเปตฺวา วิสชฺชยี.

ปุณฺณจนฺโท ยถา อพฺภํ จิตกํ ปาวิสิ ตทา;

อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา รวํ รวิ มหาชโน.

อุฏฺฐหิตฺวาน ปาจีนา วนฺโท อตฺถงฺคโต ยถา;

ปาเท อนฺตรธายนฺเต อโรทึสุ มหาชนา.

ตทา มลฺลราชาโน ภควโต สรีรกิจฺจํ กริสฺสามาติ วตฺวา นานาวตฺถาภรณานิ นิวาเสตฺวา ปริวารยึสุ. ตโต ราชาโน มนุสฺสา จ อคฺคึ ทาตุํ อารหึสุ. ตทา สกฺโก? มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺโก เทวราชา มณิโชติรสํ ปสาเรตฺวา นิกฺขนฺตอคฺคินา มม สรีรกิจฺจํ กริสฺสติ. มณิอคฺคิโน อวสาเน มนุสฺสา อคฺคึ กริสฺสนฺติติ. เอวํ พุทฺธวจนํ ปริภาเวตฺวา นิกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภควโต สรีรกิจฺจํ กตฺวา สมนฺตโต อุฏฺฐหตุติ อธิฏฺฐหิ.

ตสฺมึ ขเณ สยเมว จิตกํ อคฺคิ คณฺหิ. สรีรํ ปน ภควโต ฌายามานํ ฉวิจมฺมมํสนหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชํ อเสเสตฺวา สุมนมกุฬมุตฺตาราสิสทิสเมว ธาตุโย อวเสสา อเหสุํ.

ปรินิพฺพุตกาเลปิ สกลํ กลุนํ อหุ;

ปริเทโว มหา อาสิ มหี อุทฺริยนํ ยถา.

เทวตายานุภาเวน สตฺถุโน จิตโก สยํ;

ตโต เอกปฺปหาเรน ปชฺชลิตฺถ สมนฺตโต.

ยญฺจ อพฺภนฺตรํ ทุสฺสํ ยํ ทุสฺสํ สพฺพพาหิรํทุสฺเส ทฺเวว น ฌายึสุ เตสํ ทุสฺสานมนฺตเร;

ยถา นิรุทฺธเตลสฺส น มสี น จ ฉาริกา;

เอวมสฺส น ทิสฺสติ พุทฺธคตฺตสฺส ฌายโต.

สุมนมกุฬสภาวา จ โธตมุตฺตาภเมว จ;

สุวณฺณวณฺณสํกาสา อวสิสฺสํสุ ธาตุโย.

ทาฐา จตสฺโส อุณฺหีสํ อกฺขกา ทฺเว จ สตฺติมา;

น วิกิณฺณา ตโต เสสา วิปฺปกิณฺณาว ธาตุโย.

อโหสิ ตนุกา ธาตุ สาสปพีชมตฺติกา;

ธาตุโย มชฺฌิมา มชฺเฌภินฺนตณฺฑุลมตฺติกา.

ธาตุโย มหติ มชฺเฌ ภินฺนมุคฺคปฺปมาณิกา;

ธาตุวณฺณา ตโย อาสุํ พุทฺธาธิฏฺฐานเตชสา.

สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส สิสฺโส สรภุนามโก;

อาทาย ชินคีวฏฺฐึ จิตกาโตว ธาตุ โส.

สทฺธึ สิสฺสสหสฺเสน เจติเย มหิยงฺคเณ;

ฐเปตฺวา เจติยํ กตฺวา กุสินารมคา มุนิ.

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต เขโม การุณิโก มุนิ;

สหสา จิตกาโตว วามทาฐํ สมคฺคหี.

อากาสโต ปติตฺวาปิ นิกฺขมิตฺวาปิ สาลโต;

สมนฺตโตมฺพุมุคฺคนฺตฺวา นิพฺพาเปสุํ ชลานลํ.

มลฺลราชคณา สพฺเพ สพฺพคนฺโธทเกน ตํ;

จิตกํ โลกนาถสฺส นิพฺพาเปสุํ มเหสิโน.

เอวํ ปน สพฺพโลเก กรุณาธิโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวสาขปุณฺณมุโปสเถ องฺคารทิวเส ปรินิพฺพุโต. เทวมนุสฺสานํ สงฺคหกรณตฺถาย ยมกสาลานมนฺตเร จิตกํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี. ตโต วีสํ หตฺถสติกสฺส อุปริ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสิ. ยาว อคฺคิปรินิพฺพาปนํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ โหติ.

ตโต สตฺตทิวสานิ กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺเตสุ คนฺโธทเกน จิตกํ นิพฺพาปยมาเนสุ สาลรุกฺขโต อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา จิตกํ นิพฺพาปยึสุ. ตโต ทสพลสฺส ธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเก ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน นคเร สนฺถาคาเร ฐเปตฺวา สตฺติปญฺชรํ กตฺวา ธนุปากาเรหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา สตฺตาหํ นจฺจคีตวาทิตคนฺธมาลาทีหิ มลฺลราชปุตฺตา สกฺการํ กรึสุ.

ตโต เต มลฺลราชาโน รมฺมํ เทวสโภปมํ;

สพฺพถา มณฺฑุยิตฺวาน สนฺถาคารํ ตโต ปน.

มคฺคํ อลงฺกริตฺวาน ยาว มกุฏเจติยา;

หตฺถีกฺขนฺเธ ฐเปตฺวาน เหมโทณึ สธาตุกํ.

คนฺธาทีหิปิ ปูเชตฺวา กีฬนฺตา สาธุกีฬิตํ;

ปเวเสตฺวาน นครํ สนฺถาคาเร มโนรเม.

ทสภูมสฺมึ ปลฺลงฺเก ฐเปตฺวา ชินธาตุโย;

อุสฺสยุํ เต ตทา ฉตฺเต สนฺถาคารสมนฺตโต.

หตฺถีหิ ปริกฺขิปาเปสุํ ตโต อสฺเส ตโต รเถ,อญฺโญ’ญฺญํ ปริวาเรตฺวา ตโต โยเธ ตโต ธนุ;

อิติ ปริกฺขิปาเปสุํ สมนฺตา โยชนํ กมา,ตทา นจฺเจหิ คีเตหิ วาทิเตหิ จ ปูชยุํ.)

ปรินิพฺพานกถา สมตฺตา.

ตโต ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชาตสตฺตุ มหาราชา โกสินารกานํ มลฺลานํ สาสนํ เปเสสิ. อหมฺปิ ขตฺติโย ภควาปิ ขตฺติโย สตฺถุโน สรีรธาตุนํ ถูปญฺจ มหญฺจ กโรมีติ. เตเนว อุปาเยน เวสาลิยํ ลิจฺฉวิราชาโน จ กปิลวตฺถุมฺหิ สกฺยราชาโน จ อลฺลกปฺปเก พุลโย จ รามคามเก โกฬิยา จ เวฐทีปเก พฺราหฺมโณ จ ปาวายํ ปาเวยฺยกา จ สาสนํ เปเสตฺวา สพฺเพ เอกโต หุตฺวา โกสินารเกหิ สทฺธึ วิวาทํ อุปฺปาเทสุํ. เตสํ ปน อาจริโย ทฺโรณพฺราหฺมโณ นาม. โส เตสํ? มา โภนฺโต วิคฺคหวิวาทํ กโรถ, อมฺหากํ ภควา ขนฺติวาทีเยวาติ วตฺวา ตาทิสสฺส จ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนสฺส สรีรภาเค กลหํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อาห.

(ราชา อชาตสตฺตุ จ ลิจฺฉวี จ นราธิปา;

สกฺยา จ อลฺลกปฺปา จ โกฬิยาปิ จ รามเก.

พฺราหฺมโณ เวฐทีโป จ มลฺลปาเวยฺยกาปิ จ;

มลฺลา จ ธาตุ อตฺถาย อญฺญมญฺญํ วิวาทยุํ.

เอวํ สนฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ เอตทพฺรวี;

สุณนฺตุ โภนฺโต เม วาจํ หิตมตฺถุปสํหิตํ.

ขนฺติวาที อิสิกาเล ธมฺมปาลกุมารเก;

ฉทฺทนฺเต ภุริทตฺเต จ จมฺเปยฺเย สงฺขปาลเก.

มหากปิชาตกาเล อมฺหากํ โลกนายโก;

โกปํ อกตฺวา อญฺเญสุ ขนฺติเมว อกา ชิโน.

สิฏฺฐาสิฏฺเฐ สุเข ทุกฺเข ลาภาลาเภ ยสายเส;

ตาที ลกฺขณสมฺปนฺโน ขนฺติวาเทสุ กา กถา.

เอวํ ภวตํ วิวาเท สมฺปหาโร น สาธุโก;

สพฺเพว สหิตา โหถ สมคฺคา โมทมานกา.

ตถาคตสฺส สารีรํ อฏฺฐภาคํ กโรมเส;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

เตน หิ วิภเชหิ ตฺวํ อฏฺฐภาคนฺตุ พฺราหฺมณ;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

เอวํ วุตฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ คณเชฏฺฐโก;

สุวณฺณํ นาฬึ กตฺวาน สมํ ภาเชสิ ราชุนํ.

โสฬสนาฬิโย อาสุํ สพฺพา ตา เสสธาตุโย;

เอเกกปุรวาสีนํ ทฺเว ทฺเว โทโณ อทา ตทา.

ธาตุโย จ คเหตฺวาน หฏฺฐตุฏฺฐา นราธิปา;

คนฺตฺวา สเก สเก รฏฺเฐ เจติยานิ อการยุํ.

โทโณ ตุมฺพํ คเหตฺวาน กาเรสิ ตุมฺพเจติยํ;

องฺคารถูปํ กาเรสุํ โมริยา หฏฺฐมานสา.

เอกา ทาฐา ติทสปุเร เอกา นาคปุเร อหุ;

เอกา คนฺธารวิสเย เอกา กาลิงฺคราชิโน.)

ตตฺถ โทโณติ? ตทา คณาจริโย. โส ธาตุโย วิภชนฺโต เอกํ ทกฺขิณทาฐาธาตุํ คเหตฺวา เวฐนฺตเร ฐเปสิ. ตทา สกฺโก อชฺช ทกฺขิณทาฐาธาตุํ โก ลภตีติ จินฺเตตฺวา เวฐนฺตเร ปสฺสิ. โส รตนจงฺโคฏกํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาเยน คนฺตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา ตาวตึสภวเน จูฬามณิเจติย เอกโยชนุพฺเพธํเยว มหนฺตํ ถูปํ กตฺวา ฐเปสิ. เอกํ ทกฺขิณทฐาธาตุํ ปาทคฺคนฺตเร อกฺกมิตฺวา คณฺหิ. เอตฺตาวตา ตาวตึสภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

ตทา ชยเสโน นาม นาคราชา ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชฺช ปจฺฉิมทสฺสนํ ปสฺสิสฺสามีติ มหนฺตํ นาคราชสมฺปตฺตึ คเหตฺวา กุสินารํ คนฺตฺวา มหาปูชํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา ปาทคฺคนฺตเร ฐิตํ ธาตุํ ทิสฺวา นาเคทฺธิพเลน คเหตฺวา นาคภวนํ เนตฺวา นาคปุรสฺส มชฺเฌ รตนขจิเต เจติเย ฐเปสิ. ตํ ตมฺพปณฺณิยํ กากวณฺณติสฺสราชกาเล มหาเทวตฺเถรสฺส สิสฺโส มหินฺทตฺเถโร นาม นาคภวนํ คนฺตฺวา ทกฺขิณทาฐํ คเหตฺวา ตมฺพปณฺณิยํ เสรุนครํ หริตฺวา คิริอภยสฺส เสรุนครปพฺพตนฺตเร เจติยํ การาเปตฺวา ฐเปสิ.

เอตฺตาวตา นาคภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

ตตฺรายํ คนฺธารวาสิโนติ? เอกา วามทาฐา โทโณ นาม อาจริโย นิวตฺถ วตฺถนฺตเร ฐเปตฺวา คณฺหิ. ตทา เอโก คนฺธารวาสี ปุพฺเพ ลทฺธพฺยากรโณ กตาภินีหาโร วตฺถนฺตเร ฐตปิทนฺตธาตุํ ทิสฺวา กุสลจิตฺเตน ตโต ทนฺตธาตุํ คเหตฺวา คนฺธารวาสิเกหิ สทฺธึ อตฺตโน รฏฺฐํ คนฺตฺวา เจติยวเน ฐเปสิ.

เอตฺตาวตา วามทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

ตตฺถ อโธ วามทนฺตธาตุํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สิสฺโส เขโม นาม มุนิ ชาลจิตกโตว อุปฺปติตฺวา วามทาฐํ คเหตฺวา กาลิงฺคปุรํ เนตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ สมีปํ คนฺตฺวา ทนฺตธาตุํ ทสฺเสตฺวา? มหาราช วามทนฺตธาตุํ ภควา ตเมว อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ยาว คุหสีวปรมฺปรา เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กริตฺวา ปริโยสาเน คุหสีวรญฺโญ ปาเหสฺสตีติ (นียาเทตุํ) อาหาติ นียฺยาเทสิ.

อปรภาเค เหมมาลา ราชกญฺญา ทนฺตกุมาเรน สทฺธึ พฺราหฺมณเวสํ คเหตฺวา ทนฺตธาตุํ อาทาย ปลายิตฺวา วาณิเช อาโรเจตฺวา นาวา เวเคน คนฺตฺวา เจว นาคสุปณฺเณหิ มหนฺตํ ปูชํ กาเรตฺวา อนุกฺกเมนาคนฺตฺวา ชมฺพุโกฬปฏฺฏนํ ปตฺวา ทิชวรสฺส อาจิกฺขิตมคฺเคน อนุราธปุรํ ปตฺวา กิตฺติสฺสิริเมฆสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา นววสฺสอายุสมาโน ตีสุ สรเณสุ ปสนฺนภาวํ สุตฺวา เมฆคิริ มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ทนฺตธาตุํ ชมฺพุทีปโต คเหตฺวา อาคตภาวํ อาโรเจตฺวา ทสฺเสสิ. ทิสฺวา จ ปน ปีติยา ผุโฏ อุภินฺนมฺปิ สงฺคหํ กตฺวา มหาวิหารํ อลงฺกาเรตฺวา ชินทนฺตธาตุํ ฐเปตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ปีติปาโมชฺโช จกฺกวตฺติสฺส สิริสมฺปตฺโต ทฬิทฺโท วิย ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา วีมํสิตฺวา นิกฺกงฺโข หุตฺวา สกลลงฺกาทีเปน ปูเชสิ. เอเตน นเยน ปูชํ กตฺวา เอกทิวเสเนว นวลกฺขํ ปูเชสิ.

สีหฬินฺโท อุภินฺนมฺปิ พหูนิ รตนานิ จ;

คาเม จ อิสฺสเร เจว ทตฺวาน สงฺคหํ อกา.

เอตฺตาวตา อโธทาฐาธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

จตฺตาลีส สมา ทนฺตา เกสา โลมา จ สพฺพโส เทวา หรึสุ เอเกกํ จกฺกวาฬปรมฺปรา.

ตตฺร วจเน, จตฺตาลีส สมา ทนฺตาติ? เสสทนฺตา จ เกสา จ โลมา จ นขา จ สพฺพโสปิ มยิ ปรินิพฺพุต-กาเล มา ฑยฺหนฺตุ ลุญฺจิตฺวา อากาเส ปติฏฺฐนฺตุ เอเกกจกฺกวาฬญฺจ เอเกกเกสโลมนขทนฺตธาตุปรมฺปรา เนตฺวา เจติยํ กาเรตฺวาน เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กโรตุติ อธิฏฺฐหิ. ตสฺมา ปรินิพฺพุตกาลโต ยาว สรีรํ น ฑยฺหติ ตาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย โลมธาตุ น ปชหติ. โทณพฺราหฺมโณปิ ธาตุวิภชนาวสาเน เวฐนฺตเร จ นิวาสนนฺตเร จ ปาทคฺคนฺตเร จ ธาตุนํ วินฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปถวิยํ อุตฺตานโกเยวชาโต. ตทา สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อยํ เทณาจริโย ธาตุ อตฺถาย อนุปริวตฺเตตฺวา วินาสํ ปาปุเณยฺย อหํ วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา โสกํ วิโนเทสฺสามีติ สกฺกรูปํ ชหิตฺวา วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ทิพฺพคีตํ คายิตฺวา วีณํ วาเทนฺโต นานปฺปการํ อุทาเนสิ. ยํ ธมฺมเมตํ ปุริสสฺส วาทํ ฉินฺทิสฺสามีติ วตฺวา กถาย โสตุนํ โลภํ ปรสฺส อตฺถํ วินาเสตฺวา อติโลเภน ปุริโส ปาปโก โหตีติ. หํสราชชาตกํ ทีเปตฺวา ยํ ลทฺธํ ตํ สุลทฺธนฺติ อาห. ตํ สุตฺวา โทโณ อยํ วีณาจริโย มยฺหํ เถนภาวํ อญฺญาสีติ โสกํ วิโนเทตฺวา อุฏฺฐาย อาวชฺชมาโน ตุมฺพํ ทิสฺวา เยน ภควโต สรีรธาตุโย มิตา โสปิ ธาตุคติโกว. อิทํ ถูปํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุมฺพํ คเหตฺวาน เจติเย ฐเปสิ. โมริยา องฺคารํ คเหตฺวา องฺคารเจติยํ นาม กาเรสุํ.

(นคเร กปิลวตฺถุมฺหิ สมฺมาทิฏฺฐิ พหุชฺชโน;

ตตฺถ สารีริกํ ถูปํ อกาสิ รตนามยํ.

นคเร อลฺลเก รมฺเม พุทฺธธาตุ ปติฏฺฐิย;

สิลาย มุคฺควณฺณาย ถูปํ สธาตุกํ อกา.

ชโน ปาเวยฺยรฏฺฐสฺมึ ปติฏฺฐิย สารีริกํ;

สิลาย มณิวณฺณาย ปาเวยฺยํ เจติยํ อกา.

จีวรํ ปตฺตทณฺฑญฺจ มธุรายํ อปูชยุํ;

นิวาสนํ กุสฆเร ปูชยึสุ มหาชนา.

ปจฺจตฺถรณํ กปิเล อุณฺณโลมญฺจ โกสเล;

ปูเชสุํ ปาฏลิปุตฺเต กรกํ กายพนฺธนํ.

นิสีทนํ อวนฺติสุ จมฺปายํ’ทกสาฏกํ;

เทวรฏฺเฐ อตฺถรณํ วิเทเห ปริสฺสาวนํ.

วาสิ-สูจิฆรญฺจาปิ อินฺทปตฺเถ อปูชยุํ;

ปาสาณเก ปทํ เสฏฺฐํ ภณฺฑเสสํ ปรนฺตเก.

มหึสุ มนุชา ธาตุํ อฏฺฐโทณมิตํ ตทา;

ธาตุ วิตฺถาริตา อาสิ โลกนาถสฺส สตฺถุโน).

เต ปน ราชาโน หิ อตฺตโนลทฺธธาตุํ คเหตฺวา สกสกนครํ คนฺตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชาวิธานํ กรึสุ. จกฺขุมนฺตสฺส ภควโต สรีรธาตุ อฏฺฐโทณมตฺตํ สุวณฺณนาฬิยา เอกสตอฏฺฐวีสตินาฬิกา อโหสิ? สตฺถา ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. วิสาขนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. วิสาขนกฺขตฺเตน พุทฺโธ อโหสิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. เตเนว ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ปรินิพฺพายิ. มหากสฺสปตฺเถรา จ อนุรุทฺธตฺเถโร จ ทฺเว มหาเถรา ภควโต สรีรธาตุโย วิสฺสชฺชาเปตฺวา อทํสุ.

เตสํ ราชุนํ ภควโต สรีรธาตุํ ลภิตฺวา สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺตวสฺสานิ มหารหํ ปูชํ กตฺวา คตกาเล มิจฺฉาทิฏฺฐิกมนุสฺสา? สมโณ โคตโม ปรินิพฺพุโต. ตสฺส ธาตุ อตฺถาย อมฺหากํ ชีวิตกปฺปนํ นาเสตฺวา ปูชํ กโรตี’ติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปทุสฺสนฺติ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อาโรเจสิ;’ภนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มนุสฺสา ภควติ ปทุฏฺฐจิตฺเตน อิโต จุตา อวีจินิรยํ อุปฺปชฺชนฺติ. พหุตรา อนาคเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มาตุปิตุฆาตกา ราชาโน ภวิสฺสนฺติ. อชฺเชว ธาตุโย นิทหิตุํ วฏฺฏตี’ติ เถโร วิจาเรตฺวา อทฺทส.

อนนฺตมตฺถํ ธรมานกาเล กตฺวาน สตฺตานมลีนจิตฺโต เสสานมตฺถาย สรีรธาตุํ ฐเปตฺว โส มจฺจุมุขํ อุเปโต. (กตฺวา โย โพธิญาณํ วิวิธพลวรํ พุชฺฌิตุํ ปารมีโย วตฺวา สงฺเขยฺยปุณฺเณ อปริมิตภเว อุตฺตริตฺวา สุมุตฺตํ. อาโรหิตฺวาน สีฆํ อริยสิวปทํ อจฺจุตํ สีติภาวํ ปตฺโต โส ชาติปารํ นิขิลปทหนํ ทุกฺกรํ การยิตฺวา.

ธาตฺวนฺตรายํ ทิสฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

นิธานํ สพฺพธาตุนํ กโรหีตฺยาห ภูปตึ.

สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา มาคโธ ตุฏฺฐมานโส;

ธาตุนิธานํ กาเรสิ สพฺพตฺถ วตฺติตาทิย.

การาเปตฺวาน โส ราชา กสฺสปสฺส นิเวทยี;

ธาตุโย อาหรี เถโร อิทํ การณมทฺทส.

ภุชงฺคา ปริคณฺหึสุ รามคามมฺหิ ธาตุโย;

เจติเย ธารยิสฺสนฺติ ลงฺกาทีเป อนาคเต.

ตา ธาตุโย ฐเปตฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

รญฺโญ อชาตสตฺตุสฺส อทาสิ ธาตุโย ตทา.

เคเห จูปกรณานิ จตุสฏฺฐิสตานิ โส;

อพฺภนฺตเร ฐเปสิ ราชา สพฺพา ตา พุทฺธธาตุโย.

กรณฺฑาสีติ สํกิณฺณํ เจติยาสีติลงฺกตํ;

เคเห พหุสมากิณฺณํ ถูปารามปฺปมาณกํ.

กาเรตฺวา สพฺพกรณํ วาลิกํ โอกิรี ตหึ;

นานาปุปฺผสหสฺสานิ นานา คนฺธํ สมากิริ.

อสีติเถรรูปานิ อฏฺฐจกฺกสตานิ จ;

สุทฺโธธนสฺส รูปมฺปิ มายาปชาปตาทินํ.

สพฺพานิ ตานิ รูปานิ สุวณฺณสฺเสว การยิ;

ปญฺจ ฉตฺตธชสเต อุสฺสาเปสิ มหีปตี.

ชาตรูปมเย กุมฺเภ กุมฺเภ จ รตนามเย;

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ สมนฺตโต.

โสวณฺณนิกฺขมเยน จ กปาเล รชตามเย;

ปุเรสิ คนฺธเตลสฺส ชาลาเปตฺวา ปทีปเก.

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ ทิสมฺปติ;

อิเม ตเถว ติฏฺฐนฺต อธิฏฺฐาสิ มหามุนิ.

วิตฺถาริตา ธมฺมาโสโก ภวิสฺสติ อนาคเต;

อกฺขเร โสณฺณปตฺตมฺหิ ฉินฺทาเปสิ มหามตี.

ปกปฺปิตฺวา วิสุกมฺมํ ธาตุคพฺภสมนฺตโต;

วาตเวเคน ยายนฺตํ ยนฺตรูปมการยี.

กตฺวา สิลาปริกฺเขปํ ปิทหิตฺวา สิลาหิ ตํ;

ตสฺสูปริ กรี ถูปํ สมํ ปาสาณถูปิยํ.)

ธาตุนิธานกถา สมตฺตา.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส ปรินิพฺพุตาธิกาโร นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

๓. ธาตุปรมฺปรากถา

ธาตุสุ ปน วิภชิตฺวา ทียมาเนสุ สตฺถุโน นลาฏธาตุ โกสินารกานํ มลฺลานํ ลทฺธโกฏฺฐาเสเยว อโหสิ. มหากสฺสปตฺเถโร เต อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุโน นลาฏธาตุ ตุมฺหากํ โกฏฺฐาเส อโหสิ, ตํ คเหตุํ อาคโต, ภควา หิ ธรมาเนเยว ตมฺพปณฺณิทีปสฺส อนุชานิ, ‘ตสฺมา ตํ อมฺหากํ เทถา’ติ. ตํ สุตฺวา มลฺลราชาโน?’เอวํ ปติคณฺหถ ภนฺเต ธาตุ’ติ มหากสฺสปตฺเถรสฺส อทํสุ. โส อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหานนฺทตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา นลาฏธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา’ อิมํ ธาตุํ ตมฺพปณฺณิ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุนาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา ปติฏฺฐาเปสฺสติ, เจติยํ สงฺฆารามํ การาเปสฺสติ, ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย มหาวนวิหาเร กุฏาคารสาลายํ สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส จนฺทคุตฺตตฺเถรสฺส ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุํ เถรสฺส ทตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

สาวโก สตฺถุกปฺโป โส ปภีนฺนปฏิสมฺภิโท;

คเหตฺวา มานยี ธาตุํ มหานนฺโท มหาวเน.

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก จนฺทคุตฺตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สาวตฺถียํ เชตวนมหาวิหาเร ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โสปิ อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน. สทฺธิวิหาริกํ ภทฺทเสนตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุสาสิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

จนฺทคุตฺโต มหาปญฺโญ ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

รมฺเม เชตวเน ธาตุํ ฐเปตฺวา วนฺทนํ อกา.

ตสฺส สิสฺโส ภทฺทเสนตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อิสิปตเน มหา วิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส ชยเสนตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

ภทฺทเสโน มหาเถโร กตกิจฺโจ มหาอิสิ;

ธาตุํ ฐเปตฺวา อิสิปตเน วนฺทิตฺวา นิพฺพุตึ คโต.

โส ปน ชยเสนตฺเถโร ตํ ธาตุํ คเหตฺวา เวลุวนมหาวิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วสิตฺวา ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

คเหตฺวาน ธาตุวรํ ชยเสโน มหามุนิ;

นิธาย เวลุวเน รมฺเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

โส ปนายสฺมา สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา โกสมฺพึ อุปนิสฺสาย โฆสิต เสฏฺฐินา การาปิเต โฆสิตาราเม ภควโต วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส’ปิ ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหาเทวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

สงฺฆรกฺขิตวฺหโย เถโร จนฺโท วิย สุปากโฏ;

ฐเปตฺวา โฆสิตาราเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก มหาเทวตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา เทวานมฺปิยติสฺสสฺส มหารญฺโญ ภาตุ มหานาคสฺส อุปราชสฺส มหาคาเม เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปิตกาเล หตฺโถฏฺฐ นามชนปเท กุกฺกุฏปพฺพตนฺตเร มหาสาลรุกฺขมูเล อากาสโต โอตริตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มหากาโฬ นาม อุปาสโก อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ มาลาคนฺธวิเลปนํ ธชปตากาทีนิ คาหาเปตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ มหนฺเตหิ ปูชาวิธาเนหิ ธาตุํ ปริหริตฺวา จิรํ วสิ. มาสสฺส อฏฺฐ-อุโปสถทิวเส ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. ตสฺมึ สมเย โส ปเทโส พุทฺธสฺส ธรมานกาโล วิย อโหสิ. ชนปทวาสี มนุสฺสาปิ เถรสฺส สนฺติเก สีลานิ คณฺหนฺติ, อุโปสถวาสํ วสนฺติ, ทานํ เทนฺติ, เจติยสฺส มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตี. ตโต อปรภาเค อุปราชา มหาคาเม วิหรนฺโต เภรึ จราเปสิ? โย อมฺหากํ ทสพลสฺส ธาตุํ คเหตฺวา อิธาคโต, ตสฺส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ทสฺสามีติ. ตสฺมึ กาเล กุฏุมฺพิโก มหากาโฬ อุปราชํ ปสฺสิสฺสามีติ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. อุปราชา ตํ ปกฺโกสาเปสิ. โส คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ตํ ปณฺณาการํ ราชปุริสานํ ปฏิจฺฉาเปสิ. อุปราชา? มาตุล มหากาฬ, ตุมฺหากํ ชนปเท อมฺหากํ สตฺถุโน ธาตุ อตฺถี’ติ อาห. มหากาโฬ อุป ราชสฺส กถํ สุตฺวา อตฺถิ เทว, มยฺหํ กุลุปคตฺเถรสฺส สนฺติเก อาทาสมณฺฑลปฺปมาณํ สตฺถุโน นลาฏธาตุ ฉพฺพณฺณรํสีหิ อากาสปฺปเทเส สูริยสหสฺสจนฺทสหสฺสานํ อุฏฺฐิตกาโล วิย โอภาเสติ. โส ชนปโท พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาโล วิย อโหสีติ อาห. ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส กถํ สุณนฺตสฺสเอว รญฺโญ สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปุณฺณํ อโหสิ. อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต ราชา มยฺหํ มาตุลสฺส มหากาฬสฺส สตสหสฺสํ กหาปณานิ จ จตุสินฺธวยุตฺตรถญฺจ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ สุสชฺชิตํ เอกํ อสฺสญฺจ อุทกผาสุกฏฺฐานเก เขตฺตญฺจ ปญฺจทาสีสตญฺจ เทถา’ติ วตฺวา อญฺญญฺจ ปสาทํ ทาเปสิ. โส อุปราชา เอตฺตกํ กุฏุมฺพิกสฺส ทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว นคเร เภรึ จราเปตฺวา หตฺถสฺสรถยานานิ คเหตฺวา กุฏุมฺพิกํ มคฺคเทสกํ กตฺวา อนุปุพฺเพน หตฺโถฏฺฐชนปทํ ปตฺวา รมณีเย ภูมิปฺปเทเส ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา อมจฺจคณปริวุโต กุฏุมฺพิกํ คเหตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เสสา อมจฺจา กุฏุมฺพิโก จ เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อุปราชา เถรํ วนฺทิตฺวา สาราณียํ กถํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ปฏิสนฺถารมกาสิ. มหาเทวตฺเถโรปิ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา กิสฺส ตฺวํ มหาราช อิธาคโตสิ อาคตการณํ เม อาโรเจหี’ติ อาห. ภนฺเต ตุมฺหากํ. สนฺติเก อมฺหากํ ภควโต นลาฏธาตุ อตฺถี กิร. ตํ วนฺทิสฺสามิ’ติ อาคโตมฺหี’ติ อาห. เถโร? ภทฺทกํ มหา ราช ตยา กตนฺติ วตฺวา ธาตุฆรทฺวารํ วิวริตฺวา มหาราช พุทฺธสฺส นลาฏธาตุ อติทุลฺลภา’ติ อาห. ราชา โสฬเสหิ คนฺโธทเกหิ นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สกลสรีรํ ผุฏํ อโหสิ.

(ราชา ปีติเวเคน อิมา คาถา อาห;

นมามิ วีร ปาเท เต จกฺกงฺกิต ตเล สุเภ;

วนฺทิเต นรเทเวหิ อมตํ เทหิ วนฺทิเต.

โลกนาถ ตุวํ เอโก สรณํ สพฺพปาณินํ;

โลเก ตยา สโม นตฺถิ ตาเรหิ ชนตํ พหุํ.

มหณฺณเว มยํ ภนฺเต นิมุคฺคา ทีฆสมฺภเว;

อปฺปติสฺสา อปฺปติฏฺฐา สํสราม จิรํ ตหึ.

เอตรหิ ตุมฺเห อาปชฺช ปติฏฺฐํ อธิคจฺฉเร;

ตุมฺหากํ วนฺทนํ กตฺวา อุตฺติณฺณมฺห ภวณฺณวา’ติ.)

ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต รสฺมิโย นิกฺขมึสุ. สกล ลงฺกาทีปํ สุวณฺณรสธาราหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ราชา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต หุตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ. โส ธาตุฆรโต นิกฺขมิตฺวา เถเรน สทฺธึ อลงฺกตมณฺฑเป เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน (นิสชฺชาโทเส วชฺเชตฺวา เสยฺยถิทํ? อติทุรจฺจาสนฺต-อุปริวาต-อุนฺนตปฺปเทส-อติสมฺมุข-อติปจฉา’ติ. อติทูเร นิสินฺโน สเจ กเถตุกาโม อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺกรํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺโธ วายติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ กโรติ. อติสมฺมุเข นิสินฺโน จกฺขุนา จกฺขุํ ปหริตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อิติ นิสชฺชาโทสํ วชฺเชตฺวา นิสินฺโน). เอวมาห. ภนฺเต อิมํ ธาตุํ มยฺหํ เทถ. มหนฺตํ ปูชาสกฺกรํ กตฺวา ปริหรามีติ. ภทฺทกํ มหาราช อิมาย ธาตุยา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วฺยากรณํ อกาสิ. ตุมฺหากํ วํเส ชาโต กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา อิมสฺมึ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณตีเร เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐเปตฺวา มหนฺตํ ถูปํ กริสฺสตี’ติ วตฺวา สตฺถา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คโต. ตสฺมา คณฺหถ มหาราชา’ติ วตฺวา ธาตุํ อทาสิ.

ราชา ธาตุํ คเหตฺวา จตุรสฺสปลฺลงฺเก ธาตุกรณฺฑกํ นิทหิตฺวา กรณฺฑเก ธาตุํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ กุมุทปตฺตสนฺนิหมงฺคลสินฺธวยุตฺตรเถ ฐเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา (ราชา ธาตุํ คเหตฺวา) ปญฺจงฺคตุริเย ปคฺคณฺหาปยมาโน ปจฺฉา อาคจฺฉตุ’ติ มหาชนสฺส สาสนํ วตฺวา มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? ตุมฺเห ภนฺเต, ธาตุยา อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต อาคจฺฉถา’ติ อาห. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา;’มหาราช อยํ ธาตุ ปรมฺปรา อาคตา. อหํ ภควโต ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถโร วิย อิมํ ธาตุํ ปริหริสฺสามี’ติ วตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายกํ กุฏุมฺพิกํ อาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ธาตุํ อุปฏฺฐหิยมาโน ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉติ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน มหาคามํ ปตฺโต มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา นครํ อลงฺกราเปหี’ติ อาห. โส นคเร เภรึ จราเปตฺวา อฏฺฐารส วีถิโย สมฺมชฺชนฺตุ, ปุณฺณฆเฏ ฐเปนฺตุ, ธชปตากาทโย อุสฺสาเปนฺตุ, โตรณานิ อุสฺสาเปนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตุ, สกลนครํ อลงฺกโรนฺตุ, คนฺธมาลาทโย คเหตฺวา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา สกลนาครา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตุติ อาณาเปสิ. ตโต มหาชโน สพฺพตุริยานิ โฆสาปยมาโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ ปฏิปถํ นิกฺขนฺโต. เทวมนุสฺสา ภิกฺขุภิกฺขุนิโย อุปาสโกปาสิกา อปฺปมาณา อเหสุํ. (คนฺธมาลาทิ ปุณฺณฆฏสมุสฺสิตธชากิณฺณา) ปริสา เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ. สุคนฺธวาตาภิฆาตสมุทฺทโฆโส วิย สกลนครํ เอกนินฺนาทชาตํ. โส ราชา นคเร พนฺธนาคาเร สพฺพสตฺเต พนฺธนา มุญฺจนฺตุ, ธมฺเมน สเมน อนุสาสนฺตุติ วตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํ ปเวเสตฺวา อตฺตโน ราชนิเวสนํ อาคนฺตฺวา นาฏกีนํ สญฺญมทาสิ ธาตุํ วนฺทนฺตุติ. นาฏกี นานาภรเณหิ ปติมณฺฑิตา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน หตฺถคตานิ ตุริยภณฺฑานิ สาธุกํ ปคฺคณฺหิตฺวา มหนฺตํ ปูชมกํสุ.

ตโต วฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชนิเวสนโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเต สุภุมิตเล ธาตุฆรํ การาเปตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ธาตุฆเร วิจิตฺตมณฺฑปํ การาเปตฺวาน สตฺตรตนมยํ ธาตุกรณฺฑกํ การาเปตฺวา ธาตุกรณฺฑเก ธาตุํ ฐเปตฺวา รตนปลฺลงฺก มตฺถเก ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ วิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺตํ ธาตุปูชํ อกาสิ. มหาชนา คนฺธมาลํ คเหตฺวา มาสสฺส อฏฺฐูโปสถทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ อกํสุ. ธาตุโต รํสิโย สมุคฺคจฺฉนฺติ. มหาชนา วิมฺภยชาตา สาธุการํ กโรนฺติ. โสมนสฺสภูตา สกลนครวาสิโน พุทฺธารมฺมณ ปีตึ คเหตฺวา ทิวเส ทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตา วีตินาเมนฺติ. ปญฺจสีลานิ รกฺขนฺติ, พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา หุตฺวา สรณานิ คจฺฉนฺติ. ราชา มหาชนสฺส โอวทติ. ‘‘เมตฺตํ ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ ภาเวถ, กุเล เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กโรถา‘‘ติ. โอวทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ จตฺตาโร ปจฺจเย คงฺคาย มโห-ฆปฺปวตฺตนกาโล วิย มหาทานํ ปวตฺเตสิ. มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สงฺคณฺหิ. มหาชนา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เยภุยฺเยน ตสฺมึ กาเล มตา สคฺคํ คตา.

กลฺยาณวคฺคมฺหิ ปติฏฺฐิตา ชนา,ทานาทิ ปุญฺญานิ กริตฺว สพฺพทา;

จุตา จุตา สพฺพชนา สุมานสา,คตา อเสสํ สุคตึ สุเภ รตา.

ราชา ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต มหคาเม วิหาสิ. เตน ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา? กถํ? เลนวิหารํ จนฺทคิริวิหารํ โกฏิปพฺพตวิหารํ นครงฺคณวิหารํ เสลกา วิหารํ ตลากาวิหารนฺติ เอวมาทโย วิหาเร ปติฏฺฐาเปตฺวา ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา มหาวิหาเร นิยฺยาเทสิ. เอวํ โส ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ ยฏาลติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต ติสฺส, อมฺเหหิ ปริหริต นลาฏธาตุ ปูเชหี’ติ ธาตุวํสํ กเถตฺวา ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺคปุรํ คโต.

ราชา มหานาควโร ยสสฺสิ,กตฺวาปิ รชฺชํ มติมา สุสทฺโธ;

มาเนตฺว สงฺฆํ จตุปจฺจเยหิ,อคา อโสโก วรเทวโลกํ;

ตสฺส ปุตฺโต ยฏาลติสฺสกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กาเรสิ. โส’ปิ ทิวสสฺส ตโย วาเร ธาตุปฏฺฐานํ กโรนฺโต รชฺชํ กาเรตฺวา จิรํ วิหาสิ. อิมินา’ปิ ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา; ธมฺมสาลวิหารํ มหาธมฺมสาลวิหารํ เสลาภยวิหารนฺติ เอวมาทโย ปติฏฺฐาเปตฺวา-ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก ติปิฏกมหาอภยตฺเถโร อุปราชสฺส มหานาคสฺส อยฺยโก. ตสฺส เถรสฺส ทกฺขิโณทกํ อทาสิ. โส’ปิ ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ โคฐาภยกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา’ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

ยฏฺฐาลโก นาม มหามหีปติ,มหาชนสฺสตฺถกโร คุณาลโย;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ อเนกธา,กตฺวา คโต เทวปุรํ อนินฺทิโต.

ตสฺส ปุตฺโต โคฐาภยกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา โคฐาภย มหาราชา หุตฺวา รชฺชํ กโรนฺโต กาจรคาเม ทสภาติเก ราชาโน ฆาเตตฺวา ทณฺฑกมฺมตฺถาย โคฐาภยมหาเถรสฺส หตฺโถฏฺฐชนปเท วสนฺตสฺส มตฺติกเลนวิหารํ ขีรสาล วิหารํ นาคมหาวิหารํ กุมฺภเสลวิหารํ เจติยปพฺพตวิหารํ สานุปพฺพตวิหารํ กณิการ เสลวิหารํ อมฺพเสล วิหารํ ตินฺทุกเลน วิหารํ กรณฺฑกวิหารํ โคธสาลวิหารํ วาลุกติตฺถวิหารนฺติ เอวมาทโย คงฺคาย ปรตีเร ปญฺจสตวิหาเร โอริมตีเร ปญฺจสตวิหาเร จา’ติ วิหารสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน สทิสนามสฺส โคฐาภยตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา อทาสิ. โส ยาวชีวํ ธาตุปูชํ กตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ กากวณฺณติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาลิงฺคิตฺวา;’ตาต ติสฺส, อยํ นลาฏธาตุ อมฺหากํ ปรมฺปราย อาคตา. ตฺวํ กิร ธาตุํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย ปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐาเปตฺวา สงฺฆารามํ การาเปสฺสสี’ติ สตฺถา ชีวมาโน วฺยากรณมกาสิ. ตสฺมา ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา มมจฺจเยน ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปหี’ติ ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

โคฐาภโย นาม มหีปติสฺสโร,มหาชเน โตสยิ อปฺปมตฺโต;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ กริตฺวา,อคา อโสโก วรเทวโลกํ.

มหานนฺโท มหาปญฺโญ จนฺทคุตฺโต พหุสฺสุโต;

ภทฺทเสโน มหาเถโร ภทฺทธมฺเม วิสารโท.

ชยเสโน จ โส วีโร เถโร โส สงฺฆรกฺขิโต;

เทวตฺเถโร จ เมธาวี รกฺขกา ธาตุ ภทฺทกา.

อุปราชา มหานาโค ยฏฺฐาลโก มหาพโล;

โคฐาภโย มหาปุญฺโญ กากวณฺโณ จ วีริยวา.

เอเต เถรา จ ราชาโน ปุญฺญวนฺโต สุมานสา;

ธาตุ ปรมฺปรานีตา ธาตา ธาตุสุโกวิทา.

กสฺสปาทีนเถรานํ ปรมฺปรายมาคตา;

มหานาคาทิ หตฺถโต ยาว ติสฺสมุปาคตา.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ธาตุปรมฺปรา กถา นาม

ตติโย ปริจฺเฉโท.

๔. ปกิณฺณกกถา

ตตฺร ฐตฺวา รเญโญ อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา. (โส ปน) อมฺหากํ สตฺถุโน โพธิปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว มหามลย รฏฺเฐ วนจรกํ ปฏิจฺจ ตสฺส ภริยาย กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นวฑฺฒมาสาวสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา กเมน วฑฺฒนฺโต วิญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ตสฺส ปิตา เอกํ ทาริกํ อาเนตฺวา ปุตฺตสฺส เคเห อกาสิ. อปรภาเค ตสฺส ปิตา กาลมกาสิ. กุมาโร’จรโก’ติ ปญฺญายิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหิ. จรโก อตฺตโน นิวาสวตฺถุสฺมึ กทลิปนสาทีนิ โรเปตฺวา ผลารามํ อกาสิ. ตโต อปรภาเค เตน โรปิตปนสรุกฺโข มหนฺตํ จาฏิปฺปมาณํ ปนสผลํ คณฺหิ. จรโก อตฺตโน วตฺถุํ คนฺตฺวา สาขาย สุปกฺกํ ปนสผลํ ปสฺสิตฺวา ฉินฺทิตฺวา เคหํ อาหริตฺวา อปสฺสายํ ลุญฺจิตฺวา อุปธาเรสิ. ตโต สมนฺตา จตุมธุรํ วิย ยูสํ โอตริตฺวา อปสฺสยํ อปนีต อาวาฏํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต จรโก เอวํ จินฺเตสิ. อิมํ ปนสผลํ อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺเธน วินา อญฺเญสํ นานุจฺฉวิกนฺติ. ปฏิสาเมตฺวา ฐเปสิ.

ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตปลฺลวสทิสํ อนฺตรวาสกํ ปริมณฺฑลํ กตฺวา นิวาเสตฺวา พหลปวรมหาปํสุกูลจีวรํ ปารุปิตฺวา นีลภมรวณฺณํ ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตสฺส กุฏิทฺวาเร ปากโฏ อโหสิ. จรโก กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปีเฐ นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา ฐปิตฏฺฐานโต ปนสผลํ คเหตฺวา ยูสํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ปฏิคฺคหาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. อเถกทิวสํ จรโก ปรเทสา คจฺฉนฺโต ภริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา;’ อมฺม, อยฺยสฺส อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานํ เทหี’ติ สพฺพูปกรณํ นิยฺยาเทตฺวา ปรเทสํ คโต. ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย อากาสโต อาคนฺตฺวา กุฏิทฺวาเร โอตริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ จรกสฺส ภริยา กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา ภตฺตํ อทาสิ.

เตน ภตฺตกิจฺเจ ปรินิฏฺฐิเต สา ตรุณปจฺเจกพุทฺธํ ปสฺสิตฺวา กิเลสปฏิสํยุตฺตํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อตฺตโน อชฺฌาสยํ กเถสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา กถํ สุตฺวา ชิคุจฺฉมาโน อุปฺปติตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. สา ปจฺเจกพุทฺธสฺส คตกาเล อตฺตโน สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา ภณฺฑนกา วิย นิตฺถุนมานา มญฺเจ นิปชฺชิ. จรโก ปรเทสโต อาคนฺตฺวา ภริยํ นิปชฺชมานํ เอวมาห?’ภทฺเท, กึ อยฺยสฺส ภิกฺขํ อทาสี’ติ. สา นิตฺถุนมานา อาห? มา ปุจฺฉ ตว อยฺยสฺส กมฺมนฺติ. กเถหิ ภทฺเท, กึ เตน กมฺมํ กตนฺติ. โส อตฺตนา สทฺธึ กิเลสวสฺเน โอกาสํ การาเปตุํ วายมิตฺวา มยา อยุตฺตนฺติ วุตฺเต มม เกเส คเหตฺวา หตฺถปาเทหิ อาโกเฏตฺวา สรีรํ นเขน โอตฺถริตฺวา สีเส ปหริตฺวา คโต’ติ วุตฺเต จรโก ตํ สุตฺวา อสหนฺโต (เอโส มยา) เอวรูปสฺส อสฺสมณกมฺมสฺส โปสิโต’ติ วตฺวา ตสฺสา โสกํ วิโนเทตฺวา ธนุํ อาทาย ติกฺขสรํ คเหตฺวา เอตํ มาเรตฺวา อาคมิสฺสามี’ติ วตฺวา วสนฏฺฐานํ อคมาสิ.

ตสฺมึ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นหานตฺถาย คโต. คนฺตฺวา จ ปน กายพนฺธนํ อากาเส จีวรวํสํ วิย กตฺวา นิวาสนปาปุรณํ ตสฺมึ ฐเปตฺวา ชลสาฏกํ นิวาเสตฺวา อุทกมตฺถกา อากาเส นิสีทิตฺวา นหายิตุํ อารภิ. จรโก ปจฺเจกพุทฺธสฺส ครุคารวการณํ ปสฺสนฺโต คุมฺพนฺตเร นิลีโน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ ปน เอวรูปํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อยญฺจ เอวรูปํ น กโรติ, อทฺธา เอสา มุสาวาทา’ติ. อหํ เอติสฺสา วจนํ คเหตฺวา เอวรูปสฺส สมณสฺส อการเณ อปราธํ กตํ. เอโส ตาทิสํ น กโรตี’ติ จินฺเตตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นหตฺวา ฐีตกาเล คนฺตฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา?’มยฺหํ ขมถ อยฺยา’ติ อาห. ปจฺเจก พุทฺโธ? กึ กเถสิ อุปาสกา’ติ. โส อตฺตโน มาตุคามสฺส กถิตํ อาจิกฺขิ. เอวญฺหิ สติ อุปาสก ตุมฺหากํ อาคตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. มา เอวํ กเถถ สามิ, อหํ อญฺญาณภาเวน ตสฺสา วจนํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ อการเณ ทุพฺภิตุํ อาคโตมฺหิ’ติ สพฺพํ อตฺตนา จินฺติตํ อาจิกฺขิ.

ปจฺเจกพุทฺโธ? อาม อุปาสก, สา อตฺตนา สทฺธึ อสทฺธมฺมปฏิสํยุตฺตกถํ กเถสี’ติ อาห. โส ตสฺสา กุชฺฌิตฺวา อหํ เอตํ นิสฺสาย อิมสฺส อปรชฺฌามิ. คนฺตฺวา ตํ มาเรสฺสามี’ติ ปจฺเจกพุทฺธํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ นิวตฺเตตฺวา มาตุคามํ มา มาเรหี’ติ อเนกวิธานิ การณานิ กเถตฺวา ปญฺจสีเล ปติฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห?

โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส;

ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’ติ;

จรโก ตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺตจิตฺโต หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราทโย ปริกฺขาเร จ ทตฺวา ปฏิชคฺคิ. โส ตสฺมึเยว เลเน วสนฺโต อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

สยมฺภุญาเณน วิคยฺห ธมฺมํ,ทุกฺขํ อนนฺตํ สกลํ ปหาย;

สมาธิฌานาภิรโต ยสสฺสิ,คโต วินาสํ ปวโร ยสสฺสิ.

อถ ปจฺฉา จรโก กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. ตตฺถ จิรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา เทวโลกโต จวิตฺวา อิมสฺมึ ทีเป มลย รฏฺเฐ อมรุปฺปล เลนสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุปจรกสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณทิวเส ญาตกา อมรุปฺปล กุมาโรติ นามํ อกํสุ. โส ปน อปรภาเค วฑฺเฒนฺโต ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต ปตฺตปุเฏน วาลุกภตฺตํ ปจิตฺวา, ทารกา อิเม สมณาติ วตฺวา ปฏิปาฏิยา นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทสฺสามี’ติ วตฺวา กีฬาทานํ เทติ. เอกทิวสํ อมรุปฺปล กุมาโร วาลุกถุปํ กตฺวา อตฺตโน นิวาสนวตฺถทุสฺสํ คเหตฺวา ขุทฺทกทณฺฑเก พนฺธิตฺวา ปฏากํ กตฺวา ปูชนตฺถาย ฐเปสิ. อมรุปฺปล เลนวาสี มลิย เทวตฺเถรํ นิสฺสาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต อิมสฺมึเยว ทีเป มหาคาเม โคฐาภยมหาราชสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณ ทิวเส’กากวณฺณติสฺโส’ติ นามํ อกํสุ. โส อนุปุพฺเพน วฑฺฒิตฺวา ปิตุ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา กากวณฺณติสฺสมหาราชา อโหสิ. ตสฺส ฉตฺเต อุสฺสาปิเตเยว สกลรฏฺฐํ สุภิกฺขํ อโหสิ. ปญฺจ วา ทฺวาทส วา ทิวเส อนติกฺกมิตฺวา เทโว สมฺมา วสฺสติ. เวสฺสนฺตรโพธิสตฺตสฺส ทานคฺเค ยาจกานํ หตฺเถ ภิกฺขาภาชนํ วิย ตสฺมึ กาเล วาปีโปกฺขรณี-นที-กนฺทร-โสพฺภ-ชาตสราทโย วสฺโสทเกน ปูริตา อเหสุํ. ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเนกทิชสมากิณฺณา นานารุกฺเขหิ วิโรจิตา อเหสุํ. นานา สสฺสานิ สมฺปชฺชึสุ, อุตฺตรกุรุ อาลกมนฺทา ราชธานิสทิสํว หิรญฺญสุวณฺณาทิ รตนฏฺฐานํ.

โส ราชา สทฺธาย สมฺปนฺโน มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย อนูนํ กตฺวา ทาเปสิ. สฏฺฐิมตฺตานํ ติปิฏกธรานํ จนฺทนโทณิยา สตปากเตลสฺส ปูราเปตฺวา ยาวปิฏฺฐิปาทํ ตาว โอสีทาเปตฺวา นิสินฺนานํ ลฏฺฐิม ธุทนฺตกฏฺฐํ จตุมธุรํ ปกฺขิปิตฺวา ทาเปสิ. อุจฺฉุกณฺฑ-สกฺขรา-นาลิเกร-ผลมูลขนฺธขาทนญฺจ นานาวิธมจฺฉรเสหิ สุคนฺธสาลิตณฺฑุเลน สาธิตยาคุภตฺตญฺจ ปาโตว อทาสิ. อนฺตราภตฺเต อฏฺฐารสวิธ-อนฺตรขชฺชกญฺจ อุจฺฉุกทลิปนสผลาทโย จ นานาวิโธตฺตริภงฺเคน สทฺธึ สุคนฺธสาลิตณฺฑุลภตฺตํ นานคฺครสํ ทาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ อฏฺฐวิธกปฺปียปานเก จ ทาเปสิ. อญฺเญ สมณปริกฺขาเร จ ทาเปสิ. อิมินา นิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส ติปิฏกธรภิกฺขูนญฺจ นิรนฺตรํ มหา ทานํ ทตฺวา วสติ.

อถาปเรน สมเยน กลฺยาณิยํ สิโว นาม มหาราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส อภยกุมารสฺส กากวณฺณติสฺส รญฺโญ ภคินิยา โสมเทวิยา นาม ราชปุตฺติยา อาวาหมงฺคลํ กตฺวา อาเนตฺวา ปาทปริจาริกํ ทาเปสิ. ทตฺวา จ ปน อภย กุมารํ คิรินครมฺหิ นิสีทาเปสี. โส คิรินคเร รชฺชํ การาเปตฺวา คิริอภโย นาม ราชา หุตฺวา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิหาสิ. ตโต อปรภาเค กากวณฺณติสฺส มหาราชา มหาคาเม วิหรนฺโต อญฺญตรสฺส ภิกฺขุสฺส คตฺเต มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐาเน คณฺฑํ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา กิเมตํ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิ. มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐานํ มหาราชาติ. ตํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต, ภนฺเต มงฺกุนา กิสฺมึ น ภวนฺติ’ติ ปุจฺฉิ. ปฏฺฏสาฏเก น ภวนฺติ’ติ. อิเม ปน ภทฺทนฺตา ปฏฺฏสาฏเก กุโต ลภนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา คโต. ตํ ทิวสเมว ปานียมาฬเก นิสินฺโน ติปิฏกติสฺสตฺเถโร นาม รญฺโญ พุทฺธสีหนาทสุตฺตํ นาม กเถสิ. โส เถเร ปสนฺโน; อุตฺตราสงฺเค ทียมาเน’เอกสาฏโก ภวิสฺสามิ’ ตสฺมา อิมเมว ทาตุํ น สกฺกา, กถํ กริสฺสามี’ติ จินฺเตนฺโต เถเรน สทฺธึ กถยมาโน ตตฺถ มาฬเกเยว อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา

สทฺทํ กโรนฺโต เอวมาจิกฺขิ. อยฺย กากวณฺณติสฺสมหาราช, ตุมฺหากํ กงฺขา นาม นตฺถี, ปสาทกฺขเณ ธมฺมกถิกสฺส อุตฺตราสงฺคํ เทหี’ติ อาห.

(กาโก โส กากวณฺณสฺส วเทติ วจนกฺขโม,ปสาทชาโต เถรสฺส ตุวํ สทฺธมฺมเทสเน;

ททาหิ อุตฺตราสงฺคํ มหาเถรสฺส ภูมิปา’ติ.)

มหาราช, อหํ ตุมฺหากํ ปญฺจสาสนํ คเหตฺวา อาคโต. วิหารเทวิ ปุตฺตํ วิชายิ. อิทเมกํ สาสนํ. เอกา กเรณุกา สุวีรหตฺถิโปตกํ ติตฺถสเร วิชายี. อิทํ ทุติยํ สาสนํ. โคฐสมุทฺทมชฺเฌน สตฺตมตฺตา นาวา ปฏฺฏเน ปจฺจุฏฺฐิตา, อิทํ ตติยํ สาสนํ อุตฺตร วฑฺฒมานปพฺพตปาเท ทฺวิกรีสปฺปมาเณ เขตฺเต ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา สุวณฺณกฺขนฺธา อุคฺคจฺฉึสุ, อิทํ จตุตฺถํ สาสนํ. คิริปพฺพตปาเท โกฏ รฏฺฐก วิหาเร โกฏรฏฺฐโก นาม เถโร มคฺโคปสมํ วตฺวา คิริปพฺพตมตฺถเก สตฺตตาลปฺปมาณํ อุคฺคนฺตฺวา อากาเส นิสินฺโน ปรินิพฺพายิ, อิทํ ปญฺจมํ สาสนํ.

(ปุตฺโต หตฺถี จ นาวา จ จตุตฺถํ เหมขนฺธกํ;

เถรสฺส ปรินิพฺพานํ ปญฺจมํ สาสนํ อิทํ.

อิมํ คเหตฺวาน อหํ อาคโต ตว สนฺติกํ;

สาสนํ อีทิสํ สุตฺวา ปุญฺญกมฺเม รโต ภว.

วตฺถํ สหสา ทาเปหิ กโต สพฺพสมาคโม;

อิทํ นิจฺจํ ชานนฺโต กึ ลคฺโค อุตฺตราสงฺเค’ติ.)

ราชา กากสฺส วจนํ สุตฺวา หสิ. เถโร? กสฺมา มหาราช หสี’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, เอตสฺมึ อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส กากสฺส กถํ สุตฺวา หสินฺติ สพฺพํ อาโรเจสิ. เถโร’ปิ รญฺญา ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิ. ราชา กสฺมา อยฺโย หสี’ติ ปุจฺฉิ. มหาราช, ตุมฺหากํ อนนฺตเร อตฺตภาเว มลยรฏฺเฐ อมรุปฺปล นาม กาเล กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิตฺติ. เตน ปุฏฺโฐ กตกุสลกมฺมํ สพฺพํ วิตฺถาเรน ตสฺส อาจิกฺขิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อุตฺตราสงฺคํ ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เคหํ คโต. โกฏรฏฺฐกวิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส สรีรชฺฌาปนํ การาเปตฺวา ธาตุํ อาทาย เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มหาคามํ คโต. สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปสิ. โคฐสมุทฺทกุจฺฉิยํ ปตฺต นาวาโต วตฺถานิ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรตฺถาย ทาเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา มหาคามสมีเป วิหารํ การาเปตฺวา วิหรนฺโต อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต, ตฺวํ คนฺตฺวา คิริมฺหิ นคเร นิสีทา’ติ วตฺวา อมจฺจญฺจสฺส ปิตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา คิรินครํ ปาเหสิ. ตํ ทิสฺวา คิริอภย กุมาโร กุมาเรน สทฺธึ อาคตพฬสฺส วตฺถาหาราทีนิ ทาเปตฺวา มหนฺตํ สมฺมานํ อกาสิ. ราชกุมาโร คิริปพฺพตปาเท วิหาสิ.

ตโต อปรภาเค ชาตึ นิสฺสาย ขตฺติยานํ วิวาโท อโหสิ. โส อภยราชา กึ เมวิวาเทนา’ติ อตฺตโน ภริยาย โสมเทวิยา สทฺธึ พลวาหนํ คเหตฺวา อนุกฺกเมน คจฺฉนฺโต เสรุนคเร รชฺชํ กาเรนฺตํ อตฺตสหายํ สิวราชํ สนฺธาย ตสฺส สนฺติกํ อาคญฺชิ. โส’ปิ สิวราชา คิริอภยรญฺญา สทฺธึ อาคตพฬสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา อหตวตฺถติลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ทาเปสิ. กติปาหจฺจเย; สมฺม, กสฺมา อาคโตสิ’ติ ปุจฺฉิ. โส อาคตการณํ สพฺพมสฺส อาจิกฺขิ. ภทฺทกํ สมฺม, เต กตํ อาคนฺตพฺพเมว อาคโต. อหํ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ. ตฺวํ มา จินฺตยี’ติ วตฺวา ตสฺส วสนตฺถาย นครภูมึ คเวสนฺโต สรโกฏิยํ อติรมณียภูมึ ปสฺสิตฺวา ตสฺมึ ภูมิภาเค โส นครํ มาเปตฺวา เทวิยา เอกสทิสนามํ กริสฺสามี’ติ โสมนครนฺติ นามํ อกาสิ. ตํ นครํ สุสมิทฺธํ สมฺปนฺนธนธญฺญาทีหิ อุปกรเณหิ ทฺวารฏฺฏาลกโคปุรปริขาโปกฺขร-ณิยาทีหิ สหิตํ หตฺถิอสฺสรถปตฺติอาทีหิ สมากุลํ สงฺขปณวเภริสทฺทาทีหิ สมากิณฺณํ นครํ อโหสิ. โส อภโย จิรํ โสมนคเร มหนฺตํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิหาสิ.

อถาปรสฺมึ กาเล โสมเทวี รญฺญา สทฺธึ กเถสิ; อยฺย อมฺหากํ ปฏิสรณํ เจติยญฺจ วิหารญฺจ กาเรตุํ วฏฺฏตี’ติ. ภทฺทกํ เต กถิตนฺติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา วิหารภูมึ คเวสนฺโต นครโต นาติทุเร นาจฺจาสนฺเน มหนฺตํ สาลวนํ อตฺถิ. ตํ ปสฺสิตุํ คโต. ตทา ตสฺมึ สาลวเน มหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส วํเส มหามหินฺทตฺเถโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา วิหรติ. ตํ ทิสฺวา อิริยาปเถ ปสนฺโน เถรํ เอวมาห; ‘อยฺย ตุมฺหากํ อิมสฺมึ สาลวเน วิหารํ กริสฺสามิ’ติ. เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีหาเวน อธิวาเสสิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา นครเมว คนฺตฺวา โสมเทวึ อามนฺเตตฺวา; ภทฺเทโสมเทวิ, อมฺหากํ มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต. วิหารกรณตฺถาย มนาโป ภูมิภาโค ลทฺโธ. ตตฺถ จ มหินฺโท นาม เถโร สมณานํ สฏฺฐิมตฺตํ คเหตฺวา วิหรติ. ตํ วนฺทิตฺวา วิหรณตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อาคโต. ตตฺถ วิหารํ กริสฺสามี’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา สาธู’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปุนทิวเส เทวิยา สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เถโร เตสํ มหาสมยสุตฺตํ กเถสิ. เต อุโภ’ปิ ธมฺมํ สุตฺวา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. อถ ราชา อยฺย ธาตุํ กุโต ลภิสฺสามา’ติ เถรํ ปุจฺฉิ. มา จินฺตยิ มหาราช, ธาตุํ อมฺเห ชานิสฺสามา’ติ อาจิกฺขิ.

โส ตโต ปฏฺฐาย วิหารภุมึ โสธาเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทโย นีหริตฺวา เภริตลมิว รมณียํ สมํ การาเปตฺวา อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา อิฏฺฐจิตํ การาเปตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ. วฑฺฒกี เจติยํ จินนฺโต กติปาเหน ปุปฺผาธานตฺตยํ นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺเภ สพฺพํ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทสิ. ราชา, อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิฏฺฐาปิโต อยฺย ธาตุ คพฺโภ’ติ. เถโร รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อตฺตนา ปริหริตํ ตถาคตสฺส ทกฺขิณทาฐาธาตุํ ตสฺส อทาสิ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน มหตา ปริวาเรน ธาตุคพฺเภ นิทหิตฺวา อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกุฏปฏิภาคํ เจติยํ การาเปสิ.

สทฺธาทิคุณสมฺปนฺโน โลกสาสนรกฺขโก;

สเจติยํ มหาราชา การาเปสิ วิหารกํ.

ตโต เถรสฺส สนฺติเก สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขุนํ อตฺถาย สฏฺฐิมตฺตานิ ปริเวณานิ การาเปตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกปากาเรหิ โสภิตํ วิหารํ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺตโน เทวิยา เอกนามํ กตฺวา มหินฺทตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา คนฺธมาลาธูปธเชหิ ปูชํ กโรนฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ธาตุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กุรุมาโน คิริอภยราชา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน โสมนครํ ปฏิวสติ.

(นคเร โสมนามมฺหิ รมณีเย มโนรเม;

เทวิยา สห โมทนฺโต รชฺชํ กาเรสิ นายโก.)

ตโต วิหารเทวิยา ภาตา จุลฺลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร นาม เอกทิวสํ กากวณฺณติสฺสมหารญฺโญ อายุสงฺขารโมโลเกนฺโต น จิรปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ กเถสิ. มหาราช ตุมฺหากํ นลาฏธาตุยา สตฺถารา พฺยากรณํ ทินฺนํ;’มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก อนาคเต กากวณฺณติสฺโส นาม มหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ ปติฏฺฐเปสฺสตี’ติ วตฺวา ตํ สนฺธาย ภควา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา คโต. ตสฺส วจนํ มนสิกโรหี’ติ อาห. ตสฺส กถํ สุตฺวา อมฺหากํ กุสลสมฺปตฺตึ อวินาเสตฺวา อยฺยสฺส วจนมุทฺทิสฺส เจติยํ การาปนตฺถาย คนฺตพฺพนฺติ มนฺตฺวา ภทฺทกํ อยฺยา’ติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ คิรินครโต ปกฺโกสาเปตฺวา มหาคาเม นิสีทาเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ; อหํ มหาวาลุกาย คงฺคาย สมีเป เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก เจติยํ การาปนตฺถาย คมิสฺสามิ, สพฺพเสนิโย จ มหา ชโน จ มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตุ’ติ วตฺวา ราชา จุลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส ติสฺสมหาวิหาเร สาคลตฺเถรสฺส จ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปริวาเร ปญฺจสตมตฺเต ภิกฺขุ คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺตา มยา สทฺธึเยว อาคจฺฉถา’ติ วตฺวา ภทฺทมาเส ภทฺททิวเส สุนกฺขตฺเต สุมุหุตฺเต พนฺธาวารํ สชฺเชตฺวา ธาตุฆรโต ธาตุกรณฺฑกํ นีหริตฺวา สุสชฺชิตรเถ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตญฺจ กตฺวา ปุรโต ปุรโต รตนมณฑเป การาเปตฺวา ปุเรตรมกาสิ.

ตโต ราชา ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา อนุสาสิตฺวา ปุตฺตํ สทฺธาติสฺสกุมารญฺจ วิหารเทวิญฺจ คเหตฺวา สีฆํ นิกฺขมิ. จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสตภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺโต ปจฺฉโต อาคญฺฉิ. สพฺพเสนิโย จ ราชา จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภิกฺขุ สงฺเฆน สทฺธึ คนฺตฺวา ทีฆวาปึ ปาปุณึสุ. ตสฺมึ สทฺธาติสฺสกุมารํ นิสีทาเปตฺวา อนุกฺกเมน อาคนฺตฺวา สุมนมาลาปิฏฺฐิยํ ขนฺธวารํ พนฺธิตฺวา นิสีทิ. กสฺมา ปน ตํ ฐานํ เอวํ นามกํ ชาตนฺติ. สุมนนาคราชา สตฺตทิวสานิ นาคสมฺปตฺตึ อภิรมมาโน (นลาฏธาตุํ วิสฺสริ.) สตฺตาหจฺจเยน นลาฏธาตุํ อนุสฺสริตฺวา ปจฺฉา อาวชฺชมาโน รญฺโญ ธาตุํ คเหตฺวา อาคตภาวํ ญตฺวา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต มหนฺตชฺฌาสโย อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา ธาตุปฏิปถํ คนฺตฺวา ธาตุปติฏฺฐิตฏฺฐาเนว ปถวิยํ นาภิปฺปมาณโต สุมนมาลาวสฺสํ วสฺเสสิ. ตสฺมา ตํ ฐานํ สุมนมาลาปิฏฺฐิติ ชาตํ. ปุนทิวเส ราชา ธาตุํ คเหตฺวา วราห นาม โสณฺฑึ ปาปุณิ. สมฺปตฺตาย ธาตุยา ตสฺมึ ฐาเน สุมนนาคราชา รถจกฺเก ยาว นาภึ ตาว โอสีทาเปตฺวา อปริวตฺตนํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต เถรํ ปุจฺฉิ. มา ภายิ มหาราช, ธาตุ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ อาคโต. อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห.

ตํ สุตฺวา ราชา ธาตุปติฏฺฐาน ภูมิภาคํ ภวิสฺสตี’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว เสนํนิเวเสตฺวา อิทํ ฐานํ สมนฺตโต สกณฺฏกํ วนํ นีหราเปตฺวา ภูมิภาคํ อติรมณียํ เภริตลมิว สมํ การาเปตฺวา เสนิยปาโมกฺขํ อามนฺเตตฺวา ตุมฺเห ธาตุํ ฐปนตฺถาย ปฐมํ ธาตุฆรํ การาเปตฺวา ธาตุ คพฺภํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิเวเทสิ. ราชา อนฺโต ธาตุฆเร ตสฺมึ ธาตุคพฺเภ ธาตุกรณฺฑกํ ปติฏฺฐเปตฺวา พหิ อารกฺขํ สํวิธาย ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ การาเปตฺวา ธาตุฆรํ จตุชาติยคนฺเธน วิลิมฺปาเปสิ. ตทุปาทาย ตํ เคหํ คนฺธมูลํ นาม ชาตํ. ตสฺมึ ฐาเน พหู สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ มหินฺโท นาม เถโร อาคนฺตุก ภิกฺขูนํ วตฺตปฏิวตฺตํ อกาสิ. ปุนทิวเส ราชา วิหารํ คนฺตฺวา สุเขน วสิตฺถ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺเพ ภิกฺขุ นิมนฺเตตฺวา ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุภตฺตํ สกฺกจฺจํ ทตฺวา ปจฺฉา ภตฺตํ อนุโมทนํ สุตฺวา นิสินฺนกาเล เถโร โอวทนฺโต มหาราช, ปมาเทน วสิตุํ น วฏฺฏติ ชีวิตํ นาม น จิรฏฺฐิติกํ, ธาตุปติฏฺฐาปนํ ปปญฺจํ อกตฺวา กาเรหี’ติ วตฺวา คาถมาห?

ยสฺมา หิ ชีวิตํ นาม อปฺปํ พุพฺพุลกุปมํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส กเรยฺย กุสลํ สทา’ติ.

อิมินา นเยน ธมฺมํ กเถตฺวา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺส ตฺเถโร จ สาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จา’ติ ตโย เถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุ ปริหรณตฺถาย อาคจฺฉึสุ.

วิปุลยโส ปรหิตาวหนฺโต,สุชนหิโต ธิติมา อวีตสทฺโธ;

สุปริวุโต มหติยา หิ ปริสา,ราชเสฏฺโฐ ปวรถูปมารภี’ติ.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ปกิณฺณโก นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

๕. ธาตุนิธานาธิกาโร

ตโต วิมํเสตฺวา ภุมิภาคํ คเหตุํ วฏฺฏตี’ติ ภูมิ ภาคํ วีมํเสนฺโต มงฺคลสมฺมเต อฏฺฐ โคเณ อาหราเปตฺวา คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ ปติมุญฺจาเปตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทาเปตฺวา คีวาย มาลาทามํ พนฺธาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา เอวํ จินฺเตสิ? ยทิ ปน ภควโต นลาฏธาตุ ยสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺตี ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ ตสฺมึ ฐาเน โคณา สยเมว อโยทามโต มุญฺจิตฺวา ถุปฏฺฐานํ สมนฺตโต วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยนฺตุติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปุริเส อาณาเปสิ. เต ตเถว อกํสุ. ตโต วิภาตาย รตฺติยา ราชาโคเณ คาหาปนตฺถาย อายุตฺตเก อาณาเปสิ. เต มนุสฺสา คนฺตฺวา โคเณ อปสฺสิตฺวา น ปสฺสาม เทวา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. คจฺฉ ภเณ, โคณานํ คตฏฺฐานํ โอโลเกถา’ติ อาห. เต คเวสมานา พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา ปทานุปทํ คนฺตฺวา ถูปกรณฏฺฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตโคเณ ทิสฺวา สยิตฏฺฐานโต นงฺคุฏฺฐาทีนิ มทฺทนฺตาปิ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ; เทว, โคณา น อุฏฺฐหนฺติ, เอกํ ฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตา’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา เสนงฺคปริวุโต สยเมว คนฺตฺวา’ปิ โคเณ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชา เอวํ อธิฏฺฐาสิ; ยทิ อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุ ปติฏฺฐาเปตพฺพา ภเวยฺย โคณา อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺตุ’ติ. โคณา จิตฺตกฺขเณเยว อุฏฺฐหิตฺวา ปลายึสุ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมโน หุตฺวา ปุเนกทิวสํ วุตฺตนิยาเมเนว อสฺเส อลงฺการาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา ฐเปสิ. อสฺสาปิ เต โคณา วิย คนฺตฺวา นิปชฺชึสุ. ราชา คนฺตฺวา ตเถว อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺเส อุฏฺฐาเปสิ. ปุเนกทิวสํ หตฺถีํ อลงฺการาเปตฺวา ตเถว อธิฏฺฐาสิ. โสปิ พนฺธทาเม ฉินฺทิตฺวา ปจฺฉิมยามสมนนฺตเร คนฺตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ปภาตาย รตฺติยา ราชา หตฺถีโคปเก ปกฺโกสาเปตฺวา หตฺถึ อาเนถา’ติ อาห. หตฺถิโคปกา หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา, หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน น ปสฺสาม เทวา’ติ อาหํสุ. เตนหิ ภเณ, สีฆํ อุปธาเรถา’ติ วุตฺเต หตฺถิโคปกา ปทานุปทํ คเวสมานา เจติยฏฺฐาเน นิปนฺนํ หตฺถึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปชฺชิตฺวา หตฺถึ ปุเร กตฺวา อาคจฺฉิ.

เอวํ ตีหิ วิมํสนาหิ วีมํเสตฺวา ภุมิคหิตภาวํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหมาโน อาโรเจสิ. ตสฺมึ กาเล เสรุนคเร สิวราชา พหู ปณฺณากาเร คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา นิสินฺนกาเล โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ พหุปณฺณาการํ คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ อกาสิ; อิมสฺมึ ฐาเน ทสพลธาตุํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, ตุมฺเห มม สหายา โหถา’ติ เต คเหตฺวา คนฺตฺวา ธาตุํ วนฺทถา’ติ วนฺทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. เทวา สาธุการํ กโรนฺตา อากาสโต มาลาโย ขิปึสุ. ราชาโน โสมนสฺสปฺปตฺตา อมฺหากํ ลงฺกายํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺหากํ รฏฺเฐ ปติฏฺฐหิสฺสติ. เอสา ธาตุ มหา ชนสฺส สตฺถุกิจฺจํ สาเธยฺยาติ วนฺทิตฺวา คตา. ราชา เตสํ คตกาเล คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตาต, อิฏฺฐกํ ชนสฺส ปีฬนํ อกตฺวา การาเปมา’ตี อาห. มา จินฺตยิตฺถ เทว, อหํ อิฏฺฐกํ การาเปสฺสามีติ. เอวญฺหิ สติ ปปญฺโจ ภวิสฺสตี’ติ อาห. อมฺหากํ สนฺติเก สุวณฺณรชตานิ มนฺทานิ กุโต ลภิสฺสามา’ติ วุตฺเต คิริอภโย เอวมาห; เทว, สตฺถา มหาปุญฺโญ มหนฺตํ ปูชาสกฺการสมฺมานํ ลภิสฺสติ. ตฺวํ อจินฺเตตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปหี’ติ อาห.

โส ตสฺส ตํ อจินฺตนียํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา นครํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาโส สยเน นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิ. วิภาตาย รตฺติยา ปพุชฺฌิตฺวา อิฏฺฐกํ จินฺตยมานสฺส โทมนสฺสํ อโหสิ. ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา; ตาต, วิสฺสกมฺม, กากวณฺณติสฺสมหาราชา อมฺหากํ สตฺถุโน นลาฏ ธาตุํ นิทหิตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปตุกาโม อิฏฺฐกํ จินฺตยิ. ตฺวํ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ มาเปหีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ทุคฺคตสฺส พฺราหฺมณสฺส เขตฺเต อิฏฺฐกํ มาเปตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตสฺมึ ขเณ เขตฺตสามิโก ทุคฺคตพฺราหฺมโณ ปาโตว อตฺตโน เขตฺตํ โอโลกนตฺถาย คโต อิโตวิโต โอโลเกนฺโต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา จินฺเตสิ; หีโย ราชา อิฏฺฐกํ กถํ ลภิสฺสามีติ กเถสิ. มหนฺตํ วต ปณฺณาการํ มยา ลทฺธนฺติ ตุฏฺโฐ เทวฺैฏฺฐกานิ กาเชน คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย คนฺตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ปาโต’ว อาคโตสี’ติ ปุจฺฉิ. เทว มยฺหํ เขตฺเต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา ปาโต’ว อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา อาคโตมฺหี’ติ. อีทิสานิ อิฏฺฐกานิ เจติยสฺส อนุจฺฉวิกานีติ ทสฺเสสิ. ราชา ปสฺสิตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส พหุํ ธนํ ทาเปสิ.

ตสฺมึ ขเณ อญฺญํ สาสนํ อาหริ. มทนปฏฺฏนทฺวารโต จตสฺโส รชตนาวา สุวณฺณภุมิโต จตสฺโส สุวณฺณนาวา อุกฺกมึสูติ ปฏฺฏนมุขทฺวาเร วิหรนฺโต อารกฺขก เชฏฺฐโก ธมฺมปาโล นาม อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺโฐ สุวณฺณรชเต อาหราเปสิ.

(อิฏฺฐกํ รชตญฺเจว สุวณฺณญฺจ มหารหํ;

อาหริตฺวาน ตํ สพฺพํ กมฺมํ อารภิ เจติเย.

สตฺถุ ปุญฺญานุภาเวน รญฺโญ ปุญฺญพเลน จ;

จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ขเณเนว สมิชฺฌติ.)

ตโต ราชา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? อยฺย อิฏฺฐกภุมึ คมิสฺสามีติ อาห. เถโร สุตฺวา ตุฏฺโฐ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจสตภิกฺขูหิ สทฺธึ อิฏฺฐก ภูมึ คโต. ตโต มหาสาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเรหิ ภิกฺขุหิ สทฺธึ อิฏฺฐกภุมึ คตา. สิว นคเร ราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โลณนคเร นาคราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โสมนคเร คิริอภยราชาปิ อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา อิฏฺฐกภุมึ คโต. เตสํ สมณ พฺราหฺมณานํ ราชพฬานญฺจ สมฺปิณฺฑิตตฺตา โส ปิฏฺฐิปาสาโณ พลวาหโน นาม ชาโต. เต สพฺเพ อิฏฺฐกภุมึ สโมสรึสุ. เถโร อิฏฺฐกราสึ โอโลเกตฺวา ราชานํ เอวมาห? มหาราช, อยํ อิฏฺฐกราสิ เจติเย สพฺพกมฺมตฺถาย ปโหตี’ติ. ราชา อตฺตมโน เสนงฺคปริวุโต สยเมว ปฐมํ อิฏฺฐกํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา เสสราชาโน จ อมจฺจาทโย จ ปริสา จ สพฺเพ ภิกฺขุ จ อิฏฺฐกานิ คณฺหึสุ ตสฺมึ กาเล ภารํ อุกฺขิปิตฺวา คมนํ ปปญฺจํ ภวิสฺสตี’ติ ราชา จินฺเตสิ. เถโร ตสฺส จิตฺตํ ชานิตฺวา เอวมาห? มา จินฺตยิตฺถ มหาราช, อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา คจฺฉ. ปจฺฉา เทวนาคาทโย อิฏฺฐกภุมิโต ปฏฺฐาย ยาว เจติยฏฺฐานํ นิรนฺตรา ฐิตา อาหริสฺสนฺตี’ติ. เต อาหริตฺวา เจติยฏฺฐาเน ราสึ กโรนฺติ. เตเนว นียาเมน ยาว เจติยสฺส นิฏฺฐงฺคมา ตาว เทวนาคสุปณฺณาทโย นิรนฺตรํ ฐตฺวา อิฏฺฐกานิ อาหริตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเนว จตุสุ ทิสาสุ ราสึ อกํสุ.

ตโต ราชา สพฺเพ อิฏฺฐกวฑฺฒกี ราสึ การาเปตฺวา เตสํ วฑฺฒกีนํ อนฺตเร ชยเสนํ นาม อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปริคณฺหิตฺวา ตสฺส ปน สตสหสฺสคฺฆนกานิ ทฺเว สาฏกานิ กหาปณสตสหสฺสานิ จ สุวณฺณกุณฺฑลาทโย อาภรณานิ จ ทาเปสิ. ตสฺส ปริวารานํ วฑฺฒกีนํ อหตวตฺถาทีนิ สพฺพุปกรณานิ ทาเปสิ. อเนกวิธํ มหนฺตํ สมฺมานํ กาเรตฺวา เถเรน สทฺธึ มนฺเตนฺโต; อยฺย อชฺช วิสาขปุณฺณมี อุโปสถทิวโส, ตสฺมา นลาฏธาตุยา มงฺคลํ กริตฺวา เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เถโร; ภทฺทกํ มหาราช, พุทฺธสฺส ภควโต ชาตทิวโส’ติ วตฺวา เจติยกมฺมกรณตฺถาย ปญฺจ ชเน คณฺหิ. เตสุ เอโก วรเทโว นาม, เอโก สงฺโข นาม, เอโก วิชฺโช นาม, เอโก ปุสฺสเทโว นาม, เอโก มหาเทโว นาม. อิเมสํ วฑฺฒกีนํ มงฺคลํ การาเปตฺวา ฉณเวสํ คเหตฺวา สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺการาเปตฺวา ราชา สยมฺปิ สพฺพาลงฺกาเรน ปติมณฺฑิโต มงฺคลวิธานํ การาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตุสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา วิชมฺเหตฺวา สุวณฺณฆฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณขจิตํ มณิมุตฺตารตนมยํ ปริพฺภมนทณฺฑํ ชีวมานกมาตาปิตเรน อุภโตสุมณฺฑิตปสาธิเตน อภิมงฺคลสมฺมเตน อมจฺจปุตฺเตน คาหาเปตฺวา มหนฺตํ เจติยํ ตตฺถ กโรนฺโต สยมฺปิ ปริพฺภมนทณฺฑํ คเหตฺวา ปริกมฺมกตภุมิยํ ปริพฺภมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต มหาวฑฺฒกี สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปสิ.

ตสฺมึ ขเณ จตุนหุตาธิก ทฺวิโยชน สตสหสฺสพหุลา อยํ มหาปถวี สาธุการํ ปวตฺเตนฺตี วิย มหานาทํ ปวตฺเตสิ. เทวมนุสฺสา ทิวเส ทิวเส ปโหนก-มตฺติกํ นิสเทน ปึสิตฺวา สุปฺเปหิ ปปฺโผเฐตฺวา เทนฺติ. เอวํ กโรนฺโต กติปเยเนว ทิวเสน ปุปฺผาธานตฺตยํ จินิตฺวา มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา สงฺโฆ จุนฺทุตฺตรนามเก ทฺเว สามเณเร อาณาเปสิ? ตุมฺเห หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เมทวณฺณปาสาเณ อาหรถา’ติ. เต ปน สามเณรา ชาติยา โสฬสวสฺสิกา ฉฬภิญฺญาปฺปเภเทน ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา. มหาขีณาสวภิกฺขุสงฺฆสฺส สนฺติกา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตโต อตฺตโน อิทฺธิพเลน เมทวณฺณปาสาเณ อาหรึสุ. เอเตสุ เอกํ ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส ภุมิยํ ปตฺถริตฺวา จตุสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปาสาเณ ปติฏฺฐาเปตฺวา อปรํ ธาตุคพฺภํ ปิทหิตุํ อทสฺสนํ กตฺวา ฐปยึสุ.

ตทา ราชา ธาตุคพฺเภ กมฺมํ นิฏฺฐเปนฺโต นว โกฏิปฺปมาณํ สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา สุวณฺณการานํ ทตฺวา ธาตุคพฺภสฺส อิฏฺฐกานิ กโรถา’ติ อาณาเปสิ. เต สุวณฺณการา ทีฆโต รตนปฺปมาณํ ปุถุลโต วิทตฺถีปฺปมาณํ พหลโต จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อิฏฺฐกํ กตฺวา ธาตุคพฺภํ จินึสุ. ตํ ปน ธาตุคพฺภํ อุจฺจโต โสฬสหตฺถํ วิตฺถารโตปิ อิโตจิโต ทสทสรตนํ กตฺวา สุวณฺณิฏฺฐเกเหว นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺภสฺส มชฺเฌ สตฺตรตนมยํ สิเนรุํ การาเปตฺวา สิเนรุสฺส อุปริ ชาติหิงฺคุลเกน ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ สตฺตรตเนน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ รชตมยํ เสตจฺฉตฺตํ พฺรหฺมุนา คาหาเปตฺวา สตฺถุโน ปฏิมาย อุปริ ธาริยมานํ กาเรสิ. สิเนรุปาทมูเล คนฺธกลลปูริต นีลุปฺปลวิภุสิตสุวณฺณมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตรตฺนปทุมวิภุสิตรชตมยอฏฺฐุตฺตร- สตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริต เสตุปฺปลมาลาวิภุสิตมณิมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตเสตุปฺปลวิภุสิต-มสารคลฺลมย อฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตจมฺปกปุปฺผวิภุสิตโลหิตงฺกมยอฏฺฐุตฺตรสต ฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตปญฺจุปฺปลวิภุสิตมตฺติกามยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตาสํ ฆฏปนฺตีนํ อนฺตเร คนฺธกลลปูริตสตฺตรตนมยสราวเก ฐปาเปสิ. กญฺจนมย-สตฺตรตนมย-วิจิตฺตมาลาลตาปุณฺณฆฏสิริวจฺฉนนฺทิยาวฏฺฏภทฺทปีฐาทโย จ หตฺถิอสฺสสีหวฺยคฺโฆสภปนฺติอาทโย จ กาเรสิ. เทโวโรหณํ ยมกปาฏิหีราทโย ธนปาล-องฺคุลิมาล-อาฬวกทมนาทโย, สาริปุตฺต-โมคฺคลฺลาน-มหากสฺสปตฺเถราทโย, อสีติมหาสาวกรูปาทีนิ จ การาเปสิ. สิเนรุสฺส มชฺฌิมภาเค ตาราคณปริวาริตํ รชตมยํ จนฺทมณฺฑลญฺจ การาเปสิ. รํสิชาลวิภุสิตํ กนกมยํ สูริยมณฺฑลญฺจ การาเปสิ.

ตโต สิเนรุสฺส มตฺถเก ปาริจฺฉตฺตกมุเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาสเน อมฺหากํ สตฺถุโน ปฏิมํ ฆนโกฏฺฏิม รตฺตสุวณฺณมยํ การาเปตฺวา มาตุเทวปาโมกฺข ทสสหสฺส จกฺกวาฬเทวตานํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมํ เทสนากาเรน นิสีทาเปสิ. ตสฺส วีสตินขา อกฺขิตลานํ เสตฏฺฐานานิ ชาติผลิกมยานิ. องฺคุลิโย สุวณฺณมยา หตฺถปาทตลานิ จ ทนฺตาวรณานิ จ อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐานานิ จ ชาติปวาฬมยานิ, เกสมสฺสุภมุกฏฺฐานานิ อินฺทนีลมยานิ, สมจตฺตาลีส ทนฺตา วชิรมยา อเหสุํ. อุณฺณโลมํ ปน สุวณฺณ ภิตฺติยํ ฐปิตรชตพุพฺพุฬวิลาสํ รชตมยํ อโหสิ. ภควโต อนวโลกิต มุทฺธนิ มตฺถเก สตฺตรตนมยํ วิจิตฺตกึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ. มณฺฑปสฺส อนฺโต นวสตสหสฺสคฺฆนกํ มุตฺตากลาปโมลมฺพกํ มโนรมํ เจลวิตานํ พนฺธาเปตฺวา มณฺฑปโกฏิยํ มุตฺตาชาลํ ตทนนฺตรํ สตฺต รตนวิจิตฺตํ กึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ.

อมฺหากํ ภควโต มาตุเทวปุตฺตมฺปิ สตฺตรตเนน การาเปสิ. ตถา เอราวณวิสฺสกมฺมเทวปุตฺตาทโย จ สปริวาโร สกฺโก เทวราชา จ จตฺตาโร มหาราชาโน จ ปญฺจสิขเทวปุตฺตาทโย คนฺธพฺพเทวปุตฺตา จ สหมฺปติ มหา พฺรหฺมาทโย มหาพฺรหฺมโน จ การาเปสิ. เวสฺสนฺตรชาตกํ กโรนฺโต สํชยมหาราชา ผุสตีเทวี อาทโย จ มทฺทีเทวี ทฺเว ทารเก จ ชูชกพฺราหฺมณาทโย จ การาเปสิ. วิธุร-โสณทตฺต มหานารทกสฺสป-สุตโสม-สุปฺปารก-สงฺขปาลชาตกาทีนิ จ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตน-มหาสมยสุตฺตาทิ เทสนากาโร จ, สุทฺโธทนมหาราชา มหามายา มหาปชาปตี โคตมี ภทฺทกจฺจานา ราหุลมาตาเทวี จ ราหุลกุมาโร จ ฉนฺนญฺจ กนฺถกญฺจ มหาภินิกฺขมนํ มหาโพธิมณฺฑลํ อสีติมหาสาวกา โกสลมหาราชา อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ จูฬอนาถปิณฺฑิก-วิสาขา สุปฺปวาสา จ ปจฺฉา จูฬปิณฺฑปาติย ติสฺสตฺเถรญฺจ อตฺตานญฺจ การาเปตฺวา เต สพฺเพ ธาตุ คพฺเภ ปติฏฺฐาเปสิ.

ธาตุคพฺภวณฺณณา สมตฺตา.

เอวํ ธาตุคพฺเภ ปูชาวิธานํ สุวิภตฺตํ สุมโนรมํ การาเปตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? ภนฺเต ธาตุคพฺเภ มยา กตฺตพฺพํ นิฏฺฐาปิตํ. สฺเว โรหิณีนกฺขตฺเตน ธาตุ นิธานํ กริสฺสามี. อยฺยา ปน เกสธาตุโย คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตุติ. ติสฺสตฺเถรสฺส ภารมกาสิ. เถโร ตํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราช, เกสธาตุโย วิจินิตฺวา อาหราเปสฺสามาติ วตฺวา อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาวุโส ภูมินฺธรนาควิมาเน ชยเสโน นาม นาคราชา วสติ. ตสฺส สนฺติเก (เกสธาตุโย สนฺติ.) ตปุสฺส ภลฺลิกานํ ทฺเวภาติกวาณิชานํ ปริจรณกาเล เตสํ ปมาทํ ญตฺวา นาคราชา ทฺเว เกสธาตุโย คเหตฺวา นาคภวเน ฐเปสิ. ตฺวํ ตา ธาตุโย อาหริตฺวา รญฺโญ เทหีติ อาณาเปสิ. เถโร ตํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คโต.

ตโต ราชา อตฺตโน ภคินิยา โสมเทวิยา จ ภาคิเนยฺยสฺส คิริอภยรญฺโญ จ สาสนํ เปเสสิ? สฺเว ธาตุนิธานํกริสฺสาม. ตุมฺเห เสนงฺคํ คเหตฺวา อาคจฺฉถา’ติ. โลณนคเร มหานาครญฺโญ จ เสรุ นคเร สิวรญฺโญ จ ตเถว สาสนํ เปเสตฺวา สยมฺปิ อตฺตโน วิชิเต เยน มยฺหํ หตฺถโต อนฺตมโส เอกกรีสมตฺตมฺปิ ลทฺธํ ตทุปาทาย สพฺเพปิ ตุมฺเห สทฺธึ ปริวาเรน อาคจฺฉถา’ติ เภรึ จราเปสิ. ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา มหาชนา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺกตปฏิยตฺตา อคมึสุ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา สพฺเพ เสนิโย คนฺธมาลาธูปธชาทโย คเหตฺวา ธาตุนิธานํ อาคจฺฉนฺตุติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ติวีวรตฺถาย มหคฺฆวตฺถาทีนิ ทตฺวา สยมฺปิ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถํ อธิฏฺฐาย มณิกุณฺฑลเมขลานูปุร วลยาทิวิจิตฺตสพฺพาลงฺการวิภูสิตาหิ โกเสยฺยาทิสุขุมนานาวิธวิจิตฺตวตฺถนิวตฺถาหิ นจฺจคีตวาทิตตุริยภณฺฑคหิต หตฺถาหิ เทวจฺฉราปฏิภาคนาฏกิตฺถีหิ ปริวาริโต วุตฺตปฺปกาเรหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ.

ตโต โสมนคเร คิริอภยราชา’ปิ สพฺเพ นาครา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน ธาตุนิธานฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตุติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สยํ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต สุสชฺชิตอมจฺจคณปริวาริโต นิกฺขมิ. โสม เทวีปิ สีสํ นหาตฺวา อหตวตฺถนิวตฺถา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา เทวจฺฉรา วิย อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตกุมาริโย นีลวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปุณฺณฆเฏ คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย ปีตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปูชาภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา, ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสต กุมาริโย รตฺตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว. อลงฺกาเรตฺวา วิจิตฺรปุปฺผปูริตมญฺชุสาโย คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย เสตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ธูม กฏจฺฉุเก คาหาเปตฺวา เอวํ ปูชาวิธานํ สํวิทหิตฺวา ปริวาเรน เจติงฺคณํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา อตฺตโน สามินา คิริอภยราเชน สทฺธึ เอกปสฺเส ฐีตา.

โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ สพฺพาลงฺกาเรหิ ปติมณฺฑิโต สพฺพาภรเณหิ สุสชฺชีตอมจฺจมณฺฑลปริวุโต นจฺจคีตตุรียานิ ปคฺคณฺหาปยมาโน คนฺธมาลา ธูมกฏจฺฉุ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

เสรุนคเร สิวราชา’ปิ อตฺตานํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชปริสา อตฺตโน วิภวานุรูเปน วตฺถาลงฺกาเรหิ จนฺทน มาลาทีหิ จ โสภมานา นลาเฏ มุตฺตากลาปโมลมฺพก วิจิตฺตสุวณฺณปฏฺฏานิ พนฺธิตฺวา หตฺถาภรณาทิ อเนกาภรเณหิ ทิพฺพปริสา วิย สุมณฺฑิตปสาธิตา เวสานุรูปานิ วิวิธาวุธานิ คเหตฺวา เอกปสฺเส ฐีตา. สีหวฺยคฺฆทีปิจมฺเมหิ ปสาธิตสุวณฺณาลงฺการสุวณฺณธชเหมชาลสญฺฉนฺเน รถ วเร จ สพฺพาลงฺการวิภุสิตา รถิกา อารุยฺห เอกปสฺเส ฐีตา. พฺราหฺมณปุตฺตาทโย มณฺฑิตจมฺเม ปารุปิตฺวา อุปโสภยมานา เอกปสฺเส ฐีตา. พหุ อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน เวสานุรูเปน มหคฺฆวตฺถาภรณวิภูสิตา สปริวารา เอกปสฺเส ฐีตา. คนฺโธทก ปูริต ทกฺขิณาวตฺต สงฺขํ คเหตฺวา อุปวีตสุตฺตํ เอกํสํ กริตฺวา พฺราหฺมณเวฐนํ เวเฐตฺวา ปุโรหิตพฺราหฺมณา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ชยโฆสํ สาเวนฺตา เอวมาหํสุ?

เขมํ สุภิกฺขํ ภวตุ นิจฺจํ ชนปทํ สิวํ;

สสฺสานิ สมุปฺปชฺชนฺตุ รญฺโญ เอวํ ชยา สิยุํ.

อวเสสา มหาชนา เอวมาหํสุ? สมุทฺทปริยนฺตํ หิ มหึ สาครกุณฺฑลํ วสุนฺธรํ อาวสตุ อมจฺจปริวาริโต. เอวํ วตฺวา? อมฺหากํ อยฺโย กากวณฺณติสฺโส มหา ราชา สเทวเก โลเก เอกปุคฺคลสฺส โลกนาถสฺสนลาฏธาตุํ ปติฏฺฐาเปตี’ติ อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน สุมณฺฑิตปสาธิตา. ขุชฺชวามนกาทโย’ปิ สพฺเพ ชนา ปูชาภณฺฑานิ คเหตฺวา สาธุการํ ททมานา อฏฺฐํสุ. อิมสฺมึ เจติยฏฺฐาเน ราสีภูตา ปริสา เอวํ เวทิตพฺพา? ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา เนคมา จ สมาคตา ปุปฺผาทิคหิตา สพฺเพ อลงฺการวิภูสิตา.

คณนา วีติวตฺตา เต อเนเก จ มหาชนา;

สมุทฺโท ปตฺถรนฺโตว ขตฺติยา สมุปาคตา.

อลงฺกโต มหาราชา สราชปริวาริโต;

เทวราชา ยถา สกฺโก อฏฺฐาสิ เจติยงฺคเณ.

สาธุวาเทน สตฺตานํ ปญฺจงฺคตุริเยหิ จ;

หตฺถสฺสรถสทฺเทน สมากิณฺณํ มหีตลํ.

ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหารีเก ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหาสาคลตฺเถโร’ปิ ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหินฺทตฺเถโร’ปิ อตฺตโน สาวเก สฏฺฐิมตฺเต ขิณาสเว คเหตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. อิติ อิมินา นิยาเมเนว เอโก ทฺเว ตโย จตฺตาโร ปญฺจ ขีณาสวา อาคจฺฉนฺตา สตฺต สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร เอตฺตเก ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา เจติยงฺคเณ นิสีที. ตโต ราชา อาคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? เกสธาตุ กุโต ลภิสฺสาม อยฺยา’ติ. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ โอโลเกสิ. โส โอโลกิตกฺขเณเยว นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จีวรํ ปารุปิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ฉฬภิญฺโญ มหาขีณาสโว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา ภุมินฺธรนาควิมาเน ปาตุรโหสิ.

(สุตฺวาสฺส สิวเถโร จ วสิปฺปตฺโต วิสารโท;

ปากโฏ อภวิ นาคนครํ ปุรโต ขเณ.)

ตสฺมึ โข ปน สมเย ชยเสโน นาคราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ ทฺวิโกฏิมตฺเต นาเค ปริวาเรตฺวา มหา ยสํ อนุภวมานํ นิสินฺนํ อิงฺคิตสญฺญํ ทตฺวา เถรํ ทุรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อิมสฺมึ นาคภวเน สมเณหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถี. นิสฺสํสยํ เกสธาตุํ นิสฺสาย อาคโต ภวิสฺสตีติ อุฏฺฐาย ธาตุฆรํ ปวิสิตฺวา ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตฺวา กิญฺจิ อชานนฺโต วิย นิสีทิ. ตสฺมึ กาเล เถโร ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคราชา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เถเรน สทฺธึ กเถสิ. กสฺมา อยฺโย อาคโต’ติ วุตฺเต เอวมาห? ติโลกนาถสฺส อมฺหากํ สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตูนํ อตฺถาย อาคโต, ตุยฺหํ สนฺติเก ฐปิตเกสธาตุโย ปปญฺจํ อกตฺวา มยฺหํ เทหิ, เตเยว สนฺธาย อุปชฺฌาเยน เปสิโตมฺหี’ติ วุตฺเต อมฺหากํ สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย มม สนฺติเก นตฺถี’ติ อาห. เถโร ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตภาวํ ญตฺวา คณฺหามิ มหาราชา เกสธาตุโย’ติ วุตฺเต อาม ปสฺสนฺโต คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห. เอวํ ตโย วาเร ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ตเถว ฐีโต?

อิทฺธิยา มาปยิตฺวาน ตโต โส สุขุมํ กรํ,ปเวเสตฺวา มุเข ตสฺส คณฺหี ธาตุกรณฺฑกํ;

นาคาลยาภินิกฺขมิ ติฏฺฐ นาคา’ติ ภาสิย.

ตสฺมึ ขเณ ชยเสโน นาคราชา สมณํ วญฺเจตฺวา เปสิโตมฺหี’ติ วตฺวา ตสฺส คตกาเล ธาตุกรณฺฑกํ โอโลเกตฺวา ธาตุ อปสฺสิตฺวา สมเณน นาสิโตมฺหี’ติ ทฺเว หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ฐเปตฺวา อตฺตโน สกลนาคภวนํ เอก โกลาหลํ กตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวนฺโต? อมฺหากํ จกฺขุนิ อุปฺปาเฏตฺวา คโต วิย สเทวกสฺส โลกสฺส ปติฏฺฐานภูตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย อปายทุกฺขโต อมุญฺจนฺตานํ อมฺหากํ อภิภวิตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา คตสมณํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหิสฺสามา’ติ ทฺเวโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา อตฺตโน ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ ตสฺส ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิตฺวา อากาสํ อุคฺคจฺฉึ (สุ). ตสฺมึ ขเณ ปน สิวตฺเถโร อกาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปาวิสิ. ปุน เตปิ ปถวิยํ ปวิสึสุ. เอวํ เถโร เตหิ สทฺธึ อุมฺมุชฺช นิมุชฺชํ กโรนฺโต ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา เสรุนครสฺส นาติทูเร ปิฏฺฐิปาสาเณ อุคฺคญฺชิ. ตตฺเถว เต สํเวเชตฺวา เจติยงฺคเณ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. นาคา ตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตา มหนฺเตน สทฺเทน รวํ ปติรวํ ทตฺวา. อิโต ปฏฺฐาย นฏฺฐมฺหา’ติ ตสฺมึ ปิฏฺฐิ ปาสาเณ สพฺเพ สมาคมํ กตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ? นฏฺฐมฺภา วต โภ’ติ. ตโต ปฏฺฐาย โส ปิฏฺฐิปาสาโณ นาคานํ รวํ ปติรวํ ทตฺวา ปริเทวิตหาเวน นาคคลฺลํ นาม อโหสิ.

นาโค เถรสฺส ปิฏฺฐิโตเยว อนุพนฺธิตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ราชานํ เอวมาห? เทว, เอโส ภิกฺขุ มยา อทินฺนธาตุ คเหตฺวา อาคโต’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา? สจฺจํ กิร อยฺย นาคสฺส วจนนฺติ วุตฺเต นเหว มหาราช, อิมินา ทินฺนํ เอว ธาตุํ อคฺคเหสินฺติ วุตฺเต? นาโค ตว สกฺขึ เทหีติ อาห. เถโร ตสฺส ภาคินฺเยํ สมณุปฺปล นาคราชานํ สกฺขึ อกาสิ. ราชา ตสฺส ภาคิเนยฺยสฺส สพฺพวจนํ สุตฺวา สทฺทหิ. ตสฺมึ กาเล ทุกฺขาภิภูโต นาคราชา คนฺตฺวา พหิ ฐีโต. ตโต ปฏฺฐาย โส นาคราชา พหิ หุตฺวา นิสินฺนตฺตา พหินาคราชา นาม อโหสิ. ตสฺส ปน ภาคิเนยฺยํ อนฺโต เจติยงฺคเณ นิสีทาเปสิ. อิมสฺส ปน เจติยสฺส อารกฺขํ คหิตนาคา กเถตพฺพา. สุมนนาครญฺโญ ปริวารา ฉโกฏิมตฺตา นาคา, ชยเสนสฺส ปริวารา โกฏิสตมตฺตา นาคา, สมณุปฺปลนาครญฺโญ ปริวารา ทฺวิโกฏิมตฺตา นาคา อเหสุํ. สพฺเพ ธาตุยา อารกฺขํ คณฺหึสุ. ราชา เถรสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา รตนจเงคาฏเก ฐเปตฺวา มหินฺทสฺส นาม อมจฺจสฺส อทาสิ. ตสฺมึ สมาคเม ติปิฏกมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา จตฺตาโร สามเณรา อเหสุํ. เตสุ เอโก มลย ราชปุตฺโต สุมนสามเณโร นาม, เอโก เสรุนคเร สิวราชภาคิเนยฺยสฺส ปุตฺโต อุตฺตร สามเณโร นาม. เอโก มหาคาเม มาลาการปุตฺโต จุนฺท สามเณโร นาม เอโก มหาคาเม เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต มหากสฺสปสามเณโร นาม, อิเม จตฺตาโร สามเณรา อชฺช กากวณฺณติสฺสมหาราชา มหาเจติเย ธาตุ นิธานํ กริสฺสติ, มยํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา สุกุสุมานิ อาหริสฺสามาติ เถรํ วนฺทิตฺวา อากาสโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา จมฺปกนาคสลลาทโย ปูชนียมาลํ คเหตฺวา ตาวตึสเทว โลกํ คตา.

ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา สพฺพาภรณปติมณฺฑิโต ทฺวิสุ เทวโลเกสุ เทวตาโย คเหตฺวา เอราวณหตฺถีกฺขนฺธมารุยฺห อฑฺฒเตยฺยโกฏิเทวจฺฉราปริวาริโต สุทสฺสนมหา วีถิยํ วิจรนฺโต สวงฺโคฏเก เต จตฺตาโร สามเณเร ทุรโตว อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา หตฺถีกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปญฺจ ปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ หตฺเถ มาลาจงฺโคฏเก ทิสฺวา? กึ อยฺยา ตุมฺหากํ หตฺเถ’ติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา สามเณรา มหาราช, กึ ตฺวํ น ชานาสิ. ลงฺกายํ กากวณฺณติสฺส มหาราชา ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ คเหตฺวา มหาวาลุกคงคาย ทกฺขิณปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก เจติยํ การาเปตุํ ตุมฺหากํ นิโยเคน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิตฺैฏฺฐกานิ คเหตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา อชฺช ธาตุนิธานํ กโรติ. ตตฺถ ปูชนตฺถาย หิมวนฺตโต อานีตปุปฺผมิทนฺติ วตฺวา อิโตปิ กุสุมํ คเหตุํ อาคตมฺหา’ติ วทึสุ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา?

อยฺย ตุมฺหากํ หตฺเถ ปุปฺผานิ จูฬามณิเจติเย ปุเชตฺวา อมฺหากํ อุยฺยานโต ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉถาติ วตฺวา เตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา เตสํ ปุปฺเผหิ จูฬามณิเจติยํ ปูเชสิ. ตโต ปปญฺจํ น ภวิตพฺพนฺติ สกฺกสฺส นิเวเทสุํ. ตํ สุตฺวา สกฺโก สามเณรานํ ปญฺจมหาอุยฺยานโต ปาริจฺฉตฺต-โกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ คเหตฺวา ทาเปสิ. สามเณรา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เทวโลกโต โอตริตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณมณิปพฺพเต สนฺตจฺฉายาย นสีทิตฺวา ทิวาวิหารํ กตฺวา นกฺขตฺตเวลาย สมฺปตฺตาย มณี คเวสมานา จตฺตาโร มณโย อทฺทสํสุ. เตสํ เอโก อินฺทนีลมณี, เอโก ปหสฺสรโชติรงฺค มณี, เอโก เวลุริยมณิ, เอโก มสารคลฺลมณิ, จตฺตาโร มณโย จ ทิพฺพปุปฺผานิ จ คเหตฺวา เถรานํ ทสฺเสสุํ. เถโร? มหาราช, อิเม สามเณรา ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ จตฺตาโร มณโย จ คเหตฺวา อาคตา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

ราชา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสชาโต สามเณเร ปญฺจ ปติฏฺฐีเตน วนฺทิตฺวา เตสมาหตมณโย คเหตฺวา มหานนฺท นาม อมจฺจสฺส ทตฺวา เถเรหี สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา มณิกรณฺฑเกน ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน สีเส ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตํ การาเปตฺวา เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนทฺวาเร ฐีโต? อยํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺเหหิ การาปิตาย พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ อุณฺณโลมาการํ หุตฺวา ปติฏฺฐหตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺส จินฺติตกฺขเณเยว ธาตุ กรณฺฑโต นภมุคฺคนฺตฺวา อากาเส สตฺตตาลปฺปมาเณ ฐตฺวา ฉพฺพณฺณ รํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา รํสิโย กุเฏน อาสิญฺจมานวิลีน สุวณฺณํ วิย อนฺตลิกฺขโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธารา วิย สกลลงฺกาทีปํ รํสิชาเลหิ เอโกภาสํ กตฺวา คณฺหึสุ. ตสฺมึ กาเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อโหสิ. มหาการุณิกสฺส ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชนา ตถาคตสฺส รูปกายํ ปจฺจกฺขภุตา วิย อเหสุํ.

อทิฏฺฐปุพฺพํ สตฺถุสฺส ปาฏิหีรํ มหาชนา;

ทิสฺวา ปีติปรา ชาตา ปสาทมชฺฌคุํ ชิเน.

ปูเชสุํ คนฺธมาลญฺจ อลงฺการํ สกํ สกํ;

สพฺเพ วนฺทึสุ สิรสา-เจติยํ อีทิสํ วรํ.

ตสฺมึ สมาคเม เอโก ปณฺฑิตปุริโส ชินํ โถเมนฺโต เอวมาห?

นิพฺพุตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ยโส ภวติ อีทิโส;

ฐีตสฺส โลกนาถสฺส กีทิสา อาสิ สมฺปทา.

อนุภาวมิทํ สพฺพํ ปุญฺเญเนว มเหสิโน;

กเรยฺย ญตฺวา ปุญฺญํ ตํ ปตฺเถนฺโต โพธิมุตฺตมํ.

ตสฺมึ กาเล นานารตนวิจิตฺตํ อเนกาลงฺการปติมณฺฑิตํ มหารหํ สมุสฺสิตธชปตากํ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณํ อเนกปูชาวิธานํ คเหตฺวา มนุสฺสา ฉณเวสํ คณฺหึสุ. อเนกวิธตุริยสงฺฆุฏฺฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ เทวตาโย ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปนฺติ. มหานุภาวสมฺปนฺนา นาคา ปูชํ กโรนฺติ. เอวํ สพฺเพ เทวา นาคา มนุสฺสา สาธุการํ เทนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ, เวลุกฺเขปํ กโรนฺติ, หตฺถีโน กุญฺจนาทํ นทนฺติ. อสฺสา ตุฏฺฐิรวํ รวนฺติ, พหลฆน มหาปถวี ยาว อุทกปริยนฺตํ กมฺปิ. ทิสาสุ วิชฺชุลฺลตา นิจฺฉรึสุ. สกลลงฺกาทีเป สุมนกูฏาทโย มหานคา กุสุมคณสมากิณฺณา อเหสุํ. สพฺเพ ชลาสยา ปญฺจวิธ ปทุมสญฺฉนฺตา, เทวตานมนฺตเร มนุสฺสา, มนุสฺสานํ อนฺตเร ยกฺขนาคสุปณฺณาทโย จ อเหสุํ. ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสก อุปาสิกา อปริมาณา อเหสุํ. มหนฺเตน สาธุกาเรน มหา นิคฺโฆเสน สกลลงฺกาทีเป ติพฺพวาตาภิหตสมุทฺโท วิย เอกนินฺนาทํ เอกนิคฺโฆสํ อโหสิ. อิมินา ปูชาวิธาเนน ปสาทกภูตมหาชนกายมชฺเฌ ธาตุ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ ปุณฺณจนฺทสสฺสิรีกํ อภิภวนฺตมิว วิโรจมานา ปติฏฺฐาสิ.

ราชา มหานนฺทนามกสฺส อมจฺจสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา วิหารเทวิยา ทตฺวา ตฺวํ อิมา เกสธาตุโย ทสพลสฺส อนวโลกิต มตฺถเก ปติฏฺฐาเปหี’ติ อาห. สา เกสธาตุโย คเหตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐหนฺตุ’ติ อธิฏฺฐานํ อกาสิ. ตสฺมึ ขเณ เกสธาตุโย กรณฺฑโต นภํ อุคฺคนฺตฺวา มยูรคีวสํกาสนีลรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐหึสุ.

ตโต ราชา เถเรน สทฺธึ ธาตุคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทิพฺพจนฺทนจุณฺณสมากิณฺณํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทิ สุคนฺธปุปฺผสนฺถรํ วิยูหิตฺวา ปภาสมุทยสมากิณฺเณ จตฺตาโร มณิ ปาสาเณ ฐเปสิ. เตสํ อาโลกาภิภูโต ธาตุคพฺโภ อติวิย วิโรจิตฺถ. สพฺพนาฏกิตฺถีโย อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ธาตุคพฺเภเยว ปูเชสุํ. ตโต ราชา ธาตุนิธานํ กตฺวา พุทฺธรูปสฺส ปาทตเล สีสํ ฐเปตฺวา นิปนฺโน เอวํ ปริเทวิ; มยฺหํ ปิตุปิตามหปรมฺปราคตาธาตุ อชฺช อาทึ กตฺวา อิโต ปฏฺฐาย วิโยคา ชาตา อหํ ทานิ ตุมฺหากํ อติจิรํ (ฐีตา) รมณียา โรหณชนปทา อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปสินฺติ วตฺวา สิเนรุ มุทฺธนิ สมุชฺชลมหาปทีโป วิย ตุมฺเห อิเธว ฐีตา. อิทานิ น คมิสฺสาม มยํ ขมถ ภควา’ติ ปริเทวมาโน ธาตุ คพฺเภเยว ปติตฺวา อาห?

อโห วิโยคํ ทุกฺขํ เม เอตา พาเธนฺติ ธาตุโย;

วตฺวา โส ปริเทวนฺโต ธาตุคพฺเภ สยี ตทา.

มริสฺสามิ โน คมิสฺสํ อยฺยํ หิตฺวา อิเธว’หํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ตสฺส สํสาเร จรโต มมา’ติ.

วตฺวา ปริเทวนฺโต นิปชฺชิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร สหเทโว นาม เถโร ราชานํ ธาตุคพฺเภ โรทมานํ นิปนฺนํ ทิสฺวา กิมชฺฌาสโย เอตสฺสา’ติ เจโตปริยญาเณน สมนฺตาหริตฺวา อิธ นิปนฺโน มริสฺสามี’ติ นิปนฺนภาวํ ชานิตฺวา อิทฺธิยา สํสรํ ปิยรูปํ มาเปตฺวา ธาตุคพฺภโต ตํ พหิ อกาสิ.

(อิทฺธิยา โส วสิปตฺโต ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

ตํ ขณญฺเญว สปฺปญฺโญ ราชานํ ตํ พหึ อกา.)

ตโต ปฐมานีตโชติรงฺค ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส อุปริ วิตานํ วิย ฐเปตฺวา อรหนฺตา? ธาตุคพฺโภ สมนฺตโต จตุรสฺสมญฺจํ วิย เอกฆโน โหตุ. ธาตุ คพฺเภ คนฺธา มา สุสฺสนฺตุ, ปุปฺผานิ มา มิลายนฺตุ, รตนานิ มา วิวณฺณา โหนฺตุ, ปูชนียภณฺฑานิ มา นสฺสนฺตุ, ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตานํ โอกาโส วา วิวโร วา มา โหตุ’ติ อธิฏฺฐหึสุ. ตโต ราชา ธาตุโย มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มงฺคลเจติเย จตุรสฺสโกฏฺฐกํ อติมโนรมํ ฉตฺตกมฺมญฺจ เกลาสกูฏํ วิย สุธากมฺมญฺจ วาลุกปาทโต ปฏฺฐาย สพฺพญฺจ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ. โส ปน เสต นิมฺมลจนฺทรํสิ วิย อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาโค ฉตฺตธโร อจลปฺปติฏฺฐิโต สุชนปฺปสาทโก อญฺญติตฺถีย มทฺทนกโร มงฺคลถูโป วิโรจิตฺถ.

วิลาสมาโน อฏฺฐาสิ โตสยนฺโต มหาชเน;

มงฺคลเกลาสถูโป อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต.

สุชนปฺปสาทนกโร ติตฺถิยทิฏฺฐิมทฺทโน;

ภวิ สทฺธากโร เสฏฺโฐ สพฺพชนปสาทโก.

เจติโย ปวโร โลเก มหาชนนิเสวิโต;

ธชปุปฺผสมากิณฺโณ สทา ปูชารโห ภวิ.

พหู ชนา สมาคมฺม นานา เทสา สมาคตา;

ปูเชสุํ ตํ มหาถูปํ สพฺพทาปิ อตนฺทิตา.

อีทิโส ปติรูปวาโส โส เทโส ทุลฺลโภ ภเว;

อปฺปมตฺตา สทา สนฺตา วินาถ กุสลํ พหุนฺติ.

ราชา กปฺปาสิกสุขุมวตฺเถน มหารหํ เจติยํ เวเฐตฺวา, สิริวฑฺฒนํ นาม มหาโพธึ ปติฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ โพธิฆรญฺจ การาเปตฺวา ติภูมกํ อุโปสถาคารํ การาเปตฺวา รตฺติฏฺฐาน ทิวาฏฺฐานาทีนิ กตฺวา สพฺพํ วิหาเร กตฺตพฺพํ กาเรสิ. เอตฺตกํ การาเปตฺวา วิหารํ ทกฺขิโณทกํ ทสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา อสีติสหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺตทิวสานิ นานาวิธ สูปวฺยญฺชเนหิ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส ติจีวรตฺถาย วตฺถานิ ทาเปตฺวา ปาโตว ปาตราสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐีโต เอวมาห? อยฺยา, จาตุทฺทสิเก มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิณํ ทาตุมิจฺฉามี’ติ. โส ปนายสฺมา เอวมาห; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส อสฺสยุชนกฺขตฺเตน ทกฺขิณํ ธาตุํ ภทฺทกนฺติ. โส เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา โสมนคเร อตฺตโน ภคินึ เทวึ กเถสิ? ภคินิ, ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา มงฺคลมหาเจติยานุรูปํ ปาสาทํ อลงฺกตทฺวารฏฺฏาลกโตรณํ เสต วตฺถ อเนกธชสมากิณฺณํ วิหารญฺจ การาเปตฺวา ทกฺขิณํ ทสฺสามี’ติ อยฺยสฺส กเถสึ. โส ปนายสฺมา; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทาตุํ ยุตฺตนฺติ อาหา’ติ. เทว, กึ กเถสิ, อยฺยสฺส กถีตนิยาเมเนว อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทกฺขิณํ เทหี’ติ อาห. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สาธุ ภทฺเท’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา โสมนคเร วิหรนฺโต, อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสเถ สมฺปตฺเตเยว อชฺชุโปสโถ’ติ ญตฺวา คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต สฺเว ทกฺขิณํ ทาตพฺพํ ตฺวํ เสนงฺคํ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ เอหี’ติ วตฺวา เสรุนคเร สิวรญฺโญ โลณนคเร มหานาครญฺโญ ปณฺณํ ปหิณี. สฺเว ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ ฉณ เวสํ คาหาเปตฺวา อยฺยสฺส ติสฺสตฺเถรสฺส ทกฺขิณํ ทียมานํ สโมสรนฺตุติ. เต ปน ราชาโน สาสนํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ อลงฺกริตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทตฺวา สุวณฺณมาลาทีนิ ปิลนฺธาเปตฺวา มหา โคเณปิ ตเถว อลงฺกริตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ (ปฏิ) มุญฺจาเปตฺวา อมจฺจคหปติ-พฺราหฺมณปุตฺต-อชโคปก-ขุชฺชวามนก-เสนาปติอาทโย จ วิจิตฺตวตฺถานิ นิวาเสตฺวา นานาวิธวิเลปนานิ วิลิมฺเปตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชาปิ จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิ. เสสราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทิตฺวา ราชานํ มชฺเฌ กตฺวา วามทกฺขิณปสฺสโต นมสฺสมานา นิกฺขมึสุ. ตสฺส ปน คมนํ อชาตสตฺตุโน ตถาคตสฺส ทสฺสนตฺถาย ชีวกมฺพวนคมนํ วิย ตึสโยชนปฺปมาณํ เอราวณหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทเวหิ ปริวาเรตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นนฺทนวนคมนกาโล วิย จ อโหสิ. โส วฑฺฒมาสกจฺฉายาย สมฺปตฺตาย โสมนครโต นิกฺขมิตฺวา เสรุทหสฺส อนฺเต นานาวิธ อลงฺกตปฏิยตฺตนาฏกิตฺถีนํ ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปคฺคณฺหาปยมาโน อฏฺฐาสิ.

มหาปถวี ภิชฺชมานา วิย ปพฺพตา ปริวตฺตมานา วิย มหาสมุทฺโท (ถลํ) อวตฺถริตฺวา ภิชฺชมานกาโล วิย จ อโหสิ. พฺราหฺมณา ชยมุขมงฺคลิกา โสตฺถิ วจนํ วทึสุ. สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา นาฏกิตฺถิโย ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปวตฺตยึสุ. มหาชโน เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตสิ. ตโต ราชา พหู คนฺธทีปธูปาทโย คาหาเปตฺวา อุฏฺฐาย เสนาย ปริวุโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺโน อาห? อยฺย ราชาโน จ สมฺปิณฺฑิตฺวา ทกฺขิโณทกสฺส ทียมานสฺส กาโล’ติ. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราชา’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺมึ ทกฺขิโณทกสฺส ทานทิวเส นานาวิธวิจิตฺตมณิทณฺฑเกสุ นานาวิธ ธชปตากาทีนิ พนฺธาเปตฺวา สมุสฺสิตานิ อเหสุํ. ปุริมาที ทิสาสุ มนุญฺญวาตา วายึสุ. ตถา มหารํสิชาลสมุชฺชลิโต สหสฺสรํสิภากโร อตฺถงฺคโต อโหสิ. วิปฺผุริตกิรณรชธูมราหุอพฺภาทีหิ อุปโรเธหิ วิรหิโต ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท สมุชฺชลรชตมยํ อาทาสมณฺฑลํ วิย ปาจีนทิสโต สมุคฺคโต. ตสฺมึ ขเณ ทณฺฑทีปิกาทโย สมุชฺชลาเปสุํ. มหามงฺคลเจติยํ ปน ชาติสุมนมาลาทาเมน ปริกฺขิปิตฺวา เอกมาลาคุณํ วิย อลงฺกริ. ยถา ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท ตถา ปทีปมาลาลงฺกโต มหาเจติโย อติวิย วิโรจติ. สกล ลงฺกาทีเป ปน สพฺเพ รุกฺขาปิ วิจิตฺตธเชน อลงฺกตา วิย อกาลผลปลฺลเวหิ วิจิตฺตา อเหสุํ. มหาสมุทฺทโลณสาคราทโย’ปิ ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเหสุํ.

วิจิตฺรวตฺถาภรเณหิ สพฺเพ,อลงฺกตา เทวสมานวณฺณา;

อเนกสงฺขฺยา สุมนา ปตีตา,ชนา สมนฺตา ปริวารยึสุ.

สพฺเพว อุชฺชลาเปสุํ ทณฺฑทีปํ มโนรมํ;

สกลมฺปิ อิทํ ทีปํ อาสิ โอภาสิตํ ตทา.

ตาราคณสมากิณฺโณ ปุณฺณจนฺโทว โชตยี;

สารเท นภมชฺฌมฺหิ ฐิโต รุจิรรํสิยา.

ตถา อยํ ถูปวโร สุปฺปภาโส อลงฺกโต;

มาลาปทีปมชฺฌมฺหิ ภาติ ภุติลกุตฺตโม.

สพฺเพ’ปิ ปาทปา อสฺส ลงฺกาทีปสฺส สพฺพโส;

ธเชหิ’ว สมากิณฺณา อาสุํ ปุปฺผผลนฺททา.

สเจตนา ยถา สพฺเพ อกา ปูชํ อกา ตทา;

ตถา อเจตนา สพฺเพ อกา ปูชํ อนปฺปกํ.

เยภุยฺเยน ภุมฏฺเฐ เทเว อุปาทาย ยาว อกณิฏฺฐกา เทวา พฺรหฺมา ทิพฺพมาลาปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารจนฺทนจุณฺณํ คเหตฺวา อาคตาเทวาติ วา มนุสฺสาติ วา ชานิตุํ อสกฺโกนฺติ. อุกฺกฏฺฐมหาสมาคโม อโหสิ. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส มหาปถวิ อากาสยุคนฺธรจกฺกวาฬปพฺพตุตฺตมาทโย กมฺปึสุ. ตํ ทิสฺวา ราชา อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต เถเร จ อวเสส มหามตฺตาทโย สนฺนิปาเตตฺวา นาฏกาทโย จ คเหตฺวา, อิทาเนวาหํ วิหารทกฺขิณํ ทสฺสามิ’ติ เจติยงฺคณํ อคมาสิ. เถโรปิ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เจติยงฺคเณ อลงฺกตมณฺฑเป นิสีทิ. ราชา วาสิตคนฺโธทกสุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา อุทกํ เถรสฺส หตฺเถ อาสิญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ อทาสิ. ทตฺวา จ ปน เอวมาห; อยฺยา เอสา ธาตุ มยฺหํ ปิตามหวํเสน อาคตา. อิทานิ อมฺหากํ อติรุจิรรมณิยา โรหณชนปทา อาหริตฺวา สุวณฺเณน ธาตุคพฺภํ, สตฺตรตเนน ธาตุมณฺฑปํ การาเปตฺวา ตสฺมึ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฏิมํ นิสีทาเปตฺวา อมฺหากํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา อยฺยสฺส จีวราทีนมตฺถาย อิทานิ โสฬสคามวรานิ ทสฺสามิ’ติ คามวรานิ ทตฺวา สมนฺตโต ติคาวุตปฺปมาเณ เสรุทเห เภรึ จราเปตฺวา อารามิกํ กตฺวา อาห? ภนฺเต, ตุมฺหากํ มยา ทินฺนโสฬสคามํ อชฺเชว คนฺตพฺพํ. คนฺตฺวา จ ปน อชฺเชว ปริคฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตตฺเถว วาสุปคโต ปุน ทิวเส สมาคนฺตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ตีจีวรปฺปโหนกสาฏกํ ปณีตํ โภชนํ ทตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ อาคโต, อยฺย วิหาเร กตฺตพฺพํ อปริหาเปตฺวา มยา กตํ, เคหํ คมิสฺสามีติ (นิเวเทสิ). เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา สาธุ มหาราชาติ สมฺปฏิจฺฉิ.

โส ปน เจติยสฺส ปูชนตฺถาย ปุปฺผารามํ การาเปตฺวา มาลาการานํ ปริพฺพยํ ทาเปสิ. ตถา เภริวาทกนาฏกานมฺปิ วิหารสีมนฺเต สุวณฺณนงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อารามิกานมฺปิ คามํ การาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจตฺถาย อตฺตโน สนฺติเก ปญฺจสตอมจฺจธีตโร ตตฺตเก อมจฺจปุตฺเต ทาสทาสิโย จ ทตฺวา ปริพฺพยตฺถาย เตสํ เตสํ ปญฺจสตสหสฺสกหาปเณ จ ทาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ธาตุปุชนตฺถาย โสฬสสหสฺสํ กหาปณํ ทาเปสิ.

ตโต คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต ตุมฺเห อิเธว นิจฺจํ วสถ. อมฺหากํ วิหาเร จ อารามิเกสุ จ อยฺเยสุ จ อปฺปมตฺโต โหหีติ โอวทิตฺวา สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร ตสฺส เอวมาห? มหาราช สมนฺตโต มหาสีมํ พนฺธิตพฺพนฺติ. พนฺธถ ภนฺเตติ วุตฺเต? มหาราช อกิตฺติเตน นิมิตฺเตน สีมํ พนฺธิตุํ นสกฺกา, วิหารสฺส ปาจีน ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิณโต มหาสีมํ พนฺธนาย นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา เทหิ, มยํ สีมํ พนฺธิสฺสามาติ อาห. ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต อมจฺเจ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา สีมานิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อาคมนตฺถํ เปเสสิ. เต ปน สตฺต อมจฺจา จตุสุ ทิสาสุ นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺเณ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา รญฺโญ อทํสุ. ราชา เอเกกํ สตกหาปณํ ทตฺวา จตุสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ทาเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺตูติ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส นิเวเทสิ. อถ เถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เจติยงฺคเณ นิสีทิตฺวา วปฺปมาสกาฬปกฺขทฺวาทสทิวเส สีมํ พนฺธิตฺวา นิฏฺฐเปสิ.

ตตฺถ สีมานิมิตฺตํ เอวํ ชานิตพฺพํ; ปุริมาย ทิสาย สิคาล ปาสาณํ คโต. ตโต มจฺฉเสลคามสฺส วาม ปสฺเสน โกฏสีมา นาม คามกฺเขตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา คณทฺวารคามํ คโต. จิตฺตวาปิยา อุตฺตรวาน โกฏิโต วรคามกฺเขตฺเต ปิฏฺฐิปาสาณํ คโต. ตโต สาลิกํ นาม มธุกรุกฺเข ฐีตปาสาณถูปสฺส คโต. ตโต วุตฺติก นาม วาปิยา ทกฺขิณวาน โกฏิโต กณิการ เสลสฺส คโต. ตโต ฉนฺนชฺฌาปิตเสลสฺส คโต. ตโต กุกฺกุฏสิว นาม อุปาสกสฺส มธุกรุกฺเข ฐีตํ ถูปํ คโต. ตโต โสณฺฑํ นาม เสลํ คโต. ตโต สพรํ นาม ปาสาณํ คโต. ตโต เอลาลติตฺถสฺส คโต. ตโต โสพฺภ มชฺฌิเมน คนฺตฺวา อสฺสพนฺธนํ นาม ฐานํ คโต. ตโต ปาสาณสฺส มตฺถเก อุทก กากํ นาม นิคฺโรธํ คโต. โส รุกฺโข อุทก กากานํ วุสิต ภาเวน เอวํ นาม ชาโต. ตโต ตมฺพติตฺถํ นาม คนฺตา มหาจาริกสฺสนาม ถูปมคฺคสฺส คโต. ตโต อสฺสมณฺฑลปิฏฺฐึ คโต. ตโต มหา กทมฺพ ปสฺเส ฐีตํ ปาสาณถูปํ คโต. ตโต มหา ราชุวาปิยา อุตฺตรโกฏิยา ฐีตํ มหานิคฺโรธรุกฺขํ คโต. ตโต มหาวนปิฏฺฐึ คโต. ตโต โลณสาครสฺส อนฺเต รชตเสลํ คโต. ปุน อาวตฺติตฺวา สิคาล ปาสาเณเยว ฐีโต. อิมํ เอตฺตกํ ปเทสํ สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทาเปตฺวา ราชา อทาสิ. วิหารสฺส พหู อารามิเก จ (เตสํ) วิวิธานิ อุปกรณานิ (จ) ทาเปตฺวา สพฺเพ ปาการโตรณาทโย การาเปตฺวา วิหารํ นิฏฺฐาเปตฺวา โรหณเมว คโต.

ราชา ปสนฺนหทโย มหาปุญฺโญ มหาพโล;

กาเรตฺวา อุตฺตมํ ถูปํ กญฺจนคฺฆีก โสภิตํ.

พนฺธาเปตฺวา ตโต สีมํ วฏฺฏคามญฺจ โสฬส;

ทตฺวา อารามิกานญฺจ สพฺพุปกรณานิ จ.

ตโต โส โรหณํ คนฺตฺวา มหาเสนาปุรกฺขโต;

วิหารเทวิยา สทฺธึ โมทมาโน วสี ตหึ.

เถโร ปน ตตฺเถว วิหรนฺโต โย อิมสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ตถาคตสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ วุตฺโถ วิย ภวิสฺสตีติ ขฺยากริตฺวา ตโต ปฏฺฐาย สีลาจารสมาธิสมาปตฺติปฏิลทฺธชฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทปฺปตฺเตหิ ขีณาสเวหิ ปริวาเรตฺวา สพฺพ พุทฺธคุณํ อนุสฺสรนฺโต จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

อเนกคุณสมฺปนฺโน ติสฺสตฺเถโร พหุสฺสุโต;

ชนานํ สงฺคหํกตฺวา นิพฺพุโต โส อนาสโว.

เถราปิ เต สีลสมาธิยุตฺตา,พหุสฺสุตา สาธุคุณาภิรามา;

ปญฺญาปภาวายุปฺปนฺนจิตฺตา,คุณากรา ตานยุตา ชนานํ.

ปหีนภวสํสารา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา;

นามรูปํ สมาสนฺโต เปสลา ฉินฺนพนฺธนา.

สตฺตานํ อุตฺตมํ สนฺตึ กตฺวา จ ชนสงฺคหํ;

นิพฺพุตา เต มหาปญฺญา ปทีโปจ สุมานสา.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

ธาตุนิธานาธิกาโร นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

อิมินา การาปิตวิหารา กเถตพฺพา; วิหารเทวีมหาวิหารํ, ฉาตปพฺพต วิหารํ, สมุทฺทวิหารํ, จิตฺตลปพฺพตวิหารํ, ภทฺทปาสาณทฺวารวิหารํ, อจฺฉคลฺล วิหารํ, โกฬมฺพติสฺสปพฺพตวิหารํ, คณวิหารํ, กาลกวิหารํ, ทุกฺขปาลก วิหารํ, อุจฺจงฺคณวิหารํ, โกฏิติสฺสวิหารํ, ตสฺส ปน เอกนามํ กตฺวา การาปิเต มหาคาเม ติสฺสมหาวิหาราทึ กตฺวา เอกสตอฏฺฐวีสวิหารานิ กตานิ อเหสุํ.

อฏฺฐวีสเอกสตวิหารญฺจ มหารหํ;

วิหารเทวิยา สทฺธึ การาเปสิ มหายโส.

ตโต ปฏฺฐาย ราชา มหาทานํ ทตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ.

กตฺวานิ ปุญฺญกมฺมานิ อเนกานิ มหายโส;

อตฺถํ ชนสฺส กตฺวาน คนฺตฺวาน ตุสิตํ ปุรํ.

โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ จีรํ ภุญฺชิย นนฺทิโต;

มหาวีภวสมฺปนฺโน เทวตานํ ปุรกฺขโต.

ตมฺปิ สมฺปตฺติโมหาย ชีววโลเก มโนรเม;

โลกุตฺตรํ สิวํ เขมํ อิจฺฉนฺโต อาคมิสฺสติ.

โส ตโต จุโต ชมฺพุทีเป นิพฺพตฺติตฺวา เมตฺเตยฺย ภควโต ปิตา สุพฺรหฺมา นาม ภวิสฺสติ. วิหารเทวี ตสฺเสว มาตา พฺรหฺมวตี นาม พฺราหฺมณี ภวิสฺสติ. อภยคามณีกุมาโร ตสฺเสว เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต ปฐมคฺคสาวโก ภวิสฺสติ. กนิฏฺโฐ สทฺธาติสฺโส ทุติยคฺคสาวโก ภวิสฺสติ.

เอตฺตาวตา นลาฏธาตุ สํวณฺณนา สมตฺตา.

ธาตุวํโส สมตฺโต.

อเนน ปุญฺญกมฺเมน สํสรนฺโต ภวาภเว;

สพฺพตฺถ ปณฺฑิโต โหมี สาริปุตฺโตว ปญฺญวา.

อริเมทสฺส พุทฺธสฺส ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาน มุญฺเจมิ ภวพนฺธนา.

อเนน เม สพฺพภวาภเว’หํ,ภเวยฺยเมกนฺตปรานุกมฺปี;

กุลี พลี เจว สตี มตี จ,กวีหิสนฺเตหิ สทา สมงฺคี.

ปญฺญาวนฺตานํ อคฺโค ภวตุ.