ธาตุวํโส

The Chronicle of the Relics

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Enlightened One.

๑. ตถาคตสฺสาคมนกถา

1. The Account of the Tathāgata's Arrival

สมฺพุทฺธมตุลํ สุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ อนุตฺตรํ,นมสฺสิตฺวา ปวกฺขามิ ธาตุวํสปฺปกาสนํ;

ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ ลงฺกาทีปํ มโนรมํ,สตฺตานํ หิตมิจฺฉนฺโต สาสนสฺส จิรฏฺฐิตึ.

Having paid homage to the incomparable Buddha, the pure Dhamma, and the unsurpassed Saṅgha, I shall proclaim the exposition of the Chronicle of the Relics. Thrice did the Protector come to the delightful island of Laṅkā, desiring the welfare of beings and the long endurance of the Dispensation.

ตตฺถ ติกฺขตฺตุมคมา นาโถ’ติ อนมตคฺเค สํสารวฏฺเฏ ปรินาเมตฺวา อปฺปติสรณภาวปฺปตฺตานํ โลกิยโลกุตฺตรสุขนิปฺผาทนภาเวน นาโถ ปติสรณ ภูโต ภควา พุทฺธธมฺมสงฺฆรตนตฺตยมคฺคํ อาจิกฺขนฺโต ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ คโต. ตตฺถ ปฐมคมเน ตาว โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ปุรตฺถีมาภิมุโข นิสีทิตฺวา สูริเย อนตฺถมิเตเยว มารพลํ วิธเมตฺวา, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม จุตุปปาตญาณํ ปตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปจฺจยากาเร ญาณํ โอตาเรตฺวา ทสพลจตุเวสารชฺชาทิ คุณปติมณฺฑิตํ สพฺพญฺญุตญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา โพธิมณฺฑปฺปเทเส อนุกฺกเมน สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา อฏฺฐเม สตฺตาเห อชปาลนิคฺโรธมูเล นิสินฺโน ธมฺมคมฺภิรตํ ปจฺจเวกฺขเนน อปฺโปสฺสุกฺกตํ อาปชฺชมาโน ทสสหสฺส พฺรหฺมปริวาเรน สหมฺปติมหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสโน หุตฺวา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โอโลเกนฺโต ปญฺจวคฺคิยานํ ภิกฺขุนํ พหูปการกํ อนุสฺสริตฺวา อุฏฺฐายาสนา กาสีนํ ปุรํ คนฺตฺวา อญฺญาโกณฑญฺญปฺปมุเข อฏฺฐารส พฺรหฺมโกฏิโย อมตํ ปาเยนฺโต ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา ปกฺขสฺส ปญฺจมิยํ ปญฺจวคฺคิเย สพฺเพปิ เต อรหนฺเต ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว ยสกุลปุตฺตสฺส รตฺติภาเค โสตาปตฺติผลํ ทตฺวา ปุนทิวเส อรหนฺตํ ทตฺวา ตสฺส สหายเก จตุปญฺญาสชเน อรหนฺตํ ปาเปตฺวา เอวํ โลเก เอกสฏฺฐิยา อรหนฺเตสุ ชาเตสุ วุตฺถวสฺโส ปวาเรตฺวา, ‘จรถ ภิกฺขเว จาริก’ นฺติ ภิกฺขุ ทิสาสุ เปเสตฺวา สยํ อุรุเวลํ คจฺฉนฺโต อนฺตรามคฺเค กปฺปาสิกวนสณฺเฑ ภทฺทวคฺคิเย กุมาเร ตึสชเน วิเนตฺวา เอหิภิกฺขุภาเวน ปพฺพาเชตฺวา อุรุเวลํ คนฺตฺวา อฑฺฒุฑฺฒานิ ปาฏิหาริยสหสฺสานิ ทสฺเสนฺโต อุรุเวลกสฺสปาทโย สหสฺสชฏิลปริวาเร เตภาติกชฏิเล วิเนนฺโต ตตฺเถว วิหาสิ. อปรภาเค องฺคมคธรฏฺฐวาสิโน อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺญํ อุปฏฺฐาเปสุํ. โส ปน อิจฺฉาจาราภิภูโต จินฺเตสิ? ‘‘สจายํ มหาสมโณ อิมสฺส สมาคมสฺส มชฺเฌ ปาฏิหาริยํ กเรยฺย ลาภสกฺกาโร เม ปริหายิสฺสติ’’ติ. ตสฺเสวํ ปวตฺตอชฺฌาสยํ ญตฺวา ปาโตว อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ อาหริตฺวา อโนตตฺเต อาหารํ ปริภุญฺชิตฺวา สายนฺห สมเย ผุสฺสปุณฺณมีอุโปสถทิวเส ลงฺกาทีปสฺสตฺถาย ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

Therein, 'thrice did the Protector come' means this: the Blessed One—who is the Protector and refuge for those who have reached a state of being without refuge, by bringing forth worldly and supramundane happiness for them after he himself had wandered through the beginningless cycle of saṃsāra—went to the island of Laṅkā three times, teaching the path of the Triple Gem: the Buddha, the Dhamma, and the Saṅgha. On his first visit, having ascended the seat of enlightenment and seated himself facing east, he dispelled the forces of Māra even before the sun had set. In the first watch of the night, he recollected his past lives; in the middle watch, he attained the knowledge of the passing away and rebirth of beings; and at the end of the final watch, he directed his knowledge to dependent origination. Having penetrated the omniscient knowledge adorned with the ten powers, the four confidences, and other virtues, he spent seven weeks in succession in the vicinity of the Bodhi tree. In the eighth week, while seated at the foot of the Ajapāla banyan tree, he reflected on the profundity of the Dhamma and became inclined to inaction. Then, having been requested to teach the Dhamma by the great Brahmā Sahampati, who was accompanied by a retinue of ten thousand brahmās, he surveyed the world with the Buddha-eye and recollected the great helpfulness of the group of five monks. Rising from his seat, he went to the city of Kāsī, where he set in motion the Wheel of Dhamma, allowing eighteen koṭis of brahmās, headed by Aññā Koṇḍañña, to drink the nectar of the deathless. On the fifth day of the lunar fortnight, he established all five of the group in arahantship. That very day, during the night, he bestowed the fruit of stream-entry upon the young nobleman Yasa, and on the following day, bestowed arahantship upon him. He then led Yasa’s fifty-four companions to arahantship. Thus, when sixty-one arahants had arisen in the world, having completed the rains retreat and performed the Pavāraṇā ceremony, he sent the monks forth, saying, 'Go forth, O monks, on your wanderings.' He himself, while proceeding to Uruvelā, converted the thirty young men of the Bhaddavaggiya group in a cotton-tree forest grove along the way, ordaining them with the formula 'Come, monk,' and then continued to Uruvelā. There, displaying two and a half thousand miracles, he converted the three Jaṭila brothers, led by Uruvela Kassapa, along with their thousand matted-hair followers, and dwelt there. Later, the inhabitants of the Aṅga and Magadha regions prepared a great sacrifice for Uruvela Kassapa. He, however, overcome by his own willfulness, thought: 'If this great ascetic performs a miracle in the midst of this assembly, my gain and honor will diminish.' Knowing this thought in his mind, the Blessed One, in the early morning, brought alms-food from Uttarakuru, ate his meal at Lake Anotatta, and in the evening, on the full moon day of the month of Phussa, he came to the island of Laṅkā for its benefit.

ตสฺส ปน ทีปสฺส มหาคงฺคาย ทกฺขิณปสฺเส อายามโต ติโยชเน ปุถุลโต เอกโยชนปฺปมาเณ มหานาควนุยฺยาเน ยกฺขสมาคมสฺส มชฺเฌ ตสฺส อุปริ มหิยงฺคณถูปสฺส ปติฏฺฐานฏฺฐาเน อากาเสเยว ฐีโต วุฏฺฐิวาตนฺธการํ ทสฺเสตฺวา เตสํ ภยํ อุปฺปาเทสิ. เต ภเยน อุปทฺทุตา ‘‘กสฺส นุ โข อิมํ กมฺม’’นฺติ อิโต จิโต โอโลเกนฺโต อทฺทสํสุ ภควนฺตํ อากาเส นิสินฺนํ. ทิสฺวาน ภควนฺตํ อภยํ ยาวึสุ. เตสํ ภควา อาห?

Then, on that island, on the southern bank of the great Mahāgaṅgā river, in the Mahānāga forest grove—a place three yojanas in length and one yojana in width—he stood poised in the sky above the very spot where the Mahiyaṅgaṇa Thūpa was later established, in the midst of a gathering of yakkhas. Displaying rain, wind, and darkness, he caused fear to arise in them. Afflicted by fear, they looked about, wondering, 'Whose doing is this?' and saw the Blessed One seated in the sky. Having seen the Blessed One, they asked for safety. The Blessed One said to them:

‘‘สเจ ตุมฺเห อภยํ อิจฺฉถ มยฺหํ นิสชฺชฏฺฐานสฺส โอกาสํ เทถา’’ติ. สพฺเพปิ เต ตสฺส นิสชฺชฏฺฐานํ อทํสุ. ภควา นิสชฺชาย โอกาสํ คเหตฺวา เตสํ ภยํ วิโนเทตฺวา เตหิ ทินฺเน ภุมิภาเค จมฺมขณฺฑํ ปตฺถริตฺวา นิสีทิ. นิสินฺโนว ปน ภควา จมฺมขณฺฑํ ปสาเรสิ. เต ยกฺขา ภีตตสิตา อญฺญตฺถ คนฺตุํ อสหมานา สมนฺตโต สาครตีเร ราสิภูตา อเหสุํ. สตฺถา คิริทีปํ อิทฺธานุภาเวน อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. เตสุ ตตฺถ ปติฏฺฐิเตสุ ปุน ยถาฏฺฐาเนว ฐเปตฺวา ปตฺถริตจมฺมขณฺฑมฺปิ สํขิปิ. ตสฺมึ ขเณ ตโต ตโต เทวา สนฺนิปตึสุ. เตสํ สมาคเม ธมฺมํ เทเสสิ. อเนเกสํ ปาณโกฏีนํ ธมฺมาภิสมโย อโหสิ. สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐิตา อสงฺเขยฺยา อเหสุํ. สุมนกูเฏ ปน มหาสุมนเทโว โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อตฺตโน ปูชนียํ ภควนฺตํ ยาจิ. ภควา เตน ยาจิโต สีสํ ปาณินา ปรามสิตฺวา เกสธาตุํคเหตฺวา ตสฺส อทาสิ. ทตฺวา จ ปน ลงฺกาทีปํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปริตฺตํ กตฺวา อารกฺขํ สํวิธาย ปุน อุรุเวลเมว อาคโต. โส ปน เกสธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเกนาทาย สตฺถุ นิสินฺนฏฺฐาเน นานารตเนหิ วิจิตฺตํ ถูปํ ปติฏฺฐาเปตฺวา อุปริ อินฺทนีลมณิถูปิกาหิ ปิทหิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชนฺโต วิหาสิ. ปรินิพฺพุเต ปน ภควติ สาริปุตฺตสฺส อนฺเตวาสิโก สรภู นาม เถโร ขีณาสโว จิตกโต อิทฺธิยา ตถาคตสฺส คีวฏฺฐึ อาทาย ตสฺมึ อินฺทนีลมณิถูเป ปติฏฺฐาเปตฺวา เมฆวณฺณปาสาเณหิ ทฺวาทสหตฺถํ ถูปํ การาเปตฺวา คโต. ตโต เทวานมฺปิยติสฺสรญฺโญ ภาตา จูฬาภโย นาม กุมาโร ตมพฺภุตํ เจติยํ ทิสฺวา อภิปฺปสนฺโน ตํ ปฏิจฺฉาเทนฺโต ตึสหตฺถํ เจติยํ ปติฏฺฐาเปสิ. ปุน ทุฏฺฐคามณี อภยมหาราชา ตํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อสีติหตฺถํ กญฺจุกเจติยํ การาเปสิ. มหิยงฺคณ ถูปสฺส ปติฏฺฐานาธิกาโร เอวํ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ?

"If you wish for safety, grant me a place to sit." All of them gave him a place to sit. The Blessed One, having obtained a place to sit, dispelled their fear and sat on the ground they had offered, spreading out a piece of leather. Having sat down, the Blessed One spread the piece of leather further. The terrified yakkhas, unable to go elsewhere, gathered in masses all around the seashore. The Teacher, through his psychic power, brought forth the island of Giridīpa and showed it to them. After they were established there, he returned the island to its original place and then rolled up the piece of leather he had spread out. At that moment, devas gathered from all directions. To their assembly, he taught the Dhamma. Countless beings attained the penetration of the Dhamma. Innumerable beings were established in the refuges and the precepts. On Sumanakūṭa, the great deva Mahāsumana attained the fruit of stream-entry and requested from the Blessed One an object for veneration. Being requested, the Blessed One passed his hand over his head, took some hair relics, and gave them to him. Having given them, he circumambulated the island of Laṅkā three times, recited a protective chant, established a safeguard, and then returned to Uruvelā itself. That deva took the hair relics in a golden casket and, at the place where the Teacher had sat, established a stūpa adorned with various jewels, covering it above with a pinnacle of sapphire. He dwelt there, venerating it with perfumes, garlands, and the like. After the Parinibbāna of the Blessed One, the Elder Sarabhū, a disciple of Sāriputta and a taintless Arahant, by means of psychic power took the Tathāgata’s collar-bone relic from the funeral pyre and enshrined it in that sapphire stūpa. He then had a stūpa twelve cubits high built of cloud-colored stones and departed. Thereafter, Prince Cūḷābhaya, the brother of King Devānampiyatissa, saw that marvelous cetiya and, with serene confidence, enclosed it and established a cetiya thirty cubits high. Later, the great king Duṭṭhagāmaṇī Abhaya enclosed that one and had a casing-cetiya eighty cubits high constructed. Thus should the account of the establishment of the Mahiyaṅgaṇa Thūpa be understood in detail.

โพธึ ปตฺวาน สมฺพุทฺโธ โพธิมูเล นราสโภ

Having attained enlightenment at the foot of the Bodhi tree, the Sambuddha, the bull among men,

นิสีทิตฺวาน สตฺตาหํ ปาฏิหีรํ ตโต อกา.

Sat for a week, and then performed a wonder.

ตโต ปุพฺพุตฺตเร ฐตฺวา ปลฺลงฺกา อีสเก ชิโน

Then the Victor, standing a short distance to the northeast from his seat,

อนิมิเสน เนตฺเตน สตฺตาหํ ตํ อุทิกฺขยิ.

For seven days gazed upon it with unblinking eyes.

จงฺกมิตฺวาน สตฺตาหํ จกฺขเม รตนามเย

Having walked for seven days on the jeweled walkway,

วิจินิตฺวา ชิโน ธมฺมํ วรํ โส รตนาฆเร.

The Victor discerned the supreme Dhamma in the Jeweled House.

อชปาลมฺหิ สตฺตาหํ อนุโภสิ สมาธิชํ

At the Ajapāla tree for seven days he experienced the bliss born of concentration,

รมฺเม จ มุจลินฺทสฺมึ วิมุตฺติสุขมุตฺตมํ.

And at the delightful Mucalinda, the supreme bliss of liberation.

ราชายตนมูลมฺหิ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี

At the foot of the Rājāyatana tree, he dwelt for seven days and nights.

ทนฺตโปโนทกํ สกฺโก อทาสิ สตฺถุโน ตทา.

Then Sakka gave the Teacher water for cleansing the teeth.

จตุหิ โลกปาเลหิ สิลาปตฺตํ สมาหฏํ จตุกฺกเมกกํ กตฺวา อธิฏฺฐาเนน นายโก.

Stone bowls were brought by the four world-protectors, and the Leader, by his power of determination, made the four into one.

วาณิเชหิ ตทา ทินฺนํ มนฺถญฺจ มธุปิณฺฑิกํ

Then barley-meal and a honey-cake were given by the merchants.

ตหึ ปน คเหตฺวาน ภตฺตกิจฺจํ อกา ชิโน.

Having received it therein, the Victor partook of his meal.

คณฺหึสุ สรณํ ตสฺส ตปุสฺสภลฺลิกา อุโภ

Both Tapussa and Bhallika took refuge in him.

สรณํ อคมุํ เต ตํ สตฺถุ ทินฺนสิโรรุหา.

They went to him for refuge and were given hair from the Teacher's head.

คนฺตฺวาน เต สกํ รฏฺฐํ ถูปํ กตฺวา มโนรมํ

Having gone to their own country, they built a delightful stūpa.

นมสฺสึสุ จ ปูเชสุํ ทฺเวภาติโกปาสกา.

The two lay-devotee brothers paid homage and made offerings.

อิติ โส สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสิ นายโก?

Thus the Leader spent seven weeks.

พฺรหฺมุนา ยาจิโต สตฺถา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตุํ.

The Teacher was requested by Brahmā to set in motion the Wheel of Dhamma.

ตโต พาราณสึ คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ

Then, having gone to Bārāṇasī, he set the Wheel of Dhamma in motion.

โกณฺฑญฺโญ เทสิเต ธมฺเม โสตาปตฺติผลํ ลภิ.

When the Dhamma was taught, Koṇḍañña attained the fruit of stream-entry.

พฺรหฺมาโน’ฏฺฐารสโกฏี เทวตา จ อสงฺขิยา

Eighteen koṭis of Brahmās and innumerable deities

โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา ธมฺมจกฺเก ปวตฺติเต.

attained the fruit of stream-entry when the Wheel of Dhamma was set in motion.

ปตฺโต ปาฏิปเท วปฺโป ภทฺทิโย ทุติเย ผลํ,ตติเย จ มหานาโม อสฺสชี จ จตุตฺถียํ.

Vappa attained the fruit on the first day of the lunar fortnight, Bhaddiya on the second, Mahānāma on the third, and Assaji on the fourth.

เต สพฺเพ สนฺนิปาเตตฺวา ปญฺจ’เม ปญฺจวคฺคิเย,อนตฺตสุตฺตํ เทเสตฺวา โพธิยคฺค ผเลน เต.

Having gathered all those five of the group of five, and having taught the Anattalakkhaṇa Sutta, he led them to the supreme fruit of enlightenment.

โพธึ ปาเปตฺวา ปญฺจาเห ยสตฺเถราทิเก ชเน,ตโต มคฺคนฺตเร ตึสกุมาเร ภทฺทวคฺคิเย.

Having led the Elder Yasa and others to enlightenment within five days, thereafter, on the way, he also guided the thirty young men of the Bhaddavaggiya group.

อุรุเวลํ ตโต คนฺตฺวา อุรุเวลาย สญฺญิตํ,อุรุเวเลนนุญฺญาโต อุรุเวลนาคํ ทมิ.

Thence having gone to Uruvelā, and having been given leave by Uruvela, he tamed the Nāga of Uruvelā.

ตํ ตํ ทมี ชิโน นาคํ ทมเนน อุราทิคํ,ตถาคตํ นิมนฺตึสุ ทิสฺวา เต ปาฏิหาริยํ.

The Conqueror tamed that Nāga with a thorough taming. Seeing that miracle, they invited the Tathāgata.

อิเธว วนสณฺฑสฺมึ วิหาเรตฺวา มหามุนี,อุปฏฺฐาหามเส สพฺเพ นิจฺจภตฺเตน ตํ มยํ.

May the Great Sage dwell right here in this forest grove; we all shall attend upon him with constant meals.

อุรุเวลกสฺสปสฺส มหายญฺเญ อุปฏฺฐิเต,ตสฺส’ตฺตโน นาคมเน อิจฺฉาจารํ วิชานิย.

When the great sacrifice of Uruvela Kassapa was at hand, knowing his wish regarding his own non-attendance,

อุตฺตรกุรุโต ภิกฺขํ หริตฺวา ทิปทุตฺตโม,อโนตตฺตทเห ภุตฺวา สายนฺห สมเย สยํ.

the foremost of bipeds, having brought alms-food from Uttarakuru and having eaten at Lake Anotatta, himself in the evening time,

โพธิโต นวเม มาเส ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน,ลงฺกาทีปํ วิโสเธตุํ ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

in the ninth month since his enlightenment, on the full-moon day of Phussa, the Conqueror went to the Isle of Laṅkā in order to purify it.

ยกฺเข ทมิตฺวา สมฺพุทฺโธ ธาตุํ ทตฺวาน นายโก,คนฺตฺวาน อุรุเวลํ โส วสี ตตฺถ วเน ชิโน.

Having subdued the Yakkhas and given a relic, the Leader, the Perfectly Enlightened One, went to Uruvelā, and that Conqueror dwelt there in the forest.

ปฐมคมนกถา สมตฺตา.

The account of the first journey is concluded.

ทุติยคมเน ปน โพธิโต ปญฺจเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วสนฺโต จูโฬทร’มโหทรานํ มาตุลภาคิเนยฺยานํ นาคานํ มณิปลฺลงฺกํ นิสฺสาย สงฺคามํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ทิสฺวา สยํ ปตฺตจีวรมาทาย จิตฺตมาสสฺส กาฬปกฺเข อุโปสถทิวเส นาคทีปํ คนฺตฺวา เตสํ สงฺคามมชฺเฌ อากาเส นิสินฺโน อนฺธการํ อกาสิ. เต อนฺธการาภิภูเต สมสฺสาเสตฺวา อาโลกํ ทสฺเสตฺวา อตฺตโน สรณภูตานํ เตสํ สามคฺคิกรณตฺถํ ผลภริตรุกฺขํ จาเลนฺโต วิย ธมฺมํ เทเสสิ. เต อุโภปิ ธมฺเม ปสีทิตฺวา ตมฺปิ ปลฺลงฺกํ ตถาคตสฺส อทํสุ. ภควา ปลฺลงฺเก นิสินฺโน ทิพฺพนฺนปาเนหิ สนฺตปฺปิโต ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา อสีติโกฏิโย นาเค สรเณสุ จ สีเลสุ จ ปติฏฺฐาเปสิ. ตสฺมึ สมาคเม มโหทรสฺส มาตุโล มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา ภควนฺตํ ปุน กลฺยาณิเทสมาคมนตฺถํ. อยาจิ. ภควา ปน ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสตฺวา ‘‘เชตวนเมว คโต.

Now, on his second visit, in the fifth year after his enlightenment, while residing at Jetavana Mahāvihāra, the Blessed One saw that a battle was imminent between the Nāga kings Cūḷodara and Mahodara, uncle and nephew, on account of a jeweled throne. Taking his bowl and robe himself, he went to Nāgadīpa on the Uposatha day of the dark fortnight in the month of Citta. Seating himself in the sky in the midst of their battle, he created darkness. Having comforted them when they were overcome by darkness, he showed them light, and for the purpose of reconciling them who had taken refuge in him, he taught the Dhamma as if shaking a fruit-laden tree. Both, pleased with the Dhamma, offered that very throne to the Tathāgata. The Blessed One, seated on the throne and satisfied with divine food and drink, gave the blessing after the meal and established eighty koṭis of Nāgas in the refuges and the precepts. At that assembly, the Nāga king named Maṇiakkhika, Mahodara's maternal uncle, requested the Blessed One to come again to the land of Kalyāṇī. The Blessed One consented by remaining silent and then returned to Jetavana itself.

เอวญฺหิ โส นาคทีปํ อุเปโต,มาราภิภุ สพฺพวิทุ สุเมโธ;

ทเมตฺว นาเค กรุณายุเปโต,คนฺตฺวา วสี เชตวเน มุนินฺโท.

Thus indeed he went to Nāgadīpa—the conqueror of Māra, the all-knowing, the wise one. Having tamed the Nāgas, endowed with compassion, the Lord of Sages went and dwelt in Jetavana.

ทุติยคมนกถา สมตฺตา.

The account of the second visit is concluded.

ตติยคมเน ปน โพธิโต อฏฺฐเม วสฺเส เชตวนมหาวิหาเร วิหรนฺโต ภควา? ‘‘มม ปรินิพฺพานโต ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ, โส ทีโป พหุ ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสโกปาสิกาทิ อริยคณเสวิโต กาสาวปชฺโชโต ภวิสฺสติ, มยฺหํ จตุนฺนํ ทาฐาธาตุนํ อนฺตเร เอกา ทาฐา จ ทกฺขิณอกฺขธาตุ จ นลาฏธาตุ จ รามคามวาสีหิ ลทฺโธ เอกโกฏฺฐาโส จ อญฺเญ พหุสรีรธาตุ จ เกสธาตุโย จ ตตฺเถว ปติฏฺฐหิสฺสนฺติ อเนกานิ สงฺฆารามสหสฺสานิ จ. พุทฺธธมฺมสงฺฆรตเน ปติฏฺฐิตสทฺโธ มหาชโน ภวิสฺสติ. ตสฺมา ลงฺกาทีปํ คนฺตฺวา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา อาคนฺตุํ วฏฺฏตี ‘‘ติ จินฺเตตฺวา อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตสิ? ‘‘อานนฺท จตุปฏิสมฺภิทปฺปตฺตานํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. อมฺเหหิ สทฺธึ คนฺตพฺพ ‘‘นฺติ. อานนฺทตฺเถโร กปิลวตฺถุโกฬิย นครวาสีนํ ปญฺจสตมหาขีณาสวานํ ภิกฺขูนํ ปฏิเวเทสิ. เต ปฏิเวทิตา ปญฺจสตขีณาสวา ปตฺตจีวรธารา หุตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. สตฺถุโน ปน สลลาย นาม คนฺธกุฏิยา อวิทูเร รตฺตเสตนีลุปฺปลกุมุทปทุมปุณฺฑรีกสตปตฺตสหสฺสปตฺตชลเชหิ โสคนฺธิก นานาปุปฺเผหิ สญฺจนฺนา,สุภโสปานา, ปสาทิตสมติตฺติกกากเปยฺยสุรมณียสีตลมธุโรทกา สุผุลฺลปุปฺผผลธาริต นานาวิธวิจิตฺตสาลสลลจมฺปกาโสกรุกฺขานาครุกฺขาทีหิ สุสชฺชิตภูมิปเทสา อจฺจนฺตรมณิยา โปกฺขรณี อตฺถิ. ตตฺถ อธิวตฺโถ มหานุภาโว สุมโนนาม นาคราชา โสฬสสหสฺสมตฺตาหิ นาคมาณวิกาหิ ปริวุโต มหนฺตํ สิริสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน ตถาคตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อตฺตภาวํ โอโลเกตฺวา มหนฺตํ สุขโสมนสฺสํ อนุภวมาโน อตฺตโน มาตรํ นนฺทนาคมานวิกํ ครุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ตสฺสา เวยฺยาวจฺจํ กุรุมาโน ตสฺมึเยว โปกฺขรณึ อชฺฌาวสติ. สตฺถา ปน อตฺตโน คมนํ สํวิธานานนฺตเร สุมนํ นาคราชานํ อวิทุเร ฐิตํ อามนฺเตตฺวา สปริวาโร อาคจฺฉา หีติ อาห. โส สาธุติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สุปุปฺปีตจมฺปกรุกฺขํ ตถาคตสฺส สูริยรํสินิวารณตฺถํ ฉตฺตํ กตฺวา คณฺหิ. อถ ภควา รวิรสฺมิปตฺถฏสุวณฺณปพฺพโต วิย วิโรจมาโน อตฺตโน ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อพฺภูคฺคญฺฉิ. สตฺถารํ ปริวาเรตฺวา ฐีตา เต ปญฺจสตขีณาสวาปิ สกํ สกํ ปตฺตจีวรมาทาย อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สตฺถารํ ปริวารยึสุ. สตฺถา ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต วิสาขปุณฺณมุโปสถทิวเส กลฺยาณิยํ คนฺตฺวา มหารเห มณฺฑปมชฺเฌ ปญฺญตฺตวร พุทฺธาสเน ปญฺจสตขีณาสวปริวุโต หุตฺวา นิสีทิ.

Now, on the third visit, in the eighth year after his enlightenment, the Blessed One was dwelling at Jetavana Mahāvihāra. He thought: 'After my Parinibbāna, the Dispensation will be established in the island of Tambapaṇṇi. That island will be frequented by a noble assembly of many monks, nuns, laymen, and laywomen, and will be radiant with saffron robes. Among my four tooth relics, one tooth relic, the right clavicle relic, and the forehead relic, along with a portion obtained by the people of Rāmagāma, and many other bodily relics and hair relics, will be enshrined there. There will also be many thousands of monasteries. The great populace will have faith established in the Triple Gem—Buddha, Dhamma, and Sangha. Therefore, it is fitting to go to the island of Laṅkā, attain meditative absorption there, and then return.' Having reflected thus, he addressed the Venerable Ānanda: 'Ānanda, inform five hundred great Arahants, monks who have attained the four analytical knowledges, that they are to go with us.' The Venerable Ānanda informed the five hundred great Arahants who were residents of the cities of Kapilavatthu and Koḷiya. Those five hundred informed Arahants, taking their bowls and robes, paid homage to the Teacher and stood paying reverence with their hands joined in salutation. Now, near the Teacher’s fragrant chamber named Salalā, there was an exceedingly beautiful lotus pond, covered with various fragrant flowers such as red, white, and blue lotuses, water lilies, hundred-petaled and thousand-petaled lotuses; with beautiful steps and clear, level banks; with delightful, cool, sweet water fit for crows to drink; its grounds well-adorned with various beautiful trees like sāla, salala, campaka, and asoka, laden with fully blossomed flowers and fruits. There dwelt the mighty Nāga king named Sumana, attended by sixteen thousand Nāga maidens, enjoying great splendor. Seeing the beautiful form of the Tathāgata's physical being, he experienced great happiness and joy. Having placed his mother, the Nāga maiden Nandā, in a place of honor and attending to her, he resided in that very pond. The Teacher, after making arrangements for his journey, summoned the Nāga king Sumana, who stood nearby, saying, 'Come with your retinue.' He gladly consented and, taking about six koṭis of Nāgas from his retinue, took a fully blossomed campaka tree and held it as a sunshade for the Tathāgata to ward off the sun’s rays. Then the Blessed One, radiant like a golden mountain bathed in sunlight, took his bowl and robe and ascended into the sky. The five hundred Arahants who stood surrounding the Teacher also took their bowls and robes and rose into the sky, encircling him. On the full-moon Uposatha day of Visākha, the Teacher, accompanied by the five hundred Arahants, arrived at Kalyāṇī and sat on the excellent Buddha-seat prepared in the middle of a great pavilion.

อถ มณิอกฺขิโก นาม นาคราชา พุทฺธปมุขํ ภิกฺขุ สงฺฆํ อเนเกหิ ทิพฺเพหิ ขชฺชโภชฺเชหิ สนฺตปฺเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. สตฺถา ตสฺส ภตฺตานุโมทนํ กตฺวา สุมนกุเฏ ปทลญฺฉนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺมึ ปพฺพตปาเท อเนกปาทปากิณฺณภูมิปฺปเทเส นิสินฺโน ทิวาวิหารํ กตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทีฆวาปิเจติยฏฺฐาเน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี อุทกปริยนฺตํ กตฺวา สตวารํ สหสฺสวารํ สงฺกมฺปิ. ตตฺถ มหาเสนํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มหาถูปฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺราปิ วิสาลรูป เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ถูปาราม เจติยฏฺฐาเน ตเถว นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. มหาปถวี ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ จ ปถวิปาล เทวปุตฺตํ อารกฺขตฺถาย. นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย มริจวฏฺฏิเจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ สมาปตฺตึ อปฺปยิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมึ ฐาเน อินฺทกเทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย กาจรคามเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. (ตสฺมึ ฐาเน มหาโฆส เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คณฺหนตฺถาย นิยฺยาเทสิ) เอตสฺมึ มหาเจติยฏฺฐาเน มหาโฆสํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย นิวตฺเตตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ติสฺสมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตตฺถ มณิเมขลํ นาม เทวธีตรํ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ตโต นาคมหาวิหารเจติยฏฺฐาเน ตเถว สมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ปถวิ ตเถว กมฺปิ. ตสฺมิมฺปิ มหินฺทํ นาม เทวปุตฺตํ อารกฺขํ คหณตฺถาย ฐเปสิ. ตโต วุฏฺฐาย มหาคงฺคาย ทกฺขิณทิสาภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาคํ เจติยํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. พหลฆนมหาปถวิ ปริพฺภมิตกุมฺภการจกฺกํ วิย ปภินฺตมทมหา หตฺถินาคสฺส กุญฺจนาทกรณํ วิย อุจฺฉุโกฏฺฏน ยนฺต-มุขสทฺโท วิย (จ) สตวารํ สหสฺสวารํ นทมานา โสมนสฺสปฺปตฺตา วิย สกลลงฺกาทีปํ อุนฺนาทํ กุรุมานา สํกมฺปิ. ตโต วุฏฺฐาย สุมนนาครญฺโญ หตฺเถสุ ฐิต จมฺปกรุกฺขโต ปุปฺผานิ อาทาย ตตฺถ ปูเชตฺวา ปุนปฺปุนํ ตํ โอโลเกสิ. โส สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มยา ภนฺเต กึ กตฺตพฺพนฺติ ปุจฺฉิ. อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ อาห. โส ตํ สุตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ คนฺธกุฏึ มม อารกฺขํ กโรนฺตสฺส รูปโสภคฺคปฺปตฺตํ อสีตฺยานุพฺยญฺชนพฺยามปฺปภาทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณวิจิตฺตํ ทสฺสนานุตฺตริยภูตํ ปสฺสนฺตสฺส มโนสิลาตเล สีหนาทํ นทนฺโต ตรุณสีโห วิย คชฺชนฺโต ปาวุสฺสกมหาเมโฆ วิย อากาสคงฺคํ โอตรนฺโต วิย รตนทามํ คนฺเถนฺโต วิย จ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ สวนียสรํ วิสฺสชฺเชตฺวา พฺรมฺหโฆสํ นิจฺฉาเรนฺโต นานานเยหิ วิจิตฺตกถํ กถยมานานํ สวนานุริตฺตยภูตํ สํสารณฺณวนิมุคฺคานํ ตารณสมตฺถํ มธุร ธมฺมเทสนํ สุณนฺตสฺส, ญาณิทฺธิยา โกฏิปฺปตฺเต สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาทโย อสีติมหาสาวเก ปสฺสนฺตสฺส, ตตฺเถว มยฺหํ วสนํ รุจฺจติ. น สกฺโกมิ อญฺญตฺถ ตุมฺเหหิ วินา วสิตุนฺติ อาห. ภควา ตสฺส กถํ สุตฺวา นคราช, อิมํ ปเทสํ ตยา จิรํ วสิตฏฺฐานํ. กกุสนฺธสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา, ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล วรนิทฺโท นาม นาคราชา หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต จิรํ วิหาสิ. ปุน โกณาคมนสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ชยเสโน นาม เทวปุตฺโต หุตฺวา ตสฺสา ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา ตตฺเถว จิรํ วิหาสิ. ปุน กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐิตา. ตฺวเมว ตสฺมึ กาเล ทีฆสาโล นาม นาคราชา หุตฺวา ตาย ธาตุยา อารกฺขํ คเหตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กโรนฺโต วิหาสิ. มยิ ปน ปรินิพฺพุเต กากวณฺณติสฺสมหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ อิมสฺมึเยว ฐาเน ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ตสฺมา ตฺวํ อิมสฺส ฐานสฺส อารกฺขํ กโรหีติ วตฺวา ปญฺจสีเลสุ ปติฏฺฐาเปตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ตฺวํ อปฺปมตฺโต โหหีติ วตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา เชตวนเมว คโต.

Then the Nāga king named Maṇiakkhika, having satisfied the Saṅgha of bhikkhus headed by the Buddha with various divine hard and soft foods, sat to one side. The Teacher, having given a blessing for the meal, showed the footprint on Sumanakūṭa and, sitting down at the foot of that mountain in a place scattered with many trees, spent the day there. Then, rising, he entered into attainment at the site of the Dīghavāpi Cetiya. The great earth, up to its water-boundary, trembled a hundred times, a thousand times. There, he appointed the devaputta named Mahāsena for its protection. Then, rising, he entered into attainment in the same way at the site of the Great Stūpa. The great earth trembled in the same way. There too, he placed the devaputta Visālarūpa to take charge of its protection. Then, rising, he entered the attainment of cessation in the same way at the site of the Thūpārāma Cetiya. The great earth trembled in the same way. And there, he appointed the devaputta Pathavipāla for its protection. Then, rising, he went to the site of the Maricavaṭṭi Cetiya and entered into attainment together with five hundred bhikkhus. The earth trembled in the same way. At that place, he placed the devaputta Indaka to take charge of its protection. Then, rising, he entered into attainment in the same way at the site of the Kācaragāma Cetiya. The earth trembled in the same way. At this site of the great cetiya, he appointed the devaputta named Mahāghosa to take charge of its protection. Then, rising, he entered into attainment in the same way at the site of the Tissamahāvihāra Cetiya. The earth trembled in the same way. There, he had the devadhītā named Maṇimekhalā take charge of its protection. Then, he entered into attainment in the same way at the site of the Nāgamahāvihāra Cetiya. The earth trembled in the same way. At that place too, he placed the devaputta named Mahinda to take charge of its protection. Then, rising, on the southern side of the Mahāgaṅgā, at the edge of the lake named Seru, on the summit of the promontory named Varāha, he entered the attainment of cessation together with five hundred destroyers of the taints, foreseeing that ‘a most delightful cetiya, like a water bubble, like a peak of Kailāsa, will be established.’ The thick, solid, great earth—whirling like a potter’s wheel, like the trumpeting of a great elephant-nāga in rut, like the sound from the mouth of a sugarcane-crushing machine—trembled a hundred times, a thousand times, resounding as if filled with joy, making the entire island of Laṅkā reverberate. Then, rising, he took flowers from the Campaka tree that stood in the hands of the Nāga king Sumana, made an offering there, and gazed upon it again and again. The nāga king, bowing to the Teacher, asked, 'Venerable sir, what should be done by me?' The Teacher said, 'Protect this place.' Hearing this, the nāga king said, 'Venerable sir, while I am protecting your Perfumed Chamber, seeing your form endowed with beauty and fortune, adorned with the thirty-two marks of a great man and the eighty minor characteristics, with its fathom-wide aura, a supreme sight; hearing your sweet Dhamma teaching, capable of ferrying those submerged in the ocean of saṃsāra, a delight to the ear, as you proclaim the Brahma-voice, emitting a pleasant sound endowed with eight qualities—like a young lion roaring its lion’s roar on a manes-stone slab, like a great monsoon cloud thundering, like the celestial Gaṅgā descending, like stringing a jeweled garland—and as you deliver a discourse adorned with various methods; seeing the eighty great disciples, such as Sāriputta and Moggallāna, who have reached the pinnacle of knowledge and psychic power—my delight is to dwell right here. I am not able to live elsewhere without you.' The Blessed One, having heard his words, said, 'Nāga king, this place has long been your dwelling. The relic of the Blessed One Kakusandha was established in this very place. At that time, you yourself, having become the Nāga king named Varanidda, took charge of that relic’s protection and dwelt there for a long time, making offerings of incense, garlands, and so forth. Again, the relic of the Blessed One Koṇāgamana was established in this very place. At that time, you yourself, having become the devaputta named Jayasena, took charge of that relic’s protection, made offerings of incense, garlands, and so forth, and dwelt right there for a long time. Again, the relic of the Blessed One Kassapa was established in this very place. At that time, you yourself, having become the Nāga king named Dīghasāla, took charge of that relic’s protection and dwelt there making offerings of incense, garlands, and so forth. When I have attained Parinibbāna, the great king Kākavaṇṇatissa will establish my forehead relic in this very place. Therefore, you must protect this place.' Having said this, and having established him in the five precepts, he circumambulated the cetiya site with the five hundred destroyers of the taints, said, 'Be diligent,' rose into the sky, and went to Jetavana itself.

ตสฺส ปน นาครญฺโญ มาตา อินฺทมานวิกา นาม อาคนฺตฺวา ตถาคตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐิตา, ภนฺเต มม ปุตฺโต สุมโน นาม นาคราชา กุหินฺติ อาห. ตว ปุตฺโต ตมฺพปณฺณิทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส สมีเป วราห นาม โสณฺฑิยํ สมาธิ อปฺปิตตฺตา อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ภนฺเต อิโต ปฏฺฐาย ตุมฺหากํ ทสฺสนํ ทุลฺลภํ, ขมถ เมติ อจฺจยํ เทเสตฺวา มหตึ นาคสมฺปตฺตึ คเหตฺวา ปุตฺตสฺส สุมนนาคราชสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา มหตึ อิสฺสริยสมฺปตฺตึ อนุภวนฺติ ตตฺเถว อารกฺขํ คเหตฺวา จิรํ วิหาสิ.

Then the mother of that nāga king, named Indamānavikā, approached the Tathāgata, paid homage, and stood to one side. She said, 'Venerable sir, where is my son, the nāga king Sumana?' Her son, at the promontory named Varāha near the Seru lake in the southern part of the Mahāvālukagaṅgā on Tambapaṇṇidīpa, had entered into concentration. Having taken his retinue of sixty million nāgas, he had paid homage to the Teacher and confessed his fault, saying, 'Venerable sir, from now on, seeing you will be difficult. Forgive me.' She, taking great nāga wealth, went to her son, the nāga king Sumana, and experiencing great sovereign prosperity and taking up protection there, lived for a long time.

มหาปญฺโญ มหาสทฺโธ มหาวีโร มหาอิสิ,มหาพเลน สมฺปนฺโน มหนฺตคุณภุสิโต;

คนฺตฺวาน ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส,คนฺตฺวา นาควรํ ทีปํ อคา เชตวนํ วิทุ.

Great in wisdom, great in faith, great in heroism, a great seer, Endowed with great strength, adorned with great virtues; Having gone to Tambapaṇṇi, with a mind full of compassion for beings, Having gone to that excellent island of nāgas, the wise one went to Jetavana.

อติสยมติสาโร สารทานํ กโรนฺโต,อติอธิรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต;

อติคุณธรณีโย สพฺพสตฺเต ตมคฺคํ,อติวิปุลทโย ตาเนตุมาคา สุทีปํ.

Exceedingly excellent, bestowing supreme gifts, Most delightful, the sole eye of all the world; Bearing immense virtues, the foremost among all beings, Boundless in compassion, he came to this good island to protect them.

ตติยคมนกถา สมตฺตา.

The account of the third journey is concluded.

อิติ อริยชนปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส คมนํ นาม ปฐโม ปริจฺเฉโท.

Thus, in the Dhātuvaṃsa, composed for the inspiration of noble people, is the first chapter, named 'The Journey of the Tathāgata'.

อาคนฺตฺวา ตมฺพปณฺณึ โส สตฺตานุทฺทยมานโส

Having arrived at Tambapaṇṇi, he, with a mind full of compassion for beings,

ปุน คนฺตฺวา นาคทีปํ อคา เชตวนํ วรํ

Again, having gone to Nāgadīpa, he went to the excellent Jetavana.

อติสยมติสาโร สารทาเนก รตฺโต

Exceedingly excellent, solely delighted in supreme gifts,

อติธิติรมณิโย สพฺพโลเกกเนตฺโต

Exceedingly delightful in steadfastness, the sole eye of all the world,

อติคุณรมณียํ สพฺพสนฺเตกมคฺคํ

Exceedingly delightful in virtues, the sole path for all good people,

อติวิปุลทยตฺตา ลงฺกมาคา สุทีปํ

Due to boundless compassion, he came to Laṅkā, the good island.

อิติ สีหฬภาสาย กเต ธาตุวํเส ทิสฺสเต.

Thus it is seen in the Dhātuvaṃsa, composed in the Sinhala language.

๒. ปรินิพฺพานกถา

2. The Account of the Final Nibbāna

สตฺถา ปน ตโต ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ ติปิฏกปริยตฺติธมฺมํ เทเสตฺวา เวเนยฺยชเน สํสารโต จตุอริยมคฺคผลปฏิลาภวเสน อุทฺธาเรตฺวา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาเปตฺวา ปจฺฉิเม กาเล เวสาลินครํ อุปนิสฺสาย จาปาลเจติยํ นิสฺสาย วิหรนฺโต มาเรน ปรินิพฺพานตฺถาย อาราธิโต สโต สมฺปชาโน อายุสงฺขาเร วิสฺสชฺเชสิ. ตสฺส วิสฺสฏฺฐภาวํ อานนฺโทเยว อญฺญาสิ. อญฺโญ โกจิปิ ชานนฺโต นาม นตฺถิ. ตสฺมา ภิกฺขุสงฺฆมฺปิ ชานาเปสฺสามีติ เชตวนมหาวิหารํ คนฺตฺวา สพฺพํ ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาตาเปตฺวา ภิกฺขเว ตถาคตสฺส น จิรสฺเสว ติณฺณํ มาสานํ อจฺจเยน ปรินิพฺพานํ ภวิสฺสติ, ตุมฺเห สตฺตตึสโพธิ ปกฺขิยธมฺเมสุ สมคฺคา หุตฺวา เอกีภาวา โหถ, ตุมฺเห วิวาทํ มา กโรถ. อปฺปมาเทน ติสฺโส สิกฺขา สมฺปาเทถาติ วตฺวา ปุน ทิวเส เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตา ปฏิกฺกมิตฺวา ภณฺฑคามํ คโต. ภณฺฑคามโต หตฺถิคามํ หตฺถิคามโต อมฺพคามํ อมฺพคามโต ชมฺพุคามํ ชมฺพุคามโต นิคฺโรธคามํ นิคฺโรธคามโต โภคนครํ โภคนครโต ปาวานครํ ปาวานครโต กุสินารานครํ ปตฺโต. ตตฺถ ยมกสาลานมนฺตเร ฐีโต อานนฺทตฺเถรํ อามนฺเตตฺวา อุนฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปหิ กิลนฺโตสฺมิ อานนฺท นิปชฺชิสฺสามิ’ติ อาห. ตํ สุตฺวา อานนฺทตฺเถโร อุตฺตรสีสกํ กตฺวา มญฺจกํ ปญฺญาเปตฺวา จตุคฺคุณํ สงฺฆาฏึ อตฺถริตฺวา ปญฺจจตฺตาลีสวสฺสานิ อสยิตพุทฺธเสยฺยํ สยนฺโต ทกฺขิณปสฺเสน สโต สมฺปชาโน อนุฏฺฐานสญฺญํ มนสิกริตฺวา สีหเสยฺยํ กปฺเปสิ.

The Teacher, having for forty-five years taught the Dhamma of the Tipiṭaka and its study, having delivered the beings to be trained from saṃsāra by means of their attainment of the four noble paths and fruits, and having established them in Nibbāna, in his final time, while dwelling near the city of Vesālī and relying on the Cāpāla Shrine, was requested by Māra to attain Parinibbāna. Mindful and fully aware, he relinquished his life-formations. Only Ānanda knew of this relinquishment; no one else knew at all. Therefore, thinking, 'I will inform the community of monks,' he went to the Jetavana Mahāvihāra, had the entire community of monks assembled, and said: 'Monks, not long from now—after the passing of three months—the Tathāgata's Parinibbāna will occur. You must be united and of one mind regarding the thirty-seven factors of enlightenment. Do not create disputes. With diligence, accomplish the three trainings.' Having spoken thus, on the next day, after walking for alms in Vesālī and returning from the alms-round, he went to Bhaṇḍagāma. From Bhaṇḍagāma he went to Hatthigāma, from Hatthigāma to Ambagāma, from Ambagāma to Jambugāma, from Jambugāma to Nigrodhagāma, from Nigrodhagāma to Bhoganagara, from Bhoganagara to Pāvānagara, and from Pāvānagara he reached the city of Kusinārā. There, standing between the twin sāla trees, he addressed the Venerable Ānanda: 'Ānanda, prepare a couch with its head to the north. I am weary; I will lie down.' Hearing this, the Venerable Ānanda prepared a couch with its head to the north and spread the outer robe folded in four. Then the Buddha, lying on his right side, mindful and fully aware, having brought to mind the perception of not rising again, adopted the lion's posture, a way of lying down he had not taken for forty-five years.

อตีตมทฺธาน ภเว จรนฺโต,อนนฺตสตฺเต กรุณายุเปโต;

กตฺวาน ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ,ปตฺโต สิวํ โลกหิตาย นาโถ.

In past times, wandering through existence, Endowed with compassion for endless beings; Having performed many meritorious deeds, The Protector attained the secure state for the benefit of the world.

เอวํ หิ โส ทสพโลปิ วิหีนถาโม,ยมสฺส สาลาน นิปชฺชิ มชฺเฌ;

กตฺวาน สญฺญญฺหิ อนุฏฺฐหานํ,ส อิทฺธิมา มารมุขํ ปวิฏฺโฐ.

Thus, even he, the Ten-Powered One, devoid of strength, Lay down amidst the twin Sāla trees; Having fixed the perception of not rising again, The mighty one entered the mouth of Māra.

ตสฺมึ ขเณ สมกสาลา สุปุปฺผิตา อเหสุํ. น เกวลํ ยมกสาลาเยว สุปุปฺผีตา, อถ โข ทสสหสฺสี โลกธาตุ จกฺกวาเฬสุ สาลรุกฺขาปิ ปุปฺผิตา. น สาลรุกฺขาเยว สุปุปฺผิตา, อถ โข ยํ กิญฺจิ ปุปฺผุปคผลูปค รุกฺขชาตํ สพฺพมฺปิ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ คณฺหิ. ชเลสุ ชลปทุมานิ ถเลสุ ถลปทุมานิ ขนฺเธสุ ขนฺธปทุมานิ สาขาสุ สาขาปทุมานิ ลตาสุ ลตาปทุมานิ อากาเส โอลมฺพปทุมานิ ปิฏฺฐิปาสาเณ หินฺทิตฺวา สตปตฺตปทุมานิ สุปุปฺผิตานิ อเหสุํ. ปถวิโต ยาว พฺรหฺมโลโก ตาว ทสสหสฺสิ จกฺกวาฬา เอกมาลาคุณา วิย อเหสุํ. เทวา อากาสโต ทิพฺพมนฺทารวปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณานิ จ สมากิรนฺติ. ทิพฺพตุริยสงฺคิติโย จ อนฺตลิกฺเข ปวตฺตนฺติ. อเนกานิ อจฺฉริยสหสฺสานิ อเหสุํ. เอวํ ปูชาวิเสเส ปวตฺตมาเน ปฐมยาเม สุภทฺทปริพฺพาชกํ วิเนตฺวา มชฺฌิมยาเม ทสสหสฺสิ โลกธาตุ เทวตานํ อนุสาสิตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ทุติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย อากาสานญฺจายตนํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย ปฐมชฺฌานํ ทุติยชฺฌานํ ตติยชฺฌานํ จตุตฺถชฺฌานญฺจ สมาปชฺชิ. ตโต วุฏฺฐาย เอตฺถนฺตรโต อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

At that moment, the twin sāla trees were in full bloom. Not only were the twin sāla trees in full bloom, but throughout the ten-thousandfold world-system, the sāla trees were also flowering. Not only were the sāla trees in full bloom, but every kind of tree that produces flowers and fruits bore both flowers and fruits. In the waters, water lotuses bloomed; on land, terrestrial lotuses bloomed; on tree trunks, trunk lotuses bloomed; on branches, branch lotuses bloomed; on vines, vine lotuses bloomed; in the sky, hanging lotuses bloomed; and splitting through the surface of rocks, hundred-petaled lotuses bloomed. From the earth up to the Brahma realm, the ten-thousandfold world-system appeared like a single garland. The gods scattered divine mandārava, pāricchattaka, and koviḷāra flowers, along with sandalwood powder, from the sky. Divine instrumental music and songs resounded in the space above. Many thousands of wonders occurred. While such extraordinary honors were being offered, during the first watch of the night, he disciplined the wandering ascetic Subhadda. In the middle watch, he instructed the deities of the ten-thousandfold world-system. At the end of the last watch, he entered the first jhāna. Emerging from that, he attained the second jhāna and the fourth jhāna. Then, rising from that, he successively entered the sphere of infinite space, the sphere of infinite consciousness, the sphere of nothingness, and the sphere of neither perception nor non-perception. Emerging from that, he entered the cessation of perception and feeling. After rising from that, he again attained the first jhāna, the second jhāna, the third jhāna, and the fourth jhāna. Then, emerging from that, from that very state, he attained final Nibbāna through the Nibbāna-element without remainder.

มหาโมหตมํ หนฺตฺวา สตฺตานํ หทยสฺสิตํ,รวีว โชตมาโน โส โลกสฺส อนุกมฺปโก;

วสฺสานิ ปญฺจตาลีสํ กตฺวา สตฺตหิตํ พหุํ,อธุนา อคฺคิกฺขนฺโธว ปรินิพฺพายิ โส ชิโน.

Having slain the great darkness of delusion dwelling in the hearts of beings, Shining like the sun, compassionate to the world; Having performed much welfare for beings for forty-five years, Now, like a mass of fire, that Victor has attained final Nibbāna.

เอวํ ปน ภควติ ปรินิพฺพุเต วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ตถาคตสฺส สรีรปฺปมาณํ วรโทณึ รตเนหิ มาเปตฺวา วิสุทฺธกปฺปาเสหิ ตถาคตสฺส สรีรํ เวเฐตฺวา รตนโทณิยํ ปกฺขิปิตฺวา คนฺธเตเลหิ ปูเรตฺวา อปราย โทณิยา ปิทหิตฺวา สพฺพคนฺธทารุจิตกํ กตฺวา เยภุยฺเยน เทวตาโย โลหิตจนฺทนฆฏิกาโย อาทาย จิตกายํ ปกฺขิปิตฺวา อคฺคึ คาหาเปตุํ นาสกฺขึสุ. กสฺมา? มหากสฺสปตฺเถรสฺส อนาคตตฺตา. โส อายสฺมา มหากสฺสปตฺเถโร เยภุยฺเยน พหุนฺนํ เทวานํ ปิโย มนาโป. เถรสฺส หิ ทานํ ทตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ ปมาโณ นาม นตฺถิ. ตสฺมา เทวตา ตสฺมึ สมาคเม อตฺตโน กุลูปคตฺเถรํ อทิสฺวา อมฺหากํ มหากสฺสปตฺเถโร กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ มคฺคํ ปฏิปนฺโนติ ญตฺวา ยาว เถโร อิมสฺมึ น สมฺปตฺโต จิตกํ ตาว น ปชฺชลตุติ อธิฏฺฐหึสุ. ตสฺมึ กาเล เถโร เยภุยฺเยน เตรสธุตงฺคธเรหิ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อาคนฺตฺวา จิตกํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาทปสฺเส ฐีโต, ภนฺเต ตุมฺหากํ ทสฺสนตฺถาย อิโต กปฺปสตสหสฺสมตฺถเก ปทุมุตฺตรสตฺถุโน ปาทมุเล อภินีหารโต ปฏฺฐาย อวิชหิตฺวา อาคโต. อิทานิ เม อวสานทสฺสนนฺติ ปาเท คเหตฺวา วนฺทิตุํ อธิฏฺฐาสิ.

When the Blessed One had thus passed into final Nibbāna, the deity Vissakamma fashioned an excellent jeweled casket the size of the Tathāgata’s body, wrapped the Tathāgata's body in pure cotton cloth, placed it in the jeweled casket, filled it with fragrant oil, and covered it with another casket. He prepared a pyre of all kinds of fragrant wood, and though most of the deities brought pots of red sandalwood to place on the pyre, they were unable to light the fire. Why? Because the Venerable Mahākassapa had not yet arrived. The Venerable Mahākassapa was beloved and dear to many deities. There was no measure to the number of beings who, after giving alms to the elder, were reborn in heaven. Therefore, the deities, not seeing at the gathering the elder who frequented their families, looked around, wondering, “Where is our Mahākassapa?” Knowing that he was traveling with a retinue of five hundred monks, they resolved that the pyre would not blaze until the elder arrived. At that time, the elder, generally known as an observer of the thirteen ascetic practices, arrived with five hundred monks. He circumambulated the pyre three times and stood at the foot of the pyre, resolving to take hold of the feet and pay homage, thinking: “Venerable sir, for the sake of seeing you, I have come without fail from the time of my aspiration at the feet of the Teacher Padumuttara one hundred thousand aeons ago. Now, this is my final sight.”

มหากสฺสปเถโร โส ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต;

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ.

That great elder Mahākassapa, honored by the community of monks, arranged his robe over one shoulder and raised his hands in reverential salutation.

ปทกฺขิณญฺจ ติกฺขตฺตุํ กตฺวา ฐตฺวา ปทนฺติเก;

ปติฏฺฐหนฺตุ สีเส เม ชินปาเทติ’ธิฏฺฐหิ.

Having circumambulated three times and stood near the feet, he resolved thus: 'May the feet of the Conqueror be established on my head.'

สหาธิฏฺฐานํ จิตกา ทุสฺสานิ จ วิภินฺทิย;

นิกฺขมึสุ ตทา ปาทา ฆนมุตฺโตว จนฺทิมา.

At his resolve, the pyre and the cloths split apart; Then the feet emerged, like the moon from thick clouds.

อุโห หตฺเถหิ ปคฺคยฺห ฐเปตฺวา อตฺตโน สิเร;

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ขมาเปตฺวา วิสชฺชยี.

With his hands, he raised them and placed them on his own head; Having paid homage at the Teacher's feet and asked for forgiveness, he released them.

ปุณฺณจนฺโท ยถา อพฺภํ จิตกํ ปาวิสิ ตทา;

อิทํ อจฺเฉรกํ ทิสฺวา รวํ รวิ มหาชโน.

Just as the full moon enters a cloud, so did the feet enter the pyre then. Seeing this marvel, the great multitude roared.

อุฏฺฐหิตฺวาน ปาจีนา วนฺโท อตฺถงฺคโต ยถา;

ปาเท อนฺตรธายนฺเต อโรทึสุ มหาชนา.

As the feet disappeared, like the moon which, having risen in the east, has set, the great multitudes wept.

ตทา มลฺลราชาโน ภควโต สรีรกิจฺจํ กริสฺสามาติ วตฺวา นานาวตฺถาภรณานิ นิวาเสตฺวา ปริวารยึสุ. ตโต ราชาโน มนุสฺสา จ อคฺคึ ทาตุํ อารหึสุ. ตทา สกฺโก? มยิ ปน ปรินิพฺพุเต สกฺโก เทวราชา มณิโชติรสํ ปสาเรตฺวา นิกฺขนฺตอคฺคินา มม สรีรกิจฺจํ กริสฺสติ. มณิอคฺคิโน อวสาเน มนุสฺสา อคฺคึ กริสฺสนฺติติ. เอวํ พุทฺธวจนํ ปริภาเวตฺวา นิกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ภควโต สรีรกิจฺจํ กตฺวา สมนฺตโต อุฏฺฐหตุติ อธิฏฺฐหิ.

Then the Malla kings, saying, "We will perform the obsequies for the Blessed One," dressed in various garments and ornaments and surrounded him. Then the kings and the people began to light the pyre. At that, Sakka, reflecting on the Buddha's words—'When I have attained Parinibbāna, Sakka, king of the devas, will extend a jeweled ray of light and perform my obsequies with a fire that has issued forth. At the end of the jeweled fire, the people will light a fire'—circumambulated three times, performed the obsequies for the Blessed One, and resolved: 'Let it blaze up from all sides.'

ตสฺมึ ขเณ สยเมว จิตกํ อคฺคิ คณฺหิ. สรีรํ ปน ภควโต ฌายามานํ ฉวิจมฺมมํสนหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชํ อเสเสตฺวา สุมนมกุฬมุตฺตาราสิสทิสเมว ธาตุโย อวเสสา อเหสุํ.

At that moment, the pyre caught fire by itself. As for the Blessed One's body, while it was being consumed, the skin, hide, flesh, sinews, bones, and bone marrow were burned away without remainder; only relics, like a heap of jasmine buds and pearls, remained.

ปรินิพฺพุตกาเลปิ สกลํ กลุนํ อหุ;

ปริเทโว มหา อาสิ มหี อุทฺริยนํ ยถา.

Even at the time of his Parinibbāna, everything was sorrowful; a great lamentation arose, as if the earth were splitting apart.

เทวตายานุภาเวน สตฺถุโน จิตโก สยํ;

ตโต เอกปฺปหาเรน ปชฺชลิตฺถ สมนฺตโต.

By the power of the devas, the Teacher's pyre ignited of itself; then, with a single burst, it blazed up on all sides.

ยญฺจ อพฺภนฺตรํ ทุสฺสํ ยํ ทุสฺสํ สพฺพพาหิรํทุสฺเส ทฺเวว น ฌายึสุ เตสํ ทุสฺสานมนฺตเร;

The innermost cloth and the very outermost cloth—only these two garments did not burn, nor did anything between those cloths.

ยถา นิรุทฺธเตลสฺส น มสี น จ ฉาริกา;

เอวมสฺส น ทิสฺสติ พุทฺธคตฺตสฺส ฌายโต.

Just as of a lamp when the oil is exhausted, no soot or ash is seen, so too, of the Buddha's body as it burned, nothing was to be seen.

สุมนมกุฬสภาวา จ โธตมุตฺตาภเมว จ;

สุวณฺณวณฺณสํกาสา อวสิสฺสํสุ ธาตุโย.

The relics that remained were of the nature of jasmine buds, had the appearance of washed pearls, and resembled the color of gold.

ทาฐา จตสฺโส อุณฺหีสํ อกฺขกา ทฺเว จ สตฺติมา;

น วิกิณฺณา ตโต เสสา วิปฺปกิณฺณาว ธาตุโย.

Four canine teeth, the cranial protuberance, and the two collarbones—these seven were not scattered; the other remaining relics were scattered.

อโหสิ ตนุกา ธาตุ สาสปพีชมตฺติกา;

ธาตุโย มชฺฌิมา มชฺเฌภินฺนตณฺฑุลมตฺติกา.

There were small relics, the size of mustard seeds; the medium relics were the size of broken rice grains.

ธาตุโย มหติ มชฺเฌ ภินฺนมุคฺคปฺปมาณิกา;

ธาตุวณฺณา ตโย อาสุํ พุทฺธาธิฏฺฐานเตชสา.

The large relics were the size of split mung beans. By the power of the Buddha's determination, the relics were of three colors.

สาริปุตฺตสฺส เถรสฺส สิสฺโส สรภุนามโก;

อาทาย ชินคีวฏฺฐึ จิตกาโตว ธาตุ โส.

A disciple of the Elder Sāriputta, named Sarabhu, took the relic of the Victor's neck-bone from the pyre.

สทฺธึ สิสฺสสหสฺเสน เจติเย มหิยงฺคเณ;

ฐเปตฺวา เจติยํ กตฺวา กุสินารมคา มุนิ.

With a thousand disciples, the sage, having enshrined it by building a cetiya at the Mahiyangana Cetiya, went to Kusinārā.

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต เขโม การุณิโก มุนิ;

สหสา จิตกาโตว วามทาฐํ สมคฺคหี.

The Sage, master of the six higher knowledges, serene and compassionate, suddenly seized the left canine tooth from the pyre.

อากาสโต ปติตฺวาปิ นิกฺขมิตฺวาปิ สาลโต;

สมนฺตโตมฺพุมุคฺคนฺตฺวา นิพฺพาเปสุํ ชลานลํ.

Water, falling from the sky, issuing forth from the sāla trees, and gushing up from all around, extinguished the blazing fire.

มลฺลราชคณา สพฺเพ สพฺพคนฺโธทเกน ตํ;

จิตกํ โลกนาถสฺส นิพฺพาเปสุํ มเหสิโน.

All the Malla chiefs, with all kinds of fragrant water, extinguished the pyre of the World-Leader, the Great Sage.

เอวํ ปน สพฺพโลเก กรุณาธิโก สมฺมาสมฺพุทฺโธ เวสาขปุณฺณมุโปสเถ องฺคารทิวเส ปรินิพฺพุโต. เทวมนุสฺสานํ สงฺคหกรณตฺถาย ยมกสาลานมนฺตเร จิตกํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสี. ตโต วีสํ หตฺถสติกสฺส อุปริ สตฺตรตฺตินฺทิวํ วสิ. ยาว อคฺคิปรินิพฺพาปนํ สตฺตรตฺตินฺทิวํ โหติ.

Thus, the Perfectly Enlightened One, pre-eminent in compassion in all the world, attained Parinibbāna on the Vesākha full-moon Uposatha day, a Tuesday. For the benefit of devas and humans, the body prepared for cremation remained between the twin sāla trees for seven days and nights. Then, it remained above for seven days and nights at a height of two thousand cubits. The extinguishing of the fire also took seven days and nights.

ตโต สตฺตทิวสานิ กุสินารายํ มลฺลราชปุตฺเตสุ คนฺโธทเกน จิตกํ นิพฺพาปยมาเนสุ สาลรุกฺขโต อุทกธารา นิกฺขมิตฺวา จิตกํ นิพฺพาปยึสุ. ตโต ทสพลสฺส ธาตุโย สุวณฺณจงฺโคฏเก ปกฺขิปิตฺวา อตฺตโน นคเร สนฺถาคาเร ฐเปตฺวา สตฺติปญฺชรํ กตฺวา ธนุปากาเรหิ ปริกฺขิปาเปตฺวา สตฺตาหํ นจฺจคีตวาทิตคนฺธมาลาทีหิ มลฺลราชปุตฺตา สกฺการํ กรึสุ.

Then for seven days, while the Malla princes in Kusinārā were extinguishing the pyre with fragrant water, streams of water issued forth from a sāla tree and extinguished the pyre. After that, having placed the relics of the Ten-Powered One in a golden casket and established them in their city's assembly hall, they made a lattice of spears and had it surrounded by a wall of bows. For seven days the Malla princes paid homage with dancing, singing, music, perfumes, garlands, and other offerings.

ตโต เต มลฺลราชาโน รมฺมํ เทวสโภปมํ;

สพฺพถา มณฺฑุยิตฺวาน สนฺถาคารํ ตโต ปน.

Then those Malla kings, having adorned the assembly hall in every way, made it delightful, like an assembly hall of the devas.

มคฺคํ อลงฺกริตฺวาน ยาว มกุฏเจติยา;

หตฺถีกฺขนฺเธ ฐเปตฺวาน เหมโทณึ สธาตุกํ.

Having adorned the road as far as the Makuṭabandhana Cetiya, they placed the golden urn containing the relics on an elephant's back.

คนฺธาทีหิปิ ปูเชตฺวา กีฬนฺตา สาธุกีฬิตํ;

ปเวเสตฺวาน นครํ สนฺถาคาเร มโนรเม.

Having paid homage with perfumes and other things, and celebrating joyfully, they entered the city and placed the relics in the delightful assembly hall.

ทสภูมสฺมึ ปลฺลงฺเก ฐเปตฺวา ชินธาตุโย;

อุสฺสยุํ เต ตทา ฉตฺเต สนฺถาคารสมนฺตโต.

Having placed the relics of the Jina on a ten-tiered couch, they then raised umbrellas all around the assembly hall.

หตฺถีหิ ปริกฺขิปาเปสุํ ตโต อสฺเส ตโต รเถ,อญฺโญ’ญฺญํ ปริวาเรตฺวา ตโต โยเธ ตโต ธนุ;

อิติ ปริกฺขิปาเปสุํ สมนฺตา โยชนํ กมา,ตทา นจฺเจหิ คีเตหิ วาทิเตหิ จ ปูชยุํ.)

They had it surrounded by elephants, then by horses, then by chariots, each enclosing the other; then by warriors, then by archers. Thus they had it surrounded on all sides for a yojana, in succession. Then they paid homage with dances, songs, and musical instruments.

ปรินิพฺพานกถา สมตฺตา.

The Discourse on the Parinibbāna is concluded.

ตโต ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชาตสตฺตุ มหาราชา โกสินารกานํ มลฺลานํ สาสนํ เปเสสิ. อหมฺปิ ขตฺติโย ภควาปิ ขตฺติโย สตฺถุโน สรีรธาตุนํ ถูปญฺจ มหญฺจ กโรมีติ. เตเนว อุปาเยน เวสาลิยํ ลิจฺฉวิราชาโน จ กปิลวตฺถุมฺหิ สกฺยราชาโน จ อลฺลกปฺปเก พุลโย จ รามคามเก โกฬิยา จ เวฐทีปเก พฺราหฺมโณ จ ปาวายํ ปาเวยฺยกา จ สาสนํ เปเสตฺวา สพฺเพ เอกโต หุตฺวา โกสินารเกหิ สทฺธึ วิวาทํ อุปฺปาเทสุํ. เตสํ ปน อาจริโย ทฺโรณพฺราหฺมโณ นาม. โส เตสํ? มา โภนฺโต วิคฺคหวิวาทํ กโรถ, อมฺหากํ ภควา ขนฺติวาทีเยวาติ วตฺวา ตาทิสสฺส จ ขนฺติเมตฺตานุทฺทยสมฺปนฺนสฺส สรีรภาเค กลหํ กาตุํ อยุตฺตนฺติ อาห.

Then, hearing of the Blessed One’s attainment of Parinibbāna, King Ajātasattu sent a message to the Mallas of Kusinārā: "I too am a khattiya, and the Blessed One was a khattiya. I will build a stupa for the Teacher's bodily relics and hold a festival." By the same means, the Licchavi rulers in Vesālī, the Sakyan rulers in Kapilavatthu, the Bulis of Allakappa, the Koliyas of Rāmagāma, the brahmin of Veṭhadīpa, and the Mallas of Pāvā also sent messages. All of them, having gathered together, entered into a dispute with the Mallas of Kusinārā. Their teacher, however, was the brahmin Doṇa. He said to them: "Good sirs, do not engage in quarrel and dispute. Our Blessed One was a teacher of patience. It is not fitting to cause conflict over the bodily remains of one so endowed with patience, loving-kindness, and compassion."

(ราชา อชาตสตฺตุ จ ลิจฺฉวี จ นราธิปา;

สกฺยา จ อลฺลกปฺปา จ โกฬิยาปิ จ รามเก.

King Ajātasattu, the Licchavi lords, the Sakyans, the people of Allakappa, and the Koliyas of Rāmagāma,

พฺราหฺมโณ เวฐทีโป จ มลฺลปาเวยฺยกาปิ จ;

มลฺลา จ ธาตุ อตฺถาย อญฺญมญฺญํ วิวาทยุํ.

the brahmin of Veṭhadīpa, the Mallas of Pāvā, and the Mallas of Kusinārā—for the sake of the relics, they disputed among themselves.

เอวํ สนฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ เอตทพฺรวี;

สุณนฺตุ โภนฺโต เม วาจํ หิตมตฺถุปสํหิตํ.

This being the case, the brahmin Doṇa then said this: "Listen, good sirs, to my words, which are beneficial and meaningful."

ขนฺติวาที อิสิกาเล ธมฺมปาลกุมารเก;

ฉทฺทนฺเต ภุริทตฺเต จ จมฺเปยฺเย สงฺขปาลเก.

As the Khantivādī ascetic, as Prince Dhammapāla, as Chaddanta, as Bhūridatta, as Campeyya, and as Saṅkhapāla,

มหากปิชาตกาเล อมฺหากํ โลกนายโก;

โกปํ อกตฺวา อญฺเญสุ ขนฺติเมว อกา ชิโน.

and in the Mahākapi Jātaka, our World-Leader, the Jina, feeling no anger toward others, practiced only patience.

สิฏฺฐาสิฏฺเฐ สุเข ทุกฺเข ลาภาลาเภ ยสายเส;

ตาที ลกฺขณสมฺปนฺโน ขนฺติวาเทสุ กา กถา.

In praise and blame, happiness and sorrow, gain and loss, fame and disgrace, he was steadfast. Being endowed with such a quality, what need is there to speak of his patience and forbearance?

เอวํ ภวตํ วิวาเท สมฺปหาโร น สาธุโก;

สพฺเพว สหิตา โหถ สมคฺคา โมทมานกา.

Thus, strife and contention are not proper for you. May you all be united, in harmony, rejoicing together.

ตถาคตสฺส สารีรํ อฏฺฐภาคํ กโรมเส;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

We shall divide the Tathāgata’s bodily relics into eight portions. Let stupas be widely built, for many people have faith.

เตน หิ วิภเชหิ ตฺวํ อฏฺฐภาคนฺตุ พฺราหฺมณ;

ถูปา วิตฺถาริตา โหนฺตุ ปสนฺนา หิ พหุชฺชนา.

Then, brahmin, you divide them into eight portions. Let stupas be widely built, for many people have faith.

เอวํ วุตฺเต ตทา โทโณ พฺราหฺมโณ คณเชฏฺฐโก;

สุวณฺณํ นาฬึ กตฺวาน สมํ ภาเชสิ ราชุนํ.

When this was said, the brahmin Doṇa, the chief of the group, taking a golden measuring-vessel, divided them equally among the kings.

โสฬสนาฬิโย อาสุํ สพฺพา ตา เสสธาตุโย;

เอเกกปุรวาสีนํ ทฺเว ทฺเว โทโณ อทา ตทา.

There were sixteen measures of all those remaining relics. Doṇa then gave two measures to the inhabitants of each city.

ธาตุโย จ คเหตฺวาน หฏฺฐตุฏฺฐา นราธิปา;

คนฺตฺวา สเก สเก รฏฺเฐ เจติยานิ อการยุํ.

Taking the relics, the rulers, delighted and elated, went to their own respective kingdoms and had cetiyas built.

โทโณ ตุมฺพํ คเหตฺวาน กาเรสิ ตุมฺพเจติยํ;

องฺคารถูปํ กาเรสุํ โมริยา หฏฺฐมานสา.

Doṇa, taking the measuring-vessel, built the Tumba Cetiya. The Moriyas, with delighted minds, built the Ember Stupa.

เอกา ทาฐา ติทสปุเร เอกา นาคปุเร อหุ;

เอกา คนฺธารวิสเย เอกา กาลิงฺคราชิโน.)

One tooth was in the city of the Thirty-three, one in the Nāga city, one in the Gandhāra region, and one belonging to the Kāliṅga king.

ตตฺถ โทโณติ? ตทา คณาจริโย. โส ธาตุโย วิภชนฺโต เอกํ ทกฺขิณทาฐาธาตุํ คเหตฺวา เวฐนฺตเร ฐเปสิ. ตทา สกฺโก อชฺช ทกฺขิณทาฐาธาตุํ โก ลภตีติ จินฺเตตฺวา เวฐนฺตเร ปสฺสิ. โส รตนจงฺโคฏกํ คเหตฺวา อทิสฺสมานกาเยน คนฺตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา ตาวตึสภวเน จูฬามณิเจติย เอกโยชนุพฺเพธํเยว มหนฺตํ ถูปํ กตฺวา ฐเปสิ. เอกํ ทกฺขิณทฐาธาตุํ ปาทคฺคนฺตเร อกฺกมิตฺวา คณฺหิ. เอตฺตาวตา ตาวตึสภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

Herein, who was Doṇa? At that time, he was the teacher of the group. While distributing the relics, he took one right canine tooth relic and placed it within his turban. Then Sakka, thinking, “Who today will obtain the right canine tooth relic?” saw it in the turban. Taking a jeweled casket, he went with an invisible body, took the relic, and in the Tāvatiṃsa heaven, at the Cūḷāmaṇi Cetiya, having built a great stupa one yojana in height, he enshrined it. One right canine tooth relic he took by stepping upon it at the tip of the foot. Thus, the account of the tooth relic in the Tāvatiṃsa heaven should be understood as complete.

ตทา ชยเสโน นาม นาคราชา ภควโต ปรินิพฺพุตภาวํ สุตฺวา อชฺช ปจฺฉิมทสฺสนํ ปสฺสิสฺสามีติ มหนฺตํ นาคราชสมฺปตฺตึ คเหตฺวา กุสินารํ คนฺตฺวา มหาปูชํ กตฺวา เอกมนฺตํ ฐตฺวา ปาทคฺคนฺตเร ฐิตํ ธาตุํ ทิสฺวา นาเคทฺธิพเลน คเหตฺวา นาคภวนํ เนตฺวา นาคปุรสฺส มชฺเฌ รตนขจิเต เจติเย ฐเปสิ. ตํ ตมฺพปณฺณิยํ กากวณฺณติสฺสราชกาเล มหาเทวตฺเถรสฺส สิสฺโส มหินฺทตฺเถโร นาม นาคภวนํ คนฺตฺวา ทกฺขิณทาฐํ คเหตฺวา ตมฺพปณฺณิยํ เสรุนครํ หริตฺวา คิริอภยสฺส เสรุนครปพฺพตนฺตเร เจติยํ การาเปตฺวา ฐเปสิ.

Then, the Nāga king named Jayasena, hearing of the Blessed One's final passing away, thought, “Today I will see the last sight.” Taking a great Nāga king's splendor, he went to Kusinārā, performed a great offering, and stood to one side. Seeing the relic placed at the tip of the foot, he took it with Nāga power and brought it to the Nāga realm. There, he enshrined it in a jewel-inlaid cetiya at the center of the Nāga city. Later, during the reign of King Kākavaṇṇatissa of Tambapaṇṇi, a disciple of the Great Elder Mahādeva, the Elder Mahinda by name, went to the Nāga realm. He took the right tooth relic and brought it to Serunagara in Tambapaṇṇi. There, for Giri Abhaya, in the mountain region of Serunagara, he had a cetiya built and enshrined it.

เอตฺตาวตา นาคภวนทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

Thus should the complete account of the tooth relic from the Nāga abode be understood.

ตตฺรายํ คนฺธารวาสิโนติ? เอกา วามทาฐา โทโณ นาม อาจริโย นิวตฺถ วตฺถนฺตเร ฐเปตฺวา คณฺหิ. ตทา เอโก คนฺธารวาสี ปุพฺเพ ลทฺธพฺยากรโณ กตาภินีหาโร วตฺถนฺตเร ฐตปิทนฺตธาตุํ ทิสฺวา กุสลจิตฺเตน ตโต ทนฺตธาตุํ คเหตฺวา คนฺธารวาสิเกหิ สทฺธึ อตฺตโน รฏฺฐํ คนฺตฺวา เจติยวเน ฐเปสิ.

Herein, regarding the Gandhāra resident: A teacher named Doṇa took a left canine tooth, placing it inside his garment. Then a certain Gandhāra resident, who had previously received a prophecy and made a resolution, seeing the tooth relic placed within the garment, with a wholesome mind took that tooth relic from there. Together with the people of Gandhāra, he went to his own kingdom and enshrined it in Cetiyavana.

เอตฺตาวตา วามทนฺตธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

Thus, the account of the left canine tooth relic should be understood as complete.

ตตฺถ อโธ วามทนฺตธาตุํ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สิสฺโส เขโม นาม มุนิ ชาลจิตกโตว อุปฺปติตฺวา วามทาฐํ คเหตฺวา กาลิงฺคปุรํ เนตฺวา พฺรหฺมทตฺตสฺส รญฺโญ สมีปํ คนฺตฺวา ทนฺตธาตุํ ทสฺเสตฺวา? มหาราช วามทนฺตธาตุํ ภควา ตเมว อิมสฺมึ ชมฺพุทีเป ยาว คุหสีวปรมฺปรา เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กริตฺวา ปริโยสาเน คุหสีวรญฺโญ ปาเหสฺสตีติ (นียาเทตุํ) อาหาติ นียฺยาเทสิ.

There, the sage Khema, a disciple of the Elder Sāriputta, having sprung up from the funeral pyre like a flame, took the lower left canine tooth relic and brought it to the city of Kāliṅga. Approaching King Brahmadatta, he showed him the tooth relic and said, “O great king, the Blessed One declared that this left canine tooth relic, having brought benefit to gods and humans in this Jambudīpa until the lineage of King Guhasīva, would in the end be entrusted to King Guhasīva.” Thus, he handed it over.

อปรภาเค เหมมาลา ราชกญฺญา ทนฺตกุมาเรน สทฺธึ พฺราหฺมณเวสํ คเหตฺวา ทนฺตธาตุํ อาทาย ปลายิตฺวา วาณิเช อาโรเจตฺวา นาวา เวเคน คนฺตฺวา เจว นาคสุปณฺเณหิ มหนฺตํ ปูชํ กาเรตฺวา อนุกฺกเมนาคนฺตฺวา ชมฺพุโกฬปฏฺฏนํ ปตฺวา ทิชวรสฺส อาจิกฺขิตมคฺเคน อนุราธปุรํ ปตฺวา กิตฺติสฺสิริเมฆสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิตฺวา นววสฺสอายุสมาโน ตีสุ สรเณสุ ปสนฺนภาวํ สุตฺวา เมฆคิริ มหาเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา ทนฺตธาตุํ ชมฺพุทีปโต คเหตฺวา อาคตภาวํ อาโรเจตฺวา ทสฺเสสิ. ทิสฺวา จ ปน ปีติยา ผุโฏ อุภินฺนมฺปิ สงฺคหํ กตฺวา มหาวิหารํ อลงฺกาเรตฺวา ชินทนฺตธาตุํ ฐเปตฺวา เอกํ ภิกฺขุํ เปเสตฺวา ตํ ปวตฺตึ รญฺโญ อาโรจาเปสิ. ตํ สุตฺวา ราชา ปีติปาโมชฺโช จกฺกวตฺติสฺส สิริสมฺปตฺโต ทฬิทฺโท วิย ตสฺส ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา วีมํสิตฺวา นิกฺกงฺโข หุตฺวา สกลลงฺกาทีเปน ปูเชสิ. เอเตน นเยน ปูชํ กตฺวา เอกทิวเสเนว นวลกฺขํ ปูเชสิ.

Later, Princess Hemamālā, together with Prince Danta, taking the guise of brahmins, took the tooth relic and fled. Having informed a merchant, and the ship having sailed swiftly, and having caused great offerings to be made by Nāgas and Supaṇṇas, they gradually arrived at the port of Jambukola. Following the path indicated by the excellent brahmin, they reached Anurādhapura. There, having inquired about the state of King Kittisirimegha, and hearing that he, being nine years of age, had faith in the Three Refuges, they went to the presence of the Great Elder Meghagiri, paid homage, and sat to one side. They then revealed that they had come bringing the tooth relic from Jambudīpa and showed it to him. Seeing it, he was filled with joy and extended hospitality to them both. He adorned the Great Monastery, enshrined the tooth relic of the Conqueror, and sent a monk to have the matter announced to the king. Hearing this, the king was filled with joy and delight, like a poor man who had attained the glorious fortune of a universal monarch. Seeing its miracle, investigating it, and becoming free of doubt, he worshipped it with the entire island of Laṅkā. Performing offerings in this manner, in a single day he made offerings worth nine hundred thousand.

สีหฬินฺโท อุภินฺนมฺปิ พหูนิ รตนานิ จ;

คาเม จ อิสฺสเร เจว ทตฺวาน สงฺคหํ อกา.

The King of Sīhaḷa supported them both, giving many jewels and lordship over villages.

เอตฺตาวตา อโธทาฐาธาตุกถา ปริปุณฺณา เวทิตพฺพา.

Thus should the complete account of the lower canine tooth relic be understood.

จตฺตาลีส สมา ทนฺตา เกสา โลมา จ สพฺพโส เทวา หรึสุ เอเกกํ จกฺกวาฬปรมฺปรา.

The forty even teeth, the head-hair, and the body-hair—all of them—the gods took one by one for each of the successive world-systems.

ตตฺร วจเน, จตฺตาลีส สมา ทนฺตาติ? เสสทนฺตา จ เกสา จ โลมา จ นขา จ สพฺพโสปิ มยิ ปรินิพฺพุต-กาเล มา ฑยฺหนฺตุ ลุญฺจิตฺวา อากาเส ปติฏฺฐนฺตุ เอเกกจกฺกวาฬญฺจ เอเกกเกสโลมนขทนฺตธาตุปรมฺปรา เนตฺวา เจติยํ กาเรตฺวาน เทวมนุสฺสานํ อตฺถํ กโรตุติ อธิฏฺฐหิ. ตสฺมา ปรินิพฺพุตกาลโต ยาว สรีรํ น ฑยฺหติ ตาว ฉพฺพณฺณรสฺมิโย โลมธาตุ น ปชหติ. โทณพฺราหฺมโณปิ ธาตุวิภชนาวสาเน เวฐนฺตเร จ นิวาสนนฺตเร จ ปาทคฺคนฺตเร จ ธาตุนํ วินฏฺฐภาวํ ญตฺวา ปถวิยํ อุตฺตานโกเยวชาโต. ตทา สกฺโก เทวราชา ทิสฺวา อยํ เทณาจริโย ธาตุ อตฺถาย อนุปริวตฺเตตฺวา วินาสํ ปาปุเณยฺย อหํ วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา โสกํ วิโนเทสฺสามีติ สกฺกรูปํ ชหิตฺวา วีณาจริยเวสํ คเหตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอกมนฺตํ ฐิโต ทิพฺพคีตํ คายิตฺวา วีณํ วาเทนฺโต นานปฺปการํ อุทาเนสิ. ยํ ธมฺมเมตํ ปุริสสฺส วาทํ ฉินฺทิสฺสามีติ วตฺวา กถาย โสตุนํ โลภํ ปรสฺส อตฺถํ วินาเสตฺวา อติโลเภน ปุริโส ปาปโก โหตีติ. หํสราชชาตกํ ทีเปตฺวา ยํ ลทฺธํ ตํ สุลทฺธนฺติ อาห. ตํ สุตฺวา โทโณ อยํ วีณาจริโย มยฺหํ เถนภาวํ อญฺญาสีติ โสกํ วิโนเทตฺวา อุฏฺฐาย อาวชฺชมาโน ตุมฺพํ ทิสฺวา เยน ภควโต สรีรธาตุโย มิตา โสปิ ธาตุคติโกว. อิทํ ถูปํ กริสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ตุมฺพํ คเหตฺวาน เจติเย ฐเปสิ. โมริยา องฺคารํ คเหตฺวา องฺคารเจติยํ นาม กาเรสุํ.

Herein, regarding the statement 'forty even teeth': He resolved concerning the remaining teeth, head-hair, body-hair, and nails, 'At the time of my final passing away, may they not be burned, but being plucked out, may they be established in the sky. Let them be taken to each successive world-system, one by one, as relics of hair, body-hair, nails, and teeth, and let a shrine be built, thus bringing benefit to gods and humans.' Therefore, from the time of his final passing away until the body was burned, the six-colored rays did not leave the hair relics. Doṇa the brahmin, at the conclusion of the relic distribution, realizing that relics had disappeared from within his turban, from within his lower garment, and from the tip of the foot, fell flat on his back on the ground. Then Sakka, king of the gods, saw him and thought, 'This teacher Doṇa, distraught over the relics, might come to ruin. I will take the guise of a lute-player, go to him, and dispel his sorrow.' Abandoning his divine form, he took the guise of a lute-player, approached him, stood to one side, and while playing the lute, sang a divine song with various verses, saying: 'Through excessive greed, which destroys the welfare of another and through speech arouses greed in the listener, a person becomes wicked. I shall refute such a doctrine.' Illustrating this with the Haṃsarāja Jātaka, he said, 'What has been obtained is well-obtained.' Hearing this, Doṇa thought, 'This lute-player has recognized my thievish nature,' and dispelling his sorrow, he arose. Looking around, he saw the measuring vessel and thought, 'That by which the Blessed One’s bodily relics were measured has itself become like a relic. I will build a stupa for this.' Taking the vessel, he enshrined it in a cetiya. The Moriyas took the embers and built what is called the Ember Cetiya.

(นคเร กปิลวตฺถุมฺหิ สมฺมาทิฏฺฐิ พหุชฺชโน;

ตตฺถ สารีริกํ ถูปํ อกาสิ รตนามยํ.

In the city of Kapilavatthu, where there were many people of right view, they built a bodily relic stupa made of jewels.

นคเร อลฺลเก รมฺเม พุทฺธธาตุ ปติฏฺฐิย;

สิลาย มุคฺควณฺณาย ถูปํ สธาตุกํ อกา.

In the delightful city of Allaka, having enshrined the Buddha's relics, they made a stupa with the relics out of stone the color of green gram.

ชโน ปาเวยฺยรฏฺฐสฺมึ ปติฏฺฐิย สารีริกํ;

สิลาย มณิวณฺณาย ปาเวยฺยํ เจติยํ อกา.

In the land of Pāveyya, the people established a bodily relic; with a gem-hued stone, they made the Pāveyya shrine.

จีวรํ ปตฺตทณฺฑญฺจ มธุรายํ อปูชยุํ;

นิวาสนํ กุสฆเร ปูชยึสุ มหาชนา.

The robe, bowl, and staff were honored in Madhurā; the great populace honored the lower garment in the grass hut.

ปจฺจตฺถรณํ กปิเล อุณฺณโลมญฺจ โกสเล;

ปูเชสุํ ปาฏลิปุตฺเต กรกํ กายพนฺธนํ.

A mat in Kapila and a woolen garment in Kosala; in Pāṭaliputta they honored a water pot and a girdle.

นิสีทนํ อวนฺติสุ จมฺปายํ’ทกสาฏกํ;

เทวรฏฺเฐ อตฺถรณํ วิเทเห ปริสฺสาวนํ.

A sitting mat in Avanti, a bathing cloth in Campā; a spread in Devaraṭṭha, a water-strainer in Videha.

วาสิ-สูจิฆรญฺจาปิ อินฺทปตฺเถ อปูชยุํ;

ปาสาณเก ปทํ เสฏฺฐํ ภณฺฑเสสํ ปรนฺตเก.

They honored a razor and a needle-case in Indapatta; the excellent footprint was on a stone, and the remainder of the requisites were in the borderland.

มหึสุ มนุชา ธาตุํ อฏฺฐโทณมิตํ ตทา;

ธาตุ วิตฺถาริตา อาสิ โลกนาถสฺส สตฺถุโน).

People then honored the relics, amounting to eight doṇas; the relics of the Protector of the World, the Teacher, were spread abroad.

เต ปน ราชาโน หิ อตฺตโนลทฺธธาตุํ คเหตฺวา สกสกนครํ คนฺตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชาวิธานํ กรึสุ. จกฺขุมนฺตสฺส ภควโต สรีรธาตุ อฏฺฐโทณมตฺตํ สุวณฺณนาฬิยา เอกสตอฏฺฐวีสตินาฬิกา อโหสิ? สตฺถา ปน อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. วิสาขนกฺขตฺเตน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิ. วิสาขนกฺขตฺเตน พุทฺโธ อโหสิ. อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตสิ. เตเนว ยมกปาฏิหาริยํ อกาสิ. อสฺสยุชนกฺขตฺเตน เทโวโรหณํ อกาสิ. วิสาขนกฺขตฺเตน ปรินิพฺพายิ. มหากสฺสปตฺเถรา จ อนุรุทฺธตฺเถโร จ ทฺเว มหาเถรา ภควโต สรีรธาตุโย วิสฺสชฺชาเปตฺวา อทํสุ.

Then those kings, taking the relics they had obtained, went to their respective cities, caused cetiyas to be built, and performed great rites of worship. The bodily relics of the Blessed One, the One with Vision, amounted to eight doṇas, or one hundred and twenty-eight nāḷikās by a golden measure. The Teacher took conception in his mother’s womb under the constellation of Uttarāsāḷha. He emerged from his mother’s womb under the constellation of Visākha. He made the Great Renunciation under the constellation of Uttarāsāḷha. He became the Buddha under the constellation of Visākha. He set the Wheel of Dhamma in motion under the constellation of Uttarāsāḷha. Under that same constellation, he performed the Twin Miracle. He descended from the deva world under the constellation of Assayuja. He attained Parinibbāna under the constellation of Visākha. The two great elders, Mahākassapa Thera and Anuruddha Thera, superintended the distribution of the bodily relics of the Blessed One and gave them away.

เตสํ ราชุนํ ภควโต สรีรธาตุํ ลภิตฺวา สตฺตทิวสสตฺตมาสาธิกานิ สตฺตวสฺสานิ มหารหํ ปูชํ กตฺวา คตกาเล มิจฺฉาทิฏฺฐิกมนุสฺสา? สมโณ โคตโม ปรินิพฺพุโต. ตสฺส ธาตุ อตฺถาย อมฺหากํ ชีวิตกปฺปนํ นาเสตฺวา ปูชํ กโรตี’ติ สมฺมาสมฺพุทฺเธ ปทุสฺสนฺติ. สกฺโก อาวชฺเชนฺโต ตํ การณํ ญตฺวา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อาโรเจสิ;’ภนฺเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มนุสฺสา ภควติ ปทุฏฺฐจิตฺเตน อิโต จุตา อวีจินิรยํ อุปฺปชฺชนฺติ. พหุตรา อนาคเต มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มาตุปิตุฆาตกา ราชาโน ภวิสฺสนฺติ. อชฺเชว ธาตุโย นิทหิตุํ วฏฺฏตี’ติ เถโร วิจาเรตฺวา อทฺทส.

Those kings, having obtained the bodily relics of the Blessed One, performed a great and costly worship for seven years, seven months, and seven days. When that time had passed, people with wrong views became hostile towards the Perfectly Enlightened One, thinking, "The ascetic Gotama has attained Parinibbāna. For the sake of his relics, they perform worship, destroying our livelihood." Sakka, reflecting upon this, understood the reason and informed the Venerable Mahākassapa Thera: "Venerable sir, people with wrong views, with minds corrupted towards the Blessed One, having passed away from here, will be reborn in the Avīci hell. In the future, there will be many more kings with wrong views, murderers of their mothers and fathers. It is fitting to enshrine the relics today." The elder, having considered, saw this.

อนนฺตมตฺถํ ธรมานกาเล กตฺวาน สตฺตานมลีนจิตฺโต เสสานมตฺถาย สรีรธาตุํ ฐเปตฺว โส มจฺจุมุขํ อุเปโต. (กตฺวา โย โพธิญาณํ วิวิธพลวรํ พุชฺฌิตุํ ปารมีโย วตฺวา สงฺเขยฺยปุณฺเณ อปริมิตภเว อุตฺตริตฺวา สุมุตฺตํ. อาโรหิตฺวาน สีฆํ อริยสิวปทํ อจฺจุตํ สีติภาวํ ปตฺโต โส ชาติปารํ นิขิลปทหนํ ทุกฺกรํ การยิตฺวา.

Having brought infinite benefit for beings during his lifetime, with a mind undefiled, and having established the bodily relics for the welfare of others, he approached the mouth of death. (He who, to awaken to the knowledge of enlightenment with its various excellent powers, fulfilled the perfections, crossing over immeasurable existences full of accumulated merit, became perfectly liberated. Having swiftly ascended to the noble, secure state, the unfallen, the state of coolness, he reached the far shore of birth, having accomplished the difficult task of burning away all defilements.)

ธาตฺวนฺตรายํ ทิสฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

นิธานํ สพฺพธาตุนํ กโรหีตฺยาห ภูปตึ.

Seeing a danger to the relics, the elder named Kassapa said to the king, "Make a repository for all the relics."

สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา มาคโธ ตุฏฺฐมานโส;

ธาตุนิธานํ กาเรสิ สพฺพตฺถ วตฺติตาทิย.

Saying, "Good," the Magadhan king, with a joyful mind, agreed. He caused the enshrinement of the relics to be made, gathering them from all places.

การาเปตฺวาน โส ราชา กสฺสปสฺส นิเวทยี;

ธาตุโย อาหรี เถโร อิทํ การณมทฺทส.

Having had it built, the king informed Kassapa. The elder, seeing the reason for this, brought the relics.

ภุชงฺคา ปริคณฺหึสุ รามคามมฺหิ ธาตุโย;

เจติเย ธารยิสฺสนฺติ ลงฺกาทีเป อนาคเต.

The serpents took possession of the relics at Rāmagāma; in the future, they will be enshrined in a cetiya on the island of Laṅkā.

ตา ธาตุโย ฐเปตฺวาน เถโร กสฺสปสวฺหโย;

รญฺโญ อชาตสตฺตุสฺส อทาสิ ธาตุโย ตทา.

Setting aside those relics, the elder named Kassapa then gave the relics to King Ajātasattu.

เคเห จูปกรณานิ จตุสฏฺฐิสตานิ โส;

อพฺภนฺตเร ฐเปสิ ราชา สพฺพา ตา พุทฺธธาตุโย.

That king placed inside the house sixty-four hundred containers and all those Buddha-relics.

กรณฺฑาสีติ สํกิณฺณํ เจติยาสีติลงฺกตํ;

เคเห พหุสมากิณฺณํ ถูปารามปฺปมาณกํ.

The house was crowded with eighty caskets, adorned with eighty cetiyas, and densely filled, equal in measure to a stupa and a monastery.

กาเรตฺวา สพฺพกรณํ วาลิกํ โอกิรี ตหึ;

นานาปุปฺผสหสฺสานิ นานา คนฺธํ สมากิริ.

Having made all preparations, he scattered sand there; he strewn thousands of various flowers and diverse scents.

อสีติเถรรูปานิ อฏฺฐจกฺกสตานิ จ;

สุทฺโธธนสฺส รูปมฺปิ มายาปชาปตาทินํ.

Eighty forms of elders and eight hundred wheels; also the forms of Suddhodana, Māyā, Pajāpatī, and others.

สพฺพานิ ตานิ รูปานิ สุวณฺณสฺเสว การยิ;

ปญฺจ ฉตฺตธชสเต อุสฺสาเปสิ มหีปตี.

He had all those forms made of gold. The great king raised five hundred parasols and flags.

ชาตรูปมเย กุมฺเภ กุมฺเภ จ รตนามเย;

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ สมนฺตโต.

Pots made of gold and pots made of jewels, five hundred of each, he had placed all around.

โสวณฺณนิกฺขมเยน จ กปาเล รชตามเย;

ปุเรสิ คนฺธเตลสฺส ชาลาเปตฺวา ปทีปเก.

In golden bowls and silver bowls, he filled them with fragrant oil and had lamps lit.

ปญฺจ ปญฺจ สเตเยว ฐปาเปสิ ทิสมฺปติ;

อิเม ตเถว ติฏฺฐนฺต อธิฏฺฐาสิ มหามุนิ.

Five hundred of each, the lord of the land had them placed. The Great Sage made a resolution that they should remain just so.

วิตฺถาริตา ธมฺมาโสโก ภวิสฺสติ อนาคเต;

อกฺขเร โสณฺณปตฺตมฺหิ ฉินฺทาเปสิ มหามตี.

The one of great wisdom had letters inscribed on a golden plate: 'In the future, Dhammāsoka will cause these to be distributed.'

ปกปฺปิตฺวา วิสุกมฺมํ ธาตุคพฺภสมนฺตโต;

วาตเวเคน ยายนฺตํ ยนฺตรูปมการยี.

Having devised a work of great skill all around the relic chamber, he had a mechanical figure made that moved with the force of the wind.

กตฺวา สิลาปริกฺเขปํ ปิทหิตฺวา สิลาหิ ตํ;

ตสฺสูปริ กรี ถูปํ สมํ ปาสาณถูปิยํ.)

Having made a stone enclosure and covering it with stones, above it he built a stupa equal to a stone mound.

ธาตุนิธานกถา สมตฺตา.

The Account of the Enshrinement of the Relics is concluded.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส ตถาคตสฺส ปรินิพฺพุตาธิกาโร นาม ทุติโย ปริจฺเฉโท.

Thus ends the second chapter, named 'The Section on the Parinibbāna of the Tathāgata,' in the Dhātuvaṃsa, composed for the purpose of inspiring faith in noble people.

๓. ธาตุปรมฺปรากถา

3. The Lineage Account of the Relics.

ธาตุสุ ปน วิภชิตฺวา ทียมาเนสุ สตฺถุโน นลาฏธาตุ โกสินารกานํ มลฺลานํ ลทฺธโกฏฺฐาเสเยว อโหสิ. มหากสฺสปตฺเถโร เต อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุโน นลาฏธาตุ ตุมฺหากํ โกฏฺฐาเส อโหสิ, ตํ คเหตุํ อาคโต, ภควา หิ ธรมาเนเยว ตมฺพปณฺณิทีปสฺส อนุชานิ, ‘ตสฺมา ตํ อมฺหากํ เทถา’ติ. ตํ สุตฺวา มลฺลราชาโน?’เอวํ ปติคณฺหถ ภนฺเต ธาตุ’ติ มหากสฺสปตฺเถรสฺส อทํสุ. โส อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหานนฺทตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา นลาฏธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา’ อิมํ ธาตุํ ตมฺพปณฺณิ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุนาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา ปติฏฺฐาเปสฺสติ, เจติยํ สงฺฆารามํ การาเปสฺสติ, ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา เวสาลิยํ อุปนิสฺสาย มหาวนวิหาเร กุฏาคารสาลายํ สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส จนฺทคุตฺตตฺเถรสฺส ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุํ เถรสฺส ทตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

Now, when the relics were being given out after being divided, the Teacher’s forehead-relic was in the allotted portion of the Mallas of Kosināra. The Venerable Mahākassapa approached them and said: “The Teacher’s forehead-relic was in your portion. I have come to take it, for the Blessed One, while still living, gave his sanction for it to go to the island of Tambapaṇṇi. Therefore, give it to us.” Hearing this, the Malla kings replied: “Venerable sir, please accept the relic,” and they gave it to the Venerable Mahākassapa. He summoned his co-resident, the Venerable Mahānanda, and entrusted the forehead-relic to him, saying: “King Kākavaṇṇatissa will establish this relic on the island of Tambapaṇṇi, on the southern bank of the Mahāvālukagaṅgā, at the end of the lake named Seru, on the headland named Varāha. He will have a cetiya and a monastery built. You, take this relic and, residing near Vesālī, place it in the perfumed chamber where the Teacher stayed, in the Kuṭāgāra Hall of the Great Forest Monastery. After venerating the relic, when you are attaining Parinibbāna upon relinquishing the life-formations, recount the chronicle of the relic to your own co-resident, the Venerable Candagutta, and be heedful.” Having said this and given the relic to the elder, he attained Parinibbāna with the Nibbāna-element that is without residue.

สาวโก สตฺถุกปฺโป โส ปภีนฺนปฏิสมฺภิโท;

คเหตฺวา มานยี ธาตุํ มหานนฺโท มหาวเน.

That disciple, Mahānanda, like unto the Teacher and possessed of the analytical knowledges, took the relic and revered it in the Great Forest.

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก จนฺทคุตฺตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาสํ อุคฺคนฺตฺวา สาวตฺถียํ เชตวนมหาวิหาเร ทสพเลน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา ธาตุปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โสปิ อายุสงฺขาเร โอสฺสฏฺเฐ ปรินิพฺพาปยมาเน อตฺตโน. สทฺธิวิหาริกํ ภทฺทเสนตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุํ เถรสฺส นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุสาสิตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

The elder’s resident pupil, the Venerable Candagutta, took the relic and ascended into the sky. He placed it in the Fragrant Hut where the Ten-Powered One had resided in the Jetavana Great Monastery at Sāvatthī, performed relic worship, and dwelled there for a long time. He too, when his life-sustaining formations were relinquished and he was about to attain final Nibbāna, summoned his own resident pupil, the Venerable Bhaddasena, handed over the relic, recounted the lineage of the relic, gave his final instructions, and attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining.

จนฺทคุตฺโต มหาปญฺโญ ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

รมฺเม เชตวเน ธาตุํ ฐเปตฺวา วนฺทนํ อกา.

Candagutta, of great wisdom, possessing the six supernormal knowledges and confident, having enshrined the relic in the delightful Jetavana, paid homage.

ตสฺส สิสฺโส ภทฺทเสนตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน คนฺตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน อิสิปตเน มหา วิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส ชยเสนตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

His disciple, the Elder Bhaddasena, took the relic and traveled through the sky. He went to the Great Monastery at Isipatana, where the Wheel of Dhamma had been set in motion, and placed the relic in the Fragrant Hut where the Teacher had stayed. He worshipped it with perfumes, garlands, and so forth, and remained there for a long time. When he was about to attain final Nibbāna, he handed over the relic to his resident pupil, the Elder Jayasena. He then recounted the lineage of the relic and attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining.

ภทฺทเสโน มหาเถโร กตกิจฺโจ มหาอิสิ;

ธาตุํ ฐเปตฺวา อิสิปตเน วนฺทิตฺวา นิพฺพุตึ คโต.

The Great Elder Bhaddasena, a great seer who had done what was to be done, having enshrined the relic at Isipatana and paid homage, passed into Nibbāna.

โส ปน ชยเสนตฺเถโร ตํ ธาตุํ คเหตฺวา เวลุวนมหาวิหาเร สตฺถุโน วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา จิรํ วสิตฺวา ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกสฺส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถรสฺส ธาตุํ นิยฺยาเทตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

Then, the Elder Jayasena, having taken that relic, enshrined it in the Fragrant Chamber where the Teacher had resided in the Great Monastery of Veluvana, and after worshipping it with perfumes, garlands, and so forth, he dwelled there for a long time. As he was about to attain final Nibbāna, he entrusted the relic to his own resident pupil, the Elder Mahāsaṅgharakkhita, and having recounted the lineage of the relic, he attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining.

คเหตฺวาน ธาตุวรํ ชยเสโน มหามุนิ;

นิธาย เวลุวเน รมฺเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

Taking the excellent relic, Jayasena, the great sage, placing it in the delightful Veluvana, performed a most pleasing worship.

โส ปนายสฺมา สงฺฆรกฺขิตตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา โกสมฺพึ อุปนิสฺสาย โฆสิต เสฏฺฐินา การาปิเต โฆสิตาราเม ภควโต วสิตคนฺธกุฏิยํ ฐเปตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา จิรํ วิหาสิ. โส’ปิ ปรินิพฺพาปยมาโน อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ มหาเทวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

Then, the venerable Elder Saṅgharakkhita, having taken the relic, came through the sky and, arriving near Kosambī, placed it in the Fragrant Chamber where the Blessed One had resided in the Ghositārāma monastery built by the merchant Ghosita. After worshipping it with perfumes, garlands, and so forth, he dwelled there for a long time. He too, when about to attain final Nibbāna, summoned his own resident pupil, the Elder Mahādeva, recounted the lineage of the relic, and said, “Be heedful!” Then he attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without residue remaining.

สงฺฆรกฺขิตวฺหโย เถโร จนฺโท วิย สุปากโฏ;

ฐเปตฺวา โฆสิตาราเม อกา ปูชํ มโนรมํ.

The elder named Saṅgharakkhita, as renowned as the moon, having enshrined it in Ghositārāma, performed a most pleasing worship.

ตสฺส เถรสฺส สทฺธิวิหาริโก มหาเทวตฺเถโร ธาตุํ คเหตฺวา เทวานมฺปิยติสฺสสฺส มหารญฺโญ ภาตุ มหานาคสฺส อุปราชสฺส มหาคาเม เสตจฺฉตฺตํ อุสฺสาปิตกาเล หตฺโถฏฺฐ นามชนปเท กุกฺกุฏปพฺพตนฺตเร มหาสาลรุกฺขมูเล อากาสโต โอตริตฺวา นิสีทิ. ตสฺมึ สมเย มหากาโฬ นาม อุปาสโก อตฺตโน ปุตฺตทาเรหิ สทฺธึ มาลาคนฺธวิเลปนํ ธชปตากาทีนิ คาหาเปตฺวา ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ มหนฺเตหิ ปูชาวิธาเนหิ ธาตุํ ปริหริตฺวา จิรํ วสิ. มาสสฺส อฏฺฐ-อุโปสถทิวเส ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. ตสฺมึ สมเย โส ปเทโส พุทฺธสฺส ธรมานกาโล วิย อโหสิ. ชนปทวาสี มนุสฺสาปิ เถรสฺส สนฺติเก สีลานิ คณฺหนฺติ, อุโปสถวาสํ วสนฺติ, ทานํ เทนฺติ, เจติยสฺส มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตี. ตโต อปรภาเค อุปราชา มหาคาเม วิหรนฺโต เภรึ จราเปสิ? โย อมฺหากํ ทสพลสฺส ธาตุํ คเหตฺวา อิธาคโต, ตสฺส มหนฺตํ สมฺปตฺตึ ทสฺสามีติ. ตสฺมึ กาเล กุฏุมฺพิโก มหากาโฬ อุปราชํ ปสฺสิสฺสามีติ ตสฺส อนุจฺฉวิกํ ปณฺณาการํ คเหตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. อุปราชา ตํ ปกฺโกสาเปสิ. โส คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ฐิโต ตํ ปณฺณาการํ ราชปุริสานํ ปฏิจฺฉาเปสิ. อุปราชา? มาตุล มหากาฬ, ตุมฺหากํ ชนปเท อมฺหากํ สตฺถุโน ธาตุ อตฺถี’ติ อาห. มหากาโฬ อุป ราชสฺส กถํ สุตฺวา อตฺถิ เทว, มยฺหํ กุลุปคตฺเถรสฺส สนฺติเก อาทาสมณฺฑลปฺปมาณํ สตฺถุโน นลาฏธาตุ ฉพฺพณฺณรํสีหิ อากาสปฺปเทเส สูริยสหสฺสจนฺทสหสฺสานํ อุฏฺฐิตกาโล วิย โอภาเสติ. โส ชนปโท พุทฺธสฺส อุปฺปนฺนกาโล วิย อโหสีติ อาห. ตสฺส กุฏุมฺพิกสฺส กถํ สุณนฺตสฺสเอว รญฺโญ สกลสรีรํ ปญฺจวณฺณาย ปีติยา ปริปุณฺณํ อโหสิ. อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต ราชา มยฺหํ มาตุลสฺส มหากาฬสฺส สตสหสฺสํ กหาปณานิ จ จตุสินฺธวยุตฺตรถญฺจ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ สุสชฺชิตํ เอกํ อสฺสญฺจ อุทกผาสุกฏฺฐานเก เขตฺตญฺจ ปญฺจทาสีสตญฺจ เทถา’ติ วตฺวา อญฺญญฺจ ปสาทํ ทาเปสิ. โส อุปราชา เอตฺตกํ กุฏุมฺพิกสฺส ทาเปตฺวา ตํ ทิวสเมว นคเร เภรึ จราเปตฺวา หตฺถสฺสรถยานานิ คเหตฺวา กุฏุมฺพิกํ มคฺคเทสกํ กตฺวา อนุปุพฺเพน หตฺโถฏฺฐชนปทํ ปตฺวา รมณีเย ภูมิปฺปเทเส ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา อมจฺจคณปริวุโต กุฏุมฺพิกํ คเหตฺวา เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เสสา อมจฺจา กุฏุมฺพิโก จ เถรํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. อุปราชา เถรํ วนฺทิตฺวา สาราณียํ กถํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ปฏิสนฺถารมกาสิ. มหาเทวตฺเถโรปิ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา กิสฺส ตฺวํ มหาราช อิธาคโตสิ อาคตการณํ เม อาโรเจหี’ติ อาห. ภนฺเต ตุมฺหากํ. สนฺติเก อมฺหากํ ภควโต นลาฏธาตุ อตฺถี กิร. ตํ วนฺทิสฺสามิ’ติ อาคโตมฺหี’ติ อาห. เถโร? ภทฺทกํ มหา ราช ตยา กตนฺติ วตฺวา ธาตุฆรทฺวารํ วิวริตฺวา มหาราช พุทฺธสฺส นลาฏธาตุ อติทุลฺลภา’ติ อาห. ราชา โสฬเสหิ คนฺโธทเกหิ นหายิตฺวา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห นมสฺสมาโน อฏฺฐาสิ. พุทฺธารมฺมณาย ปีติยา สกลสรีรํ ผุฏํ อโหสิ.

The Elder Mahādeva, the resident pupil of that elder, took the relic and, at the time when the white parasol was raised for Viceroy Mahānāga, the brother of the great King Devānampiyatissa, in Mahāgāma, descended from the sky and sat at the foot of a great sāla tree in the Kukkuṭapabbata region of the Hatthoṭṭha country. At that time, a lay devotee named Mahākāḷa, together with his children and wife, having procured garlands, perfumes, unguents, banners, flags, and other offerings, three times a day, with great acts of worship, cared for the relic and lived there for a long time. On the days of the eight-precept Uposatha, six-colored rays emanated from the relic. At that time, that region was as if it were the time of the living Buddha. The people of the countryside also undertook the precepts in the elder’s presence, observed the Uposatha, gave alms, and performed great offerings to the cetiya. Later, the viceroy, dwelling in Mahāgāma, had a drum proclaimed: 'Whoever has brought the relic of our Ten-Powered One here, I will grant him great wealth.' At that time, the householder Mahākāḷa, thinking, 'I will see the viceroy,' took a suitable gift, stood at the king’s gate, and sent a message. The viceroy summoned him. He went, paid homage, stood there, and had the gift accepted by the royal officials. The viceroy said, 'Uncle Mahākāḷa, is it true that in your country there is a relic of our Master?' Hearing the viceroy’s words, Mahākāḷa replied, 'Yes, lord. In the presence of the elder who frequents my family, there is a forehead relic of the Master, the size of a mirror disc, which illuminates the region of the sky with six-colored rays, as if a thousand suns and a thousand moons had risen. That country was as if it were the time of the Buddha's arising.' As the householder spoke these words, the king’s entire body was filled with five-colored joy. Overwhelmed with delight, the king said, 'Give my uncle Mahākāḷa a hundred thousand kahāpaṇas, a chariot yoked to four Sindh horses, one horse well-adorned with golden ornaments, a field in a place with a convenient water supply, and five hundred female slaves,' and he had further favors granted. The viceroy, having had so much given to the householder, had the drum proclaimed in the city that very day. Taking elephants, horses, chariots, and other vehicles, with the householder as his guide, he gradually reached the Hatthoṭṭha country. In a pleasant spot, he set up camp and, surrounded by his retinue of ministers, took the householder and went to the elder’s dwelling. He paid homage and stood to one side. The remaining ministers and the householder also paid homage to the elder and stood to one side. The viceroy paid homage to the elder, exchanged amiable conversation, and sitting to one side, made a friendly reception. The Elder Mahādeva also exchanged pleasant words and said, 'Great king, why have you come here? Tell me the reason for your coming.' He replied, 'Venerable sir, it is said that the forehead relic of our Blessed One is in your presence. I have come to pay homage to it.' The elder said, 'It is well, great king, that you have done so,' and opening the door of the relic house, he said, 'Great king, the Buddha’s forehead relic is exceedingly rare.' The king bathed in sixteen fragrant waters, adorned himself with all ornaments, arranged his upper robe over one shoulder, raised his hands in reverence, and stood worshipping. His entire body was suffused with joy that had the Buddha as its object.

(ราชา ปีติเวเคน อิมา คาถา อาห;

นมามิ วีร ปาเท เต จกฺกงฺกิต ตเล สุเภ;

วนฺทิเต นรเทเวหิ อมตํ เทหิ วนฺทิเต.

The king, with a surge of joy, spoke these verses: 'I bow, O Hero, to your feet, with auspicious wheel-marks on their soles; Revered by men and gods, grant the Deathless, O Revered One.'

โลกนาถ ตุวํ เอโก สรณํ สพฺพปาณินํ;

โลเก ตยา สโม นตฺถิ ตาเรหิ ชนตํ พหุํ.

Lord of the world, you alone are the refuge for all beings; In the world, there is none equal to you; deliver this great populace.

มหณฺณเว มยํ ภนฺเต นิมุคฺคา ทีฆสมฺภเว;

อปฺปติสฺสา อปฺปติฏฺฐา สํสราม จิรํ ตหึ.

Venerable sir, we are sunk in the great ocean of lengthy becoming; without refuge, without support, we have wandered long therein.

เอตรหิ ตุมฺเห อาปชฺช ปติฏฺฐํ อธิคจฺฉเร;

ตุมฺหากํ วนฺทนํ กตฺวา อุตฺติณฺณมฺห ภวณฺณวา’ติ.)

Now, having come to you, we have found a firm footing; having paid homage to you, we have crossed the ocean of existence.

ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต รสฺมิโย นิกฺขมึสุ. สกล ลงฺกาทีปํ สุวณฺณรสธาราหิ สญฺฉนฺนํ วิย อโหสิ. มหนฺตํ ปีติโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ราชา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต หุตฺวา หฏฺฐตุฏฺโฐ อโหสิ. โส ธาตุฆรโต นิกฺขมิตฺวา เถเรน สทฺธึ อลงฺกตมณฺฑเป เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน (นิสชฺชาโทเส วชฺเชตฺวา เสยฺยถิทํ? อติทุรจฺจาสนฺต-อุปริวาต-อุนฺนตปฺปเทส-อติสมฺมุข-อติปจฉา’ติ. อติทูเร นิสินฺโน สเจ กเถตุกาโม อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺกรํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺโธ วายติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ กโรติ. อติสมฺมุเข นิสินฺโน จกฺขุนา จกฺขุํ ปหริตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน คีวํ ปริวตฺเตตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อิติ นิสชฺชาโทสํ วชฺเชตฺวา นิสินฺโน). เอวมาห. ภนฺเต อิมํ ธาตุํ มยฺหํ เทถ. มหนฺตํ ปูชาสกฺกรํ กตฺวา ปริหรามีติ. ภทฺทกํ มหาราช อิมาย ธาตุยา สมฺมาสมฺพุทฺโธ ธรมาโนเยว วฺยากรณํ อกาสิ. ตุมฺหากํ วํเส ชาโต กากวณฺณติสฺโส นาม ราชา อิมสฺมึ ทีเป มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณตีเร เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐเปตฺวา มหนฺตํ ถูปํ กริสฺสตี’ติ วตฺวา สตฺถา ตตฺถ สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจสตขีณาสเวหิ สทฺธึ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา คโต. ตสฺมา คณฺหถ มหาราชา’ติ วตฺวา ธาตุํ อทาสิ.

At that moment, rays of light emanated from the relic. The entire island of Lanka appeared as if covered with streams of golden essence. Great joy and delight arose. The king, having attained great happiness, was elated and thrilled. He emerged from the relic chamber and sat to one side in a decorated pavilion with the elder. Seated to one side (avoiding the faults of sitting, such as sitting too far, too close, upwind, on a high seat, too directly facing, or too far behind: If seated too far and wishing to speak, one must speak loudly; sitting too close causes crowding; sitting upwind spreads body odor; sitting on a high seat shows disrespect; sitting too directly facing requires staring eye to eye; sitting too far behind requires turning the neck to see. Thus, avoiding these faults, he sat). He then said: 'Venerable sir, give this relic to me. I will honor it with great veneration and care for it.' 'Excellent, great king! The Perfectly Self-Enlightened One himself, while still alive, made a declaration regarding this relic: 'In your lineage, a king named Kākavaṇṇatissa will be born. On this island, on the southern bank of the Mahāvālukagaṅgā River, at the edge of a lake named Seru, on top of a rock shaped like a boar, he will enshrine it and build a great stupa.' Having said this, the Teacher entered meditative absorption and, along with five hundred arahants, circumambulated the spot three times before departing. Therefore, take it, great king.' Having said this, he gave the relic.

ราชา ธาตุํ คเหตฺวา จตุรสฺสปลฺลงฺเก ธาตุกรณฺฑกํ นิทหิตฺวา กรณฺฑเก ธาตุํ ปติฏฺฐาเปตฺวา ตํ กุมุทปตฺตสนฺนิหมงฺคลสินฺธวยุตฺตรเถ ฐเปตฺวา สมนฺตา อารกฺขํ สํวิทหิตฺวา (ราชา ธาตุํ คเหตฺวา) ปญฺจงฺคตุริเย ปคฺคณฺหาปยมาโน ปจฺฉา อาคจฺฉตุ’ติ มหาชนสฺส สาสนํ วตฺวา มหาเทวตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? ตุมฺเห ภนฺเต, ธาตุยา อุปฏฺฐานํ กโรนฺโต อาคจฺฉถา’ติ อาห. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา;’มหาราช อยํ ธาตุ ปรมฺปรา อาคตา. อหํ ภควโต ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถโร วิย อิมํ ธาตุํ ปริหริสฺสามี’ติ วตฺวา อตฺตโน ปจฺจยทายกํ กุฏุมฺพิกํ อาปุจฺฉิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย ธาตุํ อุปฏฺฐหิยมาโน ปจฺฉโต ปจฺฉโต คจฺฉติ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา อนุปุพฺเพน มหาคามํ ปตฺโต มหาเสนคุตฺตํ ปกฺโกสาเปตฺวา นครํ อลงฺกราเปหี’ติ อาห. โส นคเร เภรึ จราเปตฺวา อฏฺฐารส วีถิโย สมฺมชฺชนฺตุ, ปุณฺณฆเฏ ฐเปนฺตุ, ธชปตากาทโย อุสฺสาเปนฺตุ, โตรณานิ อุสฺสาเปนฺตุ, ปญฺจวณฺณานิ ปุปฺผานิ โอกิรนฺตุ, สกลนครํ อลงฺกโรนฺตุ, คนฺธมาลาทโย คเหตฺวา สุทฺธุตฺตราสงฺคา หุตฺวา สกลนาครา ปฏิปถํ อาคจฺฉนฺตุติ อาณาเปสิ. ตโต มหาชโน สพฺพตุริยานิ โฆสาปยมาโน คนฺธมาลาทิหตฺโถ ปฏิปถํ นิกฺขนฺโต. เทวมนุสฺสา ภิกฺขุภิกฺขุนิโย อุปาสโกปาสิกา อปฺปมาณา อเหสุํ. (คนฺธมาลาทิ ปุณฺณฆฏสมุสฺสิตธชากิณฺณา) ปริสา เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺตยึสุ. สุคนฺธวาตาภิฆาตสมุทฺทโฆโส วิย สกลนครํ เอกนินฺนาทชาตํ. โส ราชา นคเร พนฺธนาคาเร สพฺพสตฺเต พนฺธนา มุญฺจนฺตุ, ธมฺเมน สเมน อนุสาสนฺตุติ วตฺวา ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน นครํ ปเวเสตฺวา อตฺตโน ราชนิเวสนํ อาคนฺตฺวา นาฏกีนํ สญฺญมทาสิ ธาตุํ วนฺทนฺตุติ. นาฏกี นานาภรเณหิ ปติมณฺฑิตา ราชเคหโต นิกฺขมิตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา อตฺตโน อตฺตโน หตฺถคตานิ ตุริยภณฺฑานิ สาธุกํ ปคฺคณฺหิตฺวา มหนฺตํ ปูชมกํสุ.

The king took the relic and placed the relic casket on a four-sided couch, enshrined the relic within the casket, and then set it upon a chariot yoked with auspicious Sindhu horses resembling lotus leaves. After arranging guards all around, he had the fivefold musical instruments played, saying to the people, 'Follow behind.' Approaching the Great Elder Mahādeva, he said, 'Venerable sir, please come and attend upon the relic.' Hearing this, the elder replied, 'Great king, this relic has come down through tradition. Like the Venerable Ānanda, the treasurer of the Dhamma of the Blessed One, I will care for this relic.' Taking leave of his lay supporters, he took his bowl and robe and followed behind, attending upon the relic. The king, carrying the relic, gradually arrived at the great village. He had Mahāsenagutta summoned and ordered, 'Adorn the city.' The latter had drums beaten throughout the city, commanding, 'Sweep the eighteen streets, set up full pots, raise banners and pennants, erect arches, scatter flowers of five colors, decorate the entire city, and let all the townspeople, holding perfumes and garlands, dressed in pure white upper robes, come forth to welcome the relic.' Then, the great multitude, sounding all musical instruments and holding perfumes and garlands, set out along the path. Countless devas and humans, bhikkhus and bhikkhunis, lay followers male and female, were there. The assembly, filled with perfumes, garlands, full pots, and raised banners, made thousands of claps. The entire city became a single roar, like the roar of the ocean struck by fragrant winds. The king had all beings in the city's prison released from their bonds, saying, 'Let them be governed justly and fairly.' Then, he brought the relic into his own city, entered his royal residence, and gave a sign to the performers: 'Worship the relic!' The performers, adorned with various ornaments, emerged from the royal residence, venerated the relic, and skillfully took up their respective musical instruments, offering great worship.

ตโต วฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา ราชนิเวสนโต นาติทูเร นาจฺจาสนฺเต สุภุมิตเล ธาตุฆรํ การาเปตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทึ ปติฏฺฐาเปตฺวา ธาตุฆเร วิจิตฺตมณฺฑปํ การาเปตฺวาน สตฺตรตนมยํ ธาตุกรณฺฑกํ การาเปตฺวา ธาตุกรณฺฑเก ธาตุํ ฐเปตฺวา รตนปลฺลงฺก มตฺถเก ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ วิจิตฺตวิตานํ พนฺธิตฺวา สาณิยา ปริกฺขิปาเปตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน มหนฺตํ ธาตุปูชํ อกาสิ. มหาชนา คนฺธมาลํ คเหตฺวา มาสสฺส อฏฺฐูโปสถทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ อกํสุ. ธาตุโต รํสิโย สมุคฺคจฺฉนฺติ. มหาชนา วิมฺภยชาตา สาธุการํ กโรนฺติ. โสมนสฺสภูตา สกลนครวาสิโน พุทฺธารมฺมณ ปีตึ คเหตฺวา ทิวเส ทิวเส ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺตา วีตินาเมนฺติ. ปญฺจสีลานิ รกฺขนฺติ, พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา หุตฺวา สรณานิ คจฺฉนฺติ. ราชา มหาชนสฺส โอวทติ. ‘‘เมตฺตํ ภาเวถ, กรุณํ มุทิตํ อุเปกฺขํ ภาเวถ, กุเล เชฏฺฐาปจายนกมฺมํ กโรถา‘‘ติ. โอวทิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสปิ จตฺตาโร ปจฺจเย คงฺคาย มโห-ฆปฺปวตฺตนกาโล วิย มหาทานํ ปวตฺเตสิ. มาตาปิตุฏฺฐาเน ฐตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ สงฺคณฺหิ. มหาชนา ตสฺส โอวาเท ฐตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา เยภุยฺเยน ตสฺมึ กาเล มตา สคฺคํ คตา.

Then, having a carpenter summoned, he had a relic chamber built not too far from the royal residence, on level ground. He had works of garlands and creepers established there. Having had a colorful pavilion built in the relic chamber, he had a relic casket made of the seven jewels. Placing the relic inside the casket, he set the relic atop a jeweled couch. Above it, he had a colorful canopy hung and had it surrounded by a curtain. With a great retinue, he performed a grand relic worship. The people, taking perfumes and garlands, made great offerings to the relic on the Uposatha days of the month. Rays of light emanated from the relic. The people, filled with wonder, uttered exclamations of approval. Filled with joy, all the city-dwellers, taking delight with the Buddha as their object, passed their time day by day performing grand offerings to the relic. They observed the five precepts, became devoted to the Buddha, Dhamma, and Sangha, and went for the refuges. The king advised the people: 'Cultivate loving-kindness, compassion, sympathetic joy, and equanimity; perform the act of honoring elders in your families.' Having given this advice, he also provided the four requisites to the community of bhikkhus, like the great flow of the Ganges, initiating a great almsgiving. Standing in the place of parents, he supported the community of bhikkhus. The people, following his advice, performed meritorious deeds such as giving. Most of those who died at that time went to heaven.

กลฺยาณวคฺคมฺหิ ปติฏฺฐิตา ชนา,ทานาทิ ปุญฺญานิ กริตฺว สพฺพทา;

จุตา จุตา สพฺพชนา สุมานสา,คตา อเสสํ สุคตึ สุเภ รตา.

The people established in the virtuous path, Always performing meritorious deeds such as giving; Passing away, all those people, with happy minds, Have gone entirely to a good destination, delighting in the auspicious.

ราชา ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต มหคาเม วิหาสิ. เตน ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา? กถํ? เลนวิหารํ จนฺทคิริวิหารํ โกฏิปพฺพตวิหารํ นครงฺคณวิหารํ เสลกา วิหารํ ตลากาวิหารนฺติ เอวมาทโย วิหาเร ปติฏฺฐาเปตฺวา ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา มหาวิหาเร นิยฺยาเทสิ. เอวํ โส ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ ยฏาลติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต ติสฺส, อมฺเหหิ ปริหริต นลาฏธาตุ ปูเชหี’ติ ธาตุวํสํ กเถตฺวา ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺคปุรํ คโต.

The king, performing a great offering to the relic, resided in the great village. The monasteries established by him are to be mentioned, namely: Having established monasteries such as the Cave Monastery, the Candagiri Monastery, the Koṭipabbata Monastery, the Nagaraṅgaṇa Monastery, the Selaka Monastery, and the Talāka Monastery, he gave the water of donation to the Great Elder Ariṭṭha, the master of the Tipiṭaka, and entrusted them to the Great Monastery. Thus, that king, cherishing the relic throughout his life, in his final moments, lying on his deathbed, had his son, Prince Yaṭālatissa, summoned and said, 'Dear Tissa, worship the forehead relic that has been cherished by us.' After recounting the relic lineage and instructing his son, he passed away and went to the heavenly city.

ราชา มหานาควโร ยสสฺสิ,กตฺวาปิ รชฺชํ มติมา สุสทฺโธ;

มาเนตฺว สงฺฆํ จตุปจฺจเยหิ,อคา อโสโก วรเทวโลกํ;

Mahānāga, the excellent king, glorious, Though having ruled the kingdom, wise, deeply faithful; Having honored the Sangha with the four requisites, He went sorrowless to the excellent deva-world.

ตสฺส ปุตฺโต ยฏาลติสฺสกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กาเรสิ. โส’ปิ ทิวสสฺส ตโย วาเร ธาตุปฏฺฐานํ กโรนฺโต รชฺชํ กาเรตฺวา จิรํ วิหาสิ. อิมินา’ปิ ปติฏฺฐาปิตวิหารา กเถตพฺพา; ธมฺมสาลวิหารํ มหาธมฺมสาลวิหารํ เสลาภยวิหารนฺติ เอวมาทโย ปติฏฺฐาเปตฺวา-ติปิฏกมหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริโก ติปิฏกมหาอภยตฺเถโร อุปราชสฺส มหานาคสฺส อยฺยโก. ตสฺส เถรสฺส ทกฺขิโณทกํ อทาสิ. โส’ปิ ราชา ยาวชีวํ ธาตุํ ปริหริตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ โคฐาภยกุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา’ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กโรนฺโต อปฺปมตฺโต โหหี’ติ วตฺวา ธาตุวํสํ กเถตฺวา กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

His son, Prince Yaṭālatissa, after his father's passing, performed a great worship for the relic in the very manner instructed by his father. He too, attending upon the relic three times a day while ruling the kingdom, lived long. Monasteries established by him should also be mentioned; he established monasteries such as the Dhammasāla Monastery, the Mahādhammasāla Monastery, and the Selābhaya Monastery. Tipiṭaka Mahāabhaya Thera, the co-resident of Tipiṭaka Mahāariṭṭha Thera, was the grandfather of the viceroy Mahānāga. He gave the water of donation to that Elder. That king too, caring for the relic throughout his life, in his final moments lying on his deathbed, had his son, Prince Goṭhābhaya, summoned and said, "Be diligent, performing great worship for the relic," recounted the relic lineage, and having passed away, was reborn in heaven.

ยฏฺฐาลโก นาม มหามหีปติ,มหาชนสฺสตฺถกโร คุณาลโย;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ อเนกธา,กตฺวา คโต เทวปุรํ อนินฺทิโต.

The great king named Yaṭṭhālaka, a benefactor of the people, a storehouse of virtues; having performed extensive and manifold worship of the relic, he went, blameless, to the city of devas.

ตสฺส ปุตฺโต โคฐาภยกุมาโร ปิตุ อจฺจเยน ปิตรา วุตฺตนิยาเมเนว ธาตุยา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา โคฐาภย มหาราชา หุตฺวา รชฺชํ กโรนฺโต กาจรคาเม ทสภาติเก ราชาโน ฆาเตตฺวา ทณฺฑกมฺมตฺถาย โคฐาภยมหาเถรสฺส หตฺโถฏฺฐชนปเท วสนฺตสฺส มตฺติกเลนวิหารํ ขีรสาล วิหารํ นาคมหาวิหารํ กุมฺภเสลวิหารํ เจติยปพฺพตวิหารํ สานุปพฺพตวิหารํ กณิการ เสลวิหารํ อมฺพเสล วิหารํ ตินฺทุกเลน วิหารํ กรณฺฑกวิหารํ โคธสาลวิหารํ วาลุกติตฺถวิหารนฺติ เอวมาทโย คงฺคาย ปรตีเร ปญฺจสตวิหาเร โอริมตีเร ปญฺจสตวิหาเร จา’ติ วิหารสหสฺสํ กาเรตฺวา อตฺตโน สทิสนามสฺส โคฐาภยตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา อทาสิ. โส ยาวชีวํ ธาตุปูชํ กตฺวา ปจฺฉิเม กาเล มรณมญฺเจ นิปนฺโน อตฺตโน ปุตฺตํ กากวณฺณติสฺส กุมารํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาลิงฺคิตฺวา;’ตาต ติสฺส, อยํ นลาฏธาตุ อมฺหากํ ปรมฺปราย อาคตา. ตฺวํ กิร ธาตุํ คเหตฺวา มหาคงฺคาย ปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก ปติฏฺฐาเปตฺวา สงฺฆารามํ การาเปสฺสสี’ติ สตฺถา ชีวมาโน วฺยากรณมกาสิ. ตสฺมา ตฺวํ อิมํ ธาตุํ คเหตฺวา มมจฺจเยน ตสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปหี’ติ ปุตฺตํ อนุสาสิตฺวา กาลกิริยํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ.

His son, Prince Goṭhābhaya, after his father's passing, performed a great worship for the relic in the very manner instructed by his father. Becoming King Goṭhābhaya, he ruled and, having executed the ten brother-kings in Kācaragāma as punishment, he had a thousand monasteries built—such as the Mattikālena Monastery, the Khīrasāla Monastery, the Nāgamahā Monastery, the Kumbhasela Monastery, the Cetiyapabbata Monastery, the Sānupabbata Monastery, the Kaṇikārasela Monastery, the Ambasela Monastery, the Tindukālena Monastery, the Karaṇḍaka Monastery, the Godhasāla Monastery, and the Vālukatittha Monastery—five hundred monasteries on the far bank of the river and five hundred on the near bank. He then gave them, with a dedicatory gift of water, to the Elder Goṭhābhaya of his own name, who was dwelling in the Hatthoṭṭha region. Worshipping the relic all his life, on his deathbed, he had his son, Prince Kākavaṇṇatissa, summoned and embraced him, saying, "Dear Tissa, this forehead relic has come to us through succession. The Teacher himself, while alive, made this prophecy: 'It is said that you, taking the relic, will establish it on the top of the promontory named Varāha at the end of the lake named Seru, beside the great river, and will build a monastery there.' Therefore, take this relic and, after my passing, establish it in that place." Having thus instructed his son, he passed away and was reborn in heaven.

โคฐาภโย นาม มหีปติสฺสโร,มหาชเน โตสยิ อปฺปมตฺโต;

โส ธาตุปูชํ วิปุลํ กริตฺวา,อคา อโสโก วรเทวโลกํ.

The great lord of the earth named Goṭhābhaya, being diligent, delighted the great multitude; having performed extensive relic worship, he went sorrowless to the excellent deva-world.

มหานนฺโท มหาปญฺโญ จนฺทคุตฺโต พหุสฺสุโต;

ภทฺทเสโน มหาเถโร ภทฺทธมฺเม วิสารโท.

Mahānanda, the greatly wise; Candagutta, the widely learned; Bhaddasena, the great elder, skilled in the excellent Dhamma.

ชยเสโน จ โส วีโร เถโร โส สงฺฆรกฺขิโต;

เทวตฺเถโร จ เมธาวี รกฺขกา ธาตุ ภทฺทกา.

And that hero Jayasena, that elder Saṅgharakkhita; and Devatthera, the wise; the excellent guardians of the relic.

อุปราชา มหานาโค ยฏฺฐาลโก มหาพโล;

โคฐาภโย มหาปุญฺโญ กากวณฺโณ จ วีริยวา.

Viceroy Mahānāga; Yaṭṭhālaka, the greatly powerful; Goṭhābhaya, of great merit; and Kākavaṇṇa, the energetic.

เอเต เถรา จ ราชาโน ปุญฺญวนฺโต สุมานสา;

ธาตุ ปรมฺปรานีตา ธาตา ธาตุสุโกวิทา.

These elders and kings, meritorious and joyful-minded, have brought the relic in succession, being preservers of the relic, very skilled in matters of the relic.

กสฺสปาทีนเถรานํ ปรมฺปรายมาคตา;

มหานาคาทิ หตฺถโต ยาว ติสฺสมุปาคตา.

Coming down in succession from the elders beginning with Kassapa, from the hands of Mahānāga and others, it has reached Tissa.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

Thus in the Dhātuvaṃsa, composed for the purpose of inspiring faith in noble people.

ธาตุปรมฺปรา กถา นาม

The Account of the Succession of the Relic

ตติโย ปริจฺเฉโท.

The Third Chapter.

๔. ปกิณฺณกกถา

4. Miscellaneous Account

ตตฺร ฐตฺวา รเญโญ อุปฺปตฺติ กเถตพฺพา. (โส ปน) อมฺหากํ สตฺถุโน โพธิปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว มหามลย รฏฺเฐ วนจรกํ ปฏิจฺจ ตสฺส ภริยาย กุจฺฉิยํ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. นวฑฺฒมาสาวสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิตฺวา กเมน วฑฺฒนฺโต วิญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ตสฺส ปิตา เอกํ ทาริกํ อาเนตฺวา ปุตฺตสฺส เคเห อกาสิ. อปรภาเค ตสฺส ปิตา กาลมกาสิ. กุมาโร’จรโก’ติ ปญฺญายิ. โส ตโต ปฏฺฐาย ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐหิ. จรโก อตฺตโน นิวาสวตฺถุสฺมึ กทลิปนสาทีนิ โรเปตฺวา ผลารามํ อกาสิ. ตโต อปรภาเค เตน โรปิตปนสรุกฺโข มหนฺตํ จาฏิปฺปมาณํ ปนสผลํ คณฺหิ. จรโก อตฺตโน วตฺถุํ คนฺตฺวา สาขาย สุปกฺกํ ปนสผลํ ปสฺสิตฺวา ฉินฺทิตฺวา เคหํ อาหริตฺวา อปสฺสายํ ลุญฺจิตฺวา อุปธาเรสิ. ตโต สมนฺตา จตุมธุรํ วิย ยูสํ โอตริตฺวา อปสฺสยํ อปนีต อาวาฏํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ตโต จรโก เอวํ จินฺเตสิ. อิมํ ปนสผลํ อมฺหากํ ปจฺเจกพุทฺเธน วินา อญฺเญสํ นานุจฺฉวิกนฺติ. ปฏิสาเมตฺวา ฐเปสิ.

Herein, the king's origin should be told. He, even before our Teacher's attainment of enlightenment, took rebirth in the great Malaya country in the womb of the wife of a forest dweller. At the end of nine and a half months, emerging from his mother's womb, he gradually grew and attained maturity. His father brought a young girl and made her his son's wife. Later, his father passed away. The youth became known as 'Caraka.' From then on, he attended upon a Paccekabuddha. Caraka planted banana trees, jackfruit trees, and other fruit-bearing trees in his dwelling place, making it a fruit grove. Later, the jackfruit tree he had planted bore a large jackfruit, the size of a pot. Caraka went to his property and, seeing a fully ripe jackfruit on a branch, cut it down, brought it home, and after peeling it, placed it down. Then, juice like the four sweets flowed from all around, filling the hollow where the stalk had been removed, and remained there. Then Caraka thought thus: 'This jackfruit is not suitable for anyone other than our Paccekabuddha.' So he prepared it and kept it aside.

ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา สุรตฺตปลฺลวสทิสํ อนฺตรวาสกํ ปริมณฺฑลํ กตฺวา นิวาเสตฺวา พหลปวรมหาปํสุกูลจีวรํ ปารุปิตฺวา นีลภมรวณฺณํ ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา อากาเสน อาคนฺตฺวา ตสฺส กุฏิทฺวาเร ปากโฏ อโหสิ. จรโก กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ตํ วนฺทิตฺวา หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคหํ ปเวเสตฺวา ปีเฐ นิสีทาเปตฺวา อตฺตนา ฐปิตฏฺฐานโต ปนสผลํ คเหตฺวา ยูสํ ปตฺเต ปูเรตฺวา ปฏิคฺคหาเปสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ ปริภุญฺชิตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. อเถกทิวสํ จรโก ปรเทสา คจฺฉนฺโต ภริยํ ปกฺโกสาเปตฺวา;’ อมฺม, อยฺยสฺส อปฺปมตฺโต หุตฺวา ทานํ เทหี’ติ สพฺพูปกรณํ นิยฺยาเทตฺวา ปรเทสํ คโต. ปุนทิวเส ปจฺเจกพุทฺโธ เลนโต นิกฺขมิตฺวา จีวรํ ปารุปิตฺวา ปตฺตมาทาย อากาสโต อาคนฺตฺวา กุฏิทฺวาเร โอตริตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ จรกสฺส ภริยา กุฏิโต นิกฺขมิตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส หตฺถโต ปตฺตํ คเหตฺวา เคเห นิสีทาเปตฺวา ภตฺตํ อทาสิ.

On the following day, the Paccekabuddha emerged from his cave, attended to his body, wrapped his under-robe, which was like a very red sprout, around himself in a neat circle, donned his thick and excellent great rag-robe, took his blue-black bee-colored alms bowl in hand, and arrived through the air, appearing at the door of the hut. Caraka came out of the hut, paid respects to him, took the bowl from his hand, led him inside, seated him on a seat, and from the place he had set it aside, took the jackfruit, filled the bowl with its juice, and had him accept it. The Paccekabuddha consumed it and then returned through the air to his own dwelling place. Then one day, Caraka, preparing to travel to another region, summoned his wife and said, 'Dear, be diligent and give alms to the noble one,' and after entrusting all provisions, he departed to another region. The next day, the Paccekabuddha emerged from his cave, put on his robe, took his bowl, came through the air, descended at the hut door, and stood there. At that moment, Caraka’s wife came out of the hut, took the bowl from the Paccekabuddha’s hand, seated him inside, and offered him a meal.

เตน ภตฺตกิจฺเจ ปรินิฏฺฐิเต สา ตรุณปจฺเจกพุทฺธํ ปสฺสิตฺวา กิเลสปฏิสํยุตฺตํ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส อตฺตโน อชฺฌาสยํ กเถสิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตสฺสา กถํ สุตฺวา ชิคุจฺฉมาโน อุปฺปติตฺวา อากาสโต อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คโต. สา ปจฺเจกพุทฺธสฺส คตกาเล อตฺตโน สรีรํ เตเลน มกฺเขตฺวา ภณฺฑนกา วิย นิตฺถุนมานา มญฺเจ นิปชฺชิ. จรโก ปรเทสโต อาคนฺตฺวา ภริยํ นิปชฺชมานํ เอวมาห?’ภทฺเท, กึ อยฺยสฺส ภิกฺขํ อทาสี’ติ. สา นิตฺถุนมานา อาห? มา ปุจฺฉ ตว อยฺยสฺส กมฺมนฺติ. กเถหิ ภทฺเท, กึ เตน กมฺมํ กตนฺติ. โส อตฺตนา สทฺธึ กิเลสวสฺเน โอกาสํ การาเปตุํ วายมิตฺวา มยา อยุตฺตนฺติ วุตฺเต มม เกเส คเหตฺวา หตฺถปาเทหิ อาโกเฏตฺวา สรีรํ นเขน โอตฺถริตฺวา สีเส ปหริตฺวา คโต’ติ วุตฺเต จรโก ตํ สุตฺวา อสหนฺโต (เอโส มยา) เอวรูปสฺส อสฺสมณกมฺมสฺส โปสิโต’ติ วตฺวา ตสฺสา โสกํ วิโนเทตฺวา ธนุํ อาทาย ติกฺขสรํ คเหตฺวา เอตํ มาเรตฺวา อาคมิสฺสามี’ติ วตฺวา วสนฏฺฐานํ อคมาสิ.

When the meal was finished, she saw the young Paccekabuddha and, giving rise to a mind connected with defilements, revealed her intentions to him. Upon hearing her words, the Paccekabuddha, feeling disgust, rose into the air and returned to his own dwelling place. When the Paccekabuddha had departed, she anointed her body with oil and, groaning like one who has been assaulted, lay down on the bed. Caraka, returning from his travels, saw his wife lying there and asked, 'My dear, did you give alms to the noble one?' Groaning, she replied, 'Do not ask about the deed of your noble one!' 'Tell me, my dear, what deed did he do?' he asked. She said, 'He tried to create an opportunity to act on his defilements with me, and when I said it was improper, he seized my hair, struck me with his hands and feet, scratched my body with his nails, struck my head, and then left.' Hearing this, Caraka could not bear it and said, 'This man, supported by me, has committed an act unbecoming of an ascetic!' Consoling her, he took his bow and a sharp arrow, declaring, 'I will kill him and return.' With that, he went to the dwelling place.

ตสฺมึ สมเย ปจฺเจกพุทฺโธ นหานตฺถาย คโต. คนฺตฺวา จ ปน กายพนฺธนํ อากาเส จีวรวํสํ วิย กตฺวา นิวาสนปาปุรณํ ตสฺมึ ฐเปตฺวา ชลสาฏกํ นิวาเสตฺวา อุทกมตฺถกา อากาเส นิสีทิตฺวา นหายิตุํ อารภิ. จรโก ปจฺเจกพุทฺธสฺส ครุคารวการณํ ปสฺสนฺโต คุมฺพนฺตเร นิลีโน อฏฺฐาสิ. ฐตฺวา จ ปน เอวรูปํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อยญฺจ เอวรูปํ น กโรติ, อทฺธา เอสา มุสาวาทา’ติ. อหํ เอติสฺสา วจนํ คเหตฺวา เอวรูปสฺส สมณสฺส อการเณ อปราธํ กตํ. เอโส ตาทิสํ น กโรตี’ติ จินฺเตตฺวา ปจฺเจกพุทฺธสฺส นหตฺวา ฐีตกาเล คนฺตฺวา ปาเทสุ นิปติตฺวา?’มยฺหํ ขมถ อยฺยา’ติ อาห. ปจฺเจก พุทฺโธ? กึ กเถสิ อุปาสกา’ติ. โส อตฺตโน มาตุคามสฺส กถิตํ อาจิกฺขิ. เอวญฺหิ สติ อุปาสก ตุมฺหากํ อาคตกมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. มา เอวํ กเถถ สามิ, อหํ อญฺญาณภาเวน ตสฺสา วจนํ คเหตฺวา ตุมฺหากํ อการเณ ทุพฺภิตุํ อาคโตมฺหิ’ติ สพฺพํ อตฺตนา จินฺติตํ อาจิกฺขิ.

At that time, the Paccekabuddha had gone to bathe. Having gone there, he made his waistband into a clothes-pole in the sky and, placing his lower and upper robes on it, put on a bathing cloth and sat in the air above the surface of the water, beginning to bathe. Caraka, seeing the Paccekabuddha’s dignified bearing, stood hidden in the bushes. Standing there and seeing such a marvel, he thought, 'This one would not do such a thing; surely she lied! Having taken her words, I have wronged such a recluse without cause. He would not do such a thing,' he reflected. When the Paccekabuddha had finished bathing and was standing, he approached, fell at his feet, and said, 'Forgive me, venerable sir.' The Paccekabuddha said, 'What are you saying, lay follower?' He then recounted what his wife had told him. 'If that is so, lay follower, it is proper for you to complete the deed for which you have come before you go,' he said. 'Do not speak thus, lord! In ignorance, I took her words and came to harm you without cause,' he confessed, revealing all that he had thought.

ปจฺเจกพุทฺโธ? อาม อุปาสก, สา อตฺตนา สทฺธึ อสทฺธมฺมปฏิสํยุตฺตกถํ กเถสี’ติ อาห. โส ตสฺสา กุชฺฌิตฺวา อหํ เอตํ นิสฺสาย อิมสฺส อปรชฺฌามิ. คนฺตฺวา ตํ มาเรสฺสามี’ติ ปจฺเจกพุทฺธํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา นิกฺขมิ. ปจฺเจกพุทฺโธ ตํ นิวตฺเตตฺวา มาตุคามํ มา มาเรหี’ติ อเนกวิธานิ การณานิ กเถตฺวา ปญฺจสีเล ปติฏฺฐเปตฺวา ตสฺส ธมฺมํ เทเสนฺโต อิมํ คาถมาห?

The Paccekabuddha said, 'Yes, lay follower, she spoke to me words connected with unrighteous matters.' Becoming angry with her, he thought, 'On account of her, I have offended this noble one. I will go and kill her.' He paid homage to the Paccekabuddha with the five-point prostration and departed. The Paccekabuddha called him back, saying, 'Do not kill the woman,' and explained many reasons. Having established him in the five precepts, while teaching him the Dhamma, he spoke this verse:

โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ,สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส;

ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ,สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโต’ติ;

Whoever offends an innocent person, a pure and stainless man, upon that very fool the evil recoils, like fine dust thrown against the wind.

จรโก ตสฺส ธมฺมเทสนํ สุตฺวา ปสนฺตจิตฺโต หุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เคหํ คนฺตฺวา ตาย สทฺธึ สมคฺควาสํ วสิตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํ ปจฺเจกพุทฺธสฺส จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราทโย ปริกฺขาเร จ ทตฺวา ปฏิชคฺคิ. โส ตสฺมึเยว เลเน วสนฺโต อปรภาเค อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

Having heard that Dhamma teaching, Caraka, with a serene mind, paid homage with the five-point prostration, went home, and lived harmoniously with her. From then on, for the rest of his life, he attended to the Paccekabuddha, providing him with robes, almsfood, lodging, medicines for the sick, and other requisites. The Paccekabuddha, dwelling in that very cave, in the latter part of his life, attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without remainder.

สยมฺภุญาเณน วิคยฺห ธมฺมํ,ทุกฺขํ อนนฺตํ สกลํ ปหาย;

สมาธิฌานาภิรโต ยสสฺสิ,คโต วินาสํ ปวโร ยสสฺสิ.

Having penetrated the Dhamma with self-arisen knowledge, having abandoned all endless suffering, delighting in absorption and meditation, the illustrious one, the excellent and illustrious one, has gone to cessation.

อถ ปจฺฉา จรโก กาลํ กตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺติ. ตตฺถ จิรํ ทิพฺพสมฺปตฺตึ อนุภวิตฺวา เทวโลกโต จวิตฺวา อิมสฺมึ ทีเป มลย รฏฺเฐ อมรุปฺปล เลนสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน อุปจรกสฺส ปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณทิวเส ญาตกา อมรุปฺปล กุมาโรติ นามํ อกํสุ. โส ปน อปรภาเค วฑฺเฒนฺโต ทารเกหิ สทฺธึ กีฬนฺโต ปตฺตปุเฏน วาลุกภตฺตํ ปจิตฺวา, ทารกา อิเม สมณาติ วตฺวา ปฏิปาฏิยา นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทสฺสามี’ติ วตฺวา กีฬาทานํ เทติ. เอกทิวสํ อมรุปฺปล กุมาโร วาลุกถุปํ กตฺวา อตฺตโน นิวาสนวตฺถทุสฺสํ คเหตฺวา ขุทฺทกทณฺฑเก พนฺธิตฺวา ปฏากํ กตฺวา ปูชนตฺถาย ฐเปสิ. อมรุปฺปล เลนวาสี มลิย เทวตฺเถรํ นิสฺสาย ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต อิมสฺมึเยว ทีเป มหาคาเม โคฐาภยมหาราชสฺส อคฺคมเหสิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. โส นวมาสฑฺฒปริโยสาเน มาตุกุจฺฉิโต นิกฺขมิ. ตสฺส นามคหณ ทิวเส’กากวณฺณติสฺโส’ติ นามํ อกํสุ. โส อนุปุพฺเพน วฑฺฒิตฺวา ปิตุ อจฺจเยน ฉตฺตํ อุสฺสาเปตฺวา กากวณฺณติสฺสมหาราชา อโหสิ. ตสฺส ฉตฺเต อุสฺสาปิเตเยว สกลรฏฺฐํ สุภิกฺขํ อโหสิ. ปญฺจ วา ทฺวาทส วา ทิวเส อนติกฺกมิตฺวา เทโว สมฺมา วสฺสติ. เวสฺสนฺตรโพธิสตฺตสฺส ทานคฺเค ยาจกานํ หตฺเถ ภิกฺขาภาชนํ วิย ตสฺมึ กาเล วาปีโปกฺขรณี-นที-กนฺทร-โสพฺภ-ชาตสราทโย วสฺโสทเกน ปูริตา อเหสุํ. ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเนกทิชสมากิณฺณา นานารุกฺเขหิ วิโรจิตา อเหสุํ. นานา สสฺสานิ สมฺปชฺชึสุ, อุตฺตรกุรุ อาลกมนฺทา ราชธานิสทิสํว หิรญฺญสุวณฺณาทิ รตนฏฺฐานํ.

Then, after Caraka passed away, he was reborn in heaven. Having enjoyed divine bliss there for a long time, he passed away from the deva realm and was reborn on this island, in the Malaya country, near the Amaruppala cave, as the son of an attendant. He emerged from his mother’s womb at the end of nine and a half months. On his naming day, his relatives gave him the name Amaruppala Kumāra. As he grew up, while playing with other children, he would cook 'sand-rice' in a leaf-bowl and, saying, “These are recluses,” he would make them sit in a row and give them 'play-alms.' One day, Amaruppala Kumāra built a sand-stupa, took the cloth of his lower garment, tied it to a small stick as a banner, and set it up for worship. A dweller of the Amaruppala cave, having performed meritorious deeds such as giving in reliance on the elder Maliya Devatthera, passed away from there and took rebirth on this very island, in Mahāgāma, in the womb of the chief queen of King Goṭhābhaya. He emerged from his mother’s womb at the end of nine and a half months. On his naming day, they gave him the name Kākavaṇṇatissa. Gradually growing up, after his father’s passing, he raised the royal parasol and became King Kākavaṇṇatissa. As soon as his parasol was raised, the entire kingdom became prosperous. The heavens rained properly, not letting five or twelve days pass. Just as at the supreme giving of the Bodhisatta Vessantara, the alms bowls in the hands of beggars were full, so too at that time, reservoirs, ponds, rivers, mountain clefts, chasms, and natural lakes were filled with rainwater. They were resplendent, covered with five kinds of lotuses, teeming with various birds, and adorned with diverse trees. Various crops flourished, and the land became a place of jewels such as gold and silver, like the royal cities of Uttarakuru and Ālakamandā.

โส ราชา สทฺธาย สมฺปนฺโน มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส จตฺตาโร ปจฺจเย อนูนํ กตฺวา ทาเปสิ. สฏฺฐิมตฺตานํ ติปิฏกธรานํ จนฺทนโทณิยา สตปากเตลสฺส ปูราเปตฺวา ยาวปิฏฺฐิปาทํ ตาว โอสีทาเปตฺวา นิสินฺนานํ ลฏฺฐิม ธุทนฺตกฏฺฐํ จตุมธุรํ ปกฺขิปิตฺวา ทาเปสิ. อุจฺฉุกณฺฑ-สกฺขรา-นาลิเกร-ผลมูลขนฺธขาทนญฺจ นานาวิธมจฺฉรเสหิ สุคนฺธสาลิตณฺฑุเลน สาธิตยาคุภตฺตญฺจ ปาโตว อทาสิ. อนฺตราภตฺเต อฏฺฐารสวิธ-อนฺตรขชฺชกญฺจ อุจฺฉุกทลิปนสผลาทโย จ นานาวิโธตฺตริภงฺเคน สทฺธึ สุคนฺธสาลิตณฺฑุลภตฺตํ นานคฺครสํ ทาเปตฺวา ปจฺฉาภตฺตํ อฏฺฐวิธกปฺปียปานเก จ ทาเปสิ. อญฺเญ สมณปริกฺขาเร จ ทาเปสิ. อิมินา นิยาเมเนว ภิกฺขุสงฺฆสฺส ติปิฏกธรภิกฺขูนญฺจ นิรนฺตรํ มหา ทานํ ทตฺวา วสติ.

The king, endowed with faith, had the four requisites provided to the great community of monks without deficiency. For sixty monks who were masters of the Tipiṭaka, he had sandalwood troughs filled with oil refined a hundred times, and while they sat, he had them immersed up to the tops of their feet, and he had them given licorice, tooth-sticks, and the four sweets. In the morning, he also gave them rice-gruel and cooked rice prepared with fragrant rice along with various fish broths, sugarcane stalks, sugar, coconuts, fruits, and edible roots. Between meals, he had eighteen kinds of snacks offered, including sugarcane, bananas, jackfruit, and other fruits, along with fragrant rice cooked with various excellent flavors and many kinds of side dishes. After the meal, he had eight kinds of allowable drinks provided. He also gave other requisites for recluses. In this manner, he dwelt, continuously giving great alms to the community of monks and to the monks who were masters of the Tipiṭaka.

อถาปเรน สมเยน กลฺยาณิยํ สิโว นาม มหาราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยสฺส อภยกุมารสฺส กากวณฺณติสฺส รญฺโญ ภคินิยา โสมเทวิยา นาม ราชปุตฺติยา อาวาหมงฺคลํ กตฺวา อาเนตฺวา ปาทปริจาริกํ ทาเปสิ. ทตฺวา จ ปน อภย กุมารํ คิรินครมฺหิ นิสีทาเปสี. โส คิรินคเร รชฺชํ การาเปตฺวา คิริอภโย นาม ราชา หุตฺวา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน วิหาสิ. ตโต อปรภาเค กากวณฺณติสฺส มหาราชา มหาคาเม วิหรนฺโต อญฺญตรสฺส ภิกฺขุสฺส คตฺเต มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐาเน คณฺฑํ อุฏฺฐิตํ ทิสฺวา กิเมตํ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิ. มงฺกุนา ทฏฺฐฏฺฐานํ มหาราชาติ. ตํ สุตฺวา สํเวคปฺปตฺโต, ภนฺเต มงฺกุนา กิสฺมึ น ภวนฺติ’ติ ปุจฺฉิ. ปฏฺฏสาฏเก น ภวนฺติ’ติ. อิเม ปน ภทฺทนฺตา ปฏฺฏสาฏเก กุโต ลภนฺตี’ติ จินฺเตตฺวา คโต. ตํ ทิวสเมว ปานียมาฬเก นิสินฺโน ติปิฏกติสฺสตฺเถโร นาม รญฺโญ พุทฺธสีหนาทสุตฺตํ นาม กเถสิ. โส เถเร ปสนฺโน; อุตฺตราสงฺเค ทียมาเน’เอกสาฏโก ภวิสฺสามิ’ ตสฺมา อิมเมว ทาตุํ น สกฺกา, กถํ กริสฺสามี’ติ จินฺเตนฺโต เถเรน สทฺธึ กถยมาโน ตตฺถ มาฬเกเยว อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เอโก กาโก อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา

At another time, the great king named Siva in Kalyāṇī, having arranged the marriage ceremony for his nephew, Prince Abhaya, with the princess named Somadevī, the sister of King Kākavaṇṇatissa, brought her and gave her to be his wife. Having given her, he then established Prince Abhaya in the city of Girinagara. Having the kingdom administered in Girinagara, he became the king named Giriabhaya and dwelt enjoying great prosperity. Thereafter, the great king Kākavaṇṇatissa, while residing in Mahāgāma, saw a boil that had arisen on the body of a certain monk in a place bitten by a bug and asked, “What is this, venerable sir?” “It is the place bitten by a bug, great king.” Hearing that, he was overcome with spiritual urgency and asked, “Venerable sir, in what are there no bugs?” “There are none in silk robes.” Thinking, “But from where do these venerable ones obtain silk robes?” he departed. That very day, the elder named Tipiṭakatissa, while seated in the water pavilion, recited to the king the Buddha’s Lion’s Roar Discourse. The king, pleased thereby, thought, “If the upper robe is given, I will be left with only one robe. Therefore, this very one cannot be given—what shall I do?” As he pondered this and conversed with the elder, he remained there in the pavilion. At that moment, a crow sitting on a mango branch...

สทฺทํ กโรนฺโต เอวมาจิกฺขิ. อยฺย กากวณฺณติสฺสมหาราช, ตุมฺหากํ กงฺขา นาม นตฺถี, ปสาทกฺขเณ ธมฺมกถิกสฺส อุตฺตราสงฺคํ เทหี’ติ อาห.

Making a sound, it spoke thus: “Venerable King Kākavaṇṇatissa, you should have no hesitation. At this moment of faith, give the upper robe to the preacher of the Dhamma.”

(กาโก โส กากวณฺณสฺส วเทติ วจนกฺขโม,ปสาทชาโต เถรสฺส ตุวํ สทฺธมฺมเทสเน;

ททาหิ อุตฺตราสงฺคํ มหาเถรสฺส ภูมิปา’ติ.)

(That crow, eloquent in speech, says to Kākavaṇṇa: ‘You, O lord of the earth, in whom faith has arisen through the elder’s teaching of the true Dhamma, give the upper robe to the great elder!’)

มหาราช, อหํ ตุมฺหากํ ปญฺจสาสนํ คเหตฺวา อาคโต. วิหารเทวิ ปุตฺตํ วิชายิ. อิทเมกํ สาสนํ. เอกา กเรณุกา สุวีรหตฺถิโปตกํ ติตฺถสเร วิชายี. อิทํ ทุติยํ สาสนํ. โคฐสมุทฺทมชฺเฌน สตฺตมตฺตา นาวา ปฏฺฏเน ปจฺจุฏฺฐิตา, อิทํ ตติยํ สาสนํ อุตฺตร วฑฺฒมานปพฺพตปาเท ทฺวิกรีสปฺปมาเณ เขตฺเต ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา สุวณฺณกฺขนฺธา อุคฺคจฺฉึสุ, อิทํ จตุตฺถํ สาสนํ. คิริปพฺพตปาเท โกฏ รฏฺฐก วิหาเร โกฏรฏฺฐโก นาม เถโร มคฺโคปสมํ วตฺวา คิริปพฺพตมตฺถเก สตฺตตาลปฺปมาณํ อุคฺคนฺตฺวา อากาเส นิสินฺโน ปรินิพฺพายิ, อิทํ ปญฺจมํ สาสนํ.

Great king, I have come bearing five messages. Vihāradevi has given birth to a son. This is the first message. A she-elephant has given birth to a very strong elephant calf at the Tittha ford. This is the second message. Seven ships have appeared at the port from the middle of the Goṭha sea. This is the third message. At the foot of the northern Vaḍḍhamāna mountain, in a field the size of two karisas, masses of gold the size of young palm trunks have sprung up. This is the fourth message. At the foot of the Giri mountain, in the Koṭa Raṭṭhaka monastery, the elder named Koṭaraṭṭhaka, having spoken of the path to peace, rose to the height of seven palm trees above the mountaintop, sat in the sky, and attained final Nibbāna. This is the fifth message.

(ปุตฺโต หตฺถี จ นาวา จ จตุตฺถํ เหมขนฺธกํ;

เถรสฺส ปรินิพฺพานํ ปญฺจมํ สาสนํ อิทํ.

(A son, an elephant, and ships; fourth, the mass of gold; the elder’s Parinibbāna is the fifth: this is the message.)

อิมํ คเหตฺวาน อหํ อาคโต ตว สนฺติกํ;

สาสนํ อีทิสํ สุตฺวา ปุญฺญกมฺเม รโต ภว.

Having taken this, I have come into your presence; Hearing such a message, be devoted to meritorious deeds.

วตฺถํ สหสา ทาเปหิ กโต สพฺพสมาคโม;

อิทํ นิจฺจํ ชานนฺโต กึ ลคฺโค อุตฺตราสงฺเค’ติ.)

(Give the cloth at once, for a convergence of all good things has occurred; knowing this for certain, why are you attached to the upper robe?)

ราชา กากสฺส วจนํ สุตฺวา หสิ. เถโร? กสฺมา มหาราช หสี’ติ ปุจฺฉิ. ภนฺเต, เอตสฺมึ อมฺพสาขนฺตเร นิสีทิตฺวา สทฺทํ กโรนฺตสฺส กากสฺส กถํ สุตฺวา หสินฺติ สพฺพํ อาโรเจสิ. เถโร’ปิ รญฺญา ปุริมตฺตภาเว กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิ. ราชา กสฺมา อยฺโย หสี’ติ ปุจฺฉิ. มหาราช, ตุมฺหากํ อนนฺตเร อตฺตภาเว มลยรฏฺเฐ อมรุปฺปล นาม กาเล กตกมฺมํ ปสฺสิตฺวา หสิตฺติ. เตน ปุฏฺโฐ กตกุสลกมฺมํ สพฺพํ วิตฺถาเรน ตสฺส อาจิกฺขิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต อตฺตโน อุตฺตราสงฺคํ ทตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา เคหํ คโต. โกฏรฏฺฐกวิหารํ คนฺตฺวา เถรสฺส สรีรชฺฌาปนํ การาเปตฺวา ธาตุํ อาทาย เจติยํ การาเปตฺวา มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มหาคามํ คโต. สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา ราชงฺคเณ ฐปาเปสิ. โคฐสมุทฺทกุจฺฉิยํ ปตฺต นาวาโต วตฺถานิ อาหราเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส จีวรตฺถาย ทาเปตฺวา มหาทานํ ปวตฺเตตฺวา มหาคามสมีเป วิหารํ การาเปตฺวา วิหรนฺโต อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา; ตาต, ตฺวํ คนฺตฺวา คิริมฺหิ นคเร นิสีทา’ติ วตฺวา อมจฺจญฺจสฺส ปิตุฏฺฐาเน ฐเปตฺวา คิรินครํ ปาเหสิ. ตํ ทิสฺวา คิริอภย กุมาโร กุมาเรน สทฺธึ อาคตพฬสฺส วตฺถาหาราทีนิ ทาเปตฺวา มหนฺตํ สมฺมานํ อกาสิ. ราชกุมาโร คิริปพฺพตปาเท วิหาสิ.

The king, hearing the crow's words, laughed. The elder asked, “Why, great king, do you laugh?” “Venerable sir, I laughed hearing the words of the crow while it was sitting on this mango branch,” he explained everything. The elder, seeing the deeds done by the king in a previous existence, also laughed. The king asked, “Why does the venerable one laugh?” “Great king, I laughed seeing the good deeds you performed in your immediately preceding life in the country of Malaya during the time of Amaruppala,” he replied. When questioned, the elder explained in detail all the meritorious deeds he had done. Filled with joy, the king gave his upper robe to the elder, paid homage, and went home. He went to the Koṭaraṭṭhaka monastery, arranged for the elder's cremation, took the relics, built a stupa, performed great offerings, and then went to Mahāgāma. He had gold brought and placed in the royal courtyard. He had cloth brought from ships that arrived in the bay of Goṭhasamudda and gave it to the community of monks for robes, instituting a great giving. Near Mahāgāma, he built a monastery and resided there. Summoning his son Duṭṭhagāmaṇi, he said, “Dear one, go and reside in the city on the mountain,” and after appointing a minister in the position of a father to him, sent him to Girinagara. Seeing this, Prince Giriabhaya provided the arriving army along with the prince with cloth, food, and other necessities, showing great honor. The royal prince stayed at the foot of the Giri mountain.

ตโต อปรภาเค ชาตึ นิสฺสาย ขตฺติยานํ วิวาโท อโหสิ. โส อภยราชา กึ เมวิวาเทนา’ติ อตฺตโน ภริยาย โสมเทวิยา สทฺธึ พลวาหนํ คเหตฺวา อนุกฺกเมน คจฺฉนฺโต เสรุนคเร รชฺชํ กาเรนฺตํ อตฺตสหายํ สิวราชํ สนฺธาย ตสฺส สนฺติกํ อาคญฺชิ. โส’ปิ สิวราชา คิริอภยรญฺญา สทฺธึ อาคตพฬสฺส มหนฺตํ สกฺการํ กาเรตฺวา อหตวตฺถติลตณฺฑุลาทีนิ อาหราเปตฺวา ทาเปสิ. กติปาหจฺจเย; สมฺม, กสฺมา อาคโตสิ’ติ ปุจฺฉิ. โส อาคตการณํ สพฺพมสฺส อาจิกฺขิ. ภทฺทกํ สมฺม, เต กตํ อาคนฺตพฺพเมว อาคโต. อหํ เต กตฺตพฺพํ ชานิสฺสามิ. ตฺวํ มา จินฺตยี’ติ วตฺวา ตสฺส วสนตฺถาย นครภูมึ คเวสนฺโต สรโกฏิยํ อติรมณียภูมึ ปสฺสิตฺวา ตสฺมึ ภูมิภาเค โส นครํ มาเปตฺวา เทวิยา เอกสทิสนามํ กริสฺสามี’ติ โสมนครนฺติ นามํ อกาสิ. ตํ นครํ สุสมิทฺธํ สมฺปนฺนธนธญฺญาทีหิ อุปกรเณหิ ทฺวารฏฺฏาลกโคปุรปริขาโปกฺขร-ณิยาทีหิ สหิตํ หตฺถิอสฺสรถปตฺติอาทีหิ สมากุลํ สงฺขปณวเภริสทฺทาทีหิ สมากิณฺณํ นครํ อโหสิ. โส อภโย จิรํ โสมนคเร มหนฺตํ อิสฺสริยํ อนุภวนฺโต วิหาสิ.

Then, at a later time, a dispute arose among the khattiyas concerning birth. King Abhaya thought, "What is this dispute to me?" Taking his wife Somadevī and his forces, he gradually traveled until he arrived at the presence of his ally, King Siva, who was ruling in Seru city. King Siva, showing great honor to the arriving forces along with King Giriabhaya, had offerings of new clothes, sesame, rice, and other items brought and distributed. After a few days, he asked, "Friend, why have you come?" Abhaya explained all the reasons for his arrival. "Good, friend, you have done well to come. It was indeed right for you to come. I will know what must be done for you. Do not worry," he said. Searching for a city site for him to reside, he saw a very delightful area at the edge of a lake. On that land, he built a city and, thinking, "I will name it a name similar to that of the queen," thus gave it the name Somanagara. That city flourished, abundant with wealth, grain, and other resources, complete with gates, watchtowers, ramparts, moats, and ponds. It was filled with elephants, horses, chariots, and foot soldiers, and resounded with the sounds of conches, drums, and war drums. King Abhaya enjoyed great sovereignty in Somanagara for a long time.

อถาปรสฺมึ กาเล โสมเทวี รญฺญา สทฺธึ กเถสิ; อยฺย อมฺหากํ ปฏิสรณํ เจติยญฺจ วิหารญฺจ กาเรตุํ วฏฺฏตี’ติ. ภทฺทกํ เต กถิตนฺติ โสมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา วิหารภูมึ คเวสนฺโต นครโต นาติทุเร นาจฺจาสนฺเน มหนฺตํ สาลวนํ อตฺถิ. ตํ ปสฺสิตุํ คโต. ตทา ตสฺมึ สาลวเน มหาอริฏฺฐตฺเถรสฺส วํเส มหามหินฺทตฺเถโร นาม เอโก เถโร อตฺถิ. โส สฏฺฐิมตฺเต ภิกฺขู คเหตฺวา วิหรติ. ตํ ทิสฺวา อิริยาปเถ ปสนฺโน เถรํ เอวมาห; ‘อยฺย ตุมฺหากํ อิมสฺมึ สาลวเน วิหารํ กริสฺสามิ’ติ. เถโร ตสฺส วจนํ สุตฺวา ตุณฺหีหาเวน อธิวาเสสิ. ราชา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรํ วนฺทิตฺวา นครเมว คนฺตฺวา โสมเทวึ อามนฺเตตฺวา; ภทฺเทโสมเทวิ, อมฺหากํ มโนรโถ มตฺถกํ ปตฺโต. วิหารกรณตฺถาย มนาโป ภูมิภาโค ลทฺโธ. ตตฺถ จ มหินฺโท นาม เถโร สมณานํ สฏฺฐิมตฺตํ คเหตฺวา วิหรติ. ตํ วนฺทิตฺวา วิหรณตฺถาย ปฏิญฺญํ คเหตฺวา อาคโต. ตตฺถ วิหารํ กริสฺสามี’ติ อาห. สา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา สาธู’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ปุนทิวเส เทวิยา สทฺธึ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เถโร เตสํ มหาสมยสุตฺตํ กเถสิ. เต อุโภ’ปิ ธมฺมํ สุตฺวา โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. อถ ราชา อยฺย ธาตุํ กุโต ลภิสฺสามา’ติ เถรํ ปุจฺฉิ. มา จินฺตยิ มหาราช, ธาตุํ อมฺเห ชานิสฺสามา’ติ อาจิกฺขิ.

Then at another time, Queen Somadevī spoke with the king: 'Noble one, it is fitting for us to have a cetiya and a monastery built as a refuge.' 'Well have you spoken,' he replied, and filled with joy, he went in search of a site for the monastery. Not too far from the city, nor too close, there was a great sāl grove. He went to see it. At that time, in that sāl grove, there was an elder named Mahāmahindatthera, of the lineage of the great Elder Ariṭṭha, dwelling with about sixty monks. Seeing him, the king was pleased with his deportment and said to the elder: 'Noble one, I will build a monastery for you in this sāl grove.' Hearing his words, the elder consented through silence. The king, overjoyed, paid homage to the elder and returned to the city. He summoned Queen Somadevī and said: 'Blessed Somadevī, our wish has been fulfilled. A pleasing plot of land has been obtained for building the monastery. There, an elder named Mahinda dwells with about sixty monks. Having paid homage to him, I have received his consent for the building of the monastery and have returned. I will build a monastery there.' Hearing this, she was overjoyed and approved, saying, 'Excellent!' The next day, the king went with the queen to the elder’s presence, paid homage, and sat to one side. The elder taught them the Mahāsamaya Sutta. Both of them, having heard the Dhamma, were filled with joy. Then the king asked the elder: 'Noble one, from where shall we obtain relics?' The elder replied, 'Do not worry, great king, we shall know of the relics.'

โส ตโต ปฏฺฐาย วิหารภุมึ โสธาเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทโย นีหริตฺวา เภริตลมิว รมณียํ สมํ การาเปตฺวา อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปกฺโกสาเปตฺวา อิฏฺฐจิตํ การาเปตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปสิ. วฑฺฒกี เจติยํ จินนฺโต กติปาเหน ปุปฺผาธานตฺตยํ นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺเภ สพฺพํ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐเปตฺวา รญฺโญ ปฏิเวเทสิ. ราชา, อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิฏฺฐาปิโต อยฺย ธาตุ คพฺโภ’ติ. เถโร รญฺโญ วจนํ สุตฺวา อตฺตนา ปริหริตํ ตถาคตสฺส ทกฺขิณทาฐาธาตุํ ตสฺส อทาสิ. ราชา ธาตุํ คเหตฺวา สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน มหตา ปริวาเรน ธาตุคพฺเภ นิทหิตฺวา อติมโนรมํ อุทกพุพฺพุฬเกลาสกุฏปฏิภาคํ เจติยํ การาเปสิ.

From that time onward, he had the monastery grounds cleared, having stakes, thorns, and the like removed, and making it as lovely and level as the surface of a drum. He summoned a bricklayer and, having had the brickwork done, began the work on the cetiya. The bricklayer, while constructing the cetiya, completed the three tiers for floral offerings in a few days and finished all the necessary work inside the relic chamber. He then reported to the king. The king came and informed the elder, saying, 'Venerable sir, the relic chamber is complete.' Hearing the king’s words, the elder gave him the right tooth-relic of the Tathāgata, which he had personally cared for. The king, receiving the relic, enshrined it in the relic chamber at an auspicious moment under a favorable constellation, with a great retinue. He then had a most delightful cetiya built, resembling a water bubble or a peak of Mount Kailāsa.

สทฺธาทิคุณสมฺปนฺโน โลกสาสนรกฺขโก;

สเจติยํ มหาราชา การาเปสิ วิหารกํ.

Endowed with virtues such as faith, a protector of the world and the Teaching, the great king had a monastery with a cetiya built.

ตโต เถรสฺส สนฺติเก สฏฺฐิมตฺตานํ ภิกฺขุนํ อตฺถาย สฏฺฐิมตฺตานิ ปริเวณานิ การาเปตฺวา ทฺวารฏฺฏาลกปากาเรหิ โสภิตํ วิหารํ นิฏฺฐเปตฺวา อตฺตโน เทวิยา เอกนามํ กตฺวา มหินฺทตฺเถรสฺส ทกฺขิโณทกํ ทตฺวา คนฺธมาลาธูปธเชหิ ปูชํ กโรนฺโต ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ ธาตุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กุรุมาโน คิริอภยราชา มหนฺตํ สมฺปตฺตึ อนุภวมาโน โสมนครํ ปฏิวสติ.

Then, for the benefit of about sixty monks, he had about sixty residences built in the presence of the elder. Having completed the monastery, made splendid with gate-towers and surrounding walls, he gave it the same name as his queen and, pouring the water of dedication, gave it to the elder Mahinda. Performing worship with perfumes, garlands, incense, and banners, visiting the relic shrine three times a day, and performing meritorious deeds such as giving, King Giriabhaya, while experiencing great prosperity, resided in the city of Somanagara.

(นคเร โสมนามมฺหิ รมณีเย มโนรเม;

เทวิยา สห โมทนฺโต รชฺชํ กาเรสิ นายโก.)

(In the delightful and charming city named Soma, the leader, rejoicing with his queen, ruled the kingdom.)

ตโต วิหารเทวิยา ภาตา จุลฺลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร นาม เอกทิวสํ กากวณฺณติสฺสมหารญฺโญ อายุสงฺขารโมโลเกนฺโต น จิรปฺปวตฺตนภาวํ ญตฺวา ปุนทิวเส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา เตน สทฺธึ กเถสิ. มหาราช ตุมฺหากํ นลาฏธาตุยา สตฺถารา พฺยากรณํ ทินฺนํ;’มหาวาลุกคงฺคาย ทกฺขิณภาเค เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก อนาคเต กากวณฺณติสฺโส นาม มหาราชา มยฺหํ นลาฏธาตุํ ปติฏฺฐเปสฺสตี’ติ วตฺวา ตํ สนฺธาย ภควา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา คโต. ตสฺส วจนํ มนสิกโรหี’ติ อาห. ตสฺส กถํ สุตฺวา อมฺหากํ กุสลสมฺปตฺตึ อวินาเสตฺวา อยฺยสฺส วจนมุทฺทิสฺส เจติยํ การาปนตฺถาย คนฺตพฺพนฺติ มนฺตฺวา ภทฺทกํ อยฺยา’ติ เถรสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ คิรินครโต ปกฺโกสาเปตฺวา มหาคาเม นิสีทาเปตฺวา นคเร เภรึ จราเปสิ; อหํ มหาวาลุกาย คงฺคาย สมีเป เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิยา มตฺถเก เจติยํ การาปนตฺถาย คมิสฺสามิ, สพฺพเสนิโย จ มหา ชโน จ มยา สทฺธึ อาคจฺฉนฺตุ’ติ วตฺวา ราชา จุลปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส ติสฺสมหาวิหาเร สาคลตฺเถรสฺส จ สนฺติกํ คนฺตฺวา ภนฺเต ตุมฺหากํ ปริวาเร ปญฺจสตมตฺเต ภิกฺขุ คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺตา มยา สทฺธึเยว อาคจฺฉถา’ติ วตฺวา ภทฺทมาเส ภทฺททิวเส สุนกฺขตฺเต สุมุหุตฺเต พนฺธาวารํ สชฺเชตฺวา ธาตุฆรโต ธาตุกรณฺฑกํ นีหริตฺวา สุสชฺชิตรเถ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตญฺจ กตฺวา ปุรโต ปุรโต รตนมณฑเป การาเปตฺวา ปุเรตรมกาสิ.

Thereafter, one day, the elder named Cullapiṇḍapātiyatissa, the brother of Queen Vihāradevī, while examining the life-force of the great king Kākavaṇṇatissa, perceived that it would not last long. The next day, he went to the king and spoke with him: 'Great king, a prophecy was given by the Teacher concerning the forehead relic: “On the southern bank of the great river Mahāvālukagaṅgā, at the end of a lake named Seru, on the crest of a promontory named Varāha, in the future a great king named Kākavaṇṇatissa will enshrine my forehead relic.” With reference to this, the Blessed One, having entered into an attainment, departed. Bear his words in mind.' Hearing his speech, the king thought, 'Without losing our store of merit, we must go to have a cetiya built for the sake of the elder’s words.' Accepting the elder’s words, saying, 'It is good, noble one,' he summoned his son Duṭṭhagāmaṇi from Girinagara, installed him in Mahāgāma, and had a drum proclaimed in the city: 'I will go to have a cetiya built near the great river Mahāvālukagaṅgā, at the end of the lake named Seru, on the crest of the promontory named Varāha. Let all the armies and the great populace come with me.' Then the king went to the elder Cullapiṇḍapātiyatissa at the Tissamahāvihāra and to the elder Sāgalatthera and said, 'Venerable sirs, taking about five hundred monks from your retinue, you must come with me, attending to the relic.' In the month of Bhadda, on an auspicious day, under a favorable constellation and at an auspicious moment, he prepared the encampment. He brought out the relic casket from the relic house, placed it on a well-adorned chariot, had a white parasol held above it, and had jeweled pavilions erected in the very front, causing it to lead the procession.

ตโต ราชา ปุตฺตํ ทุฏฺฐคามณึ ปกฺโกสาเปตฺวา อนุสาสิตฺวา ปุตฺตํ สทฺธาติสฺสกุมารญฺจ วิหารเทวิญฺจ คเหตฺวา สีฆํ นิกฺขมิ. จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเร ปญฺจสตภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุํ อุปฏฺฐหนฺโต ปจฺฉโต อาคญฺฉิ. สพฺพเสนิโย จ ราชา จ ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ภิกฺขุ สงฺเฆน สทฺธึ คนฺตฺวา ทีฆวาปึ ปาปุณึสุ. ตสฺมึ สทฺธาติสฺสกุมารํ นิสีทาเปตฺวา อนุกฺกเมน อาคนฺตฺวา สุมนมาลาปิฏฺฐิยํ ขนฺธวารํ พนฺธิตฺวา นิสีทิ. กสฺมา ปน ตํ ฐานํ เอวํ นามกํ ชาตนฺติ. สุมนนาคราชา สตฺตทิวสานิ นาคสมฺปตฺตึ อภิรมมาโน (นลาฏธาตุํ วิสฺสริ.) สตฺตาหจฺจเยน นลาฏธาตุํ อนุสฺสริตฺวา ปจฺฉา อาวชฺชมาโน รญฺโญ ธาตุํ คเหตฺวา อาคตภาวํ ญตฺวา มหนฺตํ โสมนสฺสํ ปตฺโต มหนฺตชฺฌาสโย อตฺตโน ปริวาเร ฉโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา ธาตุปฏิปถํ คนฺตฺวา ธาตุปติฏฺฐิตฏฺฐาเนว ปถวิยํ นาภิปฺปมาณโต สุมนมาลาวสฺสํ วสฺเสสิ. ตสฺมา ตํ ฐานํ สุมนมาลาปิฏฺฐิติ ชาตํ. ปุนทิวเส ราชา ธาตุํ คเหตฺวา วราห นาม โสณฺฑึ ปาปุณิ. สมฺปตฺตาย ธาตุยา ตสฺมึ ฐาเน สุมนนาคราชา รถจกฺเก ยาว นาภึ ตาว โอสีทาเปตฺวา อปริวตฺตนํ อกาสิ. ตํ ทิสฺวา ราชา สํเวคปฺปตฺโต เถรํ ปุจฺฉิ. มา ภายิ มหาราช, ธาตุ ปติฏฺฐานฏฺฐานํ อาคโต. อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิสฺสตี’ติ อาห.

Then the king, having summoned and admonished his son Duṭṭhagāmaṇi, departed quickly, taking his son Prince Saddhātissa and Vihāradevī. The elder Cūḷapiṇḍapātiyatissa also came from behind, bringing his retinue of five hundred monks to attend upon the relic. The king and all the armies, having given a great offering to the community of monks, went together with the Saṅgha of monks and arrived at Dīghavāpi. Having installed Prince Saddhātissa there, he proceeded in stages and, arriving at Sumanamālāpiṭṭhi, set up camp and stayed. Now, why did that place come to be so named? The nāga king Sumanā, delighting in the splendor of the nāgas for seven days, forgot the forehead relic. After seven days had passed, he recollected the forehead relic and, reflecting upon it, learned that the king had taken the relic and was coming. Attaining great joy, and with great resolve, he took his retinue of about six koṭi nāgas, went to meet the relic on its path, and at the very place where the relic was to be enshrined, he caused a rain of sumana flowers to fall upon the ground to the height of a man's navel. Therefore, that place became Sumanamālāpiṭṭhi. The next day, the king took the relic and reached the promontory named Varāha. When the relic arrived at that place, the nāga king Sumanā caused the wheels of the chariot to sink up to the nave and made it immovable. Seeing this, the king was struck with religious awe and asked the elder. The elder said, 'Do not fear, great king. The relic has come to its place of enshrinement. It will be established in this very place.'

ตํ สุตฺวา ราชา ธาตุปติฏฺฐาน ภูมิภาคํ ภวิสฺสตี’ติ จินฺเตตฺวา ตตฺเถว เสนํนิเวเสตฺวา อิทํ ฐานํ สมนฺตโต สกณฺฏกํ วนํ นีหราเปตฺวา ภูมิภาคํ อติรมณียํ เภริตลมิว สมํ การาเปตฺวา เสนิยปาโมกฺขํ อามนฺเตตฺวา ตุมฺเห ธาตุํ ฐปนตฺถาย ปฐมํ ธาตุฆรํ การาเปตฺวา ธาตุ คพฺภํ ปติฏฺฐาเปตฺวา นิเวเทสิ. ราชา อนฺโต ธาตุฆเร ตสฺมึ ธาตุคพฺเภ ธาตุกรณฺฑกํ ปติฏฺฐเปตฺวา พหิ อารกฺขํ สํวิธาย ตตฺถ มหนฺตํ ปูชาวิธานํ การาเปตฺวา ธาตุฆรํ จตุชาติยคนฺเธน วิลิมฺปาเปสิ. ตทุปาทาย ตํ เคหํ คนฺธมูลํ นาม ชาตํ. ตสฺมึ ฐาเน พหู สนฺนิปตึสุ. ตตฺถ มหินฺโท นาม เถโร อาคนฺตุก ภิกฺขูนํ วตฺตปฏิวตฺตํ อกาสิ. ปุนทิวเส ราชา วิหารํ คนฺตฺวา สุเขน วสิตฺถ อยฺยา’ติ ปุจฺฉิตฺวา สพฺเพ ภิกฺขุ นิมนฺเตตฺวา ราชเคเห นิสีทาเปตฺวา ยาคุภตฺตํ สกฺกจฺจํ ทตฺวา ปจฺฉา ภตฺตํ อนุโมทนํ สุตฺวา นิสินฺนกาเล เถโร โอวทนฺโต มหาราช, ปมาเทน วสิตุํ น วฏฺฏติ ชีวิตํ นาม น จิรฏฺฐิติกํ, ธาตุปติฏฺฐาปนํ ปปญฺจํ อกตฺวา กาเรหี’ติ วตฺวา คาถมาห?

Hearing this, the king thought, ‘This place will be the site for enshrining the relics.’ He then stationed his army there and had the area cleared of thorny forests all around, making the ground as level and delightful as a drumhead. He summoned the commander of the army and instructed, “First, have a relic house built to enshrine the relics, and establish the relic chamber.” The king then placed a relic casket inside the relic chamber within the relic house. Outside, he arranged for security and had a grand ceremony of offerings conducted. He had the relic house anointed with perfumes of four kinds, and from that time, the house came to be known as Gandhamūla. Many people gathered at that place. There, an elder named Mahinda performed the duties of attending to the visiting monks. The next day, the king went to the monastery and asked, “Venerable sirs, did you dwell in comfort?” He then invited all the monks, seated them in the royal palace, and respectfully served them gruel and almsfood. After the meal, while they were seated listening to the thanksgiving, the elder admonished him, saying, “Great king, it is not fitting to live heedlessly. Life is not long-lasting. Have the relic enshrinement done without delay.” Having said this, he spoke a verse.

ยสฺมา หิ ชีวิตํ นาม อปฺปํ พุพฺพุลกุปมํ;

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส กเรยฺย กุสลํ สทา’ติ.

For life is indeed fleeting, like a bubble; therefore, the wise person should always do good.

อิมินา นเยน ธมฺมํ กเถตฺวา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺส ตฺเถโร จ สาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จา’ติ ตโย เถรา อตฺตโน อตฺตโน ปริวาเร ภิกฺขู คเหตฺวา ธาตุ ปริหรณตฺถาย อาคจฺฉึสุ.

In this manner, having taught the Dhamma, the three elders—the Venerable Cūḷapiṇḍapātiyatissa, the Venerable Sāgalatthera, and the Venerable Mahindatthera—each came with their own retinues of monks to attend to the relics.

วิปุลยโส ปรหิตาวหนฺโต,สุชนหิโต ธิติมา อวีตสทฺโธ;

สุปริวุโต มหติยา หิ ปริสา,ราชเสฏฺโฐ ปวรถูปมารภี’ติ.

Of great glory, bringing benefit to others, a benefactor to good people, resolute, and unwavering in faith; surrounded by a great assembly, the foremost of kings began the excellent stupa.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

Thus, in the Dhatuvamsa, composed for the inspiration of noble people.

ปกิณฺณโก นาม

The Miscellany

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

The Fourth Chapter.

๕. ธาตุนิธานาธิกาโร

5. The Section on the Enshrinement of Relics

ตโต วิมํเสตฺวา ภุมิภาคํ คเหตุํ วฏฺฏตี’ติ ภูมิ ภาคํ วีมํเสนฺโต มงฺคลสมฺมเต อฏฺฐ โคเณ อาหราเปตฺวา คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ ปติมุญฺจาเปตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทาเปตฺวา คีวาย มาลาทามํ พนฺธาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา เอวํ จินฺเตสิ? ยทิ ปน ภควโต นลาฏธาตุ ยสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐหิตฺวา โลกตฺถจริยํ กโรนฺตี ปญฺจวสฺสสหสฺสานิ สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ ตสฺมึ ฐาเน โคณา สยเมว อโยทามโต มุญฺจิตฺวา ถุปฏฺฐานํ สมนฺตโต วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยนฺตุติ อธิฏฺฐหิตฺวา ปุริเส อาณาเปสิ. เต ตเถว อกํสุ. ตโต วิภาตาย รตฺติยา ราชาโคเณ คาหาปนตฺถาย อายุตฺตเก อาณาเปสิ. เต มนุสฺสา คนฺตฺวา โคเณ อปสฺสิตฺวา น ปสฺสาม เทวา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ. คจฺฉ ภเณ, โคณานํ คตฏฺฐานํ โอโลเกถา’ติ อาห. เต คเวสมานา พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา ปทานุปทํ คนฺตฺวา ถูปกรณฏฺฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตโคเณ ทิสฺวา สยิตฏฺฐานโต นงฺคุฏฺฐาทีนิ มทฺทนฺตาปิ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺตา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ; เทว, โคณา น อุฏฺฐหนฺติ, เอกํ ฐานํ สมนฺตา วิจริตฺวา จตุสุ ทิสาสุ สยิตา’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา เสนงฺคปริวุโต สยเมว คนฺตฺวา’ปิ โคเณ อุฏฺฐาเปตุํ อสกฺโกนฺโต ราชา เอวํ อธิฏฺฐาสิ; ยทิ อิมสฺมึ ฐาเน ธาตุ ปติฏฺฐาเปตพฺพา ภเวยฺย โคณา อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺตุ’ติ. โคณา จิตฺตกฺขเณเยว อุฏฺฐหิตฺวา ปลายึสุ. ราชา ตํ อจฺฉริยํ ทิสฺวา ปสนฺนมโน หุตฺวา ปุเนกทิวสํ วุตฺตนิยาเมเนว อสฺเส อลงฺการาเปตฺวา อโยทาเมน พนฺธาเปตฺวา ฐเปสิ. อสฺสาปิ เต โคณา วิย คนฺตฺวา นิปชฺชึสุ. ราชา คนฺตฺวา ตเถว อธิฏฺฐหิตฺวา อสฺเส อุฏฺฐาเปสิ. ปุเนกทิวสํ หตฺถีํ อลงฺการาเปตฺวา ตเถว อธิฏฺฐาสิ. โสปิ พนฺธทาเม ฉินฺทิตฺวา ปจฺฉิมยามสมนนฺตเร คนฺตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเน นิปชฺชิ. ปภาตาย รตฺติยา ราชา หตฺถีโคปเก ปกฺโกสาเปตฺวา หตฺถึ อาเนถา’ติ อาห. หตฺถิโคปกา หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน อทิสฺวา, หตฺถึ พนฺธนฏฺฐาเน น ปสฺสาม เทวา’ติ อาหํสุ. เตนหิ ภเณ, สีฆํ อุปธาเรถา’ติ วุตฺเต หตฺถิโคปกา ปทานุปทํ คเวสมานา เจติยฏฺฐาเน นิปนฺนํ หตฺถึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสุํ. ตํ สุตฺวา ราชา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปกาเรน ปฏิปชฺชิตฺวา หตฺถึ ปุเร กตฺวา อาคจฺฉิ.

Then, having considered, 'It is proper to take possession of this land,' and while examining the land, he had eight auspicious bulls brought, bathed them with scented water, adorned their horns with golden coverings, applied fragrant five-finger marks, fastened floral wreaths around their necks, and bound them with iron chains. Then he reflected: 'If the Blessed One’s forehead relic, having established itself in this place, will perform its world-benefiting function and cause the Dispensation to endure for five thousand years, then let these bulls free themselves from their iron chains, walk around the site of the stupa, and lie down in the four quarters.' Having resolved thus, he gave orders to his men. They did exactly as instructed. At dawn, the king ordered his attendants to fetch the royal bulls. The men went but, not seeing the bulls, reported to the king, 'We do not see them, sire.' 'Go, then,' said the king, 'and search for where the bulls have gone.' Searching along their tracks and not finding them at the place where they had been tethered, they went on and, having circled the site for the stupa, saw the bulls lying down in the four quarters. Though they tried to make them rise by prodding their tails and other parts, they could not. So they went and reported to the king: 'Sire, the bulls do not rise; they have walked around one spot and are lying down in the four quarters.' Hearing this, the king, surrounded by his army, went himself but was unable to make the bulls rise. Then the king made this resolution: 'If the relic is to be enshrined in this place, let the bulls rise and go.' In an instant, the bulls rose and fled. Seeing this marvel, the king was filled with joy. The next day, he had horses adorned in the same manner, fastened with iron chains, and stationed them there. The horses, like the bulls, also went and lay down. The king went and, resolving as before, made the horses rise. The following day, he had an elephant adorned in the same way and made the same resolution. It too broke its tethers and, just after the last watch of the night, went and lay down at the site for the cetiya. At dawn, the king summoned the elephant keepers and said, 'Bring the elephant.' The elephant keepers, not seeing the elephant at its tethering place, said, 'We do not see the elephant at the tethering place, sire.' 'Then quickly search for it,' he said. The elephant keepers, following its tracks, found the elephant lying at the cetiya site. They returned and reported to the king. Hearing this, the king proceeded as described before and, with the elephant leading the way, returned.

เอวํ ตีหิ วิมํสนาหิ วีมํเสตฺวา ภุมิคหิตภาวํ เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อุปฏฺฐหมาโน อาโรเจสิ. ตสฺมึ กาเล เสรุนคเร สิวราชา พหู ปณฺณากาเร คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชา เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ กตฺวา นิสินฺนกาเล โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ พหุปณฺณาการํ คาหาเปตฺวา ราชานํ ปสฺสิสฺสามิ’ติ อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตน สทฺธึ สมฺโมทนียํ กถํ อกาสิ; อิมสฺมึ ฐาเน ทสพลธาตุํ ปติฏฺฐาเปสฺสามิ, ตุมฺเห มม สหายา โหถา’ติ เต คเหตฺวา คนฺตฺวา ธาตุํ วนฺทถา’ติ วนฺทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ ธาตุโต ฉพฺพณฺณรํสิโย อุคฺคจฺฉึสุ. เทวา สาธุการํ กโรนฺตา อากาสโต มาลาโย ขิปึสุ. ราชาโน โสมนสฺสปฺปตฺตา อมฺหากํ ลงฺกายํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺหากํ รฏฺเฐ ปติฏฺฐหิสฺสติ. เอสา ธาตุ มหา ชนสฺส สตฺถุกิจฺจํ สาเธยฺยาติ วนฺทิตฺวา คตา. ราชา เตสํ คตกาเล คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา ตาต, อิฏฺฐกํ ชนสฺส ปีฬนํ อกตฺวา การาเปมา’ตี อาห. มา จินฺตยิตฺถ เทว, อหํ อิฏฺฐกํ การาเปสฺสามีติ. เอวญฺหิ สติ ปปญฺโจ ภวิสฺสตี’ติ อาห. อมฺหากํ สนฺติเก สุวณฺณรชตานิ มนฺทานิ กุโต ลภิสฺสามา’ติ วุตฺเต คิริอภโย เอวมาห; เทว, สตฺถา มหาปุญฺโญ มหนฺตํ ปูชาสกฺการสมฺมานํ ลภิสฺสติ. ตฺวํ อจินฺเตตฺวา เจติยกมฺมํ ปฏฺฐเปหี’ติ อาห.

Thus, having examined the land with three investigations, he went to the elder, paid homage, and while attending upon him, reported that the land had been secured. At that time, King Siva of Serunagara, having gathered many gifts, came thinking, 'I will see the king.' He paid homage and stood to one side. The king exchanged friendly conversation with him. While he was seated, the great Naga king of Lonanagara, also having gathered many gifts, came thinking, 'I will see the king.' He paid homage and sat to one side. The king also exchanged friendly conversation with him and said, 'In this place, I will establish the relic of the Ten-Powered One. You must be my helpers.' Taking them with him, he had them pay homage to the relic. At that moment, six-colored rays emanated from the relic. The devas, making sounds of approval, threw down garlands from the sky. The kings, filled with joy, said, 'The forehead relic of the Ten-Powered One will be established in our land of Lanka. May this relic accomplish the work of the Teacher for the great mass of people.' Having paid homage, they departed. When they had gone, the king summoned Giriabhaya and said, 'Dear one, let us have bricks made without oppressing the people.' 'Do not worry, Your Majesty. I will have the bricks made.' The king then said, 'If it is done this way, there will be complications.' When it was said, 'Gold and silver are scarce in our possession, from where shall we obtain them?' Giriabhaya replied, 'Your Majesty, the Teacher is of great merit and will receive grand offerings, honor, and respect. Do not worry; begin the work of the cetiya.'

โส ตสฺส ตํ อจินฺตนียํ กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต เถรสฺส สนฺติเก ธมฺมํ สุตฺวา ธาตุํ วนฺทิตฺวา นครํ คนฺตฺวา ภุตฺตสายมาโส สยเน นิปนฺโน นิทฺทํ โอกฺกมิ. วิภาตาย รตฺติยา ปพุชฺฌิตฺวา อิฏฺฐกํ จินฺตยมานสฺส โทมนสฺสํ อโหสิ. ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา วิสฺสกมฺมํ เทวปุตฺตํ อามนฺเตตฺวา; ตาต, วิสฺสกมฺม, กากวณฺณติสฺสมหาราชา อมฺหากํ สตฺถุโน นลาฏ ธาตุํ นิทหิตฺวา มหนฺตํ เจติยํ การาเปตุกาโม อิฏฺฐกํ จินฺตยิ. ตฺวํ คนฺตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ มาเปหีติ อาห. ตํ สุตฺวา วิสฺสกมฺมเทวปุตฺโต ทุคฺคตสฺส พฺราหฺมณสฺส เขตฺเต อิฏฺฐกํ มาเปตฺวา เทวโลกเมว คโต. ตสฺมึ ขเณ เขตฺตสามิโก ทุคฺคตพฺราหฺมโณ ปาโตว อตฺตโน เขตฺตํ โอโลกนตฺถาย คโต อิโตวิโต โอโลเกนฺโต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา จินฺเตสิ; หีโย ราชา อิฏฺฐกํ กถํ ลภิสฺสามีติ กเถสิ. มหนฺตํ วต ปณฺณาการํ มยา ลทฺธนฺติ ตุฏฺโฐ เทวฺैฏฺฐกานิ กาเชน คเหตฺวา รญฺโญ ทสฺสนตฺถาย คนฺตฺวา ราชทฺวาเร ฐตฺวา สาสนํ ปหิณิ. ตํ ปกฺโกสาเปตฺวา กสฺมา ปาโต’ว อาคโตสี’ติ ปุจฺฉิ. เทว มยฺหํ เขตฺเต อิฏฺฐกราสึ ทิสฺวา ปาโต’ว อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา อาคโตมฺหี’ติ. อีทิสานิ อิฏฺฐกานิ เจติยสฺส อนุจฺฉวิกานีติ ทสฺเสสิ. ราชา ปสฺสิตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺโต พฺราหฺมณสฺส พหุํ ธนํ ทาเปสิ.

Hearing this inconceivable story, he was filled with joy. After listening to the Dhamma from the elder and venerating the relic, he returned to the city, ate his evening meal, and lay down to sleep. At the break of dawn, he awoke and, while thinking about bricks, became distressed. At that time, Sakka, the king of the gods, summoned the devaputta Vissakamma and said, 'Dear Vissakamma, King Kākavaṇṇatissa wishes to have a great cetiya built to enshrine our Teacher’s forehead relic and is thinking about bricks. Go and fashion bricks in a suitable place.' Hearing this, the devaputta Vissakamma went to the field of a poor brahmin, fashioned bricks there, and then returned to the realm of the devas. At that moment, the owner of the field—the impoverished brahmin—went early in the morning to inspect his land. Looking here and there, he saw a pile of bricks and thought, 'Yesterday, the king spoke of how he would obtain bricks. Truly, I have received a great gift!' Delighted, he gathered the divine bricks and, taking them with a carrying pole, went to present them to the king. Standing at the palace gate, he sent a message. Having him summoned, the king asked, 'Why have you come so early in the morning?' 'Your Majesty, seeing a pile of bricks in my field, I have brought them early this morning.' He showed them, saying, 'Such bricks are perfectly suited for the cetiya.' The king, seeing them, was overjoyed and had the brahmin given much wealth.

ตสฺมึ ขเณ อญฺญํ สาสนํ อาหริ. มทนปฏฺฏนทฺวารโต จตสฺโส รชตนาวา สุวณฺณภุมิโต จตสฺโส สุวณฺณนาวา อุกฺกมึสูติ ปฏฺฏนมุขทฺวาเร วิหรนฺโต อารกฺขก เชฏฺฐโก ธมฺมปาโล นาม อาคนฺตฺวา รญฺโญ อาโรเจสิ. ราชา ตุฏฺโฐ สุวณฺณรชเต อาหราเปสิ.

At that moment, another message was brought. The chief guard named Dhammapālo, who was dwelling at the harbor entrance, came and reported to the king: 'Four silver ships have arrived at the gate of Madanapaṭṭana, and four golden ships from Suvaṇṇabhūmi.' The king, pleased, had the gold and silver brought in.

(อิฏฺฐกํ รชตญฺเจว สุวณฺณญฺจ มหารหํ;

อาหริตฺวาน ตํ สพฺพํ กมฺมํ อารภิ เจติเย.

Bricks, and silver, and gold of great value; having brought all that, he began the work on the cetiya.

สตฺถุ ปุญฺญานุภาเวน รญฺโญ ปุญฺญพเลน จ;

จินฺติตจินฺติตํ สพฺพํ ขเณเนว สมิชฺฌติ.)

By the power of the Teacher's merit, and by the strength of the king's merit, all that is thought of succeeds in an instant.

ตโต ราชา จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา? อยฺย อิฏฺฐกภุมึ คมิสฺสามีติ อาห. เถโร สุตฺวา ตุฏฺโฐ อตฺตโน ปริวาเรหิ ปญฺจสตภิกฺขูหิ สทฺธึ อิฏฺฐก ภูมึ คโต. ตโต มหาสาคลตฺเถโร จ มหินฺทตฺเถโร จ อตฺตโน ปริวาเรหิ ภิกฺขุหิ สทฺธึ อิฏฺฐกภุมึ คตา. สิว นคเร ราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โลณนคเร นาคราชาปิ อิฏฺฐกภุมึ คโต. โสมนคเร คิริอภยราชาปิ อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา อิฏฺฐกภุมึ คโต. เตสํ สมณ พฺราหฺมณานํ ราชพฬานญฺจ สมฺปิณฺฑิตตฺตา โส ปิฏฺฐิปาสาโณ พลวาหโน นาม ชาโต. เต สพฺเพ อิฏฺฐกภุมึ สโมสรึสุ. เถโร อิฏฺฐกราสึ โอโลเกตฺวา ราชานํ เอวมาห? มหาราช, อยํ อิฏฺฐกราสิ เจติเย สพฺพกมฺมตฺถาย ปโหตี’ติ. ราชา อตฺตมโน เสนงฺคปริวุโต สยเมว ปฐมํ อิฏฺฐกํ คณฺหิ. ตํ ทิสฺวา เสสราชาโน จ อมจฺจาทโย จ ปริสา จ สพฺเพ ภิกฺขุ จ อิฏฺฐกานิ คณฺหึสุ ตสฺมึ กาเล ภารํ อุกฺขิปิตฺวา คมนํ ปปญฺจํ ภวิสฺสตี’ติ ราชา จินฺเตสิ. เถโร ตสฺส จิตฺตํ ชานิตฺวา เอวมาห? มา จินฺตยิตฺถ มหาราช, อิฏฺฐกานิ คเหตฺวา คจฺฉ. ปจฺฉา เทวนาคาทโย อิฏฺฐกภุมิโต ปฏฺฐาย ยาว เจติยฏฺฐานํ นิรนฺตรา ฐิตา อาหริสฺสนฺตี’ติ. เต อาหริตฺวา เจติยฏฺฐาเน ราสึ กโรนฺติ. เตเนว นียาเมน ยาว เจติยสฺส นิฏฺฐงฺคมา ตาว เทวนาคสุปณฺณาทโย นิรนฺตรํ ฐตฺวา อิฏฺฐกานิ อาหริตฺวา เจติยกรณฏฺฐาเนว จตุสุ ทิสาสุ ราสึ อกํสุ.

Then the king went to the Elder Cūḷapiṇḍapātiyatissa and said, 'Venerable sir, I will go to the brickfield.' Hearing this, the Elder, pleased, went to the brickfield with his retinue of five hundred monks. Then the great Elder Mahāsāgala and the Elder Mahinda also went to the brickfield with their retinues of monks. The king of Sivanagara also went to the brickfield. The Nāga king of Loṇanagara also went to the brickfield. King Giriabhaya of Somanagara, surrounded by his army, also went to the brickfield. Because of the gathering of those recluses, brahmins, and royal forces, that flat rock became known as Balavāhana. All of them assembled at the brickfield. The Elder, surveying the heap of bricks, said to the king, 'Great king, this heap of bricks is sufficient for all the work on the cetiya.' The king, delighted and surrounded by his army, himself took the first brick. Seeing this, the other kings, ministers, attendants, the assembly, and all the monks also took bricks. At that time, the king thought, 'Lifting and carrying the load will become a complication.' The Elder, knowing his mind, said, 'Do not worry, great king. Take the bricks and go. Afterwards, devas, nāgas, and others will stand in an unbroken line from the brickfield up to the cetiya site and bring them.' They brought them and made a pile at the cetiya site. By that same method, until the completion of the cetiya, the devas, nāgas, supaṇṇas, and others stood in an unbroken line and brought the bricks, making piles in the four directions at the cetiya construction site.

ตโต ราชา สพฺเพ อิฏฺฐกวฑฺฒกี ราสึ การาเปตฺวา เตสํ วฑฺฒกีนํ อนฺตเร ชยเสนํ นาม อิฏฺฐกวฑฺฒกึ ปริคณฺหิตฺวา ตสฺส ปน สตสหสฺสคฺฆนกานิ ทฺเว สาฏกานิ กหาปณสตสหสฺสานิ จ สุวณฺณกุณฺฑลาทโย อาภรณานิ จ ทาเปสิ. ตสฺส ปริวารานํ วฑฺฒกีนํ อหตวตฺถาทีนิ สพฺพุปกรณานิ ทาเปสิ. อเนกวิธํ มหนฺตํ สมฺมานํ กาเรตฺวา เถเรน สทฺธึ มนฺเตนฺโต; อยฺย อชฺช วิสาขปุณฺณมี อุโปสถทิวโส, ตสฺมา นลาฏธาตุยา มงฺคลํ กริตฺวา เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปตุํ วฏฺฏตี’ติ อาห. ตํ สุตฺวา เถโร; ภทฺทกํ มหาราช, พุทฺธสฺส ภควโต ชาตทิวโส’ติ วตฺวา เจติยกมฺมกรณตฺถาย ปญฺจ ชเน คณฺหิ. เตสุ เอโก วรเทโว นาม, เอโก สงฺโข นาม, เอโก วิชฺโช นาม, เอโก ปุสฺสเทโว นาม, เอโก มหาเทโว นาม. อิเมสํ วฑฺฒกีนํ มงฺคลํ การาเปตฺวา ฉณเวสํ คเหตฺวา สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺการาเปตฺวา ราชา สยมฺปิ สพฺพาลงฺกาเรน ปติมณฺฑิโต มงฺคลวิธานํ การาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ คนฺธมาลาทีหิ ปูเชตฺวา ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา จตุสุ ฐาเนสุ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา วิชมฺเหตฺวา สุวณฺณฆฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณขจิตํ มณิมุตฺตารตนมยํ ปริพฺภมนทณฺฑํ ชีวมานกมาตาปิตเรน อุภโตสุมณฺฑิตปสาธิเตน อภิมงฺคลสมฺมเตน อมจฺจปุตฺเตน คาหาเปตฺวา มหนฺตํ เจติยํ ตตฺถ กโรนฺโต สยมฺปิ ปริพฺภมนทณฺฑํ คเหตฺวา ปริกมฺมกตภุมิยํ ปริพฺภมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ตโต มหาวฑฺฒกี สุนกฺขตฺเตน สุมุหุตฺเตน เจติยฏฺฐาเน อิฏฺฐกํ ปติฏฺฐาเปสิ.

Then the king had all the brickmakers assembled. Among those craftsmen, he selected a brickmaker named Jayasena and had him given two garments worth one hundred thousand each, one hundred thousand kahāpaṇas, and ornaments such as golden earrings. He also had the craftsmen of his retinue provided with new clothes and all necessary equipment. After bestowing great honor in various ways, he consulted with the Elder, saying, 'Venerable sir, today is the Visākha full moon Uposatha day. Therefore, it is fitting to perform an auspicious ceremony for the forehead relic and to lay the brick at the cetiya site.' Hearing this, the Elder replied, 'Excellent, great king, it is the Blessed One, the Buddha's, birthday!' Then, for the purpose of carrying out the cetiya work, he selected five men. Of these, one was named Varadeva, one was named Saṅkha, one was named Vijja, one was named Pussadeva, and one was named Mahādeva. After arranging an auspicious ceremony for these craftsmen, having them put on festive attire and adorned with all ornaments, the king himself, also fully adorned, had the auspicious rites performed. Honoring the community of monks with perfumes, garlands, and other offerings, circumambulating three times, and paying homage at the four places with the five-point prostration, he dismissed them and entered the golden enclosure. There, he had a rotating staff—inlaid with gold and made of gems, pearls, and jewels—held by the son of a minister, one who was deemed most auspicious as both his parents were living, and who was himself beautifully adorned and decorated. While constructing the great cetiya there, he himself took the rotating staff, circled the prepared ground, and stood to one side. Then, the chief craftsman, at an auspicious constellation and a fortunate moment, laid the brick at the cetiya site.

ตสฺมึ ขเณ จตุนหุตาธิก ทฺวิโยชน สตสหสฺสพหุลา อยํ มหาปถวี สาธุการํ ปวตฺเตนฺตี วิย มหานาทํ ปวตฺเตสิ. เทวมนุสฺสา ทิวเส ทิวเส ปโหนก-มตฺติกํ นิสเทน ปึสิตฺวา สุปฺเปหิ ปปฺโผเฐตฺวา เทนฺติ. เอวํ กโรนฺโต กติปเยเนว ทิวเสน ปุปฺผาธานตฺตยํ จินิตฺวา มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา สงฺโฆ จุนฺทุตฺตรนามเก ทฺเว สามเณเร อาณาเปสิ? ตุมฺเห หิมวนฺตํ คนฺตฺวา เมทวณฺณปาสาเณ อาหรถา’ติ. เต ปน สามเณรา ชาติยา โสฬสวสฺสิกา ฉฬภิญฺญาปฺปเภเทน ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา. มหาขีณาสวภิกฺขุสงฺฆสฺส สนฺติกา ภิกฺขุสงฺฆสฺส วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อากาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา หิมวนฺตโต อตฺตโน อิทฺธิพเลน เมทวณฺณปาสาเณ อาหรึสุ. เอเตสุ เอกํ ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส ภุมิยํ ปตฺถริตฺวา จตุสุ ปสฺเสสุ จตฺตาโร ปาสาเณ ปติฏฺฐาเปตฺวา อปรํ ธาตุคพฺภํ ปิทหิตุํ อทสฺสนํ กตฺวา ฐปยึสุ.

At that moment, this great earth, two hundred and forty thousand yojanas in extent, gave forth a mighty roar, as if uttering its approval. Day by day, devas and humans ground sufficient clay, winnowed it with baskets, and offered it. In this way, within just a few days, he built the three flower-terraces and informed the great Saṅgha of monks. Hearing this, the Saṅgha ordered two novice monks named Cunda and Uttara: 'Go to the Himavanta and bring back honey-colored stones.' Those novice monks, sixteen years of age, possessed the six supernormal knowledges and had attained the analytical knowledges. Receiving the Saṅgha’s command in the presence of the great Saṅgha of Arahants, they rose into the sky and, by their own psychic power, brought honey-colored stones from the Himavanta. Of these, they spread one stone on the floor of the relic chamber, set up four stones on the four sides, and placed another stone, having made it invisible, to cover the relic chamber.

ตทา ราชา ธาตุคพฺเภ กมฺมํ นิฏฺฐเปนฺโต นว โกฏิปฺปมาณํ สุวณฺณํ อาหราเปตฺวา สุวณฺณการานํ ทตฺวา ธาตุคพฺภสฺส อิฏฺฐกานิ กโรถา’ติ อาณาเปสิ. เต สุวณฺณการา ทีฆโต รตนปฺปมาณํ ปุถุลโต วิทตฺถีปฺปมาณํ พหลโต จตุรงฺคุลปฺปมาณํ อิฏฺฐกํ กตฺวา ธาตุคพฺภํ จินึสุ. ตํ ปน ธาตุคพฺภํ อุจฺจโต โสฬสหตฺถํ วิตฺถารโตปิ อิโตจิโต ทสทสรตนํ กตฺวา สุวณฺณิฏฺฐเกเหว นิฏฺฐเปตฺวา ธาตุคพฺภสฺส มชฺเฌ สตฺตรตนมยํ สิเนรุํ การาเปตฺวา สิเนรุสฺส อุปริ ชาติหิงฺคุลเกน ปณฺฑุกมฺพลสิลาสนํ สตฺตรตเนน ปาริจฺฉตฺตกรุกฺขํ รชตมยํ เสตจฺฉตฺตํ พฺรหฺมุนา คาหาเปตฺวา สตฺถุโน ปฏิมาย อุปริ ธาริยมานํ กาเรสิ. สิเนรุปาทมูเล คนฺธกลลปูริต นีลุปฺปลวิภุสิตสุวณฺณมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตรตฺนปทุมวิภุสิตรชตมยอฏฺฐุตฺตร- สตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริต เสตุปฺปลมาลาวิภุสิตมณิมยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตเสตุปฺปลวิภุสิต-มสารคลฺลมย อฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตจมฺปกปุปฺผวิภุสิตโลหิตงฺกมยอฏฺฐุตฺตรสต ฆฏปตฺติโย ฐปาเปสิ. ตทนนฺตรํ คนฺธกลลปูริตปญฺจุปฺปลวิภุสิตมตฺติกามยอฏฺฐุตฺตรสตฆฏปนฺติโย ฐปาเปสิ. ตาสํ ฆฏปนฺตีนํ อนฺตเร คนฺธกลลปูริตสตฺตรตนมยสราวเก ฐปาเปสิ. กญฺจนมย-สตฺตรตนมย-วิจิตฺตมาลาลตาปุณฺณฆฏสิริวจฺฉนนฺทิยาวฏฺฏภทฺทปีฐาทโย จ หตฺถิอสฺสสีหวฺยคฺโฆสภปนฺติอาทโย จ กาเรสิ. เทโวโรหณํ ยมกปาฏิหีราทโย ธนปาล-องฺคุลิมาล-อาฬวกทมนาทโย, สาริปุตฺต-โมคฺคลฺลาน-มหากสฺสปตฺเถราทโย, อสีติมหาสาวกรูปาทีนิ จ การาเปสิ. สิเนรุสฺส มชฺฌิมภาเค ตาราคณปริวาริตํ รชตมยํ จนฺทมณฺฑลญฺจ การาเปสิ. รํสิชาลวิภุสิตํ กนกมยํ สูริยมณฺฑลญฺจ การาเปสิ.

Then the king, completing the work on the relic chamber, had gold worth nine crores brought and gave it to the goldsmiths, commanding them, 'Make bricks for the relic chamber.' The goldsmiths made bricks measuring a ratana in length, a span in width, and four fingers in thickness, and built the relic chamber. That relic chamber was sixteen cubits high and ten ratanas wide on each side, completed with golden bricks. In the middle of the relic chamber, he had a Mount Sineru made of seven kinds of gems. Above Sineru, he had placed a Paṇḍukambala stone seat of pure vermilion and a Pāricchattaka tree made of seven kinds of gems. He had a silver white parasol held by Brahmā, positioned above the image of the Teacher. At the foot of Sineru, he had arranged rows of one hundred and eight golden pots filled with fragrant paste and adorned with blue lotuses. Next, he had arranged rows of one hundred and eight silver pots filled with fragrant paste and adorned with gem-lotuses. Then, he had arranged rows of one hundred and eight jeweled pots filled with fragrant paste and adorned with garlands of white lotuses. After that, he had arranged rows of one hundred and eight pots made of masāragalla stone filled with fragrant paste and adorned with white lotuses. Next, he had arranged rows of one hundred and eight ruby pots filled with fragrant paste and adorned with champak flowers. Finally, he had arranged rows of one hundred and eight clay pots filled with fragrant paste and adorned with five kinds of lotuses. Between these rows of pots, he had placed bowls made of seven kinds of gems, filled with fragrant paste. He also had made golden and seven-gemmed items such as various garlands and creepers, full pots, auspicious symbols like the Sirivaccha and Nandiyāvaṭṭa, and auspicious seats, as well as rows of elephants, horses, lions, tigers, and bulls. He commissioned depictions of the Descent from the Deva World, the Twin Miracle, the subduing of Dhanapāla, Aṅgulimāla, and Āḷavaka, and the forms of elders such as Sāriputta, Moggallāna, and Mahākassapa, and images of the eighty great disciples. In the middle section of Sineru, he had a silver moon disc surrounded by a host of stars made, and a golden sun disc adorned with a network of rays.

ตโต สิเนรุสฺส มตฺถเก ปาริจฺฉตฺตกมุเล ปณฺฑุกมฺพลสิลาสเน อมฺหากํ สตฺถุโน ปฏิมํ ฆนโกฏฺฏิม รตฺตสุวณฺณมยํ การาเปตฺวา มาตุเทวปาโมกฺข ทสสหสฺส จกฺกวาฬเทวตานํ สตฺตปฺปกรณํ อภิธมฺมํ เทสนากาเรน นิสีทาเปสิ. ตสฺส วีสตินขา อกฺขิตลานํ เสตฏฺฐานานิ ชาติผลิกมยานิ. องฺคุลิโย สุวณฺณมยา หตฺถปาทตลานิ จ ทนฺตาวรณานิ จ อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐานานิ จ ชาติปวาฬมยานิ, เกสมสฺสุภมุกฏฺฐานานิ อินฺทนีลมยานิ, สมจตฺตาลีส ทนฺตา วชิรมยา อเหสุํ. อุณฺณโลมํ ปน สุวณฺณ ภิตฺติยํ ฐปิตรชตพุพฺพุฬวิลาสํ รชตมยํ อโหสิ. ภควโต อนวโลกิต มุทฺธนิ มตฺถเก สตฺตรตนมยํ วิจิตฺตกึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ. มณฺฑปสฺส อนฺโต นวสตสหสฺสคฺฆนกํ มุตฺตากลาปโมลมฺพกํ มโนรมํ เจลวิตานํ พนฺธาเปตฺวา มณฺฑปโกฏิยํ มุตฺตาชาลํ ตทนนฺตรํ สตฺต รตนวิจิตฺตํ กึกิณิชาลํ ปริกฺขิปาเปสิ.

Then, at the summit of Mount Sineru, at the foot of the Pāricchattaka tree, on the Paṇḍukambala stone seat, he had a solid image of our Teacher made of red gold, and seated it in the posture of teaching the seven treatises of the Abhidhamma to the devas of the ten-thousand world systems, led by his mother, the devaputta. Its twenty fingernails and the white parts of the eyes were made of pure crystal. The fingers, the palms of the hands and feet, and the lips were of gold. The red parts of the eyes were of pure coral, and the hair, beard, and eyebrows were of sapphire. The forty even teeth were of diamond. The uṇṇa-curl between the eyebrows was of silver, having the appearance of a silver bubble placed on a golden surface. Above the Blessed One’s unlooked-down-upon crown, he had a beautiful net of tinkling bells, made of seven kinds of gems, placed all around. Inside the pavilion, he had a delightful cloth canopy fastened, from which hung clusters of pearls worth nine hundred thousand, and around the edge of the pavilion, he had a net of pearls placed, and next to that, a beautiful net of tinkling bells made of seven kinds of gems.

อมฺหากํ ภควโต มาตุเทวปุตฺตมฺปิ สตฺตรตเนน การาเปสิ. ตถา เอราวณวิสฺสกมฺมเทวปุตฺตาทโย จ สปริวาโร สกฺโก เทวราชา จ จตฺตาโร มหาราชาโน จ ปญฺจสิขเทวปุตฺตาทโย คนฺธพฺพเทวปุตฺตา จ สหมฺปติ มหา พฺรหฺมาทโย มหาพฺรหฺมโน จ การาเปสิ. เวสฺสนฺตรชาตกํ กโรนฺโต สํชยมหาราชา ผุสตีเทวี อาทโย จ มทฺทีเทวี ทฺเว ทารเก จ ชูชกพฺราหฺมณาทโย จ การาเปสิ. วิธุร-โสณทตฺต มหานารทกสฺสป-สุตโสม-สุปฺปารก-สงฺขปาลชาตกาทีนิ จ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตน-มหาสมยสุตฺตาทิ เทสนากาโร จ, สุทฺโธทนมหาราชา มหามายา มหาปชาปตี โคตมี ภทฺทกจฺจานา ราหุลมาตาเทวี จ ราหุลกุมาโร จ ฉนฺนญฺจ กนฺถกญฺจ มหาภินิกฺขมนํ มหาโพธิมณฺฑลํ อสีติมหาสาวกา โกสลมหาราชา อนาถปิณฺฑิกมหาเสฏฺฐิ จูฬอนาถปิณฺฑิก-วิสาขา สุปฺปวาสา จ ปจฺฉา จูฬปิณฺฑปาติย ติสฺสตฺเถรญฺจ อตฺตานญฺจ การาเปตฺวา เต สพฺเพ ธาตุ คพฺเภ ปติฏฺฐาเปสิ.

He also had an image of our Blessed One’s mother, the devaputta, made with seven kinds of gems. Likewise, he had made images of the devaputtas Erāvaṇa, Vissakamma, and others; Sakka, king of the devas, with his retinue; the four Great Kings; the devaputta Pañcasikha and other Gandhabba devaputtas; Sahampati Mahābrahmā and other Mahābrahmās. Depicting the Vessantara Jātaka, he had made images of King Sañjaya, Queen Phusatī, and others; Queen Maddī, the two children, and the Brahmin Jūjaka and others. He also had depictions made of the Vidhura, Soṇadatta, Mahānārada Kassapa, Sutasoma, Suppāraka, Saṅkhapāla Jātakas, and others; and of the preaching of suttas such as the Dhammacakkappavattana and Mahāsamaya. He had images made of King Suddhodana, Mahāmāyā, Mahāpajāpatī Gotamī, Bhaddakaccānā (the mother of Rāhula), Prince Rāhula, Channa, and Kanthaka; depictions of the Great Renunciation and the Great Bodhi Seat; images of the eighty great disciples, King Kosala, the great merchant Anāthapiṇḍika, Cūḷa Anāthapiṇḍika, Visākhā, and Suppavāsā; and afterwards, of Cūḷapiṇḍapātika Tissa Thera and himself. All these he had established in the relic chamber.

ธาตุคพฺภวณฺณณา สมตฺตา.

The description of the relic chamber is complete.

เอวํ ธาตุคพฺเภ ปูชาวิธานํ สุวิภตฺตํ สุมโนรมํ การาเปตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? ภนฺเต ธาตุคพฺเภ มยา กตฺตพฺพํ นิฏฺฐาปิตํ. สฺเว โรหิณีนกฺขตฺเตน ธาตุ นิธานํ กริสฺสามี. อยฺยา ปน เกสธาตุโย คเหตฺวา อาคจฺฉนฺตุติ. ติสฺสตฺเถรสฺส ภารมกาสิ. เถโร ตํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราช, เกสธาตุโย วิจินิตฺวา อาหราเปสฺสามาติ วตฺวา อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ ปกฺโกสาเปตฺวา อาวุโส ภูมินฺธรนาควิมาเน ชยเสโน นาม นาคราชา วสติ. ตสฺส สนฺติเก (เกสธาตุโย สนฺติ.) ตปุสฺส ภลฺลิกานํ ทฺเวภาติกวาณิชานํ ปริจรณกาเล เตสํ ปมาทํ ญตฺวา นาคราชา ทฺเว เกสธาตุโย คเหตฺวา นาคภวเน ฐเปสิ. ตฺวํ ตา ธาตุโย อาหริตฺวา รญฺโญ เทหีติ อาณาเปสิ. เถโร ตํ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา คโต.

Thus, having had the arrangements for worship in the relic chamber made beautifully and delightfully, he spoke with the elder: 'Venerable sir, the work to be done by me in the relic chamber has been completed. Tomorrow, under the Rohiṇī constellation, I will enshrine the relics. May the venerable ones, however, bring the hair relics.' He entrusted this task to Elder Tissa. Hearing this, the elder said, 'Very well, great king. I will search for the hair relics and have them brought.' Then, summoning his own pupil, Elder Siva, he said, 'Friend, in the Bhūmindhara Nāga palace, there lives a nāga king named Jayasena. With him are the hair relics. During the time the two merchant brothers, Tapussa and Bhallika, were performing their service, the nāga king, perceiving their negligence, took two hair relics and placed them in the nāga abode. You must bring those relics and give them to the king.' The elder accepted this instruction and departed.

ตโต ราชา อตฺตโน ภคินิยา โสมเทวิยา จ ภาคิเนยฺยสฺส คิริอภยรญฺโญ จ สาสนํ เปเสสิ? สฺเว ธาตุนิธานํกริสฺสาม. ตุมฺเห เสนงฺคํ คเหตฺวา อาคจฺฉถา’ติ. โลณนคเร มหานาครญฺโญ จ เสรุ นคเร สิวรญฺโญ จ ตเถว สาสนํ เปเสตฺวา สยมฺปิ อตฺตโน วิชิเต เยน มยฺหํ หตฺถโต อนฺตมโส เอกกรีสมตฺตมฺปิ ลทฺธํ ตทุปาทาย สพฺเพปิ ตุมฺเห สทฺธึ ปริวาเรน อาคจฺฉถา’ติ เภรึ จราเปสิ. ตํ สุตฺวา โสมนสฺสปฺปตฺตา มหาชนา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน อลงฺกตปฏิยตฺตา อคมึสุ. ราชา ปภาตาย รตฺติยา สพฺเพ เสนิโย คนฺธมาลาธูปธชาทโย คเหตฺวา ธาตุนิธานํ อาคจฺฉนฺตุติ วตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา ติวีวรตฺถาย มหคฺฆวตฺถาทีนิ ทตฺวา สยมฺปิ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต นานคฺครสโภชนํ ภุญฺชิตฺวา อุโปสถํ อธิฏฺฐาย มณิกุณฺฑลเมขลานูปุร วลยาทิวิจิตฺตสพฺพาลงฺการวิภูสิตาหิ โกเสยฺยาทิสุขุมนานาวิธวิจิตฺตวตฺถนิวตฺถาหิ นจฺจคีตวาทิตตุริยภณฺฑคหิต หตฺถาหิ เทวจฺฉราปฏิภาคนาฏกิตฺถีหิ ปริวาริโต วุตฺตปฺปกาเรหิ สทฺธึ เจติยฏฺฐานํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ.

Then the king sent a message to his sister Somadevī and to his nephew King Giribhaya, saying, "Tomorrow we shall enshrine the relics. Come with your forces." He also sent the same message to King Mahānāga in Loṇanagara and to King Siva in Serunagara, and had the drum proclaimed throughout his own domain: "All of you, along with your retinues, who have received from my hand even so much as a single karīsa measure of land, come." Hearing this, the great multitude, filled with joy, went forth, adorned and prepared according to their own wealth. When the night had dawned, the king, having announced, "Let all the armies come, bringing perfumes, garlands, incense, flags, and the like for the relic enshrinement," gave a great offering to the community of monks. He presented costly cloths and other items for the triple robe, and having adorned himself with all ornaments, he partook of various excellent foods. Then, having undertaken the Uposatha, he went to the cetiya site, surrounded by dancing-women who resembled celestial nymphs, adorned with all sorts of various ornaments—jeweled earrings, girdles, anklets, bracelets, and the like—dressed in fine, various, and delicate garments of silk and other cloths, holding in their hands items for dancing, singing, and instrumental music. Together with those aforementioned, he went to the cetiya site, paid homage to the great community of monks, and stood there.

ตโต โสมนคเร คิริอภยราชา’ปิ สพฺเพ นาครา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน ธาตุนิธานฏฺฐานํ อาคจฺฉนฺตุติ นคเร เภรึ จราเปตฺวา สยํ สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิโต สุสชฺชิตอมจฺจคณปริวาริโต นิกฺขมิ. โสม เทวีปิ สีสํ นหาตฺวา อหตวตฺถนิวตฺถา สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา เทวจฺฉรา วิย อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตกุมาริโย นีลวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปุณฺณฆเฏ คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย ปีตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ปูชาภณฺฑานิ คาหาเปตฺวา, ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสต กุมาริโย รตฺตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว. อลงฺกาเรตฺวา วิจิตฺรปุปฺผปูริตมญฺชุสาโย คาหาเปตฺวา ตาสํ อนนฺตรา ปญฺจสตกุมาริโย เสตวตฺเถหิ ปริทหาเปตฺวา ตเถว อลงฺกาเรตฺวา ธูม กฏจฺฉุเก คาหาเปตฺวา เอวํ ปูชาวิธานํ สํวิทหิตฺวา ปริวาเรน เจติงฺคณํ คนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา คนฺธมาลาทีหิ ปูชํ กตฺวา อตฺตโน สามินา คิริอภยราเชน สทฺธึ เอกปสฺเส ฐีตา.

Then, in Somanagara, King Giribhaya also had a drum beaten throughout the city, proclaiming, "Let all citizens come to the relic enshrinement site according to their means." He himself, adorned with all ornaments and surrounded by a retinue of well-attired ministers, went forth. Queen Somadevī, having bathed her head and dressed in new garments, adorned herself with all ornaments like a celestial nymph. She had five hundred maidens of her retinue dressed in blue garments, similarly adorned, and had them hold full pitchers. Following them, she had five hundred maidens dressed in yellow garments, similarly adorned, and had them hold items of offering. After them, she had five hundred maidens dressed in red garments, similarly adorned, and had them hold caskets filled with various flowers. Following them, she had five hundred maidens dressed in white garments, similarly adorned, and had them hold incense ladles. Having thus arranged the ceremonial offerings, she went to the cetiya courtyard with her retinue, paid homage to the great community of monks with the five-point prostration, made offerings of perfumes, garlands, and the like, and stood to one side together with her lord, King Giribhaya.

โลณนคเร มหานาคราชา’ปิ สพฺพาลงฺกาเรหิ ปติมณฺฑิโต สพฺพาภรเณหิ สุสชฺชีตอมจฺจมณฺฑลปริวุโต นจฺจคีตตุรียานิ ปคฺคณฺหาปยมาโน คนฺธมาลา ธูมกฏจฺฉุ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ.

In Loṇanagara, King Mahānāga, also adorned with all ornaments and surrounded by a circle of ministers well-decked with all jewels, causing dance, song, and music to be performed, and having had perfumes, garlands, and incense ladles carried, came to the cetiya site, venerated the community of monks, and stood to one side.

เสรุนคเร สิวราชา’ปิ อตฺตานํ สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. ราชปริสา อตฺตโน วิภวานุรูเปน วตฺถาลงฺกาเรหิ จนฺทน มาลาทีหิ จ โสภมานา นลาเฏ มุตฺตากลาปโมลมฺพก วิจิตฺตสุวณฺณปฏฺฏานิ พนฺธิตฺวา หตฺถาภรณาทิ อเนกาภรเณหิ ทิพฺพปริสา วิย สุมณฺฑิตปสาธิตา เวสานุรูปานิ วิวิธาวุธานิ คเหตฺวา เอกปสฺเส ฐีตา. สีหวฺยคฺฆทีปิจมฺเมหิ ปสาธิตสุวณฺณาลงฺการสุวณฺณธชเหมชาลสญฺฉนฺเน รถ วเร จ สพฺพาลงฺการวิภุสิตา รถิกา อารุยฺห เอกปสฺเส ฐีตา. พฺราหฺมณปุตฺตาทโย มณฺฑิตจมฺเม ปารุปิตฺวา อุปโสภยมานา เอกปสฺเส ฐีตา. พหุ อมจฺจา อตฺตโน อตฺตโน เวสานุรูเปน มหคฺฆวตฺถาภรณวิภูสิตา สปริวารา เอกปสฺเส ฐีตา. คนฺโธทก ปูริต ทกฺขิณาวตฺต สงฺขํ คเหตฺวา อุปวีตสุตฺตํ เอกํสํ กริตฺวา พฺราหฺมณเวฐนํ เวเฐตฺวา ปุโรหิตพฺราหฺมณา มหนฺเตน ปริวาเรน ปูชาวิธานํ คาหาเปตฺวา เจติยฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ชยโฆสํ สาเวนฺตา เอวมาหํสุ?

In Serunagara, King Siva, also having adorned himself with all ornaments, came to the cetiya site with a great retinue, having had the ceremonial offerings carried. He paid homage to the great community of monks and stood to one side. The royal assembly, shining with garments and ornaments befitting their splendor—sandalwood, garlands, and the like—wearing hanging pearl ornaments and various golden bands upon their foreheads, and adorned with hand ornaments and other various adornments, stood on one side like a divine assembly, beautifully arrayed, holding diverse weapons appropriate to their station. Charioteers, adorned with all kinds of ornaments, having mounted excellent chariots—which were decorated with the skins of lions, tigers, and leopards, adorned with golden ornaments, golden flags, and covered in golden nets—stood on one side. Brahmin youths and others, wrapped in decorated hides, stood on one side, resplendent. Many ministers, each adorned with costly garments and ornaments befitting their station, stood on one side with their attendants. The brahmin priests, holding a right-spiralled conch filled with fragrant water, with the sacred thread worn over one shoulder and wearing brahmin headdresses, came to the cetiya site with a great retinue, having had the ceremonial offerings carried. They paid homage to the great community of monks and, causing a victory cry to be heard, said thus:

เขมํ สุภิกฺขํ ภวตุ นิจฺจํ ชนปทํ สิวํ;

สสฺสานิ สมุปฺปชฺชนฺตุ รญฺโญ เอวํ ชยา สิยุํ.

May the country be ever secure, prosperous, and peaceful; may the crops flourish, and may the king thus have victories.

อวเสสา มหาชนา เอวมาหํสุ? สมุทฺทปริยนฺตํ หิ มหึ สาครกุณฺฑลํ วสุนฺธรํ อาวสตุ อมจฺจปริวาริโต. เอวํ วตฺวา? อมฺหากํ อยฺโย กากวณฺณติสฺโส มหา ราชา สเทวเก โลเก เอกปุคฺคลสฺส โลกนาถสฺสนลาฏธาตุํ ปติฏฺฐาเปตี’ติ อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน สุมณฺฑิตปสาธิตา. ขุชฺชวามนกาทโย’ปิ สพฺเพ ชนา ปูชาภณฺฑานิ คเหตฺวา สาธุการํ ททมานา อฏฺฐํสุ. อิมสฺมึ เจติยฏฺฐาเน ราสีภูตา ปริสา เอวํ เวทิตพฺพา? ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา เนคมา จ สมาคตา ปุปฺผาทิคหิตา สพฺเพ อลงฺการวิภูสิตา.

The rest of the great multitude said thus: "Let him, surrounded by ministers, inhabit the earth, which is bounded by the ocean and has the ocean as its earring." Having said this, they declared: "Our lord, the great King Kākavaṇṇatissa, is establishing the forehead relic of the one individual, the Lord of the World, in this world with its devas." Beautifully adorned and arrayed according to their own means, even the hunchbacks, dwarfs, and others—all the people—stood holding items of offering and giving cries of approval. At this cetiya site, the assembled crowd should be understood thus: Khattiyas, brahmins, vessas, and townsfolk gathered together, holding flowers and the like, all adorned with ornaments.

คณนา วีติวตฺตา เต อเนเก จ มหาชนา;

สมุทฺโท ปตฺถรนฺโตว ขตฺติยา สมุปาคตา.

They were beyond reckoning, those many great multitudes; like the spreading ocean, the Khattiyas had assembled.

อลงฺกโต มหาราชา สราชปริวาริโต;

เทวราชา ยถา สกฺโก อฏฺฐาสิ เจติยงฺคเณ.

The great king, adorned and with his royal retinue, stood in the cetiya courtyard like Sakka, the king of the devas.

สาธุวาเทน สตฺตานํ ปญฺจงฺคตุริเยหิ จ;

หตฺถสฺสรถสทฺเทน สมากิณฺณํ มหีตลํ.

With the acclamations of beings and with the fivefold music, the surface of the earth was filled with the sound of elephants, horses, and chariots.

ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหารีเก ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหาสาคลตฺเถโร’ปิ ปญฺจสต ขีณาสเว ปริวาเรตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. มหินฺทตฺเถโร’ปิ อตฺตโน สาวเก สฏฺฐิมตฺเต ขิณาสเว คเหตฺวา เจติยฏฺฐานเมว อาคโต. อิติ อิมินา นิยาเมเนว เอโก ทฺเว ตโย จตฺตาโร ปญฺจ ขีณาสวา อาคจฺฉนฺตา สตฺต สหสฺสมตฺตา อเหสุํ. ตโต จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร เอตฺตเก ภิกฺขู ปริวาเรตฺวา เจติยงฺคเณ นิสีที. ตโต ราชา อาคนฺตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เถเรน สทฺธึ กเถสิ? เกสธาตุ กุโต ลภิสฺสาม อยฺยา’ติ. ตสฺมึ ขเณ ติสฺสตฺเถโร อตฺตโน สทฺธิวิหาริกํ สิวตฺเถรํ โอโลเกสิ. โส โอโลกิตกฺขเณเยว นิสินฺนฏฺฐานโต อุฏฺฐาย จีวรํ ปารุปิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆํ วนฺทิตฺวา ฉฬภิญฺโญ มหาขีณาสโว จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ตโต วุฏฺฐาย ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา ภุมินฺธรนาควิมาเน ปาตุรโหสิ.

Then the Elder Cūḷapiṇḍapātiyatissa, surrounded by his five hundred Arahant pupils, came to the cetiya site. The Elder Mahāsāgala also came to the cetiya site, surrounded by five hundred Arahants. The Elder Mahinda also came to the cetiya site, taking his sixty Arahant disciples. In this manner, with Arahants arriving singly or in groups of two, three, four, and five, they numbered about seven thousand. Then the Elder Cūḷapiṇḍapātiyatissa, surrounded by these many bhikkhus, sat down in the cetiya courtyard. Then the king approached, paid homage with the five-point prostration, and conversed with the elder, asking, "Venerable sir, from where shall we obtain the Hair Relic?" At that moment, the Elder Tissa looked at his disciple, the Elder Siva. The moment he was looked at, that great Arahant, endowed with the six supernormal knowledges, rose from his seat, arranged his robe, paid homage to the great community of bhikkhus, entered the fourth jhāna, and emerging from it, plunged into the earth and reappeared in the celestial palace of the Nāga king Bhumindhara.

(สุตฺวาสฺส สิวเถโร จ วสิปฺปตฺโต วิสารโท;

ปากโฏ อภวิ นาคนครํ ปุรโต ขเณ.)

(Having heard this, the Elder Siva, who had attained mastery and was confident, became manifest in an instant before the city of the Nāgas.)

ตสฺมึ โข ปน สมเย ชยเสโน นาคราชา อตฺตโน ภาคิเนยฺยํ ทฺวิโกฏิมตฺเต นาเค ปริวาเรตฺวา มหา ยสํ อนุภวมานํ นิสินฺนํ อิงฺคิตสญฺญํ ทตฺวา เถรํ ทุรโตว อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา จินฺเตสิ? อิมสฺมึ นาคภวเน สมเณหิ กตฺตพฺพกิจฺจํ นตฺถี. นิสฺสํสยํ เกสธาตุํ นิสฺสาย อาคโต ภวิสฺสตีติ อุฏฺฐาย ธาตุฆรํ ปวิสิตฺวา ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตฺวา กิญฺจิ อชานนฺโต วิย นิสีทิ. ตสฺมึ กาเล เถโร ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. นาคราชา ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺโต เถเรน สทฺธึ กเถสิ. กสฺมา อยฺโย อาคโต’ติ วุตฺเต เอวมาห? ติโลกนาถสฺส อมฺหากํ สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตูนํ อตฺถาย อาคโต, ตุยฺหํ สนฺติเก ฐปิตเกสธาตุโย ปปญฺจํ อกตฺวา มยฺหํ เทหิ, เตเยว สนฺธาย อุปชฺฌาเยน เปสิโตมฺหี’ติ วุตฺเต อมฺหากํ สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย มม สนฺติเก นตฺถี’ติ อาห. เถโร ธาตุกรณฺฑกํ คิลิตภาวํ ญตฺวา คณฺหามิ มหาราชา เกสธาตุโย’ติ วุตฺเต อาม ปสฺสนฺโต คเหตฺวา คจฺฉาหีติ อาห. เอวํ ตโย วาเร ปฏิญฺญํ คเหตฺวา ตเถว ฐีโต?

At that time, the Nāga king Jayasena, surrounded by his nephew and two hundred million Nāgas, was seated, enjoying great fame. Giving a signal with a gesture, he saw the elder approaching from afar and thought: 'In this Nāga abode, there is no business for ascetics. Without a doubt, he must have come on account of the Hair Relic.' So thinking, he arose, entered the relic chamber, swallowed the relic casket, and sat down as if knowing nothing. At that time, the elder approached him. The Nāga king went to meet him and, making a friendly greeting, spoke with the elder. When asked, 'For what reason has the venerable one come?' the elder replied thus: 'I have come for the Hair Relics of our Self-Enlightened One, the Lord of the Three Worlds. Without making difficulties, give me the Hair Relics that are kept in your presence. I have been sent by my preceptor for this very purpose.' When this was said, the Nāga king replied, 'The Hair Relics of our Perfectly Self-Enlightened One are not in my presence.' The elder, knowing that he had swallowed the relic casket, said, 'I will take the Hair Relics, great king.' The Nāga king replied, 'Yes, if you see them, take them and go.' Having thus obtained his promise three times, the elder stood right there.

อิทฺธิยา มาปยิตฺวาน ตโต โส สุขุมํ กรํ,ปเวเสตฺวา มุเข ตสฺส คณฺหี ธาตุกรณฺฑกํ;

นาคาลยาภินิกฺขมิ ติฏฺฐ นาคา’ติ ภาสิย.

Then, having fashioned by psychic power a subtle hand, he inserted it into his mouth and took the relic casket. Emerging from the Nāga abode, he spoke, 'Stay, O Nāgas!'

ตสฺมึ ขเณ ชยเสโน นาคราชา สมณํ วญฺเจตฺวา เปสิโตมฺหี’ติ วตฺวา ตสฺส คตกาเล ธาตุกรณฺฑกํ โอโลเกตฺวา ธาตุ อปสฺสิตฺวา สมเณน นาสิโตมฺหี’ติ ทฺเว หตฺเถ อุกฺขิปิตฺวา ฐเปตฺวา อตฺตโน สกลนาคภวนํ เอก โกลาหลํ กตฺวา มหนฺเตน สทฺเทน ปริเทวนฺโต? อมฺหากํ จกฺขุนิ อุปฺปาเฏตฺวา คโต วิย สเทวกสฺส โลกสฺส ปติฏฺฐานภูตสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เกสธาตุโย อปายทุกฺขโต อมุญฺจนฺตานํ อมฺหากํ อภิภวิตฺวา ธาตุโย คเหตฺวา คตสมณํ อนุพนฺธิตฺวา คณฺหิสฺสามา’ติ ทฺเวโกฏิมตฺเต นาเค คเหตฺวา อตฺตโน ภาคิเนยฺเยน สทฺธึ ตสฺส ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธิตฺวา อากาสํ อุคฺคจฺฉึ (สุ). ตสฺมึ ขเณ ปน สิวตฺเถโร อกาสโต โอตริตฺวา ปถวิยํ ปาวิสิ. ปุน เตปิ ปถวิยํ ปวิสึสุ. เอวํ เถโร เตหิ สทฺธึ อุมฺมุชฺช นิมุชฺชํ กโรนฺโต ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา เสรุนครสฺส นาติทูเร ปิฏฺฐิปาสาเณ อุคฺคญฺชิ. ตตฺเถว เต สํเวเชตฺวา เจติยงฺคเณ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ปุรโต ปากโฏ อโหสิ. นาคา ตํ คเหตุํ อสกฺโกนฺตา มหนฺเตน สทฺเทน รวํ ปติรวํ ทตฺวา. อิโต ปฏฺฐาย นฏฺฐมฺหา’ติ ตสฺมึ ปิฏฺฐิ ปาสาเณ สพฺเพ สมาคมํ กตฺวา มหาสทฺเทน ปริเทวึสุ? นฏฺฐมฺภา วต โภ’ติ. ตโต ปฏฺฐาย โส ปิฏฺฐิปาสาโณ นาคานํ รวํ ปติรวํ ทตฺวา ปริเทวิตหาเวน นาคคลฺลํ นาม อโหสิ.

At that moment, the Nāga king Jayasena, saying, 'I have deceived the ascetic and sent him away,' looked at the relic casket after he had gone, and seeing no relic, cried out, 'I have been ruined by the ascetic!' Raising both hands, he caused an uproar throughout his entire Nāga abode, lamenting with a great cry: 'He has gone as if tearing out our eyes! The ascetic has overpowered us, who are not freed from the suffering of the lower realms, taken the Hair Relics of the Perfectly Self-Enlightened One, who is the foundation for the world with its devas, and departed! We must pursue and seize him!' Taking two hundred million Nāgas, together with his nephew, he pursued him closely and rose into the sky. At that moment, however, the Elder Siva descended from the sky and entered the earth. Then they too entered the earth. Thus the elder, performing the miracle of emerging and submerging with them, reappeared on the back-stone not far from Seru city. There, having agitated them, he revealed himself before the great community of bhikkhus in the cetiya courtyard. The Nāgas, unable to seize him, wailed with loud cries, echoing back and forth. From then on, saying, 'We are lost!' they all gathered at that back-stone and lamented with a great cry: 'Indeed, we are ruined!' Henceforth, that back-stone, because of the Nāgas' lamentations echoing back and forth, came to be known as Nāgagalla.

นาโค เถรสฺส ปิฏฺฐิโตเยว อนุพนฺธิตฺวา เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา ราชานํ เอวมาห? เทว, เอโส ภิกฺขุ มยา อทินฺนธาตุ คเหตฺวา อาคโต’ติ. ตํ สุตฺวา ราชา? สจฺจํ กิร อยฺย นาคสฺส วจนนฺติ วุตฺเต นเหว มหาราช, อิมินา ทินฺนํ เอว ธาตุํ อคฺคเหสินฺติ วุตฺเต? นาโค ตว สกฺขึ เทหีติ อาห. เถโร ตสฺส ภาคินฺเยํ สมณุปฺปล นาคราชานํ สกฺขึ อกาสิ. ราชา ตสฺส ภาคิเนยฺยสฺส สพฺพวจนํ สุตฺวา สทฺทหิ. ตสฺมึ กาเล ทุกฺขาภิภูโต นาคราชา คนฺตฺวา พหิ ฐีโต. ตโต ปฏฺฐาย โส นาคราชา พหิ หุตฺวา นิสินฺนตฺตา พหินาคราชา นาม อโหสิ. ตสฺส ปน ภาคิเนยฺยํ อนฺโต เจติยงฺคเณ นิสีทาเปสิ. อิมสฺส ปน เจติยสฺส อารกฺขํ คหิตนาคา กเถตพฺพา. สุมนนาครญฺโญ ปริวารา ฉโกฏิมตฺตา นาคา, ชยเสนสฺส ปริวารา โกฏิสตมตฺตา นาคา, สมณุปฺปลนาครญฺโญ ปริวารา ทฺวิโกฏิมตฺตา นาคา อเหสุํ. สพฺเพ ธาตุยา อารกฺขํ คณฺหึสุ. ราชา เถรสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา รตนจเงคาฏเก ฐเปตฺวา มหินฺทสฺส นาม อมจฺจสฺส อทาสิ. ตสฺมึ สมาคเม ติปิฏกมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส สทฺธิวิหาริกา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา จตฺตาโร สามเณรา อเหสุํ. เตสุ เอโก มลย ราชปุตฺโต สุมนสามเณโร นาม, เอโก เสรุนคเร สิวราชภาคิเนยฺยสฺส ปุตฺโต อุตฺตร สามเณโร นาม. เอโก มหาคาเม มาลาการปุตฺโต จุนฺท สามเณโร นาม เอโก มหาคาเม เอกสฺส กุฏุมฺพิกสฺส ปุตฺโต มหากสฺสปสามเณโร นาม, อิเม จตฺตาโร สามเณรา อชฺช กากวณฺณติสฺสมหาราชา มหาเจติเย ธาตุ นิธานํ กริสฺสติ, มยํ หิมวนฺตํ คนฺตฺวา สุกุสุมานิ อาหริสฺสามาติ เถรํ วนฺทิตฺวา อากาสโต หิมวนฺตํ คนฺตฺวา จมฺปกนาคสลลาทโย ปูชนียมาลํ คเหตฺวา ตาวตึสเทว โลกํ คตา.

The Nāga, pursuing closely behind the elder, went to the cetiya courtyard and said to the king thus: 'Your Majesty, this bhikkhu has come, having taken the relic that was not given by me.' Hearing this, the king asked, 'Venerable sir, is what the Nāga says true?' When the elder replied, 'Not so, great king, I took the relic only after it was given by him,' the Nāga said, 'Then produce your witness.' The elder then presented his nephew, the Nāga king Samaṇuppala, as his witness. The king, hearing all the words of his nephew, believed. At that time, the Nāga king, overwhelmed with sorrow, went and stood outside. From then on, that Nāga king, because he had remained sitting outside, came to be known as Bahi-Nāgarājā, the Outer Nāga King. His nephew, however, was seated inside the cetiya courtyard. Now, the Nāgas who took up the guarding of this cetiya should be mentioned. The retinue of King Sumananāga consisted of sixty million Nāgas, the retinue of Jayasena had a thousand million Nāgas, and the retinue of the Nāga king Samaṇuppala had twenty million Nāgas. All of them took up the duty of guarding the relic. The king took the Hair Relic from the elder’s hand, placed it in a jeweled casket, and gave it to the minister named Mahinda. At that gathering, the Elder Tipiṭaka Mahāphussadeva had four sāmaṇera co-residents who had attained the analytical knowledges. Among them, one was the Malaya prince named Sumanasāmaṇera; another was Uttarasāmaṇera, the son of King Siva’s nephew in Seru city; another was Cundasāmaṇera, the son of a garland-maker from Mahāgāma; and the last was Mahākassapasāmaṇera, the son of a householder from Mahāgāma. These four sāmaṇeras thought, 'Today, King Kākavaṇṇatissa will enshrine the relic in the Mahācetiya. Let us go to the Himalayas and bring back exquisite flowers.' They paid homage to the elder, traveled through the sky to the Himalayas, gathered flowers suitable for offerings, such as campaka, nāga, and salala, and then went to the Tāvatiṃsa deva world.

ตสฺมึ กาเล สกฺโก เทวราชา สพฺพาภรณปติมณฺฑิโต ทฺวิสุ เทวโลเกสุ เทวตาโย คเหตฺวา เอราวณหตฺถีกฺขนฺธมารุยฺห อฑฺฒเตยฺยโกฏิเทวจฺฉราปริวาริโต สุทสฺสนมหา วีถิยํ วิจรนฺโต สวงฺโคฏเก เต จตฺตาโร สามเณเร ทุรโตว อาคจฺฉนฺเต ทิสฺวา หตฺถีกฺขนฺธโต โอรุยฺห ปญฺจ ปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา เตสํ หตฺเถ มาลาจงฺโคฏเก ทิสฺวา? กึ อยฺยา ตุมฺหากํ หตฺเถ’ติ ปุจฺฉิ. ตํ สุตฺวา สามเณรา มหาราช, กึ ตฺวํ น ชานาสิ. ลงฺกายํ กากวณฺณติสฺส มหาราชา ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ คเหตฺวา มหาวาลุกคงคาย ทกฺขิณปสฺเส เสรุ นาม ทหสฺส อนฺเต วราห นาม โสณฺฑิมตฺถเก เจติยํ การาเปตุํ ตุมฺหากํ นิโยเคน วิสฺสกมฺมเทวปุตฺเตน นิมฺมิตฺैฏฺฐกานิ คเหตฺวา เจติยํ การาเปตฺวา อชฺช ธาตุนิธานํ กโรติ. ตตฺถ ปูชนตฺถาย หิมวนฺตโต อานีตปุปฺผมิทนฺติ วตฺวา อิโตปิ กุสุมํ คเหตุํ อาคตมฺหา’ติ วทึสุ. สกฺโก เตสํ วจนํ สุตฺวา?

At that time, Sakka, the king of the devas, adorned with all ornaments, taking the deities from the two deva worlds, mounted the back of the elephant Erāvaṇa. Surrounded by two and a half crores of celestial nymphs, he was wandering along the great Sudassana road. Seeing those four sāmaṇeras coming from afar with flower baskets, he descended from the elephant’s back, paid homage with the five-point prostration, and seeing the baskets of flowers in their hands, asked, 'Venerable sirs, what is in your hands?' Hearing this, the sāmaṇeras replied, 'Great king, do you not know? In Laṅkā, King Kākavaṇṇatissa has taken the forehead relic of the One with Ten Powers and, on the southern bank of the great sandy Mahāvāluka River, at the lake named Seru, on a promontory named Varāha, is having a cetiya built. By your command, taking the bricks created by the deva-son Vissakamma, he is having the cetiya built, and today the enshrinement of the relic is taking place. These are flowers brought from the Himalayas for the offering, and we have come here to gather more flowers.' Sakka, hearing their words...

อยฺย ตุมฺหากํ หตฺเถ ปุปฺผานิ จูฬามณิเจติเย ปุเชตฺวา อมฺหากํ อุยฺยานโต ปุปฺผานิ คเหตฺวา คจฺฉถาติ วตฺวา เตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา เตสํ ปุปฺเผหิ จูฬามณิเจติยํ ปูเชสิ. ตโต ปปญฺจํ น ภวิตพฺพนฺติ สกฺกสฺส นิเวเทสุํ. ตํ สุตฺวา สกฺโก สามเณรานํ ปญฺจมหาอุยฺยานโต ปาริจฺฉตฺต-โกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ คเหตฺวา ทาเปสิ. สามเณรา ปุปฺผานิ คเหตฺวา เทวโลกโต โอตริตฺวา หิมวนฺตํ ปวิสิตฺวา สุวณฺณมณิปพฺพเต สนฺตจฺฉายาย นสีทิตฺวา ทิวาวิหารํ กตฺวา นกฺขตฺตเวลาย สมฺปตฺตาย มณี คเวสมานา จตฺตาโร มณโย อทฺทสํสุ. เตสํ เอโก อินฺทนีลมณี, เอโก ปหสฺสรโชติรงฺค มณี, เอโก เวลุริยมณิ, เอโก มสารคลฺลมณิ, จตฺตาโร มณโย จ ทิพฺพปุปฺผานิ จ คเหตฺวา เถรานํ ทสฺเสสุํ. เถโร? มหาราช, อิเม สามเณรา ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทีนิ ปุปฺผานิ จ จนฺทนจุณฺณญฺจ จตฺตาโร มณโย จ คเหตฺวา อาคตา’ติ รญฺโญ อาโรเจสุํ.

"Venerable sirs, after worshipping at the Cūḷāmaṇi Cetiya with the flowers in your hands, please take flowers from our garden and go." Having said this, he went with them and worshipped the Cūḷāmaṇi Cetiya with their flowers. Then, they reported to Sakka, saying, "Let there be no delay." Hearing this, Sakka had flowers such as the Pāricchattaka and Koviḷāra from the five great gardens, along with sandalwood powder, given to the novices. The novices took the flowers, descended from the heavenly realm, entered the Himālaya, and sat in the cool shade of the Golden Jewel Mountain. After spending the day there, when the time of the constellations arrived, they, searching for gems, saw four jewels. Among them, one was an indanīla gem, one was a pahassarajotiraṅga gem, one was a veḷuriya gem, and one was a masāragalla gem. They took these four gems and the divine flowers and showed them to the elders. The elder informed the king, saying, "Great king, these novices have returned, bringing Pāricchattaka and Koviḷāra flowers, sandalwood powder, and four gems."

ราชา ตํ สุตฺวา โสมนสฺสชาโต สามเณเร ปญฺจ ปติฏฺฐีเตน วนฺทิตฺวา เตสมาหตมณโย คเหตฺวา มหานนฺท นาม อมจฺจสฺส ทตฺวา เถเรหี สทฺธึ มหนฺเตน ปริวาเรน เจติยงฺคณํ คนฺตฺวา มณิกรณฺฑเกน ธาตุํ คเหตฺวา อตฺตโน สีเส ธาตุํ ฐเปตฺวา อุปริ เสตจฺฉตฺตํ การาเปตฺวา เจติยํ ติกฺขตฺตุํ ปทกฺขิณํ กตฺวา ปาจีนทฺวาเร ฐีโต? อยํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุ อมฺเหหิ การาปิตาย พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ อุณฺณโลมาการํ หุตฺวา ปติฏฺฐหตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺส จินฺติตกฺขเณเยว ธาตุ กรณฺฑโต นภมุคฺคนฺตฺวา อากาเส สตฺตตาลปฺปมาเณ ฐตฺวา ฉพฺพณฺณ รํสิโย วิสฺสชฺเชสิ. ตา รํสิโย กุเฏน อาสิญฺจมานวิลีน สุวณฺณํ วิย อนฺตลิกฺขโต นิกฺขนฺตสุวณฺณรสธารา วิย สกลลงฺกาทีปํ รํสิชาเลหิ เอโกภาสํ กตฺวา คณฺหึสุ. ตสฺมึ กาเล ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ปาฏิหาริยํ อโหสิ. มหาการุณิกสฺส ภควโต อทิฏฺฐปุพฺพํ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา มหาชนา ตถาคตสฺส รูปกายํ ปจฺจกฺขภุตา วิย อเหสุํ.

The king, hearing this, was filled with joy. He paid homage to the novices with the five-point prostration, took the gems they had brought, and gave them to the minister named Mahānanda. Then, together with the elders and a great retinue, he went to the courtyard of the cetiya. Taking the relic in a jeweled casket, he placed the relic on his own head. Above it, he had a white parasol held. After circumambulating the cetiya three times, he stood at the eastern gate and resolved, "May this forehead relic of the One of Ten Powers be established on the forehead of the Buddha image we have had made, taking the form of the ūrṇā hair." At the very moment of his thought, the relic rose from the casket into the sky and stood in the air at a height of seven tālas, emitting six-colored rays. Those rays, like molten gold being poured from a crucible, like streams of liquid gold issuing from the sky, enveloped the entire island of Laṅkā in a net of radiance, making it shine as one. At that time, a miracle occurred, resembling the Twin Miracle. Seeing this unprecedented miracle of the Greatly Compassionate One, the great multitude felt as if they were directly beholding the physical form of the Tathāgata.

อทิฏฺฐปุพฺพํ สตฺถุสฺส ปาฏิหีรํ มหาชนา;

ทิสฺวา ปีติปรา ชาตา ปสาทมชฺฌคุํ ชิเน.

The great multitude, seeing the Teacher's unprecedented miracle, were overcome with joy and gained faith in the Victor.

ปูเชสุํ คนฺธมาลญฺจ อลงฺการํ สกํ สกํ;

สพฺเพ วนฺทึสุ สิรสา-เจติยํ อีทิสํ วรํ.

They offered perfumes and garlands, and each their own ornaments; all bowed their heads to such an excellent cetiya.

ตสฺมึ สมาคเม เอโก ปณฺฑิตปุริโส ชินํ โถเมนฺโต เอวมาห?

At that gathering, a wise man, praising the Victor, spoke thus:

นิพฺพุตสฺสาปิ พุทฺธสฺส ยโส ภวติ อีทิโส;

ฐีตสฺส โลกนาถสฺส กีทิสา อาสิ สมฺปทา.

If even of the Buddha who has attained Nibbāna the glory is such, what must have been the splendor of the Lord of the World while he was living?

อนุภาวมิทํ สพฺพํ ปุญฺเญเนว มเหสิโน;

กเรยฺย ญตฺวา ปุญฺญํ ตํ ปตฺเถนฺโต โพธิมุตฺตมํ.

All this majesty of the Great Sage is indeed through merit; knowing this, one who aspires for supreme enlightenment should perform merit.

ตสฺมึ กาเล นานารตนวิจิตฺตํ อเนกาลงฺการปติมณฺฑิตํ มหารหํ สมุสฺสิตธชปตากํ นานาวิธกุสุมสมากิณฺณํ อเนกปูชาวิธานํ คเหตฺวา มนุสฺสา ฉณเวสํ คณฺหึสุ. อเนกวิธตุริยสงฺฆุฏฺฏํ อโหสิ. ตสฺมึ ขเณ เทวตาโย ปุปฺผวสฺสํ วสฺสาเปนฺติ. มหานุภาวสมฺปนฺนา นาคา ปูชํ กโรนฺติ. เอวํ สพฺเพ เทวา นาคา มนุสฺสา สาธุการํ เทนฺติ, อปฺโผเฏนฺติ, เวลุกฺเขปํ กโรนฺติ, หตฺถีโน กุญฺจนาทํ นทนฺติ. อสฺสา ตุฏฺฐิรวํ รวนฺติ, พหลฆน มหาปถวี ยาว อุทกปริยนฺตํ กมฺปิ. ทิสาสุ วิชฺชุลฺลตา นิจฺฉรึสุ. สกลลงฺกาทีเป สุมนกูฏาทโย มหานคา กุสุมคณสมากิณฺณา อเหสุํ. สพฺเพ ชลาสยา ปญฺจวิธ ปทุมสญฺฉนฺตา, เทวตานมนฺตเร มนุสฺสา, มนุสฺสานํ อนฺตเร ยกฺขนาคสุปณฺณาทโย จ อเหสุํ. ภิกฺขุภิกฺขุนีอุปาสก อุปาสิกา อปริมาณา อเหสุํ. มหนฺเตน สาธุกาเรน มหา นิคฺโฆเสน สกลลงฺกาทีเป ติพฺพวาตาภิหตสมุทฺโท วิย เอกนินฺนาทํ เอกนิคฺโฆสํ อโหสิ. อิมินา ปูชาวิธาเนน ปสาทกภูตมหาชนกายมชฺเฌ ธาตุ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย นลาเฏ ปุณฺณจนฺทสสฺสิรีกํ อภิภวนฺตมิว วิโรจมานา ปติฏฺฐาสิ.

At that time, people took on a festive appearance, having prepared various precious and ornate decorations, adorned with many ornaments, with magnificent banners and flags raised high, strewn with many kinds of flowers, and with numerous acts of worship. There was the resounding of many kinds of musical instruments. At that moment, the deities caused a rain of flowers to fall. The nāgas, endowed with great power, performed worship. Thus, all the deities, nāgas, and humans gave cries of approval, applauded, and waved their garments; elephants trumpeted, and horses neighed in delight. The vast, solid earth trembled down to its watery depths. Flashes of lightning shot forth in all directions. Throughout the entire island of Laṅkā, great mountains like Sumanakūṭa were covered with masses of flowers. All the reservoirs were covered with five kinds of lotuses. Among the deities were humans, and among the humans were yakkhas, nāgas, supaṇṇas, and others. There were countless monks, nuns, laymen, and laywomen. With great cries of approval and a mighty uproar, the entire island of Laṅkā resounded with a single roar, like the ocean struck by a fierce wind. Amidst this great assembly of people who had become inspired by this worship, the relic displayed its miracle, descended from the sky, and was established upon the forehead of the Buddha image, shining as if overpowering the splendor of the full moon.

ราชา มหานนฺทนามกสฺส อมจฺจสฺส หตฺถโต เกสธาตุํ คเหตฺวา วิหารเทวิยา ทตฺวา ตฺวํ อิมา เกสธาตุโย ทสพลสฺส อนวโลกิต มตฺถเก ปติฏฺฐาเปหี’ติ อาห. สา เกสธาตุโย คเหตฺวา ตตฺเถว ปติฏฺฐหนฺตุ’ติ อธิฏฺฐานํ อกาสิ. ตสฺมึ ขเณ เกสธาตุโย กรณฺฑโต นภํ อุคฺคนฺตฺวา มยูรคีวสํกาสนีลรํสิโย วิสฺสชฺเชนฺตี อากาสโต โอตริตฺวา พุทฺธปฏิมาย อุตฺตมงฺเค สิรสฺมึ ปติฏฺฐหึสุ.

The king, taking the hair relics from the hand of the minister named Mahānanda, gave them to Queen Vihāradevi and said, 'You must enshrine these hair relics on the unobserved crown of the head of the One of Ten Powers.' She took the hair relics and made the resolution, 'May they be established right here!' At that moment, the hair relics rose from the casket into the sky, emitting blue rays resembling a peacock's neck, and descending from the sky, were established on the crown of the Buddha image's head.

ตโต ราชา เถเรน สทฺธึ ธาตุคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทิพฺพจนฺทนจุณฺณสมากิณฺณํ ปาริจฺฉตฺตกโกวิฬาราทิ สุคนฺธปุปฺผสนฺถรํ วิยูหิตฺวา ปภาสมุทยสมากิณฺเณ จตฺตาโร มณิ ปาสาเณ ฐเปสิ. เตสํ อาโลกาภิภูโต ธาตุคพฺโภ อติวิย วิโรจิตฺถ. สพฺพนาฏกิตฺถีโย อตฺตโน อตฺตโน อาภรณานิ โอมุญฺจิตฺวา ธาตุคพฺเภเยว ปูเชสุํ. ตโต ราชา ธาตุนิธานํ กตฺวา พุทฺธรูปสฺส ปาทตเล สีสํ ฐเปตฺวา นิปนฺโน เอวํ ปริเทวิ; มยฺหํ ปิตุปิตามหปรมฺปราคตาธาตุ อชฺช อาทึ กตฺวา อิโต ปฏฺฐาย วิโยคา ชาตา อหํ ทานิ ตุมฺหากํ อติจิรํ (ฐีตา) รมณียา โรหณชนปทา อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ปติฏฺฐาเปสินฺติ วตฺวา สิเนรุ มุทฺธนิ สมุชฺชลมหาปทีโป วิย ตุมฺเห อิเธว ฐีตา. อิทานิ น คมิสฺสาม มยํ ขมถ ภควา’ติ ปริเทวมาโน ธาตุ คพฺเภเยว ปติตฺวา อาห?

Then the king, entering the relic chamber with the elder, arranged a bed of fragrant flowers such as the coral tree and koviḷāra, strewn with divine sandalwood powder, and placed four gems that were covered with a mass of radiance. Overwhelmed by their light, the relic chamber shone exceedingly. All the dancing women removed their own ornaments and offered them in worship right there in the relic chamber. Then the king, having completed the enshrinement of the relics, laid his head at the feet of the Buddha image, and lying down, lamented thus: "The relics passed down through the lineage of my father and grandfather have, from this day forward, become separated from me. I have now brought you, who have long resided in the delightful Rohaṇa country, and have established you in this place." Speaking thus, he continued: "Like a great, shining lamp on the summit of Sineru, you remain right here. Now we shall not go. Forgive us, Blessed One!" Lamenting thus, he fell down right there in the relic chamber and spoke:

อโห วิโยคํ ทุกฺขํ เม เอตา พาเธนฺติ ธาตุโย;

วตฺวา โส ปริเทวนฺโต ธาตุคพฺเภ สยี ตทา.

"Alas, separation is suffering for me; these relics torment me!" Having spoken and lamenting thus, he then lay down in the relic chamber.

มริสฺสามิ โน คมิสฺสํ อยฺยํ หิตฺวา อิเธว’หํ;

ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ตสฺส สํสาเร จรโต มมา’ติ.

"I will die, I will not go, having left the noble one right here; for me, wandering in saṃsāra, a sight of him is difficult to obtain."

วตฺวา ปริเทวนฺโต นิปชฺชิ. ตสฺส ปน ภิกฺขุสงฺฆสฺส อนฺตเร สหเทโว นาม เถโร ราชานํ ธาตุคพฺเภ โรทมานํ นิปนฺนํ ทิสฺวา กิมชฺฌาสโย เอตสฺสา’ติ เจโตปริยญาเณน สมนฺตาหริตฺวา อิธ นิปนฺโน มริสฺสามี’ติ นิปนฺนภาวํ ชานิตฺวา อิทฺธิยา สํสรํ ปิยรูปํ มาเปตฺวา ธาตุคพฺภโต ตํ พหิ อกาสิ.

Having spoken and lamenting, he lay down. Then, among that assembly of monks, an elder named Sahadeva, seeing the king lying down and weeping in the relic chamber, wondered, "What is his intention?" Fully comprehending it with his knowledge of others' minds, and knowing that he lay there with the thought, "I will die here," he created by psychic power a moving likeness of someone dear to the king and brought him out from the relic chamber.

(อิทฺธิยา โส วสิปตฺโต ฉฬภิญฺโญ วิสารโท;

ตํ ขณญฺเญว สปฺปญฺโญ ราชานํ ตํ พหึ อกา.)

(He who had attained mastery of psychic power, possessing the six higher knowledges, and was skilled; that wise one, at that very moment, made that king go outside.)

ตโต ปฐมานีตโชติรงฺค ปาสาณํ ธาตุคพฺภสฺส อุปริ วิตานํ วิย ฐเปตฺวา อรหนฺตา? ธาตุคพฺโภ สมนฺตโต จตุรสฺสมญฺจํ วิย เอกฆโน โหตุ. ธาตุ คพฺเภ คนฺธา มา สุสฺสนฺตุ, ปุปฺผานิ มา มิลายนฺตุ, รตนานิ มา วิวณฺณา โหนฺตุ, ปูชนียภณฺฑานิ มา นสฺสนฺตุ, ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตานํ โอกาโส วา วิวโร วา มา โหตุ’ติ อธิฏฺฐหึสุ. ตโต ราชา ธาตุโย มหนฺตํ ปูชํ กตฺวา มงฺคลเจติเย จตุรสฺสโกฏฺฐกํ อติมโนรมํ ฉตฺตกมฺมญฺจ เกลาสกูฏํ วิย สุธากมฺมญฺจ วาลุกปาทโต ปฏฺฐาย สพฺพญฺจ กตฺตพฺพํ กมฺมํ นิฏฺฐาเปสิ. โส ปน เสต นิมฺมลจนฺทรํสิ วิย อุทกพุพฺพุฬเกลาสกูฏปฏิภาโค ฉตฺตธโร อจลปฺปติฏฺฐิโต สุชนปฺปสาทโก อญฺญติตฺถีย มทฺทนกโร มงฺคลถูโป วิโรจิตฺถ.

Then, having placed the first-brought lustrous stone like a canopy over the relic chamber, the Arahants determined: 'May the relic chamber be solid like a square platform all around. May the fragrances in the relic chamber not dry up, may the flowers not wither, may the jewels not lose their color, may the venerable articles not perish, and may there be no opportunity or opening for enemies and adversaries.' Then, the king, having performed a great offering to the relics, completed all the work to be done, starting from the sandy foundation—building a very charming square enclosure at Maṅgala Cetiya, with umbrella-work and plaster-work like a Kelāsa peak. That auspicious stupa, white, spotless, like a moonbeam, resembling a water bubble or a Kelāsa peak, bearing an umbrella, firmly established, delighting good people, crushing the views of other sects, shone brilliantly.

วิลาสมาโน อฏฺฐาสิ โตสยนฺโต มหาชเน;

มงฺคลเกลาสถูโป อจโล สุปฺปติฏฺฐิโต.

Standing splendidly, pleasing the great multitude; the auspicious Kelāsa stupa, immovable and well-established.

สุชนปฺปสาทนกโร ติตฺถิยทิฏฺฐิมทฺทโน;

ภวิ สทฺธากโร เสฏฺโฐ สพฺพชนปสาทโก.

Delighting good people, crushing the views of sectarians; it became a supreme source of faith, pleasing all people.

เจติโย ปวโร โลเก มหาชนนิเสวิโต;

ธชปุปฺผสมากิณฺโณ สทา ปูชารโห ภวิ.

The foremost shrine in the world, frequented by the multitudes; adorned with flags and flowers, it was always worthy of veneration.

พหู ชนา สมาคมฺม นานา เทสา สมาคตา;

ปูเชสุํ ตํ มหาถูปํ สพฺพทาปิ อตนฺทิตา.

Many people came together, gathered from various lands; they worshipped that great stupa always, unwearied.

อีทิโส ปติรูปวาโส โส เทโส ทุลฺลโภ ภเว;

อปฺปมตฺตา สทา สนฺตา วินาถ กุสลํ พหุนฺติ.

Such a fitting dwelling place is rare to find; being ever heedful and peaceful, accomplish much merit.

ราชา กปฺปาสิกสุขุมวตฺเถน มหารหํ เจติยํ เวเฐตฺวา, สิริวฑฺฒนํ นาม มหาโพธึ ปติฏฺฐเปตฺวา ตตฺถ โพธิฆรญฺจ การาเปตฺวา ติภูมกํ อุโปสถาคารํ การาเปตฺวา รตฺติฏฺฐาน ทิวาฏฺฐานาทีนิ กตฺวา สพฺพํ วิหาเร กตฺตพฺพํ กาเรสิ. เอตฺตกํ การาเปตฺวา วิหารํ ทกฺขิโณทกํ ทสฺสามี’ติ จินฺเตตฺวา อสีติสหสฺสมตฺตานํ ภิกฺขูนํ สตฺตทิวสานิ นานาวิธ สูปวฺยญฺชเนหิ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุ สงฺฆสฺส ติจีวรตฺถาย วตฺถานิ ทาเปตฺวา ปาโตว ปาตราสภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ ฐีโต เอวมาห? อยฺยา, จาตุทฺทสิเก มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ทกฺขิณํ ทาตุมิจฺฉามี’ติ. โส ปนายสฺมา เอวมาห; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมายํ อุโปสถทิวเส อสฺสยุชนกฺขตฺเตน ทกฺขิณํ ธาตุํ ภทฺทกนฺติ. โส เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ปญฺจปติฏฺฐิเตน เถรํ วนฺทิตฺวา โสมนคเร อตฺตโน ภคินึ เทวึ กเถสิ? ภคินิ, ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา มงฺคลมหาเจติยานุรูปํ ปาสาทํ อลงฺกตทฺวารฏฺฏาลกโตรณํ เสต วตฺถ อเนกธชสมากิณฺณํ วิหารญฺจ การาเปตฺวา ทกฺขิณํ ทสฺสามี’ติ อยฺยสฺส กเถสึ. โส ปนายสฺมา; อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทาตุํ ยุตฺตนฺติ อาหา’ติ. เทว, กึ กเถสิ, อยฺยสฺส กถีตนิยาเมเนว อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสถทิวเส ทกฺขิณํ เทหี’ติ อาห. โส ตสฺสา กถํ สุตฺวา โสมนสฺสปตฺโต สาธุ ภทฺเท’ติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา โสมนคเร วิหรนฺโต, อุปกฏฺฐ ปุณฺณมาย อุโปสเถ สมฺปตฺเตเยว อชฺชุโปสโถ’ติ ญตฺวา คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต สฺเว ทกฺขิณํ ทาตพฺพํ ตฺวํ เสนงฺคํ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ เอหี’ติ วตฺวา เสรุนคเร สิวรญฺโญ โลณนคเร มหานาครญฺโญ ปณฺณํ ปหิณี. สฺเว ตุมฺหากํ หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ อลงฺกริตฺวา สฺเว อมฺเหหิ สทฺธึ ฉณ เวสํ คาหาเปตฺวา อยฺยสฺส ติสฺสตฺเถรสฺส ทกฺขิณํ ทียมานํ สโมสรนฺตุติ. เต ปน ราชาโน สาสนํ สุตฺวา อตฺตโน อตฺตโน วิภวานุรูเปน หตฺถิอสฺสรถปตฺตาทีนิ อลงฺกริตฺวา คนฺธปญฺจงฺคุลิกํ ทตฺวา สุวณฺณมาลาทีนิ ปิลนฺธาเปตฺวา มหา โคเณปิ ตเถว อลงฺกริตฺวา สิงฺเคสุ สุวณฺณกญฺจุกํ (ปฏิ) มุญฺจาเปตฺวา อมจฺจคหปติ-พฺราหฺมณปุตฺต-อชโคปก-ขุชฺชวามนก-เสนาปติอาทโย จ วิจิตฺตวตฺถานิ นิวาเสตฺวา นานาวิธวิเลปนานิ วิลิมฺเปตฺวา อาคนฺตฺวา รญฺโญ ทสฺสยึสุ. ราชาปิ จตุรงฺคินิยา เสนาย ปริวุโต อลงฺกตหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิ. เสสราชาโน จ อตฺตโน อตฺตโน เสนงฺเคหิ ปริวาเรตฺวา หตฺถิกฺขนฺเธ นิสีทิตฺวา ราชานํ มชฺเฌ กตฺวา วามทกฺขิณปสฺสโต นมสฺสมานา นิกฺขมึสุ. ตสฺส ปน คมนํ อชาตสตฺตุโน ตถาคตสฺส ทสฺสนตฺถาย ชีวกมฺพวนคมนํ วิย ตึสโยชนปฺปมาณํ เอราวณหตฺถิกฺขนฺธํ อารุหิตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทเวหิ ปริวาเรตฺวา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส นนฺทนวนคมนกาโล วิย จ อโหสิ. โส วฑฺฒมาสกจฺฉายาย สมฺปตฺตาย โสมนครโต นิกฺขมิตฺวา เสรุทหสฺส อนฺเต นานาวิธ อลงฺกตปฏิยตฺตนาฏกิตฺถีนํ ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปคฺคณฺหาปยมาโน อฏฺฐาสิ.

The king, having wrapped the great and valuable cetiya with fine cotton cloth, established the great Bodhi tree named Sirivaḍḍhana, built a Bodhi house there, constructed a three-storied Uposatha hall, and made arrangements for night and day residences and so forth; he completed all that was to be done in the monastery. Having accomplished this much, he thought, "I will dedicate the monastery by pouring water," and for seven days, he gave a great alms offering with various soups and curries to eighty thousand monks. On the seventh day, he had robes given to the great Saṅgha of monks for the set of three robes. Early in the morning, after eating the morning meal, he approached the elder, paid homage, stood to one side, and said: "Venerable sir, I wish to offer a donation to the great Saṅgha of monks on the fourteenth day of the lunar cycle." The venerable elder replied: "It is auspicious to give the donation on the approaching full moon Uposatha day, under the constellation of Assayuja." Hearing the elder’s words, he paid homage to the elder with the fivefold prostration and then told his sister, the queen, in Somanagara: "Sister, after enshrining the forehead relic of the Ten-Powered One, I will build a palace befitting the great Maṅgala Cetiya, adorned with decorated doors, watchtowers, and arches, draped with white cloth and adorned with numerous banners, and also a monastery. I told the elder that I would give a donation." The venerable elder said: "It is fitting to give the donation on the approaching full moon Uposatha day." The queen replied: "Lord, what did you say? As the elder has instructed, you should give the donation on the approaching full moon Uposatha day." Hearing her words, he was filled with joy and accepted her advice, saying, "Very well, noble lady." While residing in Somanagara, when the approaching full moon Uposatha day arrived, he realized, "Today is the Uposatha." He summoned Giriabhaya and said: "Dear one, tomorrow the donation must be given. Adorn your military retinue and come with us tomorrow." He then sent a message to King Siva of Serunagara and King Mahānāga of Loṇanagara: "Tomorrow, adorn your elephants, horses, chariots, foot soldiers, and so forth with golden ornaments. Dress yourselves in festive attire and assemble with us tomorrow to witness the donation being offered to the elder Tissa." Upon hearing the command, those kings adorned their elephants, horses, chariots, foot soldiers, and so forth according to their respective splendor, applied a five-finger mark of fragrant sandalwood paste, had golden garlands and so forth put on, and similarly decorated great bulls, causing golden coverings to be fastened on their horns. Ministers, householders, brahmin youths, goatherds, hunchbacks, dwarfs, generals, and so forth, dressed in colorful garments and anointed with various perfumes, then came and presented themselves before the king. The king, surrounded by his fourfold army, mounted a decorated elephant. The other kings, each surrounded by their respective armies, mounted their elephants and, placing the king in their midst, paying homage from the left and right, they set out. His departure resembled Ajātasattu’s going to Jīvaka’s mango grove to see the Tathāgata, and it was like the time when Sakka, king of the gods, went to the Nandana grove, riding on the thirty-yojana-wide Erāvaṇa elephant, surrounded by gods from the two heavenly realms. When the bright fortnight arrived, he left Somanagara and stood at the edge of Serudaha, having various adorned and prepared dancing women play the fivefold musical instruments.

มหาปถวี ภิชฺชมานา วิย ปพฺพตา ปริวตฺตมานา วิย มหาสมุทฺโท (ถลํ) อวตฺถริตฺวา ภิชฺชมานกาโล วิย จ อโหสิ. พฺราหฺมณา ชยมุขมงฺคลิกา โสตฺถิ วจนํ วทึสุ. สพฺพาลงฺการปติมณฺฑิตา นาฏกิตฺถิโย ปญฺจงฺคิกตุริยํ ปวตฺตยึสุ. มหาชโน เวลุกฺเขปสหสฺสานิ ปวตฺเตสิ. ตโต ราชา พหู คนฺธทีปธูปาทโย คาหาเปตฺวา อุฏฺฐาย เสนาย ปริวุโต เถรสฺส วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา เถรํ วนฺทิตฺวา นิสินฺโน อาห? อยฺย ราชาโน จ สมฺปิณฺฑิตฺวา ทกฺขิโณทกสฺส ทียมานสฺส กาโล’ติ. เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา ภทฺทกํ มหาราชา’ติ สมฺปฏิจฺฉิ. ตสฺมึ ทกฺขิโณทกสฺส ทานทิวเส นานาวิธวิจิตฺตมณิทณฺฑเกสุ นานาวิธ ธชปตากาทีนิ พนฺธาเปตฺวา สมุสฺสิตานิ อเหสุํ. ปุริมาที ทิสาสุ มนุญฺญวาตา วายึสุ. ตถา มหารํสิชาลสมุชฺชลิโต สหสฺสรํสิภากโร อตฺถงฺคโต อโหสิ. วิปฺผุริตกิรณรชธูมราหุอพฺภาทีหิ อุปโรเธหิ วิรหิโต ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท สมุชฺชลรชตมยํ อาทาสมณฺฑลํ วิย ปาจีนทิสโต สมุคฺคโต. ตสฺมึ ขเณ ทณฺฑทีปิกาทโย สมุชฺชลาเปสุํ. มหามงฺคลเจติยํ ปน ชาติสุมนมาลาทาเมน ปริกฺขิปิตฺวา เอกมาลาคุณํ วิย อลงฺกริ. ยถา ตาราคณปริวุโต ปุณฺณจนฺโท ตถา ปทีปมาลาลงฺกโต มหาเจติโย อติวิย วิโรจติ. สกล ลงฺกาทีเป ปน สพฺเพ รุกฺขาปิ วิจิตฺตธเชน อลงฺกตา วิย อกาลผลปลฺลเวหิ วิจิตฺตา อเหสุํ. มหาสมุทฺทโลณสาคราทโย’ปิ ปญฺจวิธปทุมสญฺฉนฺนา อเหสุํ.

The great earth seemed to split apart, the mountains appeared to crumble, and the great ocean, having submerged the land, seemed to be breaking apart. The brahmins chanted auspicious words of victory and blessings. Women adorned with all ornaments performed dances accompanied by five-part music. The great multitude made thousands of hand-claps. Then the king, having arranged for many offerings of perfumes, lamps, and incense, rose up surrounded by his army and entered the dwelling place of the elder. He paid homage to the elder and, sitting down, said, "Venerable sir, the kings have assembled—it is time for the offering of the water of dedication." The elder, hearing his words, replied, "Very well, great king," and accepted. On the day of the water-offering ceremony, various exquisite jeweled staffs were adorned with many-colored banners and flags, and raised high. Pleasant breezes blew from the eastern and other directions. Likewise, the thousand-rayed sun, ablaze with great radiance, had set. The full moon, free from obstructions such as flickering rays, dust, smoke, Rāhu, and clouds, surrounded by a host of stars, rose from the eastern direction like a radiant silver mirror. At that moment, torches and lamps were lit. The great Mahāmaṅgala Cetiya was encircled with garlands of jasmine, adorned as if with a single strand of flowers. Just as the full moon is surrounded by stars, so too did the great cetiya, adorned with garlands of lamps, shine exceedingly bright. Throughout the entire island of Lanka, all the trees bore colorful untimely fruits and blossoms, appearing as if decorated with colorful banners. Even the great ocean and the salt sea were covered with five kinds of lotuses.

วิจิตฺรวตฺถาภรเณหิ สพฺเพ,อลงฺกตา เทวสมานวณฺณา;

อเนกสงฺขฺยา สุมนา ปตีตา,ชนา สมนฺตา ปริวารยึสุ.

All adorned with various clothes and ornaments, resembling gods in appearance; Countless joyful and delighted people, surrounded them on every side.

สพฺเพว อุชฺชลาเปสุํ ทณฺฑทีปํ มโนรมํ;

สกลมฺปิ อิทํ ทีปํ อาสิ โอภาสิตํ ตทา.

All lit up the splendid torches; The entire island was illuminated then.

ตาราคณสมากิณฺโณ ปุณฺณจนฺโทว โชตยี;

สารเท นภมชฺฌมฺหิ ฐิโต รุจิรรํสิยา.

Adorned with a host of stars, shining like the full moon; Standing in the middle of the autumn sky, with lovely, radiant beams.

ตถา อยํ ถูปวโร สุปฺปภาโส อลงฺกโต;

มาลาปทีปมชฺฌมฺหิ ภาติ ภุติลกุตฺตโม.

Thus, this excellent, radiant stupa is well-adorned; In the midst of garlands and lamps, it shines, the supreme object of veneration.

สพฺเพ’ปิ ปาทปา อสฺส ลงฺกาทีปสฺส สพฺพโส;

ธเชหิ’ว สมากิณฺณา อาสุํ ปุปฺผผลนฺททา.

All the trees of that island of Lanka, all over, Were laden with flowers and fruits, Like banners closely packed together.

สเจตนา ยถา สพฺเพ อกา ปูชํ อกา ตทา;

ตถา อเจตนา สพฺเพ อกา ปูชํ อนปฺปกํ.

As all conscious beings performed the worship then, so too did all unconscious things perform abundant worship.

เยภุยฺเยน ภุมฏฺเฐ เทเว อุปาทาย ยาว อกณิฏฺฐกา เทวา พฺรหฺมา ทิพฺพมาลาปาริจฺฉตฺตกโกวิฬารจนฺทนจุณฺณํ คเหตฺวา อาคตาเทวาติ วา มนุสฺสาติ วา ชานิตุํ อสกฺโกนฺติ. อุกฺกฏฺฐมหาสมาคโม อโหสิ. ตสฺมิมฺปิ ทิวเส มหาปถวิ อากาสยุคนฺธรจกฺกวาฬปพฺพตุตฺตมาทโย กมฺปึสุ. ตํ ทิสฺวา ราชา อติวิย โสมนสฺสปฺปตฺโต เถเร จ อวเสส มหามตฺตาทโย สนฺนิปาเตตฺวา นาฏกาทโย จ คเหตฺวา, อิทาเนวาหํ วิหารทกฺขิณํ ทสฺสามิ’ติ เจติยงฺคณํ อคมาสิ. เถโรปิ ภิกฺขุสงฺฆํ คเหตฺวา เจติยงฺคเณ อลงฺกตมณฺฑเป นิสีทิ. ราชา วาสิตคนฺโธทกสุวณฺณภิงฺการํ คเหตฺวา อุทกํ เถรสฺส หตฺเถ อาสิญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ อทาสิ. ทตฺวา จ ปน เอวมาห; อยฺยา เอสา ธาตุ มยฺหํ ปิตามหวํเสน อาคตา. อิทานิ อมฺหากํ อติรุจิรรมณิยา โรหณชนปทา อาหริตฺวา สุวณฺเณน ธาตุคพฺภํ, สตฺตรตเนน ธาตุมณฺฑปํ การาเปตฺวา ตสฺมึ สุวณฺณมยํ พุทฺธปฏิมํ นิสีทาเปตฺวา อมฺหากํ ทสพลสฺส นลาฏธาตุํ นิทหิตฺวา อยฺยสฺส จีวราทีนมตฺถาย อิทานิ โสฬสคามวรานิ ทสฺสามิ’ติ คามวรานิ ทตฺวา สมนฺตโต ติคาวุตปฺปมาเณ เสรุทเห เภรึ จราเปตฺวา อารามิกํ กตฺวา อาห? ภนฺเต, ตุมฺหากํ มยา ทินฺนโสฬสคามํ อชฺเชว คนฺตพฺพํ. คนฺตฺวา จ ปน อชฺเชว ปริคฺคหํ กโรถาติ วตฺวา ตตฺเถว วาสุปคโต ปุน ทิวเส สมาคนฺตฺวา สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา สตฺตเม ทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส ตีจีวรปฺปโหนกสาฏกํ ปณีตํ โภชนํ ทตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ อาคโต, อยฺย วิหาเร กตฺตพฺพํ อปริหาเปตฺวา มยา กตํ, เคหํ คมิสฺสามีติ (นิเวเทสิ). เถโร ตสฺส กถํ สุตฺวา สาธุ มหาราชาติ สมฺปฏิจฺฉิ.

For the most part, the earth-dwelling deities, up to the Akaniṭṭha gods and Brahmās, came bearing divine garlands, paricchattaka flowers, koviḷāra flowers, and sandalwood powder, so that it was impossible to discern whether they were gods or humans. A grand assembly took place. On that very day, the great earth, the sky, the Yugandhara mountains, the Cakkavāḷa peaks, and others trembled. Seeing this, the king, filled with immense joy, gathered the elders and other great ministers, along with dancers and performers, thinking, "Today I will give the donation for the monastery," and went to the courtyard of the shrine. The elder, taking the community of monks, sat in the adorned pavilion in the shrine courtyard. The king, holding a golden pitcher filled with scented water, poured water over the elder’s hands and made the donation. After giving, he said: "Venerable sir, this relic has come to me through my ancestral lineage. Now, having brought it from the exceedingly delightful and beautiful Rohaṇa country, I had a golden relic chamber made, a relic pavilion adorned with the seven treasures, and placed a golden Buddha image there. I enshrined the forehead relic of the Ten-Powered One and now offer sixteen excellent villages for the elder’s robes, etc." Having given the villages, he had drums beaten all around within a three-gāvuta radius in the Seru lake, appointed monastery attendants, and said: "Venerable sir, the sixteen villages I have given you must be taken today. Go and take possession of them today." Having spoken thus, he stayed there overnight and returned the next day. For seven days, he gave a great donation. On the seventh day, he provided the great monastic community with cloth sufficient for three robes and fine food, then approached the elder and announced: "Venerable sir, I have done what was to be done for the monastery without neglect. Now I will return home." Hearing his words, the elder accepted, saying, "Very well, great king."

โส ปน เจติยสฺส ปูชนตฺถาย ปุปฺผารามํ การาเปตฺวา มาลาการานํ ปริพฺพยํ ทาเปสิ. ตถา เภริวาทกนาฏกานมฺปิ วิหารสีมนฺเต สุวณฺณนงฺคเลน ปริจฺฉินฺทิตฺวา อารามิกานมฺปิ คามํ การาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส เวยฺยาวจฺจตฺถาย อตฺตโน สนฺติเก ปญฺจสตอมจฺจธีตโร ตตฺตเก อมจฺจปุตฺเต ทาสทาสิโย จ ทตฺวา ปริพฺพยตฺถาย เตสํ เตสํ ปญฺจสตสหสฺสกหาปเณ จ ทาเปสิ. ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ ธาตุปุชนตฺถาย โสฬสสหสฺสํ กหาปณํ ทาเปสิ.

For the worship of the shrine, he had a flower garden made and provided expenses for garland-makers. Likewise, having marked the monastery boundary with a golden plough, he also had a village established for the monastery workers, and for the drum-beaters and dancers. To serve the monastic community, he gave five hundred daughters of ministers, an equal number of sons of ministers, and male and female servants from his own possessions, along with five hundred thousand kahāpaṇas for their respective maintenance. For the relic worship of the monastic community, he donated sixteen thousand kahāpaṇas.

ตโต คิริอภยํ ปกฺโกสาเปตฺวา, ตาต ตุมฺเห อิเธว นิจฺจํ วสถ. อมฺหากํ วิหาเร จ อารามิเกสุ จ อยฺเยสุ จ อปฺปมตฺโต โหหีติ โอวทิตฺวา สพฺพํ ตสฺส นิยฺยาเทสิ. เถโร ตสฺส เอวมาห? มหาราช สมนฺตโต มหาสีมํ พนฺธิตพฺพนฺติ. พนฺธถ ภนฺเตติ วุตฺเต? มหาราช อกิตฺติเตน นิมิตฺเตน สีมํ พนฺธิตุํ นสกฺกา, วิหารสฺส ปาจีน ปจฺฉิมุตฺตรทกฺขิณโต มหาสีมํ พนฺธนาย นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา เทหิ, มยํ สีมํ พนฺธิสฺสามาติ อาห. ราชา ตุฏฺโฐ สตฺต อมจฺเจ สพฺพาลงฺกาเรน อลงฺกริตฺวา สีมานิมิตฺตํ กิตฺเตตฺวา อาคมนตฺถํ เปเสสิ. เต ปน สตฺต อมจฺจา จตุสุ ทิสาสุ นิมิตฺตํ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺเณ ลิขิตฺวา อาหริตฺวา รญฺโญ อทํสุ. ราชา เอเกกํ สตกหาปณํ ทตฺวา จตุสุ ทิสาสุ อารกฺขํ ทาเปตฺวา สีมํ พนฺธนฺตูติ มหาภิกฺขุสงฺฆสฺส นิเวเทสิ. อถ เถโร ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต เจติยงฺคเณ นิสีทิตฺวา วปฺปมาสกาฬปกฺขทฺวาทสทิวเส สีมํ พนฺธิตฺวา นิฏฺฐเปสิ.

Then he summoned Giri Abhaya and advised him: "Dear one, you should stay here permanently. Be diligent in our monastery, towards the monastery attendants, and the elders." Having given this advice, he entrusted everything to him. The elder said to him: "Great king, a great boundary should be established all around." When told, "Venerable, establish it," he replied: "Great king, it is not possible to establish a boundary with an unproclaimed marker. Observe the markers for establishing a great boundary to the east, west, north, and south of the monastery, then give them to us. We will establish the boundary." The king, pleased, adorned seven ministers with all ornaments and sent them to proclaim the boundary markers and to return. Those seven ministers, having observed the markers in the four directions, wrote them on leaves and brought them back to the king. The king gave a hundred kahāpaṇas to each, and had guards posted in the four directions, then announced to the great community of monks: "Let the boundary be established." Then the elder, surrounded by the community of monks, sat in the courtyard of the cetiya. On the twelfth day of the dark fortnight of the month of Vap, he established the boundary and completed it.

ตตฺถ สีมานิมิตฺตํ เอวํ ชานิตพฺพํ; ปุริมาย ทิสาย สิคาล ปาสาณํ คโต. ตโต มจฺฉเสลคามสฺส วาม ปสฺเสน โกฏสีมา นาม คามกฺเขตฺตํ วิสฺสชฺเชตฺวา คณทฺวารคามํ คโต. จิตฺตวาปิยา อุตฺตรวาน โกฏิโต วรคามกฺเขตฺเต ปิฏฺฐิปาสาณํ คโต. ตโต สาลิกํ นาม มธุกรุกฺเข ฐีตปาสาณถูปสฺส คโต. ตโต วุตฺติก นาม วาปิยา ทกฺขิณวาน โกฏิโต กณิการ เสลสฺส คโต. ตโต ฉนฺนชฺฌาปิตเสลสฺส คโต. ตโต กุกฺกุฏสิว นาม อุปาสกสฺส มธุกรุกฺเข ฐีตํ ถูปํ คโต. ตโต โสณฺฑํ นาม เสลํ คโต. ตโต สพรํ นาม ปาสาณํ คโต. ตโต เอลาลติตฺถสฺส คโต. ตโต โสพฺภ มชฺฌิเมน คนฺตฺวา อสฺสพนฺธนํ นาม ฐานํ คโต. ตโต ปาสาณสฺส มตฺถเก อุทก กากํ นาม นิคฺโรธํ คโต. โส รุกฺโข อุทก กากานํ วุสิต ภาเวน เอวํ นาม ชาโต. ตโต ตมฺพติตฺถํ นาม คนฺตา มหาจาริกสฺสนาม ถูปมคฺคสฺส คโต. ตโต อสฺสมณฺฑลปิฏฺฐึ คโต. ตโต มหา กทมฺพ ปสฺเส ฐีตํ ปาสาณถูปํ คโต. ตโต มหา ราชุวาปิยา อุตฺตรโกฏิยา ฐีตํ มหานิคฺโรธรุกฺขํ คโต. ตโต มหาวนปิฏฺฐึ คโต. ตโต โลณสาครสฺส อนฺเต รชตเสลํ คโต. ปุน อาวตฺติตฺวา สิคาล ปาสาเณเยว ฐีโต. อิมํ เอตฺตกํ ปเทสํ สมนฺตโต ปริจฺฉินฺทาเปตฺวา ราชา อทาสิ. วิหารสฺส พหู อารามิเก จ (เตสํ) วิวิธานิ อุปกรณานิ (จ) ทาเปตฺวา สพฺเพ ปาการโตรณาทโย การาเปตฺวา วิหารํ นิฏฺฐาเปตฺวา โรหณเมว คโต.

There, the boundary markers should be known thus: To the east, one went to the jackal stone. From there, having left the village field named Koṭasīmā on the left side of Macchaselagāma, one went to Gaṇadvāragāma. From the northern edge of Cittavāpi, one went to the back-stone in the excellent village field. From there, one went to the stone stupa standing at the honey tree named Sālika. From the southern edge of Vuttika pond, one went to the Kaṇikāra rock. From there, one went to the Channajjhāpita rock. From there, one went to the stupa standing at the honey tree of the lay devotee named Kukkuṭasiva. From there, one went to the rock named Soṇḍa. From there, one went to the stone named Sabara. From there, one went to Elālatittha. From there, going through the middle of the marsh, one went to the place named Assabandhana. From there, one went to the banyan tree named Udakakāka on top of the stone. That tree was so named because it was frequented by water crows. From there, going to Tambatittha, one went to the path to the stupa named Mahācārika. From there, one went to Assamaṇḍalapiṭṭhi. From there, one went to the stone stupa standing near the great Kadamba tree. From there, one went to the great banyan tree standing at the northern edge of Mahārājuvāpi. From there, one went to Mahāvanapiṭṭhi. From there, one went to the silver rock at the edge of the salt ocean. Then, turning back, one stood again at the jackal stone. Having caused this much land to be demarcated all around, the king donated it. And having caused many monastery attendants and various requisites to be given to the monastery, and having caused all the walls, gateways, and so forth to be built, and having completed the monastery, he then went to Rohaṇa.

ราชา ปสนฺนหทโย มหาปุญฺโญ มหาพโล;

กาเรตฺวา อุตฺตมํ ถูปํ กญฺจนคฺฆีก โสภิตํ.

The king, with a joyful heart, of great merit and great strength, Had an excellent stupa built, adorned with golden arches.

พนฺธาเปตฺวา ตโต สีมํ วฏฺฏคามญฺจ โสฬส;

ทตฺวา อารามิกานญฺจ สพฺพุปกรณานิ จ.

Having then established the boundary, and having given the circular village and sixteen others, And all requisites to the monastery attendants.

ตโต โส โรหณํ คนฺตฺวา มหาเสนาปุรกฺขโต;

วิหารเทวิยา สทฺธึ โมทมาโน วสี ตหึ.

Then he went to Rohaṇa, preceded by a great army; There he lived happily with Vihāradevī.

เถโร ปน ตตฺเถว วิหรนฺโต โย อิมสฺมึ วิหาเร วสนฺโต ตถาคตสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ วุตฺโถ วิย ภวิสฺสตีติ ขฺยากริตฺวา ตโต ปฏฺฐาย สีลาจารสมาธิสมาปตฺติปฏิลทฺธชฬภิญฺญาปฏิสมฺภิทปฺปตฺเตหิ ขีณาสเวหิ ปริวาเรตฺวา สพฺพ พุทฺธคุณํ อนุสฺสรนฺโต จิรํ วสิตฺวา ตตฺเถว อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายิ.

But the elder, dwelling in that very place, proclaimed, "Whoever resides in this monastery will be as if they have dwelt in the Tathāgata's single-fragrance chamber." From that time onward, surrounded by arahants who had attained virtue, conduct, concentration, meditative attainments, the six higher knowledges, and the analytical knowledges, he dwelt there for a long time, recollecting all the virtues of the Buddha, and in that very place, he attained final Nibbāna with the Nibbāna-element without remainder.

อเนกคุณสมฺปนฺโน ติสฺสตฺเถโร พหุสฺสุโต;

ชนานํ สงฺคหํกตฺวา นิพฺพุโต โส อนาสโว.

The Elder Tissa, endowed with many virtues and very learned; Having served the people, that taintless one attained Nibbāna.

เถราปิ เต สีลสมาธิยุตฺตา,พหุสฺสุตา สาธุคุณาภิรามา;

ปญฺญาปภาวายุปฺปนฺนจิตฺตา,คุณากรา ตานยุตา ชนานํ.

Those elders too, endowed with virtue and concentration, Learned, delighting in good qualities, With minds arisen for the development of wisdom, Are mines of virtues, devoted to the protection of the people.

ปหีนภวสํสารา ปภินฺนปฏิสมฺภิทา;

นามรูปํ สมาสนฺโต เปสลา ฉินฺนพนฺธนา.

Having abandoned the cycle of existence, possessing keen analytical insight, Bringing name-and-form to peace, the gentle ones have cut off their bonds.

สตฺตานํ อุตฺตมํ สนฺตึ กตฺวา จ ชนสงฺคหํ;

นิพฺพุตา เต มหาปญฺญา ปทีโปจ สุมานสา.

Having established the highest peace for beings and having served the people, Those of great wisdom, with serene minds, are extinguished like a lamp.

อิติ อริยชนปฺปสาทนตฺถาย กเต ธาตุวํเส

Thus in the Dhātuvaṃsa, composed for the purpose of inspiring faith in noble people.

ธาตุนิธานาธิกาโร นาม

The Section Named 'The Enshrinement of the Relics'

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

The Fifth Chapter.

อิมินา การาปิตวิหารา กเถตพฺพา; วิหารเทวีมหาวิหารํ, ฉาตปพฺพต วิหารํ, สมุทฺทวิหารํ, จิตฺตลปพฺพตวิหารํ, ภทฺทปาสาณทฺวารวิหารํ, อจฺฉคลฺล วิหารํ, โกฬมฺพติสฺสปพฺพตวิหารํ, คณวิหารํ, กาลกวิหารํ, ทุกฺขปาลก วิหารํ, อุจฺจงฺคณวิหารํ, โกฏิติสฺสวิหารํ, ตสฺส ปน เอกนามํ กตฺวา การาปิเต มหาคาเม ติสฺสมหาวิหาราทึ กตฺวา เอกสตอฏฺฐวีสวิหารานิ กตานิ อเหสุํ.

The monasteries caused to be built by him should be recounted: the Vihāradevī Mahāvihāra, the Chātapabbata Vihāra, the Samuddavihāra, the Cittalapabbatavihāra, the Bhaddapāsāṇadvāravihāra, the Acchagalla Vihāra, the Koḷambatissapabbatavihāra, the Gaṇavihāra, the Kālakavihāra, the Dukkhapālaka Vihāra, the Uccaṅgaṇavihāra, and the Koṭitissavihāra. Furthermore, having given them a single name, one hundred and twenty-eight monasteries, beginning with the Tissamahāvihāra in the great village, were caused to be built.

อฏฺฐวีสเอกสตวิหารญฺจ มหารหํ;

วิหารเทวิยา สทฺธึ การาเปสิ มหายโส.

The greatly renowned one, together with Vihāradevī, Caused one hundred and twenty-eight monasteries of great worth to be built.

ตโต ปฏฺฐาย ราชา มหาทานํ ทตฺวา ปุญฺญานิ กตฺวา ตโต จุโต เทวโลเก นิพฺพตฺติ.

From then on, the king, having given great gifts and performed meritorious deeds, passed away from there and was reborn in the world of the devas.

กตฺวานิ ปุญฺญกมฺมานิ อเนกานิ มหายโส;

อตฺถํ ชนสฺส กตฺวาน คนฺตฺวาน ตุสิตํ ปุรํ.

The greatly renowned one, having performed many meritorious deeds, And having acted for the welfare of the people, went to the city of Tusita.

โส ตตฺถ ทิพฺพสมฺปตฺตึ จีรํ ภุญฺชิย นนฺทิโต;

มหาวีภวสมฺปนฺโน เทวตานํ ปุรกฺขโต.

There, delighted, he enjoyed divine prosperity for a long time; Endowed with great majesty, he was honored by the deities.

ตมฺปิ สมฺปตฺติโมหาย ชีววโลเก มโนรเม;

โลกุตฺตรํ สิวํ เขมํ อิจฺฉนฺโต อาคมิสฺสติ.

Abandoning even that prosperity in this charming world of living beings, Desiring the supramundane, auspicious, and secure, he will come again.

โส ตโต จุโต ชมฺพุทีเป นิพฺพตฺติตฺวา เมตฺเตยฺย ภควโต ปิตา สุพฺรหฺมา นาม ภวิสฺสติ. วิหารเทวี ตสฺเสว มาตา พฺรหฺมวตี นาม พฺราหฺมณี ภวิสฺสติ. อภยคามณีกุมาโร ตสฺเสว เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต ปฐมคฺคสาวโก ภวิสฺสติ. กนิฏฺโฐ สทฺธาติสฺโส ทุติยคฺคสาวโก ภวิสฺสติ.

Having passed away from there, he will be reborn in Jambudīpa and become the father of the Blessed One Metteyya, named Subrahmā. Vihāradevī will be his mother, a brahmin woman named Brahmavatī. Prince Abhayagāmaṇī will be the first chief disciple of that Blessed One Metteyya. The younger, Saddhātissa, will be the second chief disciple.

เอตฺตาวตา นลาฏธาตุ สํวณฺณนา สมตฺตา.

Thus far, the exposition of the forehead relic is complete.

ธาตุวํโส สมตฺโต.

The Dhātuvaṃsa is complete.

อเนน ปุญฺญกมฺเมน สํสรนฺโต ภวาภเว;

สพฺพตฺถ ปณฺฑิโต โหมี สาริปุตฺโตว ปญฺญวา.

By this meritorious deed, as I wander through existences, life after life, May I be wise in all things, as Sāriputta was wise.

อริเมทสฺส พุทฺธสฺส ปพฺพชิตฺวาน สาสเน;

นิพฺพานํ ปาปุณิตฺวาน มุญฺเจมิ ภวพนฺธนา.

Having gone forth into the dispensation of the Buddha Metteyya, Having attained Nibbāna, may I be freed from the bonds of existence.

อเนน เม สพฺพภวาภเว’หํ,ภเวยฺยเมกนฺตปรานุกมฺปี;

กุลี พลี เจว สตี มตี จ,กวีหิสนฺเตหิ สทา สมงฺคี.

By this may I, in every state of existence, Be ever exclusively compassionate towards others; Of good family, strong, mindful, and intelligent, Always in harmony with the wise and peaceful.

ปญฺญาวนฺตานํ อคฺโค ภวตุ.

May he be foremost among the wise.