Tipiṭaka Translation

Dāṭhāvaṃso

ทาฐาวงศ์

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑.

Visāradaṃ vādapathāti vattinaṃ,Tilokapajjotamasayhasāhinaṃ;

Asesa ñeyyāvaraṇappahāyinaṃ,Namāmi satthāramanantagocaraṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระศาสดาผู้ดำเนินไปในทางแห่งวาทะอย่างแกล้วกล้า ผู้ทรงส่องโลกทั้งสามให้สว่างไสว ผู้ทรงอดทนต่อสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา ผู้ทรงละเครื่องกั้นคือไญยธรรมทั้งปวงได้สิ้นเชิง ผู้มีโคจรหาที่สุดมิได้

๒.

Tiloka nāthappabhavaṃ bhayāpahaṃ,Visuddhavijjācaraṇehi sevitaṃ;

Papañca saṃyojanabandhanacchidaṃ,Namāmi dhammaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมอันละเอียดอ่อน เห็นได้ยากยิ่ง อันมีแดนเกิดจากพระนาถะแห่งโลกทั้งสาม ผู้ขจัดภัย อันท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะอันบริสุทธิ์ซ่องเสพ ผู้ตัดเครื่องผูกพันคือปปัญจะและสังโยชน์

๓.

Pasādamattena’pi yattha pāṇino,Phūsanti dukkhakkhayamaccutaṃ padaṃ;

Tamāhuṇeyyaṃ susamāhitindriyaṃ,Namāmi saṅghaṃ munirājasāvakaṃ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์สาวกของพระจอมมุนี ผู้ที่สัตว์ทั้งหลายแม้เพียงด้วยความเลื่อมใส ย่อมถูกต้องซึ่งบทอันไม่เคลื่อนคือความสิ้นไปแห่งทุกข์ ผู้ควรแก่ทักษิณา มีอินทรีย์อันตั้งมั่นดีแล้ว

๔.

Vibhusayaṃ kāḷakanāgaranva yaṃ,Parakkamo kāruṇiko camūpati;

Gavesamāno jinasāsanassa yo,Virūḷhimatthañca janassa patthayaṃ.

จอมทัพผู้มีพระนามว่าปรักกมะ ผู้มีความกรุณา ผู้ประดับประดากาฬกนครวงศ์ ผู้แสวงหาความเจริญแห่งพระศาสนาของพระชินเจ้า และปรารถนาประโยชน์และความเจริญแก่ปวงชน

๕.

Sudhāmayūkhāmala paṇḍuvaṃsajaṃ,Virūḷhasaddhaṃ munirājasāsane;

Piyaṃ vadaṃ nītipathānuvattiniṃ,Sadā pajānaṃ janikaṃ’va mātaraṃ.

ผู้เกิดในวงศ์ปัณฑุอันบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ ผู้มีความศรัทธาอันเจริญในพระศาสนาของพระจอมมุนี ผู้กล่าวคำไพเราะ ผู้ประพฤติตามทางแห่งนิติ ประดุจมารดาผู้ให้กำเนิดแก่ปวงชนอยู่เสมอ

๖.

Piyaṃ parakkantibhujassa rājino,Mahesi maccunnatakhuddhisampadaṃ;

Vidhāya līlāvatimicchitatthadaṃ,Asesa laṅkātalarajjalakkhiyaṃ.

พระมเหสีผู้เป็นที่รักของพระราชาปรักกันติภุชะ ผู้ถึงพร้อมด้วยพระปัญญาอันสูงยิ่ง ทรงสถาปนาพระนางลีลาวดีผู้ประทานประโยชน์ที่ปรารถนา ผู้เป็นสิริแห่งราชสมบัติทั่วพื้นเกาะลังกา

๗.

Kumāramārādhitasādhumantinaṃ,Mahādayaṃ paṇḍunarinda vaṃsajaṃ;

Vidhāya saddhaṃ madhurindanāmakaṃ,Susikkhītaṃ pāvacane kalāsu ca.

ผู้ทรงบำรุงกุมารผู้มีปัญญาดี ผู้มีพระทัยกรุณามาก ผู้เกิดในวงศ์แห่งพระราชาปัณฑุ ผู้ทรงกระทำพระนามว่า มธุรินทะ ผู้มีความศรัทธา ผู้ได้รับการศึกษาดีแล้วในพระศาสนาและศิลปะทั้งหลาย

๘.

Narindasuññaṃ suciraṃ tisīhaḷaṃ,Itippatītaṃ ayasaṃ apānudi;

Ciraṃ paṇītena ca civarādinā,Susaññate saṃyamino atappayi.

ผู้ทรงขจัดความเสื่อมเสียที่เกิดขึ้นในไตรสีหฬที่ว่างจากพระราชามานาน และทรงบำรุงพระภิกษุผู้สำรวมดีแล้ว ผู้มีอินทรีย์อันระงับแล้ว ด้วยจีวรและสิ่งประณีตอื่นๆ มานาน

๙.

Ciraṭṭhitiṃ pāvacanassa icchatā,Kataññunā vikkama buddisālinā;

Satīmatā candima bandhukittinā,Sagāravaṃ tena’bhīyācito ahaṃ.

ข้าพเจ้าถูกผู้นั้นอ้อนวอนด้วยความเคารพ ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระศาสนาตลอดกาลนาน ผู้มีความกตัญญู ผู้มีปัญญาและกำลังอันรุ่งเรือง ผู้มีสติ ผู้มีเกียรติประดุจพระจันทร์

10.

๑๐.

Sadesa bhāsāya kavīhi sīhaḷe,Katampi vaṃsaṃ jinadantadhātuyā;

Niruttiyā māgadhikāya vuddhiyā,Karomi dīpantaravāsinaṃ api.

แม้กวีทั้งหลายในเกาะสีหฬได้กระทำซึ่งวงศ์แห่งพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยภาษาของตนแล้ว ข้าพเจ้าก็จะกระทำ (ซึ่งวงศ์นั้น) เพื่อความเจริญแห่งภาษามาคธี และเพื่อชาวเกาะอื่นๆ ด้วย

11.

๑๑.

Jīno’yamiddhe amaravhaye pure,Kadāci hutvāna sumedhanāmako;

Savedavedaṅgavibhāgakovido,Mahaddhane vippakulamhi māṇavo.

พระชินเจ้าพระองค์นี้ในอดีตกาล ณ เมืองชื่ออมรวดีอันรุ่งเรือง ได้เคยเป็นมาณพชื่อสุเมธะ เป็นมาณพในตระกูลพราหมณ์ผู้มั่งคั่ง ผู้เชี่ยวชาญในการจำแนกพระเวทและเวทางค์ทั้งปวง

12.

๑๒.

Ahañhi jātibyasanena pīḷito,Jarābhibhuto maraṇena otthaṭo;

Sivaṃ padaṃ jātijarādinissaṭaṃ,Gavesayissaṃ’ti raho vicintiya.

เราถูกความทุกข์คือชาติเบียดเบียน ถูกชราครอบงำ ถูกมรณะปกคลุม เราจะแสวงหาบทอันเกษมที่พ้นจากชาติ ชรา เป็นต้น ดังนี้แล้วจึงคิดในที่ลับ

13.

๑๓.

Anekasaṅkhaṃ dhanadhaññasampadaṃ,Patiṭṭhapetvā kapaṇesi duccajaṃ;

Anappake pemabharānubandhino,Vihāya mitte ca suteca bandhave.

ได้ตั้งทรัพย์สมบัติและข้าวเปลือกจำนวนมากที่ยากจะสละได้ไว้เพื่อคนยากจน ละมิตร บุตร และญาติทั้งหลาย ผู้มีความผูกพันด้วยความรักอันไม่น้อย

14.

๑๔.

Pahāya kāme nikhile manorame,Gharābhinikkhamma himācalantike;

Mahīdharaṃ dhammikanāma vissutaṃ,Upecca nānātarurājibhusitaṃ.

ละกามทั้งปวงอันน่ารื่นรมย์ ออกจากเรือนไปใกล้ภูเขาหิมพานต์ เข้าไปสู่ภูเขาที่ชื่อว่า ธัมมิกะ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี อันประดับด้วยหมู่ไม้นานาชนิด

15.

๑๕.

Manonukūle surarājanimmīte,Asammigānaṃ agatimhi assame;

Nivattacīro ajinakkhipaṃ vahaṃ,Jaṭādharo tāpasa vesamaggahī.

ในอาศรมอันเป็นที่สบายใจ อันท้าวสักกะเนรมิตไว้ ในที่ที่สัตว์ร้ายเข้าไม่ถึง นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ ถือหนังเสือ มีชฎา ทรงเพศเป็นดาบส

16.

๑๖.

Susaññatattoparivāri tindriyo,Phalāphalādīhi pavattayaṃ tanuṃ;

Gato abhiñgñāsu ca pāramiṃ vasī,Tahiṃ samāpatti sukhaṃ avindi so.

มีตนอันสำรวมดีแล้ว มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผลไม้และรากไม้เป็นต้น เป็นผู้ชำนาญถึงความสำเร็จในอภิญญา ได้เสวยสุขแห่งสมาบัติในที่นั้น

17.

๑๗.

Susajjite rammapurādhivāsinā,Mahājanena’ttamanena añjase;

Pathappadese abhiyantamattano,Aniṭṭhiteyeva sumedha tāpaso.

ดาบสสุเมธะยังไม่ทันเสร็จ (การจัดเตรียม) ในบริเวณทางที่พระองค์เสด็จมา อันชาวเมืองรัมมะบุรีผู้ยินดีจัดเตรียมไว้ดีแล้ว ด้วยมหาชนผู้มีใจยินดี

18.

๑๘.

Agādhañeyyodadhīpāradassinaṃ,Bhavantaguṃ nibbanathaṃ vināyakaṃ;

Anekakhīṇāsavalakkhasevitaṃ,Kadā ci dīpaṅkarabuddhamaddasa.

ได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่าทีปังกรในกาลครั้งหนึ่ง ผู้ทรงเห็นฝั่งแห่งมหาสมุทรคือไญยธรรมอันลึกซึ้ง ผู้ทรงถึงที่สุดแห่งภพ ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องร้อยรัด ผู้เป็นผู้นำ ผู้ที่พระขีณาสพเป็นแสนๆ องค์พึงเสพ

19.

๑๙.

Tato sasaṅghassa tilokabhattuno,Pariccajitvāna tanumpi jīvitaṃ;

Pasārayitvāna jaṭājinādikaṃ,Vidhāya setuṃ tanumeva pallale.

จากนั้น เพื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งแห่งโลกทั้งสามพร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้สละแม้ร่างกายและชีวิต ได้แผ่ชฎาและหนังเสือเป็นต้น กระทำตนเองเป็นสะพานในหล่ม

20.

๒๐.

Anakkamitvā kalalaṃ mahādaye,Sabhikkhuko gaccatu piṭṭhiyā iti;

Adhiṭṭhahitvāna nipannako tahiṃ,Anātha metaṃ tibhavaṃ samekkhiya.

ด้วยความกรุณาอันยิ่งใหญ่ว่าอย่าเหยียบย่ำโคลน ขอพระภิกษุสงฆ์จงเดินไปบนหลังของเราเถิด ดังนี้แล้วจึงอธิษฐานแล้วนอนลงในที่นั้น พิจารณาเห็นภพทั้งสามนี้ว่าไม่มีที่พึ่ง

21.

๒๑.

Dayāya sañcoditamānaso jane,Bhavaṇṇavā uddharituṃ dukhaddite;

Akāsi sambodhipadassa pattiyā,Mahābhinīhāramudaggavikkamo.

มีใจอันความกรุณาชักนำไปในหมู่ชน เพื่อจะช่วยสัตว์ผู้ถูกทุกข์เบียดเบียนให้พ้นจากห้วงน้ำคือภพ ได้กระทำซึ่งมหาอภินิหารเพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ ผู้มีความเพียรอันยิ่งใหญ่

22.

๒๒.

Atho viditvā vasino tamāsayaṃ,Adāsi so vyākaraṇaṃ mahāmuni;

Tato puraṃ tamhi tathāgate gate,Sayaṃvasī sammasi pāramiguṇe.

ครั้นพระมหามุนีทรงทราบอัธยาศัยของดาบสนั้นแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ (ว่าจักได้เป็นพระพุทธเจ้า) หลังจากนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จไปแล้ว ดาบสผู้มีอำนาญในตนเองได้พิจารณาคุณแห่งบารมี

23.

๒๓.

Tato ca kappānamalīnavikkamo,Asaṃkhiye so caturo salakkhake;

Tahiṃ tahiṃ jātisu bodhipācane,Visuddhasambhāraguṇe apūrayi;

Athābhijāto tusite mahāyaso,Visuddhasambodhipadopaladdhiyā;

Udikkhamāno samayaṃ dayādhano,Ciraṃ vibhutiṃ anubhosi sabbaso.

จากนั้น ผู้มีความเพียรอันไม่ย่อหย่อน ได้บำเพ็ญคุณสมบัติคือบริขารอันบริสุทธิ์เพื่อการตรัสรู้ ในภพชาติต่างๆ ตลอดสี่อสงไขยแสนกัป ครั้นจุติจากภพดุสิตแล้ว ผู้มีพระยศยิ่งใหญ่ ผู้มีพระทัยประกอบด้วยพระกรุณา ทรงรอคอยเวลาเพื่อการบรรลุพระสัมโพธิญาณอันบริสุทธิ์ ได้เสวยความสุขสมบัติทุกประการมานาน

25.

๒๕.

Sahassasaṅkhā dasacakkavālato,Samāgatānekasurādhipādihi;

Udaggudaggehi jinattapattiyā,Sagāravaṃ so abhigamma yācito.

พระองค์ถูกเหล่าทวยเทพและจอมเทพจำนวนมากที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาล ผู้มีความยินดีอย่างยิ่ง เพื่อการบรรลุความเป็นพระชินเจ้า อ้อนวอนด้วยความเคารพ

26.

๒๖.

Tato cavitvā kapiḷavhaye pure,Sadā sato sakyakulekaketuno;

Ahosi suddhodanabhumibhattuno,Mahādimāyāya mahesiyā suto.

จากนั้นจุติจากภพดุสิตแล้ว ณ เมืองชื่อกบิลพัสดุ์ ผู้มีสติอยู่เสมอ ผู้เป็นธงชัยหนึ่งเดียวแห่งศากยวงศ์ ได้เป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน และพระมเหสีพระนามว่ามหามายา

27.

๒๗.

Vijātamatto’va vasundharāya so,Patiṭṭhahitvāna disā vilokayī;

Tadā ahesuṃ vivaṭaṅganā disā,Apūjayuṃ tattha ca devamānusā.

พระองค์ประสูติแล้วก็ประทับยืนบนพื้นดิน ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทิศ ในกาลนั้น ทิศทั้งหลายก็เปิดโล่ง และเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็บูชาในที่นั้น

28.

๒๘.

Ādhārayuṃ ātapavāraṇādikaṃ,Adissamānāva nabhambhi devatā;

Padāni so satta ca uttarāmukho,Upecca nicchārayi vācamāsabhiṃ.

เทวดาทั้งหลายได้ทรงกั้นฉัตรและสิ่งอื่นๆ โดยไม่ปรากฏกายในอากาศ พระองค์เสด็จไปเจ็ดก้าวโดยหันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ แล้วเปล่งพระวาจาอันองอาจ

29.

๒๙.

Yathatthasiddhattakumāranāmako,Mahabbalo yobbanahāriviggaho;

Ututtayānucchavikesu tīsu so,Nubhosi pāsādavaresu sampadaṃ.

พระกุมารผู้มีพระนามว่าสิทธัตถะตามความสำเร็จประโยชน์ ผู้มีพระกำลังมาก ผู้มีพระวรกายอันงดงามในวัยหนุ่ม ได้เสวยสมบัติในปราสาทอันประเสริฐสามหลังที่เหมาะสมกับฤดูทั้งสาม

30.

๓๐.

Kadāci uyyānapathe jarāhataṃ,Tathāturaṃ kālakatañca saṃyamiṃ;

Kamena disvāna virattamānaso,Bhavesu so pabbajituṃ akāmayi.

ในกาลบางครั้ง เมื่อเสด็จไปตามทางสู่พระราชอุทยาน ทรงทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และสมณะ ตามลำดับ พระองค์ผู้มีพระทัยคลายกำหนัดในภพทั้งหลาย จึงทรงปรารถนาจะบรรพชา

31.

๓๑.

Sapupphadīpādīkarehi rattiyaṃ,Purakkhato so tidivādhivāsihi;

Sachannako kantakavājiyānato,Tato mahākāruṇiko’bhinikkhami.

ในเวลากลางคืน พระองค์ผู้ทรงพระมหากรุณา อันเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ถือดอกไม้และประทีปเป็นต้นแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยนายฉันนะ เสด็จออกจากพระนครด้วยม้ากัณฐกะ

32.

๓๒.

Kamena patvāna anomamāpagaṃ,Sudhotamuttāphalahārisekate;

Patiṭṭhahitvā varamoḷibandhanaṃ,Sitāsilūnaṃ gagane samukkhipī.

เมื่อเสด็จไปถึงแม่น้ำอโนมาตามลำดับ ทรงประทับยืนบนหาดทรายอันรุ่งเรืองดุจกลุ่มมุกดาที่ล้างสะอาดดีแล้ว ทรงตัดพระจุฬาโมลีอันประเสริฐด้วยพระขรรค์อันคมแล้วทรงเสี่ยงขึ้นไปในอากาศ

33.

๓๓.

Paṭiggahetvā tidasānamissaro,Suvaṇnacaṅgoṭavarena taṃ tadā;

Tiyojanaṃ nīlamaṇīhi cetiyaṃ,Akāsi cūḷāmaṇimattano pure.

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงรับพระจุฬาโมลีนั้นด้วยผอบทองอันประเสริฐ แล้วทรงสร้างพระจุฬามณีเจดีย์สำเร็จด้วยแก้วมณีสีนิลสูง ๓ โยชน์ ไว้ในเมืองของพระองค์

34.

๓๔.

Tato ghaṭīkārasarojayoninā,Samāhaṭaṃ dhārayī cīvarādikaṃ;

Atho sakaṃ vatthayugaṃ nabhatthale,Pasatthavesaggahaṇo samukkhipī.

ลำดับนั้น พระองค์ทรงครองจีวรเป็นต้นที่ฆฏิการพรหมนำมาถวาย แล้วทรงถือเพศบรรพชิตอันน่าเลื่อมใส ทรงเหวี่ยงคู่ผ้าของพระองค์ขึ้นไปบนท้องฟ้า

35.

๓๕.

Paṭiggahetvāna tamambujāsano,Mahiddhiko bhattibharena codito;

Sake bhave dvādasayojanaṃ akā,Maṇīhi nīlādihi dussacetiyaṃ.

ท้าวมหาพรหมผู้มีฤทธิ์มากทรงรับคู่นั้นแล้ว ด้วยความเปี่ยมล้นด้วยความเลื่อมใส จึงทรงสร้างพระทุสสเจดีย์สำเร็จด้วยแก้วมณีมีสีนิลเป็นต้น สูง ๑๒ โยชน์ ไว้ในพรหมโลกของพระองค์

36.

๓๖.

Susaññatatto satimā jitindriyo,Vinītaveso rasagedhavajjito;

Chahāyanāneva anomavikkamo,Mahāpadhānaṃ padahittha dukkaraṃ.

พระองค์ผู้ทรงสำรวมดีแล้ว มีสติ ทรงชนะอินทรีย์ มีเพศอันฝึกดีแล้ว ทรงปราศจากความกำหนัดในรส ทรงมีพระวิริยะอันไม่ต่ำทราม ทรงบำเพ็ญมหาปธานความเพียรที่ทำได้ยากตลอด ๖ ปี

37.

๓๗.

Visākhamāsassatha puṇṇamāsiyaṃ,Upecca mūlaṃ sahajāya bodhiyā;

Tiṇāsane cuddasahatthasammite,Adhiṭṭhahitvā vīriyaṃ nisajji so.

ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ พระองค์เสด็จเข้าไปยังโคนต้นมหาโพธิ์ซึ่งเป็นสหชาติ ทรงอธิษฐานพระวิริยะประทับนั่งบนอาสนะหญ้ากว้าง ๑๔ ศอก

38.

๓๘.

Avattharantiṃ vasudhaṃca ambaraṃ,Virūpavesaggahaṇena bhiṃsanaṃ;

Pakampayanto sadharādharaṃ mahiṃ,Jino padose’jini māravāhiṇiṃ.

พระชินเจ้าทรงยังแผ่นดินพร้อมด้วยภูเขาให้หวั่นไหว ทรงชนะกองทัพมารอันน่าสะพรึงกลัวด้วยการถือเพศที่วิปริตซึ่งแผ่ไปทั่วปฐพีและนภากาศ ในเวลาพลบค่ำ

39.

๓๙.

Surāsurabrahmagaṇehi sajjite,Jagattaye pupphamayagaghikādinā;

Pavattamāne suradundubhissare,Abujjhibodhiṃ rajanīparikkhaye.

เมื่อโลกทั้งสามอันเหล่าเทพ อสูร และพรหม ตกแต่งแล้วด้วยสิ่งต่าง ๆ มีพวงดอกไม้เป็นต้น เมื่อเสียงกลองทิพย์บรรเลงอยู่ พระองค์ได้ทรงตรัสรู้พระโพธิญาณในเวลาสิ้นสุดแห่งราตรี

40.

๔๐.

Tadā pakampiṃsu saselakānanā,Sahassasaṃkhā dasalokadhātuyo;

Agañji so loṇapayodhi sādhutaṃ,Mahāvabhāso bhuvanesu pattharī.

ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุพร้อมทั้งภูเขาและป่าไม้ได้หวั่นไหว มหาสมุทรได้เปล่งเสียงสาธุการ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้แผ่ไปในโลกทั้งหลาย

41.

๔๑.

Labhiṃsu andhā vimale vilocane,Suṇiṃsu sadde badhirāpi jātiyā;

Lapiṃsu mūgā vacanena vaggunā,Cariṃsu khelaṃ padasā’va paṅgulā.

คนตาบอดกลับได้ดวงตาอันใสสะอาด คนหูหนวกแต่กำเนิดก็ได้ยินเสียง คนใบ้ก็พูดด้วยถ้อยคำอันไพเราะ คนเปลี้ยพิการก็เดินเหินได้ตามปกติ

42.

๔๒.

Bhaviṃsu khujjā ujusommaviggahā,Sikhī’pi nibbāyi avīciādisu;

Apāgamuṃ bandhanato’pi jantavo,Khudādikaṃ petabhavā apakkamī.

คนหลังค่อมก็มีร่างกายตรงและสวยงาม ไฟในนรกมีอเวจีเป็นต้นก็ดับลง สัตว์ทั้งหลายพ้นจากเครื่องจองจำ ความหิวเป็นต้นก็ปราศจากไปจากภูมิเปรต

43.

๔๓.

Samiṃsu rogavyasanāni pāṇinaṃ,Bhayaṃ tiraccānagate na pīḷayī;

Janā ahesuṃ sakhilā piyaṃvadā,Pavattayuṃ koñcanadaṃ mataṅgajā.

โรคภัยและพยันตรายของสัตว์ทั้งหลายสงบระงับลง ภัยมิได้เบียดเบียนสัตว์เดรัจฉาน มนุษย์ทั้งหลายมีความเป็นมิตรและพูดจาไพเราะต่อกัน เหล่าช้างก็เปล่งเสียงร้องก้องกัมปนาท

44.

๔๔.

Hayā ca hesiṃsu pahaṭṭhamānasā,Nadiṃsu sabbā sayameva dundubhī;

Raviṃsu dehābharaṇāni pāṇinaṃ,Disā pasīdiṃsu samā samantato.

ม้าทั้งหลายก็ร่าเริงบันเทิงใจส่งเสียงร้อง กลองทั้งปวงก็ดังขึ้นเอง เครื่องประดับบนร่างกายของสัตว์ทั้งหลายก็ส่งเสียงกังวาน ทิศทั้งหลายก็ผ่องใสราบรื่นโดยรอบ

45.

๔๕.

Pavāyi mando sukhasītamāruto,Pavassi megho’pi akālasambavo;

Jahiṃsu ākāsagatiṃ vihaṅgamā,Mahiṃ samubhijjajalaṃ samuṭṭhahī.

ลมเย็นอันเป็นสุขพัดมาเอื่อย ๆ เมฆฝนตกลงมานอกฤดูกาล นกทั้งหลายหยุดบินในอากาศ น้ำพุ่งขึ้นมาจากแผ่นดิน

46.

๔๖.

Asandamānā’va ṭhitā savantiyo,Nabhe virociṃsu asesajotiyo;

Bhavā ahesuṃ vivaṭā samantato,Janassa nāsuṃ vacanūpapattiyo.

แม่น้ำทั้งหลายหยุดนิ่งไม่ไหลไป แสงสว่างทั้งปวงรุ่งเรืองในท้องฟ้า ภพทั้งหลายเปิดออกโดยรอบ ถ้อยคำของมนุษย์ไม่มีอุปสรรคขัดข้อง

47.

๔๗.

Samekkhataṃ nāvaraṇā nagādayo,Pavāyi gandho api dibbasammato;

Dumā ahesuṃ phalapuppha dhārino,Ahosi channo kamalehi aṇṇavo.

ภูเขาเป็นต้นไม่เป็นเครื่องกั้นการมองเห็น กลิ่นหอมอันสมมติว่าเป็นทิพย์ฟุ้งขจรไป ต้นไม้ทั้งหลายต่างทรงดอกและผล มหาสมุทรดาดดาษไปด้วยดอกบัว

48.

๔๘.

Thalesu toyesu ca pupphamānakā,Vicittapupphā vikasiṃsu sabbathā;

Nirantaraṃ pupphasugandhavuṭṭhiyā,Ahosi sabbaṃ vasudhambarannaraṃ.

ดอกไม้หลากสีที่บานทั้งบนบกและในน้ำต่างก็บานสะพรั่งไปทั่ว ทุกแห่งหนระหว่างแผ่นดินและท้องฟ้าเต็มไปด้วยห่าฝนดอกไม้หอมที่ตกลงมาไม่ขาดสาย

49.

๔๙.

Nisajja pallaṅkavare tahiṃ jino,Sukhaṃ samāpattivihārasambhavaṃ;

Tato’nubhonto sucirābhipatthitaṃ,Dināni satteva atikkamāpayī.

พระชินเจ้าประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์อันประเสริฐนั้น ทรงเสวยสุขที่เกิดจากสมาบัติวิหารธรรมอันทรงปรารถนามานานสิ้นกาล ๗ วัน

50.

๕๐.

Samuppatitvā gagaṇaṅganaṃ tato,Padassayitvā yamakaṃ mahāmuni;

Sapāṭihīraṃ tidivādhivāsinaṃ,Jinattane saṃsayitaṃ nirākari.

ลำดับนั้น พระมหามุนีเสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงขจัดความสงสัยในความเป็นพระพุทธเจ้าของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ให้หมดสิ้นไป

51.

๕๑.

Athotaritvāna jayāsanassa so,Ṭhito’va pubbuttarakaṇṇanissito;

Dināni sattānimisena cakkhunā,Tamāsanaṃ bodhitaruṃca’pūjayi.

ลำดับนั้น พระองค์เสด็จลงมาแล้ว ประทับยืนทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงบูชาบัลลังก์และต้นมหาโพธิ์นั้นด้วยการไม่กระพริบพระเนตรตลอด ๗ วัน

52.

๕๒.

Atha’ntarāḷe maṇicaṅkame jino,Ṭhitappadesassa ca āsanassa ca;

Mahārahe devavarābhinimmite,Dināni satteva akāsi vaṅkamaṃ.

ลำดับนั้น พระชินเจ้าทรงทำจงกรมตลอด ๗ วัน บนที่จงกรมแก้วมณีอันมีค่ามากที่เทวดาผู้ประเสริฐเนรมิตขึ้นในระหว่างที่ประทับยืนกับรัตนบัลลังก์

53.

๕๓.

Tato disāyaṃ aparāya bodhiyā,Upāvisitvā ratanālaye jino;

Samantapaṭṭhānanayaṃ vicintayaṃ,Dināni satteva savītināmayi.

ลำดับนั้น พระชินเจ้าเสด็จไปประทับนั่งในเรือนแก้วทางทิศตะวันตกแห่งต้นมหาโพธิ์ ทรงพิจารณานัยแห่งพระสมันตปัฏฐานสิ้นกาล ๗ วัน

54.

๕๔.

Viniggato satthusarīrato tadā,Jutippabandho paṭibandhavajjito;

Pamāṇasuññāsu ca lokadhātusu,Samantato uddhamadho ca pattharī.

ในกาลนั้น สายแห่งพระรัศมีอันไม่มีเครื่องกั้นได้ซ่านออกจากพระวรกายของพระศาสดา แผ่ไปสู่โลกธาตุทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ และโดยรอบ

55.

๕๕.

Vaṭassa mūle ajapālasaññino,Sukhaṃ phusanto pavivekasambhavaṃ;

Vināyako satta vihāsi vāsare,Anantadassī surarājapūjito.

พระวินายกเจ้าผู้มีอนันตญาณ อันท้าวสักกะจอมเทพบูชาแล้ว ทรงเสวยวิเวกสุขอยู่ ณ โคนต้นไทรชื่ออชปาลนิโครธ ตลอด ๗ วัน

56.

๕๖.

Vihāsi mūle mucalindasākhino,Nisajja bhogāvalimandirodare;

Vikiṇṇapupphe mucalindabhogino,Samādhinā vāsarasattakaṃ jino.

พระชินเจ้าประทับนั่งในท่ามกลางวงขนดของพญานาคมุจลินท์อันดุจดังวิมานที่ดาดดาษไปด้วยดอกไม้ ทรงยับยั้งอยู่ด้วยสมาธิ ณ โคนต้นมุจลินท์ตลอด ๗ วัน

57.

๕๗.

Dume’pi rājāyatane samādhinā,Vihāsi rattindiva sattakaṃ muni;

Sahassanetto atha dantapoṇakaṃ,Mukhodakañcāpi adāsi satthuno.

พระมุนีทรงยับยั้งอยู่ด้วยสมาธิ ณ โคนต้นราชายตนะตลอด ๗ วัน ๗ คืน ลำดับนั้น ท้าวสหัสนัยน์ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำบ้วนพระโอษฐ์แก่พระศาสดา

58.

๕๘.

Tato mahārājavarehi ābhataṃ,Silāmayaṃ patta catukkamekakaṃ;

Vidhāya matthaṃ madhupiṇḍikaṃ tahiṃ,Paṭiggahetvāna savāṇijāhaṭā.

ลำดับนั้น พระองค์ทรงอธิษฐานบาตรศิลา ๔ ใบที่ท้าวจตุโลกบาลนำมาถวายให้เป็นใบเดียวกัน แล้วทรงรับสัตตุผงสัตตุก้อนที่พวกพ่อค้านำมาถวายในบาตรนั้น

59.

๕๙.

Katannakicco saraṇesu te ubho,Patiṭṭhapetvāna tapassubhallike;

Adāsi tesaṃ abhipūjituṃ sakaṃ,Parāmasitvāna siraṃ siroruhe.

เมื่อทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงสถาปนาตปุสสะและภัลลิกะทั้งสองคนนั้นไว้ในสรณะ แล้วทรงลูบพระเศียรประทานพระเกศาธาตุแก่เขาทั้งสองเพื่อนำไปบูชา

60.

๖๐.

Vaṭassamule ajapālasaññino,Sahampatībrahmavarena yācito;

Janassa kātuṃ varadhammasaṅgahaṃ,Agañchi bārāṇasimekako muni.

พระมุนีผู้เดียว ทรงถูกท้าวมหาพรหมสหัมบดีผู้ประเสริฐทูลอาราธนาแล้ว เพื่อจะทรงสงเคราะห์ชนด้วยพระธรรมอันประเสริฐ ได้เสด็จจากโคนต้นอชปาลนิโครธไปยังเมืองพาราณสี

61.

๖๑.

Gantvā so dhammarājā vanamisipatanaṃ saññatānaṃ niketaṃ,Pallaṅkasmiṃ nisinno tahimavicalitaṭṭhānasampāditamhi;

Āsāḷhe puṇṇamāyaṃ sitaruciruciyā jotite cakkavāḷe,Devabrahmādikānaṃ duritamalaharaṃ vattayi dhammacakkaṃ.

พระธรรมราชาพระองค์นั้นเสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน อันเป็นที่พำนักของเหล่าผู้สำรวมแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์ที่จัดเตรียมไว้ ณ สถานที่อันไม่หวั่นไหว ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ เมื่อจักรวาลสว่างไสวด้วยแสงจันทร์อันนวลผ่อง ทรงยังพระธรรมจักรที่กำจัดมลทินคือบาปของเหล่าเทวดาและพรหมเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว

62.

๖๒.

Sutvā saddhammamaggaṃ tibhūvanakuharābhogavitthārikaṃ taṃ,Aññākoṇḍaññanāmadvijamunipamukhāṭṭhārasabrahmakoṭī;

Aññāsuṃ maggadhammaṃ parimitarahite cakkavāḷe uḷāro,Obhāso pātubhuto sapadi bahuvidhaṃ āsi accherakañca.

พราหมณ์มุนีชื่ออัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน พร้อมด้วยพรหม ๑๘ โกฏิ ได้สดับทางแห่งพระสัทธรรมนั้น อันแผ่ขยายไปทั่วช่องว่างแห่งภพทั้งสามแล้ว ได้รู้แจ้งมรรคธรรม แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้ปรากฏขึ้นในจักรวาลอันหาประมาณมิได้ และได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้นทันที

Paṭhamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๑

63.

๖๓.

Tato paṭṭhāya so satthā vinento devamānuse,Bodhito phussamāsamhi navame puṇṇamāsiyaṃ.

ตั้งแต่นั้นมา พระศาสดาพระองค์นั้น เมื่อจะทรงทรมานเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ในเดือนที่ ๙ นับแต่ตรัสรู้ ในวันเพ็ญเดือนปุสสะ

64.

๖๔.

Laṅkamāgamma gaṅgāya tīre yojanavitthate,Mahānāgavanuyyāne āyāmena tiyojane.

เสด็จมายังเกาะลังกา ณ ริมฝั่งแม่น้ำซึ่งกว้าง ๑ โยชน์ ในมหาอุทยานชื่อนาควัน ซึ่งยาว ๓ โยชน์

65.

๖๕.

Yakkhānaṃ samitiṃ gantvā ṭhatvāna gagane tahiṃ;

Vātandhakāravuṭṭhihi katvā yakkhe bhayaddite.

เสด็จไปยังที่ประชุมของยักษ์ทั้งหลาย ประทับยืนอยู่บนอากาศ ณ ที่นั้น ทรงกระทำยักษ์ทั้งหลายให้หวาดกลัวด้วยลม ความมืด และฝน

66.

๖๖.

Laddhābhayehi yakkhehi tehi dinnāya bhumiyā;

Cammakhaṇḍaṃ pasāretvā nisīditvāna taṅkhaṇe.

ทรงแผ่ผืนหนังที่ยักษ์เหล่านั้นผู้ได้รับความปลอดภัยถวายแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่นั้นในขณะนั้น

67.

๖๗.

Cammakhaṇḍaṃ padittaggi jālāmālāsamākulaṃ;

Iddhiyā vaḍḍhayitvāna yāva sindhuṃ samantato.

ทรงขยายผืนหนังนั้นด้วยฤทธิ์ ให้เต็มไปด้วยเปลวไฟที่ลุกโชน แผ่ไปทั่วจนถึงมหาสมุทรโดยรอบ

68.

๖๘.

Javena sindhuvelāya rāsibhute nisācare;

Giridīpamidhānetvā patiṭṭhāpesi te tahiṃ.

ทรงนำพวกยักษ์ที่รวมกันอยู่ ณ ชายฝั่งมหาสมุทรอย่างรวดเร็ว ไปยังเกาะคีรีทวีป และทรงให้พวกยักษ์เหล่านั้นตั้งรกราก ณ ที่นั้น

69.

๖๙.

Desayitvā jino dhammaṃ tadā devasamāgame;

Bahunnaṃ pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ akā.

พระชินเจ้าทรงแสดงธรรมในที่ประชุมเทวดาในครั้งนั้น ทรงกระทำให้สัตว์หลายโกฏิได้บรรลุธรรม

70.

๗๐.

Mahāsumanadevassa sele sumanakūṭake;

Datvā namassituṃ kese agā jetavanaṃ jino.

พระชินเจ้าทรงประทานพระเกศาธาตุแก่มหาสุมนเทพ ณ ยอดเขาสุมนกูฏ เพื่อให้สักการะแล้ว เสด็จไปยังพระเชตวัน

71.

๗๑.

Patiṭṭhapetvā te satthu nisinnāsanabhumiyaṃ;

Indanīlamayaṃ thūpaṃ karitvā so apūjayi.

เทพองค์นั้นทรงประดิษฐานพระเกศาธาตุเหล่านั้น ณ พื้นที่ประทับนั่งของพระศาสดา ทรงสร้างสถูปที่ทำด้วยแก้วอินทนิลแล้วทรงบูชา

72.

๗๒.

Nissāya maṇipallaṅkaṃ pabbataṇṇavavāsino;

Disvā yuddhatthike nāge cūḷodara mahodare.

ทรงเห็นพญานาคชื่อจูโฬทรและมโหทร ผู้อาศัยอยู่บนภูเขาและในมหาสมุทร ผู้ประสงค์จะรบกันเพราะอาศัยรัตนบัลลังก์

73.

๗๓.

Bodhito pañcame vasse cittamāse mahāmuni;

Uposathe kālapakkhe nāgadīpamupāgamī.

พระมหามุนีเสด็จไปยังนาคทวีป ในวันอุโบสถข้างแรม เดือน ๕ ในพรรษาที่ ๕ นับแต่ตรัสรู้

74.

๗๔.

Tadā samiddhisumano devo jetavane ṭhitaṃ;

Attano bhavanaṃyeva rājāyatanapādapaṃ.

ในครั้งนั้น เทวดาชื่อสมิทธิสุมนะ ผู้สถิตอยู่ในพระเชตวัน ได้นำต้นราชายตนะซึ่งเป็นที่อยู่ของตนเอง

75.

๗๕.

Indanīladdikūṭaṃ’va gahetvātuṭṭhamānaso;

Dhārayitvā sahāgañchi chattaṃ katvāna satthuno.

ถือเอา (ต้นไม้) ดุจยอดเขาอินทนิล มีใจยินดี ถือกั้นเป็นฉัตรถวายพระศาสดาแล้วตามเสด็จไป

76.

๗๖.

Ubhinnaṃ nāgarājūnaṃ vattamāne mahāhave;

Nisinno gagane nātho māpayittha mahātamaṃ.

เมื่อมหาสงครามของพญานาคทั้งสองกำลังดำเนินอยู่ พระโลกนาถประทับนั่งอยู่บนอากาศ ทรงเนรมิตความมืดมิดอันยิ่งใหญ่

77.

๗๗.

Ālokaṃ dassayitvātha assāsetvāna bhogino;

Sāmaggikaraṇaṃ dhammaṃ abhāsi purisāsabho.

ครั้นแล้วทรงแสดงแสงสว่าง ทรงปลอบโยนพวกนาคแล้ว พระบุรุษอาชาไนยทรงแสดงธรรมที่ทำให้เกิดความสามัคคี

78.

๗๘.

Asītikoṭiyo nāgā acalambudhivāsino;

Patiṭṭhahiṃsu muditā sīlesu saraṇesu ca.

พญานาค ๘๐ โกฏิ ผู้อาศัยอยู่ในมหาสมุทรอันไม่หวั่นไหว ได้ตั้งมั่นอยู่ในศีลและสรณะด้วยความยินดี

79.

๗๙.

Datvāna maṇipallaṅkaṃ satthuno bhujagādhipā;

Tatthāsīnaṃ mahāvīraṃ annapānehi tappayuṃ.

พญานาคราชทั้งหลายได้ถวายรัตนบัลลังก์แด่พระศาสดา และได้บำรุงพระมหาวีระผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้นด้วยข้าวน้ำ

80.

๘๐.

Patiṭṭhapetvā so tattha rājāyatanapādapaṃ;

Pallaṅkaṃ tañca nāgānaṃ adāsi abhipūjituṃ.

พระศาสดาทรงประดิษฐานต้นราชายตนะ ณ ที่นั้น และทรงประทานบัลลังก์นั้นแก่พวกนาคเพื่อบูชา

81.

๘๑.

Bodhito aṭṭhame vasse vesākhe puṇṇamāsiyaṃ;

Maṇiakkhikanāmena nāgindena nimantito.

ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ในพรรษาที่ ๘ นับแต่ตรัสรู้ ทรงได้รับนิมนต์จากพญานาคราชชื่อมณีอักขิกะ

82.

๘๒.

Nāgarājassa tasseva bhavanaṃ sādhu sajjītaṃ;

Kalyāṇiyaṃ pañcabhikkhū satehi saha āgami.

เสด็จมายังกัลยาณี อันเป็นที่อยู่ของพญานาคราชนั้นซึ่งจัดเตรียมไว้อย่างดี พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป

83.

๘๓.

Kalyāṇicetiyaṭṭhāne kate ratana maṇḍape;

Mahārahamhi pallaṅke upāvisi narāsabho.

พระบุรุษอาชาไนยประทับนั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามาก ในมณฑปรัตนะที่สร้างไว้ ณ ที่ตั้งแห่งกัลยาณีเจดีย์

84.

๘๔.

Dibbehi khajjabhojjehi sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ;

Santappesi phaṇindo so bhujaṅgehi purakkhato.

พญานาคราชนั้นแวดล้อมด้วยพวกนาค ได้บำรุงพระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์

85.

๘๕.

Desayitvāna saddhammaṃ saggamokkhasukhāvahaṃ;

So satthā sumane kūṭe dassesi padalañchanaṃ.

พระศาสดาพระองค์นั้นทรงแสดงพระสัทธรรมอันนำมาซึ่งความสุขในสวรรค์และนิพพานแล้ว ทรงแสดงรอยพระพุทธบาทไว้บนยอดเขาสุมนกูฏ

86.

๘๖.

Tato pabbatapādamhi sasaṅgho so vināyako;

Divāvihāraṃ katvāna dīghavāpiṃ upāgami.

จากนั้น พระวินายกะพระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสงฆ์ ทรงกระทำทิวาวิหาร ณ เชิงเขาแล้ว เสด็จไปยังทีฆวาปี

87.

๘๗.

Thūpaṭṭhāne tahiṃ buddho sasaṅgho’bhinisīdiya;

Samāpatti samubabhutaṃ avindi asamaṃ sukhaṃ.

พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ประทับนั่ง ณ ที่ตั้งแห่งพระสถูป ณ ที่นั้น ทรงเสวยสุขอันหาที่เปรียบมิได้ อันเกิดจากสมาบัติ

88.

๘๘.

Mahābodhitaruṭṭhāne samādhiṃ appayi jino;

Mahāthūpappadese ca viharittha samādhinā.

พระชินเจ้าทรงเข้าสมาธิ ณ ที่ตั้งแห่งต้นมหาโพธิ์ และทรงประทับอยู่ด้วยสมาธิ ณ บริเวณพระมหาเจดีย์

89.

๘๙.

Thūpārāmamhi thūpassa ṭhāne jhānasukhena so;

Sabhikkhusaṅgho sambuddho muhuttaṃ vītināmayī.

พระสัมพุทธเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงใช้เวลาชั่วครู่ด้วยความสุขในฌาน ณ ที่ตั้งแห่งพระสถูปในถูปาราม.

90.

๙๐.

Silāthupappadesamhi ṭhatvākālāvidū muni;

Deve samanusāsitvā tato jetavanaṃ agā.

พระมุนีผู้ทรงรู้กาล ทรงประทับยืนอยู่ ณ บริเวณพระสถูปศิลา ทรงสั่งสอนเทวดาทั้งหลายแล้ว เสด็จไปยังพระเชตวัน.

91.

๙๑.

Agiddho lābhasakkāre asayhamavamānanaṃ;

Sahanto kevalaṃ sabba lokanittharaṇatthiko.

ไม่ทรงติดในลาภสักการะ ทรงอดทนต่อการดูหมิ่นที่ยากจะทนได้ ทรงมุ่งเพียงเพื่อจะยังโลกทั้งปวงให้ข้ามพ้น (จากทุกข์).

92.

๙๒.

Saṃvaccharāni ṭhatvāna cattāḷīsañca pañca ca;

Desayitvāna suttādi navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงนวังคสัตถุศาสน์ มีสูตรเป็นต้น.

93.

๙๓.

Tāretvā bhavakantārā jane saṅkhyātivattino;

Buddhakiccāni sabbāni niṭṭhāpetvāna cakkhumā.

พระจักษุมา (พระพุทธเจ้า) ทรงยังชนผู้มีจำนวนนับไม่ถ้วนให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว.

94.

๙๔.

Kusinārāpure raññaṃ mallānamupavattane;

Sālavanamhi yamakasālarukkhānamantare.

ณ ป่าไม้สาละอันเป็นที่ใกล้เมืองกุสินาราของเหล่ากษัตริย์มัลละ ในระหว่างต้นสาละคู่.

95.

๙๕.

Mahārahe supaññatte mañce uttarasīsakaṃ;

Nipanno sīhaseyyāya vesākhe puṇṇamāsiyaṃ.

ทรงบรรทมแบบสีหไสยา หันพระเศียรไปทางทิศเหนือ บนพระแท่นอันมีค่ามากที่จัดตั้งไว้ดีแล้ว ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ.

96.

๙๖.

Desetvā paṭhame yāme mallānaṃ dhammamuttamaṃ;

Subhaddaṃ majjhime yāme pāpetvā amataṃ padaṃ.

ทรงแสดงพระธรรมอันสูงสุดแก่เหล่ามัลละในปฐมยาม ทรงยังสุภัททะให้บรรลุอมตบทในมัชฌิมยาม.

97.

๙๗.

Bhikkhu pacchimayāmamhi dhammakkhandhe asesake;

Saṅgayha ovaditvāna appamāda padena ca.

ในปัจฉิมยาม ทรงรวบรวมธรรมขันธ์ทั้งปวงแล้วประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยบทแห่งความไม่ประมาท.

98.

๙๘.

Paccusasamaye jhānasamāpattivihārato;

Uṭṭhāya parinibbāyi sesopādivivajjito.

ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงออกจากฌานสมาบัติวิหารแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพาน ปราศจากอุปาทิที่เหลือ.

99.

๙๙.

Mahīkampādayo āsuṃ tadā acchariyāvahā;

Pūjāvisesā vattiṃsu devamānusakā bahū.

ในกาลนั้น ได้เกิดแผ่นดินไหวเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ และมีการบูชาพิเศษมากมายเกิดขึ้น ทั้งจากเทวดาและมนุษย์.

100.

๑๐๐.

Parinibbāṇasuttante vuttānukkamato pana;

Pūjāviseso viññeyyo icchantehi asesato.

อนึ่ง การบูชาพิเศษนั้น พึงทราบโดยลำดับตามที่กล่าวไว้ในมหาปรินิพพานสูตร สำหรับผู้ที่ต้องการทราบโดยสิ้นเชิง.

101.

๑๐๑.

Ahatehi ca vatthehi veṭhetvā paṭhamaṃ jinaṃ;

Veṭhayitvāna kappāsapicunā vihatena ca.

ในเบื้องต้น (เหล่ากษัตริย์มัลละ) พันพระชินเจ้าด้วยผ้าใหม่ แล้วพันด้วยปุยฝ้ายที่ตีแล้ว.

102.

๑๐๒.

Evaṃ pañcasatakkhattuṃ veṭhayitvāna sādhukaṃ;

Pakkhipitvā suvaṇṇāya telapuṇṇāya doṇiyā.

พันอย่างดีถึง ๕๐๐ ชั้นอย่างนี้แล้ว จึงบรรจุลงในรางทองที่เต็มด้วยน้ำมัน.

103.

๑๐๓.

Vīsaṃhatthasatubbedhaṃ gandhadārūhi saṅkhataṃ;

Āropayiṃsu citakaṃ mallānaṃ pamukhā tadā.

ในกาลนั้น เหล่าประมุขของกษัตริย์มัลละ ได้ยกพระจิตกาธารที่สร้างด้วยไม้หอม สูง ๑๒๐ ศอก ขึ้น.

104.

๑๐๔.

Mahākassapatherena dhammarāje avandite;

Citakaṃ mā jalitthāti devadhiṭṭhānato pana.

อนึ่ง ด้วยเทวานุภาพ พระจิตกาธารนั้นไม่ลุกไหม้ ตราบเท่าที่พระมหากัสสปเถระยังมิได้ถวายบังคมพระธรรมราชา.

105.

๑๐๕.

Pāmokkhā mallarājūnaṃ vāyamantopa’nekadhā;

Citakaṃ taṃ na sakkhiṃsu gāhāpetuṃ hutāsanaṃ.

แม้เหล่าประมุขของกษัตริย์มัลละ พยายามหลายวิธี ก็ไม่สามารถทำให้พระจิตกาธารนั้นติดไฟได้.

106.

๑๐๖.

Mahākassapatherena adhiṭṭhānena attano;

Vatthādīni mahādoṇiṃ citakañca mahārahaṃ.

ด้วยอธิษฐานของพระมหากัสสปเถระเอง (พระบาททั้งสอง) ชำแรกผ้าเป็นต้น รางใหญ่ และพระจิตกาธารอันมีค่ามาก.

107.

๑๐๗.

Dvidhā katvāna nikkhamma sakasīse patiṭṭhitā;

Vanditā satthuno pādā yathāṭṭhāne patiṭṭhitā.

แยกออกเป็นสองส่วนแล้วเสด็จออกมา ประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของท่าน เมื่อท่านถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว (พระบาทเหล่านั้น) ก็กลับประดิษฐานอยู่ ณ ที่เดิม.

108.

๑๐๘.

Tato devānubhāvena pajjalittha citānalo;

Na masi satthudehassa daḍḍhassāsi na chārikā.

จากนั้น ด้วยเทวานุภาพ ไฟบนพระจิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้น พระสรีระของพระศาสดาที่ถูกเผาแล้ว ไม่เป็นเขม่าและไม่เป็นเถ้าถ่าน.

109.

๑๐๙.

Dhātuyo avasissiṃsu muttābhā kañcanappabhā;

Adiṭṭhānena buddhassa vippakiṇṇā anekadhā.

พระธาตุทั้งหลายที่เหลืออยู่ มีสีเหมือนไข่มุก มีรัศมีเหมือนทองคำ ได้กระจัดกระจายไปหลายแห่ง ด้วยพุทธาธิษฐาน.

110.

๑๑๐.

Uṇhīsaṃ akkhakā dve ca catasso dantadhātuyo;

Iccetā dhātuyo satta vippakiṇṇā na satthuno.

พระอุณหิส ๑ พระอัฐิไหปลาร้า ๒ และพระทันตธาตุ ๔ รวมพระธาตุ ๗ องค์นี้ของพระศาสดา ไม่ได้กระจัดกระจายไป.

111.

๑๑๑.

Ākāsato patitvāpi uggantvāpi mahītalā;

Samantā jaladhārāyo nibbāpesuṃ citānalaṃ.

กระแสน้ำที่ตกลงมาจากอากาศ และที่ผุดขึ้นจากพื้นดินโดยรอบ ได้ดับไฟบนพระจิตกาธาร.

112.

๑๑๒.

Therassa sāriputtassa antevāsi mahiddhiko;

Sarabhunāmako thero pabhinna paṭisambhido.

พระเถระนามว่า สรภุ ผู้เป็นอันเตวาสิกของพระสารีบุตรเถระ ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา.

113.

๑๑๓.

Gīvādhātuṃ gahetvāna citato mahiyaṅgaṇe;

Patiṭṭhapetvā thūpamhi akā kañcukacetiyaṃ.

ได้อัญเชิญพระธาตุกระดูกคอจากพระจิตกาธาร ไปประดิษฐานไว้ในพระสถูป ณ มหิยังคณสถาน แล้วสร้างพระเจดีย์ห่อหุ้มไว้.

114.

๑๑๔.

Khemavhayo kāruṇiko khīṇasaṃyojano muni;

Citakā to tato vāmadāṭhādhātuṃ samaggahi.

พระมุนีผู้มีนามว่า เขมะ ผู้มีพระกรุณา ผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว ได้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วเบื้องซ้ายจากพระจิตกาธารนั้น.

115.

๑๑๕.

Aṭṭhannamatha rājunaṃ dhātuatthāya satthuno;

Uppannaṃ viggahaṃ doṇo sametvāna dvijuttamo.

อนึ่ง พราหมณ์โทณะผู้ประเสริฐ ได้ระงับการวิวาทที่เกิดขึ้นเพื่อแย่งชิงพระธาตุของพระศาสดาของกษัตริย์ทั้ง ๘.

116.

๑๑๖.

Katvāna aṭṭha koṭṭhāse bhājetvā sesadhātuyo;

Adāsi aṭṭharājūnaṃ taṃ taṃ nagaravāsinaṃ.

ได้แบ่งพระธาตุที่เหลือออกเป็น ๘ ส่วน แล้วมอบให้แก่กษัตริย์ทั้ง ๘ ผู้เป็นชาวเมืองนั้นๆ.

117.

๑๑๗.

Haṭṭhatuṭṭhā gahetvāna dhātuyo tā narādhipā;

Gantvā sake sake raṭṭhe cetiyāni akārayuṃ.

กษัตริย์เหล่านั้นมีความยินดีร่าเริง ได้อัญเชิญพระธาตุเหล่านั้นไปแล้ว สร้างพระเจดีย์ในแว่นแคว้นของตนๆ.

118.

๑๑๘.

Ekā dāṭhā surindena ekā gandhāravāsihi;

Ekā bhujaṅgarājūhi āsi sakkatapūjitā.

พระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งได้รับการสักการบูชาจากท้าวสักกะ องค์หนึ่งจากชาวคันธาระ และองค์หนึ่งจากพญานาคราช.

119.

๑๑๙.

Dantadhātuṃ tato khemo attanā gahitaṃ adā;

Dantapure kaliṅgassa brahmadattassa rājino.

แต่นั้น พระเถระเขมะได้นำพระทันตธาตุที่ตนถือเอามาแล้ว ถวายแด่พระเจ้าพรหมทัตแห่งแคว้นกลิงคะในเมืองทันตปุระ

120.

๑๒๐.

Desayitvāna so dhammaṃ bhetvā sabbā kudiṭṭhiyo;

Rājānaṃ taṃ pasādesi aggambhī ratanattaye.

พระเถระนั้นแสดงธรรมแล้ว ทำลายทิฏฐิชั่วทั้งปวง ทำให้พระราชาพระองค์นั้นเลื่อมใสในพระรัตนตรัยอันเลิศ

121.

๑๒๑.

Ajjhogāḷho munindassa dhammāmatamahaṇṇavaṃ;

So narindopavāhesi malaṃ macchariyādikaṃ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงดำดิ่งลงสู่มหาสมุทรคือพระธรรมอันเป็นอมตะของพระจอมมุนี ทรงชำระมลทินคือความตระหนี่เป็นต้นออกไป

122.

๑๒๒.

Pāvussako yathā megho nānā ratanavassato;

Dāḷiddiyanidāghaṃ so nibbāpesi naruttamo.

พระราชาผู้ประเสริฐนั้นทรงดับความร้อนคือความยากจนได้ เหมือนเมฆฝนที่ยังรัตนชาติหลากหลายให้ตกลงมา

123.

๑๒๓.

Suvaṇṇakhacitālamba muttājālehi sobhitaṃ;

Kūṭāgārasatākīṇṇaṃ taruṇādiccasannibhaṃ.

ประดับด้วยเครื่องแขวนที่ฝังทองและข่ายมุกดา งดงามด้วยเรือนยอดนับร้อยหลัง มีรัศมีดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น

124.

๑๒๔.

Nānāratanasobhāya dudikkhaṃ cakkhumūsanaṃ;

Yānaṃ saggāpavaggassa pasādātisayāvahaṃ.

มีความงามแห่งรัตนชาติต่างๆ จนยากที่จะจ้องมองได้ อันลักไปซึ่งดวงตา เป็นพาหนะไปสู่สวรรค์และพระนิพพาน นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างยิ่ง

125.

๑๒๕.

Kārayitvāna so rājā dāṭhādhātunivesanaṃ;

Dhātupīṭhañca tattheva kāretvā ratanujjalaṃ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างที่ประดิษฐานพระทาฐธาตุ และทรงสร้างธาตุบัลลังก์อันรุ่งเรืองด้วยรัตนะไว้ ณ ที่นั้นด้วย

126.

๑๒๖.

Tahiṃ samappayitvāna dāṭhādhātuṃ mahesino;

Pūjāvatthūhi pūjesi rattindivamatandito.

ทรงอัญเชิญพระทาฐธาตุของพระมหามุนีประดิษฐานไว้ ณ ที่นั้น แล้วทรงบูชาด้วยวัตถุบูชาทั้งหลายตลอดวันตลอดคืนโดยไม่เกียจคร้าน

127.

๑๒๗.

Iti so sañcinitvāna puññasambhāra sampadaṃ;

Jahitvā mānusaṃ dehaṃ saggakāyamalaṅkari.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสั่งสมบุญสมภารอันสมบูรณ์แล้ว ทรงละร่างกายมนุษย์ ประดับกายทิพย์ในสวรรค์

128.

๑๒๘.

Anujāto tato tassa kāsirājavhayo suto;

Rajjaṃ laddhā amaccānaṃ sokasallamapānudī.

แต่นั้น พระโอรสของพระองค์พระนามว่ากาสิราช ผู้เกิดตามมา ทรงได้ครองราชสมบัติแล้ว ทรงขจัดลูกศรคือความโศกเศร้าของเหล่าอำมาตย์

129.

๑๒๙.

Pupphagandhādinā dantadhātuṃ tamabhipūjiya;

Niccaṃ maṇippadīpehi jotayi dhātumandiraṃ.

ทรงบูชาพระทันตธาตุนั้นด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ทรงจุดประทีปแก้วให้สว่างไสวในวิหารพระธาตุอยู่เป็นนิตย์

130.

๑๓๐.

Iccevamādiṃ so rājā katvā kusalasañcayaṃ;

Jahitvāna nijaṃ dehaṃ devindapuramajjhagā.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสั่งสมบุญกุศลมีประการดังกล่าวนี้แล้ว ทรงละร่างกายของตน เสด็จสู่เมืองของท้าวสักกะ

131.

๑๓๑.

Sunando nāma rājindo ānandajanano sataṃ;

Tassa’trajo tato āsi buddhasāsanamāmako.

แต่นั้น พระโอรสของพระองค์พระนามว่าสุนันทะ ผู้ยังความยินดีให้เกิดแก่สัตบุรุษทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา

132.

๑๓๒.

Sammānetvāna so dantadhātuṃ ñeyyantadassino;

Mahatā bhattiyogena agā devasahavyataṃ.

ทรงสักการะพระทันตธาตุของพระผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งสิ่งที่ควรรู้แล้ว เสด็จสู่ความเป็นสหายแห่งทวยเทพด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง

133.

๑๓๓.

Tato parañca aññe’pi bahavo vasudhādhipā;

Dantadhātuṃ munindassa kamena abhipūjayuṃ.

หลังจากนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินอีกหลายพระองค์ ก็ทรงบูชาพระทันตธาตุของพระจอมมุนีสืบต่อกันมา

134.

๑๓๔.

Guhasīvavhayo rājā duratikkama sāsano;

Tato rajjasiriṃ patvā anugaṇhi mahājanaṃ.

แต่นั้น พระเจ้าคุหสีวะ ผู้มีพระราชโองการอันใครๆ ล่วงละเมิดได้ยาก ทรงได้ซึ่งสิริราชสมบัติแล้ว ทรงอนุเคราะห์มหาชน

135.

๑๓๕.

Saparatthānabhiññe so lābhasakkāralolupe;

Māyāvino avijjandhe niganṭhe samupaṭṭhahi.

พระองค์ทรงบำรุงพวกนิครนถ์ผู้ไม่รู้ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ผู้โลภในลาภสักการะ ผู้มีมายา ผู้ตาบอดด้วยอวิชชา

136.

๑๓๖.

Vassāratte yathā cando mohakkhandhena āvaṭo;

Nāsakkhī guṇaraṃsīhi jalituṃ so narāsabho.

พระราชาผู้ประเสริฐนั้น ไม่สามารถเปล่งรัศมีแห่งคุณธรรมได้ เหมือนพระจันทร์ในฤดูฝนที่ถูกมวลแห่งความหลงบดบัง

137.

๑๓๗.

Dhammamaggā apete’pi paviṭṭhe diṭṭhikānanaṃ;

Tasmiṃ sādhupathaṃ aññe nātivattiṃsu pāṇino

เมื่อพระราชาพระองค์นั้นทรงเหินห่างจากมรรคแห่งธรรม เข้าสู่ป่าคือทิฏฐิแล้ว สัตว์เหล่าอื่นก็หาได้ล่วงละเมิดทางแห่งสัตบุรุษไม่

138.

๑๓๘.

Hematoraṇamālāhi dhajehi kadalihi ca;

Pupphagaghiyehi’nekehi sajjetvā nāgarā puraṃ

ชาวเมืองประดับประดาพระนครด้วยซุ้มประตูทอง พวงมาลัย ธง ต้นกล้วย และเรือนดอกไม้อันหลากหลาย

139.

๑๓๙.

Maṅgalatthuti ghosehi naccagītādikehi ca;

Hemarūpiyapupphehi gandhacuṇṇādikehi ca.

ด้วยเสียงสรรเสริญอันเป็นมงคล การฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น ด้วยดอกไม้ทองเงิน และผงของหอมเป็นต้น

140.

๑๔๐.

Pūjentā munirājassa dāṭhādhātuṃ kudācanaṃ;

Akaṃsu ekanigghosaṃ saṃvaṭṭambudhisannibhaṃ.

เมื่อบูชาพระทาฐธาตุของพระจอมมุนีอยู่ครั้งหนึ่ง พวกเขาก็ส่งเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ดุจเสียงมหาสมุทรในกาลกัปพินาศ

141.

๑๔๑.

Ugghāṭetvā narindo so pāsāde sihapañjaraṃ;

Passanto janamaddakkhī pūjāvidhiparāyaṇaṃ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงเปิดสีหบัญชรในปราสาท ทอดพระเนตรเห็นมหาชนผู้กำลังประกอบพิธีบูชา

142.

๑๔๒.

Athāmaccasabhāmajetdha rājā vimbhīta mānaso;

Kotuhalākulo hutvā idaṃ vacanamabravī.

แต่นั้น พระราชาผู้มีพระทัยประหลาดใจ ทรงเต็มไปด้วยความสงสัย ตรัสพระดำรัสนี้ในท่ามกลางหมู่ข้าราชบริพาร

143.

๑๔๓.

Accherakaṃ kimetannu kīdisaṃ pāṭihāriyaṃ;

Mametaṃ nagaraṃ kasmā chaṇanissitakaṃ iti.

สิ่งอัศจรรย์นี้คืออะไรหนอ ปาฏิหาริย์เช่นไรกัน เหตุไฉนเมืองของเราจึงมีการเฉลิมฉลองเช่นนี้

144.

๑๔๔.

Tato amacco ācikkhi medhāvī buddhamāmako;

Rājino tassa sambuddhānubhāvamavijānato.

แต่นั้น อำมาตย์ผู้มีปัญญา ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ได้กราบทูลแก่พระราชาพระองค์นั้น ผู้ไม่ทรงทราบอานุภาพของพระสัมพุทธเจ้า

145.

๑๔๕.

Sabbābhibhussabuddassa tanhāsaṅkayadassino;

Esā dhātu mahārāja khemattherena āhaṭā.

ข้าแต่พระมหาราช นี่คือพระธาตุของพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงครอบงำสิ่งทั้งปวง ผู้ทรงเห็นความสิ้นไปแห่งตัณหา ซึ่งพระเถระเขมะได้นำมา

146.

๑๔๖.

Taṃ dhātuṃ pūjayitvāna rājāno pubbakā idha;

Kalyāṇamitte nissāya devakāyamupāgamuṃ.

พระราชาทั้งหลายในกาลก่อน ณ ที่นี้ ทรงบูชาพระธาตุนั้นแล้ว อาศัยกัลยาณมิตร ได้เสด็จสู่เทวโลก

147.

๑๔๗.

Nāgarāpi ime sabbe samparāya sukatthikā;

Pūjayanti samāgamma dhātuṃ taṃ satthuno iti.

และชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมด ผู้ปรารถนาความสุขในสัมปรายภพ พากันมาประชุมบูชาพระธาตุของพระศาสดา

148.

๑๔๘.

Tassāmaccassa so rājā sutvā dhammaṃ subhāsitaṃ;

Dulladdhīmalamujjhitvā pasīdi ratanattaye.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสดับพระธรรมเทศนาอันไพเราะของอำมาตย์นั้นแล้ว ทรงละมลทินคือทิฏฐิอันลามกเสีย ทรงเลื่อมใสในพระรัตนตรัย

149.

๑๔๙.

Dhātupūjaṃ karonto so rājā acchariyā vahaṃ;

Titthiye dummane’kāsi sumane cetare jane.

พระราชาพระองค์นั้น เมื่อทรงกระทำบูชาพระธาตุอันนำมาซึ่งความอัศจรรย์ ทรงทำให้พวกเดียรถีย์มีใจเศร้าหมอง และทำให้ชนเหล่าอื่นมีใจเบิกบาน

150.

๑๕๐.

Ime ahirikā sabbe saddhādiguṇavajjitā;

Thaddhā saṭhā ca duppaññā saggamokkhavibandhakā.

พวกไร้ยางอายเหล่านี้ทั้งหมด ปราศจากคุณธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เป็นคนกระด้าง เจ้าเล่ห์ และมีปัญญาทราม เป็นผู้ขัดขวางสวรรค์และนิพพาน

151.

๑๕๑.

Iti so cintayitvāna guhasīvo narādhipo;

Pabbājesi sakā raṭṭhā nigaṇṭhe te asesake.

พระราชาคุหสีวะผู้เป็นจอมคนนั้น ทรงดำริแล้วอย่างนี้ ทรงขับไล่พวกนิครนถ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่ให้เหลือจากแว่นแคว้นของพระองค์

152.

๑๕๒.

Tato nigṇṭhā sabbe’pi ghatasittānalā yathā;

Kodhaggijalitā’gañchuṃ puraṃ pāṭaliputtakaṃ.

แต่นั้นพวกนิครนถ์ทั้งหมด เหมือนไฟที่ราดด้วยเนยใส ลุกโพลงด้วยไฟคือความโกรธแล้วพากันไปยังเมืองปาฏลีบุตร

153.

๑๕๓.

Tattha rājā mahātejo jambudīpassa issaro;

Paṇḍunāmo tadā āsi anantabalavāhaṇo.

ณ ที่นั้น พระราชาผู้มีเดชมาก เป็นใหญ่แห่งชมพูทวีป พระนามว่าปัณฑุ ผู้มีพลพาหนะอันไม่มีที่สุด ได้มีแล้วในกาลนั้น

154.

๑๕๔.

Kodhandhātha nigaṇṭhā te sabbe pesuññakārakā;

Upasaṅkamma rājānaṃ idaṃ vacanamabravūṃ.

แต่นั้นพวกนิครนถ์เหล่านั้นทั้งหมด ผู้มืดบอดด้วยความโกรธ ผู้กระทำการส่อเสียด เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้ว ได้กราบทูลคำนี้

155.

๑๕๕.

Sabbadevamanussehi vandanīye mahiddhike;

Sivabrahmādayo deve niccaṃ tumhe namassatha.

พวกท่านย่อมไหว้เทพเจ้าทั้งหลายมีพระศิวะและพระพรหมเป็นต้น ผู้ที่เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงพึงไหว้ ผู้มีฤทธิ์มากเป็นนิตย์

156.

๑๕๖.

Tuyhaṃ sāmantabhupālo guhasīvo panādhunā;

Nindanno tādise deve chavaṭṭhiṃ vandate iti.

แต่บัดนี้ พระราชาผู้เป็นประมุขแห่งแว่นแคว้นข้างเคียงของพระองค์ คือพระเจ้าคุหสีวะ ย่อมติเตียนเทพเจ้าทั้งหลายเช่นนั้น และย่อมไหว้ซากศพดังนี้

157.

๑๕๗.

Sutvāna vacanaṃ tesaṃ rājā kodhavasānugo;

Sūraṃ sāmantabhūpālaṃ cittayānamatha’bravī.

พระราชาทรงสดับคำของพวกนิครนถ์เหล่านั้นแล้ว ทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งความโกรธ ได้ตรัสกับพระเจ้าจิตตยานะผู้กล้าหาญผู้เป็นประมุขแห่งแว่นแคว้นข้างเคียงว่า

158.

๑๕๘.

Kaliṅgaraṭṭhaṃ gantvāna guhasīvamidhānaya;

Pūjitaṃ taṃ chavaṭṭhiñca tena rattindivaṃ iti.

ท่านจงไปยังแคว้นกลิงคะ จงนำพระเจ้าคุหสีวะมาที่นี่ และจงนำซากศพนั้นที่พระองค์ทรงบูชาตลอดวันและคืนมาด้วยดังนี้

159.

๑๕๙.

Cittayāno tato rājā mahatiṃ caturaṅginiṃ;

Sannayahitvā sakaṃ senaṃ purā tamhābhinikkhami.

แต่นั้นพระราชาจิตตยานะ ทรงจัดเตรียมกองทัพสี่เหล่าอันยิ่งใหญ่ ทรงเตรียมกองทัพของพระองค์แล้ว ได้เสด็จออกจากเมืองนั้น

160.

๑๖๐.

Gantvāna so mahīpālo senaṅgehi purakkhato;

Dantapurassāvidūre khandhāvāraṃ nivesayi.

พระราชาพระองค์นั้นเสด็จไปแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่พล ได้ทรงตั้งค่ายพักในที่ไม่ไกลจากเมืองทันตปุระ

161.

๑๖๑.

Sutvā āgamanaṃ tassa kaliṅgo so mahipati;

Gajindapābhatādihi taṃ tosesi narādhipaṃ.

พระราชาแห่งกลิงคะพระองค์นั้น ทรงสดับการมาของพระเจ้าจิตตยานะแล้ว ได้ทรงยังพระราชาพระองค์นั้นให้ทรงยินดีด้วยเครื่องบรรณาการมีช้างเป็นต้น

162.

๑๖๒.

Hitajjhāsayataṃ ñatvā guhasīvassa rājino;

Dantapuraṃ cittayāno saddhiṃ senāya pāvisi.

พระเจ้าจิตตยานะทรงทราบว่าพระราชาคุหสีวะมีพระอัธยาศัยเป็นประโยชน์แล้ว ได้เสด็จเข้าสู่เมืองทันตปุระพร้อมด้วยกองทัพ

163.

๑๖๓.

Pākāragopuraṭṭālapāsādagaghikacittitaṃ;

Dānasālāhi so rājā samiddhaṃ puramaddasa.

พระราชาพระองค์นั้นได้ทอดพระเนตรเห็นเมืองที่มั่งคั่ง ประดับด้วยกำแพง ซุ้มประตู หอคอย ปราสาท และเรือนยอด ด้วยโรงทานทั้งหลาย

164.

๑๖๔.

Tato so sumano gantvā paviṭṭho rājamandiraṃ;

Guhasīvassa ācikkhi paṇḍurājassa sāsanaṃ.

แต่นั้นพระเจ้าจิตตยานะผู้มีพระทัยเบิกบานนั้นเสด็จไปแล้ว เสด็จเข้าสู่พระราชวัง ได้ตรัสบอกแก่พระเจ้าคุหสีวะซึ่งพระราชสาส์นของพระเจ้าปัณฑุ

165.

๑๖๕.

Sutvāna sāsanaṃ tassa dāruṇaṃ duratikkamaṃ;

Pasannamukhavaṇṇo’va cittayānaṃ samabravī.

พระเจ้าคุหสีวะทรงสดับพระราชสาส์นอันร้ายกาจที่ยากจะล่วงละเมิดของพระเจ้าปัณฑุนั้นแล้ว มีพระพักตร์ผ่องใสทีเดียว ได้ตรัสกับพระเจ้าจิตตยานะว่า

166.

๑๖๖.

Sabbalokahitatthāya maṃsanettādidānato;

Anappakappe sambhāre sambharitvā atandito.

เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ด้วยการบริจาคเนื้อและดวงตาเป็นต้น ทรงสั่งสมบารมีอันมากมายตลอดหลายกัป ทรงสั่งสมโดยไม่เกียจคร้าน

167.

๑๖๗.

Jetvā namucino senaṃ patvā sabbāsavakkhayaṃ;

Anāvaraṇañāṇena sabbadhammesu pāragu.

ทรงชนะกองทัพของพญามารแล้ว ทรงบรรลุความสิ้นอาสวะทั้งปวง ด้วยพระญาณอันไม่มีเครื่องกั้น ทรงถึงฝั่งในธรรมทั้งปวง

168.

๑๖๘.

Diṭṭhadhammasukassādaṃ agaṇetvāna attano;

Dhammanāvāya tāresi janataṃ yo bhavaṇṇavā.

ทรงไม่ทรงคำนึงถึงความสุขในปัจจุบันของพระองค์ ทรงยังหมู่ชนให้ข้ามพ้นซึ่งห้วงน้ำคือภพด้วยเรือคือพระธรรม

169.

๑๖๙.

Devātidevaṃ taṃ buddhaṃ saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ;

Jano hi avajānanto addhā so vañcito iti.

พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาทั้งหลาย เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง ชนใดย่อมดูหมิ่น ชนนั้นชื่อว่าถูกหลอกลวงแล้วอย่างแน่นอนดังนี้

170.

๑๗๐.

Iccevamādiṃ sutvāna so rājā satthuvaṇṇanaṃ;

Ānandassuppabandhehi pavedesi pasannataṃ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงสดับพุทธคุณพรรณนามีประมาณเท่านี้เป็นต้นแล้ว ได้ทรงแสดงความเลื่อมใสด้วยการผูกความปีติให้เกิดขึ้น

171.

๑๗๑.

Guhasīvo pasannaṃ taṃ cittayānaṃ udikkhiya;

Tena saddhiṃ mahagghaṃ taṃ agamā dhātumandiraṃ.

พระเจ้าคุหสีวะทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าจิตตยานะผู้เลื่อมใสแล้ว ได้เสด็จไปยังพระเจดีย์อันมีค่ามากนั้นพร้อมด้วยพระเจ้าจิตตยานะ

172.

๑๗๒.

Haricandanasambhutaṃ dvārabāhādikehi ca;

Pavāḷavāḷamālāhi lambamuttālatāhi ca.

อันสำเร็จด้วยไม้จันทน์หอม และด้วยซุ้มประตูเป็นต้น ด้วยพวงมาลัยแก้วประพาฬ และด้วยพวงมุกดาที่ห้อยย้อย

173.

๑๗๓.

Indanīlakavāṭehi maṇikiṅkiṇikāhi ca;

Sovaṇṇakaṇṇamālāhi sobhitaṃ maṇithūpikaṃ.

ด้วยบานประตูที่ทำด้วยแก้วอินทนิล และด้วยกระดิ่งแก้วมณี ด้วยพวงมาลัยทองคำ อันประดับด้วยยอดเจดีย์แก้วมณี

174.

๑๗๔.

Uccaṃ veluriyubbhāsi chadanaṃ makarākulaṃ;

Dhātumandiramaddakkhi ratanujjala pīṭhakaṃ.

ได้ทอดพระเนตรเห็นพระเจดีย์ มีหลังคาสูงรุ่งเรืองด้วยแก้วไพฑูรย์ มีหลังคาที่เต็มไปด้วยรูปมังกร มีฐานที่รุ่งเรืองด้วยรัตนะ

175.

๑๗๕.

Tato setātapattassa heṭṭhā ratanacittitaṃ;

Disvā dhātukaranḍañca tuṭṭho vimbhayamajjhagā.

แต่นั้นทรงเห็นผอบพระธาตุอันประดับด้วยรัตนะ ภายใต้เศวตฉัตรแล้ว ทรงยินดีถึงความอัศจรรย์

176.

๑๗๖.

Tato kaliṅganātho so vivaritvā karaṇḍakaṃ;

Mahītale nihantvāna dakkhiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ.

แต่นั้นพระราชาแห่งกลิงคะพระองค์นั้น ทรงเปิดผอบแล้ว ทรงจรดพระชานุเบื้องขวาลงบนพื้นดิน

177.

๑๗๗.

Añjaliṃ paggahetvāna guṇe dasabalādike;

Saritvā buddhaseṭṭhassa akāsi abhiyācanaṃ.

ทรงประคองอัญชลีแล้ว ทรงระลึกถึงพระคุณมีทศพลญาณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว ได้ทรงอธิษฐาน

178.

๑๗๘.

Gaṇḍambarukkhamūlamhi tayā titthīyamaddane;

Yamakaṃ dassayantena pāṭihāriyamabbhutaṃ.

ที่โคนต้นมะม่วงคัณฑะ โดยพระองค์ผู้ทรงขยี้พวกเดียรถีย์ ด้วยการทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์อันอัศจรรย์

179.

๑๗๙.

Pubbakāyādinikkhantajalānalasamākulaṃ;

Cakkavāḷaṅgaṇaṃ katvā janā sabbe pasāditā.

ทรงทำให้ลานจักรวาลเต็มไปด้วยน้ำและไฟที่พวยพุ่งออกจากพระวรกายส่วนบนเป็นต้น ทรงทำให้มหาชนทั้งปวงเลื่อมใสแล้ว

180.

๑๘๐.

Desetvāna tayo māse abhidhammaṃ sudhāsinaṃ;

Nagaraṃ otarantena saṅkassaṃ tāvatiṃsato.

เมื่อทรงแสดงพระอภิธรรมอันประดุจน้ำอมฤตตลอด ๓ เดือนแล้ว เมื่อเสด็จลงจากดาวดึงส์สู่เมืองสังกัสสะ

181.

๑๘๑.

Chattavāmarasaṅkhādigāhakehi anekadhā;

Brahmadevāsurādīhi pūjitena tayā pana.

อนึ่ง พระองค์ทรงได้รับการบูชาด้วยประการต่างๆ จากเหล่าพรหม เทวดา และอสูรเป็นต้น ผู้ถือฉัตร จามร และสังข์เป็นต้น

182.

๑๘๒.

Ṭhatvāna maṇisopāṇe vissakammābhinimmite;

Lokavivaraṇaṃ nāma dassitaṃ pāṭihāriyaṃ.

ทรงประทับยืนบนบันไดมณีที่พระวิสสุกรรมเนรมิตขึ้น ทรงแสดงปาฏิหาริย์ชื่อว่าโลกวิวรณะ

183.

๑๘๓.

Tathānekesu ṭhānesu munirāja tayāpuna;

Bahūni pāṭihirāni dassitāni sayambhunā.

ข้าแต่พระจอมมุนี อนึ่ง พระองค์ผู้เป็นพระสยัมภูได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์มากมายในสถานที่หลายแห่งเช่นนั้นอีก

184.

๑๘๔.

Pāṭihāriyamajjāpi saggamokkhasukhāvahaṃ;

Passantānaṃ manussānaṃ dassanīyaṃ tayā iti.

แม้ในวันนี้ ปาฏิหาริย์ที่พระองค์ทรงกระทำนั้น ก็นำมาซึ่งความสุขในสวรรค์และนิพพาน เป็นสิ่งที่มนุษย์ทั้งหลายผู้มองเห็นควรชม

185.

๑๘๕.

Abbhuggantvā gagaṇa kuharaṃ candalekhābhirāmā,Vissajjenti rajata dhavalā raṃsiyo dantadhātu;

Dhūpāyanti sapadi bahudhā pajjalantī muhuttaṃ,Nibbāyantī nayanasubhagaṃ pāṭihīraṃ akāsi.

พระทันตธาตุอันงดงามดุจพระจันทร์เสี้ยว ลอยขึ้นสู่ห้วงอากาศ เปล่งรัศมีขาวดุจเงิน พลันก็บังเกิดควันและลุกโพลงขึ้นหลายอย่างชั่วครู่ แล้วก็ดับไป ทรงแสดงปาฏิหาริย์อันเจริญตา

186.

๑๘๖.

Accheraṃ taṃ parama ruciraṃ cittayāno narindo,Disvā haṭṭho ciraparicitaṃ diṭṭhijālaṃ jahitvā;

Gantvā buddhaṃ saraṇamasamaṃ sabbaseṇīhi saddhiṃ,Aggaṃ puññaṃ pasavi bahudhā dhātusammānanāya.

พระเจ้าจิตตยานะผู้เป็นจอมนรินทร์ ทรงเห็นความอัศจรรย์อันงดงามยิ่งนั้นแล้ว ทรงร่าเริง ละข่ายแห่งทิฏฐิที่คุ้นเคยมานาน เสด็จไปถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นสรณะที่ไม่มีผู้ใดเสมอพร้อมด้วยเหล่าเสนาทั้งปวง ทรงบำเพ็ญบุญอันเลิศหลายประการด้วยการบูชาพระธาตุ

Dutiyo paricchedo

ปริจเฉทที่ ๒

187.

๑๘๗.

Tato kaliṅgādhipatissa tassasocittayānoparamappatīto;

Taṃ sāsanaṃ paṇḍunarādhipassa ñāpesi dhīro duratikkamaṃ’ti.

ลำดับนั้น พระเจ้าจิตตยานะผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นกะลิงคะนั้น ทรงยินดียิ่งนัก ทรงเป็นผู้กล้าหาญ ได้แจ้งข่าว (พระราชสาส์น) นั้นแก่พระเจ้าปัณฑุผู้เป็นใหญ่แห่งนรชนว่า เป็นสิ่งที่ล่วงละเมิดได้ยาก

188.

๑๘๘.

Rājātato dantapuraṃ dhajehi pupphehi dhūpehi ca toraṇehi;

Alaṅkaritvāna mahāvitāna nivāritādiccamarīcijālaṃ.

ลำดับนั้น พระราชาทรงประดับเมืองทันตปุระด้วยธง ดอกไม้ ธูป และซุ้มประตูทั้งหลาย ทรงกั้นเพดานผ้าผืนใหญ่เพื่อป้องกันข่ายแห่งรังสีพระอาทิตย์

189.

๑๘๙.

Assuppabandhāvutalocanehi purakkhato negama nāgarehi;

Samubbahanto sirasā nijena mahārahaṃ dhātukaraṇḍakaṃ taṃ.

ทรงอัญเชิญผอบพระธาตุอันมีค่ามากนั้นไว้บนพระเศียรของพระองค์เอง โดยมีชาวนิคมและชาวเมืองผู้มีดวงตาอาบด้วยสายน้ำตาแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า

190.

๑๙๐.

Samussitodāra sitātapattaṃ saṅkhodarodāta turaṅgayuttaṃ;

Rathaṃ navādiccasamānavaṇṇa māruyha cittattharaṇābhirāmaṃ.

ทรงเสด็จขึ้นสู่รถที่มีสีดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น งดงามด้วยเครื่องลาดอันวิจิตร มีฉัตรขาวอันโอฬารยกขึ้นกางกั้น เทียมด้วยม้าที่มีสีขาวดุจท้องสังข์

191.

๑๙๑.

Anekasaṅkhehi balehi saddhiṃ velātivattambudhisannibhehī;

Nivattamānassa bahujjanassa vināpi dehaṃ manasānuyāto

พร้อมด้วยกองทัพนับไม่ถ้วนซึ่งเปรียบประดุจมหาสมุทรที่ไหลล้นฝั่ง ทรงถูกติดตามไปด้วยใจแม้ปราศจากร่างกายของมหาชนจำนวนมากที่ต้องเดินทางกลับ

192.

๑๙๒.

Susanthataṃ sabbadhivālukāhi susajjitaṃ puṇṇa ghaṭādikehi;

Pupphābhikiṇṇaṃ paṭipajji dīghaṃ suvitthataṃ pāṭaliputtamaggaṃ.

ทรงดำเนินไปตามหนทางสู่เมืองปาฏลีบุตรอันยาวไกลและกว้างขวาง ซึ่งปูลาดด้วยทรายโดยรอบ ประดับประดาด้วยหม้อน้ำเต็มเป็นต้น และโปรยปรายด้วยดอกไม้

193.

๑๙๓.

Kaliṅghanātho kusumādikehi naccehi gītehi ca vāditehi;

Dine dine addhani dantadhātuṃ pūjesi saddhiṃ vanadevatāhi.

พระเจ้าแผ่นดินกะลิงคะทรงบูชาพระทันตธาตุด้วยดอกไม้เป็นต้น ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และดนตรี ในระหว่างทางทุกๆ วัน พร้อมกับเหล่าวนเทวดา

194.

๑๙๔.

Suduggamaṃ sindhumahīdharehi kamena maddhānamatikkamitvā;

Ādāya dhātuṃ manujādhinātho agā puraṃ pāṭali puttanāmaṃ.

พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งนรชนทรงข้ามหนทางที่ไปได้ยากยิ่งด้วยแม่น้ำและภูเขาโดยลำดับ ทรงอัญเชิญพระธาตุเสด็จไปสู่เมืองชื่อว่าปาฏลีบุตร

195.

๑๙๕.

Rājādhirājo’tha sabhāya majjhe disvāna taṃ vītabhayaṃ visaṅkaṃ;

Kaliṅgarājaṃ paṭighābhibhuto abhāsi pesuññakare nigaṇṭhe

ลำดับนั้น พระราชาธิราชทรงเห็นพระเจ้ากะลิงคะผู้ปราศจากความกลัวและความระแวงในท่ามกลางสภา ทรงถูกความโกรธครอบงำ จึงตรัสกับพวกนิครนถ์ผู้ส่อเสียดว่า

196.

๑๙๖.

Deve jahitvāna namassanīye chavaṭṭhimetena namassitaṃ’taṃ;

Aṅgārarāsimhi sajotibhūte nikkhippa khippaṃ dahathādhuneti.

“คนผู้นี้ละทิ้งเทพเจ้าที่ควรบูชาเสีย แล้วมาบูชากระดูกซากศพนี้ พวกเจ้าจงรีบโยนมันลงในกองถ่านเพลิงที่ลุกโชน แล้วเผาเสียเดี๋ยวนี้”

197.

๑๙๗.

Pahaṭṭhacittā’vatato nigaṇṭhārājaṅgaṇe te mahatiṃ gabhīraṃ;

Vītaccikaṅgāraka rāsi puṇṇaṃ aṅgārakāsuṃ abhisaṅkhariṃsu.

ลำดับนั้น พวกนิครนถ์มีใจยินดี ได้เตรียมหลุมถ่านเพลิงขนาดใหญ่และลึกในลานหลวง อันเต็มไปด้วยกองถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ

198.

๑๙๘.

Samantato pajjalitāya tāya sajotiyā roruvabheravāya;

Mohandhabhutā atha titthiyā te taṃ dantadhātuṃ abhinikkhipiṃsu.

ลำดับนั้น พวกเดียรถีย์ผู้มืดบอดด้วยโมหะ ได้ทิ้งพระทันตธาตุนั้นลงไปในหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชนอยู่รอบด้าน ซึ่งน่าสะพรึงกลัวดุจนรกโรรุวะ

199.

๑๙๙.

Tassānubhāvena tamaggīrāsiṃ hetvā sarojaṃ rathacakkamattaṃ;

Samantato uggatareṇujāla muṭṭhāsi kiñjakkha bharābhirāmaṃ.

ด้วยอานุภาพของพระธาตุนั้น กองไฟนั้นได้กลายเป็นดอกบัวขนาดเท่าล้อรถ มีข่ายแห่งละอองเกสรฟุ้งขึ้นโดยรอบ งดงามด้วยมวลเกสร

200.

๒๐๐.

Tasmiṃ khaṇe paṅkaja kaṇṇikāya patiṭṭhahitvā jinadantadhātu;

Kundāvadātāhi pabhāhi sabbā disā pabhāsesi pabhassarāhi.

ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระชินเจ้าประดิษฐานอยู่บนฝักบัว ได้ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมีอันรุ่งเรืองและขาวบริสุทธิ์ดุจดอกมะลิ

201.

๒๐๑.

Disvāna taṃ acchariyaṃ manussā pasannacittā ratanādikehi;

Sampūjayitvā jinadantadhātuṃ sakaṃ sakaṃ diṭṭhimavossajiṃsu.

มนุษย์ทั้งหลายเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใส บูชาพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยรัตนะเป็นต้น แล้วละทิ้งทิฏฐิของตนๆ เสีย

202.

๒๐๒.

So paṇḍurājā pana diṭṭhijālaṃ cirānubaddhaṃ apariccajanto;

Patiṭṭhapetvā’dhikaraññametaṃ kuṭena ghātāpayi dantadhātuṃ.

แต่พระเจ้าปัณฑุนั้นไม่ทรงละข่ายแห่งทิฏฐิที่ผูกพันมานาน ทรงให้ตั้งทั่งนี้ไว้ แล้วรับสั่งให้ทุบพระทันตธาตุด้วยค้อน

203.

๒๐๓.

Tassaṃ nimuggā’dhikaraññamesā upaḍḍhabhāge naca dissamānā;

Pubbācalaṭṭho’va sudhāmarīci jotesi raṃsīhi disā samantā.

พระทันตธาตุนี้จมลงไปในทั่งนั้นครึ่งหนึ่งจนมองไม่เห็น แต่กลับส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมี ดุจพระจันทร์ที่ประดิษฐานอยู่บนยอดเขาด้านทิศตะวันออก

204.

๒๐๔.

Disvānubhāvaṃ jinadantadhātu yāpajji so vimbhaya maggarājā;

Eko’tha issāpasuto nigaṇṭho taṃ rājarājānamidaṃ avoca.

พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ทรงเห็นอานุภาพของพระทันตธาตุของพระชินเจ้าแล้ว ทรงถึงความประหลาดใจ ลำดับนั้น นิครนถ์ผู้หนึ่งซึ่งขวนขวายในความริษยา ได้กราบทูลพระราชาธิราชนั้นดังนี้ว่า

205.

๒๐๕.

Rāmādayo deva janaddanassa nānāvatārā bhuvane ahesuṃ;

Tassekadeso’ca idaṃ chavaṭṭhinoce’nubhāvokathamīdisoti.

“ข้าแต่สมมติเทพ พระรามเป็นต้นเป็นอวตารต่างๆ ของพระชินารทนะในโลก นี้เป็นส่วนหนึ่งของพระองค์นั้น หากเป็นกระดูกซากศพแล้ว อานุภาพเช่นนี้จะมีได้อย่างไร”

206.

๒๐๖.

Addhā manussattamupāgatassa devassa pacchā tidivaṃ gatassa;

Dehekadeso ṭhapito hitatthametanti saccaṃvacanaṃbhaveyya.

“คำกล่าวที่ว่า ‘นี่คือส่วนหนึ่งของพระวรกายของเทพเจ้าผู้มาสู่ความเป็นมนุษย์แล้วเสด็จสู่สวรรค์ในภายหลัง ซึ่งถูกเก็บรักษาไว้เพื่อประโยชน์สุข’ นี้ย่อมเป็นคำจริงแท้”

207.

๒๐๗.

Saṃvaṇṇayitvāna guṇe pahūte nārāyaṇassa’ssamahiddhikassa;

Nimuggamettā’dhikaraññametaṃsampassato mebahinīharitvā.

“เมื่อข้าพระองค์พรรณนาคุณอันมากมายของพระนารายณ์ผู้มีฤทธิ์มากแล้ว จะนำพระธาตุที่จมอยู่ในทั่งนี้ออกมาข้างนอกให้ปรากฏแก่สายตา”

208.

๒๐๘.

Sampādayitvāna mahājanānaṃ mukhāni paṅkeruhasundarāni;

Yaṭicchitaṃ gaṇhatha vatthujātaṃ iccāha rājā mukhare nigaṇṭhe.

พระราชาตรัสแก่พวกนิครนถ์ผู้พูดมากว่า 'พวกท่านจงรับสิ่งของทั้งหลายที่ปรารถนาเถิด' โดยทรงทำให้ใบหน้าของมหาชนงดงามดุจดอกบัว

209.

๒๐๙.

Te titthiyā viṇahusuraṃ guṇehi vicitta rūpehi abhitthavitvā;

Toyena siñciṃsu saṭhā tathāpi ṭhitappadesā na calittha dhātu.

พวกเดียรถีย์เหล่านั้นผู้เจ้าเล่ห์ ได้พรรณนาคุณด้วยเสียงอันไพเราะดุจเสียงพิณและรูปอันวิจิตรแล้ว พรมด้วยน้ำ ถึงกระนั้นพระธาตุก็ยังไม่เคลื่อนจากที่ประดิษฐาน

210.

๒๑๐.

Jigucchamāno atha te nigaṇṭhe so dhātuyānīharaṇe upāyaṃ;

Anvesamāno vasudhādhinātho bheriṃ carāpesi sake puramhi.

เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทรงรังเกียจพวกนิครนถ์เหล่านั้นแล้ว จึงทรงแสวงหาอุบายในการอัญเชิญพระธาตุ จึงโปรดให้ตีกลองประกาศในพระนครของพระองค์

211.

๒๑๑.

Nimuggametthā’dhikaraññamajji yo dhātumetaṃ bahi nīhareyya;

Laddhāna so issariyaṃ mahantaṃ raññosakāsāsukhamessatīti

กิจ (การอัญเชิญพระธาตุ) นี้ยังติดขัดอยู่ ใครก็ตามที่สามารถอัญเชิญพระธาตุนี้ออกไปข้างนอกได้ เขาผู้นั้นจะได้รับอำนาจอันยิ่งใหญ่และจะได้รับความสุขในสำนักของพระราชา

212.

๒๑๒.

Sutvā na taṃ bheriravaṃuḷāraṃpuñaññatthikobuddhabalepasanno;

Tasmiṃ pure seṭṭhisuto subhaddo pāvekkhirañño samitiṃ pagabbho.

สุภัททเศรษฐีบุตรผู้ปรารถนาบุญและเลื่อมใสในพุทธานุภาพ ได้ยินเสียงกลองประกาศอันกึกก้องนั้นแล้ว จึงเข้าไปยังที่ประชุมของพระราชาในเมืองนั้นอย่างองอาจ

213.

๒๑๓.

Tamaggarājaṃ atha so namitvā sāmājikānaṃ hadayaṅgamāya;

Bhāsāya sabbaññuguṇappabhāvaṃ vaṇṇesi sārajjavimutta citto.

จากนั้น เขาได้ถวายบังคมพระราชาผู้เป็นประมุขนั้นแล้ว ด้วยใจที่ปราศจากความขลาด ได้พรรณนาถึงอานุภาพแห่งพระคุณของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าด้วยถ้อยคำที่จับใจแก่เหล่าสมาชิกในที่ประชุม

214.

๒๑๔.

Bhumiṃ kiṇitvā mahatā dhanena manoramaṃ jetavanaṃ vihāraṃ;

Yo kārayitvāna jinassa datvā upaṭṭhahi taṃ catupaccayehi.

อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้ซื้อที่ดินด้วยทรัพย์อันมาก แล้วสร้างพระวิหารเชตวันอันน่ารื่นรมย์ ถวายแด่พระชินเจ้า และได้อุปัฏฐากพระองค์ด้วยปัจจัย ๔

215.

๒๑๕.

Anāthapiṇḍippadaseṭṭhiseṭṭhosodiṭṭhadhammopapitāmahome;

Tilokanāthe mama dhammarāje tumhe’dhunāpassathabhattibhāraṃ.

อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้เป็นยอดแห่งเศรษฐีผู้ให้ทานนั้น เป็นผู้เห็นธรรมและเป็นปู่ของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงดูภาระแห่งความภักดีของข้าพเจ้าในพระโลกนาถผู้เป็นพระธรรมราชาของข้าพเจ้าในบัดนี้เถิด

216.

๒๑๖.

Itthaṃ naditvāna pahūtapañeññā katvāna ekaṃsamathuttarīyaṃ;

Mahītalaṃ dakkhiṇajānukena āhacca baddhañjaliko avoca.

ครั้นสุภัททเศรษฐีบุตรผู้มีปัญญามาก ได้กล่าวอย่างนั้นแล้ว จึงทำผ้าห่มเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าขวาลงจรดพื้น ประนมมือกล่าวว่า

217.

๒๑๗.

Chaddantanāgo savisena viddho sallena yo lohitamakkhi taṅgo;

Chabbaṇṇaraṃsīhi samujjalante chetvāna luddāya adāsi dante.

พระยาช้างฉัททันต์ผู้มีกายเปื้อนเลือดเพราะถูกลูกศรอาบยาพิษแทง ได้ตัดงาอันรุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี ให้แก่นายพราน

218.

๒๑๘.

Saso’pi hutvāna visuddhasīlo ajjhattadānābhirato dvijāya;

Yo’dajjidehampi sakaṃ nipacca aṅgārarāsimhi bubhukkhitāya.

แม้เมื่อเป็นกระต่าย ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ยินดีในการให้ภายใน (ร่างกาย) ได้กระโดดลงสู่กองถ่านเพลิง ให้ร่างกายของตนแก่พราหมณ์ผู้หิวโหย

219.

๒๑๙.

Yo bodhiyā bāhiravatthudānā atittarūpo sivirāja seṭṭho;

Adāsi cakkhūni pabhassarāni dvijāya jiṇṇāya acakkhukāya.

พระเจ้าสีวิราชผู้ประเสริฐ ผู้ไม่ทรงอิ่มด้วยการให้วัตถุภายนอกเพื่อพระโพธิญาณ ได้ประทานดวงตาอันรุ่งเรืองของพระองค์แก่พราหมณ์ชราผู้ตาบอด

220.

๒๒๐.

Yokhantivādī’pi kalāburāje chedāpayante’pi sahatthapādaṃ;

Pariplutaṅgorudhire titikkhimettāyamāno yasadāyake’va.

แม้เมื่อเป็นพระขันติวาที ผู้มีกายเปื้อนเลือดมาก เพราะถูกพระเจ้ากาลาบุให้ตัดมือและเท้า ก็ยังอดทนด้วยเมตตา เหมือนกำลังให้ยศ (แก่ผู้ประหาร)

221.

๒๒๑.

Yo dhammapālo api sattamāsa jātopaduṭṭhe janakesakamhi;

Kārāpayante asimālakammaṃ cittaṃ na dūsesi patāparāje.

แม้พระธรรมบาลผู้เกิดได้เพียง ๗ เดือน เมื่อถูกพระบิดาผู้ชั่วร้ายให้ทำกรรมด้วยดาบ (ประหาร) ก็ยังไม่ทำจิตให้เศร้าหมองในพระราชาผู้มีเดชนั้น

222.

๒๒๒.

Sākhāmigo yo asatā pumena vane papātā sayamuddhaṭena;

Silāya bhinne’pi sake lalāṭe taṃ khemabhumiṃ anayitthamūḷhaṃ.

แม้เมื่อเป็นพญาวานร ผู้ช่วยยกคนพาลขึ้นจากเหวในป่าด้วยตนเอง แม้หน้าผากของตนจะแตกด้วยหิน (ที่คนพาลนั้นขว้างใส่) ก็ยังนำคนหลงนั้นไปสู่ที่ปลอดภัย

223.

๒๒๓.

Ruṭṭhena mārena’bhinimmitampi aṅgārakāsuṃ jalitaṃ vihijja;

Samuṭṭhite sajjumahāravinde ṭhatvāna yo seṭṭhi adāsi dānaṃ.

แม้เมื่อมารผู้โกรธแค้นเนรมิตบ่อถ่านเพลิงที่ลุกโชนขึ้น เศรษฐีนั้นก็ได้ก้าวข้ามไปยืนอยู่บนดอกบัวหลวงที่ผุดขึ้นทันที แล้วถวายทาน

224.

๒๒๔.

Migena yenāpevijaññamekaṃ bhītaṃvadhāmocayituṃkuraṅgiṃ;

Āghātane attasiraṃṭhapetvāpamocitā’ñññapipāṇisaṅghā.

พญามฤคผู้ซึ่งเพื่อจะช่วยกวางตัวเมียตัวหนึ่งที่กำลังตั้งครรภ์และหวาดกลัวจากการถูกฆ่า ได้วางศีรษะของตนไว้ที่ลานประหาร และได้ช่วยหมู่สัตว์อื่นๆ ให้พ้นจากความตาย

225.

๒๒๕.

Yo sattavasso visikhāya paṃsu kīḷāparo sambhavanāmako’pi;

Sabbaññulīḷhāya niguḷhapañhaṃ puṭṭho viyākāsi sucīratena.

แม้สัมภวะกุมารผู้มีอายุ ๗ ขวบ กำลังเล่นฝุ่นอยู่กลางถนน เมื่อถูกถามปัญหาที่ลึกซึ้ง ก็ได้พยากรณ์ด้วยลีลาแห่งพระสัพพัญญูพุทธเจ้าด้วยความยินดีอันบริสุทธิ์

226.

๒๒๖.

Hitvā nikantiṃ sakajīvite’pi baddhāsakucchimhi ca vettavalliṃ;

Sākhāmige nekasahassasaṅkhe vadhāpamocesi kapissaroyo.

พญาวานรผู้ละความอาลัยแม้ในชีวิตของตนเอง ได้ผูกเถาวัลย์ไว้ที่ท้อง แล้วช่วยฝูงวานรหลายพันตัวให้พ้นจากการถูกฆ่า

227.

๒๒๗.

Santappayaṃ dhammasudhārasena yo mānuse tuṇḍilasūkaro’pi;

Isī’va katvā atha ñāyaganthaṃ nijaṃ pavattesi cirāya dhammaṃ.

แม้เมื่อเป็นสุกรชื่อตุณฑิละ ผู้ยังมนุษย์ทั้งหลายให้อิ่มเอมด้วยรสแห่งพระธรรมอันเป็นดุจน้ำอมฤต ได้กระทำตนดุจฤๅษี แล้วได้ประกาศธรรมของตนให้ดำรงอยู่ช้านาน

228.

๒๒๘.

Paccatthikaṃ puṇṇakayakkhamuggaṃ mahiddhikaṃ kāmaguṇesu giddhaṃ;

Yo tikkhapaññovidhurābhidhānodamesi kāḷāgirimattakamhi.

พระวิธุรบัณฑิตผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ได้ทรมานปุณณกยักษ์ผู้เป็นศัตรู ผู้มีฤทธิ์มาก และผู้โลภในกามคุณ บนยอดเขากาฬคีรี

229.

๒๒๙.

Kulāvasāyi avirūḷhapakkho yo buddhimā vaṭṭakapotako’pi;

Saccena dāvaggimabhijjalantaṃ vassena nibbāpayi vārido’va.

แม้เมื่อเป็นลูกนกกระทาผู้ฉลาด มีปีกยังไม่งอกงาม อาศัยอยู่ในรัง ได้ดับไฟป่าที่ลุกโชนด้วยสัจจะ เหมือนเมฆดับไฟด้วยน้ำฝน

230.

๒๓๐.

Yo maccharājāpi avuṭṭhikāledisvānamacche tasitekilante;

Saccenavākyenamahoghapuṇṇaṃmuhuttamattenaakāsiraṭṭhaṃ.

แม้เมื่อเป็นพญาปลา ในคราวที่ฝนแล้ง ได้เห็นปลาทั้งหลายกระหายและลำบาก จึงได้ทำประเทศให้เต็มไปด้วยน้ำท่วมใหญ่ในชั่วขณะเดียวด้วยสัจจวาจา

231.

๒๓๑.

Vicittahatthassa rathādikāni vasundharā kampana kāraṇāni;

Putte’nujāte sadisecadāreyo’dajjivessantarajātiyampi.

แม้เมื่อเป็นพระเวสสันดร ได้ประทานบุตรและพระชายาผู้เสมอกัน พร้อมทั้งรถและสิ่งของต่างๆ อันเป็นเหตุให้แผ่นดินไหว

232.

๒๓๒.

Buddho bhavitvā api diṭṭhadhamma sukhānapekkho karuṇānuvattī;

Sabbaṃ sahanto avamānanādiṃ yodukkaraṃ lokahitaṃakāsi.

แม้เมื่อได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังไม่ทรงหวังความสุขในปัจจุบัน ทรงดำเนินตามพระมหากรุณา อดทนต่อการดูหมิ่นเป็นต้นทุกอย่าง และได้ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่โลกอันเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก

233.

๒๓๓.

Balena saddhiṃ caturaṅgikena abhiddavantaṃ atibhiṃsanena;

Ajeyyasatthaṃ paramiddhipattaṃ damesi yo ālavakampī yakkhaṃ.

พระพุทธเจ้าได้ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอาวุธที่ไม่มีใครเอาชนะได้ ผู้กำลังพุ่งเข้าใส่พร้อมด้วยกองทัพ ๔ เหล่าอันน่าสะพรึงกลัวยิ่ง

234.

๒๓๔.

Dehābhinikkhanta hutāsanacci mālākulaṃ brahmabhavaṃ karitvā;

Bhetvāna diṭṭhiṃ sucirānubaddhaṃ damesi yo brahmavaraṃ munindo.

พระจอมมุนีได้ทรงทรมานท้าวพกพรหมผู้ประเสริฐ โดยทรงเนรมิตเปลวเพลิงพวยพุ่งออกจากพระวรกายให้เต็มพรหมโลก และทรงทำลายทิฏฐิที่ยึดถือมานาน

235.

๒๓๕.

Accaṅkusaṃ dānasudhota gaṇḍaṃ nipātitaṭṭhālaka gopurādiṃ;

Dhāvantamagge dhanapālahatthiṃ damesi yo dāruṇamantakaṃ’va.

พระพุทธเจ้าได้ทรงทรมานช้างธนปาล ผู้ไม่เชื่อฟังขอ มีขมับชำระล้างด้วยน้ำมันตกมัน กำลังวิ่งทำลายหอคอยและซุ้มประตูเป็นต้นที่อยู่ข้างหน้า ดุจพญายมผู้ดุร้าย

236.

๒๓๖.

Manussarattāruṇapāṇipādamukkhippa khaggaṃ anubandhamānaṃ;

Mahādayo duppasahaṃ parehi damesi yo aṅgulimālacoraṃ.

พระผู้มีพระมหากรุณาธิคุณ ได้ทรงทรมานองคุลิมาลโจรผู้ยากที่ผู้อื่นจะเอาชนะได้ ผู้ซึ่งกำลังไล่ตามโดยเงื้อดาบขึ้น มีมือและเท้าแดงฉานด้วยเลือดมนุษย์

237.

๒๓๗.

Yo dhammarājā vijitārisaṅgho pavattayanto varadhammacakkaṃ;

Saddhamma saññaṃ ratanākarañca ogāhayī saṃ parisaṃ samaggaṃ.

พระธรรมราชาผู้ทรงชนะหมู่ศัตรู เมื่อทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป ได้ทรงยังบริษัททั้งหมดนั้นให้หยั่งลงสู่สัทธรรมอันเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ

238.

๒๓๘.

Tasseva saddhamma varādhipassatathāgatassa’ppaṭipuggalassa;

Anantañāṇassa visāradassa esā mahākāruṇikassa dhātu.

พระธาตุนี้เป็นของพระตถาคตผู้เป็นใหญ่ในพระสัทธรรมอันประเสริฐ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ ผู้แกล้วกล้า ผู้มีพระมหากรุณานั้นเอง.

239.

๒๓๙.

Anena saccena jinassa dhātu khippaṃ samāruyha nabhantarāḷaṃ;

Sudhaṃsulekheva samujjalanti kaṅkhaṃ vinodetu mahājanassa.

ด้วยสัจจะนี้ ขอพระทันตธาตุของพระชินเจ้าจงเสด็จขึ้นสู่ท่ามกลางท้องฟ้าโดยเร็วพลัน สว่างไสวดุจรัศมีพระจันทร์ จงบรรเทาความสงสัยของมหาชนเถิด.

240.

๒๔๐.

Tasmiṃ khaṇe sā jinadantadhātu nabhaṃ samuggamma pabhāsayantī;

Sabbā disā osadhitārakā’va janaṃ pasādesi vtiṇṇakaṅkhaṃ.

ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระชินเจ้านั้นได้เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวโอสถ ยังชนผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้วให้เลื่อมใส.

241.

๒๔๑.

Athotaritvā gaganaṅgaṇamhā sā matthake seṭṭhisutassa tassa;

Patiṭṭhahitvāna sudhābhisittagattaṃ’va taṃ pīṇayi bhattitinnaṃ.

ครั้นแล้ว พระธาตุนั้นได้เสด็จลงมาจากลานฟ้า ตั้งอยู่บนศีรษะของบุตรเศรษฐีนั้น ยังเขาผู้เปี่ยมด้วยศรัทธาให้เอิบอิ่ม ดุจกายที่ถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต.

242.

๒๔๒.

Dasvāna taṃ acchariyaṃ nigaṇṭhā iccabravuṃ paṇḍunarādhipaṃ taṃ;

Vijjābalaṃ seṭṭhisutassa etaṃ na dhātuyā deva ayampabhāvo.

พวกนิครนถ์เห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ได้กราบทูลพระราชาปัณฑุนั้นว่า "ข้าแต่สมมติเทพ นี่เป็นกำลังแห่งวิชาของบุตรเศรษฐี อานุภาพนี้ไม่ใช่ของพระธาตุ".

243.

๒๔๓.

Nisamma tesaṃ vacanaṃ narindo iccabravī seṭṭhisutaṃ subhaddaṃ;

Yathā ca ete abhisaddaheyyuṃ tathāvidhaṃ dassaya iddhimaññaṃ.

พระราชาทรงสดับคำของพวกเขานั้นแล้ว ได้ตรัสแก่สุภัททบุตรเศรษฐีว่า "เพื่อให้คนเหล่านี้เชื่อ จงแสดงฤทธิ์อย่างอื่นทำนองนั้นอีก".

244.

๒๔๔.

Tato subhaddo tapanīyapatte sugandhisītodakapūritamhi;

Vaḍḍhesi dhātuṃ munipuṅgavassa anussaranto caritabbhutāni.

แต่นั้น สุภัททะได้อัญเชิญพระธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐลงในบาตรทองคำที่เต็มด้วยน้ำเย็นมีกลิ่นหอม โดยระลึกถึงอัศจรรย์แห่งพระจริยา.

245.

๒๔๕.

Sā rājahaṃ sī’va vidhāvamānā sugandhitoyamhi padakkhiṇena;

Ummujjamānā ca nimujjamānā jane pamodassudhare akāsi.

พระธาตุนั้นดุจพญาหงส์ แหวกว่ายไปในน้ำหอมโดยการเวียนขวา ทั้งผุดขึ้นและดำลง ยังชนให้หลั่งน้ำตาแห่งความปราโมทย์.

246.

๒๔๖.

Tato ca kāsuṃ visikhāyamajjhe katvā tahiṃ dhātumabhikkhipitvā;

Paṃsūhi sammā abhipūrayitvā bahūhi maddāpayi kuñjarehi.

แต่นั้น (พวกนิครนถ์) ได้ขุดหลุมไว้ที่กลางถนน ทิ้งพระธาตุลงในหลุมนั้น กลบด้วยดินให้เต็ม แล้วให้ช้างหลายเชือกเหยียบย่ำ.

247.

๒๔๗.

Bhetvā mahiṃuṭṭhahi cakkamattaṃ virājamānaṃ maṇikaṇṇikāya;

Pabhassaraṃ rūpiyakesarehi saroruhaṃ kañcanapattapāḷiṃ.

พระธาตุนั้นชำแรกแผ่นดินขึ้นมา ผุดขึ้นเป็นดอกบัวมีกลีบทองคำ ขนาดเท่าจักร รุ่งเรืองด้วยฝักบัวแก้วมณี สว่างไสวด้วยเกสรเงิน.

248.

๒๔๘.

Patiṭṭhabhitvāna tahiṃ saroje mandānilāvattitareṇu jāle;

Obhāsayanti’va disā pabhāhi diṭṭhā muhuttena jinassadhātu.

พระธาตุของพระชินเจ้าปรากฏในชั่วครู่ ตั้งอยู่บนดอกบัวนั้น ในท่ามกลางข่ายแห่งละอองเกสรที่หมุนเวียนด้วยลมรำเพย ส่องแสงไปทั่วทิศ.

249.

๒๔๙.

Khipiṃsu vatthābharaṇāni maccā pavassayuṃ pupphamayañca vassaṃ;

Ukkuṭṭhisaddehi ca sadhukāranādehi puṇṇaṃ nagaraṃ akaṃsu.

มนุษย์ทั้งหลายได้โยนผ้าและเครื่องประดับ และโปรยปรายฝนดอกไม้ ทำให้เมืองเต็มไปด้วยเสียงโห่ร้องและเสียงสาธุการ.

250.

๒๕๐.

Te titthiyā taṃ abhivañcanaṃ’ti rājādhirājaṃ atha saññapetvā;

Jigucchanīye kuṇapādikehi khipiṃsu dhātuṃ parikhāya piṭṭhe.

พวกเดียรถีย์เหล่านั้นทูลยุยงพระราชาธิราชว่า "นั่นเป็นการหลอกลวง" แล้วได้ทิ้งพระธาตุลงในคูเมืองอันน่ารังเกียจด้วยซากศพเป็นต้น.

251.

๒๕๑.

Tasmiṃ khaṇe pañcavidhambujehisañchāditāhaṃsagaṇopabhuttā;

Madhubbatālī virutābhirāmā ahosi sā pokkharaṇī’va nandā.

ในขณะนั้น คูเมืองนั้นได้เป็นดุจสระนันทา ปกคลุมด้วยบัวห้าชนิด อันหมู่หงส์ลงเล่น งดงามด้วยเสียงร้องของหมู่ภมร.

252.

๒๕๒.

Gajādhipā koññcaravaṃ raviṃsu kariṃsu hesāninadaṃ turaṅgā;

Ukkuṭṭhinādaṃ akariṃsu maccā suvāditā dundubhiādayo’pi.

พญาช้างทั้งหลายบันลือโกญจนาท ม้าทั้งหลายส่งเสียงแผดร้อง มนุษย์ทั้งหลายโห่ร้อง แม้กลองเป็นต้นก็ถูกประโคมอย่างไพเราะ.

253.

๒๕๓.

Thomiṃsu maccā thutigītakehi nacciṃsu ottappavibhusanā’pi;

Vatthāni sīse bhamayiṃsu mattā bhujāni poṭhesumudaggacittā.

มนุษย์ทั้งหลายสรรเสริญด้วยบทเพลงสดุดี แม้ผู้มีโอตตัปปะเป็นเครื่องประดับก็เต้นรำ ผู้ที่ยินดีจนเมามายกวัดแกว่งผ้าบนศีรษะ ผู้มีใจร่าเริงตบขนอง.

254.

๒๕๔.

Dhūpehi kālāgarusambhavehi ghanāvanaddhaṃ’va nabhaṃ ahosi;

Samussitānekadhajāvalīhi puraṃ tadā vatthamayaṃ’va āsi.

ด้วยควันธูปที่เกิดจากไม้กฤษณา ท้องฟ้าได้เป็นดุจถูกปกคลุมด้วยเมฆหนา ด้วยแถวแห่งธงที่ยกขึ้นมากมาย เมืองนั้นได้เป็นดุจทำด้วยผ้า.

255.

๒๕๕.

Disvā tamaccheramacintanīyaṃ āmoditāmaccagaṇā samaggā;

Atthe niyojetu mupecca tassa vadiṃsu paṇḍussa narādhipassa.

หมู่ข้าราชบริพารผู้ยินดีพร้อมเพรียงกัน เห็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิดนั้นแล้ว ได้เข้าไปหาเพื่อกราบทูลประโยชน์แก่พระราชาปัณฑุนั้น.

256.

๒๕๖.

Disvāna yo īdisakampi rāja iddhānubhāvaṃ munipuṅgavassa;

Pasādamattampi kareyya noce kimatthiyā tassa bhaveyya paññā.

ข้าแต่พระราชา ผู้ใดเห็นอานุภาพแห่งฤทธิ์ของพระมุนีผู้ประเสริฐเช่นนี้แล้ว หากไม่ทำแม้เพียงความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น ปัญญาของเขาจะมีประโยชน์อะไร.

257.

๒๕๗.

Pasādanīyesu guṇesu rāja pasādanaṃ sādhujanassa dhammo;

Pupphanti sabbe sayameva vande samuggate komudakānanāni.

ข้าแต่พระราชา ความเลื่อมใสในคุณอันควรเลื่อมใสเป็นธรรมของสัตบุรุษ ดุจป่าดอกโกมุททั้งหลายย่อมบานเองเมื่อพระจันทร์ขึ้น.

258.

๒๕๘.

Vācāya tesaṃ pana dummatīnaṃ mā saggamaggaṃ pajahittha rāja;

Andhe gahetvā vicareyya ko hi anvesamāno supathaṃ amūḷho.

ข้าแต่พระราชา ขอพระองค์อย่าละทิ้งทางสวรรค์ด้วยคำพูดของคนเขลาเหล่านั้นเลย ใครเล่าผู้ไม่หลงทางเมื่อแสวงหาทางที่ดี จะจูงคนตาบอดไป.

259.

๒๕๙.

Narādhipā kappiṇa bimbisāra suddhodanādi api tejavantā;

Taṃ dhammarājaṃ saraṇaṃ upecca piviṃsu dhammāmatamādarena.

พระราชาผู้มีเดชานุภาพทั้งหลาย มีพระเจ้ากัปปินะ พิมพิสาร และสุทโธทนะเป็นต้น เข้าถึงพระธรรมราชาพระองค์นั้นเป็นสรณะ ได้ดื่มอมตธรรมด้วยความเคารพ.

260.

๒๖๐.

Sahassanetto tidasādhipo’pi khīṇāyuko khiṇabhavaṃ munindaṃ;

Upecca dhammaṃ vimalaṃ nisamma alattha āyuṃ api diṭṭhadhammo.

แม้ท้าวสักกะผู้มีพันตา ผู้เป็นใหญ่แห่งเทวดา ผู้กำลังจะสิ้นอายุ เข้าถึงพระจอมมุนีผู้สิ้นภพ สดับพระธรรมอันบริสุทธิ์ ได้อายุและเป็นผู้เห็นธรรม.

261.

๒๖๑.

Tuvampi tasmiṃ jitapañcamāre devātideve varadhammarāje;

Saggāpavaggādhigamāya khippaṃ cittaṃ pasādehi narādhirāja.

ข้าแต่พระราชาธิราช แม้พระองค์ก็จงยังจิตให้เลื่อมใสโดยเร็วพลันในพระองค์ผู้ชนะมารทั้งห้า ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ ผู้เป็นพระธรรมราชาอันประเสริฐนั้น เพื่อการบรรลุสวรรค์และนิพพาน.

262.

๒๖๒.

Sutvānatesaṃ vacanaṃ narindo vikiṇṇakaṅkho ratanattayamhi;

Senāpatiṃ atthavaraṃ avoca pahaṭṭhabhāvo parisāya majjhe.

พระราชาทรงสดับคำของคนเหล่านั้นแล้ว ทรงหมดความสงสัยในพระรัตนตรัย มีพระทัยยินดี ได้ตรัสกับเสนาบดีผู้ประเสริฐในท่ามกลางบริษัท.

263.

๒๖๓.

Asaddahāno ratanattayassa guṇe bhavacchedanakāraṇassa;

Cirāya dulladdhipathe caranto ṭhito sarajje api vañcitohaṃ.

ข้าพเจ้าไม่เชื่อในคุณของพระรัตนตรัยอันเป็นเหตุตัดภพ เที่ยวไปในทางที่ผิดมานาน แม้ครองราชสมบัติอยู่ ข้าพเจ้าก็ถูกหลอกลวง.

264.

๒๖๔.

Mohena khajjopanakaṃ dhamesiṃ sītaddito dhumasikhe jalante;

Pipāsito sindhujalaṃ pahāya piviṃ pamādena marīcitoyaṃ.

ด้วยโมหะ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหนาวเบียดเบียน ได้เป่าหิ่งห้อย (แทนที่จะใช้) กองไฟที่ลุกโชน ผู้กระหายน้ำ ละทิ้งน้ำในมหาสมุทร ได้ดื่มน้ำพยับแดดด้วยความประมาท.

265.

๒๖๕.

Pariccajitvā amataṃ cirāya jivatthiko tikkhavisaṃ akhādiṃ;

Vihāya’haṃ campakapupphadāmaṃ adhārayiṃ jattusu nāgabhāraṃ.

ข้าพเจ้าละทิ้งอมฤตมานาน ผู้ต้องการชีวิตกลับกินยาพิษร้ายแรง ข้าพเจ้าละทิ้งพวงดอกจำปา ได้ทรงไว้ซึ่งภาระคืออสรพิษที่คอ.

266.

๒๖๖.

Gantvāna khippaṃ parikhā samīpaṃ ārādhayitvā jinadantadhātuṃ;

Ānehi pūjāvidhinā karissaṃ puññāni sabbattha sukhāvahāni.

จงไปที่ใกล้คูเมืองโดยเร็วพลัน อาราธนาพระทันตธาตุของพระชินเจ้า จงอัญเชิญมาด้วยพิธีบูชา ข้าพเจ้าจะทำบุญอันนำสุขมาให้ในที่ทั้งปวง.

267.

๒๖๗.

Gantvātatesoparikhāsamīpaṃ senādhinātho paramappatīto;

Dhātuṃ munindassa namassamāno ajjhesi rañño hitamā caranto

แต่นั้น เสนาบดีนั้นผู้มีความยินดียิ่ง ไปที่ใกล้คูเมือง นมัสการพระธาตุของพระมุนีผู้เป็นจอม ได้อาราธนาโดยประพฤติเพื่อประโยชน์แก่พระราชา.

268.

๒๖๘.

Cirāgataṃ diṭṭhimalaṃ pahāya alattha saddhaṃ sugate narindo;

Pāsādamāgamma pasādamassa vaḍḍhehi rañño ratanattayamhi.

พระราชาทรงละทิ้งมลทินคือทิฏฐิที่สั่งสมมานาน ทรงได้ศรัทธาในพระสุคต ทรงเสด็จมาสู่ปราสาทแล้ว ทรงเพิ่มพูนความเลื่อมใสของพระองค์ในพระรัตนตรัย

269.

๒๖๙.

Tasmiṃ khaṇe pokkharaṇī vicittā phullehi sovaṇṇasaroruhehi;

Alaṅkarontī gaganaṃ ahosi mandākinīvābhinavāvatārā.

ในขณะนั้น สระโบกขรณีอันวิจิตรด้วยดอกบัวทองที่บานสะพรั่ง ได้ประดับประดาท้องฟ้า ประหนึ่งแม่น้ำมัณฑากินีที่เพิ่งไหลลงมาใหม่

270.

๒๗๐.

Haṃsaṅgaṇevātha munindadhātu sā paṅkajā paṅkajamokkamanti;

Kundāvadātāhi pabhāhi sabbaṃ khirodakucchiṃ’va puraṃ akāsi.

ลำดับนั้น พระธาตุของพระมุนินทร์นั้นเสด็จจากดอกบัวหนึ่งไปยังอีกดอกบัวหนึ่ง ประหนึ่งฝูงหงส์ ด้วยรัศมีอันขาวผ่องดุจดอกมะลิ ได้ทำให้เมืองทั้งหมดเป็นประหนึ่งภายในเกษียรสมุทร

271.

๒๗๑.

Tato surattañjalipaṅkajamhi patiṭṭhahitvāna camupatissa;

Sandissamānā mahatā janena mahapphalaṃ mānusakaṃ akattha.

จากนั้น พระธาตุประดิษฐานอยู่บนดอกบัวคืออัญชลีอันแดงสดของแม่ทัพ ปรากฏแก่ชนหมู่มาก ได้กระทำความเป็นมนุษย์ให้มีผลมาก

272.

๒๗๒.

Sutvāna vuttantamimaṃ narindo pahaṭṭhabhāvopadasā’va gantvā;

Saṃsūcayanto diguṇaṃ pasādaṃ suvimhitopañjalikoavoca.

พระราชาทรงสดับเรื่องราวนี้แล้ว ทรงเสด็จไปประหนึ่งจะแสดงความร่าเริงบันเทิงพระทัย ทรงแสดงความเลื่อมใสเป็นทวีคูณ ทรงประหลาดใจยิ่งนัก ทรงประนมมือตรัสว่า

273.

๒๗๓.

Vohāradakkhā manujā muninda saṅghaṭṭayitvā nikasopalamhi;

Karontiagghaṃ varakañcanassa esohi dhammo caritopurāṇo.

ข้าแต่พระมุนินทร์ มนุษย์ผู้ฉลาดในการค้าขาย ขัดสีทองคำอันประเสริฐบนหินลองทองแล้ว ย่อมกำหนดราคา นี้เป็นธรรมเนียมที่ประพฤติกันมาแต่โบราณ

274.

๒๗๔.

Maṇiṃ pasatthākarasambhavampi hutāsakammehabhīsaṅkharitvā;

Pāpentirājaññakirīṭakoṭiṃ vibhusanattaṃ vidunomanussā.

มนุษย์ผู้รู้ทั้งหลาย แม้แก้วมณีที่เกิดจากบ่ออันประเสริฐ ก็นำมาปรุงแต่งด้วยกรรมวิธีทางไฟอันน่ากลัว แล้วจึงนำไปถึงยอดมงกุฎของพระราชาเพื่อเป็นเครื่องประดับ

275.

๒๗๕.

Vīmaṃsanatthāya tavādhunāpi mayā kataṃ sabbamidaṃ muninda;

Āguṃ mahantaṃ khama bhuripañña khippaṃ mamālaṅkuru uttamaṅgaṃ.

ข้าแต่พระมุนินทร์ แม้ในบัดนี้ สิ่งทั้งหมดนี้ข้าพระองค์ได้กระทำไปเพื่อทดสอบพระองค์ ข้าแต่พระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ขอทรงอดโทษอันใหญ่หลวงนี้ด้วย ขอทรงประดับเศียรเกล้าของข้าพระองค์โดยเร็วเถิด

276.

๒๗๖.

Patiṭṭhitā tassa tato kirīṭe maṇippabhā bhāsini dantadhātu;

Amuñci raṃsī dhavalā pajāsu sinehajātā iva khīradhārā.

ลำดับนั้น พระทันตธาตุที่ส่องแสงดุจรัศมีแก้วมณี ประดิษฐานอยู่บนมงกุฎของพระราชาพระองค์นั้น ได้เปล่งรัศมีสีขาวผ่องไปในหมู่ประชาชน ประหนึ่งสายธารน้ำนมที่เกิดจากความรัก

277.

๒๗๗.

So dantadhātuṃ sirasāvahanto padakkhiṇaṃtaṃnagaraṃ karitvā;

Sampūjayanto kusumādikehi susajjitante puramāharittha.

พระราชาพระองค์นั้นทรงอัญเชิญพระทันตธาตุไว้บนพระเศียร ทรงกระทำประทักษิณรอบพระนครนั้น ทรงบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงนำเข้าสู่พระนครที่ตกแต่งไว้อย่างดี

278.

๒๗๘.

Samussitodārasitātapatte pallaṅkaseṭṭhe ratanujjalamhi;

Patiṭṭhapetvāna jinassa dhātuṃ pūjesi rājā ratanādikehi.

พระราชาทรงประดิษฐานพระธาตุของพระชินเจ้าไว้บนบัลลังก์อันประเสริฐที่รุ่งเรืองด้วยรัตนชาติ ภายใต้เศวตฉัตรอันสูงใหญ่ที่ยกขึ้นแล้ว ทรงบูชาด้วยรัตนชาติเป็นต้น

279.

๒๗๙.

Buddhādivatthuttayameva rājā āpāṇakoṭiṃ saraṇaṃ upecca;

Hitvā vihiṃsaṃ karuṇādhivāso ārādhayī sabbajanaṃ guṇehi.

พระราชาทรงถึงพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นสรณะจนตลอดชีวิต ทรงละการเบียดเบียน ทรงเป็นที่พำนักแห่งพระกรุณา ทรงยังชนทั้งปวงให้ยินดีด้วยคุณธรรมทั้งหลาย

280.

๒๘๐.

Kāresi nānāratanappabhāhi sahassaraṃsīṃ’va virocamānaṃ;

Narādhipo bhattibharānurūpaṃ sucittitaṃ dhātunivesanampi.

พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งนรชน ทรงสร้างแม้พระธาตุมณเฑียรที่ตกแต่งไว้อย่างวิจิตร ให้รุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งรัตนชาตินานาชนิด ดุจพระอาทิตย์พันดวง ตามสมควรแก่กำลังแห่งความภักดี

281.

๒๘๑.

Vaḍḍhesi so dhātugharamhi dhātuṃ alaṅkaritvā sakalaṃ purampi;

Sesena pūjāvidhinā atitto pūjesi raṭṭhaṃ sadhanaṃ sabhoggaṃ.

พระราชาพระองค์นั้นทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในพระธาตุมณเฑียร ทรงประดับประดาพระนครทั้งหมด ทรงเป็นผู้ไม่ทรงอิ่มด้วยวิธีบูชาที่เหลือ จึงทรงบูชาด้วยแว่นแคว้นพร้อมทั้งทรัพย์และโภคะ

282.

๒๘๒.

Āmantayitvā guhasīvarājaṃ sammānitaṃ attasamaṃ karitvā;

Dānādikaṃ puññamanekarūpaṃ saddhādhano sañciṇirājaseṭṭho.

พระราชาผู้ประเสริฐผู้มีศรัทธาเป็นทรัพย์ ทรงเชื้อเชิญพระราชาคูหสีวะมา ทรงกระทำการยกย่องให้เสมอด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสั่งสมบุญมีทานเป็นต้นหลายประการ

283.

๒๘๓.

Tato so bhupālo kumatijanasaṃsaggamanayaṃ,Nirākatvā magge sugatavacanujjotasugame;

Padhāvanto sammā saparahitasampatticaturo,Pasatthaṃ lokatthaṃ acari caritāvajjitajano.

จากนั้น พระราชาพระองค์นั้นทรงขจัดทางแห่งการคบหาสมาคมกับคนที่มีความคิดชั่ว ทรงดำเนินไปโดยชอบในหนทางที่ไปได้ง่ายเพราะความสว่างแห่งพระดำรัสของพระสุคต ทรงเป็นผู้ฉลาดในการบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้ถึงพร้อม ทรงประพฤติประโยชน์แก่โลกอันเป็นที่สรรเสริญ ทรงเป็นผู้มีจริยาวัตรอันชนทั้งหลายหาโทษมิได้

Tatiyo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๓

284.

๒๘๔.

Carati dharaṇi pāle rājadhammesu tasmiṃ,Samaracaturaseno khīradhāro narindo;

Nijabhujabalalīlā’rātidappappamāthī,Vibhavajanitamāno yuddhasajjo’bhigañchi.

เมื่อพระราชาผู้รักษาแผ่นดินพระองค์นั้นทรงประพฤติอยู่ในราชธรรมทั้งหลาย พระราชาขีรธารผู้มีกองทัพสี่เหล่าอันเชี่ยวชาญในการรบ ผู้ทรงย่ำยีความเย่อหยิ่งของศัตรูด้วยลีลาแห่งกำลังพระพาหาของพระองค์ ทรงมีความถือตัวที่เกิดจากสมบัติ ทรงเตรียมพร้อมรบได้เสด็จมาถึงแล้ว

285.

๒๘๕.

Karivaramatha disvā so guhādvārayātaṃ,Paṭibhayarahitatto sīharājā’va rājā;

Nijanagarasamīpāyātametaṃ narindaṃ,Amitabalamamahoghenottharantā’bhiyāyi.

ลำดับนั้น พระราชาผู้มีพระทัยปราศจากความกลัวดุจพญาราชสีห์ ทรงเห็นช้างตัวประเสริฐนั้นผู้มาถึงประตูถ้ำ ทรงยกกองทัพอันมีกำลังมหาศาลดุจห้วงน้ำใหญ่ ออกไปต่อสู้กับพระราชาองค์นั้นผู้มาถึงใกล้พระนครของพระองค์

286.

๒๘๖.

Uditabahaḷadhūlīpāḷiruddhantaḷikkho,Samadavividhayodhārāvasaṃrambhabhīme;

Nisitasarasatālīvassadhārākarāḷe,Ajini mahati yuddhe paṇḍuko khīradhāraṃ.

ในสงครามอันยิ่งใหญ่ที่ท้องฟ้าถูกปิดกั้นด้วยแถวฝุ่นอันหนาทึบที่ฟุ้งขึ้น ที่น่าสะพรึงกลัวด้วยความโกรธเกรี้ยวของเหล่านักรบผู้เมามันในการรบต่างๆ ที่น่ากลัวด้วยสายฝนคือลูกศรอันคมกริบนับร้อย พระราชาปัณฑุกะทรงชนะพระราชาขีรธาร

287.

๒๘๗.

Atha narapatiseṭṭho saṅgahetvāna raṭṭhaṃ,Nija tanuja varasmiṃ rajjabhāraṃ nidhāya;

Sugata dasana dhātuṃ sampaṭicchāpayitvā,Pahiṇi ca guhasīvaṃ sakkaritvā saraṭṭhaṃ.

ลำดับนั้น พระราชาผู้ประเสริฐทรงสงเคราะห์แว่นแคว้นแล้ว ทรงมอบภาระแห่งราชสมบัติไว้แก่พระโอรสผู้ประเสริฐของพระองค์ ทรงมอบพระทันตธาตุของพระสุคตให้แล้วทรงส่งพระราชาคูหสีวะผู้ได้รับการสักการะแล้วกลับไปยังแว่นแคว้นของพระองค์

288.

๒๘๘.

Suviramavanīpālo saññamaṃ ajjhupeto,Vividha vibhava dānāyācake tappayitvā;

Tidasapura samājaṃ dehabhedā payāto,Kusala phalamanappaṃ patthitaṃ paccalattha.

พระราชาผู้มีความเพียรยิ่งทรงเข้าถึงความสำรวม ทรงยังผู้ขอทั้งหลายให้อิ่มหนำด้วยทานคือโภคทรัพย์ต่างๆ เมื่อกายแตกดับแล้วได้เสด็จไปสู่สมาคมแห่งชาวไตรทศ ทรงได้รับผลแห่งกุศลอันไม่น้อยตามที่ทรงปรารถนาไว้

289.

๒๘๙.

Narapati guhasīvo taṃ munindassa dhātuṃ,Sakapuramupanetvā sādhu sammānayanto;

Sugati gamana magge pāṇino yojayanto,Sucarita mabhirūpaṃ sañciṇanto vihāsi.

พระราชาคูหสีวะทรงนำพระธาตุของพระมุนินทร์นั้นเข้าสู่พระนครของพระองค์ ทรงสักการะบูชาเป็นอย่างดี ทรงชักนำสัตว์ทั้งหลายให้ดำเนินไปในหนทางสู่สุคติ ทรงสั่งสมสุจริตอันงดงามอยู่

290.

๒๙๐.

Agaṇitamahimassujje nirañño tanūjo,Purima vayasi yevāraddhasaddhābhiyogo;

Dasabala tanudhātuṃ pūjituṃ tassa rañño,Puravara mupāyāto dantanāmo kumāro.

เจ้าชายพระนามว่าทันตะ พระโอรสของพระราชาแห่งเมืองอุชเชนีผู้มีอานุภาพอันประมาณมิได้ ผู้ทรงเริ่มบำเพ็ญศรัทธาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ได้เสด็จมายังพระนครอันประเสริฐของพระราชาพระองค์นั้น เพื่อบูชาพระสรีรธาตุของพระทศพล

291.

๒๙๑.

Guṇajanita pasādaṃ taṃ kaliṅgādhināthaṃ,Nikhila guṇa nivāso so kumāro karitvā;

Vividha mahavidhānaṃ sādhusampādayanto,Avasi sugatadhātuṃ anvahaṃ vandamāno.

เจ้าชายพระองค์นั้นผู้เป็นที่พำนักแห่งคุณทั้งปวง ทรงยังพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งกะลิงคะให้เกิดความเลื่อมใสด้วยคุณธรรม ทรงบำเพ็ญพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ต่างๆ ให้สำเร็จด้วยดี ทรงประทับอยู่โดยทรงไหว้พระธาตุของพระสุคตทุกวัน

292.

๒๙๒.

Abhavi ca guhasīvassāvanīsassa dhitā,Vikaca kuvalayakkhī haṃsakantābhiyātā;

Vadana jita sarojā hāridhammillabhārā,Kucabharanamitaṅgi hema mālābhidhānā.

และพระธิดาของพระราชาคูหสีวะผู้ทรงพระนามว่าเหมมาลา ผู้มีดวงตาดุจดอกบัวขาบที่บานสะพรั่ง มีท่วงท่าเยื้องกรายอันน่ารักดุจหงส์ มีพระพักตร์ชนะดอกบัว มีมวยผมอันงดงาม มีพระวรกายโน้มลงด้วยภาระแห่งพระถัน

293.

๒๙๓.

Akhilaguṇanidhānaṃ bandhubhāvānurūpaṃ,Suvimalakulajātaṃ taṃ kumāraṃ viditvā;

Narapati guhasīvo attano dhītaraṃ taṃ,Adadi sabahumānaṃ rājaputtassa tassa.

พระราชาคูหสีวะทรงทราบว่าเจ้าชายพระองค์นั้นเป็นขุมทรัพย์แห่งคุณทั้งปวง ผู้เหมาะสมแก่ความเป็นญาติ และประสูติในตระกูลอันบริสุทธิ์ยิ่ง จึงทรงยกพระธิดาของพระองค์นั้นให้แก่พระราชบุตรพระองค์นั้นด้วยความเคารพยิ่ง

294.

๒๙๔.

Manujapati kumāraṃ dhāturakkhādhikāre,Pacuraparijanaṃ taṃ sabbathā yojayitvā;

Gava mahisa sahassādīhi sampīṇayitvā,Saka vibhava sarikkhe issaratte ṭhapesi.

พระราชาทรงมอบหมายให้เจ้าชายนั้นพร้อมด้วยบริวารจำนวนมากในตำแหน่งผู้ดูแลรักษาพระธาตุโดยประการทั้งปวง ทรงบำรุงด้วยโคและกระบือนับพันเป็นต้น ทรงแต่งตั้งไว้ในความเป็นใหญ่ที่เสมอด้วยพระราชอำนาจของพระองค์เอง

295.

๒๙๕.

Samarabhuvi vinaṭṭhe khīradhāre narinde,Malayavanamupetā bhāgineyyā kumārā;

Pabala mati mahantaṃ saṃharitvā balaggaṃ,Upapuramupagañchuṃ dhātuyā gaṇhanatthaṃ.

เมื่อพระราชาขีรธารสิ้นพระชนม์ในสนามรบ เหล่าเจ้าชายผู้เป็นพระภาคิไนยซึ่งหนีไปยังป่ามลายู ได้รวบรวมกองทัพอันมีกำลังมากยิ่ง แล้วเสด็จมายังเมืองใกล้เคียงเพื่อจะยึดเอาพระธาตุ

296.

๒๙๖.

Atha nagarasamīpe te nivesaṃ karitvā,Savaṇakaṭukametaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu;

Sugatadasanadhātuṃ dehi vā khippamamhaṃ,Yasasirijananiṃ vā kīḷa saṅgāmakeḷiṃ.

ลำดับนั้น พวกเขาตั้งค่ายอยู่ใกล้พระนครแล้ว ได้ส่งสารอันแสบแก้วหูนี้ไปว่า "จงมอบพระทันตธาตุของพระสุคตแก่พวกเราโดยเร็ว หรือไม่ก็จงเล่นการเล่นคือสงครามอันเป็นที่เกิดแห่งยศและสิริ"

297.

๒๙๗.

Sapadi dharaṇipālo sāsanaṃ taṃ suṇitvā,Avadi rahasi vācaṃ rājaputtassa tassa;

Nahi sati mama dehe dhātumaññassa dassaṃ,Ahamapi yadi jetuṃ neva te sakkuṇeyyaṃ.

ทันทีที่พระราชาผู้รักษาแผ่นดินได้ทรงสดับข่าวนั้นแล้ว ได้ตรัสวาจาในที่ลับแก่พระราชกุมารนั้นว่า "ในขณะที่ร่างกายของเรายังมีอยู่ เราจะไม่มอบพระธาตุให้แก่ผู้อื่น แม้ว่าเราจะไม่สามารถเอาชนะพวกนั้นได้ก็ตาม"

298.

๒๙๘.

Suranara namitaṃ taṃ dantadhātuṃ gahetvā,Gahita dijavilāso sīhaḷaṃ yāhi dīpaṃ;

Iti vacanamudāraṃ mātulassātha sutvā,Tamavaca guhasīvaṃ dantanāmo kumāro.

"ท่านจงถือเอาพระทันตธาตุอันเทวดาและมนุษย์นอบน้อมนั้น แปลงเพศเป็นพราหมณ์ แล้วไปยังสีหฬทวีปเถิด" ครั้นพระกุมารนามว่าทันตะได้สดับพระดำรัสอันโอฬารของพระมาตุลานั้นแล้ว จึงกราบทูลพระเจ้าคุหสีวะนั้น

299.

๒๙๙.

Tavaca mamaca ko vā sīhaḷe bandhubhūto,Jinavaraṇasaroje bhattiyutto ca kovā;

Jalanīdhiparatīre sīhaḷaṃ khuddadesaṃ,Kathamahamatinessaṃ dantadhātuṃ jinassa.

"ใครเล่าจะเป็นญาติของท่านและของเราในเกาะสีหฬ และใครเล่าจะมีความภักดีในพระบาทบัวของพระชินวร เกาะสีหฬเป็นประเทศเล็กๆ อยู่ที่ฝั่งโน้นของมหาสมุทร ข้าพระองค์จะนำพระทันตธาตุของพระชินเจ้าข้ามไปได้อย่างไร"

300.

๓๐๐.

Tamavadi guhasīvo bhāgineyyaṃ kumāraṃ,Dasabalatanudhātu saṇṭhitā sīhaḷasmiṃ;

Bhavabhayahatidakkho vattate satthudhammo,Gaṇanapathamatītā bhikkhavo cāvasiṃsu.

พระเจ้าคุหสีวะตรัสตอบพระกุมารผู้เป็นพระภาคิไนยนั้นว่า "พระบรมสารีริกธาตุของพระทศพลประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหฬ พระสัทธรรมของพระศาสดาผู้ฉลาดในการกำจัดภัยในภพยังดำรงอยู่ และเหล่าภิกษุจำนวนนับไม่ถ้วนก็พำนักอยู่ที่นั่น"

301.

๓๐๑.

Mama ca piyasahāyo so mahāsena rājā,Jinacaraṇasarojadvandasevābhiyutto;

Salilamapi ca phuṭṭhaṃ dhātuyā patthayanto,Vividharatanajātaṃ pābhataṃ pesayittha.

"และพระเจ้ามหาเสนนั้นเป็นพระสหายที่รักของเรา ทรงขวนขวายในการบำเรอคู่แห่งพระบาทบัวของพระชินเจ้า ทรงปรารถนาแม้แต่น้ำที่สัมผัสพระธาตุ ได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการอันประกอบด้วยรัตนะนานาชนิดมาให้"

302.

๓๐๒.

Pabhavati manujindo sabbadā buddhimā so,Sugatadasanadhātuṃ pūjituṃ pūjaneyyaṃ;

Paricitavisayamhā vippavutthaṃ bhavantaṃ,Vividhavibhavadānā sādhu saṅgaṇhituñca.

"พระราชาผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้นทรงสามารถเสมอที่จะบูชาพระทันตธาตุของพระสุคตอันควรบูชา และจะทรงสงเคราะห์ท่านผู้จากถิ่นที่คุ้นเคยมาด้วยการมอบสมบัติอันหลากหลายอย่างดี"

303.

๓๐๓.

Nija duhitupatiṃ taṃ itthamārādhayitvā,Narapati guhasīvo saṅgahetvāna senaṃ;

Raṇadharaṇimupeto so kumārehi saddhiṃ,Maraṇaparavasattaṃ ajjhagā yujjhamāno.

ครั้นพระเจ้าคุหสีวะทรงอ้อนวอนพระสวามีของพระธิดาของพระองค์อย่างนี้แล้ว ทรงรวบรวมกองทัพ เสด็จไปยังสนามรบพร้อมกับพระกุมารทั้งหลาย และทรงถึงความเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจแห่งความตายในขณะที่กำลังรบอยู่

304.

๓๐๔.

Atha narapati putto dantanāmo suṇitvā,Savaṇa kaṭukametaṃ mātulassappavattiṃ;

Gahita dijavilāso dantadhātuṃ gahetvā,Turita turita bhūto so puramhā paḷāyi.

ครั้งนั้น พระราชบุตรนามว่าทันตะได้สดับความเป็นไปของพระมาตุลาอันน่าสลดใจนี้แล้ว ทรงถือเพศเป็นพราหมณ์ ถือเอาพระทันตธาตุ แล้วทรงรีบเร่งหนีออกจากพระนครไป

305.

๓๐๕.

Sarabhasa mupagantvā dakkhiṇaṃ cātha desaṃ,Avicalitasabhāvo iddhiyā devatānaṃ;

Nadimatimahatiṃ so uttaritvāna puṇṇaṃ,Nidahi dasanadhātuṃ vālukārāsimajjhe.

ครั้นรีบไปยังทิศใต้แล้ว พระองค์ผู้มีสภาวะไม่หวั่นไหว ด้วยฤทธิ์ของเหล่าเทวดา ทรงข้ามแม่น้ำที่ใหญ่ยิ่งและเต็มเปี่ยมนั้นแล้ว ทรงฝังพระทันตธาตุไว้ในระหว่างกองทราย

306.

๓๐๖.

Puna puramupagantvā taṃ gahītaññavesaṃ,Bhariyamapi gahetvā āgato tattha khippaṃ;

Sugatadasanadhātuṃ vālukāthupakucchiṃ,Ṭhapitamupacaranto acchi gumbantarasmiṃ.

ทรงกลับไปยังพระนครนั้นอีกครั้งโดยถือเพศอื่น ทรงพาพระชายาเสด็จมาที่นั่นโดยเร็ว ทรงเฝ้าดูแลพระทันตธาตุของพระสุคตที่ประดิษฐานอยู่ในภายในกองทราย โดยประทับอยู่ในระหว่างพุ่มไม้

307.

๓๐๗.

Sapadi nabhasi thero gacchamāno paneko,Vividhakiraṇajālaṃ vālukārāsithūpā;

Aviraḷitamudentaṃ dhātuyā tāya disvā,Paṇami sugatadhātuṃ otaritvāna tattha.

ทันใดนั้น พระเถระรูปหนึ่งกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นข่ายแห่งรัศมีต่างๆ พุ่งขึ้นจากสถูปกองทรายอย่างไม่ขาดสายด้วยอานุภาพแห่งพระธาตุนั้น จึงลงมาที่นั่นแล้วนอบน้อมพระธาตุของพระสุคต

308.

๓๐๘.

Munisutamatha disvā jampatī te patītā,Nijagamanavidhānaṃ sabbamārocayiṃsu;

Dasabalatanujo so dhāturakkhā niyutto,Parahitaniratatto te ubho ajjhabhāsi.

ครั้งนั้น สามีภรรยาคู่นั้นเห็นพระโอรสของพระมุนีแล้ว มีความยินดี ได้กราบทูลเรื่องราวการเดินทางของตนทั้งหมด พระโอรสของพระทศพลนั้นผู้ขวนขวายในการรักษาพระธาตุ ผู้มีใจยินดีในประโยชน์ของผู้อื่น ได้ตรัสแก่คนทั้งสองนั้น

309.

๓๐๙.

Dasabalatanudhātuṃ sīhaḷaṃ netha tumhe,Agaṇita tanukhedā vītasārajjametaṃ;

Api ca gamanamagge jātamatte vighāte,Saratha mamamanekopaddavacchedadakkhaṃ.

"ท่านทั้งหลายจงนำพระบรมสารีริกธาตุของพระทศพลนี้ไปยังเกาะสีหฬ โดยไม่คำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยทางกายและปราศจากความครั่นคร้าม อนึ่ง เมื่อเกิดอุปสรรคขึ้นในระหว่างทาง จงระลึกถึงเราผู้ฉลาดในการกำจัดอุปัทวะนานาชนิด"

310.

๓๑๐.

Iti sugatananūjo jampatīnaṃ kathetvā,Puna’pi tadanurūpaṃ desayitvāna dhammaṃ;

Puthutaramapanetvā sokasallañca gāḷhaṃ,Sakavasatimupeto antalikkhena dhīro.

ครั้นพระโอรสของพระสุคตตรัสแก่สามีภรรยาอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เรื่องนั้นอีก ทรงบรรเทาลูกศรคือความโศกอันแรงกล้าให้เบาบางลงมาก แล้วพระปราชญ์นั้นได้เสด็จไปยังที่พำนักของตนทางอากาศ

311.

๓๑๑.

Bhujagabhavanavāsī ninnagāyātha tassā,Bhujagapati mahiddhi paṇḍuhārābhidhāno;

Sakapurapavaramhā nikkhamitvā caranto,Samupagami tadā taṃ ṭhānamicchāvasena.

พญานาคผู้มีฤทธิ์มากนามว่าปัณฑุหาระ ผู้พำนักอยู่ในนาคพิภพแห่งแม่น้ำนั้น ออกจากพระนครอันประเสริฐของตนแล้วเที่ยวไป ได้มาถึงที่นั้นตามความปรารถนาในเวลานั้น

312.

๓๑๒.

Vimalapulinathūpā so samuggacchamānaṃ,Sasiruciramarīcijjālamālokayitvā;

Ṭhitamatha munidhātuṃ vālukārasigabbhe,Kimidamiti sakaṅkhaṃ pekkhamāno avedi.

เขาเห็นข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งเรืองพุ่งขึ้นจากสถูปทรายอันบริสุทธิ์ เห็นพระธาตุของพระมุนีประดิษฐานอยู่ในภายในกองทราย เมื่อมองดูด้วยความสงสัยว่า "นี่คืออะไร" ก็ได้รู้ความจริง

313.

๓๑๓.

Sapadi sabahumāno so asandissamāno,Ratanamayakaraṇḍaṃ dhātuyuttaṃ gilitvā;

Vitataputhuladeho bhogamālāhi tuṅgaṃ,Kaṇakasikharirājaṃ veṭhayitvā sayittha.

ทันใดนั้น เขาผู้มีความเคารพอย่างยิ่ง ได้หายตัวไป กลืนผอบรัตนะที่บรรจุพระธาตุไว้ แผ่ร่างกายให้กว้างใหญ่และสูงด้วยขนด ขดตัวพันรอบภูเขาทองอันเป็นราชาแห่งขุนเขาแล้วนอนลง

314.

๓๑๔.

Salilanidhisamīpaṃ jampatī gantukāmā,Pulinatalagataṃ taṃ dantadhātuṃ adisvā;

Nayanasaliladhāraṃ sokajātaṃ kirantā,Sugatasutavaraṃ taṃ taṅkhaṇe’nussariṃsu.

สามีภรรยาปรารถนาจะไปยังริมมหาสมุทร เมื่อไม่เห็นพระทันตธาตุนั้นที่ประดิษฐานบนพื้นทราย จึงหลั่งสายน้ำตาที่เกิดจากความโศก และได้ระลึกถึงพระโอรสของพระสุคตผู้ประเสริฐนั้นในขณะนั้น

315.

๓๑๕.

Atha sugatasuto so cintitaṃ saṃviditvā,Agami savidhamesaṃ sokadinānanānaṃ;

Asuṇi ca jinadhātuṃ vālukārāsimajjhe,Nīhitamapi adiṭṭhaṃ pūjitaṃ jampatīhi.

ครั้งนั้น พระโอรสของพระสุคตนั้นทรงทราบความคิดของคนทั้งสองแล้ว ได้เสด็จมายังสำนักของคนทั้งสองผู้มีใบหน้าหม่นหมองด้วยความโศก และได้ทรงสดับว่าพระธาตุของพระชินเจ้าที่สามีภรรยาฝังไว้ในระหว่างกองทรายและบูชาอยู่นั้นไม่ปรากฏให้เห็น

316.

๓๑๖.

Sayitamatha yatīso dibbacakkhuppabhāvā,Ratanagirinikuñje nāgarājaṃ apassi;

Vihagapatisarīraṃ māpayi tammuhutte,Vitataputhulapakkhena’ntaḷikkhaṃ thakentaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้เป็นใหญ่แห่งยติเห็นพญานาคผู้นอนอยู่ในซอกเขาแห่งภูเขารัตนะด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ ทรงเนรมิตกายเป็นพญาครุฑในขณะนั้น ผู้ปิดบังท้องฟ้าด้วยปีกที่แผ่กว้างใหญ่

317.

๓๑๗.

Jaladhimatigabhīraṃ taṃ dvidhā so karitvā,Pabalapavanavegena’ttano pakkhajena;

Sarabhasa mahidhāvaṃ bhīmasaṃrambhayogā,Abhigami bhujagindaṃ merupāde nipannaṃ.

ทรงแยกมหาสมุทรอันลึกซึ้งนั้นออกเป็นสองส่วนด้วยกำลังลมอันแรงกล้าที่เกิดจากปีกของพระองค์ ทรงรีบพุ่งเข้าไปด้วยความโกรธเกรี้ยวอันน่ากลัว เข้าหาพญานาคผู้พำนักอยู่ที่เชิงเขาพระสุเมรุ

318.

๓๑๘.

Jahitabhujagaveso taṅkhaṇe so phaṇindo,Paṭibhayacakitatto saṃkhipitvāna bhoge;

Sarabhasa mupagantvā tassa pāde namitvā,Vinayamadhuramitthaṃ taṃ munīsaṃ avoca.

ในขณะนั้น พญานาคได้ละเพศนาค มีใจหวาดกลัวภัย ได้หดขนดลง รีบเข้าไปนอบน้อมพระบาทของพระเถระนั้น และได้กราบทูลพระผู้เป็นใหญ่แห่งมุนีนั้นด้วยวาจาอันอ่อนหวานและนอบน้อมอย่างนี้

319.

๓๑๙.

Sakalajanahitatthaṃ eva jāyanti buddhā,Bhavati janahitatthaṃ dhātumattassa pūjā;

Ahamapi jinadhātuṃ pūjayitvā mahagghaṃ,Kusalaphalamanappaṃ sañciṇissaṃ’ti gaṇhiṃ.

"พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงแท้จริง การบูชาพระธาตุย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แม้ข้าพระองค์ก็ได้ถือเอาพระธาตุของพระชินเจ้าอันมีค่ามากมาบูชา ด้วยหวังว่าจะสั่งสมผลบุญอันมิใช่น้อย"

320.

๓๒๐.

Atha manujagaṇānaṃ saccabodhārahānaṃ,Vasatibhavanamesā nīyyate sīhaḷaṃ taṃ;

Munivaratanudhātuṃ tena dehīti vutto,Bhujagapati karaṇḍaṃ dhātugabbhaṃ adajji.

"อนึ่ง พระธาตุนี้จะถูกนำไปยังเกาะสีหฬอันเป็นที่พำนักของหมู่มนุษย์ผู้ควรแก่การตรัสรู้สัจธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจงมอบพระบรมสารีริกธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐมาเถิด" เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้ พญานาคจึงได้มอบผอบที่บรรจุพระธาตุให้

321.

๓๒๑.

Vihagapatitanuṃ taṃ saṃharitvāna thero,Jalacarasatabhīmā aṇṇavā uppatitvā;

Sakalapathavicakke rajjalakkhiṃ’va dhātuṃ,Narapatitanujānaṃ jampatīnaṃ adāsi.

ครั้นพระเถระเก็บกายพญาครุฑนั้นแล้ว เหาะขึ้นจากมหาสมุทรอันน่ากลัวด้วยสัตว์น้ำนับร้อย ได้ประทานพระธาตุอันเป็นดุจสิริแห่งราชสมบัติในวงล้อมแห่งแผ่นดินทั้งปวง แก่สามีภรรยาผู้เป็นโอรสธิดาของพระราชา

322.

๓๒๒.

Iti katabahukāre saṃyaminde payāte,Sugatadasanadhātuṃ muddhanā ubbahantā;

Mahati vipinadevādīhi magge payutte,Vividhamahavidhāne te tato nikkhamiṃsu.

เมื่อพระผู้เป็นใหญ่แห่งผู้สำรวมผู้ได้กระทำอุปการะมากอย่างนี้จากไปแล้ว คนทั้งสองอัญเชิญพระทันตธาตุของพระสุคตไว้บนเศียร และได้ออกจากที่นั้นไป ในขณะที่เหล่าเทวดาป่าเป็นต้นจัดแจงการบูชาอันยิ่งใหญ่ต่างๆ ในระหว่างทาง

323.

๓๒๓.

Mudusurabhīsamīro kaṇṭakādivyapeto,Vimalapulinahārī āsī sabbattha maggo;

Ayanamupagate te dantadhātuppabhāvā,Nigamanagaravāsī sādhu sammānayiṃsu.

ลมพัดอ่อนโยนและหอมหวน หนทางปราศจากหนามและสิ่งกีดขวางอื่น ๆ เกลื่อนกล่นด้วยทรายอันบริสุทธิ์ในทุกแห่ง เมื่อคนทั้งสองเดินทางมาถึง ด้วยอานุภาพแห่งพระทันตธาตุ ชาวนิคมและชาวเมืองต่างก็ได้ต้อนรับเป็นอย่างดี

324.

๓๒๔.

Kusumasurabhicuṇṇākiṇṇahatthāhi niccā,Sakutukamanuyātā kānane devatāhī;

Acalagahaṇaduggaṃ khepayitvāna maggaṃ,Agamumaturitā te paṭṭanaṃ tāmalittiṃ.

เหล่าเทวดาในป่ามีมืออันเกลื่อนกล่นด้วยผงดอกไม้หอมอยู่เป็นนิจ ได้ติดตามไปด้วยความยินดี ครั้นคนทั้งสองผ่านพ้นหนทางที่ยากลำบากในป่าทึบและภูเขาไปแล้ว ก็ได้เดินทางไปยังเมืองท่าตามลิปติโดยไม่รีบร้อน

325.

๓๒๕.

Acalapadarabaddhaṃ suṭṭhitodārakūpaṃ,Uditaputhulakāraṃ dakkhanīyāmakañca;

Sayamabhimatalaṅkāgāminiṃ nāvamete,Sapadi samuparūḷhaṃ addasuṃ vāṇijehi.

คนทั้งสองได้เห็นเรือลำหนึ่งซึ่งมีแผ่นกระดานตรึงไว้อย่างมั่นคง มีเสากระโดงใหญ่อันตั้งอยู่ดี มีรูปทรงสูงใหญ่และกว้างขวาง มีนายเรือผู้ควรชมเชย กำลังจะไปยังเกาะลังกาตามที่ตนปรารถนา ซึ่งพวกพ่อค้าได้ขึ้นสู่เรือนั้นแล้วในทันที

326.

๓๒๖.

Atha dijapavarā te sīhaḷaṃ gantumicchaṃ,Sarabhasa mupagantvā nāvikassāvadiṃsu;

Sutisukhavacasā so sādhuvuttena cesaṃ,Pamuditahadayo te nāvamāropayittha.

ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งสองนั้นปรารถนาจะไปยังเกาะสีหฬ จึงรีบเข้าไปหานายเรือแล้วบอกความประสงค์ นายเรือนั้นมีใจยินดี ได้กล่าววาจาอันไพเราะน่าฟังว่า 'ดีแล้ว' แล้วให้คนทั้งสองขึ้นสู่เรือ

327.

๓๒๗.

Jalanidhimabhirūḷhesvesu ādāya dhātuṃ,Samabhavumupasannā lolakallolamālā;

Samasurabhimanuñño uttaro vāyi vāto,Vimalarucirasobhā sabbathā’suṃ disā’pi.

เมื่อคนเหล่านั้นอัญเชิญพระธาตุขึ้นสู่มหาสมุทร หมู่คลื่นที่หวั่นไหวก็สงบลง ลมเหนืออันหอมหวนและน่ารื่นรมย์พัดมาสม่ำเสมอ แม้ทิศทั้งปวงก็มีความรุ่งเรืองงดงามและบริสุทธิ์ในทุกแห่ง

328.

๓๒๘.

Nabhasi asitasobhe venateyyo’va nāvā,Pabalapavanavegā sattataṃ dhāvamānā;

Nayanavisayabhāvātītatīrācalādiṃ,Pavisi jaladhimajjhaṃ pheṇapupphābhikiṇṇaṃ.

เรือนั้นแล่นไปอย่างต่อเนื่องด้วยกำลังลมอันแรงกล้า ดุจพญาครุฑบนท้องฟ้าอันงดงามด้วยสีเข้ม ผ่านพ้นชายฝั่งและภูเขาเป็นต้นจนลับสายตา เข้าสู่ท่ามกลางมหาสมุทรอันเกลื่อนกล่นไปด้วยฟองน้ำดุจดอกไม้

329.

๓๒๙.

Atha abhavi samuddo bhīmasaṃvaṭṭavātā,Bhīhatasikharikūṭākāravīcippabandho;

Savanabhiduraghorārāvarundhantalikkho,Bhayacakitamanussakkandito sabbarattiṃ.

ลำดับนั้น มหาสมุทรได้เกิดลมพายุหมุนอันน่าสะพรึงกลัว มีระลอกคลื่นติดต่อกันดุจยอดเขาอันน่ากลัว มีเสียงคำรามกึกก้องแสบแก้วหูแผ่ไปทั่วท้องฟ้า มีเสียงร้องไห้ของเหล่ามนุษย์ผู้ตื่นตระหนกด้วยความกลัวตลอดทั้งคืน

330.

๓๓๐.

Udayasikharisīsaṃ nūtanādiccabimbe,Upagatavati tassā rattiyā accayamhi;

Salilanidhijalaṃ taṃ santakallolamālaṃ,Asitamaṇivicittaṃ koṭṭimaṃ’vāvabhāsi.

เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใหม่ขึ้นสู่ยอดเขาอุทัย ในเวลาที่ราตรีนั้นล่วงไป น้ำในมหาสมุทรนั้นมีระลอกคลื่นสงบลง ปรากฏดุจพื้นวิจิตรด้วยแก้วมณีสีดำ

331.

๓๓๑.

Atha vitataphaṇālī bhiṃsanā keci nāgā,Surabhikusumahatthā keci dibbattabhāvā;

Ruciramaṇipadīpe keci sandhārayantā,Nijasirasi karontā keci kaṇḍuppalānī.

ลำดับนั้น พญานาคบางพวกแผ่พังพานอันน่าสะพรึงกลัว บางพวกมีดอกไม้หอมในมือ บางพวกมีกายทิพย์ บางพวกถือประทีปแก้วมณีอันรุ่งเรือง บางพวกทูนดอกอุบลไว้บนศีรษะของตน

332.

๓๓๒.

Phuṭakumudakalāpe jattuneke vahantā,Kaṇakakalasamālā ukkhipattā ca keci;

Pavanacalitaketuggāhakā keci eke,Rucira kaṇaka cuṇṇāpuṇṇacaṅgoṭahatthā.

บางพวกแบกกำดอกโกมุทที่บานสะพรั่งไว้บนบ่า บางพวกยกแถวหม้อทองคำขึ้น บางพวกถือธงที่กวัดแกว่งตามแรงลม บางพวกมีมือถือผอบอันเต็มไปด้วยผงทองคำอันงดงาม

333.

๓๓๓.

Salaḷitaramaṇiyaṃ keci naccaṃ karontā,Salayamadhuragītaṃ gāyamānā’va keci;

Pacuraturiyabhaṇḍe āhanantā’va eke,Munivaratanudhātuṃ pūjituṃ uṭṭhahiṃsu.

บางพวกทำการร่ายรำอันอ่อนช้อยน่ารื่นรมย์ บางพวกขับร้องเพลงอันไพเราะตามจังหวะ บางพวกประโคมเครื่องดนตรีจำนวนมาก พากันลุกขึ้นเพื่อบูชาพระสรีรธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐ

334.

๓๓๔.

Rucirakacakalāpā rājakaññāya tassā,Munivaradasanaṃ taṃ niggatevindulekhā;

Ujurajatasalākā sannibhe muñci raṃsī.

พระทนต์ของพระมุนีผู้ประเสริฐนั้น เปล่งรัศมีออกมาจากมวยพระเกศาอันงดงามของพระราชธิดานั้น ดุจพระจันทร์เสี้ยวที่ปรากฏขึ้น และดุจแท่งเงินที่เหยียดตรง

335.

๓๓๕.

Atulitamanubhāvaṃ dhātuyā pekkhataṃ taṃ,Pamuditahadayānaṃ taṅkhaṇe pannagānaṃ;

Paṭiravaharitānaṃ sādhuvādādikānaṃ,Gaganamapariyantaṃ’vāsi vitthāritānaṃ.

เมื่อเหล่าพญานาคเห็นอานุภาพอันหาที่เปรียบมิได้ของพระธาตุนั้น ต่างก็มีใจยินดีในขณะนั้นเอง เสียงสาธุการเป็นต้นที่ดังกึกก้องกังวานได้แผ่ไปทั่วท้องฟ้าอันหาขอบเขตมิได้

336.

๓๓๖.

Pavisi sugata dāṭhādhātu sā moḷigabbhaṃ,Puna gaganatalamhā otaritvāna tassā;

Phaṇadharanivahā te taṃ tariṃ vārayitvā,Mahamakarumudāraṃ sattarattindivaṃhi.

พระเขี้ยวแก้วของพระสุคตนั้นลงมาจากท้องฟ้าแล้วเสด็จเข้าสู่ภายในมวยพระเกศาของพระราชธิดานั้นอีกครั้ง หมู่พญานาคได้กักเรือลำนั้นไว้แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน

337.

๓๓๗.

Acalamiva vimānaṃ antalikkhamhi nāvaṃ,Gativirahitamamhorāsimajjhamhi disvā;

Bhayavilulitacittā jampatī te samaggā,Dasabalatanujaṃ taṃ iddhimantaṃ sariṃsu.

เมื่อสามีภรรยาคู่นั้นเห็นเรือหยุดนิ่งไม่เคลื่อนไหวอยู่กลางมหาสมุทร ดุจวิมานที่หยุดนิ่งในอากาศ ก็มีจิตใจหวั่นไหวด้วยความกลัว จึงพากันระลึกถึงพระเถระผู้เป็นโอรสของพระทศพลผู้มีฤทธิ์มากรูปนั้น

338.

๓๓๘.

Sapadi munisuto so cittamesaṃ viditvā,Nabhasi jaladharālī maddamāno’bhigantvā;

Vihagapatisarīraṃ māpayitvā mahantaṃ,Bhayacakitabhujaṅge te paḷāpesi khippaṃ.

ทันใดนั้น พระเถระผู้เป็นโอรสของพระมุนีทราบวาระจิตของคนเหล่านั้น จึงเหาะมาทางอากาศเหยียบย่ำหมู่เมฆ เนรมิตกายเป็นพญาครุฑตนใหญ่ ขับไล่เหล่าพญานาคที่ตื่นตระหนกด้วยความกลัวให้หนีไปโดยเร็ว

339.

๓๓๙.

Itthaṃ buddhisute bhujaṅgajanitaṃ bhītiṃ sametvā gate,Sā nāvā pavanā pakampitadhajā tuṅgaṃ taraṅgāvaliṃ;

Bhīndantī gativegasā puthutaraṃ meghāvalīsannibhaṃ,Laṅkāpaṭṭanamotarittha sahasā therassa tassiddhiyā.

เมื่อพระโอรสของพระพุทธเจ้าทรงระงับความกลัวอันเกิดจากพญานาคแล้ว เรือลำนั้นซึ่งมีธงสะบัดไสวด้วยแรงลม ก็แล่นฝ่าระลอกคลื่นอันสูงใหญ่และกว้างขวางดุจหมู่เมฆไปด้วยกำลังเร็ว และได้เข้าเทียบท่าที่เมืองลังกาโดยพลันด้วยฤทธิ์ของพระเถระนั้น

Catuttho paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๔

340.

๓๔๐.

Saṃvaccharamhi navamamhi mahādisena,Puttassa kittisirimeghanarādhipassa;

Te jampatī tamatha paṭṭanamotaritvā,Devālaye paṭivasiṃsu manobhirāme.

ในปีที่ ๙ แห่งรัชสมัยของพระเจ้ากิตติสิริเมฆะ ผู้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้ามหาเสนะ สามีภรรยาคู่นั้นลงจากเรือที่ท่าเรือนั้นแล้ว พักอาศัยอยู่ในเทวสถานอันน่ารื่นรมย์

341.

๓๔๑.

Disvāna te dvijavaro pathike nisāyaṃ,Santappayittha madhurāsanapānakehi;

Rattikkhaye ca anurādhapurassa maggaṃ,Chāyāpatīnamatha so abhivedayittha.

พราหมณ์ผู้ประเสริฐเห็นนักเดินทางเหล่านั้นในเวลากลางคืน จึงให้อิ่มหนำด้วยอาหารและเครื่องดื่มอันโอชะ ครั้นสิ้นราตรี เขาก็บอกทางไปสู่เมืองอนุราธปุระแก่สามีภรรยาคู่นั้น

342.

๓๔๒.

Ādāya te dasanadhātuvaraṃ jinassa,Sammānitā dvijavarena’tha paṭṭanamhā;

Nikkhamma dūrataramaggamatikkamitvā,Padvāragāmamanurādhapurassa’gañchuṃ.

สามีภรรยาคู่นั้นอัญเชิญพระเขี้ยวแก้วอันประเสริฐของพระชินเจ้า ได้รับการต้อนรับจากพราหมณ์ผู้ประเสริฐแล้วออกจากท่าเรือ เดินทางผ่านหนทางอันไกลแสนไกล จนถึงหมู่บ้านใกล้ประตูเมืองอนุราธปุระ

343.

๓๔๓.

Yaṃ dhammikaṃ naravaraṃ abhitakkayitvā,Jāyāpatī visayametamupāgamiṃsu;

Taṃ vyādhinā samuditena mahādisena,Laṅkissaraṃsucirakālakataṃ suṇiṃsu.

สามีภรรยาคู่นั้นเดินทางมายังดินแดนนี้ด้วยระลึกถึงพระราชาผู้ทรงธรรมอันประเสริฐพระองค์ใด ก็ได้ทราบข่าวว่าพระเจ้ามหาเสนะผู้เป็นใหญ่ในลังกาพระองค์นั้น ได้สวรรคตไปนานแล้วด้วยพระโรคที่เกิดขึ้น

344.

๓๔๔.

Sokena te sikharineva samuggatena,Ajjhotthaṭā bahutaraṃ vilapīṃsu muḷhā;

Kāyiṃsu tesamatha mucchitamānasānaṃ,Sabbā disā ca vidisā ca ghanandhakārā

คนทั้งสองนั้นถูกความโศกเศร้าที่พุ่งขึ้นดุจยอดเขาครอบงำ จึงคร่ำครวญอย่างหนักด้วยความหลงลืมสติ ลำดับนั้น เมื่อคนทั้งสองมีใจสลดหดหู่ ทิศหลักและทิศรองทั้งปวงก็ปรากฏเป็นประหนึ่งมืดมิดไปหมด

345.

๓๔๕.

Sutvāna kittisirimeghanarādhipassa,Rajjeṭhitassa ratanattayamāmakattaṃ;

Vassena nibbutamahādahanā’va kacchā,Te jampatī samabhavuṃ hatasokatāpā.

เมื่อได้ยินว่าพระเจ้ากิตติสิริเมฆะผู้ครองราชย์ทรงเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย สามีภรรยาคู่นั้นก็คลายจากความโศกเศร้าและความเร่าร้อน ดุจป่าที่ไฟไหม้ใหญ่ดับลงได้ด้วยสายฝน

346.

๓๔๖.

Sutvāna meghagirināmamahāvihāre,Bhikkhussa kassaci narādhipavallabhattaṃ;

Tassa’ntikaṃ samupagamma katātitheyyā,Dhātuppavattimavadiṃsu ubho samecca.

เมื่อได้ยินว่าพระภิกษุรูปหนึ่งในมหาวิหารชื่อเมฆคีรีเป็นที่โปรดปรานของพระราชา ทั้งสองจึงพากันไปหาพระภิกษุรูปนั้น เมื่อได้รับการต้อนรับแล้ว จึงได้บอกเล่าเรื่องราวความเป็นมาของพระธาตุ

347.

๓๔๗.

Sutvāna so munivaro dasanappavattiṃ,Haṭṭho yathāmatarasena’hisittagatto;

Gehe sake sapadi paṭṭavitānakehi,Vaḍḍhesi dhātumamalaṃ samalaṅkatamhi.

เมื่อพระเถระผู้ประเสริฐนั้นได้ฟังเรื่องราวของพระเขี้ยวแก้ว ก็มีใจยินดีดุจถูกประพรมสรีระด้วยน้ำอมฤต ทันใดนั้นท่านได้อัญเชิญพระธาตุอันบริสุทธิ์ไปประดิษฐานไว้ในที่พักของตนซึ่งประดับประดาด้วยเพดานผ้าไหม

348.

๓๔๘.

Tesañca jānipatikānamubhinnameso,Katvāna saṅgahamuḷārataraṃ yathicchaṃ;

Vuttantametamabhivedayituṃ pasatthaṃ,Laṅkādhipassa savidhaṃ pahiṇittha bhikkhuṃ.

พระเถระนั้นได้ทำการสงเคราะห์แก่สามีภรรยาทั้งสองอย่างดียิ่งตามความปรารถนา แล้วได้ส่งภิกษุรูปหนึ่งไปเพื่อแจ้งเรื่องราวอันน่าสรรเสริญนี้แก่พระเจ้าผู้ครองเกาะลังกา

349.

๓๔๙.

Rājā vasantasamaye saha kāminīhi,Uyyānakeḷisukha mekadine’nubhonto;

Āgacchamānamatha tattha sudurato’ca,Taṃ vippasannamukhavaṇṇamapassi bhikkhuṃ.

ในวันหนึ่ง พระราชาทรงเสวยความสุขในการเล่นในอุทยานพร้อมด้วยเหล่านางสนมในฤดูวสันต์ และได้ทอดพระเนตรเห็นพระภิกษุรูปนั้นผู้มีสีหน้าผ่องใสกำลังเดินมาจากที่ไกลในที่นั้น

350.

๓๕๐.

So saṃyami samupagamma narādhipaṃ taṃ,Vuttantametamabhivedayi tuṭṭhacitto;

Sutvāna taṃ paramapītibharaṃ vahanto,Sampattacakkaratano’va ahosi rājā.

พระภิกษุผู้สำรวมนั้นเข้าไปเฝ้าพระราชาพระองค์นั้นแล้ว ได้แจ้งเรื่องราวนี้ด้วยใจที่ยินดี เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ก็ทรงเปี่ยมด้วยปีติอย่างยิ่ง ราวกับว่าจักรแก้วมาถึงแล้ว

351.

๓๕๑.

Laṅkissaro dvijavarā jinadantadhātu,Mādāya jānipatayo ubhaye samecca;

Essanti laṅkamacirena itīritaṃ taṃ,Nemittikassa vacanañca tathaṃ amaññi.

พระเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งลังกาทรงดำริว่าคำของโหรที่กล่าวว่า 'ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐ สามีภรรยาทั้งสองจะถือเอาพระทันตธาตุของพระชินเจ้ามาสู่ลังกาในไม่ช้า' นั้นเป็นความจริง

352.

๓๕๒.

Rājā tato mahatiyā parisāya saddhiṃ,Tassānurādhanagarassa puruttarāya;

Āsāya taṃ sapadi meghagiriṃ vihāraṃ,Saddho agañchi padasā’va pasannacitto.

ลำดับนั้น พระราชาผู้มีศรัทธา มีพระทัยผ่องใส พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ได้เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทไปยังเมฆคีรีวิหารนั้น ซึ่งอยู่ทางทิศเหนือของเมืองอนุราธปุระนั้นโดยพลัน

353.

๓๕๓.

Disvā tato sugatadhātumalabbhaneyyaṃ,Ānandajassunivahehi ca tārahāraṃ;

Siñcaṃ vidhāya paṇidhiṃ bahumānapubbaṃ,Romañcakañcukadharo iti cintayittha.

ลำดับนั้น เมื่อทรงเห็นพระธาตุของพระสุคตที่หาได้ยากยิ่ง ทรงรดสรงพระธาตุด้วยสายน้ำคือพระอัสสุชลที่เกิดจากความปีติอันเปรียบประดุจสร้อยมุกดา ทรงตั้งปณิธานประกอบด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ทรงมีพระวรกายปรากฏด้วยขนลุกชูชัน และทรงดำริอย่างนี้ว่า

354.

๓๕๔.

So’haṃ anekaratanujjalamoḷidhāriṃ,Pūjeyyamajja yadi duccajamuttamaṅgaṃ;

Lokattayekasaraṇassa tathāgatassa,No dhātuyā mahamanucchavikaṃ kareyyaṃ.

หากในวันนี้ เราจะพึงบูชาพระธาตุของพระตถาคตผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม ด้วยศีรษะอันเป็นอวัยวะสูงสุดที่สละได้ยาก ซึ่งทรงมงกุฎอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะมิใช่น้อย การกระทำนั้นก็ยังไม่คู่ควรกับการบูชาอันยิ่งใหญ่

355.

๓๕๕.

Etaṃ pahūtaratanaṃ sadhanaṃ sabhoggaṃ,Sampūjayaṃ api dharāvalayaṃ asesaṃ;

Pūjaṃ karomi tadanucchavikaṃ ahaṃ’ti,Cinteyya kohi bhuvanesu amūḷhatitto.

ในโลกทั้งหลาย ใครเล่าที่มีจิตไม่หลงผิดจะพึงคิดว่า 'เราจะทำการบูชาให้คู่ควรแก่พระธาตุนั้น' แม้จะบูชาด้วยรัตนะ ทรัพย์ และสมบัติอันมากมาย หรือแม้ด้วยวงรอบแห่งแผ่นดินทั้งหมดก็ตาม

356.

๓๕๖.

Laṅkādhipaccamidamappataraṃ mamāsi,Buddho guṇehi vividhehi pamāṇa suñño;

So’haṃ parittavibhavo tibhavekanāthaṃ,Taṃ tādisaṃ dasabalaṃ kathamaccayissaṃ.

ความเป็นใหญ่ในลังกานี้เป็นสิ่งเล็กน้อยสำหรับเรา ส่วนพระพุทธเจ้าทรงว่างจากประมาณด้วยพระคุณต่าง ๆ เราผู้มีสมบัติอันน้อยนิด จะบูชาพระทศพลผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวในสามภพเช่นนั้นได้อย่างไร

357.

๓๕๗.

Itthaṃ punappuna tadeva vicintayanto,Āpajji so dhitiyuto’pi visaññibhāvaṃ;

Saṃvījito sapadi cāmaramārutena,Khinnena sevakajanena alattha saññaṃ.

เมื่อทรงดำริเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า แม้พระองค์ผู้ประกอบด้วยความเพียรก็ทรงถึงความเป็นผู้หมดสติ ต่อมาเมื่อเหล่าข้าราชบริพารผู้เหน็ดเหนื่อยช่วยกันพัดด้วยลมจากพัดจามรีโดยพลัน จึงทรงกลับได้สติ

358.

๓๕๘.

Thokampi bījamatha vā abhiropayantā,Medhāvino mahatiyā’pi masundharāya;

Kālena patta tava pupphaphaladikāni,Vindanti patthitaphalāni anappakāni.

อนึ่ง ผู้มีปัญญาทั้งหลาย เมื่อปลูกพืชแม้เพียงเล็กน้อยลงในแผ่นดินอันกว้างใหญ่ ย่อมได้รับดอกและผลเป็นต้นตามกาลเวลา และย่อมได้รับผลที่ปรารถนาอันมิใช่น้อย

359.

๓๕๙.

Evaṃ guṇehi vividhehi’pi appameyya,Dhammissaramhi mahamappatarampi katvā;

Kālaccayena pariṇāma visesarammaṃ,Saggāpavaggasukhamappaṭimaṃ labhissaṃ.

ในทำนองเดียวกัน แม้เราจะกระทำการบูชาเพียงเล็กน้อยในพระธรรมิศรผู้หาประมาณมิได้ด้วยพระคุณต่าง ๆ เมื่อกาลเวลาผ่านไป เราจักได้รับสุขในสวรรค์และนิพพานอันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งมีความงดงามด้วยวิบากอันพิเศษ

360.

๓๖๐.

Itthaṃ vicintiya pamodabharātireka,Sampuṇṇacandimasarikkhamukho narindo;

Sabbaññuno dasanadhātuvarassa tassa,Pūjesi sabbamapi sīhaḷadīpametaṃ.

พระราชาผู้มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์เต็มดวง เมื่อทรงดำริเช่นนี้แล้ว มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง ได้ทรงบูชาพระทันตธาตุอันประเสริฐของพระสัพพัญญูเจ้านั้น ด้วยเกาะสีหฬทั้งหมดนี้

361.

๓๖๑.

Bhikkhū’pi tepiṭaka jātakabhāṇakādi,Takkagamādi kusalā api buddhimanto;

Vatthuttayekasaraṇā api poravaggā,Kotuhalā sapadi sannipatiṃsu tattha.

แม้พระภิกษุทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้กล่าวสอนชาดกเป็นต้น ผู้ฉลาดในตรรกะและคัมภีร์อาคมเป็นต้น และผู้มีปัญญา ทั้งเหล่าชาวเมืองผู้มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งหนึ่งเดียว ก็ได้มาประชุมกันในที่นั้นโดยพลันด้วยความอยากรู้อยากเห็น

362.

๓๖๒.

Rājā tato mahatiya parisāya majjhe,Iccabruvī munivaro hi susukkadāṭho;

Dāṭhā jinassa yadi osadhitārakā’va,Setā bhaveyya kimayaṃ malināvabhāsā.

ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัสในท่ามกลางบริษัทหมู่ใหญ่ว่า 'พระมุนีเจ้าทรงมีพระทาฐะขาวสะอาดยิ่งนัก หากพระทาฐะของพระชินเจ้าขาวดุจดาวประกายพรึก เหตุใดพระทาฐะนี้จึงมีสีมัวหมองเล่า'

363.

๓๖๓.

Tasmiṃ khaṇe dasanadhātu munissarassa,Pakkhe pasāriya duve viya rājahaṃsī;

Vitthāritaṃ’suni vahā gaganaṅganamhi,Āvaṭṭato chavi javena muhuttamattaṃ.

ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ได้แผ่รัศมีออกไปในท้องฟ้าดุจพญาหงส์สองตัวสยายปีก และได้หมุนวนไปรอบ ๆ ด้วยความเร็วชั่วครู่หนึ่ง

364.

๓๖๔.

Paccagghamattharaṇakaṃ sitamattharitvā,Bhaddāsanamhi vinidhāya munindadhātuṃ;

Taṃ jātipupphanikarena thakesi rājā,Vassaccayambudharakūṭasamappabhena.

พระราชาทรงปูลาดผ้าปูสีขาวอันมีค่า แล้วทรงประดิษฐานพระธาตุของพระจอมมุนีไว้บนภัทรอาสน์ ทรงปิดบังพระธาตุนั้นด้วยกองดอกมะลิซึ่งมีรัศมีดุจยอดเมฆในเวลาสิ้นฤดูฝน

365.

๓๖๕.

Uggamma khippamatha dhātu munissarassa,Sā puppharāsisikharamhi patiṭṭhahitvā;

Raṃsīhi duddhadhavalehi virocamānā,Sampassataṃ animise nayane akāsi.

ลำดับนั้น พระธาตุของพระมุนีผู้เป็นใหญ่เสด็จขึ้นโดยเร็ว แล้วประดิษฐานอยู่บนยอดกองดอกไม้ รุ่งเรืองด้วยรัศมีอันขาวดุจน้ำนม ทำให้ดวงตาของผู้ที่มองดูทั้งหลายไม่กะพริบ

366.

๓๖๖.

Taṃ dhātumāsanagatamhi patiṭṭhapetvā,Khīrodaeṇepaṭalappaṭime dukuḷe;

Chādesi sāṭakasatehi mahārahehi,Bhiyyo’pi so upaparikkhitukāmatāya.

พระราชาทรงประดิษฐานพระธาตุนั้นบนอาสนะ บนผ้าทุกูลพัสตร์อันเปรียบประดุจแผ่นฟองแห่งเกษียรสมุทร แล้วทรงคลุมด้วยผ้าสาฎกอันมีค่าหลายร้อยผืน เพราะใคร่จะทดลองดูอีก

367.

๓๖๗.

Abbhuggatā sapadi vatthasatāni bhetvā,Setambudodaraviniggatacandimā’va;

Ṭhatvāna sā upari tesamabhāsayittha,Raṃsīhi kundavisadehi disā samantā

พระธาตุนั้นลอยขึ้นทะลุผ้าหลายร้อยผืนโดยพลัน ดุจพระจันทร์ที่ออกมาจากภายในเมฆขาว แล้วประดิษฐานอยู่เบื้องบนผ้าเหล่านั้น ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมีอันขาวบริสุทธิ์ดุจดอกมะลิ

368.

๓๖๘.

Tasmiṃ khaṇe vasumatī saha bhūdharehi,Gajjittha sādhuvacanaṃ’va samuggirantī;

Taṃ abbhūtaṃ viya samekkhitumamburāsi,So niccalo abhavi santataraṅgabāhu.

ในขณะนั้น แผ่นดินพร้อมด้วยภูเขาทั้งหลายได้กึกก้องกัมปนาท ราวกับเปล่งวาจาสาธุการ ส่วนมหาสมุทรก็สงบนิ่ง มีแขนคือคลื่นอันสงบแล้ว ราวกับจะมองดูความอัศจรรย์นั้น

369.

๓๖๙.

Mattebhakampitasupupaphitasālato’va,Bhassiṃsu dibbakusumāni’pi antaḷikkhā;

Naccesu cāturiyayamacchariyaṃ janassa,Sandassayiṃsu gagane surasundarī’pi.

ดอกไม้ทิพย์ทั้งหลายร่วงหล่นลงมาจากอากาศ ดุจดอกไม้จากต้นสาละที่บานสะพรั่งซึ่งถูกช้างตกมันเขย่า แม้เหล่านางฟ้าก็แสดงการฟ้อนรำอันน่าอัศจรรย์แก่หมู่ชนบนท้องฟ้า

370.

๓๗๐.

Ānandasañjanitatāraravābhirāmaṃ,Gāyiṃsu gītamamatāsanagāyakā’pi;

Muñciṃsu dibbaturiyāni’pi vāditāni,Gambhīramuccamadhuraṃ dviguṇaṃ ninādaṃ.

แม้นักร้องสวรรค์ทั้งหลายก็ขับร้องเพลงอันน่ารื่นรมย์ด้วยเสียงอันก้องกังวานที่เกิดจากความยินดี แม้ดนตรีทิพย์ที่บรรเลงอยู่ก็เปล่งเสียงอันลึกซึ้ง สูง และไพเราะเป็นสองเท่า

371.

๓๗๑.

Saṃsibbitaṃ rajatarajjusatānukārī,Dhārāsatehi vasudhambaramambudena;

Sabbā disā jaladakuṭamahagaghiyesu,Dittācirajjutipadīpasatāvabhāsā.

ท้องฟ้าและแผ่นดินถูกเชื่อมเข้าด้วยกันด้วยสายฝนหลายร้อยสายจากก้อนเมฆ ซึ่งดูราวกับเชือกเงินหลายร้อยเส้น ทั่วทุกทิศสว่างไสวด้วยแสงแห่งสายฟ้าดุจโคมไฟหลายร้อยดวงที่สว่างอยู่ในยอดเมฆอันยิ่งใหญ่

372.

๓๗๒.

Ādhuyamāna malayāvala kānananto,Samathulla pupphaja parāgaharābhihāri;

Sedoda bindugaṇa saṃharaṇappavīṇo,Mandaṃ avāsi sisiro api gandhavāho.

ลมรำเพยอันเย็นเยียบพัดพาเอาละอองเกสรที่เกิดจากดอกไม้ที่บานสะพรั่งจากป่าแถบภูเขามาลัย และมีความเชี่ยวชาญในการกำจัดหยาดเหงื่อ ได้พัดมาอย่างช้า ๆ

373.

๓๗๓.

Rājā tamabbhutamavekkhiya pāṭihīraṃ,Lokussavaṃ bahutarañca adiṭṭhapubbaṃ;

Cipphāritakkhiyugalo paramappamodā,Pūjaṃ karittha mahatiṃ ratanādikehi.

พระราชาทรงเห็นปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์นั้นและงานฉลองของโลกอันยิ่งใหญ่ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ทรงมีพระเนตรทั้งสองเบิกกว้างด้วยความปราโมทย์อย่างยิ่ง ได้ทรงกระทำการบูชาอันยิ่งใหญ่ด้วยรัตนะเป็นต้น

374.

๓๗๔.

So dhātumattasirasā’tha samubbahanto,Ṭhatvā samussita sitātapavāraṇamhi;

Cittatthare rathavare sitavājiyutte,Lakkhinidhānanurādhapuraṃ pavekkhi.

ลำดับนั้น พระองค์ทรงอัญเชิญพระธาตุไว้บนพระเศียรของพระองค์ ประทับยืนอยู่บนรถอันประเสริฐที่ปูลาดด้วยวิจิตรพัสตร์ เทียมด้วยม้าสีขาว ภายใต้เศวตฉัตรที่ยกขึ้นแล้ว เสด็จเข้าสู่อนุราธปุระอันเป็นที่เก็บขุมทรัพย์คือสิริ

375.

๓๗๕.

Devinda mandira same samalaṅkatamhi,Rājā sakamhi bhavane atulānubhāvo;

Sīhāsane paṭika kojava santhatamhi,Dhātuṃ ṭhapesi munino sasitātapatte.

ในพระราชมณเฑียรของพระองค์ที่ประดับประดาแล้วดุจวิมานของจอมเทพ พระราชาผู้มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ทรงประดิษฐานพระธาตุของพระมุนีไว้บนสีหาสน์ที่ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์และผ้าขนสัตว์ พร้อมด้วยเศวตฉัตร

376.

๓๗๖.

Anto’va bhumipati dhātugharaṃ mahagghaṃ,Katvāna tattha vinidhāya munindadhātuṃ;

Sampūjayittha vividhehi upāyanehi,Rattīndivaṃ tidivamokkha sukhābhikaṅkhī.

พระราชาทรงสร้างเรือนพระธาตุอันมีค่ามากไว้ภายใน แล้วทรงประดิษฐานพระธาตุของพระมุนินทร์ไว้ในนั้น ทรงบูชาด้วยเครื่องสักการะต่างๆ ทั้งกลางวันและกลางคืน ทรงเป็นผู้ปรารถนาความสุขคือสวรรค์และนิพพาน

377.

๓๗๗.

Tesañca jānipatikānamubhinnameva,Tuṭṭho bahūni ratanābharaṇādikāni;

Gāmeca issarakuleka nīvāsabhute,Datvāna saṅgahamakāsi tisīhaḷindo.

พระเจ้าสีหฬินท์ทรงพอพระทัย ได้พระราชทานรัตนะและเครื่องประดับเป็นต้นมากมายแก่คู่สามีภรรยาทั้งสองนั้น และทรงทำการสงเคราะห์ด้วยการพระราชทานหมู่บ้านและตระกูลผู้เป็นใหญ่ที่เป็นที่พำนักอาศัย

378.

๓๗๘.

Saṅgamma jānapada negama nāgarādī,Ukkaṇṭhitā sugatadhātumapassamānā;

Lokuttamassa caritāni abhitthavantā,Ugghosayiṃsu dharaṇīpatisannidhāni;

Dhammissaro sakalalokahitāya loke,Jāyittha sabbajanatāhitamācarittha;

Vitthāritā bahujanassa hitāya dhātu,Icchāma dhātumabhipūjayituṃ mayampi.

ชาวชนบท ชาวนิคม และชาวเมืองเป็นต้น มาประชุมกันแล้ว เป็นผู้กระวนกระวายเพราะไม่ได้เห็นพระธาตุของพระสุคต จึงพากันสรรเสริญพระจริยาวัตรของพระโลกุตตระ แล้วเปล่งเสียงร้องต่อหน้าพระราชาว่า 'พระธรรมิศรได้อุบัติขึ้นในโลกเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนทั้งปวง พระธาตุถูกเผยแผ่ไปเพื่อประโยชน์แก่ชนหมู่มาก แม้พวกเราก็ปรารถนาจะบูชาพระธาตุนั้น'

380.

๓๘๐.

So sannipātiya mahīpati bhikkhusaṅgha,Mārāmavāsimanurādhapuropakaṇṭhe;

Ajjhāsayaṃ tamabhivedayi satthudhātu,Pūjāya sannipatitassa mahājanassa.

พระราชานั้นทรงให้ประชุมพระภิกษุสงฆ์ผู้อยู่ในอารามใกล้เมืองอนุราธปุระ แล้วทรงแจ้งความประสงค์นั้นของมหาชนผู้มาประชุมกันเพื่อบูชาพระธาตุของพระศาสดา

381.

๓๘๑.

Thero tahiṃ mahati bhikkhugaṇe paneko,Medhābalena asamo karuṇādhivāso;

Evaṃ tisīhaḷapatissa mahāmatissa,Lokatthacāracaturassa nivedayittha.

ในหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่นั้น มีพระเถระรูปหนึ่ง ผู้ไม่มีใครเสมอด้วยกำลังปัญญา เป็นที่สถิตแห่งความกรุณา ได้กราบทูลแก่พระเจ้าสีหฬะผู้มีปัญญามาก ผู้ฉลาดในการบำเพ็ญประโยชน์แก่โลกอย่างนี้ว่า

382.

๓๘๒.

Yo ācareyya anujīvijanassa atthaṃ,Eso bhave’nucarito mahataṃ sabhāvo;

Dhātuṃ vasantasamaye bahi nīharitvā,Dassehi puññamabhipatthayataṃ janānaṃ.

ผู้ใดพึงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนผู้อาศัยตนเลี้ยงชีพ นั่นเป็นสภาวะแห่งจริยาวัตรของมหาบุรุษทั้งหลาย ขอพระองค์จงอัญเชิญพระธาตุออกไปภายนอกในฤดูวสันต์ แล้วแสดงแก่ชนทั้งหลายผู้ปรารถนาบุญ

383.

๓๘๓.

Sutvāna saṃyamivarassa subhāsitāni,Pucchittha so naravaro puna bhikkhusaṅghaṃ;

Dhātuṃ namassitumanena mahājanena,Ṭhānaṃ kimettha ramaṇīyataraṃ siyā’ti.

เมื่อทรงสดับคำสุภาษิตของพระผู้สำรวมอันประเสริฐนั้นแล้ว พระราชาผู้ประเสริฐนั้นได้ตรัสถามพระภิกษุสงฆ์อีกว่า 'สถานที่ใดในที่นี้พึงเป็นที่รื่นรมย์ยิ่งกว่ากัน เพื่อที่มหาชนนี้จะได้นมัสการพระธาตุ'

384.

๓๘๔.

Sabbe’pi te atha nikāya nivāsi bhikkhū,Ṭhānaṃ sakaṃ sakama vaṇṇayumādarena;

Aññoññabhinnavacanesu ca tesu rājā,Nevābhinandi na paṭikkhipi kiñcivākyaṃ.

ลำดับนั้น พระภิกษุผู้อยู่ในนิกายต่างๆ ทั้งหมดนั้น ต่างพากันพรรณนาสถานที่ของตนๆ ด้วยความเคารพ เมื่อถ้อยคำเหล่านั้นแตกต่างกัน พระราชาไม่ทรงยินดีและไม่ทรงคัดค้านคำใดๆ เลย

385.

๓๘๕.

Majjhattatānugatamānasatāya kintu,Rājā avo ca puna bhikkhugaṇassa majjhe;

Attānurūpamayameva munindadhātu,Ṭhānaṃ khaṇena sayameva gamissatīti.

แต่ด้วยพระทัยที่ดำเนินไปในความเป็นกลาง พระราชาได้ตรัสอีกครั้งในท่ามกลางหมู่พระภิกษุว่า 'พระมุนินทธาตุนี้จะเสด็จไปยังสถานที่ที่เหมาะสมแก่พระองค์เองโดยลำพังในชั่วครู่เดียว'

386.

๓๘๖.

Rājā tato bhavanameva sakaṃ upecca,Dhātuppaṇāmamabhipatthayataṃ janānaṃ;

Khippaṃmukhambujavanānī vikāsayanto,Sajjetumāha nagarañca vihāramaggaṃ.

ลำดับนั้น พระราชาเสด็จกลับสู่พระราชวังของพระองค์ ทรงทำใบหน้าดุจกอดอกบัวของเหล่าชนผู้ปรารถนาจะนมัสการพระธาตุให้เบิกบานโดยเร็ว แล้วรับสั่งให้จัดเตรียมพระนครและเส้นทางไปสู่วิหาร

387.

๓๘๗.

Sammajjitā salila sevana santadhūlī,Racchā tadā’si pulinattharaṇābhirāmā;

Ussāpitāni kaṇakādivicittitāni,Vyagghādi rūpakhacitāni ca toraṇāni.

ในกาลนั้น ถนนถูกกวาดสะอาด มีฝุ่นสงบด้วยการรดน้ำ รื่นรมย์ด้วยการลาดทราย ซุ้มประตูทั้งหลายที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้นและประดับด้วยรูปสัตว์มีเสือเป็นต้น ถูกยกขึ้นแล้ว

388.

๓๘๘.

Chāyā nivārita virocana raṃsitāpā,Naccaṃ’va dassayati vātadhūtā dhajāli;

Vīthi vasantavanarāji samānavaṇṇā,Jātā sujātakadalītarumālikāhi.

ความร้อนแห่งรัศมีพระอาทิตย์ถูกกั้นด้วยร่มเงา แถวแห่งธงที่ถูกลมพัดโบกสะบัดแสดงอาการประหนึ่งการเต้นรำ ถนนมีสีสันเสมอกับแนวป่าในฤดูวสันต์ด้วยแถวแห่งต้นกล้วยที่งอกงามดี

389.

๓๘๙.

Saṃsūcayanti ca sataṃ navapuṇṇakumbhā,Saggāpavaggasukhamicchitamijjhatīti;

Kappurasāratagarāgarusambhavehi,Dhūpehi duddinamatho sudinaṃ ahosi.

หม้อน้ำเต็มใบใหม่ๆ บ่งบอกแก่สาธุชนทั้งหลายว่า ความสุขในสวรรค์และนิพพานที่ปรารถนาจะสำเร็จผล และด้วยควันธูปที่เกิดจากแก่นการบูร กฤษณา และกะลำพัก วันที่มืดมัวก็กลับกลายเป็นวันดี

390.

๓๙๐.

Olambamānasitamuttakajālakāni,Sajjāpitāni vividhāni ca maṇḍapāni;

Sampāditāni ca tahiṃ kusumagaghikāni,Āmoda luddha madhupāvali kujitāni.

มณฑปต่างๆ ถูกจัดเตรียมไว้ มีข่ายมุกสีขาวห้อยย้อยลงมา และในที่นั้นมีพุ่มดอกไม้ที่กึกก้องด้วยหมู่ภมรผู้หลงใหลในกลิ่นหอม

391.

๓๙๑.

Gacchiṃsu keci gahitussava vesasobhā,Eke samuggaparipuritapupphahatthā;

Aññe janā surabhicuṇṇabharaṃ vahantā,Tatthetare dhatavicittamahātapattā.

บางพวกไปแล้วด้วยความงดงามแห่งเครื่องแต่งกายในงานเทศกาล บางพวกมีมือถือดอกไม้ที่เต็มในผอบ ชนเหล่าอื่นถือหาบแห่งผงหอม ส่วนคนอื่นๆ ในที่นั้นถือฉัตรใหญ่อันวิจิตร

392.

๓๙๒.

Laṅkissaro’tha sasipaṇḍaravājiyutte,Ujjotite rathavare ratanappabhāhi;

Dhātuṃ tilokatilakassa patiṭṭhapetvā,Etaṃ avoca vacanaṃ paṇipātapubbaṃ.

ลำดับนั้น พระเจ้าลังกาได้ประดิษฐานพระธาตุของพระผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งสามโลกไว้บนรถอันประเสริฐที่เทียมด้วยม้าขาวดุจพระจันทร์และสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งรัตนะ แล้วได้ตรัสคำนี้โดยมีการกราบไหว้เป็นเบื้องต้น

393.

๓๙๓.

Sambodhiyā iva munissara bodhimaṇḍaṃ,Gaṇḍambarukkhamiva titthiyamaddanāya;

Dhammañca saṃvibhajituṃ migadāyamajja,Pūjānurūpamupagaccha sayaṃ padesaṃ.

ดุจพระมุนินทร์เสด็จสู่โพธิมณฑลเพื่อความตรัสรู้ ดุจเสด็จสู่ต้นมะม่วงของนายคัณฑะเพื่อข่มพวกเดียรถีย์ และดุจเสด็จสู่ป่ามฤคทายวันเพื่อจำแนกธรรมในวันนี้ ขอพระองค์จงเสด็จไปยังสถานที่อันสมควรแก่การบูชาด้วยพระองค์เองเถิด

394.

๓๙๔.

Rājā tato samucitācaraṇesu dakkho,Vissajji phussarathamaṭṭhitasārathiṃ taṃ;

Pacchā sayaṃ mahatiyā parisāya saddhiṃ,Pūjāvisesamasamaṃ agamā karonto.

ลำดับนั้น พระราชาผู้ฉลาดในการปฏิบัติที่เหมาะสม ได้ทรงปล่อยรถบุษบกนั้นที่มีสารถียืนอยู่ ภายหลังพระองค์เองพร้อมด้วยบริษัทหมู่ใหญ่ ได้เสด็จไปพลางทำการบูชาอันพิเศษที่ไม่มีใครเสมอ

395.

๓๙๕.

Ukkuṭṭhinādavisarena mahājanassa,Hesāravena visaṭena turaṅgamānaṃ;

Bherīravena mahatā kari gajjitena,Uddāmasāgara samaṃ nagaraṃ ahosi.

ด้วยเสียงโห่ร้องกึกก้องของมหาชน ด้วยเสียงม้าร้องที่แผ่ไปทั่ว ด้วยเสียงกลองใหญ่ และด้วยเสียงช้างร้อง พระนครนั้นจึงเป็นประหนึ่งมหาสมุทรที่กำลังคะนอง

396.

๓๙๖.

Āmoditā ubhayavīthigatā kulitthi,Vātāyanehi kanakābharaṇe khipiṃsu;

Sabbatthakaṃ kusumavassamavassayiṃsu,Celāniceva bhamayiṃsunijuttamaṅge.

กุลสตรีผู้อยู่ในถนนทั้งสองข้างต่างร่าเริงยินดี ได้โยนเครื่องประดับทองคำลงมาจากหน้าต่าง ให้ฝนดอกไม้ตกไปในที่ทั้งปวง และกวัดแกว่งผ้าทั้งหลายเหนือศีรษะของตน

397.

๓๙๗.

Pācīnagopurasamīpamupāgatamhi,Tasmiṃ rathe jaladhipiṭṭhigate’va pote;

Tuṭṭhā tahiṃ yatigaṇā manujā ca sabbe,Sampujayiṃsu vividhehi upāyanehi.

เมื่อรถนั้นมาถึงใกล้ซุ้มประตูทิศตะวันออก ดุจเรือที่อยู่บนหลังแห่งมหาสมุทร หมู่บรรพชิตและมนุษย์ทั้งปวงในที่นั้นต่างยินดี ได้บูชาด้วยเครื่องสักการะต่างๆ

398.

๓๙๘.

Katvā padakkhiṇamatho puramuttarena,Dvārena so rathavaro bahi nikkhamitvā;

Ṭhāne mahindaminudhammakathāpavitte,Aṭṭhāsi titthagamitā iva bhaṇḍanāvā.

ครั้นกระทำประทักษิณพระนครแล้ว รถอันประเสริฐนั้นได้ออกไปภายนอกทางประตูทิศเหนือ แล้วหยุดลง ณ สถานที่อันบริสุทธิ์ด้วยพระธรรมเทศนาของพระมหินทเถระ ดุจเรือสินค้าที่มาถึงท่าเรือ

399.

๓๙๙.

Ṭhāne tahiṃ dasanadhātuvaraṃ jinassa,Laṅkissaro ratanavittakaraṇḍagabbhā;

Sañjhāghanā iva vidhuṃ bahinīharitvā,Dassesi jānapada negama nāgarānaṃ.

ณ สถานที่นั้น พระเจ้าลังกาได้อัญเชิญพระทันตธาตุอันประเสริฐของพระชินเจ้าออกจากภายในผอบที่วิจิตรด้วยรัตนะ ดุจพระจันทร์จากเมฆยามเย็น แล้วแสดงแก่ชาวชนบท ชาวนิคม และชาวเมือง

400.

๔๐๐.

Tasmiṃ jane sapadi ābharaṇādivassa,Maccantapītibharite abhivassayante;

Sānandivandijanamaṅgalagītakehi,Sampāditesu mukharesu disāmukhesu.

เมื่อมหาชนผู้เต็มเปี่ยมด้วยความปีติอย่างยิ่งในที่นั้น ต่างโปรยปรายฝนคือเครื่องประดับเป็นต้นในทันที และในเมื่อทิศทั้งหลายถูกทำให้กึกก้องด้วยเพลงมงคลของเหล่านักขับร้องผู้มีความยินดี

401.

๔๐๑.

Hatthāravindanivahesu mahājanassa,Candodaye’ca mukulattanamāgatesu;

Brahmāmarādijanitāmita sādhuvāde,Tārāpathamhi bhuvanodara mottharante.

เมื่อหมู่แห่งมือดุจดอกบัวของมหาชนถึงความเป็นดอกตูม ดุจดอกบัวหุบในเมื่อพระจันทร์ขึ้น และเมื่อเสียงสาธุการอันประมาณมิได้ที่เกิดจากพรหมและเทวดาเป็นต้น แผ่ไปทั่วท้องฟ้าและภายในจักรวาล

402.

๔๐๒.

Sādantadhātu sasikhaṇḍa samānavaṇṇā,Raṃsīhi kunda navacandana paṇḍarehi;

Pāsāda gopura siluccaya pādapādiṃ,Niddhota rūpiyamayaṃ’va akā khaṇena.

พระทันตธาตุนั้นมีสีเสมอกับเสี้ยวพระจันทร์ ด้วยรัศมีที่ขาวผ่องดุจดอกมะลิและจันทน์ใหม่ ได้ทำให้ปราสาท ซุ้มประตู ภูเขาหิน และต้นไม้เป็นต้น กลายเป็นประหนึ่งว่าทำด้วยเงินที่ขัดสะอาดแล้วในชั่วพริบตา

403.

๔๐๓.

Taṃ pāṭihāriya macintiya maccuḷāraṃ,Disvāna ke tahīmahesu mahaṭṭhalomā;

Kevā’nayuṃ sakasakābharaṇāni gehaṃ,Kevā na attapaṭilābhamavaṇṇayiṃsu.

เมื่อเห็นปาฏิหาริย์อันไม่อาจคิดได้และยิ่งใหญ่อย่างยิ่งนั้น ใครเล่าในที่นั้นจะไม่ขนลุกชัน ใครเล่าจะนำเครื่องประดับของตนๆ กลับบ้าน และใครเล่าจะไม่พรรณนาถึงการได้อัตภาพของตน

404.

๔๐๔.

Ke nojahiṃsu sakadiṭṭhimalānubaddhaṃ,Ke vā na buddhamahimaṃ abhipatthayiṃsu;

Ke nāma macchariyapāsavasā ahesuṃ,Vatthuttayañca saraṇaṃ nagamiṃsu kevā.

ใครเล่าจะไม่ละมลทินแห่งทิฏฐิของตนที่ผูกพันอยู่ ใครเล่าจะไม่ปรารถนาพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ใครเล่าจะยังคงเป็นทาสแห่งความตระหนี่ และใครเล่าจะไม่ถึงไตรสรณคมน์

405.

๔๐๕.

Laṅkissaro’pi navalakkha paribbayena,Sabbaññudhātumatulaṃ abhipūjayitvā;

Taṃ dantadhātubhavanaṃ puna vaḍḍhayitvā,Antepuramhi paṭivāsaramaccayittha.

พระราชาแห่งลังกาแม้ด้วยทรัพย์เก้าแสน ได้บูชาพระธาตุของพระสัพพัญญูผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้สร้างพระทันตธาตุวิหารนั้นให้เจริญขึ้นอีก และได้บูชาในพระราชวังทุกวัน

406.

๔๐๖.

Dhātuṃ vihāramahayuttarameva netvā,Pūjaṃ vidhātumanuvaccharamevarūpaṃ;

Rājā’tha kittisirimeghasamavhayo so,Vārittalekha mabhilekhayi saccasandho.

ได้นำพระธาตุไปยังอภยุตตรวิหาร เพื่อกระทำการบูชาเช่นนี้ทุกปี พระราชาผู้มีพระนามว่า กิตติสิริเมฆะ ผู้ทรงสัจจะ ได้จารึกระเบียบแบบแผนไว้

407.

๔๐๗.

Vārittametamitare’pi pavattayantā,Te buddhadāsapamukhā vasudhādhināthā;

Saddhādayādhikaguṇābharaṇābhirāmā,Taṃ sakkariṃsu bahudhā jinadantadhātuṃ.

แม้พระราชาองค์อื่นๆ ผู้ทรงดำเนินตามระเบียบนี้ มีพระพุทธทาสเป็นต้น ผู้ทรงงดงามด้วยเครื่องประดับคือคุณธรรมอันยิ่งใหญ่ มีศรัทธาและเมตตาเป็นต้น ได้สักการะพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยประการต่างๆ

408.

๔๐๘.

Satthārā sambhatatthaṃ purimatarabhave sampajānaṃ pajānaṃ,Sambodhiṃ tassa sabbāsavavigamakariṃ saddahanto’dahanto;

Sotaṃ tassa’ggadhamme nipuṇamati sataṃ saṅgamesaṅgamesaṃ,Nibbāṇaṃ santamicche tibhavabhayapariccāgahetuṃ gahetuṃ.

ชนทั้งหลายผู้รู้แจ้งประโยชน์ที่พระศาสดาสั่งสมมาในภพก่อนๆ ผู้เชื่อมั่นในพระสัมโพธิญาณของพระองค์อันเป็นเครื่องกำจัดอาสวะทั้งปวง ผู้มีปัญญาละเอียดอ่อนในพระอัคคธรรมของพระองค์ ผู้แสวงหาการสมาคมกับสัตบุรุษ พึงปรารถนาพระนิพพานอันสงบ เพื่อเป็นเหตุแห่งการละทิ้งภัยในภพทั้งสาม

Pañcamo paricchedo.

ปริจเฉทที่ ๕

409.

๔๐๙.

Yo candagomi racitevarasaddasatthe,Ṭīkaṃ pasatthamakarittha ca pañcikāya;

Buddhappabhāvajana niṃca akā samanta,Pāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ṭīkaṃ.

ผู้ใดได้รจนาฎีกาอันน่าสรรเสริญในคัมภีร์ปัญจิกาแห่งสัททาวิเศษที่พระจันทโคมีรจนาไว้ และได้รจนาฎีกาในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัย ซึ่งเป็นเครื่องยังพุทธานุภาพให้เกิดแก่ชนทั้งปวง

410.

๔๑๐.

Aṅguttarāgamavaraṭṭhakathāya ṭīkaṃ,Sammobhavibbhama vighātakariṃ akāsi;

Atthāya saṃyamigaṇassa padhānikassa,Ganthaṃ akā vinayasaṅgahanāmadheyyaṃ.

ได้รจนาฎีกาในอังคุตตรนิกายอรรถกถาอันประเสริฐ ซึ่งเป็นเครื่องกำจัดความหลงและความฟุ้งซ่าน เพื่อประโยชน์แก่หมู่ผู้สำรวมที่บำเพ็ญเพียร ได้รจนาคัมภีร์ชื่อวินยสังคหะ

411.

๔๑๑.

Santindriyassapaṭipatti parāyaṇassa,Sallekha vutti niratassa samāhitassa;

Appicchatādi guṇayoga vibhusanassa,Sambuddhasāsanamahodayakāraṇassa.

ผู้มีอินทรีย์สงบ มีการปฏิบัติเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ผู้ยินดีในวัตรปฏิบัติอันขัดเกลา ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้ประดับด้วยคุณธรรมมีความมักน้อยเป็นต้น ผู้เป็นเหตุแห่งความเจริญรุ่งเรืองแห่งพระพุทธศาสนา

412.

๔๑๒.

Sabbesuācariyataṃ paramaṃ gatassa,Satthesu sabbasamayantara kovidassa;

Sissenasāritanujassa mahādisāmi.

ผู้ถึงความเป็นอาจารย์สูงสุดในศาสตร์ทั้งปวง ผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์และลัทธิต่างๆ ทั้งสิ้น ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตรเถระ เป็นพระมหาเถระผู้เป็นใหญ่

413.

๔๑๓.

Suddhanvayena karuṇādiguṇodayena,Takkāgamādi kusalena visāradena;

Sabbattha patthaṭa sudhākararaṃsijāla,Saṅkāsakittivisarena parikkhakena.

ผู้มีวงศ์บริสุทธิ์ มีคุณธรรมมีความกรุณาเป็นต้นเกิดขึ้น ผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญในตรรกศาสตร์และพระอาคมเป็นต้น ผู้มีเกียรติคุณแผ่ไปกว้างขวางดุจข่ายรัศมีแห่งพระจันทร์ เป็นผู้พิจารณาไตร่ตรอง

414.

๔๑๔.

Saddhādhanena sakhilena ca dhammakitti,Nāmena rājagarunā cariyena eso;

Sotuppasādajanano jinadantadhātu,Vaṃso kato nikhiladassipabhāvadīpo.

พระอาจารย์ผู้เป็นพระราชครู มีนามว่า ธัมมกิตติ ผู้มีศรัทธาเป็นทรัพย์ มีวาจาอ่อนหวาน ได้รจนาพระทันตธาตุวงศ์นี้ ซึ่งเป็นเครื่องยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่ผู้ฟัง เป็นประทีปแสดงพุทธานุภาพของพระสัพพัญญู

415.

๔๑๕.

Dhammo pavattatu cirāya munissarassa,Dhamme ṭhitā vasumatīpatayo bhavantu;

Kāle pavassatu ghano nikhilā pajā’pi,Aññoññamettipaṭilābhasukhaṃ labhantu.

ขอพระธรรมของพระมุนีผู้เป็นใหญ่จงดำรงอยู่สิ้นกาลนาน ขอเหล่าพระราชาจงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ขอฝนจงตกต้องตามฤดูกาล และขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงได้รับความสุขจากการได้เมตตาต่อกันและกัน

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
Dāṭhāvaṃso ทาฐาวงศ์ Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น 1. ๑. Visāradaṃ vādapathāti vattinaṃ,Tilokapajjotamasayhasāhinaṃ; Asesa ñeyyāvaraṇappahāyinaṃ,Namāmi satthāramanantagocaraṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระศาสดาผู้ดำเนินไปในทางแห่งวาทะอย่างแกล้วกล้า ผู้ทรงส่องโลกทั้งสามให้สว่างไสว ผู้ทรงอดทนต่อสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา ผู้ทรงละเครื่องกั้นคือไญยธรรมทั้งปวงได้สิ้นเชิง ผู้มีโคจรหาที่สุดมิได้ 2. ๒. Tiloka nāthappabhavaṃ bhayāpahaṃ,Visuddhavijjācaraṇehi sevitaṃ; Papañca saṃyojanabandhanacchidaṃ,Namāmi dhammaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมอันละเอียดอ่อน เห็นได้ยากยิ่ง อันมีแดนเกิดจากพระนาถะแห่งโลกทั้งสาม ผู้ขจัดภัย อันท่านผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะอันบริสุทธิ์ซ่องเสพ ผู้ตัดเครื่องผูกพันคือปปัญจะและสังโยชน์ 3. ๓. Pasādamattena’pi yattha pāṇino,Phūsanti dukkhakkhayamaccutaṃ padaṃ; Tamāhuṇeyyaṃ susamāhitindriyaṃ,Namāmi saṅghaṃ munirājasāvakaṃ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์สาวกของพระจอมมุนี ผู้ที่สัตว์ทั้งหลายแม้เพียงด้วยความเลื่อมใส ย่อมถูกต้องซึ่งบทอันไม่เคลื่อนคือความสิ้นไปแห่งทุกข์ ผู้ควรแก่ทักษิณา มีอินทรีย์อันตั้งมั่นดีแล้ว 4. ๔. Vibhusayaṃ kāḷakanāgaranva yaṃ,Parakkamo kāruṇiko camūpati; Gavesamāno jinasāsanassa yo,Virūḷhimatthañca janassa patthayaṃ. จอมทัพผู้มีพระนามว่าปรักกมะ ผู้มีความกรุณา ผู้ประดับประดากาฬกนครวงศ์ ผู้แสวงหาความเจริญแห่งพระศาสนาของพระชินเจ้า และปรารถนาประโยชน์และความเจริญแก่ปวงชน 5. ๕. Sudhāmayūkhāmala paṇḍuvaṃsajaṃ,Virūḷhasaddhaṃ munirājasāsane; Piyaṃ vadaṃ nītipathānuvattiniṃ,Sadā pajānaṃ janikaṃ’va mātaraṃ. ผู้เกิดในวงศ์ปัณฑุอันบริสุทธิ์ดุจแสงจันทร์ ผู้มีความศรัทธาอันเจริญในพระศาสนาของพระจอมมุนี ผู้กล่าวคำไพเราะ ผู้ประพฤติตามทางแห่งนิติ ประดุจมารดาผู้ให้กำเนิดแก่ปวงชนอยู่เสมอ 6. ๖. Piyaṃ parakkantibhujassa rājino,Mahesi maccunnatakhuddhisampadaṃ; Vidhāya līlāvatimicchitatthadaṃ,Asesa laṅkātalarajjalakkhiyaṃ. พระมเหสีผู้เป็นที่รักของพระราชาปรักกันติภุชะ ผู้ถึงพร้อมด้วยพระปัญญาอันสูงยิ่ง ทรงสถาปนาพระนางลีลาวดีผู้ประทานประโยชน์ที่ปรารถนา ผู้เป็นสิริแห่งราชสมบัติทั่วพื้นเกาะลังกา 7. ๗. Kumāramārādhitasādhumantinaṃ,Mahādayaṃ paṇḍunarinda vaṃsajaṃ; Vidhāya saddhaṃ madhurindanāmakaṃ,Susikkhītaṃ pāvacane kalāsu ca. ผู้ทรงบำรุงกุมารผู้มีปัญญาดี ผู้มีพระทัยกรุณามาก ผู้เกิดในวงศ์แห่งพระราชาปัณฑุ ผู้ทรงกระทำพระนามว่า มธุรินทะ ผู้มีความศรัทธา ผู้ได้รับการศึกษาดีแล้วในพระศาสนาและศิลปะทั้งหลาย 8. ๘. Narindasuññaṃ suciraṃ tisīhaḷaṃ,Itippatītaṃ ayasaṃ apānudi; Ciraṃ paṇītena ca civarādinā,Susaññate saṃyamino atappayi. ผู้ทรงขจัดความเสื่อมเสียที่เกิดขึ้นในไตรสีหฬที่ว่างจากพระราชามานาน และทรงบำรุงพระภิกษุผู้สำรวมดีแล้ว ผู้มีอินทรีย์อันระงับแล้ว ด้วยจีวรและสิ่งประณีตอื่นๆ มานาน 9. ๙. Ciraṭṭhitiṃ pāvacanassa icchatā,Kataññunā vikkama buddisālinā; Satīmatā candima bandhukittinā,Sagāravaṃ tena’bhīyācito ahaṃ. ข้าพเจ้าถูกผู้นั้นอ้อนวอนด้วยความเคารพ ผู้ปรารถนาความตั้งมั่นแห่งพระศาสนาตลอดกาลนาน ผู้มีความกตัญญู ผู้มีปัญญาและกำลังอันรุ่งเรือง ผู้มีสติ ผู้มีเกียรติประดุจพระจันทร์ 10. ๑๐. Sadesa bhāsāya kavīhi sīhaḷe,Katampi vaṃsaṃ jinadantadhātuyā; Niruttiyā māgadhikāya vuddhiyā,Karomi dīpantaravāsinaṃ api. แม้กวีทั้งหลายในเกาะสีหฬได้กระทำซึ่งวงศ์แห่งพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยภาษาของตนแล้ว ข้าพเจ้าก็จะกระทำ (ซึ่งวงศ์นั้น) เพื่อความเจริญแห่งภาษามาคธี และเพื่อชาวเกาะอื่นๆ ด้วย 11. ๑๑. Jīno’yamiddhe amaravhaye pure,Kadāci hutvāna sumedhanāmako; Savedavedaṅgavibhāgakovido,Mahaddhane vippakulamhi māṇavo. พระชินเจ้าพระองค์นี้ในอดีตกาล ณ เมืองชื่ออมรวดีอันรุ่งเรือง ได้เคยเป็นมาณพชื่อสุเมธะ เป็นมาณพในตระกูลพราหมณ์ผู้มั่งคั่ง ผู้เชี่ยวชาญในการจำแนกพระเวทและเวทางค์ทั้งปวง 12. ๑๒. Ahañhi jātibyasanena pīḷito,Jarābhibhuto maraṇena otthaṭo; Sivaṃ padaṃ jātijarādinissaṭaṃ,Gavesayissaṃ’ti raho vicintiya. เราถูกความทุกข์คือชาติเบียดเบียน ถูกชราครอบงำ ถูกมรณะปกคลุม เราจะแสวงหาบทอันเกษมที่พ้นจากชาติ ชรา เป็นต้น ดังนี้แล้วจึงคิดในที่ลับ 13. ๑๓. Anekasaṅkhaṃ dhanadhaññasampadaṃ,Patiṭṭhapetvā kapaṇesi duccajaṃ; Anappake pemabharānubandhino,Vihāya mitte ca suteca bandhave. ได้ตั้งทรัพย์สมบัติและข้าวเปลือกจำนวนมากที่ยากจะสละได้ไว้เพื่อคนยากจน ละมิตร บุตร และญาติทั้งหลาย ผู้มีความผูกพันด้วยความรักอันไม่น้อย 14. ๑๔. Pahāya kāme nikhile manorame,Gharābhinikkhamma himācalantike; Mahīdharaṃ dhammikanāma vissutaṃ,Upecca nānātarurājibhusitaṃ. ละกามทั้งปวงอันน่ารื่นรมย์ ออกจากเรือนไปใกล้ภูเขาหิมพานต์ เข้าไปสู่ภูเขาที่ชื่อว่า ธัมมิกะ ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดี อันประดับด้วยหมู่ไม้นานาชนิด 15. ๑๕. Manonukūle surarājanimmīte,Asammigānaṃ agatimhi assame; Nivattacīro ajinakkhipaṃ vahaṃ,Jaṭādharo tāpasa vesamaggahī. ในอาศรมอันเป็นที่สบายใจ อันท้าวสักกะเนรมิตไว้ ในที่ที่สัตว์ร้ายเข้าไม่ถึง นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ ถือหนังเสือ มีชฎา ทรงเพศเป็นดาบส 16. ๑๖. Susaññatattoparivāri tindriyo,Phalāphalādīhi pavattayaṃ tanuṃ; Gato abhiñgñāsu ca pāramiṃ vasī,Tahiṃ samāpatti sukhaṃ avindi so. มีตนอันสำรวมดีแล้ว มีอินทรีย์อันคุ้มครองแล้ว ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยผลไม้และรากไม้เป็นต้น เป็นผู้ชำนาญถึงความสำเร็จในอภิญญา ได้เสวยสุขแห่งสมาบัติในที่นั้น 17. ๑๗. Susajjite rammapurādhivāsinā,Mahājanena’ttamanena añjase; Pathappadese abhiyantamattano,Aniṭṭhiteyeva sumedha tāpaso. ดาบสสุเมธะยังไม่ทันเสร็จ (การจัดเตรียม) ในบริเวณทางที่พระองค์เสด็จมา อันชาวเมืองรัมมะบุรีผู้ยินดีจัดเตรียมไว้ดีแล้ว ด้วยมหาชนผู้มีใจยินดี 18. ๑๘. Agādhañeyyodadhīpāradassinaṃ,Bhavantaguṃ nibbanathaṃ vināyakaṃ; Anekakhīṇāsavalakkhasevitaṃ,Kadā ci dīpaṅkarabuddhamaddasa. ได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่าทีปังกรในกาลครั้งหนึ่ง ผู้ทรงเห็นฝั่งแห่งมหาสมุทรคือไญยธรรมอันลึกซึ้ง ผู้ทรงถึงที่สุดแห่งภพ ผู้ไม่มีกิเลสเครื่องร้อยรัด ผู้เป็นผู้นำ ผู้ที่พระขีณาสพเป็นแสนๆ องค์พึงเสพ 19. ๑๙. Tato sasaṅghassa tilokabhattuno,Pariccajitvāna tanumpi jīvitaṃ; Pasārayitvāna jaṭājinādikaṃ,Vidhāya setuṃ tanumeva pallale. จากนั้น เพื่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นที่พึ่งแห่งโลกทั้งสามพร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้สละแม้ร่างกายและชีวิต ได้แผ่ชฎาและหนังเสือเป็นต้น กระทำตนเองเป็นสะพานในหล่ม 20. ๒๐. Anakkamitvā kalalaṃ mahādaye,Sabhikkhuko gaccatu piṭṭhiyā iti; Adhiṭṭhahitvāna nipannako tahiṃ,Anātha metaṃ tibhavaṃ samekkhiya. ด้วยความกรุณาอันยิ่งใหญ่ว่าอย่าเหยียบย่ำโคลน ขอพระภิกษุสงฆ์จงเดินไปบนหลังของเราเถิด ดังนี้แล้วจึงอธิษฐานแล้วนอนลงในที่นั้น พิจารณาเห็นภพทั้งสามนี้ว่าไม่มีที่พึ่ง 21. ๒๑. Dayāya sañcoditamānaso jane,Bhavaṇṇavā uddharituṃ dukhaddite; Akāsi sambodhipadassa pattiyā,Mahābhinīhāramudaggavikkamo. มีใจอันความกรุณาชักนำไปในหมู่ชน เพื่อจะช่วยสัตว์ผู้ถูกทุกข์เบียดเบียนให้พ้นจากห้วงน้ำคือภพ ได้กระทำซึ่งมหาอภินิหารเพื่อบรรลุพระสัมโพธิญาณ ผู้มีความเพียรอันยิ่งใหญ่ 22. ๒๒. Atho viditvā vasino tamāsayaṃ,Adāsi so vyākaraṇaṃ mahāmuni; Tato puraṃ tamhi tathāgate gate,Sayaṃvasī sammasi pāramiguṇe. ครั้นพระมหามุนีทรงทราบอัธยาศัยของดาบสนั้นแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ (ว่าจักได้เป็นพระพุทธเจ้า) หลังจากนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จไปแล้ว ดาบสผู้มีอำนาญในตนเองได้พิจารณาคุณแห่งบารมี 23. ๒๓. Tato ca kappānamalīnavikkamo,Asaṃkhiye so caturo salakkhake; Tahiṃ tahiṃ jātisu bodhipācane,Visuddhasambhāraguṇe apūrayi; Athābhijāto tusite mahāyaso,Visuddhasambodhipadopaladdhiyā; Udikkhamāno samayaṃ dayādhano,Ciraṃ vibhutiṃ anubhosi sabbaso. จากนั้น ผู้มีความเพียรอันไม่ย่อหย่อน ได้บำเพ็ญคุณสมบัติคือบริขารอันบริสุทธิ์เพื่อการตรัสรู้ ในภพชาติต่างๆ ตลอดสี่อสงไขยแสนกัป ครั้นจุติจากภพดุสิตแล้ว ผู้มีพระยศยิ่งใหญ่ ผู้มีพระทัยประกอบด้วยพระกรุณา ทรงรอคอยเวลาเพื่อการบรรลุพระสัมโพธิญาณอันบริสุทธิ์ ได้เสวยความสุขสมบัติทุกประการมานาน 25. ๒๕. Sahassasaṅkhā dasacakkavālato,Samāgatānekasurādhipādihi; Udaggudaggehi jinattapattiyā,Sagāravaṃ so abhigamma yācito. พระองค์ถูกเหล่าทวยเทพและจอมเทพจำนวนมากที่มาประชุมกันจากหมื่นจักรวาล ผู้มีความยินดีอย่างยิ่ง เพื่อการบรรลุความเป็นพระชินเจ้า อ้อนวอนด้วยความเคารพ 26. ๒๖. Tato cavitvā kapiḷavhaye pure,Sadā sato sakyakulekaketuno; Ahosi suddhodanabhumibhattuno,Mahādimāyāya mahesiyā suto. จากนั้นจุติจากภพดุสิตแล้ว ณ เมืองชื่อกบิลพัสดุ์ ผู้มีสติอยู่เสมอ ผู้เป็นธงชัยหนึ่งเดียวแห่งศากยวงศ์ ได้เป็นโอรสของพระเจ้าสุทโธทนะผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน และพระมเหสีพระนามว่ามหามายา 27. ๒๗. Vijātamatto’va vasundharāya so,Patiṭṭhahitvāna disā vilokayī; Tadā ahesuṃ vivaṭaṅganā disā,Apūjayuṃ tattha ca devamānusā. พระองค์ประสูติแล้วก็ประทับยืนบนพื้นดิน ทรงทอดพระเนตรไปทั่วทิศ ในกาลนั้น ทิศทั้งหลายก็เปิดโล่ง และเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายก็บูชาในที่นั้น 28. ๒๘. Ādhārayuṃ ātapavāraṇādikaṃ,Adissamānāva nabhambhi devatā; Padāni so satta ca uttarāmukho,Upecca nicchārayi vācamāsabhiṃ. เทวดาทั้งหลายได้ทรงกั้นฉัตรและสิ่งอื่นๆ โดยไม่ปรากฏกายในอากาศ พระองค์เสด็จไปเจ็ดก้าวโดยหันพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ แล้วเปล่งพระวาจาอันองอาจ 29. ๒๙. Yathatthasiddhattakumāranāmako,Mahabbalo yobbanahāriviggaho; Ututtayānucchavikesu tīsu so,Nubhosi pāsādavaresu sampadaṃ. พระกุมารผู้มีพระนามว่าสิทธัตถะตามความสำเร็จประโยชน์ ผู้มีพระกำลังมาก ผู้มีพระวรกายอันงดงามในวัยหนุ่ม ได้เสวยสมบัติในปราสาทอันประเสริฐสามหลังที่เหมาะสมกับฤดูทั้งสาม 30. ๓๐. Kadāci uyyānapathe jarāhataṃ,Tathāturaṃ kālakatañca saṃyamiṃ; Kamena disvāna virattamānaso,Bhavesu so pabbajituṃ akāmayi. ในกาลบางครั้ง เมื่อเสด็จไปตามทางสู่พระราชอุทยาน ทรงทอดพระเนตรเห็นคนแก่ คนเจ็บ คนตาย และสมณะ ตามลำดับ พระองค์ผู้มีพระทัยคลายกำหนัดในภพทั้งหลาย จึงทรงปรารถนาจะบรรพชา 31. ๓๑. Sapupphadīpādīkarehi rattiyaṃ,Purakkhato so tidivādhivāsihi; Sachannako kantakavājiyānato,Tato mahākāruṇiko’bhinikkhami. ในเวลากลางคืน พระองค์ผู้ทรงพระมหากรุณา อันเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ผู้ถือดอกไม้และประทีปเป็นต้นแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยนายฉันนะ เสด็จออกจากพระนครด้วยม้ากัณฐกะ 32. ๓๒. Kamena patvāna anomamāpagaṃ,Sudhotamuttāphalahārisekate; Patiṭṭhahitvā varamoḷibandhanaṃ,Sitāsilūnaṃ gagane samukkhipī. เมื่อเสด็จไปถึงแม่น้ำอโนมาตามลำดับ ทรงประทับยืนบนหาดทรายอันรุ่งเรืองดุจกลุ่มมุกดาที่ล้างสะอาดดีแล้ว ทรงตัดพระจุฬาโมลีอันประเสริฐด้วยพระขรรค์อันคมแล้วทรงเสี่ยงขึ้นไปในอากาศ 33. ๓๓. Paṭiggahetvā tidasānamissaro,Suvaṇnacaṅgoṭavarena taṃ tadā; Tiyojanaṃ nīlamaṇīhi cetiyaṃ,Akāsi cūḷāmaṇimattano pure. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงรับพระจุฬาโมลีนั้นด้วยผอบทองอันประเสริฐ แล้วทรงสร้างพระจุฬามณีเจดีย์สำเร็จด้วยแก้วมณีสีนิลสูง ๓ โยชน์ ไว้ในเมืองของพระองค์ 34. ๓๔. Tato ghaṭīkārasarojayoninā,Samāhaṭaṃ dhārayī cīvarādikaṃ; Atho sakaṃ vatthayugaṃ nabhatthale,Pasatthavesaggahaṇo samukkhipī. ลำดับนั้น พระองค์ทรงครองจีวรเป็นต้นที่ฆฏิการพรหมนำมาถวาย แล้วทรงถือเพศบรรพชิตอันน่าเลื่อมใส ทรงเหวี่ยงคู่ผ้าของพระองค์ขึ้นไปบนท้องฟ้า 35. ๓๕. Paṭiggahetvāna tamambujāsano,Mahiddhiko bhattibharena codito; Sake bhave dvādasayojanaṃ akā,Maṇīhi nīlādihi dussacetiyaṃ. ท้าวมหาพรหมผู้มีฤทธิ์มากทรงรับคู่นั้นแล้ว ด้วยความเปี่ยมล้นด้วยความเลื่อมใส จึงทรงสร้างพระทุสสเจดีย์สำเร็จด้วยแก้วมณีมีสีนิลเป็นต้น สูง ๑๒ โยชน์ ไว้ในพรหมโลกของพระองค์ 36. ๓๖. Susaññatatto satimā jitindriyo,Vinītaveso rasagedhavajjito; Chahāyanāneva anomavikkamo,Mahāpadhānaṃ padahittha dukkaraṃ. พระองค์ผู้ทรงสำรวมดีแล้ว มีสติ ทรงชนะอินทรีย์ มีเพศอันฝึกดีแล้ว ทรงปราศจากความกำหนัดในรส ทรงมีพระวิริยะอันไม่ต่ำทราม ทรงบำเพ็ญมหาปธานความเพียรที่ทำได้ยากตลอด ๖ ปี 37. ๓๗. Visākhamāsassatha puṇṇamāsiyaṃ,Upecca mūlaṃ sahajāya bodhiyā; Tiṇāsane cuddasahatthasammite,Adhiṭṭhahitvā vīriyaṃ nisajji so. ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ พระองค์เสด็จเข้าไปยังโคนต้นมหาโพธิ์ซึ่งเป็นสหชาติ ทรงอธิษฐานพระวิริยะประทับนั่งบนอาสนะหญ้ากว้าง ๑๔ ศอก 38. ๓๘. Avattharantiṃ vasudhaṃca ambaraṃ,Virūpavesaggahaṇena bhiṃsanaṃ; Pakampayanto sadharādharaṃ mahiṃ,Jino padose’jini māravāhiṇiṃ. พระชินเจ้าทรงยังแผ่นดินพร้อมด้วยภูเขาให้หวั่นไหว ทรงชนะกองทัพมารอันน่าสะพรึงกลัวด้วยการถือเพศที่วิปริตซึ่งแผ่ไปทั่วปฐพีและนภากาศ ในเวลาพลบค่ำ 39. ๓๙. Surāsurabrahmagaṇehi sajjite,Jagattaye pupphamayagaghikādinā; Pavattamāne suradundubhissare,Abujjhibodhiṃ rajanīparikkhaye. เมื่อโลกทั้งสามอันเหล่าเทพ อสูร และพรหม ตกแต่งแล้วด้วยสิ่งต่าง ๆ มีพวงดอกไม้เป็นต้น เมื่อเสียงกลองทิพย์บรรเลงอยู่ พระองค์ได้ทรงตรัสรู้พระโพธิญาณในเวลาสิ้นสุดแห่งราตรี 40. ๔๐. Tadā pakampiṃsu saselakānanā,Sahassasaṃkhā dasalokadhātuyo; Agañji so loṇapayodhi sādhutaṃ,Mahāvabhāso bhuvanesu pattharī. ในกาลนั้น หมื่นโลกธาตุพร้อมทั้งภูเขาและป่าไม้ได้หวั่นไหว มหาสมุทรได้เปล่งเสียงสาธุการ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้แผ่ไปในโลกทั้งหลาย 41. ๔๑. Labhiṃsu andhā vimale vilocane,Suṇiṃsu sadde badhirāpi jātiyā; Lapiṃsu mūgā vacanena vaggunā,Cariṃsu khelaṃ padasā’va paṅgulā. คนตาบอดกลับได้ดวงตาอันใสสะอาด คนหูหนวกแต่กำเนิดก็ได้ยินเสียง คนใบ้ก็พูดด้วยถ้อยคำอันไพเราะ คนเปลี้ยพิการก็เดินเหินได้ตามปกติ 42. ๔๒. Bhaviṃsu khujjā ujusommaviggahā,Sikhī’pi nibbāyi avīciādisu; Apāgamuṃ bandhanato’pi jantavo,Khudādikaṃ petabhavā apakkamī. คนหลังค่อมก็มีร่างกายตรงและสวยงาม ไฟในนรกมีอเวจีเป็นต้นก็ดับลง สัตว์ทั้งหลายพ้นจากเครื่องจองจำ ความหิวเป็นต้นก็ปราศจากไปจากภูมิเปรต 43. ๔๓. Samiṃsu rogavyasanāni pāṇinaṃ,Bhayaṃ tiraccānagate na pīḷayī; Janā ahesuṃ sakhilā piyaṃvadā,Pavattayuṃ koñcanadaṃ mataṅgajā. โรคภัยและพยันตรายของสัตว์ทั้งหลายสงบระงับลง ภัยมิได้เบียดเบียนสัตว์เดรัจฉาน มนุษย์ทั้งหลายมีความเป็นมิตรและพูดจาไพเราะต่อกัน เหล่าช้างก็เปล่งเสียงร้องก้องกัมปนาท 44. ๔๔. Hayā ca hesiṃsu pahaṭṭhamānasā,Nadiṃsu sabbā sayameva dundubhī; Raviṃsu dehābharaṇāni pāṇinaṃ,Disā pasīdiṃsu samā samantato. ม้าทั้งหลายก็ร่าเริงบันเทิงใจส่งเสียงร้อง กลองทั้งปวงก็ดังขึ้นเอง เครื่องประดับบนร่างกายของสัตว์ทั้งหลายก็ส่งเสียงกังวาน ทิศทั้งหลายก็ผ่องใสราบรื่นโดยรอบ 45. ๔๕. Pavāyi mando sukhasītamāruto,Pavassi megho’pi akālasambavo; Jahiṃsu ākāsagatiṃ vihaṅgamā,Mahiṃ samubhijjajalaṃ samuṭṭhahī. ลมเย็นอันเป็นสุขพัดมาเอื่อย ๆ เมฆฝนตกลงมานอกฤดูกาล นกทั้งหลายหยุดบินในอากาศ น้ำพุ่งขึ้นมาจากแผ่นดิน 46. ๔๖. Asandamānā’va ṭhitā savantiyo,Nabhe virociṃsu asesajotiyo; Bhavā ahesuṃ vivaṭā samantato,Janassa nāsuṃ vacanūpapattiyo. แม่น้ำทั้งหลายหยุดนิ่งไม่ไหลไป แสงสว่างทั้งปวงรุ่งเรืองในท้องฟ้า ภพทั้งหลายเปิดออกโดยรอบ ถ้อยคำของมนุษย์ไม่มีอุปสรรคขัดข้อง 47. ๔๗. Samekkhataṃ nāvaraṇā nagādayo,Pavāyi gandho api dibbasammato; Dumā ahesuṃ phalapuppha dhārino,Ahosi channo kamalehi aṇṇavo. ภูเขาเป็นต้นไม่เป็นเครื่องกั้นการมองเห็น กลิ่นหอมอันสมมติว่าเป็นทิพย์ฟุ้งขจรไป ต้นไม้ทั้งหลายต่างทรงดอกและผล มหาสมุทรดาดดาษไปด้วยดอกบัว 48. ๔๘. Thalesu toyesu ca pupphamānakā,Vicittapupphā vikasiṃsu sabbathā; Nirantaraṃ pupphasugandhavuṭṭhiyā,Ahosi sabbaṃ vasudhambarannaraṃ. ดอกไม้หลากสีที่บานทั้งบนบกและในน้ำต่างก็บานสะพรั่งไปทั่ว ทุกแห่งหนระหว่างแผ่นดินและท้องฟ้าเต็มไปด้วยห่าฝนดอกไม้หอมที่ตกลงมาไม่ขาดสาย 49. ๔๙. Nisajja pallaṅkavare tahiṃ jino,Sukhaṃ samāpattivihārasambhavaṃ; Tato’nubhonto sucirābhipatthitaṃ,Dināni satteva atikkamāpayī. พระชินเจ้าประทับนั่งบนรัตนบัลลังก์อันประเสริฐนั้น ทรงเสวยสุขที่เกิดจากสมาบัติวิหารธรรมอันทรงปรารถนามานานสิ้นกาล ๗ วัน 50. ๕๐. Samuppatitvā gagaṇaṅganaṃ tato,Padassayitvā yamakaṃ mahāmuni; Sapāṭihīraṃ tidivādhivāsinaṃ,Jinattane saṃsayitaṃ nirākari. ลำดับนั้น พระมหามุนีเสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ ทรงขจัดความสงสัยในความเป็นพระพุทธเจ้าของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ให้หมดสิ้นไป 51. ๕๑. Athotaritvāna jayāsanassa so,Ṭhito’va pubbuttarakaṇṇanissito; Dināni sattānimisena cakkhunā,Tamāsanaṃ bodhitaruṃca’pūjayi. ลำดับนั้น พระองค์เสด็จลงมาแล้ว ประทับยืนทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงบูชาบัลลังก์และต้นมหาโพธิ์นั้นด้วยการไม่กระพริบพระเนตรตลอด ๗ วัน 52. ๕๒. Atha’ntarāḷe maṇicaṅkame jino,Ṭhitappadesassa ca āsanassa ca; Mahārahe devavarābhinimmite,Dināni satteva akāsi vaṅkamaṃ. ลำดับนั้น พระชินเจ้าทรงทำจงกรมตลอด ๗ วัน บนที่จงกรมแก้วมณีอันมีค่ามากที่เทวดาผู้ประเสริฐเนรมิตขึ้นในระหว่างที่ประทับยืนกับรัตนบัลลังก์ 53. ๕๓. Tato disāyaṃ aparāya bodhiyā,Upāvisitvā ratanālaye jino; Samantapaṭṭhānanayaṃ vicintayaṃ,Dināni satteva savītināmayi. ลำดับนั้น พระชินเจ้าเสด็จไปประทับนั่งในเรือนแก้วทางทิศตะวันตกแห่งต้นมหาโพธิ์ ทรงพิจารณานัยแห่งพระสมันตปัฏฐานสิ้นกาล ๗ วัน 54. ๕๔. Viniggato satthusarīrato tadā,Jutippabandho paṭibandhavajjito; Pamāṇasuññāsu ca lokadhātusu,Samantato uddhamadho ca pattharī. ในกาลนั้น สายแห่งพระรัศมีอันไม่มีเครื่องกั้นได้ซ่านออกจากพระวรกายของพระศาสดา แผ่ไปสู่โลกธาตุทั้งหลายอันหาประมาณมิได้ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ และโดยรอบ 55. ๕๕. Vaṭassa mūle ajapālasaññino,Sukhaṃ phusanto pavivekasambhavaṃ; Vināyako satta vihāsi vāsare,Anantadassī surarājapūjito. พระวินายกเจ้าผู้มีอนันตญาณ อันท้าวสักกะจอมเทพบูชาแล้ว ทรงเสวยวิเวกสุขอยู่ ณ โคนต้นไทรชื่ออชปาลนิโครธ ตลอด ๗ วัน 56. ๕๖. Vihāsi mūle mucalindasākhino,Nisajja bhogāvalimandirodare; Vikiṇṇapupphe mucalindabhogino,Samādhinā vāsarasattakaṃ jino. พระชินเจ้าประทับนั่งในท่ามกลางวงขนดของพญานาคมุจลินท์อันดุจดังวิมานที่ดาดดาษไปด้วยดอกไม้ ทรงยับยั้งอยู่ด้วยสมาธิ ณ โคนต้นมุจลินท์ตลอด ๗ วัน 57. ๕๗. Dume’pi rājāyatane samādhinā,Vihāsi rattindiva sattakaṃ muni; Sahassanetto atha dantapoṇakaṃ,Mukhodakañcāpi adāsi satthuno. พระมุนีทรงยับยั้งอยู่ด้วยสมาธิ ณ โคนต้นราชายตนะตลอด ๗ วัน ๗ คืน ลำดับนั้น ท้าวสหัสนัยน์ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำบ้วนพระโอษฐ์แก่พระศาสดา 58. ๕๘. Tato mahārājavarehi ābhataṃ,Silāmayaṃ patta catukkamekakaṃ; Vidhāya matthaṃ madhupiṇḍikaṃ tahiṃ,Paṭiggahetvāna savāṇijāhaṭā. ลำดับนั้น พระองค์ทรงอธิษฐานบาตรศิลา ๔ ใบที่ท้าวจตุโลกบาลนำมาถวายให้เป็นใบเดียวกัน แล้วทรงรับสัตตุผงสัตตุก้อนที่พวกพ่อค้านำมาถวายในบาตรนั้น 59. ๕๙. Katannakicco saraṇesu te ubho,Patiṭṭhapetvāna tapassubhallike; Adāsi tesaṃ abhipūjituṃ sakaṃ,Parāmasitvāna siraṃ siroruhe. เมื่อทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงสถาปนาตปุสสะและภัลลิกะทั้งสองคนนั้นไว้ในสรณะ แล้วทรงลูบพระเศียรประทานพระเกศาธาตุแก่เขาทั้งสองเพื่อนำไปบูชา 60. ๖๐. Vaṭassamule ajapālasaññino,Sahampatībrahmavarena yācito; Janassa kātuṃ varadhammasaṅgahaṃ,Agañchi bārāṇasimekako muni. พระมุนีผู้เดียว ทรงถูกท้าวมหาพรหมสหัมบดีผู้ประเสริฐทูลอาราธนาแล้ว เพื่อจะทรงสงเคราะห์ชนด้วยพระธรรมอันประเสริฐ ได้เสด็จจากโคนต้นอชปาลนิโครธไปยังเมืองพาราณสี 61. ๖๑. Gantvā so dhammarājā vanamisipatanaṃ saññatānaṃ niketaṃ,Pallaṅkasmiṃ nisinno tahimavicalitaṭṭhānasampāditamhi; Āsāḷhe puṇṇamāyaṃ sitaruciruciyā jotite cakkavāḷe,Devabrahmādikānaṃ duritamalaharaṃ vattayi dhammacakkaṃ. พระธรรมราชาพระองค์นั้นเสด็จไปยังป่าอิสิปตนมฤคทายวัน อันเป็นที่พำนักของเหล่าผู้สำรวมแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์ที่จัดเตรียมไว้ ณ สถานที่อันไม่หวั่นไหว ในวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ เมื่อจักรวาลสว่างไสวด้วยแสงจันทร์อันนวลผ่อง ทรงยังพระธรรมจักรที่กำจัดมลทินคือบาปของเหล่าเทวดาและพรหมเป็นต้นให้เป็นไปแล้ว 62. ๖๒. Sutvā saddhammamaggaṃ tibhūvanakuharābhogavitthārikaṃ taṃ,Aññākoṇḍaññanāmadvijamunipamukhāṭṭhārasabrahmakoṭī; Aññāsuṃ maggadhammaṃ parimitarahite cakkavāḷe uḷāro,Obhāso pātubhuto sapadi bahuvidhaṃ āsi accherakañca. พราหมณ์มุนีชื่ออัญญาโกณฑัญญะเป็นประธาน พร้อมด้วยพรหม ๑๘ โกฏิ ได้สดับทางแห่งพระสัทธรรมนั้น อันแผ่ขยายไปทั่วช่องว่างแห่งภพทั้งสามแล้ว ได้รู้แจ้งมรรคธรรม แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้ปรากฏขึ้นในจักรวาลอันหาประมาณมิได้ และได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้นทันที Paṭhamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๑ 63. ๖๓. Tato paṭṭhāya so satthā vinento devamānuse,Bodhito phussamāsamhi navame puṇṇamāsiyaṃ. ตั้งแต่นั้นมา พระศาสดาพระองค์นั้น เมื่อจะทรงทรมานเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ในเดือนที่ ๙ นับแต่ตรัสรู้ ในวันเพ็ญเดือนปุสสะ 64. ๖๔. Laṅkamāgamma gaṅgāya tīre yojanavitthate,Mahānāgavanuyyāne āyāmena tiyojane. เสด็จมายังเกาะลังกา ณ ริมฝั่งแม่น้ำซึ่งกว้าง ๑ โยชน์ ในมหาอุทยานชื่อนาควัน ซึ่งยาว ๓ โยชน์ 65. ๖๕. Yakkhānaṃ samitiṃ gantvā ṭhatvāna gagane tahiṃ; Vātandhakāravuṭṭhihi katvā yakkhe bhayaddite. เสด็จไปยังที่ประชุมของยักษ์ทั้งหลาย ประทับยืนอยู่บนอากาศ ณ ที่นั้น ทรงกระทำยักษ์ทั้งหลายให้หวาดกลัวด้วยลม ความมืด และฝน 66. ๖๖. Laddhābhayehi yakkhehi tehi dinnāya bhumiyā; Cammakhaṇḍaṃ pasāretvā nisīditvāna taṅkhaṇe. ทรงแผ่ผืนหนังที่ยักษ์เหล่านั้นผู้ได้รับความปลอดภัยถวายแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่นั้นในขณะนั้น 67. ๖๗. Cammakhaṇḍaṃ padittaggi jālāmālāsamākulaṃ; Iddhiyā vaḍḍhayitvāna yāva sindhuṃ samantato. ทรงขยายผืนหนังนั้นด้วยฤทธิ์ ให้เต็มไปด้วยเปลวไฟที่ลุกโชน แผ่ไปทั่วจนถึงมหาสมุทรโดยรอบ 68. ๖๘. Javena sindhuvelāya rāsibhute nisācare; Giridīpamidhānetvā patiṭṭhāpesi te tahiṃ. ทรงนำพวกยักษ์ที่รวมกันอยู่ ณ ชายฝั่งมหาสมุทรอย่างรวดเร็ว ไปยังเกาะคีรีทวีป และทรงให้พวกยักษ์เหล่านั้นตั้งรกราก ณ ที่นั้น 69. ๖๙. Desayitvā jino dhammaṃ tadā devasamāgame; Bahunnaṃ pāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ akā. พระชินเจ้าทรงแสดงธรรมในที่ประชุมเทวดาในครั้งนั้น ทรงกระทำให้สัตว์หลายโกฏิได้บรรลุธรรม 70. ๗๐. Mahāsumanadevassa sele sumanakūṭake; Datvā namassituṃ kese agā jetavanaṃ jino. พระชินเจ้าทรงประทานพระเกศาธาตุแก่มหาสุมนเทพ ณ ยอดเขาสุมนกูฏ เพื่อให้สักการะแล้ว เสด็จไปยังพระเชตวัน 71. ๗๑. Patiṭṭhapetvā te satthu nisinnāsanabhumiyaṃ; Indanīlamayaṃ thūpaṃ karitvā so apūjayi. เทพองค์นั้นทรงประดิษฐานพระเกศาธาตุเหล่านั้น ณ พื้นที่ประทับนั่งของพระศาสดา ทรงสร้างสถูปที่ทำด้วยแก้วอินทนิลแล้วทรงบูชา 72. ๗๒. Nissāya maṇipallaṅkaṃ pabbataṇṇavavāsino; Disvā yuddhatthike nāge cūḷodara mahodare. ทรงเห็นพญานาคชื่อจูโฬทรและมโหทร ผู้อาศัยอยู่บนภูเขาและในมหาสมุทร ผู้ประสงค์จะรบกันเพราะอาศัยรัตนบัลลังก์ 73. ๗๓. Bodhito pañcame vasse cittamāse mahāmuni; Uposathe kālapakkhe nāgadīpamupāgamī. พระมหามุนีเสด็จไปยังนาคทวีป ในวันอุโบสถข้างแรม เดือน ๕ ในพรรษาที่ ๕ นับแต่ตรัสรู้ 74. ๗๔. Tadā samiddhisumano devo jetavane ṭhitaṃ; Attano bhavanaṃyeva rājāyatanapādapaṃ. ในครั้งนั้น เทวดาชื่อสมิทธิสุมนะ ผู้สถิตอยู่ในพระเชตวัน ได้นำต้นราชายตนะซึ่งเป็นที่อยู่ของตนเอง 75. ๗๕. Indanīladdikūṭaṃ’va gahetvātuṭṭhamānaso; Dhārayitvā sahāgañchi chattaṃ katvāna satthuno. ถือเอา (ต้นไม้) ดุจยอดเขาอินทนิล มีใจยินดี ถือกั้นเป็นฉัตรถวายพระศาสดาแล้วตามเสด็จไป 76. ๗๖. Ubhinnaṃ nāgarājūnaṃ vattamāne mahāhave; Nisinno gagane nātho māpayittha mahātamaṃ. เมื่อมหาสงครามของพญานาคทั้งสองกำลังดำเนินอยู่ พระโลกนาถประทับนั่งอยู่บนอากาศ ทรงเนรมิตความมืดมิดอันยิ่งใหญ่ 77. ๗๗. Ālokaṃ dassayitvātha assāsetvāna bhogino; Sāmaggikaraṇaṃ dhammaṃ abhāsi purisāsabho. ครั้นแล้วทรงแสดงแสงสว่าง ทรงปลอบโยนพวกนาคแล้ว พระบุรุษอาชาไนยทรงแสดงธรรมที่ทำให้เกิดความสามัคคี 78. ๗๘. Asītikoṭiyo nāgā acalambudhivāsino; Patiṭṭhahiṃsu muditā sīlesu saraṇesu ca. พญานาค ๘๐ โกฏิ ผู้อาศัยอยู่ในมหาสมุทรอันไม่หวั่นไหว ได้ตั้งมั่นอยู่ในศีลและสรณะด้วยความยินดี 79. ๗๙. Datvāna maṇipallaṅkaṃ satthuno bhujagādhipā; Tatthāsīnaṃ mahāvīraṃ annapānehi tappayuṃ. พญานาคราชทั้งหลายได้ถวายรัตนบัลลังก์แด่พระศาสดา และได้บำรุงพระมหาวีระผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ที่นั้นด้วยข้าวน้ำ 80. ๘๐. Patiṭṭhapetvā so tattha rājāyatanapādapaṃ; Pallaṅkaṃ tañca nāgānaṃ adāsi abhipūjituṃ. พระศาสดาทรงประดิษฐานต้นราชายตนะ ณ ที่นั้น และทรงประทานบัลลังก์นั้นแก่พวกนาคเพื่อบูชา 81. ๘๑. Bodhito aṭṭhame vasse vesākhe puṇṇamāsiyaṃ; Maṇiakkhikanāmena nāgindena nimantito. ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ในพรรษาที่ ๘ นับแต่ตรัสรู้ ทรงได้รับนิมนต์จากพญานาคราชชื่อมณีอักขิกะ 82. ๘๒. Nāgarājassa tasseva bhavanaṃ sādhu sajjītaṃ; Kalyāṇiyaṃ pañcabhikkhū satehi saha āgami. เสด็จมายังกัลยาณี อันเป็นที่อยู่ของพญานาคราชนั้นซึ่งจัดเตรียมไว้อย่างดี พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป 83. ๘๓. Kalyāṇicetiyaṭṭhāne kate ratana maṇḍape; Mahārahamhi pallaṅke upāvisi narāsabho. พระบุรุษอาชาไนยประทับนั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามาก ในมณฑปรัตนะที่สร้างไว้ ณ ที่ตั้งแห่งกัลยาณีเจดีย์ 84. ๘๔. Dibbehi khajjabhojjehi sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ; Santappesi phaṇindo so bhujaṅgehi purakkhato. พญานาคราชนั้นแวดล้อมด้วยพวกนาค ได้บำรุงพระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ด้วยของเคี้ยวของฉันอันเป็นทิพย์ 85. ๘๕. Desayitvāna saddhammaṃ saggamokkhasukhāvahaṃ; So satthā sumane kūṭe dassesi padalañchanaṃ. พระศาสดาพระองค์นั้นทรงแสดงพระสัทธรรมอันนำมาซึ่งความสุขในสวรรค์และนิพพานแล้ว ทรงแสดงรอยพระพุทธบาทไว้บนยอดเขาสุมนกูฏ 86. ๘๖. Tato pabbatapādamhi sasaṅgho so vināyako; Divāvihāraṃ katvāna dīghavāpiṃ upāgami. จากนั้น พระวินายกะพระองค์นั้นพร้อมด้วยพระสงฆ์ ทรงกระทำทิวาวิหาร ณ เชิงเขาแล้ว เสด็จไปยังทีฆวาปี 87. ๘๗. Thūpaṭṭhāne tahiṃ buddho sasaṅgho’bhinisīdiya; Samāpatti samubabhutaṃ avindi asamaṃ sukhaṃ. พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ประทับนั่ง ณ ที่ตั้งแห่งพระสถูป ณ ที่นั้น ทรงเสวยสุขอันหาที่เปรียบมิได้ อันเกิดจากสมาบัติ 88. ๘๘. Mahābodhitaruṭṭhāne samādhiṃ appayi jino; Mahāthūpappadese ca viharittha samādhinā. พระชินเจ้าทรงเข้าสมาธิ ณ ที่ตั้งแห่งต้นมหาโพธิ์ และทรงประทับอยู่ด้วยสมาธิ ณ บริเวณพระมหาเจดีย์ 89. ๘๙. Thūpārāmamhi thūpassa ṭhāne jhānasukhena so; Sabhikkhusaṅgho sambuddho muhuttaṃ vītināmayī. พระสัมพุทธเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงใช้เวลาชั่วครู่ด้วยความสุขในฌาน ณ ที่ตั้งแห่งพระสถูปในถูปาราม. 90. ๙๐. Silāthupappadesamhi ṭhatvākālāvidū muni; Deve samanusāsitvā tato jetavanaṃ agā. พระมุนีผู้ทรงรู้กาล ทรงประทับยืนอยู่ ณ บริเวณพระสถูปศิลา ทรงสั่งสอนเทวดาทั้งหลายแล้ว เสด็จไปยังพระเชตวัน. 91. ๙๑. Agiddho lābhasakkāre asayhamavamānanaṃ; Sahanto kevalaṃ sabba lokanittharaṇatthiko. ไม่ทรงติดในลาภสักการะ ทรงอดทนต่อการดูหมิ่นที่ยากจะทนได้ ทรงมุ่งเพียงเพื่อจะยังโลกทั้งปวงให้ข้ามพ้น (จากทุกข์). 92. ๙๒. Saṃvaccharāni ṭhatvāna cattāḷīsañca pañca ca; Desayitvāna suttādi navaṅgaṃ satthusāsanaṃ. ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงนวังคสัตถุศาสน์ มีสูตรเป็นต้น. 93. ๙๓. Tāretvā bhavakantārā jane saṅkhyātivattino; Buddhakiccāni sabbāni niṭṭhāpetvāna cakkhumā. พระจักษุมา (พระพุทธเจ้า) ทรงยังชนผู้มีจำนวนนับไม่ถ้วนให้ข้ามพ้นจากกันดารคือภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว. 94. ๙๔. Kusinārāpure raññaṃ mallānamupavattane; Sālavanamhi yamakasālarukkhānamantare. ณ ป่าไม้สาละอันเป็นที่ใกล้เมืองกุสินาราของเหล่ากษัตริย์มัลละ ในระหว่างต้นสาละคู่. 95. ๙๕. Mahārahe supaññatte mañce uttarasīsakaṃ; Nipanno sīhaseyyāya vesākhe puṇṇamāsiyaṃ. ทรงบรรทมแบบสีหไสยา หันพระเศียรไปทางทิศเหนือ บนพระแท่นอันมีค่ามากที่จัดตั้งไว้ดีแล้ว ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ. 96. ๙๖. Desetvā paṭhame yāme mallānaṃ dhammamuttamaṃ; Subhaddaṃ majjhime yāme pāpetvā amataṃ padaṃ. ทรงแสดงพระธรรมอันสูงสุดแก่เหล่ามัลละในปฐมยาม ทรงยังสุภัททะให้บรรลุอมตบทในมัชฌิมยาม. 97. ๙๗. Bhikkhu pacchimayāmamhi dhammakkhandhe asesake; Saṅgayha ovaditvāna appamāda padena ca. ในปัจฉิมยาม ทรงรวบรวมธรรมขันธ์ทั้งปวงแล้วประทานโอวาทแก่ภิกษุทั้งหลายด้วยบทแห่งความไม่ประมาท. 98. ๙๘. Paccusasamaye jhānasamāpattivihārato; Uṭṭhāya parinibbāyi sesopādivivajjito. ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงออกจากฌานสมาบัติวิหารแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพาน ปราศจากอุปาทิที่เหลือ. 99. ๙๙. Mahīkampādayo āsuṃ tadā acchariyāvahā; Pūjāvisesā vattiṃsu devamānusakā bahū. ในกาลนั้น ได้เกิดแผ่นดินไหวเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ และมีการบูชาพิเศษมากมายเกิดขึ้น ทั้งจากเทวดาและมนุษย์. 100. ๑๐๐. Parinibbāṇasuttante vuttānukkamato pana; Pūjāviseso viññeyyo icchantehi asesato. อนึ่ง การบูชาพิเศษนั้น พึงทราบโดยลำดับตามที่กล่าวไว้ในมหาปรินิพพานสูตร สำหรับผู้ที่ต้องการทราบโดยสิ้นเชิง. 101. ๑๐๑. Ahatehi ca vatthehi veṭhetvā paṭhamaṃ jinaṃ; Veṭhayitvāna kappāsapicunā vihatena ca. ในเบื้องต้น (เหล่ากษัตริย์มัลละ) พันพระชินเจ้าด้วยผ้าใหม่ แล้วพันด้วยปุยฝ้ายที่ตีแล้ว. 102. ๑๐๒. Evaṃ pañcasatakkhattuṃ veṭhayitvāna sādhukaṃ; Pakkhipitvā suvaṇṇāya telapuṇṇāya doṇiyā. พันอย่างดีถึง ๕๐๐ ชั้นอย่างนี้แล้ว จึงบรรจุลงในรางทองที่เต็มด้วยน้ำมัน. 103. ๑๐๓. Vīsaṃhatthasatubbedhaṃ gandhadārūhi saṅkhataṃ; Āropayiṃsu citakaṃ mallānaṃ pamukhā tadā. ในกาลนั้น เหล่าประมุขของกษัตริย์มัลละ ได้ยกพระจิตกาธารที่สร้างด้วยไม้หอม สูง ๑๒๐ ศอก ขึ้น. 104. ๑๐๔. Mahākassapatherena dhammarāje avandite; Citakaṃ mā jalitthāti devadhiṭṭhānato pana. อนึ่ง ด้วยเทวานุภาพ พระจิตกาธารนั้นไม่ลุกไหม้ ตราบเท่าที่พระมหากัสสปเถระยังมิได้ถวายบังคมพระธรรมราชา. 105. ๑๐๕. Pāmokkhā mallarājūnaṃ vāyamantopa’nekadhā; Citakaṃ taṃ na sakkhiṃsu gāhāpetuṃ hutāsanaṃ. แม้เหล่าประมุขของกษัตริย์มัลละ พยายามหลายวิธี ก็ไม่สามารถทำให้พระจิตกาธารนั้นติดไฟได้. 106. ๑๐๖. Mahākassapatherena adhiṭṭhānena attano; Vatthādīni mahādoṇiṃ citakañca mahārahaṃ. ด้วยอธิษฐานของพระมหากัสสปเถระเอง (พระบาททั้งสอง) ชำแรกผ้าเป็นต้น รางใหญ่ และพระจิตกาธารอันมีค่ามาก. 107. ๑๐๗. Dvidhā katvāna nikkhamma sakasīse patiṭṭhitā; Vanditā satthuno pādā yathāṭṭhāne patiṭṭhitā. แยกออกเป็นสองส่วนแล้วเสด็จออกมา ประดิษฐานอยู่บนพระเศียรของท่าน เมื่อท่านถวายบังคมพระบาทของพระศาสดาแล้ว (พระบาทเหล่านั้น) ก็กลับประดิษฐานอยู่ ณ ที่เดิม. 108. ๑๐๘. Tato devānubhāvena pajjalittha citānalo; Na masi satthudehassa daḍḍhassāsi na chārikā. จากนั้น ด้วยเทวานุภาพ ไฟบนพระจิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้น พระสรีระของพระศาสดาที่ถูกเผาแล้ว ไม่เป็นเขม่าและไม่เป็นเถ้าถ่าน. 109. ๑๐๙. Dhātuyo avasissiṃsu muttābhā kañcanappabhā; Adiṭṭhānena buddhassa vippakiṇṇā anekadhā. พระธาตุทั้งหลายที่เหลืออยู่ มีสีเหมือนไข่มุก มีรัศมีเหมือนทองคำ ได้กระจัดกระจายไปหลายแห่ง ด้วยพุทธาธิษฐาน. 110. ๑๑๐. Uṇhīsaṃ akkhakā dve ca catasso dantadhātuyo; Iccetā dhātuyo satta vippakiṇṇā na satthuno. พระอุณหิส ๑ พระอัฐิไหปลาร้า ๒ และพระทันตธาตุ ๔ รวมพระธาตุ ๗ องค์นี้ของพระศาสดา ไม่ได้กระจัดกระจายไป. 111. ๑๑๑. Ākāsato patitvāpi uggantvāpi mahītalā; Samantā jaladhārāyo nibbāpesuṃ citānalaṃ. กระแสน้ำที่ตกลงมาจากอากาศ และที่ผุดขึ้นจากพื้นดินโดยรอบ ได้ดับไฟบนพระจิตกาธาร. 112. ๑๑๒. Therassa sāriputtassa antevāsi mahiddhiko; Sarabhunāmako thero pabhinna paṭisambhido. พระเถระนามว่า สรภุ ผู้เป็นอันเตวาสิกของพระสารีบุตรเถระ ผู้มีฤทธิ์มาก ผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา. 113. ๑๑๓. Gīvādhātuṃ gahetvāna citato mahiyaṅgaṇe; Patiṭṭhapetvā thūpamhi akā kañcukacetiyaṃ. ได้อัญเชิญพระธาตุกระดูกคอจากพระจิตกาธาร ไปประดิษฐานไว้ในพระสถูป ณ มหิยังคณสถาน แล้วสร้างพระเจดีย์ห่อหุ้มไว้. 114. ๑๑๔. Khemavhayo kāruṇiko khīṇasaṃyojano muni; Citakā to tato vāmadāṭhādhātuṃ samaggahi. พระมุนีผู้มีนามว่า เขมะ ผู้มีพระกรุณา ผู้มีสังโยชน์สิ้นแล้ว ได้อัญเชิญพระเขี้ยวแก้วเบื้องซ้ายจากพระจิตกาธารนั้น. 115. ๑๑๕. Aṭṭhannamatha rājunaṃ dhātuatthāya satthuno; Uppannaṃ viggahaṃ doṇo sametvāna dvijuttamo. อนึ่ง พราหมณ์โทณะผู้ประเสริฐ ได้ระงับการวิวาทที่เกิดขึ้นเพื่อแย่งชิงพระธาตุของพระศาสดาของกษัตริย์ทั้ง ๘. 116. ๑๑๖. Katvāna aṭṭha koṭṭhāse bhājetvā sesadhātuyo; Adāsi aṭṭharājūnaṃ taṃ taṃ nagaravāsinaṃ. ได้แบ่งพระธาตุที่เหลือออกเป็น ๘ ส่วน แล้วมอบให้แก่กษัตริย์ทั้ง ๘ ผู้เป็นชาวเมืองนั้นๆ. 117. ๑๑๗. Haṭṭhatuṭṭhā gahetvāna dhātuyo tā narādhipā; Gantvā sake sake raṭṭhe cetiyāni akārayuṃ. กษัตริย์เหล่านั้นมีความยินดีร่าเริง ได้อัญเชิญพระธาตุเหล่านั้นไปแล้ว สร้างพระเจดีย์ในแว่นแคว้นของตนๆ. 118. ๑๑๘. Ekā dāṭhā surindena ekā gandhāravāsihi; Ekā bhujaṅgarājūhi āsi sakkatapūjitā. พระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่งได้รับการสักการบูชาจากท้าวสักกะ องค์หนึ่งจากชาวคันธาระ และองค์หนึ่งจากพญานาคราช. 119. ๑๑๙. Dantadhātuṃ tato khemo attanā gahitaṃ adā; Dantapure kaliṅgassa brahmadattassa rājino. แต่นั้น พระเถระเขมะได้นำพระทันตธาตุที่ตนถือเอามาแล้ว ถวายแด่พระเจ้าพรหมทัตแห่งแคว้นกลิงคะในเมืองทันตปุระ 120. ๑๒๐. Desayitvāna so dhammaṃ bhetvā sabbā kudiṭṭhiyo; Rājānaṃ taṃ pasādesi aggambhī ratanattaye. พระเถระนั้นแสดงธรรมแล้ว ทำลายทิฏฐิชั่วทั้งปวง ทำให้พระราชาพระองค์นั้นเลื่อมใสในพระรัตนตรัยอันเลิศ 121. ๑๒๑. Ajjhogāḷho munindassa dhammāmatamahaṇṇavaṃ; So narindopavāhesi malaṃ macchariyādikaṃ. พระราชาพระองค์นั้นทรงดำดิ่งลงสู่มหาสมุทรคือพระธรรมอันเป็นอมตะของพระจอมมุนี ทรงชำระมลทินคือความตระหนี่เป็นต้นออกไป 122. ๑๒๒. Pāvussako yathā megho nānā ratanavassato; Dāḷiddiyanidāghaṃ so nibbāpesi naruttamo. พระราชาผู้ประเสริฐนั้นทรงดับความร้อนคือความยากจนได้ เหมือนเมฆฝนที่ยังรัตนชาติหลากหลายให้ตกลงมา 123. ๑๒๓. Suvaṇṇakhacitālamba muttājālehi sobhitaṃ; Kūṭāgārasatākīṇṇaṃ taruṇādiccasannibhaṃ. ประดับด้วยเครื่องแขวนที่ฝังทองและข่ายมุกดา งดงามด้วยเรือนยอดนับร้อยหลัง มีรัศมีดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น 124. ๑๒๔. Nānāratanasobhāya dudikkhaṃ cakkhumūsanaṃ; Yānaṃ saggāpavaggassa pasādātisayāvahaṃ. มีความงามแห่งรัตนชาติต่างๆ จนยากที่จะจ้องมองได้ อันลักไปซึ่งดวงตา เป็นพาหนะไปสู่สวรรค์และพระนิพพาน นำมาซึ่งความเลื่อมใสอย่างยิ่ง 125. ๑๒๕. Kārayitvāna so rājā dāṭhādhātunivesanaṃ; Dhātupīṭhañca tattheva kāretvā ratanujjalaṃ. พระราชาพระองค์นั้นทรงสร้างที่ประดิษฐานพระทาฐธาตุ และทรงสร้างธาตุบัลลังก์อันรุ่งเรืองด้วยรัตนะไว้ ณ ที่นั้นด้วย 126. ๑๒๖. Tahiṃ samappayitvāna dāṭhādhātuṃ mahesino; Pūjāvatthūhi pūjesi rattindivamatandito. ทรงอัญเชิญพระทาฐธาตุของพระมหามุนีประดิษฐานไว้ ณ ที่นั้น แล้วทรงบูชาด้วยวัตถุบูชาทั้งหลายตลอดวันตลอดคืนโดยไม่เกียจคร้าน 127. ๑๒๗. Iti so sañcinitvāna puññasambhāra sampadaṃ; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ saggakāyamalaṅkari. พระราชาพระองค์นั้นทรงสั่งสมบุญสมภารอันสมบูรณ์แล้ว ทรงละร่างกายมนุษย์ ประดับกายทิพย์ในสวรรค์ 128. ๑๒๘. Anujāto tato tassa kāsirājavhayo suto; Rajjaṃ laddhā amaccānaṃ sokasallamapānudī. แต่นั้น พระโอรสของพระองค์พระนามว่ากาสิราช ผู้เกิดตามมา ทรงได้ครองราชสมบัติแล้ว ทรงขจัดลูกศรคือความโศกเศร้าของเหล่าอำมาตย์ 129. ๑๒๙. Pupphagandhādinā dantadhātuṃ tamabhipūjiya; Niccaṃ maṇippadīpehi jotayi dhātumandiraṃ. ทรงบูชาพระทันตธาตุนั้นด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น ทรงจุดประทีปแก้วให้สว่างไสวในวิหารพระธาตุอยู่เป็นนิตย์ 130. ๑๓๐. Iccevamādiṃ so rājā katvā kusalasañcayaṃ; Jahitvāna nijaṃ dehaṃ devindapuramajjhagā. พระราชาพระองค์นั้นทรงสั่งสมบุญกุศลมีประการดังกล่าวนี้แล้ว ทรงละร่างกายของตน เสด็จสู่เมืองของท้าวสักกะ 131. ๑๓๑. Sunando nāma rājindo ānandajanano sataṃ; Tassa’trajo tato āsi buddhasāsanamāmako. แต่นั้น พระโอรสของพระองค์พระนามว่าสุนันทะ ผู้ยังความยินดีให้เกิดแก่สัตบุรุษทั้งหลาย ทรงเป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา 132. ๑๓๒. Sammānetvāna so dantadhātuṃ ñeyyantadassino; Mahatā bhattiyogena agā devasahavyataṃ. ทรงสักการะพระทันตธาตุของพระผู้ทรงเห็นที่สุดแห่งสิ่งที่ควรรู้แล้ว เสด็จสู่ความเป็นสหายแห่งทวยเทพด้วยความเลื่อมใสอย่างยิ่ง 133. ๑๓๓. Tato parañca aññe’pi bahavo vasudhādhipā; Dantadhātuṃ munindassa kamena abhipūjayuṃ. หลังจากนั้น พระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินอีกหลายพระองค์ ก็ทรงบูชาพระทันตธาตุของพระจอมมุนีสืบต่อกันมา 134. ๑๓๔. Guhasīvavhayo rājā duratikkama sāsano; Tato rajjasiriṃ patvā anugaṇhi mahājanaṃ. แต่นั้น พระเจ้าคุหสีวะ ผู้มีพระราชโองการอันใครๆ ล่วงละเมิดได้ยาก ทรงได้ซึ่งสิริราชสมบัติแล้ว ทรงอนุเคราะห์มหาชน 135. ๑๓๕. Saparatthānabhiññe so lābhasakkāralolupe; Māyāvino avijjandhe niganṭhe samupaṭṭhahi. พระองค์ทรงบำรุงพวกนิครนถ์ผู้ไม่รู้ประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น ผู้โลภในลาภสักการะ ผู้มีมายา ผู้ตาบอดด้วยอวิชชา 136. ๑๓๖. Vassāratte yathā cando mohakkhandhena āvaṭo; Nāsakkhī guṇaraṃsīhi jalituṃ so narāsabho. พระราชาผู้ประเสริฐนั้น ไม่สามารถเปล่งรัศมีแห่งคุณธรรมได้ เหมือนพระจันทร์ในฤดูฝนที่ถูกมวลแห่งความหลงบดบัง 137. ๑๓๗. Dhammamaggā apete’pi paviṭṭhe diṭṭhikānanaṃ; Tasmiṃ sādhupathaṃ aññe nātivattiṃsu pāṇino เมื่อพระราชาพระองค์นั้นทรงเหินห่างจากมรรคแห่งธรรม เข้าสู่ป่าคือทิฏฐิแล้ว สัตว์เหล่าอื่นก็หาได้ล่วงละเมิดทางแห่งสัตบุรุษไม่ 138. ๑๓๘. Hematoraṇamālāhi dhajehi kadalihi ca; Pupphagaghiyehi’nekehi sajjetvā nāgarā puraṃ ชาวเมืองประดับประดาพระนครด้วยซุ้มประตูทอง พวงมาลัย ธง ต้นกล้วย และเรือนดอกไม้อันหลากหลาย 139. ๑๓๙. Maṅgalatthuti ghosehi naccagītādikehi ca; Hemarūpiyapupphehi gandhacuṇṇādikehi ca. ด้วยเสียงสรรเสริญอันเป็นมงคล การฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น ด้วยดอกไม้ทองเงิน และผงของหอมเป็นต้น 140. ๑๔๐. Pūjentā munirājassa dāṭhādhātuṃ kudācanaṃ; Akaṃsu ekanigghosaṃ saṃvaṭṭambudhisannibhaṃ. เมื่อบูชาพระทาฐธาตุของพระจอมมุนีอยู่ครั้งหนึ่ง พวกเขาก็ส่งเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ดุจเสียงมหาสมุทรในกาลกัปพินาศ 141. ๑๔๑. Ugghāṭetvā narindo so pāsāde sihapañjaraṃ; Passanto janamaddakkhī pūjāvidhiparāyaṇaṃ. พระราชาพระองค์นั้นทรงเปิดสีหบัญชรในปราสาท ทอดพระเนตรเห็นมหาชนผู้กำลังประกอบพิธีบูชา 142. ๑๔๒. Athāmaccasabhāmajetdha rājā vimbhīta mānaso; Kotuhalākulo hutvā idaṃ vacanamabravī. แต่นั้น พระราชาผู้มีพระทัยประหลาดใจ ทรงเต็มไปด้วยความสงสัย ตรัสพระดำรัสนี้ในท่ามกลางหมู่ข้าราชบริพาร 143. ๑๔๓. Accherakaṃ kimetannu kīdisaṃ pāṭihāriyaṃ; Mametaṃ nagaraṃ kasmā chaṇanissitakaṃ iti. สิ่งอัศจรรย์นี้คืออะไรหนอ ปาฏิหาริย์เช่นไรกัน เหตุไฉนเมืองของเราจึงมีการเฉลิมฉลองเช่นนี้ 144. ๑๔๔. Tato amacco ācikkhi medhāvī buddhamāmako; Rājino tassa sambuddhānubhāvamavijānato. แต่นั้น อำมาตย์ผู้มีปัญญา ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ได้กราบทูลแก่พระราชาพระองค์นั้น ผู้ไม่ทรงทราบอานุภาพของพระสัมพุทธเจ้า 145. ๑๔๕. Sabbābhibhussabuddassa tanhāsaṅkayadassino; Esā dhātu mahārāja khemattherena āhaṭā. ข้าแต่พระมหาราช นี่คือพระธาตุของพระสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงครอบงำสิ่งทั้งปวง ผู้ทรงเห็นความสิ้นไปแห่งตัณหา ซึ่งพระเถระเขมะได้นำมา 146. ๑๔๖. Taṃ dhātuṃ pūjayitvāna rājāno pubbakā idha; Kalyāṇamitte nissāya devakāyamupāgamuṃ. พระราชาทั้งหลายในกาลก่อน ณ ที่นี้ ทรงบูชาพระธาตุนั้นแล้ว อาศัยกัลยาณมิตร ได้เสด็จสู่เทวโลก 147. ๑๔๗. Nāgarāpi ime sabbe samparāya sukatthikā; Pūjayanti samāgamma dhātuṃ taṃ satthuno iti. และชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมด ผู้ปรารถนาความสุขในสัมปรายภพ พากันมาประชุมบูชาพระธาตุของพระศาสดา 148. ๑๔๘. Tassāmaccassa so rājā sutvā dhammaṃ subhāsitaṃ; Dulladdhīmalamujjhitvā pasīdi ratanattaye. พระราชาพระองค์นั้นทรงสดับพระธรรมเทศนาอันไพเราะของอำมาตย์นั้นแล้ว ทรงละมลทินคือทิฏฐิอันลามกเสีย ทรงเลื่อมใสในพระรัตนตรัย 149. ๑๔๙. Dhātupūjaṃ karonto so rājā acchariyā vahaṃ; Titthiye dummane’kāsi sumane cetare jane. พระราชาพระองค์นั้น เมื่อทรงกระทำบูชาพระธาตุอันนำมาซึ่งความอัศจรรย์ ทรงทำให้พวกเดียรถีย์มีใจเศร้าหมอง และทำให้ชนเหล่าอื่นมีใจเบิกบาน 150. ๑๕๐. Ime ahirikā sabbe saddhādiguṇavajjitā; Thaddhā saṭhā ca duppaññā saggamokkhavibandhakā. พวกไร้ยางอายเหล่านี้ทั้งหมด ปราศจากคุณธรรมมีศรัทธาเป็นต้น เป็นคนกระด้าง เจ้าเล่ห์ และมีปัญญาทราม เป็นผู้ขัดขวางสวรรค์และนิพพาน 151. ๑๕๑. Iti so cintayitvāna guhasīvo narādhipo; Pabbājesi sakā raṭṭhā nigaṇṭhe te asesake. พระราชาคุหสีวะผู้เป็นจอมคนนั้น ทรงดำริแล้วอย่างนี้ ทรงขับไล่พวกนิครนถ์เหล่านั้นทั้งหมดไม่ให้เหลือจากแว่นแคว้นของพระองค์ 152. ๑๕๒. Tato nigṇṭhā sabbe’pi ghatasittānalā yathā; Kodhaggijalitā’gañchuṃ puraṃ pāṭaliputtakaṃ. แต่นั้นพวกนิครนถ์ทั้งหมด เหมือนไฟที่ราดด้วยเนยใส ลุกโพลงด้วยไฟคือความโกรธแล้วพากันไปยังเมืองปาฏลีบุตร 153. ๑๕๓. Tattha rājā mahātejo jambudīpassa issaro; Paṇḍunāmo tadā āsi anantabalavāhaṇo. ณ ที่นั้น พระราชาผู้มีเดชมาก เป็นใหญ่แห่งชมพูทวีป พระนามว่าปัณฑุ ผู้มีพลพาหนะอันไม่มีที่สุด ได้มีแล้วในกาลนั้น 154. ๑๕๔. Kodhandhātha nigaṇṭhā te sabbe pesuññakārakā; Upasaṅkamma rājānaṃ idaṃ vacanamabravūṃ. แต่นั้นพวกนิครนถ์เหล่านั้นทั้งหมด ผู้มืดบอดด้วยความโกรธ ผู้กระทำการส่อเสียด เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้ว ได้กราบทูลคำนี้ 155. ๑๕๕. Sabbadevamanussehi vandanīye mahiddhike; Sivabrahmādayo deve niccaṃ tumhe namassatha. พวกท่านย่อมไหว้เทพเจ้าทั้งหลายมีพระศิวะและพระพรหมเป็นต้น ผู้ที่เทวดาและมนุษย์ทั้งปวงพึงไหว้ ผู้มีฤทธิ์มากเป็นนิตย์ 156. ๑๕๖. Tuyhaṃ sāmantabhupālo guhasīvo panādhunā; Nindanno tādise deve chavaṭṭhiṃ vandate iti. แต่บัดนี้ พระราชาผู้เป็นประมุขแห่งแว่นแคว้นข้างเคียงของพระองค์ คือพระเจ้าคุหสีวะ ย่อมติเตียนเทพเจ้าทั้งหลายเช่นนั้น และย่อมไหว้ซากศพดังนี้ 157. ๑๕๗. Sutvāna vacanaṃ tesaṃ rājā kodhavasānugo; Sūraṃ sāmantabhūpālaṃ cittayānamatha’bravī. พระราชาทรงสดับคำของพวกนิครนถ์เหล่านั้นแล้ว ทรงตกอยู่ในอำนาจแห่งความโกรธ ได้ตรัสกับพระเจ้าจิตตยานะผู้กล้าหาญผู้เป็นประมุขแห่งแว่นแคว้นข้างเคียงว่า 158. ๑๕๘. Kaliṅgaraṭṭhaṃ gantvāna guhasīvamidhānaya; Pūjitaṃ taṃ chavaṭṭhiñca tena rattindivaṃ iti. ท่านจงไปยังแคว้นกลิงคะ จงนำพระเจ้าคุหสีวะมาที่นี่ และจงนำซากศพนั้นที่พระองค์ทรงบูชาตลอดวันและคืนมาด้วยดังนี้ 159. ๑๕๙. Cittayāno tato rājā mahatiṃ caturaṅginiṃ; Sannayahitvā sakaṃ senaṃ purā tamhābhinikkhami. แต่นั้นพระราชาจิตตยานะ ทรงจัดเตรียมกองทัพสี่เหล่าอันยิ่งใหญ่ ทรงเตรียมกองทัพของพระองค์แล้ว ได้เสด็จออกจากเมืองนั้น 160. ๑๖๐. Gantvāna so mahīpālo senaṅgehi purakkhato; Dantapurassāvidūre khandhāvāraṃ nivesayi. พระราชาพระองค์นั้นเสด็จไปแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่พล ได้ทรงตั้งค่ายพักในที่ไม่ไกลจากเมืองทันตปุระ 161. ๑๖๑. Sutvā āgamanaṃ tassa kaliṅgo so mahipati; Gajindapābhatādihi taṃ tosesi narādhipaṃ. พระราชาแห่งกลิงคะพระองค์นั้น ทรงสดับการมาของพระเจ้าจิตตยานะแล้ว ได้ทรงยังพระราชาพระองค์นั้นให้ทรงยินดีด้วยเครื่องบรรณาการมีช้างเป็นต้น 162. ๑๖๒. Hitajjhāsayataṃ ñatvā guhasīvassa rājino; Dantapuraṃ cittayāno saddhiṃ senāya pāvisi. พระเจ้าจิตตยานะทรงทราบว่าพระราชาคุหสีวะมีพระอัธยาศัยเป็นประโยชน์แล้ว ได้เสด็จเข้าสู่เมืองทันตปุระพร้อมด้วยกองทัพ 163. ๑๖๓. Pākāragopuraṭṭālapāsādagaghikacittitaṃ; Dānasālāhi so rājā samiddhaṃ puramaddasa. พระราชาพระองค์นั้นได้ทอดพระเนตรเห็นเมืองที่มั่งคั่ง ประดับด้วยกำแพง ซุ้มประตู หอคอย ปราสาท และเรือนยอด ด้วยโรงทานทั้งหลาย 164. ๑๖๔. Tato so sumano gantvā paviṭṭho rājamandiraṃ; Guhasīvassa ācikkhi paṇḍurājassa sāsanaṃ. แต่นั้นพระเจ้าจิตตยานะผู้มีพระทัยเบิกบานนั้นเสด็จไปแล้ว เสด็จเข้าสู่พระราชวัง ได้ตรัสบอกแก่พระเจ้าคุหสีวะซึ่งพระราชสาส์นของพระเจ้าปัณฑุ 165. ๑๖๕. Sutvāna sāsanaṃ tassa dāruṇaṃ duratikkamaṃ; Pasannamukhavaṇṇo’va cittayānaṃ samabravī. พระเจ้าคุหสีวะทรงสดับพระราชสาส์นอันร้ายกาจที่ยากจะล่วงละเมิดของพระเจ้าปัณฑุนั้นแล้ว มีพระพักตร์ผ่องใสทีเดียว ได้ตรัสกับพระเจ้าจิตตยานะว่า 166. ๑๖๖. Sabbalokahitatthāya maṃsanettādidānato; Anappakappe sambhāre sambharitvā atandito. เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ด้วยการบริจาคเนื้อและดวงตาเป็นต้น ทรงสั่งสมบารมีอันมากมายตลอดหลายกัป ทรงสั่งสมโดยไม่เกียจคร้าน 167. ๑๖๗. Jetvā namucino senaṃ patvā sabbāsavakkhayaṃ; Anāvaraṇañāṇena sabbadhammesu pāragu. ทรงชนะกองทัพของพญามารแล้ว ทรงบรรลุความสิ้นอาสวะทั้งปวง ด้วยพระญาณอันไม่มีเครื่องกั้น ทรงถึงฝั่งในธรรมทั้งปวง 168. ๑๖๘. Diṭṭhadhammasukassādaṃ agaṇetvāna attano; Dhammanāvāya tāresi janataṃ yo bhavaṇṇavā. ทรงไม่ทรงคำนึงถึงความสุขในปัจจุบันของพระองค์ ทรงยังหมู่ชนให้ข้ามพ้นซึ่งห้วงน้ำคือภพด้วยเรือคือพระธรรม 169. ๑๖๙. Devātidevaṃ taṃ buddhaṃ saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ; Jano hi avajānanto addhā so vañcito iti. พระพุทธเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นเทวดาเหนือเทวดาทั้งหลาย เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง ชนใดย่อมดูหมิ่น ชนนั้นชื่อว่าถูกหลอกลวงแล้วอย่างแน่นอนดังนี้ 170. ๑๗๐. Iccevamādiṃ sutvāna so rājā satthuvaṇṇanaṃ; Ānandassuppabandhehi pavedesi pasannataṃ. พระราชาพระองค์นั้นทรงสดับพุทธคุณพรรณนามีประมาณเท่านี้เป็นต้นแล้ว ได้ทรงแสดงความเลื่อมใสด้วยการผูกความปีติให้เกิดขึ้น 171. ๑๗๑. Guhasīvo pasannaṃ taṃ cittayānaṃ udikkhiya; Tena saddhiṃ mahagghaṃ taṃ agamā dhātumandiraṃ. พระเจ้าคุหสีวะทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าจิตตยานะผู้เลื่อมใสแล้ว ได้เสด็จไปยังพระเจดีย์อันมีค่ามากนั้นพร้อมด้วยพระเจ้าจิตตยานะ 172. ๑๗๒. Haricandanasambhutaṃ dvārabāhādikehi ca; Pavāḷavāḷamālāhi lambamuttālatāhi ca. อันสำเร็จด้วยไม้จันทน์หอม และด้วยซุ้มประตูเป็นต้น ด้วยพวงมาลัยแก้วประพาฬ และด้วยพวงมุกดาที่ห้อยย้อย 173. ๑๗๓. Indanīlakavāṭehi maṇikiṅkiṇikāhi ca; Sovaṇṇakaṇṇamālāhi sobhitaṃ maṇithūpikaṃ. ด้วยบานประตูที่ทำด้วยแก้วอินทนิล และด้วยกระดิ่งแก้วมณี ด้วยพวงมาลัยทองคำ อันประดับด้วยยอดเจดีย์แก้วมณี 174. ๑๗๔. Uccaṃ veluriyubbhāsi chadanaṃ makarākulaṃ; Dhātumandiramaddakkhi ratanujjala pīṭhakaṃ. ได้ทอดพระเนตรเห็นพระเจดีย์ มีหลังคาสูงรุ่งเรืองด้วยแก้วไพฑูรย์ มีหลังคาที่เต็มไปด้วยรูปมังกร มีฐานที่รุ่งเรืองด้วยรัตนะ 175. ๑๗๕. Tato setātapattassa heṭṭhā ratanacittitaṃ; Disvā dhātukaranḍañca tuṭṭho vimbhayamajjhagā. แต่นั้นทรงเห็นผอบพระธาตุอันประดับด้วยรัตนะ ภายใต้เศวตฉัตรแล้ว ทรงยินดีถึงความอัศจรรย์ 176. ๑๗๖. Tato kaliṅganātho so vivaritvā karaṇḍakaṃ; Mahītale nihantvāna dakkhiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ. แต่นั้นพระราชาแห่งกลิงคะพระองค์นั้น ทรงเปิดผอบแล้ว ทรงจรดพระชานุเบื้องขวาลงบนพื้นดิน 177. ๑๗๗. Añjaliṃ paggahetvāna guṇe dasabalādike; Saritvā buddhaseṭṭhassa akāsi abhiyācanaṃ. ทรงประคองอัญชลีแล้ว ทรงระลึกถึงพระคุณมีทศพลญาณเป็นต้นของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐแล้ว ได้ทรงอธิษฐาน 178. ๑๗๘. Gaṇḍambarukkhamūlamhi tayā titthīyamaddane; Yamakaṃ dassayantena pāṭihāriyamabbhutaṃ. ที่โคนต้นมะม่วงคัณฑะ โดยพระองค์ผู้ทรงขยี้พวกเดียรถีย์ ด้วยการทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์อันอัศจรรย์ 179. ๑๗๙. Pubbakāyādinikkhantajalānalasamākulaṃ; Cakkavāḷaṅgaṇaṃ katvā janā sabbe pasāditā. ทรงทำให้ลานจักรวาลเต็มไปด้วยน้ำและไฟที่พวยพุ่งออกจากพระวรกายส่วนบนเป็นต้น ทรงทำให้มหาชนทั้งปวงเลื่อมใสแล้ว 180. ๑๘๐. Desetvāna tayo māse abhidhammaṃ sudhāsinaṃ; Nagaraṃ otarantena saṅkassaṃ tāvatiṃsato. เมื่อทรงแสดงพระอภิธรรมอันประดุจน้ำอมฤตตลอด ๓ เดือนแล้ว เมื่อเสด็จลงจากดาวดึงส์สู่เมืองสังกัสสะ 181. ๑๘๑. Chattavāmarasaṅkhādigāhakehi anekadhā; Brahmadevāsurādīhi pūjitena tayā pana. อนึ่ง พระองค์ทรงได้รับการบูชาด้วยประการต่างๆ จากเหล่าพรหม เทวดา และอสูรเป็นต้น ผู้ถือฉัตร จามร และสังข์เป็นต้น 182. ๑๘๒. Ṭhatvāna maṇisopāṇe vissakammābhinimmite; Lokavivaraṇaṃ nāma dassitaṃ pāṭihāriyaṃ. ทรงประทับยืนบนบันไดมณีที่พระวิสสุกรรมเนรมิตขึ้น ทรงแสดงปาฏิหาริย์ชื่อว่าโลกวิวรณะ 183. ๑๘๓. Tathānekesu ṭhānesu munirāja tayāpuna; Bahūni pāṭihirāni dassitāni sayambhunā. ข้าแต่พระจอมมุนี อนึ่ง พระองค์ผู้เป็นพระสยัมภูได้ทรงแสดงปาฏิหาริย์มากมายในสถานที่หลายแห่งเช่นนั้นอีก 184. ๑๘๔. Pāṭihāriyamajjāpi saggamokkhasukhāvahaṃ; Passantānaṃ manussānaṃ dassanīyaṃ tayā iti. แม้ในวันนี้ ปาฏิหาริย์ที่พระองค์ทรงกระทำนั้น ก็นำมาซึ่งความสุขในสวรรค์และนิพพาน เป็นสิ่งที่มนุษย์ทั้งหลายผู้มองเห็นควรชม 185. ๑๘๕. Abbhuggantvā gagaṇa kuharaṃ candalekhābhirāmā,Vissajjenti rajata dhavalā raṃsiyo dantadhātu; Dhūpāyanti sapadi bahudhā pajjalantī muhuttaṃ,Nibbāyantī nayanasubhagaṃ pāṭihīraṃ akāsi. พระทันตธาตุอันงดงามดุจพระจันทร์เสี้ยว ลอยขึ้นสู่ห้วงอากาศ เปล่งรัศมีขาวดุจเงิน พลันก็บังเกิดควันและลุกโพลงขึ้นหลายอย่างชั่วครู่ แล้วก็ดับไป ทรงแสดงปาฏิหาริย์อันเจริญตา 186. ๑๘๖. Accheraṃ taṃ parama ruciraṃ cittayāno narindo,Disvā haṭṭho ciraparicitaṃ diṭṭhijālaṃ jahitvā; Gantvā buddhaṃ saraṇamasamaṃ sabbaseṇīhi saddhiṃ,Aggaṃ puññaṃ pasavi bahudhā dhātusammānanāya. พระเจ้าจิตตยานะผู้เป็นจอมนรินทร์ ทรงเห็นความอัศจรรย์อันงดงามยิ่งนั้นแล้ว ทรงร่าเริง ละข่ายแห่งทิฏฐิที่คุ้นเคยมานาน เสด็จไปถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นสรณะที่ไม่มีผู้ใดเสมอพร้อมด้วยเหล่าเสนาทั้งปวง ทรงบำเพ็ญบุญอันเลิศหลายประการด้วยการบูชาพระธาตุ Dutiyo paricchedo ปริจเฉทที่ ๒ 187. ๑๘๗. Tato kaliṅgādhipatissa tassasocittayānoparamappatīto; Taṃ sāsanaṃ paṇḍunarādhipassa ñāpesi dhīro duratikkamaṃ’ti. ลำดับนั้น พระเจ้าจิตตยานะผู้เป็นใหญ่แห่งแคว้นกะลิงคะนั้น ทรงยินดียิ่งนัก ทรงเป็นผู้กล้าหาญ ได้แจ้งข่าว (พระราชสาส์น) นั้นแก่พระเจ้าปัณฑุผู้เป็นใหญ่แห่งนรชนว่า เป็นสิ่งที่ล่วงละเมิดได้ยาก 188. ๑๘๘. Rājātato dantapuraṃ dhajehi pupphehi dhūpehi ca toraṇehi; Alaṅkaritvāna mahāvitāna nivāritādiccamarīcijālaṃ. ลำดับนั้น พระราชาทรงประดับเมืองทันตปุระด้วยธง ดอกไม้ ธูป และซุ้มประตูทั้งหลาย ทรงกั้นเพดานผ้าผืนใหญ่เพื่อป้องกันข่ายแห่งรังสีพระอาทิตย์ 189. ๑๘๙. Assuppabandhāvutalocanehi purakkhato negama nāgarehi; Samubbahanto sirasā nijena mahārahaṃ dhātukaraṇḍakaṃ taṃ. ทรงอัญเชิญผอบพระธาตุอันมีค่ามากนั้นไว้บนพระเศียรของพระองค์เอง โดยมีชาวนิคมและชาวเมืองผู้มีดวงตาอาบด้วยสายน้ำตาแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า 190. ๑๙๐. Samussitodāra sitātapattaṃ saṅkhodarodāta turaṅgayuttaṃ; Rathaṃ navādiccasamānavaṇṇa māruyha cittattharaṇābhirāmaṃ. ทรงเสด็จขึ้นสู่รถที่มีสีดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น งดงามด้วยเครื่องลาดอันวิจิตร มีฉัตรขาวอันโอฬารยกขึ้นกางกั้น เทียมด้วยม้าที่มีสีขาวดุจท้องสังข์ 191. ๑๙๑. Anekasaṅkhehi balehi saddhiṃ velātivattambudhisannibhehī; Nivattamānassa bahujjanassa vināpi dehaṃ manasānuyāto พร้อมด้วยกองทัพนับไม่ถ้วนซึ่งเปรียบประดุจมหาสมุทรที่ไหลล้นฝั่ง ทรงถูกติดตามไปด้วยใจแม้ปราศจากร่างกายของมหาชนจำนวนมากที่ต้องเดินทางกลับ 192. ๑๙๒. Susanthataṃ sabbadhivālukāhi susajjitaṃ puṇṇa ghaṭādikehi; Pupphābhikiṇṇaṃ paṭipajji dīghaṃ suvitthataṃ pāṭaliputtamaggaṃ. ทรงดำเนินไปตามหนทางสู่เมืองปาฏลีบุตรอันยาวไกลและกว้างขวาง ซึ่งปูลาดด้วยทรายโดยรอบ ประดับประดาด้วยหม้อน้ำเต็มเป็นต้น และโปรยปรายด้วยดอกไม้ 193. ๑๙๓. Kaliṅghanātho kusumādikehi naccehi gītehi ca vāditehi; Dine dine addhani dantadhātuṃ pūjesi saddhiṃ vanadevatāhi. พระเจ้าแผ่นดินกะลิงคะทรงบูชาพระทันตธาตุด้วยดอกไม้เป็นต้น ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และดนตรี ในระหว่างทางทุกๆ วัน พร้อมกับเหล่าวนเทวดา 194. ๑๙๔. Suduggamaṃ sindhumahīdharehi kamena maddhānamatikkamitvā; Ādāya dhātuṃ manujādhinātho agā puraṃ pāṭali puttanāmaṃ. พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งนรชนทรงข้ามหนทางที่ไปได้ยากยิ่งด้วยแม่น้ำและภูเขาโดยลำดับ ทรงอัญเชิญพระธาตุเสด็จไปสู่เมืองชื่อว่าปาฏลีบุตร 195. ๑๙๕. Rājādhirājo’tha sabhāya majjhe disvāna taṃ vītabhayaṃ visaṅkaṃ; Kaliṅgarājaṃ paṭighābhibhuto abhāsi pesuññakare nigaṇṭhe ลำดับนั้น พระราชาธิราชทรงเห็นพระเจ้ากะลิงคะผู้ปราศจากความกลัวและความระแวงในท่ามกลางสภา ทรงถูกความโกรธครอบงำ จึงตรัสกับพวกนิครนถ์ผู้ส่อเสียดว่า 196. ๑๙๖. Deve jahitvāna namassanīye chavaṭṭhimetena namassitaṃ’taṃ; Aṅgārarāsimhi sajotibhūte nikkhippa khippaṃ dahathādhuneti. “คนผู้นี้ละทิ้งเทพเจ้าที่ควรบูชาเสีย แล้วมาบูชากระดูกซากศพนี้ พวกเจ้าจงรีบโยนมันลงในกองถ่านเพลิงที่ลุกโชน แล้วเผาเสียเดี๋ยวนี้” 197. ๑๙๗. Pahaṭṭhacittā’vatato nigaṇṭhārājaṅgaṇe te mahatiṃ gabhīraṃ; Vītaccikaṅgāraka rāsi puṇṇaṃ aṅgārakāsuṃ abhisaṅkhariṃsu. ลำดับนั้น พวกนิครนถ์มีใจยินดี ได้เตรียมหลุมถ่านเพลิงขนาดใหญ่และลึกในลานหลวง อันเต็มไปด้วยกองถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ 198. ๑๙๘. Samantato pajjalitāya tāya sajotiyā roruvabheravāya; Mohandhabhutā atha titthiyā te taṃ dantadhātuṃ abhinikkhipiṃsu. ลำดับนั้น พวกเดียรถีย์ผู้มืดบอดด้วยโมหะ ได้ทิ้งพระทันตธาตุนั้นลงไปในหลุมถ่านเพลิงที่ลุกโชนอยู่รอบด้าน ซึ่งน่าสะพรึงกลัวดุจนรกโรรุวะ 199. ๑๙๙. Tassānubhāvena tamaggīrāsiṃ hetvā sarojaṃ rathacakkamattaṃ; Samantato uggatareṇujāla muṭṭhāsi kiñjakkha bharābhirāmaṃ. ด้วยอานุภาพของพระธาตุนั้น กองไฟนั้นได้กลายเป็นดอกบัวขนาดเท่าล้อรถ มีข่ายแห่งละอองเกสรฟุ้งขึ้นโดยรอบ งดงามด้วยมวลเกสร 200. ๒๐๐. Tasmiṃ khaṇe paṅkaja kaṇṇikāya patiṭṭhahitvā jinadantadhātu; Kundāvadātāhi pabhāhi sabbā disā pabhāsesi pabhassarāhi. ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระชินเจ้าประดิษฐานอยู่บนฝักบัว ได้ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมีอันรุ่งเรืองและขาวบริสุทธิ์ดุจดอกมะลิ 201. ๒๐๑. Disvāna taṃ acchariyaṃ manussā pasannacittā ratanādikehi; Sampūjayitvā jinadantadhātuṃ sakaṃ sakaṃ diṭṭhimavossajiṃsu. มนุษย์ทั้งหลายเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว มีจิตเลื่อมใส บูชาพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยรัตนะเป็นต้น แล้วละทิ้งทิฏฐิของตนๆ เสีย 202. ๒๐๒. So paṇḍurājā pana diṭṭhijālaṃ cirānubaddhaṃ apariccajanto; Patiṭṭhapetvā’dhikaraññametaṃ kuṭena ghātāpayi dantadhātuṃ. แต่พระเจ้าปัณฑุนั้นไม่ทรงละข่ายแห่งทิฏฐิที่ผูกพันมานาน ทรงให้ตั้งทั่งนี้ไว้ แล้วรับสั่งให้ทุบพระทันตธาตุด้วยค้อน 203. ๒๐๓. Tassaṃ nimuggā’dhikaraññamesā upaḍḍhabhāge naca dissamānā; Pubbācalaṭṭho’va sudhāmarīci jotesi raṃsīhi disā samantā. พระทันตธาตุนี้จมลงไปในทั่งนั้นครึ่งหนึ่งจนมองไม่เห็น แต่กลับส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมี ดุจพระจันทร์ที่ประดิษฐานอยู่บนยอดเขาด้านทิศตะวันออก 204. ๒๐๔. Disvānubhāvaṃ jinadantadhātu yāpajji so vimbhaya maggarājā; Eko’tha issāpasuto nigaṇṭho taṃ rājarājānamidaṃ avoca. พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ทรงเห็นอานุภาพของพระทันตธาตุของพระชินเจ้าแล้ว ทรงถึงความประหลาดใจ ลำดับนั้น นิครนถ์ผู้หนึ่งซึ่งขวนขวายในความริษยา ได้กราบทูลพระราชาธิราชนั้นดังนี้ว่า 205. ๒๐๕. Rāmādayo deva janaddanassa nānāvatārā bhuvane ahesuṃ; Tassekadeso’ca idaṃ chavaṭṭhinoce’nubhāvokathamīdisoti. “ข้าแต่สมมติเทพ พระรามเป็นต้นเป็นอวตารต่างๆ ของพระชินารทนะในโลก นี้เป็นส่วนหนึ่งของพระองค์นั้น หากเป็นกระดูกซากศพแล้ว อานุภาพเช่นนี้จะมีได้อย่างไร” 206. ๒๐๖. Addhā manussattamupāgatassa devassa pacchā tidivaṃ gatassa; Dehekadeso ṭhapito hitatthametanti saccaṃvacanaṃbhaveyya. “คำกล่าวที่ว่า ‘นี่คือส่วนหนึ่งของพระวรกายของเทพเจ้าผู้มาสู่ความเป็นมนุษย์แล้วเสด็จสู่สวรรค์ในภายหลัง ซึ่งถูกเก็บรักษาไว้เพื่อประโยชน์สุข’ นี้ย่อมเป็นคำจริงแท้” 207. ๒๐๗. Saṃvaṇṇayitvāna guṇe pahūte nārāyaṇassa’ssamahiddhikassa; Nimuggamettā’dhikaraññametaṃsampassato mebahinīharitvā. “เมื่อข้าพระองค์พรรณนาคุณอันมากมายของพระนารายณ์ผู้มีฤทธิ์มากแล้ว จะนำพระธาตุที่จมอยู่ในทั่งนี้ออกมาข้างนอกให้ปรากฏแก่สายตา” 208. ๒๐๘. Sampādayitvāna mahājanānaṃ mukhāni paṅkeruhasundarāni; Yaṭicchitaṃ gaṇhatha vatthujātaṃ iccāha rājā mukhare nigaṇṭhe. พระราชาตรัสแก่พวกนิครนถ์ผู้พูดมากว่า 'พวกท่านจงรับสิ่งของทั้งหลายที่ปรารถนาเถิด' โดยทรงทำให้ใบหน้าของมหาชนงดงามดุจดอกบัว 209. ๒๐๙. Te titthiyā viṇahusuraṃ guṇehi vicitta rūpehi abhitthavitvā; Toyena siñciṃsu saṭhā tathāpi ṭhitappadesā na calittha dhātu. พวกเดียรถีย์เหล่านั้นผู้เจ้าเล่ห์ ได้พรรณนาคุณด้วยเสียงอันไพเราะดุจเสียงพิณและรูปอันวิจิตรแล้ว พรมด้วยน้ำ ถึงกระนั้นพระธาตุก็ยังไม่เคลื่อนจากที่ประดิษฐาน 210. ๒๑๐. Jigucchamāno atha te nigaṇṭhe so dhātuyānīharaṇe upāyaṃ; Anvesamāno vasudhādhinātho bheriṃ carāpesi sake puramhi. เมื่อพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินทรงรังเกียจพวกนิครนถ์เหล่านั้นแล้ว จึงทรงแสวงหาอุบายในการอัญเชิญพระธาตุ จึงโปรดให้ตีกลองประกาศในพระนครของพระองค์ 211. ๒๑๑. Nimuggametthā’dhikaraññamajji yo dhātumetaṃ bahi nīhareyya; Laddhāna so issariyaṃ mahantaṃ raññosakāsāsukhamessatīti กิจ (การอัญเชิญพระธาตุ) นี้ยังติดขัดอยู่ ใครก็ตามที่สามารถอัญเชิญพระธาตุนี้ออกไปข้างนอกได้ เขาผู้นั้นจะได้รับอำนาจอันยิ่งใหญ่และจะได้รับความสุขในสำนักของพระราชา 212. ๒๑๒. Sutvā na taṃ bheriravaṃuḷāraṃpuñaññatthikobuddhabalepasanno; Tasmiṃ pure seṭṭhisuto subhaddo pāvekkhirañño samitiṃ pagabbho. สุภัททเศรษฐีบุตรผู้ปรารถนาบุญและเลื่อมใสในพุทธานุภาพ ได้ยินเสียงกลองประกาศอันกึกก้องนั้นแล้ว จึงเข้าไปยังที่ประชุมของพระราชาในเมืองนั้นอย่างองอาจ 213. ๒๑๓. Tamaggarājaṃ atha so namitvā sāmājikānaṃ hadayaṅgamāya; Bhāsāya sabbaññuguṇappabhāvaṃ vaṇṇesi sārajjavimutta citto. จากนั้น เขาได้ถวายบังคมพระราชาผู้เป็นประมุขนั้นแล้ว ด้วยใจที่ปราศจากความขลาด ได้พรรณนาถึงอานุภาพแห่งพระคุณของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าด้วยถ้อยคำที่จับใจแก่เหล่าสมาชิกในที่ประชุม 214. ๒๑๔. Bhumiṃ kiṇitvā mahatā dhanena manoramaṃ jetavanaṃ vihāraṃ; Yo kārayitvāna jinassa datvā upaṭṭhahi taṃ catupaccayehi. อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้ซื้อที่ดินด้วยทรัพย์อันมาก แล้วสร้างพระวิหารเชตวันอันน่ารื่นรมย์ ถวายแด่พระชินเจ้า และได้อุปัฏฐากพระองค์ด้วยปัจจัย ๔ 215. ๒๑๕. Anāthapiṇḍippadaseṭṭhiseṭṭhosodiṭṭhadhammopapitāmahome; Tilokanāthe mama dhammarāje tumhe’dhunāpassathabhattibhāraṃ. อนาถบิณฑิกเศรษฐีผู้เป็นยอดแห่งเศรษฐีผู้ให้ทานนั้น เป็นผู้เห็นธรรมและเป็นปู่ของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงดูภาระแห่งความภักดีของข้าพเจ้าในพระโลกนาถผู้เป็นพระธรรมราชาของข้าพเจ้าในบัดนี้เถิด 216. ๒๑๖. Itthaṃ naditvāna pahūtapañeññā katvāna ekaṃsamathuttarīyaṃ; Mahītalaṃ dakkhiṇajānukena āhacca baddhañjaliko avoca. ครั้นสุภัททเศรษฐีบุตรผู้มีปัญญามาก ได้กล่าวอย่างนั้นแล้ว จึงทำผ้าห่มเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าขวาลงจรดพื้น ประนมมือกล่าวว่า 217. ๒๑๗. Chaddantanāgo savisena viddho sallena yo lohitamakkhi taṅgo; Chabbaṇṇaraṃsīhi samujjalante chetvāna luddāya adāsi dante. พระยาช้างฉัททันต์ผู้มีกายเปื้อนเลือดเพราะถูกลูกศรอาบยาพิษแทง ได้ตัดงาอันรุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี ให้แก่นายพราน 218. ๒๑๘. Saso’pi hutvāna visuddhasīlo ajjhattadānābhirato dvijāya; Yo’dajjidehampi sakaṃ nipacca aṅgārarāsimhi bubhukkhitāya. แม้เมื่อเป็นกระต่าย ผู้มีศีลบริสุทธิ์ ยินดีในการให้ภายใน (ร่างกาย) ได้กระโดดลงสู่กองถ่านเพลิง ให้ร่างกายของตนแก่พราหมณ์ผู้หิวโหย 219. ๒๑๙. Yo bodhiyā bāhiravatthudānā atittarūpo sivirāja seṭṭho; Adāsi cakkhūni pabhassarāni dvijāya jiṇṇāya acakkhukāya. พระเจ้าสีวิราชผู้ประเสริฐ ผู้ไม่ทรงอิ่มด้วยการให้วัตถุภายนอกเพื่อพระโพธิญาณ ได้ประทานดวงตาอันรุ่งเรืองของพระองค์แก่พราหมณ์ชราผู้ตาบอด 220. ๒๒๐. Yokhantivādī’pi kalāburāje chedāpayante’pi sahatthapādaṃ; Pariplutaṅgorudhire titikkhimettāyamāno yasadāyake’va. แม้เมื่อเป็นพระขันติวาที ผู้มีกายเปื้อนเลือดมาก เพราะถูกพระเจ้ากาลาบุให้ตัดมือและเท้า ก็ยังอดทนด้วยเมตตา เหมือนกำลังให้ยศ (แก่ผู้ประหาร) 221. ๒๒๑. Yo dhammapālo api sattamāsa jātopaduṭṭhe janakesakamhi; Kārāpayante asimālakammaṃ cittaṃ na dūsesi patāparāje. แม้พระธรรมบาลผู้เกิดได้เพียง ๗ เดือน เมื่อถูกพระบิดาผู้ชั่วร้ายให้ทำกรรมด้วยดาบ (ประหาร) ก็ยังไม่ทำจิตให้เศร้าหมองในพระราชาผู้มีเดชนั้น 222. ๒๒๒. Sākhāmigo yo asatā pumena vane papātā sayamuddhaṭena; Silāya bhinne’pi sake lalāṭe taṃ khemabhumiṃ anayitthamūḷhaṃ. แม้เมื่อเป็นพญาวานร ผู้ช่วยยกคนพาลขึ้นจากเหวในป่าด้วยตนเอง แม้หน้าผากของตนจะแตกด้วยหิน (ที่คนพาลนั้นขว้างใส่) ก็ยังนำคนหลงนั้นไปสู่ที่ปลอดภัย 223. ๒๒๓. Ruṭṭhena mārena’bhinimmitampi aṅgārakāsuṃ jalitaṃ vihijja; Samuṭṭhite sajjumahāravinde ṭhatvāna yo seṭṭhi adāsi dānaṃ. แม้เมื่อมารผู้โกรธแค้นเนรมิตบ่อถ่านเพลิงที่ลุกโชนขึ้น เศรษฐีนั้นก็ได้ก้าวข้ามไปยืนอยู่บนดอกบัวหลวงที่ผุดขึ้นทันที แล้วถวายทาน 224. ๒๒๔. Migena yenāpevijaññamekaṃ bhītaṃvadhāmocayituṃkuraṅgiṃ; Āghātane attasiraṃṭhapetvāpamocitā’ñññapipāṇisaṅghā. พญามฤคผู้ซึ่งเพื่อจะช่วยกวางตัวเมียตัวหนึ่งที่กำลังตั้งครรภ์และหวาดกลัวจากการถูกฆ่า ได้วางศีรษะของตนไว้ที่ลานประหาร และได้ช่วยหมู่สัตว์อื่นๆ ให้พ้นจากความตาย 225. ๒๒๕. Yo sattavasso visikhāya paṃsu kīḷāparo sambhavanāmako’pi; Sabbaññulīḷhāya niguḷhapañhaṃ puṭṭho viyākāsi sucīratena. แม้สัมภวะกุมารผู้มีอายุ ๗ ขวบ กำลังเล่นฝุ่นอยู่กลางถนน เมื่อถูกถามปัญหาที่ลึกซึ้ง ก็ได้พยากรณ์ด้วยลีลาแห่งพระสัพพัญญูพุทธเจ้าด้วยความยินดีอันบริสุทธิ์ 226. ๒๒๖. Hitvā nikantiṃ sakajīvite’pi baddhāsakucchimhi ca vettavalliṃ; Sākhāmige nekasahassasaṅkhe vadhāpamocesi kapissaroyo. พญาวานรผู้ละความอาลัยแม้ในชีวิตของตนเอง ได้ผูกเถาวัลย์ไว้ที่ท้อง แล้วช่วยฝูงวานรหลายพันตัวให้พ้นจากการถูกฆ่า 227. ๒๒๗. Santappayaṃ dhammasudhārasena yo mānuse tuṇḍilasūkaro’pi; Isī’va katvā atha ñāyaganthaṃ nijaṃ pavattesi cirāya dhammaṃ. แม้เมื่อเป็นสุกรชื่อตุณฑิละ ผู้ยังมนุษย์ทั้งหลายให้อิ่มเอมด้วยรสแห่งพระธรรมอันเป็นดุจน้ำอมฤต ได้กระทำตนดุจฤๅษี แล้วได้ประกาศธรรมของตนให้ดำรงอยู่ช้านาน 228. ๒๒๘. Paccatthikaṃ puṇṇakayakkhamuggaṃ mahiddhikaṃ kāmaguṇesu giddhaṃ; Yo tikkhapaññovidhurābhidhānodamesi kāḷāgirimattakamhi. พระวิธุรบัณฑิตผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ได้ทรมานปุณณกยักษ์ผู้เป็นศัตรู ผู้มีฤทธิ์มาก และผู้โลภในกามคุณ บนยอดเขากาฬคีรี 229. ๒๒๙. Kulāvasāyi avirūḷhapakkho yo buddhimā vaṭṭakapotako’pi; Saccena dāvaggimabhijjalantaṃ vassena nibbāpayi vārido’va. แม้เมื่อเป็นลูกนกกระทาผู้ฉลาด มีปีกยังไม่งอกงาม อาศัยอยู่ในรัง ได้ดับไฟป่าที่ลุกโชนด้วยสัจจะ เหมือนเมฆดับไฟด้วยน้ำฝน 230. ๒๓๐. Yo maccharājāpi avuṭṭhikāledisvānamacche tasitekilante; Saccenavākyenamahoghapuṇṇaṃmuhuttamattenaakāsiraṭṭhaṃ. แม้เมื่อเป็นพญาปลา ในคราวที่ฝนแล้ง ได้เห็นปลาทั้งหลายกระหายและลำบาก จึงได้ทำประเทศให้เต็มไปด้วยน้ำท่วมใหญ่ในชั่วขณะเดียวด้วยสัจจวาจา 231. ๒๓๑. Vicittahatthassa rathādikāni vasundharā kampana kāraṇāni; Putte’nujāte sadisecadāreyo’dajjivessantarajātiyampi. แม้เมื่อเป็นพระเวสสันดร ได้ประทานบุตรและพระชายาผู้เสมอกัน พร้อมทั้งรถและสิ่งของต่างๆ อันเป็นเหตุให้แผ่นดินไหว 232. ๒๓๒. Buddho bhavitvā api diṭṭhadhamma sukhānapekkho karuṇānuvattī; Sabbaṃ sahanto avamānanādiṃ yodukkaraṃ lokahitaṃakāsi. แม้เมื่อได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ก็ยังไม่ทรงหวังความสุขในปัจจุบัน ทรงดำเนินตามพระมหากรุณา อดทนต่อการดูหมิ่นเป็นต้นทุกอย่าง และได้ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่โลกอันเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก 233. ๒๓๓. Balena saddhiṃ caturaṅgikena abhiddavantaṃ atibhiṃsanena; Ajeyyasatthaṃ paramiddhipattaṃ damesi yo ālavakampī yakkhaṃ. พระพุทธเจ้าได้ทรงทรมานอาฬวกยักษ์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอาวุธที่ไม่มีใครเอาชนะได้ ผู้กำลังพุ่งเข้าใส่พร้อมด้วยกองทัพ ๔ เหล่าอันน่าสะพรึงกลัวยิ่ง 234. ๒๓๔. Dehābhinikkhanta hutāsanacci mālākulaṃ brahmabhavaṃ karitvā; Bhetvāna diṭṭhiṃ sucirānubaddhaṃ damesi yo brahmavaraṃ munindo. พระจอมมุนีได้ทรงทรมานท้าวพกพรหมผู้ประเสริฐ โดยทรงเนรมิตเปลวเพลิงพวยพุ่งออกจากพระวรกายให้เต็มพรหมโลก และทรงทำลายทิฏฐิที่ยึดถือมานาน 235. ๒๓๕. Accaṅkusaṃ dānasudhota gaṇḍaṃ nipātitaṭṭhālaka gopurādiṃ; Dhāvantamagge dhanapālahatthiṃ damesi yo dāruṇamantakaṃ’va. พระพุทธเจ้าได้ทรงทรมานช้างธนปาล ผู้ไม่เชื่อฟังขอ มีขมับชำระล้างด้วยน้ำมันตกมัน กำลังวิ่งทำลายหอคอยและซุ้มประตูเป็นต้นที่อยู่ข้างหน้า ดุจพญายมผู้ดุร้าย 236. ๒๓๖. Manussarattāruṇapāṇipādamukkhippa khaggaṃ anubandhamānaṃ; Mahādayo duppasahaṃ parehi damesi yo aṅgulimālacoraṃ. พระผู้มีพระมหากรุณาธิคุณ ได้ทรงทรมานองคุลิมาลโจรผู้ยากที่ผู้อื่นจะเอาชนะได้ ผู้ซึ่งกำลังไล่ตามโดยเงื้อดาบขึ้น มีมือและเท้าแดงฉานด้วยเลือดมนุษย์ 237. ๒๓๗. Yo dhammarājā vijitārisaṅgho pavattayanto varadhammacakkaṃ; Saddhamma saññaṃ ratanākarañca ogāhayī saṃ parisaṃ samaggaṃ. พระธรรมราชาผู้ทรงชนะหมู่ศัตรู เมื่อทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป ได้ทรงยังบริษัททั้งหมดนั้นให้หยั่งลงสู่สัทธรรมอันเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ 238. ๒๓๘. Tasseva saddhamma varādhipassatathāgatassa’ppaṭipuggalassa; Anantañāṇassa visāradassa esā mahākāruṇikassa dhātu. พระธาตุนี้เป็นของพระตถาคตผู้เป็นใหญ่ในพระสัทธรรมอันประเสริฐ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้มีพระญาณหาที่สุดมิได้ ผู้แกล้วกล้า ผู้มีพระมหากรุณานั้นเอง. 239. ๒๓๙. Anena saccena jinassa dhātu khippaṃ samāruyha nabhantarāḷaṃ; Sudhaṃsulekheva samujjalanti kaṅkhaṃ vinodetu mahājanassa. ด้วยสัจจะนี้ ขอพระทันตธาตุของพระชินเจ้าจงเสด็จขึ้นสู่ท่ามกลางท้องฟ้าโดยเร็วพลัน สว่างไสวดุจรัศมีพระจันทร์ จงบรรเทาความสงสัยของมหาชนเถิด. 240. ๒๔๐. Tasmiṃ khaṇe sā jinadantadhātu nabhaṃ samuggamma pabhāsayantī; Sabbā disā osadhitārakā’va janaṃ pasādesi vtiṇṇakaṅkhaṃ. ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระชินเจ้านั้นได้เสด็จขึ้นสู่ท้องฟ้า ส่องแสงไปทั่วทุกทิศ ดุจดาวโอสถ ยังชนผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้วให้เลื่อมใส. 241. ๒๔๑. Athotaritvā gaganaṅgaṇamhā sā matthake seṭṭhisutassa tassa; Patiṭṭhahitvāna sudhābhisittagattaṃ’va taṃ pīṇayi bhattitinnaṃ. ครั้นแล้ว พระธาตุนั้นได้เสด็จลงมาจากลานฟ้า ตั้งอยู่บนศีรษะของบุตรเศรษฐีนั้น ยังเขาผู้เปี่ยมด้วยศรัทธาให้เอิบอิ่ม ดุจกายที่ถูกประพรมด้วยน้ำอมฤต. 242. ๒๔๒. Dasvāna taṃ acchariyaṃ nigaṇṭhā iccabravuṃ paṇḍunarādhipaṃ taṃ; Vijjābalaṃ seṭṭhisutassa etaṃ na dhātuyā deva ayampabhāvo. พวกนิครนถ์เห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว ได้กราบทูลพระราชาปัณฑุนั้นว่า "ข้าแต่สมมติเทพ นี่เป็นกำลังแห่งวิชาของบุตรเศรษฐี อานุภาพนี้ไม่ใช่ของพระธาตุ". 243. ๒๔๓. Nisamma tesaṃ vacanaṃ narindo iccabravī seṭṭhisutaṃ subhaddaṃ; Yathā ca ete abhisaddaheyyuṃ tathāvidhaṃ dassaya iddhimaññaṃ. พระราชาทรงสดับคำของพวกเขานั้นแล้ว ได้ตรัสแก่สุภัททบุตรเศรษฐีว่า "เพื่อให้คนเหล่านี้เชื่อ จงแสดงฤทธิ์อย่างอื่นทำนองนั้นอีก". 244. ๒๔๔. Tato subhaddo tapanīyapatte sugandhisītodakapūritamhi; Vaḍḍhesi dhātuṃ munipuṅgavassa anussaranto caritabbhutāni. แต่นั้น สุภัททะได้อัญเชิญพระธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐลงในบาตรทองคำที่เต็มด้วยน้ำเย็นมีกลิ่นหอม โดยระลึกถึงอัศจรรย์แห่งพระจริยา. 245. ๒๔๕. Sā rājahaṃ sī’va vidhāvamānā sugandhitoyamhi padakkhiṇena; Ummujjamānā ca nimujjamānā jane pamodassudhare akāsi. พระธาตุนั้นดุจพญาหงส์ แหวกว่ายไปในน้ำหอมโดยการเวียนขวา ทั้งผุดขึ้นและดำลง ยังชนให้หลั่งน้ำตาแห่งความปราโมทย์. 246. ๒๔๖. Tato ca kāsuṃ visikhāyamajjhe katvā tahiṃ dhātumabhikkhipitvā; Paṃsūhi sammā abhipūrayitvā bahūhi maddāpayi kuñjarehi. แต่นั้น (พวกนิครนถ์) ได้ขุดหลุมไว้ที่กลางถนน ทิ้งพระธาตุลงในหลุมนั้น กลบด้วยดินให้เต็ม แล้วให้ช้างหลายเชือกเหยียบย่ำ. 247. ๒๔๗. Bhetvā mahiṃuṭṭhahi cakkamattaṃ virājamānaṃ maṇikaṇṇikāya; Pabhassaraṃ rūpiyakesarehi saroruhaṃ kañcanapattapāḷiṃ. พระธาตุนั้นชำแรกแผ่นดินขึ้นมา ผุดขึ้นเป็นดอกบัวมีกลีบทองคำ ขนาดเท่าจักร รุ่งเรืองด้วยฝักบัวแก้วมณี สว่างไสวด้วยเกสรเงิน. 248. ๒๔๘. Patiṭṭhabhitvāna tahiṃ saroje mandānilāvattitareṇu jāle; Obhāsayanti’va disā pabhāhi diṭṭhā muhuttena jinassadhātu. พระธาตุของพระชินเจ้าปรากฏในชั่วครู่ ตั้งอยู่บนดอกบัวนั้น ในท่ามกลางข่ายแห่งละอองเกสรที่หมุนเวียนด้วยลมรำเพย ส่องแสงไปทั่วทิศ. 249. ๒๔๙. Khipiṃsu vatthābharaṇāni maccā pavassayuṃ pupphamayañca vassaṃ; Ukkuṭṭhisaddehi ca sadhukāranādehi puṇṇaṃ nagaraṃ akaṃsu. มนุษย์ทั้งหลายได้โยนผ้าและเครื่องประดับ และโปรยปรายฝนดอกไม้ ทำให้เมืองเต็มไปด้วยเสียงโห่ร้องและเสียงสาธุการ. 250. ๒๕๐. Te titthiyā taṃ abhivañcanaṃ’ti rājādhirājaṃ atha saññapetvā; Jigucchanīye kuṇapādikehi khipiṃsu dhātuṃ parikhāya piṭṭhe. พวกเดียรถีย์เหล่านั้นทูลยุยงพระราชาธิราชว่า "นั่นเป็นการหลอกลวง" แล้วได้ทิ้งพระธาตุลงในคูเมืองอันน่ารังเกียจด้วยซากศพเป็นต้น. 251. ๒๕๑. Tasmiṃ khaṇe pañcavidhambujehisañchāditāhaṃsagaṇopabhuttā; Madhubbatālī virutābhirāmā ahosi sā pokkharaṇī’va nandā. ในขณะนั้น คูเมืองนั้นได้เป็นดุจสระนันทา ปกคลุมด้วยบัวห้าชนิด อันหมู่หงส์ลงเล่น งดงามด้วยเสียงร้องของหมู่ภมร. 252. ๒๕๒. Gajādhipā koññcaravaṃ raviṃsu kariṃsu hesāninadaṃ turaṅgā; Ukkuṭṭhinādaṃ akariṃsu maccā suvāditā dundubhiādayo’pi. พญาช้างทั้งหลายบันลือโกญจนาท ม้าทั้งหลายส่งเสียงแผดร้อง มนุษย์ทั้งหลายโห่ร้อง แม้กลองเป็นต้นก็ถูกประโคมอย่างไพเราะ. 253. ๒๕๓. Thomiṃsu maccā thutigītakehi nacciṃsu ottappavibhusanā’pi; Vatthāni sīse bhamayiṃsu mattā bhujāni poṭhesumudaggacittā. มนุษย์ทั้งหลายสรรเสริญด้วยบทเพลงสดุดี แม้ผู้มีโอตตัปปะเป็นเครื่องประดับก็เต้นรำ ผู้ที่ยินดีจนเมามายกวัดแกว่งผ้าบนศีรษะ ผู้มีใจร่าเริงตบขนอง. 254. ๒๕๔. Dhūpehi kālāgarusambhavehi ghanāvanaddhaṃ’va nabhaṃ ahosi; Samussitānekadhajāvalīhi puraṃ tadā vatthamayaṃ’va āsi. ด้วยควันธูปที่เกิดจากไม้กฤษณา ท้องฟ้าได้เป็นดุจถูกปกคลุมด้วยเมฆหนา ด้วยแถวแห่งธงที่ยกขึ้นมากมาย เมืองนั้นได้เป็นดุจทำด้วยผ้า. 255. ๒๕๕. Disvā tamaccheramacintanīyaṃ āmoditāmaccagaṇā samaggā; Atthe niyojetu mupecca tassa vadiṃsu paṇḍussa narādhipassa. หมู่ข้าราชบริพารผู้ยินดีพร้อมเพรียงกัน เห็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิดนั้นแล้ว ได้เข้าไปหาเพื่อกราบทูลประโยชน์แก่พระราชาปัณฑุนั้น. 256. ๒๕๖. Disvāna yo īdisakampi rāja iddhānubhāvaṃ munipuṅgavassa; Pasādamattampi kareyya noce kimatthiyā tassa bhaveyya paññā. ข้าแต่พระราชา ผู้ใดเห็นอานุภาพแห่งฤทธิ์ของพระมุนีผู้ประเสริฐเช่นนี้แล้ว หากไม่ทำแม้เพียงความเลื่อมใสให้เกิดขึ้น ปัญญาของเขาจะมีประโยชน์อะไร. 257. ๒๕๗. Pasādanīyesu guṇesu rāja pasādanaṃ sādhujanassa dhammo; Pupphanti sabbe sayameva vande samuggate komudakānanāni. ข้าแต่พระราชา ความเลื่อมใสในคุณอันควรเลื่อมใสเป็นธรรมของสัตบุรุษ ดุจป่าดอกโกมุททั้งหลายย่อมบานเองเมื่อพระจันทร์ขึ้น. 258. ๒๕๘. Vācāya tesaṃ pana dummatīnaṃ mā saggamaggaṃ pajahittha rāja; Andhe gahetvā vicareyya ko hi anvesamāno supathaṃ amūḷho. ข้าแต่พระราชา ขอพระองค์อย่าละทิ้งทางสวรรค์ด้วยคำพูดของคนเขลาเหล่านั้นเลย ใครเล่าผู้ไม่หลงทางเมื่อแสวงหาทางที่ดี จะจูงคนตาบอดไป. 259. ๒๕๙. Narādhipā kappiṇa bimbisāra suddhodanādi api tejavantā; Taṃ dhammarājaṃ saraṇaṃ upecca piviṃsu dhammāmatamādarena. พระราชาผู้มีเดชานุภาพทั้งหลาย มีพระเจ้ากัปปินะ พิมพิสาร และสุทโธทนะเป็นต้น เข้าถึงพระธรรมราชาพระองค์นั้นเป็นสรณะ ได้ดื่มอมตธรรมด้วยความเคารพ. 260. ๒๖๐. Sahassanetto tidasādhipo’pi khīṇāyuko khiṇabhavaṃ munindaṃ; Upecca dhammaṃ vimalaṃ nisamma alattha āyuṃ api diṭṭhadhammo. แม้ท้าวสักกะผู้มีพันตา ผู้เป็นใหญ่แห่งเทวดา ผู้กำลังจะสิ้นอายุ เข้าถึงพระจอมมุนีผู้สิ้นภพ สดับพระธรรมอันบริสุทธิ์ ได้อายุและเป็นผู้เห็นธรรม. 261. ๒๖๑. Tuvampi tasmiṃ jitapañcamāre devātideve varadhammarāje; Saggāpavaggādhigamāya khippaṃ cittaṃ pasādehi narādhirāja. ข้าแต่พระราชาธิราช แม้พระองค์ก็จงยังจิตให้เลื่อมใสโดยเร็วพลันในพระองค์ผู้ชนะมารทั้งห้า ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพ ผู้เป็นพระธรรมราชาอันประเสริฐนั้น เพื่อการบรรลุสวรรค์และนิพพาน. 262. ๒๖๒. Sutvānatesaṃ vacanaṃ narindo vikiṇṇakaṅkho ratanattayamhi; Senāpatiṃ atthavaraṃ avoca pahaṭṭhabhāvo parisāya majjhe. พระราชาทรงสดับคำของคนเหล่านั้นแล้ว ทรงหมดความสงสัยในพระรัตนตรัย มีพระทัยยินดี ได้ตรัสกับเสนาบดีผู้ประเสริฐในท่ามกลางบริษัท. 263. ๒๖๓. Asaddahāno ratanattayassa guṇe bhavacchedanakāraṇassa; Cirāya dulladdhipathe caranto ṭhito sarajje api vañcitohaṃ. ข้าพเจ้าไม่เชื่อในคุณของพระรัตนตรัยอันเป็นเหตุตัดภพ เที่ยวไปในทางที่ผิดมานาน แม้ครองราชสมบัติอยู่ ข้าพเจ้าก็ถูกหลอกลวง. 264. ๒๖๔. Mohena khajjopanakaṃ dhamesiṃ sītaddito dhumasikhe jalante; Pipāsito sindhujalaṃ pahāya piviṃ pamādena marīcitoyaṃ. ด้วยโมหะ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหนาวเบียดเบียน ได้เป่าหิ่งห้อย (แทนที่จะใช้) กองไฟที่ลุกโชน ผู้กระหายน้ำ ละทิ้งน้ำในมหาสมุทร ได้ดื่มน้ำพยับแดดด้วยความประมาท. 265. ๒๖๕. Pariccajitvā amataṃ cirāya jivatthiko tikkhavisaṃ akhādiṃ; Vihāya’haṃ campakapupphadāmaṃ adhārayiṃ jattusu nāgabhāraṃ. ข้าพเจ้าละทิ้งอมฤตมานาน ผู้ต้องการชีวิตกลับกินยาพิษร้ายแรง ข้าพเจ้าละทิ้งพวงดอกจำปา ได้ทรงไว้ซึ่งภาระคืออสรพิษที่คอ. 266. ๒๖๖. Gantvāna khippaṃ parikhā samīpaṃ ārādhayitvā jinadantadhātuṃ; Ānehi pūjāvidhinā karissaṃ puññāni sabbattha sukhāvahāni. จงไปที่ใกล้คูเมืองโดยเร็วพลัน อาราธนาพระทันตธาตุของพระชินเจ้า จงอัญเชิญมาด้วยพิธีบูชา ข้าพเจ้าจะทำบุญอันนำสุขมาให้ในที่ทั้งปวง. 267. ๒๖๗. Gantvātatesoparikhāsamīpaṃ senādhinātho paramappatīto; Dhātuṃ munindassa namassamāno ajjhesi rañño hitamā caranto แต่นั้น เสนาบดีนั้นผู้มีความยินดียิ่ง ไปที่ใกล้คูเมือง นมัสการพระธาตุของพระมุนีผู้เป็นจอม ได้อาราธนาโดยประพฤติเพื่อประโยชน์แก่พระราชา. 268. ๒๖๘. Cirāgataṃ diṭṭhimalaṃ pahāya alattha saddhaṃ sugate narindo; Pāsādamāgamma pasādamassa vaḍḍhehi rañño ratanattayamhi. พระราชาทรงละทิ้งมลทินคือทิฏฐิที่สั่งสมมานาน ทรงได้ศรัทธาในพระสุคต ทรงเสด็จมาสู่ปราสาทแล้ว ทรงเพิ่มพูนความเลื่อมใสของพระองค์ในพระรัตนตรัย 269. ๒๖๙. Tasmiṃ khaṇe pokkharaṇī vicittā phullehi sovaṇṇasaroruhehi; Alaṅkarontī gaganaṃ ahosi mandākinīvābhinavāvatārā. ในขณะนั้น สระโบกขรณีอันวิจิตรด้วยดอกบัวทองที่บานสะพรั่ง ได้ประดับประดาท้องฟ้า ประหนึ่งแม่น้ำมัณฑากินีที่เพิ่งไหลลงมาใหม่ 270. ๒๗๐. Haṃsaṅgaṇevātha munindadhātu sā paṅkajā paṅkajamokkamanti; Kundāvadātāhi pabhāhi sabbaṃ khirodakucchiṃ’va puraṃ akāsi. ลำดับนั้น พระธาตุของพระมุนินทร์นั้นเสด็จจากดอกบัวหนึ่งไปยังอีกดอกบัวหนึ่ง ประหนึ่งฝูงหงส์ ด้วยรัศมีอันขาวผ่องดุจดอกมะลิ ได้ทำให้เมืองทั้งหมดเป็นประหนึ่งภายในเกษียรสมุทร 271. ๒๗๑. Tato surattañjalipaṅkajamhi patiṭṭhahitvāna camupatissa; Sandissamānā mahatā janena mahapphalaṃ mānusakaṃ akattha. จากนั้น พระธาตุประดิษฐานอยู่บนดอกบัวคืออัญชลีอันแดงสดของแม่ทัพ ปรากฏแก่ชนหมู่มาก ได้กระทำความเป็นมนุษย์ให้มีผลมาก 272. ๒๗๒. Sutvāna vuttantamimaṃ narindo pahaṭṭhabhāvopadasā’va gantvā; Saṃsūcayanto diguṇaṃ pasādaṃ suvimhitopañjalikoavoca. พระราชาทรงสดับเรื่องราวนี้แล้ว ทรงเสด็จไปประหนึ่งจะแสดงความร่าเริงบันเทิงพระทัย ทรงแสดงความเลื่อมใสเป็นทวีคูณ ทรงประหลาดใจยิ่งนัก ทรงประนมมือตรัสว่า 273. ๒๗๓. Vohāradakkhā manujā muninda saṅghaṭṭayitvā nikasopalamhi; Karontiagghaṃ varakañcanassa esohi dhammo caritopurāṇo. ข้าแต่พระมุนินทร์ มนุษย์ผู้ฉลาดในการค้าขาย ขัดสีทองคำอันประเสริฐบนหินลองทองแล้ว ย่อมกำหนดราคา นี้เป็นธรรมเนียมที่ประพฤติกันมาแต่โบราณ 274. ๒๗๔. Maṇiṃ pasatthākarasambhavampi hutāsakammehabhīsaṅkharitvā; Pāpentirājaññakirīṭakoṭiṃ vibhusanattaṃ vidunomanussā. มนุษย์ผู้รู้ทั้งหลาย แม้แก้วมณีที่เกิดจากบ่ออันประเสริฐ ก็นำมาปรุงแต่งด้วยกรรมวิธีทางไฟอันน่ากลัว แล้วจึงนำไปถึงยอดมงกุฎของพระราชาเพื่อเป็นเครื่องประดับ 275. ๒๗๕. Vīmaṃsanatthāya tavādhunāpi mayā kataṃ sabbamidaṃ muninda; Āguṃ mahantaṃ khama bhuripañña khippaṃ mamālaṅkuru uttamaṅgaṃ. ข้าแต่พระมุนินทร์ แม้ในบัดนี้ สิ่งทั้งหมดนี้ข้าพระองค์ได้กระทำไปเพื่อทดสอบพระองค์ ข้าแต่พระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ขอทรงอดโทษอันใหญ่หลวงนี้ด้วย ขอทรงประดับเศียรเกล้าของข้าพระองค์โดยเร็วเถิด 276. ๒๗๖. Patiṭṭhitā tassa tato kirīṭe maṇippabhā bhāsini dantadhātu; Amuñci raṃsī dhavalā pajāsu sinehajātā iva khīradhārā. ลำดับนั้น พระทันตธาตุที่ส่องแสงดุจรัศมีแก้วมณี ประดิษฐานอยู่บนมงกุฎของพระราชาพระองค์นั้น ได้เปล่งรัศมีสีขาวผ่องไปในหมู่ประชาชน ประหนึ่งสายธารน้ำนมที่เกิดจากความรัก 277. ๒๗๗. So dantadhātuṃ sirasāvahanto padakkhiṇaṃtaṃnagaraṃ karitvā; Sampūjayanto kusumādikehi susajjitante puramāharittha. พระราชาพระองค์นั้นทรงอัญเชิญพระทันตธาตุไว้บนพระเศียร ทรงกระทำประทักษิณรอบพระนครนั้น ทรงบูชาด้วยดอกไม้เป็นต้น แล้วทรงนำเข้าสู่พระนครที่ตกแต่งไว้อย่างดี 278. ๒๗๘. Samussitodārasitātapatte pallaṅkaseṭṭhe ratanujjalamhi; Patiṭṭhapetvāna jinassa dhātuṃ pūjesi rājā ratanādikehi. พระราชาทรงประดิษฐานพระธาตุของพระชินเจ้าไว้บนบัลลังก์อันประเสริฐที่รุ่งเรืองด้วยรัตนชาติ ภายใต้เศวตฉัตรอันสูงใหญ่ที่ยกขึ้นแล้ว ทรงบูชาด้วยรัตนชาติเป็นต้น 279. ๒๗๙. Buddhādivatthuttayameva rājā āpāṇakoṭiṃ saraṇaṃ upecca; Hitvā vihiṃsaṃ karuṇādhivāso ārādhayī sabbajanaṃ guṇehi. พระราชาทรงถึงพระรัตนตรัยมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นเป็นสรณะจนตลอดชีวิต ทรงละการเบียดเบียน ทรงเป็นที่พำนักแห่งพระกรุณา ทรงยังชนทั้งปวงให้ยินดีด้วยคุณธรรมทั้งหลาย 280. ๒๘๐. Kāresi nānāratanappabhāhi sahassaraṃsīṃ’va virocamānaṃ; Narādhipo bhattibharānurūpaṃ sucittitaṃ dhātunivesanampi. พระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งนรชน ทรงสร้างแม้พระธาตุมณเฑียรที่ตกแต่งไว้อย่างวิจิตร ให้รุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งรัตนชาตินานาชนิด ดุจพระอาทิตย์พันดวง ตามสมควรแก่กำลังแห่งความภักดี 281. ๒๘๑. Vaḍḍhesi so dhātugharamhi dhātuṃ alaṅkaritvā sakalaṃ purampi; Sesena pūjāvidhinā atitto pūjesi raṭṭhaṃ sadhanaṃ sabhoggaṃ. พระราชาพระองค์นั้นทรงประดิษฐานพระธาตุไว้ในพระธาตุมณเฑียร ทรงประดับประดาพระนครทั้งหมด ทรงเป็นผู้ไม่ทรงอิ่มด้วยวิธีบูชาที่เหลือ จึงทรงบูชาด้วยแว่นแคว้นพร้อมทั้งทรัพย์และโภคะ 282. ๒๘๒. Āmantayitvā guhasīvarājaṃ sammānitaṃ attasamaṃ karitvā; Dānādikaṃ puññamanekarūpaṃ saddhādhano sañciṇirājaseṭṭho. พระราชาผู้ประเสริฐผู้มีศรัทธาเป็นทรัพย์ ทรงเชื้อเชิญพระราชาคูหสีวะมา ทรงกระทำการยกย่องให้เสมอด้วยพระองค์เอง แล้วทรงสั่งสมบุญมีทานเป็นต้นหลายประการ 283. ๒๘๓. Tato so bhupālo kumatijanasaṃsaggamanayaṃ,Nirākatvā magge sugatavacanujjotasugame; Padhāvanto sammā saparahitasampatticaturo,Pasatthaṃ lokatthaṃ acari caritāvajjitajano. จากนั้น พระราชาพระองค์นั้นทรงขจัดทางแห่งการคบหาสมาคมกับคนที่มีความคิดชั่ว ทรงดำเนินไปโดยชอบในหนทางที่ไปได้ง่ายเพราะความสว่างแห่งพระดำรัสของพระสุคต ทรงเป็นผู้ฉลาดในการบำเพ็ญประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้ถึงพร้อม ทรงประพฤติประโยชน์แก่โลกอันเป็นที่สรรเสริญ ทรงเป็นผู้มีจริยาวัตรอันชนทั้งหลายหาโทษมิได้ Tatiyo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๓ 284. ๒๘๔. Carati dharaṇi pāle rājadhammesu tasmiṃ,Samaracaturaseno khīradhāro narindo; Nijabhujabalalīlā’rātidappappamāthī,Vibhavajanitamāno yuddhasajjo’bhigañchi. เมื่อพระราชาผู้รักษาแผ่นดินพระองค์นั้นทรงประพฤติอยู่ในราชธรรมทั้งหลาย พระราชาขีรธารผู้มีกองทัพสี่เหล่าอันเชี่ยวชาญในการรบ ผู้ทรงย่ำยีความเย่อหยิ่งของศัตรูด้วยลีลาแห่งกำลังพระพาหาของพระองค์ ทรงมีความถือตัวที่เกิดจากสมบัติ ทรงเตรียมพร้อมรบได้เสด็จมาถึงแล้ว 285. ๒๘๕. Karivaramatha disvā so guhādvārayātaṃ,Paṭibhayarahitatto sīharājā’va rājā; Nijanagarasamīpāyātametaṃ narindaṃ,Amitabalamamahoghenottharantā’bhiyāyi. ลำดับนั้น พระราชาผู้มีพระทัยปราศจากความกลัวดุจพญาราชสีห์ ทรงเห็นช้างตัวประเสริฐนั้นผู้มาถึงประตูถ้ำ ทรงยกกองทัพอันมีกำลังมหาศาลดุจห้วงน้ำใหญ่ ออกไปต่อสู้กับพระราชาองค์นั้นผู้มาถึงใกล้พระนครของพระองค์ 286. ๒๘๖. Uditabahaḷadhūlīpāḷiruddhantaḷikkho,Samadavividhayodhārāvasaṃrambhabhīme; Nisitasarasatālīvassadhārākarāḷe,Ajini mahati yuddhe paṇḍuko khīradhāraṃ. ในสงครามอันยิ่งใหญ่ที่ท้องฟ้าถูกปิดกั้นด้วยแถวฝุ่นอันหนาทึบที่ฟุ้งขึ้น ที่น่าสะพรึงกลัวด้วยความโกรธเกรี้ยวของเหล่านักรบผู้เมามันในการรบต่างๆ ที่น่ากลัวด้วยสายฝนคือลูกศรอันคมกริบนับร้อย พระราชาปัณฑุกะทรงชนะพระราชาขีรธาร 287. ๒๘๗. Atha narapatiseṭṭho saṅgahetvāna raṭṭhaṃ,Nija tanuja varasmiṃ rajjabhāraṃ nidhāya; Sugata dasana dhātuṃ sampaṭicchāpayitvā,Pahiṇi ca guhasīvaṃ sakkaritvā saraṭṭhaṃ. ลำดับนั้น พระราชาผู้ประเสริฐทรงสงเคราะห์แว่นแคว้นแล้ว ทรงมอบภาระแห่งราชสมบัติไว้แก่พระโอรสผู้ประเสริฐของพระองค์ ทรงมอบพระทันตธาตุของพระสุคตให้แล้วทรงส่งพระราชาคูหสีวะผู้ได้รับการสักการะแล้วกลับไปยังแว่นแคว้นของพระองค์ 288. ๒๘๘. Suviramavanīpālo saññamaṃ ajjhupeto,Vividha vibhava dānāyācake tappayitvā; Tidasapura samājaṃ dehabhedā payāto,Kusala phalamanappaṃ patthitaṃ paccalattha. พระราชาผู้มีความเพียรยิ่งทรงเข้าถึงความสำรวม ทรงยังผู้ขอทั้งหลายให้อิ่มหนำด้วยทานคือโภคทรัพย์ต่างๆ เมื่อกายแตกดับแล้วได้เสด็จไปสู่สมาคมแห่งชาวไตรทศ ทรงได้รับผลแห่งกุศลอันไม่น้อยตามที่ทรงปรารถนาไว้ 289. ๒๘๙. Narapati guhasīvo taṃ munindassa dhātuṃ,Sakapuramupanetvā sādhu sammānayanto; Sugati gamana magge pāṇino yojayanto,Sucarita mabhirūpaṃ sañciṇanto vihāsi. พระราชาคูหสีวะทรงนำพระธาตุของพระมุนินทร์นั้นเข้าสู่พระนครของพระองค์ ทรงสักการะบูชาเป็นอย่างดี ทรงชักนำสัตว์ทั้งหลายให้ดำเนินไปในหนทางสู่สุคติ ทรงสั่งสมสุจริตอันงดงามอยู่ 290. ๒๙๐. Agaṇitamahimassujje nirañño tanūjo,Purima vayasi yevāraddhasaddhābhiyogo; Dasabala tanudhātuṃ pūjituṃ tassa rañño,Puravara mupāyāto dantanāmo kumāro. เจ้าชายพระนามว่าทันตะ พระโอรสของพระราชาแห่งเมืองอุชเชนีผู้มีอานุภาพอันประมาณมิได้ ผู้ทรงเริ่มบำเพ็ญศรัทธาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ได้เสด็จมายังพระนครอันประเสริฐของพระราชาพระองค์นั้น เพื่อบูชาพระสรีรธาตุของพระทศพล 291. ๒๙๑. Guṇajanita pasādaṃ taṃ kaliṅgādhināthaṃ,Nikhila guṇa nivāso so kumāro karitvā; Vividha mahavidhānaṃ sādhusampādayanto,Avasi sugatadhātuṃ anvahaṃ vandamāno. เจ้าชายพระองค์นั้นผู้เป็นที่พำนักแห่งคุณทั้งปวง ทรงยังพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งกะลิงคะให้เกิดความเลื่อมใสด้วยคุณธรรม ทรงบำเพ็ญพิธีบูชาอันยิ่งใหญ่ต่างๆ ให้สำเร็จด้วยดี ทรงประทับอยู่โดยทรงไหว้พระธาตุของพระสุคตทุกวัน 292. ๒๙๒. Abhavi ca guhasīvassāvanīsassa dhitā,Vikaca kuvalayakkhī haṃsakantābhiyātā; Vadana jita sarojā hāridhammillabhārā,Kucabharanamitaṅgi hema mālābhidhānā. และพระธิดาของพระราชาคูหสีวะผู้ทรงพระนามว่าเหมมาลา ผู้มีดวงตาดุจดอกบัวขาบที่บานสะพรั่ง มีท่วงท่าเยื้องกรายอันน่ารักดุจหงส์ มีพระพักตร์ชนะดอกบัว มีมวยผมอันงดงาม มีพระวรกายโน้มลงด้วยภาระแห่งพระถัน 293. ๒๙๓. Akhilaguṇanidhānaṃ bandhubhāvānurūpaṃ,Suvimalakulajātaṃ taṃ kumāraṃ viditvā; Narapati guhasīvo attano dhītaraṃ taṃ,Adadi sabahumānaṃ rājaputtassa tassa. พระราชาคูหสีวะทรงทราบว่าเจ้าชายพระองค์นั้นเป็นขุมทรัพย์แห่งคุณทั้งปวง ผู้เหมาะสมแก่ความเป็นญาติ และประสูติในตระกูลอันบริสุทธิ์ยิ่ง จึงทรงยกพระธิดาของพระองค์นั้นให้แก่พระราชบุตรพระองค์นั้นด้วยความเคารพยิ่ง 294. ๒๙๔. Manujapati kumāraṃ dhāturakkhādhikāre,Pacuraparijanaṃ taṃ sabbathā yojayitvā; Gava mahisa sahassādīhi sampīṇayitvā,Saka vibhava sarikkhe issaratte ṭhapesi. พระราชาทรงมอบหมายให้เจ้าชายนั้นพร้อมด้วยบริวารจำนวนมากในตำแหน่งผู้ดูแลรักษาพระธาตุโดยประการทั้งปวง ทรงบำรุงด้วยโคและกระบือนับพันเป็นต้น ทรงแต่งตั้งไว้ในความเป็นใหญ่ที่เสมอด้วยพระราชอำนาจของพระองค์เอง 295. ๒๙๕. Samarabhuvi vinaṭṭhe khīradhāre narinde,Malayavanamupetā bhāgineyyā kumārā; Pabala mati mahantaṃ saṃharitvā balaggaṃ,Upapuramupagañchuṃ dhātuyā gaṇhanatthaṃ. เมื่อพระราชาขีรธารสิ้นพระชนม์ในสนามรบ เหล่าเจ้าชายผู้เป็นพระภาคิไนยซึ่งหนีไปยังป่ามลายู ได้รวบรวมกองทัพอันมีกำลังมากยิ่ง แล้วเสด็จมายังเมืองใกล้เคียงเพื่อจะยึดเอาพระธาตุ 296. ๒๙๖. Atha nagarasamīpe te nivesaṃ karitvā,Savaṇakaṭukametaṃ sāsanaṃ pesayiṃsu; Sugatadasanadhātuṃ dehi vā khippamamhaṃ,Yasasirijananiṃ vā kīḷa saṅgāmakeḷiṃ. ลำดับนั้น พวกเขาตั้งค่ายอยู่ใกล้พระนครแล้ว ได้ส่งสารอันแสบแก้วหูนี้ไปว่า "จงมอบพระทันตธาตุของพระสุคตแก่พวกเราโดยเร็ว หรือไม่ก็จงเล่นการเล่นคือสงครามอันเป็นที่เกิดแห่งยศและสิริ" 297. ๒๙๗. Sapadi dharaṇipālo sāsanaṃ taṃ suṇitvā,Avadi rahasi vācaṃ rājaputtassa tassa; Nahi sati mama dehe dhātumaññassa dassaṃ,Ahamapi yadi jetuṃ neva te sakkuṇeyyaṃ. ทันทีที่พระราชาผู้รักษาแผ่นดินได้ทรงสดับข่าวนั้นแล้ว ได้ตรัสวาจาในที่ลับแก่พระราชกุมารนั้นว่า "ในขณะที่ร่างกายของเรายังมีอยู่ เราจะไม่มอบพระธาตุให้แก่ผู้อื่น แม้ว่าเราจะไม่สามารถเอาชนะพวกนั้นได้ก็ตาม" 298. ๒๙๘. Suranara namitaṃ taṃ dantadhātuṃ gahetvā,Gahita dijavilāso sīhaḷaṃ yāhi dīpaṃ; Iti vacanamudāraṃ mātulassātha sutvā,Tamavaca guhasīvaṃ dantanāmo kumāro. "ท่านจงถือเอาพระทันตธาตุอันเทวดาและมนุษย์นอบน้อมนั้น แปลงเพศเป็นพราหมณ์ แล้วไปยังสีหฬทวีปเถิด" ครั้นพระกุมารนามว่าทันตะได้สดับพระดำรัสอันโอฬารของพระมาตุลานั้นแล้ว จึงกราบทูลพระเจ้าคุหสีวะนั้น 299. ๒๙๙. Tavaca mamaca ko vā sīhaḷe bandhubhūto,Jinavaraṇasaroje bhattiyutto ca kovā; Jalanīdhiparatīre sīhaḷaṃ khuddadesaṃ,Kathamahamatinessaṃ dantadhātuṃ jinassa. "ใครเล่าจะเป็นญาติของท่านและของเราในเกาะสีหฬ และใครเล่าจะมีความภักดีในพระบาทบัวของพระชินวร เกาะสีหฬเป็นประเทศเล็กๆ อยู่ที่ฝั่งโน้นของมหาสมุทร ข้าพระองค์จะนำพระทันตธาตุของพระชินเจ้าข้ามไปได้อย่างไร" 300. ๓๐๐. Tamavadi guhasīvo bhāgineyyaṃ kumāraṃ,Dasabalatanudhātu saṇṭhitā sīhaḷasmiṃ; Bhavabhayahatidakkho vattate satthudhammo,Gaṇanapathamatītā bhikkhavo cāvasiṃsu. พระเจ้าคุหสีวะตรัสตอบพระกุมารผู้เป็นพระภาคิไนยนั้นว่า "พระบรมสารีริกธาตุของพระทศพลประดิษฐานอยู่ในเกาะสีหฬ พระสัทธรรมของพระศาสดาผู้ฉลาดในการกำจัดภัยในภพยังดำรงอยู่ และเหล่าภิกษุจำนวนนับไม่ถ้วนก็พำนักอยู่ที่นั่น" 301. ๓๐๑. Mama ca piyasahāyo so mahāsena rājā,Jinacaraṇasarojadvandasevābhiyutto; Salilamapi ca phuṭṭhaṃ dhātuyā patthayanto,Vividharatanajātaṃ pābhataṃ pesayittha. "และพระเจ้ามหาเสนนั้นเป็นพระสหายที่รักของเรา ทรงขวนขวายในการบำเรอคู่แห่งพระบาทบัวของพระชินเจ้า ทรงปรารถนาแม้แต่น้ำที่สัมผัสพระธาตุ ได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการอันประกอบด้วยรัตนะนานาชนิดมาให้" 302. ๓๐๒. Pabhavati manujindo sabbadā buddhimā so,Sugatadasanadhātuṃ pūjituṃ pūjaneyyaṃ; Paricitavisayamhā vippavutthaṃ bhavantaṃ,Vividhavibhavadānā sādhu saṅgaṇhituñca. "พระราชาผู้ทรงปัญญาพระองค์นั้นทรงสามารถเสมอที่จะบูชาพระทันตธาตุของพระสุคตอันควรบูชา และจะทรงสงเคราะห์ท่านผู้จากถิ่นที่คุ้นเคยมาด้วยการมอบสมบัติอันหลากหลายอย่างดี" 303. ๓๐๓. Nija duhitupatiṃ taṃ itthamārādhayitvā,Narapati guhasīvo saṅgahetvāna senaṃ; Raṇadharaṇimupeto so kumārehi saddhiṃ,Maraṇaparavasattaṃ ajjhagā yujjhamāno. ครั้นพระเจ้าคุหสีวะทรงอ้อนวอนพระสวามีของพระธิดาของพระองค์อย่างนี้แล้ว ทรงรวบรวมกองทัพ เสด็จไปยังสนามรบพร้อมกับพระกุมารทั้งหลาย และทรงถึงความเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจแห่งความตายในขณะที่กำลังรบอยู่ 304. ๓๐๔. Atha narapati putto dantanāmo suṇitvā,Savaṇa kaṭukametaṃ mātulassappavattiṃ; Gahita dijavilāso dantadhātuṃ gahetvā,Turita turita bhūto so puramhā paḷāyi. ครั้งนั้น พระราชบุตรนามว่าทันตะได้สดับความเป็นไปของพระมาตุลาอันน่าสลดใจนี้แล้ว ทรงถือเพศเป็นพราหมณ์ ถือเอาพระทันตธาตุ แล้วทรงรีบเร่งหนีออกจากพระนครไป 305. ๓๐๕. Sarabhasa mupagantvā dakkhiṇaṃ cātha desaṃ,Avicalitasabhāvo iddhiyā devatānaṃ; Nadimatimahatiṃ so uttaritvāna puṇṇaṃ,Nidahi dasanadhātuṃ vālukārāsimajjhe. ครั้นรีบไปยังทิศใต้แล้ว พระองค์ผู้มีสภาวะไม่หวั่นไหว ด้วยฤทธิ์ของเหล่าเทวดา ทรงข้ามแม่น้ำที่ใหญ่ยิ่งและเต็มเปี่ยมนั้นแล้ว ทรงฝังพระทันตธาตุไว้ในระหว่างกองทราย 306. ๓๐๖. Puna puramupagantvā taṃ gahītaññavesaṃ,Bhariyamapi gahetvā āgato tattha khippaṃ; Sugatadasanadhātuṃ vālukāthupakucchiṃ,Ṭhapitamupacaranto acchi gumbantarasmiṃ. ทรงกลับไปยังพระนครนั้นอีกครั้งโดยถือเพศอื่น ทรงพาพระชายาเสด็จมาที่นั่นโดยเร็ว ทรงเฝ้าดูแลพระทันตธาตุของพระสุคตที่ประดิษฐานอยู่ในภายในกองทราย โดยประทับอยู่ในระหว่างพุ่มไม้ 307. ๓๐๗. Sapadi nabhasi thero gacchamāno paneko,Vividhakiraṇajālaṃ vālukārāsithūpā; Aviraḷitamudentaṃ dhātuyā tāya disvā,Paṇami sugatadhātuṃ otaritvāna tattha. ทันใดนั้น พระเถระรูปหนึ่งกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นข่ายแห่งรัศมีต่างๆ พุ่งขึ้นจากสถูปกองทรายอย่างไม่ขาดสายด้วยอานุภาพแห่งพระธาตุนั้น จึงลงมาที่นั่นแล้วนอบน้อมพระธาตุของพระสุคต 308. ๓๐๘. Munisutamatha disvā jampatī te patītā,Nijagamanavidhānaṃ sabbamārocayiṃsu; Dasabalatanujo so dhāturakkhā niyutto,Parahitaniratatto te ubho ajjhabhāsi. ครั้งนั้น สามีภรรยาคู่นั้นเห็นพระโอรสของพระมุนีแล้ว มีความยินดี ได้กราบทูลเรื่องราวการเดินทางของตนทั้งหมด พระโอรสของพระทศพลนั้นผู้ขวนขวายในการรักษาพระธาตุ ผู้มีใจยินดีในประโยชน์ของผู้อื่น ได้ตรัสแก่คนทั้งสองนั้น 309. ๓๐๙. Dasabalatanudhātuṃ sīhaḷaṃ netha tumhe,Agaṇita tanukhedā vītasārajjametaṃ; Api ca gamanamagge jātamatte vighāte,Saratha mamamanekopaddavacchedadakkhaṃ. "ท่านทั้งหลายจงนำพระบรมสารีริกธาตุของพระทศพลนี้ไปยังเกาะสีหฬ โดยไม่คำนึงถึงความเหน็ดเหนื่อยทางกายและปราศจากความครั่นคร้าม อนึ่ง เมื่อเกิดอุปสรรคขึ้นในระหว่างทาง จงระลึกถึงเราผู้ฉลาดในการกำจัดอุปัทวะนานาชนิด" 310. ๓๑๐. Iti sugatananūjo jampatīnaṃ kathetvā,Puna’pi tadanurūpaṃ desayitvāna dhammaṃ; Puthutaramapanetvā sokasallañca gāḷhaṃ,Sakavasatimupeto antalikkhena dhīro. ครั้นพระโอรสของพระสุคตตรัสแก่สามีภรรยาอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เรื่องนั้นอีก ทรงบรรเทาลูกศรคือความโศกอันแรงกล้าให้เบาบางลงมาก แล้วพระปราชญ์นั้นได้เสด็จไปยังที่พำนักของตนทางอากาศ 311. ๓๑๑. Bhujagabhavanavāsī ninnagāyātha tassā,Bhujagapati mahiddhi paṇḍuhārābhidhāno; Sakapurapavaramhā nikkhamitvā caranto,Samupagami tadā taṃ ṭhānamicchāvasena. พญานาคผู้มีฤทธิ์มากนามว่าปัณฑุหาระ ผู้พำนักอยู่ในนาคพิภพแห่งแม่น้ำนั้น ออกจากพระนครอันประเสริฐของตนแล้วเที่ยวไป ได้มาถึงที่นั้นตามความปรารถนาในเวลานั้น 312. ๓๑๒. Vimalapulinathūpā so samuggacchamānaṃ,Sasiruciramarīcijjālamālokayitvā; Ṭhitamatha munidhātuṃ vālukārasigabbhe,Kimidamiti sakaṅkhaṃ pekkhamāno avedi. เขาเห็นข่ายแห่งรัศมีอันรุ่งเรืองพุ่งขึ้นจากสถูปทรายอันบริสุทธิ์ เห็นพระธาตุของพระมุนีประดิษฐานอยู่ในภายในกองทราย เมื่อมองดูด้วยความสงสัยว่า "นี่คืออะไร" ก็ได้รู้ความจริง 313. ๓๑๓. Sapadi sabahumāno so asandissamāno,Ratanamayakaraṇḍaṃ dhātuyuttaṃ gilitvā; Vitataputhuladeho bhogamālāhi tuṅgaṃ,Kaṇakasikharirājaṃ veṭhayitvā sayittha. ทันใดนั้น เขาผู้มีความเคารพอย่างยิ่ง ได้หายตัวไป กลืนผอบรัตนะที่บรรจุพระธาตุไว้ แผ่ร่างกายให้กว้างใหญ่และสูงด้วยขนด ขดตัวพันรอบภูเขาทองอันเป็นราชาแห่งขุนเขาแล้วนอนลง 314. ๓๑๔. Salilanidhisamīpaṃ jampatī gantukāmā,Pulinatalagataṃ taṃ dantadhātuṃ adisvā; Nayanasaliladhāraṃ sokajātaṃ kirantā,Sugatasutavaraṃ taṃ taṅkhaṇe’nussariṃsu. สามีภรรยาปรารถนาจะไปยังริมมหาสมุทร เมื่อไม่เห็นพระทันตธาตุนั้นที่ประดิษฐานบนพื้นทราย จึงหลั่งสายน้ำตาที่เกิดจากความโศก และได้ระลึกถึงพระโอรสของพระสุคตผู้ประเสริฐนั้นในขณะนั้น 315. ๓๑๕. Atha sugatasuto so cintitaṃ saṃviditvā,Agami savidhamesaṃ sokadinānanānaṃ; Asuṇi ca jinadhātuṃ vālukārāsimajjhe,Nīhitamapi adiṭṭhaṃ pūjitaṃ jampatīhi. ครั้งนั้น พระโอรสของพระสุคตนั้นทรงทราบความคิดของคนทั้งสองแล้ว ได้เสด็จมายังสำนักของคนทั้งสองผู้มีใบหน้าหม่นหมองด้วยความโศก และได้ทรงสดับว่าพระธาตุของพระชินเจ้าที่สามีภรรยาฝังไว้ในระหว่างกองทรายและบูชาอยู่นั้นไม่ปรากฏให้เห็น 316. ๓๑๖. Sayitamatha yatīso dibbacakkhuppabhāvā,Ratanagirinikuñje nāgarājaṃ apassi; Vihagapatisarīraṃ māpayi tammuhutte,Vitataputhulapakkhena’ntaḷikkhaṃ thakentaṃ. ครั้งนั้น พระผู้เป็นใหญ่แห่งยติเห็นพญานาคผู้นอนอยู่ในซอกเขาแห่งภูเขารัตนะด้วยอานุภาพแห่งทิพยจักษุ ทรงเนรมิตกายเป็นพญาครุฑในขณะนั้น ผู้ปิดบังท้องฟ้าด้วยปีกที่แผ่กว้างใหญ่ 317. ๓๑๗. Jaladhimatigabhīraṃ taṃ dvidhā so karitvā,Pabalapavanavegena’ttano pakkhajena; Sarabhasa mahidhāvaṃ bhīmasaṃrambhayogā,Abhigami bhujagindaṃ merupāde nipannaṃ. ทรงแยกมหาสมุทรอันลึกซึ้งนั้นออกเป็นสองส่วนด้วยกำลังลมอันแรงกล้าที่เกิดจากปีกของพระองค์ ทรงรีบพุ่งเข้าไปด้วยความโกรธเกรี้ยวอันน่ากลัว เข้าหาพญานาคผู้พำนักอยู่ที่เชิงเขาพระสุเมรุ 318. ๓๑๘. Jahitabhujagaveso taṅkhaṇe so phaṇindo,Paṭibhayacakitatto saṃkhipitvāna bhoge; Sarabhasa mupagantvā tassa pāde namitvā,Vinayamadhuramitthaṃ taṃ munīsaṃ avoca. ในขณะนั้น พญานาคได้ละเพศนาค มีใจหวาดกลัวภัย ได้หดขนดลง รีบเข้าไปนอบน้อมพระบาทของพระเถระนั้น และได้กราบทูลพระผู้เป็นใหญ่แห่งมุนีนั้นด้วยวาจาอันอ่อนหวานและนอบน้อมอย่างนี้ 319. ๓๑๙. Sakalajanahitatthaṃ eva jāyanti buddhā,Bhavati janahitatthaṃ dhātumattassa pūjā; Ahamapi jinadhātuṃ pūjayitvā mahagghaṃ,Kusalaphalamanappaṃ sañciṇissaṃ’ti gaṇhiṃ. "พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้นเพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์ทั้งปวงแท้จริง การบูชาพระธาตุย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แม้ข้าพระองค์ก็ได้ถือเอาพระธาตุของพระชินเจ้าอันมีค่ามากมาบูชา ด้วยหวังว่าจะสั่งสมผลบุญอันมิใช่น้อย" 320. ๓๒๐. Atha manujagaṇānaṃ saccabodhārahānaṃ,Vasatibhavanamesā nīyyate sīhaḷaṃ taṃ; Munivaratanudhātuṃ tena dehīti vutto,Bhujagapati karaṇḍaṃ dhātugabbhaṃ adajji. "อนึ่ง พระธาตุนี้จะถูกนำไปยังเกาะสีหฬอันเป็นที่พำนักของหมู่มนุษย์ผู้ควรแก่การตรัสรู้สัจธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจงมอบพระบรมสารีริกธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐมาเถิด" เมื่อพระเถระกล่าวอย่างนี้ พญานาคจึงได้มอบผอบที่บรรจุพระธาตุให้ 321. ๓๒๑. Vihagapatitanuṃ taṃ saṃharitvāna thero,Jalacarasatabhīmā aṇṇavā uppatitvā; Sakalapathavicakke rajjalakkhiṃ’va dhātuṃ,Narapatitanujānaṃ jampatīnaṃ adāsi. ครั้นพระเถระเก็บกายพญาครุฑนั้นแล้ว เหาะขึ้นจากมหาสมุทรอันน่ากลัวด้วยสัตว์น้ำนับร้อย ได้ประทานพระธาตุอันเป็นดุจสิริแห่งราชสมบัติในวงล้อมแห่งแผ่นดินทั้งปวง แก่สามีภรรยาผู้เป็นโอรสธิดาของพระราชา 322. ๓๒๒. Iti katabahukāre saṃyaminde payāte,Sugatadasanadhātuṃ muddhanā ubbahantā; Mahati vipinadevādīhi magge payutte,Vividhamahavidhāne te tato nikkhamiṃsu. เมื่อพระผู้เป็นใหญ่แห่งผู้สำรวมผู้ได้กระทำอุปการะมากอย่างนี้จากไปแล้ว คนทั้งสองอัญเชิญพระทันตธาตุของพระสุคตไว้บนเศียร และได้ออกจากที่นั้นไป ในขณะที่เหล่าเทวดาป่าเป็นต้นจัดแจงการบูชาอันยิ่งใหญ่ต่างๆ ในระหว่างทาง 323. ๓๒๓. Mudusurabhīsamīro kaṇṭakādivyapeto,Vimalapulinahārī āsī sabbattha maggo; Ayanamupagate te dantadhātuppabhāvā,Nigamanagaravāsī sādhu sammānayiṃsu. ลมพัดอ่อนโยนและหอมหวน หนทางปราศจากหนามและสิ่งกีดขวางอื่น ๆ เกลื่อนกล่นด้วยทรายอันบริสุทธิ์ในทุกแห่ง เมื่อคนทั้งสองเดินทางมาถึง ด้วยอานุภาพแห่งพระทันตธาตุ ชาวนิคมและชาวเมืองต่างก็ได้ต้อนรับเป็นอย่างดี 324. ๓๒๔. Kusumasurabhicuṇṇākiṇṇahatthāhi niccā,Sakutukamanuyātā kānane devatāhī; Acalagahaṇaduggaṃ khepayitvāna maggaṃ,Agamumaturitā te paṭṭanaṃ tāmalittiṃ. เหล่าเทวดาในป่ามีมืออันเกลื่อนกล่นด้วยผงดอกไม้หอมอยู่เป็นนิจ ได้ติดตามไปด้วยความยินดี ครั้นคนทั้งสองผ่านพ้นหนทางที่ยากลำบากในป่าทึบและภูเขาไปแล้ว ก็ได้เดินทางไปยังเมืองท่าตามลิปติโดยไม่รีบร้อน 325. ๓๒๕. Acalapadarabaddhaṃ suṭṭhitodārakūpaṃ,Uditaputhulakāraṃ dakkhanīyāmakañca; Sayamabhimatalaṅkāgāminiṃ nāvamete,Sapadi samuparūḷhaṃ addasuṃ vāṇijehi. คนทั้งสองได้เห็นเรือลำหนึ่งซึ่งมีแผ่นกระดานตรึงไว้อย่างมั่นคง มีเสากระโดงใหญ่อันตั้งอยู่ดี มีรูปทรงสูงใหญ่และกว้างขวาง มีนายเรือผู้ควรชมเชย กำลังจะไปยังเกาะลังกาตามที่ตนปรารถนา ซึ่งพวกพ่อค้าได้ขึ้นสู่เรือนั้นแล้วในทันที 326. ๓๒๖. Atha dijapavarā te sīhaḷaṃ gantumicchaṃ,Sarabhasa mupagantvā nāvikassāvadiṃsu; Sutisukhavacasā so sādhuvuttena cesaṃ,Pamuditahadayo te nāvamāropayittha. ลำดับนั้น พราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งสองนั้นปรารถนาจะไปยังเกาะสีหฬ จึงรีบเข้าไปหานายเรือแล้วบอกความประสงค์ นายเรือนั้นมีใจยินดี ได้กล่าววาจาอันไพเราะน่าฟังว่า 'ดีแล้ว' แล้วให้คนทั้งสองขึ้นสู่เรือ 327. ๓๒๗. Jalanidhimabhirūḷhesvesu ādāya dhātuṃ,Samabhavumupasannā lolakallolamālā; Samasurabhimanuñño uttaro vāyi vāto,Vimalarucirasobhā sabbathā’suṃ disā’pi. เมื่อคนเหล่านั้นอัญเชิญพระธาตุขึ้นสู่มหาสมุทร หมู่คลื่นที่หวั่นไหวก็สงบลง ลมเหนืออันหอมหวนและน่ารื่นรมย์พัดมาสม่ำเสมอ แม้ทิศทั้งปวงก็มีความรุ่งเรืองงดงามและบริสุทธิ์ในทุกแห่ง 328. ๓๒๘. Nabhasi asitasobhe venateyyo’va nāvā,Pabalapavanavegā sattataṃ dhāvamānā; Nayanavisayabhāvātītatīrācalādiṃ,Pavisi jaladhimajjhaṃ pheṇapupphābhikiṇṇaṃ. เรือนั้นแล่นไปอย่างต่อเนื่องด้วยกำลังลมอันแรงกล้า ดุจพญาครุฑบนท้องฟ้าอันงดงามด้วยสีเข้ม ผ่านพ้นชายฝั่งและภูเขาเป็นต้นจนลับสายตา เข้าสู่ท่ามกลางมหาสมุทรอันเกลื่อนกล่นไปด้วยฟองน้ำดุจดอกไม้ 329. ๓๒๙. Atha abhavi samuddo bhīmasaṃvaṭṭavātā,Bhīhatasikharikūṭākāravīcippabandho; Savanabhiduraghorārāvarundhantalikkho,Bhayacakitamanussakkandito sabbarattiṃ. ลำดับนั้น มหาสมุทรได้เกิดลมพายุหมุนอันน่าสะพรึงกลัว มีระลอกคลื่นติดต่อกันดุจยอดเขาอันน่ากลัว มีเสียงคำรามกึกก้องแสบแก้วหูแผ่ไปทั่วท้องฟ้า มีเสียงร้องไห้ของเหล่ามนุษย์ผู้ตื่นตระหนกด้วยความกลัวตลอดทั้งคืน 330. ๓๓๐. Udayasikharisīsaṃ nūtanādiccabimbe,Upagatavati tassā rattiyā accayamhi; Salilanidhijalaṃ taṃ santakallolamālaṃ,Asitamaṇivicittaṃ koṭṭimaṃ’vāvabhāsi. เมื่อดวงอาทิตย์ดวงใหม่ขึ้นสู่ยอดเขาอุทัย ในเวลาที่ราตรีนั้นล่วงไป น้ำในมหาสมุทรนั้นมีระลอกคลื่นสงบลง ปรากฏดุจพื้นวิจิตรด้วยแก้วมณีสีดำ 331. ๓๓๑. Atha vitataphaṇālī bhiṃsanā keci nāgā,Surabhikusumahatthā keci dibbattabhāvā; Ruciramaṇipadīpe keci sandhārayantā,Nijasirasi karontā keci kaṇḍuppalānī. ลำดับนั้น พญานาคบางพวกแผ่พังพานอันน่าสะพรึงกลัว บางพวกมีดอกไม้หอมในมือ บางพวกมีกายทิพย์ บางพวกถือประทีปแก้วมณีอันรุ่งเรือง บางพวกทูนดอกอุบลไว้บนศีรษะของตน 332. ๓๓๒. Phuṭakumudakalāpe jattuneke vahantā,Kaṇakakalasamālā ukkhipattā ca keci; Pavanacalitaketuggāhakā keci eke,Rucira kaṇaka cuṇṇāpuṇṇacaṅgoṭahatthā. บางพวกแบกกำดอกโกมุทที่บานสะพรั่งไว้บนบ่า บางพวกยกแถวหม้อทองคำขึ้น บางพวกถือธงที่กวัดแกว่งตามแรงลม บางพวกมีมือถือผอบอันเต็มไปด้วยผงทองคำอันงดงาม 333. ๓๓๓. Salaḷitaramaṇiyaṃ keci naccaṃ karontā,Salayamadhuragītaṃ gāyamānā’va keci; Pacuraturiyabhaṇḍe āhanantā’va eke,Munivaratanudhātuṃ pūjituṃ uṭṭhahiṃsu. บางพวกทำการร่ายรำอันอ่อนช้อยน่ารื่นรมย์ บางพวกขับร้องเพลงอันไพเราะตามจังหวะ บางพวกประโคมเครื่องดนตรีจำนวนมาก พากันลุกขึ้นเพื่อบูชาพระสรีรธาตุของพระมุนีผู้ประเสริฐ 334. ๓๓๔. Rucirakacakalāpā rājakaññāya tassā,Munivaradasanaṃ taṃ niggatevindulekhā; Ujurajatasalākā sannibhe muñci raṃsī. พระทนต์ของพระมุนีผู้ประเสริฐนั้น เปล่งรัศมีออกมาจากมวยพระเกศาอันงดงามของพระราชธิดานั้น ดุจพระจันทร์เสี้ยวที่ปรากฏขึ้น และดุจแท่งเงินที่เหยียดตรง 335. ๓๓๕. Atulitamanubhāvaṃ dhātuyā pekkhataṃ taṃ,Pamuditahadayānaṃ taṅkhaṇe pannagānaṃ; Paṭiravaharitānaṃ sādhuvādādikānaṃ,Gaganamapariyantaṃ’vāsi vitthāritānaṃ. เมื่อเหล่าพญานาคเห็นอานุภาพอันหาที่เปรียบมิได้ของพระธาตุนั้น ต่างก็มีใจยินดีในขณะนั้นเอง เสียงสาธุการเป็นต้นที่ดังกึกก้องกังวานได้แผ่ไปทั่วท้องฟ้าอันหาขอบเขตมิได้ 336. ๓๓๖. Pavisi sugata dāṭhādhātu sā moḷigabbhaṃ,Puna gaganatalamhā otaritvāna tassā; Phaṇadharanivahā te taṃ tariṃ vārayitvā,Mahamakarumudāraṃ sattarattindivaṃhi. พระเขี้ยวแก้วของพระสุคตนั้นลงมาจากท้องฟ้าแล้วเสด็จเข้าสู่ภายในมวยพระเกศาของพระราชธิดานั้นอีกครั้ง หมู่พญานาคได้กักเรือลำนั้นไว้แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน 337. ๓๓๗. Acalamiva vimānaṃ antalikkhamhi nāvaṃ,Gativirahitamamhorāsimajjhamhi disvā; Bhayavilulitacittā jampatī te samaggā,Dasabalatanujaṃ taṃ iddhimantaṃ sariṃsu. เมื่อสามีภรรยาคู่นั้นเห็นเรือหยุดนิ่งไม่เคลื่อนไหวอยู่กลางมหาสมุทร ดุจวิมานที่หยุดนิ่งในอากาศ ก็มีจิตใจหวั่นไหวด้วยความกลัว จึงพากันระลึกถึงพระเถระผู้เป็นโอรสของพระทศพลผู้มีฤทธิ์มากรูปนั้น 338. ๓๓๘. Sapadi munisuto so cittamesaṃ viditvā,Nabhasi jaladharālī maddamāno’bhigantvā; Vihagapatisarīraṃ māpayitvā mahantaṃ,Bhayacakitabhujaṅge te paḷāpesi khippaṃ. ทันใดนั้น พระเถระผู้เป็นโอรสของพระมุนีทราบวาระจิตของคนเหล่านั้น จึงเหาะมาทางอากาศเหยียบย่ำหมู่เมฆ เนรมิตกายเป็นพญาครุฑตนใหญ่ ขับไล่เหล่าพญานาคที่ตื่นตระหนกด้วยความกลัวให้หนีไปโดยเร็ว 339. ๓๓๙. Itthaṃ buddhisute bhujaṅgajanitaṃ bhītiṃ sametvā gate,Sā nāvā pavanā pakampitadhajā tuṅgaṃ taraṅgāvaliṃ; Bhīndantī gativegasā puthutaraṃ meghāvalīsannibhaṃ,Laṅkāpaṭṭanamotarittha sahasā therassa tassiddhiyā. เมื่อพระโอรสของพระพุทธเจ้าทรงระงับความกลัวอันเกิดจากพญานาคแล้ว เรือลำนั้นซึ่งมีธงสะบัดไสวด้วยแรงลม ก็แล่นฝ่าระลอกคลื่นอันสูงใหญ่และกว้างขวางดุจหมู่เมฆไปด้วยกำลังเร็ว และได้เข้าเทียบท่าที่เมืองลังกาโดยพลันด้วยฤทธิ์ของพระเถระนั้น Catuttho paricchedo. ปริจเฉทที่ ๔ 340. ๓๔๐. Saṃvaccharamhi navamamhi mahādisena,Puttassa kittisirimeghanarādhipassa; Te jampatī tamatha paṭṭanamotaritvā,Devālaye paṭivasiṃsu manobhirāme. ในปีที่ ๙ แห่งรัชสมัยของพระเจ้ากิตติสิริเมฆะ ผู้เป็นพระราชโอรสของพระเจ้ามหาเสนะ สามีภรรยาคู่นั้นลงจากเรือที่ท่าเรือนั้นแล้ว พักอาศัยอยู่ในเทวสถานอันน่ารื่นรมย์ 341. ๓๔๑. Disvāna te dvijavaro pathike nisāyaṃ,Santappayittha madhurāsanapānakehi; Rattikkhaye ca anurādhapurassa maggaṃ,Chāyāpatīnamatha so abhivedayittha. พราหมณ์ผู้ประเสริฐเห็นนักเดินทางเหล่านั้นในเวลากลางคืน จึงให้อิ่มหนำด้วยอาหารและเครื่องดื่มอันโอชะ ครั้นสิ้นราตรี เขาก็บอกทางไปสู่เมืองอนุราธปุระแก่สามีภรรยาคู่นั้น 342. ๓๔๒. Ādāya te dasanadhātuvaraṃ jinassa,Sammānitā dvijavarena’tha paṭṭanamhā; Nikkhamma dūrataramaggamatikkamitvā,Padvāragāmamanurādhapurassa’gañchuṃ. สามีภรรยาคู่นั้นอัญเชิญพระเขี้ยวแก้วอันประเสริฐของพระชินเจ้า ได้รับการต้อนรับจากพราหมณ์ผู้ประเสริฐแล้วออกจากท่าเรือ เดินทางผ่านหนทางอันไกลแสนไกล จนถึงหมู่บ้านใกล้ประตูเมืองอนุราธปุระ 343. ๓๔๓. Yaṃ dhammikaṃ naravaraṃ abhitakkayitvā,Jāyāpatī visayametamupāgamiṃsu; Taṃ vyādhinā samuditena mahādisena,Laṅkissaraṃsucirakālakataṃ suṇiṃsu. สามีภรรยาคู่นั้นเดินทางมายังดินแดนนี้ด้วยระลึกถึงพระราชาผู้ทรงธรรมอันประเสริฐพระองค์ใด ก็ได้ทราบข่าวว่าพระเจ้ามหาเสนะผู้เป็นใหญ่ในลังกาพระองค์นั้น ได้สวรรคตไปนานแล้วด้วยพระโรคที่เกิดขึ้น 344. ๓๔๔. Sokena te sikharineva samuggatena,Ajjhotthaṭā bahutaraṃ vilapīṃsu muḷhā; Kāyiṃsu tesamatha mucchitamānasānaṃ,Sabbā disā ca vidisā ca ghanandhakārā คนทั้งสองนั้นถูกความโศกเศร้าที่พุ่งขึ้นดุจยอดเขาครอบงำ จึงคร่ำครวญอย่างหนักด้วยความหลงลืมสติ ลำดับนั้น เมื่อคนทั้งสองมีใจสลดหดหู่ ทิศหลักและทิศรองทั้งปวงก็ปรากฏเป็นประหนึ่งมืดมิดไปหมด 345. ๓๔๕. Sutvāna kittisirimeghanarādhipassa,Rajjeṭhitassa ratanattayamāmakattaṃ; Vassena nibbutamahādahanā’va kacchā,Te jampatī samabhavuṃ hatasokatāpā. เมื่อได้ยินว่าพระเจ้ากิตติสิริเมฆะผู้ครองราชย์ทรงเป็นผู้เลื่อมใสยิ่งในพระรัตนตรัย สามีภรรยาคู่นั้นก็คลายจากความโศกเศร้าและความเร่าร้อน ดุจป่าที่ไฟไหม้ใหญ่ดับลงได้ด้วยสายฝน 346. ๓๔๖. Sutvāna meghagirināmamahāvihāre,Bhikkhussa kassaci narādhipavallabhattaṃ; Tassa’ntikaṃ samupagamma katātitheyyā,Dhātuppavattimavadiṃsu ubho samecca. เมื่อได้ยินว่าพระภิกษุรูปหนึ่งในมหาวิหารชื่อเมฆคีรีเป็นที่โปรดปรานของพระราชา ทั้งสองจึงพากันไปหาพระภิกษุรูปนั้น เมื่อได้รับการต้อนรับแล้ว จึงได้บอกเล่าเรื่องราวความเป็นมาของพระธาตุ 347. ๓๔๗. Sutvāna so munivaro dasanappavattiṃ,Haṭṭho yathāmatarasena’hisittagatto; Gehe sake sapadi paṭṭavitānakehi,Vaḍḍhesi dhātumamalaṃ samalaṅkatamhi. เมื่อพระเถระผู้ประเสริฐนั้นได้ฟังเรื่องราวของพระเขี้ยวแก้ว ก็มีใจยินดีดุจถูกประพรมสรีระด้วยน้ำอมฤต ทันใดนั้นท่านได้อัญเชิญพระธาตุอันบริสุทธิ์ไปประดิษฐานไว้ในที่พักของตนซึ่งประดับประดาด้วยเพดานผ้าไหม 348. ๓๔๘. Tesañca jānipatikānamubhinnameso,Katvāna saṅgahamuḷārataraṃ yathicchaṃ; Vuttantametamabhivedayituṃ pasatthaṃ,Laṅkādhipassa savidhaṃ pahiṇittha bhikkhuṃ. พระเถระนั้นได้ทำการสงเคราะห์แก่สามีภรรยาทั้งสองอย่างดียิ่งตามความปรารถนา แล้วได้ส่งภิกษุรูปหนึ่งไปเพื่อแจ้งเรื่องราวอันน่าสรรเสริญนี้แก่พระเจ้าผู้ครองเกาะลังกา 349. ๓๔๙. Rājā vasantasamaye saha kāminīhi,Uyyānakeḷisukha mekadine’nubhonto; Āgacchamānamatha tattha sudurato’ca,Taṃ vippasannamukhavaṇṇamapassi bhikkhuṃ. ในวันหนึ่ง พระราชาทรงเสวยความสุขในการเล่นในอุทยานพร้อมด้วยเหล่านางสนมในฤดูวสันต์ และได้ทอดพระเนตรเห็นพระภิกษุรูปนั้นผู้มีสีหน้าผ่องใสกำลังเดินมาจากที่ไกลในที่นั้น 350. ๓๕๐. So saṃyami samupagamma narādhipaṃ taṃ,Vuttantametamabhivedayi tuṭṭhacitto; Sutvāna taṃ paramapītibharaṃ vahanto,Sampattacakkaratano’va ahosi rājā. พระภิกษุผู้สำรวมนั้นเข้าไปเฝ้าพระราชาพระองค์นั้นแล้ว ได้แจ้งเรื่องราวนี้ด้วยใจที่ยินดี เมื่อพระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ก็ทรงเปี่ยมด้วยปีติอย่างยิ่ง ราวกับว่าจักรแก้วมาถึงแล้ว 351. ๓๕๑. Laṅkissaro dvijavarā jinadantadhātu,Mādāya jānipatayo ubhaye samecca; Essanti laṅkamacirena itīritaṃ taṃ,Nemittikassa vacanañca tathaṃ amaññi. พระเจ้าผู้เป็นใหญ่แห่งลังกาทรงดำริว่าคำของโหรที่กล่าวว่า 'ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐ สามีภรรยาทั้งสองจะถือเอาพระทันตธาตุของพระชินเจ้ามาสู่ลังกาในไม่ช้า' นั้นเป็นความจริง 352. ๓๕๒. Rājā tato mahatiyā parisāya saddhiṃ,Tassānurādhanagarassa puruttarāya; Āsāya taṃ sapadi meghagiriṃ vihāraṃ,Saddho agañchi padasā’va pasannacitto. ลำดับนั้น พระราชาผู้มีศรัทธา มีพระทัยผ่องใส พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ได้เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทไปยังเมฆคีรีวิหารนั้น ซึ่งอยู่ทางทิศเหนือของเมืองอนุราธปุระนั้นโดยพลัน 353. ๓๕๓. Disvā tato sugatadhātumalabbhaneyyaṃ,Ānandajassunivahehi ca tārahāraṃ; Siñcaṃ vidhāya paṇidhiṃ bahumānapubbaṃ,Romañcakañcukadharo iti cintayittha. ลำดับนั้น เมื่อทรงเห็นพระธาตุของพระสุคตที่หาได้ยากยิ่ง ทรงรดสรงพระธาตุด้วยสายน้ำคือพระอัสสุชลที่เกิดจากความปีติอันเปรียบประดุจสร้อยมุกดา ทรงตั้งปณิธานประกอบด้วยความเคารพอย่างยิ่ง ทรงมีพระวรกายปรากฏด้วยขนลุกชูชัน และทรงดำริอย่างนี้ว่า 354. ๓๕๔. So’haṃ anekaratanujjalamoḷidhāriṃ,Pūjeyyamajja yadi duccajamuttamaṅgaṃ; Lokattayekasaraṇassa tathāgatassa,No dhātuyā mahamanucchavikaṃ kareyyaṃ. หากในวันนี้ เราจะพึงบูชาพระธาตุของพระตถาคตผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลกทั้งสาม ด้วยศีรษะอันเป็นอวัยวะสูงสุดที่สละได้ยาก ซึ่งทรงมงกุฎอันรุ่งเรืองด้วยรัตนะมิใช่น้อย การกระทำนั้นก็ยังไม่คู่ควรกับการบูชาอันยิ่งใหญ่ 355. ๓๕๕. Etaṃ pahūtaratanaṃ sadhanaṃ sabhoggaṃ,Sampūjayaṃ api dharāvalayaṃ asesaṃ; Pūjaṃ karomi tadanucchavikaṃ ahaṃ’ti,Cinteyya kohi bhuvanesu amūḷhatitto. ในโลกทั้งหลาย ใครเล่าที่มีจิตไม่หลงผิดจะพึงคิดว่า 'เราจะทำการบูชาให้คู่ควรแก่พระธาตุนั้น' แม้จะบูชาด้วยรัตนะ ทรัพย์ และสมบัติอันมากมาย หรือแม้ด้วยวงรอบแห่งแผ่นดินทั้งหมดก็ตาม 356. ๓๕๖. Laṅkādhipaccamidamappataraṃ mamāsi,Buddho guṇehi vividhehi pamāṇa suñño; So’haṃ parittavibhavo tibhavekanāthaṃ,Taṃ tādisaṃ dasabalaṃ kathamaccayissaṃ. ความเป็นใหญ่ในลังกานี้เป็นสิ่งเล็กน้อยสำหรับเรา ส่วนพระพุทธเจ้าทรงว่างจากประมาณด้วยพระคุณต่าง ๆ เราผู้มีสมบัติอันน้อยนิด จะบูชาพระทศพลผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวในสามภพเช่นนั้นได้อย่างไร 357. ๓๕๗. Itthaṃ punappuna tadeva vicintayanto,Āpajji so dhitiyuto’pi visaññibhāvaṃ; Saṃvījito sapadi cāmaramārutena,Khinnena sevakajanena alattha saññaṃ. เมื่อทรงดำริเรื่องนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า แม้พระองค์ผู้ประกอบด้วยความเพียรก็ทรงถึงความเป็นผู้หมดสติ ต่อมาเมื่อเหล่าข้าราชบริพารผู้เหน็ดเหนื่อยช่วยกันพัดด้วยลมจากพัดจามรีโดยพลัน จึงทรงกลับได้สติ 358. ๓๕๘. Thokampi bījamatha vā abhiropayantā,Medhāvino mahatiyā’pi masundharāya; Kālena patta tava pupphaphaladikāni,Vindanti patthitaphalāni anappakāni. อนึ่ง ผู้มีปัญญาทั้งหลาย เมื่อปลูกพืชแม้เพียงเล็กน้อยลงในแผ่นดินอันกว้างใหญ่ ย่อมได้รับดอกและผลเป็นต้นตามกาลเวลา และย่อมได้รับผลที่ปรารถนาอันมิใช่น้อย 359. ๓๕๙. Evaṃ guṇehi vividhehi’pi appameyya,Dhammissaramhi mahamappatarampi katvā; Kālaccayena pariṇāma visesarammaṃ,Saggāpavaggasukhamappaṭimaṃ labhissaṃ. ในทำนองเดียวกัน แม้เราจะกระทำการบูชาเพียงเล็กน้อยในพระธรรมิศรผู้หาประมาณมิได้ด้วยพระคุณต่าง ๆ เมื่อกาลเวลาผ่านไป เราจักได้รับสุขในสวรรค์และนิพพานอันหาที่เปรียบมิได้ ซึ่งมีความงดงามด้วยวิบากอันพิเศษ 360. ๓๖๐. Itthaṃ vicintiya pamodabharātireka,Sampuṇṇacandimasarikkhamukho narindo; Sabbaññuno dasanadhātuvarassa tassa,Pūjesi sabbamapi sīhaḷadīpametaṃ. พระราชาผู้มีพระพักตร์ดุจพระจันทร์เต็มดวง เมื่อทรงดำริเช่นนี้แล้ว มีความปราโมทย์อย่างยิ่ง ได้ทรงบูชาพระทันตธาตุอันประเสริฐของพระสัพพัญญูเจ้านั้น ด้วยเกาะสีหฬทั้งหมดนี้ 361. ๓๖๑. Bhikkhū’pi tepiṭaka jātakabhāṇakādi,Takkagamādi kusalā api buddhimanto; Vatthuttayekasaraṇā api poravaggā,Kotuhalā sapadi sannipatiṃsu tattha. แม้พระภิกษุทั้งหลายผู้ทรงพระไตรปิฎก ผู้กล่าวสอนชาดกเป็นต้น ผู้ฉลาดในตรรกะและคัมภีร์อาคมเป็นต้น และผู้มีปัญญา ทั้งเหล่าชาวเมืองผู้มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่งหนึ่งเดียว ก็ได้มาประชุมกันในที่นั้นโดยพลันด้วยความอยากรู้อยากเห็น 362. ๓๖๒. Rājā tato mahatiya parisāya majjhe,Iccabruvī munivaro hi susukkadāṭho; Dāṭhā jinassa yadi osadhitārakā’va,Setā bhaveyya kimayaṃ malināvabhāsā. ลำดับนั้น พระราชาได้ตรัสในท่ามกลางบริษัทหมู่ใหญ่ว่า 'พระมุนีเจ้าทรงมีพระทาฐะขาวสะอาดยิ่งนัก หากพระทาฐะของพระชินเจ้าขาวดุจดาวประกายพรึก เหตุใดพระทาฐะนี้จึงมีสีมัวหมองเล่า' 363. ๓๖๓. Tasmiṃ khaṇe dasanadhātu munissarassa,Pakkhe pasāriya duve viya rājahaṃsī; Vitthāritaṃ’suni vahā gaganaṅganamhi,Āvaṭṭato chavi javena muhuttamattaṃ. ในขณะนั้น พระทันตธาตุของพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ได้แผ่รัศมีออกไปในท้องฟ้าดุจพญาหงส์สองตัวสยายปีก และได้หมุนวนไปรอบ ๆ ด้วยความเร็วชั่วครู่หนึ่ง 364. ๓๖๔. Paccagghamattharaṇakaṃ sitamattharitvā,Bhaddāsanamhi vinidhāya munindadhātuṃ; Taṃ jātipupphanikarena thakesi rājā,Vassaccayambudharakūṭasamappabhena. พระราชาทรงปูลาดผ้าปูสีขาวอันมีค่า แล้วทรงประดิษฐานพระธาตุของพระจอมมุนีไว้บนภัทรอาสน์ ทรงปิดบังพระธาตุนั้นด้วยกองดอกมะลิซึ่งมีรัศมีดุจยอดเมฆในเวลาสิ้นฤดูฝน 365. ๓๖๕. Uggamma khippamatha dhātu munissarassa,Sā puppharāsisikharamhi patiṭṭhahitvā; Raṃsīhi duddhadhavalehi virocamānā,Sampassataṃ animise nayane akāsi. ลำดับนั้น พระธาตุของพระมุนีผู้เป็นใหญ่เสด็จขึ้นโดยเร็ว แล้วประดิษฐานอยู่บนยอดกองดอกไม้ รุ่งเรืองด้วยรัศมีอันขาวดุจน้ำนม ทำให้ดวงตาของผู้ที่มองดูทั้งหลายไม่กะพริบ 366. ๓๖๖. Taṃ dhātumāsanagatamhi patiṭṭhapetvā,Khīrodaeṇepaṭalappaṭime dukuḷe; Chādesi sāṭakasatehi mahārahehi,Bhiyyo’pi so upaparikkhitukāmatāya. พระราชาทรงประดิษฐานพระธาตุนั้นบนอาสนะ บนผ้าทุกูลพัสตร์อันเปรียบประดุจแผ่นฟองแห่งเกษียรสมุทร แล้วทรงคลุมด้วยผ้าสาฎกอันมีค่าหลายร้อยผืน เพราะใคร่จะทดลองดูอีก 367. ๓๖๗. Abbhuggatā sapadi vatthasatāni bhetvā,Setambudodaraviniggatacandimā’va; Ṭhatvāna sā upari tesamabhāsayittha,Raṃsīhi kundavisadehi disā samantā พระธาตุนั้นลอยขึ้นทะลุผ้าหลายร้อยผืนโดยพลัน ดุจพระจันทร์ที่ออกมาจากภายในเมฆขาว แล้วประดิษฐานอยู่เบื้องบนผ้าเหล่านั้น ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศด้วยรัศมีอันขาวบริสุทธิ์ดุจดอกมะลิ 368. ๓๖๘. Tasmiṃ khaṇe vasumatī saha bhūdharehi,Gajjittha sādhuvacanaṃ’va samuggirantī; Taṃ abbhūtaṃ viya samekkhitumamburāsi,So niccalo abhavi santataraṅgabāhu. ในขณะนั้น แผ่นดินพร้อมด้วยภูเขาทั้งหลายได้กึกก้องกัมปนาท ราวกับเปล่งวาจาสาธุการ ส่วนมหาสมุทรก็สงบนิ่ง มีแขนคือคลื่นอันสงบแล้ว ราวกับจะมองดูความอัศจรรย์นั้น 369. ๓๖๙. Mattebhakampitasupupaphitasālato’va,Bhassiṃsu dibbakusumāni’pi antaḷikkhā; Naccesu cāturiyayamacchariyaṃ janassa,Sandassayiṃsu gagane surasundarī’pi. ดอกไม้ทิพย์ทั้งหลายร่วงหล่นลงมาจากอากาศ ดุจดอกไม้จากต้นสาละที่บานสะพรั่งซึ่งถูกช้างตกมันเขย่า แม้เหล่านางฟ้าก็แสดงการฟ้อนรำอันน่าอัศจรรย์แก่หมู่ชนบนท้องฟ้า 370. ๓๗๐. Ānandasañjanitatāraravābhirāmaṃ,Gāyiṃsu gītamamatāsanagāyakā’pi; Muñciṃsu dibbaturiyāni’pi vāditāni,Gambhīramuccamadhuraṃ dviguṇaṃ ninādaṃ. แม้นักร้องสวรรค์ทั้งหลายก็ขับร้องเพลงอันน่ารื่นรมย์ด้วยเสียงอันก้องกังวานที่เกิดจากความยินดี แม้ดนตรีทิพย์ที่บรรเลงอยู่ก็เปล่งเสียงอันลึกซึ้ง สูง และไพเราะเป็นสองเท่า 371. ๓๗๑. Saṃsibbitaṃ rajatarajjusatānukārī,Dhārāsatehi vasudhambaramambudena; Sabbā disā jaladakuṭamahagaghiyesu,Dittācirajjutipadīpasatāvabhāsā. ท้องฟ้าและแผ่นดินถูกเชื่อมเข้าด้วยกันด้วยสายฝนหลายร้อยสายจากก้อนเมฆ ซึ่งดูราวกับเชือกเงินหลายร้อยเส้น ทั่วทุกทิศสว่างไสวด้วยแสงแห่งสายฟ้าดุจโคมไฟหลายร้อยดวงที่สว่างอยู่ในยอดเมฆอันยิ่งใหญ่ 372. ๓๗๒. Ādhuyamāna malayāvala kānananto,Samathulla pupphaja parāgaharābhihāri; Sedoda bindugaṇa saṃharaṇappavīṇo,Mandaṃ avāsi sisiro api gandhavāho. ลมรำเพยอันเย็นเยียบพัดพาเอาละอองเกสรที่เกิดจากดอกไม้ที่บานสะพรั่งจากป่าแถบภูเขามาลัย และมีความเชี่ยวชาญในการกำจัดหยาดเหงื่อ ได้พัดมาอย่างช้า ๆ 373. ๓๗๓. Rājā tamabbhutamavekkhiya pāṭihīraṃ,Lokussavaṃ bahutarañca adiṭṭhapubbaṃ; Cipphāritakkhiyugalo paramappamodā,Pūjaṃ karittha mahatiṃ ratanādikehi. พระราชาทรงเห็นปาฏิหาริย์อันน่าอัศจรรย์นั้นและงานฉลองของโลกอันยิ่งใหญ่ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ทรงมีพระเนตรทั้งสองเบิกกว้างด้วยความปราโมทย์อย่างยิ่ง ได้ทรงกระทำการบูชาอันยิ่งใหญ่ด้วยรัตนะเป็นต้น 374. ๓๗๔. So dhātumattasirasā’tha samubbahanto,Ṭhatvā samussita sitātapavāraṇamhi; Cittatthare rathavare sitavājiyutte,Lakkhinidhānanurādhapuraṃ pavekkhi. ลำดับนั้น พระองค์ทรงอัญเชิญพระธาตุไว้บนพระเศียรของพระองค์ ประทับยืนอยู่บนรถอันประเสริฐที่ปูลาดด้วยวิจิตรพัสตร์ เทียมด้วยม้าสีขาว ภายใต้เศวตฉัตรที่ยกขึ้นแล้ว เสด็จเข้าสู่อนุราธปุระอันเป็นที่เก็บขุมทรัพย์คือสิริ 375. ๓๗๕. Devinda mandira same samalaṅkatamhi,Rājā sakamhi bhavane atulānubhāvo; Sīhāsane paṭika kojava santhatamhi,Dhātuṃ ṭhapesi munino sasitātapatte. ในพระราชมณเฑียรของพระองค์ที่ประดับประดาแล้วดุจวิมานของจอมเทพ พระราชาผู้มีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ ทรงประดิษฐานพระธาตุของพระมุนีไว้บนสีหาสน์ที่ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์และผ้าขนสัตว์ พร้อมด้วยเศวตฉัตร 376. ๓๗๖. Anto’va bhumipati dhātugharaṃ mahagghaṃ,Katvāna tattha vinidhāya munindadhātuṃ; Sampūjayittha vividhehi upāyanehi,Rattīndivaṃ tidivamokkha sukhābhikaṅkhī. พระราชาทรงสร้างเรือนพระธาตุอันมีค่ามากไว้ภายใน แล้วทรงประดิษฐานพระธาตุของพระมุนินทร์ไว้ในนั้น ทรงบูชาด้วยเครื่องสักการะต่างๆ ทั้งกลางวันและกลางคืน ทรงเป็นผู้ปรารถนาความสุขคือสวรรค์และนิพพาน 377. ๓๗๗. Tesañca jānipatikānamubhinnameva,Tuṭṭho bahūni ratanābharaṇādikāni; Gāmeca issarakuleka nīvāsabhute,Datvāna saṅgahamakāsi tisīhaḷindo. พระเจ้าสีหฬินท์ทรงพอพระทัย ได้พระราชทานรัตนะและเครื่องประดับเป็นต้นมากมายแก่คู่สามีภรรยาทั้งสองนั้น และทรงทำการสงเคราะห์ด้วยการพระราชทานหมู่บ้านและตระกูลผู้เป็นใหญ่ที่เป็นที่พำนักอาศัย 378. ๓๗๘. Saṅgamma jānapada negama nāgarādī,Ukkaṇṭhitā sugatadhātumapassamānā; Lokuttamassa caritāni abhitthavantā,Ugghosayiṃsu dharaṇīpatisannidhāni; Dhammissaro sakalalokahitāya loke,Jāyittha sabbajanatāhitamācarittha; Vitthāritā bahujanassa hitāya dhātu,Icchāma dhātumabhipūjayituṃ mayampi. ชาวชนบท ชาวนิคม และชาวเมืองเป็นต้น มาประชุมกันแล้ว เป็นผู้กระวนกระวายเพราะไม่ได้เห็นพระธาตุของพระสุคต จึงพากันสรรเสริญพระจริยาวัตรของพระโลกุตตระ แล้วเปล่งเสียงร้องต่อหน้าพระราชาว่า 'พระธรรมิศรได้อุบัติขึ้นในโลกเพื่อประโยชน์แก่โลกทั้งปวง ทรงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนทั้งปวง พระธาตุถูกเผยแผ่ไปเพื่อประโยชน์แก่ชนหมู่มาก แม้พวกเราก็ปรารถนาจะบูชาพระธาตุนั้น' 380. ๓๘๐. So sannipātiya mahīpati bhikkhusaṅgha,Mārāmavāsimanurādhapuropakaṇṭhe; Ajjhāsayaṃ tamabhivedayi satthudhātu,Pūjāya sannipatitassa mahājanassa. พระราชานั้นทรงให้ประชุมพระภิกษุสงฆ์ผู้อยู่ในอารามใกล้เมืองอนุราธปุระ แล้วทรงแจ้งความประสงค์นั้นของมหาชนผู้มาประชุมกันเพื่อบูชาพระธาตุของพระศาสดา 381. ๓๘๑. Thero tahiṃ mahati bhikkhugaṇe paneko,Medhābalena asamo karuṇādhivāso; Evaṃ tisīhaḷapatissa mahāmatissa,Lokatthacāracaturassa nivedayittha. ในหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่นั้น มีพระเถระรูปหนึ่ง ผู้ไม่มีใครเสมอด้วยกำลังปัญญา เป็นที่สถิตแห่งความกรุณา ได้กราบทูลแก่พระเจ้าสีหฬะผู้มีปัญญามาก ผู้ฉลาดในการบำเพ็ญประโยชน์แก่โลกอย่างนี้ว่า 382. ๓๘๒. Yo ācareyya anujīvijanassa atthaṃ,Eso bhave’nucarito mahataṃ sabhāvo; Dhātuṃ vasantasamaye bahi nīharitvā,Dassehi puññamabhipatthayataṃ janānaṃ. ผู้ใดพึงบำเพ็ญประโยชน์แก่ชนผู้อาศัยตนเลี้ยงชีพ นั่นเป็นสภาวะแห่งจริยาวัตรของมหาบุรุษทั้งหลาย ขอพระองค์จงอัญเชิญพระธาตุออกไปภายนอกในฤดูวสันต์ แล้วแสดงแก่ชนทั้งหลายผู้ปรารถนาบุญ 383. ๓๘๓. Sutvāna saṃyamivarassa subhāsitāni,Pucchittha so naravaro puna bhikkhusaṅghaṃ; Dhātuṃ namassitumanena mahājanena,Ṭhānaṃ kimettha ramaṇīyataraṃ siyā’ti. เมื่อทรงสดับคำสุภาษิตของพระผู้สำรวมอันประเสริฐนั้นแล้ว พระราชาผู้ประเสริฐนั้นได้ตรัสถามพระภิกษุสงฆ์อีกว่า 'สถานที่ใดในที่นี้พึงเป็นที่รื่นรมย์ยิ่งกว่ากัน เพื่อที่มหาชนนี้จะได้นมัสการพระธาตุ' 384. ๓๘๔. Sabbe’pi te atha nikāya nivāsi bhikkhū,Ṭhānaṃ sakaṃ sakama vaṇṇayumādarena; Aññoññabhinnavacanesu ca tesu rājā,Nevābhinandi na paṭikkhipi kiñcivākyaṃ. ลำดับนั้น พระภิกษุผู้อยู่ในนิกายต่างๆ ทั้งหมดนั้น ต่างพากันพรรณนาสถานที่ของตนๆ ด้วยความเคารพ เมื่อถ้อยคำเหล่านั้นแตกต่างกัน พระราชาไม่ทรงยินดีและไม่ทรงคัดค้านคำใดๆ เลย 385. ๓๘๕. Majjhattatānugatamānasatāya kintu,Rājā avo ca puna bhikkhugaṇassa majjhe; Attānurūpamayameva munindadhātu,Ṭhānaṃ khaṇena sayameva gamissatīti. แต่ด้วยพระทัยที่ดำเนินไปในความเป็นกลาง พระราชาได้ตรัสอีกครั้งในท่ามกลางหมู่พระภิกษุว่า 'พระมุนินทธาตุนี้จะเสด็จไปยังสถานที่ที่เหมาะสมแก่พระองค์เองโดยลำพังในชั่วครู่เดียว' 386. ๓๘๖. Rājā tato bhavanameva sakaṃ upecca,Dhātuppaṇāmamabhipatthayataṃ janānaṃ; Khippaṃmukhambujavanānī vikāsayanto,Sajjetumāha nagarañca vihāramaggaṃ. ลำดับนั้น พระราชาเสด็จกลับสู่พระราชวังของพระองค์ ทรงทำใบหน้าดุจกอดอกบัวของเหล่าชนผู้ปรารถนาจะนมัสการพระธาตุให้เบิกบานโดยเร็ว แล้วรับสั่งให้จัดเตรียมพระนครและเส้นทางไปสู่วิหาร 387. ๓๘๗. Sammajjitā salila sevana santadhūlī,Racchā tadā’si pulinattharaṇābhirāmā; Ussāpitāni kaṇakādivicittitāni,Vyagghādi rūpakhacitāni ca toraṇāni. ในกาลนั้น ถนนถูกกวาดสะอาด มีฝุ่นสงบด้วยการรดน้ำ รื่นรมย์ด้วยการลาดทราย ซุ้มประตูทั้งหลายที่วิจิตรด้วยทองเป็นต้นและประดับด้วยรูปสัตว์มีเสือเป็นต้น ถูกยกขึ้นแล้ว 388. ๓๘๘. Chāyā nivārita virocana raṃsitāpā,Naccaṃ’va dassayati vātadhūtā dhajāli; Vīthi vasantavanarāji samānavaṇṇā,Jātā sujātakadalītarumālikāhi. ความร้อนแห่งรัศมีพระอาทิตย์ถูกกั้นด้วยร่มเงา แถวแห่งธงที่ถูกลมพัดโบกสะบัดแสดงอาการประหนึ่งการเต้นรำ ถนนมีสีสันเสมอกับแนวป่าในฤดูวสันต์ด้วยแถวแห่งต้นกล้วยที่งอกงามดี 389. ๓๘๙. Saṃsūcayanti ca sataṃ navapuṇṇakumbhā,Saggāpavaggasukhamicchitamijjhatīti; Kappurasāratagarāgarusambhavehi,Dhūpehi duddinamatho sudinaṃ ahosi. หม้อน้ำเต็มใบใหม่ๆ บ่งบอกแก่สาธุชนทั้งหลายว่า ความสุขในสวรรค์และนิพพานที่ปรารถนาจะสำเร็จผล และด้วยควันธูปที่เกิดจากแก่นการบูร กฤษณา และกะลำพัก วันที่มืดมัวก็กลับกลายเป็นวันดี 390. ๓๙๐. Olambamānasitamuttakajālakāni,Sajjāpitāni vividhāni ca maṇḍapāni; Sampāditāni ca tahiṃ kusumagaghikāni,Āmoda luddha madhupāvali kujitāni. มณฑปต่างๆ ถูกจัดเตรียมไว้ มีข่ายมุกสีขาวห้อยย้อยลงมา และในที่นั้นมีพุ่มดอกไม้ที่กึกก้องด้วยหมู่ภมรผู้หลงใหลในกลิ่นหอม 391. ๓๙๑. Gacchiṃsu keci gahitussava vesasobhā,Eke samuggaparipuritapupphahatthā; Aññe janā surabhicuṇṇabharaṃ vahantā,Tatthetare dhatavicittamahātapattā. บางพวกไปแล้วด้วยความงดงามแห่งเครื่องแต่งกายในงานเทศกาล บางพวกมีมือถือดอกไม้ที่เต็มในผอบ ชนเหล่าอื่นถือหาบแห่งผงหอม ส่วนคนอื่นๆ ในที่นั้นถือฉัตรใหญ่อันวิจิตร 392. ๓๙๒. Laṅkissaro’tha sasipaṇḍaravājiyutte,Ujjotite rathavare ratanappabhāhi; Dhātuṃ tilokatilakassa patiṭṭhapetvā,Etaṃ avoca vacanaṃ paṇipātapubbaṃ. ลำดับนั้น พระเจ้าลังกาได้ประดิษฐานพระธาตุของพระผู้เป็นดุจเครื่องประดับแห่งสามโลกไว้บนรถอันประเสริฐที่เทียมด้วยม้าขาวดุจพระจันทร์และสว่างไสวด้วยรัศมีแห่งรัตนะ แล้วได้ตรัสคำนี้โดยมีการกราบไหว้เป็นเบื้องต้น 393. ๓๙๓. Sambodhiyā iva munissara bodhimaṇḍaṃ,Gaṇḍambarukkhamiva titthiyamaddanāya; Dhammañca saṃvibhajituṃ migadāyamajja,Pūjānurūpamupagaccha sayaṃ padesaṃ. ดุจพระมุนินทร์เสด็จสู่โพธิมณฑลเพื่อความตรัสรู้ ดุจเสด็จสู่ต้นมะม่วงของนายคัณฑะเพื่อข่มพวกเดียรถีย์ และดุจเสด็จสู่ป่ามฤคทายวันเพื่อจำแนกธรรมในวันนี้ ขอพระองค์จงเสด็จไปยังสถานที่อันสมควรแก่การบูชาด้วยพระองค์เองเถิด 394. ๓๙๔. Rājā tato samucitācaraṇesu dakkho,Vissajji phussarathamaṭṭhitasārathiṃ taṃ; Pacchā sayaṃ mahatiyā parisāya saddhiṃ,Pūjāvisesamasamaṃ agamā karonto. ลำดับนั้น พระราชาผู้ฉลาดในการปฏิบัติที่เหมาะสม ได้ทรงปล่อยรถบุษบกนั้นที่มีสารถียืนอยู่ ภายหลังพระองค์เองพร้อมด้วยบริษัทหมู่ใหญ่ ได้เสด็จไปพลางทำการบูชาอันพิเศษที่ไม่มีใครเสมอ 395. ๓๙๕. Ukkuṭṭhinādavisarena mahājanassa,Hesāravena visaṭena turaṅgamānaṃ; Bherīravena mahatā kari gajjitena,Uddāmasāgara samaṃ nagaraṃ ahosi. ด้วยเสียงโห่ร้องกึกก้องของมหาชน ด้วยเสียงม้าร้องที่แผ่ไปทั่ว ด้วยเสียงกลองใหญ่ และด้วยเสียงช้างร้อง พระนครนั้นจึงเป็นประหนึ่งมหาสมุทรที่กำลังคะนอง 396. ๓๙๖. Āmoditā ubhayavīthigatā kulitthi,Vātāyanehi kanakābharaṇe khipiṃsu; Sabbatthakaṃ kusumavassamavassayiṃsu,Celāniceva bhamayiṃsunijuttamaṅge. กุลสตรีผู้อยู่ในถนนทั้งสองข้างต่างร่าเริงยินดี ได้โยนเครื่องประดับทองคำลงมาจากหน้าต่าง ให้ฝนดอกไม้ตกไปในที่ทั้งปวง และกวัดแกว่งผ้าทั้งหลายเหนือศีรษะของตน 397. ๓๙๗. Pācīnagopurasamīpamupāgatamhi,Tasmiṃ rathe jaladhipiṭṭhigate’va pote; Tuṭṭhā tahiṃ yatigaṇā manujā ca sabbe,Sampujayiṃsu vividhehi upāyanehi. เมื่อรถนั้นมาถึงใกล้ซุ้มประตูทิศตะวันออก ดุจเรือที่อยู่บนหลังแห่งมหาสมุทร หมู่บรรพชิตและมนุษย์ทั้งปวงในที่นั้นต่างยินดี ได้บูชาด้วยเครื่องสักการะต่างๆ 398. ๓๙๘. Katvā padakkhiṇamatho puramuttarena,Dvārena so rathavaro bahi nikkhamitvā; Ṭhāne mahindaminudhammakathāpavitte,Aṭṭhāsi titthagamitā iva bhaṇḍanāvā. ครั้นกระทำประทักษิณพระนครแล้ว รถอันประเสริฐนั้นได้ออกไปภายนอกทางประตูทิศเหนือ แล้วหยุดลง ณ สถานที่อันบริสุทธิ์ด้วยพระธรรมเทศนาของพระมหินทเถระ ดุจเรือสินค้าที่มาถึงท่าเรือ 399. ๓๙๙. Ṭhāne tahiṃ dasanadhātuvaraṃ jinassa,Laṅkissaro ratanavittakaraṇḍagabbhā; Sañjhāghanā iva vidhuṃ bahinīharitvā,Dassesi jānapada negama nāgarānaṃ. ณ สถานที่นั้น พระเจ้าลังกาได้อัญเชิญพระทันตธาตุอันประเสริฐของพระชินเจ้าออกจากภายในผอบที่วิจิตรด้วยรัตนะ ดุจพระจันทร์จากเมฆยามเย็น แล้วแสดงแก่ชาวชนบท ชาวนิคม และชาวเมือง 400. ๔๐๐. Tasmiṃ jane sapadi ābharaṇādivassa,Maccantapītibharite abhivassayante; Sānandivandijanamaṅgalagītakehi,Sampāditesu mukharesu disāmukhesu. เมื่อมหาชนผู้เต็มเปี่ยมด้วยความปีติอย่างยิ่งในที่นั้น ต่างโปรยปรายฝนคือเครื่องประดับเป็นต้นในทันที และในเมื่อทิศทั้งหลายถูกทำให้กึกก้องด้วยเพลงมงคลของเหล่านักขับร้องผู้มีความยินดี 401. ๔๐๑. Hatthāravindanivahesu mahājanassa,Candodaye’ca mukulattanamāgatesu; Brahmāmarādijanitāmita sādhuvāde,Tārāpathamhi bhuvanodara mottharante. เมื่อหมู่แห่งมือดุจดอกบัวของมหาชนถึงความเป็นดอกตูม ดุจดอกบัวหุบในเมื่อพระจันทร์ขึ้น และเมื่อเสียงสาธุการอันประมาณมิได้ที่เกิดจากพรหมและเทวดาเป็นต้น แผ่ไปทั่วท้องฟ้าและภายในจักรวาล 402. ๔๐๒. Sādantadhātu sasikhaṇḍa samānavaṇṇā,Raṃsīhi kunda navacandana paṇḍarehi; Pāsāda gopura siluccaya pādapādiṃ,Niddhota rūpiyamayaṃ’va akā khaṇena. พระทันตธาตุนั้นมีสีเสมอกับเสี้ยวพระจันทร์ ด้วยรัศมีที่ขาวผ่องดุจดอกมะลิและจันทน์ใหม่ ได้ทำให้ปราสาท ซุ้มประตู ภูเขาหิน และต้นไม้เป็นต้น กลายเป็นประหนึ่งว่าทำด้วยเงินที่ขัดสะอาดแล้วในชั่วพริบตา 403. ๔๐๓. Taṃ pāṭihāriya macintiya maccuḷāraṃ,Disvāna ke tahīmahesu mahaṭṭhalomā; Kevā’nayuṃ sakasakābharaṇāni gehaṃ,Kevā na attapaṭilābhamavaṇṇayiṃsu. เมื่อเห็นปาฏิหาริย์อันไม่อาจคิดได้และยิ่งใหญ่อย่างยิ่งนั้น ใครเล่าในที่นั้นจะไม่ขนลุกชัน ใครเล่าจะนำเครื่องประดับของตนๆ กลับบ้าน และใครเล่าจะไม่พรรณนาถึงการได้อัตภาพของตน 404. ๔๐๔. Ke nojahiṃsu sakadiṭṭhimalānubaddhaṃ,Ke vā na buddhamahimaṃ abhipatthayiṃsu; Ke nāma macchariyapāsavasā ahesuṃ,Vatthuttayañca saraṇaṃ nagamiṃsu kevā. ใครเล่าจะไม่ละมลทินแห่งทิฏฐิของตนที่ผูกพันอยู่ ใครเล่าจะไม่ปรารถนาพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ใครเล่าจะยังคงเป็นทาสแห่งความตระหนี่ และใครเล่าจะไม่ถึงไตรสรณคมน์ 405. ๔๐๕. Laṅkissaro’pi navalakkha paribbayena,Sabbaññudhātumatulaṃ abhipūjayitvā; Taṃ dantadhātubhavanaṃ puna vaḍḍhayitvā,Antepuramhi paṭivāsaramaccayittha. พระราชาแห่งลังกาแม้ด้วยทรัพย์เก้าแสน ได้บูชาพระธาตุของพระสัพพัญญูผู้หาประมาณมิได้แล้ว ได้สร้างพระทันตธาตุวิหารนั้นให้เจริญขึ้นอีก และได้บูชาในพระราชวังทุกวัน 406. ๔๐๖. Dhātuṃ vihāramahayuttarameva netvā,Pūjaṃ vidhātumanuvaccharamevarūpaṃ; Rājā’tha kittisirimeghasamavhayo so,Vārittalekha mabhilekhayi saccasandho. ได้นำพระธาตุไปยังอภยุตตรวิหาร เพื่อกระทำการบูชาเช่นนี้ทุกปี พระราชาผู้มีพระนามว่า กิตติสิริเมฆะ ผู้ทรงสัจจะ ได้จารึกระเบียบแบบแผนไว้ 407. ๔๐๗. Vārittametamitare’pi pavattayantā,Te buddhadāsapamukhā vasudhādhināthā; Saddhādayādhikaguṇābharaṇābhirāmā,Taṃ sakkariṃsu bahudhā jinadantadhātuṃ. แม้พระราชาองค์อื่นๆ ผู้ทรงดำเนินตามระเบียบนี้ มีพระพุทธทาสเป็นต้น ผู้ทรงงดงามด้วยเครื่องประดับคือคุณธรรมอันยิ่งใหญ่ มีศรัทธาและเมตตาเป็นต้น ได้สักการะพระทันตธาตุของพระชินเจ้าด้วยประการต่างๆ 408. ๔๐๘. Satthārā sambhatatthaṃ purimatarabhave sampajānaṃ pajānaṃ,Sambodhiṃ tassa sabbāsavavigamakariṃ saddahanto’dahanto; Sotaṃ tassa’ggadhamme nipuṇamati sataṃ saṅgamesaṅgamesaṃ,Nibbāṇaṃ santamicche tibhavabhayapariccāgahetuṃ gahetuṃ. ชนทั้งหลายผู้รู้แจ้งประโยชน์ที่พระศาสดาสั่งสมมาในภพก่อนๆ ผู้เชื่อมั่นในพระสัมโพธิญาณของพระองค์อันเป็นเครื่องกำจัดอาสวะทั้งปวง ผู้มีปัญญาละเอียดอ่อนในพระอัคคธรรมของพระองค์ ผู้แสวงหาการสมาคมกับสัตบุรุษ พึงปรารถนาพระนิพพานอันสงบ เพื่อเป็นเหตุแห่งการละทิ้งภัยในภพทั้งสาม Pañcamo paricchedo. ปริจเฉทที่ ๕ 409. ๔๐๙. Yo candagomi racitevarasaddasatthe,Ṭīkaṃ pasatthamakarittha ca pañcikāya; Buddhappabhāvajana niṃca akā samanta,Pāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ṭīkaṃ. ผู้ใดได้รจนาฎีกาอันน่าสรรเสริญในคัมภีร์ปัญจิกาแห่งสัททาวิเศษที่พระจันทโคมีรจนาไว้ และได้รจนาฎีกาในคัมภีร์สมันตปาสาทิกาอรรถกถาพระวินัย ซึ่งเป็นเครื่องยังพุทธานุภาพให้เกิดแก่ชนทั้งปวง 410. ๔๑๐. Aṅguttarāgamavaraṭṭhakathāya ṭīkaṃ,Sammobhavibbhama vighātakariṃ akāsi; Atthāya saṃyamigaṇassa padhānikassa,Ganthaṃ akā vinayasaṅgahanāmadheyyaṃ. ได้รจนาฎีกาในอังคุตตรนิกายอรรถกถาอันประเสริฐ ซึ่งเป็นเครื่องกำจัดความหลงและความฟุ้งซ่าน เพื่อประโยชน์แก่หมู่ผู้สำรวมที่บำเพ็ญเพียร ได้รจนาคัมภีร์ชื่อวินยสังคหะ 411. ๔๑๑. Santindriyassapaṭipatti parāyaṇassa,Sallekha vutti niratassa samāhitassa; Appicchatādi guṇayoga vibhusanassa,Sambuddhasāsanamahodayakāraṇassa. ผู้มีอินทรีย์สงบ มีการปฏิบัติเป็นที่ไปในเบื้องหน้า ผู้ยินดีในวัตรปฏิบัติอันขัดเกลา ผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้ประดับด้วยคุณธรรมมีความมักน้อยเป็นต้น ผู้เป็นเหตุแห่งความเจริญรุ่งเรืองแห่งพระพุทธศาสนา 412. ๔๑๒. Sabbesuācariyataṃ paramaṃ gatassa,Satthesu sabbasamayantara kovidassa; Sissenasāritanujassa mahādisāmi. ผู้ถึงความเป็นอาจารย์สูงสุดในศาสตร์ทั้งปวง ผู้เชี่ยวชาญในคัมภีร์และลัทธิต่างๆ ทั้งสิ้น ผู้เป็นศิษย์ของพระสารีบุตรเถระ เป็นพระมหาเถระผู้เป็นใหญ่ 413. ๔๑๓. Suddhanvayena karuṇādiguṇodayena,Takkāgamādi kusalena visāradena; Sabbattha patthaṭa sudhākararaṃsijāla,Saṅkāsakittivisarena parikkhakena. ผู้มีวงศ์บริสุทธิ์ มีคุณธรรมมีความกรุณาเป็นต้นเกิดขึ้น ผู้ฉลาดและเชี่ยวชาญในตรรกศาสตร์และพระอาคมเป็นต้น ผู้มีเกียรติคุณแผ่ไปกว้างขวางดุจข่ายรัศมีแห่งพระจันทร์ เป็นผู้พิจารณาไตร่ตรอง 414. ๔๑๔. Saddhādhanena sakhilena ca dhammakitti,Nāmena rājagarunā cariyena eso; Sotuppasādajanano jinadantadhātu,Vaṃso kato nikhiladassipabhāvadīpo. พระอาจารย์ผู้เป็นพระราชครู มีนามว่า ธัมมกิตติ ผู้มีศรัทธาเป็นทรัพย์ มีวาจาอ่อนหวาน ได้รจนาพระทันตธาตุวงศ์นี้ ซึ่งเป็นเครื่องยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่ผู้ฟัง เป็นประทีปแสดงพุทธานุภาพของพระสัพพัญญู 415. ๔๑๕. Dhammo pavattatu cirāya munissarassa,Dhamme ṭhitā vasumatīpatayo bhavantu; Kāle pavassatu ghano nikhilā pajā’pi,Aññoññamettipaṭilābhasukhaṃ labhantu. ขอพระธรรมของพระมุนีผู้เป็นใหญ่จงดำรงอยู่สิ้นกาลนาน ขอเหล่าพระราชาจงตั้งมั่นอยู่ในธรรม ขอฝนจงตกต้องตามฤดูกาล และขอหมู่สัตว์ทั้งปวงจงได้รับความสุขจากการได้เมตตาต่อกันและกัน
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi