ဓာတုပါဌ ဝိလာသိနိယာ

धातुपाठविलासिनी

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

त्या भगवंत, अरहंत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो.

၁.

१.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ သူရိယော ယော သမ္ဗောဓော ဒယော ဒိတော;

ဇဂု ပင်္ကဇ သံဃာတေ ဗောဓယီ ပဏမာမိ တံ.

सम्यक्संबुद्धरूपी सूर्य, ज्यांनी संबोधीचा उदय घडवून आणला आणि जगद्रूपी कमळांच्या समूहाला प्रबोधित केले, त्यांना मी प्रणाम करतो.

၂.

२.

သဒ္ဓမ္မဘာနု ယော လောကာ လောကံ ကတွာန ဓီ တမံ;

ဓံသယီ မုနိနာ သမ္မာ ပါတုဘူတော နမာမိ တံ.

सद्धम्मरूपी सूर्य, ज्यांनी जगाला आलोकित करून बुद्धीचा अंधकार नष्ट केला; मुनींद्वारे सम्यकपणे प्रकट झालेल्या त्या सद्धम्माला मी नमस्कार करतो.

၃.

३.

သိလဂန္ဓသမာကိဏ္ဏော ဗုဒ္ဓေါ သဒ္ဓမ္မဟာယ ယော;

သံဃတောယရုဟော ပါဏ လီ တောသေသိ နမာမိ တံ-

शील-गंधाने परिपूर्ण, सद्धम्मरूपी महासरोवरातून उत्पन्न झालेल्या संघरूपी कमळाने प्राण्यांना संतुष्ट करणाऱ्या त्या बुद्धाला मी नमस्कार करतो.

၄.

४.

နတွာ မမ ဂရုံဝါသိ ပဒုမာရာမ နာမကံ;

ပါဠိံ နိဿာယ ကဿာ ဟံ ဓာတုပါဌဝိလာသိနိ-

माझे गुरू 'पदुमाराम' नावाच्या विहारात राहणाऱ्यांना वंदन करून, पाळी भाषेचा आश्रय घेऊन मी 'धातुपाठविलासिनी' ची रचना करत आहे.

၅.

५.

ဣမဉှိ ဂန္ထကရဏံ သတ္ထာဂမနယေ ရတော;

မူကလံဂမု သင်္ခါတေ ဂါမေ သဇ္ဇနကာရိတေ-

शास्त्राच्या आगमनाच्या पद्धतीमध्ये रममाण असणाऱ्या, सज्जनांनी वसवलेल्या 'मूकलंगमु' नावाच्या गावात हे ग्रंथलेखन...

၆.

६.

သုဝိသုဒ္ဓါရာမနာမ ဝိဟာရမှိ နိဝါသကော;

တသ္မိံ ပဓာန ထေရော သိ ကတညူ သန္တဝုတ္တိ ယော-

'सुविशुद्धाराम' नावाच्या विहारात राहणारे, तेथील मुख्य थेर जे कृतज्ञ आणि शांत वृत्तीचे होते...

၇.

७.

ဂုဏာလင်္ကာရနာမော သော ထေရော ထေရနွယေ ရတော;

ယာစိ မံ အဘိဂန္တွာန မိတ္တော မေ ဝင်္ကမာနသော.

'गुणालंकार' नावाचे ते थेर, जे थेर-परंपरेत रममाण होते, सरळ मनाचे माझे मित्र असलेल्या त्यांनी माझ्याकडे येऊन (या ग्रंथाची) याचना केली.

၈.

८.

ဗုဒ္ဓေါ ဟေဿံ ယဒါ လောကေ နိဒ္ဒေသော ဟံ တဒါ ဣတိ;

ပါပုဏိဿ မဟင်္ကာရံ ကော ဝါဒေါ ပနိ ဟန္တရေ-

'जेव्हा मी जगात बुद्ध होईन, तेव्हा मी असा निर्देश करीन' - असे म्हणत मी महान अहंकाराला प्राप्त होईन, मग इतरांबद्दल काय बोलावे?

အပ္ပစ္စယော ပရော ဟောတိ ဘူဝါဒိ ဂဏတော သတိ;

သုဒ္ဓကတ္တု ကိရယာချာနေ သဗ္ဗဓာတုက နိဿိတံ-

भूवादि गणात 'अ' प्रत्यय पर (नंतर) येतो; शुद्ध कर्त्याच्या क्रिया-आख्यानात (क्रियापदात) तो सर्वधातुक प्रत्ययांवर आश्रित असतो.

ပယုတ္တော ကတ္တုနာ ယောဂေ ဌိတော ယေဝါ ပ္ပဓာနိယေ;

ကိရယံ သာဓေတိ ဧတဿ ဒီပကံ သာသနေ ပဒံ-

कर्त्याच्या योगात प्रयुक्त असलेला आणि अप्रधान स्थानी असलेला तो क्रिया सिद्ध करतो; शासनात (बुद्धवचनात) हे पद याचे स्पष्टीकरण करणारे आहे.

ကရဏ ဝစနံယေဝ ယေဘုယျေန ပဒိဿတိ;

အာချာတေ ကာရိတဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ကထိတံ ဣဒံ;

န နာမေ ကာရတဋ္ဌာနံ ဗောဓေတာ ဣတိအာဒိကံ-

करण वचनच (तृतीया विभक्ती) बहुतांश करून दिसून येते; आख्यातामध्ये (क्रियापदात) कारित (प्रयोजक) स्थानाचा संदर्भ घेऊन हे सांगितले आहे; 'बोधेता' इत्यादी नामांमध्ये कारित स्थान नसते.

သုနခေဟိပိ ခါဒါပေန္တိ ဣစ္စာဒိနိ ပဒါနိတု;

အာဟရိတွာန ဒီပေယျ ပယောဂ ကုသလော ဗုဓော-ယီ.

'कुत्र्यांकडूनही खाववितात' (सुणखेहिपि खादापेन्ति) इत्यादी पदे घेऊन, प्रयोगात कुशल असलेल्या विद्वानाने ते स्पष्ट करावे.

ကထိတော သစ္စ သင်္ခေပေ ပစ္စန္တ ဝစနေန ဝေ;

ဘုယျတေ ဣတိ သဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓော ဘာဝဒီပနော-

'सच्चसंखेप' मध्ये प्रत्यय वचनाने खरोखर सांगितले आहे; 'भूय्यते' या शब्दाचा संबंध भाव (भाववाच्य) दर्शवणारा आहे.

နိဒ္ဒေသပါဠိယံ ရူပံ ဝိဟောတိ ဝိဟဝီယတိ;

ဣတိ ဒဿနတောဝါပိ ပစ္စတ္တဝစနံ ထိရံ-

निर्देशपाळीमध्ये 'विहोति' आणि 'विहवीयति' हे रूप दिसते; या दर्शनावरूनही प्रत्यय वचन (कर्तृवाच्य/कर्मवाच्य रूप) स्थिर होते.

တထာ ဓဇဂ္ဂသုတ္တန္တေ မုနိနာ ဟစ္စ ဘာသိတေ;

သော ပဟီယိဿတိ ဣတိ ပါဠိဒဿနတောပိစ-

तसेच, मुनींनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या 'ध्वजग्ग सुत्तात' 'सो पहीयिस्सति' (तो नष्ट होईल) अशा पाळी पाठाच्या दर्शनावरूनही...

ပါရမိတာနု ဘာဝေန မဟေသီနံဝ ဒေဟတော;

သန္နိ နိပ္ဖာဒနာ နေဝ သက္ကဋာဒိ ဝစော ဝိယ-

पारमितांच्या प्रभावाने महर्षींच्या (बुद्धांच्या) शरीराप्रमाणे; संस्कृत इत्यादी भाषेप्रमाणे केवळ संज्ञा निष्पन्न होत नाही.

ပစ္စတ္တ ဒဿနေနေဝ ပုရိသတ္တယ ယောဇနံ;

ဧကဝစနိကဉ္စာပိ ဗဟုဝစနိကမ္ပိစ;

ကာတဗ္ဗ မိတိ နော ခန္တီ ပရဿပဒအာဒိကေ-

प्रत्यय दर्शनानेच तिन्ही पुरुषांची (प्रथम, मध्यम, उत्तम पुरुष) योजना; एकवचन आणि बहुवचन देखील; परस्मैपद इत्यादींमध्ये करावी, असे आमचे मत आहे.

ဘာဝေ ကိရယာပဒံ နာမ ပါဠိယာ အတိဒုဒ္ဒသံ;

တသ္မာ တဂ္ဂဟဏူပါယော ဝုတ္တော ဧတ္တာဝတာ မယာ-ယီ.

पाळी भाषेमध्ये भाववाच्य क्रियापद समजणे अत्यंत कठीण आहे; म्हणून ते ग्रहण करण्याचा (समजून घेण्याचा) उपाय मी येथे सांगितला आहे.

ယံ တိကာလံ တိပုရိသံ ကိရယာဝါစိ တိကာရကံ;

အတ္တိလိင်္ဂံ ဒွိဝစနံ တ ဒါချာတန္တိ ဝုစ္စတိ-ယီ.

ज्याला तीन काळ, तीन पुरुष, क्रियावाचक, तीन कारके, लिंगरहित आणि द्विवचनरहित असते, त्याला 'आख्यात' (क्रियापद) म्हटले जाते.

အာချာတ သာဂရ မထ ဇ္ဇတနိ တရင်္ဂံ,ဓာတုဇ္ဇလံ ဝိကရဏ ဂမ ကာလမီနံ;

လောပါ နုဗန္ဓ ရယ မတ္ထ ဝိဘာဂတီရံ,ဓီရာ တရန္တိ ကဝိနော ပုထု ဗုဒ္ဓိ နာဝါ-ယီ.

आख्यातरूपी समुद्राला, ज्यामध्ये 'अज्जतनी' (भूतकाळ) हीच लाट आहे, धातू हेच जल आहे, विकरण आणि आगम व काळ हेच मासे आहेत, लोप आणि अनुबंध हाच वेग आहे आणि अर्थाचा विभाग हाच किनारा आहे; अशा या समुद्राला धीर आणि विद्वान कवी आपल्या विशाल बुद्धीरूपी नौकेने पार करतात.

စက္ခက္ခီ နယနံ နေတ္တံ လောစနံ ဒိဋ္ဌိ ဒဿနံ;

ပေက္ခနံ အစ္ဆိ ပမှန္တု ပခုမန္တိ ပဝုစ္စတိ-ယိ.

'चक्खु', 'अक्खि', 'नयन', 'नेत्त', 'लोचन', 'दिट्ठि', 'दस्सन', 'पेक्खन', 'अच्छि' (डोळा) आणि 'पम्हु' ला 'पखुम' (पापणी) असे म्हटले जाते.

‘‘ပဗ္ဗာဇိတော သကာ ရဋ္ဌာ, အညံ ဇနပဒံ ဂတော,မဟန္တံ ကောဋ္ဌံ ကယိရာထ, ဒုရုတ္တာနံ နိဝေတဝေ’’-

आपल्या राष्ट्रातून प्रव्रजित होऊन दुसऱ्या जनपदात गेलेल्याने, दुर्वचनांचे निवारण करण्यासाठी (सहन करण्यासाठी) एक मोठा कोठार (धैर्य) बनवावा.

ပေါရာဏ မေတံ အတုလ နေတံ အဇ္ဇတနာမိဝ,နိန္ဒန္တိ တုဏှိ မာသီနံ နိန္ဒန္တိ ဗဟုဘာဏိနံ;

မိတဘာဏိနမ္ပိ နိန္ဒန္တိ နတ္ထိ လောကေ အနိန္ဒိတော-

हे अतुला! हे जुनेच आहे, आजचे नाही; लोक शांत बसलेल्याचीही निंदा करतात, खूप बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात आणि मोजकेच बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात. या जगात असा कोणीही नाही ज्याची निंदा केली जात नाही.

နဂရံ ယထာ ပစ္စန္တံ ‘‘ဂုတ္တံ’’ သန္တရဗာဟိယံ,ဧဝံ ‘ဂေါပေထ’ အတ္တာနံ, ခဏေ ဝေ မာ ဥပစ္စဂါ-

ज्याप्रमाणे सीमेवरील नगराचे आतून आणि बाहेरून रक्षण केले जाते, त्याप्रमाणे स्वतःचे रक्षण करा; हा क्षण वाया जाऊ देऊ नका.

ဓိရတ္ထု တံ ဝိသဝန္တံ, ယမဟံ ဇီဝိတ ကာရဏာ,ဝန္တံ ပစ္ဆာ ဝမိဿာမိ, မတံ မေ ဇိဝိတံ ဝရံ-

त्या विषारी गोष्टीला धिक्कार असो, जी मी जीवनासाठी ग्रहण केली आणि नंतर ओकून टाकली; असे ओकलेले पुन्हा ग्रहण करण्यापेक्षा मला मरण बरे.

ဝိလုပ္ပတေဝ ပုရိသော, ယာဝဿ ဥပကပ္ပတိ,ယဒါ စညေ ဝိလုမ္ပန္တီ, သော ဝိလုတ္တော ဝိလုမ္ပတီ-

माणूस तोपर्यंतच दुसऱ्याला लुटतो, जोपर्यंत त्याला अनुकूल असते; परंतु जेव्हा दुसरे त्याला लुटतात, तेव्हा तो लुटला गेलेला स्वतः लुटला जातो.

‘‘အပ္ပမာဒေါ အမတပဒံ, ပမာဒေါ မစ္စုနော ပဒံ,အပ္ပမတ္တာ န မီယန္တိ, ယေ ပမတ္တာ ယထာမတာ’’.

अप्प्रमाद (जागरूकता) हे अमृताचे (निर्वाणाचे) पद आहे, प्रमाद (असावधपणा) हे मृत्यूचे पद आहे. जे अप्प्रमत्त (जागृत) असतात ते कधी मरत नाहीत, आणि जे प्रमत्त (असावध) असतात ते मृतसमान आहेत.

၁.

१.

ဉာဏဝိမလ တိဿာချော, ယော မဟာသံဃ နာယကော,မရမ္မဝံသံ အာဒေါစ, ဒီပေ သဏ္ဌာပယီ ဣဓ-

'ज्ञानविमल तिस्स' नावाचे जे महासंघनायक होते, त्यांनी या द्वीपावर सर्वप्रथम 'मरम्मवंश' (अमरापूर निकाय) प्रस्थापित केला.

၂.

२.

တဿ ပဓာန သိဿောသိ, ပါဠိ ယဋ္ဌကထာ ဝိဒူ,ဓမ္မဓာရ သမညာတော, ယော မဟာ သံဃသာမိကော-

त्यांचे मुख्य शिष्य, जे पाळी आणि अट्ठकथांचे ज्ञाते होते, ते 'धम्मधार' नावाने प्रसिद्ध महासंघस्वामी होते.

၃.

३.

ယော တဿ မုချသိံဿာ သိ, ဓမ္မေ သတ္ထေဝ ကောဝိဒေါ,ဉာဏာနန္ဒ မဟာထေရော, ခေ မာ ဝိယ သုပါကဋော-

जे त्यांचे मुख्य शिष्य होते, धम्म आणि शास्त्रात कोविद (कुशल) होते, ते 'ज्ञानानंद' महाथेर खेमा (थेरी) प्रमाणे सुप्रसिद्ध होते.

၄.

४.

ဝိမလသာရ တိဿာချော, မဟာသံသာဓိပေါ ကဝိ,သိဿောသိ ဒုတိယော တဿ, ပရိယတ္တိ ဝိသာရဒေါ-

'विमलसार तिस्स' नावाचे महासंघाधिपती आणि कवी, त्यांचे दुसरे शिष्य होते, जे परियत्तीमध्ये (धम्मशिक्षणात) विशारद होते.

၅.

५.

ပဒုမာရာမ နာမော မေ, အာစေရော ထေရပုင်္ဂဝေါ,တတိယော တဿ သိဿော သိ သိက္ခာဂါရဝ သညုတော-

'पदुमाराम' नावाचे माझे आचार्य, जे श्रेष्ठ थेर होते, त्यांचे तिसरे शिष्य होते, जे शिक्षेविषयी आदर बाळगणारे होते.

၆.

६.

သံဃာဓိပေါစ ဝိမလ, သာရာချော ထေရကုဉ္ဇရော,ပဒုမာရာမ ဝိချာတ, မဟာထေရော စိမေ ဒုဝေ-

संघाधिपती 'विमलसार' नावाचे श्रेष्ठ थेर आणि विख्यात 'पदुमाराम' महाथेर, हे दोघे...

၇.

७.

ဓမ္မာဓာရ မဟာသံဃ, သာမိနောစ ဥပန္တိကေ,ဉာဏာနန္ဒ မဟာထေရ, ဿန္တိကေဝ သမုဂ္ဂဟုံ-

धम्माधार महासंघस्वामींच्या जवळ आणि ज्ञानानंद महाथेरांच्या जवळ शिकले.

၈.

८.

တေသု ခေါ ပဒုမာရာမ မဟာထေရော အဝံ မမံ,သိက္ခယိ သဒ္ဒ သတ္ထေစ, ပါဠိယဋ္ဌကထာသု စ-

त्यांच्यापैकी पदुमाराम महाथेरांनी मला शब्दशास्त्रात (व्याकरणात) आणि पाळी-अट्ठकथांमध्ये शिक्षण दिले.

၉.

९.

တသ္မိံ ဒိဝင်္ဂတေ ပစ္ဆာ, ဆန္ဒော ဝျာကရဏာဒိကံ,ဝိမလသာရ မဟာထေရ, ဿန္တိကေစ သမုဂ္ဂဟိံ-

त्यांच्या निधनानंतर, मी छंद आणि व्याकरण इत्यादींचे शिक्षण विमलसार महाथेरांच्या जवळ घेतले.

၁၀.

१०.

တဿ ခေါ ပဒုမာရာမ မဟာထေရဿ ဓီမတော,သိဿေန ဉာဏတိလက ထေရေန သံသသာမိနာ-

त्या बुद्धिमान पदुमाराम महाथेरांचे शिष्य, संघाचे स्वामी 'ज्ञानतिलक' थेर यांच्याद्वारे...

၁၁.

११.

ဗုဒ္ဓဿ ပရိနိဗ္ဗာဏ ဝီသဟဿေ စတုဿတေ,သ သတ္တတျာဓိကေ ဝဿေ ဇေဋ္ဌမာသေ မနောရမေ-

बुद्धांच्या परिनिर्वाणानंतर दोन हजार चारशे सत्याहत्तर (२४७७) वर्षांनी, रमणीय ज्येष्ठ महिन्यात...

၁၂.

१२.

အဋ္ဌမိယံ ကာဠပက္ခေ, ကတာယံ မတိသူဒနီ,ဓာတုပါဌတ္ထ ဗောဓာယ ဓာတုပါဌ ဝိလာသိနီ-

कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, बुद्धीला शुद्ध करणारी (मतिसूदनी) ही 'धातुपाठविलासिनी' धातुपाठाच्या अर्थाच्या आकलनासाठी रचली गेली.

၁၃.

१३.

အာဒိ မုဒ္ဒါပနံ အဿာ, ဂုဏာလင်္ကာရ နာမိနော,ဩနောဇိတံ, မမာယတ္တံ တတောပရိ တပဿိနော-

याचे पहिले मुद्रण 'गुणालंकार' नावाच्या तपस्वीला समर्पित केले गेले, आणि त्यानंतर ते माझ्या (या तपस्वीच्या) अधीन राहिले.

၁၄.

१४.

သိဿော မယှံ ဂုနာနန္ဒော ဥနာကုရုဝ ဂါမဇော,မမု ပတ္ထမှိတော အာသိ, ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနေသနာဒိတော;

उनाकुरुव गावात जन्मलेला माझा शिष्य गुणानंद हा कठीण स्थळांच्या (ग्रंथींच्या) अर्थाचा शोध घेण्यात माझा साहाय्यक होता.

၁၅.

१५.

ဗသ္တျံ သမညကော ရာဇာ, မစ္စော မမ ပိတာ အဟု,ဩန္တီနျာ ဝီ သနာမာ မေ မာတာ သေနာပတာနျနု–

बस्त्य नावाच्या राजाचा अमात्य (मंत्री) माझे वडील होते, आणि सेनापतीची कन्या असलेली 'ओन्तीन्या' ही माझी माता होती.

၁၆.

१६.

အာစေရာ စေဝ ပါစေရာ, ဇနကော ဇနနီဝ မေ,ဒေဝါ စေတျင်္ဂိနော သဗ္ဗေ, နေနပပ္ပောန္တု နိဗ္ဗုတိန္တိ-

माझे आचार्य, पूर्वाचार्य, माता-पिता, तसेच सर्व देव आणि सजीव प्राणी या (पुण्याच्या) प्रभावाने निर्वाण प्राप्त करोत.

ဓာတုပါဌဝိလာသိနိယာ သမာပ္တယိ.

'धातुपाठविलासिनी' समाप्त झाली.