ธาตุปาฐ วิลาสินิยา

धातुपाठविलासिनी

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अरहंत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

๑.

१.

สมฺมาสมฺพุทฺธ สูริโย โย สมฺโพโธ ทโย ทิโต;

ชคุ ปงฺกช สงฺฆาเต โพธยี ปณมามิ ตํ.

सम्यक्संबुद्धरूपी सूर्य, ज्यांनी संबोधीचा उदय घडवून आणला आणि जगद्रूपी कमळांच्या समूहाला प्रबोधित केले, त्यांना मी प्रणाम करतो.

๒.

२.

สทฺธมฺมภานุ โย โลกา โลกํ กตฺวาน ธี ตมํ;

ธํสยี มุนินา สมฺมา ปาตุภูโต นมามิ ตํ.

सद्धम्मरूपी सूर्य, ज्यांनी जगाला आलोकित करून बुद्धीचा अंधकार नष्ट केला; मुनींद्वारे सम्यकपणे प्रकट झालेल्या त्या सद्धम्माला मी नमस्कार करतो.

๓.

३.

สิลคนฺธสมากิณฺโณ พุทฺโธ สทฺธมฺมหาย โย;

สงฺฆโตยรุโห ปาณ ลี โตเสสิ นมามิ ตํ-

शील-गंधाने परिपूर्ण, सद्धम्मरूपी महासरोवरातून उत्पन्न झालेल्या संघरूपी कमळाने प्राण्यांना संतुष्ट करणाऱ्या त्या बुद्धाला मी नमस्कार करतो.

๔.

४.

นตฺวา มม ครุํวาสิ ปทุมาราม นามกํ;

ปาฬึ นิสฺสาย กสฺสา หํ ธาตุปาฐวิลาสินิ-

माझे गुरू 'पदुमाराम' नावाच्या विहारात राहणाऱ्यांना वंदन करून, पाळी भाषेचा आश्रय घेऊन मी 'धातुपाठविलासिनी' ची रचना करत आहे.

๕.

५.

อิมญฺหิ คนฺถกรณํ สตฺถาคมนเย รโต;

มูกลํคมุ สงฺขาเต คาเม สชฺชนการิเต-

शास्त्राच्या आगमनाच्या पद्धतीमध्ये रममाण असणाऱ्या, सज्जनांनी वसवलेल्या 'मूकलंगमु' नावाच्या गावात हे ग्रंथलेखन...

๖.

६.

สุวิสุทฺธารามนาม วิหารมฺหิ นิวาสโก;

ตสฺมึ ปธาน เถโร สิ กตญฺญู สนฺตวุตฺติ โย-

'सुविशुद्धाराम' नावाच्या विहारात राहणारे, तेथील मुख्य थेर जे कृतज्ञ आणि शांत वृत्तीचे होते...

๗.

७.

คุณาลงฺการนาโม โส เถโร เถรนฺวเย รโต;

ยาจิ มํ อภิคนฺตฺวาน มิตฺโต เม วงฺกมานโส.

'गुणालंकार' नावाचे ते थेर, जे थेर-परंपरेत रममाण होते, सरळ मनाचे माझे मित्र असलेल्या त्यांनी माझ्याकडे येऊन (या ग्रंथाची) याचना केली.

๘.

८.

พุทฺโธ เหสฺสํ ยทา โลเก นิทฺเทโส หํ ตทา อิติ;

ปาปุณิสฺส มหงฺการํ โก วาโท ปนิ หนฺตเร-

'जेव्हा मी जगात बुद्ध होईन, तेव्हा मी असा निर्देश करीन' - असे म्हणत मी महान अहंकाराला प्राप्त होईन, मग इतरांबद्दल काय बोलावे?

อปฺปจฺจโย ปโร โหติ ภูวาทิ คณโต สติ;

สุทฺธกตฺตุ กิรยาขฺยาเน สพฺพธาตุก นิสฺสิตํ-

भूवादि गणात 'अ' प्रत्यय पर (नंतर) येतो; शुद्ध कर्त्याच्या क्रिया-आख्यानात (क्रियापदात) तो सर्वधातुक प्रत्ययांवर आश्रित असतो.

ปยุตฺโต กตฺตุนา โยเค ฐิโต เยวา ปฺปธานิเย;

กิรยํ สาเธติ เอตสฺส ทีปกํ สาสเน ปทํ-

कर्त्याच्या योगात प्रयुक्त असलेला आणि अप्रधान स्थानी असलेला तो क्रिया सिद्ध करतो; शासनात (बुद्धवचनात) हे पद याचे स्पष्टीकरण करणारे आहे.

กรณ วจนํเยว เยภุยฺเยน ปทิสฺสติ;

อาขฺยาเต การิตฏฺฐานํ สนฺธาย กถิตํ อิทํ;

น นาเม การตฏฺฐานํ โพเธตา อิติอาทิกํ-

करण वचनच (तृतीया विभक्ती) बहुतांश करून दिसून येते; आख्यातामध्ये (क्रियापदात) कारित (प्रयोजक) स्थानाचा संदर्भ घेऊन हे सांगितले आहे; 'बोधेता' इत्यादी नामांमध्ये कारित स्थान नसते.

สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ อิจฺจาทินิ ปทานิตุ;

อาหริตฺวาน ทีเปยฺย ปโยค กุสโล พุโธ-ยี.

'कुत्र्यांकडूनही खाववितात' (सुणखेहिपि खादापेन्ति) इत्यादी पदे घेऊन, प्रयोगात कुशल असलेल्या विद्वानाने ते स्पष्ट करावे.

กถิโต สจฺจ สงฺเขเป ปจฺจนฺต วจเนน เว;

ภุยฺยเต อิติ สทฺทสฺส สมฺพนฺโธ ภาวทีปโน-

'सच्चसंखेप' मध्ये प्रत्यय वचनाने खरोखर सांगितले आहे; 'भूय्यते' या शब्दाचा संबंध भाव (भाववाच्य) दर्शवणारा आहे.

นิทฺเทสปาฬิยํ รูปํ วิโหติ วิหวียติ;

อิติ ทสฺสนโตวาปิ ปจฺจตฺตวจนํ ถิรํ-

निर्देशपाळीमध्ये 'विहोति' आणि 'विहवीयति' हे रूप दिसते; या दर्शनावरूनही प्रत्यय वचन (कर्तृवाच्य/कर्मवाच्य रूप) स्थिर होते.

ตถา ธชคฺคสุตฺตนฺเต มุนินา หจฺจ ภาสิเต;

โส ปหียิสฺสติ อิติ ปาฬิทสฺสนโตปิจ-

तसेच, मुनींनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या 'ध्वजग्ग सुत्तात' 'सो पहीयिस्सति' (तो नष्ट होईल) अशा पाळी पाठाच्या दर्शनावरूनही...

ปารมิตานุ ภาเวน มเหสีนํว เทหโต;

สนฺนิ นิปฺผาทนา เนว สกฺกฏาทิ วโจ วิย-

पारमितांच्या प्रभावाने महर्षींच्या (बुद्धांच्या) शरीराप्रमाणे; संस्कृत इत्यादी भाषेप्रमाणे केवळ संज्ञा निष्पन्न होत नाही.

ปจฺจตฺต ทสฺสเนเนว ปุริสตฺตย โยชนํ;

เอกวจนิกญฺจาปิ พหุวจนิกมฺปิจ;

กาตพฺพ มิติ โน ขนฺตี ปรสฺสปทอาทิเก-

प्रत्यय दर्शनानेच तिन्ही पुरुषांची (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) योजना; एकवचन आणि बहुवचन देखील; परस्मैपद इत्यादींमध्ये करावी, असे आमचे मत आहे.

ภาเว กิรยาปทํ นาม ปาฬิยา อติทุทฺทสํ;

ตสฺมา ตคฺคหณูปาโย วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา-ยี.

पाळी भाषेमध्ये भाववाच्य क्रियापद समजणे अत्यंत कठीण आहे; म्हणून ते ग्रहण करण्याचा (समजून घेण्याचा) उपाय मी येथे सांगितला आहे.

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ กิรยาวาจิ ติการกํ;

อตฺติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ ต ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ-ยี.

ज्याला तीन काळ, तीन पुरुष, क्रियावाचक, तीन कारके, लिंगरहित आणि द्विवचनरहित असते, त्याला 'आख्यात' (क्रियापद) म्हटले जाते.

อาขฺยาต สาคร มถ ชฺชตนิ ตรงฺคํ,ธาตุชฺชลํ วิกรณ คม กาลมีนํ;

โลปา นุพนฺธ รย มตฺถ วิภาคตีรํ,ธีรา ตรนฺติ กวิโน ปุถุ พุทฺธิ นาวา-ยี.

आख्यातरूपी समुद्राला, ज्यामध्ये 'अज्जतनी' (भूतकाळ) हीच लाट आहे, धातू हेच जल आहे, विकरण आणि आगम व काळ हेच मासे आहेत, लोप आणि अनुबंध हाच वेग आहे आणि अर्थाचा विभाग हाच किनारा आहे; अशा या समुद्राला धीर आणि विद्वान कवी आपल्या विशाल बुद्धीरूपी नौकेने पार करतात.

จกฺขกฺขี นยนํ เนตฺตํ โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;

เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหนฺตุ ปขุมนฺติ ปวุจฺจติ-ยิ.

'चक्खु', 'अक्खि', 'नयन', 'नेत्त', 'लोचन', 'दिट्ठि', 'दस्सन', 'पेक्खन', 'अच्छि' (डोळा) आणि 'पम्हु' ला 'पखुम' (पापणी) असे म्हटले जाते.

‘‘ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, อญฺญํ ชนปทํ คโต,มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเวตเว’’-

आपल्या राष्ट्रातून प्रव्रजित होऊन दुसऱ्या जनपदात गेलेल्याने, दुर्वचनांचे निवारण करण्यासाठी (सहन करण्यासाठी) एक मोठा कोठार (धैर्य) बनवावा.

โปราณ เมตํ อตุล เนตํ อชฺชตนามิว,นินฺทนฺติ ตุณฺหิ มาสีนํ นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;

มิตภาณินมฺปิ นินฺทนฺติ นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต-

हे अतुला! हे जुनेच आहे, आजचे नाही; लोक शांत बसलेल्याचीही निंदा करतात, खूप बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात आणि मोजकेच बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात. या जगात असा कोणीही नाही ज्याची निंदा केली जात नाही.

นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ ‘‘คุตฺตํ’’ สนฺตรพาหิยํ,เอวํ ‘โคเปถ’ อตฺตานํ, ขเณ เว มา อุปจฺจคา-

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून आणि बाहेरून रक्षण केले जाते, त्याप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करा; हा क्षण वाया जाऊ देऊ नका.

ธิรตฺถุ ตํ วิสวนฺตํ, ยมหํ ชีวิต การณา,วนฺตํ ปจฺฉา วมิสฺสามิ, มตํ เม ชิวิตํ วรํ-

त्या विषारी गोष्टीला धिक्कार असो, जी मी जीवनासाठी ग्रहण केली आणि नंतर ओकून टाकली; असे ओकलेले पुन्हा ग्रहण करण्यापेक्षा मला मरण बरे.

วิลุปฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ,ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺตี, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตี-

माणूस तोपर्यंतच दुसऱ्याला लुटतो, जोपर्यंत त्याला अनुकूल असते; परंतु जेव्हा दुसरे त्याला लुटतात, तेव्हा तो लुटला गेलेला स्वतः लुटला जातो.

‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ,อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถามตา’’.

अप्प्रमाद (जागरूकता) हे अमृताचे (निर्वाणाचे) पद आहे, प्रमाद (असावधपणा) हे मृत्यूचे पद आहे. जे अप्प्रमत्त (जागृत) असतात ते कधी मरत नाहीत, आणि जे प्रमत्त (असावध) असतात ते मृतसमान आहेत.

๑.

१.

ญาณวิมล ติสฺสาขฺโย, โย มหาสงฺฆ นายโก,มรมฺมวํสํ อาโทจ, ทีเป สณฺฐาปยี อิธ-

'ज्ञानविमल तिस्स' नावाचे जे महासंघनायक होते, त्यांनी या द्वीपावर सर्वप्रथम 'मरम्मवंश' (अमरापूर निकाय) प्रस्थापित केला.

๒.

२.

ตสฺส ปธาน สิสฺโสสิ, ปาฬิ ยฏฺฐกถา วิทู,ธมฺมธาร สมญฺญาโต, โย มหา สงฺฆสามิโก-

त्यांचे मुख्य शिष्य, जे पाळी आणि अट्ठकथांचे ज्ञाते होते, ते 'धम्मधार' नावाने प्रसिद्ध महासंघस्वामी होते.

๓.

३.

โย ตสฺส มุขฺยสึสฺสา สิ, ธมฺเม สตฺเถว โกวิโท,ญาณานนฺท มหาเถโร, เข มา วิย สุปากโฏ-

जे त्यांचे मुख्य शिष्य होते, धम्म आणि शास्त्रात कोविद (कुशल) होते, ते 'ज्ञानानंद' महाथेर खेमा (थेरी) प्रमाणे सुप्रसिद्ध होते.

๔.

४.

วิมลสาร ติสฺสาขฺโย, มหาสํสาธิโป กวิ,สิสฺโสสิ ทุติโย ตสฺส, ปริยตฺติ วิสารโท-

'विमलसार तिस्स' नावाचे महासंघाधिपती आणि कवी, त्यांचे दुसरे शिष्य होते, जे परियत्तीमध्ये (धम्मशिक्षणात) विशारद होते.

๕.

५.

ปทุมาราม นาโม เม, อาเจโร เถรปุงฺคโว,ตติโย ตสฺส สิสฺโส สิ สิกฺขาคารว สญฺญุโต-

'पदुमाराम' नावाचे माझे आचार्य, जे श्रेष्ठ थेर होते, त्यांचे तिसरे शिष्य होते, जे शिक्षेविषयी आदर बाळगणारे होते.

๖.

६.

สงฺฆาธิโปจ วิมล, สาราขฺโย เถรกุญฺชโร,ปทุมาราม วิขฺยาต, มหาเถโร จิเม ทุเว-

संघाधिपती 'विमलसार' नावाचे श्रेष्ठ थेर आणि विख्यात 'पदुमाराम' महाथेर, हे दोघे...

๗.

७.

ธมฺมาธาร มหาสงฺฆ, สามิโนจ อุปนฺติเก,ญาณานนฺท มหาเถร, สฺสนฺติเกว สมุคฺคหุํ-

धम्माधार महासंघस्वामींच्या जवळ आणि ज्ञानानंद महाथेरांच्या जवळ शिकले.

๘.

८.

เตสุ โข ปทุมาราม มหาเถโร อวํ มมํ,สิกฺขยิ สทฺท สตฺเถจ, ปาฬิยฏฺฐกถาสุ จ-

त्यांच्यापैकी पदुमाराम महाथेरांनी मला शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) आणि पाळी-अट्ठकथांमध्ये शिक्षण दिले.

๙.

९.

ตสฺมึ ทิวงฺคเต ปจฺฉา, ฉนฺโท วฺยากรณาทิกํ,วิมลสาร มหาเถร, สฺสนฺติเกจ สมุคฺคหึ-

त्यांच्या निधनानंतर, मी छंद आणि व्याकरण इत्यादींचे शिक्षण विमलसार महाथेरांच्या जवळ घेतले.

๑๐.

१०.

ตสฺส โข ปทุมาราม มหาเถรสฺส ธีมโต,สิสฺเสน ญาณติลก เถเรน สํสสามินา-

त्या बुद्धिमान पदुमाराम महाथेरांचे शिष्य, संघाचे स्वामी 'ज्ञानतिलक' थेर यांच्याद्वारे...

๑๑.

११.

พุทฺธสฺส ปรินิพฺพาณ วีสหสฺเส จตุสฺสเต,ส สตฺตตฺยาธิเก วสฺเส เชฏฺฐมาเส มโนรเม-

बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर दोन हजार चारशे सत्याहत्तर (२४७७) वर्षांनी, रमणीय ज्येष्ठ महिन्यात...

๑๒.

१२.

อฏฺฐมิยํ กาฬปกฺเข, กตายํ มติสูทนี,ธาตุปาฐตฺถ โพธาย ธาตุปาฐ วิลาสินี-

कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, बुद्धीला शुद्ध करणारी (मतिसूदनी) ही 'धातुपाठविलासिनी' धातुपाठाच्या अर्थाच्या आकलनासाठी रचली गेली.

๑๓.

१३.

อาทิ มุทฺทาปนํ อสฺสา, คุณาลงฺการ นามิโน,โอโนชิตํ, มมายตฺตํ ตโตปริ ตปสฺสิโน-

याचे पहिले मुद्रण 'गुणालंकार' नावाच्या तपस्वीला समर्पित केले गेले, आणि त्यानंतर ते माझ्या (या तपस्वीच्या) अधीन राहिले.

๑๔.

१४.

สิสฺโส มยฺหํ คุนานนฺโท อุนากุรุว คามโช,มมุ ปตฺถมฺหิโต อาสิ, คณฺฐิฏฺฐาเนสนาทิโต;

उनाकुरुव गावात जन्मलेला माझा शिष्य गुणानंद हा कठीण स्थळांच्या (ग्रंथींच्या) अर्थाचा शोध घेण्यात माझा साहाय्यक होता.

๑๕.

१५.

พสฺตฺยํ สมญฺญโก ราชา, มจฺโจ มม ปิตา อหุ,โอนฺตีนฺยา วี สนามา เม มาตา เสนาปตานฺยนุ–

बस्त्य नावाच्या राजाचा अमात्य (मंत्री) माझे वडील होते, आणि सेनापतीची कन्या असलेली 'ओन्तीन्या' ही माझी माता होती.

๑๖.

१६.

อาเจรา เจว ปาเจรา, ชนโก ชนนีว เม,เทวา เจตฺยงฺคิโน สพฺเพ, เนนปปฺโปนฺตุ นิพฺพุตินฺติ-

माझे आचार्य, पूर्वाचार्य, माता-पिता, तसेच सर्व देव आणि सजीव प्राणी या (पुण्याच्या) प्रभावाने निर्वाण प्राप्त करोत.

ธาตุปาฐวิลาสินิยา สมาปฺตยิ.

'धातुपाठविलासिनी' समाप्त झाली.