ධාතුපාඨ විලාසිනියා
ධාතුපාඨ විලාසිනිය
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස
ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!
1.
1.
සම්මාසම්බුද්ධ සූරියො යො සම්බොධො දයො දිතො;
ජගු පඞ්කජ සඞ්ඝාතෙ බොධයී පණමාමි තං.
යම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ නමැති සූර්යයා තෙමේ (චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය නමැති) උදාවීමෙන් ලෝකය නමැති නෙළුම් සමූහයා පිබිදෙවූයේ ද, ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.
2.
2.
සද්ධම්මභානු යො ලොකා ලොකං කත්වාන ධී තමං;
ධංසයී මුනිනා සම්මා පාතුභූතො නමාමි තං.
යම් සද්ධර්මය නමැති සූර්යයා තෙමේ ලෝකයට ආලෝකය ලබා දී, (මෝහය නමැති) බුද්ධිමය අන්ධකාරය විනාශ කළේ ද, මුණිවරයාණන් වහන්සේ විසින් මැනවින් පහළ කරන ලද ඒ සද්ධර්මයට මම නමස්කාර කරමි.
3.
3.
සිලගන්ධසමාකිණ්ණො බුද්ධො සද්ධම්මහාය යො;
සඞ්ඝතොයරුහො පාණ ලී තොසෙසි නමාමි තං-
සීල සුවඳින් පිරීගිය, සද්ධර්මය නමැති විලෙහි හටගත් (නෙළුම් මලක් බඳු වූ), සත්වයන්ගේ සිත් සතුටු කළ ඒ මහා සංඝරත්නයට මම නමස්කාර කරමි.
4.
4.
නත්වා මම ගරුංවාසි පදුමාරාම නාමකං;
පාළිං නිස්සාය කස්සා හං ධාතුපාඨවිලාසිනි-
මාගේ ගුරුවරයාණන් වූ, පදුමාරāම යන නාමයෙන් යුත් මහතෙරුන් වහන්සේට වැඳ, පාලි භාෂාව ඇසුරු කොට මම මේ 'ධාතුපාඨවිලාසිනී' නම් ග්‍රන්ථය කරන්නෙමි.
5.
5.
ඉමඤ්හි ගන්ථකරණං සත්ථාගමනයෙ රතො;
මූකලංගමු සඞ්ඛාතෙ ගාමෙ සජ්ජනකාරිතෙ-
ශාස්ත්‍රීය සම්ප්‍රදායන්හි ඇලුම් කරන්නා වූ (මා විසින්), සත්පුරුෂයන් විසින් කරවන ලද, මූකලන්ගමුව යැයි ප්‍රසිද්ධ ගමෙහි පිහිටි...
6.
6.
සුවිසුද්ධාරාමනාම විහාරම්හි නිවාසකො;
තස්මිං පධාන ථෙරො සි කතඤ්ඤූ සන්තවුත්ති යො-
...සුවිශුද්ධාරාම නම් විහාරයෙහි වසන්නා වූ, එහි ප්‍රධාන තෙරුන් වහන්සේ වූ, කෙළෙහිගුණ දන්නා වූ, ශාන්ත පැවැත්මෙන් යුත්...
7.
7.
ගුණාලඞ්කාරනාමො සො ථෙරො ථෙරන්වයෙ රතො;
යාචි මං අභිගන්ත්වාන මිත්තො මෙ වඞ්කමානසො.
ගුණාලංකාර නම් වූ, තෙර පරපුරෙහි ඇලුම් කරන්නා වූ, මට හිතවත් වූ ඒ තෙරණුවෝ මා වෙත පැමිණ (මෙම ග්‍රන්ථය කරන ලෙස) අයැද සිටියහ.
8.
8.
බුද්ධො හෙස්සං යදා ලොකෙ නිද්දෙසො හං තදා ඉති;
පාපුණිස්ස මහඞ්කාරං කො වාදො පනි හන්තරෙ-
'යම් කලෙක ලෝකයෙහි බුදු බවට පත් වන්නේද, එකල්හි මම නිර්දේශය වන්නෙමි'යි මෙසේ මහා අභිමානයට පැමිණෙන්නේ නම්, මෙහි අතරතුර (අන්‍ය වූ දේ ගැන) කවර කතාද?
අප්පච්චයො පරො හොති භූවාදි ගණතො සති;
සුද්ධකත්තු කිරයාඛ්‍යානෙ සබ්බධාතුක නිස්සිතං-
භූවාදි ගණයෙහි ඇති කල්හි, ශුද්ධ කර්තෘ ක්‍රියා ආඛ්‍යානයෙහි සියලු ධාතූන් ඇසුරු කළ 'අ' ප්‍රත්‍යය පරවෙයි (පසුව පැමිණෙයි).
පයුත්තො කත්තුනා යොගෙ ඨිතො යෙවා ප්පධානියෙ;
කිරයං සාධෙති එතස්ස දීපකං සාසනෙ පදං-
කර්තෘ කාරකයෙහි යෙදුණු, අප්‍රධාන භාවයෙහිම පිහිටි කර්තෘ තෙමේ ක්‍රියාව සිදු කරයි. ශාසනයෙහි මෙයට දැක්වෙන පදය...
කරණ වචනංයෙව යෙභුය්‍යෙන පදිස්සති;
ආඛ්‍යාතෙ කාරිතට්ඨානං සන්ධාය කථිතං ඉදං;
න නාමෙ කාරතට්ඨානං බොධෙතා ඉතිආදිකං-
බොහෝ සෙයින් කරණ විභක්තියම පෙනේ. ආඛ්‍යාතයෙහි කාරිත අර්ථය (ප්‍රේරක අර්ථය) අරභයා මෙය කියන ලදී. 'බෝධේතා' (අවබෝධ කරවන්නා) යනාදී නාම පදයන්හි කාරිත අර්ථයෙහි නොවේ.
සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්ති ඉච්චාදිනි පදානිතු;
ආහරිත්වාන දීපෙය්‍ය පයොග කුසලො බුධො-යී.
'සුනඛේහිපි ඛාදාපෙන්ති' (බල්ලන් ලවා ද කවති) යනාදී පදයන් උදාහරණ කොට ගෙන, ප්‍රයෝගයන්හි දක්ෂ බුද්ධිමත් තැනැත්තා විසින් අර්ථ දැක්විය යුතුය.
කථිතො සච්ච සඞ්ඛෙපෙ පච්චන්ත වචනෙන වෙ;
භුය්‍යතෙ ඉති සද්දස්ස සම්බන්ධො භාවදීපනො-
'සච්චසංඛේප' ග්‍රන්ථයෙහි ප්‍රත්‍යන්ත වචනයෙන් (කර්ම විභක්තියෙන්) පවසන ලදී. 'භූය්‍යතේ' යන වචනයේ සම්බන්ධය භාව කාරකය දක්වයි.
නිද්දෙසපාළියං රූපං විහොති විහවීයති;
ඉති දස්සනතොවාපි පච්චත්තවචනං ථිරං-
නිර්දේශ පාලියෙහි 'විහෝති', 'විහවීයති' යන රූපයන් දැක්වෙන බැවින් ද ප්‍රත්‍යත්ථ වචනය (ප්‍රථමා විභක්තිය) ස්ථිර වේ.
තථා ධජග්ගසුත්තන්තෙ මුනිනා හච්ච භාසිතෙ;
සො පහීයිස්සති ඉති පාළිදස්සනතොපිච-
එසේම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ධජග්ග සූත්‍රයෙහි 'සෝ පහීයිස්සති' (ඔහුගේ භය නැතිවන්නේය) යන පාලි පාඨය දැක්වීමෙන් ද (එය තහවුරු වේ).
පාරමිතානු භාවෙන මහෙසීනංව දෙහතො;
සන්නි නිප්ඵාදනා නෙව සක්කටාදි වචො විය-
මහාර්ෂීන් වහන්සේලාගේ පාරමිතා අනුභාවයෙන් ශරීරයෙන් නිපදවීමක් මිස, සංස්කෘත ආදී භාෂාවන් මෙන් (කෘතිමව සකස් කරන ලද්දක්) නොවේ.
පච්චත්ත දස්සනෙනෙව පුරිසත්තය යොජනං;
එකවචනිකඤ්චාපි බහුවචනිකම්පිච;
කාතබ්බ මිති නො ඛන්තී පරස්සපදආදිකෙ-
ප්‍රථමා විභක්තිය දැක්වීමෙන්ම උත්තම, මධ්‍යම, ප්‍රථම යන පුරුෂ තුනෙහි යෙදීම ද, ඒක වචන හා බහු වචන යෙදීම ද පරස්සපද ආදියෙහි කළ යුතු යන්න අපගේ කැමැත්තයි.
භාවෙ කිරයාපදං නාම පාළියා අතිදුද්දසං;
තස්මා තග්ගහණූපායො වුත්තො එත්තාවතා මයා-යී.
පාලි භාෂාවෙහි භාව කාරක ක්‍රියා පදය ඉතා දුෂ්කර ලෙස දැකිය හැක්කකි. එබැවින් එය ග්‍රහණය කරගැනීමේ උපක්‍රමය මෙතෙක් මා විසින් පවසන ලදී.
යං තිකාලං තිපුරිසං කිරයාවාචි තිකාරකං;
අත්තිලිඞ්ගං ද්විවචනං ත දාඛ්‍යාතන්ති වුච්චති-යී.
යමක් තුන් කාලය, පුරුෂයන් තිදෙනා, ක්‍රියාව පවසන්නා වූ, කාරක තුනක් ඇති, ලිංග රහිත වූ, වචන දෙකක් ඇත්තේද, එය 'ආඛ්‍යාතය' යි කියනු ලැබේ.
ආඛ්‍යාත සාගර මථ ජ්ජතනි තරඞ්ගං,ධාතුජ්ජලං විකරණ ගම කාලමීනං;
ලොපා නුබන්ධ රය මත්ථ විභාගතීරං,ධීරා තරන්ති කවිනො පුථු බුද්ධි නාවා-යී.
නුවණැති පණ්ඩිතයෝ ආඛ්‍යාත නමැති මහා සාගරය, අජ්ජතනී (අතීත කාල විභක්ති) නමැති රළ පෙළින් යුත්, ධාතූන් නමැති ජලයෙන් පිරි, විකරණ, ආගම හා කාල නමැති මත්ස්‍යයන්ගෙන් ගහණ වූ, ලෝප (ලොප් වීම්) සහ අනුබන්ධ නමැති වේගවත් දියවැල් ඇති, අර්ථ විභාගය නමැති වෙරළක් ඇති ඒ සාගරය, තමන්ගේ මහත් වූ බුද්ධිය නමැති නෞකාවෙන් තරණය කරති.
චක්ඛක්ඛී නයනං නෙත්තං ලොචනං දිට්ඨි දස්සනං;
පෙක්ඛනං අච්ඡි පම්හන්තු පඛුමන්ති පවුච්චති-යි.
චක්ඛු, අක්ඛි, නයන, නෙත්ත, ලෝචන, දිට්ඨි, දස්සන, පෙක්ඛන, අච්ඡි යනු ඇසට නමි. පම්හ සහ පඛුම යනු ඇසිපියට නමි.
‘‘පබ්බාජිතො සකා රට්ඨා, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො,මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිවෙතවෙ’’-
'තමාගේ රටෙන් පිටුවහල් කරනු ලැබ, වෙනත් ජනපදයකට ගිය පැවිද්දා, අන්‍යයන් පවසන නරක වචන ඉවසා දරා ගැනීම සඳහා (ඉවසීම නමැති) විශාල ගබඩාවක් කරගත යුතුය.'
පොරාණ මෙතං අතුල නෙතං අජ්ජතනාමිව,නින්දන්ති තුණ්හි මාසීනං නින්දන්ති බහුභාණිනං;
මිතභාණිනම්පි නින්දන්ති නත්ථි ලොකෙ අනින්දිතො-
'අතුලය, මෙය පැරණි සිරිතකි, අද ඊයේ ඇති වූවක් නොවේ. නිශ්ශබ්දව සිටින්නාටත් නින්දා කරති, බොහෝ කතා කරන්නාටත් නින්දා කරති, පමණට කතා කරන්නාටත් නින්දා කරති. මේ ලෝකයෙහි නින්දා නොලැබූ කිසිවෙක් නැත.'
නගරං යථා පච්චන්තං ‘‘ගුත්තං’’ සන්තරබාහියං,එවං ‘ගොපෙථ’ අත්තානං, ඛණෙ වෙ මා උපච්චගා-
'සීමාන්තයෙහි පිහිටි නුවරක් ඇතුළතින් ද පිටතින් ද මැනවින් ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන්, තමාගේ සිත ද එසේ ආරක්ෂා කරගන්න. ක්ෂණ සම්පත්තිය (සුදුසු කාලය) ඉක්මවා යා නොදෙන්න.'
ධිරත්ථු තං විසවන්තං, යමහං ජීවිත කාරණා,වන්තං පච්ඡා වමිස්සාමි, මතං මෙ ජිවිතං වරං-
'ජීවත් වීම සඳහා මා විසින් වමාරන ලද යම් විෂක් නැවත අනුභව කිරීමට සිදුවේ නම්, ඒ විෂ සහිත ජීවිතයට ඡී වැටේවා! එසේ ජීවත් වීමට වඩා මරණය මට උතුම්ය.'
විලුප්පතෙව පුරිසො, යාවස්ස උපකප්පති,යදා චඤ්ඤෙ විලුම්පන්තී, සො විලුත්තො විලුම්පතී-
'පුද්ගලයා තමන්ට වාසි සහගත වන තාක් කල් අනුන් කොල්ලකන්නේය (විනාශ කරන්නේය). නමුත් වෙනත් අය ඔහුව කොල්ලකන විට, කොල්ලකෑ ඔහු ද නැවත විනාශයට පත් වේ.'
‘‘අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදං,අප්පමත්තා න මීයන්ති, යෙ පමත්තා යථාමතා’’.
'නොප්‍රමාදය (අප්‍රමාදය) නිවනට මඟයි. ප්‍රමාදය මරණයට මඟයි. නොප්‍රමාදී වූවෝ නොමියෙති. ප්‍රමාදී වූවෝ මළවුන් වැනිය.'
1.
1.
ඤාණවිමල තිස්සාඛ්‍යො, යො මහාසඞ්ඝ නායකො,මරම්මවංසං ආදොච, දීපෙ සණ්ඨාපයී ඉධ-
ඤාණවිමලතිස්ස නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ යම් මහා සංඝනායක ස්වාමීන්ද්‍රයන් වහන්සේ නමක් මේ ලක්දිව ප්‍රථමයෙන් රාමඤ්ඤ වංශය (රාමඤ්ඤ නිකාය) පිහිටුවූ සේක්ද...
2.
2.
තස්ස පධාන සිස්සොසි, පාළි යට්ඨකථා විදූ,ධම්මධාර සමඤ්ඤාතො, යො මහා සඞ්ඝසාමිකො-
...උන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා වූ, පාලි සහ අටුවා දන්නා වූ, ධම්මාධාර යන නමින් ප්‍රසිද්ධ වූ යම් මහා සංඝ සාමිවරයෙක් වූයේද...
3.
3.
යො තස්ස මුඛ්‍යසිංස්සා සි, ධම්මෙ සත්ථෙව කොවිදො,ඤාණානන්ද මහාථෙරො, ඛෙ මා විය සුපාකටො-
උන්වහන්සේගේ ප්‍රධාන ශිෂ්‍යයා වූ, ධර්මයෙහි ද ශාස්ත්‍රයෙහි ද දක්ෂ වූ, ඛේමා තෙරණිය මෙන් ඉතා ප්‍රසිද්ධ වූ ඤාණානන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ...
4.
4.
විමලසාර තිස්සාඛ්‍යො, මහාසංසාධිපො කවි,සිස්සොසි දුතියො තස්ස, පරියත්ති විසාරදො-
විමලසාරතිස්ස යන නමින් යුත්, මහා සංඝ සභාවේ අධිපති වූ, කවියකු වූ, පරියත්ති ධර්මයෙහි විශාරද වූ උන්වහන්සේගේ දෙවැනි ශිෂ්‍යයා...
5.
5.
පදුමාරාම නාමො මෙ, ආචෙරො ථෙරපුඞ්ගවො,තතියො තස්ස සිස්සො සි සික්ඛාගාරව සඤ්ඤුතො-
මාගේ ආචාර්යවරයා වූ, පදුමාරාම යන නාමයෙන් යුත්, ශික්ෂාකාමී ගුණෙන් යුත් ශ්‍රේෂ්ඨ තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ තෙවැනි ශිෂ්‍යයා වූ සේක.
6.
6.
සඞ්ඝාධිපොච විමල, සාරාඛ්‍යො ථෙරකුඤ්ජරො,පදුමාරාම විඛ්‍යාත, මහාථෙරො චිමෙ දුවෙ-
සංඝාධිපති වූ විමලසාර නම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ තෙරුන් වහන්සේ ද, ප්‍රසිද්ධ පදුමාරාම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද යන මේ තෙරණුවරුන් දෙදෙනා...
7.
7.
ධම්මාධාර මහාසඞ්ඝ, සාමිනොච උපන්තිකෙ,ඤාණානන්ද මහාථෙර, ස්සන්තිකෙව සමුග්ගහුං-
ධම්මාධාර මහා සංඝසාමිවරයාණන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි ද, ඤාණානන්ද මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි ද ධර්ම ශාස්ත්‍රය උගත්තාහ.
8.
8.
තෙසු ඛො පදුමාරාම මහාථෙරො අවං මමං,සික්ඛයි සද්ද සත්ථෙච, පාළියට්ඨකථාසු ච-
ඔවුන් අතුරෙන් පදුමාරාම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මට ශබ්ද ශාස්ත්‍රය ද, පාලි භාෂාව සහ අටුවා ද ඉගැන්වූහ.
9.
9.
තස්මිං දිවඞ්ගතෙ පච්ඡා, ඡන්දො ව්‍යාකරණාදිකං,විමලසාර මහාථෙර, ස්සන්තිකෙච සමුග්ගහිං-
උන්වහන්සේ අපවත් වූ පසු, මම ඡන්දස් ශාස්ත්‍රය සහ ව්‍යාකරණ ආදිය විමලසාර මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමීපයෙහි උගත්තෙමි.
10.
10.
තස්ස ඛො පදුමාරාම මහාථෙරස්ස ධීමතො,සිස්සෙන ඤාණතිලක ථෙරෙන සංසසාමිනා-
ප්‍රඥාවන්ත වූ ඒ පදුමාරාම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍ය වූ, සංඝ සභාවේ ස්වාමියා වූ ඤාණතිලක තෙරුන් විසින්...
11.
11.
බුද්ධස්ස පරිනිබ්බාණ වීසහස්සෙ චතුස්සතෙ,ස සත්තත්‍යාධිකෙ වස්සෙ ජෙට්ඨමාසෙ මනොරමෙ-
බුද්ධ පරිනිර්වාණයෙන් දෙදහස් හාරසිය හැත්තෑහත් වන (2477) වර්ෂයෙහි, මනරම් වූ පොසොන් මසෙහිදී...
12.
12.
අට්ඨමියං කාළපක්ඛෙ, කතායං මතිසූදනී,ධාතුපාඨත්ථ බොධාය ධාතුපාඨ විලාසිනී-
අව අටවක දිනක, ධාතුපාඨයන්හි අර්ථය අවබෝධ කරවීම පිණිස ‘ධාතුපාඨවිලාසිනී’ නම් වූ, බුද්ධිය පිරිසිදු කරන්නා වූ මෙම කෘතිය කරනු ලැබීය.
13.
13.
ආදි මුද්දාපනං අස්සා, ගුණාලඞ්කාර නාමිනො,ඔනොජිතං, මමායත්තං තතොපරි තපස්සිනො-
මෙහි ප්‍රථම මුද්‍රණය ගුණාලංකාර නම් වූ තපස්වීන් වහන්සේ උදෙසා පවරන ලද අතර, ඉන්පසු එය මා සතු විය.
14.
14.
සිස්සො මය්හං ගුනානන්දො උනාකුරුව ගාමජො,මමු පත්ථම්හිතො ආසි, ගණ්ඨිට්ඨානෙසනාදිතො;
උණාකුරුව ග්‍රාමයේ උපන්, මාගේ ශිෂ්‍ය වූ ගුණානන්ද හිමියෝ ගැටළු සහගත ස්ථාන සෙවීම් ආදියේදී මට උපකාරී වූහ.
15.
15.
බස්ත්‍යං සමඤ්ඤකො රාජා, මච්චො මම පිතා අහු,ඔන්තීන්‍යා වී සනාමා මෙ මාතා සෙනාපතාන්‍යනු–
බැස්ටියන් නම් වූ රාජ්‍ය නිලධාරියා මාගේ පියා වූ අතර, සේනාපති පරපුරෙන් පැවතෙන්නී වූ ඇන්ටෝනියා නම් තැනැත්තිය මාගේ මෑණියන් වූවාය.
16.
16.
ආචෙරා චෙව පාචෙරා, ජනකො ජනනීව මෙ,දෙවා චෙත්‍යඞ්ගිනො සබ්බෙ, නෙනපප්පොන්තු නිබ්බුතින්ති-
මාගේ ආචාර්යවරු ද, පූර්වාචාර්යවරු ද, මාගේ මවුපියෝ ද, දෙවියන් ඇතුළු සියලු සත්වයෝ ද මෙයින් නිවනට පැමිණෙත්වා!
ධාතුපාඨවිලාසිනියා සමාප්තයි.
ධාතුපාඨවිලාසිනිය නිමාවට පත් විය.