โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา.

ปัญจิกาอธิบายวุตติของโมคคัลลานะ

วุตฺติสเมตา.

วุตติสเมตา

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

สทฺธมิทฺธคุณํ สาธุ นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ,สธมฺมสงฺฆํ ภาสิสฺสํ มาคธํ สทฺทลกฺขณํ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้ทรงคุณอันรุ่งเรืองด้วยพระสัทธรรมโดยดีแล้ว จักกล่าวลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธีอันประกอบด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์

อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีสกฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ, อ อา อิ อี อุ อู เอ ऐ โอ औ ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อํ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘โญนม วณฺเณ‘‘. ติตาลีสาติ วจนํ กตฺถวิ วณฺณโลปํ ญาเปติ; เตน-ปฏิสงฺขาโยนิ โสติ-อาทิ สิทฺธํ.

อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า วรรณะ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ ไอ โอ เอา ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อัง ด้วยบทว่า "ญ โน นามะ วรรเณ" (ญ โน นามะ ในวรรณะ) คำว่า "ติจัตตาฬีสะ" (๔๓) ย่อมแสดงการลบวรรณะในบางแห่ง ด้วยเหตุนั้น บทว่า "ปฏิสังขายโยนิ" และ "โสติ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้

ทสาโท สรา-.

สระ ๑๐ ตัวแรก

ตตฺถาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘สโร โลโป สเร‘‘. จฺจาทิ.

ในบรรดาอักษรเหล่านั้น อักษร ๑๐ ตัวแรก ชื่อว่า สระ ด้วยบทว่า "สโร โลโป สเร" (สระ ลบในสระ) เป็นต้น

ทฺเวทฺเว สวณฺณา-.

สระสองตัวคู่กันเป็นสวรรณะ

เตสุ ทฺเวทฺเว สรา สวณฺณา นาม โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘วณฺณปเรณ สวณฺโณปิ‘‘

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระสองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ ด้วยบทว่า "วรรณปเรนะ สวรรณโณปิ" (แม้สวรรณะมีวรรณะอยู่ข้างหลัง)

๑.๒.

๑. ๒.

ปุพฺโพ รสฺโส-.

ตัวหน้าเป็นรัสสะ

เตสุ ทฺวีสุ โย โย ปุพฺโพ โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ; เตสุ เอ โอ สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘รสฺโส เว‘‘.จฺจาทิ.

ในสระสองตัวเหล่านั้น ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ ในสระเหล่านั้น เอ และ โอ ย่อมปรากฏอยู่ข้างหน้าเพราะการประกอบ ด้วยบทว่า "รัสโส เว" (รัสสะแล) เป็นต้น

ปโร ทีโฆ-.

ตัวหลังเป็นทีฆะ

เตสฺเวว ทฺวีสุ โย โย ปโร โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ’โยโลปนิสุ ทีโฆ‘‘.จฺจาทิ.

ในสระสองตัวเหล่านั้นนั่นแหละ ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ ด้วยบทว่า "โยโลปนิสุ ทีโฆ" (ทีฆะในโยโลปนิ) เป็นต้น

กาทโย พฺยชนา-.

พยัญชนะมี ก เป็นต้น

กการาทโย วณฺณา นิคฺคหีตปริยนฺตา พฺยชนสญฺญา โหนฺติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘พฺยชเน ทีฆรสฺสา‘‘.จฺจาทิ.

วรรณะมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ ด้วยบทว่า "พยัญชเน ทีฆรัสสา" (ทีฆะและรัสสะในพยัญชนะ) เป็นต้น

ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา-.

วรรค ๕ หมวด หมวดละ ๕ ตัว

กาทโย ปญฺจกา ปญฺจ วคฺคา นาม โหนฺตี; เตน กฺวตฺโถ ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต‘‘. จฺจาทิ.

อักษรมี ก เป็นต้น หมวดละ ๕ ตัว ๕ หมวด ชื่อว่า วรรค ด้วยบทว่า "วัคเค วัคคันโต" (ที่สุดวรรคในวรรค) เป็นต้น

พินฺทุ นิคฺคหีตํ-.

จุดคือนิคคหิต

ยฺวายํ วณฺเณ พินฺทุมตฺโต โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘นิคฺคหีตมิ‘‘. จฺจาทิ; ครุสญฺญา กรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ.

จุดใดมีประมาณเท่าจุดในวรรณะ จุดนั้นชื่อว่า นิคคหิต ด้วยบทว่า "นิคคหิตมิ" (นิคคหิตมิ) เป็นต้น การตั้งชื่อว่า ครุ เพื่อให้เป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว

อิยุวณฺณา ชฺฌลา นามสฺสนฺเต-.

อิและอุวรรณะเป็นชละในที่สุดแห่งนาม

นามํ ปาฏิปทิกํ ตสฺส อนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ; เตน กฺวตฺโถ‘‘ฌลา เว‘‘. จฺจาทิ.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามคือปาฏิปทิกะ ชื่อว่า ชละ ตามลำดับ ด้วยบทว่า "ชลา เว" (ชละแล) เป็นต้น

ปิตฺถิยํ-.

ปิ ในอิตถีลิงค์

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺสนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุ วณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ; เตน กฺวตฺถา ‘‘เย ปสฺสิวณฺณสฺส‘‘. อิจฺจาทิ.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ ด้วยบทว่า "เย ปัสสิวรรณัสสะ" (เย ของปัสสิวรรณะ) เป็นต้น

ฆา-.

ฆะ

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺสนฺเต วตฺตมาโน อากาโร ฆสเญญฺญา โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต‘‘.จฺจาทิ.

อาการะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ฆะ ด้วยบทว่า "ฆะพรัหมมาทิเต" (ฆะในพรัหมมาทิ) เป็นต้น

โคสฺยาลปเน-.

โค ในอาลปนะ

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ; เตน กฺวตฺโถ ‘‘เค เว‘‘.จฺจาทิ.

สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า คะ ด้วยบทว่า "เค เว" (เคแล) เป็นต้น

สญฺญาธิกาโร.

อธิการแห่งสัญญา

วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส-.

วิธิวิเสสนันตัสสะ

ยํ วิเสสนํ ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ; ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ‘‘. นรา นเร.

วิเสสนะใด พึงทราบว่าเป็นวิธีแห่งบทที่มีวิเสสนะนั้นเป็นที่สุด (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร.

สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส-.

ในสัตตมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหน้า.

สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว การิยํ ญตพฺพํ; ‘‘สโร โลโป สเร‘‘. เวฬคฺคํ; ตมหนฺตีธ กสฺมา น โหติ; สเรโตปสิเลสิกาธาโร ตตฺเถตาว วุจฺจเต ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสาติ.

เมื่อระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น (เช่นสูตรว่า) "สโร โลโป สเร" (ตัวอย่าง) เวฬัคคัง. ในคำว่า "ตมหันตี" นี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น (กิจของบทหน้า)? เพราะในที่นั้นกล่าวถึงสระที่เป็นอุปสิเลสิกาธาร จึงเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่ของบทหลัง.

ปญฺจมิยํ ปรสฺส-.

ในปัญจมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหลัง.

ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺส การิยํ ญตพฺพํ; ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ‘‘. นรา นเร; อิธ น โหติ ชนฺตุโย อนนฺตา; อิธ กสฺมา น โหติ; โอสธฺโย อนนฺตเร กตตฺถตาย น วฺยว หิตสฺส การิยํ.

เมื่อระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหลัง (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร. ในคำว่า "ชนฺตุโย อนนฺตา" นี้ ไม่เป็น (กิจของบทหลัง). ในที่นี้เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น? เพราะในคำว่า "โอสธโย" (เป็นต้น) กิจนั้นทำในเพราะบทที่ไม่มีอะไรคั่น จึงไม่เป็นกิจของบทที่มีอะไรคั่น.

อาทิสฺส-.

ของอักษรต้น.

ปรสฺส สิสฺสมานํ การิยมาทิวณฺณสฺส ญาตพฺพํ; ‘‘ร สงฺขฺยาโต วา‘‘. ราชินา.

กิจที่พึงทำแก่บทหลัง พึงทราบว่าเป็นของอักษรต้น (เช่นสูตรว่า) "ร สังขฺยาโต วา" (ตัวอย่าง) ราชินา.

ฉฏฺฐิยนฺตสฺส-.

ของที่สุดแห่งบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ.

ฉฏฺฐินิทฺทิฏฺฐสฺส ยํ การิยํ ตทนฺตสฺส วณฺณสฺส วิญฺเญยฺยํ ‘‘ราชสฺสิ นามฺหิ‘‘. ราชินา.

กิจใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นของอักษรที่สุดแห่งบทนั้น (เช่นสูตรว่า) "ราชสฺสิ นามฺหิ" (ตัวอย่าง) ราชินา.

งนุพนฺโธ-.

อนุกันต์ ṅ (ง).

งกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส’นฺตสฺส โหติ; ‘‘โคสฺสาวงิ‘‘. ควาสฺสํ.

อาเทศที่มี ṅ (ง) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปในที่สุด (แห่งบท) (เช่นสูตรว่า) "โคสฺสาวงฺิ" (ตัวอย่าง) ควา สฺสํ.

ฏนุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส-.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายอักษร ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด.

ฏกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส’เนกกฺขโร จาเทโส สพฺพสฺส โหติ; ‘‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ‘‘. เอสุ ‘‘นามฺหนิมิ‘‘. อเนน.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายพยางค์ ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด (เช่นสูตรว่า) "อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ" (ตัวอย่าง) เอสุ และ (สูตรว่า) "นามฺหนิมิ" (ตัวอย่าง) อเนน.

ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา-.

อนุกันต์ ñ (ญ) และ k (ก) เป็นต้นและที่สุด.

ฉฏฺฐินิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา โหนฺติ; ‘‘พฺรุโต ติสฺสีญ‘‘. พฺรวีติ, ‘‘ภุสฺส วุก‘‘. พภุว.

อาเทศที่มี ñ (ญ) เป็นอนุกันต์ และที่มี k (ก) เป็นอนุกันต์ ของบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมเป็นส่วนต้นและส่วนสุด (ตามลำดับ) (เช่นสูตรว่า) "พฺรูโต ติสฺสีญ" (ตัวอย่าง) พฺรวีติ และ (สูตรว่า) "ภุสฺส วุก" (ตัวอย่าง) พภูว.

มนุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร-.

อนุกันต์ m (ม) (ย่อมเป็น) หลังสระที่เป็นที่สุด.

มกาโร’นุพนฺโธ ยสฺส โส สรานมนฺตา สรา ปโร โหตี; ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ‘‘. รุนฺธติ.

อาเทศที่มี m (ม) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปหลังสระที่เป็นที่สุดแห่งสระทั้งหลาย (เช่นสูตรว่า) "มญฺจ รุธาทีนำ" (ตัวอย่าง) รุนฺธติ.

วิปฺปฏิเสเธ-.

ในกรณีที่มีการขัดแย้งกัน.

ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปุริสานํ สหปฺปตฺติยํ ปโร; โส จ คจฺฉติ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ; โส จ คจฺฉติ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ อหญฺจ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม.

ในกรณีที่บุรุษสองหรือสามมาพร้อมกัน (ย่อมใช้) บุรุษหลัง (เช่น) เขาไปและท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; เขาไปและท่านไปและฉันไป, พวกเราไป.

สงฺเกโต’นวยโว’นุพนฺโธ-.

เครื่องหมายที่ไม่เป็นส่วนประกอบ เป็นอนุกันต์.

โย’นวยวภุโต สงฺเกโต โส’นุพนฺโธติ ญตพฺโพ;ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ. กตฺตา, สงฺเกตคฺคหณํ กึ? ปกตียาทิสมุทายสฺสานุพนฺธตา มา โหตุติ; อนวยโว หิ สมุทาโย สมุทายรูปตฺตาเยว; อนวยวคฺคหณํ กึ?’อเตน’. ชเนน; อิมินาว โลปสฺสาวคตตฺตา นานุพนฺธโลปาย วจนมารทฺธํ.

เครื่องหมายใดที่ไม่เป็นส่วนประกอบ พึงทราบว่าเครื่องหมายนั้นเป็นอนุกันต์ (เช่นสูตรว่า) "ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ" (ตัวอย่าง) กตฺตา. การใส่คำว่า "เครื่องหมาย" (สังเกต) เพื่ออะไร? เพื่อมิให้ความเป็นอนุกันต์มีแก่หมู่แห่งปกติเป็นต้น เพราะหมู่คำนั้นไม่เป็นส่วนประกอบโดยความเป็นรูปแห่งหมู่คำนั่นเอง. การใส่คำว่า "ไม่เป็นส่วนประกอบ" (อนวยวะ) เพื่ออะไร? (เพื่อมิให้มีแก่คำว่า) "อเตน" (ตัวอย่าง) ชเนน. เพราะการลบ (อนุกันต์) ทราบได้ด้วยสูตรนี้เอง จึงไม่เริ่มแต่งคำเพื่อลบอนุกันต์.

วณฺณปเรน สวณฺโณ’ปิ-.

ด้วยคำว่า "วรรณะ" ที่อยู่หลัง แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) (ก็ถูกรับเอา).

วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา เตน สวณฺโณ’ปิ คยฺหติ สํว รูปํ; ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา‘‘. วาเตริตํ, สโมนา.

เพราะคำว่า "วรรณะ" อยู่หลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) ก็ถูกรับเอาเหมือนรูปของตน (เช่นสูตรว่า) "ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา" (ตัวอย่าง) วาเตริตํ, สโมนา.

นฺตุ วนฺตุมนตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธิ-.

นฺตุ (ปัจจัย) ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ, มนฺตุ, อตฺวาวนฺตุ, ตวนฺตุ (ย่อมถูกรับเอา).

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธิเยว นฺตุ คยฺหติ, ‘‘นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม‘‘. คุณวนฺโต; วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีติ กึ; ชนฺตุ ตนฺตุ.

นฺตุ (ปัจจัย) ย่อมถูกรับเอาเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น (เช่นสูตรว่า) "นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม" (ตัวอย่าง) คุณวนฺโต. คำว่า "ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น" เพื่ออะไร? (เพื่อไม่ให้ใช้กับ) ชนฺตุ, ตนฺตุ.

ปริภาสาโย.

ปริภาสา.

สโร โลโป สเร-.

สระลบในสระ.

สเร สโร โลปนีโย โหติ; ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

เมื่อมีสระอยู่ สระ (หน้า) ย่อมพึงลบ (เช่น) ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

ปโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ; โส’ปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว; กฺววีติ กึ? สทฺธินฺทุยํ อยมธิกาโร อาปริจฺเฉทาวสานา เตน นาติปฺปสงฺโค.

บางครั้งสระหลังก็พึงลบ (เช่น) โสปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว. คำว่า "บางครั้ง" (กวจิ) เพื่ออะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างในคำว่า) สทฺธินฺทุยํ. บท (กวจิ) นี้เป็นอธิการไปจนจบปริจเฉท ด้วยบทนั้นจึงไม่เกิดการใช้เกินขอบเขต.

นทฺเววา-.

นทฺเววา.

ปุพฺพปรสรา ทฺเว’ปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต; ลตา อิว ลเตว ลตาว.

สระหน้าและสระหลังทั้งสองแม้บางแห่งก็ไม่ลบ เช่น ลตา อิว, ลเตว, ลตาว.

ยุวณฺณนมฺโญ ลุตฺตา-.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่เบื้องหลัง) ชื่อว่า ญ (คือ เอ และ โอ).

ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ โญ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วาโมรุ, อเตว’ญฺเญ, โวทกํ; กถํ ปจฺโจรสฺมนฺติ; โยควิภคา, วาตฺเวว ตสฺสิทํ; ลุตฺเตติ กึ? ลตา อิว.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น ญ (คือ เอ และ โอ) บ้าง ตามลำดับ เช่น ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วามอูรุ, อเตวญฺเญ, โวทกํ. (ถามว่า) ปจฺโจรสฺมํ เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกบท (โยควิภาค) จึงเป็นเช่นนั้น เหมือนในคำว่า วาตฺเวว และ ตสฺสิทํ. บทว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ลตา อิว.

ยวา สเร-.

เมื่อมีสระตามหลัง (อิวัณณะและอุวัณณะ) เป็น ย และ ว.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการา โหนฺติว ยถากฺกมํ; วฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ; วาตฺเถว-อิติสฺส; กฺวจีตฺเวว-ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ.

เมื่อมีสระตามหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ยการะและวการะ บ้าง ตามลำดับ เช่น พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ. บทว่า วา (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า อิติสฺส (เป็น อิตสฺส). บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ.

โญนํ-.

(การแปลง) แห่ง ญ ทั้งหลาย.

โญนํ ยวา โหนฺติ วา สเร ยถากฺกมํ; ตฺยชฺช เต’ชฺช สฺวาหํ โส’หํ,กฺวจิตฺเวว-ปุตฺตามตฺถิ อสนฺเตตฺถ.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว บ้าง เมื่อมีสระตามหลัง ตามลำดับ เช่น ตฺยชฺช (เต อชฺช), เตชฺช, สฺวาหํ (โส อหํ), โสหํ. บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ปุตฺตามตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

โคสฺสาวงิ-.

(การแปลง) แห่ง โค อักษร เป็น อว.

สเร โคสฺส อวงิ โหติ; ควาสฺสํ; ยถริว ตถริเวตินิปาตาว; ภุสามิเวติ อิวสทฺโท เอวตฺโถ.

เมื่อมีสระตามหลัง โค อักษร ย่อมเป็น อว บ้าง เช่น ควาสฺสํ. คำว่า ยถาริว และ ตถาริว เป็นนิบาตแท้ๆ. ในคำว่า ภุสามิว อิว ศัพท์ มีความหมายว่า เอว.

พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา-.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง (มีการทำ) ทีฆะและรัสสะ.

รสฺสทีฆานํ กฺวจิ ทีฆรสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน; ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลหารี.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง รัสสสระและทีฆสระทั้งหลาย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะบ้าง ตามลำดับ เช่น ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลาหารี.

สรมฺหา ทฺเว-

ซ้อนพยัญชนะเบื้องหลังสระ.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ ทฺเว รูปา โหนฺติ; ปคฺคโห; สรมฺหาติ-กึ? ตํขณํ.

พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีรูปเป็นสอง (ซ้อน) บ้าง เช่น ปคฺคโห. บทว่า สรมฺหา มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ตํขณํ.

จตุตฺถทุติเยสฺเวยํ ตติยปฐามา-.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง (พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ที่ซ้อนอยู่ข้างหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑.

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรสฺเวสํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ปจฺจาสตฺตฺย; มหทฺธโน, ยส ตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต; เอสฺวิติ-กึ? เถโร; เอสนฺติกึ?ปตฺโถ.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น ย่อมเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. บทว่า เอสุ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า เถโร. บทว่า เอสํ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ปตฺโถ.

วิติสฺเสเว วา-.

(การแปลง) อิติ เป็น ว บ้าง เมื่อมี เอว ตามหลัง.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา; อิตฺเถว อิจฺเจว; เอเวติ-กึ,อิจฺจาห.

เมื่อ เอว ศัพท์ตามหลัง อิติ ย่อมเป็น โว บ้าง เช่น อิตฺเถว, อิจฺเจว. บทว่า เอเว มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า อิจฺจาห.

โญนม วณฺเณ-.

(การแปลง) ญ เป็น อะ เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง.

โญนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา; ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต,เอสอตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ; วาตฺเวว-ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม; วณฺเณติ กึ?โส.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง ย่อมเป็น อะ บ้าง เช่น ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต, เอสตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม. บทว่า วณฺเณ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า โส.

นิคฺคหีตํ-.

(การลง) นิคคหิตอาคม.

นิคฺคภีตมาคโม โหติ วา กฺวจิ; จกฺขุํ อุทปาทิ จกฺขุ อุทปาทิ, ปุริมํชาติ ปุริมชาติ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. อวํ สิโรติ-อาทิสุ นิจฺจํ ววตฺถีตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส; สามตฺถี เยนาคโมว ส จ รสฺสสรสฺเสว โหติ ตสฺส รสฺสานุคตตฺตา.

นิคคหิตอาคม ย่อมลงมาบ้างในบางแห่ง เช่น จกฺขุํ อุทปาทิ (จกฺขุ อุทปาทิ), ปุริมํชาติ (ปุริมชาติ), กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. ในคำว่า อวํ สิโร เป็นต้น ย่อมลงเป็นนิจ (แน่นอน) เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา (วิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน) แห่งบทอธิการว่า วา. ด้วยอำนาจแห่งอาคมนั้น และอาคมนั้นย่อมมีแก่รัสสสระเท่านั้น เพราะนิคคหิตนั้นมักตามหลังรัสสสระ.

โลโป-.

การลบ (นิคคหิต).

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ; กฺยาหํ กีมหํ, สา รตฺโต สํรตฺโต; สลฺเลโข-คตฺตุกาโม-คนฺตุมโนติอาทิสุ นิจฺจํ.

การลบแห่งนิคคหิต ย่อมมีบ้างในบางแห่ง เช่น กฺยาหํ (กึ อหํ), สา รตฺโต (สํรตฺโต). ในคำว่า สลฺเลโข, คตฺตุกาโม, คนฺตุมาโน เป็นต้น ย่อมลบเป็นนิจ.

ปรสรสฺส-

(การลบ) แห่งสระเบื้องหลัง.

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺส สรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ; ตฺวํสิ ตฺวมสิ.

สระที่อยู่หลังนิคคหิต ย่อมมีการลบบ้างในบางแห่ง เช่น ตฺวํสิ (ตฺวมสิ).

วคฺเค วคฺคนฺโต-

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง (นิคคหิต) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรค.

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหติ ปจฺจา สตฺยา; ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตญฺจรติ ตํ จรติ, ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตมฺปาติ ตํ ปาติ; นิจฺจํ ปท มชฺเฌ, คนฺตฺวา; กฺวจญฺญตฺราปิ, สนฺติฏฺฐติ.

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น ตงฺกโรติ (ตํ กโรติ), ตญฺจรติ (ตํ จรติ), ตณฺฐานํ (ตํ ฐานํ), ตนฺธนํ (ตํ ธนํ), ตมฺปาติ (ตํ ปาติ). ในท่ามกลางบท ย่อมเป็นไปเป็นนิจ เช่น คนฺตฺวา. แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มี เช่น สนฺติฏฺฐติ.

เยวหิสุญฺโญ-.

(การแปลงนิคคหิต) เป็น ญ เมื่อมี ย เอว และ หิ ตามหลัง.

ยเอวหิสทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ; ยยญฺญเทว, ตญฺเญว, ตญฺภิ; วาตฺเวว-ยํยเทว.

เมื่อ ย, เอว และ หิ ศัพท์ตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็น ญ บ้าง เช่น ยยญฺเญว, ตญฺเญว, ตญฺภิ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยํยเทว.

เย สํสฺส-

(การแปลงนิคคหิต) แห่ง สํ เป็น ย เมื่อมี ย ตามหลัง.

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร; สญฺญโม สํยโม.

นิคคหิตของ สํ-ศัพท์ แปลงเป็น ญะ ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น สญฺญโม, สํยโม.

มยทา สเร-.

มะ ยะ ทะ (อาคม) ในเพราะสระ.

นิคฺคหีตสฺส มยทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ; ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; วาตฺเวว-ตํ อหํ.

นิคคหิตแปลงเป็น มะ ยะ ทะ ได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ตํ อหํ.

วนตรคา จาคมา-.

วะ นะ ตะ ระ คะ เป็นอาคม.

เอเต มยทา จาคมา โหนฺติ สเร วา กฺวจิ; ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิธมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; วาตฺเวว-อตฺตตฺถํ; อติปฺปโค โข ตาวาติ-ปฐมนฺโต ปคสทฺโทว.

พยัญชนะเหล่านี้ (ว น ต ร ค) และ ม ย ท เป็นอาคมได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิทมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น อตฺตตฺถํ; ส่วนในคำว่า อติปฺปโค โข ตาวา นั้น ปโค เป็นศัพท์ที่อยู่ท้ายบทแรก.

ฉา โฬ-.

หลัง ฉะ เป็น ฬะ (อาคม).

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา; ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; วาตฺเวว-ฉ อภิญฺญา.

สระที่อยู่หลัง ฉ-ศัพท์ มี ฬ-อักษรเป็นอาคมได้บ้าง; เช่น ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น ฉ อภิญฺญา.

ตทมินาทีนิ-

บทมี ตทมินา เป็นต้น.

ตทมินาทีนิ สาธูนิ ภวนฺติ? ตํ อิมินา ตทมินา, สกึ อาคามี สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาโส ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ มยูโร; เอวมญฺเญปิ ปโยค โต’นุคนฺตพฺพา; ปเรสํ ปิโสทราทิเวทํ ทฏฺฐพฺพํ.

บทมี ตทมินา เป็นต้น เป็นบทที่สำเร็จแล้ว (โดยวิธีพิเศษ); ตํ อิมินา เป็น ตทมินา, สกึ อาคามี เป็น สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เป็น เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร เป็น สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก เป็น วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต เป็น ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ เป็น สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส เป็น อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาสํ เป็น ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ เป็น มยูโร; แม้บทอื่น ๆ ก็พึงทราบตามการใช้; พึงดูวิธีในปิโสทราทิเป็นต้นของคัมภีร์อื่น.

ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา-.

ตะวรรค วะ ระ ณะ เมื่ออยู่หน้า ยะ เป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ.

ตวคฺควรณานํ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร; อปูจฺจณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; กฺวจีตฺเวว-รตฺยา.

ตะวรรค วะ ระ ณะ แปลงเป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ ตามลำดับ เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น อปุจฺฉณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น รตฺยา.

วคฺคลเสหิ เต-

หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส (ยะ เป็น) พยัญชนะเหล่านั้น.

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ; สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต, กฺวจี ตฺเวจ-กฺยาหํ.

ยะ-อักษรที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส บางครั้งแปลงเป็นพยัญชนะวรรค ล และ ส เหล่านั้น; เช่น สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น กฺยาหํ.

หสฺส วิปลฺลาโส-

การสลับที่ของ ห-อักษร.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร; คุยฺหํ.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น คุยฺหํ.

เว วา-.

ในเพราะ วะ บ้าง.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร; พวฺหาพาโธ พหฺวา พาโธ.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า วะ ได้บ้าง; เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ.

ตถนรานํ ฏฐณลา-.

ตะ ถะ นะ ระ เป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ.

ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺตี วา; ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ, วาตฺเวจ-ทุกฺกตํ; กฺวจีตฺเวว-สุคโต.

ตะ ถะ นะ ระ แปลงเป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ ได้บ้าง; เช่น ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ทุกฺกตํ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น สุคโต.

สํโยคาทิโลโป-

การลบพยัญชนะต้นของสังโยค.

สํโยคสฺส โย อาทิภุโต’วยโว ตสฺส วา กฺวจี โลโป โหติ; ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ.

พยัญชนะที่เป็นส่วนหน้าของสังโยค มีการลบได้บ้างในบางที่; เช่น ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ.

วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ ทฺเว-

ในอรรถ วิจฉา และ อาภิกขัญญะ ให้ซ้ำเป็นสองบท.

วีจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ ยํ วตฺตเต ตสฺส ทฺเว รูปานิ โหนฺติ, กฺริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ วฺยาปิตุ มิจฺฉา วีจฺฉา; รุกฺขํรุกฺขํ สิญฺจติ, คาโมคาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยมารหเต.

บทที่กล่าวในอรรถวิจฉาและอาภิกขัญญะ มีสองรูป; วิจฉา คือความปรารถนาที่จะแผ่ไปในเนื้อความที่ต่างกันด้วยกิริยา คุณ หรือวัตถุ; เช่น รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณียโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยํ อารภเต.

อตฺถิเยวานุปุพฺพิเย’ปิ วีจฺฉา, มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา; ยทิ หิ เอตฺถ มูลคฺคเภโท น สิยา อานุปุพฺพิยมฺปิ น ภเวยฺย, (เชฏฺฐํ เชฏฺฐมนุปฺปเวสย) มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺตานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ- มาสกํ มาสกมิจฺเจตสฺมา วีจฺฉาวคมฺยเต สทฺทนฺตรโต ปน อิมมฺหา กหาปณาติ อวธารณํ; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺตีติ วีจฺฉาว; อิเม อุโภ อฑฺฒา กตรา กตรา เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา, สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒตา, อิหาปิ วีจฺฉาว; อาภิกฺขญฺญํ-โปโนปุญฺญํ, ปจติ ปจติ ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

แม้ในอรรถอนุปุพพี (ตามลำดับ) ก็มีวิจฉา เช่น มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา (ที่โคนอ้วน ที่ปลายแต่ละปลายเรียว); เพราะหากไม่มีความต่างกันระหว่างโคนและปลายในที่นี้ อนุปุพพีก็จะมีไม่ได้; (จงให้ผู้ใหญ่เข้าไปตามลำดับ); 'จงให้มาสกะหนึ่งๆ แก่ท่านทั้งสองจากกหาปณะนี้' ดังนี้ อรรถวิจฉาทราบได้จากคำว่า มาสกํ มาสกํ ส่วนการจำกัดจำนวนทราบได้จากคำอื่นคือ อิมมฺหา กหาปณา; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺติ ดังนี้ ก็เป็นวิจฉา; 'คนทั้งสองนี้รวย ใครหนอในสองคนนี้ที่รวย', 'คนทั้งหมดนี้รวย ใครหนอในคนเหล่านี้ที่รวย' ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา; ส่วนอาภิกขัญญะ คือความทำบ่อยๆ เช่น ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิ ดังนี้ เขาก็เกี่ยว, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเสกสฺส-.

การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าในบทที่ซ้ำกัน.

วีจฺฉาเมกสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ, เอเกกสฺส, กถํ มตฺถกมตฺถเกนาติ? สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสาติ โยควิภาคา; น จาติปฺปงฺโค โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ.

ในอรรถวิจฉา เมื่อซ้ำบทเดียวเป็นสองบท มีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น เอเกกสฺส; (ถามว่า) ในคำว่า มตฺถกมตฺถเกน นั้นเป็นอย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺส'; และไม่มีความผิดพลาด เพราะความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมีได้ด้วยการแยกสูตร.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร-.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร ทฺเว ภวนฺติ ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ; อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ ให้ซ้ำเป็นสองบท และลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

ยาว โพธํ สมฺภเม-.

ซ้ำบทเท่าที่เข้าใจ ในอรรถสัมภมะ.

ตุริเตนาปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึ สติ วตฺตุ ยาวนฺเตห สทฺเทหิ โส’ตฺโถ วิญฺญายเต ตาวนฺโต สทฺทา ปยุชฺชนฺเต; สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายด้วยความรีบร้อน เมื่อมีสัมภมะนั้นอยู่ ผู้พูดจะใช้คำศัพท์ซ้ำกันเท่าที่เนื้อความนั้นจะพึงเข้าใจได้; เช่น สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

พหุลํ-.

โดยมาก-

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา เตน นาติปฺปสงฺโค อิฏฺฐสิทฺธิ จ.

บทนี้เป็นอธิการจนจบอาสัตถะ เพราะฉะนั้นจึงไม่เกินเลย และสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการด้วย

อิติ โมคฺคลฺลานวฺยากรเณ วุตฺตียํ ปฐโม กณฺโฑ.

ดังนี้แล กัณฑ์ที่ ๑ ในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์

ทฺเวทฺเวกาเนเกสุ นามสฺมา สิโยอํโยนาภิสนํ สฺมาหิสนํสฺมึสุ-.

วิภัตติทั้งหลาย ๒-๒ คือ สิ โอ อัง โย นา ภิ สะ นัง สมา หิ สะ นัง สฺมึ สุ ย่อมลงหลังนาม ในเอกพจน์และพหูพจน์-

เอเตสํ ทฺเว ทฺเว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา; มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เอวํ กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญาโยติ; เอตานิ สตฺต ทุกานิ สตฺตวิภตฺติโย; วิภาโค วิภตฺตีติ กตฺวา-เอตฺถ สิอมิตีการา การา ‘‘กิมํสิสู‘‘ติ. สํเกตตฺถา.

วิภัตติ ๒-๒ เหล่านี้ ย่อมมีหลังนามที่กล่าวถึงเนื้อความเอกพจน์และพหูพจน์ (เช่น) มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เช่นเดียวกัน กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญายะ ดังนี้. คู่ทั้ง ๗ เหล่านี้ ชื่อว่าสัตตวิภัตติ. เพราะทำวิภาค (การแบ่ง) จึงชื่อว่าวิภัตติ. ในที่นี้ อักษร สิ อัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย (สัญญา) ในสูตรว่า 'กิมํสิสู' เป็นต้น

กมฺเม ทุติยา-.

ในกรรมเป็นทุติยาวิภัตติ-

กรียติ กตฺตุกฺริยายาภีสมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ ทุติยา วิภตฺติ โหติ; กฏํ กโรติ, โอทนํ ปวติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, โอทโน ปจฺจตีติ-โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กึ จรหิ? อาขฺยาตโต; กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียนฺติ- อตฺเถว คุณ ยุตฺตสฺส กมฺมตา; อิจฺฉิเต’ปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธ; คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาวติ, ควมวรุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺขมว จินาติ ผลานิ, สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต, สิสฺสํ ธมฺมมนุสาสติ.

สิ่งที่ถูกทำ หรือถูกเกี่ยวข้องด้วยกิริยาของกัตตา ชื่อว่ากรรม. ในกรรมนั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมทำซึ่งเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าว, ย่อมเห็นซึ่งพระอาทิตย์. (ในประโยค) 'โอทโน ปจฺจติ' (ข้าวอันเขาหุงอยู่) ความเป็นกรรมไม่ปรากฏจากศัพท์ว่า 'โอทน' (ข้าว) แต่ปรากฏจากอะไร? ปรากฏจากอาขยาต. (ในประโยค) 'กตํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียํ' (ย่อมทำซึ่งเสื่อให้กว้างขวางน่าดู) ความเป็นกรรมย่อมมีแก่สิ่งที่ประกอบด้วยคุณ (วิเศษณกรรม) นั่นเอง. แม้ในสิ่งที่ปรารถนา (อิจฉิตกรรม) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมรีดซึ่งน้ำนมจากแม่โค, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมกักขังซึ่งโคในคอก, ย่อมถามซึ่งทางกับมาณพ, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมเลือกเก็บซึ่งผลไม้จากต้นไม้, ย่อมกล่าวซึ่งธรรมแก่ศิษย์, ย่อมสั่งสอนซึ่งธรรมแก่ศิษย์.

เอวมนิจฉิเต’ปิ; อหึ ลงฺฆยติ, วีสํ ภกฺเขติ; ยนฺเน วิจฺฉิตํ นาปิ อนิจฺฉิตํ ตตฺถาปิ ทุตียา สิทฺธา; คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปติ, ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามมธิติฏฺฐติ, รุกฺข มชฺฌาสเตติ-อธิสีฐาสานํ ปโยเค’ธิกรเณ กมฺมวจนิจฺฉา.

แม้ในสิ่งที่ไม่ปรารถนา (อนิจฉิตกรรม) ก็เช่นกัน. (เช่น) ย่อมกระโดดข้ามซึ่งงู, ย่อมกินซึ่งยาพิษ. แม้ในสิ่งที่มิใช่ความปรารถนาและมิใช่ความไม่ปรารถนา (เนวจฺฉิตนานิจฺฉิตกรรม) ในที่นั้นก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติ. (เช่น) เมื่อไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้ซึ่งโคนต้นไม้, ย่อมหนุนนอนซึ่งแผ่นดิน, ย่อมยืนทับซึ่งบ้าน, ย่อมนั่งบนต้นไม้ - ในการประกอบของ อธิ-สี, อธิ-ฐา, อธิ-อาส ธาตุ มีความประสงค์จะกล่าวอธิกรณะเป็นกรรม.

วตฺติจฺฉาโต หิ การกานิ โหนฺติ; ตํ ยถา- วลาหกา วิชฺโชตเต, วลาหกสฺส วิชฺโชตเต, วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเตติ.

แท้จริง การกทั้งหลายย่อมมีได้ตามความประสงค์จะกล่าว. เช่น สายฟ้าแลบจากเมฆ (ปัญจมี), สายฟ้าของเมฆแลบอยู่ (ฉัฏฐี), เมฆแลบอยู่ (ปฐมา), สายฟ้าแลบในเมฆ (สัตตมี), สายฟ้าแลบด้วยเมฆ (ตติยา).

เอวมภินวิสสฺส วา, ธมฺมมภินิวิสเต ธมฺเม วา, ตถา อุปนฺวชฺฌาวสสฺสาโภชนนวุตฺติจนสฺส; คามมุปวสติ, คาม มนุวสติ, ปพฺพตมธิวสติ, ฆรมาวสติ; อโภชนนิวุตฺติวจ นสฺสาติ-กึ? คาเม อุปวสติ-โภชนนิวุตฺตึ กโรตีติ อตฺโถ. ตปฺปานาจาเร’ปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธา, นทิมฺปิวติ, คามํ จรติ; เอวํ สเจ มํ นาลปิสฺสตีติ-อาทิสุปิ.

เช่นเดียวกัน ในการประกอบของ อภิ-นิ-วิส ธาตุ (ย่อมเป็นทุติยา) หรือไม่ (เป็นสัตตมีก็ได้) เช่น ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม (ธมฺมํ อภินิวิสเต) หรือ ในธรรม (ธมฺเม วา). เช่นเดียวกับ อุป-อนุ-อธิ-อา-วส ธาตุ ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร. (เช่น) ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อุปวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อนุวสติ), ย่อมอาศัยอยู่บนภูเขา (ปพฺพตํ อธิวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในเรือน (ฆรํ อาวสติ). คำว่า 'ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร' คืออะไร? (เช่น) ย่อมถือจำ (อดอาหาร) ในบ้าน (คามิ อุปวสติ) - หมายถึงการงดเว้นอาหาร. แม้ในกิริยาที่ประพฤติไปในสิ่งนั้น (ตัปปานาจาร) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมดื่มซึ่งน้ำในแม่น้ำ, ย่อมเที่ยวไปในบ้าน. เช่นนี้ แม้ในประโยคว่า 'ถ้าท่านจักไม่พูดกับเรา' เป็นต้น.

วิหิตาว ปฏิโยเค ทุติยา, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคาติ-ตํ ปฏิ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ; ยทา ตุ ธาตุนา ยุตฺโต ปติ ตทา เตนาโยคา สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี จ ตสฺส นปฺปฏิ ภาตีติ? อกฺเข ทิพฺพติ, อกฺเขหิ ทิพฺพติ, อกฺเขสุ ทิพฺพตีติกมฺมกรณาธิกรณวจนิจฺฉา.

ทุติยาวิภัตติถูกกำหนดไว้แล้วในการประกอบกับศัพท์ว่า 'ปฏิ'. (เช่น) ดูกรจุนทะ ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน (ปฏิภนฺตุ ตํ) - หมายถึง โพชฌงค์ทั้งหลายจงส่องสว่างเฉพาะต่อท่าน. แต่เมื่อ 'ปฏิ' ประกอบกับธาตุ (เป็นอุปสรรค) เพราะไม่มีการประกอบกับ 'ปฏิ' ศัพท์นั้น จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ (เช่น) 'ตสฺส นปฺปฏิภาติ' (ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา). (ในประโยค) ย่อมเล่นซึ่งลูกเต๋า, ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า, ย่อมเล่นในลูกเต๋า - เป็นความประสงค์จะกล่าวเป็นกรรม กรณะ และอธิกรณะ.

กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค-.

ในความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งของกาลและอัทธา-

กฺริยาคุณทพฺเพหิ สากลฺเลน กาลทฺธานํ สมฺพนฺโธ อจฺจนฺตสํโยเค, ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลสทฺเทหิ อทฺธ สทฺเทหิ จ ทุติยา โหติ; มาสมธีเต, มาสํ กลฺยาณิ. มาสํ คุฬธานา, โกสมธีเต, โกสํ กุฏิลา นที, โกสํ ปพฺพโต; อจฺจนฺตสํเยเคติ กึ? มาสสฺส ทฺวีหมธีเต; โกสสฺเสก เทเส ปพฺพโต; ปุพฺพนฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาติ; เอวมาทิสุ กาลวาจีหิ อจฺจนฺตสํเยคตฺตาว ทุติยา สิทฺธา, วิภตฺติวิปลฺลาเสน วา พหุลํ วิธานา-

ความสัมพันธ์ของกาลและอัทธา (ระยะทาง) โดยสิ้นเชิงกับกิริยา คุณ และมวลสาร คือ อัจจันตสังโยคะ. เมื่ออัจจันตสังโยคะนั้นปรากฏอยู่ หลังศัพท์ที่บอกกาลและศัพท์ที่บอกอัทธา ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมเรียนตลอดเดือน, (หญิง) มีความงามตลอดเดือน, ข้าวตอกระคนน้ำอ้อยตลอดเดือน, ย่อมเรียนตลอดโยชน์, แม่น้ำคดตลอดโยชน์, ภูเขา (ตั้งอยู่) ตลอดโยชน์. คำว่า 'ในอัจจันตสังโยคะ' คืออะไร? (เช่น) ย่อมเรียน ๒ วันของเดือน (มสสฺส ทฺวีหํ), ภูเขาอยู่ในส่วนหนึ่งของโยชน์ (โกสสฺเสกเทเส). (ในประโยค) นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า, คืนนี้ท้าวมหาราชทั้งสี่ - ในประโยคเหล่านี้ ทุติยาวิภัตติสำเร็จหลังศัพท์ที่บอกกาลด้วยความเป็นอัจจันตสังโยคะนั่นเอง หรือด้วยการสลับวิภัตติ (วิภัตติวิปัลลาสะ) เพราะมีการบัญญัติไว้ว่า 'พหุลัง' (โดยมาก)-

ผลปฺปตฺติยํ กฺริยาปริสมตฺตฺยปวคฺโค ตสฺมึ วิญฺญาย มาเน กาลทฺธานํ กฺริยายาจฺจนฺตสํโยเค ตติยาภิมตา สาปิ กรณตฺตาว สิทฺธา; มาเสนานุวาโก’ธีโต, โกเสนานุวา โก’ธีโตติ; อนปวคฺเคตุ อสาธกตมตฺตา กรณตฺตาภเว ทุติยาว มาสมธีโต’นุวาโก, น จาเนน คหิโตติ.

การบรรลุผล คือความสำเร็จแห่งกิริยา ชื่อว่า อปวคคะ. เมื่ออปวคคะนั้นปรากฏอยู่ ในอัจจันตสังโยคะของกาลและอัทธากับกิริยา พึงประสงค์ให้เป็นตติยาวิภัตติ. แม้ตติยาวิภัตตินั้นก็สำเร็จด้วยความเป็นกรณะนั่นเอง. (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในเดือนหนึ่ง, อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในโยชน์หนึ่ง. แต่เมื่อยังไม่จบ (อนัปปวคคะ) เพราะไม่มีความเป็นกรณะอันเป็นสาธกะที่สุด จึงเป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนอยู่ตลอดเดือน แต่เขายังรับ (จำ) ไม่ได้.

การกมชฺเฌ เย กาลทฺธานวาจิโน ตโต สตฺตมีปปญฺจมิโย อภิมตา; อชฺช ภุตฺวา เทวทตฺโต ทฺวีเห ภุญฺชิสฺสติ ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ, อตฺรฏฺโฐ’ยมิสฺสาโส โกเส ลกฺขํ วิชฺฌติ, โกสา ลกฺขํ วิชฺฌตีติ-ตาปีห สกสกการกวจนิจฺฉาเยว สิทฺธา.

หลังศัพท์ที่บอกกาลและอัทธาซึ่งอยู่ท่ามกลางการก พึงประสงค์ให้เป็นสัตตมีและปัญจมีวิภัตติ. (เช่น) เทวทัตต์กินวันนี้แล้ว จักกินในอีก ๒ วัน (สัตตมี) หรือ จักกินจากนี้ไป ๒ วัน (ปัญจมี). นายธนูผู้นี้อยู่ในที่นี้ ย่อมยิงเป้าในระยะโยชน์หนึ่ง (สัตตมี) หรือ ย่อมยิงเป้าจากระยะโยชน์หนึ่ง (ปัญจมี) - แม้วิภัตติเหล่านั้นในที่นี้ ก็สำเร็จด้วยความประสงค์จะกล่าวการกของตนๆ นั่นเอง.

คติโพธาหารสทฺทตฺถกมฺมกหชฺชาทีนํ ปโยชฺเช-.

ในประโยคของธาตุมีคติ โพธะ อาหาระ สัททะ อกรรมกะ และภัจชะ เป็นต้น-

คมนตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถานมกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ, สามตฺถิยา จ ปโยชกวฺยาปาเรน กมฺมตาวสฺส โหตีติ ปตียเต; คม ยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ มาณวกํ คามํ, โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ มาณวกํ ธมฺมํ, โภชยติ มาณวกโมทนํ, อาสยติ มาณวกโมทนํ, อชฺฌาปยติ มาณวกํ เวทํ ปาฐยติ มาณวกํ เวทํ, อาสยติ เทวทตฺตํ, สายยติ เทว ทตฺตํ, อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญญฺญํ สนฺถราเปติ. เอเตสเมวาติ กึ?ปาจยติ โอทนํ เทวทตฺเตน ยญญฺญทตฺโต; ปเย ปฺโปติ กึ?คจฺฉติ เทวทตฺโต, ยทา จรหิคมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญ ทตฺโต, ตมปโร ปโยชยติ ตทา คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตเนติ - ภวิตพฺพํ คมยติสฺสาคมนตฺถตฺตา.

ในประโยคของธาตุที่มีความหมายว่าไป (คติ), มีความหมายว่ารู้ (โพธะ), มีความหมายว่ากิน (อาหาระ), มีความหมายว่าเสียง (สัททะ), ธาตุอกรรมกะ และธาตุมีภัจชะเป็นต้น, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังกัตตาที่ถูกใช้ (ปโยชกัตตา). และด้วยความสามารถ ย่อมปรากฏว่าความเป็นกรรมย่อมมีแก่เขาด้วยกิริยาของผู้ใช้. (เช่น) ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพเรียนซึ่งพระเวท, ย่อมให้มาณพท่องซึ่งพระเวท, ย่อมให้เทวทัตต์นั่ง, ย่อมให้เทวทัตต์นอน, ย่อมให้ผู้อื่นทอด, ย่อมให้ผู้อื่นตำ, ย่อมให้ผู้อื่นปู. คำว่า 'ของธาตุเหล่านี้เท่านั้น' คืออะไร? (เช่น) ยัญญทัตต์ย่อมให้เทวทัตต์หุงซึ่งข้าว (ใช้ตติยา). คำว่า 'ในประโยค' คืออะไร? (เช่น) เทวทัตต์ย่อมไป. เมื่อยัญญทัตต์ให้เทวทัตต์ไป, และมีผู้อื่นมาใช้ยัญญทัตต์นั้นอีก, เมื่อนั้นควรเป็น 'ย่อมให้เทวทัตต์ไปโดยยัญญทัตต์' (คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตน) เพราะธาตุ 'คมยติ' (ในฐานะเป็นเหตุ) มีความหมายว่าไป.

หราทีนํ วา-.

หรือของธาตุมีหระเป็นต้น-

หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา; หาเรติ หารํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, กาเรติ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, ทสฺสยเต ชนํ ราชา ชเนเนติ วา, อภิวาทยเต คุรุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา.

ในประโยคของธาตุมี หร ธาตุเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติหลังกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชชกัตตา) บ้าง; (เช่น) ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป หรือ ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตกินข้าว หรือ ให้เทวทัตกินข้าว (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตทำ หรือ ให้เทวทัตทำ (ด้วยเทวทัต), พระราชาให้ประชาชนดู หรือ พระราชาให้ประชาชนดู (ด้วยประชาชน), ให้เทวทัตไหว้ครู หรือ ให้เทวทัตไหว้ครู (ด้วยเทวทัต).

น ขาทาทีนํ-.

ไม่ลง (ทุติยาวิภัตติ) หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น-

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ; ขาทยติ เทวทตฺเตน, อาทยติ เทวทตฺเตน, อวฺหาปยติ เทวทตฺเตน, สทฺทายติ เทวทตฺเตน, กนฺทยติ เทวทตฺเตน, นายยติ เทวทตฺเตน.

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น ไม่ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตเรียก, ให้เทวทัตส่งเสียง, ให้เทวทัตร้องไห้, ให้เทวทัตนำไป (ทุกตัวอย่างใช้ตติยาวิภัตติ).

วหิสฺสานิยนฺตุเก-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ วห ธาตุ ในความหมายว่าผู้ขับขี่ไม่ใช่ผู้ควบคุม (สารถี)-

วาหยติ ภารํ เทวทตฺเตน; อนิยนฺตุเกติ-กึ?วาหยติ คารํ พลิวทฺเท.

ให้เทวทัตแบกภาระ. คำว่า 'เมื่อไม่ใช่ผู้ควบคุม' คืออะไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายลากเกวียน (ในที่นี้โคถูกควบคุม จึงใช้ทุติยา).

ภกฺขิสฺสาหึสายํ-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ ภักข ธาตุ ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน-

ภกฺขยติ โมทเก เทวทตฺเตน; อหึสายนฺติ กึ? ภกฺขยติ พลิวทฺเท สสฺสํ.

ให้เทวทัตกินขนมโมทกะ. คำว่า 'ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน' คืออะไร? (เช่น) ให้โคกินข้าวกล้า (เป็นการเบียดเบียนเจ้าของนา จึงใช้ทุติยา).

ธฺยาทีหิ ยุตฺตา-.

ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น-

ธิอาทีหิ ยุตฺตโต ทุติยา โหติ? ธิรตฺถุมํ ปูติกายํ, อนฺตรา จ ราชคหํ, อนฺตรา จ นาฬนฺทํ, สมาธานมนฺตเรน, มุจลินฺทมภิโต สรมิจฺจาทิ-ฉฏฺฐิยาปวาโท ยํ.

หลังนามศัพท์ที่ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ขอความนอบน้อม (หรือความพินาศ) จงมีแก่ร่างกายที่เน่าเปื่อยนี้, ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา, เว้นจากสมาธิ, สระน้ำรอบต้นมุจลินท์ เป็นต้น-นี่เป็นข้อเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ.

ลกฺขณิตฺถมฺภุตวีจฺฉาสฺวภินา-.

ในความหมาย ลักขณะ อิตถัมภูตะ และวีจฉา เมื่อประกอบด้วย อภิ-

ลกฺขณาทิสฺวตฺเถสฺวหินา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; รุกฺข มภิวิชฺเชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมภิ, รุกฺขํ รุกฺขมภิติฏฺฐติ.

ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น เมื่อประกอบด้วย อภิ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้ (ลักขณะ), เทวทัตดีต่อมารดา (อิตถัมภูตะ), ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (วีจฉา).

ปติปรีหิ ภาเค จ-.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ด้วย-

ปติปรีหิ ยุตฺตมฺหา ลกฺขณาทิสุ ภาเค วตฺเถ ทุติยา โหติ; รุกฺขมฺปติ วิชฺโชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปติ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปติ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปติ สิยา, รุกฺขํ ปริวิชฺเชตเต วิชฺชุ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรํ ปริ, รุกฺขํ รุกฺขํ ปริ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ ปริ สิยา.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น และในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้ (ส่วนแบ่ง), สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

อนุนา-.

เมื่อประกอบด้วย อนุ.

ลกฺขณาทิสฺวตฺเถสฺวนุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; รุกฺข มนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ, สจฺจกิริยมนุปวสฺสิ; เหตุ จ ลกฺขณํ ภวติ, สาธุ เทวทตฺโต มาตรมนุ, รุกฺขํ รุกฺขมนุ ติฏฺฐติ, ยเทตฺถ มํ อนุสิยา.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, ฝนตกเพราะการทำสัจกิริยา (ในที่นี้เหตุเป็นเครื่องกำหนด), เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

สหตฺเถ-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

สหตฺเถ’นุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; ปพฺพตมนุติฏฺฐติ.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า พร้อมกับ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) กองทัพตั้งอยู่ขนานกับภูเขา (หรือพร้อมกับภูเขา).

หีเน-

ในความหมายว่า ด้อยกว่า (หีนะ).

หีนตฺเถ’นุนา ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; อนุสาริปุตฺตํ ปญฺญาวนฺโต.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

ปญฺญวนฺโต-ม.

เหล่าผู้มีปัญญา.

อุเปน-.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ.

หินตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา ทุติยา โหติ; อุปสาริปุตฺต ปญฺญาวนฺโต.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

สตฺตมฺยาธิกฺเย-.

ในความหมายว่า ยิ่งกว่า (อาธิกยะ) ลงสัตตมีวิภัตติ.

อาธิกฺยตฺเถ อุเปน ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ; อุปขารยํ โทโณ.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ยิ่งกว่า ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าหม้อ (ขารี).

สามิตฺเต’ธินา-.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ (สามิตตะ).

สามิภาวตฺเถ’ธินา ยุตฺตมฺหา สตฺตมี โหติ; อธิพฺรหฺมทตฺเต ปญฺจาลา, อธิปญฺจาเลสุ พฺรหฺมทตฺโต.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) แคว้นปัญจาละอยู่ในอำนาจของพระเจ้าพรหมทัต, พระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่ในแคว้นปัญจาละ.

กตฺตุกรเณสุ ตติยา-.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก.

กตฺตริ กรณ จฺैอ การเก ตติยา โหติ; ปุริเสน กตํ, อสินา ฉินฺทติ, ปกติยาภิรูโป, โคตฺเตน โคตโม’สุเมโธ นาม นาเมน, ชาติยา สตฺตวสฺสิโกติ-ภูธาตุสฺส สมฺภวา กรเณ เอว ตติยา; เอวํ สเมน ธาวติ, วิสเมน ธาวติ, ทฺวิโทเณน ธญฺญํ กิณาติ, ปญฺจเกน ปสโว กิณาตีติ.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก; (เช่น) อันบุรุษทำแล้ว, ย่อมตัดด้วยพระขรรค์, เป็นผู้มีรูปงามโดยปกติ, ชื่อโคตมะโดยโคตร, ชื่ออสุเมธะโดยชื่อ, เป็นผู้มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ; เพราะความเกิดขึ้นแห่ง ภู ธาตุ จึงลงตติยาวิภัตติในกรณการกเท่านั้น; เช่น ย่อมวิ่งไปตามที่ราบ, ย่อมวิ่งไปตามที่ขรุขระ, ย่อมซื้อข้าวเปลือกด้วยมาตราตวง ๒ ทะนาน, ย่อมซื้อสัตว์ด้วยเงิน ๕ กหาปณะ.

สหตฺเถน-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

สหตฺเถน โยเค ตติยา สิยา; ปุตฺเตน สหาคโต, ปุตฺเตน สทฺธึ อาคโต? ตติยาปิ ฉฏฺฐีว อปฺปธาเน เอว ภวติ.

เมื่อประกอบกับศัพท์ที่มีความหมายว่า พร้อมกับ พึงลงตติยาวิภัตติ; (เช่น) มาพร้อมกับบุตร, มาพร้อมกับบุตร. แม้ตติยาวิภัตติก็ย่อมลงในบทที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) เท่านั้น เหมือนฉัฏฐีวิภัตติ.

ลกฺขเณ-.

ในความหมายว่า ลักษณะ.

ลกฺขเณ วตฺตมานโต ตติยา สิยา; ติทณฺฑเกน ปริพฺพาชกมทฺทกฺขิ, อกฺขินา กาโณ, เตน หิ องฺเคน องฺคิโน วิกาโร ลกฺขียเต.

เมื่อมีอยู่ในความหมายว่า ลักษณะ พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น เห็นปริพาชกผู้มีไม้สามง่าม, ตาบอดด้วยตาข้างหนึ่ง; เพราะอวัยวะนั้น ความพิการของเจ้าของอวัยวะย่อมปรากฏ.

เหตุมฺหิ-.

ในความหมายว่า เหตุ.

ตกฺกิริยาโยคฺเค ตติยา สิยา; อนฺเนน วสติ, วิชฺชาย ยโส.

เมื่อประกอบด้วยการกระทำนั้น พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น ย่อมอยู่ด้วยข้าว, ยศเพราะวิชา.

ปญฺจมีเณ วา-.

ในความหมายว่า หนี้ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง.

อิเณ เหตุมฺหี ปญฺจมี โหติ วา;ชฬตฺตา พทฺโธ สเตน วา.

ในความหมายว่า หนี้ อันเป็นเหตุ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยร้อย (แห่งเงิน).

คุเณ-

ในความหมายว่า คุณ.

ปรางฺคภุเต เหตุมฺหิ ปญฺจมี โหติ วา; ชฬตฺตา พทฺโธ ชฬตฺเตน วา, ปญฺญาย มุตฺโต, หุตฺวา อภาวโต’นิจฺจา, สงฺขาร นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ.

ในความหมายว่า เหตุอันเป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยความโง่, หลุดพ้นด้วยปัญญา, ไม่เที่ยงเพราะมีแล้วไม่มี, เพราะความดับแห่งสังขาร วิญญาณย่อมดับ.

ฉฏฺฐี เหตฺวตฺเถหิ-.

ด้วย ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า เหตุ.

เหตฺวตฺถวจีหิ เยเค เหตุมฺหิ ฉฐี สิยยา; อุทรสฺส เหตุ, อุทรสฺส การณา.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ พึงลงฉัฏฐีวิภัตติในเหตุ เช่น เพราะเหตุแห่งท้อง, เพราะเหตุแห่งท้อง.

สพฺพาทิโต สพฺพา-.

จาก สัพพะ เป็นต้น ลงวิภัตติทั้งปวง.

เหตฺวตฺเถหิ โยเค สพฺพาทีหิ สพฺพา วิภตฺติโย โหนฺติ; โก เหตุ, กํ เหตุํ, เกน เหตุนา, ตสฺส เหตุสฺส, กสฺมา เหตุสฺมา, กสฺส เหตุสฺส, กสฺมึ เหตุสฺมึ; กึ การณํ, เกน การเณน; กึ นิมิตฺตํ, เกน นิมิตฺเตน; กึ ปโยชนํ, เกน ปโยชเนเนจฺเจวมาทิ –เหตฺวตฺเถหีตฺเวว-เกน กตํ.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ ลงวิภัตติทั้งปวงจาก สัพพะ เป็นต้น เช่น เหตุอะไร, ซึ่งเหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, แก่เหตุนั้น, จากเหตุอะไร, ของเหตุอะไร, ในเหตุอะไร; เหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร; นิมิตอะไร, ด้วยนิมิตอะไร; ประโยชน์อะไร, ด้วยประโยชน์อะไร เป็นต้น – ในความหมายว่า เหตุเท่านั้น – อันใครกระทำแล้ว.

จตุตฺถิ สมฺปทาเน-.

จตุตถีในสัมปทานะ.

ยสฺส สมฺมา ปทียเต ตสฺมึ จตุตฺถิ สิยา; สงฺฆสฺส ททาติ, อาธารวิจกฺขายํ สตฺตมีปิ สิยา, สงฺเฆ เทหิ.

จตุตถีพึงมีในผู้ใดอันเขาให้โดยชอบ; ย่อมถวายแก่สงฆ์. สัตตมีพึงมีในความประสงค์อาธาระด้วย, จงถวายในสงฆ์.

ตาทตฺถฺเย-.

ในตาทัตถี.

ตสฺเสทํ ตทตฺถํ ตทตฺถภาเว โชตนีเย นามสฺมา จตุตฺถี สิยา; สีตสฺส ปฏิฆาตาย, อตฺถาย หิตาย เทวมนุสฺสานํ, นาลํ ทารภรณาย, ยูปาย ทารุ, ปากาย วชตีตฺเววมาทิ.

จตุตถีพึงมีจากนาม ในเมื่อความที่สิ่งนี้เป็นไปเพื่อสิ่งนั้นอันพึงแสดง; เพื่อป้องกันความหนาว, เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยาได้, ไม้เพื่อหลัก, ย่อมไปเพื่อหุงต้ม เป็นต้นอย่างนี้.

กสฺส สาทุํ น รุจฺจติ, มา อายสฺมนฺตานมฺปิ สงฺฆเภโท รุจฺจตฺถ, ขมติ สงฺฆสฺส, ภตฺตมสฺส นจฺฉาเทตีติ-ฉฏฺฐี สมฺพนฺธ วจนิจฺฉายํ; น เจวํ วิโรโธ สิยา สทิสรูปตฺตา เอวํ วิเธสุ จ สมฺพนฺธสฺส สทฺทิกานุมตตฺตา กสฺส วา ตฺวํ ธมฺมํ โรเจสีติ-อตฺถมตฺเต ปฐมา.

รสอันใครไม่ชอบใจ, ขอความแตกแยกแห่งสงฆ์อย่าพึงชอบใจแก่ท่านทั้งหลายเลย, ย่อมอดทนแก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่ชอบใจแก่เขา – ฉัฏฐีในความประสงค์สัมพันธ์; ความขัดแย้งไม่พึงมีอย่างนี้ เพราะความที่มีรูปเหมือนกัน และเพราะความที่สัมพันธ์เป็นที่อนุญาตของนักไวยากรณ์ในคำมีอย่างนี้; หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร – ปฐมาในอรรถมาตร.

เอวมญฺญาปิ วิญฺเญยฺยา ปรโต’ปิ ยถาคมํ.

แม้วิภัตติอื่นก็พึงทราบอย่างนี้ ในเบื้องหน้าก็พึงทราบตามคัมภีร์.

รญฺโญ สตํ ธาเรติ, รญฺโญ ฉตฺตํ ธาเรตีติ สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี; เอวํ รญฺโญ สิลาฆเต, รญฺโญ หนุเต, รญฺโญ อุป ติฏฺฐเต, รญฺโญ สปเต, เทวาปิ ตสฺส ปิหยนฺติ ตาทิโน, ตสฺส กุชฺฌ มหาวีร, ยทิตํ ตสฺส ปกุปฺเปยฺยํ, ทุภยติ ทิสานํ เมโฆ, โย มิตฺตานํ น ทูหตี,[ ] โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ, กฺยาหํ อยฺยานํ อปรชฺฌามิ, อิสฺสยนฺติ สมณานํ ติตฺถิยา, ธมฺเมน นยมานานํ กา อุสูย, [ ] รญฺโญ ภาคฺยมา รชฺฌติ, รญฺโญ ภาคฺยมิกฺขเต, เตน ยาจิโต อยาจิโต วา ตสฺส คาโว ปฏิสุณาติ, คาโว อาสุณาติ, ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ, โหตุ ปติคิณาติ, โหตฺวนุคิณาติ, อาโรวยามิ โว, ปติเวทยามิ โว, ธมฺม เต เทสิสฺสามิ, ยถา โน สตฺถา วฺยากเรยฺย, อลํ เต อิธ วาเสน, กึ เต ชฏาหิ ทุมฺเมธ, อรหติ มลฺโล มลฺลสฺสาติ –ชีวิตํ ติณายปิ น มญฺญมโนติ ตาทตฺถฺเย จตุตฺถิ; ติเณน โย อตฺโถ ตทตฺถายปีติ อตฺโถ;

ย่อมทรงไว้ซึ่งร้อยแห่งพระราชา, ย่อมทรงไว้ซึ่งฉัตรแห่งพระราชา – ฉัฏฐีในสัมพันธ์; อย่างนี้ ย่อมสรรเสริญพระราชา, ย่อมปิดบังแก่พระราชา, ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ใกล้พระราชา, ย่อมสาบานแก่พระราชา, แม้เทวดาทั้งหลายย่อมปรารถนาแก่ผู้คงที่นั้น, ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระองค์จงกริ้วแก่ผู้นั้น, ถ้าว่าข้าพึงโกรธแก่ผู้นั้น, เมฆย่อมยังทิศทั้งหลายให้ชุ่ม, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย, ผู้ใดประทุษร้ายนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย, ข้าพเจ้าจะล่วงเกินท่านทั้งหลายได้อย่างไร, พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย, ความริษยาอะไรมีแก่ผู้ประพฤติโดยธรรม, ย่อมยินดีในส่วนแห่งพระราชา, ย่อมปรารถนาซึ่งส่วนแห่งพระราชา, อันเขาขอแล้วหรือไม่ได้ขอแล้ว ย่อมรับโคทั้งหลายแก่ผู้นั้น, ย่อมฟังโคทั้งหลาย, ย่อมเชื่อฟังพระผู้มีพระภาค, ย่อมรับว่า "ขอจงมีเถิด", ย่อมอนุโมทนาว่า "ขอจงมีเถิด", ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าจักแสดงธรรมแก่ท่าน, อย่างที่พระศาสดาของเราพึงพยากรณ์, การอยู่ ณ ที่นี้พอแล้วแก่ท่าน, ข้าแต่คนมีปัญญาทราม ประโยชน์อะไรด้วยชฎาทั้งหลายแก่ท่าน, นักมวยย่อมควรแก่นักมวย – ย่อมไม่สำคัญชีวิตแม้เพื่อหญ้า – จตุตถีในตาทัตถี; อรรถว่า ประโยชน์ใดด้วยหญ้า เพื่อประโยชน์นั้นด้วย.

‘‘โย จ สิตจ อุณฺหจ ติณา ภิยฺโย น นมญฺญติ‘‘

ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งกว่าหญ้า.

ติณมิว ชีวิตํ มญฺญมาโนติ-สวิสยาว วิภตฺติโย; สคฺคาย คจฺฉตีติ-ตาทตฺถฺเย จตุตฺถิ, โย หิ สคฺคํ คจฺฉติ ตทตฺถํ ตสฺส คมนนฺติ–-กมฺมววนิจฺฉายํ ตุ ทุติยาว - สคฺคํ คจฺฉติ; อายุํ โภโต โหตุ, จิรํ ชีวิตํ ภทฺทํ กลฺยาณํ อตฺถํ ปโยชนํ กุสลํ อนามยํ หิตํ ปถฺยํ สุขํ สาตํ โภโต โหตุ; สาธุ สมฺมุติ เมตสฺส, ปุตฺตสฺสาวิกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ, ตสฺส เม สกฺโก ปาตุรโหสิ, ตสฺส ปหิเณยฺย, ภิกฺขูนํ ทูตํ ปาเหสิ, กปฺปติ สมณานํ อาโยโค, เอกสฺส ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ปโหติ, อุปมํ เต กริสฺสามิ, อญฺชลึ เต ปคณฺหามิ, ตสฺส ผาสุ, โลกสฺสตฺโถ, นโม เต ปุริสาชญฺญ, โสตฺถิ ตสฺส, อลํ มลฺโล มลฺลสฺส, สมตฺโถ มลฺโล มิลฺลสฺส, ตสฺส หิตํ ตสฺส สุขํ, สฺวาคตํ เต มหาราชาติ-สพฺพตฺถ ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ.

ย่อมสำคัญชีวิตเหมือนหญ้า – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ย่อมไปเพื่อสวรรค์ – จตุตถีในตาทัตถี, ก็ผู้ใดไปสู่สวรรค์ การไปของผู้นั้นเพื่อประโยชน์นั้น – แต่ในความประสงค์กรรมเป็นทุติยาเท่านั้น – ย่อมไปสู่สวรรค์; ขออายุจงมีแก่ท่าน, ขอชีวิตอันยืนนาน ความเจริญ ความงาม ประโยชน์ ความประสงค์ กุศล ความไม่มีโรค ความเกื้อกูล ความสบาย ความสุข ความสำราญ จงมีแก่ท่าน; ความเห็นชอบจงมีแก่ผู้นั้น, พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น, พึงส่งไปแก่ผู้นั้น, ได้ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ย่อมพอแก่คนหนึ่ง สองคน หรือสามคน, ข้าพเจ้าจักทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าขอน้อมอัญชลีแก่ท่าน, ความผาสุกแก่ผู้นั้น, ประโยชน์แก่โลก, ขอนอบน้อมแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย, ความสวัสดีแก่ผู้นั้น, นักมวยพอแล้วแก่นักมวย, นักมวยสามารถแก่นักมวย, ความเกื้อกูลแก่ผู้นั้น ความสุขแก่ผู้นั้น, ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านมหาราช – ฉัฏฐีในสัมพันธ์ในที่ทั้งปวง.

เอวํ วิธมญฺญมฺเปวํ วิญฺเญยยฺยํ ยถาคมํ.

แม้คำอื่นมีอย่างนี้ก็พึงทราบอย่างนี้ตามคัมภีร์.

ปญฺจมฺยวธิสฺมา-.

ปัญจมีในอวธิ.

ปทตฺถาวธิสฺมา ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ; คามสฺมา อาคจฺฉติ เอวํ โจรสฺมา ภายติ, โจรสฺมา อุตฺตสติ, โจรสฺมา ตายติ โจรสฺมา รกฺขตีติ.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากอวธิที่เป็นบท; ย่อมมาจากบ้าน, อย่างนี้ ย่อมกลัวจากโจร, ย่อมสะดุ้งจากโจร, ย่อมคุ้มครองจากโจร, ย่อมรักษาจากโจร.

สเวภายถ ทุกฺขสฺส, ปมาเท ภยทสฺสิวา ตสนฺติ ทณฺฑสฺสาติ,-ฉฏฺฐิสตฺตมิโย’ปิ โหนฺเตว สมฺพนฺธาธารววนิจฺฉายํ อชฺเฌนา ปราเชติ, ปฏิปกฺเข ปราเชตีติ-สวีสยาว วิภตฺติโย; สเจ เกวฏฺฏสฺส ปรชฺชิสฺสามีติ- ฉฏฺฐีปิ โหติ สมฺพนฺธววนิจฺฉายํ, ยเวหิ คาโว วาเรติ, ปาปา จิตฺตํ นิวารเย, กาเก รกฺขติ ตณฺฑุลาติ-สวิสเยว ปญฺจมี? จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวีติ-ทุติยาว ทิสฺสติ กมฺมตฺเถ; อุปชฺฌายา อนฺตรธายติ, อุปชฺฌายา อธีเต; กามโต ชายตี โสโกติ-สวิสเยว ปญฺจมี; ตตฺเถมิฉทฺธโย’ปิ โหนฺเตว สวิสเย; หิมจนฺตา ปภวติ คงฺคา, ปาณาติปาตา วิรมสฺสุ ขิปฺปํ, อญฺโญ เทวทตฺตา, ภินฺโน เทวทตฺตาติ-สมิสเยว ปญฺจมี; อญฺโญ เทวทตฺตา, ภินฺโน เทวทตฺตาติ-สวิสเยว ปญฺจมิ; เอวํ อารา โส [ ] อาสวกฺขยา, อิตโร เทวทตฺตา, อุทฺธํ ปาทตลา, อโธ เกสมตฺถกา, ปุพฺโพ คามา, ปุพฺเพว สมฺโพธา, ตโต ปรํ, ตโต อปเรน สมเยน, ตตุตฺตรินฺติ, สมฺพนฺธ วจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐีปิ; ปุรโต คามสฺส, ทกฺขิณโต คามสฺส, อุปริ ปพฺพตสฺส, เหฏฺฐา ปาสาทสฺสาติ;ปาสาทมารุยฺห เปกฺขติ, ปาสาทา เปกฺขติ, อาสเน อุปวิสิตฺวา เปกฺขติ อาสนา เปกฺขตีติ-อวธิ วจนิจฺฉายํ ปญฺจมี; ปุจฺฉนขฺยาเนสุปิ; กุโต ภวํ, ปาฏลิปุตฺต สฺมาติ; ตถา เทสกาลมาเน’ปิ; ปาฏลิปุตฺตสฺมา ราชคหํ สตฺต โยชนานิ สตฺตสุ โยชเนสูติ วา; เอวมิโต ติณฺณํ มาสา นมจฺจเยนาติ; กิจฺฉา ลทฺธนฺตี-คุเณ ปญฺจมี; กจฺเฉน เม อธิ คตนฺติ เหตุมฺหิ กรเณ วา ตติยา; เอวํ โถกา มุตฺโต, โถ เกน มุตฺโตติ, โถกํ วลตีติ-กฺริยาวิเสสเน กมฺมนิ ทุติยา; ทูรนฺติกตฺถโยเค’ปิ สวิสเยว ปญฺจมีฉฏฺฐิโย สิยุํ; ทูรํคามสฺมา, อนฺติกํ คามสฺมา, ทูรํ คามสฺส, อนฺติกํ คามสฺสาติ-ทูรนฺติ กตฺเถ หี ตุ สพฺพาว สวิสเย สิยุํ พาธกาภาวา; ทูโร คาโม, อนฺติโก คาโมตฺเววมาทิ; เกจิ ปนาหุ อสตฺตวจเนเหเตหิ ปาฏิปทิกตฺเถ ทุติยาตติยาปญฺจมีสตฺตมิโย สตฺตวจเนหิ ตุ สพฺพาว สวิสเยติ; เต ปนญฺเญเหว ปฏิกฺขิตฺตา; ทูรํ มคฺโค, อนฺติกํ มคฺโคติ- กฺริยาวิเสสนํ ภุธาตุสฺส คมฺม มานตฺตา; สุทฺโธ โลภนีเยหิ ธมฺเมหิ, ปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมา, วิวิจฺเจว กาเมหิ, คมฺภีรโต จ ปุถุลโต จ โยชนํ, อายาเมน โยชนํ, ตโตปฺปภุติ, ยโต สรามิ อตฺตานนฺตี-สวิสเยว วิภตฺติโย.

ท่านทั้งหลายจงกลัวทุกข์, ผู้เห็นภัยในความประมาท ย่อมสะดุ้งต่ออาชญา – ฉัฏฐีและสัตตมีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์และอาธาระ; ย่อมแพ้จากการศึกษา, ย่อมแพ้ในฝ่ายปฏิปักษ์ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ถ้าว่าเราจักแพ้แก่ชาวประมง – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ย่อมห้ามโคทั้งหลายจากข้าวเปลือก, พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมรักษาน้ำข้าวจากกา – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้นหรือ? ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต – ทุติยาเท่านั้นย่อมปรากฏในอรรถกรรม; ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอุปัชฌาย์; โสกะย่อมเกิดจากกาม – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ในที่นั้น ฉัฏฐีก็ย่อมมีในวิสัยของตน; แม่น้ำคงคาย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, ท่านจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยเร็ว, อื่นจากเทวทัต, แตกต่างจากเทวทัต – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; อย่างนี้ เขาห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ, อื่นจากเทวทัต, เบื้องบนจากฝ่าเท้า, เบื้องล่างจากปลายผม, ก่อนจากบ้าน, ก่อนแต่การตรัสรู้, หลังจากนั้น, หลังจากนั้นโดยสมัยอื่น, หลังจากนั้นขึ้นไป – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ข้างหน้าแห่งบ้าน, ข้างขวาแห่งบ้าน, เบื้องบนแห่งภูเขา, เบื้องล่างแห่งปราสาท; ขึ้นสู่ปราสาทแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากปราสาท, นั่งบนอาสนะแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากอาสนะ – ปัญจมีในความประสงค์อวธิ; แม้ในคำถาม; ท่านมาจากไหน, มาจากเมืองปาฏลีบุตร; แม้ในประมาณแห่งประเทศและกาลอย่างนั้น; จากเมืองปาฏลีบุตรถึงเมืองราชคฤห์เจ็ดโยชน์ หรือในเจ็ดโยชน์; อย่างนี้ จากนี้โดยล่วงสามเดือน; ได้มาด้วยความยาก – ปัญจมีในคุณ; อันข้าพเจ้าได้แล้วด้วยความยาก – ตติยาในเหตุหรือในกรณะ; อย่างนี้ พ้นจากเล็กน้อย, พ้นด้วยเล็กน้อย, ย่อมหมุนไปเล็กน้อย – ทุติยาในกรรมที่เป็นกริยาวิเสสนะ; แม้ในบทที่ประกอบด้วยอรรถว่าไกลและใกล้ ปัญจมีและฉัฏฐีก็พึงมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ไกลจากบ้าน, ใกล้จากบ้าน, ไกลแห่งบ้าน, ใกล้แห่งบ้าน – แต่ในอรรถว่าไกลและใกล้ วิภัตติทั้งปวงก็พึงมีในวิสัยของตน เพราะไม่มีเครื่องขัดขวาง; บ้านไกล, บ้านใกล้ เป็นต้นอย่างนี้; แต่บางพวกกล่าวว่า ทุติยา ตติยา ปัญจมี สัตตมี ในอรรถปาฏิปทิกะด้วยบทเหล่านี้ที่เป็นอสัตตวจนะ แต่ด้วยบทที่เป็นสัตตวจนะ วิภัตติทั้งปวงมีในวิสัยของตน; แต่ชนเหล่านั้นอันชนเหล่าอื่นคัดค้านแล้ว; หนทางไกล, หนทางใกล้ – เป็นกริยาวิเสสนะ เพราะความที่ธาตุว่ามีอันพึงถึง; บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่น่าโลภ, พ้นแล้วจากทุกข์, พึงหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย, ลึกและกว้างหนึ่งโยชน์, ยาวหนึ่งโยชน์, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อเราจำตนได้ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น.

อปปรีหิ วชฺชเน-.

ด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ในการเว้น.

วชฺชเน วตฺตมาเนหิ อปปรีหิ โยเค ปญฺจมี โหติ; อปสาลาย อายนฺติ วาณิชา, ปริสาลาย อายนฺติ วาณิชา, สาลํ วชฺเชตฺวาติ อตฺโถ; วชฺชเนติ กึ? รุกฺขํ ปริวิชฺโชตเต วิชฺชุ, อาปาฏลิปุตฺตสฺมา วสฺสิ เทโวติ-มริยาทาภิวิธิมฺหิเยว ปญฺจม, วินา ปาฏลปุตฺเตน สห เวติ-วิเสโส; เอวํ ยาว ปาฏลิปุตฺตสฺม วสฺสิ เทโวติ.

ปัญจมี ย่อมมีในบทที่ประกอบด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ที่เป็นไปในการเว้น; พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากรอบศาลา – อรรถว่า เว้นศาลาแล้ว; คำว่า "ในการเว้น" คืออะไร? สายฟ้าแลบไปรอบต้นไม้; เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร – ปัญจมีมีในมริยาทและอภิวิธิเท่านั้น, ความพิเศษว่า เว้นเมืองปาฏลีบุตรพร้อมด้วย; อย่างนี้ เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร.

ปฏินิธิปฏิทาเนสุ ปตินา-.

ด้วยปฏิ ในปฏิณิธิและปฏิทาน.

ปฏินิธิมฺหิ ปฏิทาเน จ วตฺตมาเนน ปตินา โยเค นามสฺมา ปญฺจมี วิภตฺติ โหติ; พุทฺธสฺมา ปติ สาริปุตฺโต, ฆตมสฺส เตลสฺมา ปติ ททาติ, ปฏินิธิปฏิทาเนสูติ-กึ? รุกฺขํ ปติ วิปฺโปตเต.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากนาม ในบทที่ประกอบด้วยปฏิ ที่เป็นไปในปฏิณิธิและปฏิทาน; พระสารีบุตรแทนพระพุทธเจ้า, ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน; คำว่า "ในปฏิณิธิและปฏิทาน" คืออะไร? ย่อมแลบไปที่ต้นไม้.

ริเต ทุติยา จ-

เว้น และทุติยา.

ริเต สทฺเทน โยเค นามสฺมา ทุติยา โหติ ปญฺจมี จ ริเต สทฺธมฺมํ, ริเต สทฺธมฺมา.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ริเต’ นามศัพท์เป็นทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ริเต สัทธัมมัง’ (เว้นพระสัทธรรม), ‘ริเต สัทธัมมา’ (เว้นพระสัทธรรม).

วินาญฺญตฺร ตติยา จ-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ เป็นตติยาวิภัตติด้วย.

วินาญฺญตฺรสทฺเทหิ โยเค นามสฺมา ตติยา จ โหติ, ทุติยาปญฺจมิโย จ; วินา วาเตน, วินา วาตํ, วินา วาตสฺมา, อญฺญตฺร เอเกน ปิณฺฑปาตนีหารเกน, อญฺญตฺร ธมฺมํ, อญฺญตฺร ธมฺมา.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ นามศัพท์เป็นตติยาวิภัตติด้วย และเป็นทุติยาวิภัตติกับปัญจมีวิภัตติด้วย เช่น ‘วินา วาเตนะ’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัง’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัสมา’ (ปราศจากลม), ‘อัญญตระ เอเกนะ ปิณฑปาตนีหาระเกนะ’ (เว้นภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง), ‘อัญญตระ ธัมมัง’ (เว้นธรรม), ‘อัญญตระ ธัมมา’ (เว้นธรรม).

ปุถนานาหิ-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ปุถุ’ และ ‘นานา’.

เอเตหิ โยเค ตติยา โหติ ปญฺจมี จ; ปุถเคว ชเนน, ปุถเคว ชนสฺมา, ชเนน นานา, ชสนฺมา นานา.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์เหล่านี้ เป็นตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ปุถะเควะ ชะเนนะ’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ปุถะเควะ ชะนัสมา’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ชะเนนะ นานา’ (ต่างจากชน), ‘ชะนัสมา นานา’ (ต่างจากชน).

สตฺตมฺยาธาเร-.

สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์.

กฺริยาธารภุตกตฺตุกมฺมานํ ธารเณน โย กฺริยายาธาโร ตสฺมึ การเก นามสฺมา สตฺตมิ โหติ; กเฏ นิสีทติ, ถาลิยํ โอทนํ ปจติ, อากาเส สกุณา, ติเลสุ เตลํ, คงฺคายํ วโช.

นามศัพท์เป็นสัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์การกใด ซึ่งเป็นที่รองรับแห่งกิริยา โดยการรองรับซึ่งกัตตุการกและกัมมการกอันเป็นที่รองรับแห่งกิริยา เช่น ‘กะเฏ นิสีทะติ’ (นั่งบนเสื่อ), ‘ถาลิยัง โอทะนัง ปะจะติ’ (หุงข้าวในหม้อ), ‘อากาเส สะกุณา’ (นกในอากาศ), ‘ติเลสุ เตลัง’ (น้ำมันในงา), ‘คังคายัง วะโจ’ (คอกในแม่น้ำคงคา).

นิมิตฺเต-.

ในนิมิต.

นิมิตฺตตฺเถ สตฺตมี โหติ; อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ, มุสา วาเท ปาจิตฺติยํ.

สัตตมีวิภัตติมีในอรรถแห่งนิมิต เช่น ‘อะชินัมหิ หัญญะเต ทีปิ’ (เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง), ‘มุสา วาเท ปาจิตติยัง’ (อาบัติปาจิตตีย์เพราะพูดเท็จ).

ยพฺภาโว ภาวลกฺขณํ-.

ภาวะใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะ.

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ ตโต สตฺตมี โหติ; คาวีสุ ทุยฺหมานาสุ คโต, ทุทฺธาสุ อาคโต; ภาโวติ กึ? โย ชฏาหิ ส ภุญฺชติ; ภาวลกฺขณนฺติ กึ;โย ภุชเต โส เทวทตฺโต? อกาเล วสฺสติ ตสฺส, กาเล ตสฺส น วสฺสตีติ-วิสยสตฺตมี.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นสัตตมีวิภัตติ เช่น ‘คาวีสุ ทุยหะมานาสุ คะโต’ (ไปแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด), ‘ทุทธาสุ อาคะโต’ (มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดแล้ว); คำว่า ‘ภาวะ’ คืออะไร? ‘โย ชะฏาหิ โส ภุญชะติ’ (ผู้ใดมีชฎา ผู้นั้นย่อมบริโภค); คำว่า ‘ภาวลักขณะ’ คืออะไร? ‘โย ภุญชะเต โส เทวะทัตโต’ (ผู้ใดบริโภค ผู้นั้นคือเทวทัต); ‘อะกาเล วัสสะติ ตัสสะ, กาเล ตัสสะ นะ วัสสะตีติ’ (ฝนตกในเวลาไม่ควรแก่เขา, ฝนไม่ตกในเวลาควรแก่เขา) นี้เป็นวิสยสัตตมี.

ฉฏฺฐี จานาทเร-.

ฉัฏฐีวิภัตติด้วยในอนาทร.

ยสฺส ภาโว ภาวนฺตรสฺส ลกฺขณํ ภวติ ตโต ฉฏฺฐี ภวติ สตฺตมี จานาทเร คมฺยาเน.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติด้วย เมื่ออนาทรปรากฏ.

‘‘อาโกฏยนฺโต โส เนติ สิวิราชสฺส เปกฺขโต;

มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย เปกฺขมาเน มหาชเน.

‘เขาผู้กำลังตี ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวิทอดพระเนตรอยู่; มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่’.

คุนฺนํ สามีติ-สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐี, เคํสุ สามีติ วิสยสตฺตมี, เอวํ คุนฺนมิสฺสโร โคสิสฺสโร, คุนฺนํ อธิปติ โคสุ อธิปติ, คุนฺนํ ทายาโท โคสุ ทายาโท คุนฺนํ สกฺขิ โคสุ สกฺขิ, คุนฺนํ ปติภุ โคสุปติภุ, คุนฺนํ ปสูโต โคสุ ปสูโต, กุสลา นจฺจคีตสฺส กุสลา นจฺจคีเต, อายุตฺโต กฏกรณสฺส อายุตฺโต กฏกรเณ, ตถาธารวจนิจฺฉายํ ปตฺตมี; ภิกฺขุสุ อภิวาเทนฺติ, มุทฺธนิ จุมฺพิตฺวา, พาหาสุ คเหตฺวา, หตฺเถสุ ปิทฺธาย จรนฺติ, ปเถสุ คจฺฉนฺติ, กทลีสุ คเช รกฺขนฺตีติ; ญาณสฺมึ ปสนฺโนติวิสยสตฺตมี; ญาเณน ปสนฺโนติ-กรเณ ตติยา; เอวํ ญาณสฺมึ อุสฺสุกฺโก ญาเณน อุสฺสุกฺโกติ.

‘คุนนัง สามี’ (เจ้าของโคทั้งหลาย) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, ‘โคสุ สามี’ (เจ้าของในโคทั้งหลาย) เป็นวิสยสัตตมีวิภัตติ; เช่นนี้ ‘คุนนัมมิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ทายาโท’ (ทายาทแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ทายาโท’ (ทายาทในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง สักขิ’ (พยานแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ สักขิ’ (พยานในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะสูโต’ (ผู้เกิดจากโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะสูโต’ (ผู้เกิดในโคทั้งหลาย), ‘กุสะลา นัจจะคีตัสสะ’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง) ‘กุสะลา นัจจะคีเต’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง), ‘อายุตโต กะฏะกะระณัสสะ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ) ‘อายุตโต กะฏะกะระเณ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ); อีกอย่างหนึ่ง เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอธิกรณ์ เป็นสัตตมีวิภัตติได้ เช่น ‘ภิกขูสุ อะภิวาเทนติ’ (ไหว้ในภิกษุทั้งหลาย), ‘มุทธะนิ จุมพิตวา’ (จูบที่ศีรษะ), ‘พาหาสุ คะเหตวา’ (จับที่แขนทั้งหลาย), ‘หัตเถสุ ปิทธายะ จะรันติ’ (ปิดมือทั้งหลายแล้วเที่ยวไป), ‘ปะเถสุ คัจฉันติ’ (เดินไปตามทางทั้งหลาย), ‘กะทะลีสุ คะเช รักขันตีติ’ (รักษาช้างทั้งหลายในกล้วย); ‘ญาณัสสมิง ปะสันโน’ (เลื่อมใสในญาณ) เป็นวิสยสัตตมี; ‘ญาเณนะ ปะสันโน’ (เลื่อมใสด้วยญาณ) เป็นตติยาวิภัตติในกรณะ; เช่นนี้ ‘ญาณัสสมิง อุสสุกโก’ (ขวนขวายในญาณ) ‘ญาเณนะ อุสสุกโก’ (ขวนขวายด้วยญาณ).

ยโต นิทฺธารณํ-.

จากที่ใดมีการกำหนด (นิทธารณะ).

ชาติคุณกฺริยาหิ สมุทายเตกเทสสฺส ปุถกฺกรณํ นิทฺธารณํ ยโต ตํ กรียติ ตโต ฉฏฺฐีสตฺตมิโย โหนฺติ; สาลิโย สูกธญฺญานํ ปถฺยตมา สาลิโย สูกธญฺเญสุ ปถฺย ตมา,กณฺภา คาวีนํ สมฺปนฺนขีรตมา กณฺหา คาวีสุ สมฺปนฺน ขีรตมา, คจฺฉตํ ธาวนฺโต สีฆตมา คจฺฉนฺเตสุ ธาวนฺโต สีฆตมา –- สีลเมว สุตา เสยฺโยติ-อวธิมฺหิเยว ปญฺจมี.

การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่า ‘นิทธารณะ’ (การกำหนด); นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติจากที่ใดมีการกำหนดนั้น เช่น ‘สาลีโย สูกะธัญญานัง ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งกว่าธัญชาติมีเปลือก), ‘สาลีโย สูกะธัญเญสุ ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งในธัญชาติมีเปลือก), ‘กัณหา คาวีนัง สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งกว่าแม่โคทั้งหลาย), ‘กัณหา คาวีสุ สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งในแม่โคทั้งหลาย), ‘คัจฉะตัง ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป), ‘คัจฉันเตสุ ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป) –- ‘สีละเมวะ สุตา เสยโยติ’ (ศีลเท่านั้นประเสริฐกว่าสุตะ) เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (เขตกำหนด) เท่านั้น.

ปฐมาตฺถมนฺเต -.

ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความ (ของนาม).

นามสฺมาภิเธยฺยมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ; รุกฺโข, อิตฺถิ, ปุมา นปุํสกนฺติ-ลิงฺคมฺปิ สทฺโทตฺโถว, ตถา โทโณ, ขารี อาฬหกนฺติ-ปริมาณมฺปิ สทฺทตฺโถว, เอโก, ทฺเว, พหโวติ-สํขฺยฺยาปิ สทฺทตฺโถว.

นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถว่าเพียงเป็นเครื่องกล่าวถึง เช่น ‘รุกโข’ (ต้นไม้), ‘อิตถี’ (หญิง), ‘ปุมา’ (ชาย), ‘นะปุงสะกัง’ (กะเทย) –- ลิงค์ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; อีกอย่างหนึ่ง ‘โทโณ’ (ทะนาน), ‘ขารี’ (ขารี - มาตราตวง), ‘อาฬะหะกัง’ (อาฬหก) –- ปริมาณก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; ‘เอโก’ (หนึ่ง), ‘ทะเว’ (สอง), ‘พะหะโว’ (มาก) –- จำนวนก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง.

อามนฺตเณ -.

ในอามันตนะ (คำเรียกขาน).

ยโต สทฺเทนาภิมุขีกรณมามนฺตณํ ตสฺมึ วิสเย ปฐมา วิภตฺติ โหติ; โภ ปุริส, โภ อิตฺถิ, โภ นปุํสก. ฉฏฺฐี สมฺพนฺเธ-.

การทำให้หันหน้าเข้าหาด้วยศัพท์ใด ชื่อว่า ‘อามันตนะ’ (การเรียก); ในวิสัยนั้น นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติ เช่น ‘โภ ปุริสะ’ (ดูก่อนบุรุษ), ‘โภ อิตถิ’ (ดูก่อนหญิง), ‘โภ นะปุงสะกะ’ (ดูก่อนกะเทย). ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์.

กฺริยาการกสญฺชาโต อสฺเสทมฺภาวเหตุโก สมฺพนฺโธ นาม ตสฺมึ ฉฏฺฐีวิภตฺติ โหติ; รญฺโญ ปุริโส, สรติ รชฺชสฺสาติ- สมฺพนฺเธ กฺฏฺฐี, รชชฺชสมฺพนฺธินึ สตึ กโรตีติ อตฺโถ; กมฺมวจนิจฺฉายนฺตุ ทุติยาว; สรติ รชฺชํ, ตถา รชกสฺส วตฺถํ ททาติ, ปหรโตปิฏฺฐึ ททาติ ปูรติ พาโล ปาปสฺส,

ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและกัตตุการกอันมีเหตุแห่งความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) ชื่อว่า ‘สัมพันธะ’ (ความสัมพันธ์); ในความสัมพันธ์นั้น นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ‘รัญโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา), ‘สะระติ รัชชัสสาติ’ (ระลึกถึงแคว้น) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, มีความหมายว่า ‘กระทำความระลึกถึงอันเนื่องด้วยแคว้น’; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม เป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สะระติ รัชชัง’ (ระลึกถึงแคว้น), อีกอย่างหนึ่ง ‘ระชะกัสสะ วัตถัง ทะทาติ’ (ให้ผ้าแก่ช่างย้อม), ‘ปะหะระโต ปิฏฐิง ทะทาติ’ (ให้หลังแก่ผู้ตี), ‘ปูระติ พาโล ปาปัสสะ’ (คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป).

‘‘อมจฺเจ ตาต ชานาหิ ธีเร อตฺถสฺส โกวิเท’’

‘พ่อเอ๋ย จงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลายผู้ฉลาดในประโยชน์’.

ทิวสสฺส ติฌตฺตุํ, สกึ ปกฺขสฺส, ปูรํ หิรญฺญสุวณฺณสฺส กุมฺภึ ตฺเววมาทิ.

‘สามครั้งต่อวัน’, ‘ครั้งหนึ่งต่อกึ่งเดือน’, ‘หม้อเต็มด้วยเงินและทอง’ เป็นต้น.

กิตกปฺปโยเค กตฺตุกมฺเมสุ พหุลํ สมฺพนฺธวจนิจฺฉายํ ฉฏฺฐี; สาธุ สมฺมโต พหุชนสฺส, สุปฺปฏิวิทฺธา พุทฺธานํ ธมฺมธาตุ, ธมฺมสฺส คุตฺโต เมธาวี, อมตํ เตสํ ปริภุตฺตํ, ตสฺสภวนฺติ วตฺตาโร, อวิสํวาทโก โลกสฺส, อลชฺชีนํ นิสฺสาย, จตุนฺนํ มหาภูตานํอุปาทาย ปสาโทตฺเววมาทิ; กตฺตุกมฺม วจนิจฺฉายนฺตุ ตติยาทุติยาโยว สญฺจตฺโต ปิตรา อหํ, สรสิ ตฺวํ เอวรูปึ วาจา ภาสิตา, ภควนฺตํ ทสฺสนายตฺเถมาทิ.

เมื่อประกอบกับกิตกัปปัจจัย ในกัตตุการกและกัมมการก โดยมากเป็นฉัฏฐีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ เช่น ‘สาธุ สัมมะโต พะหุชะนัสสะ’ (เป็นที่นับถือดีของชนมาก), ‘สุปปะฏิวิทธา พุทธานัง ธัมมะธาตุ’ (ธัมมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว), ‘ธัมมัสสะ คุตโต เมธาวี’ (ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว), ‘อะมะตัง เตสัง ปะริภุตตัง’ (อมตะอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว), ‘ตัสสะ ภะวันติ วัตตาโร’ (ชนทั้งหลายย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งท่านนั้น), ‘อะวิสังวาทะโก โลกัสสะ’ (ไม่เป็นผู้หลอกลวงโลก), ‘อะลัชชีนัง นิสสายะ’ (อาศัยคนไร้ยางอาย), ‘จะตุนนัง มะหาภูตานัง อุปาทายะ ปะสาโท’ (ความเลื่อมใสอาศัยมหาภูตรูปสี่) เป็นต้น; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกัตตุการกและกัมมการก เป็นตติยาวิภัตติและทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สัญจัตโต ปิตะรา อะหัง’ (อันบิดาจัดแจงแล้วซึ่งเรา), ‘สะระสิ ตะวัง เอวะรูปิง วาจา ภาสิตา’ (วาจามีอย่างนี้อันท่านกล่าวแล้ว), ‘ภะคะวันตัง ทัสสะนายะ’ (เพื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า) เป็นต้น.

ตุลฺยตฺเถน วา ตติยา-.

หรือเป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเท่ากัน.

ตุลฺยตฺเถน โยเค ฉฏฺฐี โหติ ตติยา วา; ตุลฺโย ปิตุ, ตุลฺโย ปิตรา; สทิโส ปิตุ, สทิโส ปิตรา –-อิห กถํ ตติยยา น โหติ; อชฺชุนสฺส ตุลา นตฺถิ, เกสวสฺสุปมา นเจติเนเต ลฺยตฺถา กึ จรหิ; ตุลฺยานโมปมฺมตฺถา.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ที่มีอรรถว่าเท่ากัน เป็นฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติได้ เช่น ‘ตุลโย ปิตุ’ (เสมอด้วยบิดา), ‘ตุลโย ปิตะรา’ (เสมอด้วยบิดา); ‘สะทิโส ปิตุ’ (เหมือนบิดา), ‘สะทิโส ปิตะรา’ (เหมือนบิดา) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็นตติยาวิภัตติ? ‘อัชชุนัสสะ ตุลา นัตถิ’ (ความเสมอด้วยอชุนไม่มี), ‘เกสะวัสสุปะมา นะ เจเต’ (ความเปรียบด้วยพระเกศวะไม่มี) ถ้าศัพท์เหล่านี้ไม่มีอรรถว่าเท่ากันแล้ว จะเป็นอะไรเล่า? เป็นอรรถว่าเปรียบเทียบของสิ่งที่เท่ากัน.

ออโต โยนํ ฏาเฏ-.

หลังอการันต์ แปลงโยวิภัตติทั้งสองเป็น อา และ เอ.

อการนฺตโต นามสฺมา โยนํ ฏาเฏ โหนฺติ ยถากฺกมํ ฏการา สพฺพาเทสตฺถา; พุทฺธา, พุทฺเธ, อโตติ-กึ? กญฺญาโย อิตฺถิโย, วธุโย –- อิธ กสฺมา น ภวติ อคฺคโย, อวิธาน สามตฺถิยา.

จากนามศัพท์ที่เป็นอการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็น อา และ เอ ตามลำดับ โดยที่อักษร ฏ (ในสูตร) เป็นเครื่องหมายของสัพพาเทศ (การแทนที่ทั้งหมด) เช่น ‘พุทธา’ (พระพุทธเจ้าทั้งหลาย), ‘พุทเธ’ (ซึ่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย); คำว่า ‘อะโต’ (จากอการันต์) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) ‘กัญญาโย’ (หญิงสาวทั้งหลาย), ‘อิตถิโย’ (หญิงทั้งหลาย), ‘วะธูโย’ (สะใภ้ทั้งหลาย) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘อัคคะโย’? เพราะอำนาจแห่งการไม่บัญญัติ.

นีนํ วา-.

หรือแปลงนีวิภัตติ (เป็น อา และ เอ) บ้าง.

การนฺตโต นามสฺมา นีนํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺก มํ; รูปา, รูเป, รูปานิ; อโตตฺเถว-อฏฺฐีนิ.

หลังอการันต์ แปลงนีวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น รูปา (rūpā), รูเป (rūpe), รูปานิ (rūpāni); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัฏฐีนิ (aṭṭhīni).

สฺมาสฺมินฺนํ-.

วิภัตติสมาและวิภัตติสมิง.

อการนฺตโต นามสฺมา สฺมาสฺมินฺนํ ฏาเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ; พุทฺธา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธ, พุทฺธสฺมึ; อโตตฺเวว-อคฺคีสฺมา อคฺคิสฺมึ.

หลังอการันต์ แปลงสมาและสมิงวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น พุทธา (buddhā), พุทธสมา (buddhasmā), พุทเธ (buddhe), พุทธสมิง (buddhasmiṃ); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัคคิสมา (aggismā), อัคคิสมิง (aggismiṃ).

สสฺสาย จตุตฺถิยา-.

แปลงสสะเป็นอายะในจตุตถีวิภัตติ.

อการนฺตโต ปรสฺส สสฺส จตุตฺถิยา อาโย โหติ วา; พุทฺธาย, พุทฺธสฺส, ภิยฺโย ตาทตฺถฺเยเยวายมาโย ทิสฺสเต กฺววิ เทวญฺญตฺถ; อโตตฺเวว-อิสิสฺส; จตุตฺถิยาติ-กึ? พุทฺธสฺส มุขํ –- อตฺตตฺถนฺติ อตฺถสทฺเทน สมาโส; สพฺพาทิโต’ปิ สฺมาสฺมึ สานํ ฏาฏฺญายา โหนฺเตว. นิรุตฺติการานุมตตฺตา พุทฺธ วจเน สนฺทสฺสนโต ว-ตตฺเรทมุทาหรณํ?-

หลังอการันต์ แปลงสสะวิภัตติในจตุตถีเป็น อายะ บ้าง; เช่น พุทธายะ (buddhāya), พุทธัสสะ (buddhassa); วิภัตติอายะนี้มักปรากฏในความหมายว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' (ตาทัตถิยะ) ในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น; (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อิสิสสะ (isissa); ถามว่า 'ในจตุตถีวิภัตติ' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น 'ปากของพระพุทธเจ้า' (Buddhassa mukhaṃ) –- คำว่า 'อัตถะ' (attha) เป็นสมาสกับคำว่า 'อัตถะ' (attha) (หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่ตน); แม้จากคำสรรพนาม 'สัพพะ' (sabba) เป็นต้น วิภัตติสมา วิภัตติสมิง และวิภัตติสสะ ก็เป็น อา, เอ และ อายะ ได้; เพราะเป็นที่ยอมรับของนักนิรุกติศาสตร์และปรากฏในพระพุทธพจน์; ตัวอย่างในเรื่องนี้คืออะไร?

‘‘อสฺมา โลกา ปรมฺหา จ อุภยา ธํสเต นโร‘‘ตฺยาหํ มนฺเต ปรตฺถทฺโธ; ยาเยว โข ปนตฺถาย อาคจฺเฉยฺยาโถ; ตเมวตฺถํ สาธุกํ มนสิ กเรยฺยาโถติ.

‘บุคคลย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกอื่นทั้งสอง’ ดังนี้ ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความเชื่อมั่นในปรโลก; ท่านทั้งหลายพึงมาเพื่อประโยชน์ใด; พึงทำประโยชน์นั้นให้สำเร็จด้วยดีในใจเถิด.

ฆปเตกสฺมึ สาทีนํ ยยา-.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี ส เป็นต้น เป็น ยายะ.

ฆปโต นาทีนเมกสฺมึ ยยา โหนฺติ ยถากฺกมํ; กญฺญาย, รตฺติยา, อิตฺถิยา, เธนุยา, วธุยา; เอกสฺมินฺติกึ?กญฺญาหิ, รตฺตีหิ.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น ยายะ ตามลำดับ; เช่น กัญญายะ (kaññāya), รัตติยา (rattiyā), อิตถิยา (itthiyā), เธนุยา (dhenuyā), วธูยา (vadhuyā); ถามว่า 'ในเอกพจน์' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น กัญญาหิ (kaññāhi), รัตตีหิ (rattīhi) (ซึ่งเป็นพหูพจน์ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้).

สฺสา วา เตติมามูหิ-.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม แปลงวิภัตติเป็น สสา บ้าง.

ฆปสญฺเญหิ เตติมามูหิ นาทีนเมกสฺมึ สฺสา วา โหติ; ตสฺสา กตํ, ตสฺสา ทียเต, ตสฺสา นิสฺสฏํ, ตสฺสา ปริคฺคโห, ตสฺสา ปติฏฺฐิตํ, ตาย วา; เอวํ เอติสฺสา, เอตาย, อิมิสฺสา, อิมาย, อมุสฺสา, อมุยา; เอเตหีติ-กึ? สพฺพาย, นาทีนํตฺเวว-สา, ฆปโตตฺเววเตน, เอกสฺมึตฺเวจ-ตาหิ, อมูหิ.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม ที่เป็นฆปะสังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น สสา บ้าง; เช่น ตัสสา กะตัง (อันนางนั้นทำแล้ว), ตัสสา ทียะเต (อันนางนั้นให้แล้ว), ตัสสา นิสสะฏัง (อันนางนั้นหลุดพ้นแล้ว), ตัสสา ปะริคคะโห (การยึดถือของนางนั้น), ตัสสา ปะติฏฐิตัง (อันนางนั้นตั้งมั่นแล้ว), หรือ ตายะ (tāya); เช่นเดียวกันนี้คือ เอติสสา (etissā), เอตายะ (etāya), อิมิสสา (imissā), อิมายะ (imāya), อมุสสา (amussā), อมุยา (amuyā); ถามว่า 'จากคำเหล่านี้' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) เช่น สัพพายะ (sabbāya) (ซึ่งไม่ใช่คำสรรพนามเหล่านี้ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'วิภัตติมี นา เป็นต้น' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'สา' (sā) เท่านั้น; ถามว่า 'จากฆปะ' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'เตนะ' (tena) (ถ้าไม่ใช่ฆปะ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'ในเอกพจน์' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) ตาสิ (tāhi), อมูหิ (amūhi) (ถ้าเป็นพหูพจน์ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้).

นมฺหิ นุก ทฺวาทนํ สตฺตรสนฺนํ-.

ในเพราะนังวิภัตติ ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ ถึง ๑๘.

ทฺวาทีนํ สตฺตรสนฺนํ สํขฺยานํ นุก โหติ นมฺหิ วิภตฺติมฺหิ; ทฺวินฺนํ, จตุนฺนํ, ปญฺจนฺนํ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสนฺนํ; อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, กกาโร อนฺตาวยวตฺโถ, เตนนมฺหิ น ทีโฆ.

ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไปจนถึง ๑๘ ในเพราะนังวิภัตติ; เช่น ทวินนัง (dvinnaṃ), จตุนนัง (catunnaṃ), ปัญจันนัง (pañcannaṃ), เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสันนัง (aṭṭhārasannaṃ); สระ อุ (ใน นุก) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, อักษร ก มีไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนท้าย (ของอาคม), เพราะเหตุนั้น เมื่อมี นังวิภัตติ จึงไม่มีการทีฆะ.

พหุกตินฺนํ-.

หลังคำว่า พหุ และ กติ.

นมฺหิ พหุโน กติสฺส จ สุกก โหติ? พหุนฺนํ, กตินฺนํ.

ในนังวิภัตติ, พหุศัพท์และกติศัพท์ ย่อมเป็น สุกะกะ (sukaka); เช่น พหุนฺนํ, กตินฺนํ.

ณฺณํณฺณนฺนํ ติโตชฺฌา-.

เพราะติศัพท์อันชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ.

ฌสญฺญา ติโต นํวจนสฺส ณฺณํณฺณนฺนํ โหนฺติ; ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ฌาติ-กึ?ติสฺสนฺนํ.

เพราะติศัพท์อันมีชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ; เช่น ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ. คำว่า 'ชะ' (jhāti) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป ติสฺสนฺนํ.

อุภินฺนํ-.

เป็น อุภินฺนํ.

อุภา นํวจนสฺส อินฺนํ โหติ; อุภินฺนํ.

เบื้องหลังอุภาศัพท์, แปลงนังวิภัตติเป็น อินฺนํ; เป็น อุภินฺนํ.

สุญฺสสฺส-.

แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ.

นามสฺมา สสฺส สุญ โหติ; พุทฺธสฺส–-ทฺวิสการปาเฐน สิทฺเธ ลาฆวตฺถมิทํ.

เบื้องหลังนาม, แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ; เช่น พุทฺธสฺส. เมื่อรูปสำเร็จได้ด้วยการอ่านซ้อน ส สองตัวอยู่แล้ว สูตรนี้มีไว้เพื่อความเบา (ความรวดเร็ว).

สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตเรกญฺเญติมานมิ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลายมี สฺสํ สฺสา และ สฺสายะ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ อิตระ, เอกะ, อญฺญะ, เอตะ และ อิมะ เป็น อิ.

สฺสมาทิสฺวิตราทีนมิ โหติ; อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญสฺสํ, อญฺญสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมสฺสาย; เอสฺวิติ-กึ? อิตราย, เอสนฺติ-กึ? สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของอิตระศัพท์เป็นต้น เป็น อิ; เช่น อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญสฺสํ, อญฺญสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย. คำว่า 'เอสุ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป อิตราย. คำว่า 'เอเต' (ศัพท์เหล่านี้) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

ตาย วา -.

ในเพราะ ตยา วิภัตติ, เป็น อิ บ้าง.

สฺสมาทิสุ ตสฺสา วา อิ โหติ; ติสฺสํ, ตสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสา, ติสฺสาย, ตสฺสาย; สฺสํสฺสาสฺสาเยสฺวิตฺเวว-ตาย.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ ต ศัพท์ เป็น อิ บ้าง; เช่น ติสฺสํ, ตสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสา, ติสฺสาย, ตสฺสาย. ด้วยบทว่า สฺสํ สฺสา สฺสายะ เท่านั้น, ในเพราะ ตยา วิภัตติ จึงไม่เป็น อิ.

เตติมาโต ยสฺส สฺสาย-.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ.

ตาเอตาอิมาโต สสฺสสฺสาโย โหติ วา; ตสฺสาย, ตาย, เอติสฺสาย, เอตาย, อิมิสฺสาย, อิมาย.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ บ้าง; เช่น ตสฺสาย, ตยา, เอติสฺสาย, เอตาย, อิมิสฺสาย, อิมยา.

รตฺยาทีหิ โฏ สฺมิโน-.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ.

รตฺยาทีหิ สฺมิโน โฏ โหติ วา; รตฺโต, รตฺติยํ, อาโท, อาทิสฺมึ.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ บ้าง; เช่น รตฺโต, รตฺติยํ, อาโท, อาทิสฺมึ.

สุหิสุภสฺโส-.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ.

อุภสฺส สุหิสฺโว โหติ; อุโภสุ, อุโภหิ.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ; เช่น อุโภสุ, อุโภหิ.

ลฺตุปิตาทีนมา สิมฺหิ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา.

ลตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจา โหติ สิมฺหิ; กตฺตา ปิตา; ปิตุ มาตุ ภาตุ ธีตุ ทุหิตุ ชามาตุ นตฺตุ โหตุ โปตุ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา; เช่น กตฺตา, ปิตา. (ปิตาทิศัพท์ ได้แก่) ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ.

เค อ จ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดเป็น อะ และ อา.

ลตุปิตาทีนํ อ โหติ เค อา จ; โภ กตฺต, โภ กตฺตา, โภ ปิต, โภ ปิตา.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อะ และ อา; เช่น โภ กตฺตะ, โภ กตฺตา, โภ ปิตะ, โภ ปิตา.

อยูนํ วา ทีโฆ-.

ทีฆะ อะ อิ และ อุ บ้าง.

อ อิ อุ อิจฺเจสํ วา ทีโฆ โหติ เค ปเร ติลิงฺเค; โภ ปุริสา, โภ ปุริส, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขู.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ในลิงค์ทั้งสาม, ทีฆะ อะ อิ และ อุ เหล่านี้บ้าง; เช่น โภ ปุริสา, โภ ปุริสะ, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขุ.

ฆพฺรหฺมาทิเต-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ.

ฆโต พฺรหฺมาทิโต จ คสฺเส วา โหติ; โหติ กญฺเญ, โหติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺม, โภ กตฺเต, โภ กตฺต,โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สข –- สขิ สขีติ-อิตฺถิยํ สิทฺธเมว; อากติคโณยํ; เอวมญฺญตฺราปิ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; เช่น โหติ กญฺเญ, โหติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺมะ, โภ กตฺเต, โภ กตฺตะ, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สขา. (ส่วน) สขิ และ สขี ในอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปอยู่แล้ว. คณะนี้เป็นอาคติคณะ. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบเช่นนี้.

นามฺมาทีหิ-.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา.

อมฺมาทีหิ คสฺเสน โหติ; โภติ อมฺมา; โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา; เช่น โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา.

รสฺโส วา-.

รัสสะ บ้าง.

อมฺมาทีนํ เค รสฺโส โหติ วา; โภติ อมฺม, โภติ อมฺมา.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), รัสสะสระที่สุดของ อมฺม ศัพท์เป็นต้น บ้าง; เช่น โภติ อมฺมะ, โภติ อมฺมา.

โฆ สฺสํสฺสาสฺสายํตึสุ-.

รัสสะศัพท์ชื่อว่า ฆะ ในเพราะวิภัตติคือ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ และ ตึสุ.

สฺสมาทิสุ โฆ รสฺโส โหติ; ตสฺสํ, ตสฺสา, ตสฺสาย, ตํ, สภตึ –-เอสฺวิติ-กึ? ตาย, สหาย.

ใน สสํ เป็นต้น ฆะ ย่อมเป็นรัสสะ; ตัวอย่างเช่น ตัสสํ, ตัสสา, ตัสสายะ, ตํ, สภติํ –- (ถามว่า) คำว่า เอสุ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) ตายะ, สหายะ.

เอกวจนโยสฺวโฆนํ-.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย แห่งอฆะ (นามที่มิใช่ฆะ)...

เอกวจเน โยสุว ฆโอการนฺตวชฺชิตานํ นามานํ รสฺโสโหติ ติลิงฺเค; อิตฺถึ, อิตฺถิยา, อิตฺถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย; ททฺธึ, ททฺธินา, ททฺธิโน, สยมฺภุํ, สยมภุนา, สยมภุโว –- อโฆนนฺติ-กึ? กญฺญาย, กญฺญาโย; โอคฺคหณมุตฺตรตฺถํ.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย นามศัพท์ที่เว้นจากฆะและโอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในทั้งสามลิงค์; ตัวอย่างเช่น อิตถิํ, อิตถิยา, อิตถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย; ทัทธิํ, ทัทธินา, ทัทธิโน, สยัมภูํ, สยัมภูนา, สยัมภูโว –- (ถามว่า) คำว่า อฆานัง นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญายะ, กัญญาโย; การรับ โอ (โอคคหณัง) มีประโยชน์ในสูตรภายหลัง.

เค วา-.

ใน เค (วิภัตติ) บ้าง.

อโฆนํ เค วา รสฺโส โหติ ติลิงฺเค?อิตฺถิ, อิตฺถิ, วธุ, วธุ,ททฺธิ, ททฺธี, สยมฺภุ, สยมฺภุ –- อโฆนํตฺเวว-โหติ กญฺญา, โภ โค.

แห่งอฆะทั้งหลาย ใน เค (วิภัตติ) ย่อมเป็นรัสสะบ้าง ในทั้งสามลิงค์; อิตถิ, อิตถี, วธุ, วธู, ทัทธิ, ทัทธี, สยัมภู, สยัมภู –- (ถามว่า) เพราะเหตุใดจึงต้องมีคำว่า อฆานัง? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญา, โภ โค.

สิสฺมึ นานปุํสกสฺส-.

ใน สิ (วิภัตติ) แห่งนามที่มิใช่นปุงสกลิงค์.

นปุํสกวชฺชิตสฺส นามสฺส สิสฺมึ รสฺโส น โหติ. อิตฺถิ, ททฺธี, วธู, สยมฺภุ –-สิสฺมินฺติ-กึ?อิตฺถึ, อนปุํสกสฺสาติ-กึ. ททฺธิ, กุลํ.

แห่งนามที่เว้นจากนปุงสกลิงค์ ใน สิ (วิภัตติ) ย่อมไม่เป็นรัสสะ; อิตถี, ทัทธี, วธู, สยัมภู –- (ถามว่า) คำว่า สิสมิํ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) อิตถิํ, (ถามว่า) คำว่า อนปุงสกัสสะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) ทัทธิ, กุลัง.

โคสฺสาคสิหินํสุ คาวควา-.

แห่ง โค เป็น คาวะ และ ควะ ในวิภัตติทั้งหลายที่มิใช่ คสิหิ และ นังสุ.

คสิหินํ จชฺชิตาสุ วิภตฺติสุ โคสทฺทสฺส คาวควา โหนฺติ; คาโว, คโว, คาเวน, คเวน, คาวสฺส, ควสฺส, คาวสฺมา, ควสฺมา, คาเว, คเว; อคสิหินํสูติ-กึ? โภ โค โค ติฏฺฐติ, โคหิ, โคนํ.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คสิหิ และ นังสุ แห่ง โค ศัพท์ ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ; คาโว, คโว, คาเวนะ, คเวนะ, คาวัสสะ, ควัสสะ, คาวัสมา, ควัสมา, คาเว, คเว; (ถามว่า) คำว่า อคสิหินังสูติ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) โภ โค, โค ติฏฐติ, โคหิ, โคนัง.

สุมฺหิ วา-.

ใน สุ (วิภัตติ) บ้าง.

โคสฺส สุมฺหิ คาวควา โหนฺติ วา; คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

แห่ง โค ใน สุ (วิภัตติ) ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ บ้าง; คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

ควํ เสน-.

เป็น ควัม พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ) แห่ง โค.

โคสฺส เส วา ควํ โหติ สห เสน; ควํ, คาวสฺส, ควสฺส.

แห่ง โค ใน สะ (วิภัตติ) ย่อมเป็น ควัม บ้าง พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ); ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ.

คุนฺนว นํนา-.

เป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง พร้อมด้วย นัง (วิภัตติ) แห่ง โค.

นํวจเนน สห โคสฺส คุนฺนํ โหติ ควญฺจ วา; คุนฺนํ, ควํ, โคนํ.

พร้อมด้วย นัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง; คุนนัง, ควัม, โคนัง.

นาสฺสา-.

เป็น อา แห่ง นา (วิภัตติ) ของ โค.

โคโต นาสฺส อา โหติ วา; คาวา, ควา, คาเวน, คเวน.

จาก โค แห่ง นา (วิภัตติ) ย่อมเป็น อา บ้าง; คาวา, ควา, คาเวนะ, คเวนะ.

คาวุมฺหิ-.

เป็น กาวุ ใน อัง (วิภัตติ).

อํวจเน โคสฺส คาวุ วา โหติ; คาวุํ, คาวํ, ควํ–-โคสฺส โคณาเทโส น กโต สทฺทนฺตรตฺตา.

ใน อัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น กาวุ บ้าง; กาวุง, คาวัง, ควัง –- การอาเทศเป็น โคณ แห่ง โค มิได้ทำ เพราะเป็นศัพท์อื่น.

ยํ ปิโต-.

เป็น ยัง จาก ปะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

ปสญฺญีโต อํวจนสฺส ยํ วา โหติ; อิตฺถิยํ, อิตฺถึ–-ปิโตติ-กึ?ททฺธึ, รตฺตึ.

จาก ปะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น ยัง บ้าง; อิตถิยัง, อิตถิง –- (ถามว่า) คำว่า ปิโต นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น ยัง ใน) ทัทธิง, รัตติง.

นํ ฌีโต-.

เป็น นัง จาก ฌะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

ฌสญฺญีโต อํวจนสฺส นํ วา โหติ; ททฺธินํ, ททฺธึ–- กถํ? พุทฺธํ อาทิจฺจพนฺธุนนฺติ-โยควิภาคา; ฌาติ-กึ? อิตฺถึ, อีโตติ -กึ?อคฺคึ

จาก ฌะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น นัง บ้าง; ทัทธินัง, ทัทธิง –- (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) พุทธัง อาทิจจะพันธุนัง (สำเร็จได้) ด้วยการแยกโยคะ; (ถามว่า) คำว่า ฌะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อิตถิง; (ถามว่า) คำว่า อิ (อิโต) นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อัคคิง.

โยนํ โนเน ปุเม-.

เป็น โน และ เณ แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ในปุงลิงค์.

ฌิโต โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, ททฺธิโน, ททฺธิเน, ททฺธี–-ฌีโตตฺเวว อคฺคี; ปุเมติ-กึ?ททฺธีนิ, กุลานิ.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เณ บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์; ทัทธิโน, ทัทธิเน, ทัทธี –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคี; (ถามว่า) คำว่า ปุเม นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น โน เณ ใน) ทัทธีนิ, กุลานิ.

โน-.

เป็น โน.

ฌิโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค; ททฺธิโน ติฏฺฐนฺติ, ททฺธิโน ปสฺส, ททฺธี วา.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์; ทัทธิโน ติฏฐันติ, ทัทธิโน ปัสสะ, หรือ ทัทธี.

สฺมิโน นิ-.

เป็น นิ แห่ง สฺมิง (วิภัตติ).

ฌิโต สฺมึวจนสฺส นิ โหติ วา; ททฺธินี, ททฺธิสฺมึ, ฌิโต ตฺเวว-อคฺคิสฺมึ.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง สฺมิง วจนะ ย่อมเป็น นิ บ้าง; ทัทธินี, ทัทธิสฺมิง –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคิสฺมิง.

อมฺพวาทีหิ-.

จาก อัมพะ เป็นต้น.

อมฺพุอาทีหิ สฺมิโน นิ โหติ วา; ผลํ ปตติ อมฺพุนิ,’ปทุมํ ยถา ปํสุนิ อาตเป กตํ’, วาตฺเวว-อมฺพุมฺห, ปํสุมฺหิ.

หลังอัมพุศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) ผลํ ปตติ อัมพุนิ, 'ปทุมํ ยถา ปังสุนิ อาตเป กตํ', ถ้าไม่แปลง (เป็นนิ) เป็น อัมพุมฺหะ, ปังสุมฺหิ.

กมฺมาทิโต-.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น.

กมฺมาทิโต สฺมิโน นิ โหติ วา; กมฺมนี, กมฺเม; กมฺม จมฺม เวสฺม ภสฺม พฺรหฺม อตฺต อาตุม ฆมฺม มุทฺธ–-กมฺมาทิโตติ-กึ? พุทฺเธ.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) กัมมะนี, กัมเม; (ศัพท์หมวดกัมมาทิ ได้แก่) กัมมะ, จัมมะ, เวสฺมะ, ภัสฺมะ, พรหมะ, อัตตะ, อาตุมา, ฆัมมะ, มุทธะ. คำว่า กัมมาทิโต เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) พุทเธ.

นาสฺเสโน-.

แปลงนาวิภัตติเป็นเอโน.

กมฺมาทิโต นาววนสฺส เอโน วา โหติ; กมฺเมน, กมฺมนา, จมฺเมน, จมฺมนา–-กมฺมาทิโตตฺเวว-พุทฺเธน.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงนาวิภัตติเป็นเอโนบ้าง; (เช่น) กัมเมนะ, กัมมะนา, จัมเมนะ, จัมมะนา. ด้วยบทว่า กัมมาทิโต นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) พุทเธนะ.

ฌลา สสฺส โน-.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

ฌลโต สสฺส โน วา โหติ; อคฺคิโน, อคฺคิสฺส, ททฺธิโน ททฺธิสฺส, ภิกฺขุโน, ภิกฺขุสฺส, สยมฺภุโน, สยมฺภุสฺส–-กถํ?’โย วา สิสฺโส มหามุเน’ติ.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโนบ้าง; (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, ทัทธิโน, ทัทธิสสะ, ภิกขุโน, ภิกขุสสะ, สยัมภูโน, สยัมภูสสะ. อย่างไร? (เช่น) 'โย วา สิสฺโส มหามุเน' ดังนี้.

อิโต กฺววี สสฺส ฏานุพนฺเธติ -()

อิโต กฺวะวี สัสสะ ฏานุพันเธติ.

พฺรหฺมาทิสุ ปาฐา สสฺส เอ ฏานุพนฺโธ.

ในพรหมศัพท์เป็นต้น เพราะปาฐะ แปลงสสะวิภัตติเป็นเอ มี ฏ เป็นอนุพันธ์.

นา สฺมาสฺส-.

แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนา.

ฌลโต สฺมาสฺส นา โหติ วา; ออคฺคินา อคฺคิสฺมา ททฺธินา, ททฺธิสฺมา, ภิกฺขุนา, ภิกฺขุสฺมา, สยมฺภุนา, สยมฺภุสฺมา.

หลังฌะและละ แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนาบ้าง; (เช่น) อัคคินา, อัคคิสฺมา, ทัทธินา, ทัทธิสฺมา, ภิกขุนา, ภิกขุสฺมา, สยัมภูนา, สยัมภูสฺมา.

ลา โยนํ โว ปุเม-.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโว ในปุลลิงค์.

ลโต โยนํ โว โหติ วา ปลฺลิงฺเค; ภิกฺขโว, ภิกฺขู, สยมฺภุโว, สยมฺภุ–-ปุเมติ-กึ?อายูนิ.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ภิกขะโว, ภิกขู, สยัมภูโว, สยัมภู. คำว่า ปุเม เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อายูนิ.

ชนตฺวาทิโต โน จ-.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโว.

ชนฺตฺวาทิโต โยนํ โน โหติ โว จ วา ปุลฺลิงฺเค; ชนฺตุโน, ชนฺตโว, ชนฺตุโย, โคตฺรภุโน, โคตฺรภุโว, โคตฺรภอ, สหภุโน, สหภุโว, สหภุ.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ชันตุโน, ชันตะโว, ชันตุโย, โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู, สหภูโน, สหภูโว, สหภู.

กุโต-.

หลังกุปัจจัย.

กุปฺปจฺจยนฺตโต โยนํ โน วา โหติ ปุลฺลิงฺเค; วิทุโน, วิทู, วิญฺญุโน, วิญฺญ, สพฺพญฺญุโน, สพฺพญฺญ.

หลังศัพท์ที่มีกุปัจจัยเป็นที่สุด แปลงโยวิภัตติเป็นโนบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) วิทุโน, วิทู, วิญญุโน, วิญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญู.

โลโป’มุสฺมา-.

ลบโยวิภัตติหลังอมุศัพท์.

อมุสทฺทโต โยนํ โลโปว โหติ ปุลฺลิงฺเค; อมู ปุเมตฺเวว-อมุโย,อมูนิ; โว’ปวาทา’ยํ.

หลังอมุศัพท์ ลบโยวิภัตติเท่านั้นในปุลลิงค์; (เช่น) อมู. ด้วยบทว่า ปุเม นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) อมุโย, อมุนิ. สูตรนี้เป็นข้อยกเว้นของโววิภัตติ.

น โน สสฺส-.

ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

อมุสฺมา สสฺส โน น โหติ; อมุสฺส, โนติ-กึ? อมุยา.

หลังอมุศัพท์ ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน; (เช่น) อมุสฺส. คำว่า โน เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อมุยา.

โยโลปนิสุ ทีโฆ-.

ทีฆะเมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ.

โยนํ โลเป นิสุว ทีโฆ โหติ; อฏฺฐิ, อฏฺฐีนิ; โยโลป นิสูติ-กึ? รตฺติโย.

เมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ ย่อมมีการทีฆะ; (เช่น) อฏฺฐิ, อฏฺฐีนิ. คำว่า ยโลปนิสุ เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) รตฺติโย.

สุนํหิสุ-.

ในสุ นํ และหิวิภัตติ.

เอสุ นามสฺส ทีโฆ โหติ; อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหนิ.

ในวิภัตติเหล่านี้ ทีฆะสระท้ายนาม; (เช่น) อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ.

ปญฺจาทีนํ จุทฺทสนฺนม-.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ.

ปญฺจาทีนํ วทฺทสนฺนํ สุนํหิสฺว โหติ; ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺน, ฉหิ; เอวํ ยาว อฏฺฐารสา.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ ในสุ นํ และหิวิภัตติ; (เช่น) ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ. อย่างนี้จนถึง 18.

ยวาโท นฺตุสฺส-.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ.

ยวาทิสุ นฺตุสฺส อ โหติ; คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน, อิจฺจาทิ–-ยฺวาโทติ-กึ? คุณวา ติฏฺฐติ. อมุสฺสา-ม.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ; (เช่น) คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน เป็นต้น. คำว่า ยวาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) คุณวา ติฏฺฐติ. อมุสฺสา-ม.

นฺตสฺส จ ฏ วํเส-.

และแปลง นฺต ปัจจัยเป็น ฏ ในวํสศัพท์.

อํเสสุ นฺตปฺปจฺจยยสฺส ฏ โหติ วา นฺตุสฺส จิ;’ ยํ ยํ หิราช ภชติ สตํ วา ยทิ วา อสํ’’ กิจฺจานิ กุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ’’หิมวํจ ปพฺพตํ’,’สุชาติ มนฺโต’ปิ อชาติมสฺส’ โยควิภาเคนาญฺญตฺราปิ’จกฺขุมา อนฺธิตา โหนฺติ’’ วคฺคุมุทาตีริยา ปน ภิกฺขู วณฺณวา โหนฺติ.’

ในบางกรณี ของ -นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น ฏ หรือของ -นฺต ปัจจัย เป็น จิ. (เช่น) 'พระราชาใด ย่อมคบหาซึ่งสัตบุรุษ หรืออสัตบุรุษ', 'พึงทำกิจของบุคคลผู้ทำกิจ', 'และภูเขาหิมวันต์', 'แม้ผู้มีมนต์อันดี ก็เป็นผู้ไม่มีชาติ'. โดยการแยกโยคะ (สูตร) แม้ในที่อื่น (เช่น) 'ผู้มีจักษุทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มืดบอด', 'แต่ภิกษุทั้งหลายผู้มีเสียงไพเราะ ย่อมเป็นผู้มีวรรณะ'.

โยสุชฺฌิสฺส ปุเม-.

ของ โย, สุ และ ชฺฌิ (วิภัตติ) ในปุงลิงค์.

ฌสญฺญสฺส อิสฺส โยสุ วา ฏ โหติ ปุลฺลิงฺเค;อคฺคโส อคฺคี–-ฌคฺคหณํ กึ? อิการนฺตสมุทายสฺส โฏ มา สิยาติรตฺติโย; อิคฺคหณํ กึ? ทณฺฑิโน; ปุเวติ-กึ; อฏฺฐิ.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ชะ และของสระอิ ในโยวิภัตติ ย่อมเป็น ฏ บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) อคฺคโส, อคฺคี. การระบุ ชะ เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้หมู่คำที่มีสระอิเป็นที่สุด เป็น ฏ (เช่น) รตฺติโย. การระบุ อิ เพื่ออะไร? (เช่น) ทณฺฑิโน. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อฏฺฐิ.

เวโวสุ ลุสฺส-.

ใน เว และ โว (วิภัตติ) ของศัพท์ที่ชื่อว่า ลุ.

ลสญฺญสฺส อุสฺส ทฺเวโวสุ ฏ โหติ; ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, เวโวสูติ-กึ?จนฺตุโย; อุคฺคหณํ กึ; สยมฺภุโว.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ และของสระอุ ใน เว และ โว ทั้งสอง ย่อมเป็น ฏ. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. การระบุ เว และ โว เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย. การระบุ อุ เพื่ออะไร? (เช่น) สยมฺภูโว.

โยมฺหิ วา กฺววิ-.

ในโยวิภัตติ บ้าง ในบางที่.

โยมฺหี กฺวจิ ลสญฺญสฺส วา ฏ โหติ; เหตโย,’นนฺทนฺติ ตํ กุรโย ทสฺสเนน อชฺเชว ตํ กุรโย ปาปยาตุ’ วาติ-กึ เหตุโย.

ในโยวิภัตติ ในบางที่ ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ย่อมเป็น ฏ บ้าง. (เช่น) เหตุโย. 'หมู่ชนเหล่านั้น ย่อมยินดีด้วยการเห็น ในวันนี้ขอหมู่ชนเหล่านั้นจงถึงซึ่งสิ่งนั้น'. การระบุ วา (บ้าง) เพื่ออะไร? (เช่น) เหตุโย.

ปุมาลปเน เวโว-.

ในอาลปนะของปุงลิงค์ (เป็น) เว และ โว.

ลสญฺญโต อุโต โยสฺสาลปเน เวโว โหนฺติ วา ปุลฺลิงฺเค; ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู–-ปุเมติ-กึ; อายูนิ; อาลปเนติ-กึ?จนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ; ลุตาตฺเววฺै-เธนุโย,สยมฺภุโว.

หลังสระอุของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ในอาลปนะของโยวิภัตติ ย่อมเป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อายุนิ. การระบุ อาลปนะ เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ. (ตามอำนาจของ ลุ) เช่น เธนุโย, สยมฺภูโว.

สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ-.

ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ (วิภัตติ) (เป็น) มฺหา, ภิ และ มฺหิ.

นามสฺมา ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ วา โหนฺติ ยถา กฺกมํ; พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ–-พหุลาธิการาปวาทวีสเย’ปิ; ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

เบื้องหลังแต่นาม ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ วิภัตติ ย่อมเป็น มฺหา, ภิ และ มฺหิ บ้าง ตามลำดับ. (เช่น) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. แม้ในขอบเขตของข้อยกเว้นที่มีอำนาจมาก (เช่น) ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

สุหิสฺวสฺเส-.

ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) ของสระอะ (เป็น เอ).

อการนฺตสฺส สุหิสฺเว โหติ; พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ.

ของอการันต์ ใน สุ และ หิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (เช่น) พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ.

สพฺพาทีนํ นมฺหิ จ-.

ของสัพพาทิศัพท์ และใน นํ วิภัตติ.

อการนฺตานํ สพฺพาทีนํ เอ โหติ นมฺหิ สุหิสุจ; สพฺเพสํ สพฺเพสุ, สพฺเพหิ–-สพฺพาทีนนฺติ-กึ?พุทฺธานํ; อสฺเสตฺเวว อมูสํ.

ของสัพพาทิศัพท์ที่เป็นอการันต์ ย่อมเป็น เอ ใน นํ, สุ และ หิ วิภัตติด้วย. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ. การระบุ สัพพาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) พุทฺธานํ. ของสระอะเท่านั้น (เช่น) อมูสํ.

สพฺพ กตร กตม อุภย อิตร อญฺญ อญฺญตร อญฺญตม;

สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม.

ปุพฺพปราปรทกฺขิณุตฺตราธรานิ ววตฺถายมสญฺญายํ-().

ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร (ศัพท์เหล่านี้) ในการกำหนด และในอสัญญา (ไม่ใช่ชื่อเฉพาะ).

ยตฺย ต เอต อิม อมุ กึ เอก ตุมฺห อมฺห (อิจฺเจเต สพฺพาทโย )

ย, ตฺย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, ตุมฺห, อมฺห (เหล่านี้ชื่อว่าสัพพาทิ).

สํสานํ-.

(เป็น) สํ และ สานํ.

สพฺพาทิโต นํวจนสฺส สํสานํ โหนฺติ; สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

หลังสัพพาทิศัพท์ นํ วิภัตติ ย่อมเป็น สํ และ สานํ. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

ฆปา สสฺส สฺสา วา-.

หลัง ฆ และ ปา (ปัจจัย) ส วิภัตติ เป็น สฺสา บ้าง.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สสฺส สฺสา วา โหติ; สพฺพสฺสา, สพฺพาย, ปคฺคหณมุตฺตรตฺถํ.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสา บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสา, สพฺพาย. การระบุ (ปา) เพื่อประโยชน์ในการถือเอาในสูตรหลัง.

สฺมิโน สฺสํ-.

สฺมิ วิภัตติ เป็น สฺสํ.

สพฺพาทีนํ ฆปโต สฺมิโน สฺสํ วา โหติ; สพฺพสฺสํ, สพฺพาย; อมุสฺสํ, อมุยา.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสํ บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสํ, สพฺพาย; อมุสฺสํ, อมุยา.

ยํ-.

(เป็น) ยํ.

ฆปโต สฺมิโน ยํ วา โหติ; กญฺญายํ, ทญฺญาย, รตฺติยํ, รตฺติยา, วธุยํ, วธุยา, สพฺพายํ, สพฺพาย, อมุยํ, อมุยา.

หลัง ฆ และ ปา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ยํ บ้าง. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย; รตฺติยํ, รตฺติยา; วธุยํ, วธุยา; สพฺพายํ, สพฺพาย; อมุยํ, อมุยา.

ตึ สภาปริสาย-.

(เป็น) ตึ ใน สภา และ ปริสา.

สภาปริสาหิ สฺมิโน ตึ วา โหติ; สภตึ, สหาย, ปริสตึ, ปริสาย.

หลัง สภา และ ปริสา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ตึ บ้าง. (เช่น) สภตึ, สภาย; ปริสตึ, ปริสาย.

ปทาทีหิ สิ-.

หลัง ปท เป็นต้น (เป็น) สิ.

เอหิ สฺมิโน สิ โหติ วา, ปทสิ, ปทสฺมึ, พิลสิ, พิลสฺมึ.

หลังศัพท์เหล่านั้น สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สิ บ้าง. (เช่น) ปทสิ, ปทสฺมึ; พิลสิ, พิลสฺมึ.

นาสฺส สา-.

นะ เป็น สา

ปทาทีหิ นาสฺส สา โหติ วา; ปทสา, ปเทน, พิลสา, พิเลน.

หลังปทาทิศัพท์ แปลง นะ เป็น สา บ้าง; ปทสา, ปเทน; พิลสา, พิลเลน

โกธาทีหิ-.

หลังโกธาทิศัพท์

เอหิ นาสฺส สา โหติ วา; โกธสา, โกเธน, อตฺถสา, อตฺเถน.

หลังโกธาทิศัพท์เหล่านั้น แปลง นะ เป็น สา บ้าง; โกธสา, โกเธน; อัตถสา, อัตเถน

อเตน-.

หลังอการันต์ แปลง นะ เป็น เอนะ

อการนฺตโต ปรสฺส นาววนสฺส เอนาเทโส โหติ; พุทฺเธน; อโตติ-กึ?อคฺคินา.

การแปลง นะ วิภัตติ ที่อยู่หลังอการันต์ เป็น เอนะ ย่อมมี; พุทเธน; อโตติ-กิง? อัคคินา

สิสฺโส-.

แปลง สิ เป็น โอ

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส โอ โหติ; พุทฺโธ; อโต ตฺเวว-อคฺคิ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น โอ ย่อมมี; พุทโธ; อโต ตฺเวว-อัคคิ

กฺวเจ วา-.

ในบางแห่ง บ้าง

อการนฺตโต นามสฺมา สิสฺส เอ โหติ วา กฺวจิ;’วนปฺป คุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’ อปวาทวิสเย’ปิ พหุลํ วิธานา, สุเข, ทุกฺเข–-วาติ-กึ? วนปฺปคุมฺโพ; กฺวจีติ-กึ? ปกฺเข สพฺพตฺถ มา โหตุ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น เอ บ้างในบางแห่ง; ‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’ เพราะมีการทำโดยมากแม้ในอัปวาทวิสัย; สุเข, ทุกเข; วาติ-กิง? วนปฺปคุมฺโพ; กฺวจีติ-กิง? เพื่อไม่ให้มีในที่ทั้งปวงในอีกฝ่ายหนึ่ง

อํ นปุํสเก-.

แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์

อการนฺตโต นามสฺมา สสฺส อํ โหติ นปุํสกลิงฺเค รูปํ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ย่อมมีในนปุงสกลิงค์

โยนํ นิ-.

แปลง โย เป็น นิ

อการนฺตโต นามสฺมา โยนํ นิ โหติ นปุํสเก; สพฺพานิ, รูปานิ –-นิจฺจวิธาเน ผลเมกจฺจาทิสพฺพาทนํ ปฐมาย.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย เป็น นิ ย่อมมีในนปุงสกลิงค์; สัพพานิ, รูปานิ; ในนิจจวิธาน มีผลในปฐมาวิภัตติของศัพท์มี เอกัจจะ และ สัพพะ เป็นต้น

ฌลา วา-.

หลัง ช และ ล บ้าง

ฌลโต โยนํ นิ โหติ วา นปุํสเก; อฏฺฐินิ, อฏฺฐี, อายูนิ, อายู.

หลัง ช และ ล แปลง โย เป็น นิ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อัฏฐินิ, อัฏฐี; อายูนิ, อายู

โลโป-.

การลบ

ฌลโต โยนํ โลโป โหติ; อฏฺฐี, อายู, อคฺคี, ภิกฺขู, ฌลาตฺเวว-อคฺคโย; ปเคว กสฺมา น โหติ; อนฺตรงฺคตฺตา อากรสฺส.

หลัง ช และ ล ลบ โย วิภัตติ; อัฏฐี, อายู, อัคคี, ภิกขู; (ในคำว่า) อัคคโย (ทำไมไม่ลบ) ทั้งที่เป็น ช และ ล; ทำไมไม่ลบเสียก่อน; เพราะความเป็นอันตรังคะของอาการ

ชนฺตุตฺวีเฆเปหิ วา-.

หลัง ชนฺตุ, ตุ, อี, ฆ, ป, เอ บ้าง

ชนฺตุเหตูหิ อีการนฺเตหิ ฆปสญฺโญหิว ปเรสํ โยนํ วา โลโป โหติ; ชนฺตุ ชนฺตุโย, เหตุ เหตุโย, ททฺธี ททฺธีโย, กญฺญา กญฺญาโย, รตฺตี รตฺติโย, อิตฺถี อิตฺถิโย, เทณู เทณุยา, วฺैธู วธุโย.

ลบ โย วิภัตติ ที่อยู่หลัง ชนฺตุ, เหตุ, ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ และศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆ และ ป บ้าง; ชนฺตุ, ชนฺตุโย; เหตุ, เหตุโย; ททฺธี, ททฺธิโย; กญฺญา, กญฺญาโย; รตฺตี, รตฺติโย; อิตฺถี, อิตฺถิโย; เธนู, เธนุโย; วธู, วธุโย

เยปสฺสิวณฺณสฺส-.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป เมื่ออยู่หน้า ยะ

ปสญฺญสฺส อิวณฺณสฺส โลโป โหติ วา ยกาเร; รตฺโย รตฺยา รตฺยํ, โปกฺขรญฺโญ โปกฺขรญฺญฺญา โปกฺขรญฺญํ–-วาตฺเวว-รตฺติโย; ปสฺสาติ-กึ?ททฺธิโย; อิวณฺณสฺสาติ-กึ? เธนุโย วธุยา; กฺैถํ; อนุญฺญาโต อหํ มตฺยาติ?’ เย ปสฺสา’ติ-โยควิภาคา.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป บ้าง เมื่อมี ยะ อักษรอยู่เบื้องหลัง; รตฺโย, รตฺยา, รตฺยํ; โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ; วาติ-เอว - รตฺติโย; ปสฺสาติ-กิง? ททฺธิโย; อิวณฺณสฺสาติ-กิง? เธนุโย, วธุยา; กถํ? อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา; ด้วยการแบ่งสูตรว่า เย ปสฺสา

คสีนํ-.

การลบวิภัตติมี คะ และ สิ เป็นต้น

นามสฺมา คสีนํ โลโป โหติ วิชฺฌนฺตราภาเว; โภ ปุริส, อยํ ททฺธี.

ลบ คะ และ สิ วิภัตติ จากนาม เมื่อไม่มีสิ่งอื่นคั่นในระหว่าง; โภ ปุริส, อยํ ททฺธี

อสํขฺเยหิ สพฺพาสํ-.

ลบวิภัตติทั้งปวง หลังอสังขยศัพท์

อวิชฺชมานสงฺขฺเยหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโปโหติ;ว วา เอวเอวํ. เอตสฺมาเยว ลิงฺคา [ ] อสงฺขฺเยหิ สฺยาถุปฺปตฺตฺยนุมียเต.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังศัพท์ที่ไม่มีจำนวน; ว, วา, เอว, เอวํ; จากลิงค์นี้นั่นเอง จึงอนุมานได้ว่ามีการลง สิ เป็นต้น หลังอสังขยศัพท์

เอกตฺถตายํ-.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน

เอกตฺถีภาเว สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ พหุลํ; ปุตฺตียติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ–- กฺววิ น โหติ พหุลํ วิธานา; ปรนฺตโป. ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานมฺปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต, มมตฺตํ, มามโก.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน ลบวิภัตติทั้งปวงโดยมาก; ปุตฺติยติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ; บางแห่งไม่ลบเพราะพหุลวิธาน; ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานมฺปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต, มมตฺตํ, มāmako

ปุพฺพสฺมามาทิโต-.

หลัง อม ปัจจัย เป็นต้น ที่อยู่ข้างหน้า

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถํ ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหติ; อธิตฺถี–-อิธ น โหติ พหุลํ วิธานา, ยถาปตฺติยา, ยยถาปริสาย; ปุพฺพสฺมาติ-กึ?คามํ คโต.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทที่มีเนื้อความเดียวกัน ซึ่งมี อม ปัจจัยเป็นต้นที่มีเนื้อความเดียวกันอยู่ข้างหน้า; อธิฏฺฐี; ในที่นี้ไม่ลบเพราะพหุลวิธาน เช่น ยถาปตฺติยา, ยถาปริสาย; ปุพฺพสฺมาติ-กิง? คามํ คโต

นาโตมปญฺจมิยา-.

ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ ตโต ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ โลโป น โหติ อสฺตุ ภวตฺยปญฺจมฺยา; อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ-กึ? อุปกุมฺภา อานย.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) วิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลังอการันต์นั้นย่อมไม่ลบ และกลายเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ; อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อปญฺจมิยา?) อุปกุมฺภา อานย (จงนำมาจากใกล้หม้อ)

วา ตนิยาสตฺตมินํ-

เป็น อํ ได้บ้าง ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ

อมาเทกตฺถา ปุพฺพํ ยเทกตฺถมการนฺตํ ตโต ปราสํ ตติยาสตฺตมินํ วา อํ โหติ; อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเภ นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อํ ได้บ้าง; อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเภ นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ

ราชสฺสิ นามฺหิ-.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ

นามฺหิ ราชสฺสิ วา โหติ; สพฺพทตฺเตน ราชินา; วาตฺเว วรญฺญา.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ ได้บ้าง; สพฺพทตฺเตน ราชินา; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า รญฺญา ด้วย

สุนํหิสู-.

ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติทั้งหลาย

ราชสฺส อู โหติ วา สุนํหิสุ; ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูภิ ราเชภิ.

แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อู ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูภิ ราเชภิ

อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ-.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ

อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ เฏ โหติ วา สุนํหิสุ; เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอหิ อิเมหิ–-อนิตฺถิยนฺติ-กึ? อิมาสุ, อิมายํ, อิมาหิ.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอหิ อิเมหิ; อนิตฺถิยนฺติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนิตฺถิยํ?) อิมาสุ, อิมายํ, อิมาหิ

นามฺภนิมิ-.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ เป็น อน และ อิมิ

อิมสทฺทสฺสานิตฺถิยํ นามฺหิ อนฺैมิ อิจฺจาเทสา โหนฺติ; อเนน, อิมินา; อนิตฺถิยํตฺเวว-อิมาย.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น อน และ อิมิ; อเนน, อิมินา; เพราะคำว่า อนิตฺถิยํ นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) อิมาย

สีมฺภนปุํสกสฺสายํ-.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ

อิมสทฺทสฺสานปุํสกสฺส อยํ โหติ สิมฺหิ; อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี; อนปุํสกสฺสาติ-กึ?อิมํ.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ; อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี; อนปุงฺสกสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนปุงฺสกสฺส?) อิมํ

ตฺยเตตานํ ตสฺส โส-

แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ

ตฺยเตตานมนปุํสกานํ ตสฺส โส โหติ สิมฺหิ; สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถิ; เอวํ โส, สา, เอโส, เอสา –-อนปุํสก สฺเสตฺวฺैว-ตฺยํ, ตํ, เอตํ.

ในสิวิภัตติ แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี; โส, สา, เอโส, เอสา ก็เช่นเดียวกัน; เพราะคำว่า อนปุงฺสกสฺส นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) ตฺยํ, ตํ, เอตํ

มสฺสามุสฺส-.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ

อนปุํสกสฺสามุสฺส มการสฺส โส โหติ สิมฺหิ; อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถิ.

ในสิวิภัตติ แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี

เก วา-.

หรือแปลงเป็น กะ บ้าง

อมุสฺส มสฺส เก วา โส โหติ; อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น กะ บ้าง (ในที่ที่มีการแปลงเป็น สะ); อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ

ตตสฺส โน สพฺพาสุ-.

แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง

ตสทฺทสฺส ตสฺส โน วา โหติ สพฺพาสุวิภตฺตีสุ; เน, เต, นาโย, ตาโย, นํ, ตํ, นานิ, ตานิ อิจฺจาทิ.

ในวิภัตติทั้งปวง แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ได้บ้าง; เน เต, นายะ ตายะ, นํ ตํ, นานิ ตานิ เป็นต้น

ฏ สสฺมาสฺมึสฺสายยสฺสํสฺสาสํมฺภามฺหิสวิมสฺส จ-.

แปลง ต ศัพท์ และ อิม ศัพท์ เป็น อะ ในวิภัตติทั้งหลายมี ส, สฺมา, สฺมึ, สฺสาย, ยสฺสํ, สฺสา, สํ, มฺหา และ มฺหิ เป็นต้น

สาทิสฺวิมสฺส ตตสฺส จ โฏ วา โหติ; อสฺสฺैมสฺส, อสฺมา, อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ,อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ; อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ. สฺสายาทิคฺคหณ มาเทสนฺตเร มา โหตุตี.

แปลง อิม ศัพท์ และ ต ศัพท์ เป็น อะ ได้บ้าง ในวิภัตติมี ส เป็นต้น; อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ; อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ; การถือเอา สฺสาย เป็นต้น เพื่อมิให้มีการอาเทศในที่อื่น

ฏา สิสฺสิสิสฺมา-.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ

อิสิสฺมา สิสฺส เฏ วา โหติ;’ โยนชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส’ วาตฺเวว-อิสิ.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ ได้บ้าง; ‘โยนชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสิ

ทุติยสฺส โยสฺส-.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ เป็น เอ

อิสิสฺมา ปรสฺส ทุยาโยสฺส เฏ วา โหติ;’ สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส’ วาตฺเวว-อิสโย ปสฺส; ทุติยสฺสาติ-กึ?อิสโย ติฏฺฐนฺติ.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังอิสิศัพท์ เป็น เอ ได้บ้าง; ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสโย ปสฺส; ทุติยสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า ทุติยสฺส?) อิสโย ติฏฺฐนฺติ

เอกจฺจาทิคโต-.

ในเอกัจจศัพท์เป็นต้น

อการนฺเตหิ เอกจฺจาทีหิ โยนํ เฏ โหติ; เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกจฺเจ ปสฺส–-อโตติ-กึ? เอกจฺจาโย; เอวํ เอสส ปฐม.

แปลง โย วิภัตติ หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์ เป็น เอ; เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกจฺเจ ปสฺส; อโตติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อโต?) เอกจฺจาโย; เอโส ปฐโม ก็เช่นเดียวกัน

น นิสฺส ฏา-.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์.

เอกจฺจาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ; เอกจฺจานิ.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้น; เช่น เอกัจจานิ.

สพฺพาทีหิ ปรสฺส นิสฺส ฏา น โหติ; สพฺพานิ.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังสัพพศัพท์เป็นต้น; เช่น สัพพานิ.

เยยานเมฏ-.

เยยานเมตะ.

อการนฺเตหิ สพฺพาทีหิ โยนเมฏ โหติ; สพฺเพ ติฏฺฐนฺติ สพฺเพ ปสฺส; อโตตฺเวว-สพฺพาโย.

โยวิภัตติของสัพพศัพท์เป็นต้นที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เอตะ; เช่น สัพเพ ติฏฐันติ, สัพเพ ปัสสะ; คำว่า 'ที่ลงท้ายด้วย อะ' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า สัพพาโย.

นาญฺญญฺจ นามปฺปธานา-.

และไม่เป็น (กิจอื่น) ของนามศัพท์ที่ไม่เป็นประธาน.

นามภุเตหิ อปฺปธาเนหิ จ สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ ยํ จญฺญํ สพฺพาทิการิยนฺตํ น โหติ; เต สพฺพา, เต ปิยสพฺพา, เต อติ สพฺพา.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นนามศัพท์และไม่เป็นประธาน ย่อมไม่เป็นไป; เช่น เต สัพพา, เต ปิยสัพพา, เต อติสัพพา.

ตติยตฺถโยเค-.

ในตติยัตถโยคะ.

ตติยตฺเถน โยเค สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ ยํ จญฺญํ สพฺพาทิ การิยนฺตํ น โหติ; มาเสนปุพฺพานํ มาสปุพฺพานํ.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในตติยัตถโยคะ ย่อมไม่เป็นไป; เช่น มาเสนะปุพพานัง, มาสปุพพานัง.

จตฺถสมาเส-.

ในจัตถสมาส.

จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทีหิ ยํ วุตฺตํ ยํ จญฺญํ สพฺพาทิ การิยนฺตํ น โหติ; ทกฺขิณุตฺตรปุพฺพานํ–-สมาเสติ-กึ?อมุสญฺจ เตสญฺจ เทหิ.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมไม่เป็นไป; เช่น ทักขิณุตตรปุพพานัง; คำว่า 'ในสมาส' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า อมุสัญจะ เตสัญจะ เทหิ.

เวฏ-.

เวตะ.

จตฺถสมาสวิสเย สพฺพาทีหิ ยสฺเสฏ วุตฺโต ตสฺส วา โหติ; ปุพฺพุตฺตเร, ปุพฺพุตฺตรา.

เอตะที่กล่าวไว้ของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมเป็นไปบ้าง; เช่น ปุพพุตตเร, ปุพพุตตรา.

ปุพฺพาทีหิ ชหิ-

จากปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์.

เอเตหิ ปุพฺพาทีหิ ฉหิ สวิสเย เอฏ วา โหติ?ปุพฺเพ ปุพฺพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา,ทกฺขิเณ ทกฺขิณา, อุตฺตเร อุตฺตรา, อธเร อธรา–-ฉหีติ-กึ?เย.[ ]

เอตะ ย่อมเป็นไปบ้างในวิสัยแห่งวิภัตติของปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์เหล่านี้; เช่น ปุพเพ ปุพพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทักขิเณ ทักขิณา, อุตตเร อุตตรา, อธเร อธรา; คำว่า '๖ ศัพท์' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า เย.

มนาทีหิ สฺมึสํนาสฺมานํ สิโสโอสาสา-.

สิ โส โอ สา สา ในเพราะ สฺมึ สํ นา สฺมา ของมนศัพท์เป็นต้น.

มนาทีหิ สมีมาทีนํ สิโสโอสาสา วา โหนฺติ ยถากฺกํ; มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนน, มนสา มนสฺมา–-กถํ? ปุตฺโต ชาโต อเวตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส; สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปกฺปณวาสเสติ-สกตฺเถ ณนฺตา.

สิ โส โอ สา สา ย่อมเป็นไปบ้างตามลำดับ ในเพราะ สฺมึ เป็นต้น ของมนศัพท์เป็นต้น; เช่น มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนนะ, มนสา มนสฺมา; อย่างไร? 'ปุตโต ชาโต อเวตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส; สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปกฺปณวาสเส' คำเหล่านี้เป็น ณ ปัจจัยในอรรถของตน.

มน ตม ตป เตช สิร อุร วจ โอช รช ยส ปย

มน (ใจ), ตม (มืด), ตป (ความร้อน), เตช (เดช), สิร (หัว), อุร (อก), วจ (คำพูด), โอช (โอชา), รช (ธุลี), ยส (ยศ), ปย (น้ำนม).

สรวยยายวาสเจตา ชลาสยากฺขยโลหปฏมเนสุ-().

สรว, ยาย, วาส, เจต, ชลาสัย, อักขย, โลห, ปฏมน.

สโต สพฺเภ-.

สโต สัพเภ.

สนฺตสทฺทสฺส สพ ภวติ ภกาเร; สพฺภิ.

สัพพะ ย่อมเป็นไปแทนที่สันตศัพท์ ในเพราะภะวิภัตติ; เช่น สัพภิ.

ภวโต วา โหนฺโต คโยนาเส-.

ภวโต วา โหนฺโต คโยนาเส.

ภวนฺตสทฺทสฺส โภนฺตาเทโส วา โหติ คโยนาเส; โภนฺต, ภวํ, โภนฺโต, ภวนฺโต, โภตา, ภวตา, โภโต, ภวโต–-โภ อิติ-อามนฺตเณ นิปาโต’กุโตนุ อาคจฺฉถ โภ ตโย ชนา’เอวํ ภนฺเตติ-ภทฺเทติ-สทฺทนฺตเรน สิทฺธํ;ภทฺทนฺต อิติ-ทสฺส ทฺวิภาเวน.

การแปลงเป็นโภนตะ ย่อมมีบ้างแก่ภวันตศัพท์ ในเพราะ ค, โย และ นาส วิภัตติ; เช่น โภนตะ, ภวํ, โภนโต, ภวนโต, โภตา, ภวตา, โภโต, ภวโต; คำว่า โภ (bho) เป็นนิบาตในอรรถอาลัมภนะ เช่น 'กุโต นุ อาคัจฉถะ โภ ตะโย ชะนา' (ท่านทั้งสามมาจากไหน); ส่วนคำว่า ภันเต (bhante) และ ภัทเท (bhadde) สำเร็จด้วยศัพท์อื่น; คำว่า ภัททันตะ (bhaddanta) สำเร็จด้วยการซ้อน ทะ (da).

สิสฺสาคฺคิโต นิ-.

นิ (ปัจจัย) หลังสิสสศัพท์และอัคคิศัพท์.

อคฺคิสฺมา สิสฺส นิ โหติ วา; อคฺคินี,อคฺคิ.

นิ ปัจจัย ย่อมลงหลังอัคคิศัพท์และสิสสศัพท์บ้าง; เช่น อัคคินี, อัคคิ.

นฺตสฺสํ-.

นฺตสฺสํ.

สิมฺหิ นฺตปฺปจฺจยสฺส อํ โหติ วา; คจฺฉํ, คจฺฉนฺโต.

ในเพราะสิวิภัตติ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ บ้าง; เช่น คัจฉํ, คัจฉันโต.

ภุโต-.

ภูโต.

ภุธาตุโต นฺตสฺส อํ โหติ สิมฺหิ นิจฺจํ ปุนพฺพิธานา; ภวํ.

หลังภูธาตุ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ ในเพราะสิวิภัตติแน่นอน เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; เช่น ภวํ.

มหนฺตรหตฺตานํ ฏา วา-.

แปลง (นฺตะ) ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง.

สิมฺหิ มหนฺตารหนฺตานํ นฺตสฺส ฏา วา โหติ; มหา, มหํ, อรหา, อรหํ.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต ศัพท์ เป็น อา บ้าง; มหา, มหํ, อรหา, อรหํ.

นฺตุสฺส-.

แห่ง นฺตุ ปัจจัย

สิมฺหิ นฺตุสฺสฏา โหติ; คุณวา.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อา; คุณวา.

อํงํ นปุํสเก-.

แปลงเป็น อํ และ ญฺญํ ในนปุงสกลิงค์

นฺตุสฺส อํงํ โหนฺติ สิมฺหิ นปุํสเก; คุณวํ กุลํ, คุณญฺจ นฺตํ กุลํ–-นปุํสเกติ กึ? สีลวา ภิกฺขุ.

ใน สิ วิภัตติ แห่งนปุงสกลิงค์, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อํ และ ญฺญํ; คุณวํ กุลํ, คุณญฺจ นฺตํ กุลํ. บทว่า นปุงสเก เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น สีลวา ภิกฺขุ.

หิมวโต วา โอ-.

แห่ง หิมวนฺต ศัพท์ แปลงเป็น โอ บ้าง

หิมวโต สิมฺหิ นฺตุสฺส โอ วา โหติ; หิมวนฺโต, หิมวา.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต ศัพท์ เป็น โอ บ้าง; หิมวนฺโต, หิมวา.

ราชาทิยุวาทิตฺวา -.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์

ราชาทีหิ ยยุวาทีหิ จ สิสฺส อา โหติ; ราชา, ยยุวา–-ราช พฺรหฺม สข อตฺต อาตุม.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง สิ วิภัตติ เป็น อา; ราชา, ยุวา. (ศัพท์ในกลุ่มนี้ได้แก่) ราช, พรหฺม, สข, อตฺต, อาตุม.

ธมฺโม วาญฺญตฺเถ-().

แปลงเป็น ธมฺโม บ้าง ในอรรถอื่น

ทฬฺหธมฺมา; (ทฬฺหธมฺโม) อสฺมา.

ทฬฺหธมฺมา; (ทฬฺหธมฺโม) จากศัพท์นี้.

อิโม ภาเว-().

แปลงเป็น อิโม ในภาวตัทธิต

อณิมา, ลฆิมา–-ยุว สา สุวา มฆว ปุม วตฺตห.

อณิมา, ลฆิมา. (ศัพท์อื่นๆ) ยุว, สา, สุวา, มฆว, ปุม, วตฺตห.

วามฺภานทฺธ -.

แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง

ราชาทีนํ ยุวาทีนํ จานงิ โหติ วามฺหิ; [ ] ราชานํ, ราชํ, ยุวานํ, ยุวํ.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง; ราชานํ, ราชํ, ยุวานํ, ยุวํ.

โยนมาโน-.

แปลง โย เป็น อาโน

ราชาทีหิ ยุวาทีหิ จ โยนมาโน วา โหติ; ราชาโน, ยุวาโน–-วาตฺเวว-ราชา,ราเช, ยุวา, ยุเว.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง; ราชานโน, ยุวาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (แปลงเป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ ราชา, ราเช, ยุวา, ยุเว.

อาโย โน จ สขา-.

แปลงเป็น อาย และ โน หลัง สข ศัพท์

สขโต โยนมาโยโน โหนฺติ วา อาโน จ; สขาโย, สขิโน, สขาโน?วาตฺเวว-สขา, สเข.

หลัง สข ศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาย และ โน บ้าง และเป็น อาโน ด้วย; สขาโย, สขิโน, สขาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (เป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ สขา, สเข.

เฏ สฺมิโน-.

แปลง สฺมึ เป็น เฏ

สขโต สฺมิโน เฏ โหติ; สเข นิจฺจตฺโถ’ยมารมฺโภ.

หลัง สข ศัพท์, แปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น เฏ; สเข. การเริ่มสูตรนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นกฎที่แน่นอน.

โนนาเสสฺวิ-.

แปลงเป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ

สขสฺส อิ โหติ โนนาเสสุ; สขิโน, สขินา, สขิสฺส.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ; สขิโน, สขินา, สขิสฺสะ.

สฺมานํสุ วา-.

ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ บ้าง

สขสฺส วา อิ โหตี สฺมานํสุ; สขิสฺมา, สขสฺมา, สขีนํ, สขานํ.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ; สขิสฺมา, สขสฺมา, สขีนํ, สขานํ.

โยสฺวํหิสุ จารงิ-.

และแปลงเป็น อารังค ในเพราะ โย, สุ, อํ และ หิ วิภัตติ

สขสฺส วา อารงิ โหติ โยสฺวํหิสุสฺมานํสุ จ; สขาโร สขาโย, สขาเรสุ, สเขสุ,สขารํ, สขํ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขารา, สขารสฺมา, สขารานํ, สขานํ.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อารังค บ้าง ในเพราะ โย, สุ, อํ, หิ, สฺมา และ นํ วิภัตติ; สขาโร, สขาโย, สขาเรสุ, สเขสุ, สขารํ, สขํ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขารา, สขารสฺมา, สขารานํ, สขานํ.

ลตุปิตาทินมเส-.

แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เว้น ส วิภัตติ

ลตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนํ จารงิ โภติ สโต’ญฺญตฺร; กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ–-อเสติ-กึ?กตฺตุโน, ปิตุโน.

แปลงที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เป็น อารังค ในวิภัตติทั้งปวง เว้น ส วิภัตติ; กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ. บทว่า อเส เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น กตฺตุโน, ปิตุโน.

นมฺหิ วา-.

ในเพราะ นํ วิภัตติ บ้าง

นมฺหิ ลตุปิตาทีนมารงิ วา โหติ; กตฺตารานํ, กตฺตุนํ, ปิตรานํ, ปิตุนฺนํ.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตารานํ, กตฺตุนํ, ปิตรานํ, ปิตุนํ.

อา-๑

อา-๑

.

.

นมฺหิ ลตุปิตาทีนมา วา โหติ; กตฺตานํ, กตฺตูนํ, ปิตานํ, ปิตุนฺนํ.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อา บ้าง; กตฺตานํ, กตฺตูนํ, ปิตานํ, ปิตุนํ.

สโลโป-.

สโลโป-

ลตุปิตาทีหิ สสฺส โลโป วา โหติ; กตฺตุ, กตฺตุโน, สกมนฺธาตุ, สกมนฺธาตุโน, ปิตุ, ปิตุโน.

หลัง ลตุปิตาทิศัพท์ ลบ ส วิภัตติ บ้าง; กตฺตุ, กตฺตุโน, สกมนฺธาตุ, สกมนฺธาตุโน, ปิตุ, ปิตุโน.

สุหิสฺวารงิ-.

สุหิสฺวารงฺอิ-

สุหิสุ ลตุปิตาทีนมรงิ วา โหติ; กตฺตาเรสุ, กตฺตุสุ, ปิตเรสุ, ปิตุสุ, กตฺตาเรหิ, กตฺตุหิ, ปิตเรหิ, ปิตุหิ.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตาเรสุ, กตฺตุสุ, ปิตเรสุ, ปิตุสุ, กตฺตาเรหิ, กตฺตุหิ, ปิตเรหิ, ปิตุหิ.

นชฺชาโยสฺวาม-.

นชฺชายโยสฺวาม-

โยสุ นทีสทฺทสฺส อามิ วา โหติ; นชฺชาโย, นทิโย.

ใน โย วิภัตติ เบื้องหลัง นทีศัพท์ แปลงเป็น อามิ บ้าง; นชฺชายโย, นทิโย.

ฏิ กติมฺหา-.

ฏิ กติมฺหา-

กติมฺหา โยนํ ฏิ โหติ; กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส.

หลัง กติศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ; กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส.

ฏ ปญฺจาทิหิ จุทฺทสหิ-.

ฏ ปญฺจาทิหิ จุทฺทสฺหิ-

ปญฺจาทีหิ จุทฺทสหิ สํขฺยาหิ โยนํ โฏ โหติ; ปญฺจ ปญฺจ, เอวํ ยาว อฏฺฐารสา–-ปญฺจาทีหีกิ-กึ? ทฺเว ตโย จตฺตาโร; จุทฺทสภีติ-กึ? ทฺเววีสติโย.

หลังสังขยา ๑๔ มี ปัญจ เป็นต้น แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; ปญฺจ ปญฺจ, อย่างนี้จนถึง อฏฺฐารสา. ปญฺจาทิหิ-กึ? ทฺเว ตโย จตฺตาโร; จุทฺทสภีติ-กึ? ทฺเววีสติโย.

อุภโคหิ โฏ-.

อุภโคหิ โฏ-

อุภโคหิ โยนํ โฏ โหติ; อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว–-กถํ? อิเมกรตฺตึ อุภโย วสามาติ- โฏมฺหิ ยการาคโม.

หลัง อุภ และ โค ศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว. อย่างไร? อิเมกรตฺตึ อุภโย วสาม. ใน โฏ วิภัตติ มี ย อาคม.

อารงิสฺมา-.

อารงฺอิสฺมา-

อารงาเทสโต ปเรสํ โยนํ โฏ โหติ; สขาโร, กตฺตาโร, ปตโร.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; สขาโร, กตฺตาโร, ปตโร.

โฏเฏ วา-.

โฏเฏ วา-

อารงาเทสมฺหา โยนํ โฏเฏ วา โหนฺติ ยถากฺกมํ; สขาโร, สขาเร, สขาโร–-โฏคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ; สขาโร, สขาเร, สขาโร. การถือเอา ฏ เพื่อความเบา.

ฏา นาสฺมานํ-.

ฏา นาสฺมานํ-

อารงาเทสมฺหา นาสฺมานํ ฏา โหติ; กตฺตารา, กตฺตารา, กฺวจิ วา โหติ พหกุลาธิการา; เอตาทิสา สขารสฺมา

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง นา และ สมา วิภัตติ เป็น ฏา; กตฺตารา, กตฺตารา. บางแห่งเป็นบ้าง เพราะอำนาจ พหุกุลศัพท์; เช่นนี้จาก สขาสัพท์.

ฏิ สฺมิโน-.

ฏิ สฺมิโน-

อารงาเทสมฺหา สฺมิโน ฏิ โหติ; กตฺตริ, ปิตริ.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; กตฺตริ, ปิตริ.

ทิวาทิโต-.

ทิวาทิโต-

ทิวาทีหิ นาเมหิ สฺมิโน ฏิ โหติ; ทิวิ, ภุวิ–-นิจฺจํ วการาคโม.

หลังนามศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; ทิวิ, ภุวิ. มี ว อาคม เสมอ.

รสฺสารงิ-.

รสฺสารงฺอิ-

สฺมิมฺหิ อาโร รสฺโส โหติ; กตฺตริ, นตฺตริ.

ใน สฺมิ วิภัตติ รัสสะ อาโร เป็น อร; กตฺตริ, นตฺตริ.

ปิตาทีนมนตฺตฺวาทีนํ-.

ปิตาทีนมนตฺตวาทีนํ-

นตฺตฺวาทิวชฺชิตานํ ปิตาทีนมาโร รสฺโส โหติ สพฺพาสุ วิภตฺติสุ; ปิตโร, ปิตรํ–-อนตฺตฺวาทีนนฺติ กึ? นตฺตาโร.

รัสสะ อาโร ของ ปิตุศัพท์ เป็นต้น ที่เว้นจาก นตฺตุศัพท์ เป็นต้น ในวิภัตติทั้งปวง เป็น อร; ปิตโร, ปิตรํ. คำว่า อนตฺตวาทีนํ เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า นตฺตาโร.

ยุวาทีนํ สุหิสฺวานงิ-.

อาณัง ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น.

สุหิสุ ยุวาทีนํ อานงิ โหติ; ยยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น เป็น อาณัง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ.

โนนาเนสฺวา-.

โน นานะ และ อา (ในวิภัตติทั้งหลาย มี โย เป็นต้น).

เอสุ ยุวาทีนมา โหติ; ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน.

ในวิภัตติเหล่านี้ อา ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น ย่อมมี; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน.

สฺมาสฺมินฺนํ นาเน-.

นา และ เน เป็นตัวแทนของ สมา และ สฺมึ วิภัตติ.

ยุวาทีหึ สฺมาสฺมินฺนํ นาเน โหนฺติ ยถากฺกมํ; ยุวานา, ยุวาเน.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น สมา และ สฺมึ วิภัตติ เป็น นา และ เน ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) ยุวานา, ยุวาเน.

โยนํ โนเน วา-.

โน และ เน เป็นตัวแทนของ โย วิภัตติ บ้าง.

ยุวาทีหิ โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมึ; ยุวาโน ยุวาเน–-วาติ-กึ?ยุเว ปสฺส;โนคฺคหณํ ลาฆวตฺถํ.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวาเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปอื่น เช่น) ยุเว ปสฺส; การถือเอา โน เพื่อความเบา (กะทัดรัด).

อิโต’ญฺญตฺเถ ปุเม-.

ในอรรถอื่น (อัญญบท) จากนี้ ในปุงลิงค์.

อญฺญปทตฺเถ วตฺตมานา อิการนฺตโต นามสฺมา โยนํ โนเน วา โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค, โตมรํกุส ปาณิโน, โตมรํกุสปาณิเน, วาตฺเวว-โตมรํกุสปาณโย; อญฺญตฺเถติ-กึ?ปาณโย.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น (อัญญบท) โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง ในปุงลิงค์; (ตัวอย่างเช่น) โตมรังกุสปาณิโน, โตมรังกุสปาณิเน, เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า โตมรังกุสปาณโย ด้วย; บทว่า อญฺญตฺเถ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปปกติ เช่น) ปาณโย.

เน สฺมิโน กฺววิ-.

เน เป็นตัวแทนของ สฺมึ วิภัตติ บ้างในบางที่.

อญฺญปทตฺเถ วตฺตมานา อิการนฺตโต นามสฺมา สฺมิโน เน โหติ วา กฺวจิ;’ กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน’ วาตฺเวว-อริยวุตฺติมฺหิ; ปุเมตฺเวว-อริยยวุตฺติยา.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น สฺมึ วิภัตติ เป็น เน บ้างในบางที่; (ตัวอย่างเช่น) 'กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน', เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า อริยวุตฺติมฺหิ ด้วย; เพราะมีบทว่า ปุเม จึงมีรูป (ในอิตถีลิงค์) ว่า อริยวุตฺติยา.

ปุมา-.

ปุมาศัพท์.

ปุมสทฺทโต สฺมิโน ยํ วุตฺตํ ตํ วา โหติ; ปุมาเนปุเม.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ สฺมึ วิภัตติ เป็นรูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ เน) บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเน, ปุเม.

นามฺหิ-.

ใน นา วิภัตติ.

ปุมสฺส นามฺหิ ยํ วุตฺตํ ตํ วา โหติ; ปุมานา ปุเมน.

ใน นา วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ นา) ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมานา, ปุเมน.

สุมฺหา จ-.

และใน สุ วิภัตติ.

ปุมสฺส สุมฺหิ ยํ วุตฺตํ ตํ อา จ วา โหติ; ปุมาเนสุ, ปุเมสุ, ปุมาสุ.

ใน สุ วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ อาเน) และ อา ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเนสุ, ปุเมสุ, ปุมาสุ.

คสฺสํ-.

อัง เป็นตัวแทนของ คะ วิภัตติ.

ปุมสทฺทโต คสฺส อํ วา โหติ; โภ ปุมํ, โภ ปุม, โภ อิตฺถิปุมํ, โภ อิตฺถิปุม.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ คะ วิภัตติ เป็น อัง บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) โภ ปุมัง, โภ ปุมะ, โภ อิตถิปุมัง, โภ อิตถิปุมะ.

สาสฺสํเส จานงิ-.

อาณัง เป็นตัวแทนของ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ.

สาสทฺทสฺส อานงิ โหติ อํเส เค จ; สานํ, สานสฺส, โภ สาน.

อาณัง ย่อมมีแก่ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) สานัง, สานัสสะ, โภ สานะ.

วตฺตหา สนนฺนํ โนนานํ-.

โน และ นานัง เป็นตัวแทนของ สะ และ นัง วิภัตติ เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์.

วตฺตหา สนนฺนํ โนนานํ โหนฺติ ยถากฺกม; วตฺตหา โน, วตฺตหานานํ.

เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์ สะ และ นัง วิภัตติ เป็น โน และ นานัง ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) วัตตหา โน, วัตตหานานัง.

พฺรหฺมสฺสุ วา-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ พรหมศัพท์ บ้าง.

พฺรหฺมสฺสุ วา โหติ สนํสุ; พฺรหฺมุโน, พฺรหฺมสฺส, พฺรหฺมูนํ พฺรหฺมานํ.

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ บ้าง ใน สะ และ นัง วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุโน, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง.

นามฺหิ-.

ใน นา วิภัตติ.

พฺรหฺมสฺสุ โหติ นามฺหิ; พฺรหฺมุนา,

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ ใน นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุนา.

ปุมกมฺมถามทฺธานํ วา สสฺมาสุ จ-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ ปุมา, กัมมะ, ฐามะ และ อัทธา ศัพท์ บ้าง ใน สะ และ สมา วิภัตติ.

ปุทีนมุ โหติ วา สสฺมาสุ นามฺหิ จ; ปุมุโน, ปุมสฺส; ปุมุนา, ปุมานา, ปุมุนา, ปุมานา; กมฺมุโน, กมฺมสฺส; กมฺมุนา กมฺมสฺมา; กมฺมุนา, กมฺมนา; ฐามุโน, ฐามสฺส;ฐามุนา, ฐามสฺมา; ฐามุนา, ฐาเมน; อทฺธุโน, อทฺธสฺส; อทฺธุนา, อทฺธสฺมา;อทฺธุนา, อทฺธนา.

สระที่สุดของ ปุมาศัพท์ เป็นต้น เป็น อุ บ้าง ใน สะ, สมา และ นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) ปุมุโน, ปุมัสสะ; ปุมุนา, ปุมานา; กัมมุโน, กัมมัสสะ; กัมมุนา, กัมมัสมา, กัมมุนา, กัมมะนา; ฐามุโน, ฐามัสสะ; ฐามุนา, ฐามัสมา, ฐามุนา, ฐาเมนะ; อัทธุโน, อัทธัสสะ; อัทธุนา, อัทธัสมา, อัทธุนา, อัทธะนา.

ยุวา สสฺสโน-.

อาเทศ โน แห่ง สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา

ยุวา สสฺสวา อิโน โหติ, ยุวิโน, ยุวสฺส.

อาเทศ อิโน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา บ้าง; ยุวิโน, ยุวัสสะ

โนตฺตาตุมา-.

อาเทศ โน แห่ง อัตตา และ อาตุมา

อตฺตาตุเมหิ สสฺส โน โหติ วา; อตฺตโน, อตฺตสฺส; อาตุมโน, อาตุมสฺส.

อาเทศ โน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง อัตตา และ อาตุมา บ้าง; อัตตะโน, อัตตัสสะ; อาตุมาโน, อาตุมาสสะ

สุหิสุ นก-.

อาเทศ นะกะ ใน สุ และ หิ วิภัตติ

อตฺตอาตุมานํ สุหิสุ วา นก โหติ; อตฺตเนสุ, อตฺเตสุ, อาตุมเนสุ, อาตุเมสุ; อตฺตเนหิ, อตฺเตหิ; อาตุมเนหิ, อาตุเมหิ–-กถํ?เวริเนสูติ-นก อิติ โยควิภาคา.

อาเทศ นะกะ แห่ง อัตตา และ อาตุมา ใน สุ และ หิ วิภัตติ บ้าง; อัตตะเนสุ, อัตเตสุ, อาตุมาเนสุ, อาตุเมสุ; อัตตะเนหิ, อัตเตหิ; อาตุมาเนหิ, อาตุเมหิ—อย่างไร? (ในคำว่า) เวริเนสุ อาเทศ นะกะ ดังนี้ เพราะการแยกบท (โยควิภาค)

สฺมาสฺสนา พฺรหฺมา จ-.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม (และ อัตตา อาตุมา)

พฺรหฺม อตฺตอาตุเมหิ จ สฺมาสฺส นา โหติ; พฺรหฺมุนา, อตฺตนา, อาตุมนา.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม อัตตา และ อาตุมา; พรหมุนา, อัตตนา, อาตุมานา

อิเมตานเมนาณฺวาเทเส ทุติยายํ-.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะ ในทุติยาวิภัตติ ในการกล่าวซ้ำ

อิมเอตสทฺทานํ กถิตานุกถนวิสเย ทุติยายเมนาเทโส โหติ; อิมํ ภิกฺขุํ วินยมชฺฌาปยอโถ เอนํ ธมฺมมชฺฌาปย, อิเม ภิกฺขู วินยมชฺฌาปย อโถ เอเน ธมฺมมชฺฌาปย; เอวเม ตสฺส จ โยชนียํ.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะศัพท์ ในทุติยาวิภัตติ ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว; จงให้ภิกษุนี้ศึกษาพระวินัย และจงให้ผู้นั้น (เอนัง) ศึกษาพระธรรม, จงให้ภิกษุเหล่านี้ศึกษาพระวินัย และจงให้คนเหล่านั้น (เอเน) ศึกษาพระธรรม; พึงประกอบเอตะศัพท์นั้นอย่างนี้เหมือนกัน

กิสฺส โก สพฺพาสุ-.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง

สพฺพาสุ วิภตฺติสุกิสฺสโก โหติ; โก, เก, กา, กาโย, กํ, กานิ, เกเนจฺจาทิ.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง; โก, เก, กา, กาโย, กัง, กานิ, เกนาทิ เป็นต้น

กิ สสฺมึสุวานิตฺถิยํ-.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์

อนิตฺถิยํ กิสฺส กิ วา โหติ สสฺมึสุ; กิสฺส, กสฺส, กิสฺมึ, กสฺมึ; อนิตฺถิยนฺติ-กึ? โก, กํ.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์; กิสสะ, กัสสะ, กิสมิง, กัสมิง; คำว่า อนิตถิยัง (ในอนิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) โก, กัง

อิมสฺสิทํ วา-.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ บ้าง

อํสิสุ สห เตหิอิมสฺสิทํ โหติ วา นปุํสเก; อิทํ, อิมํ; อิทํ,อิมํ.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อิทัง, อิมัง; อิทัง, อิมัง

อมุสฺสาทุํ-.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ

อํสิสุ สห เตหิ อมุสฺส อทุํ โหติ วา นปุํสเก; อทุํ, อมุํ; อทุํ, อมุํ.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อทุง, อมุง; อทุง, อมุง

สุมฺภามฺภสฺสาสฺมา-

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ ใน สุ วิภัตติ

อหฺมสฺส อสฺมา โหติ วา สุมฺหิ; ภตฺตีรสฺมาสุ สา ตว; วาตฺเวว-อมฺเหสุ.

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ บ้าง ใน สุ วิภัตติ; ความภักดีในเราทั้งหลายนั้น เป็นของท่าน; เพราะมีคำว่า วา (บ้าง) จึงมีรูปว่า อัมเหสุ

นมฺหิ ติจตุนฺตมิตฺถิยํ ติสฺสจตสฺสา-.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์

นมฺหิ ติจตุนฺนํ ติสฺสวตสฺสา โหนฺติตฺถิยํ ยถากฺกมํ; ติสฺสนฺนํ, วตสฺสนฺนํ; อิตฺถิยนฺติ-กึ? ติณฺณํ, จตุนฺนํ.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสสันนัง, จตัสสันนัง; คำว่า อิตถิยัง (ในอิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติณณัง, จตุนนัง

ติสฺโสจตสฺโส โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ-. วิภตฺติสหิตานํ ติวตุนฺนํ โยมฺหิ ติสฺโส จตสฺโส โหนฺติตฺถิยํ ยถากฺกมํ; ติสฺโส,จตสฺโส

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสโส และ จตัสโส ใน โย วิภัตติ ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสโส, จตัสโส

ตีณิจตฺตาริ นปุํสเก-.

อาเทศ ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์

โยมฺหิสวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ยถากฺกมํตีณิ จตฺตาริ โหนฺติ นปุํสเก; ตีณิ, จตฺตาริ.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในนปุงสกลิงค์; ตีณิ, จัตตาริ

ปุเม ตโยจตฺตาโร-.

อาเทศ ตโย และ จัตตาโร ในปุงลิงค์

โยมฺหิ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ตโยจตฺตาโร โหนฺติ ยถากฺกมํ ปุลฺลิงฺเค; ตโย, จตฺตาโร.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จัตตาโร ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในปุงลิงค์; ตโย, จัตตาโร

จตุโรวา จตุสฺส-.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์ บ้าง

จตุสทฺทสฺส สวิภตฺติสฺส โยมฺภิ จตุโร วา โหติ ปุลฺลิงฺเค; จตุโร ชนา สํวิธาย; กถํ? จตุโร นิมิตฺเตนาทฺทสาสินฺติ ลิงฺควิปลฺลาสา.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์; ชน ๔ คนจัดแจงแล้ว; อย่างไร? (ในคำว่า) จตุโร นิมิตฺเตน อทฺทสาสิ ดังนี้ เป็นการสับเปลี่ยนลิงค์ (ลิงควิปัลลาส)

มยมสฺมามฺหสฺส-.

อาเทศ มะยัง และ อัสมา เป็น อัมหะ

เยยาสฺวมฺหสฺส สวิภตฺติสฺสอสฺมากํมมํ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; อสฺมากํ, อมฺหากํ; มมํ, มม.

ในเยและยาสุวิภัตติทั้งหลาย อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัสมากังและมะมัง ตามลำดับ หรือ; อัสมากัง, อัมหากัง; มะมัง, มะมะ.

สิมฺภหํ-.

ในสิมหิวิภัตติ เป็นอะหัง-

สิมฺหิ อมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส อหํ โหติ; อหํ.

ในสิมหิวิภัตติ อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอะหัง; อะหัง.

ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมมฺหิ จ-.

ตุมหะสัพท์ เป็นตุวังและตวัง ในอัมหิวิภัตติด้วย-

อมฺหี สิมฺหิ จ ตุหฺมสฺส สวิภตฺติสฺส ตุวํตฺวํ โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตุวํ, ตฺวํ.

ในอัมหิและสิมหิวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตุวังและตวัง ตามลำดับ; ตุวัง, ตวัง.

ตยาตยีนํ ตฺวํ วา ตสฺส-.

แห่งตะยาและตะยีทั้งหลาย เป็นตวะ หรือ แห่งตุมหะสัพท์นั้น-

ตุมฺหสฺสตยาตยีนํ ตการสฺสตฺว โหติ วา; ตฺวยา, ตยา; ตฺวยิ, ตยิ.

ในตะยาและตะยีวิภัตติทั้งหลาย ตะการะแห่งตุมหะสัพท์ เป็นตวะ หรือ; ตวยา, ตยา; ตวยิ, ตยิ.

สฺมามฺหิ ตฺวมฺหา-.

ในสมาวิภัตติ เป็นตวัมหา-

สฺมามฺหิ ตุมฺหสฺส สวิภตฺติสฺส ตฺวมฺหา โหติ วา; ปตฺตา นิสฺสํสยํ [ ] ตฺวมฺหา–-วาตฺเวว-ตฺวยา.

ในสมาวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตวัมหา หรือ; ปัตตา นิสสังสยัง ตวัมหา (บรรลุแล้วโดยไม่ต้องสงสัยจากท่าน), หรือ (เป็นตวยา) ด้วยอำนาจศัพท์ว่า วา.

นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม-.

แห่งนะตุและอันตุปัจจัยทั้งหลาย เป็นนโต ในโยวิภัตติปฐมา-

ปฐเม โยมฺหิ นฺตนฺตุนํ สวิภตฺตินํ นฺโต อิจฺจาเทโส วา โหติ; คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตา; คุณวนฺโต, คุณวนฺตา.

ในโยวิภัตติปฐมา การอาเทศเป็นนโต แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี หรือ; คัจฉันโต, คัจฉันตา; คุณวันโต, คุณวันตา.

ตํ นมฺหิ-.

เป็นตัง ในนังวิภัตติ-

นมฺหิ นฺตนฺตุนํ สวิภตฺตินํ ตํ วา โหติ; คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตานํ; คุณวตํ, คุณวนฺตานํ.

ในนังวิภัตติ นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นตัง หรือ; คัจฉะตัง, คัจฉันตานัง; คุณวะตัง, คุณวันตานัง.

โตตาติตา สสฺมาสฺมึนาสุ-.

เป็นโต, ตา, ติ, ตา ในสะ, สมา, สมิง และนาวิภัตติทั้งหลาย-

สาทิสุนฺตนฺตุนํ สวิภตฺตินํ โตตาติตา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; คจฺฉโต, คจฺฉนฺตสฺส; คุณวโต, คุณวนฺตสฺส; คจฺฉตา, คจฺฉนฺตมฺหา; คุณวตา, คุณวนฺตมฺหา; คจฺฉติ, คจฺฉนฺเต;คุณวติ, คุณวนฺเต; คจฺฉตา, คจฺฉนฺเตน; คุณวตา, คุณวนฺเตน.

ในวิภัตติทั้งหลายมีสะเป็นต้น นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นโต, ตา, ติ, ตา ตามลำดับ หรือ; คัจฉะโต, คัจฉันตัสสะ; คุณวะโต, คุณวันตัสสะ; คัจฉะตา, คัจฉันตัมหา; คุณวะตา, คุณวันตัมหา; คัจฉะติ, คัจฉันเต; คุณวะติ, คุณวันเต; คัจฉะตา, คัจฉันเตนะ; คุณวะตา, คุณวันเตนะ.

ฏฏาอํ เค-.

เป็นฏะ, ฏา, อัง ในเควิภัตติ-

เค ปเร นฺตนฺตุนํ สวิภตฺตีนํ ฏฏาอํ อิจฺจาเทสา โหนฺติ; โภ คจฺฉ, โภ คจฺฉา, โภก คจฺฉํ; โภ คุณว, โภ คุณวา, โภ คุณวํ.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็นฏะ, ฏา และอัง แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี; โภ คัจฉะ, โภ คัจฉา, โภ คัจฉัง; โภ คุณวะ, โภ คุณะวา, โภ คุณะวัง.

โยมฺหิ ทฺวินฺนํ ทุเวญฺเจ-.

ในโยวิภัตติ เป็นทุเว และทเว-

โยมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุเวทฺเว โหนฺติ ปจฺเจกํ; ทุเว, ทฺเว.

ในโยวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุเวและทเว แต่ละอย่าง; ทุเว, ทเว.

ทุวินฺนํ นมฺหิ วา-.

เป็นทุวินนัง ในนังวิภัตติ หรือ-

นมฺหิ ทฺวิสฺส สวิภตฺติสฺส ทุวินฺนํ โหติ วา; ทุวินฺนํ, ทฺวินฺนํ.

ในนังวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุวินนัง หรือ; ทุวินนัง, ทวินนัง.

ราชสฺส รญฺญํ-.

แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง-

นมฺหิ ราชสทฺทสฺสสวิภตฺติสฺสรญฺญํ โหติ วา; รญฺญํ, รชานํ

ในนังวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญัง หรือ; รัญญัง, ราชานัง.

นาสฺมาสุ รญฺญา-.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย เป็นรัญญา-

นาสฺมาสุ ราชสฺส สวิภตฺติสฺสรญฺญา โหติ, รญฺญา กตํ, รญฺญานิสฺสฏํ.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญา; รัญญา กตัง, รัญญา นิสสฏัง.

รญฺโญรญฺญสฺสราชิโน เส-.

เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน ในสะวิภัตติ-

เส ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺโญรญฺญสฺสราชิโน โหนฺตี; รญฺโญ, รญฺญสฺส, ราชิโน.

ในสะวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน; รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน.

สฺมิมฺหิ รญฺเญราชินิ-.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ-

สฺมิมฺหิ ราชสฺส สวิภตฺติสฺส รญฺเญราชินิ โหนฺติ; รญฺเญ,ราชินิ.

ในสมิงวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ; รัญเญ, ราชินิ.

สมาเส วา-.

ในสมาส หรือ-

สมาสวิสเย เอเต อาเทสา ราชสฺสวา โหนฺติ; กาสิรญฺญา, กาสิราเชน; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช.

ในสมาสวิสัย อาเทศเหล่านี้ของราชศัพท์ย่อมมีบ้าง; กาสิรญฺญา, กาสิราเชน; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช.

สฺมิมฺหิ ตุมฺหามฺหานํตยิมยิ-.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ (ย่อมมี)

สฺมิมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยิมยิ โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตยิ,มยยิ.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยิ, มยิ.

อมฺหิ ตํมํตวํมมํ-.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ (ย่อมมี)

อมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตํมํตวํมมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

นาสฺมาสุตยามยา-.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา (ย่อมมี)

นาสฺมาสุ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตยามยา โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตยา กตํ, มยา กตํ; ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยา กตํ, มยา กตํ; ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ.

ตวมมตุยฺหํมยฺหํ เส-.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ (ย่อมมี)

เสตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ตวมมตุยฺหํมยฺหํ โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตว, ตุยฺหํ; มม,มยฺหํ.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตว, ตุยฺหํ; มม, มยฺหํ.

งํงกํ นมฺหิ-.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ (ย่อมมี)

นมฺหิ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ งํงากํ โหนฺติ ปจฺเจกํ; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ–-ยถาสงฺขฺยมตฺร น วิวจฺฉเต.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ — ในที่นี้ไม่ประสงค์ตามลำดับ.

ทุติเย โยมฺหิ วา-.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ (อาเทศเป็น อํ และ อากํ) ย่อมมีบ้าง

ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ ปจฺเจกํ งํงากํ วา โหนฺติ โยมฺหิ ทุติเย; ตุมฺหํ’ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ,อมฺหากํ,อมฺเห.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีบ้างเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห.

อปาทาโท ปทเตกวากฺเย-.

ไม่ใช่ในเบื้องต้นแห่งบาท (ของคาถา) เบื้องหลังบท และในประโยคเดียวกัน

อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ; ปชฺชเต’เนนตฺโถติ-ปทํ, สฺยาทฺยนฺตํ ตฺยาทฺยานฺตญฺจ; ปทสมูโห วากฺยํ.

พึงทราบว่า (บทเหล่านี้) เป็นบทตามไป; บทที่บุคคลย่อมถึงเนื้อความด้วยบทนั้น ชื่อว่า บท, ได้แก่ บทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด และบทที่มีติวิภัตติเป็นที่สุด; หมู่แห่งบท ชื่อว่า วากยะ (ประโยค).

โยนํหิสฺวปญฺจมฺยา โวโน-.

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน (ย่อมมี)

อปญฺจมิยา โยนํหิสฺวปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอกวากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ โว โน โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ; ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห; ปสฺสติ โน, ปสฺสติอมฺเห; ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ; ทียเต โน,

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ; ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห; ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห; ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ; ทียเต โน,

ทียเต อมฺหํ; ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ; ธนํ โน, ธนํ อมฺหํ; กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ; กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ–-อปญฺจมฺยาติ-กึ?นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ; อปาทาโทตฺเวว

ทียเต อมฺหํ; ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ; ธนํ โน, ธนํ อมฺหํ; กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ; กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ — บทว่า อปญฺจมิยา เพื่อประโยชน์อะไร? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ; บทว่า อปาทาโท นั่นเทียว

‘‘พลญฺจ ภิกฺขูนมนุปฺปทินฺนํ,ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ’’;

และกำลังอันท่านทั้งหลายถวายแล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย, บุญอันพวกท่านสั่งสมไว้ไม่น้อย

ปทโตตฺเวว- ตุมฺเห ติฏฺฐถ; เอกวากฺเยตฺเวว- เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถนคเร; สวิภตฺตีนํตฺเวว- อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทินํ; อรหติ ธมฺโม อมฺหาทิสานํ.

บทว่า ปทโต นั่นเทียว — ตุมฺเห ติฏฺฐถ; บทว่า เอกวากฺเย นั่นเทียว — เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร; บทว่า สวิภตฺตีนํ นั่นเทียว — อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทีนํ; อรหติ ธมฺโม อมฺหาทีนํ.

เตเม นาเส-.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม (ย่อมมี)

นามฺหิ เส จ อปาทาโท วตฺตมานานํ ปทสฺมา ปเรสํ เอก วากฺเย ฐิตานํ ตุมฺหอมฺภสทฺทานํ สวิภตฺตีนํ เตเม วา โหนฺติ ยถากฺกมํ; กตํ เต, กตํ ตยา; กตํเม, กตํ มยา; ทียเต เต, ทียเต ตว; ทียเต เม, ทียยเต มม; ธนํ เต, ธนํเม, ธนํ มม.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; กตํ เต, กตํ ตยา; กตํ เม, กตํ มยา; ทียเต เต, ทียเต ตว; ทียเต เม, ทียเต มม; ธนํ เต, ธนํ เม, ธนํ มม.

อนฺวาเทเส-.

ในการกล่าวซ้ำ (อาเทศเหล่านั้นย่อมมีเป็นนิตย์)

กถิตานุกถนวิสเย ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา นิจฺจํ ภวนฺติ ปุนพฺพิธานา; คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห.

ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมมีเป็นนิตย์ เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห.

สปุพฺพา ปฐมนฺตา วา-.

เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมมีบ้าง

วิชฺชมานปุพฺพสฺมา ปฐมนฺตา ปเรสํ ตุมฺหอมฺหสทฺทานมา เทสา วา โหนฺติ อนฺวาเทเส’ปิ; คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว; อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ; สปุพฺพาติ-กึ? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว; ปฐ มนฺตาติ-กึ-ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง แม้ในการกล่าวซ้ำ; คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว; อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ; บทว่า สปุพฺพา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว; บทว่า ปฐมนฺตา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

น ววาหาเหวโยเค-.

ในโยคะแห่ง จ ว วา ห และ เอว อักษร (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมไม่มี

จาทีหิ โยเค ตุมฺหอมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ; คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห; คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห; คาโม ตวห ปริคฺคโห, มมห ปริคฺคโห; คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺค โห; คามา ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห; เอวํ สพฺพตฺถ อุทาหรริตพฺพํ–-โยเคติ กึ? คาโมจ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห.

ในโยคะแห่ง จ อักษรเป็นต้น อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห; คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห; คาโม ตวห ปริคฺคโห, มมห ปริคฺคโห; คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห; คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห; พึงแสดงอุทาหรณ์ในที่ทั้งปวงอย่างนี้; บทว่า โยเค เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห.

ทสฺสนตฺเถนาโลจเน-.

ในอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก (อาเทศเหล่านั้นย่อมไม่มี)

ทสฺสนตฺเถสุ อาโลจนวชฺชิเตสุ ปยุชฺชมาเนสุ ตุมฺห อมฺหสทฺทานมาเทสา น โหนฺติ; คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต–-อนาโลจเนติ-กึ? คาโม โว อาโลเวติ, คาโม โน อาโลเจติ.

เมื่อใช้ธาตุที่มีอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต; บทว่า อนาโลจเน เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

อามนฺตณํ ปุพฺพมสนฺตํว-.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี

อามนฺตณํ ปุพฺพมวิชฺชมานํ วิย โหติ ตุมฺหอมฺหสทฺทาน มาเทสวิสเย; เทวทตฺต ตว ปริคฺคโห–-อามนฺตณนฺติกึ? กมฺพโล เต ปริคฺคโห; ปุพฺพนฺติ-กึ?’มเยตํ สพฺพ มกฺขาตํ ตุมฺหากํ ทฺวิชปุงฺควา’ ปรสฺส หิ [ ] อวิชฺชมานนฺตา อปาทาโทติ-ปฏิเสโธน สิยา? อิวาติ-กึ? สวนํ[ ] ยถา สิยา.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี ในวิสัยแห่งอาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์; (ตัวอย่าง) เทวทัตตะ! (บ้าน) เป็นของท่าน – ทำไมจึงกล่าวว่า อามันตนบท? (เพื่อป้องกัน) ผ้าห่มเป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า บทหน้า? 'ดูก่อนพราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลาย สิ่งนี้ทั้งหมดอันเราบอกแก่พวกท่านแล้ว' เพราะว่า เมื่อบทหลังไม่มีอยู่ การห้ามว่า 'ไม่ใช่บทตั้งต้นแห่งบาท' (อปาทาทิ) ก็จะไม่พึงมีมิใช่หรือ? ทำไมจึงกล่าวว่า 'เหมือน'? เพื่อให้มีการได้ยิน (รูปศัพท์เดิม) อยู่

น สามญฺญวจนเมกตฺเถ-.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ในอรรถเดียวกัน ไม่ (เป็นเสมือนไม่มี)

สมานาธิกรเณ ปรโต สามญฺญวจนมามนฺตณมสนฺตํ วิย น โหติ; มาณวก ชฏิลก เตปริคฺคโห–-ปรสฺสา วิชฺชมานตฺเต’ปิ ปุพฺพรูปมุปาทายาเทโส โหติ; สามญฺญ วจนนฺติ-กึ? เทวทตฺต มาณวก ตว ปริคฺคโห; เอกตฺเถติกึ? เทวทตฺต ยญฺญทตฺต ตุมฺหํ ปริคฺคโห.

เมื่อมีบทสมานาธิกรณะอยู่ข้างหลัง อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มี; (ตัวอย่าง) มาณพ! ผู้มีชฎา! (บ้าน) เป็นของท่าน – แม้เมื่อบทหลังมีอยู่ (คือไม่ถูกมองว่าไม่มี) อาเทศย่อมมีได้โดยอาศัยรูปบทหน้า; ทำไมจึงกล่าวว่า สามัญญวจะนะ? เทวทัตตะ! มาณพ! (บ้าน) เป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถเดียวกัน? เทวทัตตะ! ยัญญทัตตะ! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

พหุสุ วา-.

ในพหุวจนะ บ้าง

พหุสุ วตฺตมานมามนฺตณํ สามญฺญวจนเมกตฺเถ อวิชฺชมานํ วิย วา น โหติ; พฺราหฺมณา คุณวนฺโต ตุมฺหากํ ปริคฺคโห; พฺราหฺมณา คุณวนฺโต โว ปริคฺคโห.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ซึ่งเป็นไปในพหุวจนะ ในอรรถเดียวกัน ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีบ้าง; (ตัวอย่าง) ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน; ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

อิติ โมคฺคลฺลาเน วฺยากรเณ วุตฺติยํ สฺยาทิกณฺโฑ ทุติโย.

จบสยาทิกัณฑ์ที่ ๒ ในวุตติแห่งไวยากรณ์โมคคัลลานะ เพียงเท่านี้

สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถํ-.

บทที่มีสยาทิวิภัตติ กับบทที่มีสยาทิวิภัตติ เป็นเอกัตถะ

สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยานฺเตน สเหกตฺถํ โหตีติ-อิทมธิกตํ เวทิตพฺพํ; โส จ ภินฺนตฺถานเมกตฺถิภาโว สมาโสติ วุจฺจเต.

พึงทราบว่า บทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด นี้เป็นบทตามไป (อธิการ); และความเป็นเอกัตถะแห่งบททั้งหลายที่มีอรรถต่างกันนั้น เรียกว่า สมาส

อสํขฺยํ วิภตฺติสมฺปตฺติสมีปสากลฺยาภาวยถา ปจฺฉายุคปทตฺเถ-.

อสังขยะ ในอรรถว่า วิภัตติ, สัมปัตติ, สมีปะ, สากัลยะ, อภาวะ, ยถา, ปัจฉา และยุคปทะ

อสํขฺยํ สฺยฺยาทฺยนฺตํ วิภตฺยาทีนมตฺเถ วตฺตมานํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ ภวติ; ตตฺถ วิภตฺยตฺเถ ตาว-อิตฺถิสุ กถา ปวตฺตา อธิตฺถิ–-สมฺปตฺติ ทฺวิธา อตฺตสมฺปตฺติ สมิทฺธิ จสมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ, ลิจฺฉวีนํ; สมิทฺธิ ภิกฺขานํ สุภิกฺขํ. สมีเป-กุมฺภสฺส สมีปมุปกุมฺภํ–-สากลฺเย-สติณมชฺโฌ หรติ; สาคฺคฺยธีเต–-อภาโว สมฺพนฺธิเภทา พหุวิโธ; ตตฺร อิทฺธาภาเว-วิคตา อิทฺธิ สทฺทิกานํ ทุสฺสทฺทิกํ; อตฺถาภาเว-อภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ; อติกฺกมาภาเว-อติคตานิ ติณานิ นิตฺติณํ; สมฺปตาภาเว-อติคตํ ลหุปาปุรณํ อติ ลหุปาปุรณํ; ลหุปาปุรณสฺส นายมุปโภคกาโลติ อตฺโถ. ยยถาตฺโถ’เนกวิโธ; ตตฺร โยคฺคตายํ-อนุรูปํ สุรูโป วหติ; วิจฺฉายํ -อนฺวทฺธมาสํ; อตฺถานติวตฺติยํ- ยถาสตฺติ; สทิสตฺเต- สทิโส กิขิยา[ ] สกิขิ; อานุปุพฺพิยํ- อนุเชฏฺฐํ; ปจฺฉาตฺเถ [ -]อนุรถํ; ยุคปทตฺเถ-สจกฺกํ นิธิ.

บทที่เป็นอสังขยะอันมีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด เมื่อเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; ในอรรถวิภัตติก่อน: เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย (อธิอิตถิ); สัมปัตติมี ๒ อย่าง คือ อัตตสัมปัตติ และสมิทธิ – พรหมผู้ถึงพร้อม (สพรหม), (ความมั่งคั่ง) ของพวกกษัตริย์ลิจฉวี; ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (สุภิกขัง); ในอรรถใกล้: ใกล้หม้อ (อุปกุมภัง); ในอรรถสากัลยะ: ย่อมนำไปพร้อมทั้งหญ้า (สติณัง); ย่อมเรียนพร้อมทั้งไฟ (สัคคิ); อภาวะมีหลายอย่างตามความต่างแห่งความเกี่ยวข้อง; ในความไม่มีฤทธิ์: ฤทธิ์ไปปราศแล้วจากผู้มีศรัทธา (ทุสสัททิกัง); ในความไม่มีเนื้อความ: ความไม่มีแห่งแมลงวัน (นิมมักขิกัง); ในความไม่มีการล่วงเลย: หญ้าทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว (นิตติณัง); ในความไม่มีความเหมาะสม: ผ้าห่มเบาล่วงเลยไปแล้ว (อติลหุปาปุรณัง); อธิบายว่า ไม่ใช่กาลแห่งการใช้สอยผ้าห่มเบา; อรรถแห่งยถา มีหลายอย่าง; ในความเหมาะสม: ผู้มีรูปงามย่อมนำไปตามความเหมาะสม (อนุรูปัง); ในความซ้ำ: ทุกๆ กึ่งเดือน (อันวัฑฒมาสัง); ในความไม่ล่วงเลยอรรถ: ตามกำลัง (ยถาสัตติ); ในความเหมือน: เหมือนกับนกกิกิ (สกิกิ); ในลำดับ: ตามลำดับพี่ชาย (อนุเชฏฐัง); ในอรรถข้างหลัง: ตามหลังรถ (อนุรถัง); ในอรรถพร้อมกัน: ขุมทรัพย์พร้อมด้วยกงล้อ (สจักกัง)

ยถา น ตุลฺเย-.

ยถา (ศัพท์) ไม่ (เป็นเอกัตถะ) ในอรรถว่าเหมือน

ยถาสทฺโทตุลฺยตฺเถ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ น ภวติ; ยถา เทวทตฺโต ตถา ยญฺญทตฺโต.

ยถาศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าเหมือน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; (ตัวอย่าง) ยถา เทวทัตโต ตถา ยัญญทัตโต (เทวทัตเป็นอย่างไร ยัญญทัตก็เป็นอย่างนั้น)

ยาวาวธารเณ-.

ยาวะ (ศัพท์) ในอรรถว่ากำหนด

ยาวสทฺโท’วธารเณ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ ภวติ; อวธารณเมตฺตกตา ปริจฺเฉโท; ยาวามตฺตํ พฺราหฺมเณ อามนฺตย; ยาวชีวํ–-อวธารเณติ-กึ, ยาว ทินฺนํตาว ภุตฺตํ นาวธารยามิ กิตฺตกํ มยา ภุตฺตนฺติ.

ยาวศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; การกำหนด คือการจำกัดว่ามีประมาณเท่านี้; (ตัวอย่าง) ยาวามัตตัง พราหมเณ อามันตยะ (จงเรียกพราหมณ์มาเท่าที่มีจำนวน), ยาวะชีวัง (ตลอดชีวิต); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถกำหนด? (เพื่อป้องกัน) ยาวะ ทินนัง ตาวะ ภุตตัง (ให้เท่าไร ก็กินเท่านั้น); (อธิบาย) ข้าพเจ้าไม่ได้กำหนดว่า ข้าพเจ้ากินไปเท่าไร

ปยฺยปาพหิติโรปุเรปจฺฉาวา ปญฺจมฺยา-.

ปริ, อป, อา, พหิ, ติโร, ปุเร และปัจฉา (เป็นเอกัตถะ) กับบทปัญจมีวิภัตติ บ้าง

ปริอาทโย วญฺจมฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ วา; ปริ ปพฺพตํ วสฺสิ เทโว, ปริปพฺพตา; อปปพฺพตํ วสฺสิ เทโว, อป ปพฺพตา; อาปาฏลิปุตฺตํ วสฺสิเทโว, อาปาฏลิปุตฺตา; พหิคามํ, พหิคามา; ติโรปพฺพตํ, ติโรปพฺพตา; ปุเรภตฺตํ, ปุเรภตฺตา; ปจฺฉาภตฺตํ, ปจฺฉาภตฺตา–-เวตาธิกาโร

บทมี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) ปริปัพพะตัง วัสสิ เทโว, ปริ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อะปะปัพพะตัง วัสสิ เทโว, อะปะ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อาปาฏะลิปุตตัง วัสสิ เทโว, อา ปาฏะลิปุตตา (ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร); พะหิคามัง, พะหิคามะ (ภายนอกบ้าน); ติโรปัพพะตัง, ติโรปัพพะตา (ลับภูเขา); ปุเรภัตตัง, ปุเรภัตตา (ก่อนภัต); ปัจฉาภัตตัง, ปัจฉาภัตตา (หลังภัต); นี้เป็นอธิการของ วา ศัพท์

สมีปายาเมสฺวนุ-.

อนุ (ศัพท์) ในอรรถว่าใกล้และยาว

อนุสทฺโท สามีปฺเย อายาเม จ วตฺตมาโน สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺโถ โหตี วา; อนุวนมสนิ คตา; อนุคงฺคํ พาราณสี–-สมีปายาเมสฺวิติ-กึ, รุกฺขมนุวิชฺโชตเต วิชฺชุ.

อนุศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) อนุวะนัง อะสะนิ คะตา (สายฟ้าไปตามป่า), อนุคงคัง พาราณะสี (เมืองพาราณสีอยู่ใกล้แม่น้ำคงคา); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถใกล้และยาว? (เพื่อป้องกัน) รุกขัง อนุวิชโชตะเต วิชชุ (สายฟ้าแลบไปที่ต้นไม้)

ติฏฺฐคฺวาทินิ-.

ในบทที่มี ติฏฐคุ เป็นต้น

ติฏฺฐคุปฺปภุตีนิ, เอกตฺถิภาววิสเย นิปาตียนฺเต;’ติฏฺฐนฺตี คาโว ยสฺมึ กาเล’ติฏฺฐคุ, กาโล; วหคฺคุ, กาโล; อายติควํ, ขเลยวํ, ลูนยวํ, ลูยมานยวมิจฺจาทิ–-วฺยนฺโต’เปตฺถ; เกสาเกสิ; ทณฺฑาทณฺฑิ–-ตถา เวลาปฺปภาวนตฺโถ’ปิ; ปาโต นหานํ ปาตนหานํ; สายํ นหานํ สายนหานํ; ปาตกาลํ, สายกาลํ; ปาตเมฆํ, สายเมฆํ; ปาตมคฺคํ, สายมคฺคํ.

บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น ย่อมสำเร็จรูปในวิสัยแห่งความเป็นเอกัตถะ; (ตัวอย่าง) กาลใดที่โคทั้งหลายยืนอยู่ กาลนั้นชื่อว่า ติฏฐคุ (เวลา); วหคุ (เวลา); อายะติควัม (เวลาโคมา), ขะเลยะวัง (ข้าวเปลือกในลาน), ลูนะยะวัง (ข้าวเปลือกที่เกี่ยวแล้ว), ลูยะมานะยะวัง (ข้าวเปลือกที่กำลังเกี่ยว) เป็นต้น; ในที่นี้มีบทที่มี วิ-อุปสรรค เป็นที่สุดด้วย เช่น เคสาเคสิ (จิกผมกัน), ทัณฑาทัณฑิ (ตีกันด้วยไม้); และในอรรถว่าเวลาเป็นต้นด้วย เช่น ปาตะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเช้า), สายะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเย็น), ปาตะกาลัง (เวลาเช้า), สายะกาลัง (เวลาเย็น), ปาตะเมฆัง (เมฆในเวลาเช้า), สายะเมฆัง (เมฆในเวลาเย็น), ปาตะมัคคัง (ทางในเวลาเช้า), สายะมัคคัง (ทางในเวลาเย็น)

โอเรปริปฏิปาเรมชฺเฌเหฐุทฺธาโธนฺโต วา ฉฏฺฐียา-.

โอระ, ปริ, ปฏิ, ปาเร, มัชเฌ, เหฏฐา, อุทธะ, อโธ และอันโต (เป็นเอกัตถะ) กับบทฉัฏฐีวิภัตติ บ้าง

โอราทโย สทฺทา ฉฏฺฐิยนฺเตน สเหกตฺถา วา โหนฺติ; เอการนฺตตฺตํ นิปาตนโต–-โอเรคงฺคํ; อุปริสิขรํ; ปฏิ โสตํ; ปาเรยมุนํ; มชฺเฌคงฺคํ; เหฏฺฐาปาสาทํ; อุทฺธคงฺคํ; อโธคงฺคํ; อนฺโตปาสาทํ–-ปุน วาวิธานา คงฺคาโอรมิจฺจา ทิปิ โหติ.

ศัพท์มี โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; ความเป็นบทมีสระ เอ เป็นที่สุด สำเร็จได้ด้วยการนิปาตะ; (ตัวอย่าง) โอเรคงคัง (ฝั่งนี้แห่งแม่น้ำคงคา), อุปะริสิขะรัง (บนยอดเขา), ปะฏิโสตัง (ทวนกระแส), ปาเรยะมุนัง (ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำยมุนา), มัชเฌคงคัง (ท่ามกลางแม่น้ำคงคา), เหฏฐาปาสาทัง (ใต้ปราสาท), อุทธะคงคัง (เหนือแม่น้ำคงคา), อโธคงคัง (ใต้แม่น้ำคงคา), อันโตปาสาทัง (ภายในปราสาท); เพราะการกำหนดคำว่า วา อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการเรียงบทเป็น คงคาโอระ เป็นต้นด้วย

ตํ นปุํสกํ-.

สมาสนั้น เป็นนปุงสกลิงค์

ยเทตมตกฺกนฺตเมกตฺถํ ตํ นปุํสกลิงฺคํ เวทิตพฺพํ; ตถา เวโวทาหฏํ; วา กฺวจิ พหุลาธิการา–-ยถาปริสํ, ยถา ปริสาย; สกาย สกาย ปริสายาติ อตฺโถ.

ความเป็นเอกัตถะที่กล่าวมาแล้วนั้น พึงทราบว่าเป็นนปุงสกลิงค์; พึงทราบตามที่ยกตัวอย่างมาแล้วนั่นแล; หรือในบางแห่ง (ไม่เป็นนปุงสกลิงค์) เพราะอำนาจแห่งบทตามไปว่า พหุลัง; (ตัวอย่าง) ยถาปะริสัง, ยถา ปะริสายะ (ตามบริษัท); อธิบายว่า ในบริษัทของตนๆ

อมาทิ-.

บทที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น

อมาทิสฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยานฺเตน สห พหุลเมกตฺถํ โหติ;’คามํ คโต’ คามคโต;’มุหุตฺตํ สุขํ’ มุหุตฺตสุขํ. วุตฺติเย โวปปทสมาเส-กุมฺภกาโร; สปาโก; ตนฺตวาโย; จรา หโร–-นฺตมานกฺตวนฺตุหิ วากฺยเมว; ธมฺมํ สุณนฺโต; ธมฺมํ สุณมาโน; โอทนํ ภุตฺตวา.’

บทที่มีสยาทิวิภัตติมี อัง เป็นต้น เป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด โดยมาก; (ตัวอย่าง) คามัง คะโต เป็น คามะคะโต (ไปสู่บ้าน), มุหุตตัง สุขัง เป็น มุหุตตะสุขัง (สุขชั่วครู่); ในวุตติ หรือในอุปปทสมาส เช่น กุมภะกาโร (ช่างหม้อ), สะปาโก (คนหุงสุนัข), ตันตะวาโย (ช่างทอ), จะราหะโร (คนนำข่าวไป); ส่วนบทที่ประกอบกับ อันตะ, มานะ และ ตวันตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) ธัมมัง สุณันโต (ฟังธรรมอยู่), ธัมมัง สุณะมาโน (ฟังธรรมอยู่), โอทะนัง ภุตตะวา (กินข้าวแล้ว)

รญฺญา หโต’ ราชหโต;’อสินา ฉินฺโน’ อสิจฺฉินฺโน; ปิตุสทิโส; ปิตุสโม; สุขสหคตํ;’ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ’ทธิโภชนํ;’คุเฬน มิสฺโส โอทโน’ คุโฬทโน. วุตฺติ ปเทเนโวปสิตฺตาทิกฺริยายาขฺยาปนโต นตฺถายุตฺตตฺถตา.

รัญญา หะโต เป็น ราชะหะโต (อันพระราชาฆ่าแล้ว), อะสินา ฉินโน เป็น อะสิฉินโน (อันดาบตัดแล้ว), ปิตุสะทิโส (เหมือนด้วยบิดา), ปิตุสะโม (เสมอด้วยบิดา), สุขะสะหะคะตัง (ไปพร้อมด้วยสุข); ทะธินา อุปะสิตตัง โภชะนัง เป็น ทธิโภชะนัง (โภชนะที่ระคนด้วยนมส้ม), คุเฬนะ มิสโส โอทะโน เป็น คุโฬทะโน (ข้าวสุกที่ระคนด้วยน้ำอ้อย); เพราะมีการแสดงกิริยามีการระคนเป็นต้น ด้วยบทในวุตตินั่นเอง จึงไม่มีความบกพร่องแห่งอรรถ

กฺววิ วุตฺติเยว; อุรโค ปาทโป–-กฺววิ วากฺยเมว; ผรสุนา ฉินฺนวา; ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.’

บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “อุรโค” (งู), “ปาทโป” (ต้นไม้) –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “ผรสุน ฉินนวา” (ฟันด้วยขวานแล้ว), “ทัสสเนน ปหาตัพพา” (พึงละด้วยการเห็น).

พุทฺธสฺสเทยฺยํ’ พุทฺธเทยฺยํ;’ยูปาย ทารุ’ ยูปทารุ;’รชนาย โทณิ’ รชนโทณิ; อิธ น โหติ-สงฺฆสฺส ทาตพฺพํ–-กถํ, เอตทตฺโถ เอตทตฺถนฺติ-อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ.’

“พุทธัสส เทยยัง” คือ “พุทธเทยยัง”; “ยูปายะ ทารุ” คือ “ยูปทารุ”; “รชนาย โทณิ” คือ “รชนโทณิ”; ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “สังฆัสส ทาตัพพัง” –- อย่างไร? “เอตทัตโถ” “เอตทัตถัง” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

สวเรหิ ภยํ’ สวรภยํ; คามนิคฺคโต, เมถุนาเปโต. กฺวจิ วุตฺติเยว; กมฺมชํ, จิตฺตชํ–-อิธ น โหติ-รุกฺขา ปติโต.’

“สวเรหิ ภยัง” คือ “สวรภยัง”; “คามนิคคโต”, “เมถุนัปเปโต”. บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัมมชัง”, “จิตตชัง” –- ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “รุกขา ปติโต”.

รญฺโญ ปุริโส’ ราชปุริโส–-พหุลาธิการา นฺตมาน นิทฺธาริยปูรณภาวติตฺตตฺเถหิ น โหติ; มมานุกุพฺพํ; มมานุ กุรุมาโน; คุนฺนํ กณฺหา สมฺปนฺนขีรตมา; สิสฺสานํ ปญฺจโม; ปฏสฺส สุกฺกตา–-กฺวจิ โหเตว; วตฺตมานสามีปฺยํ–-กถํ พฺราหฺมณสฺส สุกฺกา ทนฺตาติ-สาเปกฺขตาย น โหติ–-อิธ ปนโหเตว จนฺทนคนฺโธ; นทีโฆโส; กญฺญารูปํ; กายสมฺผสฺโส?ผลรโสติ [ –-]ผลานํติตฺโต; ผลานมาสิโต[ ] ผลานํ สุหิโต; พฺราหฺมณสฺสฺौจฺจํ เคหนฺติ; สาเปกฺข ตาย น โหติ–-รญฺโญปาฏลิปุตฺตกสฺสธนนฺติ–-ธน สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีติ ปาฏลิปุตฺตกฺैนสมฺพนฺธาภาวา นเหสฺสติ; รญฺโญ’โคว อสฺโส จ ปุริโส จา’ติ ภีนฺนตฺถตายํ [ ] วากฺย เมว–-’รญฺโญ ควาสฺสปุริสา ราชควาสฺสปุริสาติ วุตฺติ โหเตเวกตฺถิภาเว.’ทาเนโสณฺโฑ’ ทานโสณฺโฑ; ธมฺมรโต; ทานภิรโต–-กฺวจิวุตฺติเยว; กุจฺฉิสโย; ถลฏฺโฐ; ปงฺกชํ; สโรรุหํ อิธ น โหติ โภชเน มตฺตญฺญุตา; อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา; อาสเน นิสินฺโน อาสเน นิสีทิตพฺพํ.

“รัญโญ ปุริโส” คือ “ราชปุริโส” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ จึงไม่เป็น (วุตติ) กับบทที่ลง อันตะ, มานะ, นิทธาริยะ, ปูรณะ, ภาวะ และติตตัตถะ; (ตัวอย่าง) “มมานุกุพพัง”; “มมานุกุรุมาโน”; “คุนนัง กัณหา สัมปันนขีรตมา”; “สิสสานัง ปัญจโม”; “ปฏัสส สุกกตา” –- บางครั้งก็เป็น; (ตัวอย่าง) “วัตตมานสามีปยัง” –- อย่างไร? “พราหมณัสส สุกกา ทันตา” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- แต่ในที่นี้เป็นแน่นอน เช่น “จันทนคันโธ”; “นทีโฆโส”; “กัญญารูปัง”; “กายสัมผัสโส”? “ผลรโส” คือ “ผลานัง ติตโต”; “ผลานัง อาสิโต”; “ผลานัง สุหิโต”; “พราหมณัสส อุจจัง เคหัง” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- “รัญโญ ปาฏลิปุตตกัสส ธนัง” –- ฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับบทว่า ธนะ แต่เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับบทว่า ปาฏลิปุตตกะ จึงไม่เป็น (วุตติ); “รัญโญ โค จ อัสโส จ ปุริโส จ” เป็นประโยคเท่านั้น เพราะมีความหมายต่างกัน –- “รัญโญ ควัสสปุริสา” คือ “ราชควัสสปุริสา” ย่อมเป็นวุตติในเพราะความเป็นบทเดียวกัน. “ทาเนโสณโฑ” คือ “ทาเนโสณโฑ”; “ธัมมรโต”; “ทานาภิรโต” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิสโย”; “ถลัฏโฐ”; “ปังกชัง”; “สโรหุหัง” ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “โภชเน มัตตัญญุตา”; “อินทริเยสุ คุตตทวารตา”; “อาสเน นิสินโน”, “อาสเน นิสีทิตัพพัง”.

วิเสสนเมกตฺเถน-.

วิเสสนะเป็นบทเดียวกัน.

วิเสสนํ สฺยาทฺยนฺตํ วิเสสฺเสน สฺยาทฺยานฺเตน สมานาธิกรเณนสเหกตฺถํ โหติ;’นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺเจ’ติ นิลุปฺปลํ,’ฉินฺนญฺจ ตํ ปรูฬฺหญฺเจ’ติ ฉินฺนปรูฬฺหํ; สตฺถิว สตฺถี,’สตฺถี จ สาสามา เจ’ติ สตฺถิสามา; สีโหว สีโห,’มุนิ จ โสสีโห วา’ติมุนิสีโห;’สีลเมว ธนํ’ สีลธนํ–-กฺจิ วากฺยเมว, ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต; จิตฺโต คหปติ.–-กฺวจิ วุตฺติเยว; กณฺหสปฺโป; โลหิตสาลิ. วิเสสนนฺติ-กึ? ตจฺฉโก สปฺโป. เอกตฺเถเนติ-กึ? กาฬมฺหา อญฺโญ–-กถํ, ปตฺต ชีวิโก อาปนฺนชีวิโก[ ] มาสชาโตติ-อญฺญปทตฺเถ ภวิสฺสติ.

วิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน; (ตัวอย่าง) “นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ” คือ “นีลุปปะลัง”; “ฉินนัญจะ ตัง ปรูฬหัญจะ” คือ “ฉินนปรูฬหัง”; “สัตถี” เหมือน “สัตถี”, “สัตถี จะ สา สามา จะ” คือ “สัตถีสามา”; “สีโห” เหมือน “สีโห”, “มุนิ จะ โส สีโห วา” คือ “มุนิสีโห”; “สีลเมว ธนัง” คือ “สีลธนัง” –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, (ตัวอย่าง) “ปุณโณ มันตานีปุตโต”; “จิตโต คหปติ” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัณหสัปโป”; “โลหิตสาลี”. คำว่า “วิเสสนะ” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “ตัจฉโก สัปโป”. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเดียวกัน” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “กาฬัมหา อัญโญ” –- อย่างไร? “ปัตตชีวิโก”, “อาปันนชีวิโก”, “มาสชาโต” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

นญ-.

นะ (นิบาต).

นญิจฺเจตํ สฺยาทฺยนฺตํ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถํ โหติ; น พฺราหฺมโณ อพฺราหฺมโณ–-พหุลาธิการโต อสมตฺเถหิปิ เกหิจิ โหติ; อปุนเคยฺยา, คาถา–-อโนกาสํ กาเรตฺวา อมูลามูลํ คนฺตฺวา–-อีสกฬาโร อีสปิงฺคโลติ-สฺยาทิ สฺยาทิเนกตฺถนฺติ สมาโส; วากฺยเมว วาติปฺปสงฺคาภาวา.

คำว่า “นะ” นี้ที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้าย; (ตัวอย่าง) “นะ พราหมโณ” คือ “อพราหมโณ” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ บางครั้งก็เป็น (วุตติ) แม้กับบทที่ไม่มีความสามารถ (ในการสมาส) บางบท; (ตัวอย่าง) “อปุนเคยยา คาถา”; “อโนกาสัง กาเรตวา”; “อมูฬามูลัง คันตวา” –- “อีสกฬโร”, “อีสปิงคโล” ดังนี้ เป็นสมาสที่บทมีวิภัตติลงท้ายกับบทมีวิภัตติลงท้ายเป็นบทเดียวกัน; เป็นประโยคเท่านั้น เพราะไม่มีการกล่าวเกินไป.

กุปาทโย นิจฺจมสฺยาทิวิธิมฺหิ-.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ เป็นนิตย์ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น.

กุสทฺโท ปาทโย จ สฺยาทฺยนฺเตน สเหกตฺถา โหนฺติ นิจฺจํ สฺยทิวิธิวิสยโต’ญฺญตฺถ;’กุจฺฉิโต พฺราหฺมโณ’ กุพฺราหฺมโณ,’อีสกํ อุณฺหํ’ กทุณฺหํ; ปนายโก, อภิเสโก, ปกริตฺตฺวา, ปกตํ, ทุปฺปุริโส, ทุกฺกตํ, สุปุริโส, สุกตํ, อภิตฺถุตํ, อติตฺถุตํ, อากฬาโร, อาพทฺโธ. ปาทโย คตาทฺยตฺเถ ปฐมาย()’ ปคโต อาจริโย’ ปาจริโย; ปนฺเตวาสี–-อจฺจาทโย กนฺตาทฺยตฺเถ ทุติยาย;()’อติกฺกนฺโต มจ’มติมญฺโจ; อติมาโล. อวาทโย กุฏฺฐาทฺยตฺเถ ตติยาย;()’อวกุฏฺฐํ โกกิลาย วน’มวโกกิลํ; อวมยยูรํ. ปริยาทโย คิลานาทฺยตฺเถ จตุตฺถิยา; ()’ปริคิล โน’ชฺเฌนาย’ ปริยชฺเฌโน–-นฺยาทโย กนฺนาทฺยตฺเถ ปญฺจมิยา()’นิกฺขนฺโตโกสมฺพิยา’ นิกฺโกสมฺพิ–-อสฺยาทิวิธิมฺหีติ กึรุกฺขมฺปติ วิชฺโชตเต.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นนิตย์ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีมี สิ เป็นต้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิโต พราหมโณ” คือ “กุพราหมโณ”; “อีสกัง อุณหัง” คือ “กทุญหัง”; “ปนายโก”, “อภิเสโก”, “ปกริตวา”, “ปกตัง”, “ทุพปุริโส”, “ทุกกฏัง”, “สุปุริโส”, “สุกตัง”, “อภิตถุตัง”, “อติถุตัง”, “อากฬโร”, “อาพัทโธ”. ปาทิศัพท์ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น กับปฐมาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปคโต อาจริโย” คือ “ปาจริโย”; “ปันเตวาสี” –- อตยาทิศัพท์ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น กับทุติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อติกกันโต มัญจัง” คือ “อติมัญโจ”; “อติมาโล”. อวาทิศัพท์ในอรรถว่า ถูกตัดแล้ว เป็นต้น กับตติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อวกุฏฐัง โกกิลาย วนัง” คือ “อวโกกิลัง”; “อวมยูรัง”. ปริยาทิศัพท์ในอรรถว่า ลำบาก เป็นต้น กับจตุตถีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปริคิลานโน อัชเฌนาย” คือ “ปริยัชเฌโน” –- นิยาทิศัพท์ในอรรถว่า ออกไปแล้ว เป็นต้น กับปัญจมีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “นิกขันโต โกสัมพิยา” คือ “นิกโกสัมพี” –- คำว่า “ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “รุกขัง ปติ วิชโชตเต”.

จี กฺริยตฺเถหิ-.

จีปัจจัยกับบทที่มีอรรถเป็นกิริยา.

จีปฺปจฺจยนฺโต กฺริยตฺเถหิ สฺยทฺยนฺเตหิ สเหกตฺโถ โหติ; มลินี กริย.

บทที่มีจีปัจจัยลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “มลินีกริยา”.

ภุสนาทรานาทเรสฺวลํสาสา-.

อลัง, สา, อสา ในอรรถว่าการประดับ, ความเคารพ และความไม่เคารพ.

ภุสนาทิสฺวตฺเถสฺวลมาทโย สทฺทา กฺริยาตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สเหกตฺถา โหนฺติ; อลํกริย; สกฺกจฺจ; อสกฺกจฺจ–-ภุสนาทีสูติ-กึ? อลํ ภุตฺวา คโต; สกฺกตฺวา คโต; อสกฺกตฺวา คโต; ปริยตฺตํ โสภนมโสภนนฺติ อตฺโถ.

อลังศัพท์เป็นต้นในอรรถมีการประดับเป็นต้น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “อลังกริยา”, “สักกัจจะ”, “อสักกัจจะ” –- คำว่า “ในอรรถมีการประดับเป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “อลัง ภุตวา คโต”, “สักกัตวา คโต”, “อสักกัตวา คโต”; ความหมายคือ พอเพียง, ดี, ไม่ดี.

อญฺเญ จ-.

และบทอื่น.

อญฺเญ จ สทฺทา กฺริยตฺเถหิ สฺยาทฺยนฺเตหิ สห พหุลเมกตฺถา ภวนฺติ; ปุโรภุย; ติโรภุย;ติโรกริย; อุรสิกริย; มนสิกริย; มชฺเฌกริย; ตุณฺหิภุย.

และบทอื่น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยาโดยมาก; (ตัวอย่าง) “ปุโรภูยะ”, “ติโรภูยะ”, “ติโรกริยา”, “อุรสิกริยา”, “มนสิกริยา”, “มัชเฌกริยา”, “ตุณหิภูยะ”.

วาเนกญฺญตฺเถ-.

หรือในอรรถอื่นที่มิใช่หนึ่ง.

อเนกํ สฺยาทฺยนฺตมญฺญสฺส ปทสฺสตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ; พหูนิ ธนานิ ยสฺสโส’พหุธโน;’ลมฺพา กณฺณา ยสฺส โส’ ลมฺพกณฺโณ;’วชิรํ ปาณิมฺหิ ยสฺสโส’ยํ’ วชิรปาณิ;’มตฺตาพหโว มาตงฺคา เอตฺถ’ มตฺตพหุมาตงฺคํ, วนํ;’อารูฬฺโห วานโรยํ รุกฺขํ โส’ อารูฬฺหวานโร;’ชิตานิ อินฺทฺริยานิ เยนโส’ ชิตินฺทฺริโย;’ทินฺนํ โภชนํ ยสฺสโส’ ทินฺนโภชโน;’อปคตํ กาฬกํ ยสฺมา ปฏา โส’ย’ มปคตกาฬโก;’อุปคตาทส เยสํ เต’ อุปทสา; อาสนฺนทสา; อทูรทสา? อธิก ทสา;’ตโย ทส ปริมาณเมสํ) ติทสา–-กถํ, ทสสทฺโทสํ ขฺยาเน วตฺตเต ปริมาณสทฺทสนฺนิธานา, ยถา-ปญฺจปริมาณ เมสํ’ ปญฺจกา สกุณาติ; ทฺเว วา ตโย วาปริมาณเมส’ทฺวตฺตโย;วาสทฺทตฺเถ วา-’เว วา ตโย วา’ ทฺวตฺตโย–-’ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ทิสาย ยทนฺตราฬํ’ ทกฺขิณปุพฺพา, ทินา;’ทกฺขิณา วสา ปุพฺพา จา’ติ วา;’สห ปุตฺเตนาคโต’ สปุตฺโต สโลมโก, วิชฺชมานโลมโกติ อตฺโถ เอวํ สปกฺขโก; อตฺถิขีรา, พฺราหฺมณิติ-อตฺถิสทฺโท วิชฺชมานตฺเถ นิปาโต–-กฺวจิ คตตฺถตาย ปทนฺตรานมปฺปโยโค, กณฺฐฏฺฐา กาฬา อสฺส กณฺเฐกาโฬ; [ ] โอฏฺฐมุขมิจ มุขมสฺสโอฏฺฐมุโข; เกสสงฺฆาโต จูฬา อสฺส เกสจูโฬ; สุวณฺณวิกาโร อลงฺกาโร อสฺสสุวณฺณาลงฺกาโร;’ ปปติตํ ปณฺณมสฺส’ ปปติตปณฺโณ, ปปณฺโณ;’อวิชฺชมานา ปุตฺตา อสฺส’ อวิชฺชมานปุตฺโต;’น สนฺติ ปุตฺตา อสฺส’ อปุตฺโต–-กฺวจิ น โหติปญฺจภุตฺตวนฺโต อสฺส, ภาตุโน ปุตฺโต อสฺส อตฺถิติ พหุลาธิการโต.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น หรือเป็นอย่างอื่น; ผู้มีทรัพย์มาก (คือ) ผู้มีทรัพย์มาก; ผู้มีหูยาน (คือ) ผู้มีหูยาน; ผู้มีวัชระในมือ (คือ) ผู้นี้มีวัชระในมือ; ป่านี้มีช้างเมามาก (คือ) ป่ามีช้างเมามาก; ลิงนี้ขึ้นต้นไม้แล้ว (คือ) ผู้มีลิงขึ้นแล้ว; ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว (คือ) ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว; ผู้มีอาหารอันให้แล้ว (คือ) ผู้มีอาหารอันให้แล้ว; ผ้าที่ดำอันไปปราศแล้ว (คือ) ผ้านี้มีดำอันไปปราศแล้ว; ผู้ที่สิบเข้าใกล้แล้ว (คือ) ผู้มีสิบเข้าใกล้แล้ว; ผู้มีสิบใกล้; ผู้มีสิบไม่ไกล? ผู้มีสิบเกิน; ผู้มีสิบสามเป็นประมาณ (คือ) เทวดา (ไตรทศ) – อย่างไร, ศัพท์ว่า “ทสะ” (สิบ) ย่อมเป็นไปในความหมายแห่งจำนวน เพราะมีศัพท์ว่า “ปริมาณ” (ประมาณ) อยู่ใกล้, เช่น นกมีห้าเป็นประมาณ (คือ) นกห้าตัว; ผู้มีสองหรือสามเป็นประมาณ (คือ) สองหรือสาม; ในความหมายของศัพท์ว่า “วา” (หรือ) – “สองหรือสาม” (คือ) สองหรือสาม – ทิศที่อยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก (คือ) ทิศตะวันออกเฉียงใต้; หรือว่า “ทิศใต้และทิศตะวันออก”; มาพร้อมกับบุตร (คือ) มีบุตร; มีขน, ความหมายว่ามีขนอยู่; เช่นเดียวกัน มีปีก; มีน้ำนม, พราหมณ์; ศัพท์ว่า “อัตถิ” เป็นนิบาตในความหมายว่า “มีอยู่” – บางครั้งไม่ใช้บทอื่นเพราะความหมายปรากฏแล้ว, ผู้มีคอสีดำ (คือ) ผู้มีคอสีดำ; ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก (คือ) ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก; ผู้มีผมเป็นมวย (คือ) ผู้มีมวยผม; ผู้มีเครื่องประดับที่ทำจากทอง (คือ) ผู้มีเครื่องประดับทอง; ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว (คือ) ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว, ผู้มีใบไม้ร่วง; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร – บางครั้งก็ไม่มีผู้มีบุตรห้าคน, บุตรของพี่ชายมีอยู่ เพราะอำนาจแห่งความมาก (โดยส่วนมาก)

ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ สรูปํ-.

ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ ซึ่งรูป –

สตฺตมฺยนฺตํ ตติยนฺตญฺจ สรูปมเนกํ ตตฺถ คเหตฺวา เตน ปหริตฺวา ยุทฺเธ’ญฺญปทตฺเถ เอกตฺถํ วา โหติ;’เกเสสุ จ เกเสสุ จ คเหตฺวา ยุทฺธมฺปวตฺตํ’ เกสาเกสิ;’ทณฺเฑหิ จ ทณฺเฑหิ จ ปหริตฺวา ยุทฺธมฺปวตฺตํ’ ทณฺฑาทณฺฑิ; มุฏฺฐามุฏฺฐิ ‘‘จิ วีติ หาเร’ติ. จิ สมาสนฺโต [’]จิสฺมิ. นฺตฺยากาโร–-ตตฺถ เตเนติ-กึ? กายทฺว กายทฺว [ ] คเหตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ; คเหตฺวา ปหริตฺวาติ- กึ? รเถ จ รเถ จ ฐตฺวา ยุทฺธํปวตฺตํ; ยุทฺเธติกึ? หตฺเถ จ หตฺเถ จ คเหตฺวา สขฺยํ ปจตฺตํ; สรูปนฺติกึ? ทณฺเฑหิ จ มุสเลหิจ ปหริตฺวา ยุทฺธํ ปวตฺตํ.

บทหลายบทที่มีสัตตมีวิภัตติและตติยาวิภัตติเป็นที่สุด มีรูปอย่างเดียวกัน ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น (คือ) “ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ”; การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับผมต่อผม (คือ) เกสาเกสี; การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้ต่อไม้ (คือ) ทัณฑาทัณฑี; มุฏฐามุฏฐิ (รบกันด้วยหมัด) “ในความหมายว่า ‘วิตีหาระ’ (การแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน) มี ‘จิ’ เป็นสมาสอันตะ (ท้ายสมาส) ใน ‘จิ’ มี ‘นฺตฺย’ เป็นอาคม” – “ในที่นั้น ด้วยสิ่งนั้น” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับกายต่อกาย; “ถือเอาแล้ว ตีแล้ว” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการยืนอยู่บนรถต่อรถ; “ในการรบ” คืออะไร? มิตรภาพที่เกิดขึ้นโดยการจับมือต่อมือ; “มีรูปอย่างเดียวกัน” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้และสาก

จตฺเถ-.

ในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) -

อเนกํ สฺยาทฺยนฺตํ จตฺเถ เอกตฺถํ วา ภวติ–-สมุจฺจโย’ณฺวาจโย อิตรีตรโยโค สมาหาโร จ จสทฺทตฺถา, ตตฺถ สมุจฺจยาณฺวาจเยสุ เนกตฺถิภาโว สมฺภวติ- เตสุ หิ สมุจฺจโย อญฺญมญฺญนิรเปกฺขานมตฺตปฺปธานานํ กตฺถจิ กฺริยาวิเสเส จียมานตา-ยถา-ธเว จ ขทิเร จ ปลาเส จ ฉินฺทาติ; อนฺวาจโยว ยตฺเถโก ปธานภาเวน วิธิยเต อปโร จคุณภาเวน-ยถา-ภิกฺขํ จร คาโว วานเยติ–-อิตรญฺจยย ตุ สมฺภวติ, เตสุ หิ อญฺญมญฺญสาเปกฺขานมว ยวเภทานุคโต อิตรีตรโยโค- ยถา- สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานาติอสฺสาวยวปฺปธานตฺตา พหุวจนเมว; อญฺญมญฺญ สาเปกฺขานเมว ติโรหิตาวยวเภโท สมุทายปฺปธาโน สมาหาโร-ยถา-ฉตฺตุปาหนนฺติ-อสฺส ปน สมุทายปฺปธานตฺตา เอกวจนเมว; เต จ สมาหารีตรีตรโยคา พหุลํ วิธานา นิยตวิสยาเยว โหนฺติ, ตตฺรายํ วิสยวิภาโค นิรุตฺติ ปิฏกาคโต.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) หรือเป็นอย่างอื่น – สมุจจัย, อนวาจัย, อิตเรตรโยคะ และ สมาหาระ เป็นความหมายของศัพท์ว่า “จะ” (และ); ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกัน (ของบท) ย่อมไม่เกิดขึ้นในสมุจจัยและอนวาจัย – ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สมุจจัย คือ การรวมกันของบทที่ต่างคนต่างเป็นประธาน ไม่ขึ้นแก่กันและกัน ในกิริยาพิเศษบางอย่าง เช่น “จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส”; อนวาจัย คือ ที่ซึ่งบทหนึ่งถูกบัญญัติโดยความเป็นประธาน และอีกบทหนึ่งโดยความเป็นคุณ เช่น “จงเที่ยวภิกษา และจงต้อนโค” – ส่วนอิตเรตรโยคะนั้น ย่อมเกิดขึ้นได้, ในบรรดาความหมายเหล่านั้น อิตเรตรโยคะ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยแยกส่วนประกอบ เช่น “สารีบุตรและโมคคัลลานะ” เพราะความเป็นประธานของส่วนประกอบ จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น; ส่วนสมาหาระ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยส่วนประกอบที่ถูกซ่อนไว้ และมีหมู่เป็นประธาน เช่น “ฉัตตุปาหนะ” (ร่มและรองเท้า) เพราะความเป็นประธานของหมู่ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น; และสมาหาระและอิตเรตรโยคะเหล่านั้น โดยมากย่อมมีการบัญญัติเฉพาะในเรื่องที่กำหนดไว้เท่านั้น, การแบ่งประเภทของเรื่องนี้มาจากนิรุตติปิฎก

ปาณิตุริยโยคฺคเสนงฺคานํ; นิจฺจเวรีนํ; สํขฺยาปริ มาณสญฺญานํ; ขุทฺทชนฺตุกานํ; ปจนวทฺธาลานํ; จรณสาธารณานํ; เอกฺฌายนปาวจนานํ; ลิงฺควิเสสานํ; วิวิธวิรุทฺธานํ; ทิสานํ; นทีนญฺจ; นิจฺจํ สมาหาเรกตฺถํ ภวติ.

อวัยวะของสัตว์, เครื่องดนตรี, เครื่องประกอบการงาน, และส่วนของกองทัพ; ผู้เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์; ชื่อของจำนวนและประมาณ; สัตว์เล็กๆ; ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า; ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน; ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน; เพศที่ต่างกัน; สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน; ทิศต่างๆ; และแม่น้ำต่างๆ; ย่อมเป็นสมาหาระเอกัตถะ (มีความหมายเป็นอันเดียวกันแบบสมาหาระ) เป็นนิตย์

ติณรุกฺขปสุสกุณธนธญฺญวฺยญฺชนชนปทานํวา อญฺเญ สมิตรีตรโยโคว.

หญ้า, ต้นไม้, สัตว์, นก, ทรัพย์, ข้าวเปลือก, เครื่องปรุงรส, และชนบท หรืออื่นๆ ย่อมเป็นอิตเรตรโยคะเท่านั้น

ปาณฺยงฺคานํ–-จกฺขุโสตํ; มุขนาสิก; หนุคีวํ; ฉวิ มํสโลหิตํ; นามรูปํ; ชรามรณํ;–-ตุริยงฺคานํ–-อลสตาฬมฺพรํ;มุรชโคมุขํ; สํขเททฺธิมํ; [ ] มทฺทวิกปาณวิกํ; คีตวาทตํ?สมฺมตาฬํ–-โยคฺคงฺคานํ–-ผาลปาจนํ; ยุคนงฺคลํ–-เสนงฺคานํ–-อสิสตฺติโตมรปิณฺฑํ;[ ] อสิจมฺมํ; พีฬารมูสิกํ; กาโกลูกํ; นาคสุปณฺณํ–-สํขฺยาปริมาณ สญฺญานํ–-เอกกทุกํ, ทุกติกํ; ติกจตุกฺกํ, จตุกฺกปญฺจกํ; ทเสกาทสกํ –- ขุทฺทชนฺตุกานํ–-กีฏปฏงฺคํ; กุตฺถกิปิลฺลิกํ; ฑํสมกสํ; มกฺขิกกิปิลฺลิกํ–-ปวนวทฺธาลานํ–-โอรรพฺคิกสุกริกํ; สากุนฺติกมาควิกํ;สปากวทฺธาลํ;เวน

อวัยวะของสัตว์ – ตาและหู; ปากและจมูก; คางและคอ; หนัง เนื้อ และเลือด; นามและรูป; ชราและมรณะ; – เครื่องดนตรี – อลสะ (กลองชนิดหนึ่ง) และ ตาลัมพระ (กลองชนิดหนึ่ง); มุรชะ (กลอง) และ โคมุขะ (แตร); สังข์และเฑทธิมะ (กลอง); มัททวิกะและปาณวิกะ (เครื่องดนตรี); การขับร้องและการบรรเลง? สัมมตตะ (เครื่องดนตรี) และ ตาลัมพะ (เครื่องดนตรี); – เครื่องประกอบการงาน – ผาลและปาจน (เครื่องจี้โค); แอกและไถ; – ส่วนของกองทัพ – ดาบ หอก โตมร และกระบอง (ปิณฑะ); ดาบและโล่; แมวและหนู; กาและนกฮูก; นาคและครุฑ; – ชื่อของจำนวนและประมาณ – หนึ่งและสอง, สองและสาม; สามและสี่, สี่และห้า; สิบและสิบเอ็ด – สัตว์เล็กๆ – หนอนและตั๊กแตน; มดและปลวก; เหลือบและยุง; แมลงวันและมด; – ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า – คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู; พรานนกและพรานเนื้อ; คนหุงต้มสุนัขและคนหยาบช้า; คนสานตะกร้า

รถการํ; ปุกฺกุสฉวฑาหกํ–-จรณสาธารณานํ–-อติสภารทฺวาชํ; กฐกาลาปํ; สีลปญฺญาณํ; สมถวิปสฺสนํ; วิชฺชาจรณํ–-เอกชฺฌายนปาวจนานํ–-ทีฆมชฺฌิมํ; เอกุตฺตรสํยุตฺตกํ; ขนฺธกวิภงฺคํ–-ลิงฺควิเสสานํ–-อิตฺถิปุมํ; ทาสิทาสํ; จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปรริกฺขารํ; ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ; ‘‘ลาภี โหติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาราน‘‘นฺติปิ ทิสฺสติ–-วิวิธวิรุทฺธานํ–-กุสลากุสลํ; สาวชฺชานวชฺชํ; หีนปฺปณิตํ; กณฺภสุกฺกํ; เฉกปาปกํ; อธรุตฺตรํ–-ทิสานํ–-ปุพฺพาปรํ; ทกฺขิณุตฺตรํ; ปุพฺพทกฺขิณํ; ปุพฺพุตฺตรํ; อปร ทกฺขิณํ; อปรุตฺตรํ–-นทีนํ–-คงฺคายมุนํ, มหีสรภุ.

ช่างรถ; คนเก็บขยะและคนเผาศพ; – ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน – อติสภารทวาชะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); กฐกะและกาลาปะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); ศีลและปัญญา; สมถะและวิปัสสนา; วิชชาและจรณะ; – ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน – ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย; อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย; ขันธกะและวิภังค์; – เพศที่ต่างกัน – หญิงและชาย; ทาสีและทาส; จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร; หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้; “ย่อมเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร” ก็ปรากฏอยู่; – สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน – กุศลและอกุศล; มีโทษและไม่มีโทษ; เลวและประณีต; ดำและขาว; ฉลาดและชั่ว; ต่ำและสูง; – ทิศต่างๆ – ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก; ทิศใต้และทิศเหนือ; ทิศตะวันออกเฉียงใต้; ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ; ทิศตะวันตกเฉียงใต้; ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ; – แม่น้ำต่างๆ – แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา, แม่น้ำมหีและแม่น้ำสรภู

ติณวิเสสานํ–-กาสกุสํ, กาสกุสา; อุสีรพีรณํ, อุสี รพีรณา; มุชพพฺพชํ, มุญฺชพพฺพชา–-รุกฺขวเสสานํ–-ขทิรปลาสํ, ขทิรปลาสา; ธวาสฺสกณฺณํ, ธวาสฺสกณฺณา; ปิลกฺขนิคฺโรธํ, ปิลกฺขนคฺโรธา; อสฺสตฺถกปิตฺถนํ, อสฺสตฺถ กปิตฺถนา; สากสาลํ, สากสาลา–-ปสุวิเสสานํ–-คช ควชํ,คชควชา; โควหิสํ, โคมหิสา;เอเณยฺยโคมหิสํ, เอเณยฺยโคมหิสา; เอเณยฺยวราหํ, เอเณยฺยวราหา; อเช

หญ้าชนิดต่างๆ – หญ้าคาและหญ้ากุสะ (เอกพจน์), หญ้าคาและหญ้ากุสะ (พหูพจน์); หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (เอกพจน์), หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (พหูพจน์); หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (เอกพจน์), หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (พหูพจน์); – ต้นไม้ชนิดต่างๆ – ต้นขทิระและต้นปลาส (เอกพจน์), ต้นขทิระและต้นปลาส (พหูพจน์); ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (เอกพจน์), ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (พหูพจน์); ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (เอกพจน์), ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (พหูพจน์); ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (เอกพจน์), ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (พหูพจน์); ต้นสักและต้นสาละ (เอกพจน์), ต้นสักและต้นสาละ (พหูพจน์); – สัตว์ชนิดต่างๆ – ช้างและโคป่า (เอกพจน์), ช้างและโคป่า (พหูพจน์); โคและกระบือ (เอกพจน์), โคและกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทราย โค และกระบือ (เอกพจน์), เนื้อทราย โค และกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทรายและหมูป่า (เอกพจน์), เนื้อทรายและหมูป่า (พหูพจน์); แพะ

ฬกํ, อเชฬกา; กุกฺกุรสูกรํ, กุกฺกุรสูกรา; หตฺถิควาสฺส วฬวํ, หตฺถิควาสฺสวฬวา–-สกุณวิเสสานํ–-หํสพลาวํ, หํสพลาวา; การณฺฑววกฺกวากํ, การณฺฑววกฺกวากา; พกพลากํ, พกพลากา–-ธนานํ–-หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญ สุวณฺณา;มณิสํขมุตฺตาเวผผริยํ, มณิสํขมุตฺตาเวฬุริยา; ชาตรูปรชตํ, ชาตรูปรชตา–-ธญฺญานํ–-สาลิยวกํ, สาลิยวกา; ติลมุคฺคมาสํ, ติลมคฺคมาสา; นิปฺผาวกุลตฺถํ, นิปฺผาวกุลตฺถา–-พฺยญฺชนานํ–-สากสุวํ, สากสุวา; คพฺยมาหิสํ, คพฺยมาหิสา; เอเณยฺยวาราหํ, เอเณยฺยวาราหา; มิคมายูรํ, มิคมายูรา–-ชนปทานํ–กาสิโกสลํ, กาสิโกสลา; วชฺชิมลฺลํ, วชฺชิมลฺลา; เจติวีสํ, เจติวีสา; มจฺฉสุรเสนํ, มจฺฉสูรเสนา; กุรุปญฺจาลํ, กุรุปญฺจาลา.

แกะและแพะ; สุนัขและสุกร; ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย – ในบรรดานกชนิดต่างๆ – หงส์และนกกระเรียน; นกเป็ดน้ำและนกกระยาง; นกกระยางและนกกระเรียน – ในบรรดาทรัพย์สมบัติ – เงินและทอง; แก้วมณี สังข์ มุกดา และไพฑูรย์; ทองคำและเงิน – ในบรรดาธัญพืช – ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์; งา ถั่วเขียว และถั่วดำ; ถั่วพุ่มและถั่วคูลัตถะ – ในบรรดาเครื่องปรุง – ผักและแกง; เนื้อโคและเนื้อกระบือ; เนื้อกวางและเนื้อหมูป่า; เนื้อสัตว์ป่าและเนื้อนกยูง – ในบรรดาชนบท – แคว้นกาสีและโกศล; แคว้นวัชชีและมัลละ; แคว้นเจตีและวิสาละ; แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ; แคว้นกุรุและปัญจาละ

อิตรีตรโยโค-ยถา-วนฺทิมสูริยา, สมณพฺราหฺมณา, มาตาปิตโร, อิจฺจาทิ, เอตสฺมึ เอกตฺถิภาวกณฺเฑ ยํ วุตฺตํ ปุพฺพํ ตเทว ปุพฺพํ นิปตติ กมาติกฺกเม ปโยชนาภาวา กฺววิ วิปลฺลาโส’ปิ โหติ พหุลาธิการโต.’ ทนฺตานํ ราชา’ ราชทนฺโต. กตฺถจิ กมมฺปจฺจนาทรา ปุพฺพกาลสฺสาปิ ปรนิปาโต. ลิตฺตวาสิโต, นคฺคมุสิโต, สิตฺตสมฺมฏฺโฐ, ภฏฺฐลุญฺจิโต–-จตฺเถ ยเทกตฺถํ ตตฺถ เกจิ ปุพฺพปทํ พหุธา นิยเมนฺติ ตทิห วฺยภิวารทสฺสนา น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

การประกอบคำแบบสลับกัน – เช่น – พระจันทร์และพระอาทิตย์, สมณะและพราหมณ์, มารดาและบิดา เป็นต้น ในบทที่รวมเป็นคำเดียวนี้ คำใดที่กล่าวไว้ก่อน คำนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการสลับกันได้ เพราะมีอำนาจมาก ‘พระราชาแห่งฟัน’ คือ ‘ฟันของพระราชา’ (ราชทันต์). บางครั้งก็มีการลงคำหลังก่อน แม้จะเป็นคำที่ควรลงก่อน เพราะไม่ใส่ใจในลำดับ. ลิตตวาสิตะ (ทาและอบ), นัคคมุสิตะ (เปลือยและถูกลัก), สิตตสัมมัฏฐะ (รดและกวาด), ภัตตลุญจิตะ (คั่วและถอน) – ในอรรถแห่ง จะ ที่เป็นเอกัตถะ บางท่านกำหนดให้บทหน้ามีหลายความหมาย แต่ในที่นี้ไม่กล่าวถึง เพราะเห็นว่ามีการผิดเพี้ยนไป

สมาหาเร สปุํสกํ-.

ในสมาหาระ (การรวมกัน) เป็นนปุงสกลิงค์ (เพศกลาง).

วตฺเถ สมาหาเร ยเทกตฺถํ ตนฺนปุํสกลิงฺคมฺหวติ; ตถา เวโวทาหฏํ–-กตฺถจิ น โหติ สภาปริสายาติ ญาปกา; อาธิ ปจฺจปริวาโร; ฉนฺทปาริสุทฺธิ; ปฏิสนฺธิปฺปวตฺติยํ.

ในอรรถแห่ง จะ ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; เช่นเดียวกับที่ยกตัวอย่างมา – บางครั้งก็ไม่เป็น เช่น ‘สภาและบริษัท’ (สภาปริสา) เพราะเป็นเครื่องหมาย; ความเป็นใหญ่และบริวาร; ฉันทปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะ); ปฏิสนธิปวัตติยัง (ในการเกิดปฏิสนธิ).

สํขฺยาทิ-.

สังขยา (จำนวน) เป็นต้น.

เอกตฺเถ สมาหาเร สํขฺยาทิ นปุํสกลิงฺคมฺภวติ; ปญฺจควํ; จตุปฺปถํ–-สมาหารสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว โหติ; สมาหาเรตฺเวว-ปญฺจกปาโล, ปูโว; ติปุตฺโต.

ในสมาหาระที่เป็นคำเดียว สังขยาเป็นต้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; ปัญจคาวะ (โคห้าตัว); จตุปปถะ (ทางสี่แพร่ง) – เพราะสมาหาระเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) จึงเป็นเอกวจนะ (พจน์เดียว) เท่านั้น; แต่ในสมาหาระ (ที่ไม่เป็นเอกัตถะ) – ปัญจกปาละ ขนมเบื้อง (ขนมเบื้อง ๕ แผ่น); ติปุตตะ (บุตรสามคน).

กฺวเจกตฺตญฺจ ฉฏฺฐิยา-.

บางครั้งก็เป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) และฉัฏฐีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖).

ฉฏฺฐิเยกตฺเถ กฺวจิ นปุํสกตฺตํ โหเตกตฺตญฺจ;’สลภานํ ฉายา’ สลหจฺฉายํ; เอวํ’สกุนฺตานํ ฉายา’ สกุนฺตจฺฉายํ;

ในฉัฏฐีวิภัตติที่เป็นเอกัตถะ บางครั้งก็เป็นนปุงสกลิงค์และเอกัตถะ; ‘เงาของตั๊กแตน’ คือ ‘สลภัจฉายะ’ (เงาตั๊กแตน); เช่นนี้ ‘เงาของนก’ คือ ‘สกุณัจฉายะ’ (เงานก).

ปาสาทจฺฉายยํ, ปาสาทจฺฉายยา; ฆรจฺฉายยํ, ฆรจฺฉายา. อมนุสฺสา สภาย นปุํสเกกตฺตมฺภวติ; พฺรหฺมสภํ; เทวสภํ; อินฺทสภํ; ยกฺขสภํ; สรภสภํ–-มนุสฺสสภายํ–-ขตฺติยสภา, ราชสภา อิจฺเจวมาทิ–-กฺวจีติ กึ?ราชปุริโส.

ปาสาทัจฉายะ (เงาปราสาท), ปาสาทัจฉายา (เงาปราสาท); ฆรัจฉายะ (เงาเรือน), ฆรัจฉายา (เงาเรือน). ในสภาของอมนุษย์ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เอกัตถะ; พรหมสภะ (สภาของพรหม); เทวสภะ (สภาของเทวดา); อินทสภะ (สภาของพระอินทร์); ยักษสภะ (สภาของยักษ์); สรภสภะ (สภาของสรภะ) – ในสภาของมนุษย์ – ขัตติยสภา (สภาของกษัตริย์), ราชสภา (สภาของพระราชา) เป็นต้น – คำว่า ‘บางครั้ง’ หมายถึงอะไร? ราชบุรุษ (บุรุษของพระราชา).

สฺยาทิสุ รสฺโส-.

ในสยาทิวิภัตติ (วิภัตติ สฺยา เป็นต้น) เป็นรัสสะ (เสียงสั้น).

นปุํสเก วตฺตมานสฺส รสฺโส โหติ สฺยาทิสุ; สลภจฺฉายํ–-สฺยาทิสูติ-กึ?สลภจฺฉาเย.

คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; สลภัจฉายะ (เงาตั๊กแตน) – คำว่า ‘ในสยาทิวิภัตติ’ หมายถึงอะไร? สลภัจฉายา (เงาตั๊กแตน).

ฆปสฺสานฺตสฺสาปฺปธานสฺส-.

ของฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน.

อนฺตภุตสฺสาปฺปธานสฺสฆปสฺสสฺยาทิสุรสฺโสโหติ; พหุมาโล, โปโส; นิกฺโกสมฺพิ; อติวาโมรุ–-อนฺตสฺสาติ-กึ? กญฺญาปิโย; อปฺปธานสฺสาติ-กึ? ราชกุมารี; พฺรหฺมพนฺธู.

ฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; พหุมาละ (มีพวงมาลัยมาก), โปสะ (บุรุษ); นิกโกสัมพี (ออกจากเมืองโกสัมพี); อติวามโครุ (มีโคนขาอ่อนงามยิ่ง) – คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? กัญญาปิยะ (ผู้มีหญิงสาวเป็นที่รัก); คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? ราชกุมารี (เจ้าหญิง); พรหมพันธุ (ญาติของพรหม).

โคสฺสุ-.

ของโค เป็น อุ.

อนฺตภุตสฺสาปฺปธานสฺส โคสฺส สฺยาทิสุ อุ โหติ; จิตฺตคุ–-อปฺปธานสฺสาตฺเวว - สุโค;อนฺตสฺสาตฺเวจโคกุลํ.

โคที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในสยาทิวิภัตติ; จิตตคุ (มีโคหลากหลาย) – คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? สุคุ (โคดี); คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? โคกุละ (ฝูงโค).

อิตฺถิยมตฺวา-.

ในอิตถีลิงค์ จาก อะ.

อิตฺถิยํ วตฺตมานโต อการนฺตโต นามสฺมา อาปฺปจฺจโย โหติ, ธมฺมทินฺนา.

จากนามที่ลงท้ายด้วย อะ ที่อยู่ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อา; ธัมมทินนา.

นทาทิโต ณฺฑี-.

จาก นที เป็นต้น เป็น ณี.

นทาทีหิ อิตฺถิยํ ณฺฑีปฺปจฺจโย โหติ; นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี.

จากคำว่า นที เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย ณี; นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี.

โคโต วา().

จาก โค เป็น วา (หรือ).

คาวี, โค; อากติคโณ’ยํ–-งกาโร ‘‘นฺตนฺตุนํ งิมฺหิ โต วา‘‘ติ. วิเสสนตฺโถ.

คาวี, โค; นี่เป็นอาคติคณะ (กลุ่มคำที่ใช้ตามแบบ); อักษร ṅ (ง) ใน ‘นฺตนฺตุนำ ṅิมฺหิ โต วา’ มีความหมายเป็นวิเสสนะ (คุณศัพท์).

ยกฺขาทิตฺตฺวิตี จ-.

จาก ยักษ์ เป็นต้น เป็น อินี และ อี.

ยกฺขาทิโต อิตฺถิยมินี โหติ งี จ; ยกฺขินี, ยกฺขิ; นาคินี, นาคี; สีหินี, สีหี.

จากคำว่า ยักษ์ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี และ ณี; ยักษิณี, ยักษี; นาคิณี, นาคี; สีหิณี, สีหี.

อารามิกาทีหิ-.

จาก อารามิกะ เป็นต้น.

อารามิกาทิโต อินี โหติตฺถิยํ; อารามิกินี; อนนฺตราสิกินี; ราชินี.

จากคำว่า อารามิกะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี; อารามิกินี; อนันตราสิกินี; ราชินี.

สญฺญายํ มานุโส().

ในชื่อเฉพาะ เป็น มานุสะ.

มานุสินี; อญฺญตฺร มานุสี.

มานุสินี (ในชื่อเฉพาะ); ที่อื่นเป็น มานุสี.

ยุวณฺโณหิ นี-.

จาก อิ-อุ วรรณะ เป็น นี.

อิตฺถิยมิวณฺณุวณฺณนฺเตหิ นี โหติ พหุลํ; สทาปยต ปาณินี; ทณฺฑินี; ขตฺตพนฺธุนี; ปรจิตฺตวิทุนี–-มาตุ อาทิโต กสฺมา น โหติ? อิตฺถิปฺปจฺจยํ วินาปิ อิตฺถตฺตาหิ ธานโต.

หลังคำที่ลงท้ายด้วยอิวรรณะและอุวรรณะในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สทาปยตปาณินี; ทัณฑินี; ขัตตพันธุนี; ปรจิตตวิทุนี – เพราะเหตุใดจึงไม่ลงหลังคำว่า มาตุ เป็นต้น? เพราะคำเหล่านั้นทรงความเป็นอิตถีลิงค์ไว้ได้แม้ไม่มีอิตถีปัจจัย.

กฺติมฺหาญฺญตฺเถ-.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่น.

กฺติมฺหาญฺญตฺเถเยว อิตฺถิยํ นี โหติ พหุลํ; สาหํ อหึสารตินี; ตสฺสา มุฏฺฐสฺสตินิยา; สา วจฺฉคิทฺธินี–-อญฺญตฺเถติ-กึ? ธมฺมรติ.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่นเท่านั้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สหัง อหิงสารตินี; ตัสสา มุฏฐัสสตินิยา; สา วัจฉคิทธินี – คำว่า 'ในอรรถอื่น' มีประโยชน์อย่างไร? เพื่อห้ามในคำว่า ธัมมรติ.

ฆรณฺยาทโย-.

กลุ่มคำมี ฆรณี เป็นต้น.

ฆรณีปฺปภุตโย นีปฺปจฺจยนฺตา สาธโว ภวนฺติ; ฆรณี; โปกฺขรณี; อีสฺสตฺตํ นิปาตนา.

คำมี ฆรณี เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย นี ปัจจัย เป็นคำที่สำเร็จรูปอย่างถูกต้อง; ฆรณี; โปกขรณี; การสำเร็จเป็นสระ อี ด้วยวิธีนิปาตนะ.

อาจริยา วา ยโลโป จ(); อาจรินี; อาจริยา.

หรือเป็น อาจะริยา และมีการลบ ยะ ด้วย; อาจรินี; อาจริยา.

มาตุลาทิตฺวานี ภริยายํ-.

ลง อานี ปัจจัย หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา.

มาตุลาทิโต ภริยายมานี โหติ; มาตุลานี; วรุณานี; คหปตานี; อาจริยานี.

หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา ย่อมลง อานี ปัจจัย; มาตุลานี; วรุณานี; คหปตานี; อาจริยานี.

อภริยายํ ขตฺติยา วา() ขตฺติยานี; ขตฺติยา –-นทา ทีปาฐา ภริยายนฺตุ ขตฺติยี.

ในอรรถที่ไม่ใช่ภรรยา เป็น ขัตติยานี หรือ ขัตติยา; ส่วนในอรรถว่าภรรยา ตามบทที่อ่านว่า นทา ทีปา เป็น ขัตติยี.

อุปมาสํหิตสหิตสญฺญตสหสผวามลกฺขณาทิตุรุตุ-.

คำว่า อุปมา, สังหิตะ, สหิตะ, สัญญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลักขณะ เป็นต้น และ ตูรุ, ตู.

อูรุสทฺทา อุปมานาทิปุพฺพา อิตฺถิยมู โหติ; กรโหรู; สํหิโตรู; สหิโตรู; สญฺญโตรู; สโหรู; สโผรู; วาโม รู; ลกฺขโณรู–-’อู’ติ-โยควิภาคา อู; พฺรหฺมพนฺธุ.

หลังคำว่า อูรุ ที่มีคำว่า อุปมา เป็นต้นอยู่ข้างหน้า ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง อู ปัจจัย; กรโหรู; สังหิโตรู; สหิโตรู; สัญญโตรู; สโหรู; สผโรู; วามโรู; ลักขณโรู – ด้วยการแยกบทว่า 'อู' ย่อมลง อู ปัจจัยได้ (ในคำอื่น) เช่น พรหมพันธู.

ยุวาติ -.

หลัง ยุว ศัพท์ ลง ติ ปัจจัย.

ยุวสทฺทโตติ โหติตฺถิยํ; ยุวติ.

หลัง ยุว ศัพท์ ย่อมลง ติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; ยุวติ.

นฺตนฺตุนํ งีมฺหิ โต วา-.

เมื่อลง ณี ปัจจัย อาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง.

งีมฺหิ นฺตนฺตุนํ โต วา โหติ; คจฺฉตี, คจฺฉนฺตี; สีลวตี, สีลวนฺตี.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง; คัจฉตี, คัจฉันตี; สีลวตี, สีลวันตี.

ภวโต โภโต-.

อาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ.

งีมฺหิ ภวโต โภตาเทโส โหติ วา; โภตี; ภวนฺตี.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ ได้บ้าง; โภตี; ภวันตี.

โคสฺสาวงิ-.

อาเทศ โค เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย.

โคสทฺทสฺส งีมฺหาวงิ โหติ; คาวี.

ย่อมอาเทศ โค ศัพท์ เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย; คาวี.

ปุถุสฺสปถวปุถวา-.

อาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ.

งีมฺหิ ปุถุสฺส ปถวปุถวา โหนฺติ; ปถวี; ปุถวี.–-เฐ ปถวี.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ; ปฐวี; ปุถวี. แม้เมื่อลง ฐะ ปัจจัย ก็อาเทศเป็น ปฐวะ (เป็น ปฐวี).

สมาสนฺตฺว-

อะ สมาสันตปัจจัย.

สมาสนฺโต อ อิติ วาธิกรียนฺติ.

บทว่า 'อะ สมาสันตปัจจัย' นี้ ย่อมตามไป.

ปาปาทีหิ ภุมิยา-.

หลัง ภูมิ ศัพท์ ที่มี ปาปะ เป็นต้น อยู่ข้างหน้า.

ปาปาทีหิ ปรา ยา ภุมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ; ปาป ภุมึ; ชาติภุมํ.

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปาปภุมัง; ชาติภุมัง.

สํขฺยาหิ-.

หลังสังขยา.

สํขฺยาหิ ปรา ยา ภุมิ ตสฺสา สมาสนฺโต อ โหติ; ทฺวิภุมํ; ติภุมํ

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ทวิภุมัง; ติภุมัง.

นทีโคทาวรีนํ-.

หลัง นที และ โคทาวรี.

สํขฺยาหิ ปราสํ นทีโคทาวรีนํ สมาสนฺโต อ โหติ; ปญฺจนทํ, สตฺตโคทาวรํ.

นที และ โคทาวรี ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปัญจนทัง; สัตตโคธาวรัง.

อสํขฺเยหิ จางฺคุลฺยานญฺญาสํขฺยตฺเถสุ-.

และหลัง อังคุลี ศัพท์ ที่อยู่หลังอสังขยา ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น.

อสํขฺเยหิ สํขฺยาหิ จ ปราย องฺคุลฺยา สมาสนฺโต อโหติ โน เจ อญฺญปทตฺเถ อสํขฺยตฺเถว สมาโส วตฺติเต.’นิคฺคตมงฺคุลีหิ’ นิรงฺคุลํ; อจฺจงฺคุลํ; ทฺเว องฺคุลิโย สมาหฏา’ทฺวงฺคุลํ–-อนญฺญาสํขฺยตฺเถสูติ-กึ? ปญฺจงฺคุลิหตฺโถ; อุปงฺคุลิ–-กถํ, ทฺวฺญงฺคุลี ปมาณมสฺสาติ ทฺวงฺคุลนฺติ-นาตุ สมาโส’ญฺญปทตฺเถ วิหิโต มตฺตาทีนํ โลเป กเต ตตฺถวตฺตเต; องฺคุลสทฺโทวา ปมาณวาจีสทฺทนฺตรํ–-ยถาเสนางฺคุลปฺปมาเณน องฺคุลานํ สตํ ปุณฺณํ จตุทฺทส วา องฺคุลานีติ.

คำว่า อังคุลี ที่อยู่หลังคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส เว้นแต่ในอรรถแห่งบทอื่น หรือในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน เมื่อสมาสเป็นไปอยู่. (เช่น) 'นิคคตมังคุลีหิ' เป็น นิรังคุลัง; อัจจังคุลัง; 'ทเว อังคุลิโย สมาหฏา' เป็น ทวังคุลัง. คำว่า 'ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวน' คืออะไร? (เช่น) ปัญจังคุลิหัตโถ; อุปังคุลิ. อย่างไร (จึงเป็น) ทวังคุลัง (ในรูปวิเคราะห์ว่า) 'ทเว อังคุลิโย ปมาณมัสสา'? สมาสนี้ไม่ได้ถูกบัญญัติในอรรถแห่งบทอื่น แต่เมื่อมีการลบคำว่า มัตตะ เป็นต้น แล้ว จึงเป็นไปในอรรถนั้น. หรือคำว่า อังคุละ เป็นคำที่แสดงประมาณอยู่แล้ว เช่น 'เสนาังคุลัปปมาเณนะ อังคุลานัง สตัง ปุณณัง จตุททสะ วา อังคุลานีติ'.

ทีฆาโหวสฺเสกเทเสหิ จ รตฺยา-.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และเอกเทศะ.

ทีฆาทีหิ อสํขฺเยหิ สํขฺยาหิ จ ปราย รตฺติยา สมาสนฺโต อ โหติ; ทีฆรตฺตํ; อโหรตฺตํ; วสฺสารตฺตํ; ปุพฺพรตฺตํ; อปรรตฺตํ; อฑฺฒรตฺตํ;’อติกฺกนฺโต รตฺตึ’ อติรตฺโต;’ทฺเว รตฺตี สมาหฏา’ ทฺวิรตฺตํ–-วา กฺวจิ พหุลาธิการาเอกรตฺตํ; เอกรตฺติ–-อนญฺญาสํขฺยตฺเถสุตฺเวว-ทีฆรตฺติ, เหมนฺโต; อุปรตฺติ–-กฺวจิ โหเตว พหุลํ วิธานา;ยถารตฺตํ.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น และคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทีฆรัตตัง; อโหรัตตัง; วัสสารัตตัง; ปุพพรัตตัง; อปรรัตตัง; อัฑฒรัตตัง; 'ผู้ล่วงราตรีไปแล้ว' เป็น อติรัตโต; 'ราตรีสองคืนรวมกัน' เป็น ทวิรัตตัง; หรือบางครั้งโดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์ เป็น เอกรัตตัง, เอกรัตติ. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว); อุปรัตติ. บางครั้งก็มี (ปัจจัย อะ) เพราะการบัญญัติโดยพหุลศัพท์ เช่น ยถารัตตัง.

โคตฺวจตฺเถ จาโลเป-.

ในอรรถที่ไม่ใช่เนื้อความ (ของบทอื่น) และเมื่อไม่มีการลบ (สระที่สุดของ โค).

โคสทฺทา อโลปวิสยา สมาสนฺโต อโหติ น เว วตฺเถ สมาโส อญฺญปทตฺเถ อสํขฺยฺยตฺเถ จ; ราชคโว; ปรมคโวร ปญฺจควธโน; ทสควํ–-อโลเปติ-กึ?ปญฺจหิ โคหิ กีโต ปญฺจคุ; อจตฺเถติ-กึ? อชสฺสคาโว –-อนญฺญาสํขฺยตฺเถสุตฺเวว-จิตฺตคุ;อุปคุ.

คำว่า โค ในวิสัยที่ไม่มีการลบ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ ในสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน และในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน; ราชคโว; ปรมคโว หรือ ปัญจควัธโน; ทสควัง. คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? 'ซื้อด้วยโคห้าตัว' เป็น ปัญจคุ. คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ' คืออะไร? อชัสสคาวา. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น จิตตคุ; อุปคุ.

รตฺตินฺทิวทารควจตุรสฺสา-.

คำว่า รัตตินทิวะ, ทารควะ, จตุรัสสะ.

เอเต สทฺทา อ อนฺตา นิปจฺจนฺเต;’รตฺโต จ ทิวา จ’ รตฺตินฺทิวํ;’ รตฺติ จ ทิวา จ’รตฺตินฺทิวํ;’ทารา จ คาโว จ’ ทารควํ;’ วตสฺโส อสฺสิโย อสฺส’ จตุรสฺโส.

คำเหล่านี้มี อะ เป็นที่สุด สำเร็จรูปมา; 'กลางคืนและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ราตรีและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ภรรยาและโค' เป็น ทารควัง; 'มีมุม ๔ มุม' เป็น จตุรัสโส.

อายาเม’นุควํ-.

คำว่า อนุควัง ในอรรถว่า ส่วนยาว.

อนุควนฺติ นิปจฺจเต อายาเม คมฺยมาเน; อนุควํ, สกฏํ–-อายาเมติ-กึ? คุนฺนํ ปจฺฉา อนุคุ.

คำว่า อนุควัง สำเร็จรูปมาเมื่ออรรถว่าส่วนยาวปรากฏ; อนุควัง (เกวียน). คำว่า 'ในอรรถว่าส่วนยาว' คืออะไร? 'ข้างหลังแห่งโคทั้งหลาย' เป็น อนุคุ.

อกฺขิสฺมาญฺญตฺเถ-.

จากคำว่า อักขิ ในอรรถอื่น (บทอื่นเป็นประธาน).

อกฺขิสฺมา สมาสนฺโต อ โหติ อญฺญตฺเถ เจ สมาโส; วิสาลกฺโข.

จากคำว่า อักขิ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส ถ้าสมาสอยู่ในอรรถอื่น; วิสาลักโข.

ทารุมฺภฺยงฺคุลฺยา-.

จากคำว่า อังคุลิ ในอรรถว่าไม้.

องฺคุลนฺตา อญฺญปทตฺเถ ทารุมฺหิ สมาสนฺโต อ โหติ; ทฺวงฺคุลํ, ทารุ; ปญฺจงฺคุลํ–-องฺคุลิสทิสาวยวํ ธญฺญาทีนํ วีกฺเขปกํ ทารูติ วุจฺจเต–-ปมาเณ ตุ ปุพฺเพ วิย สิทฺธํ; สขราชสทฺทาอการนฺตาว, สิสฺโส’ปิ น ทิสฺสติ–-คาณฺฑีวธตฺวาติ ปกตนฺตเรนสิทฺธํ.

สมาสที่มี อังคุลิ เป็นที่สุด ในอรรถแห่งบทอื่นที่เป็นไม้ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทวังคุลัง (ไม้), ปัญจังคุลัง. ไม้ที่ใช้สำหรับซัดข้าวเปลือกเป็นต้นที่มีส่วนคล้ายนิ้ว เรียกว่า ทารุ. ส่วนในอรรถแห่งประมาณ สำเร็จรูปเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สขา และ ราชา เป็นคำลงท้ายด้วย อะ อยู่แล้ว และไม่ปรากฏการลบ สิ วิภัตติ. คำว่า คัณฑีวธันวา สำเร็จรูปด้วยวิธีปกติอื่น.

ทฺวิ วีติหาเร-.

ลง อิ ในอรรถแห่งการทำสลับกัน.

กฺริยาวฺยติหาเร คมฺยมาเน อญฺญปทตฺเถ วตฺตมานโต จิ โหติ; เกสาเกสิ; ทณฺฑาทณฺฑิ–-จกาโร’จิสฺมิ’นฺติ. วิเสสนตฺโถ; สุคนฺธิ ทุคฺคนฺธีติ-ปโยโค นทิสฺสเต.

เมื่อความหมายแห่งการทำกิริยาสลับกันปรากฏ จากสมาสที่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น มี อิ ปัจจัย; เกสาเกสิ; ทัณฑาทัณฑิ. อักษร จะ ในสูตร 'จิสฺมึ' มีอรรถวิเศษ. ไม่ปรากฏการใช้คำว่า สุคันธิ และ ทุคคันธิ.

ลตฺวิตฺถิยูหิ โก-.

ลง กะ ปัจจัย หลังคำที่มี ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู.

ลตุปฺปจฺจยนฺเตหิ อิตฺถิยมีการูการนฺเตหิ จพหุลํ กปฺปจฺจโย โหติ อญฺญปทตฺเถ; พหุกตฺตุโก; พหุกุมาริโก; พหุพฺรหฺมพนฺธุโก, พหุลํตฺเวว-สุพฺภุ.

หลังคำที่ลงท้ายด้วย ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู มี กะ ปัจจัย เป็นส่วนมาก ในอรรถแห่งบทอื่น; พหุกัตตุกะ; พหุกุมาริกะ; พหุพรหมพันธุกะ. เพราะคำว่า 'เป็นส่วนมาก' (จึงไม่ลงในบางที่ เช่น) สุพพู.

วาญฺญโต-.

หรือจากคำอื่น.

อญฺเญหิ อญฺญปทตฺเถ โก วา พหุลํ โหติ; พหุ มาลโก; พหุมาโล.

จากคำอื่น ๆ ในอรรถแห่งบทอื่น มี กะ ปัจจัย บ้าง เป็นส่วนมาก; พหุมาลโก; พหุมาโล.

อุตฺตรปเท-.

เมื่อมีบทหลัง.

เอตมธิกตํ เวทิตพฺพํ.

พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทตามไป.

อิมสฺสิทํ-.

การแปลง อิมะ เป็น อิทะ.

อุตฺตรปเท ปรโต อิมสฺส อิทํ โหติ; อิทมฏฺฐิตา; อิทปฺปจฺจยา; นิคฺคหีตโลโป ปสฺส จ ทฺวิภาโว.

เมื่อมีบทหลังอยู่ข้างหลัง แปลง อิมะ เป็น อิทะ; อิทมัฏฐิตา; อิทัปปัจจยา. มีการลบนิคคหิต และซ้อน ป.

ปุํ ปุมสฺส วา-.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง บ้าง.

ปุมสฺส ปุํโหตุตฺตรปเท วิภาสา; ปุลฺลิงฺคํ; ปุํลิงฺคํ.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง เมื่อมีบทหลัง โดยวิภาษา; ปุลลิงคัง; ปุงลิงคัง.

ฏ นฺนนฺตุนํ-.

แปลงที่สุดแห่งคำที่มี น เป็น ฏะ.

เอสํ ฏ โหตุตฺตรปเทกฺวจิ วา; ภวมฺปติฏฺฐา มยํ; ภาควมมูลกา โน ธมฺมา–-พหุลาธิการา ตราทิสุ จ; ปเคว มหตฺตรี; รตฺตญฺญุมหตฺตํ.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น ฏะ เมื่อมีบทหลังบ้าง; ภวันตปติฏฐา มยัง; ภควตมูลกา โน ธัมมา. และในเพราะ ตระ ปัจจัย เป็นต้น โดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์; ปาเยวะ มหัตตริ; รัตตัญญูมหัตตัง.

อ-๕

อะ-5

.

.

เอสํ อ โหตุตฺตรปเท; คุณวนฺตปติฏฺโฐ’สฺมิ.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น อะ เมื่อมีบทหลัง; คุณวันตปติฏโฐสฺมิ.

[หฺหฺว ปเค ]

หน้า [Hhva].

มนาทฺยาปาทีนโม มเย จ-.

การแปลงเป็น โอ แห่งหมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น ในเพราะศัพท์ว่า มยะ ด้วย

มนาทีนมาปาทีนญฺจ โอ โหตุตฺตรปเท มเย จ; มโน เสฏฺฐา; มโนมยา; รโชชลฺลํ; รโชมยํ; อาโปคตํ; อาโปมยํ; อนุยนฺติ ทิโสทิสํ.

เมื่อมีศัพท์ว่า มยะ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่หมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น; ใจเป็นประธาน; สำเร็จด้วยใจ; ฝุ่นละออง; สำเร็จด้วยฝุ่น; ถึงน้ำ; สำเร็จด้วยน้ำ; ย่อมติดตามไปสู่ทิศต่างๆ

ปรสฺสสํขฺยาสุ-.

การแปลงเป็น โอ แห่ง ปรศัพท์ ในเพราะสังขยาบทหลัง

สํขฺยาสุตฺตรปเทสุ ปรสฺส โอ โหติ; ปโรสตํ, ปโรสหสฺสํ–-สํขฺยาสูติ-กึ?ปรทตฺตุปชีวิโน.

เมื่อมีสังขยาเป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่ ปรศัพท์; เกินร้อย, เกินพัน; คำว่า 'ในเพราะสังขยา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ปรทัตตูปชีวิโน (ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้)

ชเน อุตฺตรปเท ผุถสฺส อุ โหติ; อริเยหิ ปุถเควายํ ชโนติ ปุถุชฺชโน.

เมื่อมี ชนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ ย่อมมีแก่ ปุถศัพท์; ชนนี้ห่างไกลจากพระอริยะทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน

โส ฉสฺสาหายตเน วา-.

การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์ ในเพราะ อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลังบ้าง

อเห อายตเน วุตฺตรปเท ฉสฺส โส วา โหติ; สาหํ, ฉาหํ; สฬายตนํ, ฉฬายตนํ.

เมื่อมี อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์บ้าง; สาหัง (หกวัน), ฉาหัง (หกวัน); สฬายตนะ, ฉฬายตนะ

ลฺตุปิตาทีนมารงรงิ-.

การแปลงเป็น อารัง และ อรัง แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น

ลตุปฺปจฺจยนฺตานํ ปิตาทีนญฺจ ยถากฺกมมารงรงิ วา โหนฺตุตฺตรปเท; สตฺถารทสฺสนํ; กตฺตารนิทฺเทโส; มารต ปิตโร–-วาตฺเวว-สตฺถุทสฺสนํ; มาตาปิตโร.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อารัง และ อรัง ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ตามลำดับบ้าง; สัตถารทัสสนะ, กัตตารนิทเทส, มาตาปิตโร; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า สัตถุทัสสนะ, มาตาปิตโร (หรือ มาตาปิตุ)

วิชฺชาโยนิสมฺพานฺธนมา ตตฺร จตฺเถ-.

การแปลงเป็น อา แห่งศัพท์ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในที่นั้น (คือใน ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น) และในความหมายแห่ง จ ศัพท์

ลตุปิตาทีนํ วิชฺชาสมฺพนฺธีนํ โยนิสมฺพนฺธีนญฺจ เตสฺเวว ลตุปิตาทิสุ วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธิสุตฺตรปเทสุ จตฺถวิสเย อา โหติ; โหตาโปตาโร; มาตาปิตโร–-ลตุปิตาทีนนฺตฺเววปุตฺตภาตโร; ตตฺเรติ-กึ? ปิตุปิตามหา; จตฺเถติ-กึ; มาตุ ภาตา; วิชฺชาโยนิสมฺพนฺธานนฺติ-กึ?ทาตุภาตโร.

เมื่อมีบทหลังที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิในหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นเอง การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในความหมายแห่ง จ ศัพท์; โหตาโปตาโร, มาตาปิตโร; (ตัวอย่างที่ห้าม) ปุตตภาตโร แห่งหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น; คำว่า 'ตตระ' (ในที่นั้น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ปิตุปิตามหา; คำว่า 'จตฺเถ' (ในความหมายแห่ง จ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) มาตุภาตา; คำว่า 'ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ทาตุภาตโร

ปุตฺเต-.

ในเพราะ ปุตตศัพท์ (บทหลัง)

ปุตฺเต อุตฺตรปเท วตฺถวิสเย ลตุปิตาทีนํวิชฺชาโยนิ สมฺพนฺธานมา โหติ; ปิตาปุตฺตา; มาตาปุตฺตา.

เมื่อมี ปุตตศัพท์ เป็นบทหลัง ในวิสัยแห่งวัตถุ การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ; ปิตาปุตตา, มาตาปุตตา

จิสฺมึ-.

ในเพราะ จิ ปัจจัย (บทหลัง)

จิปฺปจฺจยนฺเต อุตฺตรปเท อา โหติ; เกสาเกสิ; มุฏฺฐามุฏฺฐิ.

เมื่อมีบทหลังที่ลงท้ายด้วย จิ ปัจจัย การแปลงเป็น อา ย่อมมี; เกสาเกสิ, มุฏฐามุฏฐิ

อิตฺถิยมฺหาสิตปุมิตฺถิ ปุเมเวกตฺเถ-.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในเพราะบทหลังที่มีความหมายเดียวกัน

อิตฺถิยํ วตฺตมาเน เอกตฺเถ สมานาธิกรเณ อุตฺตรปเท ปเร ภาสิตปุมา อิตฺถิ ปุเมว โหติ; กุรภริโย; ทีฆ

เมื่อมีบทหลังที่มีวิภัตติเสมอกัน (สมานาธิกรณะ) มีความหมายเดียวกัน เป็นอิตถีลิงค์อยู่ อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง; กุรุภริโย, ทีฆะ...

ชงฺโฆ; ยุวชาโย–-อิตฺถิยนฺติ-กึ?’กลฺยาณี ปธานเมสํ’ กลฺยฺยาณิปฺปธานา; ภาสิตปุเมติ- กึ? กญฺญาภริโย; อิตฺถิติ-กึ? คามณิกุลํ ทิฏฺฐิ อสฺส’ คามณิทิฏฺฐิ; เอกตฺเถติ-กึ?’กลฺยาณิยา มาตา’ กลฺยาณีมาตา.

...ชังโฆ, ยุวชาโย; คำว่า 'ในอิตถีลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีปธานา; คำว่า 'ภาสิตปุงลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัญญาภริโย; คำว่า 'อิตถี' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) คามณิทิฏฐิ; คำว่า 'ในความหมายเดียวกัน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีมาตา

กฺวจิปฺปจฺจเย-.

ในเพราะปัจจัยบางอย่างบ้าง

ภาสิตปุมิตฺถิ ปจฺจเย กฺวจิ ปุเมว โหติ; วฺยตฺตตรา, วฺยตฺตตมา.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์บ้าง ในเพราะปัจจัย; พยัตตตรา, พยัตตตมา

สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต-.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ในความหมายแห่งวุตติ

อิตฺถิวาจกา สพฺพาทโย วุตฺติมตฺเต ปุเมว โหนฺติ; ตสฺสา มุขํ’ ตมฺมุขํ; ตสฺสํ ตตฺร; ตาย ตโต; ตสฺสํเวลายํ ตทา.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่บอกอิตถีลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์ในความหมายแห่งวุตติ; ตัมมุขัง, ตัตระ, ตโต, ตทา

ฉายาย ชยํ ปติมฺหิ-.

การแปลงเป็น ชยัง แห่ง ชายาศัพท์ ในเพราะ ปติศัพท์ (บทหลัง)

ปติมฺหิ ปเร ชายาย ชยํ โหติ; ชยมฺปตี–-ชานิปตีติปกตนฺตเรน สิทฺธํ; ตถา ทมฺปตี ชมฺปตีติ.

เมื่อมี ปติศัพท์ อยู่ข้างหลัง การแปลงเป็น ชยัง ย่อมมีแก่ ชายาศัพท์; ชยัมปตี; ส่วนคำว่า ชานิปตี สำเร็จได้ด้วยวิธีการอื่น; เช่นเดียวกับคำว่า ทัมปตี และ ชัมปตี

สญฺญายมุโททกสฺส-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในนามบัญญัติ (สัญญา)

สญฺญายมุทกสฺสุตฺตรปเท อุทาเทโส โหติ; อุทธี; อุทปานํ.

เมื่อมีบทหลัง ในนามบัญญัติ การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมี; อุทธิ, อุทปานะ

กุมฺภาทิสุวา-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในเพราะหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น บ้าง

กุมฺภาทสุตฺตรปเทสุ อุทกสฺส อุทาเทโส วา โหติ; อุทกุมฺโภ, อุทกกุมฺโภ; อุทปตฺโต, อุทกปตฺโต; อุทพินฺทุ, อุกพินฺทุ–-อากติคโณ’ยํ.

เมื่อมีหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมีบ้าง; อุทกุมโภ หรือ อุทกกุมโภ, อุทปัตโต หรือ อุทกปัตโต, อุทพินทุ หรือ อุทกพินทุ; หมวดศัพท์นี้เป็นอากติคณะ

โสตาทิสูโลโป-.

การลบ (สระท้าย) ในเพราะหมวดศัพท์มี โสตะ เป็นต้น

โสตาทิสุตฺตรปเทสุอุทกสฺส อุสฺสโลโป โหติ; ทกโสตํ; ทกรกฺขโส.

ในบทหลังทั้งหลายมีโสตะเป็นต้น การลบ อุ แห่งอุทกะย่อมมี; ทกโสตะ (กระแสน้ำ); ทกรักขสะ (ยักษ์น้ำ).

ฏ นญฺสฺส-.

การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์.

อุตฺตรปเทนญฺสทฺทสฺส ฏ โหติ; อพฺราหฺมโณ –-ญกาโร กึ, เกวลสฺสมา โหตุ; ปามนปุตฺโต.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อพฺราหฺมโณ – ญการ มีไว้ทำไม? เพื่อให้เป็นเพียงสมาสเท่านั้น; ปามนปุตฺโต.

อน สเร-.

เป็น อน เมื่อมีสระอยู่หลัง.

สราโท อุตฺตรปเท นญฺสทฺทสฺสอน โหติ; อนกฺขาตํ.

เมื่อบทหลังมีสระเป็นเบื้องต้น การแปลงเป็น อน แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อนกฺขาตํ.

๒ ญกาโรติ-สพฺพตฺถ.

คำว่า ญการ (ตามไป) ในที่ทั้งปวง.

นขาทโย-.

นขศัพท์เป็นต้น.

นขาทโย สทฺทา อกตฏาเทสา นิปจฺจนฺเต;’นาสฺส ขมตฺถิติ’ นโข; อขมญฺญํ–-สญฺญาสทฺเทสุ จ นิปฺผตฺติมตฺตํ ยถากถจิ กตฺตพฺพํ.’

นขศัพท์เป็นต้น สำเร็จรูปโดยไม่มีการแปลงเป็น อะ; 'ความอดทน (ช่องว่าง) ของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นโข; ส่วนคำอื่นคือ อขมํ; และในสัญญาสัพท์ทั้งหลาย พึงทำเพียงความสำเร็จรูปโดยประการใดประการหนึ่ง.

นาสฺส กุลมตฺถิ’ติ นกุโล; อกุลมญฺญํ; นข นกุล นปุํสก นกฺขตฺต นาก เอวมาทิ.

'ตระกูลของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นกุโล; ส่วนคำอื่นคือ อกุลํ; นข, นกุล, นปุํสก, นกฺขตฺต, นาก เป็นต้น.

นโค วาปฺปาณินิ-.

เป็น นค บ้าง ในสิ่งไม่มีชีวิต.

นคฺैจฺจปฺปาณินิ วา นิปจฺจเต; นคา, รุกฺขา; นคา, ปพฺพตา; อคา, รุกฺขา; อคา ปพฺพตา–-อปฺปาณินีติ -กึ? อโค วสโล สีเตน.

นคศัพท์ สำเร็จรูปบ้างในสิ่งไม่มีชีวิต; นคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), นคา (ภูเขาทั้งหลาย), อคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), อคา (ภูเขาทั้งหลาย) – คำว่า 'ในสิ่งไม่มีชีวิต' มีไว้ทำไม? อโค (คนถ่อยผู้ไม่ไปเพราะความหนาว).

สหสฺส โส’ญฺญตฺเถ-.

การแปลง สห เป็น ส ในความหมายของบทอื่น.

อญฺญปทตฺถวุตฺติมฺหิ สมาเส อุตฺตรปเท ปเร สหสฺส โส วา โหติ; สปุตฺโต, สหปุตฺโต; อญฺญตฺเถติ-กึ? สหกตฺวา สหยุชฺฌิตฺวา.

ในสมาสที่มีเนื้อความของบทอื่นเป็นประธาน เมื่อมีบทหลังอยู่หลัง การแปลง สห เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปุตฺโต, สหปุตฺโต – คำว่า 'ในความหมายอื่น' มีไว้ทำไม? สหกตฺวา, สหยุชฺฌิตฺวา.

สญฺญายํ-.

ในนามชื่อ.

สหสฺสุตฺตรปเท โส เหติ สญฺญายํ; สาสฺสตฺถํ; สปลาสํ.

การแปลง สห เป็น ส เมื่อมีบทหลัง ย่อมมี ในนามชื่อ; สาสฺสตฺถํ, สปลาลํ.

อปจฺจกฺเข-.

ในสิ่งที่ไม่ปรากฏชัด.

อปจฺจกฺเข คมฺยมาเน สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท; สาคฺคิ, กโปโต; สปิสาวา, วาตมณฺฑลิกา.

เมื่อเนื้อความที่ไม่ปรากฏชัดถูกรู้ได้ การแปลง สห เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; สคฺคิ (นกพิราบ), สปิสาวา (ลมหมุน).

อกาเล สกตฺเถ-.

ในความหมายของตนที่ไม่ใช่กาล.

สกตฺถปฺปธานสฺส สหสทฺทสฺส อกาเล อุตฺตรปเท โส โหติ; สมฺปนฺนํ พฺรหฺมํ สพฺรหฺมํ; สจกฺกํ นิเธหิ, สธุรํ–-อกาเลติ-กึ? สหปุพฺพนหํ, สหาปรนฺหํ.

การแปลง สหศัพท์ที่มีเนื้อความของตนเป็นประธาน เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลังที่ไม่ใช่กาล; พรหมที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สพฺรหฺมํ; จงวางไว้พร้อมด้วยจักร (สจกฺกํ), พร้อมด้วยเพลา (สธุรํ) – คำว่า 'ไม่ใช่กาล' มีไว้ทำไม? สหปุพฺพนฺหํ, สหาปรนฺหํ.

คนฺถานฺตาธิกฺเย-.

ในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง.

คนฺถานฺเต อาธิกฺย จฺैอ วตฺตมานสฺส สหสฺส โส โหตุตฺตรปเท; สกลํ โชติมธีเต; สมุหุตฺตํ–-กาลตฺโถ อารมฺโภ; อาธิกฺเย-สโทณา ขารี; สมาสโก กหาปโณ; นิจฺจตฺโถ’ยมารมฺโห.

การแปลง สห ที่เป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; ย่อมเรียนซึ่งศิลปะ (โชติ) ทั้งหมด (สกลํ); สมุหุตฺตํ – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นกาล; ในความยิ่ง – ขารีที่มีโดณะเกิน (สโฑณา), กหาปณะที่มีมาสกเกิน (สมาสโก) – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นความแน่นอน.

สมานสฺส ปกฺขาทิสุ วา-.

การแปลง สมาน เป็น ส บ้าง ในปักขะเป็นต้น.

ปกฺขาทิสุตฺตรปเทสุ สมานสฺสโส โหติ วา; สปกฺโข, สมานปกฺโข; สโชติ, สมานโชติ–-ปกฺขาทิสูติ-กึ? สมานสีโล; ปกฺข โชติ ชนปท รตฺติ ปตฺตินี ปตฺตี นาภี พนฺธุ พฺรหฺมจารี นาม โคตฺต รูป ฐานวณฺณ วโย วจน ธมฺม ชาติย ฆจฺจ.

ในบทหลังทั้งหลายมีปักขะเป็นต้น การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปกฺโข, สมานปกฺโข; สโชติ, สมานโชติ – คำว่า 'ในปักขะเป็นต้น' มีไว้ทำไม? สมานสีโล; ปักขะ, โชติ, ชนบท, รัตติ, ปัตตินี, ปัตตี, นาภี, พันธุ, พรหมจารี, นาม, โคตระ, รูป, ฐานะ, วัณณะ, วัย, วจนะ, ธรรม, ชาติยะ, ฆัจจะ.

อุทเร อิเย-.

ในอุทรศัพท์ เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลัง.

อุทเร อิยปเร ปรโต สมานสฺส โส วา โหติ; โสทริโย; สมาโนทริโย–-อิเยติ-กึ? สมาโนทรตํ.

เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลังอุทรศัพท์ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; โสทริโย, สมาโนทริโย – คำว่า 'อิย' มีไว้ทำไม? สมาโนทรตํ.

รีริกฺขเกสุ-.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย.

เอเตสุสมานสฺส โส โหติ; สรี; สริกฺโข; สริโส.

ในคำเหล่านี้ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมี; สรี, สริกฺโข, สริโส.

สพฺพาทินมา-.

การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา.

รีริกฺขเกสุสพฺพาทีนมา โหติ; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา ย่อมมี; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส.

นฺตกิมิมานํ ฏากีฏี-.

การแปลง เอตะ, กึ และอิมะ เป็น ฏา, กี และตี.

รีริกฺขเกสุ นฺตสทฺทกึสทฺทฺैมสทฺทานํ ฏากีฏี โหนฺติ ยถากฺกมํ; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส; อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, นฺตศัพท์, กึศัพท์ และ อิมศัพท์ เป็น ฏา (ṭā), กี (kī), ตี (ṭī) ตามลำดับ; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส; อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส.

ตุมฺหามฺภานํ ตาเมกสฺมึ-.

ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ในบทเดียว.

รีริกฺขเกสุ ตุมฺหามฺหานํ ตามา โหนฺเตกสฺมึ ยถากฺกมํ; ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส;มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส; –-เอกสฺมินฺติ-กึ? ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ตามลำดับ ในบทเดียว; ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส; มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. คำว่า “ในบทเดียว” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปที่เป็นคนละบท เช่น) ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

ตํมมญฺญตฺร-.

เป็น ตํ และ มํ ในที่อื่น.

รีริกฺขกนฺตโต’ญฺญสฺมึ อุตฺตรปเท ตุมฺหามฺหานเม กสฺมึ ตํมํ โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตนฺทีปา; มนฺทีปา; ตํ สรณา, มํสรณา; ตยฺโยโค มยฺโยโคติ-พินฺทุโลโป.

ในบทหลังอื่นจาก รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ ในบทเดียว เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ; ตนฺทีปา, มนฺทีปา; ตํสรณา, มํสรณา; ตยฺโยโค, มยฺโยโค (มีการลบพินทุ).

เวตสฺเสฏ-.

ในเพราะ เอตสฺสศัพท์ และ เอฏปัจจัย.

รีริกฺขเกสฺเวตสฺเสฏ วา โหติ; เอที, เอตาที; เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข; เอทิโส, เอตาทิโส.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, เอตสฺสศัพท์ เป็น เอ บ้าง; เอที, เอตาที; เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข; เอทิโส, เอตาทิโส.

วิธาทิสุ ทฺวิสฺส ทุ-.

ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ.

ทฺวิสฺส ทุ โหติ วิธาทิสุ; ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ; เอวมาทิ.

ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น; ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ; เป็นต้น.

ทิ คุณาทิสุ-.

ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ.

คุณาทิสุ ทฺวิสฺส ทิ โหติ; ทิคุณํ, ทิรตฺตํ, ทิคุ; เอวมาทิ

ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น; ทิคุณํ, ทิรตฺตํ, ทิคุ; เป็นต้น.

ติสฺว-.

ในเพราะ ติศัพท์ ทฺวิศัพท์ เป็น อ.

ตีสุ ทฺวิสฺส อ โหติ; ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวตฺติปตฺตปูรา.

ทฺวิศัพท์ เป็น อ ในเพราะ ติศัพท์; ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวตฺติปตฺตปูรา.

อา สํขฺยายาสตาโท’นญฺญตฺเถ-.

ในเพราะสังขยาบทหลัง ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น.

สํขฺยายมุตฺตรปเท ทฺวิสฺสอา โหตสทาโท’นญฺญตฺเถ; ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ, ทฺวตฺตึส; สํขฺยายนฺติ-กึ?’ทิรตฺตํ; อสตาโทติ-กึ? ทฺวิสตํ, ทฺวิสหสฺสํ; อนญฺญตฺเถติ-กึ?ทฺวิทสา.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยา” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทิรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิสตํ, ทฺวิสหสฺสํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิทสา.

ติสฺเส-.

ติศัพท์ เป็น เอ.

สํขฺยายมุตฺตรปเท ติสฺส เอโหตสตาโท’นญฺญตฺเถ; เตรส, เตวิส, เตตฺตึส–-สํขฺยายนฺตฺเวว-ติรตฺตํ; อสตาโทตฺเวว-ติสตํ; อนญฺญตฺเถตฺเวว-ติวตุกา.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ติศัพท์ เป็น เอ เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; เตรส, เตวีส, เตตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยาเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติวตุกา.

จตฺตาลิสาโท วา-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง.

ติสฺเสวา โหติ จตฺตาลีสาโท; เตจตฺตาลีส, ติจตฺตาลีส; เตปญฺญาส, ติปญฺญาส; เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ; เตสตฺตติ, ตีสตฺตตี; ตฺญสีติ, ติยาสีติ; เตนวุติ, ตินวุติ–-อสตาโทตฺเวว-ติสตํ.

ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น; เตจตฺตาลีส, ติจตฺตาลีส; เตปญฺญาส, ติปญฺญาส; เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ; เตสตฺตติ, ติสตฺตติ; เตนาสีติ, ติยาสีติ; เตนวุติ, ตินวุติ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ.

ทฺวิสฺสา จ-.

และ ทฺวิศัพท์ เป็น อา (และ เอ).

อสตาโท’นญฺญตฺเถ จตฺตาลีสาโท ทฺวิสฺเส วา โหติ อาว ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ; ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ; อิจฺจาทิ.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น เอ และ อา บ้าง เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ; ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ; เป็นต้น.

พาจตฺตาลิสาโท-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น พา.

ทฺวิสฺส พา วา โหตจตฺตาลีสาโท’นญฺญตฺเถ; พารส, ทฺวาทส; พาวีสติ, ทฺวาวีสติ; พตฺตึส, ทฺวตฺตึส–-อจตฺตาลีสาโทติ-กึ? ทฺวิจตฺตาลีส.

ทฺวิศัพท์ เป็น พา บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; พารส, ทฺวาทส; พาวีสติ, ทฺวาวีสติ; พตฺติงฺส, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “เว้นจาก จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิจตฺตาลีส.

ทฺวิสติทเสสุ ปญฺจสฺส ปณฺณุปนฺนา -.

ในเพราะ วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ.

วีสติทเสสุ ปเรสุ ปญฺจสฺส ปณฺณุปนฺนา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ; ปณฺณุวีสติ, ปญฺจวีสติ;ปนฺนรส, ปญฺจทส.

เมื่อมี วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ บ้าง ตามลำดับ; ปณฺณุวีสติ, ปญฺจวีสติ; ปณฺณรส, ปญฺจทส.

จตุสฺส จุโต ทเส-.

ในเพราะ ทสศัพท์ จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ.

จตุสฺส จุโจ โหนฺติ วา ทสสทฺเท ปเร; จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ บ้าง; จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

ฉสฺส โส-.

ฉศัพท์ เป็น โส.

ฉสฺส โส อิจฺจยมาเทโส โหติ ทสสทฺเท ปเร; โสฬส.

การแปลงเป็น โส นี้ มีแก่ ฉศัพท์ เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง; โสฬส.

เอกฏฺฐานมา-.

เอกศัพท์ และ อฏฺฐศัพท์ เป็น อา.

เอกอฏฺฐานํ อา โหติ ทเส ปเร; เอกาทส, อฏฺฐารส.

เอก และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อมี ทสะ อยู่ข้างหลัง; เอกาทสะ, อัฏฐารสะ.

ร สํขฺยาโต วา-.

ระ ในจำนวนนับ หรือไม่ก็ได้.

สํขฺยาโต ปรสฺส ทสสฺสร โหติ วิภาสา; เอการส, เอกาทส; พารส, ทฺวาทส; ปนฺนรส, ปญฺจทส; สตฺตรส, สตฺตทส; อฏฺฐารส, อฏฺฐาทส–-ปนฺนพาเทเสสุ นิจฺจํ, อิธ น โหติ จตุทฺทส.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลังจำนวนนับ เป็น ระ โดยวิภาสา; เอการสะ, เอกาทสะ; พารสะ, ทวาทสะ; ปัณณรสะ, ปัญจทสะ; สัตตรสะ, สัตตทสะ; อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ – ในการแปลงเป็น ปัณณะ และ พาระ เป็นนิจจะ, ในที่นี้ไม่เป็น จตุททสะ.

ฉตีหิ โฬ จ-

จาก ฉะ และ ติ เป็น ฬะ ด้วย

ฉตีหิ ปรสฺส ทสสฺส โฬ โหติ โร จ; โสฬส, โสรส; เตฬส, เตรส.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลัง ฉะ และ ติ เป็น ฬะ และ ระ; โสฬสะ, โสรสะ; เตฬสะ, เตรสะ.

จตุตฺถตติยานมฑฺฒุฑฺฒติยา-.

จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ

อฑฺฒา ปเรสํ จตุตฺถตติยานํ อุฑฺฒติยา โหนฺติ ยถากฺกมํ;’อฑฺฒน จตุตฺโถ’ อฑฺฒุฑฺโฒ,’อฑฺเฒน ตติโย’ อฑฺฒติโย–-กถํ?อฑฺฒเตยฺโยติ-สกตฺเถ ณฺเย อุตฺตร ปทวุทฺธิ.

อัฑฒะ ที่อยู่ข้างหน้า จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อุฑฒะ และ ติยะ ตามลำดับ; ‘ที่สี่กับครึ่ง’ คือ อัฑฒุฑฒะ, ‘ที่สามกับครึ่ง’ คือ อัฑฒติยะ – อย่างไร? อัฑฒเตยยะ ในสกัดถะ ลงปัจจัย ณะยะ และมีการวุฒิที่บทหลัง.

ทุติยสฺส สห ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา-.

ทุติยะ พร้อมกับ (อัฑฒะ) เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ

อฑฺฒา ปรสฺส ทุติยสฺส สหอฑฺฒสทฺเทน ทิยฑฺฒทิวฑฺฒา โหนฺติ;’ อฑฺเฒน ทุติโย’ ทิยฑฺโฒ, ทิวฑฺโฒ วา.

ทุติยะ ที่อยู่ข้างหลัง อัฑฒะ พร้อมกับศัพท์ อัฑฒะ เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ; ‘ที่สองกับครึ่ง’ คือ ทิยัฑฒะ หรือ ทิวฑฒะ.

สเร กท กุสฺสุนฺตรตฺเถ-.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง กุ เป็น กทะ ในความหมายของบทหลัง

กุสฺสุตฺตรปทตฺเถ วตฺตมานสฺส สราโท อุตฺตรปเท กทา เทโสโหติ; กทนฺนํ, กทสนํ–-สเรติ-กึ? กุปุตฺโต; อุตฺตรตฺเถติ-กึ? กุโอฏฺโฐ; ราชา.

กุ ที่เป็นไปในความหมายของบทหลัง เมื่อมีบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลงเป็น กทะ; กทัณณะ, กทาสนะ – ‘ในสระ’ คืออะไร? กุปุตโต; ‘ในความหมายของบทหลัง’ คืออะไร? กุโอฏโฐ; ราชา.

กาปฺปตฺเถ-.

กา ในความหมายว่า น้อย

อปฺปตฺเถ วตฺตมานสฺส กุสฺสกา โหตุตฺตรปทตฺเถ;’อปฺปกํ ลวณํ’ กาลวณํ.

กุ ที่เป็นไปในความหมายว่า น้อย เป็น กา ในความหมายของบทหลัง; ‘เกลือเล็กน้อย’ คือ กาลวณัง.

ปุริเสวา-.

ในบุรุษ เป็น วา (หรือไม่ก็ได้)

กุสฺส ปุริเสกา โหติ วา; กาปุริโส, กุปุริโส–-อยมปฺปตฺตวิภาสา–-อปฺปตฺเถ ตุปุพฺเพนนิจฺจํโหติ;’อีสํ ปุริโส’ กาปุริโส.

กุ ในบุรุษ เป็น กา หรือไม่ก็ได้; กาปุริโส, กุปุริโส – นี้เป็นอัปปัตตวิภาสา – แต่ในความหมายว่า น้อย เป็นนิจจะด้วยสูตรก่อน; ‘บุรุษเล็กน้อย’ คือ กาปุริโส.

ปุพฺพาทีหุตฺตรปทสฺสอหสฺส อนฺหาเทโส โหติ; ปุพฺพนฺโห; อปรนฺโห; อชชนฺโห; สายนฺโห; มชฺฌนฺโห.

อหะ ที่เป็นบทหลังของ ปุพพะ เป็นต้น แปลงเป็น อัณหะ; ปุพพัณโห, อปรัณโห, อัชชันโห, สายัณโห, มัชฌัณโห.

อิติ โมคฺคลฺลาเน วฺยากรเณ วุตฺติยํ สมาสกณฺโฑ ตติโย.

จบสมัสสกัณฑ์ที่ ๓ ในโมคคัลลานะพยากรณ์วุตติ

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วา ณปฺปจฺจโย โหตปจฺเจ’ภิเธเย; ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ; เอวมญฺญตฺราปิ,’วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ’ วาสิฏฺโฐ, วาสิฏฺฐี วา; โอปคโว, โอปควี วา –-เวติ-วากฺย สมาสวิกปฺปตฺถํ ตสฺสาธิกาโร สกตฺถาวธิ.

จากนามศัพท์ที่มีวิภัตติที่ ๖ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร; ณะ มีไว้เพื่อการวุฒิ; แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน, ‘บุตรของวสิฏฐะ’ คือ วาสิฏโฐ หรือ วาสิฏฐี; โอปคโว หรือ โอปคาวี – ‘วา’ มีไว้เพื่อเป็นทางเลือกระหว่างประโยคและสมาส การตามไปของศัพท์นั้นมีขอบเขตถึงสกัดถะ.

วจฺฉาทิโตณานณายนา-.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะ, อาณะ, อายนะ

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปฺปจฺจยนฺเตหิ โหตฺตาทีหิจ สทฺเทหิ ณานณายนปฺปจฺจยา วา โหนฺตปจฺเจ. วจฺฉาโน วจฺฉายโน; กจฺจาโน, กจฺจายโน–-ยาคเม-กาติยาโน; โมคฺคลฺลาโน, โมคฺคลฺลายโน; สากฏาโน, สากฏายโน; กณฺภาโน, กณฺภายโน; อิจฺจาทิ.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ที่ลงปัจจัยในความหมายว่าบุตรแล้ว และจากศัพท์ โหตตะ เป็นต้น ลงปัจจัย อาณะ และ อายนะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. วัจฉาโน, วัจฉายโน; กัจจาโน, กัจจายโน – เมื่อมีการลง ยะ อาคม เป็น กาติยาโน; โมคคัลลาโน, โมคคัลลายโน; สากฏาโน, สากฏายโน; กัณหาโน, กัณหายโน; เป็นต้น.

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรา วา ยถากฺกมํ โหนฺตปจฺเจ. กตฺติเกยฺโย. เวนเตยฺโย; ภาคีเนยฺโย อิจฺจาทิ–-เวธเวโร; วนฺธเกโร; นาฬิเกโร; สามเณโร อิจฺจาทิ.

จาก กัตติกะ เป็นต้น และจาก วิธวะ เป็นต้น ลงปัจจัย เณยยะ และ เณระ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร ตามลำดับ. กัตติเกยโย, เวณเตยโย, ภาคิเนยโย เป็นต้น – เวธเวโร, วันธเกโร, นาฬิเกโร, สามเณโร เป็นต้น.

ณฺย ทิจฺจาทีหิ-.

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ

ทิติปฺปภุตีหิ ณฺโย วา โหตปจฺเจ. เทจฺโจ; อาทิจฺโจ; โกณฺฑญฺโญ; คคฺคฺโย; ภาตพฺโพ; อิจฺจาทิ

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. เทจโจ, อาทิจโจ, โกณฑัญโญ, คัคคโย, ภาตัพโพ เป็นต้น

อา ณิ-.

จาก อะ ลงปัจจัย ณี

อการนฺตโต ณิ วา โหตปจฺเจ ทกฺขิ; โทณิ; วาสวิ; วารุณิจฺจาทิ.

จากศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณี หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. ทักขิ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ เป็นต้น.

ราชโต ญฺโญ ชาติยํ-.

จาก ราชะ ลงปัจจัย ญะ ในความหมายว่าชาติ

ราชสทฺทโต ญฺโญ วา โหตปจฺเจ ชาติยํ คมฺยมานายํ. ราชญฺโญ–-ชาติยนฺติ กึ?ราชาปจฺจํ.

จากศัพท์ ราชะ ลงปัจจัย ญะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ราชัญโญ – ‘ในความหมายว่าชาติ’ คืออะไร? ราชบุตร.

ขตฺตา ยิยา-. ขตฺตสทฺทา เยยา โหนฺตปจฺเจ ชาติยํ ขตฺโย; ขตฺติโย ชาติยยนฺตฺเว-ขตฺติ.

จาก ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ. จากศัพท์ ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ขัตโย, ขัตติโย; แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ ขัตติ.

มนุโต สฺสสณิ-.

จาก มนุ ลงปัจจัย สสะ, สระ, ณิ

มนุสทฺทโต ชาติยํ สฺสสณ โหนฺตปจฺเจ. มนุสฺโส; มานุโส? อิตฺถิยํ-มนุสฺสา; มานุสี–-ชาติยนฺตฺเวว-มาณโว.

จากศัพท์ มนุ ในความหมายว่าชาติ ลงปัจจัย สสะ, สระ และ ณะ ในความหมายว่าบุตร. มนุสโส, มานุโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น มนุสสา, มานุสี – แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ มาณโว.

ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺโญ จ โณ-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อชนบท ในความหมายว่า กษัตริย์ และพระราชา

ชนปทสฺส ยํ นามํ ตนฺนามสฺมา ขตฺติยาปจฺเจ รญฺโญว โณ โหติ. ปญฺจาโล; โกสโล; มาคโธ; โอกฺกาโก–-ชนปทนามสฺมาติ-กึ? ทาสรถิ; ขตฺติยาติ-กึ?’ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺสาปจฺจํ’ ปญฺจาล.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อของชนบท ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) ของกษัตริย์ และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: ปัญจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกกาโก. ถามว่า 'จากชื่อชนบท' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล). ถามว่า 'ในความหมายว่ากษัตริย์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันในรูปวิเคราะห์ว่า 'เหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ' ซึ่งเป็น ปัญจาละ (แต่ไม่ใช่กษัตริย์)

ณฺย กุรุสิวีหี-.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี

กุรุสิวีหปจฺเจ รญฺเญ จ ณฺโย โหติ; โกรพฺโย เสพฺโย.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: โกรพฺโย, เสพฺโย

ณ ราคา เตน รตฺตํ-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า สิ่งที่ย้อมแล้วด้วยสีนั้น

ราควาจิตติยนฺตโต รตฺตมิจฺเจตสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ’กสาเวน รตฺตํ’ กาสาวํ;โกสุมฺภํ; หาลิทฺทํ–-ราคาติ กึ? เทวทตฺเตน รตฺตํ วตฺถํ; อิธ กสฺมา นโหติ? นีลํ ปีตนฺติ–-คุณวจนตฺตา วินาปิ เณน ณตฺถสฺสาภิธานโต.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า 'ย้อมแล้ว'. ตัวอย่าง: กาสาวํ (ย้อมด้วยน้ำฝาด), โกสุมฺภํ (ย้อมด้วยดอกคำฝอย), หาลิทฺทํ (ย้อมด้วยขมิ้น). ถามว่า 'หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันประโยคว่า 'ผ้าอันเทวทัตย้อมแล้ว'. ถามว่า ในคำว่า นีลํ (สีเขียว), ปีตํ (สีเหลือง) ทำไมจึงไม่ลง ณะ ปัจจัย? ตอบว่า เพราะเป็นคุณศัพท์ (คุณวจนะ) ซึ่งแสดงเนื้อความของ ณะ ปัจจัยได้เองอยู่แล้วโดยไม่ต้องลงปัจจัย

นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรอันประกอบด้วยพระจันทร์

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ; ตํ เจ นกฺขนฺตมินฺทุยุตฺตํ โหติ. ผุสฺสี, รตฺตี; ผุสฺโส, อโห–-นกฺขตฺเตเนติ-กึ? คุรุนา ลกฺขิตา รตฺติ; อินฺทุ ยนุตฺเตเนติ-กึ? กตฺติกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโต; กาเลติ-กึ? ผุสฺเสนลกฺขิตา อตฺถสิทฺธิ–-อชฺชกตฺติกาติ กตฺติกา ยุตฺเต จนฺเท กตฺติกาสทฺโท วตฺตเต.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์นักษัตรที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์. ตัวอย่าง: ผุสฺสี รตฺตี (ราตรีที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ), ผุสฺโส อโห (วันที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ). ถามว่า 'หลังศัพท์นักษัตร' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ราตรีที่กำหนดด้วยครู (พฤหัสบดี)'. ถามว่า 'อันประกอบด้วยพระจันทร์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ครู่ที่กำหนดด้วยดาวกัตติกา'. ถามว่า 'ในความหมายว่ากาล' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ความสำเร็จประโยชน์ที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง ในคำว่า 'อชฺช กตฺติกา' (วันนี้เป็นวันกัตติกา) ศัพท์ว่า กตฺติกา หมายถึงพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดาวกัตติกา

สาสฺส เทวตา ปุณฺณมํสิ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'นั่นเป็นเทวดาของเขา' หรือ 'นั่นเป็นวันเพ็ญของเขา'

เสติ ปฐมนฺตา อสฺสาติ ฉฏฺฐตฺเถ โณ ภวติ ยํ ปฐมนฺตํ สา เว เทวตา ปุณฺณมาสี วา.’สุคโต เทวตา อสฺสา’ติ โสคโต; มาหินฺโท; ยาโม; วารุโณ; ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินี’ติ ผุสฺโส, มาโฆ; มาโฆ; ผคฺคุโน; จิตฺโต; เวสาโข;เปฏฺฐมุโล; อาสาฬฺโห; สาวโณ; โปฏฺฐปาโท; อสฺสยุโช; กตฺติโก; มาคสิโร–-ปุณฺณมาสีติ-กึ, ผุสฺสิ ปญฺจมี อสฺส–-ปุณฺณมาสีว คตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ;’ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ’ นิพฺพจนา–-อโต เอว นิปาตนา โณ, สาคโม จ, มาสสุตียาว นปปญฺจทสรตฺตาโท วิธิ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' โดยที่ศัพท์ปฐมาวิภัตตินั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ. ตัวอย่าง (เทวดา): โสคโต (มีพระสุคตเป็นเทวดา), มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. ตัวอย่าง (วันเพ็ญ): ผุสฺโส (เดือนที่มีวันเพ็ญประกอบด้วยดาวปุสสะ), มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ถามว่า 'วันเพ็ญ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'วันที่ 5 ประกอบด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง คำว่า ปุณฺณมาสี มีรูปวิเคราะห์ว่า 'ปุณฺโณ มา อสฺสํ' (พระจันทร์เต็มในวันนั้น) ลง ณะ ปัจจัย และ ส อาคม ด้วยอำนาจนิปาตนะ

ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ-.

ลง ณะ และ ณิก ปัจจัย ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'

ทุติยนฺตโต ตมธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺผตฺเถสุโณ โหติ โก ณิโกว.’ วฺยากรณมธีเต ชานาติ วา’ เวยฺยากรโณ; ฉานฺทโส; กมโก; ปทโก; เวนยิโก; สุตฺตนฺติโก–-ทฺวิตคฺคหณํ ปุถเคว วิธานตฺถํ ชานนสฺสจ อชฺเฌนวิสยภาวทสฺสนตฺถํ ปสิมฺพุปสํคหตฺถญฺจ.

ลง ณะ หรือ ณิก ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'. ตัวอย่าง: เวยฺยากรโณ (ผู้ศึกษาหรือรู้ไวยากรณ์), ฉานฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก. การระบุทั้งสองอย่าง (ศึกษาและรู้) เพื่อแสดงการบัญญัติแยกกัน และเพื่อแสดงว่าความรู้นั้นมีพื้นฐานมาจากการศึกษา และเพื่อรวมเอาศัพท์อื่นๆ เช่น ปสิมฺพุ เป็นต้น เข้ามาด้วย

ตสฺส วิสเย เทเส.-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นวิสัยของสิ่งนั้น' ซึ่งหมายถึงประเทศ

ฉฐิยนฺตา วิสเย เทสรูเป โณ โหติ.’วสาตีนํ วิสโย เทโส’วาสาโต–-เทเสติ กึ? จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย’นุวาโก.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'วิสัย' ที่เป็นประเทศ. ตัวอย่าง: วาสาโต (ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสาติ). ถามว่า 'ที่เป็นประเทศ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'รูปเป็นวิสัยของจักษุ' หรือ 'บทสวดเป็นวิสัยของเทวทัต'

นิวาเส ตนฺนาเม-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' และเป็นชื่อของประเทศนั้น

ฉฏฺฐิยนฺตา นิวาเส เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ;’สิวีนํ นิวาโส เทโสเสพฺโย; วาสาโต.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เสพฺโย (ประเทศที่เป็นที่อยู่ของพวกสิวี), วาสาโต

อทูรภเว-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้'

ฉฏฺฐิยนฺตา อทูรภเว เทเสตนฺนาเม โณ โหติ;’วิทสาย อทุรภวํ’ เวทิสํ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เวทิสํ (ประเทศที่มีอยู่ในที่ใกล้เมืองวิทิสา)

เตนติพฺพตฺเต-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นด้วยสิ่งนั้น'

ตติยนฺตา นิพฺพตฺเต เทเสตนฺนาเม โณ โหติ; กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺพี, นครี; กากนฺที, มากนฺที,’สหสฺเสน นิพฺพตฺตา’ สาหสฺสี, ปริขา–-เหตุมฺหิ กตฺตริกรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: โกสมฺพี นครี (เมืองที่เกิดขึ้นด้วยพระเจ้ากุสัมพะ), กากนฺที, มากนฺที. อีกตัวอย่าง: สาหสฺสี ปริขา (คูเมืองที่เกิดขึ้นด้วยคนพันคน). ตติยาวิภัตติในที่นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ กัตตา หรือกะระณะ ตามความเหมาะสม

ตมิธตฺถิ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยนฺตํ ปฐมนฺตมตฺถิ เจ;’อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตี’ติ โอทุมฺพโร, พาทโร, พพฺพโช.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในที่นี้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น หากสิ่งที่เป็นปฐมาวิภัตตินั้นมีอยู่จริง. ตัวอย่าง: โอทุมฺพโร (ประเทศที่มีต้นมะเดื่ออยู่), พาทโร, พพฺพโช

ตตฺร ภเว-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่ในที่นั้น'

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ โหติ;’อุทเก ภโว’โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่'. ตัวอย่าง: โอทโก (เกิดในน้ำ), โอรโส (เกิดจากอก), ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ

อชฺชาทีหิ ตโต-.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น

ภวตฺเถ อชฺชาทีหิ ตโน โหติ;’อชฺช ภโว’ อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตฺตโน.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น ในความหมายว่า 'มีอยู่ใน...'. ตัวอย่าง: อชฺชตโน (มีอยู่ในวันนี้), สฺวาตโน (มีอยู่ในวันพรุ่งนี้), หิยฺยตฺตโน (มีอยู่ในวันวาน)

ปุราโต โณ จ-.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา

ปุรา อิจฺจสฺมา ภวตฺเถ โณ โหติ ตโน จ; ปุราโณ, ปุราตโน.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา ในความหมายว่า 'มีอยู่ในกาลก่อน'. ตัวอย่าง: ปุราโณ, ปุราตโน

อมาตฺถจฺโจ-. อมาสทฺทโต อจฺโจ โหติ ภวตฺเถ; อมจฺโจ.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ศัพท์ ในความหมายว่า 'มีอยู่ร่วมกัน'. ตัวอย่าง: อมจฺโจ (ผู้มีอยู่ร่วมกัน/อำมาตย์)

มชฺฌาทิตฺวิโม-.

ลง อิมา ปัจจัย หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น

มชฺฌาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ภวตฺเถ อิโม โหติ; มชฺฌิโม, อนฺติโม–-มชฺกฺชฺธอนฺต เหฏฺฐา อุปริ โอร ปาร ปจฺฉา อพฺภนฺตร ปจฺจนฺต.

อิโม ปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; มชฺฌิมะ, อนฺติมะ; (ศัพท์เหล่านี้คือ) มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต.

กณฺเณยฺยเณยฺยกยิยา-.

กณ, เณยฺย, เณยฺยก, ย, อิย ปัจจัย.

สตฺตมฺยนฺตา เอเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวตฺเถ; กณ-’กุสินารายํ ภโว’ โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญเก, วิหาโร–-เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนเยยฺยา–-เณยฺยก-โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก; มิถิเลยฺยโกติ-เอยฺยโก–-ย-คมฺโม, ทิพฺโพ; อิยคามิโย, อุทริโย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธปกฺขีโย, โลกิโย.

ปัจจัยเหล่านี้ลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; กณปัจจัย: ‘มีอยู่ในกุสินารา’ เป็น โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก (วิหาโร); เณยฺยปัจจัย: คังเคยฺโย, ปัพพเตยฺโย, วาเณยฺโย; เณยฺยกปัจจัย: โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จัมเปยฺยโก; มิถิเลยฺยโก (เป็น เอยฺยโก); ยปัจจัย: คัมฺโม, ทิพฺโพ; อิยปัจจัย: คามิโย, อุทะริโย, ทิวิโย, ปัญจาลิโย, โพธิปักขิโย, โลกิโย.

ณิโก-.

ณิกปัจจัย.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ; สารทิโก, ทิวโส; สารทิกา, รตฺติ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; สารทิโก (ทิวโส), สารทิกา (รตฺติ).

ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ-.

สิ่งนั้นเป็นศิลปะ ศีล สินค้า อาวุธ หรือประโยชน์ของเขา.

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติ ฉฒตฺเถ ณิโก โหติ;’วีณาวาทนํ สิปฺปมสฺส’ เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก;’ปํสุกูลธารณํ สีลมสฺส’ ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก;’คนฺโธปณฺยมสฺส’ คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก’จาโป ปหรณมสฺส’ จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก;’อุปธิปฺป โยชนมสฺส’ โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ของเขา" (อสฺส - ฉัฏฐีวิภัตติ) หลังศัพท์ที่เป็นปฐมาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงศิลปะเป็นต้น; ‘การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา’ เป็น เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก; ‘การทรงผ้าบังสุกุลเป็นศีลของเขา’ เป็น ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก; ‘ของหอมเป็นสินค้าของเขา’ เป็น คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก; ‘ธนูเป็นอาวุธของเขา’ เป็น จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก; ‘อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา’ เป็น โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

ตํ หนฺตรหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ-. ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ; ปกฺขีหิ-’ปกฺขิโน หนฺตี’ติ ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายุริโก–-มจฺเฉหิ- มจฺฉิโก, เมนิโก–-มิเคหิ มาควิโก, หาริณิโก, - สูกริโกติ- อิโก;’สตมรหตี’ติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ;’เอหิ ปสฺส วิธึ รหตี’ติ เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก–-สหสฺสิโยตีธ อิโย;’ปรทารํ คจฺฉตี’ติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก;’ พทเร อุญฺฉตี’ติ พาทริโก, สามากิโก;’ธมฺมํ จรตี’ติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า ฆ่า, ควร, ไป, เก็บเกี่ยว, ประพฤติ หลังศัพท์ที่เป็นทุติยาวิภัตติ; (ในอรรถว่าฆ่า) ‘ฆ่านก’ เป็น ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก; ‘ฆ่าปลา’ เป็น มจฺฉิโก, เมนิโก; ‘ฆ่าเนื้อ’ เป็น มาควิโก, หาริณิโก, สูกริโก (เป็น อิกะ); (ในอรรถว่าควร) ‘ควรค่าร้อย’ เป็น สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ; ‘ควรแก่วิธีที่ว่าจงมาดูเถิด’ เป็น เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก (ในที่นี้ อิยปัจจัยลงในอรรถว่าพัน); (ในอรรถว่าไป) ‘ไปสู่ภรรยาผู้อื่น’ เป็น ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก; (ในอรรถว่าเก็บเกี่ยว) ‘เก็บเกี่ยวผลพุทรา’ เป็น พาทริโก, สามากิโก; (ในอรรถว่าประพฤติ) ‘ประพฤติธรรม’ เป็น ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

เตน กตํ กีตํ พทฺธมหิสงฺขตํ สํสฒํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชิวติ-.

สิ่งนั้นอันเขาทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแล้ว, คลุกเคล้าแล้ว, ฆ่าแล้ว, หรือเขาฆ่าอยู่, ชนะแล้ว, ชนะอยู่, เล่นอยู่, ขุดอยู่, ข้ามอยู่, เที่ยวไปอยู่, แบกอยู่, เลี้ยงชีพอยู่ ด้วยสิ่งนั้น.

ตติยนฺตา กตาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ;’กาเยน กตํ’ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํ;’วาเตนกโต อาพาโธ’ วาติโก–-’สเตน กีตํ’ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, มูลโตว-เทวทตฺเตน กีโตติ น โหติ ตทตฺถาปฺปตีติยา–-’วรตฺตาย พทฺโธ’ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก; –-’ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา’ ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ–-’ชาเลน หโต หนฺตีติ วา’ ชาลิโก, พาฬิสิโก–-’อกฺโขหิ ชิต’มกฺขิกํ, สาลากิกํ–-’อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพติ วา’ อกฺขิโก–-’ขณิตฺติยา ขณตี’ติ ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก-เทวทตฺเตน ชิตมงฺคุลฺยา ขณตีติ น โหติ ตทตฺถา นวคมา–-’อุฬุมฺเปน ตรตี’ติ โอฬุมฺปิโก; อุฬุมฺปิโกติ-อิโก; โคปุจฺฉิโก; นาวิโก–-’สกเฏน จรตี’ติ สากฏิโก. รถิโก–-ปรปฺปิโกติ อิโก-’ขนฺเธน วหตี’ติ ขนฺธิโก, อํสิโก; สีสิโกติ-อิโก–-’เวตเตน ชีวตี’ติ ขนฺธิโก, อํสิโก; สีสิโกติ-อิโก–-’เวตเนน ชีวตี’ติ เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก; กยวิกฺกยยิโกติ-อิโก.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่าทำแล้วเป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นตติยาวิภัตติ; ‘ทำด้วยกาย’ เป็น กายิโก, วาจสิโก, มานสิโก; ‘อาพาธที่เกิดจากลม’ เป็น วาติโก; ‘ซื้อด้วยร้อย’ เป็น สาติกํ, สาหสฺสิกํ (ถ้าเป็น ‘เทวทัตซื้อแล้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ผูกด้วยเชือก’ เป็น วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก; ‘ปรุงหรือคลุกเคล้าด้วยเนยใส’ เป็น ฆาติโก, โคฬิโก, ทาธิโก, มาริจิโก; ‘ถูกฆ่าด้วยข่าย’ หรือ ‘ฆ่าด้วยข่าย’ เป็น ชาลิโก, พาฬิสิโก; ‘ชนะด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิกํ, สาลากิกํ; ‘ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิโก; ‘ขุดด้วยจอบ’ เป็น ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก (ถ้าเป็น ‘เทวทัตชนะแล้ว’ หรือ ‘ขุดด้วยนิ้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ข้ามด้วยแพ’ เป็น โอฬุมฺปิโก (อุฬุมฺปิโก เป็น อิกะ); โคปุจฺฉิโก; นาวิโก; ‘เที่ยวไปด้วยเกวียน’ เป็น สากฏิกโ, รถิโก (ปรปฺปิโก เป็น อิกะ); ‘แบกด้วยบ่า’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก (กยวิกฺกยยิโก เป็น อิกะ).

ตสฺส สํวตฺตติ-.

สิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น.

จตุตฺถฺยนฺตา สํวตฺตติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ;’ปุนพฺภวาย สํวตฺตตี’ติ โปโนภวิโก, อิตฺถิยํ-โปโนภวิกา;’โลกาย สํวตฺตตี’ติ โลกิโก,’ สุฏฺฐุ อคฺโค’ติ สคฺโค,’สคฺคาย สํวตฺตตี’ติ โสวคฺคิโก, สสฺสาวฺैก ตทมินาทิ ปาฐา–-’ธนาย สํวตฺตตี’ติ ธญฺญํ-โย.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น" (ตสฺส สํวตฺตติ) หลังศัพท์ที่เป็นจตุตถีวิภัตติ; ‘ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่’ เป็น โปโนภวิโก (ในอิตถีลิงค์ เป็น โปโนภวิกา); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อโลก’ เป็น โลกิโก; ‘สวรรค์’ คือ ‘ดีเลิศ’ (สุฏฺฐุ อคฺโค); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์’ เป็น โโสวคฺคิโก (ตามบทว่า สสฺสาวิกะ เป็นต้น); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์’ เป็น ธญฺญํ (ยปัจจัย).

ตโต สมฺภุตมาคตํ-.

เกิดจากสิ่งนั้น หรือมาจากสิ่งนั้น.

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภุตมาคตนฺติเอเตสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ;’มาติโต สมฺภุตมาคตนฺติ วา’ มตฺติกํ, เปตฺติกํ–-ณฺยริยณฺรฺยาปิ ทิสฺสนฺติ–-’สุรภิโต สมฺภุตํ’ โสรภฺยํ;’ถนโต สมฺภุตํ’ ถญฺญํ;’ปิติโต สมฺภุโต’ เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย; มจฺโจ วา.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "เกิดจากสิ่งนั้น" หรือ "มาจากสิ่งนั้น" หลังศัพท์ที่เป็นปัญจมีวิภัตติ; ‘เกิดหรือมาจากมารดา’ เป็น มตฺติกํ, เปตฺติกํ (บางทีก็เห็น ณย, อริย, ณฺย ปัจจัย); ‘เกิดจากโค (สุรภิ)’ เป็น โสรภฺยํ; ‘เกิดจากเต้านม’ เป็น ถญฺญํ; ‘เกิดจากบิดา’ เป็น เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย; หรือ มจฺโจ.

ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต-.

ผู้นั้นอาศัยอยู่ในที่นั้น, เป็นที่รู้จักในที่นั้น, ได้รับการเลี้ยงดูในที่นั้น, หรือได้รับการแต่งตั้งในที่นั้น.

สตฺตมฺยนฺตา วสตีตฺเววมาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ;’รุกฺขมูเล วสตี’ติ รุกฺขมุลิโก,อารญฺญิโก, โสสานิโก;’โลเก วิทิโต’ โลกิโก;’จตุมหาราเชสุ ภตฺตา’ จาตุมฺมหาราชิกา;;ทฺวาเร นิยุตฺโต’ โทวาริโก; ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา,ภณฺฑาคาริโก;-อิโก นวกมฺมิโก–-กิโย-ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "อาศัยอยู่ในที่นั้น" เป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; ‘อาศัยอยู่ที่โคนไม้’ เป็น รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก; ‘เป็นที่รู้จักในโลก’ เป็น โลกิโก; ‘ได้รับการเลี้ยงดูในท้าวมหาราชทั้งสี่’ เป็น จาตุ มหาราชิกา; ‘ได้รับการแต่งตั้งที่ประตู’ เป็น โทวาริโก (ตามบทว่า ทสฺโสกะ เป็นต้น), ภณฺฑาคาริโก (เป็น อิกะ); นวกมฺมิโก; กิยปัจจัย: ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

ตสฺสิทํ-.

สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึอตฺเถ ณิโก โหติ;’สงฺฆสฺส อิทํ’ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาถปุตฺติโก, เชนทตฺติโก–-กิเย-สกิโย, ปรกิโย; นิเย-อตฺตนิยํ;เก-สโก, ราชกํ, ภทฺธํ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" (ตสฺส อิทํ) หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของสงฆ์’ เป็น สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาถปุตฺติโก, เชนทตฺติโก; กิยปัจจัย: สกิโย, ปรกิโย; นิยปัจจัย: อตฺตนิยํ; กปัจจัย: สโก, ราชกํ, ภทฺทํ.

โณ-.

ณปัจจัย.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ;’กจฺจายนสฺสฺैทํ’ กจฺจายนํ, วฺยากรณํ; โสคตํ, สาสนํ; มาหิสํ, มํสาทิ.

ณปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของกัจจายนะ’ เป็น กจฺจายนํ (ไวยากรณ์); โสคตํ (ศาสนา); มาหิสํ (เนื้อเป็นต้น).

ควาทีหิ โย-.

ยปัจจัยลงหลังศัพท์มี คว เป็นต้น.

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โย โหติ;’คุนฺนํ อิทํ’คพฺยํ, มํสาทิ; กพฺยํ, ทพฺพํ.

ยปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์มี คว เป็นต้น ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของโคทั้งหลาย’ เป็น คพฺยํ (เนื้อเป็นต้น); กพฺยํ, ทพฺยํ.

ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ-.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย.

ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ โหติ;’ปิตุภาตา’ เปตฺเตยฺโย.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของผู้นั้น; ‘พี่ชายหรือน้องชายของบิดา’ เป็น เปตฺเตยฺโย.

มาติโต จ ภคินิยํ โฉ-.

และ ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว.

มาติโต ปิติโต จ เตสํ ภคินียํ โฉ โหติ;’มาตุ ภคินิ’ มาตุจฺฉา;’ปิตุภคินี’ ปิตุจฺฉา–-กถํ มาตุโลตุ?’มาตุลาทิตฺวานี’ติ นิปาตนา.

ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ และ ปิตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา’ เป็น มาตุจฺฉา; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา’ เป็น ปิตุจฺฉา (คำว่า มาตุโล เป็นอย่างไร? สำเร็จรูปด้วยการนิบาตตามบทว่า ‘มาตุลาทิตฺวานี’ เป็นต้น).

มาตาปิตุสฺวามโห-.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดา.

มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตุสฺวามโห โหติ;’มาตุมาตา’ มาตามหี;’มาตุปิตา’ มาตามโห;’ปิตุมาตา’ ปตามหี;’ปิตุปิตา’ ปิตามโห–-น ยถาสํขฺยํ ปจฺเจกาภิสมฺพนฺธา.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดาของท่านเหล่านั้น; ‘มารดาของมารดา’ เป็น มาตามหี; ‘บิดาของมารดา’ เป็น มาตามโห; ‘มารดาของบิดา’ เป็น ปตามหี; ‘บิดาของบิดา’ เป็น ปิตามโห (ไม่เรียงตามลำดับ แต่สัมพันธ์กันเป็นรายบุคคล).

นหิเต เรยฺยณ-.

เรยยณปัจจัยลงในอรรถว่าประโยชน์.

มาตาปิตุหิ หิเต เรยฺยณ โหติ; มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตาปิตุ ในอรรถว่าประโยชน์; มัตเตยยะ, เปตเตยยะ.

นินฺทาญฺญาตปฺปปฏิภาครสฺสทยาสญฺญาสุ โก-.

กปัจจัยลงในอรรถว่าตำหนิ, ความไม่รู้, ความเล็กน้อย, ความคล้ายกัน, ความสั้น, ความเอ็นดู และความหมาย.

นินฺทาทีสฺวตฺเถสุ นามสฺมา โก โหติ; นินฺทายํ-มุณฺฑโก, สมณโก; อญฺญาเต-’กสฺสายํ อสฺโส’ติ อสฺสโก–-

กปัจจัยลงหลังนามศัพท์ในอรรถว่าตำหนิเป็นต้น; ในอรรถว่าตำหนิ: มุณฑกะ, สมณกะ; ในอรรถว่าไม่รู้จัก: ‘ม้านี้เป็นของใคร’ เป็น อัสสกะ.

ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานวคโม’วคมฺยเต–-อปฺปตฺเถ-เตลกํ, ฆตกํ–-ปฏิภาคตฺเถ-’หตฺถิ วิย’ หตฺถิโก, อสฺสโก, พลิวทฺทโก–-รสฺเส-มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก–-ทยายํ-ปุตฺตโก, วจฺฉโก–-สญฺญายํ-’โมโรวิย’ โมรโก.

โดยความสามารถในการใช้ศัพท์ ความแตกต่างของความสัมพันธ์ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ คือ ในอรรถว่าเล็กน้อย เช่น เตลกัง (น้ำมันเล็กน้อย), ฆตกัง (เนยใสเล็กน้อย); ในอรรถว่าคล้ายกัน เช่น หัตถิโก (เหมือนช้าง), อัสสโก (เหมือนม้า), พลิวัททโก (เหมือนโคผู้); ในอรรถว่าสั้น เช่น มานุสโก (มนุษย์ตัวเล็ก), รุกขโก (ต้นไม้เล็ก), ปิลักขโก (ต้นไทรเล็ก); ในอรรถว่าความเอ็นดู เช่น ปุตตโก (ลูกน้อย), วัจฉโก (ลูกโค); ในอรรถว่าความหมาย (ชื่อ) เช่น โมรโก (เหมือนนกยูง).

ตมสฺส ปริมาณํ ณิโก จ-.

ณีโกปัจจัย (และกปัจจัย) ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้'.

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ, ตํ เจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ;’ปริมิยเต’เตเน’ติ ปริมาณํ–-’โทโณ ปริมาณมสฺส’ โทณิโก, วีหิ; ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก, อาสีติโก, วโย; อุปฑฺฒกายิกํ, พิมฺโพหนํ; ปญฺจกํ,ฉกฺกํ.

ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ณีโกและโกปัจจัยย่อมลง ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ 'สิ่งใดอันเขาใช้ประมาณ' ชื่อว่าประมาณ เช่น 'ทะนานเป็นประมาณของข้าวเปลือกนั้น' คือ โทณิโก (ข้าวเปลือก); มีร้อยเป็นประมาณ, มีพันเป็นประมาณ; มีแปดสิบเป็นประมาณ คือ วัย; มีครึ่งกายเป็นประมาณ คือ หมอนหนุน; มีห้าเป็นประมาณ, มีหกเป็นประมาณ.

สเตเตหิ ตฺตโก-.

ตฺตโกปัจจัย จาก ส, ต, เอ (สรรพนาม).

ยาทีหิ ปฐมนฺเตหิอสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถตฺตโก โหติ, ตํ เว ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ;’ยํ ปรมาณมสฺส ยนฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ; อาวตเก-ยาวตโก, ตาวตโก.

ตฺตโกปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ ยันตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง; ในอรรถว่าประมาณเท่าไร คือ ยาวตโก, ตาวตโก.

สพฺพา จาวนฺตุ-.

และอาวนฺตุปัจจัย จาก สัพพะ (สรรพนาม).

สพฺพโต ปฐมนฺเตหิ ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตํ เว ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ;’สพฺพํ ปริมาณมสฺส’ สพฺพาวนฺตํ, ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ, เอตาวนฺตํ.

อาวนฺตุปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก สัพพะ และ ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ สัพพาวนฺตัง, ยาวนฺตัง, ตาวนฺตัง, เอตาวนฺตัง.

กิมฺหา รติริวรีวตกริตฺตกา-.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย จาก กิง (สรรพนาม).

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถ รติรีวรีวตกริตฺตกา โหนฺติ, ตํ เจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ;’กึ สํขฺยานํ ปริมาณเมสํ’ กติ, เอเต; กิว, กีวตกํ, กิตฺตกํ–-รีวนฺโต สภาวโต อสํขฺโย.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก กิง (สรรพนาม) ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'จำนวนเท่าไรเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้' คือ กติ, เอเต; กิวะ, กีวตกัง, กิตฺตกัง; รีวนฺโต โดยสภาพแล้วนับไม่ได้.

สํชาตํ ตารกาทิตฺวิโต-.

อิโตปัจจัย ในอรรถว่าเกิดขึ้นแล้ว จาก ตารกา เป็นต้น.

ตารกาทีหิ ปฐมนฺเตหิอสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถอิโต โหติ, เต เว สํชาตา โหนฺติ;’ตารกาสํชาตา อสฺส’ ตารกิตํ, คคนํ; ปุปฺผีโต, รุกฺโข; ปลฺลวิตา, ลตา.

อิโตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีสิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ตารกา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว เช่น 'ดาวเกิดขึ้นแล้วแก่ท้องฟ้านั้น' คือ ตารกิตัง (ท้องฟ้า); มีดอกเกิดขึ้นแล้ว คือ ต้นไม้ (ปุปผิโต); มีใบอ่อนเกิดขึ้นแล้ว คือ เถาวัลย์ (ปัลลวิตา).

มาเน มตฺโต-.

มัตตปัจจัยในอรรถว่าประมาณ.

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ มตฺโตโหติ;’ปลํ อุมฺมานมสฺส’ ปลมตฺตํ,’หตฺโถ ปมาณมสฺส’ หตฺถมตฺตํ,’สตํ มานมสฺส’ สตมตฺตํ,’โทโณ ปริมาณมสฺส’ โทณมตฺตํ–-อเภโทปวารา โทโณติปิ โหติ.

มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณ เช่น 'ปละเป็นเครื่องชั่งของสิ่งนั้น' คือ ปลมัตตัง; 'ศอกเป็นเครื่องวัดของสิ่งนั้น' คือ หัตถมัตตัง; 'ร้อยเป็นเครื่องนับของสิ่งนั้น' คือ สตมัตตัง; 'ทะนานเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ โทณมัตตัง; โดยการใช้แทนกันได้ โทโณ ก็มี.

ตคฺโฆ วุทฺธํ-.

ตคฺโฆปัจจัย ในอรรถว่าสูงขึ้น.

อุทฺธมานวุตฺติโต อสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถ ตคฺฆา โหตีมฺैตฺโต จ; ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

ตคฺฆา และ มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ชัณณุตัคฆัง (สูงถึงเข่า), ชัณณุมัตตัง (ประมาณเข่า).

โณ จ ปุริสา-.

และโณปัจจัย จาก ปุริส.

ปุริสา ปฐมนฺตา อุทฺธมานวุตฺติโต โณ โหติ มตฺตาทโย จ; โปริสํ, ปุริสมตฺตํ, ปุริสตคฺฆํ.

โณปัจจัย และมัตตปัจจัยเป็นต้น ย่อมลงในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากปุริสศัพท์ เช่น โปริสัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสมัตตัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสตัคฆัง (สูงเท่าบุรุษ).

อยุภวีตีหํเส-.

อโยปัจจัย จาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน.

อุพวิตีหิ อวยววุตฺตีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐตฺเถ อโย โหติ;’ อุโภ อํสา อสฺส’ อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ.

อโยปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีส่วนเหล่านี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น 'ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น' คือ อุภยัง (ทั้งสอง), ทฺวยัง (สอง), ตยัง (สาม).

สํขฺยาย สจฺจุตีสสทสนฺตาธกาสฺมึ สตสหสฺเสโฑ-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่า 'เกินกว่า' ซึ่งมี ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด ในจำนวนร้อยหรือพัน.

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย จ สํขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ สํขฺยา อธิกา โหติ, ยทสฺมินฺติ ตํ เจ สตํ สหสฺสํสต

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ในสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากจำนวนที่มี ส, อุ, อี, อา, ท เป็นที่สุด ถ้าจำนวนนั้นเกินกว่า และสิ่งที่เป็นที่ตั้งนั้นเป็นร้อยหรือพัน.

สหสฺสํ วา โหติ;’วีสติ อธิกา อสฺมึ สเต’ติ วีสํสตํ, เอกวีสํสตํ, สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา–-ตึสํสตํ, เอกตึสํ สตํ –-อุตฺยนฺตาย -นวุตํสตํ, สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา –-อีสนฺติย-จตฺตารีสํสตํ, สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา–-อาสนฺตาย-ปญฺญาสํสตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา–-ทสนฺตาย-เอกาทสํ สตํ, สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา–-สจฺจุตีสาสทสนฺเตติ กึ?ฉาธิกา อสฺมึ สเต; อธิเกติ กึ? ปญฺจทสหีนา อสฺมึ สเต; อสฺมินฺติ กึ? วีสตฺยธิกา เอตสฺมาสตา; สตสหสฺเสติ กึ? เอกาทสอธิกา อสฺสํ วีสติยํ.

หรือเป็นพัน เช่น 'ยี่สิบเกินกว่าในร้อยนี้' คือ วีสังสตัง (ร้อยยี่สิบ), เอกวีสังสตัง (ร้อยยี่สิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; ติงสังสตัง (ร้อยสามสิบ), เอกติงสังสตัง (ร้อยสามสิบเอ็ด); สำหรับ อุ เป็นที่สุด เช่น นวุตังสตัง (ร้อยเก้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อี เป็นที่สุด เช่น จัตตาลีสังสตัง (ร้อยสี่สิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อา เป็นที่สุด เช่น ปัญญาสังสตัง (ร้อยห้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ ท เป็นที่สุด เช่น เอกาทสังสตัง (ร้อยสิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; 'ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด' หมายถึงอะไร? เช่น หกเกินกว่าในร้อยนี้; 'เกินกว่า' หมายถึงอะไร? เช่น สิบห้าหย่อนกว่าในร้อยนี้; 'ในสิ่งนี้' หมายถึงอะไร? เช่น ยี่สิบเกินกว่าจากร้อยนี้; 'ร้อยหรือพัน' หมายถึงอะไร? เช่น สิบเอ็ดเกินกว่าในยี่สิบนี้.

ตสฺส ปูเรเณกาทสาทิโต วา-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่าทำให้เต็มของสิ่งนั้น จาก เอกาทส เป็นต้น หรือ.

ฉฏฺฐียนฺตาเยกาทสาทิกาย สํขฺยาย โฑ โหติ ปูรณตฺเถ วิภาสา; สา สํขฺยาปูรียเตเยนตํ ปูรณํ’เอกาทสนฺนํ ปูรโณ’เอกาทโส, เอกาทสโม; วีโส, วีสติโม; ตึโส, ตีํสติโม; จตฺตาลีโส, ปญฺญาโส.

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม โดยวิภาษา (เลือกใช้ได้) จากจำนวนที่มี เอกาทส เป็นต้น ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด 'สิ่งใดทำให้จำนวนนั้นเต็ม' ชื่อว่าปูรณะ เช่น 'ผู้ทำให้เต็มของสิบเอ็ด' คือ เอกาทโส, เอกาทสโม; วีโส, วีสติโม; ติงโส, ติงสติโม; จัตตาลีโส, ปัญญาสะ.

ม ปํจาทิกตีหิ-.

มปัจจัย จาก ปัญจ เป็นต้น และ กติ.

ฉฏฺฐียนฺตาย ปํจาทิกาย สํขฺยายกติสฺมา จ โม โหติ ปูรณตฺเถ; ปญฺจโม, สตฺตโม, อฏฺฐโม; กติโม, กติมี.

โมปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม จากจำนวนที่มี ปัญจ เป็นต้น และจาก กติ ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น ปัญจโม, สัตตโม, อัฏฐโม; กติโม, กติมี.

สตาทีนมิ จ-.

และ (การลง อิ อาคม) ที่สุดของ สต เป็นต้น

สตาทิกาย สํขฺยาย ฉฏฺฐิยนฺตาย ปุรณตฺเถ โม โหติ, สตาทินมิจานฺตาเทโส; สติโม, สหสฺสิโม.

โม ปัจจัย ย่อมมีในอรรถแห่งปูรณะ (การทำให้เต็ม) เบื้องหลังสังขยาที่มี สต เป็นต้น ซึ่งลงฉัฏฐีวิภัตติ และมีการแปลงที่สุดของ สต เป็นต้น เป็น อิ (เช่น) สติโม, สหัสสิโม

ฉา ทฺธทฺธมา -.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม เบื้องหลัง ฉ (สังขยา)

ฉสทฺทาฏฺฐฏฺฐมาโหนฺติ ตสฺส ปูรณตฺเถ; ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม; อิตฺถีย-ฉฏฺฐิ ฉฏฺฐมิ–-กถํ,ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถนฺติ? ทุติยสฺส-จตุตฺถตติยานนฺติ-นิปาตนา.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม ย่อมมีเบื้องหลัง ฉ สัททะ ในอรรถแห่งปูรณะนั้น (เช่น) ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม; ในอิตถีลิงค์ เป็น ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี; (ถามว่า) ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จโดยการนิปาตนะ (การลงไว้อย่างนั้นเอง) แห่ง ทุติยะ, จตุตถะ และ ตติยะ

เอกา กากฺยสหาเย-.

ปัจจัย ก และ อากี เบื้องหลัง เอก ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (ผู้เดียว)

เอกสฺมา อสหายตฺเถ กอากิ โหนฺติ วา; เอกโก, เอกากิ, เอโก.

ปัจจัย ก และ อากี ย่อมลงเบื้องหลัง เอก สัททะ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อนบ้าง (เช่น) เอกโก, เอกากี, เอโก

วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร-.

ปัจจัย ตร เบื้องหลัง วัจฉะ เป็นต้น ในอรรถว่าความเล็กน้อย (หรือความอ่อนวัย)

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต คมฺยมาเนตโร โหติ; สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต-วจฺฉตโร; อิตฺถิยํ-วจฺฉตรี; โยพฺพนสฺสตนุตฺตฺै-โอกฺขตโร; อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต-อสฺสตโร; สามตฺถิยสฺส ตนุตฺตฺै-อุสภตโร.

เมื่ออรรถว่าความเล็กน้อยแห่งสภาวะของ วัจฉะ เป็นต้น ปรากฏอยู่ ปัจจัย ตร ย่อมมี; ในความเล็กน้อยแห่งลูกโค (คือ) วจฺฉตโร (ลูกโคหนุ่ม); ในอิตถีลิงค์ เป็น วจฺฉตรี (ลูกโคสาว); ในความเล็กน้อยแห่งวัย (คือ) อุกฺขตโร (โคหนุ่ม); ในความเล็กน้อยแห่งสภาวะของม้า (คือ) อสฺสตโร (ล่อ); ในความเล็กน้อยแห่งกำลัง (คือ) อุสภตโร (โคผู้หนุ่ม)

กิมฺหา นิธารเณ รตรรตมา-.

ปัจจัย ตร และ ตม เบื้องหลัง กึ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ)

กึสทฺทา นิทฺธารเณ รตรรตมา โหนฺตี; กตโร ภวตํ เทวทตฺโต; กตโร ภวตํ กโฐ; กตโม ภวตํ เทวทตฺโต; กตโม ภวตํ กโฐ; ภารทฺวาชานํ กตโม’สิ พฺรหฺเม.

ปัจจัย ตร และ ตม ย่อมมีเบื้องหลัง กึ สัททะ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ); (เช่น) กตโร ภวตํ เทวทตฺโต (ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน?); กตโร ภวตํ กโฐ (ในบรรดาท่านทั้งหลาย กฐะคือคนไหน?); กตโม ภวตํ เทวทตฺโต; กตโม ภวตํ กโฐ; ภารทฺวาชานํ กตโม’สิ พฺรหฺเม (ข้าแต่พราหมณ์ ในบรรดาพวกภารทวาชะ ท่านคือคนไหน?)

เตน ทตฺเต ลิยา-.

ปัจจัย ล และ อิย เบื้องหลัง (นามที่ลงตติยาวิภัตติ) ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว

ตติยนฺตา ทตฺเต’ภิเธเย ลฺैยา โหนฺติ;’เทเวนทตฺโต; เทวโล; เทวิโย; พฺรหฺมโล; พฺรหฺมโย–-สิวา-สีวโล; สีวิโย; สิสฺส ทีโฆ.

ปัจจัย ล และ อิย ย่อมมีเบื้องหลังนามที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว; (เช่น) เทเวน ทตฺโต (อันเทวดาให้แล้ว) เป็น เทวโล, เทวิโย; พฺรหฺมโล, พฺรหฺมโย; จาก สิวะ เป็น สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ อิ เป็น อี)

ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺตตาตฺตนณฺยเณยฺย ณิยณิยยา-.

ปัจจัย ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยฺย, ณ, อิย, ณิย และ ยา เบื้องหลัง (นามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถแห่งภาวะและกรรม

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ; น จ สพฺเพ สพฺพโต โหนฺติ,อญญฺญตฺร ตฺตตาหิ–-’ภวนฺติ เอตสฺมาพุทฺธิสทฺทา’ติ ภาโว, สทฺทสฺส ปวตฺตินิตฺตํ–-’นีลสฺสปฏสฺส ภาโว’ นีลตฺตํ, นีลตาติ คุโณ ภาโว–-’นีลสฺสคุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ, นีลตาตี นีลคุณชาติ; โคตฺตํ โคตาติ, โคชาติ–-ปาจกตฺตํ ทณฺฑิตฺตํ วิสาณิตฺตํ ราชปุริสตฺตนฺติ กฺริยาทิสมฺพนฺธิตฺตํ–-เทวทตฺตตฺต จนฺทตฺตํ สูริยตฺตนฺตีตทวตฺถาวิเสสสามญฺญํ–-อากาสตฺตํ อภาจตฺตนฺติ อุปจริตเภทสามญฺญํ–-ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ; เวทนตฺตนํ; ชายตฺตนํ ชารตฺตนํ–-ณฺย-อาลสฺยํ พฺรหฺมญฺญํ จาปลฺยํ เนปุญฺญํเปสุญฺญํ รชฺชํ อาธิปจฺจํ ทายชฺชํ เวสมฺมํ; เวสมนฺติ เกจิ, สขฺยํ วาณิชฺชํ–-เณยฺย-โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ–-ณ-คารวํ ปาฏวํ อชฺชวํ มทฺทวํ–-อิย-อธิปติยํ ปณฺฑิติยํ พหุสฺสุติยํนคฺคิยํ สูริยํ –-ณิย-อาลสิยํ กาลุสิยํ มนฺทิยํ ทกฺขิยํ โปโรหิติยํ เวยฺยตฺติยํ–-กถํ, รามณียกนฺติ-สกตฺเถ กนฺตาเณน สิทฺธํ–-กมฺมํ กฺริยา; ตตฺถ.’อลสสฺส กมฺมํ’ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ; อาลสฺยํ อาลสิยํวา–-’สกตฺเถ’ติ. สกตฺเถ’ปิ ยถาภุจฺจํการุญฺญํ ปตฺตกลฺลํ อากาสานญฺจํ, กายปคุญฺญตา.

ปัจจัยมี ตฺต เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก; แต่ปัจจัยทั้งหมดมิใช่ว่าจะลงได้เบื้องหลังนามทุกศัพท์ ยกเว้น ตฺต และ ตา; ภาวะ คือ เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ เช่น 'ภาวะแห่งพุทธศัพท์' (พุทฺธตฺตํ); 'ภาวะแห่งผ้าเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือคุณ); 'ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือชาติแห่งคุณสีเขียว); โคตฺตํ, โคตา คือ โคชาติ; ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตํ คือ ความเกี่ยวข้องกับกิริยาเป็นต้น; เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งสภาวะพิเศษนั้นๆ; อากาสตฺตํ, อภาวตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งประเภทที่สมมติขึ้น; ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ; ณฺย ปัจจัย เช่น อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ (บางอาจารย์ว่า เวสมํ), สขฺยํ, วาณิชฺชํ; เณยฺย ปัจจัย เช่น โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ; ณ ปัจจัย เช่น คารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ; อิย ปัจจัย เช่น อาธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ; ณิย ปัจจัย เช่น อาลสิยํ, กาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ; (ถามว่า) รามณียกํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จด้วยปัจจัย กนฺ และ ตาณ ในอรรถของตน (สกัดถะ); กรรม คือ กิริยา; ในอรรถนั้น 'กรรมของคนเกียจคร้าน' คือ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ หรือ อาลสิยํ; แม้ในอรรถของตน (สกัดถะ) ก็มี เช่น การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปคุญฺญตา

พฺย วทฺธทาสา วา-.

ปัจจัย พฺย เบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส บ้าง

ฉฏฺฐยนฺตา วทฺธา ทาสา จ พฺโย วาโหติ ภาวกมฺเมสุ; วทฺธขฺยํ, วทฺธตา; ทาสพฺยํ; ทาสตา–-กถํ, วทฺธวนฺติ เณ วาคโม.

ปัจจัย พฺย ย่อมลงเบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถแห่งภาวะและกรรม; (เช่น) วฑฺฒพฺยํ, วฑฺฒตา; ทาสพฺยํ, ทาสตา; (ถามว่า) วฑฺฒพฺยํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีการลง ว อาคม บ้าง

นณ ยุวา โข จวสฺส-.

ปัจจัย ณณ เบื้องหลัง ยุวะ และแปลง ว เป็น พ

ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสฺทา ภาวกมฺเมสุนณ วา โหติ, วสฺสโพ จ; โยพฺพนํ; วาตฺเวว-ยุวตฺตํ, ยุวตา.

ปัจจัย ณณ ย่อมลงเบื้องหลัง ยุว สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมบ้าง และแปลง ว เป็น พ; (เช่น) โยพฺพนํ; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น ยุวตฺตํ, ยุวตา ได้ด้วย

อณฺวาทิตฺวิโม-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลัง อณุ เป็นต้น

อณุอาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ภาเว วา อิเม โหติ; อณิมา; ลฆิมา; มหิมา;กสิมา–-วาตฺเวว-อณุตฺตํ; อณุตา.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลัง อณุ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะบ้าง; (เช่น) อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, กสิมา; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น อณุตฺตํ, อณุตา ได้ด้วย

ภาวา เตน นิพฺพตฺเต-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลังคำบอกภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว

ภาววาจกา สทฺทา เตน นิพฺพตฺเต’ภิเธเย อิโม โหติ;’ปาเกน นิพฺพตฺตํ’ ปากิมํ; เสกิมํ.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว; (เช่น) ปาเกน นิพฺพตฺตํ (อันความสุกให้เกิดแล้ว) เป็น ปากิมํ; เสกิมํ

ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย-.

ปัจจัย ตร, ตม, อิสฺสิก, อิย และ อิฏฺฐ ในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ)

อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเตเต ปจฺจยา;’อติสเยน ปาโป’ ปาปตโร; ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ–-อิตฺถิยํ-ปาปตรา–-อติสยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย;’อติสเยน ปาปิฏฺโฐ’ ปาปิฏฺฐตโร.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความยิ่ง; (เช่น) อติสเยน ปาโป (ชั่วอย่างยิ่ง) เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ; ในอิตถีลิงค์ เป็น ปาปตรา; แม้เบื้องหลังศัพท์ที่ลงปัจจัยบอกความยิ่งแล้ว ก็ยังลงปัจจัยบอกความยิ่งได้อีก เช่น อติสเยน ปาปิฏฺโฐ เป็น ปาปิฏฺฐตโร

ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล-.

ปัจจัย ลฺละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น

ทุติยนฺตา ลฺลปฺปจฺจโย โหติ นิสฺสิตตฺเถ;’เวทนิสฺสิตํ’ เวทลฺลํ;’ ทุฐุนิสฺสิตํ’ ทุฏฺฐุลฺลํ–-อิลฺเล-สงฺขาริลฺลํ.

ปัจจัย ลฺละ ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อาศัย; (เช่น) เวทานิสฺสิตํ (อาศัยเวท) เป็น เวทลฺลํ; ทุฏฺฐุนิสฺสิตํ (อาศัยความชั่ว) เป็น ทุฏฺฐุลฺลํ; (และลง) อิลฺละ ปัจจัย (เช่น) สงฺขาริลฺลํ

ตสฺส วิการาวยเวสุ ณฺณิกเณยฺยมยา-.

ปัจจัย ณ, ณิก, เณยฺย และ มย ในอรรถแห่งวิการ (ของที่แปรสภาพมา) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น

ปกติยา อุตฺตรมวตฺถนฺตรํ วิกาโร–-ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร’วยเว จ ณาทโยโหนฺติพหุลํ; ณ-อายสํ, พนฺธนํ; โอทุมฺพรํ, ปณฺณํ; โอทุมฺพรํ, ภสฺมํ; กาปาตฺैํ, มํสํ; กาโปตํ, สตฺถิ –-ณิก-กปฺปาสิกํ, วตฺถํ; เณยฺย-เอเณยฺยํ,มํสํ; เอเณยฺยํ, สตฺถิ; โกเสยฺยํ, วตฺถํ–-มย-ติณมยํ; ทารุมยํ, นฬมยํ; มตฺติกามยํ–-’อญฺญสฺมินฺติ’. คุนฺนํกรีเส’ปิ มโย; โคมยํ.

วิการ คือ สภาวะอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม; ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะโดยมาก; ณ ปัจจัย เช่น อายสํ พนฺธนํ (เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก), โอทุมฺพรํ ปณฺณํ (ใบมะเดื่อ), โอทุมฺพรํ ภสฺมํ (เถ้าไม้มะเดื่อ), กาโปตํ มํสํ (เนื้อนกพิราบ), กาโปตํ สตฺถิ (กระดูกขานกพิราบ); ณิก ปัจจัย เช่น กปฺปาสิกํ วตฺถํ (ผ้าฝ้าย); เณยฺย ปัจจัย เช่น เอเณยฺยํ มํสํ (เนื้อเนื้อทราย), เอเณยฺยํ สตฺถิ (กระดูกขาเนื้อทราย), โกเสยฺยํ วตฺถํ (ผ้าไหม); มย ปัจจัย เช่น ติณมยํ (ทำด้วยหญ้า), ทารุมยํ (ทำด้วยไม้), นฬมยํ (ทำด้วยไม้อ้อ), มตฺติกามยํ (ทำด้วยดิน); (คำว่า 'ในอรรถอื่น') แม้ในอรรถว่ามูลแห่งโค ก็ลง มย ปัจจัย ได้ เช่น โคมยํ

ชตุโต สฺสณฺวา-.

ปัจจัย สฺสณ เบื้องหลัง ชตุ บ้าง

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมาชตุโต วิการวยเวสุสฺสณฺวา โหติ;’ชตุโน วิกาโร’ ชาตุสฺสํชาตุมยํ–-‘‘โลโป‘‘ติ. พหุลํ ปจฺจยโลโป’ปิ ผลปุปฺผมูเลสุวิการาวยเวสุ;’ ปิยาลสฺส ผลานิ’ ปิยาลานิ;’มลฺลิกาย ปุปฺผานิ’ ปลฺลิกา;’อุสีรสฺส มูลํ’อุสีรํ–-ตํสทฺเทนวา ตทภิธานํ.

ปัจจัย สฺสณ ย่อมลงเบื้องหลัง ชตุ สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะบ้าง; (เช่น) ชตุโน วิกาโร (วิการแห่งครั่ง) เป็น ชาตุสฺสํ หรือ ชาตุมยํ; (คำว่า 'ลบ') แม้การลบปัจจัยก็มีมากในอรรถแห่งวิการและอวัยวะของผล ดอก และราก; (เช่น) ปิยาลสฺส ผลานิ (ผลแห่งต้นปิยาล) เป็น ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ (ดอกแห่งต้นมะลิ) เป็น มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ (รากแห่งต้นแฝก) เป็น อุสีรํ; หรือเรียกสิ่งนั้นด้วยศัพท์นั้นเอง

สมูเห กณฺณณิกา-.

ในอรรถว่าหมู่ ลง ก, ณ, ณิก ปัจจัย.

ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณฺณณิกา โหนฺติ; โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา กณ-ราชญฺญกํ; มานุสฺสกํ–-อุกฺขาทีหิ-โอกฺขกํ; โอฏฺฐกํ; โอรพฺภกํ; ราชกํ; ราชปุตฺตกํ; หตฺถิกํ; เธนุกํ–-ณ-กากํ; ภิกฺขํ; ณิก-อจิตฺตา-อาปูปิกํ; สํกุลิกํ.

ปัจจัยคือ ก, ณ, ณิก ลงในอรรถว่าหมู่ หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; ก ปัจจัย ลงหลังบทที่ลงท้ายด้วยโคตตปัจจัย เช่น “ราชัญญะกัง”, “มานุสสะกัง” – ลงหลังอุขะเป็นต้น เช่น “อุกขะกัง”, “โอฏฐะกัง”, “โอรัพภะกัง”, “ราชะกัง”, “ราชะปุตตะกัง”, “หัตถิกัง”, “เธนุกัง” – ณ ปัจจัย เช่น “กากัง”, “ภิกขัง” – ณิก ปัจจัย ลงหลังอจิตตศัพท์ เช่น “อาปูปิกัง”, “สังกุลิกัง”.

ชนาทีหิ ตา-.

ลง ตา ปัจจัย หลังชะนะเป็นต้น.

ชนาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ สมูเห ตา โหติ; ชนตา; คชตา; พนฺธุตา; คามตา; สหายตา; นาครตา–-ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา–-มทนียนฺติ-กรเณ’ธิกรเณ วา อนีเยนสิทฺธํ –-ธุมายิตตฺตนฺติ-กฺตานฺตา นามธาตุโต เตตฺตน สิทฺธํ.

ลง ตา ปัจจัย ในอรรถว่าหมู่ หลังชะนะเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “ชนตา”, “คชตา”, “พันธุตา”, “คามตา”, “สหายตา”, “นาครตา” – บทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะ – คำว่า “มทนียัง” สำเร็จด้วย อนีย ปัจจัย ในอรรถว่ากัตตุหรืออธิกรณ์ – คำว่า “ธูมายิตัตตัง” สำเร็จด้วย ตตะ ปัจจัย จากนามธาตุที่ลงท้ายด้วย กตะ ปัจจัย.

อิโย หิเต-.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล.

ฉฏฺฐิยนฺตา หิเต อิโย โหติ; อุปาทานิยํ–-อญฺญตฺราปิ’สมานาทฺैเร สยิโต’ โสทริโย.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “อุปาทานิยัง” – และในที่อื่นก็มี เช่น “โศทริโย” (ผู้นอนในท้องเดียวกัน).

จกฺขวาทิโต สฺโส-.

ลง สสะ ปัจจัย หลังจักขุเป็นต้น.

ฉฏฺฐิยนฺเตหิ จกฺขุอาทีหิ หิเต สฺโสโหติ; จกฺขูสฺสํ; อายุสฺสํ.

ลง สสะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังจักขุเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “จักขุสสัง”, “อายุสสัง”.

ณฺโย ตตฺถ สาธุ-.

ลง ณยะ ปัจจัย ในอรรถว่าดีในที่นั้น.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ ณฺยฺโย โหติ; สพฺโภ; ปาริสชฺโช–-สาธูติ-กุสโล โยคฺโค หิโต วา–-อญฺญตฺราปิ-’รถํ วหนฺตี’ติ รจฺฉา.

ณโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น สัพโภ (ดีในที่ทั้งปวง), ปาริสัจโจ (ดีในบริษัท) คำว่า 'สาธุ' หมายถึง ผู้ฉลาด, ผู้สมควร, หรือผู้เป็นประโยชน์ และในที่อื่นก็มี เช่น รัจฉา (ถนน) มาจาก 'ผู้พาไปซึ่งรถ' (หรือผู้แบกเกวียน)

กมฺมา นิยญฺญา-.

นิยะ และ ญะ ลงหลังศัพท์ว่า กรรม

สตฺตมฺยนฺตา กมฺมสททา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ นิยญฺญา โหนฺติ;’ กมฺเม สาธุ’ กมฺมนิยํ; กมฺมญฺญํ.

นิยะ และ ญะ ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ว่า กรรมที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น 'ดีในการงาน' เป็น กรรมนิยัง, กรรมัญญัง

กถาทิตฺวิโก-.

อิโก ลงหลังศัพท์มีกถาเป็นต้น

กถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ อิโก โหติ; กถิโก; ธมฺมกถิโก; สงฺคามิโก; ปวาสิโก; อุปวาสิโก.

อิโก ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีกถาเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น กถิโก (ผู้ดีในการพูด), ธัมมกถิโก (ผู้ดีในการแสดงธรรม), สังคามิโก (ผู้ดีในการรบ), ปวาสิโก (ผู้ดีในการอยู่ต่างถิ่น), อุปวาสิโก (ผู้ดีในการจำศีล)

ปถาทีหิ เณยฺโย-.

เณยโย ลงหลังศัพท์มีปถะเป็นต้น

ปถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ เณยฺโย โหติ; ปาเถยฺยํ; สาปเตยฺยํ.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีปถะเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น ปาเถยยัง (เสบียงเดินทาง), สาปเตยยัง (ทรัพย์สมบัติ)

ทกฺขิณายารเห-.

เณยโย ในอรรถว่าควรแก่ทักขิณา

ทกฺขิณาสทฺทโต อรหตฺเถ เณยฺโย โหติ;’ทกฺขิณํ อรหตี’ติ ทกฺขิเณยฺโย.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ว่า ทักขิณา; เช่น 'ควรแก่ทักขิณา' เป็น ทักขิเณยโย

ราโย ตุมนฺตา-.

รายะ ลงหลังศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย

ตุมนฺตโต อรหตฺเถ ราโยโหติ; ‘‘ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ, ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ, ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ‘‘.

รายะ ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย; เช่น 'ควรเพื่อฆ่า' หรือ 'เพื่อฆ่า' เป็น ฆาเตตายัง, 'ควรเพื่อยังให้เป็นไป' หรือ 'เพื่อยังให้เป็นไป' เป็น ชาเปตายัง, 'ควรเพื่อบวช' หรือ 'เพื่อบวช' เป็น ปัพพาเชตายัง

ตเมตฺถสฺสตฺถิติ มนฺตุ-.

มันตุ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

ปฐมนฺตา เอตฺถ อสฺส อตฺถิติ เอเตสฺวตฺเถสุ มนฺตุ โหติ;’คาโม เอตฺถ เทเส อสฺส วา ปุริสสฺส สนฺตีติ’ โคมา–-อตฺถิติ วตฺตมานกาโลปาทานโต ภุตาหิ ภวิสฺสนฺตีหิ วา โคหิ น โคมา. กถํ โคมา อาสิ โคมา ภวิสฺสตีติ? ตทาปิ วตฺตมานาหิเยว โคหิ โคมา; อาสิ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรา กาลนฺตรํ; อิติกรณโต วิสยนิยโม.

มันตุ ลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ; เช่น 'โคมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษนี้' เป็น โคมา (ผู้มีโค) เพราะคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงกาลปัจจุบัน จึงไม่เป็น โคมา ด้วยโคที่มีในอดีตหรืออนาคต จะเป็น โคมา ได้อย่างไรในอดีตหรืออนาคต? แม้ในกาลนั้นก็เป็น โคมา ด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง คำว่า 'มีอยู่แล้ว' และ 'จักมี' เป็นกาลอื่นด้วยบทอื่น การใช้ 'อิติ' เป็นการจำกัดขอบเขต

ปหูเต จ ปสํสายํ นินฺทายญฺจาติสายเน นิจฺจโยเค จ สํสคฺเค โหนฺติเม มนฺตุอาทโย.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ลงในอรรถว่า มาก, สรรเสริญ, นินทา, ยิ่ง, ประกอบอยู่เป็นนิตย์ และเกี่ยวข้อง

โคอสฺโสติ-ชาติสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยา มนฺตฺวา ทโย นโหนฺติ; ตถา คุณสทฺทานํ เสโต ปโฏติ; เย สตฺตุ คุณสทฺทานํ ทพฺพาภิธานสามตฺถิยํ นตฺถิ เตหิ โหนฺเตว–-พุธิมา รูปวา รสวา คนฺธวา เอสฺสวา สทฺทวา; รสีรสิโก; รูปิ รูปิโก; คนฺธี คนฺธิโกติ.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงชาติ เช่น โค, อัสสะ เป็นต้น เพราะมีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้อยู่แล้ว และไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงคุณ เช่น เศวต (ขาว), ปฏะ (ผ้า) เป็นต้น แต่สำหรับศัพท์ที่แสดงถึงคุณที่ไม่มีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้ ก็ลงได้ เช่น พุทธิมา (ผู้มีปัญญา), รูปวา (ผู้มีรูป), รสวา (ผู้มีรส), คันธวา (ผู้มีกลิ่น), เอสสวา (ผู้มีเกียรติ), สัททวา (ผู้มีเสียง); รสี, รสิโก (ผู้มีรส); รูปิ, รูปิโก (ผู้มีรูป); คันธี, คันธิโก (ผู้มีกลิ่น)

วนฺตฺววณฺณา-.

วันตุ ลงหลังศัพท์ที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด

ปฐมนฺตโต อวณฺณนฺตา มนฺตฺวตฺเถ วนฺตุ โหติ; สีลวา; ปญฺญวา–-อวณฺณาติ-กึ? สติมา; พนฺธุมา.

วันตุ ลงในอรรถว่ามี (มันตุ) จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด; เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) คำว่า 'อวัณณะ' (มีไว้) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามศัพท์อื่น) เช่น สติมา (ผู้มีสติ), พันธุมา (ผู้มีญาติ)

ทณฺฑาทิตฺวิกอี วา-.

อิกะ และ อี ลงหลังศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ

ทณฺฑาทีหิ อิกอี โหนฺติ วา มนฺตฺตฺวตฺเถ; พหุลํ วิธานา กุโตวิ ทฺเว โหนฺติ; กุโตเจกเมกํว. ทณฺฑโก, ทณฺฑิ, ทณฺฑวา; คนฺธิโก, คนฺธี, คนฺธวา; รูปิโก, รูปี, รูปวา–-อุตฺตมิเณว ธนา อิโก () ธนิโก; ธนี ธนวาญฺโญ –-อสนฺนิตฺญตฺถา () อตฺถิโก อตฺถิ; อญฺญตฺร อตฺถวา

อิกะ และ อี ลงในอรรถว่ามี จากศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ; เพราะมีวิธีลงมาก บางทีก็ลงสองตัว บางทีก็ลงตัวเดียว เช่น ทัณฑโก, ทัณฑี, ทัณฑวา (ผู้มีไม้เท้า); คันธิโก, คันธี, คันธวา (ผู้มีกลิ่น); รูปิโก, รูปี, รูปวา (ผู้มีรูป) สำหรับศัพท์ว่า ธนะ (ทรัพย์) ลง อิกะ เท่านั้น เป็น ธนิโก (ผู้มีทรัพย์) ส่วน ธนี, ธนวา เป็นอย่างอื่น สำหรับศัพท์ว่า อัตถิ (มีอยู่) ลง อิกะ เป็น อัตถิโก (ผู้ต้องการ) ส่วน อัตถวา เป็นอย่างอื่น

–-ตทนฺตา จ;() ปุญฺญตฺถิโก, ปุญฺญตฺถิ–-วณฺณนฺตา อีเยว() พฺรหฺมวณฺณี เทววณฺณี–-หตฺถทนฺเตหิ ชาติยํ () หตฺถี; ทนฺตี; อญฺญตฺร หตฺถวา; ทนฺตวา–-วณฺณโต พฺรหฺมจาริมฺหิ; () วณฺณี, พุหฺมจารี; วณฺณวาญฺโญ–-โปกฺขราทิโต เทเส() โปกฺขรณี อุปฺปลินี กุมุทินี ภิสินี มุฬาลินี สาลุกินี –-กฺวาวาเทเส’ปิ-ปทุมนี, ปทุมินีปณฺณํ; อญฺญตฺร โปกฺขรวา, หตฺถิ–-นาวายิโก () นาวิโก; –-สุขทุกฺขา อี() สุข ทุกฺขี–-(สิขาทิหี วา)() สิขิ สิขาวา มาลี มกาลาวา สีลิ สีลวา พลี พลวา –-พลา พาหูรุปุพฺพา จ() พาหุพลี; อูรุพลี.

และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตะ; เช่น ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถิ (ผู้ต้องการบุญ) ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย วรรณะ ลง อี เท่านั้น; เช่น พรหมวรรณี, เทววรรณี (ผู้มีวรรณะเป็นพรหม, ผู้มีวรรณะเป็นเทวดา) สำหรับ หัตถะ (มือ) และ ทันตะ (ฟัน) ในอรรถว่า ชาติ ลง อี เป็น หัตถี (ช้าง), ทันตี (ช้าง) ในที่อื่นเป็น หัตถวา (ผู้มีมือ), ทันตวา (ผู้มีฟัน) จาก วรรณะ ในอรรถว่า พรหมจารี เป็น วรรณี, พรหมจารี ในที่อื่นเป็น วรรณวา จาก ปุกขระเป็นต้น ในอรรถว่า ประเทศ เป็น ปุกขรณี (สระบัว), อุบลินี (สระบัว), กุมุทินี (สระบัว), ภิสินี (สระบัว), มุฬาลินี (สระบัว), สาลุกินี (สระบัว) ในบางแห่งก็เป็น ปทุมนี, ปทุมินีปัณณัง ในที่อื่นเป็น ปุกขรวา, หัตถี สำหรับ นาวา (เรือ) เป็น นาวิกะ (คนเรือ) สำหรับ สุขะ (สุข) และ ทุกขะ (ทุกข์) ลง อี เป็น สุขทุกขี (ผู้มีสุขและทุกข์) จาก สิขาเป็นต้น โดยวิกัลปะ เป็น สิขี, สิขาวา (ผู้มีผมจุก); มาลี, มาลาวา (ผู้มีมาลัย); สีลี, สีลวา (ผู้มีศีล); พลี, พลวา (ผู้มีกำลัง) และจาก พละ (กำลัง) ที่มี พหุ (แขน) หรือ อุรุ (ต้นขา) นำหน้า เป็น พหุพลี (ผู้มีกำลังแขน), อุรุพลี (ผู้มีกำลังต้นขา)

ตปาทีหิ สฺสี-.

สสี ลงหลังศัพท์มีตปะเป็นต้น

ตปาทิโต มนฺตฺวตฺเถ วา สฺสิ โหติ; ตปสฺสิ, ยสสฺสี, เตชสฺสี, มนสฺสี, ปยสฺสี –-วาตฺเวว-ยสวา.

สสี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตปะ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตปัสสี, ยสัสสี, เตชัสสี, มนัสสี, ปยัสสี - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ยสวา.

มุขาทิโต โร-.

โร ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น.

มุขาทีหิ มนฺตฺวตฺถ โร หฺैโอติ; มุขโร, สุสิโร อูสโร, มธุโร, ขโร, กุชโร, นคโร –-ทนฺตสฺสุ จ อุตฺตตทนฺเต () ทนฺตุโร.

โร ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น; เช่น มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญชโร, นคโร - และ (ลง โร ปัจจัย) หลัง ทันตะ ศัพท์ ในอรรถว่าฟันยื่น และแปลง อะ เป็น อุ (เป็น) ทันตุโร.

ตุณฺฑฺยาทีหิ โภ-.

โภ ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี ตุณฑะ เป็นต้น.

ตุณฺฑิอาทีหิ มนฺตฺวตฺเถ โภ วา โหติ; ตุณฺฑิโภ, สาฬิโภ,วลิโภ, วาตฺเวว-ตุณฺฑิมา.

โภ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตุณฑิ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตุณฑิโภ, สาฬิโภ, วลิโภ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ตุณฑิมา.

สทฺธาทิตฺว-.

อะ ปัจจัย หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น.

สทฺธาทีหิ มนฺตฺวตฺเถ อ โหติ วา; สนฺทฺโธ, ปญฺโญ; อิตฺถิยํ-สทฺธา; วาตฺเวว-ปญฺญวา.

อะ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น บ้าง; เช่น สัทโธ, ปัญโญ; ในอิตถีลิงค์ เป็น สัทธา - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ปัญญวา.

โณ ตปา-.

โณ ปัจจัย หลัง ตปะ ศัพท์.

ตปา โณ โหติ มนฺตฺวตฺเถ; ตาปโส; อิตฺถิยํ-ตาปสี.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง ตปะ ศัพท์; (เป็น) ตาปโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น ตาปสี.

อาลฺวาหิชฺฌาทีหิ-. อภิชฺฌาทีหิ อาลุ โหติมนฺตฺวตฺเถ; อภิชฺฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ–-วาตฺเวว-ทยาวา.

อาฬุ ปัจจัย หลังศัพท์มี อภิชฌา เป็นต้น; อภิชฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ทยาวา.

ปิจฺฉาทิตฺวิโล-.

อิโล ปัจจัย หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น.

ปิจฺฉาทีหิ อิโล โหติ จา มนฺตฺวตฺเถ; ปิจฺฉิโล, ปิจฺฉวา; เผณิโล, เผณวา; ชฏิโล, ชฏาวา;–-กถํ วาวาโลติ? นินฺทายมิลสฺสาทิโลเป ‘‘ปโร กฺวจี‘‘ติ.

อิโล ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น บ้าง; เช่น ปิจฉิโล, ปิจฉวา; เผณิโล, เผณวา; ชฏิโล, ชฏาวา - ถามว่า วาฬาโล สำเร็จรูปอย่างไร? ตอบว่า (มาจาก มิล ศัพท์) ในอรรถว่านินทา ลบสระหน้าของ อิโล ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ปโร กวจิ'.

สิลาทิตา โว-.

โว ปัจจัย หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น.

สีลาทิหิ โว โหติ วา มฺैนฺตฺวตฺเถ; สีลโว, สีลวา; เกสโว, เกสวา–-อณฺณา นิจฺจํ;() อณฺณโว–-คาณฺฑิ ราชีหิ สญฺญายํ; () คาณฺฑิวํ, ธนุ; ราชิวํ, ปงฺกชํ.

โว ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น บ้าง; เช่น สีลโว, สีลวา; เกสโว, เกสวา - หลัง อัณณะ ศัพท์ ลงเป็นนิจ เป็น อัณณโว - หลัง คาณฺฑิ และ ราชิ ศัพท์ ในอรรถว่าชื่อ เป็น คาณฺฑิวัง (ธนู), ราชิวัง (ดอกบัว).

มายาเมธาหิ วี-.

วี ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา ศัพท์.

เอเตหิ ทฺวีหิ วี โหติ มนฺตฺวตฺเถ; มายาวิ, เมธาวี.

วี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์ทั้งสองนี้; เช่น มายาวี, เมธาวี.

สิสฺสเร อามฺยุวามี-.

อามี และ อุวามี ปัจจัย (ลงหลัง ส ศัพท์) ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ (อิสฺสระ).

สสทฺทา อามฺยุวามี โหนฺติสฺสเร’ภิเธเย มนฺตฺวตฺเถ;’สมสฺสตฺถิติ’ สามี, สุวามี.

อามี และ อุวามี ปัจจัย ลงหลัง ส ศัพท์ ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ ในอรรถว่ามี; (เช่น) สวามี, สุวามี (วิเคราะห์ว่า) 'สมสฺส อตฺถิ' (มีทรัพย์).

ลกฺขฺยา โณ อ จ-.

โณ และ อะ ปัจจัย หลัง ลกฺขี ศัพท์.

ลกฺขีสทฺทาโณ โหต มนฺตฺวตฺเถ; อ จนฺตสฺส; ณกาโร’ว สโว; ลกฺขโณ.

โณ ปัจจัย ลงหลัง ลกฺขี ศัพท์ ในอรรถว่ามี และแปลงสระที่สุด (ของ ลกฺขี) เป็น อะ, ณะ อักษร (ของ โณ ปัจจัย) เป็นพยัญชนะ; (เป็น) ลกฺขโณ.

องฺคา โน กลฺยาเณ-.

โณ ปัจจัย หลัง องฺคะ ศัพท์ ในอรรถว่ากัลยาณะ.

กลฺยาเณ คมฺยมานฺญงฺคสฺมาโนโหติ มนฺตฺวตฺเถ; องฺคนา.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง องฺคะ ศัพท์ เมื่ออรรถว่ากัลยาณะปรากฏ; (เป็น) องฺคนา.

โส โลมา-.

โส ปัจจัย หลัง โลมา ศัพท์.

โลมา โสโหติ มนฺตฺวตฺเถ; โลมโส; อิตฺถิยํ-โลมสา.

โส ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง โลมา ศัพท์; (เป็น) โลมโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น โลมสา.

อิมิยา-.

อิมี และ อิยา ปัจจัย.

มนฺตฺวตฺเถ อิมฺैยา โหนฺติ พหุลํ; ปุตฺติโม, กิตฺติโม, ปุตฺติโย, กปฺปิโย, ชฏิโย,หานภาคิโย, เสนิโย.

อิมี และ อิยา ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี โดยมาก; เช่น ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย.

โต ปญฺจมฺยา-.-

โต ปัจจัย ในอรรถปัญจมีวิภัตติ.

ปญฺจวฺยนฺตา พหุลํ โต โหติ วา; คามโต อาคจฺฉติ, คามสฺมาอาคจฺฉติ; โจรโต ภายติ, โจเรหิ ภายติ; สตฺถโตปริหีโน, สตฺถา ปริหีโน.

โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ โดยมากบ้าง; เช่น คามโต อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน), คามสฺมา อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน); โจรโต ภายติ (กลัวโจร), โจเรหิ ภายติ (กลัวโจร); สตฺถโต ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา), สตฺถา ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา).

อิโตเตตฺโตกุโต-.

อิโต, เอตฺโต และ กุโต.

โตมฺหิ อิมสฺส ฏิ นิปจฺจเต เอตสฺส ฏ เอต กึสทฺทสฺส กุตฺตจ; อิโต, อิมสฺมา; อโต, เอตฺโต, เอตสฺมา; กุโต, กสฺมา.

เมื่อลง โต ปัจจัย, แปลง อิมะ เป็น อิ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กิง เป็น กุตฺตะ; (เป็น) อิโต (แทน) อิมสฺมา; อโต, เอตฺโต (แทน) เอตสฺมา; กุโต (แทน) กสฺมา.

อภฺยาทีหิ-.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น

อภิอาทีหิ โต โหติ; อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต (เช่น) อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

อาทฺยาทีหิ-.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น

อาทิปฺปภุตีหิ โต วา โหติ; อาโท, อาทิโต; มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต–-ยโตทกํ ตทา ทิตฺตํ, ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตนฺติ อตฺโถ.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต บ้าง (เช่น) อาโท, อาทิโต; มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต ประโยคว่า ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ มีอรรถว่า ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตํ (น้ำใด น้ำนั้นแหละถูกเผาแล้ว).

สพฺพาทิโต สตฺตมฺยา ตฺรตฺถา-.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ในวิภัตติที่ ๗ มีปัจจัย “ตรถ”

สพฺพาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตฺรตฺถา วา โหนฺติ; สพฺพตฺร, สพฺพตฺถ, สพฺพสฺมึ; ยตฺร, ยตฺถ, ยสฺมึ–-พหุลาธิการา น ตุมฺหามฺเหหิ.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “ตรถ” บ้าง (เช่น) สัพพตฺร, สัพพตฺถ, สัพพสฺมึ; ยตฺร, ยตฺถ, ยสฺมึ – เพราะอำนาจแห่งบทว่า “พหุล” (โดยมาก) จึงไม่ใช้กับศัพท์ “ตุมฺห” และ “อมฺห”

กตฺเถตฺถ กุตฺราตฺรกฺเวหิธ-.

กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิธ

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต; กสฺมึ กตฺถ, กุตฺร, กฺว; เอตสฺมึ เอตฺถ, อตฺร; อสฺมึ อิห, อิธ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในศัพท์ “กึ” (กสฺมึ) เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; ในศัพท์ “เอต” (เอตสฺมึ) เป็น เอตฺถ, อตฺร; ในศัพท์ “อิม” (อสฺมึ) เป็น อิห, อิธ

ธิ สพฺพา วา-

ปัจจัย “ธิ” จากศัพท์ “สัพพ” บ้าง

สตฺตมฺยนฺตโต สพฺพสฺมาธิ วา โหติ; สพฺพธิ; สพฺพตฺถ.

จากศัพท์ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว จากศัพท์ “สัพพ” มีปัจจัย “ธิ” บ้าง (เช่น) สัพพธิ; สัพพตฺถ

ยา หึ-.

ปัจจัย “หึ” จากศัพท์ “ย”

สตฺตมฺยนฺตา ยโต หึ วา โหติ; ยหึ, ยตฺร.

จากศัพท์ “ย” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” บ้าง (เช่น) ยหึ, ยตฺร

ตา หํ จ-.

ปัจจัย “หํ” และ (ปัจจัย “หึ”) จากศัพท์ “ต”

สตฺตมฺยนฺตา ตโต วา หํ โหติ หิญฺจ; ตหํ, ตหึ, ตตฺร.

จากศัพท์ “ต” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หํ” บ้าง และ “หึ” ด้วย (เช่น) ตหํ, ตหึ, ตตฺร

กุหึกหํ-.

กุหึ, กหํ

กึสทฺทา สตฺตมฺยนฺตา หึหํ นิปจฺจนฺเต กิสฺส กุกา จ; กิหึ, กหํ, กถํ กุหิทฺวนนฺติ? จนํ อิติ นิปาตนฺตรํ; กิหิทฺวีติ-เอตฺถ วิสทฺโทวิย.

จากศัพท์ “กึ” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” และ “หํ” สำเร็จรูป และ “กึ” เป็น “กุ” (เช่น) กิหึ, กหํ, กถํ, กุหิทฺวนนฺติ? บทว่า “จนํ” เป็นนิบาตอีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า “กิหิทฺวีติ” เหมือนกับศัพท์ “วิ”

สพฺเพกญฺญยเตหิ กาเล ทา-.

ปัจจัย “ทา” ในกาล จากศัพท์ “สัพพ”, “เอก”, “อัญญ”, “ย” และ “ต”

เอเตหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ จตฺตมาเนหิ กาเล ทา โหติ; สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพทา; เอกทา, อญฺญทา, ยทา, ตทา–-กาเลติ-กึ? สพฺพตฺถเทเส.

จากศัพท์เหล่านี้ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว ที่เป็นไปในกาล มีปัจจัย “ทา” (เช่น) ในกาลทั้งปวง (เป็น) สัพพทา; เอกทา, อัญญทา, ยทา, ตทา – บทว่า “กาเล” (ในกาล) หมายถึงอะไร? (หมายถึง) ในที่ทั้งปวง

กทากุทาสทาธุเนทาติ-.

กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต; ตสฺมึ กาเล กทา, กุทา; สมฺพสฺมึ กาเล สทา; อิมสฺมึ กาเล อธุนา, อิทานิ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในกาลนั้น (เป็น) กทา, กุทา; ในกาลทั้งปวง (เป็น) สทา; ในกาลนี้ (เป็น) อธุนา, อิทานิ

อชฺชสชฺชวปรชฺชฺเวตรหิกรหา-.

อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรห

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต; เอกติปฺปจฺจโย อาเทโส กาล วิเสโสติ สพฺพเมตํ นิปาตนา ลพฺภติ; อิมสฺส โว ชฺโช จาหนิ นิปจฺจเต; อสฺมึ อหนิ อชฺช–-สมานสฺส สภาโวชฺชุ จาหนิ–-สมาเน อภนิ สชฺชุ–-อปรสฺมา ชฺชุ–-อปรสฺมึ อหนิอปรชฺชุ–-อิมสฺเสโตกาเล รหิ ว–-อิมสฺมึ กาเล เอตรหิ–-กึสทฺทสฺส โก รห จานชฺชตเน–-ตสฺมึ กาเล กรห.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ปัจจัย “เอกติ” เป็นอาเทศ (แทน) กาลพิเศษทั้งหมดนี้ ได้มาจากการสำเร็จรูป (นิปาต) ในศัพท์ “อิม” มี “โว” เป็น “ชฺโช” และ “อหนิ” สำเร็จรูป (เช่น) ในวันนี้ (เป็น) อชฺช – ในศัพท์ “สมาน” มี “สภาว” เป็น “ชฺชุ” และ “อหนิ” (เช่น) ในวันเดียวกัน (เป็น) สชฺชุ – จากศัพท์ “อปร” มี “ชฺชุ” (เช่น) ในวันอื่น (เป็น) อปรชฺชุ – ในกาลนี้ มี “รหิ” บ้าง (เช่น) ในกาลนี้ (เป็น) เอตรหิ – ในศัพท์ “กึ” มี “ก” เป็น “รห” และ “อนชฺชตเน” (ไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ในกาลนั้น (เป็น) กรห

สพฺพาทีหิ ปกาเร ถา-.

ปัจจัย “ถา” ในประเภท จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น

สามญฺญสฺส เภทโก วิเสโส ปกาโร, ตตฺถ วตฺตมาเนหิ สพฺพาทีหิ ถา โหติ สพฺเพนปกาเรน สพฺพถา; ยถา, ตถา.

ประเภท คือ ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่เป็นไปในประเภทนั้น มีปัจจัย “ถา” (เช่น) ด้วยประเภททั้งปวง (เป็น) สัพพถา; ยถา, ตถา

กถมิตฺถํ-.

กถํ, อิตฺถํ

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ปกาเร; กิมิเมหิ ถํ ปจฺจโย, กฺैจฺจ เตสํ ยถากฺกมํ; กถมิตฺถํ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปในประเภท (คือ) จากศัพท์ “กึ” และ “อิม” มีปัจจัย “ถํ” และ “กึ” เป็น “ก” ตามลำดับ (เป็น) กถํ, อิตฺถํ

ธา สงฺขฺยาหิ-.

ปัจจัย “ธา” จากศัพท์จำนวน

สงฺขฺยาวาจีหิ ปกาเร ธา ปโร โหติ;’ทฺวีหิ ปกาเรหิ ทฺเว วา ปกาเรกโรติ’ วิธากโรติ; พหุธา กโรติ;’เอกํ ราสึ ปญฺจปฺปการํ กโรติ’ ปญฺจธา กโรติ?ปญฺจปฺปการเมกปฺปการํ กโรติ’ เอกธากโรติ.

จากศัพท์ที่แสดงจำนวนในประเภท มีปัจจัย “ธา” อยู่ข้างหลัง (เช่น) ‘ด้วยสองประเภท หรือทำสองประเภท’ (เป็น) วิธา กโรติ; พหุธา กโรติ; ‘ทำกองเดียวให้มีห้าประเภท’ (เป็น) ปัญจธา กโรติ; ‘ทำห้าประเภทให้เป็นประเภทเดียว’ (เป็น) เอกธา กโรติ

เวกาชฺฌํ-.

เว, กา, ชฺฌํ

เอกสฺมา ปกาเร ชฺฌํ วา โหติ; เอกชฺกฺวงฺกโรติ; เอกธา กโรติ.

จากศัพท์ “เอก” ในประเภท มีปัจจัย “ชฺฌํ” บ้าง (เช่น) เอกชฺฌํ กโรติ; เอกธา กโรติ

ทฺวิตีเหธา-.

ทฺวิ, ติ, เอธา

ทฺวีติหิ ปกาเร เอธาวา โหติ; เวธา, เตธา; ทฺวิธา, ติธา.

เบื้องหลัง ทฺวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถว่าประเภท (ปการะ) มี เอธา ปัจจัยบ้าง; เวธา, เตธา; ทฺวิธา, ติธา

ตพฺพติ ชาติโย-.

ตพฺพติ, ชาติโย

ปการวติ ตํสามญฺญวาจกา สทฺทาชาติโย โหติ; ปฏุ ชาติโย, มุทุชาติโย.

เบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความทั่วไป (สามัญญวาจกะ) อันมีประเภท (ปการวดี) มี ชาติโย ปัจจัย; ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย

วารสํขฺยาย กฺขตฺตุํ-

ขัตตุง ปัจจัย ในสังขยาที่บอกวาระ (ครั้ง)

วารสมฺพนฺธินิยา สํขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ;’ทฺเว วาเร ภุญฺชติ’ ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ; วารคฺคหณํ กึ? ปญจ ภิญฺชติ; สงฺขฺยายาติ-กึ? ปหูเต วาเร ภุญฺชติ.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังสังขยาที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กิน ๒ ครั้ง' (dve vāre bhuñjati) เป็น ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละ ๒ ครั้ง); การระบุว่า 'วาระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปญฺจ ภุญฺชติ (เขากิน ๕ อย่าง); การระบุว่า 'สังขยา' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหูเต วาเร ภุญฺชติ (เขากินหลายครั้ง)

กติมฺหา-.

เบื้องหลัง กติ ศัพท์

วารสมฺพนฺธินิยา กติสํขฺยาย กฺขตฺตุํ โหติ;’กติ วาเร ภุญฺชนิ’กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลัง กติ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กินกี่ครั้ง' (kati vāre bhuñjati) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

พหุมฺภา ธา จ ปจฺจาสตฺติยํ-.

เบื้องหลัง พหุ ศัพท์ มี ธา และ เมื่อมีความใกล้ชิด

วารสมฺพนฺธินิยา พหุสํขฺยาย ธาโหติ กฺขตฺตุญฺจ; วารานญฺเจ ปจฺจาสตฺติ โหติ; พหุธา ทิวสสฺส พุญฺชติ พหุกฺขตฺตุํ–-ปจฺจาสตฺติยนฺติ กึ? พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ.

เบื้องหลัง พหุ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ มี ธา และ ขัตตุง ปัจจัย เมื่อมีความใกล้ชิด (ปัจจาสัตติ) แห่งวาระ; พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละหลายครั้ง), พหุกฺขตฺตุํ; การระบุว่า 'ความใกล้ชิด' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (เขากินเดือนละหลายครั้ง)

สกึ วา-.

หรือ สกึ

เอกํ วารมิจฺจสฺมึ อตฺเถ สกินฺติ วา นิปจฺจเต;’เอกํ วารํ ภุญฺชติ’–-วาติ กึ?เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ.

ในอรรถว่า 'วาระเดียว' (เอกํ วารํ) นิปาตว่า สกึ บ้าง; 'กินครั้งเดียว' (ekaṃ vāraṃ bhuñjati); การระบุว่า 'วา' เพื่ออะไร? เพื่อให้มีรูป เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

โส วิจฺฉาปฺปกาเรสุ-.

โส ปัจจัย ในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ

วีจฺฉายํ ปกาเร จ โส โหติ พหุลํ; วีจฺฉายํ-ขณฺฑโส, พิลโส; ปกาเร-ปุถุโส,สพฺพโส.

โส ปัจจัย ย่อมมีมากในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ; ในอรรถว่า วีจฉา เช่น ขณฺฑโส (เป็นชิ้นๆ), พิลโส (เป็นส่วนๆ); ในอรรถว่า ปการะ เช่น ปุถุโส (ต่างๆ), สพฺพโส (โดยประการทั้งปวง)

อภิตตพฺภาเว กราสภุโยเค วิการา จี-.

จี ปัจจัย ในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ เมื่อประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ และเป็นวิการ

อวตฺถาวโต วตฺถนฺตเรนาภุตสฺส ตายาวตฺถาย ภาเว กราสภุหิ สมฺพนฺเธสติ วิการวาจกาจี โหติ;’อธวลํ ธวลํ กโรติ’ ธวลี กโรติ; อธวโล ธวโล สิยา ธวลี สิยา; อธวโล ธวโล ภวติ ธวลี ภวติ–-อภตตพฺภาเวติ-กึ? ฆฏํ กโรติ, ทธิอตฺถิ, ฆโฏ ภวติ–-กราสภุโยเคติ กึ? อธวลา ธฺวออิโล ชายเต–-วิการาติ-กึ? ปกติยา มา โหตุ; สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ.

เมื่อมีความเกี่ยวข้องกับ กร และ ภู ธาตุ จี ปัจจัยอันบอกวิการ ย่อมมีในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ (การเป็นในสิ่งที่ไม่เคยเป็น) แห่งพัสดุนั้นจากพัสดุอื่น; 'ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalaṃ dhavalaṃ karoti) เป็น ธวลี กโรติ; 'สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว' (adhavalo dhavalo siyā) เป็น ธวลี สิยา; 'สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalo dhavalo bhavati) เป็น ธวลี ภวติ; การระบุว่า 'อภูตตัพภาวะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ทธิ อตฺถิ (มีนมส้ม), ฆโฏ ภวติ (หม้อมีอยู่); การระบุว่า 'การประกอบกับ กร และ ภู' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น อธวลา ธวโล ชายเต (จากสิ่งไม่ขาวเกิดเป็นขาว); การระบุว่า 'วิการ' เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้มีในสภาวะปกติ (ปกติ) เช่น สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ (ทำทองให้เป็นตุ้มหู)

ทิสฺสนฺตญฺเญ’ปิ ปจฺจยา-.

ปัจจัยอื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง

วุตฺตโต’ญฺเญ’ปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ วุตฺตาวุตฺตตฺเถสุ;’วิวิธา มาตโร’ วิมาตโร,’ตาสํ ปุตฺตา’ เวมาตีกา-ริกณ;’ปถํ คจฺฉนฺตีติ’ ปถาวิโน-อาวี;’ อิสฺสา อสฺส อตฺถิติ’ อิสฺสุกี-อุกี?’ธุรํ วหนฺตีติ’ โธรยฺหา-ยฺหณ.-

ปัจจัยอื่นๆ นอกจากที่กล่าวแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว; 'มารดาต่างกัน' (vividhā mātaro) เป็น วิมาตโร, 'บุตรของมารดาเหล่านั้น' (tāsaṃ puttā) เป็น เวมาตีกา (ลง ริกณ ปัจจัย); 'ผู้ไปตามทาง' (pathaṃ gacchantīti) เป็น ปถาวิโน (ลง อาวี ปัจจัย); 'ผู้มีความริษยา' (issā assa atthiti) เป็น อิสฺสุกี (ลง อุกี ปัจจัย); 'ผู้แบกภาระ' (dhuraṃ vahantīti) เป็น โธรยฺหา (ลง ยหณ ปัจจัย)

อญฺญสฺมึ-.

ในอรรถอื่น

วุตฺตโต’ญฺญสฺมิมฺปิ อตฺเถ วุตฺตปฺปจฺจยา ทิสฺสนฺติ;’มคธานํ อิสฺสโร’ มาคโธ-โณ;’กาสีติ สหสฺสํ, ตมคฺฆตีติ กาสิโย-อิโย.

ปัจจัยที่กล่าวแล้ว ย่อมปรากฏแม้ในอรรถอื่นนอกจากที่กล่าวแล้ว; 'เจ้าแห่งชาวมคธ' (magadhānaṃ issaro) เป็น มาคโธ (ลง โณ ปัจจัย); 'ผ้ากาสีมีค่าหนึ่งพัน' (kāsīti sahassaṃ), 'ย่อมมีค่าเท่ากับพันนั้น' (tamagghatīti) เป็น กาสิโย (ลง อิโย ปัจจัย)

สกตฺถ-.

ในอรรถของตน (สกัดถะ)

สกตฺเถ’ปิ ปจฺจยา ทิสฺสนฺติ; หีนโก, โปตโก, กิจจยยํ.

ปัจจัยทั้งหลายย่อมปรากฏแม้ในอรรถของตน (สกัดถะ); เช่น หีนโก, โปตโก, กิจฺจจยยํ

โลโป-.

การลบ

ปจฺจยานํ โลโป’ปิ ทิสฺสติ; พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ, จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยยน วาติ ภาวปฺปจฺจย โลโป.

การลบปัจจัยทั้งหลายก็ปรากฏ; พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ (รัตนะในพระพุทธเจ้าประณีต), จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา (จักษุว่างจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน) ดังนี้ เป็นการลบภาวปัจจัย

สรานมาทิสฺสายุวณฺณสฺสาโญ ณานุพนฺเธ-.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ

สรานมาทิภุตา เย อการิวณฺณุวณฺณา เตสํ อาโญ โหนฺติ ยถากฺกมํ ณานุพนฺเธ; ราฆโว, วฺैนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทหคฺคํ–-ณานุพนฺเธติ-กึ? ปุราตโน.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น ราฆโว, ไวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทหคฺคํ; การระบุว่า 'เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปุราตโน

สํโยเค กฺวจิ-.

ในสังโยคบ้าง

สรานมาทิภุตา เย อยุวณฺณา เตสํ อาโญ โหนฺติ กฺวจิ เทว สํโยควิสเย ณานุพนฺเธ;เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ –-กฺวจีติ-กึ? กตฺติเกยฺโย.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง ในที่ที่เป็นสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ; การระบุว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น กตฺติเกยฺโย

มชฺเฌ-.

ในท่ามกลาง

มชฺเฌ วตฺตมานานมฺปิ อยุวณฺณานํ อาโญ โหนฺติ กฺวจิ; อฑฺฒเตยฺยา, วาเสฏฺโฐ.

แม้สระ อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ที่อยู่ในท่ามกลาง ก็ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง; เช่น อฑฺฒเตยฺยา, วาเสฏฺโฐ

โกสฺชฺैชาชฺชวปาริสชฺชสุภชฺชมทฺทวาริสฺสาสภาชญฺญ เถยฺยพาหุสจฺจา-.

โกสัชชะ, อาชชวะ, ปาริสัชชะ, สุหัชชะ, มัททวะ, อาริสสะ, อาสภะ, อาชัญญะ, เถยยะ, พาหุสัจจะ

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต ณานุพนฺเธ;’กุสีตสฺส ภาโว’ โกสชฺชชํ;’ อุชุโน ภาโว’ อปฺปวํ;’ปริสาสุ สาธุ’ ปาริสชฺโช;’สุหทโยจ’ สุหชฺโช,’ตสฺส ปน ภาโว โสหชฺชํ;’มุทุโน ภาโว’มทฺทวํ;’อิสิโน อิทํ, ภาโว วา’ อาริสฺสํ;’อุสภสฺส อิทํ, ภาโว วา’ อาสภํ;’อาชานียสฺส ภาโว’ โส เอว วา’ อาชญฺญํ;’เถนสฺส ภาโว, กมฺมํ วา’ เถยฺยํ;’พหุสฺสุตสฺส ภาโว’ พาหุสจฺจํ–-เอเตสุ ยมลกฺขณิกํ ตํ นิปาตนา.

ศัพท์เหล่านี้ย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘ภาวะของผู้เกียจคร้าน’ (kusītassa bhāvo) เป็น ‘โกสัชชะ’ (kosajjaṃ); ‘ภาวะของผู้ซื่อตรง’ (ujuno bhāvo) เป็น ‘อาชชวะ’ (ājjavaṃ); ‘ผู้ดีในบริษัท’ (parisāsu sādhu) เป็น ‘ปาริสัชชะ’ (pārisajjo); ‘ผู้มีใจดี’ (suhadayo) เป็น ‘สุหัชชะ’ (suhajjo), ส่วน ‘ภาวะของผู้นั้น’ เป็น ‘โสหัชชะ’ (sohajjaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจอ่อนโยน’ (muduno bhāvo) เป็น ‘มัททวะ’ (maddavaṃ); ‘สิ่งนี้ของฤๅษี หรือภาวะ’ (isino idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาริสสะ’ (ārissaṃ); ‘สิ่งนี้ของโคอุสภะ หรือภาวะ’ (usabhassa idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาสภะ’ (āsabhaṃ); ‘ภาวะของอาชาไนย หรือสิ่งนั้นเอง’ (ājānīyassa bhāvo, so eva vā) เป็น ‘อาชัญญะ’ (ājaññaṃ); ‘ภาวะของโจร หรือกรรม’ (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) เป็น ‘เถยยะ’ (theyyaṃ); ‘ภาวะของผู้เป็นพหูสูต’ (bahussutassa bhāvo) เป็น ‘พาหุสัจจะ’ (bāhusaccaṃ); ในบรรดาคำเหล่านี้ คำใดที่มีลักษณะไม่เป็นไปตามกฎ (alakkhaṇika) คำนั้นย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต.

มนาทีนํ สก-.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น

มนาทีนํ สก โหติ ณานุพนฺเธ;’มนสิ ภวํ’ มานสํ;’ทุมฺมนโส ภาโว’ โทมนสฺสํ; โสมนสฺสํ.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘สิ่งที่เกิดในใจ’ (manasi bhavaṃ) เป็น ‘มานัส’ (mānasaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจชั่ว’ (dummanaso bhāvo) เป็น ‘โทมนัส’ (domanassaṃ); ‘โสมนัส’ (somanassaṃ).

อุวณฺณสฺสาวงิ โหติ; ราฆโว, ชามฺพวํ.

การอาเทศ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; ราฆโว, ชามฺพวํ.

ยมฺหิ โคสฺส จ-.

ในเพราะ ย-ปัจจัย การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ...

ยการาโท ปจฺจย คฺैโอสฺสุวณฺณสฺส จ อวงิ โหติ; คพฺยํ, คาตพฺโย.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; คพฺยํ, คาตพฺโย.

โลโป’วณฺณิวณฺณานํ-.

การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ

ยการาโท ปจฺจเย อวณฺณิวณฺณานํ ลาโป โหติ, ทายฺชฺैชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ–-พหกุลํวิธานํ กฺวจิ น โหติ; กิจฺจยํ.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ ย่อมมี; ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ – เพราะเป็นพหุลวิธาน บางครั้งจึงไม่มี; กิจฺจยํ.

รานุพนฺเธ’นฺตสราทิสฺส-.

เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ การลบแห่งส่วนที่มีสระที่สุดเป็นต้น...

อนฺโต สโร อาทิ ยสฺสาวยวสฺส ตสฺส โลโป โหติ รานุพนฺเธ; กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ.

การลบแห่งอวัยวะที่มีสระที่สุดเป็นต้น ย่อมมี เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ; กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ.

กิสมหตมิเม กสฺมหา-.

การอาเทศ กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา...

กิสสฺส มหโต อิเม กสฺมหา โหนฺติ ยถากฺกมํ; กสิมา, มหิมา.

การอาเทศแห่ง กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา ตามลำดับ ย่อมมี; กสิมา, มหิมา.

อายุสฺสายส มนฺตุมฺหิ-.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย

อายุสฺส อายสาเทโส โหติ มนฺตุมฺหิ; อายสฺมา.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ย่อมมี ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย; อายสฺมา.

โช วุทฺธสฺสิยิเฒสุ-.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย

วุทฺธสฺส โช โหติ อิยฺैฏฺเฐสุ; เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธเนทสา-.

การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ

อิเยฏฺเฐสุ พาฬฺหนฺติกปสตฺถานํ สาธเนทสา โหนฺตี ยถากฺกมํ; สาธิโย, สาธิฏฺโฐ; เนทิโย, เนทิฏฺโฐ; เสยฺโย, เสฏฺโฐ

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ ย่อมมี; สาธิโย, สาธิฏฺโฐ; เนทิโย, เนทิฏฺโฐ; เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

กณฺกนาปฺปยุวานํ-.

การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ

อิเยฏฺเฐสุ อปฺปยุวานํ กณฺกนา โหนฺติ ยยถากฺกมํ; กณิโย, กณิฏฺโฐ; กนิโย, กนิฏฺโฐ.

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ ย่อมมี; กณิโย, กณิฏฺโฐ; กนิโย, กนิฏฺโฐ.

โลโป วีมนฺตุวตฺตุนํ-.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย

วีมนฺตุวนฺตุนํ โลโป โหติ อิยฺैฏฺเฐสุ?’อติสเยน เมธาวี’ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ;’อติสเยนสติมา’สติโย, สติฏฺโฐ;’อติสเยน คุณวา’ คุณิยา, คุณิฏฺโฐ.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; ‘ผู้มีปัญญามากโดยยิ่ง’ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ; ‘ผู้มีสติมากโดยยิ่ง’ สติโย, สติฏฺโฐ; ‘ผู้มีคุณมากโดยยิ่ง’ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ.

เส สฺติออิสฺส ติสฺส-.

ในเพราะ เส-ปัจจัย การลบ ติ-อักษรที่สุด

เส ปเร สตฺยนฺตสฺส ติการสฺส โลโป โหติ; วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ.

เมื่อ เส-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การลบ ติ-อักษรที่สุด ย่อมมี; วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ.

เอตสฺเสฏ ตฺตเก-.

การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ในเพราะ ตฺตกะ-ปัจจัย

ตฺตเก ปเร เอตสฺส เอฏ เหนาติ; เอตฺตกํ.

เมื่อ ตฺตกะ-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ย่อมมี; เอตฺตกํ.

ณิกสฺสิโย วา-.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย บ้าง

ณิกสฺสวา อิโย โหติ; สกฺยปุตฺติโย, สกฺยปุตฺติโก.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย ย่อมมีบ้าง; สากฺยปุตฺติโย, สากฺยปุตฺติโก.

อธาตุสฺส เก’สฺยาทิโต เฆ’สฺสี-.

แห่งอธาตุ ในเพราะ กะ-ปัจจัย การอาเทศ อ-อักษรเป็นต้น เป็น อี ในเพราะ ฆะ-ปัจจัย ย่อมมี

เฆ ปเร อธาตุสฺส โย กกาโร ตโต ปุพฺพสฺส อการสฺส พกหุลํ อิ โหติ, สเว โฆน สฺยาทิโต ปโร โหติ; พาลิกา, การิกา–-อธาตุสฺสาติ-กึ? สกา; เกติ-กึ?นนฺทนา; อสฺยาทิโตติ-กึ? พหุปริพฺพาชกา, มธุรา –-พหุจมฺมิกาติ กกาเรน สฺยาทิโน พฺยวหิตตฺตา สิทฺธํ–-เฆติ-กึ? พาลโก; อสฺสาติ-กึ? พหุกตฺตุกา,สาลา.

เมื่อ ฆะ อยู่ข้างหลัง, อการะ ที่อยู่หน้า กการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ โดยมาก, หาก ฆะ นั้นไม่อยู่ข้างหลัง สฺย เป็นต้น; พาลิกา, การิกา – ‘ของอธาตุ’ คืออะไร? สกา; ‘กะ’ คืออะไร? นนฺทนา; ‘ไม่เบื้องหลัง สฺย เป็นต้น’ คืออะไร? พหุปริพฺพาชกา, มธุรา – พหุจมฺมิกา สำเร็จได้เพราะ กการะ คั่น สฺย – ‘ฆะ’ คืออะไร? บาลโก; ‘อะ’ คืออะไร? พหุกตฺตุกา, สาลา.

อิติ โมคฺคลฺลาเน วฺยากรเณ วุตฺติยํ ณาทิกณฺโฑ จตุตฺโถ.

จบ ณาทิกัณฑ์ ที่ ๔ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

ติชมาเนหิ ขสา ขมาวีมํสาสุ-.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช และ มาน ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขมา) และ พิจารณา (วีมํสา).

ขนฺติยํ ติชา วีมํสายํ มานา จ ขสปฺปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ; ติติกฺขา, วีมํสา–-ติติกฺขติ, วีมํสติ. ขมาวีมํสา สุติ-กึ? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขนฺติ) และ หลัง มาน ธาตุ ในความหมายว่า พิจารณา (วีมํสา) ตามลำดับ; ติติกฺขา, วีมํสา – ติติกฺขติ, วีมํสติ. ‘ในความหมายว่า อดทน และ พิจารณา’ คืออะไร? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ.

กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โช-.

ลง โช ปัจจัย หลัง กิต ธาตุ ในความหมายว่า รักษา (ติกิจฺฉา) และ สงสัย (สํสย).

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โช โหติ–-ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา–-ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ–-อญฺญตฺรนิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

เมื่อ กิต ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า รักษา และ สงสัย ย่อมลง โช ปัจจัย; ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา – ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

นินฺทายํ คุปพธา พสฺสโภ จ-.

ลง โช ปัจจัย หลัง คุป และ พธ ธาตุ ในความหมายว่า ติเตียน (นินฺทา) และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ.

นินฺทายํ วตฺตมาเนหิ คุปพเธหิ โช โหติ; พสฺส โภ จ–-ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา–-ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ–-อญฺญตฺรโคปนํ, โคเป, โปเปติ, พธโก.

เมื่อ คุป และ พธ ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า ติเตียน ย่อมลง โช ปัจจัย; และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ ตามลำดับ; ชิคจฺุฉา, พีภจฺุฉา – ชิคจฺุฉติ, พีภจฺุฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น โคปนํ, โคเป, โคเปติ, พธโก.

ตุํสฺมา โลโป วิจฺฉายํเต-.

ลบ ตุง ปัจจัย และลง เต (ขสฉ) ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา.

ตุมนฺตโต อิจฺฉายมตฺเถ เต ขสฉา โหนฺติพหกุลํ; โลโป จ ตุํปจฺจยสฺสโหติ สุตตฺตา–-พุภุกฺขา, ชิคึสา, ชิฆจฺฉา–-พุภุกฺขติ, ชิคึสติ, ชิฆจฺฉติ–-อิธกสฺมา น โหติโภตฺตุมิจฺฉตีติ? ปทนฺตเรนาภิธานา. ตุํสฺมาติ-กึ? โภชนมิจฺฉติ. อิจฺฉายนฺติ กึ? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. กถํ กุลํ ปิปติสตีติ? ยถา กุลํ ปติตุมิจฺฉตีติวากฺยํ โหติ, เอวํ วุตฺติปิ เหสฺสติ; วากฺยเมวจรหิ กถํ โหติ? โลกสฺส ตถา วจนิจฺฉาย.

หลังบทที่ลงท้ายด้วย ตุง ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา ย่อมลง เต (คือ ข ส ฉ) ปัจจัย โดยมาก; และมีการลบ ตุง ปัจจัย เพราะมีสูตรระบุไว้; พุภุกฺขา, ชิคึสา, ชิฆจฺฉา – พุภุกฺขติ, ชิคึสติ, ชิฆจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภตฺตุํ อิจฺฉติ? เพราะมีการกล่าวด้วยบทอื่น. ‘จาก ตุง ปัจจัย’ คืออะไร? โภชนํ อิจฺฉติ. ‘ในความหมายว่า ปรารถนา’ คืออะไร? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. คำว่า กุลํ ปิปติสติ เป็นอย่างไร? ประโยคว่า กุลํ ปติตุํ อิจฺฉติ (ตระกูลปรารถนาจะตกต่ำ) มีอยู่ฉันใด แม้ในวุตติก็จะมีฉันนั้น; ก็ประโยคนั้นมีได้อย่างไร? เพราะชาวโลกมีความปรารถนาจะกล่าวเช่นนั้น.

อีโย กมฺมา-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรม.

อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉายมตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ;’ปุตฺตมิจฺฉติ’ ปุตฺตียติ–-กมฺมาติ-กึ? ออสิเนจฺฉติ; อิธ กสฺมา น โหติ รญฺโญ ปุตฺตมิจฺฉตีติ? สาเปกฺขตฺตา; น หิ อญฺญมเปกฺขมาโน อญฺเญนสเหกตฺถิภาวมนุภวิตุํ สกฺโกติ; อิธาปิ จรหิ น สิยา อตฺตโนปุตฺตมิจฺฉตีติ; เนเวตฺถ ภวิตพฺพํ; น หิ ภวติ อตฺตโนปุตฺติยตีติ; กถํ จรหิ วุตฺตสฺส อตฺตติยตาวคมฺยเต? อญฺญสฺสาสุตตฺตา, อิจฺฉาย จ ตพฺพิสยตฺตา.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมแห่งความปรารถนา ในความหมายว่า ปรารถนา; ปุตฺตํ อิจฺฉติ เป็น ปุตฺตียติ. ‘หลังบทที่เป็นกรรม’ คืออะไร? อาสิเน อิจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น รญฺโญ ปุตฺตํ อิจฺฉติ? เพราะมีความเกี่ยวเนื่องกัน (สเปกขะ); เพราะบทที่ยังต้องอาศัยบทอื่น ย่อมไม่สามารถรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทอื่นได้. ถ้าเช่นนั้น ในที่นี้ก็ไม่ควรเป็น อตฺตโน ปุตฺตํ อิจฺฉติ หรือ? ในที่นี้ก็ไม่ควรมี (การลงปัจจัย) เช่นกัน; เพราะไม่มีรูปว่า อตฺตโน ปุตฺตียติ. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น จะทราบได้อย่างไรว่าสิ่งที่กล่าวถึงนั้นเป็นของตน? เพราะไม่มีการระบุถึงผู้อื่น และเพราะความปรารถนามีสิ่งนั้นเป็นอารมณ์.

อุปมานาจาเร-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ.

กมฺมโต อุปมานา อาวารตฺเถ อีโย โหติ;’ปุตฺตมวา จรติ’ ปุตฺตียติ มาณวกํ; อุปมานาติ กึ? ปุตฺตมาจรติ.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปุตฺตํ อิว จรติ เป็น ปุตฺตียติ มาณวกํ (ประพฤติต่อมาณพเหมือนบุตร). ‘หลังบทที่เป็นอุปมา’ คืออะไร? ปุตฺตํ อาจรติ.

อาธารา-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระ.

อาธารตุปมานาอาวารตฺเถ อีโย โหติ;’กุฏิยมิวาจรติ’ กุฏิยติ ปาสาเท, ปาสาทียติ กุฏิยํ.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; กุฏิยํ อิว จรติ เป็น กุฏียติ ปาสาเท (ประพฤติในปราสาทเหมือนอยู่ในกุฏิ), ปาสาทียติ กุฏิยํ (ประพฤติในกุฏิเหมือนอยู่ในปราสาท).

กตฺตุตาโย-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ.

กตฺตตุปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ;’ปพฺพโตวา จรติ’ปพฺพตายติ.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปพฺพโต อิว จรติ เป็น ปพฺพตายติ.

จฺยตฺเถ-.

ในความหมายของ จฺวิ ปัจจัย.

กตฺตุโต อภุตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ; ภุสายติ, ปฏปฏายติ, โลหิตายติ–-กตฺตุโตตฺเวว-ภุสํกโรตีติ; อิห กสฺมา น โหติ ภุสิ ภวตีติ? วุตฺตตฺถตาย.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ ในความหมายว่ากลายเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น (อภูตตัพภาวะ) โดยมาก; ภุสายติ, ปฏปฏายติ, lohitāyati. ‘หลังบทที่เป็นกัตตุเท่านั้น’ เพื่อกันตัวอย่างเช่น ภุสํ กโรติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภุสิ ภวติ? เพราะความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว.

สทฺทาทีติ กโรติ-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ในความหมายว่า ทำ.

สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ; สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า ทำ; สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

นโมตฺวสฺโส-.

ลง อสฺส ปัจจัย หลัง นโม.

นโม อิจฺจสฺมา กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ; นมสฺสติ ตถาคตํ.

ลง อสฺส ปัจจัย หลังบทว่า นโม ในความหมายว่า ทำ; นมสฺสติ ตถาคตํ.

ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ-.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ.

นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุลมิ โหติ;’หตฺถินา อติกฺกมติ’อติ หตฺถยติ;’ วีณาย อุปคายติ’ อุปวีณยติ;’ทฬหํ กโรติ’ วินยํ ทฬหยติ;’ วิสุทฺธา โหติ’ รตฺติ วิสุทฺธยติ;’กุสลํ ปุจฺฉติ’กุสลยติ.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ โดยมาก; หตฺถินา อติกฺกมติ เป็น อติหตฺถยติ; วีณาย อุปคายติ เป็น อุปวีณยติ; ทฬฺหํ กโรติ เป็น วินยํ ทฬฺหยติ; วิสุทฺธา โหติ เป็น รตฺติ วิสุทฺธยติ; กุสลํ ปุจฺฉติ เป็น กุสลยติ.

สจฺจาทีหาปิ-.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น.

สจฺจาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ; สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น ในความหมายของธาตุ; สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

กฺริยตฺถา-.

ธาตุมีกริยาเป็นอรรถ.

อยมธิกาโร อา สตฺถปริสมตฺติยา;’กฺริยา อตฺโถ ยสฺสโส กฺริยตฺโถ’,ธาตุ.

บทนี้เป็นอธิการ (บทตามไป) จนกว่าจะจบปกรณ์; บทใดมีกริยาเป็นอรรถ บทนั้นชื่อว่า กริยัตถะ คือ ธาตุ.

จุราทิโต ณิ-.

ณิปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้น.

จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ พหุลํ; ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ–-เอวมญฺญตฺราปิ–-โจรยติ, ลาฬยติ. กถํ รชฺชํ กาเรตีติ? โยควิภาคโต.

ณิปัจจัย ย่อมลงข้างหลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้นที่เป็นกริยัตถะ ในความหมายของตน โดยมาก; ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการวุฒิ — แม้ในที่อื่นก็เป็นเช่นนี้ — โจรยติ, ลาฬยติ. (ประโยคว่า) 'ราชชัง กาเรติ' สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค).

ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ-.

และ (ณิและณาปิปัจจัย) ในพยัพพาร (การขวนขวาย) ของผู้ใช้.

กตฺตารํ โย ปโยชยติ ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิณาปี โหนฺติ พหุลํ; กาเรติ, การาเปติ–-นนุ จ กตฺตาปิ กรณาทีนํปโยชโกติ ตพฺยาปาเร?ปิ ณิณาปี ปาปุณนฺติ? ปโยชกคฺคหณสามตฺถิยา น ภวิสฺสนฺติ, จุราทีหิ วิสุํ วจนสามตฺถิยา จ–-อาโต ภิยฺโย ณาปิเยว, ณิเย วุวณฺณโต, ทฺวยเมวญฺเญหิ.

ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุที่เป็นกริยัตถะ ในพยัพพารของผู้ที่ใช้ผู้กระทำ โดยมาก; กาเรติ, การาเปติ. ก็ผู้กระทำเป็นผู้ใช้เครื่องมือ (กรณะ) เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลายพึงถึง (พึงลง) ในพยัพพารของเขานั้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ย่อมไม่ลง เพราะความสามารถของการถือเอาบทว่า 'ปโยชกะ' และเพราะความสามารถของการกล่าวแยกจากจุรธาตุเป็นต้น. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ณาปิ เท่านั้น, หลังธาตุที่มี อุ และ อู เป็นที่สุด ลง ณิ, หลังธาตุอื่นๆ ลงทั้งสองปัจจัย.

กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทิสุ-

กฺโยปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น (อยู่เบื้องหลัง).

ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มานนฺตตฺยาทิสุ ปเรสุกฺโย โหติ กฺรยตฺถา–-นฺตคฺคหณมุตฺตรตฺถํ; กกาโร อวุทฺธฺยตฺโถ; เอวมุตฺตรตฺราปิ–-ฐิยมานํ, ฐิยเต; สูยมานํ, สูยเต–-อปโรกฺเขสูติ-กึ? พภุว เทวทตฺเตน; พิภิท กุสูโล. ภิชฺชเต กุสูโล สยเมวาติภิชฺชเตติ สวนา กมฺมตาวคมฺยเต, สยเมวาติ สวนโต กตฺตุตา; กตฺตุตาวจนิจฺฉายนฺตุ-ภินฺทติกุสุโล อตฺตานนฺติ ภวติ; เอวมญฺญมฺปิ ยถาคมมนุคนฺตพฺพํ. ‘‘อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทิสู’ติ-อยมธิกาโร อา‘‘ตนาทิตฺโว‘‘อปิวเอเต ตฺยาทโย ตฺยาทิสุ ปรภุเตสุ กตฺตุกมฺมภาววิหิเตสุ กฺยลาทีนํ วิธานโต เตสฺเวว วิญฺญยนฺตีติ-อกมฺมเกหิ ธาตุหิ กตฺตุภาเวสุ สกมฺมเกหิ กตฺตุกมฺเมสุกมฺมาวจนิจฺฉายํ ภาเวว ภวนฺตีติ เวทิตพฺพา–-ยสฺสปนธาตุสฺส กฺริยา กมฺมมเปกฺขเต โสสกมฺมโก? ยสฺส ตุ กฺริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต โส อกมฺมโกติ ญาตพฺพํ.

กฺโยปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในภาวะและกรรมที่เว้นจากพะโรกขา; การถือเอา อันตะ (ในสูตร) เพื่อประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป; ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้ามวุฒิ; แม้ในที่ต่อๆ ไปก็เป็นเช่นนี้ — ฐิยมานัง, ฐิยเต; สูยมานัง, สูยเต. คำว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) พภูวะ เทวทัตเตนะ; พิภิทะ กุสูโล. (ประโยคว่า) 'ภิชชเต กุสูโล' เพราะได้ยินว่า 'ภิชชเต' จึงทราบว่าเป็นกรรม แต่เพราะได้ยินว่า 'สะยะเมวะ' จึงทราบว่าเป็นกัตตุ; แต่เมื่อต้องการจะกล่าวความเป็นกัตตุ ย่อมเป็น 'ภินทะติ กุสูโล อัตตานัง'; แม้ในที่อื่นก็พึงดำเนินตามคัมภีร์. บทว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น' นี้เป็นบทอธิการไปจนถึงสูตรว่า 'ตนาทิโอ'; แม้ปัจจัยมี ติ เป็นต้นเหล่านี้ เมื่ออยู่เบื้องหลังปัจจัยมี กฺยะ และ ละ เป็นต้น ย่อมทราบว่าถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะในปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง; ดังนั้น พึงทราบว่า (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงหลังอกรรมกธาตุในกัตตุและภาวะ ลงหลังสกรรมกธาตุในกัตตุและกรรม และเมื่อไม่ต้องการกล่าวถึงกรรม ย่อมลงในภาวะเท่านั้น; ก็ธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการกรรม ธาตุนั้นชื่อว่าสกรรมกะ ส่วนธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการเพียงผู้กระทำ ธาตุนั้นพึงทราบว่าเป็นอกรรมกะ.

กตฺตริ โล-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

กตฺตริ โล-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

กฺริยตฺถโต อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิตมานนฺตตฺยาทิสุ โล โหติ; ลกาโร ‘‘ญิลสฺเส’ติ. วิเสสนตฺโถ–-ปจมาโน, ปจนฺโต; ปวติ.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; ล อักษร มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเสสนะ ตามสูตรว่า 'ญิละสฺเส'; ปจมาโน, ปจนฺโต; ปจติ.

มญฺจ รุธาทีนํ-.

และ มะ (อาคม) ของธาตุทั้งหลายมีรุธธาตุเป็นต้น.

รุธาทิโต กตฺตุวิหิตมานาทิสุ โล โหติ; มํ วานฺต สรา ปโร; มกาโร’นุพนฺโธ; อกาโร อุจฺจารณตฺโว–-รุนฺธมาโน, รุนฺธนฺโต, รุนฺธติ.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมีรุธธาตุเป็นต้น เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; มะ (อาคม) อยู่หลังสระที่เป็นที่สุด (ของธาตุ); ม อักษร เป็นอนุพันธะ; อ อักษร มีประโยชน์ในการออกเสียง; รุนธมาโน, รุนธันโต, รุนธติ.

ณณาปฺยาปีหิ วา-.

หรือ (โลปัจจัย) หลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ.

ณิณาปฺยาผีหิ กตฺตุวิหิตมานาทิสุ โล โหติ วิภาสา; โจรยนฺโต, โจเรนฺโต; การยนฺตา, กาเรนฺโต; การาปฺैยนฺโต, การาเปนฺโต; สจฺจาปยนฺโต, สจฺจาเปนฺโต; โจรยติ, โจเรติ; การยติ, กาเรติ; การาปยติ, การาเปติ; สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ–-วจตฺถิตวิภาสตฺโถ’ยํ วา สทฺโท; เตน มาเน นิจฺจํ; โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สจฺจาปยมาโน.

โลปัจจัย ย่อมลงหลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ โดยวิภาสา; โจรยันโต, โจเรนโต; การยันโต, กาเรนโต; การาปยันโต, การาเปนโต; สัจจาปยันโต, สัจจาเปนโต; โจรยติ, โจเรติ; การยติ, กาเรติ; การาปยติ, การาเปติ; สัจจาปยติ, สัจจาเปติ. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงววัตถิตวิภาสา; เพราะฉะนั้น เมื่อมีมานปัจจัยอยู่เบื้องหลัง จึงเป็นนิจจะ; โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สัจจาปยมาโน.

ทิปาทีหิ ยยก-.

ยะกะปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น.

ทิวาทีหิ ลวีสเย ยก โหติ; ทิพฺพนฺโต; ทิพฺพติ.

ยะกะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ทิพพันโต; ทิพพติ.

ตุทาทีหิ โก-.

โกปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น.

ตุทาทีหิ ลวีสเย โก โหติ; ตุทมาโน, ตุทนฺโต; กุทติ.

โกปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตุทมาโน, ตุทันโต; ตุทติ.

ชฺยาทีหิ กฺนา-.

กฺนาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น.

ชิอาทีหิ ลวิสเย กฺนา โหติ; ชินนฺโต, ชินาติ–-กถํ ชยนฺโต, ชยตีนิ? ภุวาทิปาฐา.

กฺนาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ชินันโต, ชินาติ. (ประโยคว่า) ชยันโต, ชยติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดภูวาทิ.

กฺยาทีหี กฺณา-.

กฺณาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น.

กีอาทีหิ ลวิสเย กฺณา โหติ; กิณนฺโต, กิณาติ.

กฺณาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; กิณันโต, กิณาติ.

สฺวาทีหี กฺโณ-.

กฺโณปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น.

สุอาทีหิ ลวิสเย กฺโณ โหติ; สุณมาโน, สุณนฺโต, สุโณติ; กถํ สุณาตีติ? กฺยาทิปาฐา.

กฺโณปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; สุณมาโน, สุณันโต, สุโณติ. (ประโยคว่า) สุณาติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดกฺยาทิ.

ตนาทิตฺโว-.

โอปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น.

ตนาทิโต ลวิสเย โอ โหติ; ตโนติ.

โอปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตโนติ.

ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา-.

ตัพพะและอานียะปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม.

ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ พหุลมฺภวนฺติ; กตฺตพฺพํ, กรณียํ; กตฺตพฺโพ กโฏ; กรณีโย–-พหุลา

ตัพพะและอานียะปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; กัตตัพพัง, กรณียัง; กัตตัพโพ กะโฏ, กรณีโย (กะโฏ).

ธิการา กรณาทิสุปิ ภวนฺติ–-สินานียํ, จุณฺณํ; ทานีโย, พฺราหฺมโณ; สมาวตฺตนีโย, คุรุ; ปวจนีโย, อุปชฺฌาโย; อุปฏฺฐานีโย, สิสฺโส.

เพราะบทว่า พหุลัง (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงแม้ในกรณะเป็นต้น; สินานียัง จุณณัง, ทานีโย พราหมโณ, สมาวัตตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปัชฌาโย, อุปัฏฐานีโย สิศโส.

ฆฺยณ-.

ฆฺยณะปัจจัย.

ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ; วากฺยํ, การิยํ, เวยฺยํ, เชยฺยํ.

ฆฺยณะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; วากยัง, การิยัง, เวยยัง, เชยยัง.

อาสฺเส จ-.

และ (แปลง) อา เป็น เอ.

อาโต ฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ อาสฺส เอ จ; เทยฺยํ.

ฆฺยณะปัจจัยย่อมมีในภาวและกรรมจากอาการันตธาตุ และ (แปลง) อา เป็น เอ เช่น เทยฺยํ (อันพึงให้).

วทาทีหิ โย-.

โยปัจจัยจากธาตุมีวทะเป็นต้น.

วทาทีหิ กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลมฺหาวกมฺเมสุ; วชฺชํ, มชฺชํ, คมฺมํ–-ภุชานฺเต () โภชฺโช, โอทโน; โภชฺชา, ยาคุ; โภคฺคมญฺญํ.

โยปัจจัยย่อมมีมากในภาวและกรรมจากกริยา (ธาตุ) มีวทะเป็นต้น เช่น วชฺชัง (อันพึงกล่าว), มชฺชัง (อันพึงดื่ม), คมฺมัง (อันพึงไป) ในที่สุดของธาตุภุชะ (ภุชฺ) เป็น โภชฺโช (อันพึงบริโภค) เช่น โอทโน (ข้าวสุก); โภชฺชา (อันพึงบริโภค) เช่น ยาคู (ข้าวต้ม); และอันพึงบริโภคอื่น ๆ.

กิจฺจฆจฺจภจฺจภพฺพเลยฺยา-.

กิจะ, ฆัจจะ, ภัจจะ, ภัพพะ, เล็ยยะ (เป็นนิบาต).

เอเต สทฺทา ยปฺปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต.

ศัพท์เหล่านี้มี ย ปัจจัยเป็นที่สุด สำเร็จรูปเป็นนิบาต.

คุหาทีหิ ยก-.

จากธาตุ คุหะ เป็นต้น ลงปัจจัย ยะกะ.

คุหาทีหิ กฺริยตฺเถหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ; คุยฺหํ, ทุยฺหํ, สิสฺโส; สิทฺธา เอเวเต ตพฺพาทโย เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุปิ คมฺยมาเนสุ สามญฺเญน วิธานโต–-โหตา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ, กรณีโย, การิโย, กิจฺโจ-เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ; โหตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โหโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ–-เอวํ อุทฺธมุหุตฺติเก’ปิ วตฺตมานโต เปสาทิสุ สิทฺธา เอว–-ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน อาวสฺสกาธมิณตาวิสิฏฺเฐว ภาวาโท สิทฺธา–-อุทฺธ มุหุตฺติกโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ; โภตา รชฺชํ กาตพฺพํ, ภวํ อรโห; โภตา ภาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สตฺโต; โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ; โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ.

ยะกะ ปัจจัย ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจก จากธาตุทั้งหลายมีคุหะเป็นต้น; เช่น คุยฺหํ (อันพึงซ่อน), ทุยฺหํ (อันพึงรีด), สิสฺโส (ศิษย์). ปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จแม้ในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ควรทำ (ปัตตกาละ) เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป; เช่น 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ (กตฺตพฺโพ), อันพึงกระทำ (กรณีโย), อันพึงสร้าง (การิโย), อันพึงทำ (กิจฺโจ)' ดังนี้ 'เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำ เพราะกาลที่ควรทำเสื่อมาถึงแล้ว' ดังนี้ แม้ในอรรถมีการสั่งเป็นต้นที่เป็นอนาคตกาล (อุทธังมุหุตติกะ) ก็สำเร็จแล้ว; อีกทั้ง เมื่อผู้ทำเป็นผู้ควร (อรหะ) หรือมีความสามารถพิเศษ (สัตติวิสิฏฐะ) หรือในอรรถแห่งความจำเป็น (อาวัสสิกะ) และความเป็นหนี้ (อธมณิยตา) ในภาววาจกเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว; จากอนาคตกาล: 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'ราชสมบัติอันท่านพึงครอง ท่านเป็นผู้ควร'; 'ภาระอันท่านพึงแบก ท่านเป็นผู้สามารถ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำโดยแน่นอน'; 'เหรียญอันท่านพึงให้'.

กตฺตริ ลตุณกา-.

ในกัตตุวาจก ลงปัจจัย ลตุณะกะ.

กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลตุณกา โภนฺตี; ปฐิตา, ปาฐโก–-พหุลมิตฺเวว-ปาเทหิ หรียตี’ติ ปาทหารเก;’คเลจุปฺปตี’ติ คเลโจปโก–-สทฺโธ เอว ลตุอรเห สีลสาธุ ธมฺเมสุ จ สามญฺญวิหิตตตฺตา; ภวํ พลุ กญฺญาย ปริคฺคยิตา, ภวเมตํ อรหติ; สีลาทิสุ-ขลฺวปิ อุปาทาตา กุมารเก; คนฺตาเขโล; มุณฺฑยิตาโร สาวิฏฺฐายนา วธุํ กตปริคหํ.

ในกัตตุการก กิริยาลงปัจจัย ลตุณะกะ (ตุ และ ณกะ); เช่น ปฐิตา (ผู้เรียนแล้ว), ปาฐโก (ผู้เรียน). โดยมากก็เช่น 'อันเท้าพึงนำไป' คือ ปาทหารกะ (ผู้แบกด้วยเท้า); 'อันคอพึงตกไป' คือ คเลโจปกะ (ผู้ตกจากคอ). ปัจจัย ลตุณะกะ นี้สำเร็จแล้วในความหมายว่า 'ควร' และในธรรมอันดีงามมีศีลเป็นต้น เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป; 'ท่านผู้เป็นใหญ่ได้ถือเอาหญิงสาวแล้ว, ท่านย่อมควรแก่สิ่งนี้'; ในศีลเป็นต้นก็เช่น 'ผู้ถือเอาซึ่งกุมาร'; 'ผู้ไปเล่น'; 'ผู้ปลงผม, นางสาวิฏฐายนาผู้ถือเอาซึ่งเจ้าสาว'.

อาวี-.

อาวี-

กฺริยยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ; ภยทสฺสาวี–-อปฺปวีสยตาญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ; สามญฺญวิหิตตฺตา สีลาทิสุ จ โหเตว.

กิริยาลงปัจจัย อาวี โดยมากในกัตตุการก; เช่น ภยทัสสาวี (ผู้เห็นภัย). การแยกสูตรนี้เพื่อแสดงความไม่แคบ (ความกว้างขวางของเนื้อหา); เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป จึงมีในศีลเป็นต้นด้วย.

อาสึสายมโก-. อาสึสายํ คมฺยมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ;’ชีวตุติ’ ชีวโก; นนฺทตุติ’ นนฺทโก;’ภวตุติ’ ภวโก.

ในความหมายแห่งความปรารถนา ลงปัจจัย อกะ. เมื่อความปรารถนาปรากฏอยู่ กิริยาลงปัจจัย อกะ ในกัตตุการก; เช่น 'ขอจงมีชีวิตอยู่เถิด' คือ ชีวกะ (ผู้ปรารถนาชีวิต); 'ขอจงยินดีเถิด' คือ นันทกะ (ผู้ปรารถนาความยินดี); 'ขอจงเป็นเถิด' คือ ภวกะ (ผู้ปรารถนาความเป็น).

กรา ณโน-.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ.

กรโต กตฺตริ ณโน โหติ;’กโรตี’ติ การณํ; กตฺตรีติ-กึ? กรณํ.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก; เช่น 'ผู้กระทำ' คือ การณะ (ผู้กระทำ). 'ในกัตตุการก' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นกัตตุการก ก็เป็น) กรณะ (เครื่องมือ).

หาโต วีหิกาเลสุ-.

จากธาตุ หา ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา.

หาโต วีหิสึ กาเล จณโน โหตี กตฺตริ; หายนา นาม วีหโย; หายโน สํวจฺฉโร; วีหิกาเลสูติ - กึ? หาตา.

จากธาตุ หา ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา; เช่น 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนา (ข้าวเปลือก); 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนะ (ปี). 'ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) หาตา (ผู้ละทิ้ง).

วีทา กุ -.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ.

วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ; วิทู, โลกวิทู.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิทู (ผู้รู้), โลกวิทู (ผู้รู้โลก).

วิโต ญาโต-.

จากอุปสรรค วิ และธาตุ ญา.

วิปุพฺพา ญาอิจฺจสฺมา กุ โหติ กตฺตริ; วิญฺญ; วิโตติ-กึ? ปญฺโญ.

จากธาตุ ญา ที่มี วิ เป็นบทหน้า ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิญญู (ผู้รู้ทั่ว). 'ที่มี วิ เป็นบทหน้า' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่มี วิ เป็นบทหน้า ก็เป็น) ปัญโญ (ผู้มีปัญญา).

กมฺมา-.

เมื่อมีกัมมะ (บทกรรม) เป็นบทหน้า.

กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ; สพฺพญฺญ, กาลญฺญ.

จากธาตุ ญา ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น สัพพัญญู (ผู้รู้ทั่ว), กาลัญญู (ผู้รู้กาล).

กฺวจณ-.

บางครั้งลงปัจจัย อณะ.

กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ; กุมฺภกาโร, สรลาโว, มวฺตชฺฌาโย–-พหกุลาธิการา อิห น โหติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ. กฺวจีติ กึ? กมฺมกโร.

จากกิริยาที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) บางครั้งลงปัจจัย อณะ ในกัตตุการก; เช่น กุมภกาโร (ช่างหม้อ), สรลาโว (ผู้ตัดลูกศร), มันตัชฌาโย (ผู้ท่องมนต์). เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ (โดยมาก) ในที่นี้จึงไม่เป็น (อณะ): 'เขาย่อมเห็นพระอาทิตย์', 'เขาย่อมได้ยินภูเขาหิมพานต์', 'เขาย่อมไปสู่บ้าน'. 'บางครั้ง' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) กัมมกโร (ผู้ทำงาน).

คมา รู-.

จากธาตุ คม ลงปัจจัย รู.

กมฺมโต ปรํ คมา รู โหติ กตฺตริ; เวทคุ, ปารคุ.

จากธาตุ คม ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย รู ในกัตตุการก; เช่น เวทคู (ผู้ถึงซึ่งเวท), ปารคู (ผู้ถึงฝั่ง).

สมานญฺญภวนฺตยาทิตุปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา-.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ, อัญญะ, ภวันตะ, ยะ, ตะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ในกัมมการก ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ.

สมานาทีหิ ยาทีหิโจปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รีริกฺขกา โหนฺติ;’ สมาโน วิย ทิสฺสตี’ติ สที, สทิกฺโข, สทิโส; อญฺญาที, อญฺญาทิกฺโข, อญฺญาทิโส; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส; ตฺยาที, ตฺยฺยาทิกฺโข, ตฺยาทิโส –-สมานาทีหีติ กึ? รุกฺโข วิย ทิสฺสติ. อุปมานาติ กึ? โส ทิสฺสติ กมฺเมติ กึ? โส วิย ปสฺสตี–-รการา อนฺตสราทิโลปตฺถา. กกาโร เอการาภาวตฺโถ.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ เป็นต้น, ยะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ ในกัมมการก; เช่น 'ย่อมปรากฏเหมือนสมานะ' คือ สที, สทิกโข, สทิโส (เหมือนกัน); อัญญาที, อัญญาทิกโข, อัญญาทิโส (เหมือนอื่น); ภวาที, ภวาทิกโข, ภวาทิโส (เหมือนเป็น); ยาทิ, ยาทิกโข, ยาทิโส (เหมือนใด); ตยาทิ, ตยยาทิกโข, ตยาทิโส (เหมือนนั้น). 'จากศัพท์ สมานะ เป็นต้น' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) 'ย่อมปรากฏเหมือนต้นไม้'. 'ศัพท์อุปมา' นี้หมายถึงอะไร? 'ในกัมมการก' นี้หมายถึงอะไร? 'เขาย่อมเห็นเหมือนนั้น'. อักษร ร ใช้เพื่อลบสระที่สุดและสระต้น. อักษร ก ใช้เพื่อห้ามสระ เอ.

ภาวการเกสฺวฆณฺฆกา-.

ในภาวการกและกัมมการก ลงปัจจัย อ, ฆณะ, ฆะ, กะ.

ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อฆณฺฆกา โหนฺติ พหกุลํ; อปคฺคโห, นิคฺคโห, กโร, คโร, จโย, ชโย, รโว, ภโว, ปโจ, วโจ, อนฺนโท, ปุรินฺทโท, อีสกฺกโร, ทุกฺกโร, สุกโร–-ฆณ-ภาเว-ปาโก- วาโค, ภาโว. การเก’ปิ สญฺญายํ ตาว-’ปชฺชเต’เนเน’ติ ปาโท;’รุชตี’ติ โรโค;’วีสตีติ เวโส;’สรติ กาลนฺตร’นฺติ สาโร, ถิรตฺโถ;’ทรียนฺเต เอเตภี’ติ ทารา;’ชีรยติ เอเตนา’ติ ชาโร–-อสญฺญายมฺปิ-ทาโย, ทตฺโต; ลาโภ, ลทฺโธ–-ฆ-วโกนิปโก–-ก-ปิโย, ขิโป, ภุโช, อายุธํ.

ในภาวะและในการก ปัจจัยทั้งหลายมี อฆณะ ฆะ และกะ เป็นต้น มีหลังกิริยาโดยมาก; เช่น อปัคคโห (การไม่ถือเอา), นิคคโห (การข่ม), กโร (ผู้ทำ), คโร (ผู้กลืน), จโย (การสะสม), ชโย (ชัยชนะ), รโว (เสียง), ภโว (ความเกิด), ปโจ (ผู้หุง), วโจ (คำพูด), อันนโท (ผู้ให้อาหาร), ปุรินทโท (ผู้ให้เมือง), อีสักกโร (ทำได้ยากเล็กน้อย), ทุกกโร (ทำได้ยาก), สุกโร (ทำได้ง่าย). ปัจจัย ฆณะ ในภาวะ: ปาโก (การหุง), วาโค (การกล่าว), ภาโว (ความมี). แม้ในการก ในความหมายที่เป็นชื่อ: 'ย่อมถึงด้วยสิ่งนี้' คือ ปาโท (เท้า); 'ย่อมเสียดแทง' คือ โรโค (โรค); 'ย่อมเข้าไป' คือ เวโส (เครื่องแต่งกาย); 'ย่อมซ่านไปตามกาลเวลา' คือ สาโร (แก่นสาร, หมายถึงความมั่นคง); 'ย่อมถูกฉีกขาดด้วยสิ่งเหล่านี้' คือ ทารา (ภรรยา); 'ย่อมทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้' คือ ชาโร (ชู้). แม้ในสิ่งที่ไม่ใช่ชื่อ: ทาโย (การให้), ทัตโต (อันให้แล้ว); ลาโภ (ลาภ), ลัทโธ (อันได้แล้ว). ปัจจัย ฆะ: วโก (หมาป่า), นิปโก (ผู้ฉลาด). ปัจจัย กะ: ปิโย (ที่รัก), ขิโป (ผู้ขว้าง), ภุโช (ผู้กิน), อาวุธัง (อาวุธ).

ทาธาตฺวิ-.

หลัง ทา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย.

ทาธาหิ พหุลมิ โหติภาวการเกสุ; อาทิ, นิธิ. วาลธิ.

หลัง ทา และ ธา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; เช่น อาทิ (เบื้องต้น), นิธิ (ขุมทรัพย์), วาลธิ (หาง).

วมาทีหถุ-.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย.

วมาทิหิ ภาวการเกสฺวถุ โหติ; วมถุ, เวปถุ.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น วมถุ (การอาเจียน), เวปถุ (การสั่น).

กฺวิ-.

กวิ ปัจจัย.

กฺริยตฺถา กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ–-กกาโร กานุ พนฺธการิยตฺโถ–-อภิภุ, สยมฺภุ, ภตฺตคฺคํ, สลากคฺคํ, สภา, ปภา.

หลังกิริยา ลง กวิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; ก อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์; เช่น อภิภู (ผู้เป็นใหญ่ยิ่ง), สยัมภู (ผู้เป็นเอง), ภัตตัคคัง (โรงภัต), สลากัคคัง (โรงสลาก), สภา (สภา), ปภา (แสงสว่าง).

อโน-..

อน ปัจจัย.

กฺริยตฺถา ภาวการเกสฺวโน โหติ; คมนํ, ทานํ, สมฺปทานํ, อปาทานํ, อธิกรณํ, จลโน, ชลโน, โกธโน, โกปโน, มณฺฑโน, ภุสโน.

หลังกิริยา ลง อน ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น คมนัง (การไป), ทานัง (การให้), สัมปทานัง (สัมปทาน), อปาทานัง (อปาทาน), อธิกรณัง (อธิกรณ์), จลโน (ผู้หวั่นไหว), ชลโน (ผู้รุ่งเรือง), โกธโน (ผู้โกรธ), โกปโน (ผู้กำเริบ), มัณฑโน (ผู้ประดับ), ภูสโน (ผู้ตกแต่ง).

อิตฺถิยมณกฺติกยกฺยา. จ-.

ในอิตถีลิงค์ ลง อ, ณะ, กติ, กะ, ยกะ, ยะ และ อน ปัจจัย.

อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺต โน จ พหุลํ–-อ-ติติกฺขา. วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺตียา, อีหา, ภิกฺขา, อาปทา, เมธา, โคธา–-ณ-การา, หารา, ตารา, ธารา, อารา–-กฺติ-อิฏฺฐิ, สิฏฺฐิ, ภิตฺติ, ภตฺติ, ตนฺติ, ภุติ –-ก- อุหา, รุชา, มุทา,–-ยก-วิชฺชา, อิชฺชา–-ย-เสยฺยา, สมชฺชา, ปพฺพชฺชา, ปริจริยา, ชาคริยา–-อน-การณา, หารณา, เวทนา, วนฺทนา, อุปาสนา.

ในอิตถีลิงค์ ภาวะ และในการก หลังกิริยา ลงปัจจัยมี อ เป็นต้น และลงโดยมาก; อ ปัจจัย - ติติกขา (ความอดทน), วีมังสา (ความพิจารณา), ชิคัจฉา (ความหิว), ปิปาสา (ความกระหาย), ปุตติยา (ความประพฤติเพียงดังบุตร), อีหา (ความพยายาม), ภิกขา (ภิกขา), อาปทา (ความวิบัติ), เมธา (ปัญญา), โคธา (เหี้ย). ณะ ปัจจัย - การา (การทำ), หารา (การนำไป), ตารา (ดาว), ธารา (ธารน้ำ), อารา (เหล็กแหลม). กติ ปัจจัย - อิฏฐิ (ความปรารถนา), สิฏฐิ (ความสำเร็จ), ภิตติ (ฝา), ภัตติ (ความภักดี), ตันติ (เส้นด้าย), ภูติ (ความเจริญ). กะ ปัจจัย - อูหา (ความพิจารณา), รุชา (ความเจ็บ), มุทา (ความยินดี). ยกะ ปัจจัย - วิชชา (วิชา), อิจชา (ความปรารถนา). ยะ ปัจจัย - เสยยา (ที่นอน), สมัชชา (การประชุม), ปัพพัชชา (การบวช), ปริจริยา (การบำรุง), ชาคริยา (ความตื่น). อน ปัจจัย - การณา (เหตุ), หารณา (การนำไป), เวทนา (ความเสวยอารมณ์), วันทนา (การไหว้), อุปาสนา (การเข้าไปนั่งใกล้).

ชาหาห-.

หลัง ชา และ หา ธาตุ.

ชาหา อิจฺเจเตหิ นิ โหติตฺถิยํ; ชานิ, หานิ.

หลัง ชา และ หา ธาตุ เหล่านี้ ลง นิ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; เช่น ชานิ (ความเสื่อม), หานิ (ความเสื่อม).

กรา ริริโย-.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย.

กรโต ริริโย โหติตฺถิยํ;’กรณํ’ กิริยา–-กถํ กฺริยาติ?’กฺริยาย’นฺติ นิปาตนา.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; 'การทำ' คือ กิริยา. ถามว่า กิริยา สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิบาตว่า กิริยา.

อิกิตี สรูเป-.

ลง อิ และ กิติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง.

กฺริยตฺถสฺส สรูเป’ภิเธเย กฺริยตฺถา ปเร อิกิตี โหนฺติ; วจิ, ยุธิ. ปจติ.–-อกาโร กกาโรติอาทิสุ การสทฺเทน สมาโส, ยถา เอวกาโรติ.

เมื่อรูปของกิริยาเป็นเนื้อความที่พึงกล่าว หลังกิริยา ลง อิ และ กิติ ปัจจัย; เช่น วจิ (คำว่า วจ), ยุธิ (คำว่า ยุธ), ปจติ (คำว่า ปจติ). อ การะ ในคำว่า ก การะ เป็นต้น เป็นสมาสกับ การ ศัพท์ เหมือนคำว่า เอวการะ.

สีลาภิกฺขญฺญาวสฺสเกสุ ณิ-.

ในความหมายว่า ปกติ, เนืองๆ และ จำเป็น ลง ณี ปัจจัย.

กฺริยตฺถา ณี โหติ สีลาทิสุ ปตียมาเนสุ; อุณฺหโภชิ, ขีรปายี, อวสฺสการี, สตตฺทายี.

หลังกิริยา ลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏ; เช่น อุณหโภชี (ผู้กินของร้อนเป็นปกติ), ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นปกติ), อวัสสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น), สตตทายี (ผู้ให้เนืองๆ).

ถาวริตฺตรภงฺคุรภิทุรภาสุรภสฺสรา-.

ถาวระ, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยการนิบาต เมื่อความหมายว่าปกติปรากฏ.

กตฺตริ ภุเต กฺตวนฺตุกฺตาวี-.

ในกัตตุการกและอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย.

ภุตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุกฺตาวี โหนฺตี กตฺตริ; วิชิตวา, วิชิตาวี; ภุเตติ อธิกาโร ยาว อาหารตฺถาติ.

หลังกิริยาที่กล่าวถึงอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุการก; เช่น วิชิตวา (ผู้ชนะแล้ว), วิชิตาวี (ผู้ชนะแล้ว). บทว่า ภูเต เป็นบทตามไปจนถึงสูตรว่า อาหารัตถะ.

กฺโต ภาวกมฺเมสุ-.

ลง ต ปัจจัย ในภาวะและกัมมะ.

ภาเว กมฺเม จ ภุเต กฺโต โหติ; อาสิตํ ภวตา; กโต กโฏ ภวตา.

ในภาวะและในกัมมะที่เป็นอดีตกาล ลง ต ปัจจัย; เช่น อาสิตัง ภวตา (ท่านนั่งแล้ว), กโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว).

กตฺตรี จารมฺเห-.

และในกัตตุการก ในความหมายว่าเริ่ม.

กฺริยารมฺเภ กตฺตริ กฺโต โหต, ยถาปตฺตญฺจ; ปกโต ภวํ กฏํ; ปกโต กโฏ ภวตา; ปสุตฺโต ภวํ; ปสุตฺตํ ภวตา.

ในการเริ่มกิริยา ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น ปกโต ภวัง กฏัง (ท่านเริ่มทำเสื่อ), ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านเริ่มทำแล้ว), ปสุตโต ภวัง (ท่านเริ่มนอน), ปสุตตัง ภวตา (การนอนอันท่านเริ่มแล้ว).

ฐาสวสสิลิสฆิรุหชรชนีหิ-.

หลัง ฐา, สวส, สิลิส, คิ, รุห, ชร และ ชน ธาตุ.

ฐาทีหิ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ; อุปฏฺฐิโต คุรุมฺภวํ, อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา; อุปาสิโต คุรุมฺภวํ, อุปาสิโต คุรุ โภตา; อนุวุสิโต คุรุมฺภวํ, อนุวุสิโต คุรุ โภตา; อาสิลิฏฺโฐ คุรุมฺภวํ, อาสิลิฏฺโฐ คุรุ โภตา;

หลัง ฐา ธาตุ เป็นต้น ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น อุปัฏฐิโต ครุง ภวัง (ท่านอุปัฏฐากอาจารย์แล้ว), อุปัฏฐิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอุปัฏฐากแล้ว); อุปาสิโต ครุง ภวัง (ท่านเข้าไปนั่งใกล้อาจารย์แล้ว), อุปาสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านเข้าไปนั่งใกล้แล้ว); อนุวุสิโต ครุง ภวัง (ท่านอยู่ตามอาจารย์แล้ว), อนุวุสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอยู่ตามแล้ว); อาสิลิฏโฐ ครุง ภวัง (ท่านสวมกอดอาจารย์แล้ว), อาสิลิฏโฐ ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านสวมกอดแล้ว).

อธิสยิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสยิตา ขโฏปิกา โภตา; อารุฬฺโห รุกฺขํ ภวํ, อารุฬฺโห รุกฺโข ภาตา; อนุชิณฺโณ วสลึ เทวทตฺโต, อนุชิณฺณา วสลี เทวทตฺเตน; อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน.

อธิสยิโต ขโฏปิกัง ภวัง (ท่านนอนทับเตียงแล้ว), อธิสยิตา ขโฏปิกา ภวตา (เตียงอันท่านนอนทับแล้ว); อารุฬโห รุกขัง ภวัง (ท่านขึ้นต้นไม้แล้ว), อารุฬโห รุกโข ภวตา (ต้นไม้อันท่านขึ้นแล้ว); อนุชิณโณ วสลิง เทวทัตโต (เทวทัตต์แก่ตามหญิงแพศยาแล้ว), อนุชิณณา วสลี เทวทัตเตนะ (หญิงแพศยาอันเทวทัตต์แก่ตามแล้ว); อนุชาโต มาณวโก มาณวิกัง (มาณพเกิดตามมาณวิกาแล้ว), อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกนะ (มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว).

คมนตฺถากมฺมกาธาเร จ-.

คมนัตถากัมมกกาธาเร จ.

คมนตฺถโต อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ; อิทเมสํ ยาตํ, อิห เต ยาตํ, อิหเตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต ปโถ, อิทเมสมาสิตํ, อิห เต อาสิตา, อิห เตหิ อาสิตํ, เทโว เจ วฏฺโฐ สมฺปนฺนา สาลโยติ -การณ สามคฺคิสมฺปตฺติ เอตฺถาภิมตา.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าไป และกิริยาอกรรม กตปัจจัยมีในอาธาระและกัตตุการก และตามที่ควร คือ การไปของพวกเขานี้, การไปของท่านในที่นี้, การไปของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ทางนี้อันท่านเหล่านั้นไปแล้ว, การนั่งของพวกเขานี้, การนั่งของท่านในที่นี้, การนั่งของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ถ้าฝนตก ข้าวกล้าก็สมบูรณ์. ในที่นี้ประสงค์ความพร้อมเพรียงแห่งเหตุ.

อาหารตฺถา-.

อาหารัตถา.

อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ; อิทเมสํ ภุตฺตํ, อิทเมสํ ปีตํ, อิห เตหิ ภุตฺตํ, อิห เตหิ ปีตํ, โอทโน เตหิ ภุตฺโต, ปีตมุทกํ–-อกตฺตตฺโถ โยควิภาโค; กถํ ปีตา คาโวติ?’ปีตเมสํ วิชฺชตี’ติปีตา?พาหุลกา วา–-ปสฺสินฺโนติ ยา เอตฺถ ภุตกาลตา ตนฺร กฺโต; เอวํ รญฺญมฺมโต, รญฺญมิฏฺโฐ,รญฺญมฺพุทฺโธ, รญฺญํ ปูชิโต–-เอวํ สีลิโต, รกฺขิโต, ขนฺโต, อากุฏฺโฐ, รุฏฺโฐ, รุสิโต, อภิวฺยาหโฏ, ทยิโต, หฏฺโฐ, กนฺโต, สํยโต,อมโต–-กฏฺฐนฺติ ภุตตายเมว; เหตุโน ผลํ ตฺวตฺร ภาวิ.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าบริโภค กตปัจจัยมีในอาธาระ และตามที่ควร คือ การบริโภคของพวกเขานี้, การดื่มของพวกเขานี้, การบริโภคของท่านเหล่านั้นในที่นี้, การดื่มของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ข้าวสุกอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว, น้ำอันท่านดื่มแล้ว. การแยกบทนี้มีความหมายว่าไม่เป็นกัตตุการก. โคทั้งหลายดื่มแล้วได้อย่างไร? ดื่มแล้วเพราะมีอยู่ของพวกเขานั้น หรือเพราะมีมาก. ในที่นี้ กตปัจจัยมีในอดีตกาลที่เห็นแล้ว. เช่นนี้ กษัตริย์ทรงนับถือ, กษัตริย์ทรงปรารถนา, กษัตริย์ทรงรู้, กษัตริย์ทรงบูชา. เช่นนี้ ผู้มีศีล, ผู้ถูกรักษา, ผู้อดทน, ผู้ถูกด่า, ผู้โกรธ, ผู้กำเริบ, ผู้ถูกนำไป, ผู้เป็นที่รัก, ผู้ยินดี, ผู้เป็นที่พอใจ, ผู้สำรวม, ผู้ไม่ตาย. คำว่า กตฺถํ มีในอดีตกาลเท่านั้น. ผลของเหตุในที่นี้เป็นอนาคตกาล.

ตุํตาเยตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ-.

คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ในภาวะ (ความหมาย) ของกริยาที่จะมีขึ้น เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น.

ภวิสฺสติอตฺเถ วตฺตมานโต กฺรยตฺถา ภาเว ตุํตาเย ตเว โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ; กาตุํ คจฺฉติ; กตฺตาเย คจฺฉติ; กาตเว คจฺฉติ–-อิจฺฉติ โภตฺตุํ กาเมติ โภตฺตุนฺติ อิมินาว สิทฺธํปุนพฺพิธาเนตฺวิหาปิ สิยา อิจฺฉนฺโต กโรตีติ–-เอวํ สกฺโกติโภตฺตุํ, ชานาติ โภตฺตุํ, คิลายติ โภตฺตุํ, ฆฏเต โภตฺตุํ, อารภเต โภตฺตุํ, ลภเต โภตฺตุํ, ปกฺกมติ โภตฺตุํ, อุสฺสหตี โภนฺตุํ, อรหติ โภตฺตุํ, อตฺถิ โภตฺตุํ, วิชฺชติ โภตฺตุํ, วฏฺฏติ โภตฺตุํ, กปฺปติ โภตฺตุนฺติ–-ตถา ปารยติ โภตฺตุํ, ปหุ โภตฺตุํ, สมตฺโถ โภตฺตุํ, ปริยตฺโต โภตฺตุํ, อลํ โภตฺตุนฺติ; ภวติสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา–-ตถา กาโล โภตฺตุํ, สมโย โภตฺตุํ, เวลา โภตฺตุนฺติ–-ยถา-โภตฺตุมโน, โสตุํ โสโต, ทฏฺฐุํ จกฺขุ. ยุชฺฌิตุํ ธนุ, วตฺตุ ชโฬ, คนฺตุํ มโน, กตฺตุมลโสติ–-อุจฺจารณนฺตุ วตฺตายตฺตํ–-ภาเวติ กึ? กริสฺสามิติ คจฺฉติ; กฺริยายนฺติ กึ? ภิกฺขิสฺสํ อิจฺจสฺส ชฏา; ตทตฺถายนฺติ กึ คจฺฉิสฺสโต เต ภวิสฺสติ ภตฺตํ โภชนาย.

ในความหมายของกริยาที่จะมีขึ้น (อนาคตกาล) จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ (ปัจจุบันกาล) คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้นที่ปรากฏอยู่; เช่น ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ –- “ปรารถนาเพื่อฉัน, ใคร่เพื่อฉัน” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว การบัญญัติซ้ำในที่นี้ก็อาจมีได้ว่า “ผู้ปรารถนาย่อมทำ” ดังนี้ –- เช่นนี้ ย่อมสามารถเพื่อฉัน, ย่อมรู้เพื่อฉัน, ย่อมป่วยเพื่อฉัน, ย่อมพยายามเพื่อฉัน, ย่อมเริ่มเพื่อฉัน, ย่อมได้เพื่อฉัน, ย่อมหลีกไปเพื่อฉัน, ย่อมพากเพียรเพื่อฉัน, ย่อมควรเพื่อฉัน, ย่อมมีเพื่อฉัน, ย่อมปรากฏเพื่อฉัน, ย่อมสมควรเพื่อฉัน, ย่อมเหมาะสมเพื่อฉัน –- อีกทั้ง ย่อมสามารถเพื่อฉัน, สามารถเพื่อฉัน, ผู้สามารถเพื่อฉัน, เพียงพอเพื่อฉัน, พอแล้วเพื่อฉัน; เพราะความเป็นไปได้ของคำว่า “มี” ในทุกที่ –- อีกทั้ง เวลาเพื่อฉัน, สมัยเพื่อฉัน, กาลเพื่อฉัน –- เช่น ใจเพื่อฉัน, หูเพื่อฟัง, ตาเพื่อเห็น. ธนูเพื่อรบ, คนโง่เพื่อพูด, ใจเพื่อไป, ความเกียจคร้านเพื่อทำ –- ส่วนการออกเสียงขึ้นอยู่กับผู้พูด –- “ในภาวะ” คืออะไร? “เราจักทำ” ดังนี้แล้วจึงไป; “ในกริยา” คืออะไร? “เราจักขอ” ดังนี้แล้วจึงมีชฎา; “เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น” คืออะไร? “ข้าวสำหรับบริโภคจักมีแก่ท่านผู้จักไป.”

ปฏิเสเธ’ลํขลูนํ ตูนกฺตฺวานกฺตฺวา วา-.

ในการห้าม คำว่า อลํ และ ขลุ หรือ ตุน, กตฺวา, อนกฺตฺวา ย่อมมี.

อลํขลุสทฺทานํ ปฏิเสธตฺถานํปโยเค ตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว; อลํ โสตุน, ขลุ โสตุน; อลํ สุตฺวาน, ขลุ สุตฺวาน; อลํ สุตฺวา, ขลุ สุตฺวา; ลํ สุเตน, ขลุ สุเตน–-อลํ ขลูนนฺติ กึ? มา โหตุ; ปฏิเสเธติ กึ? อลํกาโร.

ในการใช้คำว่า อลํ และ ขลุ ซึ่งมีความหมายเป็นการห้าม คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) หรือ; เช่น อลํ โสตุน (พอแล้วเพื่อฟัง), ขลุ โสตุน (แท้จริงเพื่อฟัง); อลํ สุตฺวาน (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวาน (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุตฺวา (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวา (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุเตน (พอแล้วด้วยการฟัง), ขลุ สุเตน (แท้จริงด้วยการฟัง) –- “อลํ และ ขลุ” คืออะไร? “อย่าได้มีเลย”; “ในการห้าม” คืออะไร? “เครื่องประดับ.”

ปุพฺเพกกตฺตุกานํ-.

ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกันในอดีต.

เอโก กตฺตา เยสํ วฺยาปารานํ เตสุโย ปุพฺโพ ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว; โสตุน ยาติ, สุตฺวาน, สุตฺวาวา–-เอกกตฺตุกานนฺติ กึ ภุตฺตสฺมึ เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ; ปุพฺพาติ กึ? ภุญฺชติ จ ปจติ จ–-อปฺปตฺตฺวา นทึ ปพฺพโต, อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นทีติ ภุธาตุสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ อิมินาว สิทฺธมาภิกฺขญฺญนฺตุ ทิพฺพจนาวคมฺยเต–-กถํ ชีวคาหํ อคาหสิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉนฺตีติอาทิ? ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ; ยถา โอทนปากํ สยตีติ.

กริยาใดมีประธานตัวเดียวกัน กริยาที่เกิดก่อนนั้น คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น; เช่น ไปเพื่อฟัง, ฟังแล้ว, หรือฟังแล้ว –- “ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกัน” คืออะไร? “เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป”; “ในอดีต” คืออะไร? “ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย” –- “ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำข้ามภูเขา” ดังนี้ เพราะความเป็นไปได้ของธาตุ “ภู” ในทุกที่ ความเป็นประธานตัวเดียวกันและความเป็นอดีตกาลย่อมปรากฏ. “ฉันแล้ว ฉันแล้ว ย่อมไป” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว ส่วนความซ้ำซากย่อมปรากฏด้วยคำพูดซ้ำ –- “ท่านจับเป็นได้อย่างไร, ไปโดยการไหวตัว” เป็นต้น? สำเร็จด้วยวิเสสนะของกริยาที่ลงท้ายด้วย ณ; เช่น “ย่อมนอนโดยการหุงข้าว.”

นฺโต กตฺตริ วตฺตมาเน-.

คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธานในปัจจุบันกาล.

จตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา นฺโต โหติ กตฺตริ; ติฏฺฐนฺโต.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐนฺโต (ผู้ยืนอยู่).

มาโน-.

คำลงท้าย มาน.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา มาโน โหติ กตฺตริ; ติฏฺฐมาโน.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐมาโน (ผู้กำลังยืนอยู่).

ภาวกมฺเมสุ -.

ในภาวะและกรรม.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว กมฺเม จ มาโน โหติ; ฐียมานํ, ปจฺจมาโน โอทโน.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในภาวะและกรรม; เช่น ฐียมานํ (อันเขายืนอยู่), ปจฺจมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขากำลังหุงอยู่).

เต สฺสปุพฺพานาคเต-.

คำลงท้ายเหล่านั้นที่มี สฺส นำหน้าในอนาคตกาล.

อนาคตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยนฺถา เต นฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ; ฐสฺสนฺโต, ฐสฺสมาโน, ฐิสิสฺสมานํ, ปจฺจสฺสมาโน โอทโน.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของอนาคตกาล คำลงท้าย นฺต และ มาน เหล่านั้น ย่อมมี สฺส นำหน้า; เช่น ฐสฺสนฺโต (ผู้จักยืนอยู่), ฐสฺสมาโน (ผู้จักกำลังยืนอยู่), ฐิสิสฺสมานํ (อันเขาจักยืนอยู่), ปจฺจสฺสมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขาจักกำลังหุงอยู่).

ณฺวาทโย-.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น.

กฺริยตฺถา ปเร พหกุลํ ณฺวาทโย โหนฺติ; จารุ, ทารุ.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น ย่อมมีมากหลังกริยา; เช่น จารุ (งาม), ทารุ (ไม้).

ขชยานเมกสฺสโรทิ ทฺเว-.

พยางค์แรกที่มีสระเดียวของคำที่ลงท้ายด้วย ข, ช, ย ย่อมซ้อนกันสองครั้ง.

ขฉสปฺปจฺจยนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ปฐมเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ; ติติกฺขา, ชิคุจฺฉา, วีมํสา.

รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกของกริยาที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ข, ฉ, ส ย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ติติกฺขา (ความอดทน), ชิคุจฺฉา (ความรังเกียจ), วีมํสา (การพิจารณา).

ปโรกฺขายญฺจ-.

และในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว.

ปโรกฺขายํ ปฐมเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ ทฺเว ภวติ; ชคาม–-จกาโร อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ; เตนญฺญตฺราปิ ยถาคมํ.

ในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ชคาม (ได้ไปแล้ว) –- อักษร จ เป็นอรรถที่รวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้; ด้วยเหตุนั้น ในที่อื่นก็ย่อมเป็นไปตามคัมภีร์.

ชหาติ, ชหิตพฺพํ, ชหิตุํ, ททฺทลฺลติ, วงฺกมติ–-โลลุโป, โมมุโหติ โอตฺตํ’ตทมินาทิ’ ปาสา.

ย่อมละ, อันพึงละ, เพื่อละ, ย่อมรุ่งเรือง, ย่อมคดเคี้ยว, ผู้โลภมาก, ย่อมหลงใหล, อตฺตํ, ตทมินาทิ, ปาสา.

อาทิสฺมา สรา-.

จากสระที่อยู่ต้น.

อาทิภุตา สรา ปรเมกสฺสรํ ทฺเว โหติ; อสิสิสติ–-อาทิสฺมาติ กึ? ชชาคาร; สราติ กึ? ปปาจ.

สระที่อยู่ต้นย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น อสิสิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อกิน) –- “จากสระที่อยู่ต้น” คืออะไร? ชชาคาร (ได้ตื่นแล้ว); “สระ” คืออะไร? ปปาจ (ได้หุงแล้ว).

น ปุน-.

ไม่ซ้ำอีก.

คํ ทฺวิภุตํ น ตํ ปุน ทฺวตฺตมาปชฺชเต; ติติกฺขสติ, ชิคุจฺฉิสติ.

พยางค์ที่ซ้อนกันสองครั้งแล้ว ย่อมไม่ซ้อนกันสองครั้งอีก; เช่น ติติกฺขสติ (ย่อมปรารถนาเพื่ออดทน), ชิคุจฺฉิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อรังเกียจ).

ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน-.

ตามที่ปรารถนาของคำที่ลงท้ายด้วย สฺย เป็นต้น.

สฺยาทฺยนฺตสฺส ยถิฏฺฐเมกสฺสรมาทิภุตมญฺญํ วา ยถาคมํ ทฺวิตฺตมาปชฺชเต; ปุปุตฺติยิสติ, ปุติตฺตียิสตี, ปุตฺตียิยิสติ.

พยางค์ที่มีสระเดียวซึ่งอยู่ต้น หรือพยางค์อื่นของธาตุที่ลงท้ายด้วยปัจจัยมี สฺย เป็นต้น ย่อมถึงความเป็นทวิภาวะ (ซ้อน) ตามต้องการ หรือตามอาคม; เช่น ปุปุตฺติยิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ.

รสฺโส ปุพฺพสฺส-.

สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ.

จิตฺเต ปุพฺพสฺสลโร รสฺโส โหติ; ททาติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ; เช่น ททาติ.

โลโป’นาทิพฺยญฺชนสฺส-.

การลบพยัญชนะที่มิใช่ตัวต้น.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาทิโต’ญฺญสฺสพฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ; อสิสิสติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) ย่อมมีการลบพยัญชนะอื่นนอกจากพยัญชนะตัวต้นของพยางค์หน้า; เช่น อสิสิสติ.

ขชเสสฺวสฺสิ -.

ในเพราะ ข ฉ และ ส, อะ (ของพยางค์หน้าเป็น อิ).

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส อสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ; ปิปาสติ–-ขฉ เสสูติ กึ? ชหาติ; อสฺสาติ กึ? พุภุกฺขติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อะของพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ปิปาสติ. ถามว่า: "ในเพราะ ข ฉ และ ส" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ชหาติ. ถามว่า: "อะ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น พุพฺภุกฺขติ.

คุปิสฺสุสฺส -.

อุของกุปธาตุ (เป็น อิ).

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส คุปิสฺส อุสฺส อิ โหติ ขฉเสสุ; ชิคุจฺฉติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อุของกุปธาตุในพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ชิคุจฺฉติ.

จตุตฺถทุติยยานํ ตติยปฐมา-.

การเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ แห่งพยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒.

ทฺวิตฺเต ปุพฺเพสํ จตุตฺถทุติยานํ ตติยปฐมา โหนฺติ; พุภุกฺขติ. จิจฺเฉท.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ); เช่น พุพฺภุกฺขติ, จิจฺเฉท.

กวคฺคหานํ จวคฺคชา-.

การเป็นพยัญชนะวรรค จะ แห่งพยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร.

ทฺวิตฺเต ปุพฺเพสํ กวคฺคหานํ ววคฺคชาโหนฺติ ยถา กฺกมํ; จุโกป, ชหาติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะวรรค จะ ตามลำดับ; เช่น จุโกป, ชหาติ.

มานสฺสวี ปรสฺส จ มํ-.

การเป็น วี แห่งมานธาตุ และการเป็น มํ แห่งพยางค์หลัง.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสมานสฺส วี โหติ, ปรสฺสจ มํ; วีมํสติ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) มานธาตุในพยางค์หน้าเป็น วี และพยางค์หลังเป็น มํ; เช่น วีมํสติ.

กิตสฺสาสํสเยติ วา-.

การเป็น วา (ติ หรือ จิ) แห่งกิตธาตุ ในความไม่สงสัย.

สํสยโต’ญฺญสฺมึ จตฺตมานสฺสทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส กิตสฺสวาติ โหติ; ติกิจฺฉติ. จิกิจฺฉติ–-อสํสเยติ กึ? วิจิกิจฺฉติ.

ในความหมายอื่นนอกจากความสงสัย เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) กิตธาตุในพยางค์หน้าเป็น วา (คือ ติ หรือ จิ); เช่น ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ. ถามว่า: "ในความไม่สงสัย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น วิจิกิจฺฉติ.

ยุวณฺณานมฺโญปฺปจฺจเย-.

การเป็น เอ และ โอ แห่งอิวรรณะและอุวรรณะ ในเพราะปัจจัย.

อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ กฺริยตฺถานํ โญ โหนฺติ ยถากฺกมํ ปจฺจเย; เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในเพราะปัจจัย; เช่น เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ.

ลหุสฺสุปนฺตสฺส-.

แห่งอิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย.

ลหุภุตสฺส อุปนฺตสฺส ยุวณฺณสฺส โญ โหนฺติ ยถากฺกมํ; เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ–-ลหุสฺสาติกึ? ธูปิตา; อุปนฺตสฺสาติ-กึ? รุนฺธติ.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ; เช่น เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ. ถามว่า: "ที่เป็นลหุ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ธูปิตา. ถามว่า: "ที่เป็นตัวรองสุดท้าย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น รุนฺธติ.

อสฺสา ณานุพนฺเธ -.

การเป็น อา แห่ง อะ ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร อุปนฺตสฺส อการสฺส อาโหติ; การโก.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง อะอักษรที่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น อา; เช่น การโก.

น เต กานุพนฺธนาคเมสุ-.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม.

เต โญอา กานุพนฺเธ นาคเม จ น โหนฺติ; จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ–-นาคเม วนาทินา. –-จินิตพฺพํ, วินิตุํ; สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ; ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ; ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ,ธุนาเปตุํ, ธุนยนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ; ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ; สุโนติ; สิโนติ; ทุโนติ; หิโนติ; ปหิณิตพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ. (ส่วนในกรณีอาคม) เช่น จินิตพฺพํ, วินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ, ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ, ธุนาเปตุํ, ธุนยนนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิตพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ.

วา กฺววิ-.

(การห้ามนั้น) ย่อมมีบ้างในบางที่.

เต กฺวจิ วา น โหนฺติ กานุพนฺธนาคเมสุ; มุทิโต โมทิโต; รุทิตํ, โรทิตํ.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่ถูกห้าม ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น มุทิโต (และ) โมทิโต, รุทิตํ (และ) โรทิตํ.

อญฺญตฺราปิ-.

แม้ในที่อื่น.

กานุพนฺธนาคมโต’ญฺญสฺมิมฺปิ เต กฺวจิ น โหนฺติ; ขิปโก, ปนุทนํ, วธโก.

แม้ในที่อื่นนอกจากปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และนอกจากอาคม การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่มี; เช่น ขิปโก, ปนุทนํ, วธโก.

ปฺเย สิสฺสา-.

การเป็น อา แห่ง ส อักษร ในเพราะ ปฺย ปัจจัย.

สิสฺส อาติ ปฺยาเทเส; นิสฺสาย.

ส เป็น อา ในการอาเทศเป็น ปยะ; นิสสายะ.

โญนมยวา สเร-.

เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ เมื่อสระอยู่หลัง.

สเร ปเร โญนมยวา โหนฺติ; ชโย, ภโว–-สเรติ กึ? เชติ; อนุโภติ.

เมื่อสระอยู่หลัง เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ; ชโย, ภโว—สระ ดังนี้หรือ? เชติ; อนุโภติ.

อายาวา ณานุพนฺเธ-.

เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

โญนมายาวา โหนฺติ สราโทณานุพนฺเธ; นายยติ, ภาวยติ. สยาเปตฺวาติอาทิสุรสฺสตฺตํ.

เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ซึ่งขึ้นต้นด้วยสระ; นายยติ, ภาวยติ. ในคำว่า สยาเปตฺวา เป็นต้น มีความเป็นรัสสะ.

อาสฺสาณาปิมฺหิ ยุก-.

ลง ยุก อาคม หลังสระ อา ในเพราะ ณาปิ ปัจจัย.

อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส ยุก โหติ ณาปิโต’ญฺญสฺมึ ณานุพนฺเธ; ทายโก–-ณานุพนฺเธตฺเวว? ทานํ. อณาปิมฺหีติ กึ? ทาปยติ.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณาปิ; ทายโก. ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์เท่านั้นหรือ? ทานํ. คำว่า อณาปิมหิ (ในปัจจัยอื่นจาก ณาปิ) ทำไม? ทาปยติ.

ปทาทีนํ กฺวจิ-.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง.

ปทาทีนํ ยุก โหติ กฺวจิ; นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ, นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ–-กฺวจีติ กึ? ปาโท.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง; นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ, นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) ทำไม? ปาโท.

มํ วา รุธาทีนํ-.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง.

รุธาทีนํ กฺวจิ มํ วา โหติ; รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ–-กฺวจิตฺเวว? นิโรโธ.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง; รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) เท่านั้นหรือ? นิโรโธ.

กฺวมฺหิ โลโป’นฺตพฺยญฺชนสฺส-.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย.

อนฺตพฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวมฺหิ;’ภตฺตํ ฆสนฺติ, คณฺหนฺติ วาเอตฺถา’ติ ภตฺตคฺคํ.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย; ชื่อว่า ภตฺตคฺคํ เพราะเป็นที่ที่เขากินหรือรับซึ่งภัต.

ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน-.

แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ.

กฺริยตฺถานมนฺตพฺยญฺชนสฺส ปรรูปํ โหติ ยการโต’ญฺญสฺมึ พฺยญฺชเน; เหตฺตพฺพํ; พฺยญฺชเนติ กึ? ภินฺทิตพฺพํ. อยกาเรติ กึ? ภิชฺชติ.

พยัญชนะที่สุดธาตุ แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ย การ; เหตฺตพฺพํ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) ทำไม? ภินฺทิตพฺพํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) ทำไม? ภิชฺชติ.

มนานํ นิคฺคหีตํ-.

แปลง ม และ น เป็นนิคคหิต.

มการนการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ นิคฺคหีตํ โหตยยกาเร พฺยญฺชเน; คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา. พฺยญฺชเนตฺเวว? คมนํ; อย กาเรตฺเวว? คมฺยเต.

พยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น ม และ น แปลงเป็นนิคคหิต ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ; คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? คมนํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) เท่านั้นหรือ? คมฺยเต.

น พฺรูสฺโส-.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ.

พฺรูสฺส โอ น โหติ พฺยญฺชเน; พฺรูมิ. พฺยญฺชเนตฺเวว? อพฺรวิ.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะ; พฺรูมิ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? อพฺรวิ.

กคา จชานํ ฆานุพนฺเธ-.

แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์.

ฆานุพนฺเธ จการชการนฺตานํ กฺริยตฺถานํ กคา โหนฺติ ยถากฺกมํ; วากฺยํ, ภาคฺยํ.

ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลงพยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ; วากฺยํ, ภาคฺยํ.

หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

หนสฺส ฆาโต โหติ ณานุพนฺเธ; อาฆาโต.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์; อาฆาโต.

กฺวิมฺหี โฆ ปริปจฺจสโมหิ-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย หลัง ปริ ปติ ส สํ และ โอ.

ปฐฺยาทีหิ ปรสฺสหนสฺสโฆ โหติ กฺวิมฺหิ; ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ-รสฺสตฺตํ นิปาตนา;สงฺโฆ, โอโฆ.

แปลง หน ธาตุ ที่อยู่หลัง ปติ เป็นต้น เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย; ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ (เป็นรัสสะด้วยนิปาตนะ), สงฺโฆ, โอโฆ.

ปรสฺส ฆํ เส-.

แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย.

ทฺวิตฺเต ปรสฺส หนสฺส ฆํ โหติ เส; ชิฆํสา.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย; ชิฆํสา.

ชิหรานํ คึ-.

แปลง ชิ และ หร ธาตุ เป็น คิมฺ.

ทฺวิตฺเต ปเรสํ ชิหรานํ คึ โหติ เส; วิชิคึสา, ชิคึสา.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง ชิ และ หร ธาตุ ตัวหลัง เป็น คิมฺ ในเพราะ ส ปัจจัย; วิชิคึสา, ชิคึสา.

ธาสฺส โห-.

แปลง ธา ธาตุ เป็น ห.

ทฺวิตฺเต ปรสฺส ธาสฺส ห โหติ; ทหติ.

หะ ย่อมมี แก่ ธา ตัวหลัง ในการซ้อนสอง; ทหติ.

ณิมฺหิ ทีโฆ ทุสสฺส-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย.

ทุสสฺสทีโฆ โหติ ณิมฺหี; ทูสิโต–-ณิมฺหีติ กึ? ทุฏฺโฐ.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย; ทูสิโต. บทว่า ณิมฺหิ ว่าอย่างไร? ทุฏฺโฐ.

คุหิสฺส สเร-

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ.

คุหิสฺส ทีโฆ โหติ สเร; นิคุหนํ–-สเรติ กึ? คุยฺหํ.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ; นิคูหนํ. บทว่า สเร ว่าอย่างไร? คุยฺหํ.

มุหพหานญฺจ เต กานุพนฺเธ’ตฺเว-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ และ พหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย.

มุหพหานํ คุหิสฺส จ ทีโฆ โหติ ตการาโท กานุพนฺเธตฺวานตฺวาวชฺชิเต; มูฬฺโห, พาเฬหา, คุฬฺโห–-เนติ กึ? มุยหติ. กานุพนฺเธติ กึ? มุ-หิตพฺพํ. อตฺเวติ กึ? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา, กานุพนฺเธตฺเวติ อยมธิกาโร ยาว สาสสฺสสิสฺเว‘‘ติ.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ พหะ และ คุหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; มูฬฺโห, พาฬฺโห, คุฬฺโห. บทว่า น (เว้น) ว่าอย่างไร? มุยฺหติ. บทว่า กานุพนฺเธ ว่าอย่างไร? มุหิตพฺพํ. บทว่า อตฺเว (เว้นตเว) ว่าอย่างไร? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา. บทว่า กานุพนฺเธตฺเว นี้ เป็นอธิการไปจนถึงสูตรว่า สาสสฺสสิสฺเว.

วหสฺสุสฺส-.

อุสสะ ย่อมมี แก่ วหะ.

วหสฺสฺौสฺส ทีโฆ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต; จูฬฺโห.

อุสสะ และ ทีฆะ ย่อมมี แก่ วหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; จูฬฺโห.

ธาสฺส หิ-.

หิ ย่อมมี แก่ ธา.

ธา ธารเณนิมสฺส หิ โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวา วชฺชิเต; นิหิโต, นิหิตวา.

หิ ย่อมมี แก่ ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; นิหิโต, นิหิตวา.

หมาทิรานํ โลโป’นฺตสฺส -.

การลบที่สุด ย่อมมี แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด.

หมาทีนํ รการนฺตานํ วานฺตสฺสโลโป โหติ เต กานุพนฺเธ ตฺวานตฺวาวชฺชิเต; คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต–-เตตฺเวจ? คมฺยเต. กานุพนฺเธตฺเวว. คนฺตพฺพํ. อตฺเวตฺเวว? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา.

การลบที่สุด ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต. ใน ต ปัจจัย และ ตเว ปัจจัย เล่า? คมฺยเต. ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์เท่านั้น? คนฺตพฺพํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา.

วจาทินํ วสฺสุฏ วา-.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง.

วจาทีนํ วสฺส วา อุฏ โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; อุตฺตา, วุตฺตํ; อุตฺถํ, วุตฺถํ; อตฺเวตฺเวว? วตฺวาน, วตฺวา.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อุตฺตา, วุตฺตํ; อุตฺถํ, วุตฺถํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วตฺวาน, วตฺวา.

อสฺสุ-.

อ เป็น อุ.

วจาทีนมสฺส อุ โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; วุตฺตํ, วุตฺถํ.

อ ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุตฺตํ, วุตฺถํ.

วทฺธสฺส วา-.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง.

วทฺธสฺส อสฺส วา อุ โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; วุทฺโธ, วทฺโธ–-อตฺเวตฺวว? วทฺธิตฺวาน; วทฺธิตฺวา. กถํ วุตฺตีติ?’วุตฺติ มตฺเต’ติ. นิปาตนา; วตฺตีติ โหเตว ยถาลกฺขณํ.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุทฺโธ, วฑฺโฒ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วฑฺฒิตฺวาน, วฑฺฒิตฺวา. คำว่า วุตฺติ สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยนิปาตนะว่า วุตฺติ มตฺเต. ส่วนคำว่า วตฺติ ย่อมมีตามลักษณะ.

ยชสฺสยสฺส ฏิยี-.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ.

ยชสฺส ยสฺส ฏิยี โหนฺตี กานุพนฺเธ’ตฺเว; อิฏฺฐํ, สิฏฺฐํ, อตฺเวตฺเวว? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อิฏฺฐํ, สิฏฺฐํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา.

ฐาสฺสิ-.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา.

ฐาสฺสิ โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; ฐิโต. อตฺเวตฺเวว? ฐตฺวาน, ฐตฺวา.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ฐิโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ฐตฺวาน, ฐตฺวา.

คาปานมิ โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; คีตํ, ปีตํ. อตฺเวตฺเวว? คายิตฺวา; นิจฺจํ ยาคโม; ปาสฺส ตุ ปีตฺวานิ พหุลาธิการา.

อิ ย่อมมี แก่ คา และ ปา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; คีตํ, ปีตํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คายิตฺวา; ย อาคม ย่อมมีเป็นนิตย์. ส่วนของ ปา เป็น ปีตฺวานิ เพราะอธิการแห่งพหุละ.

ชนิสฺสา-.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ.

ชนิสฺส อา โหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; ชาโต. อตฺเวตฺเวว? ชนิตฺวา.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ชาโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ชนิตฺวา.

สาสสฺสสิสฺวา-.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง.

สาสสฺส วา สิสฺโหติ กานุพนฺเธ’ตฺเว; สิฏฺฐํ, สตฺถํ; สิสฺโส, สาสิโย. อตฺเวตฺเวว? อนุสาสิตฺวาน.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; สิฏฺฐํ, สตฺถํ; สิสฺโส, สาสิโย. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? อนุสาสิตฺวาน.

กรสฺสาตเว-.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย.

กรสฺสอา โหติ ตเว; กาตเว.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย; กาตเว.

ตุํตุนตพฺเพสุวา-.

ในเพราะปัจจัยคือ ตุํ ตุนา และ ตพฺพะ [มีการแปลง] บ้าง

ตุมาทิสุ วา กรสฺสา โหติ; กาตุํ, กตฺตุํ, กาตุน, กตฺตุน; กาตพฺพํ, กตฺตพฺพํ.

ในเพราะปัจจัยมี ตุํ เป็นต้น แปลง [อ] ของ กรธาตุ เป็น อา บ้าง; กาตุํ, กตฺตุํ, กาตุนา, กตฺตุนา; กาตพฺพํ, กตฺตพฺพํ.

ญสฺส เน ชา-.

แปลง ญ (ธาตุ) เป็น ชา ในเพราะ น (ปัจจัย).

ญธาตุสฺส ชา โหติ นกาเร; ชานิตุํ, ชานตฺโต. เนติ กึ? ญาโต.

แปลง ญ ธาตุ เป็น ชา ในเพราะ น การ; ชานิตุํ, ชานนฺโต. 'ในเพราะ น' เพื่ออะไร? ญาโต.

สกาปานํ กุกฺกุ เณ-.

ในเพราะ ณะ (ปัจจัย) [ลง] กุกกุ [อาคม] ท้าย สก และ อาป (ธาตุ).

สกอาปานํ กุกฺกุ อิจฺเจเต อาคมา โหนฺติ ณกาเร. สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต; สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. เณติ กึ? สกฺโกติ, ปาเปติ.

กุกกุ อาคมเหล่านี้ ย่อมลงในเพราะ ณะ การ ท้าย สก และ อาป (ธาตุ); สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต; สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. 'ในเพราะ ณะ' เพื่ออะไร? สกฺโกติ, ปาเปติ.

นิโต จิสฺส โช-.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ.

นิสฺมา ปรสฺส จิสฺส โฉ โหติ; นิจฺฉโย.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ; นิจฺฉโย.

ชรสทานมิม วา-.

แปลง [ที่สุด] ของ ชร และ สท (ธาตุ) เป็น อีมะ บ้าง.

ชรสทานมนฺตสรา ปโร อีม โหติ วิภาสา; ชีรณา, ชีรติ, ชีราเปติ; นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ–-วาติ กึ? ชรา, นิสชฺชา;’อีม เวติ โยควิภาคา อญฺเญสมฺปิ?อภิรถ, สํโยคาทิโลโป’ตฺถสฺส.

เบื้องหลังสระที่สุดของ ชร และ สท (ธาตุ) แปลงเป็น อีมะ บ้าง; ชีรณา, ชีรติ, ชีราเปติ; นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ. 'วา' เพื่ออะไร? ชรา, นิสชฺชา. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อีมะ วา' แม้ในธาตุอื่น [ก็มีการแปลง] หรือ? อภิรถะ, การลบพยัญชนะต้นสังโยคของ อตฺถ (ธาตุ).

ทิสสฺส ปสฺสทสฺสทสฺททกฺขา-.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส, ทสฺส, ทส, ทท, ทกฺข.

ทิสสฺส ปสฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา; วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ; สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ; ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส; อทฺทา, อทฺทํ; อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ–-วาตฺเวว? ทิสฺสนฺติ พาลา.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส เป็นต้น บ้าง; วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ; สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ; ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส; อทฺทา, อทฺทํ; อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ. 'วา' เพื่ออะไร? ทิสฺสนฺติ พาลา.

สมานา โร รีริกฺขเกสุ -.

แปลง [ทิส ธาตุ] เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย) เบื้องหลัง สมาน (ศัพท์).

สมานสทฺทโต ปรสฺส ทิสสฺส ร โหติ วา รีริกฺขเกสุ; สรี, สที; สริกฺโข, สทิกฺโข; สริโส, สทิโส.

เบื้องหลัง สมาน ศัพท์ แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย); สรี, สที; สริกฺโข, สทิกฺโข; สริโส, สทิโส.

ทหสฺส ทสฺสโฑ-.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ.

ทหสฺส ทสฺสโฑ โหติ วา; ฑาเนหา, ทาโห; ฑหติ, ทหติ.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ บ้าง; ฑาเนหา, ทาโห; ฑหติ, ทหติ.

อนฆณฺสฺวาปรีหิ โฬ-.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง [ท ของ ทห ธาตุ] เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ.

อาปรีหิ ปรสฺส ทหสฺส ทสฺส โฬ โหตนฆณฺสุ; อาณาหนํ, ปริฬาโห.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ; อาฬาหนํ, ปริฬาโห.

อตฺยาทินฺเตสฺวตฺถิสฺส ภุ-.

แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู ยกเว้นในเพราะ ติ เป็นต้น.

ตฺยาทินฺนวชฺชิเตสุ ปจฺจเยสุ อส ภุวิจฺจสฺส ภุ โหติ; ภวิตพฺพํ.

ในเพราะปัจจัยทั้งหลายที่เว้น ติ เป็นต้น แปลง อส ธาตุ เป็น ภู; ภวิตพฺพํ.

อาเทสวิธานมสสฺสาปฺปโยคตฺถเมตสฺมึ วิสเย–-เอเตน กตฺถจิ กสฺสจิ ธาตุสฺสาปฺปโยโค’ปิ ญาปิโต โหติ–-อตฺยาทินฺเตสูติ กึ? อตฺถิ, สนฺโต. อตฺถิสฺสาติ กึ? อสฺสติสฺส มา โหตุ.

การบัญญัติอาเทศนี้เพื่อประโยชน์แก่การไม่ใช้ อส ธาตุ ในวิสัยนี้ — ด้วยสูตรนี้ ย่อมทำให้ทราบถึงการไม่ใช้ธาตุบางอย่างในบางแห่งด้วย — 'ยกเว้น ติ เป็นต้น' เพื่ออะไร? อตฺถิ, สนฺโต. 'ของ อส ธาตุ' เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีการแปลงของ อสฺสติ.

ออาสฺสอาทิสุ -.

ในเพราะ อ, อา, สฺส และ อา เป็นต้น.

ออาโท อาอาโท สฺสอาโท จ อตฺถสฺส ภุ โหติ; พภุว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ.

ในเพราะ [วิภัตติ] มี อ เป็นต้น, อา เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู; พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ.

นฺตมานานฺติยิยุํสฺวาทิโลโป-.

ลบพยัญชนะต้น [ของ อส ธาตุ] ในเพราะ นฺต, มาน, อนฺติ และ อิยุํ เป็นต้น.

นฺตาทีสฺวตฺถิสฺสาทิโลโป โหติ; สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ–-เอเตสฺวิติ กึ? อตฺถิ.

ลบพยัญชนะต้นของ อส ธาตุ ในเพราะ [ปัจจัยและวิภัตติ] มี นฺต เป็นต้น; สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ. 'ในเพราะคำเหล่านี้' เพื่ออะไร? อตฺถิ.

ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโค กฺวจิ-.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง.

ปาทีหิ กฺริยาวิเสสโชตเกหิ สทฺเทหิ ปรสฺส ฐาสฺส กฺวจิ ฐโห วา โหติ; สณฺฐหนฺโต, สนฺติฏฺฐนฺโต; สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ–-ป ปรา อป สํอนุ อว โอ นิ ทุ วิ อธิ อปิ อติ สุ อุอภิปติ ปริ อุป อา ปาทิ; กฺวจีติ กึ? สณฺฐิติ.

เบื้องหลังศัพท์ผู้ส่องเนื้อความพิเศษแห่งกิริยามี ป เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง; สณฺฐหนฺโต, สนฺติฏฺฐนฺโต; สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ — ป, ปรา, อป, สํ, อนุ, อว, โอ, นิ, ทุ, วิ, อธิ, อปิ, อติ, สุ, อุ, อภิ, ปติ, ปริ, อุป, อา เหล่านี้ชื่อว่า ปาทิ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? สณฺฐิติ.

ทาสฺสิยงิ-.

แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ.

ปาทิโต ปรสฺส ทาสฺส อิยงิ เหนาติ กฺวจิ; อนาทิสิตฺวา, สมาทิยติ; กฺวจีตฺเวว? อาทาย.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ บ้าง ในบางแห่ง; อนาทิสิตฺวา, สมาทิยติ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? อาทาย.

ปาทิโต ปรสฺสกรสฺส กฺวจิข โหติ; สงฺขาโร, สงฺขรี ยติ –-กรสฺสาติ อวตฺวา กโรติสฺสาติ วจนํ ติมฺหิ จ วิกรณุปฺปตฺติ ญาเปตุํ.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง กร (ธาตุ) เป็น ข บ้าง ในบางแห่ง; สงฺขาโร, สงฺขรียติ — การไม่กล่าวว่า 'กรสฺส' แต่กล่าวว่า 'กโรติสฺส' เพื่อให้ทราบถึงการลงวิกะระณปัจจัยในเพราะ ติ วิภัตติด้วย.

ปุรสฺมา-.

หลังนิบาตว่า ปุระ

ปุร อิจฺจสฺมา นิปาตา ปรสฺส กรสฺสข โหติ; ปุรกฺขตฺวา, ปุเรกฺขาโร, เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา.

หลังนิบาตว่า ปุระ, ขะ อาเทศมีแก่ กรธาตุ; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

ติโต กมสฺส-.

หลัง ติ ปัจจัย, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

นิสฺมา ปรสฺส กมสฺส กฺวจิ ข โหติ; ปุรกฺขตฺวา, ปุเรกฺขาโร, เอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

นิโต กมสฺส-.

หลังนิบาตว่า นิ, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

นิสฺมา ปรสฺส กมสฺส กฺวจิ ข โหติ; นิกฺขมติ; กฺวจิตฺเวว? นิกฺกโม.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; นิกขมติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) นิกกโม

ยุวณฺณานมิยงุวงิ สเร-.

อิยง และ อุวง อาเทศ มีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ทั้งหลาย ในเพราะสระหลัง

อิวณฺณุวณฺณนฺตานํ กฺริยตฺถานมิยงุวงิ โหนฺติ สเร กฺววิ;เวทิยติ, พฺรุวนฺติ; สเรติ กึ? นิเวเทติ, พฺรูติ; กฺวจีตฺเวว? ชยติ, ภวติ.

อิยง และ อุวง อาเทศทั้งหลาย มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยอิวัณณะและอุวัณณะ ในเพราะสระหลัง ในบางครั้ง; เวทิยติ, พรูวันติ; (คำถามว่า) ในเพราะสระหลัง เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) นิเวเทติ, พรูติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ชยติ, ภวติ

อญฺญาทิสฺสาสฺสี กฺเย-.

อี อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย

ญาทิโต’ญฺญสฺส อาการนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺส อี โหติ กฺเย; ทิยติ; อญฺญาทิสฺสาติ กึ? ญายติ, ตายติ.

อี อาเทศ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย อา อักษร อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ทิยติ; (คำถามว่า) อื่นจาก ญา ธาตุ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ญายติ, ตายติ

ตนสฺสา วา-.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง

ตนสฺส อา โหติ วา กฺเย; ตายเต, ตญฺญเต.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ตายเต, ตัญญเต

ทีโฆ สรสฺส-.

ทีฆะ มีแก่สระ

สรนฺตสฺส กฺริยตฺถสฺสทีโฆ โหติ กฺเย; จียเต, สูยเต. สานนฺตรสฺส ตสฺส โฐ-.

ทีฆะ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยสระ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; จียเต, สูยเต. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ

สการนฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺสานนฺตรสฺสตการสฺส ฐ โหติ; กุฏฺโฐ, ตุฏฺฐวา, ตุฏฺฐพฺพํ, ตุฏฺฐี; อนนตรสาติ กึ? ตุสฺสิตฺวา.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ; กุฏโฐ, ตุฏฐวา, ตุฏฐัพพัง, ตุฏฐี; (คำถามว่า) ในลำดับ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ตุสสิตวา

กสสฺสิม จ วา-.

อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง

กสสฺมา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฐ โหติ, กสสฺส วา อิม จ; กิฏฺฐํ, กฏฺฐํ–-อนนฺตรสฺสาตฺเวว? กสิตพฺพํ.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง กส ธาตุ ในลำดับ, และ อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง; กิฏฐัง, กัฏฐัง; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) กสิตัพพัง

ธสฺโตตฺรสฺตา -.

ธสฺโต และ ตฺรสฺตา

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต.

ศัพท์เหล่านี้ สำเร็จรูปโดยนิบาต

ปุจฺฉาทิโต-.

หลัง (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น

ปุจฺฉาทีหิ กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตการสฺสฐ โหติ; ปุฏฺโฐ, ภฏฺโฐ, ยิฏฺโฐ–-อนนฺตรสฺสาตฺเวว? ปุจฺฉิตฺวา.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น ในลำดับ; ปุฏโฐ, ภฏโฐ, ยิฏโฐ; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ปุจฉิตวา

สาสวสสํสสสา โถ-.

ถะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง สาสะ วสะ สังสะ และ สสะ ธาตุ

เอเตหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ถ โหติ; สตฺถํ, วุตฺถํ, ปสตฺถํ, สตฺถํ–-กถมนุสิฏฺโฐติ? ‘‘กถนรานํ ฏฐณลา‘‘ติ. โฐ. อนนฺตรสฺสาตฺเวว? สาสตุํ.

ถะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) เหล่านี้ ในลำดับ; สัตถัง, วุตถัง, ปสัตถัง, สัตถัง; (คำถามว่า) อนุสิฏโฐ สำเร็จได้อย่างไร? (คำตอบคือ) ด้วยสูตรว่า 'กถนรานัง ฏฏฐณฬา' เป็นต้น. (จึงมี) ฏะ อาเทศ. (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) สาสตุง

โธ ทหเภหิ-.

ธะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ธะ หะ และ ภะ อักษร

ธการหการภการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ธ โหติ; วุทฺโธ, ทุทฺธํ,ลทฺธํ.

ธะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายที่ลงท้ายด้วย ธะ อักษร หะ อักษร และ ภะ อักษร ในลำดับ; วุทโธ, ทุทธัง, ลัทธัง

ทหา โฒ-.

ฑะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ

ทหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ฒ โหติ; ทงฺโฒ.

ฑะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ ในลำดับ; ทัณโฑ

พหสฺสุม จ-.

อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ

พหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส โส โหติ, พหสฺสุม จ สสนฺตโยเคน; พุฑฺโฒ.

โส อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง พห ธาตุ ในลำดับ, และ อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ ด้วยการประกอบกับ ส; พุฑโฒ

รุหาทีหิ โห ฬ จ -.

หะ และ ฬะ อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) ทั้งหลายมี รุหะ เป็นต้น

รุหาทีหิ ปรสฺสานนฺตรสฺสตสฺส ห โหติ, โฬ จานฺตสฺส; อารุฬฺโห, คุฬฺโห, วุฬฺโห, พาฬฺโห; อนนฺตรสฺสาตฺเวว? อาโรคตุํ.

เพราะรุหธาตุเป็นต้น ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะ และที่สุดธาตุเป็นฬะ; อารุฬฺโห, คุฬฺโห, วุฬฺโห, พาฬฺโห; ที่ว่า 'อยู่หลังทันที' เท่านั้นหรือ? อาโรคตุํ

มุหา วา-.

เพราะมุหธาตุบ้าง

มุหา ปรสฺสานนฺตรสฺส ตสฺส ห โหติ วา, โฬ จานฺตสฺส หสนฺติโยเคน; มุฬฺโห, มุทฺโธ.

เพราะมุหธาตุ ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะบ้าง และที่สุดธาตุเป็นฬะ ด้วยการประกอบกับหะ; มุฬฺโห, มุทฺโธ

ภิทาทิโต โน กฺตกฺกวนฺตุนํ-. ภิทาทิโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺสโน โหติ; ภินฺโน, ภินฺนวา, ฉินฺโน, ฉินฺนวา, ฉนฺโน, ฉนฺนวา, ขินฺโน, ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน, อุปฺปนนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สเนนา, สนฺนวา, ปีโน, ปีนวา, สูโน, สูนวา, ทีโน, ทีนวา, ฑีโน, ฑีนวา, ลีโน, ลีนวา, ลูโน, ลูนวา–-กฺตกฺตวนฺตุนตฺติ กึ? ภิตฺติ; ฉิตฺติ, โภตฺตุํ, เฉตฺตุํ.

เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยเป็นนะ; เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นนะ; ภินฺโน, ภินฺนวา, ฉินฺโน, ฉินฺนวา, ฉนฺโน, ฉนฺนวา, ขินฺโน, ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน, อุปฺปนนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สเนนา, สนฺนวา, ปีโน, ปีนวา, สูโน, สูนวา, ทีโน, ทีนวา, ฑีโน, ฑีนวา, ลีโน, ลีนวา, ลูโน, ลูนวา; ที่ว่า 'กตะและกตวันตุ' เพื่ออะไร? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, โภตฺตุํ, เฉตฺตุํ

ทาตฺถีนฺโน-.

เพราะทาธาตุ ตะเป็นอินนะ

ทาโต ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺส อินฺโน โหติ; ทินฺโน, ทินฺนวา.

เพราะทาธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นอินนะ; ทินฺโน, ทินฺนวา

กิราทีหิ โณ-.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะเป็นณะ

กิราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺสานนฺตรสฺส ณ โหติ; กิณฺโณ, กิณฺณวา, ปุณฺโณ, ปุณฺณวา, ขีโณ, ขีณวา.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นณะ; กิณฺโณ, กิณฺณวา, ปุณฺโณ, ปุณฺณวา, ขีโณ, ขีณวา

ตราทีห ริณฺโณ-.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะเป็นริณณะ

ตราทีหิ ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺสรณฺโณ โหติ; ติณฺโณ, ติณฺณวา, ชิณฺโณ, ชิณฺณวา, จิณฺโณ, จิณฺณวา.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นริณณะ; ติณฺโณ, ติณฺณวา, ชิณฺโณ, ชิณฺณวา, จิณฺโณ, จิณฺณวา

โค ภญฺชาทีหิ-.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะเป็นคะ

ภญฺชาทีหิ ปเรสํกฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺสานนฺตรสฺสค โหติ; ภคฺโค, ภคฺควา, ลคฺโค, ลคฺควา, นิมุคฺโค, นิมุคฺควา, สํวิคฺโค, สํวิคฺควา.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นคะ; ภคฺโค, ภคฺควา, ลคฺโค, ลคฺควา, นิมุคฺโค, นิมุคฺควา, สํวิคฺโค, สํวิคฺควา

สุสา โข-.

เพราะสุสธาตุ ตะเป็นขะ

สุสา ปเรสํ กฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺส โข โหติ; สุกฺเขํ, สุกฺขวา.

เพราะสุสธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นขะ; สุกฺเขํ, สุกฺขวา

ปจา โก-.

เพราะปจธาตุ ตะเป็นกะ

ปจา ปเรสํ กฺตกฺกวนฺตุนํ ตสฺส โก โหติ; ปกฺโก, ปกฺกวา.

เพราะปจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะ; ปกฺโก, ปกฺกวา

มุจา วา-.

เพราะมุจธาตุ ตะเป็นกะบ้าง

มุจา ปเรสํกฺตกฺตวนฺตุนํ ตสฺส โก วา โหติ; มุกฺโก, มุตฺโต; มุกฺกวา, มุตฺตวา–-สกฺโกติ ณฺวาทิสุ สิทฺธํ–-กฺตกฺตวนฺตุสุ สตฺโต สตฺตวาตฺเวว โหติ.

เพราะมุจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะบ้าง; มุกฺโก, มุตฺโต, มุกฺกวา, มุตฺตวา; คำว่า สกฺโกติ สำเร็จในปัจจัยมี ณฺว เป็นต้น; ในกตะและกตวันตุปัจจัย เป็น สตฺโต, สตฺตวา เท่านั้น

โลโป วฑฺฒา กฺติสฺส-.

การลบกติปัจจัยเพราะวฑฺฒธาตุ

วฑฺฒา ปรสฺสกฺติสฺส ตสฺส โลโป โหติ; วฑฺฒิ.

การลบตะของกติปัจจัยที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ; วฑฺฒิ

กฺวิสฺส-.

การลบกวิปัจจัย

กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺวิสฺส โลโป โหติ; อภิภุ.

การลบกวิปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยา; อภิภู

ณิณาปีนํ เตสุ-.

การลบณิและณาปิปัจจัยในปัจจัยเหล่านั้น

ณิณาปีนํ โลโป โหติ เตสุ ณิณาปีสุ;’กาเรนฺตํ ปโยชยยติ’กาเรติ, การาเปติ.

การลบณิและณาปิปัจจัยในณิและณาปิปัจจัยเหล่านั้น; 'กาเรนฺตํ ปโยชยติ' เป็น กาเรติ, การาเปติ

กฺวจี วิกรณานํ-.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง

วิกรณานํ กฺวจิ โลโป โหต; อุทปาทิ, หนฺติ.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง; อุทปาทิ, หนฺติ

มานสฺส มสฺส-.

การลบมการะของมานปัจจัย

กฺริยตฺถา ปรสฺส มานสฺส มการสฺส โลโป โหติ กฺวจิ; กราโณ; กฺวจติ กึ? กุรุมาโน.

การลบมการะของมานปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยาบ้าง; กราโณ; ที่ว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? กุรุมาโน

เออิลสฺเส-.

การเป็นเอแห่งเอ, อิ และละ

เออิลานเม โหต กฺวจี; คเหตฺวา, อเทนฺติ; กฺวจีตฺเวว? วปิตฺวา.

เอ, อิ และละ เป็นเอได้บ้าง; คเหตฺวา, อเทนฺติ; ที่ว่า 'บ้าง' เท่านั้นหรือ? วปิตฺวา

ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส-.

ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส-

ตฺวาสฺสวา ปฺโย โหต สมาเส; ปกาโร’ปฺเย สสฺสา’ติ. วิเสสนตฺถา; อภิภูย, อภิภวิตฺวา–-สมาเสติ กึ? ปตฺวา; กฺววาสมาเส’ปิ พหกุลาธิการา?ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย บ้าง, อักษร ป ในคำว่า ปฺย มีไว้เพื่อแสดงความพิเศษ (วิเสสนะ), เช่น อภิภูย, อภิภวิตฺวา. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'ในสมาส'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปตฺวา. ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย.

ตุํยานา-.

ตุมฺยานา-

ตฺวาสฺส วา ตุํยานา โหนฺติ สมาเส กฺวจิ; อภิหฐูํ, อภิหริตฺวา; อนุโมทิยาน, อนุโมทิตฺวา–-อสมาเส-ปิ พหุลาธิการา? ทฐุํ; ทิสฺวา–-เอสมปฺปวิสยตาญาปนตฺโถ โยควิภาโค.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ตุมฺ และ ยานา บ้างในบางที่, เช่น อภิหฐุํ (อภิหริตฺวา), อนุโมทิยานะ (อนุโมทิตฺวา). ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ทฏฺฐุํ (ทิสฺวา). การแยกบทนี้มีเพื่อแสดงถึงเนื้อหาที่มีขอบเขตน้อย.

หนา รจฺโจ-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง

หนสฺมา ปรสฺส ตฺวาสฺส รจฺโจ วา โหติ สมาเส; อหจฺจ, อหนิตฺวา.

ในสมาส แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง, เช่น อหจฺจ, อหนิตฺวา.

สาสาธิกรา จจริจฺจา-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ส, อา, อธิ อุปสรรค และ กรธาตุ เป็น จฺจ, รจฺจ, อิจฺจ ตามลำดับ

สาสาธีหิ ปรา กรา ปรสฺส ตฺวาสฺส จจริจฺจา วา โหนฺติ ยถากฺกมํ; สกฺกจฺจ, สกฺกริตฺวา, อสกฺกจฺจ, อสกฺกริตฺวา, อธิกิจฺจ, อธิกริตฺวา,

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง กรธาตุ อันมี ส, อา และ อธิ อุปสรรคอยู่หน้า เป็น จฺจ, รจฺจ และ อิจฺจ บ้าง ตามลำดับ, เช่น สกฺกจฺจ (สกฺกริตฺวา), อสกฺกจฺจ (อสกฺกริตฺวา), อธิกิจฺจ (อธิกริตฺวา).

อิโต จฺโจ-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง

อิอิจฺจสฺมา ปรสฺส ตฺวาสฺส จฺโจ วา โหติ; อธิจฺจ, อธิยิตฺวา, สเมจฺจ, สเมตฺวา.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง, เช่น อธิจฺจ (อธิยิตฺวา), สเมจฺจ (สเมตฺวา).

ทิสา วานวา ส จ-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส บ้าง

ทิสโต ตฺวาสฺส วานวา โหนฺติ วา, ทิสสฺส จ สกาโร ตํ สนฺติโยเคน; สสฺส สวิธานํ ปรรูปพาธนตฺถํ; ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา–-กถํ นาทฏฺฐา ปรโต โทสนฺติ? ญาปกาตฺวาสฺส วโลโป; เอวํ ลทฺธา(น) ธนนฺติอาทิสุ.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส ด้วยการประกอบนั้น. การทำ ส-อักษรไว้เพื่อห้ามรูปเบื้องหลัง, เช่น ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา. ถามว่า เมื่อมี นา และ อฏฺฐา อยู่ข้างหลัง จะไม่ผิดหรือ? ตอบว่า เพราะมีการลบ ว-อักษร ของ ตฺวา ปัจจัย เป็นเครื่องบ่งชี้ (ญาปกะ), เช่นในคำว่า ลทฺธา, ลทฺธาน ธนํ เป็นต้น.

เออิ พฺยญฺชนสฺส-.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ

กฺริยตฺถา ปรสฺส พฺยญฺชนาทิปฺปจฺจยสฺส ญิ วา โหติ; ภุญฺชิตุํ, โหตฺตุ; พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? ปาจโก.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุบ้าง, เช่น ภุญฺชิตุํ, โหตุ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปาจโก.

รา นสฺส โณ-.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ

รานฺตโต กฺริยตฺถา ปรสฺส ปจฺจยนการสฺส โณ โหติ; อรณํ, สรณํ.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น อรณํ, สรณํ.

น นฺตมานตฺยฺยาทินํ-.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น เป็น ณ

รานฺตโต ปเรสํ นฺตมานตฺยาทีนํ นสฺส โณ น โหติ; กโรนฺโต, กุรุมาโน; กโรนฺติ.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ.

คมยมิสาสทิสานํ วา จฺฉงิ-.

แปลง คม, ยม, อิส, อาส และ ทิสธาตุ เป็น จฺฉ บ้าง

เอเตสํ วา จฺฉงิ โหติ นฺตมานตฺยาทิสุ; คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. วาติ กึ? คมิสฺสติ; ววตฺถิต วิหาสตฺเตนญฺเญสุ จ กฺวจิ? อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ; อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉตุํ; อญฺเญสญฺจ โยควิภาคา? ปเวจฺฉติ.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น จฺฉ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คมิสฺสติ. ถามว่า ในที่อื่นมีบ้างไหมด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสา? ตอบว่า มีบ้าง เช่น อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ; อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉาตุํ. ถามว่า และในธาตุอื่นมีบ้างไหมด้วยการแยกบท? ตอบว่า มีบ้าง เช่น ปเวจฺฉติ.

ชรมรานมียงิ-.

แปลง ชร และ มรธาตุ เป็น มีย บ้าง

เอเตสมียงิ วา โหติ นฺตมานตฺยาทิสุ; ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น มีย บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ.

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา-.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง

ฐปานํ ติฏฺฐปิวา โหนฺติ วา นฺตมานตฺยาทิสุ; ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวติ; วาตฺเวว? ฐาติ, ปาติ.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ฐาติ, ปาติ.

คมวททานํ ฆมฺมวชฺชทชฺชา-.

แปลง คม, วท และ ทาธาตุ เป็น ฆมฺม, วชฺช และ ทชฺช บ้าง

คมาทีนํ ฆมฺมาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยฺยาทิสุ; ฆมฺมนฺโต, คจฺฉนฺโต; วชฺชนฺโต, วทนฺโต; ทชฺชนฺโต, ททนฺโต.

แปลง คมธาตุ เป็นต้น เป็น ฆมฺม เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ฆมฺมนฺโต (คจฺฉนฺโต), วชฺชนฺโต (วทนฺโต), ทชฺชนฺโต (ททนฺโต).

กรสฺส โสสฺส กุพฺพกุรุกยิรา-.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ, กุรุ และ กยิระ บ้าง

กรสฺส สโอการสฺส กุพฺพาทโย วา โหนฺติ นฺตมานตฺยาทิสุ; กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต–-วจตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส ภิยฺโย มานปรจฺฉกฺเกสุกุรุ, กฺววิเทว ปุพฺพจฺฉกฺเก? อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ; โสสฺสาติ วุตฺตตฺตา กตฺตริ เยวิเม.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต. ด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสาของบทว่า วา, รูป กุรุ จึงมีมากในปัจจัยมี มานะ เป็นต้น และในปัจจัยหมวดก่อนหน้าก็มีบ้างในบางที่ เช่น อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ. เพราะระบุว่า 'พร้อมด้วย ส และ โอ' รูปเหล่านี้จึงมีเฉพาะในกัตตุวาจกเท่านั้น.

คหสฺส เฆปฺโป-.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง

คหสฺส วา เฆปฺโปติ นฺตมานตฺยาทิสุ; เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ–-วาตฺเวว? คณฺหาติ.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คณฺหาติ.

โณ นิคฺคหิตสฺส-.

นิคคหิต (niggahīta) เป็น ณ (ṇa)

คหสฺส นิคฺคหตสฺส โณ โหติ; คณฺหิตพฺพํ, คณฺหิตุํ, คณฺหนฺโต.

นิคคหิต (niggahīta) ของธาตุ คห (gah) จะเป็น ณ (ṇa); (เช่น) คณฺหิตพฺพํ (gaṇhitabbaṃ), คณฺหิตุํ (gaṇhituṃ), คณฺหนฺโต (gaṇhanto).

อิติ โมคฺคลฺลาเน วฺยากรเณ วุตฺติยํ ขาทิกณฺโฑ ปญฺจโม.

จบ ขาทิกกัณฑ์ ที่ ๕ ในคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ วุตติ.

วตฺตมาเน ติอนฺติสิถมิมตฺญนฺเต เสวฺหฺเญมฺเห-.

ในปัจจุบันกาล มี ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม และ เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มฺเห.

วตฺตมานฺญารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺตี; คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉามิ, คจฺฉาม; คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห, คจฺเฉ, คจฺฉมฺเห –-กถํ ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ปุรา มรามิติ? วตฺตมานสฺเสว วตฺตุมิฏฺฐตฺตา, ตํสมีปสฺสตคฺคหเณน คหณา; ปุเรปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตฺตาวคมฺยเต, ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา; กาลวฺยตฺตโย วา เอโส; ภวนฺเตว หิ กาลนฺตเร’ปิ ตฺยาทโย พาหุลกา?‘‘สนฺเตสุ ปริคุหามิ มา จ กิญฺจิ อิโต อทํ, กายยสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ สหวฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส, อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ, อติเวลํ นมสฺสิสฺสนฺติ‘‘.

ในอรรถที่เริ่มแล้วและยังไม่ถึงความสำเร็จในปัจจุบัน กิริยาบทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คัจฉติ, คัจฉันติ, คัจฉสิ, คัจฉถะ, คัจฉามิ, คัจฉามะ; คัจฉเต, คัจฉันเต, คัจฉเส, คัจฉวเห, คัจเฉ, คัจฉัมเห –-ไฉน อธรรมจึงรุ่งเรืองก่อน, เราจักตายก่อนเล่า? เพราะความที่ปัจจุบันนั่นแหละเป็นที่ปรารถนาจะกล่าว, และเพราะการถือเอาความใกล้เคียงนั้นด้วยการถือเอาความมีอยู่; หรือว่าด้วยบทว่า ปุเร ปุรา ย่อมรู้ได้ซึ่งความเป็นอนาคต, ในกาลนั้นเพราะความเป็นปัจจุบันของบทนั้น; หรือว่า นี้เป็นการคลาดเคลื่อนแห่งกาล; ก็แล บทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีในกาลอื่นโดยมากมิใช่หรือ? "เราย่อมปกปิดในหมู่ชนผู้มีอยู่, และเราไม่ให้อะไรจากที่นี้เลย, เมื่อกายแตกทำลายไป ย่อมถึงความเป็นสหายของพระอินทร์ในสัมปรายภพ, เราจักท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ, พวกเขาจักไหว้โดยยิ่ง."

ภวสฺสติ สฺสติสฺสนฺติสฺสสิสฺสถสฺสามิสฺสามสฺสเตสฺสนฺเต สฺสเสสฺสวฺเหสฺสํสฺสามฺเห-.

ภวิสสติ, สสติ, สสันติ, สสสิ, สสสถะ, สสามิ, สสามะ, สสเต, สสันเต, สสเส, สสวเห, สสัง, สสามเห.

ภวิสฺสติ อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ; คมิสฺสติ, คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ, คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ, คมิสฺสาม; คมิสฺสเต, คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส, คมิสฺสวฺเห, คมิสฺสํ, คมิสฺสามฺเห.

ในอรรถที่ยังไม่เริ่มในอนาคต กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คมิสสติ, คมิสสันติ, คมิสสสิ, คมิสสถะ, คมิสสามิ, คมิสสามะ; คมิสสเต, คมิสสันเต, คมิสสเส, คมิสสวเห, คมิสสัง, คมิสสามเห.

นาเม ครหาวิมฺภเยสุ-.

ในนามศัพท์ ในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์.

นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺภเย จ คมฺยมาเนสฺสตฺยาทโย โหนฺติ; อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ; น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺสปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ; กถญฺหิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ; ตตฺถ นาม ตฺวํ โมฆปุริสมยา วิราคาย ธมฺเม เทสิเต สราคาย เวเตสฺสสิ, อตฺถิ นามตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ, อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม. วิมฺภเย?- อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภูตํ วต โภ สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรนวิรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานี สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อติกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขิติ, น ปน สทฺทํ โสสฺสติ; อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพตมาโรหิสฺสติ; พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ.

เมื่อมีนิบาตคือ นามศัพท์ ปรากฏในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์ กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมี; ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีกัลยาณธรรม จักปฏิญาณ; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของโมฆบุรุษนั้น จักไม่มีเลย; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอ โมฆบุรุษนั้นจักทำกุฏิที่ทำด้วยดินล้วนเล่า; ดูกรโมฆบุรุษ ในธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความคลายกำหนัดนั้น ท่านจักนำไปเพื่อความกำหนัดได้อย่างไร; ดูกรพ่อสุทินนะ ท่านจักบริโภคขนมกุมมาสที่เหลือจากเมื่อวานได้หรือ; แม้ในที่นี้ก็มีการตำหนิปรากฏอยู่. ในอรรถแห่งความอัศจรรย์หรือ? ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดหนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ, ในที่ที่บุคคลผู้มีสติ ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณห้าร้อยเล่มที่ผ่านไปแล้ว ย่อมไม่เห็นเลย, และย่อมไม่ได้ยินเสียงเลย; น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดจักขึ้นภูเขาได้; คนหูหนวกจักได้ยินเสียง.

ภุเต อีอุํโอตฺเถมฺภาอาอูเสวฺหํอมฺเภ-.

ในอดีตกาล มี อี, อุํ, โอ, ตถะ, อิมฺหา, อา, อู, เส, วหัง, อัง, มฺเห.

ภุเต ปริสมตฺตฺญตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อีอาทโย โหนฺติ; อคมี, อคมุํ, อคโม, อคมิตฺถ, อคมึ, อคมิมฺหา; อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวฺหํ, อคม, อคมิมฺเห–-ภุต สามญฺญวจนิจฺฉายมนชฺชตเนปิ? สุโว อโหสิ อานนฺโท.

ในอรรถที่สำเร็จแล้วในอดีตกาล กิริยาบทมี อี เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; อคมิ, อคมุํ, อคโม, อคมิตถะ, อคมิง, อคมิมหา; อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวหัง, อคมะ, อคมิมเห –-แม้ในอนัชชัตตนีก็มีความประสงค์จะกล่าวถึงอดีตโดยทั่วไปหรือ? ในวันพรุ่งนี้ พระอานนท์ได้เป็นแล้ว.

อนชฺชตเน อาอูโอตฺถอมฺหาตฺถตฺถุํเสวฺหํอึมฺภเส-.

ในอนัชชัตตนี มี อา, อู, โอ, ตถะ, อัมหา, ตถัตถุง, เส, วหัง, อิง, มฺหเส.

อวิชฺชมานชฺชตเน ภุเต’ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ.

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏในวันนี้ กิริยาบทมี อา เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

อาญายฺยา จ อุฏฺฐานา อาญายฺยา จ สํเวสนา,เอสชฺชตโน กาโล อหรูภยตฑฺฒรตฺตํ วา;

และการลุกขึ้นที่พึงรู้ และการเข้านอนที่พึงรู้, กาลนี้เป็นอัชชัตตนี หรือเป็นกลางวันและกลางคืนทั้งสอง.

อคมา, อคมู, อคโม, อคมตฺถ, อคม, อคมมฺหา; อคมิตฺถ, อคมตฺถุํ, อคมเส, อคมวฺหํ, คมึ, อคมมฺหเส; อญฺญปทตฺโถ กึ? อชฺช หิยฺโย วา อคมาสิ.

อคมา, อคมู, อคโม, อคมัตถะ, อคมะ, อคมัมหา; อคมิตถะ, อคมัตถุง, อคมเส, อคมวหัง, คมิง, อคมัมหเส; อรรถของบทอื่นคืออะไร? วันนี้หรือเมื่อวานนี้ ได้ไปแล้ว.

ปโรกฺเข โอเอตฺถอมฺภตฺถเรตฺโถวฺโหอิมฺเห-.

ในปโรขา (อดีตกาลที่ล่วงไปแล้วนาน) มี อะ, อุ, เอ, ตถะ, มฺหา, ตถะ, เร, ตโถ, วโห, อิ, มฺเห.

อปจฺจกฺเข ภุตานชฺชตเน’ตฺเถ จตฺตมานโต กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ; ชคาม, ชคมุ, ชคเม, ชคมิตฺถ, ชคม, ชคมิมฺห; ชคมิตฺถ, ชคมิเร, ชคมิตฺโถ, ชคมิวฺโห, ชคมิ, ชคมิมฺเห. –––––––––––––––––––-

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏแก่ตาและไม่ใช่วันนี้ กิริยาบทมี อะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; ชคามะ, ชคมุ, ชคเม, ชคมิตถะ, ชคมะ, ชคมิมหา; ชคมิตถะ, ชคมิเร, ชคมิตโถ, ชคมิวโห, ชคมิ, ชคมิมเห.

มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺโตนตฺตนาปิ กฺริยา กตาภินิพฺพตฺติกาเล’นุปลทฺธา สมานา เอเลนานุมียมานา ปโรกฺขาจ วตฺถุโต; เตนุตฺตมวฺสเย’ปิ ปโยคสมฺภโว.

แม้กิริยาที่บุคคลผู้มีจิตหลงฟุ้งซ่านและหมกมุ่นกระทำแล้ว ไม่ปรากฏในกาลที่สำเร็จแล้ว ย่อมเป็นปโรขาโดยเนื้อแท้ เพราะถูกอนุมานด้วยผลนั้น; เพราะเหตุนั้น การใช้ในอรรถที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นไปได้.

เอยฺยาโท วาติปตฺติยยํ สฺสาสฺสํสุสฺเสสฺสถสฺสํสฺสมฺหาสฺสถ สฺสึสุสฺสเสสฺสวฺเหสฺสึสฺสาม อเส-.

ในอติปัตติ (กาลที่ล่วงเลยไป) มี เอยยาโท, สสา, สสัง, สสุ, สเส, สสถะ, สสัง, สสัมหา, สสถะ, สสิง, สสุ, สสเส, สสวเห, สสิง, สสามะ, อเส.

เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา; วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยายาติ ปตนมนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ; เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยาตีตานาคเตสฺเวว โหนฺติ, น วตฺตมาเน, ตตฺร กฺริยาติปตฺตฺย สมฺภวา.

ในอรรถแห่งกิริยาติปัตติ (กิริยาที่ล่วงเลยไป) บทมี สสา เป็นต้น ย่อมมีโดยวิภาษา; การที่กิริยาไม่สำเร็จ คือการล่วงเลยไปแห่งกิริยา ย่อมมีเพราะปัจจัยไม่สมบูรณ์ หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ; และบทมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมมีได้เฉพาะในอดีตและอนาคตเท่านั้น โดยความสามารถ, ไม่ใช่ในปัจจุบัน, เพราะในปัจจุบันไม่มีการล่วงเลยไปแห่งกิริยา.

สเจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา, อรหา อภวิสฺสา; ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสา, น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา- ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสํสุ, อคมิสฺเส, อคมิสฺสถ, อคมิสฺสํ, อคมิสฺสมฺหา, อคมิสฺสถ, อคมิสฺสึสุ, อคมิสฺสเส, อคมิสฺสวฺเห,อคมิสฺสึ, อคมิสฺสาม อเส- น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา. วาติ กึ? ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ, น สกฏํ ปริยาภวิสฺสติ.

ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย, เขาก็คงเป็นพระอรหันต์แล้ว; ถ้าหากเขาไปทางทิศใต้, เกวียนก็คงไม่พัง –-ถ้าหากพวกเขาไปทางทิศใต้, อคมิสสํสุ, อคมิสเส, อคมิสสถะ, อคมิสสํ, อคมิสสมฺหา, อคมิสสถะ, อคมิสสึสุ, อคมิสสเส, อคมิสสวเห, อคมิสสึ, อคมิสสามะ, อเส –-เกวียนก็คงไม่พัง. บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้, เกวียนก็จักไม่พัง.

เหตุผเลสฺเวยฺยเอยฺยุํเอยฺยาสเอยฺยาถเอยฺยามิเอยฺยามเอถ เอรํเอโถเอยฺยวฺโหเอยฺยํเอยฺยามฺเห-.

ในอรรถแห่งเหตุและผล มี เอยยะ, เอยยุง, เอยยาสิ, เอยยาถะ, เอยยามิ, เอยยามะ, เอถะ, เอรัง, เอโถ, เอยยวโห, เอยยัง, เอยยัมเห.

เหตุภุตายํ ผลภุตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถาเอยฺยาทโย วา โหนฺติ.

ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล กิริยาบทมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

สเจ สํขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ, น นิรุชฺเฌยฺยุํ; ทกฺขิเนณน เจ คจฺเฉยฺย, น สกฏํ ปริยาภเวยฺย-ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺยุํ, คจฺเฉยฺยาสิ, คจฺเฉยฺยาถ, คจฺเฉยฺยามิ, คจฺเฉยยฺยาม; คจฺเฉถ, คจฺเฉรํ, คจฺเฉโถ, คจฺเฉยฺยวฺโห, คจฺเฉยฺยํ, คจฺเฉยฺยามฺเห- น สกฏํ ปริยาภเวยฺย; ภวนํ คมนญฺจ เหตุ, อนิรุชฺฌนํ ปริยาภวนญฺจ ผลํ–-อิห กสฺมา น โหติ?- หนฺตีติ ปลายติ, วสฺสตีติ ธาวติ, หนิสฺสตีติ ปลายิสฺสตีติ? อิติสทฺเทเนว เหตุเหตุมนฺตตายย โชติตตฺตา วาติ กึ ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ, น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสติ.

ถ้าหากสังขารทั้งหลายเที่ยง ก็คงไม่ดับไป; ถ้าหากเขาพึงไปทางทิศใต้ เกวียนก็คงไม่คว่ำ –-ถ้าหากพวกเขาพึงไปทางทิศใต้, คัจเฉยยุง, คัจเฉยยาสิ, คัจเฉยยาถะ, คัจเฉยยามิ, คัจเฉยยามะ; คัจเฉถะ, คัจเฉรัง, คัจเฉโถ, คัจเฉยยวโห, คัจเฉยัง, คัจเฉยยัมเห –-เกวียนก็คงไม่คว่ำ; ความเป็นไปและการไปเป็นเหตุ การไม่ดับและการไม่คว่ำเป็นผล –-ในที่นี้ทำไมจึงไม่เป็น? เพราะฆ่าจึงหนี เพราะฝนตกจึงวิ่ง เพราะจักฆ่าจึงจักหนีหรือ? เพราะความเป็นเหตุและผลถูกแสดงด้วยบทว่า อิติ เท่านั้น บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้ เกวียนก็จักไม่คว่ำ.

ปญฺหปตฺถนาวิธิสู-.

ในอรรถแห่งปัญหา ความปรารถนา และวิธี.

ปญฺโห-สมฺปุจฺฉนํ สมฺปธารณา นิรูปนา การิยนิจฺฉยนํ; ปตฺถนา-ยาวนมิฏฺฐาสึสนญฺจ; วิธานํ วิธิ นิโยชนํ กฺริยาสุ วฺยาปารณา; สา จ ทุวิธาว?- สาทรานาทรวเสน, วิสยเภเทน ภินฺนายปิ ตทุภยานติวตฺตนโต.

ปัญหา คือ การสอบถาม การพิจารณา การกำหนด การตัดสินใจในสิ่งที่ควรทำ; ความปรารถนา คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา; วิธี คือ การจัดแจง การกำหนด การมอบหมายให้กระทำในกิริยาต่างๆ; และวิธีนั้นมีสองอย่างหรือ? โดยความเคารพและไม่เคารพ แม้จะต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวิสัย ก็ไม่พ้นไปจากสองอย่างนั้น.

เอเตสุ ปญฺหาทิสุ กฺริยตฺถโต เอยฺยาทโย โหนฺติ; ปญฺเห?-กิมายสฺมา วินยมฺปริยาปุเณยฺย,อุทาหุ ธมฺมํ?; คจฺเฉยฺยํ วาหํ อุโปสถํ, น วา คจฺเฉยฺยํ?, ปตฺถนายํ?- ลเภยฺยาหกกมฺภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ; ปสฺเสยฺยํ ตํ วสฺสสตํ อโรคํ. วิธิมฺหิ?-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ ปุญฺญํ กเรยฺย, อิห ภวํ ภุญฺเชยฺย, อิห ภวํ นิสีเทยฺย, มาณวกํ ภวํ อชฺฌาเปยฺย–-อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ สิทฺธาว, ตตฺถาปิ วิธิปฺปตีติโต; อนุญฺญายํ?เอวํกเรยฺยาสิ. ปตฺตกาเล?- กฏํ กเรยฺยาสิ, ปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ; ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย; เอตสฺส ภควา กาโล, เอตสฺส สุคต กาโล, ยมฺภควา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปยฺย–-เปสเน’ปิจฺฉนฺติ?- คามํ ตฺวํ ภเณ คจฺเฉยฺยาสิ.

ในอรรถแห่งปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; ในปัญหาหรือ? ท่านผู้มีอายุพึงเล่าเรียนพระวินัย หรือว่าพึงเล่าเรียนพระธรรม? ข้าพเจ้าพึงไปอุโบสถ หรือไม่พึงไป? ในความปรารถนาหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค พึงได้อุปสมบท; ขอข้าพระองค์พึงเห็นท่านผู้ไม่มีโรคตลอดร้อยปี. ในวิธีหรือ? ท่านพึงหุงข้าว ท่านพึงทำบุญ ท่านพึงบริโภคในที่นี้ ท่านพึงนั่งในที่นี้ ท่านพึงสอนมาณพ –-แม้ในกาลแห่งการอนุญาตและกาลที่ถึงพร้อม ก็สำเร็จแล้ว เพราะในที่นั้นก็ปรากฏเป็นวิธี; ในการอนุญาตหรือ? ท่านพึงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? ท่านพึงทำเสื่อ กาลแห่งการทำเสื่อของท่านมาถึงแล้ว; ถ้าหากเป็นกาลที่เหมาะสมแก่สงฆ์ สงฆ์พึงทำอุโบสถ; ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ข้าแต่พระสุคต นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ที่พระผู้มีพระภาคพึงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย –-แม้ในการใช้ไปก็ประสงค์หรือ? ดูกรพนักงาน ท่านพึงไปสู่บ้าน.

ตุอตฺตุหิถมิมตํอนฺตํสฺสุวฺโหญามเส-.

วิภัตติทั้งหลาย คือ ตุ, อัตตุ, หิ, ถะ, มิ, มะ, ตัง, อันตัง, สสุ, วโห, เอ, อามเส.

ปญฺหาทิสฺเวเต โหนฺติ กฺริยตฺถโต; กฺริยตฺถโต; ยจฺฉตุ, คจฺฉนฺตุ, คจฺฉาหิ, คจฺฉถ, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺฉตํ, คจฺฉนฺตํ, คจฺฉสฺสุ, คจฺฉวฺโห, คจฺเฉ, คจฺฉามเส–-ปญฺเห?- กินฺนุ พลุ โห วฺยากรณมธิยสฺสุ?. ปตฺถนายํ?- ททาหิ เม, ชิวตุ ภวํ. วิสิมฺหิ?-กฏํ กโรตุ ภวํ, ปุญฺญํ กโรตุ ภวํ, อิห ภวํ ภุญฺชตุ, อิหภวํ นิสีทตุ, อุทฺทิสตุ ภนฺเต ภควา ปาติโมกฺขา. เปสเน?- คจฺฉ ภเณ คามํ. อนุมติยํ?เอวํ กโรหิ. ปตฺตกาเล?-กาโล’ยํ เต มหาวีร อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ.

ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; (เช่น) ยัจฉตุ (จงให้), คัจฉันตุ (จงไป), คัจฉาหิ (จงไป), คัจฉถะ (จงไป), คัจฉามิ (ข้าพเจ้าไป), คัจฉามะ (เราทั้งหลายไป), คัจฉตัง (จงไป), คัจฉันตัง (จงไป), คัจฉัสสุ (จงไป), คัจฉวโห (จงไป), คัจเฉ (พึงไป), คัจฉามเส (เราทั้งหลายพึงไป). ในปัญหาหรือ? (เช่น) ไฉนหนอ ท่านผู้มีกำลังจงเรียนไวยากรณ์เถิด? ในความปรารถนาหรือ? (เช่น) ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้า, ขอท่านจงมีชีวิตอยู่. ในวิธีหรือ? (เช่น) ขอท่านจงทำเสื่อ, ขอท่านจงทำบุญ, ขอท่านจงบริโภคในที่นี้, ขอท่านจงนั่งในที่นี้, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์. ในการใช้ไปหรือ? (เช่น) ดูกรพนักงาน จงไปสู่บ้าน. ในการอนุญาตหรือ? (เช่น) จงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? (เช่น) ดูกรพระมหาวีระ กาลนี้เป็นกาลที่ท่านจะบังเกิดในครรภ์ของมารดา.

สตฺตฺยรเหสฺเวยฺยาทิ-.

ในสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น.

สตฺติยํ อรหตฺเถ จ กฺริยตฺถา. เอยฺยาทโย โหนฺติ; ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย, ภวํ สตฺโต; อรโภ.

ในความสามารถและในอรรถแห่งความควร วิภัตติทั้งหลายมีอรรถแห่งกิริยา. วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี; (เช่น) ท่านพึงครองราชสมบัติแล, ท่านสามารถ; ท่านควร.

สมฺภาวเน วา-.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) บ้าง.

สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโยโหนฺติ วิภาสา; อปิ ปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺย. กฺริยาติปตฺติยนฺตุสฺสาทิ?- อสนิยาปิ หโต นาปติสฺสา สมฺภาเวมิ สทฺทหามิอวกปฺเปมิ ภุญฺเชยฺย ภวํ; ภุชิสฺสติ ภวํ, อภุญฺชิ ภวํ. กฺรยาติปตฺติยนฺตุสฺสาทิ-สมฺภาเวมิ นาภุชิสฺสํ ภวํ.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) เมื่อเนื้อความถูกรู้ได้และถูกกล่าวด้วยธาตุ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) แม้พึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุดหรือ? (เช่น) ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อ ข้าพเจ้าปลงใจว่า แม้ถูกฟ้าผ่าแล้วก็ไม่พึงตกไป. ท่านพึงบริโภค; ท่านจักบริโภค; ท่านบริโภคแล้ว. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุด ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า ท่านไม่พึงบริโภคแล้ว.

มาโยเค อีอาอาทิ-.

ในการประกอบด้วย มา ศัพท์ มีวิภัตติมี อี เป็นต้น.

มาโยเค สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ; มาสฺสุปุนปิ เอวรูปมกาสิ, มา ภวํ อคมา วนํ; วาติ กึ? มา เตกามคุเณ ภมสฺสุ จิตฺตํ, มา ตฺวํ กริสฺสสิ, มา ตฺวํ กเรยฺยาสิ–-อสกกาลตฺโถ’ยมารมฺโภ; พุทฺโธ’ภวิสฺสตีติ ปทนฺตร สมฺพนฺเธน อนาคตกาลตา ปติยเต, เอวํ กโต กโฏ สฺเวภวิสฺสติ, ภาวิ กจฺจมาสีติ; ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนสฺสุ ลุนสฺสุตฺเววายํ ลุนาตีติ ตฺวาทีนเมเวตํ มชฺฌิมปุริ เสกวจนานมาภิกฺขญฺเญ วิพฺพวนํ; อิทํ วุตฺตํ โหติ?-เอวเมส ตุริโต อญฺเญ’ปิ นิโยเชนฺโต วิย กิริยํ กโรตีติ; เอวํ ลุนาถ ลุนาถาตฺเววายํ ลุนาติ, ลุนวฺโห ลุนวฺโห ตฺเววายํ ลุนาติ; ตถา กาลตฺตเรสุปิ ลุนาหิ ลุนาหิตฺเววายํ อลุนิ, อลุนา, ลุลาว, ลุนิสฺสตีติ; เอวํ สฺสุมฺหิ จ โยชนียํ–-ตถา สมุจฺจเย’ปิ มฐมฏ, วิหารมเฏตฺเววายมฏติ; มฐมฏสฺสุ, วิหารมฏสฺสุตฺเววายมฏติ–-พฺยาปารเภเท ตุ สามญฺญวจนสฺเสว พฺยาปกตฺตา อนุปฺปโยโค ภวติ? โอทนํ ภุญฺช, ยาคุมฺปิว, ธานา ขาเทตฺวาวายมชฺโฌหรติ.

เมื่อมีการประกอบด้วย มา ศัพท์ วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) เจ้าอย่าได้กระทำรูปอย่างนี้อีกเลย, ท่านอย่าได้ไปสู่ป่า. บทว่า วา คืออะไร? (เช่น) จิตของเจ้าอย่าได้ท่องเที่ยวไปในกามคุณทั้งหลาย, เจ้าอย่าได้กระทำ, เจ้าอย่าได้พึงกระทำ. การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล; ความเป็นอนาคตกาลย่อมปรากฏด้วยการประกอบกับบทอื่นว่า "พระพุทธเจ้าจักมี" อย่างนี้ว่า "เสื่อที่ทำแล้วจักมีในวันพรุ่งนี้" "สิ่งที่พึงมีได้มีแล้ว". "ลุนาหิ ลุนาหิ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนัสสุ ลุนัสสุ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, นี้เป็นการแสดงความซ้ำซากของวิภัตติบุรุษกลางเอกพจน์มี หิ เป็นต้น; คำที่กล่าวนี้หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า ผู้นั้นรีบร้อนกระทำกิริยาประหนึ่งว่าสั่งผู้อื่นให้ทำ; อย่างนี้ว่า "ลุนาถะ ลุนาถะ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนวโห ลุนวโห" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว; ในกาลอื่น ๆ ก็เช่นกัน "ลุนาหิ ลุนาหิ" ดังนี้ เขาก็ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, จักเกี่ยว; ในวิภัตติ สฺสุ ก็พึงประกอบอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในสมุจจัย (การรวบรวมกิริยา) ก็เช่นกัน "มฐะ มฐะ" (จงเที่ยวไป จงเที่ยวไป), "วิหารมฐะ" (จงเที่ยวไปในวิหาร) ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป; "มฐะ มฐัสสุ", "วิหารมฐัสสุ" ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป. แต่เมื่อมีการแยกแยะการงาน เพราะความเป็นคำสามัญที่ครอบคลุมอยู่แล้ว การไม่ประกอบย่อมมีหรือ? (เช่น) จงบริโภคข้าวสุก จงดื่มยาคู จงเคี้ยวธัญชาติ เขาย่อมกลืนกิน.

ปุพฺพปรจฺฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ทฺเวทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา-.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกข้างหน้าและข้างหลัง เมื่อมีบทว่า ตุมฺห และ อมฺห มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ย่อมมีอย่างละสองๆ.

เอกเนเกสุตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานํ มชฺฌิมุตฺตมปฐมา ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ยถากฺกมํ กฺริยตฺถา; อุตฺตมสทฺโท’ยํ สภาวโต ตติยทุเก รุฬฺโห–-ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ, ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห; ตฺวํคจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ, ตฺวํ คจฺฉเส, ตุมฺเห คจฺฉวฺเห; อหํคจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม,อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉามฺเห; โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต.

ในการกทั้งหลายที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า ตุมฺห และ อมฺห และที่พึงกล่าวด้วยศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์ มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของหมวดหกข้างหน้าและหมวดหกข้างหลัง ย่อมมีอย่างละสองๆ ตามลำดับ ในอรรถแห่งกิริยา; คำว่า อุตตมะ นี้ โดยปกติใช้เรียกในคู่ที่สาม; (เช่น) ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป, ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป; เขาไป, พวกเขาไป, เขาไป, พวกเขาไป.

สามตฺถิยา ลทฺธนฺตา อปฺปฐุชฺชมาเนสุปิ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ภวนฺติ–-คจฺฉสี, คจฺฉถ, คจฺฉเส, คจฺฉวฺเห; คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺเฉ, คจฺฉามฺเห; คจฺฉติ,คจฺฉนฺติ, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต.

เมื่อบทว่า ตุมฺห อมฺห และบทที่เหลือ แม้ไม่ได้ถูกกล่าวถึง แต่สำเร็จได้ด้วยความสามารถ (แห่งอรรถ) ย่อมมี (กิริยาอาขยาต) คือ gacchasī, gacchatha, gacchase, gacchavhe; gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe; gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

อาอีสฺสาทิสฺวญ วา-.

ในเพราะวิภัตติมี อา อี และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ บ้าง

อาอาโท อีอาโท สฺสาอาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหติ, ญกาโร’นุพนฺโธ–-อคมา, คมา; อคมี, คมี; อคมิสฺสา, คมิสฺสา.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น อี เป็นต้น และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ (ญะ) แทนที่ธาตุบ้าง, ญะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อคมา, คมา; อคมิ, คมิ; อคมิสสา, คมิสสา.

ออาทิสฺวาโห พฺรูสฺส-. พฺรูสฺส อาโห โหติ ออาทิสุ; อาห, อาหุ.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ; อาหะ ย่อมมีแก่ พฺรู ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น; เช่น อาหะ, อาหุ.

ภุสฺส จุก-.

ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ

ออาทิสุ ภุสฺส จุก โหติ; กกาโร’นุพนฺโธ; อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ; พภุว.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ; กะอักษรเป็นอนุพันธะ; อุอักษรมีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง; เช่น พพุวะ.

ปุพฺพสฺส อ-.

ย่อมมีการแปลงสระของธาตุตัวหน้าเป็น อะ

ออาทิสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภุสฺสอ โหติ; พภุว.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น เมื่อมีการซ้อนธาตุ ย่อมมีการแปลงสระของ ภู ธาตุ ตัวหน้าเป็น อะ; เช่น พพุวะ.

อุสฺสํสฺวาหา วา-.

ในเพราะวิภัตติ อุ และ สํสุ ย่อมมีการแปลงเป็น อาหา บ้าง

อาหาเทสา ปรสฺสฺौสฺสอํสุวา โหติ; อาหํสุ อาหุ.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมี อุ และ สํสุ บ้าง; เช่น อาหํสุ, อาหุ.

ตฺยนฺตีนํ ฏฏู-.

ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู

อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏู โหนฺติ; ฏการา สพฺพาเทสตฺถา; อาห, อาหุ. อโตเยว จ ญาปกา ติอนฺติสุ จ พฺรูสฺสาโห.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู; ฏะอักษรมีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; เช่น อาหะ, อาหุ. และเพราะเหตุนั้นแล จึงเป็นเครื่องหมายว่า ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ ในเพราะวิภัตติ ติ และ อันติ ด้วย.

อีอาโทวจสฺโสม-.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ

อีอาทิสุวจสฺส โอม โหติ; มกาโร’นุพนฺธา; อโวจ; อีอาโทติ กึ? อวจ.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ; มะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อโวจ; คำว่า 'ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น' คืออะไร? เช่น อวจ.

ทาสฺส ทํ วา มเมสฺวทฺวิตฺเต-.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน

อทฺวิตฺเต วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ วา โหติ มิเมสุ; ทมฺมิ,เทมิ; ทมฺม, เทม. อญฺจิตฺเตติ กึ? ททามิ. ททาม.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน; เช่น ทัมมิ, เทมิ; ทัมมะ, เทมะ. คำว่า 'เมื่อไม่มีการซ้อน' คืออะไร? เช่น ททามิ, ททามะ.

กรสฺส โสสฺสกุํ-.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง

กรสฺส สโอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ; กุมฺมิ, กุมฺม; กโรมิ, กโรม.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง บ้าง; เช่น กุมมิ, กุมมะ; กโรมิ, กโรมา.

กา อีอาทิสุ-.

ย่อมมีการแปลงเป็น กา ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น

กรสฺส สโอการสฺสกา โหติ วา อีอาทิสุ; อกาสิ, อกริ; อกํสุ, อกรึสุ; อกา, อกรา.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กา บ้าง; เช่น อกาสิ, อกริ; อกํสุ, อกริํสุ; อกา, อกรา.

หาสฺสจาหงิ สฺเสน-.

ในเพราะวิภัตติ อัง ย่อมมีการแปลง หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง

กรสฺสโสสฺสหาสฺสจ อาหงิ วา โหติ สฺเสน สห; กาหติ, กริสฺสติ; อกาหา, อกริสฺสา;หาหตี, หายิสฺสติ; อาหาหา, อหายิสฺสา.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ และ หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; กาหติ, กริสสติ; อกาหา, อกริสสา; หาหติ, หายิสสติ; อาหาหา, อหายิสสา.

ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉงิ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ลภะ วสะ ฉิทะ ภิทะ รุท และ ทา ธาตุ เป็น ฉะ (ฉะงิ) บ้าง

ลภาทีนํ จฺฉงิ วา โหติ สฺเสน สห; อลจฺฉา, อลภิสฺสา, ลจฺฉติ, ลภิสฺสติ; อวจฺฉา, อวสิสฺสา; วจฺฉติ, วสิสฺสติ; จฺเฉจฺฉา, อจฺฉินฺทิสฺสา; เฉจฺฉติ. ฉินฺทิสฺสติ; เหจฺฉา, ภินฺทิสฺสา; เภจฺฉติ,ภินฺทิสฺสติ; อรุจฺฉา, อโรทิสฺสา; รุจฺฉติ, โรทิสฺสติ. อญฺญสฺมิมฺปิ ฉิทสฺส วา จฺฉงิ โยควิภาคา?- อจฺเฉจฺฉุํ, อจฺฉินฺทึสุ. อญฺเญสํ ว?-คจฺฉํ, คจฺฉิสฺสํ.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ลภะ เป็นต้น เป็น ฉะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อลัจฉา, อลภิสสา; ลัจฉติ, ลภิสสติ; อวัจฉา, อวสิสสา; วัจฉติ, วสิสสติ; เฉจฉา, อัจฉินทิสสา; เฉจฉติ, ฉินทิสสติ; เภจฉา, ภินทิสสา; เภจฉติ, ภินทิสสติ; อรุจฉา, อโรทิสสา; รุจฉติ, โรทิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง ฉิทะ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? อัจเฉจฉุํ, อัจฉินทิํสุ. สำหรับธาตุอื่นๆ เล่า? คัจฉํ, คัจฉิสสํ.

ภุชมุจวจวิสานํ กฺขงิ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ภุชะ มุจะ วจะ และ วิสะ ธาตุ เป็น กขะ (กขะงิ) บ้าง

ภุชาทีนํ กฺขงิ วา โหติ สฺเสน สห; อโภกฺขา, อภุญฺชิสฺสา; โภกฺขติ, ภุชิสฺสติ; อโมกฺขา, อมุญฺจิสฺสา; โมกฺขตึ มุญฺจิสฺสติ; อจกฺขา, อวจิสฺสา; จกฺขติ. วจิสฺสติ; ปาเวกฺขา, ปาวิสิสฺสา; ปเวกฺขติ, ปวิสิสฺสติ. วิสสฺสาญฺญสฺมิมฺปิ วา กฺขงิ โยควิภาคา?-ปาเวกฺขิ, ปาวิสิ.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ภุชะ เป็นต้น เป็น กขะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อโภกขา, อภุญชิสสา; โภกขติ, ภุญชิสสติ; อโมกขา, อมุญจิสสา; โมกขติ, มุญจิสสติ; อจักขา, อวจิสสา; จักขติ, วจิสสติ; ปาเวกขา, ปาวิสิสสา; ปเวกขติ, ปวิสิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง วิสะ ธาตุ เป็น กขะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? ปาเวกขิ, ปาวิสิ.

อาอีอาทิสุ หรสฺสา-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ

อาอาโทอีอาโท จ หรสฺสอา โหติจา; อหา, อหรา; อภาสิ, อภริ.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ; เช่น อะหา, อะหะรา; อะภาสิ, อะภะริ.

คมิสฺส-.

ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา

อาอาโทอีอาโท จ คมิสฺสา โหติ วา; อคา, อคมา; อคา,อคมิ. สํสสฺส จ ฉงิ-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา บ้าง; อคา, อคมา; อคา, อคมิ. และสำหรับ สํส ธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น ฉะ (ฉะงิ).

สํสสฺส จ คมิสฺส จ ฉงิ วา โหติ อาอีอาทิสุ; อฑญฺฉา, อฑํสา; อฑญฺฉิ,อฑํสิ; อคญฺฉา, อคจฺฉา, อคญฺฉิ, อคจฺฉิ.

เพราะ อา และ อี วิภัตติเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง สํสธาตุ และ คมธาตุ เป็น ฉะ และลง งิ (ṅi) อาคมบ้าง; อะฑัญฉา, อะฑํสา (ได้กัดแล้ว); อะฑัญฉิ, อะฑํสิ (ได้กัดแล้ว); อะคัญฉา, อะคัจฉา (ได้ไปแล้ว); อะคัญฉิ, อะคัจฉิ (ได้ไปแล้ว).

หูสฺสเหเหหิโหหี สฺสจฺจาโท-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห, เหหิ และ โหหิ บ้าง.

หูสฺส หฺญาทโย โหนฺติ สฺสจฺจาโท; เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, โหหิสฺสติ.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห เป็นต้น; เหสสะติ, เหหิสสะติ, โหหิสสะติ (จะเป็น, จะมี).

ณานาสุ รสฺโส-.

เพราะ ณา ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะ (สระของธาตุ).

กณกนาสุ กฺริยตฺถสฺสรสฺโส โหติ; กิณาติ, ธุนาติ.

เพราะ ณา และ นา ปัจจัยเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะสระของธาตุ; กิณาติ (ซื้อ), ธุนาติ (ชำระ).

อาอีอูมฺหาสฺสาสฺสมฺหานํ วา-.

ทำรัสสะ อา, อี, อู, มหา, สสา และ สสมหา (วิภัตติ) บ้าง.

เอสํ วา รสฺโส โหติ; คม, คมา; คมิ, คมี; คมุ; คมิมฺห, คมิมฺหา; คมิสฺส, คมิสฺสา; คมิสฺสมฺห, คมิสฺสมฺหา.

ทำรัสสะวิภัตติเหล่านี้บ้าง; คมะ, คมา (ไป); คมิ, คมี (ได้ไปแล้ว); คมุ (ไป); คมิมหะ, คมิมหา (เราได้ไปแล้ว); คมิสสะ, คมิสสา (จะไป); คมิสสัมหะ, คมิสสัมหา (เราจะไป).

กุสรุเหหิสฺส ฉิ-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเบื้องหลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลง (สสะ) เป็น ฉิ.

กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ; อกฺโกจฺฉิ, อกฺโกสิ; อภิรุจฺฉิ, อภิรุหิ.

เพราะ สสะ ปัจจัยที่อยู่หลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลงเป็น ฉิ บ้าง; อักโกจฉิ, อักโกสิ (ได้ด่าแล้ว); อะภิรุจฉิ, อะภิรุหิ (ได้ขึ้นไปแล้ว).

ออีสฺสอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ-.

แปลงพยัญชนะของ อา, อี, สสะ เป็นต้น เป็น อิญญะ.

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทินํ สฺสอาทีนว พฺยญฺชนสฺสฺैญ โหติ วิภาสา; พภุวิตฺถ,อภวิตฺถ, อภวิสฺสา, อนุภวิสฺสา, อนุภวิสฺสติ, อนุโภสฺสติ, (หริสฺสติ) หสฺสติ. เอเตสนฺติ กึ? ภวติ; พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? พภุว.

แปลงพยัญชนะของ อา เป็นต้น, อี เป็นต้น, สสะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง; บะภูวิตถะ, อะภะวิตถะ (ได้เป็นแล้ว); อะภะวิสสา, อะนุภะวิสสา (จะเป็น, จะประสบ); อะนุภะวิสสะติ, อะนุโภสสะติ (จะประสบ); (หะริสสะติ) หัสสะติ (จะนำไป). คำว่า 'เหล่านี้' (เอเตสํ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ภะวะติ. คำว่า 'ของพยัญชนะ' (พยัญชนะสสะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า บะภูวะ.

พฺรูโต ติสฺสีญ-.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ.

พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ; พฺรวีติ, พฺรูติ.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ บ้าง; พรวีติ, พรูติ (ย่อมกล่าว).

กฺยสฺส-.

แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย).

กฺริยตฺถา ปรสฺสกฺยสฺส อีญฺวา โหติ; ปจียติ ปจฺจติ.

หลังธาตุ, แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย) เป็น อิญญะ บ้าง; ปะจียะติ, ปัจจะติ (ย่อมถูกหุง, ย่อมหุง).

เอยฺยาถสฺสฺญอาอีถานํ โอออํตฺถตฺโถวฺโหก-.

แปลง เอยยาถะ, สสะ, อํ, อา, อี, ถะ เป็น โอ, อา, อํ, ตถะ, ถะ, โอ, วะ, โข, กะ ตามลำดับ.

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํ; ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ, ภเวยฺยาถ; ตฺวํ อภวิสฺส, อภวิสฺเส; อหํ อภวํ, อภว; โส อภวิตฺถ, อภวา; โส อภวิตฺโถ, อภวี; ตุมฺเห ภวถวฺโห, ภวถ–-อาสหวริโตว อกาโร คยฺหเต–-โถ ปนนฺเต นิทฺเทสา ตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว, ตสฺเสว วา นิสฺสีตตฺตา; นิสฺสยยกรณมฺปิ หิ สุตฺตการาวิณฺณํ.

แปลง เอยยาถะ เป็นต้น เป็น โอ เป็นต้น บ้าง ตามลำดับ; ตุมเห ภะเวยยาโถ, ภะเวยยาถะ (ท่านทั้งหลายพึงเป็น); ตฺวํ อะภะวิสสะ, อะภะวิสเส (ท่านได้เป็นแล้ว); อะหํ อะภะวํ, อะภะวะ (ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตถะ, อะภะวา (เขาได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตโถ, อะภะวี (เขาได้เป็นแล้ว); ตุมเห ภะวะถะโว, ภะวะถะ (ท่านทั้งหลายจงเป็น). อักษร อะ ถูกรับเอามาพร้อมกับ อาสะหะวะริโต. ส่วน โถ ที่แสดงไว้ในที่สุดนั้น สัมพันธ์กับ ตฺวํ เป็นต้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้นเอง เพราะการทำนิสสัย (ที่อาศัย) เป็นสิ่งที่ท่านผู้แต่งสูตรทราบดี.

อุํสฺสึสฺวํสุ -.

แปลง อุํ (วิภัตติ) เป็น อิํสุ และ อํสุ.

อุมิจฺจสฺส อึสุอํสุ วา โหนฺติ; อคมึสุ, อคมํสุ, อคมุํ.

แปลง อุํ วิภัตติ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง; อะคะมิํสุ, อะคะมํสุ, อะคะมุํ (ได้ไปแล้ว).

เอมนฺตา สุํ-.

หลังธาตุที่มี เอ และ โอ เป็นที่สุด, แปลง อุํ เป็น สุํ.

ญาเทสโต โออาเทสโต จ ปรสฺส อุมิจฺจสฺส สุํ วา โหติ; เนสุํ, นยึสุ; อสฺโสสุํ, อสฺสุํ–-อาเทสตฺตาขฺยา ปนตฺถํ ตฺตคฺคหณํ.

หลังจากการแปลงเป็น เอ และการแปลงเป็น โอ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น สุํ บ้าง; เนสุํ, นะยิํสุ (ได้นำไปแล้ว); อัสโสสุํ, อัสสุํ (ได้ฟังแล้ว). ส่วนการลง ตะ ปัจจัย (ในสูตร) เพื่อแสดงความเป็นอาเทศ.

หูโต เรสุํ-.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ เป็น เรสุํ.

หูโต ปรสฺส อุมิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ; อเหสุํ, อหวุํ.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น เรสุํ บ้าง; อเหสุง, อหุง (ได้เป็นแล้ว).

โอสฺส ऐตฺถตฺโถ-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น อะ เป็นต้น.

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ; ตฺวํ อภว, อภวิ, อภวิตฺถ, อภวิตฺโถ, อภโว.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ เป็นต้น บ้าง; ตฺวํ อะภะวะ, อะภะวิ, อะภะวิตถะ, อะภะวิตโถ, อะภะโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

สิ-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น สิ.

โอสฺส สิ วา โหติ; อโหสิ ตฺวํ อหุโว.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อโหสิ, ตฺวํ อะหุโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

ทีฆา อีสฺส-.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี (วิภัตติ) เป็น สิ.

ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ; อกาสิ, อกา; อทาสิ, อทา.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อกาสิ, อกา (ได้ทำแล้ว); อทาสิ, อทา (ได้ให้แล้ว).

มฺหาตฺถานมุญ-.

แปลง มหา และ ถะ (วิภัตติ) เป็น อุญญะ.

มฺหาตฺถานมุญฺทฺวา โหติ; อคมุมฺหา, อคมิมฺหา; อคมุตฺถ, อคมิตฺถ.

มฺหา และ ตฺถะ ทั้งหลาย เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; อคมุมฺหา, อคมิมฺหา; อคมุตฺถะ, อคมิตฺถะ.

อึสฺส จ สิญ-.

และ (แปลง) อิํ เป็น สิญฺญ.

อิมิจฺจสฺส สิญ วา โหติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ; อกาสึ, อกรึ; ออกาสิมฺหา, อกริมฺหา;อกาสิตฺถ, อกริตฺถ.

แปลง อิํ เป็น สิญฺญ บ้าง และ (แปลง) มฺหา และ ตฺถะ (เป็น สิญฺญ) โดยมาก ย่อมมี; อกาสิํ, อกริํ; อากาสิมฺหา, อกริมฺหา; อกาสิตฺถะ, อกริตฺถะ.

เอยฺยุํสฺสุํ-.

เอยฺยุํ เป็น สฺสุํ.

เอยฺยุมิจฺจสฺส อุํ วา โหติ; คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ.

แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ.

หิสฺสโต โลโป-.

การลบ หิ (หลัง อะ).

อโต ปรสฺส หิสฺส โลโป วา โหติ; คจฺฉ, คจฺฉาหิ–-อโตติ กึ? กโรหิ.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ อักษร บ้าง ย่อมมี; คจฺฉะ, คจฺฉาหิ; อโต คืออะไร? กโรหิ.

กฺยสฺส สฺเส-.

แปลง กฺย เป็น สฺเส.

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส; อนฺธภวิสฺสา, อนฺวภุยิสฺสา, อนุภวิสฺสติ, อนุภุยิสฺสติ.

แปลง กฺย เป็น สฺเส และลบ บ้าง ย่อมมี; อนฺธภวิสฺสา, อนฺวภุยิสฺสา, อนุปฺภวิสฺสติ, อนุปฺภุยิสฺสติ.

อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺตํ สฺสุสสถสํสาม -.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น สฺสุ, สส, สถ, สํ, สาม.

อส-ภุวีจฺจสฺมา ปเรสํเอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ; อสฺส, อสฺสุ, อสฺส, อสฺสถ, อสฺสํ, อสฺสาม.

หลัง อส และ ภู ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับ; อสฺสะ, อสฺสุ, อสฺสะ, อสฺสถะ, อสฺสํ, อสฺสามะ.

อาทิทฺวีนฺนมิยาอิยุํ-.

(แปลง) สองวิภัตติเบื้องต้น เป็น อิยา และ อิยุํ.

อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ อาทิภูตานํ ทฺวินฺนํ อิยาอิสุํ โหนฺติ ยถากฺกมํ; สิยา, สิยุํ.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลงวิภัตติสองตัวแรกของ เอยฺยา เป็นต้น เป็น อิยา และ อิสุํ ตามลำดับ; สิยา, สิยุํ.

ตสฺสโถ-.

แปลง ต เป็น โถ.

อตฺถิโต ปรสฺส ตการสฺส โถ โหติ; อตฺถ, อตฺถุ.

แปลง ต อักษร ที่อยู่หลัง อตฺถิ ธาตุ เป็น โถ ย่อมมี; อตฺถะ, อตฺถุ.

สิหิสฺวฏ-.

(แปลง อตฺถิ) เป็น อฏ ใน สิ และ หิ.

อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ; โฏ สพฺพาเทสตฺโถ; อสิ, อหิ.

แปลง อตฺถิ ธาตุ เป็น อฏ ใน สิ และ หิ วิภัตติ; ฏ อักษร มีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; อสิ, อหิ.

มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ-.

แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง.

อตฺถิสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ, ตํสนฺติโย เคน ตฺถิสฺส อฏ จ; อมฺหิ,อสฺมิ; อมฺห, อสฺม.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง และแปลง ตฺถิ เป็น อฏ ด้วยอำนาจแห่งสนธินั้น; อมฺหิ, อสฺมิ; อมฺหะ, อสฺมะ.

เอสุ ส-.

ในวิภัตติเหล่านั้น (แปลง อตฺถิ) เป็น ส.

เอสุ มิเมสุอตฺถิสฺส สกาโร โหติ; อสฺมิ, อสฺม; ปรรูปพาธนตฺถํ.

ใน มิ และ มา วิภัตติเหล่านั้น ของ อตฺถิ ธาตุ แปลงเป็น ส อักษร; อสฺมิ, อสฺมะ; เพื่อห้ามรูปหลัง.

อีอาโท ทีโฆ-.

ทีฆะ (สระหน้า) ในเพราะ ี และ า เป็นต้น.

อตฺถิสฺส ทีโฆ โหติ อีอาทิมฺหิ; อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถ, อาสึ, อาสิมฺหา.

ทำทีฆะที่ อตฺถิ ธาตุ ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถะ, อาสิํ, อาสิมฺหา.

หิมิเมสฺวสฺส-. อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ; ปวาหิ, ปวามิ, ปวาม; มุยฺหามิ.

ทำทีฆะ อ อักษร ในเพราะ หิ มิ และ มา วิภัตติ; ปวาหิ, ปวามิ, ปวามะ; มุยฺหามิ.

สกา ณาสฺส ข อีอาโท-.

หลัง สก ธาตุ แปลง ณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น.

สกสฺมา กณาสฺส โข โหติ อี อาทิสุ; อสกฺขิ, อสกฺขึสุ.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อสกฺขิ, อสกฺขิํสุ.

สฺเส วา-.

(แปลงเป็น ข) บ้าง ในเพราะ สฺเส.

สกสฺมา กณาสฺส โข วา โภติ สฺเส; สกฺขิสฺสา, สกฺกุณิสฺสา; สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข บ้าง ในเพราะ สฺเส; สกฺขิสฺสา, สกฺกุณิสฺสา; สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

เตสุ สุโต เกณากณานํ โรฏ-.

ในวิภัตติเหล่านั้น หลัง สุ ธาตุ แปลง เกณา และ กณา เป็น โรฏ.

เตสุ อีอาทิสฺเสสุ สุโต ปเรสํ เกณากณานํ โรฏ โหติ; อสฺโสสิ, อสุณิ; อสฺโสสฺสา, อสุณิสฺสา; โสสฺสติ, สุณิสฺสติ.

ในเพราะ ี และ สฺเส เป็นต้นเหล่านั้น แปลง เกณา และ กณา ปัจจัย หลัง สุ ธาตุ เป็น โรฏ; อสฺโสสิ, อสุณิ; อสฺโสสฺสา, อสุณิสฺสา; โสสฺสติ, สุณิสฺสติ.

ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ-.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ ในเพราะ ติวิภัตติ

สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ; นายติ. ชานาติ.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ บ้าง ในเพราะ ติวิภัตติ; นายติ, ชานาติ

ญมฺหิ ชํ-.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง (ญาธาตุ) เป็น ชํ

ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ วา โหติ; ชญฺญา, ชาเนยฺย.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น ชํ บ้าง; ชญฺญา, ชาเนยฺย

เอยฺยสฺสิยาญา วา-.

แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง

ญาโต เอยฺยสฺส อิยาญา โหนฺติ วา; ชานิยา, ชญฺญา, ชาเนยฺย.

หลัง ญาธาตุ แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง; ชานิยา, ชญฺญา, ชาเนยฺย

อีสฺสจฺจาทิสุ กนา โลโป-.

ในเพราะ ี (อี) และ สฺสจฺจะ เป็นต้น ลบ กนาปัจจัย

อีอาโท สฺสจฺจาโท จ ญาโต กนา โลโป วา โหติ; อญฺญสิ, อชานิ; ญสฺสติ, ชานิสฺสติ.

ในเพราะวิภัตติมี ี (อี) เป็นต้น และมี สฺสจฺจะ เป็นต้น หลัง ญาธาตุ ลบ กนาปัจจัย บ้าง; อญฺญสิ, อชานิ; ญสฺสติ, ชานิสฺสติ

สฺสสฺส หิ กมฺเม-.

แปลง สฺสปัจจัย เป็น หิ ในกัมมวาจก

ญาโต ปรสฺสสฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม; ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิสฺสตี,

หลัง ญาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง ในกัมมวาจก; ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิสฺสติ

เอติสฺมา-.

หลัง เอติ (อิ ธาตุ)

เอติสฺมา ปรสฺสสฺสสฺสหิ โหติ วา; เอหิติ, เอสฺสติ.

หลัง เอติ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง; เอหิติ, เอสฺสติ

หนา เฉขา-.

หลัง หนธาตุ (แปลง สฺส) เป็น เฉ และ ข

หนา สฺสสฺส เฉขา วา โหนฺติ; หญฺเฉม, หนิสฺสาม; ปฏิหํขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ.

หลัง หนธาตุ แปลง สฺสปัจจัย เป็น เฉ และ ข บ้าง; หญฺเฉมะ, หนิสฺสามะ; ปฏิหํขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ

หาโต ห-.

หลัง หาธาตุ (แปลง สฺส) เป็น ห

หาโต ปรสฺส สฺสสฺส ห โหติ วา; หาหติ, ฉหิสฺสติ.

หลัง หาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ห บ้าง; หาหติ, ฉหิสฺสติ

ทกฺขขเหหิโหหีหิ โลโป-.

หลัง ทกฺข, ขข, เหหิ, โหหิ และ หีหิ (ลบ สฺส)

ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺสสฺสสฺส โลโป วา โหติ; ทกฺขติ. ทกฺขิสฺสติ; สกฺขติ, สกฺขิสฺสติ; เหหิติ, เหหิสฺสติ; โหหิติ, โหหิสฺสติ.

หลังอาเทศมี ทกฺข เป็นต้น ลบ สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง บ้าง; ทกฺขติ, ทกฺขิสฺสติ; สกฺขติ, สกฺขิสฺสติ; เหหิติ, เหหิสฺสติ; โหหิติ, โหหิสฺสติ

กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ-.

หลัง กยิรา (ลบ) เอยฺย และ เอยฺยุํ เป็นต้น

กยิรา ปรสฺเสยฺยุมาทีนเมยฺยสฺส โลโป โหติ; กยิรุํ, กยิราสิ, กยิราถ, กยิรามิ, กยิราม.

หลัง กยิรา ลบ เอยฺยวิภัตติ และ เอยฺยุํวิภัตติ เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลัง; กยิรุํ, กยิราสิ, กยิรถะ, กยิรามิ, กยิรามะ

ฏา-.

(หลัง กยิรา แปลง เอยฺย) เป็น ฏา

กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺสฏา โหติ; โสกยิรา.

หลัง กยิรา แปลง เอยฺยวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ฏา; โส กยิรา

เอถสฺสา-.

(หลัง กยิรา แปลง) เอถ เป็น อา

กยิรา ปรสฺเสถสฺส อา โหติ; กยิราถ.

หลัง กยิรา แปลง เอถวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา; กยิราถ

ลภา อึอีนํ ถํถา วา-.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี (วิภัตติ) เป็น ถํ และ ถา บ้าง

ลภสฺมา อึอีอิจฺเจสํ ถํถา โหนฺติ วา; อลตฺถํ, อลภึ; อลตฺถ, อลภิ.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี วิภัตติเหล่านี้ เป็น ถํ และ ถา บ้าง; อลตฺถํ, อลภิํ; อลตฺถ, อลภิ

คุรุปุพฺพา รสฺสา เร นฺเตนฺตีนํ-.

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ เป็น เร

คุรุปุพฺพสฺมา รสฺสา ปเรสํ นฺเตนฺตีนํ เร วา โหติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต–-คุรุปุพฺพาติ กึ? ปจนฺติ. รสฺสาติ กึ? โหนฺติ

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น เร บ้าง; คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต. คำว่า Gurupubbā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า ปจนฺติ. คำว่า Rassā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า โหนฺติ

เอยฺเยยฺยาเสยฺยนฺตํ เฏ-.

แปลง เอยฺย, เอยฺยาสิ และ เอยฺยํ เป็น เอ

เอยฺยาทีนํ เฏ วา โหติ; โส กเร, โส กเรยฺย; ตฺวํ, กเร, ตฺวํ กเรยฺยาสิ; อหํ กเร, อหํ กเรยฺยํ.

แปลงวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; โส กเร, โส กเรยฺย; ตฺวํ กเร, ตฺวํ กเรยฺยาสิ; อหํ กเร, อหํ กเรยฺยํ

โอวิกรณสฺสุ ปรจฺฉกฺเก-.

แห่งโอวิกรณปัจจัย ในปรฉักกะ-.

โอวิกรณสฺส อุ โหติ ปรจฺฉกฺกวิสเย; ตนุเต.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมี ในวิสัยแห่งปรฉักกะ; (เช่น) ตนุเต.

ปุพฺพจฺฉกฺเก วา กฺวจิ-.

ในปุพพฉักกะ บ้าง ในบางที่-.

โอวิกรณสฺส อุ โหติ วา กฺวจิ ปุพฺพจฺฉกฺเก; วนุติ, วโนติ.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมีบ้างในบางที่ ในปุพพฉักกะ; (เช่น) วนุติ, วโนติ.

เอยฺยามสฺเสมุ จ-.

และ [การแปลง] เอียฺยามะ เป็น เอมุ-.

เอยฺยามสฺเสมุ วา โหติ, อุ จ; ภเวมุ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยาม.

การแปลง เอียฺยามะ เป็น เอมุ ย่อมมีบ้าง และการแปลงเป็น อุ ก็มีบ้าง; (เช่น) ภเวมุ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยาม.

อิติ โมคฺคลฺลาเน วฺยากรเณ วุตฺติยํ ตฺยาทิกณฺโฑ ฉฏฺโฐ.

จบหมวดตยาทิที่ ๖ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

สมตฺตา จายํ โมคฺคลฺลานวุตฺติ ฉหิ ภาณวาเรหิ.

และโมคคัลลานวุตตินี้ สำเร็จเรียบร้อยแล้วด้วย ๖ ภาณวาร.

ยสฺส รญฺโญ ปภาเวน ภาวิตตฺตสมากุลํ,อนากุลํ ทุลทฺธีหิ ปาปภิกฺขูหิ สพฺพโส;

ด้วยอานุภาพของพระราชาพระองค์ใด (พระศาสนา) จึงดารดาษไปด้วยผู้มีตนอันอบรมแล้ว ไม่วุ่นวายด้วยลัทธิอันชั่วและเหล่าภิกษุผู้ลามกโดยประการทั้งปวง;

ลงฺกาย มุนิราชสฺส สาสนํ สาธุ สณฺฐิตํ,ปุณฺณวนฺทสมาโยคา วาริธีจ วิวทฺธเต;

พระศาสนาของพระมุนีราชตั้งมั่นดีแล้วในเกาะลังกา และย่อมเจริญรุ่งเรือง ดุจมหาสมุทรที่เอ่อล้นขึ้นเพราะการมาประจวบกันของพระจันทร์เต็มดวง;

ปรกฺกมภุเช ตสฺมึ สทฺธาพุทฺธิคุโณทิเต,มนุวํสทฺธชากาเร ลงฺกาทีปํ ปสาสติ;

ในเมื่อพระเจ้าปรักกมพาหุพระองค์นั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือศรัทธาและปัญญา ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ทรงปกครองเกาะลังกาอยู่;

มาคฺคลฺลาเนน เถเรน ธีมตา สุจิวุตฺตินํ,รจิตํ ยํ สุวิญฺเญยฺยมสนฺทิทฺธมนากุลํ;

คัมภีร์ไวยากรณ์ใด อันพระโมคคัลลานเถระผู้มีปัญญา ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์รจนาไว้แล้ว เป็นคัมภีร์ที่เข้าใจง่าย ไม่มีความสงสัย และไม่สับสนวุ่นวาย;

อเสสวิสยวฺยาปิ ชินวฺยปฺปถนิสฺสยํ,สทฺทสตฺถมนายาสสาธิยํ พุทฺธิวทฺธนํ;

(คัมภีร์นั้น) ครอบคลุมเนื้อหาทั้งหมดโดยไม่เหลือ อาศัยพระพุทธพจน์ เป็นคัมภีร์ไวยากรณ์ที่ศึกษาให้สำเร็จได้โดยไม่ยาก และช่วยเพิ่มพูนปัญญา;

ตสฺส วุตฺติ สมาเสน วิปุลตฺถปฺปกาสนี,รจิตา ปุน เตเนว สาสนุชฺโชตการินาติ;

วุตติ (คำอธิบาย) แห่งคัมภีร์นั้น อันประกาศเนื้อความอันกว้างขวางโดยย่อ อันพระเถระรูปนั้นนั่นแหละผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาขึ้นอีกครั้งหนึ่ง.