ธาตุปาฐ วิลาสินิยา

ธาตุปาฐะวิลาสินี

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑.

๑.

สมฺมาสมฺพุทฺธ สูริโย โย สมฺโพโธ ทโย ทิโต;

ชคุ ปงฺกช สงฺฆาเต โพธยี ปณมามิ ตํ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์ ผู้รุ่งโรจน์ขึ้นด้วยการอุบัติแห่งความตรัสรู้ ผู้ทรงยังหมู่ดอกบัวคือชาวโลกให้เบิกบาน ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระองค์นั้น

๒.

๒.

สทฺธมฺมภานุ โย โลกา โลกํ กตฺวาน ธี ตมํ;

ธํสยี มุนินา สมฺมา ปาตุภูโต นมามิ ตํ.

พระสัทธรรมผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์ ผู้ทรงทำโลกให้สว่างไสว ขจัดความมืดคืออวิชชาในดวงใจ ทรงปรากฏขึ้นโดยชอบด้วยพระมุนี ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสัทธรรมนั้น

๓.

๓.

สิลคนฺธสมากิณฺโณ พุทฺโธ สทฺธมฺมหาย โย;

สงฺฆโตยรุโห ปาณ ลี โตเสสิ นมามิ ตํ-

พระพุทธเจ้าผู้ฟุ้งขจรด้วยกลิ่นศีล ผู้ทรงมีพระสัทธรรมอันยิ่งใหญ่ ผู้ทรงยังหมู่สัตว์ผู้เป็นดุจหมู่ภมรให้ยินดีด้วยดอกบัวคือพระสงฆ์ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระองค์นั้น

๔.

๔.

นตฺวา มม ครุํวาสิ ปทุมาราม นามกํ;

ปาฬึ นิสฺสาย กสฺสา หํ ธาตุปาฐวิลาสินิ-

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมอาจารย์ของข้าพเจ้าผู้พำนักอยู่ในปทุมาราม อาศัยพระบาลี ข้าพเจ้าจักแต่งคัมภีร์ธาตุปาฐะวิลาสินีนี้

๕.

๕.

อิมญฺหิ คนฺถกรณํ สตฺถาคมนเย รโต;

มูกลํคมุ สงฺขาเต คาเม สชฺชนการิเต-

ในการแต่งคัมภีร์นี้ (ข้าพเจ้า) ผู้ยินดีในแนวทางแห่งพระศาสดา ในหมู่บ้านชื่อมูกลังคะมุ ที่สัตบุรุษสร้างขึ้น

๖.

๖.

สุวิสุทฺธารามนาม วิหารมฺหิ นิวาสโก;

ตสฺมึ ปธาน เถโร สิ กตญฺญู สนฺตวุตฺติ โย-

ผู้พำนักอยู่ในวิหารชื่อสุวิสุทธาราม พระเถระผู้เป็นประธานในที่นั้น ผู้รู้คุณและมีวัตรปฏิบัติอันสงบ

๗.

๗.

คุณาลงฺการนาโม โส เถโร เถรนฺวเย รโต;

ยาจิ มํ อภิคนฺตฺวาน มิตฺโต เม วงฺกมานโส.

พระเถระนั้นชื่อคุณาลังการ ผู้ยินดีในวงศ์แห่งพระเถระ เป็นเพื่อนของข้าพเจ้าผู้มีใจไม่คดโกง ได้มาหาและขอร้องข้าพเจ้า

๘.

๘.

พุทฺโธ เหสฺสํ ยทา โลเก นิทฺเทโส หํ ตทา อิติ;

ปาปุณิสฺส มหงฺการํ โก วาโท ปนิ หนฺตเร-

เมื่อใดข้าพเจ้าจักเป็นพระพุทธเจ้าในโลก เมื่อนั้นข้าพเจ้าจักเป็นผู้ที่ถูกพยากรณ์ ข้าพเจ้าจักบรรลุถึงสภาวะอันยิ่งใหญ่ จะมีถ้อยคำอะไรมาขัดขวางในระหว่างนี้ได้เล่า

อปฺปจฺจโย ปโร โหติ ภูวาทิ คณโต สติ;

สุทฺธกตฺตุ กิรยาขฺยาเน สพฺพธาตุก นิสฺสิตํ-

ปัจจัยอื่น (อ ปัจจัย) ย่อมมี หลังธาตุหมวดภูเป็นต้น ในอาขยาตที่เป็นกิริยาของกัตตุวาจกล้วน อันอาศัยธาตุทั้งปวง

ปยุตฺโต กตฺตุนา โยเค ฐิโต เยวา ปฺปธานิเย;

กิรยํ สาเธติ เอตสฺส ทีปกํ สาสเน ปทํ-

(ปัจจัยนั้น) อันท่านประกอบแล้วในกัตตุโยคะ ตั้งอยู่ในฐานะที่ไม่เป็นประธาน ย่อมยังกิริยาให้สำเร็จ บทนั้นเป็นเครื่องแสดงความหมายนี้ในพระศาสนา

กรณ วจนํเยว เยภุยฺเยน ปทิสฺสติ;

อาขฺยาเต การิตฏฺฐานํ สนฺธาย กถิตํ อิทํ;

น นาเม การตฏฺฐานํ โพเธตา อิติอาทิกํ-

คำที่เป็นกรณวจนะนั่นแล ย่อมปรากฏโดยมาก คำนี้กล่าวหมายถึงฐานะที่เป็นกริยาการิตะในอาขยาต ไม่ใช่ฐานะที่เป็นกริยาการิตะในนาม เช่นคำว่า โพเธตา เป็นต้น

สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ อิจฺจาทินิ ปทานิตุ;

อาหริตฺวาน ทีเปยฺย ปโยค กุสโล พุโธ-ยี.

บัณฑิตผู้ฉลาดในการใช้ภาษา พึงนำบททั้งหลายมีคำว่า สุนเขหิปิ ขาทาเปนติ เป็นต้น มาแสดง

กถิโต สจฺจ สงฺเขเป ปจฺจนฺต วจเนน เว;

ภุยฺยเต อิติ สทฺทสฺส สมฺพนฺโธ ภาวทีปโน-

กล่าวโดยย่อตามความเป็นจริง ด้วยคำที่อยู่ลำดับสุดท้าย ความสัมพันธ์ของศัพท์ว่า ภุยยเต เป็นเครื่องแสดงภาววาจก

นิทฺเทสปาฬิยํ รูปํ วิโหติ วิหวียติ;

อิติ ทสฺสนโตวาปิ ปจฺจตฺตวจนํ ถิรํ-

ในนิเทสบาลี มีรูปปรากฏว่า วิโหติ และ วิหวิยติ แม้เพราะการเห็นรูปดังนี้ คำที่เป็นปัจจัตตวจนะจึงมั่นคง

ตถา ธชคฺคสุตฺตนฺเต มุนินา หจฺจ ภาสิเต;

โส ปหียิสฺสติ อิติ ปาฬิทสฺสนโตปิจ-

เช่นเดียวกัน ในธชัคคสูตรที่พระมุนีตรัสไว้โดยตรง แม้เพราะการเห็นบาลีว่า โส ปหิยิสสติ

ปารมิตานุ ภาเวน มเหสีนํว เทหโต;

สนฺนิ นิปฺผาทนา เนว สกฺกฏาทิ วโจ วิย-

ด้วยอานุภาพแห่งบารมี (การสำเร็จรูปศัพท์) ย่อมมีได้ดุจการสำเร็จแห่งพระวรกายของพระมเหสีเจ้าทั้งหลาย ไม่ใช่การทำให้สำเร็จด้วยกฎเกณฑ์ดุจคำในภาษาสันสกฤตเป็นต้น

ปจฺจตฺต ทสฺสเนเนว ปุริสตฺตย โยชนํ;

เอกวจนิกญฺจาปิ พหุวจนิกมฺปิจ;

กาตพฺพ มิติ โน ขนฺตี ปรสฺสปทอาทิเก-

การประกอบบุรุษทั้ง ๓ ทั้งที่เป็นเอกพจน์และพหูพจน์ ด้วยการเห็นรูปที่เป็นปัจจัตตะเท่านั้น ในปรัสสบทเป็นต้น ไม่เป็นที่พอใจของเรา

ภาเว กิรยาปทํ นาม ปาฬิยา อติทุทฺทสํ;

ตสฺมา ตคฺคหณูปาโย วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา-ยี.

กิริยาบทในภาววาจกนั้น เป็นสิ่งที่เห็นได้ยากยิ่งในพระบาลี เพราะฉะนั้น อุบายในการถือเอาภาววาจกนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวไว้เพียงเท่านี้

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ กิรยาวาจิ ติการกํ;

อตฺติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ ต ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ-ยี.

สิ่งใดบอกกาลทั้ง ๓ บอกบุรุษทั้ง ๓ บอกกิริยา บอกการกทั้ง ๓ มีลิงค์ และมี ๒ พจน์ สิ่งนั้นเรียกว่า อาขยาต

อาขฺยาต สาคร มถ ชฺชตนิ ตรงฺคํ,ธาตุชฺชลํ วิกรณ คม กาลมีนํ;

โลปา นุพนฺธ รย มตฺถ วิภาคตีรํ,ธีรา ตรนฺติ กวิโน ปุถุ พุทฺธิ นาวา-ยี.

มหาสมุทรคืออาขยาต มีคลื่นคืออัชชัตตนีวิภัตติ มีน้ำคือธาตุ มีปลาคือกาลและวิกะระณะปัจจัย มีฝั่งคือการจำแนกอรรถ มีกระแสคือการลบและอนุพันธ์ ธีรชนผู้เป็นกวี ย่อมข้ามไปด้วยเรือคือปัญญาอันกว้างขวาง

จกฺขกฺขี นยนํ เนตฺตํ โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;

เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหนฺตุ ปขุมนฺติ ปวุจฺจติ-ยิ.

จักขุ, อักขิ, นัยนะ, เนตตะ, โลจนะ, ทิฏฐิ, ทัสสนะ, เปกขนะ (แปลว่า ดวงตา) ส่วนขนตา เรียกว่า ปัมหะ และ ปะขุมะ

‘‘ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, อญฺญํ ชนปทํ คโต,มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเวตเว’’-

ผู้ถูกขับไล่ออกจากแว่นแคว้นของตน ไปสู่ชนบทอื่น พึงสร้างยุ้งฉางอันใหญ่ เพื่อเก็บกักคำพูดที่กล่าวร้าย

โปราณ เมตํ อตุล เนตํ อชฺชตนามิว,นินฺทนฺติ ตุณฺหิ มาสีนํ นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณินมฺปิ นินฺทนฺติ นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต-

ดูกรอตุละ เรื่องนี้เป็นของเก่า ไม่ใช่เพิ่งมีในวันนี้ ชนทั้งหลายย่อมติเตียนแม้ผู้นั่งนิ่ง ย่อมติเตียนแม้ผู้พูดมาก แม้ผู้พูดพอประมาณก็ถูกติเตียน ไม่มีใครในโลกที่ไม่ถูกติเตียน

นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ ‘‘คุตฺตํ’’ สนฺตรพาหิยํ,เอวํ ‘โคเปถ’ อตฺตานํ, ขเณ เว มา อุปจฺจคา-

นครชายแดนที่ถูกคุ้มครองไว้ดีแล้วทั้งภายในและภายนอกฉันใด ท่านทั้งหลายพึงรักษาตนฉันนั้น อย่าให้ขณะ (โอกาสดี) ล่วงเลยท่านไปเสีย

ธิรตฺถุ ตํ วิสวนฺตํ, ยมหํ ชีวิต การณา,วนฺตํ ปจฺฉา วมิสฺสามิ, มตํ เม ชิวิตํ วรํ-

ความเป็นอยู่ของข้าพเจ้าผู้จะคายสิ่งที่คายแล้วในภายหลัง เพราะเหตุแห่งชีวิต น่าตำหนิแท้ ชีวิตที่ตายแล้วของข้าพเจ้ายังประเสริฐกว่า

วิลุปฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ,ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺตี, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตี-

บุรุษย่อมปล้น (ผู้อื่น) ได้ตราบเท่าที่เขายังมีช่องทาง เมื่อผู้อื่นปล้นเขาคืน ผู้ถูกปล้นนั้นก็ย่อมปล้นคืน

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ,อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถามตา’’.

ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งความไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย ผู้ไม่ประมาทชื่อว่าย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ประมาทเป็นดุจคนตายแล้ว

๑.

๑.

ญาณวิมล ติสฺสาขฺโย, โย มหาสงฺฆ นายโก,มรมฺมวํสํ อาโทจ, ทีเป สณฺฐาปยี อิธ-

พระเถระนามว่า ญาณวิมลติสสะ ผู้เป็นประมุขแห่งสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้นำวงศ์พม่ามาประดิษฐานไว้ในเกาะนี้เป็นครั้งแรก

๒.

๒.

ตสฺส ปธาน สิสฺโสสิ, ปาฬิ ยฏฺฐกถา วิทู,ธมฺมธาร สมญฺญาโต, โย มหา สงฺฆสามิโก-

ท่านผู้เป็นศิษย์เอกของท่านผู้นั้น เป็นผู้รู้พระบาลีและอรรถกถา ปรากฏนามว่าธัมมาธาระ ผู้เป็นมหาสังฆสามี

๓.

๓.

โย ตสฺส มุขฺยสึสฺสา สิ, ธมฺเม สตฺเถว โกวิโท,ญาณานนฺท มหาเถโร, เข มา วิย สุปากโฏ-

พระมหาเถระญาณานันทะ ผู้เป็นศิษย์สำคัญของท่านผู้นั้น เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระธรรมและคัมภีร์ ปรากฏชัดดุจพระจันทร์ในท้องฟ้า

๔.

๔.

วิมลสาร ติสฺสาขฺโย, มหาสํสาธิโป กวิ,สิสฺโสสิ ทุติโย ตสฺส, ปริยตฺติ วิสารโท-

พระเถระนามว่าวิมลสารติสสะ ผู้เป็นมหาสังฆาธิบดีและเป็นกวี เป็นศิษย์คนที่สองของท่านผู้นั้น เป็นผู้เชี่ยวชาญในพระปริยัติ

๕.

๕.

ปทุมาราม นาโม เม, อาเจโร เถรปุงฺคโว,ตติโย ตสฺส สิสฺโส สิ สิกฺขาคารว สญฺญุโต-

พระอาจารย์ของข้าพเจ้ามีนามว่าปทุมารามะ เป็นพระเถระผู้ประเสริฐ เป็นศิษย์คนที่สามของท่านผู้นั้น ผู้ประกอบด้วยความเคารพในสิกขา

๖.

๖.

สงฺฆาธิโปจ วิมล, สาราขฺโย เถรกุญฺชโร,ปทุมาราม วิขฺยาต, มหาเถโร จิเม ทุเว-

พระเถระผู้เป็นสังฆาธิบดีนามว่าวิมลสาระ ผู้เป็นพระเถระผู้ประเสริฐ และพระมหาเถระปทุมารามะผู้มีชื่อเสียง ทั้งสองท่านนี้

๗.

๗.

ธมฺมาธาร มหาสงฺฆ, สามิโนจ อุปนฺติเก,ญาณานนฺท มหาเถร, สฺสนฺติเกว สมุคฺคหุํ-

ได้ศึกษาเล่าเรียนในสำนักของพระธัมมาธาระมหาสังฆสามี และในสำนักของพระมหาเถระญาณานันทะ

๘.

๘.

เตสุ โข ปทุมาราม มหาเถโร อวํ มมํ,สิกฺขยิ สทฺท สตฺเถจ, ปาฬิยฏฺฐกถาสุ จ-

ในบรรดาพระเถระเหล่านั้น พระมหาเถระปทุมารามะนี้ ได้สอนข้าพเจ้าในคัมภีร์สัททศาสตร์ (ไวยากรณ์) ทั้งในพระบาลีและอรรถกถา

๙.

๙.

ตสฺมึ ทิวงฺคเต ปจฺฉา, ฉนฺโท วฺยากรณาทิกํ,วิมลสาร มหาเถร, สฺสนฺติเกจ สมุคฺคหึ-

ภายหลังจากที่ท่านมรณภาพแล้ว ข้าพเจ้าได้ศึกษาคัมภีร์ฉันท์และไวยากรณ์เป็นต้น ในสำนักของพระมหาเถระวิมลสาระ

๑๐.

๑๐.

ตสฺส โข ปทุมาราม มหาเถรสฺส ธีมโต,สิสฺเสน ญาณติลก เถเรน สํสสามินา-

โดยพระเถระญาณติลกะผู้เป็นสังฆสามี ผู้เป็นศิษย์ของพระมหาเถระปทุมารามะผู้มีปัญญาผู้นั้น

๑๑.

๑๑.

พุทฺธสฺส ปรินิพฺพาณ วีสหสฺเส จตุสฺสเต,ส สตฺตตฺยาธิเก วสฺเส เชฏฺฐมาเส มโนรเม-

ในพุทธศักราช ๒๔๗๗ ในเดือนเชษฐะอันน่ารื่นรมย์

๑๒.

๑๒.

อฏฺฐมิยํ กาฬปกฺเข, กตายํ มติสูทนี,ธาตุปาฐตฺถ โพธาย ธาตุปาฐ วิลาสินี-

ในวันแรม ๘ ค่ำ คัมภีร์ธาตุปาฐวิลาสินีนี้ อันเป็นเครื่องกำจัดความหลงผิด (มติสูทนี) เพื่อความเข้าใจเนื้อความแห่งธาตุปาฐะ อันข้าพเจ้าได้รจนาขึ้นแล้ว

๑๓.

๑๓.

อาทิ มุทฺทาปนํ อสฺสา, คุณาลงฺการ นามิโน,โอโนชิตํ, มมายตฺตํ ตโตปริ ตปสฺสิโน-

การจัดพิมพ์ครั้งแรกของคัมภีร์นี้ ท่านผู้มีนามว่าคุณาลังการะได้มอบหมายและมอบให้แก่ข้าพเจ้าผู้เป็นบรรพชิต

๑๔.

๑๔.

สิสฺโส มยฺหํ คุนานนฺโท อุนากุรุว คามโช,มมุ ปตฺถมฺหิโต อาสิ, คณฺฐิฏฺฐาเนสนาทิโต;

พระคุณานันทะผู้เป็นศิษย์ของข้าพเจ้า ซึ่งเกิดในหมู่บ้านอุณากุรุวะ ได้เป็นผู้อุปถัมภ์ช่วยเหลือข้าพเจ้าในการค้นหาข้อความที่ยากเป็นต้น

๑๕.

๑๕.

พสฺตฺยํ สมญฺญโก ราชา, มจฺโจ มม ปิตา อหุ,โอนฺตีนฺยา วี สนามา เม มาตา เสนาปตานฺยนุ–

บิดาของข้าพเจ้าเป็นข้าราชการนามว่าบัสเตียน มารดาของข้าพเจ้ามีนามว่าออนตินยาวี ผู้เป็นธิดาของเสนาบดี

๑๖.

๑๖.

อาเจรา เจว ปาเจรา, ชนโก ชนนีว เม,เทวา เจตฺยงฺคิโน สพฺเพ, เนนปปฺโปนฺตุ นิพฺพุตินฺติ-

ขออาจารย์และอุปัชฌาย์ บิดาและมารดาของข้าพเจ้า เทพยดา และสรรพสัตว์ทั้งปวง จงบรรลุถึงพระนิพพานด้วยกุศลนี้เถิด

ธาตุปาฐวิลาสินิยา สมาปฺตยิ.

คัมภีร์ธาตุปาฐวิลาสินี จบสมบูรณ์