1ธาตุปาฐ วิลาสินิยา
The Dhātupāṭha Vilāsinī
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.
๑.
1.
สมฺมาสมฺพุทฺธ สูริโย โย สมฺโพโธ ทโย ทิโต;
ชคุ ปงฺกช สงฺฆาเต โพธยี ปณมามิ ตํ.
The Perfectly Self-Enlightened Sun, who shone forth with the dawn of awakening and awakened the world's lotus-like multitude—to him I bow.
๒.
2.
สทฺธมฺมภานุ โย โลกา โลกํ กตฺวาน ธี ตมํ;
ธํสยี มุนินา สมฺมา ปาตุภูโต นมามิ ตํ.
I bow to him, the sun of the True Dhamma, who, having illuminated the world and dispelled the darkness, was rightly manifested by the Sage.
๓.
3.
สิลคนฺธสมากิณฺโณ พุทฺโธ สทฺธมฺมหาย โย;
สงฺฆโตยรุโห ปาณ ลี โตเสสิ นมามิ ตํ-
I bow to him, the Buddha, replete with the fragrance of virtue; who, like a lotus grown from the water of the Sangha, brought delight to living beings.
๔.
4.
นตฺวา มม ครุํวาสิ ปทุมาราม นามกํ;
ปาฬึ นิสฺสาย กสฺสา หํ ธาตุปาฐวิลาสินิ-
Having paid homage to my teacher, the venerable Padumārāma by name, and relying on the Pāli, I shall compose this Dhātupāṭhavilāsinī.
๕.
5.
อิมญฺหิ คนฺถกรณํ สตฺถาคมนเย รโต;
มูกลํคมุ สงฺขาเต คาเม สชฺชนการิเต-
This composition was made by one devoted to the Teacher’s tradition, at the request of good people in the village known as Mūkalaṅgamu.
๖.
6.
สุวิสุทฺธารามนาม วิหารมฺหิ นิวาสโก;
ตสฺมึ ปธาน เถโร สิ กตญฺญู สนฺตวุตฺติ โย-
Residing in the monastery named Suvisuddhārāma, he was the chief elder there, grateful and of virtuous conduct—
๗.
7.
คุณาลงฺการนาโม โส เถโร เถรนฺวเย รโต;
ยาจิ มํ อภิคนฺตฺวาน มิตฺโต เม วงฺกมานโส.
That elder named Guṇālaṅkāra, devoted to the lineage of elders, my friend of humble mind, approached and requested this of me.
๘.
8.
พุทฺโธ เหสฺสํ ยทา โลเก นิทฺเทโส หํ ตทา อิติ;
ปาปุณิสฺส มหงฺการํ โก วาโท ปนิ หนฺตเร-
“When I become a Buddha in the world, then this will be my declaration: ‘Who could attain such great eminence? What talk is there of another in this matter?’”
อปฺปจฺจโย ปโร โหติ ภูวาทิ คณโต สติ;
สุทฺธกตฺตุ กิรยาขฺยาเน สพฺพธาตุก นิสฺสิตํ-
The non-causative is distinct when it belongs to the bhū-group; in the verbal expression of the pure agent, it is dependent on any verbal root.
ปยุตฺโต กตฺตุนา โยเค ฐิโต เยวา ปฺปธานิเย;
กิรยํ สาเธติ เอตสฺส ทีปกํ สาสเน ปทํ-
When employed in connection with the agent, standing indeed in a subordinate role, it accomplishes the action; this word is an indicator of this in the Teaching.
กรณ วจนํเยว เยภุยฺเยน ปทิสฺสติ;
อาขฺยาเต การิตฏฺฐานํ สนฺธาย กถิตํ อิทํ;
น นาเม การตฏฺฐานํ โพเธตา อิติอาทิกํ-
The instrumental expression mostly appears; this is stated with reference to the causative sense in verbs, not to indicate the causative sense in nouns, such as ‘the enlightener,’ and so forth.
สุนเขหิปิ ขาทาเปนฺติ อิจฺจาทินิ ปทานิตุ;
อาหริตฺวาน ทีเปยฺย ปโยค กุสโล พุโธ-ยี.
A wise one, skilled in application, should bring forth and explain such phrases as, ‘They make even dogs eat.’
กถิโต สจฺจ สงฺเขเป ปจฺจนฺต วจเนน เว;
ภุยฺยเต อิติ สทฺทสฺส สมฺพนฺโธ ภาวทีปโน-
Truly, it is stated in brief with a limiting expression that the connection of the word ‘bhūyate’ is one that indicates existence.
นิทฺเทสปาฬิยํ รูปํ วิโหติ วิหวียติ;
อิติ ทสฺสนโตวาปิ ปจฺจตฺตวจนํ ถิรํ-
In the Niddesa Pāli, the forms ‘vihoti’ and ‘vihavīyati’ are seen; thus, from this evidence also, the reflexive expression is confirmed.
ตถา ธชคฺคสุตฺตนฺเต มุนินา หจฺจ ภาสิเต;
โส ปหียิสฺสติ อิติ ปาฬิทสฺสนโตปิจ-
Likewise, in the Dhajagga Sutta, authoritatively spoken by the Sage, and also from the evidence in the Pāli text itself: ‘so pahīyissati’ (it will be abandoned).
ปารมิตานุ ภาเวน มเหสีนํว เทหโต;
สนฺนิ นิปฺผาทนา เนว สกฺกฏาทิ วโจ วิย-
Through the power of the perfections, as from the bodies of the great seers, the production of perception is not possible, just as with words like ‘sakkaṭa’.
ปจฺจตฺต ทสฺสเนเนว ปุริสตฺตย โยชนํ;
เอกวจนิกญฺจาปิ พหุวจนิกมฺปิจ;
กาตพฺพ มิติ โน ขนฺตี ปรสฺสปทอาทิเก-
By personal insight alone is the application of the three persons, both singular and plural, to be made; thus, there is no tolerance for error regarding the active voice and so forth.
ภาเว กิรยาปทํ นาม ปาฬิยา อติทุทฺทสํ;
ตสฺมา ตคฺคหณูปาโย วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา-ยี.
The action-word (kiriyāpada) in the impersonal sense is extremely difficult to see in the Pāli; therefore, the method for grasping it has been explained thus far by me.
ยํ ติกาลํ ติปุริสํ กิรยาวาจิ ติการกํ;
อตฺติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ ต ทาขฺยาตนฺติ วุจฺจติ-ยี.
That which is threefold in time, threefold in person, action-denoting, and threefold in case-role; which is without gender and has two numbers—that is called a verb (ākhyāta).
อาขฺยาต สาคร มถ ชฺชตนิ ตรงฺคํ,ธาตุชฺชลํ วิกรณ คม กาลมีนํ;
โลปา นุพนฺธ รย มตฺถ วิภาคตีรํ,ธีรา ตรนฺติ กวิโน ปุถุ พุทฺธิ นาวา-ยี.
Wise poets, with the boat of their broad intellect, cross the ocean of verbs—with its waters of verbal roots, its fish of conjugational signs, moods, and tenses, its churning waves, and its shores of elision, appended letters, and division of meaning.
จกฺขกฺขี นยนํ เนตฺตํ โลจนํ ทิฏฺฐิ ทสฺสนํ;
เปกฺขนํ อจฺฉิ ปมฺหนฺตุ ปขุมนฺติ ปวุจฺจติ-ยิ.
‘Cakkhu,’ ‘akkhi,’ ‘nayana,’ ‘netta,’ ‘locana,’ and ‘acchi’ are words for the eye; ‘diṭṭhi’ and ‘dassana’ are words for sight; ‘pekkhana’ means looking; ‘pamha’ and ‘pakhuma’ are said to be eyelashes.
‘‘ปพฺพาชิโต สกา รฏฺฐา, อญฺญํ ชนปทํ คโต,มหนฺตํ โกฏฺฐํ กยิราถ, ทุรุตฺตานํ นิเวตเว’’-
“Driven from his own kingdom and gone to another district, he would build a great fortress to ward off harsh words.”
โปราณ เมตํ อตุล เนตํ อชฺชตนามิว,นินฺทนฺติ ตุณฺหิ มาสีนํ นินฺทนฺติ พหุภาณินํ;
มิตภาณินมฺปิ นินฺทนฺติ นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต-
This is an ancient saying, Atula, not one of today alone: they blame one who sits in silence, they blame one who speaks much, and they blame one who speaks in moderation. There is no one in the world who goes unblamed.
นครํ ยถา ปจฺจนฺตํ ‘‘คุตฺตํ’’ สนฺตรพาหิยํ,เอวํ ‘โคเปถ’ อตฺตานํ, ขเณ เว มา อุปจฺจคา-
As a border city is guarded within and without, so you should guard yourself. Do not let this moment pass you by.
ธิรตฺถุ ตํ วิสวนฺตํ, ยมหํ ชีวิต การณา,วนฺตํ ปจฺฉา วมิสฺสามิ, มตํ เม ชิวิตํ วรํ-
“Fie on that which was vomited, which I, for the sake of life, vomited forth! That I should consume again what was vomited—better for me is death than life.”
วิลุปฺปเตว ปุริโส, ยาวสฺส อุปกปฺปติ,ยทา จญฺเญ วิลุมฺปนฺตี, โส วิลุตฺโต วิลุมฺปตี-
A person plunders as long as it is to his advantage; and when others plunder him, he, the plundered one, plunders in turn.
‘‘อปฺปมาโท อมตปทํ, ปมาโท มจฺจุโน ปทํ,อปฺปมตฺตา น มียนฺติ, เย ปมตฺตา ยถามตา’’.
“Heedfulness is the path to the Deathless; heedlessness is the path to death. The heedful do not die; the heedless are as if already dead.”
๑.
1.
ญาณวิมล ติสฺสาขฺโย, โย มหาสงฺฆ นายโก,มรมฺมวํสํ อาโทจ, ทีเป สณฺฐาปยี อิธ-
He who was the great Sangha leader, Ñāṇavimalatissa by name, first established the Burmese lineage here on this island.
๒.
2.
ตสฺส ปธาน สิสฺโสสิ, ปาฬิ ยฏฺฐกถา วิทู,ธมฺมธาร สมญฺญาโต, โย มหา สงฺฆสามิโก-
He was his chief disciple, skilled in the Pāli and its commentaries, known by the name Dhammadhāra, who was a great master of the Sangha.
๓.
3.
โย ตสฺส มุขฺยสึสฺสา สิ, ธมฺเม สตฺเถว โกวิโท,ญาณานนฺท มหาเถโร, เข มา วิย สุปากโฏ-
He who was his chief disciple, skilled indeed in the Dhamma and the scriptures, the great Elder Ñāṇānanda, was as renowned as the moon in the sky.
๔.
4.
วิมลสาร ติสฺสาขฺโย, มหาสํสาธิโป กวิ,สิสฺโสสิ ทุติโย ตสฺส, ปริยตฺติ วิสารโท-
Vimalasāratissa by name, a great lord of the assembly and a poet, was his second disciple, skilled in the scriptures.
๕.
5.
ปทุมาราม นาโม เม, อาเจโร เถรปุงฺคโว,ตติโย ตสฺส สิสฺโส สิ สิกฺขาคารว สญฺญุโต-
My teacher, Padumārāma by name, a pre-eminent elder, was his third disciple, endowed with reverence for the training.
๖.
6.
สงฺฆาธิโปจ วิมล, สาราขฺโย เถรกุญฺชโร,ปทุมาราม วิขฺยาต, มหาเถโร จิเม ทุเว-
And the Sangha leader, the elder-elephant named Vimalasāra, and the great elder renowned as Padumārāma—these two.
๗.
7.
ธมฺมาธาร มหาสงฺฆ, สามิโนจ อุปนฺติเก,ญาณานนฺท มหาเถร, สฺสนฺติเกว สมุคฺคหุํ-
They studied in the presence of the great Sangha master Dhammadhāra, and also in the presence of the great elder Ñāṇānanda.
๘.
8.
เตสุ โข ปทุมาราม มหาเถโร อวํ มมํ,สิกฺขยิ สทฺท สตฺเถจ, ปาฬิยฏฺฐกถาสุ จ-
Among them, the great elder Padumārāma taught me grammar, and also the Pāli and its commentaries.
๙.
9.
ตสฺมึ ทิวงฺคเต ปจฺฉา, ฉนฺโท วฺยากรณาทิกํ,วิมลสาร มหาเถร, สฺสนฺติเกจ สมุคฺคหึ-
After he passed away, I learned prosody, grammar, and the like from the great elder Vimalasāra.
๑๐.
10.
ตสฺส โข ปทุมาราม มหาเถรสฺส ธีมโต,สิสฺเสน ญาณติลก เถเรน สํสสามินา-
By his disciple, the elder Ñāṇatilaka, the Saṃsasāmin, for that wise great elder Padumārāma—
๑๑.
11.
พุทฺธสฺส ปรินิพฺพาณ วีสหสฺเส จตุสฺสเต,ส สตฺตตฺยาธิเก วสฺเส เชฏฺฐมาเส มโนรเม-
In the year two thousand four hundred and seventy-seven after the Buddha's Parinibbāna, in the pleasant month of Jeṭṭha—
๑๒.
12.
อฏฺฐมิยํ กาฬปกฺเข, กตายํ มติสูทนี,ธาตุปาฐตฺถ โพธาย ธาตุปาฐ วิลาสินี-
On the eighth day of the dark fortnight, this Matisūdanī, the Dhātupāṭha Vilāsinī, was composed for the understanding of the meaning of the Dhātupāṭha.
๑๓.
13.
อาทิ มุทฺทาปนํ อสฺสา, คุณาลงฺการ นามิโน,โอโนชิตํ, มมายตฺตํ ตโตปริ ตปสฺสิโน-
Its first printing was by one named Guṇālaṅkāra; it was offered, being my property, and thereafter for the ascetics.
๑๔.
14.
สิสฺโส มยฺหํ คุนานนฺโท อุนากุรุว คามโช,มมุ ปตฺถมฺหิโต อาสิ, คณฺฐิฏฺฐาเนสนาทิโต;
My pupil Gunānanda, born in the village of Unākuruva, was my supporter, from seeking out difficult passages and so forth.
๑๕.
15.
พสฺตฺยํ สมญฺญโก ราชา, มจฺโจ มม ปิตา อหุ,โอนฺตีนฺยา วี สนามา เม มาตา เสนาปตานฺยนุ–
A king named Bastian resided; my father was a minister. My mother was named Ontī, and she was of the general's lineage.
๑๖.
16.
อาเจรา เจว ปาเจรา, ชนโก ชนนีว เม,เทวา เจตฺยงฺคิโน สพฺเพ, เนนปปฺโปนฺตุ นิพฺพุตินฺติ-
By this merit, may my teachers and preceptors, my father and mother, and all the deities of the shrine precincts attain Nibbāna.
ธาตุปาฐวิลาสินิยา สมาปฺตยิ.
The Dhātupāṭhavilāsinī is concluded.