මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා.

ปัญจิกาอธิบายวุตติของโมคคัลลานะ

වුත්තිසමෙතා.

วุตติสเมตา

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

සද්ධමිද්ධගුණං සාධු නමස්සිත්වා තථාගතං,සධම්මසඞ්ඝං භාසිස්සං මාගධං සද්දලක්ඛණං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้ทรงคุณอันรุ่งเรืองด้วยพระสัทธรรมโดยดีแล้ว จักกล่าวลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธีอันประกอบด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์

අකාරාදයො නිග්ගහීතන්තා තෙචත්තාලීසක්ඛරා වණ්ණා නාම හොන්ති, අ ආ ඉ ඊ උ ඌ එ ऐ ඔ औ ක ඛ ග ඝ ඞ ච ඡ ජ ඣ ඤ ට ඨ ඩ ඪ ණ ත ථ ද ධ න ප ඵ බ භ ම ය ර ල ව ස හ ළ අං; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ඤොනම වණ්ණෙ‘‘. තිතාලීසාති වචනං කත්ථවි වණ්ණලොපං ඤාපෙති; තෙන-පටිසඞ්ඛායොනි සොති-ආදි සිද්ධං.

อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า วรรณะ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ ไอ โอ เอา ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อัง ด้วยบทว่า "ญ โน นามะ วรรเณ" (ญ โน นามะ ในวรรณะ) คำว่า "ติจัตตาฬีสะ" (๔๓) ย่อมแสดงการลบวรรณะในบางแห่ง ด้วยเหตุนั้น บทว่า "ปฏิสังขายโยนิ" และ "โสติ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้

දසාදො සරා-.

สระ ๑๐ ตัวแรก

තත්ථාදිම්හි දස වණ්ණා සරා නාම හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘සරො ලොපො සරෙ‘‘. ච්චාදි.

ในบรรดาอักษรเหล่านั้น อักษร ๑๐ ตัวแรก ชื่อว่า สระ ด้วยบทว่า "สโร โลโป สเร" (สระ ลบในสระ) เป็นต้น

ද්වෙද්වෙ සවණ්ණා-.

สระสองตัวคู่กันเป็นสวรรณะ

තෙසු ද්වෙද්වෙ සරා සවණ්ණා නාම හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘වණ්ණපරෙණ සවණ්ණොපි‘‘

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระสองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ ด้วยบทว่า "วรรณปเรนะ สวรรณโณปิ" (แม้สวรรณะมีวรรณะอยู่ข้างหลัง)

1.2.

๑. ๒.

පුබ්බො රස්සො-.

ตัวหน้าเป็นรัสสะ

තෙසු ද්වීසු යො යො පුබ්බො සො සො රස්සසඤ්ඤො හොති; තෙසු එ ඔ සංයොගතො පුබ්බාව දිස්සන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘රස්සො වෙ‘‘.ච්චාදි.

ในสระสองตัวเหล่านั้น ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ ในสระเหล่านั้น เอ และ โอ ย่อมปรากฏอยู่ข้างหน้าเพราะการประกอบ ด้วยบทว่า "รัสโส เว" (รัสสะแล) เป็นต้น

පරො දීඝො-.

ตัวหลังเป็นทีฆะ

තෙස්වෙව ද්වීසු යො යො පරො සො සො දීඝසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො’යොලොපනිසු දීඝො‘‘.ච්චාදි.

ในสระสองตัวเหล่านั้นนั่นแหละ ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ ด้วยบทว่า "โยโลปนิสุ ทีโฆ" (ทีฆะในโยโลปนิ) เป็นต้น

කාදයො බ්‍යජනා-.

พยัญชนะมี ก เป็นต้น

කකාරාදයො වණ්ණා නිග්ගහීතපරියන්තා බ්‍යජනසඤ්ඤා හොන්ති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘බ්‍යජනෙ දීඝරස්සා‘‘.ච්චාදි.

วรรณะมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ ด้วยบทว่า "พยัญชเน ทีฆรัสสา" (ทีฆะและรัสสะในพยัญชนะ) เป็นต้น

පඤ්ච පඤ්චකා වග්ගා-.

วรรค ๕ หมวด หมวดละ ๕ ตัว

කාදයො පඤ්චකා පඤ්ච වග්ගා නාම හොන්තී; තෙන ක්වත්ථො ‘‘වග්ගෙ වග්ගන්තො‘‘. ච්චාදි.

อักษรมี ก เป็นต้น หมวดละ ๕ ตัว ๕ หมวด ชื่อว่า วรรค ด้วยบทว่า "วัคเค วัคคันโต" (ที่สุดวรรคในวรรค) เป็นต้น

බින්දු නිග්ගහීතං-.

จุดคือนิคคหิต

ය්වායං වණ්ණෙ බින්දුමත්තො සො නිග්ගහීතසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘නිග්ගහීතමි‘‘. ච්චාදි; ගරුසඤ්ඤා කරණං අන්වත්ථසඤ්ඤත්ථං.

จุดใดมีประมาณเท่าจุดในวรรณะ จุดนั้นชื่อว่า นิคคหิต ด้วยบทว่า "นิคคหิตมิ" (นิคคหิตมิ) เป็นต้น การตั้งชื่อว่า ครุ เพื่อให้เป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว

ඉයුවණ්ණා ජ්ඣලා නාමස්සන්තෙ-.

อิและอุวรรณะเป็นชละในที่สุดแห่งนาม

නාමං පාටිපදිකං තස්ස අන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණුවණ්ණා ඣලසඤ්ඤා හොන්ති යථාක්කමං; තෙන ක්වත්ථො‘‘ඣලා වෙ‘‘. ච්චාදි.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามคือปาฏิปทิกะ ชื่อว่า ชละ ตามลำดับ ด้วยบทว่า "ชลา เว" (ชละแล) เป็นต้น

පිත්ථියං-.

ปิ ในอิตถีลิงค์

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්සන්තෙ වත්තමානා ඉවණ්ණු වණ්ණා පසඤ්ඤා හොන්ති; තෙන ක්වත්ථා ‘‘යෙ පස්සිවණ්ණස්ස‘‘. ඉච්චාදි.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ ด้วยบทว่า "เย ปัสสิวรรณัสสะ" (เย ของปัสสิวรรณะ) เป็นต้น

ඝා-.

ฆะ

ඉත්ථියං වත්තමානස්ස නාමස්සන්තෙ වත්තමානො ආකාරො ඝසඤෙඤ්ඤා හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ඝබ්‍රහ්මාදිතෙ‘‘.ච්චාදි.

อาการะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ฆะ ด้วยบทว่า "ฆะพรัหมมาทิเต" (ฆะในพรัหมมาทิ) เป็นต้น

ගොස්‍යාලපනෙ-.

โค ในอาลปนะ

ආලපනෙ සි ගසඤ්ඤො හොති; තෙන ක්වත්ථො ‘‘ගෙ වෙ‘‘.ච්චාදි.

สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า คะ ด้วยบทว่า "เค เว" (เคแล) เป็นต้น

සඤ්ඤාධිකාරො.

อธิการแห่งสัญญา

විධිබ්බිසෙසනන්තස්ස-.

วิธิวิเสสนันตัสสะ

යං විසෙසනං තදන්තස්ස විධි ඤාතබ්බො; ‘‘අතො යොනං ටාටෙ‘‘. නරා නරෙ.

วิเสสนะใด พึงทราบว่าเป็นวิธีแห่งบทที่มีวิเสสนะนั้นเป็นที่สุด (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร.

සත්තමියං පුබ්බස්ස-.

ในสัตตมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหน้า.

සත්තමීනිද්දෙසෙ පුබ්බස්සෙව කාරියං ඤතබ්බං; ‘‘සරො ලොපො සරෙ‘‘. වෙළග්ගං; තමහන්තීධ කස්මා න හොති; සරෙතොපසිලෙසිකාධාරො තත්ථෙතාව වුච්චතෙ පුබ්බස්සෙව හොති න පරස්සාති.

เมื่อระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น (เช่นสูตรว่า) "สโร โลโป สเร" (ตัวอย่าง) เวฬัคคัง. ในคำว่า "ตมหันตี" นี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น (กิจของบทหน้า)? เพราะในที่นั้นกล่าวถึงสระที่เป็นอุปสิเลสิกาธาร จึงเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่ของบทหลัง.

පඤ්චමියං පරස්ස-.

ในปัญจมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหลัง.

පඤ්චමීනිද්දෙසෙ පරස්ස කාරියං ඤතබ්බං; ‘‘අතො යොනං ටාටෙ‘‘. නරා නරෙ; ඉධ න හොති ජන්තුයො අනන්තා; ඉධ කස්මා න හොති; ඔසධ්‍යො අනන්තරෙ කතත්ථතාය න ව්‍යව හිතස්ස කාරියං.

เมื่อระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหลัง (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร. ในคำว่า "ชนฺตุโย อนนฺตา" นี้ ไม่เป็น (กิจของบทหลัง). ในที่นี้เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น? เพราะในคำว่า "โอสธโย" (เป็นต้น) กิจนั้นทำในเพราะบทที่ไม่มีอะไรคั่น จึงไม่เป็นกิจของบทที่มีอะไรคั่น.

ආදිස්ස-.

ของอักษรต้น.

පරස්ස සිස්සමානං කාරියමාදිවණ්ණස්ස ඤාතබ්බං; ‘‘ර සඞ්ඛ්‍යාතො වා‘‘. රාජිනා.

กิจที่พึงทำแก่บทหลัง พึงทราบว่าเป็นของอักษรต้น (เช่นสูตรว่า) "ร สังขฺยาโต วา" (ตัวอย่าง) ราชินา.

ඡට්ඨියන්තස්ස-.

ของที่สุดแห่งบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ.

ඡට්ඨිනිද්දිට්ඨස්ස යං කාරියං තදන්තස්ස වණ්ණස්ස විඤ්ඤෙය්‍යං ‘‘රාජස්සි නාම්හි‘‘. රාජිනා.

กิจใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นของอักษรที่สุดแห่งบทนั้น (เช่นสูตรว่า) "ราชสฺสิ นามฺหิ" (ตัวอย่าง) ราชินา.

ඞනුබන්ධො-.

อนุกันต์ ṅ (ง).

ඞකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො’න්තස්ස හොති; ‘‘ගොස්සාවඞි‘‘. ගවාස්සං.

อาเทศที่มี ṅ (ง) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปในที่สุด (แห่งบท) (เช่นสูตรว่า) "โคสฺสาวงฺิ" (ตัวอย่าง) ควา สฺสํ.

ටනුබන්ධානෙකවණ්ණා සබ්බස්ස-.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายอักษร ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด.

ටකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො’නෙකක්ඛරො චාදෙසො සබ්බස්ස හොති; ‘‘ඉමස්සානිත්ථියං ටෙ‘‘. එසු ‘‘නාම්හනිමි‘‘. අනෙන.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายพยางค์ ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด (เช่นสูตรว่า) "อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ" (ตัวอย่าง) เอสุ และ (สูตรว่า) "นามฺหนิมิ" (ตัวอย่าง) อเนน.

ඤකානුබන්ධාද්‍යන්තා-.

อนุกันต์ ñ (ญ) และ k (ก) เป็นต้นและที่สุด.

ඡට්ඨිනිද්දිට්ඨස්ස ඤානුබන්ධකානුබන්ධා ආද්‍යන්තා හොන්ති; ‘‘බ්‍රුතො තිස්සීඤ‘‘. බ්‍රවීති, ‘‘භුස්ස වුක‘‘. බභුව.

อาเทศที่มี ñ (ญ) เป็นอนุกันต์ และที่มี k (ก) เป็นอนุกันต์ ของบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมเป็นส่วนต้นและส่วนสุด (ตามลำดับ) (เช่นสูตรว่า) "พฺรูโต ติสฺสีญ" (ตัวอย่าง) พฺรวีติ และ (สูตรว่า) "ภุสฺส วุก" (ตัวอย่าง) พภูว.

මනුබන්ධො සරානමන්තා පරො-.

อนุกันต์ m (ม) (ย่อมเป็น) หลังสระที่เป็นที่สุด.

මකාරො’නුබන්ධො යස්ස සො සරානමන්තා සරා පරො හොතී; ‘‘මඤ්ච රුධාදීනං‘‘. රුන්ධති.

อาเทศที่มี m (ม) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปหลังสระที่เป็นที่สุดแห่งสระทั้งหลาย (เช่นสูตรว่า) "มญฺจ รุธาทีนำ" (ตัวอย่าง) รุนฺธติ.

විප්පටිසෙධෙ-.

ในกรณีที่มีการขัดแย้งกัน.

ද්වින්නං තිණ්ණං වා පුරිසානං සහප්පත්තියං පරො; සො ච ගච්ඡති ත්වඤ්ච ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ; සො ච ගච්ඡති ත්වඤ්ච ගච්ඡසි අහඤ්ච ගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම.

ในกรณีที่บุรุษสองหรือสามมาพร้อมกัน (ย่อมใช้) บุรุษหลัง (เช่น) เขาไปและท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; เขาไปและท่านไปและฉันไป, พวกเราไป.

සඞ්කෙතො’නවයවො’නුබන්ධො-.

เครื่องหมายที่ไม่เป็นส่วนประกอบ เป็นอนุกันต์.

යො’නවයවභුතො සඞ්කෙතො සො’නුබන්ධොති ඤතබ්බො;ලතුපිතාදීනමාසිම්හි. කත්තා, සඞ්කෙතග්ගහණං කිං? පකතීයාදිසමුදායස්සානුබන්ධතා මා හොතුති; අනවයවො හි සමුදායො සමුදායරූපත්තායෙව; අනවයවග්ගහණං කිං?’අතෙන’. ජනෙන; ඉමිනාව ලොපස්සාවගතත්තා නානුබන්ධලොපාය වචනමාරද්ධං.

เครื่องหมายใดที่ไม่เป็นส่วนประกอบ พึงทราบว่าเครื่องหมายนั้นเป็นอนุกันต์ (เช่นสูตรว่า) "ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ" (ตัวอย่าง) กตฺตา. การใส่คำว่า "เครื่องหมาย" (สังเกต) เพื่ออะไร? เพื่อมิให้ความเป็นอนุกันต์มีแก่หมู่แห่งปกติเป็นต้น เพราะหมู่คำนั้นไม่เป็นส่วนประกอบโดยความเป็นรูปแห่งหมู่คำนั่นเอง. การใส่คำว่า "ไม่เป็นส่วนประกอบ" (อนวยวะ) เพื่ออะไร? (เพื่อมิให้มีแก่คำว่า) "อเตน" (ตัวอย่าง) ชเนน. เพราะการลบ (อนุกันต์) ทราบได้ด้วยสูตรนี้เอง จึงไม่เริ่มแต่งคำเพื่อลบอนุกันต์.

වණ්ණපරෙන සවණ්ණො’පි-.

ด้วยคำว่า "วรรณะ" ที่อยู่หลัง แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) (ก็ถูกรับเอา).

වණ්ණසද්දො පරො යස්මා තෙන සවණ්ණො’පි ගය්හති සංව රූපං; යුවණ්ණානම්ඤො ලුත්තා‘‘. වාතෙරිතං, සමොනා.

เพราะคำว่า "วรรณะ" อยู่หลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) ก็ถูกรับเอาเหมือนรูปของตน (เช่นสูตรว่า) "ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา" (ตัวอย่าง) วาเตริตํ, สโมนา.

න්තු වන්තුමනත්වාවන්තුතවන්තුසම්බන්ධි-.

นฺตุ (ปัจจัย) ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ, มนฺตุ, อตฺวาวนฺตุ, ตวนฺตุ (ย่อมถูกรับเอา).

වන්ත්වාදිසම්බන්ධියෙව න්තු ගය්හති, ‘‘න්තන්තුනං න්තො යොම්හි පඨමෙ‘‘. ගුණවන්තො; වන්ත්වාදිසම්බන්ධීති කිං; ජන්තු තන්තු.

นฺตุ (ปัจจัย) ย่อมถูกรับเอาเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น (เช่นสูตรว่า) "นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม" (ตัวอย่าง) คุณวนฺโต. คำว่า "ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น" เพื่ออะไร? (เพื่อไม่ให้ใช้กับ) ชนฺตุ, ตนฺตุ.

පරිභාසායො.

ปริภาสา.

සරො ලොපො සරෙ-.

สระลบในสระ.

සරෙ සරො ලොපනීයො හොති; තත්‍රිමෙ, සද්ධින්ද්‍රියං, නො හෙතං, භික්ඛුනොවාදො, සමෙතායස්මා, අභිභායතනං, පුත්තා මත්ථි, අසන්තෙත්ථ.

เมื่อมีสระอยู่ สระ (หน้า) ย่อมพึงลบ (เช่น) ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

පරො ක්වචි ලොපනීයො හොති; සො’පි, සාව, යතොදකං, තතොව; ක්වවීති කිං? සද්ධින්දුයං අයමධිකාරො ආපරිච්ඡෙදාවසානා තෙන නාතිප්පසඞ්ගො.

บางครั้งสระหลังก็พึงลบ (เช่น) โสปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว. คำว่า "บางครั้ง" (กวจิ) เพื่ออะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างในคำว่า) สทฺธินฺทุยํ. บท (กวจิ) นี้เป็นอธิการไปจนจบปริจเฉท ด้วยบทนั้นจึงไม่เกิดการใช้เกินขอบเขต.

නද්වෙවා-.

นทฺเววา.

පුබ්බපරසරා ද්වෙ’පි වා ක්වචි න ලුප්‍යන්තෙ; ලතා ඉව ලතෙව ලතාව.

สระหน้าและสระหลังทั้งสองแม้บางแห่งก็ไม่ลบ เช่น ลตา อิว, ลเตว, ลตาว.

යුවණ්ණනම්ඤො ලුත්තා-.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่เบื้องหลัง) ชื่อว่า ญ (คือ เอ และ โอ).

ලුත්තා සරා පරෙසං ඉවණ්ණුවණ්ණානං ඤො හොන්ති වා යථාක්කමං; තස්සෙදං, වාතෙරිතං, නොපෙති, වාමොරු, අතෙව’ඤ්ඤෙ, වොදකං; කථං පච්චොරස්මන්ති; යොගවිභගා, වාත්වෙව තස්සිදං; ලුත්තෙති කිං? ලතා ඉව.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น ญ (คือ เอ และ โอ) บ้าง ตามลำดับ เช่น ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วามอูรุ, อเตวญฺเญ, โวทกํ. (ถามว่า) ปจฺโจรสฺมํ เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกบท (โยควิภาค) จึงเป็นเช่นนั้น เหมือนในคำว่า วาตฺเวว และ ตสฺสิทํ. บทว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ลตา อิว.

යවා සරෙ-.

เมื่อมีสระตามหลัง (อิวัณณะและอุวัณณะ) เป็น ย และ ว.

සරෙ පරෙ ඉවණ්ණුවණ්ණානං යකාරවකාරා හොන්තිව යථාක්කමං; ව්‍යාකතො, ඉච්චස්ස, අජ්ඣිණමුත්තො, ස්වාගතං, භවාපනලානීලං; වාත්ථෙව-ඉතිස්ස; ක්වචීත්වෙව-යානීධ, සූපට්ඨිතං.

เมื่อมีสระตามหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ยการะและวการะ บ้าง ตามลำดับ เช่น พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ. บทว่า วา (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า อิติสฺส (เป็น อิตสฺส). บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ.

ඤොනං-.

(การแปลง) แห่ง ญ ทั้งหลาย.

ඤොනං යවා හොන්ති වා සරෙ යථාක්කමං; ත්‍යජ්ජ තෙ’ජ්ජ ස්වාහං සො’හං,ක්වචිත්වෙව-පුත්තාමත්ථි අසන්තෙත්ථ.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว บ้าง เมื่อมีสระตามหลัง ตามลำดับ เช่น ตฺยชฺช (เต อชฺช), เตชฺช, สฺวาหํ (โส อหํ), โสหํ. บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ปุตฺตามตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

ගොස්සාවඞි-.

(การแปลง) แห่ง โค อักษร เป็น อว.

සරෙ ගොස්ස අවඞි හොති; ගවාස්සං; යථරිව තථරිවෙතිනිපාතාව; භුසාමිවෙති ඉවසද්දො එවත්ථො.

เมื่อมีสระตามหลัง โค อักษร ย่อมเป็น อว บ้าง เช่น ควาสฺสํ. คำว่า ยถาริว และ ตถาริว เป็นนิบาตแท้ๆ. ในคำว่า ภุสามิว อิว ศัพท์ มีความหมายว่า เอว.

බ්‍යඤ්ජනෙ දීඝරස්සා-.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง (มีการทำ) ทีฆะและรัสสะ.

රස්සදීඝානං ක්වචි දීඝරස්සා හොන්ති බ්‍යඤ්ජනෙ; තත්‍රායං, මුනීවරෙ, සම්මදෙව, මාලහාරී.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง รัสสสระและทีฆสระทั้งหลาย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะบ้าง ตามลำดับ เช่น ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลาหารี.

සරම්හා ද්වෙ-

ซ้อนพยัญชนะเบื้องหลังสระ.

සරම්හා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනස්ස ක්වචි ද්වෙ රූපා හොන්ති; පග්ගහො; සරම්හාති-කිං? තංඛණං.

พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีรูปเป็นสอง (ซ้อน) บ้าง เช่น ปคฺคโห. บทว่า สรมฺหา มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ตํขณํ.

චතුත්ථදුතියෙස්වෙයං තතියපඨාමා-.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง (พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ที่ซ้อนอยู่ข้างหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑.

චතුත්ථදුතියෙසු පරෙස්වෙසං චතුත්ථදුතියානං තබ්බග්ගෙ තතියපඨමා හොන්ති පච්චාසත්ත්‍ය; මහද්ධනො, යස ත්ථෙරො, අප්ඵුටං, අබ්භුග්ගතො; එස්විති-කිං? ථෙරො; එසන්තිකිං?පත්ථො.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น ย่อมเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. บทว่า เอสุ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า เถโร. บทว่า เอสํ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ปตฺโถ.

විතිස්සෙවෙ වා-.

(การแปลง) อิติ เป็น ว บ้าง เมื่อมี เอว ตามหลัง.

එවසද්දෙ පරෙ ඉතිස්ස වො හොති වා; ඉත්ථෙව ඉච්චෙව; එවෙති-කිං,ඉච්චාහ.

เมื่อ เอว ศัพท์ตามหลัง อิติ ย่อมเป็น โว บ้าง เช่น อิตฺเถว, อิจฺเจว. บทว่า เอเว มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า อิจฺจาห.

ඤොනම වණ්ණෙ-.

(การแปลง) ญ เป็น อะ เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง.

ඤොනං වණ්ණෙ ක්වචි අ හොති වා; දිස්වා යාචකමාගතෙ, අකරම්භසතෙ,එසඅත්ථො, එසධම්මො, මග්ගො අග්ගමක්ඛායති, ස්වායතනං, හිය්‍යත්තනං, කරස්සු; වාත්වෙව-යාචකෙ ආගතෙ, එසො ධම්මො; වණ්ණෙති කිං?සො.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง ย่อมเป็น อะ บ้าง เช่น ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต, เอสตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม. บทว่า วณฺเณ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า โส.

නිග්ගහීතං-.

(การลง) นิคคหิตอาคม.

නිග්ගභීතමාගමො හොති වා ක්වචි; චක්ඛුං උදපාදි චක්ඛු උදපාදි, පුරිමංජාති පුරිමජාති, කත්තබ්බං කුසලං බහුං. අවං සිරොති-ආදිසු නිච්චං වවත්ථීතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස; සාමත්ථී යෙනාගමොව ස ච රස්සසරස්සෙව හොති තස්ස රස්සානුගතත්තා.

นิคคหิตอาคม ย่อมลงมาบ้างในบางแห่ง เช่น จกฺขุํ อุทปาทิ (จกฺขุ อุทปาทิ), ปุริมํชาติ (ปุริมชาติ), กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. ในคำว่า อวํ สิโร เป็นต้น ย่อมลงเป็นนิจ (แน่นอน) เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา (วิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน) แห่งบทอธิการว่า วา. ด้วยอำนาจแห่งอาคมนั้น และอาคมนั้นย่อมมีแก่รัสสสระเท่านั้น เพราะนิคคหิตนั้นมักตามหลังรัสสสระ.

ලොපො-.

การลบ (นิคคหิต).

නිග්ගහීතස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි; ක්‍යාහං කීමහං, සා රත්තො සංරත්තො; සල්ලෙඛො-ගත්තුකාමො-ගන්තුමනොතිආදිසු නිච්චං.

การลบแห่งนิคคหิต ย่อมมีบ้างในบางแห่ง เช่น กฺยาหํ (กึ อหํ), สา รตฺโต (สํรตฺโต). ในคำว่า สลฺเลโข, คตฺตุกาโม, คนฺตุมาโน เป็นต้น ย่อมลบเป็นนิจ.

පරසරස්ස-

(การลบ) แห่งสระเบื้องหลัง.

නිග්ගහීතම්හා පරස්ස සරස්ස ලොපො හොති වා ක්වචි; ත්වංසි ත්වමසි.

สระที่อยู่หลังนิคคหิต ย่อมมีการลบบ้างในบางแห่ง เช่น ตฺวํสิ (ตฺวมสิ).

වග්ගෙ වග්ගන්තො-

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง (นิคคหิต) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรค.

නිග්ගහීතස්ස ඛො වග්ගෙ වග්ගන්තො වා හොති පච්චා සත්‍යා; තඞ්කරොති තං කරොති, තඤ්චරති තං චරති, තණ්ඨානං තං ඨානං, තන්ධනං තං ධනං, තම්පාති තං පාති; නිච්චං පද මජ්ඣෙ, ගන්ත්වා; ක්වචඤ්ඤත්‍රාපි, සන්තිට්ඨති.

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น ตงฺกโรติ (ตํ กโรติ), ตญฺจรติ (ตํ จรติ), ตณฺฐานํ (ตํ ฐานํ), ตนฺธนํ (ตํ ธนํ), ตมฺปาติ (ตํ ปาติ). ในท่ามกลางบท ย่อมเป็นไปเป็นนิจ เช่น คนฺตฺวา. แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มี เช่น สนฺติฏฺฐติ.

යෙවහිසුඤ්ඤො-.

(การแปลงนิคคหิต) เป็น ญ เมื่อมี ย เอว และ หิ ตามหลัง.

යඑවහිසද්දෙසු නිග්ගහීතස්ස වා ඤො හොති; යයඤ්ඤදෙව, තඤ්ඤෙව, තඤ්භි; වාත්වෙව-යංයදෙව.

เมื่อ ย, เอว และ หิ ศัพท์ตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็น ญ บ้าง เช่น ยยญฺเญว, ตญฺเญว, ตญฺภิ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยํยเทว.

යෙ සංස්ස-

(การแปลงนิคคหิต) แห่ง สํ เป็น ย เมื่อมี ย ตามหลัง.

සංසද්දස්ස යං නිග්ගහීතං තස්ස වා ඤො හොති යකාරෙ; සඤ්ඤමො සංයමො.

นิคคหิตของ สํ-ศัพท์ แปลงเป็น ญะ ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น สญฺญโม, สํยโม.

මයදා සරෙ-.

มะ ยะ ทะ (อาคม) ในเพราะสระ.

නිග්ගහීතස්ස මයදා හොන්ති වා සරෙ ක්වචි; තමහං, තයිදං, තදලං; වාත්වෙව-තං අහං.

นิคคหิตแปลงเป็น มะ ยะ ทะ ได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ตํ อหํ.

වනතරගා චාගමා-.

วะ นะ ตะ ระ คะ เป็นอาคม.

එතෙ මයදා චාගමා හොන්ති සරෙ වා ක්වචි; තිවඞ්ගීකං, ඉතො නායති, චිනිත්වා, තස්මාතිහ, නිරොජං, පුථගෙව, ඉධමාහු, යථයිදං, අත්තදත්ථං; වාත්වෙව-අත්තත්ථං; අතිප්පගො ඛො තාවාති-පඨමන්තො පගසද්දොව.

พยัญชนะเหล่านี้ (ว น ต ร ค) และ ม ย ท เป็นอาคมได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิทมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น อตฺตตฺถํ; ส่วนในคำว่า อติปฺปโค โข ตาวา นั้น ปโค เป็นศัพท์ที่อยู่ท้ายบทแรก.

ඡා ළො-.

หลัง ฉะ เป็น ฬะ (อาคม).

ඡසද්දා පරස්ස සරස්ස ළකාරො ආගමො හොති වා; ඡළහං, ඡළායතනං; වාත්වෙව-ඡ අභිඤ්ඤා.

สระที่อยู่หลัง ฉ-ศัพท์ มี ฬ-อักษรเป็นอาคมได้บ้าง; เช่น ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น ฉ อภิญฺญา.

තදමිනාදීනි-

บทมี ตทมินา เป็นต้น.

තදමිනාදීනි සාධූනි භවන්ති? තං ඉමිනා තදමිනා, සකිං ආගාමී සකදාගාමී, එකං ඉධ අහං එකමිදාහං, සංවිධාය අවහාරො සංවිදාවහාරො, වාරිනො වාහකො වලාහකො, ජීවනස්ස මූතො ජීමූතො, ඡවස්ස සයනං සුසානං, උද්ධං ඛමස්ස උදුක්ඛලං, පිසි තාසො පිසාචො, මහියං රවතීති මයූරො; එවමඤ්ඤෙපි පයොග තො’නුගන්තබ්බා; පරෙසං පිසොදරාදිවෙදං දට්ඨබ්බං.

บทมี ตทมินา เป็นต้น เป็นบทที่สำเร็จแล้ว (โดยวิธีพิเศษ); ตํ อิมินา เป็น ตทมินา, สกึ อาคามี เป็น สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เป็น เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร เป็น สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก เป็น วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต เป็น ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ เป็น สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส เป็น อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาสํ เป็น ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ เป็น มยูโร; แม้บทอื่น ๆ ก็พึงทราบตามการใช้; พึงดูวิธีในปิโสทราทิเป็นต้นของคัมภีร์อื่น.

තවග්ගවරණානං යෙ චවග්ගබයඤා-.

ตะวรรค วะ ระ ณะ เมื่ออยู่หน้า ยะ เป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ.

තවග්ගවරණානං චවග්ගබයඤා හොන්ති යථාක්කමං යකාරෙ; අපූච්චණ්ඩකායං, තච්ඡං, යජ්ජෙවං, අජ්ඣත්තං, ථඤඤ්ඤං, දිබ්බං, පය්‍යෙසනා, පොක්ඛරඤ්ඤො; ක්වචීත්වෙව-රත්‍යා.

ตะวรรค วะ ระ ณะ แปลงเป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ ตามลำดับ เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น อปุจฺฉณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น รตฺยา.

වග්ගලසෙහි තෙ-

หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส (ยะ เป็น) พยัญชนะเหล่านั้น.

වග්ගලසෙහි පරස්ස යකාරස්ස ක්වචි තෙ වග්ගලසා හොන්ති; සක්කතෙ, පච්චතෙ, අට්ටතෙ, කුප්පතෙ, ඵල්ලතෙ, අස්සතෙ, ක්වචී ත්වෙච-ක්‍යාහං.

ยะ-อักษรที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส บางครั้งแปลงเป็นพยัญชนะวรรค ล และ ส เหล่านั้น; เช่น สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น กฺยาหํ.

හස්ස විපල්ලාසො-

การสลับที่ของ ห-อักษร.

හස්ස විපල්ලාසො හොති යකාරෙ; ගුය්හං.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น คุยฺหํ.

වෙ වා-.

ในเพราะ วะ บ้าง.

හස්ස විපල්ලාසො හොති වා වකාරෙ; බව්හාබාධො බහ්වා බාධො.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า วะ ได้บ้าง; เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ.

තථනරානං ටඨණලා-.

ตะ ถะ นะ ระ เป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ.

තථනරානං ටඨණලා හොන්තී වා; දුක්කටං, අට්ඨකථා, ගහණං, පලිඝො, පලායති, වාත්වෙච-දුක්කතං; ක්වචීත්වෙව-සුගතො.

ตะ ถะ นะ ระ แปลงเป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ ได้บ้าง; เช่น ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ทุกฺกตํ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น สุคโต.

සංයොගාදිලොපො-

การลบพยัญชนะต้นของสังโยค.

සංයොගස්ස යො ආදිභුතො’වයවො තස්ස වා ක්වචී ලොපො හොති; පුප්ඵංසා, ජායතෙ’ගිනි.

พยัญชนะที่เป็นส่วนหน้าของสังโยค มีการลบได้บ้างในบางที่; เช่น ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ.

විච්ඡාභික්ඛඤ්ඤෙසු ද්වෙ-

ในอรรถ วิจฉา และ อาภิกขัญญะ ให้ซ้ำเป็นสองบท.

වීච්ඡායමාභික්ඛඤ්ඤෙ ච යං වත්තතෙ තස්ස ද්වෙ රූපානි හොන්ති, ක්‍රියාය ගුණෙන දබ්බෙන වා භින්නෙ අත්ථෙ ව්‍යාපිතු මිච්ඡා වීච්ඡා; රුක්ඛංරුක්ඛං සිඤ්චති, ගාමොගාමො රමණීයො, ගාමෙ ගාමෙ පානීයං, ගෙහෙ ගෙහෙ ඉස්සරො, රසං රසං භක්ඛයතී, කිරියං කිරියමාරහතෙ.

บทที่กล่าวในอรรถวิจฉาและอาภิกขัญญะ มีสองรูป; วิจฉา คือความปรารถนาที่จะแผ่ไปในเนื้อความที่ต่างกันด้วยกิริยา คุณ หรือวัตถุ; เช่น รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณียโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยํ อารภเต.

අත්ථියෙවානුපුබ්බියෙ’පි වීච්ඡා, මූලෙ ථූලා, අග්ගෙ අග්ගෙ සුඛුමා; යදි හි එත්ථ මූලග්ගභෙදො න සියා ආනුපුබ්බියම්පි න භවෙය්‍ය, (ජෙට්ඨං ජෙට්ඨමනුප්පවෙසය) මාසකං මාසකං ඉමම්හා කහාපණා භවන්තානං ද්වින්නං දෙහීති- මාසකං මාසකමිච්චෙතස්මා වීච්ඡාවගම්‍යතෙ සද්දන්තරතො පන ඉමම්හා කහාපණාති අවධාරණං; පුබ්බං පුබ්බං පුප්ඵන්ති, පඨමං පඨමං පච්චන්තීති වීච්ඡාව; ඉමෙ උභො අඩ්ඪා කතරා කතරා එසං ද්වින්නමඩ්ඪතා, සබ්බෙ ඉමෙ අඩ්ඪා කතමා කතමා ඉමෙසං අඩ්ඪතා, ඉහාපි වීච්ඡාව; ආභික්ඛඤ්ඤං-පොනොපුඤ්ඤං, පචති පචති පපචති පපචති, ලුනාහි ලුනාහිත්වෙවායං ලුනාති, භුත්වා භුත්වා ගච්ඡති, පටපටා කරොති, පටපටායති.

แม้ในอรรถอนุปุพพี (ตามลำดับ) ก็มีวิจฉา เช่น มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา (ที่โคนอ้วน ที่ปลายแต่ละปลายเรียว); เพราะหากไม่มีความต่างกันระหว่างโคนและปลายในที่นี้ อนุปุพพีก็จะมีไม่ได้; (จงให้ผู้ใหญ่เข้าไปตามลำดับ); 'จงให้มาสกะหนึ่งๆ แก่ท่านทั้งสองจากกหาปณะนี้' ดังนี้ อรรถวิจฉาทราบได้จากคำว่า มาสกํ มาสกํ ส่วนการจำกัดจำนวนทราบได้จากคำอื่นคือ อิมมฺหา กหาปณา; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺติ ดังนี้ ก็เป็นวิจฉา; 'คนทั้งสองนี้รวย ใครหนอในสองคนนี้ที่รวย', 'คนทั้งหมดนี้รวย ใครหนอในคนเหล่านี้ที่รวย' ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา; ส่วนอาภิกขัญญะ คือความทำบ่อยๆ เช่น ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิ ดังนี้ เขาก็เกี่ยว, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සෙකස්ස-.

การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าในบทที่ซ้ำกัน.

වීච්ඡාමෙකස්ස ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො හොති, එකෙකස්ස, කථං මත්ථකමත්ථකෙනාති? ස්‍යාදිලොපො පුබ්බස්සාති යොගවිභාගා; න චාතිප්පඞ්ගො යොගවිභාගා ඉට්ඨප්පසිද්ධීති.

ในอรรถวิจฉา เมื่อซ้ำบทเดียวเป็นสองบท มีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น เอเกกสฺส; (ถามว่า) ในคำว่า มตฺถกมตฺถเกน นั้นเป็นอย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺส'; และไม่มีความผิดพลาด เพราะความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมีได้ด้วยการแยกสูตร.

සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ-.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ.

සබ්බාදීනං වීතිහාරෙ ද්වෙ භවන්ති පුබ්බස්ස ස්‍යාදිලොපො ච; අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස භොජකා, ඉතරීතරස්ස භොජකා.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ ให้ซ้ำเป็นสองบท และลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

යාව බොධං සම්භමෙ-.

ซ้ำบทเท่าที่เข้าใจ ในอรรถสัมภมะ.

තුරිතෙනාපායහෙතුපදස්සනං සම්භමො, තස්මිං සති වත්තු යාවන්තෙහ සද්දෙහි සො’ත්ථො විඤ්ඤායතෙ තාවන්තො සද්දා පයුජ්ජන්තෙ; සප්පො සප්පො සප්පො, බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු බුජ්ඣස්සු, භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො භින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො.

สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายด้วยความรีบร้อน เมื่อมีสัมภมะนั้นอยู่ ผู้พูดจะใช้คำศัพท์ซ้ำกันเท่าที่เนื้อความนั้นจะพึงเข้าใจได้; เช่น สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

බහුලං-.

โดยมาก-

අයමධිකාරො ආසත්ථපරිසමත්තියා තෙන නාතිප්පසඞ්ගො ඉට්ඨසිද්ධි ච.

บทนี้เป็นอธิการจนจบอาสัตถะ เพราะฉะนั้นจึงไม่เกินเลย และสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการด้วย

ඉති මොග්ගල්ලානව්‍යාකරණෙ වුත්තීයං පඨමො කණ්ඩො.

ดังนี้แล กัณฑ์ที่ ๑ ในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์

ද්වෙද්වෙකානෙකෙසු නාමස්මා සියොඅංයොනාභිසනං ස්මාහිසනංස්මිංසු-.

วิภัตติทั้งหลาย ๒-๒ คือ สิ โอ อัง โย นา ภิ สะ นัง สมา หิ สะ นัง สฺมึ สุ ย่อมลงหลังนาม ในเอกพจน์และพหูพจน์-

එතෙසං ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති එකානෙකත්ථෙසු වත්තමානතො නාමස්මා; මුනි මුනයො, මුනිං මුනයො, මුනිනා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මා මුනීහි, මුනිස්ස මුනීනං, මුනිස්මිං මුනීසු, එවං කුමාරී කුමාරියො, කඤ්ඤා කඤ්ඤායොති; එතානි සත්ත දුකානි සත්තවිභත්තියො; විභාගො විභත්තීති කත්වා-එත්ථ සිඅමිතීකාරා කාරා ‘‘කිමංසිසූ‘‘ති. සංකෙතත්ථා.

วิภัตติ ๒-๒ เหล่านี้ ย่อมมีหลังนามที่กล่าวถึงเนื้อความเอกพจน์และพหูพจน์ (เช่น) มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เช่นเดียวกัน กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญายะ ดังนี้. คู่ทั้ง ๗ เหล่านี้ ชื่อว่าสัตตวิภัตติ. เพราะทำวิภาค (การแบ่ง) จึงชื่อว่าวิภัตติ. ในที่นี้ อักษร สิ อัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย (สัญญา) ในสูตรว่า 'กิมํสิสู' เป็นต้น

කම්මෙ දුතියා-.

ในกรรมเป็นทุติยาวิภัตติ-

කරීයති කත්තුක්‍රියායාභීසම්බන්ධීයතීති කම්මං, තස්මිං දුතියා විභත්ති හොති; කටං කරොති, ඔදනං පවති, ආදිච්චං පස්සති, ඔදනො පච්චතීති-ඔදනසද්දතො කම්මතා නප්පතීයතෙ, කිං චරහි? ආඛ්‍යාතතො; කටං කරොති විපුලං දස්සනීයන්ති- අත්ථෙව ගුණ යුත්තස්ස කම්මතා; ඉච්ඡිතෙ’පි කම්මත්තාව දුතියා සිද්ධ; ගාවුං පයො දොහති, ගොමන්තං ගාවං යාවති, ගවමවරුන්ධති වජං, මාණවකං මග්ගං පුච්ඡති, ගොමන්තං ගාවං භික්ඛතෙ, රුක්ඛමව චිනාති ඵලානි, සිස්සං ධම්මං බ්‍රූතෙ, සිස්සං ධම්මමනුසාසති.

สิ่งที่ถูกทำ หรือถูกเกี่ยวข้องด้วยกิริยาของกัตตา ชื่อว่ากรรม. ในกรรมนั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมทำซึ่งเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าว, ย่อมเห็นซึ่งพระอาทิตย์. (ในประโยค) 'โอทโน ปจฺจติ' (ข้าวอันเขาหุงอยู่) ความเป็นกรรมไม่ปรากฏจากศัพท์ว่า 'โอทน' (ข้าว) แต่ปรากฏจากอะไร? ปรากฏจากอาขยาต. (ในประโยค) 'กตํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียํ' (ย่อมทำซึ่งเสื่อให้กว้างขวางน่าดู) ความเป็นกรรมย่อมมีแก่สิ่งที่ประกอบด้วยคุณ (วิเศษณกรรม) นั่นเอง. แม้ในสิ่งที่ปรารถนา (อิจฉิตกรรม) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมรีดซึ่งน้ำนมจากแม่โค, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมกักขังซึ่งโคในคอก, ย่อมถามซึ่งทางกับมาณพ, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมเลือกเก็บซึ่งผลไม้จากต้นไม้, ย่อมกล่าวซึ่งธรรมแก่ศิษย์, ย่อมสั่งสอนซึ่งธรรมแก่ศิษย์.

එවමනිචඡිතෙ’පි; අහිං ලඞ්ඝයති, වීසං භක්ඛෙති; යන්නෙ විච්ඡිතං නාපි අනිච්ඡිතං තත්ථාපි දුතීයා සිද්ධා; ගාමං ගච්ඡන්තො රුක්ඛමූලමුපසප්පති, පථවිං අධිසෙස්සති, ගාමමධිතිට්ඨති, රුක්ඛ මජ්ඣාසතෙති-අධිසීඨාසානං පයොගෙ’ධිකරණෙ කම්මවචනිච්ඡා.

แม้ในสิ่งที่ไม่ปรารถนา (อนิจฉิตกรรม) ก็เช่นกัน. (เช่น) ย่อมกระโดดข้ามซึ่งงู, ย่อมกินซึ่งยาพิษ. แม้ในสิ่งที่มิใช่ความปรารถนาและมิใช่ความไม่ปรารถนา (เนวจฺฉิตนานิจฺฉิตกรรม) ในที่นั้นก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติ. (เช่น) เมื่อไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้ซึ่งโคนต้นไม้, ย่อมหนุนนอนซึ่งแผ่นดิน, ย่อมยืนทับซึ่งบ้าน, ย่อมนั่งบนต้นไม้ - ในการประกอบของ อธิ-สี, อธิ-ฐา, อธิ-อาส ธาตุ มีความประสงค์จะกล่าวอธิกรณะเป็นกรรม.

වත්තිච්ඡාතො හි කාරකානි හොන්ති; තං යථා- වලාහකා විජ්ජොතතෙ, වලාහකස්ස විජ්ජොතතෙ, වලාහකො විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙ විජ්ජොතතෙ, වලාහකෙන විජ්ජොතතෙති.

แท้จริง การกทั้งหลายย่อมมีได้ตามความประสงค์จะกล่าว. เช่น สายฟ้าแลบจากเมฆ (ปัญจมี), สายฟ้าของเมฆแลบอยู่ (ฉัฏฐี), เมฆแลบอยู่ (ปฐมา), สายฟ้าแลบในเมฆ (สัตตมี), สายฟ้าแลบด้วยเมฆ (ตติยา).

එවමභිනවිසස්ස වා, ධම්මමභිනිවිසතෙ ධම්මෙ වා, තථා උපන්වජ්ඣාවසස්සාභොජනනවුත්තිචනස්ස; ගාමමුපවසති, ගාම මනුවසති, පබ්බතමධිවසති, ඝරමාවසති; අභොජනනිවුත්තිවච නස්සාති-කිං? ගාමෙ උපවසති-භොජනනිවුත්තිං කරොතීති අත්ථො. තප්පානාචාරෙ’පි කම්මත්තාව දුතියා සිද්ධා, නදිම්පිවති, ගාමං චරති; එවං සචෙ මං නාලපිස්සතීති-ආදිසුපි.

เช่นเดียวกัน ในการประกอบของ อภิ-นิ-วิส ธาตุ (ย่อมเป็นทุติยา) หรือไม่ (เป็นสัตตมีก็ได้) เช่น ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม (ธมฺมํ อภินิวิสเต) หรือ ในธรรม (ธมฺเม วา). เช่นเดียวกับ อุป-อนุ-อธิ-อา-วส ธาตุ ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร. (เช่น) ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อุปวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อนุวสติ), ย่อมอาศัยอยู่บนภูเขา (ปพฺพตํ อธิวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในเรือน (ฆรํ อาวสติ). คำว่า 'ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร' คืออะไร? (เช่น) ย่อมถือจำ (อดอาหาร) ในบ้าน (คามิ อุปวสติ) - หมายถึงการงดเว้นอาหาร. แม้ในกิริยาที่ประพฤติไปในสิ่งนั้น (ตัปปานาจาร) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมดื่มซึ่งน้ำในแม่น้ำ, ย่อมเที่ยวไปในบ้าน. เช่นนี้ แม้ในประโยคว่า 'ถ้าท่านจักไม่พูดกับเรา' เป็นต้น.

විහිතාව පටියොගෙ දුතියා, පටිභන්තු තං චුන්ද බොජ්ඣඞ්ගාති-තං පටි බොජ්ඣඞ්ගා භාසන්තූති අත්ථො; යදා තු ධාතුනා යුත්තො පති තදා තෙනායොගා සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී ච තස්ස නප්පටි භාතීති? අක්ඛෙ දිබ්බති, අක්ඛෙහි දිබ්බති, අක්ඛෙසු දිබ්බතීතිකම්මකරණාධිකරණවචනිච්ඡා.

ทุติยาวิภัตติถูกกำหนดไว้แล้วในการประกอบกับศัพท์ว่า 'ปฏิ'. (เช่น) ดูกรจุนทะ ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน (ปฏิภนฺตุ ตํ) - หมายถึง โพชฌงค์ทั้งหลายจงส่องสว่างเฉพาะต่อท่าน. แต่เมื่อ 'ปฏิ' ประกอบกับธาตุ (เป็นอุปสรรค) เพราะไม่มีการประกอบกับ 'ปฏิ' ศัพท์นั้น จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ (เช่น) 'ตสฺส นปฺปฏิภาติ' (ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา). (ในประโยค) ย่อมเล่นซึ่งลูกเต๋า, ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า, ย่อมเล่นในลูกเต๋า - เป็นความประสงค์จะกล่าวเป็นกรรม กรณะ และอธิกรณะ.

කාලද්ධානමච්චන්තසංයොගෙ-.

ในความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งของกาลและอัทธา-

ක්‍රියාගුණදබ්බෙහි සාකල්ලෙන කාලද්ධානං සම්බන්ධො අච්චන්තසංයොගෙ, තස්මිං විඤ්ඤායමානෙ කාලසද්දෙහි අද්ධ සද්දෙහි ච දුතියා හොති; මාසමධීතෙ, මාසං කල්‍යාණි. මාසං ගුළධානා, කොසමධීතෙ, කොසං කුටිලා නදී, කොසං පබ්බතො; අච්චන්තසංයෙගෙති කිං? මාසස්ස ද්වීහමධීතෙ; කොසස්සෙක දෙසෙ පබ්බතො; පුබ්බන්හසමයං නිවාසෙත්වා, එකං සමයං භගවා, ඉමං රත්තිං චත්තාරො මහාරාජාති; එවමාදිසු කාලවාචීහි අච්චන්තසංයෙගත්තාව දුතියා සිද්ධා, විභත්තිවිපල්ලාසෙන වා බහුලං විධානා-

ความสัมพันธ์ของกาลและอัทธา (ระยะทาง) โดยสิ้นเชิงกับกิริยา คุณ และมวลสาร คือ อัจจันตสังโยคะ. เมื่ออัจจันตสังโยคะนั้นปรากฏอยู่ หลังศัพท์ที่บอกกาลและศัพท์ที่บอกอัทธา ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมเรียนตลอดเดือน, (หญิง) มีความงามตลอดเดือน, ข้าวตอกระคนน้ำอ้อยตลอดเดือน, ย่อมเรียนตลอดโยชน์, แม่น้ำคดตลอดโยชน์, ภูเขา (ตั้งอยู่) ตลอดโยชน์. คำว่า 'ในอัจจันตสังโยคะ' คืออะไร? (เช่น) ย่อมเรียน ๒ วันของเดือน (มสสฺส ทฺวีหํ), ภูเขาอยู่ในส่วนหนึ่งของโยชน์ (โกสสฺเสกเทเส). (ในประโยค) นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า, คืนนี้ท้าวมหาราชทั้งสี่ - ในประโยคเหล่านี้ ทุติยาวิภัตติสำเร็จหลังศัพท์ที่บอกกาลด้วยความเป็นอัจจันตสังโยคะนั่นเอง หรือด้วยการสลับวิภัตติ (วิภัตติวิปัลลาสะ) เพราะมีการบัญญัติไว้ว่า 'พหุลัง' (โดยมาก)-

ඵලප්පත්තියං ක්‍රියාපරිසමත්ත්‍යපවග්ගො තස්මිං විඤ්ඤාය මානෙ කාලද්ධානං ක්‍රියායාච්චන්තසංයොගෙ තතියාභිමතා සාපි කරණත්තාව සිද්ධා; මාසෙනානුවාකො’ධීතො, කොසෙනානුවා කො’ධීතොති; අනපවග්ගෙතු අසාධකතමත්තා කරණත්තාභවෙ දුතියාව මාසමධීතො’නුවාකො, න චානෙන ගහිතොති.

การบรรลุผล คือความสำเร็จแห่งกิริยา ชื่อว่า อปวคคะ. เมื่ออปวคคะนั้นปรากฏอยู่ ในอัจจันตสังโยคะของกาลและอัทธากับกิริยา พึงประสงค์ให้เป็นตติยาวิภัตติ. แม้ตติยาวิภัตตินั้นก็สำเร็จด้วยความเป็นกรณะนั่นเอง. (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในเดือนหนึ่ง, อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในโยชน์หนึ่ง. แต่เมื่อยังไม่จบ (อนัปปวคคะ) เพราะไม่มีความเป็นกรณะอันเป็นสาธกะที่สุด จึงเป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนอยู่ตลอดเดือน แต่เขายังรับ (จำ) ไม่ได้.

කාරකමජ්ඣෙ යෙ කාලද්ධානවාචිනො තතො සත්තමීපපඤ්චමියො අභිමතා; අජ්ජ භුත්වා දෙවදත්තො ද්වීහෙ භුඤ්ජිස්සති ද්වීහා භුඤ්ජිස්සති, අත්‍රට්ඨො’යමිස්සාසො කොසෙ ලක්ඛං විජ්ඣති, කොසා ලක්ඛං විජ්ඣතීති-තාපීහ සකසකකාරකවචනිච්ඡායෙව සිද්ධා.

หลังศัพท์ที่บอกกาลและอัทธาซึ่งอยู่ท่ามกลางการก พึงประสงค์ให้เป็นสัตตมีและปัญจมีวิภัตติ. (เช่น) เทวทัตต์กินวันนี้แล้ว จักกินในอีก ๒ วัน (สัตตมี) หรือ จักกินจากนี้ไป ๒ วัน (ปัญจมี). นายธนูผู้นี้อยู่ในที่นี้ ย่อมยิงเป้าในระยะโยชน์หนึ่ง (สัตตมี) หรือ ย่อมยิงเป้าจากระยะโยชน์หนึ่ง (ปัญจมี) - แม้วิภัตติเหล่านั้นในที่นี้ ก็สำเร็จด้วยความประสงค์จะกล่าวการกของตนๆ นั่นเอง.

ගතිබොධාහාරසද්දත්ථකම්මකහජ්ජාදීනං පයොජ්ජෙ-.

ในประโยคของธาตุมีคติ โพธะ อาหาระ สัททะ อกรรมกะ และภัจชะ เป็นต้น-

ගමනත්ථානං බොධත්ථානං ආහාරත්ථානං සද්දත්ථානමකම්මකානං භජ්ජාදීනඤ්ච පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති, සාමත්ථියා ච පයොජකව්‍යාපාරෙන කම්මතාවස්ස හොතීති පතීයතෙ; ගම යති මාණවකං ගාමං, යාපයති මාණවකං ගාමං, බොධයති මාණවකං ධම්මං, වෙදයති මාණවකං ධම්මං, භොජයති මාණවකමොදනං, ආසයති මාණවකමොදනං, අජ්ඣාපයති මාණවකං වෙදං පාඨයති මාණවකං වෙදං, ආසයති දෙවදත්තං, සායයති දෙව දත්තං, අඤ්ඤං භජ්ජාපෙති, අඤ්ඤං කොට්ටාපෙති, අඤඤ්ඤං සන්ථරාපෙති. එතෙසමෙවාති කිං?පාචයති ඔදනං දෙවදත්තෙන යඤඤ්ඤදත්තො; පයෙ ප්පොති කිං?ගච්ඡති දෙවදත්තො, යදා චරහිගමයති දෙවදත්තං යඤ්ඤ දත්තො, තමපරො පයොජයති තදා ගමයති දෙවදත්තං යඤ්ඤදත්තෙනෙති - භවිතබ්බං ගමයතිස්සාගමනත්ථත්තා.

ในประโยคของธาตุที่มีความหมายว่าไป (คติ), มีความหมายว่ารู้ (โพธะ), มีความหมายว่ากิน (อาหาระ), มีความหมายว่าเสียง (สัททะ), ธาตุอกรรมกะ และธาตุมีภัจชะเป็นต้น, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังกัตตาที่ถูกใช้ (ปโยชกัตตา). และด้วยความสามารถ ย่อมปรากฏว่าความเป็นกรรมย่อมมีแก่เขาด้วยกิริยาของผู้ใช้. (เช่น) ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพเรียนซึ่งพระเวท, ย่อมให้มาณพท่องซึ่งพระเวท, ย่อมให้เทวทัตต์นั่ง, ย่อมให้เทวทัตต์นอน, ย่อมให้ผู้อื่นทอด, ย่อมให้ผู้อื่นตำ, ย่อมให้ผู้อื่นปู. คำว่า 'ของธาตุเหล่านี้เท่านั้น' คืออะไร? (เช่น) ยัญญทัตต์ย่อมให้เทวทัตต์หุงซึ่งข้าว (ใช้ตติยา). คำว่า 'ในประโยค' คืออะไร? (เช่น) เทวทัตต์ย่อมไป. เมื่อยัญญทัตต์ให้เทวทัตต์ไป, และมีผู้อื่นมาใช้ยัญญทัตต์นั้นอีก, เมื่อนั้นควรเป็น 'ย่อมให้เทวทัตต์ไปโดยยัญญทัตต์' (คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตน) เพราะธาตุ 'คมยติ' (ในฐานะเป็นเหตุ) มีความหมายว่าไป.

හරාදීනං වා-.

หรือของธาตุมีหระเป็นต้น-

හරාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා හොති වා; හාරෙති හාරං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, අජ්ඣොහාරෙති සත්තුං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, කාරෙති දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා, දස්සයතෙ ජනං රාජා ජනෙනෙති වා, අභිවාදයතෙ ගුරුං දෙවදත්තං දෙවදත්තෙනෙති වා.

ในประโยคของธาตุมี หร ธาตุเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติหลังกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชชกัตตา) บ้าง; (เช่น) ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป หรือ ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตกินข้าว หรือ ให้เทวทัตกินข้าว (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตทำ หรือ ให้เทวทัตทำ (ด้วยเทวทัต), พระราชาให้ประชาชนดู หรือ พระราชาให้ประชาชนดู (ด้วยประชาชน), ให้เทวทัตไหว้ครู หรือ ให้เทวทัตไหว้ครู (ด้วยเทวทัต).

න ඛාදාදීනං-.

ไม่ลง (ทุติยาวิภัตติ) หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น-

ඛාදාදීනං පයොජ්ජෙ කත්තරි දුතියා න හොති; ඛාදයති දෙවදත්තෙන, ආදයති දෙවදත්තෙන, අව්හාපයති දෙවදත්තෙන, සද්දායති දෙවදත්තෙන, කන්දයති දෙවදත්තෙන, නායයති දෙවදත්තෙන.

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น ไม่ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตเรียก, ให้เทวทัตส่งเสียง, ให้เทวทัตร้องไห้, ให้เทวทัตนำไป (ทุกตัวอย่างใช้ตติยาวิภัตติ).

වහිස්සානියන්තුකෙ-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ วห ธาตุ ในความหมายว่าผู้ขับขี่ไม่ใช่ผู้ควบคุม (สารถี)-

වාහයති භාරං දෙවදත්තෙන; අනියන්තුකෙති-කිං?වාහයති ගාරං බලිවද්දෙ.

ให้เทวทัตแบกภาระ. คำว่า 'เมื่อไม่ใช่ผู้ควบคุม' คืออะไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายลากเกวียน (ในที่นี้โคถูกควบคุม จึงใช้ทุติยา).

භක්ඛිස්සාහිංසායං-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ ภักข ธาตุ ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน-

භක්ඛයති මොදකෙ දෙවදත්තෙන; අහිංසායන්ති කිං? භක්ඛයති බලිවද්දෙ සස්සං.

ให้เทวทัตกินขนมโมทกะ. คำว่า 'ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน' คืออะไร? (เช่น) ให้โคกินข้าวกล้า (เป็นการเบียดเบียนเจ้าของนา จึงใช้ทุติยา).

ධ්‍යාදීහි යුත්තා-.

ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น-

ධිආදීහි යුත්තතො දුතියා හොති? ධිරත්ථුමං පූතිකායං, අන්තරා ච රාජගහං, අන්තරා ච නාළන්දං, සමාධානමන්තරෙන, මුචලින්දමභිතො සරමිච්චාදි-ඡට්ඨියාපවාදො යං.

หลังนามศัพท์ที่ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ขอความนอบน้อม (หรือความพินาศ) จงมีแก่ร่างกายที่เน่าเปื่อยนี้, ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา, เว้นจากสมาธิ, สระน้ำรอบต้นมุจลินท์ เป็นต้น-นี่เป็นข้อเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ.

ලක්ඛණිත්ථම්භුතවීච්ඡාස්වභිනා-.

ในความหมาย ลักขณะ อิตถัมภูตะ และวีจฉา เมื่อประกอบด้วย อภิ-

ලක්ඛණාදිස්වත්ථෙස්වහිනා යුත්තම්හා දුතියා හොති; රුක්ඛ මභිවිජ්ජෙතතෙ විජ්ජු, සාධු දෙවදත්තො මාතරමභි, රුක්ඛං රුක්ඛමභිතිට්ඨති.

ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น เมื่อประกอบด้วย อภิ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้ (ลักขณะ), เทวทัตดีต่อมารดา (อิตถัมภูตะ), ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (วีจฉา).

පතිපරීහි භාගෙ ච-.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ด้วย-

පතිපරීහි යුත්තම්හා ලක්ඛණාදිසු භාගෙ වත්ථෙ දුතියා හොති; රුක්ඛම්පති විජ්ජොතතෙ විජ්ජු, සාධු දෙවදත්තො මාතරං පති, රුක්ඛං රුක්ඛං පති තිට්ඨති, යදෙත්ථ මං පති සියා, රුක්ඛං පරිවිජ්ජෙතතෙ විජ්ජු, සාධු දෙවදත්තො මාතරං පරි, රුක්ඛං රුක්ඛං පරි තිට්ඨති, යදෙත්ථ මං පරි සියා.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น และในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้ (ส่วนแบ่ง), สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

අනුනා-.

เมื่อประกอบด้วย อนุ.

ලක්ඛණාදිස්වත්ථෙස්වනුනා යුත්තම්හා දුතියා හොති; රුක්ඛ මනුවිජ්ජොතතෙ විජ්ජු, සච්චකිරියමනුපවස්සි; හෙතු ච ලක්ඛණං භවති, සාධු දෙවදත්තො මාතරමනු, රුක්ඛං රුක්ඛමනු තිට්ඨති, යදෙත්ථ මං අනුසියා.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, ฝนตกเพราะการทำสัจกิริยา (ในที่นี้เหตุเป็นเครื่องกำหนด), เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

සහත්ථෙ-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

සහත්ථෙ’නුනා යුත්තම්හා දුතියා හොති; පබ්බතමනුතිට්ඨති.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า พร้อมกับ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) กองทัพตั้งอยู่ขนานกับภูเขา (หรือพร้อมกับภูเขา).

හීනෙ-

ในความหมายว่า ด้อยกว่า (หีนะ).

හීනත්ථෙ’නුනා යුත්තම්හා දුතියා හොති; අනුසාරිපුත්තං පඤ්ඤාවන්තො.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

පඤ්ඤවන්තො-ම.

เหล่าผู้มีปัญญา.

උපෙන-.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ.

හිනත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා දුතියා හොති; උපසාරිපුත්ත පඤ්ඤාවන්තො.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

සත්තම්‍යාධික්‍යෙ-.

ในความหมายว่า ยิ่งกว่า (อาธิกยะ) ลงสัตตมีวิภัตติ.

ආධික්‍යත්ථෙ උපෙන යුත්තම්හා සත්තමී හොති; උපඛාරයං දොණො.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ยิ่งกว่า ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าหม้อ (ขารี).

සාමිත්තෙ’ධිනා-.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ (สามิตตะ).

සාමිභාවත්ථෙ’ධිනා යුත්තම්හා සත්තමී හොති; අධිබ්‍රහ්මදත්තෙ පඤ්චාලා, අධිපඤ්චාලෙසු බ්‍රහ්මදත්තො.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) แคว้นปัญจาละอยู่ในอำนาจของพระเจ้าพรหมทัต, พระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่ในแคว้นปัญจาละ.

කත්තුකරණෙසු තතියා-.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก.

කත්තරි කරණ ච්ैඅ කාරකෙ තතියා හොති; පුරිසෙන කතං, අසිනා ඡින්දති, පකතියාභිරූපො, ගොත්තෙන ගොතමො’සුමෙධො නාම නාමෙන, ජාතියා සත්තවස්සිකොති-භූධාතුස්ස සම්භවා කරණෙ එව තතියා; එවං සමෙන ධාවති, විසමෙන ධාවති, ද්විදොණෙන ධඤ්ඤං කිණාති, පඤ්චකෙන පසවො කිණාතීති.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก; (เช่น) อันบุรุษทำแล้ว, ย่อมตัดด้วยพระขรรค์, เป็นผู้มีรูปงามโดยปกติ, ชื่อโคตมะโดยโคตร, ชื่ออสุเมธะโดยชื่อ, เป็นผู้มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ; เพราะความเกิดขึ้นแห่ง ภู ธาตุ จึงลงตติยาวิภัตติในกรณการกเท่านั้น; เช่น ย่อมวิ่งไปตามที่ราบ, ย่อมวิ่งไปตามที่ขรุขระ, ย่อมซื้อข้าวเปลือกด้วยมาตราตวง ๒ ทะนาน, ย่อมซื้อสัตว์ด้วยเงิน ๕ กหาปณะ.

සහත්ථෙන-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

සහත්ථෙන යොගෙ තතියා සියා; පුත්තෙන සහාගතො, පුත්තෙන සද්ධිං ආගතො? තතියාපි ඡට්ඨීව අප්පධානෙ එව භවති.

เมื่อประกอบกับศัพท์ที่มีความหมายว่า พร้อมกับ พึงลงตติยาวิภัตติ; (เช่น) มาพร้อมกับบุตร, มาพร้อมกับบุตร. แม้ตติยาวิภัตติก็ย่อมลงในบทที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) เท่านั้น เหมือนฉัฏฐีวิภัตติ.

ලක්ඛණෙ-.

ในความหมายว่า ลักษณะ.

ලක්ඛණෙ වත්තමානතො තතියා සියා; තිදණ්ඩකෙන පරිබ්බාජකමද්දක්ඛි, අක්ඛිනා කාණො, තෙන හි අඞ්ගෙන අඞ්ගිනො විකාරො ලක්ඛීයතෙ.

เมื่อมีอยู่ในความหมายว่า ลักษณะ พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น เห็นปริพาชกผู้มีไม้สามง่าม, ตาบอดด้วยตาข้างหนึ่ง; เพราะอวัยวะนั้น ความพิการของเจ้าของอวัยวะย่อมปรากฏ.

හෙතුම්හි-.

ในความหมายว่า เหตุ.

තක්කිරියායොග්ගෙ තතියා සියා; අන්නෙන වසති, විජ්ජාය යසො.

เมื่อประกอบด้วยการกระทำนั้น พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น ย่อมอยู่ด้วยข้าว, ยศเพราะวิชา.

පඤ්චමීණෙ වා-.

ในความหมายว่า หนี้ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง.

ඉණෙ හෙතුම්හී පඤ්චමී හොති වා;ජළත්තා බද්ධො සතෙන වා.

ในความหมายว่า หนี้ อันเป็นเหตุ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยร้อย (แห่งเงิน).

ගුණෙ-

ในความหมายว่า คุณ.

පරාඞ්ගභුතෙ හෙතුම්හි පඤ්චමී හොති වා; ජළත්තා බද්ධො ජළත්තෙන වා, පඤ්ඤාය මුත්තො, හුත්වා අභාවතො’නිච්චා, සඞ්ඛාර නිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො.

ในความหมายว่า เหตุอันเป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยความโง่, หลุดพ้นด้วยปัญญา, ไม่เที่ยงเพราะมีแล้วไม่มี, เพราะความดับแห่งสังขาร วิญญาณย่อมดับ.

ඡට්ඨී හෙත්වත්ථෙහි-.

ด้วย ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า เหตุ.

හෙත්වත්ථවචීහි යෙගෙ හෙතුම්හි ඡඨී සියයා; උදරස්ස හෙතු, උදරස්ස කාරණා.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ พึงลงฉัฏฐีวิภัตติในเหตุ เช่น เพราะเหตุแห่งท้อง, เพราะเหตุแห่งท้อง.

සබ්බාදිතො සබ්බා-.

จาก สัพพะ เป็นต้น ลงวิภัตติทั้งปวง.

හෙත්වත්ථෙහි යොගෙ සබ්බාදීහි සබ්බා විභත්තියො හොන්ති; කො හෙතු, කං හෙතුං, කෙන හෙතුනා, තස්ස හෙතුස්ස, කස්මා හෙතුස්මා, කස්ස හෙතුස්ස, කස්මිං හෙතුස්මිං; කිං කාරණං, කෙන කාරණෙන; කිං නිමිත්තං, කෙන නිමිත්තෙන; කිං පයොජනං, කෙන පයොජනෙනෙච්චෙවමාදි –හෙත්වත්ථෙහීත්වෙව-කෙන කතං.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ ลงวิภัตติทั้งปวงจาก สัพพะ เป็นต้น เช่น เหตุอะไร, ซึ่งเหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, แก่เหตุนั้น, จากเหตุอะไร, ของเหตุอะไร, ในเหตุอะไร; เหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร; นิมิตอะไร, ด้วยนิมิตอะไร; ประโยชน์อะไร, ด้วยประโยชน์อะไร เป็นต้น – ในความหมายว่า เหตุเท่านั้น – อันใครกระทำแล้ว.

චතුත්ථි සම්පදානෙ-.

จตุตถีในสัมปทานะ.

යස්ස සම්මා පදීයතෙ තස්මිං චතුත්ථි සියා; සඞ්ඝස්ස දදාති, ආධාරවිචක්ඛායං සත්තමීපි සියා, සඞ්ඝෙ දෙහි.

จตุตถีพึงมีในผู้ใดอันเขาให้โดยชอบ; ย่อมถวายแก่สงฆ์. สัตตมีพึงมีในความประสงค์อาธาระด้วย, จงถวายในสงฆ์.

තාදත්ථ්‍යෙ-.

ในตาทัตถี.

තස්සෙදං තදත්ථං තදත්ථභාවෙ ජොතනීයෙ නාමස්මා චතුත්ථී සියා; සීතස්ස පටිඝාතාය, අත්ථාය හිතාය දෙවමනුස්සානං, නාලං දාරභරණාය, යූපාය දාරු, පාකාය වජතීත්වෙවමාදි.

จตุตถีพึงมีจากนาม ในเมื่อความที่สิ่งนี้เป็นไปเพื่อสิ่งนั้นอันพึงแสดง; เพื่อป้องกันความหนาว, เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยาได้, ไม้เพื่อหลัก, ย่อมไปเพื่อหุงต้ม เป็นต้นอย่างนี้.

කස්ස සාදුං න රුච්චති, මා ආයස්මන්තානම්පි සඞ්ඝභෙදො රුච්චත්ථ, ඛමති සඞ්ඝස්ස, භත්තමස්ස නච්ඡාදෙතීති-ඡට්ඨී සම්බන්ධ වචනිච්ඡායං; න චෙවං විරොධො සියා සදිසරූපත්තා එවං විධෙසු ච සම්බන්ධස්ස සද්දිකානුමතත්තා කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසීති-අත්ථමත්තෙ පඨමා.

รสอันใครไม่ชอบใจ, ขอความแตกแยกแห่งสงฆ์อย่าพึงชอบใจแก่ท่านทั้งหลายเลย, ย่อมอดทนแก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่ชอบใจแก่เขา – ฉัฏฐีในความประสงค์สัมพันธ์; ความขัดแย้งไม่พึงมีอย่างนี้ เพราะความที่มีรูปเหมือนกัน และเพราะความที่สัมพันธ์เป็นที่อนุญาตของนักไวยากรณ์ในคำมีอย่างนี้; หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร – ปฐมาในอรรถมาตร.

එවමඤ්ඤාපි විඤ්ඤෙය්‍යා පරතො’පි යථාගමං.

แม้วิภัตติอื่นก็พึงทราบอย่างนี้ ในเบื้องหน้าก็พึงทราบตามคัมภีร์.

රඤ්ඤො සතං ධාරෙති, රඤ්ඤො ඡත්තං ධාරෙතීති සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී; එවං රඤ්ඤො සිලාඝතෙ, රඤ්ඤො හනුතෙ, රඤ්ඤො උප තිට්ඨතෙ, රඤ්ඤො සපතෙ, දෙවාපි තස්ස පිහයන්ති තාදිනො, තස්ස කුජ්ඣ මහාවීර, යදිතං තස්ස පකුප්පෙය්‍යං, දුභයති දිසානං මෙඝො, යො මිත්තානං න දූහතී,[ ] යො අප්පදුට්ඨස්ස නරස්ස දුස්සති, ක්‍යාහං අය්‍යානං අපරජ්ඣාමි, ඉස්සයන්ති සමණානං තිත්ථියා, ධම්මෙන නයමානානං කා උසූය, [ ] රඤ්ඤො භාග්‍යමා රජ්ඣති, රඤ්ඤො භාග්‍යමික්ඛතෙ, තෙන යාචිතො අයාචිතො වා තස්ස ගාවො පටිසුණාති, ගාවො ආසුණාති, භගවතො පච්චස්සොසුං, හොතු පතිගිණාති, හොත්වනුගිණාති, ආරොවයාමි වො, පතිවෙදයාමි වො, ධම්ම තෙ දෙසිස්සාමි, යථා නො සත්ථා ව්‍යාකරෙය්‍ය, අලං තෙ ඉධ වාසෙන, කිං තෙ ජටාහි දුම්මෙධ, අරහති මල්ලො මල්ලස්සාති –ජීවිතං තිණායපි න මඤ්ඤමනොති තාදත්ථ්‍යෙ චතුත්ථි; තිණෙන යො අත්ථො තදත්ථායපීති අත්ථො;

ย่อมทรงไว้ซึ่งร้อยแห่งพระราชา, ย่อมทรงไว้ซึ่งฉัตรแห่งพระราชา – ฉัฏฐีในสัมพันธ์; อย่างนี้ ย่อมสรรเสริญพระราชา, ย่อมปิดบังแก่พระราชา, ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ใกล้พระราชา, ย่อมสาบานแก่พระราชา, แม้เทวดาทั้งหลายย่อมปรารถนาแก่ผู้คงที่นั้น, ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระองค์จงกริ้วแก่ผู้นั้น, ถ้าว่าข้าพึงโกรธแก่ผู้นั้น, เมฆย่อมยังทิศทั้งหลายให้ชุ่ม, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย, ผู้ใดประทุษร้ายนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย, ข้าพเจ้าจะล่วงเกินท่านทั้งหลายได้อย่างไร, พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย, ความริษยาอะไรมีแก่ผู้ประพฤติโดยธรรม, ย่อมยินดีในส่วนแห่งพระราชา, ย่อมปรารถนาซึ่งส่วนแห่งพระราชา, อันเขาขอแล้วหรือไม่ได้ขอแล้ว ย่อมรับโคทั้งหลายแก่ผู้นั้น, ย่อมฟังโคทั้งหลาย, ย่อมเชื่อฟังพระผู้มีพระภาค, ย่อมรับว่า "ขอจงมีเถิด", ย่อมอนุโมทนาว่า "ขอจงมีเถิด", ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าจักแสดงธรรมแก่ท่าน, อย่างที่พระศาสดาของเราพึงพยากรณ์, การอยู่ ณ ที่นี้พอแล้วแก่ท่าน, ข้าแต่คนมีปัญญาทราม ประโยชน์อะไรด้วยชฎาทั้งหลายแก่ท่าน, นักมวยย่อมควรแก่นักมวย – ย่อมไม่สำคัญชีวิตแม้เพื่อหญ้า – จตุตถีในตาทัตถี; อรรถว่า ประโยชน์ใดด้วยหญ้า เพื่อประโยชน์นั้นด้วย.

‘‘යො ච සිතච උණ්හච තිණා භිය්‍යො න නමඤ්ඤති‘‘

ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งกว่าหญ้า.

තිණමිව ජීවිතං මඤ්ඤමානොති-සවිසයාව විභත්තියො; සග්ගාය ගච්ඡතීති-තාදත්ථ්‍යෙ චතුත්ථි, යො හි සග්ගං ගච්ඡති තදත්ථං තස්ස ගමනන්ති–-කම්මවවනිච්ඡායං තු දුතියාව - සග්ගං ගච්ඡති; ආයුං භොතො හොතු, චිරං ජීවිතං භද්දං කල්‍යාණං අත්ථං පයොජනං කුසලං අනාමයං හිතං පථ්‍යං සුඛං සාතං භොතො හොතු; සාධු සම්මුති මෙතස්ස, පුත්තස්සාවිකරෙය්‍ය ගුය්හමත්ථං, තස්ස මෙ සක්කො පාතුරහොසි, තස්ස පහිණෙය්‍ය, භික්ඛූනං දූතං පාහෙසි, කප්පති සමණානං ආයොගො, එකස්ස ද්වින්නං තිණ්ණං වා පහොති, උපමං තෙ කරිස්සාමි, අඤ්ජලිං තෙ පගණ්හාමි, තස්ස ඵාසු, ලොකස්සත්ථො, නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, සොත්ථි තස්ස, අලං මල්ලො මල්ලස්ස, සමත්ථො මල්ලො මිල්ලස්ස, තස්ස හිතං තස්ස සුඛං, ස්වාගතං තෙ මහාරාජාති-සබ්බත්ථ ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ.

ย่อมสำคัญชีวิตเหมือนหญ้า – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ย่อมไปเพื่อสวรรค์ – จตุตถีในตาทัตถี, ก็ผู้ใดไปสู่สวรรค์ การไปของผู้นั้นเพื่อประโยชน์นั้น – แต่ในความประสงค์กรรมเป็นทุติยาเท่านั้น – ย่อมไปสู่สวรรค์; ขออายุจงมีแก่ท่าน, ขอชีวิตอันยืนนาน ความเจริญ ความงาม ประโยชน์ ความประสงค์ กุศล ความไม่มีโรค ความเกื้อกูล ความสบาย ความสุข ความสำราญ จงมีแก่ท่าน; ความเห็นชอบจงมีแก่ผู้นั้น, พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น, พึงส่งไปแก่ผู้นั้น, ได้ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ย่อมพอแก่คนหนึ่ง สองคน หรือสามคน, ข้าพเจ้าจักทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าขอน้อมอัญชลีแก่ท่าน, ความผาสุกแก่ผู้นั้น, ประโยชน์แก่โลก, ขอนอบน้อมแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย, ความสวัสดีแก่ผู้นั้น, นักมวยพอแล้วแก่นักมวย, นักมวยสามารถแก่นักมวย, ความเกื้อกูลแก่ผู้นั้น ความสุขแก่ผู้นั้น, ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านมหาราช – ฉัฏฐีในสัมพันธ์ในที่ทั้งปวง.

එවං විධමඤ්ඤම්පෙවං විඤ්ඤෙයය්‍යං යථාගමං.

แม้คำอื่นมีอย่างนี้ก็พึงทราบอย่างนี้ตามคัมภีร์.

පඤ්චම්‍යවධිස්මා-.

ปัญจมีในอวธิ.

පදත්ථාවධිස්මා පඤ්චමී විභත්ති හොති; ගාමස්මා ආගච්ඡති එවං චොරස්මා භායති, චොරස්මා උත්තසති, චොරස්මා තායති චොරස්මා රක්ඛතීති.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากอวธิที่เป็นบท; ย่อมมาจากบ้าน, อย่างนี้ ย่อมกลัวจากโจร, ย่อมสะดุ้งจากโจร, ย่อมคุ้มครองจากโจร, ย่อมรักษาจากโจร.

සවෙභායථ දුක්ඛස්ස, පමාදෙ භයදස්සිවා තසන්ති දණ්ඩස්සාති,-ඡට්ඨිසත්තමියො’පි හොන්තෙව සම්බන්ධාධාරවවනිච්ඡායං අජ්ඣෙනා පරාජෙති, පටිපක්ඛෙ පරාජෙතීති-සවීසයාව විභත්තියො; සචෙ කෙවට්ටස්ස පරජ්ජිස්සාමීති- ඡට්ඨීපි හොති සම්බන්ධවවනිච්ඡායං, යවෙහි ගාවො වාරෙති, පාපා චිත්තං නිවාරයෙ, කාකෙ රක්ඛති තණ්ඩුලාති-සවිසයෙව පඤ්චමී? චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවීති-දුතියාව දිස්සති කම්මත්ථෙ; උපජ්ඣායා අන්තරධායති, උපජ්ඣායා අධීතෙ; කාමතො ජායතී සොකොති-සවිසයෙව පඤ්චමී; තත්ථෙමිඡද්ධයො’පි හොන්තෙව සවිසයෙ; හිමචන්තා පභවති ගඞ්ගා, පාණාතිපාතා විරමස්සු ඛිප්පං, අඤ්ඤො දෙවදත්තා, භින්නො දෙවදත්තාති-සමිසයෙව පඤ්චමී; අඤ්ඤො දෙවදත්තා, භින්නො දෙවදත්තාති-සවිසයෙව පඤ්චමි; එවං ආරා සො [ ] ආසවක්ඛයා, ඉතරො දෙවදත්තා, උද්ධං පාදතලා, අධො කෙසමත්ථකා, පුබ්බො ගාමා, පුබ්බෙව සම්බොධා, තතො පරං, තතො අපරෙන සමයෙන, තතුත්තරින්ති, සම්බන්ධ වචනිච්ඡායං ඡට්ඨීපි; පුරතො ගාමස්ස, දක්ඛිණතො ගාමස්ස, උපරි පබ්බතස්ස, හෙට්ඨා පාසාදස්සාති;පාසාදමාරුය්හ පෙක්ඛති, පාසාදා පෙක්ඛති, ආසනෙ උපවිසිත්වා පෙක්ඛති ආසනා පෙක්ඛතීති-අවධි වචනිච්ඡායං පඤ්චමී; පුච්ඡනඛ්‍යානෙසුපි; කුතො භවං, පාටලිපුත්ත ස්මාති; තථා දෙසකාලමානෙ’පි; පාටලිපුත්තස්මා රාජගහං සත්ත යොජනානි සත්තසු යොජනෙසූති වා; එවමිතො තිණ්ණං මාසා නමච්චයෙනාති; කිච්ඡා ලද්ධන්තී-ගුණෙ පඤ්චමී; කච්ඡෙන මෙ අධි ගතන්ති හෙතුම්හි කරණෙ වා තතියා; එවං ථොකා මුත්තො, ථො කෙන මුත්තොති, ථොකං වලතීති-ක්‍රියාවිසෙසනෙ කම්මනි දුතියා; දූරන්තිකත්ථයොගෙ’පි සවිසයෙව පඤ්චමීඡට්ඨියො සියුං; දූරංගාමස්මා, අන්තිකං ගාමස්මා, දූරං ගාමස්ස, අන්තිකං ගාමස්සාති-දූරන්ති කත්ථෙ හී තු සබ්බාව සවිසයෙ සියුං බාධකාභාවා; දූරො ගාමො, අන්තිකො ගාමොත්වෙවමාදි; කෙචි පනාහු අසත්තවචනෙහෙතෙහි පාටිපදිකත්ථෙ දුතියාතතියාපඤ්චමීසත්තමියො සත්තවචනෙහි තු සබ්බාව සවිසයෙති; තෙ පනඤ්ඤෙහෙව පටික්ඛිත්තා; දූරං මග්ගො, අන්තිකං මග්ගොති- ක්‍රියාවිසෙසනං භුධාතුස්ස ගම්ම මානත්තා; සුද්ධො ලොභනීයෙහි ධම්මෙහි, පරිමුත්තො දුක්ඛස්මා, විවිච්චෙව කාමෙහි, ගම්භීරතො ච පුථුලතො ච යොජනං, ආයාමෙන යොජනං, තතොප්පභුති, යතො සරාමි අත්තානන්තී-සවිසයෙව විභත්තියො.

ท่านทั้งหลายจงกลัวทุกข์, ผู้เห็นภัยในความประมาท ย่อมสะดุ้งต่ออาชญา – ฉัฏฐีและสัตตมีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์และอาธาระ; ย่อมแพ้จากการศึกษา, ย่อมแพ้ในฝ่ายปฏิปักษ์ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ถ้าว่าเราจักแพ้แก่ชาวประมง – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ย่อมห้ามโคทั้งหลายจากข้าวเปลือก, พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมรักษาน้ำข้าวจากกา – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้นหรือ? ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต – ทุติยาเท่านั้นย่อมปรากฏในอรรถกรรม; ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอุปัชฌาย์; โสกะย่อมเกิดจากกาม – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ในที่นั้น ฉัฏฐีก็ย่อมมีในวิสัยของตน; แม่น้ำคงคาย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, ท่านจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยเร็ว, อื่นจากเทวทัต, แตกต่างจากเทวทัต – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; อย่างนี้ เขาห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ, อื่นจากเทวทัต, เบื้องบนจากฝ่าเท้า, เบื้องล่างจากปลายผม, ก่อนจากบ้าน, ก่อนแต่การตรัสรู้, หลังจากนั้น, หลังจากนั้นโดยสมัยอื่น, หลังจากนั้นขึ้นไป – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ข้างหน้าแห่งบ้าน, ข้างขวาแห่งบ้าน, เบื้องบนแห่งภูเขา, เบื้องล่างแห่งปราสาท; ขึ้นสู่ปราสาทแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากปราสาท, นั่งบนอาสนะแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากอาสนะ – ปัญจมีในความประสงค์อวธิ; แม้ในคำถาม; ท่านมาจากไหน, มาจากเมืองปาฏลีบุตร; แม้ในประมาณแห่งประเทศและกาลอย่างนั้น; จากเมืองปาฏลีบุตรถึงเมืองราชคฤห์เจ็ดโยชน์ หรือในเจ็ดโยชน์; อย่างนี้ จากนี้โดยล่วงสามเดือน; ได้มาด้วยความยาก – ปัญจมีในคุณ; อันข้าพเจ้าได้แล้วด้วยความยาก – ตติยาในเหตุหรือในกรณะ; อย่างนี้ พ้นจากเล็กน้อย, พ้นด้วยเล็กน้อย, ย่อมหมุนไปเล็กน้อย – ทุติยาในกรรมที่เป็นกริยาวิเสสนะ; แม้ในบทที่ประกอบด้วยอรรถว่าไกลและใกล้ ปัญจมีและฉัฏฐีก็พึงมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ไกลจากบ้าน, ใกล้จากบ้าน, ไกลแห่งบ้าน, ใกล้แห่งบ้าน – แต่ในอรรถว่าไกลและใกล้ วิภัตติทั้งปวงก็พึงมีในวิสัยของตน เพราะไม่มีเครื่องขัดขวาง; บ้านไกล, บ้านใกล้ เป็นต้นอย่างนี้; แต่บางพวกกล่าวว่า ทุติยา ตติยา ปัญจมี สัตตมี ในอรรถปาฏิปทิกะด้วยบทเหล่านี้ที่เป็นอสัตตวจนะ แต่ด้วยบทที่เป็นสัตตวจนะ วิภัตติทั้งปวงมีในวิสัยของตน; แต่ชนเหล่านั้นอันชนเหล่าอื่นคัดค้านแล้ว; หนทางไกล, หนทางใกล้ – เป็นกริยาวิเสสนะ เพราะความที่ธาตุว่ามีอันพึงถึง; บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่น่าโลภ, พ้นแล้วจากทุกข์, พึงหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย, ลึกและกว้างหนึ่งโยชน์, ยาวหนึ่งโยชน์, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อเราจำตนได้ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น.

අපපරීහි වජ්ජනෙ-.

ด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ในการเว้น.

වජ්ජනෙ වත්තමානෙහි අපපරීහි යොගෙ පඤ්චමී හොති; අපසාලාය ආයන්ති වාණිජා, පරිසාලාය ආයන්ති වාණිජා, සාලං වජ්ජෙත්වාති අත්ථො; වජ්ජනෙති කිං? රුක්ඛං පරිවිජ්ජොතතෙ විජ්ජු, ආපාටලිපුත්තස්මා වස්සි දෙවොති-මරියාදාභිවිධිම්හියෙව පඤ්චම, විනා පාටලපුත්තෙන සහ වෙති-විසෙසො; එවං යාව පාටලිපුත්තස්ම වස්සි දෙවොති.

ปัญจมี ย่อมมีในบทที่ประกอบด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ที่เป็นไปในการเว้น; พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากรอบศาลา – อรรถว่า เว้นศาลาแล้ว; คำว่า "ในการเว้น" คืออะไร? สายฟ้าแลบไปรอบต้นไม้; เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร – ปัญจมีมีในมริยาทและอภิวิธิเท่านั้น, ความพิเศษว่า เว้นเมืองปาฏลีบุตรพร้อมด้วย; อย่างนี้ เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร.

පටිනිධිපටිදානෙසු පතිනා-.

ด้วยปฏิ ในปฏิณิธิและปฏิทาน.

පටිනිධිම්හි පටිදානෙ ච වත්තමානෙන පතිනා යොගෙ නාමස්මා පඤ්චමී විභත්ති හොති; බුද්ධස්මා පති සාරිපුත්තො, ඝතමස්ස තෙලස්මා පති දදාති, පටිනිධිපටිදානෙසූති-කිං? රුක්ඛං පති විප්පොතතෙ.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากนาม ในบทที่ประกอบด้วยปฏิ ที่เป็นไปในปฏิณิธิและปฏิทาน; พระสารีบุตรแทนพระพุทธเจ้า, ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน; คำว่า "ในปฏิณิธิและปฏิทาน" คืออะไร? ย่อมแลบไปที่ต้นไม้.

රිතෙ දුතියා ච-

เว้น และทุติยา.

රිතෙ සද්දෙන යොගෙ නාමස්මා දුතියා හොති පඤ්චමී ච රිතෙ සද්ධම්මං, රිතෙ සද්ධම්මා.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ริเต’ นามศัพท์เป็นทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ริเต สัทธัมมัง’ (เว้นพระสัทธรรม), ‘ริเต สัทธัมมา’ (เว้นพระสัทธรรม).

විනාඤ්ඤත්‍ර තතියා ච-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ เป็นตติยาวิภัตติด้วย.

විනාඤ්ඤත්‍රසද්දෙහි යොගෙ නාමස්මා තතියා ච හොති, දුතියාපඤ්චමියො ච; විනා වාතෙන, විනා වාතං, විනා වාතස්මා, අඤ්ඤත්‍ර එකෙන පිණ්ඩපාතනීහාරකෙන, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මං, අඤ්ඤත්‍ර ධම්මා.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ นามศัพท์เป็นตติยาวิภัตติด้วย และเป็นทุติยาวิภัตติกับปัญจมีวิภัตติด้วย เช่น ‘วินา วาเตนะ’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัง’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัสมา’ (ปราศจากลม), ‘อัญญตระ เอเกนะ ปิณฑปาตนีหาระเกนะ’ (เว้นภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง), ‘อัญญตระ ธัมมัง’ (เว้นธรรม), ‘อัญญตระ ธัมมา’ (เว้นธรรม).

පුථනානාහි-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ปุถุ’ และ ‘นานา’.

එතෙහි යොගෙ තතියා හොති පඤ්චමී ච; පුථගෙව ජනෙන, පුථගෙව ජනස්මා, ජනෙන නානා, ජසන්මා නානා.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์เหล่านี้ เป็นตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ปุถะเควะ ชะเนนะ’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ปุถะเควะ ชะนัสมา’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ชะเนนะ นานา’ (ต่างจากชน), ‘ชะนัสมา นานา’ (ต่างจากชน).

සත්තම්‍යාධාරෙ-.

สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์.

ක්‍රියාධාරභුතකත්තුකම්මානං ධාරණෙන යො ක්‍රියායාධාරො තස්මිං කාරකෙ නාමස්මා සත්තමි හොති; කටෙ නිසීදති, ථාලියං ඔදනං පචති, ආකාසෙ සකුණා, තිලෙසු තෙලං, ගඞ්ගායං වජො.

นามศัพท์เป็นสัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์การกใด ซึ่งเป็นที่รองรับแห่งกิริยา โดยการรองรับซึ่งกัตตุการกและกัมมการกอันเป็นที่รองรับแห่งกิริยา เช่น ‘กะเฏ นิสีทะติ’ (นั่งบนเสื่อ), ‘ถาลิยัง โอทะนัง ปะจะติ’ (หุงข้าวในหม้อ), ‘อากาเส สะกุณา’ (นกในอากาศ), ‘ติเลสุ เตลัง’ (น้ำมันในงา), ‘คังคายัง วะโจ’ (คอกในแม่น้ำคงคา).

නිමිත්තෙ-.

ในนิมิต.

නිමිත්තත්ථෙ සත්තමී හොති; අජිනම්හි හඤ්ඤතෙ දීපි, මුසා වාදෙ පාචිත්තියං.

สัตตมีวิภัตติมีในอรรถแห่งนิมิต เช่น ‘อะชินัมหิ หัญญะเต ทีปิ’ (เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง), ‘มุสา วาเท ปาจิตติยัง’ (อาบัติปาจิตตีย์เพราะพูดเท็จ).

යබ්භාවො භාවලක්ඛණං-.

ภาวะใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะ.

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති තතො සත්තමී හොති; ගාවීසු දුය්හමානාසු ගතො, දුද්ධාසු ආගතො; භාවොති කිං? යො ජටාහි ස භුඤ්ජති; භාවලක්ඛණන්ති කිං;යො භුජතෙ සො දෙවදත්තො? අකාලෙ වස්සති තස්ස, කාලෙ තස්ස න වස්සතීති-විසයසත්තමී.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นสัตตมีวิภัตติ เช่น ‘คาวีสุ ทุยหะมานาสุ คะโต’ (ไปแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด), ‘ทุทธาสุ อาคะโต’ (มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดแล้ว); คำว่า ‘ภาวะ’ คืออะไร? ‘โย ชะฏาหิ โส ภุญชะติ’ (ผู้ใดมีชฎา ผู้นั้นย่อมบริโภค); คำว่า ‘ภาวลักขณะ’ คืออะไร? ‘โย ภุญชะเต โส เทวะทัตโต’ (ผู้ใดบริโภค ผู้นั้นคือเทวทัต); ‘อะกาเล วัสสะติ ตัสสะ, กาเล ตัสสะ นะ วัสสะตีติ’ (ฝนตกในเวลาไม่ควรแก่เขา, ฝนไม่ตกในเวลาควรแก่เขา) นี้เป็นวิสยสัตตมี.

ඡට්ඨී චානාදරෙ-.

ฉัฏฐีวิภัตติด้วยในอนาทร.

යස්ස භාවො භාවන්තරස්ස ලක්ඛණං භවති තතො ඡට්ඨී භවති සත්තමී චානාදරෙ ගම්‍යානෙ.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติด้วย เมื่ออนาทรปรากฏ.

‘‘ආකොටයන්තො සො නෙති සිවිරාජස්ස පෙක්ඛතො;

මච්චු ගච්ඡති ආදාය පෙක්ඛමානෙ මහාජනෙ.

‘เขาผู้กำลังตี ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวิทอดพระเนตรอยู่; มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่’.

ගුන්නං සාමීති-සම්බන්ධෙ ඡට්ඨී, ගෙංසු සාමීති විසයසත්තමී, එවං ගුන්නමිස්සරො ගොසිස්සරො, ගුන්නං අධිපති ගොසු අධිපති, ගුන්නං දායාදො ගොසු දායාදො ගුන්නං සක්ඛි ගොසු සක්ඛි, ගුන්නං පතිභු ගොසුපතිභු, ගුන්නං පසූතො ගොසු පසූතො, කුසලා නච්චගීතස්ස කුසලා නච්චගීතෙ, ආයුත්තො කටකරණස්ස ආයුත්තො කටකරණෙ, තථාධාරවචනිච්ඡායං පත්තමී; භික්ඛුසු අභිවාදෙන්ති, මුද්ධනි චුම්බිත්වා, බාහාසු ගහෙත්වා, හත්ථෙසු පිද්ධාය චරන්ති, පථෙසු ගච්ඡන්ති, කදලීසු ගජෙ රක්ඛන්තීති; ඤාණස්මිං පසන්නොතිවිසයසත්තමී; ඤාණෙන පසන්නොති-කරණෙ තතියා; එවං ඤාණස්මිං උස්සුක්කො ඤාණෙන උස්සුක්කොති.

‘คุนนัง สามี’ (เจ้าของโคทั้งหลาย) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, ‘โคสุ สามี’ (เจ้าของในโคทั้งหลาย) เป็นวิสยสัตตมีวิภัตติ; เช่นนี้ ‘คุนนัมมิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ทายาโท’ (ทายาทแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ทายาโท’ (ทายาทในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง สักขิ’ (พยานแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ สักขิ’ (พยานในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะสูโต’ (ผู้เกิดจากโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะสูโต’ (ผู้เกิดในโคทั้งหลาย), ‘กุสะลา นัจจะคีตัสสะ’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง) ‘กุสะลา นัจจะคีเต’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง), ‘อายุตโต กะฏะกะระณัสสะ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ) ‘อายุตโต กะฏะกะระเณ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ); อีกอย่างหนึ่ง เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอธิกรณ์ เป็นสัตตมีวิภัตติได้ เช่น ‘ภิกขูสุ อะภิวาเทนติ’ (ไหว้ในภิกษุทั้งหลาย), ‘มุทธะนิ จุมพิตวา’ (จูบที่ศีรษะ), ‘พาหาสุ คะเหตวา’ (จับที่แขนทั้งหลาย), ‘หัตเถสุ ปิทธายะ จะรันติ’ (ปิดมือทั้งหลายแล้วเที่ยวไป), ‘ปะเถสุ คัจฉันติ’ (เดินไปตามทางทั้งหลาย), ‘กะทะลีสุ คะเช รักขันตีติ’ (รักษาช้างทั้งหลายในกล้วย); ‘ญาณัสสมิง ปะสันโน’ (เลื่อมใสในญาณ) เป็นวิสยสัตตมี; ‘ญาเณนะ ปะสันโน’ (เลื่อมใสด้วยญาณ) เป็นตติยาวิภัตติในกรณะ; เช่นนี้ ‘ญาณัสสมิง อุสสุกโก’ (ขวนขวายในญาณ) ‘ญาเณนะ อุสสุกโก’ (ขวนขวายด้วยญาณ).

යතො නිද්ධාරණං-.

จากที่ใดมีการกำหนด (นิทธารณะ).

ජාතිගුණක්‍රියාහි සමුදායතෙකදෙසස්ස පුථක්කරණං නිද්ධාරණං යතො තං කරීයති තතො ඡට්ඨීසත්තමියො හොන්ති; සාලියො සූකධඤ්ඤානං පථ්‍යතමා සාලියො සූකධඤ්ඤෙසු පථ්‍ය තමා,කණ්භා ගාවීනං සම්පන්නඛීරතමා කණ්හා ගාවීසු සම්පන්න ඛීරතමා, ගච්ඡතං ධාවන්තො සීඝතමා ගච්ඡන්තෙසු ධාවන්තො සීඝතමා –- සීලමෙව සුතා සෙය්‍යොති-අවධිම්හියෙව පඤ්චමී.

การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่า ‘นิทธารณะ’ (การกำหนด); นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติจากที่ใดมีการกำหนดนั้น เช่น ‘สาลีโย สูกะธัญญานัง ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งกว่าธัญชาติมีเปลือก), ‘สาลีโย สูกะธัญเญสุ ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งในธัญชาติมีเปลือก), ‘กัณหา คาวีนัง สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งกว่าแม่โคทั้งหลาย), ‘กัณหา คาวีสุ สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งในแม่โคทั้งหลาย), ‘คัจฉะตัง ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป), ‘คัจฉันเตสุ ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป) –- ‘สีละเมวะ สุตา เสยโยติ’ (ศีลเท่านั้นประเสริฐกว่าสุตะ) เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (เขตกำหนด) เท่านั้น.

පඨමාත්ථමන්තෙ -.

ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความ (ของนาม).

නාමස්මාභිධෙය්‍යමත්තෙ පඨමාවිභත්ති හොති; රුක්ඛො, ඉත්ථි, පුමා නපුංසකන්ති-ලිඞ්ගම්පි සද්දොත්ථොව, තථා දොණො, ඛාරී ආළහකන්ති-පරිමාණම්පි සද්දත්ථොව, එකො, ද්වෙ, බහවොති-සංඛ්‍ය්‍යාපි සද්දත්ථොව.

นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถว่าเพียงเป็นเครื่องกล่าวถึง เช่น ‘รุกโข’ (ต้นไม้), ‘อิตถี’ (หญิง), ‘ปุมา’ (ชาย), ‘นะปุงสะกัง’ (กะเทย) –- ลิงค์ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; อีกอย่างหนึ่ง ‘โทโณ’ (ทะนาน), ‘ขารี’ (ขารี - มาตราตวง), ‘อาฬะหะกัง’ (อาฬหก) –- ปริมาณก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; ‘เอโก’ (หนึ่ง), ‘ทะเว’ (สอง), ‘พะหะโว’ (มาก) –- จำนวนก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง.

ආමන්තණෙ -.

ในอามันตนะ (คำเรียกขาน).

යතො සද්දෙනාභිමුඛීකරණමාමන්තණං තස්මිං විසයෙ පඨමා විභත්ති හොති; භො පුරිස, භො ඉත්ථි, භො නපුංසක. ඡට්ඨී සම්බන්ධෙ-.

การทำให้หันหน้าเข้าหาด้วยศัพท์ใด ชื่อว่า ‘อามันตนะ’ (การเรียก); ในวิสัยนั้น นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติ เช่น ‘โภ ปุริสะ’ (ดูก่อนบุรุษ), ‘โภ อิตถิ’ (ดูก่อนหญิง), ‘โภ นะปุงสะกะ’ (ดูก่อนกะเทย). ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์.

ක්‍රියාකාරකසඤ්ජාතො අස්සෙදම්භාවහෙතුකො සම්බන්ධො නාම තස්මිං ඡට්ඨීවිභත්ති හොති; රඤ්ඤො පුරිසො, සරති රජ්ජස්සාති- සම්බන්ධෙ ක්ට්ඨී, රජජ්ජසම්බන්ධිනිං සතිං කරොතීති අත්ථො; කම්මවචනිච්ඡායන්තු දුතියාව; සරති රජ්ජං, තථා රජකස්ස වත්ථං දදාති, පහරතොපිට්ඨිං දදාති පූරති බාලො පාපස්ස,

ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและกัตตุการกอันมีเหตุแห่งความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) ชื่อว่า ‘สัมพันธะ’ (ความสัมพันธ์); ในความสัมพันธ์นั้น นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ‘รัญโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา), ‘สะระติ รัชชัสสาติ’ (ระลึกถึงแคว้น) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, มีความหมายว่า ‘กระทำความระลึกถึงอันเนื่องด้วยแคว้น’; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม เป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สะระติ รัชชัง’ (ระลึกถึงแคว้น), อีกอย่างหนึ่ง ‘ระชะกัสสะ วัตถัง ทะทาติ’ (ให้ผ้าแก่ช่างย้อม), ‘ปะหะระโต ปิฏฐิง ทะทาติ’ (ให้หลังแก่ผู้ตี), ‘ปูระติ พาโล ปาปัสสะ’ (คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป).

‘‘අමච්චෙ තාත ජානාහි ධීරෙ අත්ථස්ස කොවිදෙ’’

‘พ่อเอ๋ย จงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลายผู้ฉลาดในประโยชน์’.

දිවසස්ස තිඣත්තුං, සකිං පක්ඛස්ස, පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස කුම්භිං ත්වෙවමාදි.

‘สามครั้งต่อวัน’, ‘ครั้งหนึ่งต่อกึ่งเดือน’, ‘หม้อเต็มด้วยเงินและทอง’ เป็นต้น.

කිතකප්පයොගෙ කත්තුකම්මෙසු බහුලං සම්බන්ධවචනිච්ඡායං ඡට්ඨී; සාධු සම්මතො බහුජනස්ස, සුප්පටිවිද්ධා බුද්ධානං ධම්මධාතු, ධම්මස්ස ගුත්තො මෙධාවී, අමතං තෙසං පරිභුත්තං, තස්සභවන්ති වත්තාරො, අවිසංවාදකො ලොකස්ස, අලජ්ජීනං නිස්සාය, චතුන්නං මහාභූතානංඋපාදාය පසාදොත්වෙවමාදි; කත්තුකම්ම වචනිච්ඡායන්තු තතියාදුතියායොව සඤ්චත්තො පිතරා අහං, සරසි ත්වං එවරූපිං වාචා භාසිතා, භගවන්තං දස්සනායත්ථෙමාදි.

เมื่อประกอบกับกิตกัปปัจจัย ในกัตตุการกและกัมมการก โดยมากเป็นฉัฏฐีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ เช่น ‘สาธุ สัมมะโต พะหุชะนัสสะ’ (เป็นที่นับถือดีของชนมาก), ‘สุปปะฏิวิทธา พุทธานัง ธัมมะธาตุ’ (ธัมมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว), ‘ธัมมัสสะ คุตโต เมธาวี’ (ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว), ‘อะมะตัง เตสัง ปะริภุตตัง’ (อมตะอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว), ‘ตัสสะ ภะวันติ วัตตาโร’ (ชนทั้งหลายย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งท่านนั้น), ‘อะวิสังวาทะโก โลกัสสะ’ (ไม่เป็นผู้หลอกลวงโลก), ‘อะลัชชีนัง นิสสายะ’ (อาศัยคนไร้ยางอาย), ‘จะตุนนัง มะหาภูตานัง อุปาทายะ ปะสาโท’ (ความเลื่อมใสอาศัยมหาภูตรูปสี่) เป็นต้น; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกัตตุการกและกัมมการก เป็นตติยาวิภัตติและทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สัญจัตโต ปิตะรา อะหัง’ (อันบิดาจัดแจงแล้วซึ่งเรา), ‘สะระสิ ตะวัง เอวะรูปิง วาจา ภาสิตา’ (วาจามีอย่างนี้อันท่านกล่าวแล้ว), ‘ภะคะวันตัง ทัสสะนายะ’ (เพื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า) เป็นต้น.

තුල්‍යත්ථෙන වා තතියා-.

หรือเป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเท่ากัน.

තුල්‍යත්ථෙන යොගෙ ඡට්ඨී හොති තතියා වා; තුල්‍යො පිතු, තුල්‍යො පිතරා; සදිසො පිතු, සදිසො පිතරා –-ඉහ කථං තතියයා න හොති; අජ්ජුනස්ස තුලා නත්ථි, කෙසවස්සුපමා නචෙතිනෙතෙ ල්‍යත්ථා කිං චරහි; තුල්‍යානමොපම්මත්ථා.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ที่มีอรรถว่าเท่ากัน เป็นฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติได้ เช่น ‘ตุลโย ปิตุ’ (เสมอด้วยบิดา), ‘ตุลโย ปิตะรา’ (เสมอด้วยบิดา); ‘สะทิโส ปิตุ’ (เหมือนบิดา), ‘สะทิโส ปิตะรา’ (เหมือนบิดา) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็นตติยาวิภัตติ? ‘อัชชุนัสสะ ตุลา นัตถิ’ (ความเสมอด้วยอชุนไม่มี), ‘เกสะวัสสุปะมา นะ เจเต’ (ความเปรียบด้วยพระเกศวะไม่มี) ถ้าศัพท์เหล่านี้ไม่มีอรรถว่าเท่ากันแล้ว จะเป็นอะไรเล่า? เป็นอรรถว่าเปรียบเทียบของสิ่งที่เท่ากัน.

අඅතො යොනං ටාටෙ-.

หลังอการันต์ แปลงโยวิภัตติทั้งสองเป็น อา และ เอ.

අකාරන්තතො නාමස්මා යොනං ටාටෙ හොන්ති යථාක්කමං ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා; බුද්ධා, බුද්ධෙ, අතොති-කිං? කඤ්ඤායො ඉත්ථියො, වධුයො –- ඉධ කස්මා න භවති අග්ගයො, අවිධාන සාමත්ථියා.

จากนามศัพท์ที่เป็นอการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็น อา และ เอ ตามลำดับ โดยที่อักษร ฏ (ในสูตร) เป็นเครื่องหมายของสัพพาเทศ (การแทนที่ทั้งหมด) เช่น ‘พุทธา’ (พระพุทธเจ้าทั้งหลาย), ‘พุทเธ’ (ซึ่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย); คำว่า ‘อะโต’ (จากอการันต์) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) ‘กัญญาโย’ (หญิงสาวทั้งหลาย), ‘อิตถิโย’ (หญิงทั้งหลาย), ‘วะธูโย’ (สะใภ้ทั้งหลาย) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘อัคคะโย’? เพราะอำนาจแห่งการไม่บัญญัติ.

නීනං වා-.

หรือแปลงนีวิภัตติ (เป็น อา และ เอ) บ้าง.

කාරන්තතො නාමස්මා නීනං ටාටෙ වා හොන්ති යථාක්ක මං; රූපා, රූපෙ, රූපානි; අතොත්ථෙව-අට්ඨීනි.

หลังอการันต์ แปลงนีวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น รูปา (rūpā), รูเป (rūpe), รูปานิ (rūpāni); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัฏฐีนิ (aṭṭhīni).

ස්මාස්මින්නං-.

วิภัตติสมาและวิภัตติสมิง.

අකාරන්තතො නාමස්මා ස්මාස්මින්නං ටාටෙ වා හොන්ති යථාක්කමං; බුද්ධා, බුද්ධස්මා, බුද්ධෙ, බුද්ධස්මිං; අතොත්වෙව-අග්ගීස්මා අග්ගිස්මිං.

หลังอการันต์ แปลงสมาและสมิงวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น พุทธา (buddhā), พุทธสมา (buddhasmā), พุทเธ (buddhe), พุทธสมิง (buddhasmiṃ); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัคคิสมา (aggismā), อัคคิสมิง (aggismiṃ).

සස්සාය චතුත්ථියා-.

แปลงสสะเป็นอายะในจตุตถีวิภัตติ.

අකාරන්තතො පරස්ස සස්ස චතුත්ථියා ආයො හොති වා; බුද්ධාය, බුද්ධස්ස, භිය්‍යො තාදත්ථ්‍යෙයෙවායමායො දිස්සතෙ ක්වවි දෙවඤ්ඤත්ථ; අතොත්වෙව-ඉසිස්ස; චතුත්ථියාති-කිං? බුද්ධස්ස මුඛං –- අත්තත්ථන්ති අත්ථසද්දෙන සමාසො; සබ්බාදිතො’පි ස්මාස්මිං සානං ටාට්ඤායා හොන්තෙව. නිරුත්තිකාරානුමතත්තා බුද්ධ වචනෙ සන්දස්සනතො ව-තත්‍රෙදමුදාහරණං?-

หลังอการันต์ แปลงสสะวิภัตติในจตุตถีเป็น อายะ บ้าง; เช่น พุทธายะ (buddhāya), พุทธัสสะ (buddhassa); วิภัตติอายะนี้มักปรากฏในความหมายว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' (ตาทัตถิยะ) ในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น; (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อิสิสสะ (isissa); ถามว่า 'ในจตุตถีวิภัตติ' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น 'ปากของพระพุทธเจ้า' (Buddhassa mukhaṃ) –- คำว่า 'อัตถะ' (attha) เป็นสมาสกับคำว่า 'อัตถะ' (attha) (หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่ตน); แม้จากคำสรรพนาม 'สัพพะ' (sabba) เป็นต้น วิภัตติสมา วิภัตติสมิง และวิภัตติสสะ ก็เป็น อา, เอ และ อายะ ได้; เพราะเป็นที่ยอมรับของนักนิรุกติศาสตร์และปรากฏในพระพุทธพจน์; ตัวอย่างในเรื่องนี้คืออะไร?

‘‘අස්මා ලොකා පරම්හා ච උභයා ධංසතෙ නරො‘‘ත්‍යාහං මන්තෙ පරත්ථද්ධො; යායෙව ඛො පනත්ථාය ආගච්ඡෙය්‍යාථො; තමෙවත්ථං සාධුකං මනසි කරෙය්‍යාථොති.

‘บุคคลย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกอื่นทั้งสอง’ ดังนี้ ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความเชื่อมั่นในปรโลก; ท่านทั้งหลายพึงมาเพื่อประโยชน์ใด; พึงทำประโยชน์นั้นให้สำเร็จด้วยดีในใจเถิด.

ඝපතෙකස්මිං සාදීනං යයා-.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี ส เป็นต้น เป็น ยายะ.

ඝපතො නාදීනමෙකස්මිං යයා හොන්ති යථාක්කමං; කඤ්ඤාය, රත්තියා, ඉත්ථියා, ධෙනුයා, වධුයා; එකස්මින්තිකිං?කඤ්ඤාහි, රත්තීහි.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น ยายะ ตามลำดับ; เช่น กัญญายะ (kaññāya), รัตติยา (rattiyā), อิตถิยา (itthiyā), เธนุยา (dhenuyā), วธูยา (vadhuyā); ถามว่า 'ในเอกพจน์' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น กัญญาหิ (kaññāhi), รัตตีหิ (rattīhi) (ซึ่งเป็นพหูพจน์ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้).

ස්සා වා තෙතිමාමූහි-.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม แปลงวิภัตติเป็น สสา บ้าง.

ඝපසඤ්ඤෙහි තෙතිමාමූහි නාදීනමෙකස්මිං ස්සා වා හොති; තස්සා කතං, තස්සා දීයතෙ, තස්සා නිස්සටං, තස්සා පරිග්ගහො, තස්සා පතිට්ඨිතං, තාය වා; එවං එතිස්සා, එතාය, ඉමිස්සා, ඉමාය, අමුස්සා, අමුයා; එතෙහීති-කිං? සබ්බාය, නාදීනංත්වෙව-සා, ඝපතොත්වෙවතෙන, එකස්මිංත්වෙච-තාහි, අමූහි.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม ที่เป็นฆปะสังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น สสา บ้าง; เช่น ตัสสา กะตัง (อันนางนั้นทำแล้ว), ตัสสา ทียะเต (อันนางนั้นให้แล้ว), ตัสสา นิสสะฏัง (อันนางนั้นหลุดพ้นแล้ว), ตัสสา ปะริคคะโห (การยึดถือของนางนั้น), ตัสสา ปะติฏฐิตัง (อันนางนั้นตั้งมั่นแล้ว), หรือ ตายะ (tāya); เช่นเดียวกันนี้คือ เอติสสา (etissā), เอตายะ (etāya), อิมิสสา (imissā), อิมายะ (imāya), อมุสสา (amussā), อมุยา (amuyā); ถามว่า 'จากคำเหล่านี้' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) เช่น สัพพายะ (sabbāya) (ซึ่งไม่ใช่คำสรรพนามเหล่านี้ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'วิภัตติมี นา เป็นต้น' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'สา' (sā) เท่านั้น; ถามว่า 'จากฆปะ' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'เตนะ' (tena) (ถ้าไม่ใช่ฆปะ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'ในเอกพจน์' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) ตาสิ (tāhi), อมูหิ (amūhi) (ถ้าเป็นพหูพจน์ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้).

නම්හි නුක ද්වාදනං සත්තරසන්නං-.

ในเพราะนังวิภัตติ ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ ถึง ๑๘.

ද්වාදීනං සත්තරසන්නං සංඛ්‍යානං නුක හොති නම්හි විභත්තිම්හි; ද්වින්නං, චතුන්නං, පඤ්චන්නං, එවං යාව අට්ඨාරසන්නං; උකාරො උච්චාරණත්ථො, කකාරො අන්තාවයවත්ථො, තෙනනම්හි න දීඝො.

ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไปจนถึง ๑๘ ในเพราะนังวิภัตติ; เช่น ทวินนัง (dvinnaṃ), จตุนนัง (catunnaṃ), ปัญจันนัง (pañcannaṃ), เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสันนัง (aṭṭhārasannaṃ); สระ อุ (ใน นุก) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, อักษร ก มีไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนท้าย (ของอาคม), เพราะเหตุนั้น เมื่อมี นังวิภัตติ จึงไม่มีการทีฆะ.

බහුකතින්නං-.

หลังคำว่า พหุ และ กติ.

නම්හි බහුනො කතිස්ස ච සුකක හොති? බහුන්නං, කතින්නං.

ในนังวิภัตติ, พหุศัพท์และกติศัพท์ ย่อมเป็น สุกะกะ (sukaka); เช่น พหุนฺนํ, กตินฺนํ.

ණ්ණංණ්ණන්නං තිතොජ්ඣා-.

เพราะติศัพท์อันชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ.

ඣසඤ්ඤා තිතො නංවචනස්ස ණ්ණංණ්ණන්නං හොන්ති; තිණ්ණං, තිණ්ණන්නං, ඣාති-කිං?තිස්සන්නං.

เพราะติศัพท์อันมีชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ; เช่น ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ. คำว่า 'ชะ' (jhāti) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป ติสฺสนฺนํ.

උභින්නං-.

เป็น อุภินฺนํ.

උභා නංවචනස්ස ඉන්නං හොති; උභින්නං.

เบื้องหลังอุภาศัพท์, แปลงนังวิภัตติเป็น อินฺนํ; เป็น อุภินฺนํ.

සුඤ්සස්ස-.

แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ.

නාමස්මා සස්ස සුඤ හොති; බුද්ධස්ස–-ද්විසකාරපාඨෙන සිද්ධෙ ලාඝවත්ථමිදං.

เบื้องหลังนาม, แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ; เช่น พุทฺธสฺส. เมื่อรูปสำเร็จได้ด้วยการอ่านซ้อน ส สองตัวอยู่แล้ว สูตรนี้มีไว้เพื่อความเบา (ความรวดเร็ว).

ස්සංස්සාස්සායෙස්විතරෙකඤ්ඤෙතිමානමි-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลายมี สฺสํ สฺสา และ สฺสายะ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ อิตระ, เอกะ, อญฺญะ, เอตะ และ อิมะ เป็น อิ.

ස්සමාදිස්විතරාදීනමි හොති; ඉතරිස්සං, ඉතරිස්සා, එකිස්සං, එකිස්සා, අඤ්ඤස්සං, අඤ්ඤස්සා, එතිස්සං, එතිස්සාය, ඉමිස්සං, ඉමිස්සා, ඉමස්සාය; එස්විති-කිං? ඉතරාය, එසන්ති-කිං? සබ්බස්සං, සබ්බස්සා.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของอิตระศัพท์เป็นต้น เป็น อิ; เช่น อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญสฺสํ, อญฺญสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย. คำว่า 'เอสุ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป อิตราย. คำว่า 'เอเต' (ศัพท์เหล่านี้) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

තාය වා -.

ในเพราะ ตยา วิภัตติ, เป็น อิ บ้าง.

ස්සමාදිසු තස්සා වා ඉ හොති; තිස්සං, තස්සං, තිස්සා, තස්සා, තිස්සාය, තස්සාය; ස්සංස්සාස්සායෙස්විත්වෙව-තාය.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ ต ศัพท์ เป็น อิ บ้าง; เช่น ติสฺสํ, ตสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสา, ติสฺสาย, ตสฺสาย. ด้วยบทว่า สฺสํ สฺสา สฺสายะ เท่านั้น, ในเพราะ ตยา วิภัตติ จึงไม่เป็น อิ.

තෙතිමාතො යස්ස ස්සාය-.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ.

තාඑතාඉමාතො සස්සස්සායො හොති වා; තස්සාය, තාය, එතිස්සාය, එතාය, ඉමිස්සාය, ඉමාය.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ บ้าง; เช่น ตสฺสาย, ตยา, เอติสฺสาย, เอตาย, อิมิสฺสาย, อิมยา.

රත්‍යාදීහි ටො ස්මිනො-.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ.

රත්‍යාදීහි ස්මිනො ටො හොති වා; රත්තො, රත්තියං, ආදො, ආදිස්මිං.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ บ้าง; เช่น รตฺโต, รตฺติยํ, อาโท, อาทิสฺมึ.

සුහිසුභස්සො-.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ.

උභස්ස සුහිස්වො හොති; උභොසු, උභොහි.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ; เช่น อุโภสุ, อุโภหิ.

ල්තුපිතාදීනමා සිම්හි-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา.

ලතුප්පච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්චා හොති සිම්හි; කත්තා පිතා; පිතු මාතු භාතු ධීතු දුහිතු ජාමාතු නත්තු හොතු පොතු.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา; เช่น กตฺตา, ปิตา. (ปิตาทิศัพท์ ได้แก่) ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ.

ගෙ අ ච-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดเป็น อะ และ อา.

ලතුපිතාදීනං අ හොති ගෙ ආ ච; භො කත්ත, භො කත්තා, භො පිත, භො පිතා.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อะ และ อา; เช่น โภ กตฺตะ, โภ กตฺตา, โภ ปิตะ, โภ ปิตา.

අයූනං වා දීඝො-.

ทีฆะ อะ อิ และ อุ บ้าง.

අ ඉ උ ඉච්චෙසං වා දීඝො හොති ගෙ පරෙ තිලිඞ්ගෙ; භො පුරිසා, භො පුරිස, භො අග්ගී, භො අග්ගි, භො භික්ඛූ, භො භික්ඛූ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ในลิงค์ทั้งสาม, ทีฆะ อะ อิ และ อุ เหล่านี้บ้าง; เช่น โภ ปุริสา, โภ ปุริสะ, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขุ.

ඝබ්‍රහ්මාදිතෙ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ.

ඝතො බ්‍රහ්මාදිතො ච ගස්සෙ වා හොති; හොති කඤ්ඤෙ, හොති කඤ්ඤා, භො බ්‍රහ්මෙ, භො බ්‍රහ්ම, භො කත්තෙ, භො කත්ත,භො ඉසෙ, භො ඉසි, භො සඛෙ, භො සඛ –- සඛි සඛීති-ඉත්ථියං සිද්ධමෙව; ආකතිගණොයං; එවමඤ්ඤත්‍රාපි.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; เช่น โหติ กญฺเญ, โหติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺมะ, โภ กตฺเต, โภ กตฺตะ, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สขา. (ส่วน) สขิ และ สขี ในอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปอยู่แล้ว. คณะนี้เป็นอาคติคณะ. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบเช่นนี้.

නාම්මාදීහි-.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา.

අම්මාදීහි ගස්සෙන හොති; භොති අම්මා; භොති අන්නා, භොති අම්බා.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา; เช่น โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา.

රස්සො වා-.

รัสสะ บ้าง.

අම්මාදීනං ගෙ රස්සො හොති වා; භොති අම්ම, භොති අම්මා.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), รัสสะสระที่สุดของ อมฺม ศัพท์เป็นต้น บ้าง; เช่น โภติ อมฺมะ, โภติ อมฺมา.

ඝො ස්සංස්සාස්සායංතිංසු-.

รัสสะศัพท์ชื่อว่า ฆะ ในเพราะวิภัตติคือ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ และ ตึสุ.

ස්සමාදිසු ඝො රස්සො හොති; තස්සං, තස්සා, තස්සාය, තං, සභතිං –-එස්විති-කිං? තාය, සහාය.

ใน สสํ เป็นต้น ฆะ ย่อมเป็นรัสสะ; ตัวอย่างเช่น ตัสสํ, ตัสสา, ตัสสายะ, ตํ, สภติํ –- (ถามว่า) คำว่า เอสุ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) ตายะ, สหายะ.

එකවචනයොස්වඝොනං-.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย แห่งอฆะ (นามที่มิใช่ฆะ)...

එකවචනෙ යොසුව ඝඔකාරන්තවජ්ජිතානං නාමානං රස්සොහොති තිලිඞ්ගෙ; ඉත්ථිං, ඉත්ථියා, ඉත්ථියො, වධුං, වධුයා, වධුයො; දද්ධිං, දද්ධිනා, දද්ධිනො, සයම්භුං, සයමභුනා, සයමභුවො –- අඝොනන්ති-කිං? කඤ්ඤාය, කඤ්ඤායො; ඔග්ගහණමුත්තරත්ථං.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย นามศัพท์ที่เว้นจากฆะและโอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในทั้งสามลิงค์; ตัวอย่างเช่น อิตถิํ, อิตถิยา, อิตถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย; ทัทธิํ, ทัทธินา, ทัทธิโน, สยัมภูํ, สยัมภูนา, สยัมภูโว –- (ถามว่า) คำว่า อฆานัง นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญายะ, กัญญาโย; การรับ โอ (โอคคหณัง) มีประโยชน์ในสูตรภายหลัง.

ගෙ වා-.

ใน เค (วิภัตติ) บ้าง.

අඝොනං ගෙ වා රස්සො හොති තිලිඞ්ගෙ?ඉත්ථි, ඉත්ථි, වධු, වධු,දද්ධි, දද්ධී, සයම්භු, සයම්භු –- අඝොනංත්වෙව-හොති කඤ්ඤා, භො ගො.

แห่งอฆะทั้งหลาย ใน เค (วิภัตติ) ย่อมเป็นรัสสะบ้าง ในทั้งสามลิงค์; อิตถิ, อิตถี, วธุ, วธู, ทัทธิ, ทัทธี, สยัมภู, สยัมภู –- (ถามว่า) เพราะเหตุใดจึงต้องมีคำว่า อฆานัง? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญา, โภ โค.

සිස්මිං නානපුංසකස්ස-.

ใน สิ (วิภัตติ) แห่งนามที่มิใช่นปุงสกลิงค์.

නපුංසකවජ්ජිතස්ස නාමස්ස සිස්මිං රස්සො න හොති. ඉත්ථි, දද්ධී, වධූ, සයම්භු –-සිස්මින්ති-කිං?ඉත්ථිං, අනපුංසකස්සාති-කිං. දද්ධි, කුලං.

แห่งนามที่เว้นจากนปุงสกลิงค์ ใน สิ (วิภัตติ) ย่อมไม่เป็นรัสสะ; อิตถี, ทัทธี, วธู, สยัมภู –- (ถามว่า) คำว่า สิสมิํ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) อิตถิํ, (ถามว่า) คำว่า อนปุงสกัสสะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) ทัทธิ, กุลัง.

ගොස්සාගසිහිනංසු ගාවගවා-.

แห่ง โค เป็น คาวะ และ ควะ ในวิภัตติทั้งหลายที่มิใช่ คสิหิ และ นังสุ.

ගසිහිනං චජ්ජිතාසු විභත්තිසු ගොසද්දස්ස ගාවගවා හොන්ති; ගාවො, ගවො, ගාවෙන, ගවෙන, ගාවස්ස, ගවස්ස, ගාවස්මා, ගවස්මා, ගාවෙ, ගවෙ; අගසිහිනංසූති-කිං? භො ගො ගො තිට්ඨති, ගොහි, ගොනං.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คสิหิ และ นังสุ แห่ง โค ศัพท์ ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ; คาโว, คโว, คาเวนะ, คเวนะ, คาวัสสะ, ควัสสะ, คาวัสมา, ควัสมา, คาเว, คเว; (ถามว่า) คำว่า อคสิหินังสูติ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) โภ โค, โค ติฏฐติ, โคหิ, โคนัง.

සුම්හි වා-.

ใน สุ (วิภัตติ) บ้าง.

ගොස්ස සුම්හි ගාවගවා හොන්ති වා; ගාවෙසු, ගවෙසු, ගොසු.

แห่ง โค ใน สุ (วิภัตติ) ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ บ้าง; คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

ගවං සෙන-.

เป็น ควัม พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ) แห่ง โค.

ගොස්ස සෙ වා ගවං හොති සහ සෙන; ගවං, ගාවස්ස, ගවස්ස.

แห่ง โค ใน สะ (วิภัตติ) ย่อมเป็น ควัม บ้าง พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ); ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ.

ගුන්නව නංනා-.

เป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง พร้อมด้วย นัง (วิภัตติ) แห่ง โค.

නංවචනෙන සහ ගොස්ස ගුන්නං හොති ගවඤ්ච වා; ගුන්නං, ගවං, ගොනං.

พร้อมด้วย นัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง; คุนนัง, ควัม, โคนัง.

නාස්සා-.

เป็น อา แห่ง นา (วิภัตติ) ของ โค.

ගොතො නාස්ස ආ හොති වා; ගාවා, ගවා, ගාවෙන, ගවෙන.

จาก โค แห่ง นา (วิภัตติ) ย่อมเป็น อา บ้าง; คาวา, ควา, คาเวนะ, คเวนะ.

ගාවුම්හි-.

เป็น กาวุ ใน อัง (วิภัตติ).

අංවචනෙ ගොස්ස ගාවු වා හොති; ගාවුං, ගාවං, ගවං–-ගොස්ස ගොණාදෙසො න කතො සද්දන්තරත්තා.

ใน อัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น กาวุ บ้าง; กาวุง, คาวัง, ควัง –- การอาเทศเป็น โคณ แห่ง โค มิได้ทำ เพราะเป็นศัพท์อื่น.

යං පිතො-.

เป็น ยัง จาก ปะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

පසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස යං වා හොති; ඉත්ථියං, ඉත්ථිං–-පිතොති-කිං?දද්ධිං, රත්තිං.

จาก ปะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น ยัง บ้าง; อิตถิยัง, อิตถิง –- (ถามว่า) คำว่า ปิโต นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น ยัง ใน) ทัทธิง, รัตติง.

නං ඣීතො-.

เป็น นัง จาก ฌะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

ඣසඤ්ඤීතො අංවචනස්ස නං වා හොති; දද්ධිනං, දද්ධිං–- කථං? බුද්ධං ආදිච්චබන්ධුනන්ති-යොගවිභාගා; ඣාති-කිං? ඉත්ථිං, ඊතොති -කිං?අග්ගිං

จาก ฌะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น นัง บ้าง; ทัทธินัง, ทัทธิง –- (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) พุทธัง อาทิจจะพันธุนัง (สำเร็จได้) ด้วยการแยกโยคะ; (ถามว่า) คำว่า ฌะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อิตถิง; (ถามว่า) คำว่า อิ (อิโต) นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อัคคิง.

යොනං නොනෙ පුමෙ-.

เป็น โน และ เณ แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ในปุงลิงค์.

ඣිතො යොනං නොනෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ, දද්ධිනො, දද්ධිනෙ, දද්ධී–-ඣීතොත්වෙව අග්ගී; පුමෙති-කිං?දද්ධීනි, කුලානි.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เณ บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์; ทัทธิโน, ทัทธิเน, ทัทธี –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคี; (ถามว่า) คำว่า ปุเม นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น โน เณ ใน) ทัทธีนิ, กุลานิ.

නො-.

เป็น โน.

ඣිතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ; දද්ධිනො තිට්ඨන්ති, දද්ධිනො පස්ස, දද්ධී වා.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์; ทัทธิโน ติฏฐันติ, ทัทธิโน ปัสสะ, หรือ ทัทธี.

ස්මිනො නි-.

เป็น นิ แห่ง สฺมิง (วิภัตติ).

ඣිතො ස්මිංවචනස්ස නි හොති වා; දද්ධිනී, දද්ධිස්මිං, ඣිතො ත්වෙව-අග්ගිස්මිං.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง สฺมิง วจนะ ย่อมเป็น นิ บ้าง; ทัทธินี, ทัทธิสฺมิง –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคิสฺมิง.

අම්බවාදීහි-.

จาก อัมพะ เป็นต้น.

අම්බුආදීහි ස්මිනො නි හොති වා; ඵලං පතති අම්බුනි,’පදුමං යථා පංසුනි ආතපෙ කතං’, වාත්වෙව-අම්බුම්හ, පංසුම්හි.

หลังอัมพุศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) ผลํ ปตติ อัมพุนิ, 'ปทุมํ ยถา ปังสุนิ อาตเป กตํ', ถ้าไม่แปลง (เป็นนิ) เป็น อัมพุมฺหะ, ปังสุมฺหิ.

කම්මාදිතො-.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น.

කම්මාදිතො ස්මිනො නි හොති වා; කම්මනී, කම්මෙ; කම්ම චම්ම වෙස්ම භස්ම බ්‍රහ්ම අත්ත ආතුම ඝම්ම මුද්ධ–-කම්මාදිතොති-කිං? බුද්ධෙ.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) กัมมะนี, กัมเม; (ศัพท์หมวดกัมมาทิ ได้แก่) กัมมะ, จัมมะ, เวสฺมะ, ภัสฺมะ, พรหมะ, อัตตะ, อาตุมา, ฆัมมะ, มุทธะ. คำว่า กัมมาทิโต เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) พุทเธ.

නාස්සෙනො-.

แปลงนาวิภัตติเป็นเอโน.

කම්මාදිතො නාවවනස්ස එනො වා හොති; කම්මෙන, කම්මනා, චම්මෙන, චම්මනා–-කම්මාදිතොත්වෙව-බුද්ධෙන.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงนาวิภัตติเป็นเอโนบ้าง; (เช่น) กัมเมนะ, กัมมะนา, จัมเมนะ, จัมมะนา. ด้วยบทว่า กัมมาทิโต นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) พุทเธนะ.

ඣලා සස්ස නො-.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

ඣලතො සස්ස නො වා හොති; අග්ගිනො, අග්ගිස්ස, දද්ධිනො දද්ධිස්ස, භික්ඛුනො, භික්ඛුස්ස, සයම්භුනො, සයම්භුස්ස–-කථං?’යො වා සිස්සො මහාමුනෙ’ති.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโนบ้าง; (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, ทัทธิโน, ทัทธิสสะ, ภิกขุโน, ภิกขุสสะ, สยัมภูโน, สยัมภูสสะ. อย่างไร? (เช่น) 'โย วา สิสฺโส มหามุเน' ดังนี้.

ඉතො ක්වවී සස්ස ටානුබන්ධෙති -()

อิโต กฺวะวี สัสสะ ฏานุพันเธติ.

බ්‍රහ්මාදිසු පාඨා සස්ස එ ටානුබන්ධො.

ในพรหมศัพท์เป็นต้น เพราะปาฐะ แปลงสสะวิภัตติเป็นเอ มี ฏ เป็นอนุพันธ์.

නා ස්මාස්ස-.

แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนา.

ඣලතො ස්මාස්ස නා හොති වා; අඅග්ගිනා අග්ගිස්මා දද්ධිනා, දද්ධිස්මා, භික්ඛුනා, භික්ඛුස්මා, සයම්භුනා, සයම්භුස්මා.

หลังฌะและละ แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนาบ้าง; (เช่น) อัคคินา, อัคคิสฺมา, ทัทธินา, ทัทธิสฺมา, ภิกขุนา, ภิกขุสฺมา, สยัมภูนา, สยัมภูสฺมา.

ලා යොනං වො පුමෙ-.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโว ในปุลลิงค์.

ලතො යොනං වො හොති වා පල්ලිඞ්ගෙ; භික්ඛවො, භික්ඛූ, සයම්භුවො, සයම්භු–-පුමෙති-කිං?ආයූනි.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ภิกขะโว, ภิกขู, สยัมภูโว, สยัมภู. คำว่า ปุเม เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อายูนิ.

ජනත්වාදිතො නො ච-.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโว.

ජන්ත්වාදිතො යොනං නො හොති වො ච වා පුල්ලිඞ්ගෙ; ජන්තුනො, ජන්තවො, ජන්තුයො, ගොත්‍රභුනො, ගොත්‍රභුවො, ගොත්‍රභඅ, සහභුනො, සහභුවො, සහභු.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ชันตุโน, ชันตะโว, ชันตุโย, โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู, สหภูโน, สหภูโว, สหภู.

කුතො-.

หลังกุปัจจัย.

කුප්පච්චයන්තතො යොනං නො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ; විදුනො, විදූ, විඤ්ඤුනො, විඤ්ඤ, සබ්බඤ්ඤුනො, සබ්බඤ්ඤ.

หลังศัพท์ที่มีกุปัจจัยเป็นที่สุด แปลงโยวิภัตติเป็นโนบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) วิทุโน, วิทู, วิญญุโน, วิญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญู.

ලොපො’මුස්මා-.

ลบโยวิภัตติหลังอมุศัพท์.

අමුසද්දතො යොනං ලොපොව හොති පුල්ලිඞ්ගෙ; අමූ පුමෙත්වෙව-අමුයො,අමූනි; වො’පවාදා’යං.

หลังอมุศัพท์ ลบโยวิภัตติเท่านั้นในปุลลิงค์; (เช่น) อมู. ด้วยบทว่า ปุเม นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) อมุโย, อมุนิ. สูตรนี้เป็นข้อยกเว้นของโววิภัตติ.

න නො සස්ස-.

ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

අමුස්මා සස්ස නො න හොති; අමුස්ස, නොති-කිං? අමුයා.

หลังอมุศัพท์ ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน; (เช่น) อมุสฺส. คำว่า โน เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อมุยา.

යොලොපනිසු දීඝො-.

ทีฆะเมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ.

යොනං ලොපෙ නිසුව දීඝො හොති; අට්ඨි, අට්ඨීනි; යොලොප නිසූති-කිං? රත්තියො.

เมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ ย่อมมีการทีฆะ; (เช่น) อฏฺฐิ, อฏฺฐีนิ. คำว่า ยโลปนิสุ เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) รตฺติโย.

සුනංහිසු-.

ในสุ นํ และหิวิภัตติ.

එසු නාමස්ස දීඝො හොති; අග්ගීසු, අග්ගීනං, අග්ගීහනි.

ในวิภัตติเหล่านี้ ทีฆะสระท้ายนาม; (เช่น) อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ.

පඤ්චාදීනං චුද්දසන්නම-.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ.

පඤ්චාදීනං වද්දසන්නං සුනංහිස්ව හොති; පඤ්චසු, පඤ්චන්නං, පඤ්චහි, ඡසු, ඡන්න, ඡහි; එවං යාව අට්ඨාරසා.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ ในสุ นํ และหิวิภัตติ; (เช่น) ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ. อย่างนี้จนถึง 18.

යවාදො න්තුස්ස-.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ.

යවාදිසු න්තුස්ස අ හොති; ගුණවන්තා, ගුණවන්තං, ගුණවන්තෙ, ගුණවන්තෙන, ඉච්චාදි–-ය්වාදොති-කිං? ගුණවා තිට්ඨති. අමුස්සා-ම.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ; (เช่น) คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน เป็นต้น. คำว่า ยวาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) คุณวา ติฏฺฐติ. อมุสฺสา-ม.

න්තස්ස ච ට වංසෙ-.

และแปลง นฺต ปัจจัยเป็น ฏ ในวํสศัพท์.

අංසෙසු න්තප්පච්චයයස්ස ට හොති වා න්තුස්ස චි;’ යං යං හිරාජ භජති සතං වා යදි වා අසං’’ කිච්චානි කුබ්බස්ස කරෙය්‍ය කිච්චං’’හිමවංච පබ්බතං’,’සුජාති මන්තො’පි අජාතිමස්ස’ යොගවිභාගෙනාඤ්ඤත්‍රාපි’චක්ඛුමා අන්ධිතා හොන්ති’’ වග්ගුමුදාතීරියා පන භික්ඛූ වණ්ණවා හොන්ති.’

ในบางกรณี ของ -นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น ฏ หรือของ -นฺต ปัจจัย เป็น จิ. (เช่น) 'พระราชาใด ย่อมคบหาซึ่งสัตบุรุษ หรืออสัตบุรุษ', 'พึงทำกิจของบุคคลผู้ทำกิจ', 'และภูเขาหิมวันต์', 'แม้ผู้มีมนต์อันดี ก็เป็นผู้ไม่มีชาติ'. โดยการแยกโยคะ (สูตร) แม้ในที่อื่น (เช่น) 'ผู้มีจักษุทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มืดบอด', 'แต่ภิกษุทั้งหลายผู้มีเสียงไพเราะ ย่อมเป็นผู้มีวรรณะ'.

යොසුජ්ඣිස්ස පුමෙ-.

ของ โย, สุ และ ชฺฌิ (วิภัตติ) ในปุงลิงค์.

ඣසඤ්ඤස්ස ඉස්ස යොසු වා ට හොති පුල්ලිඞ්ගෙ;අග්ගසො අග්ගී–-ඣග්ගහණං කිං? ඉකාරන්තසමුදායස්ස ටො මා සියාතිරත්තියො; ඉග්ගහණං කිං? දණ්ඩිනො; පුවෙති-කිං; අට්ඨි.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ชะ และของสระอิ ในโยวิภัตติ ย่อมเป็น ฏ บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) อคฺคโส, อคฺคี. การระบุ ชะ เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้หมู่คำที่มีสระอิเป็นที่สุด เป็น ฏ (เช่น) รตฺติโย. การระบุ อิ เพื่ออะไร? (เช่น) ทณฺฑิโน. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อฏฺฐิ.

වෙවොසු ලුස්ස-.

ใน เว และ โว (วิภัตติ) ของศัพท์ที่ชื่อว่า ลุ.

ලසඤ්ඤස්ස උස්ස ද්වෙවොසු ට හොති; භික්ඛවෙ, භික්ඛවො, වෙවොසූති-කිං?චන්තුයො; උග්ගහණං කිං; සයම්භුවො.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ และของสระอุ ใน เว และ โว ทั้งสอง ย่อมเป็น ฏ. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. การระบุ เว และ โว เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย. การระบุ อุ เพื่ออะไร? (เช่น) สยมฺภูโว.

යොම්හි වා ක්වවි-.

ในโยวิภัตติ บ้าง ในบางที่.

යොම්හී ක්වචි ලසඤ්ඤස්ස වා ට හොති; හෙතයො,’නන්දන්ති තං කුරයො දස්සනෙන අජ්ජෙව තං කුරයො පාපයාතු’ වාති-කිං හෙතුයො.

ในโยวิภัตติ ในบางที่ ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ย่อมเป็น ฏ บ้าง. (เช่น) เหตุโย. 'หมู่ชนเหล่านั้น ย่อมยินดีด้วยการเห็น ในวันนี้ขอหมู่ชนเหล่านั้นจงถึงซึ่งสิ่งนั้น'. การระบุ วา (บ้าง) เพื่ออะไร? (เช่น) เหตุโย.

පුමාලපනෙ වෙවො-.

ในอาลปนะของปุงลิงค์ (เป็น) เว และ โว.

ලසඤ්ඤතො උතො යොස්සාලපනෙ වෙවො හොන්ති වා පුල්ලිඞ්ගෙ; භික්ඛවෙ, භික්ඛවො, භික්ඛූ–-පුමෙති-කිං; ආයූනි; ආලපනෙති-කිං?චන්තුයො තිට්ඨන්ති; ලුතාත්වෙව්ै-ධෙනුයො,සයම්භුවො.

หลังสระอุของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ในอาลปนะของโยวิภัตติ ย่อมเป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อายุนิ. การระบุ อาลปนะ เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ. (ตามอำนาจของ ลุ) เช่น เธนุโย, สยมฺภูโว.

ස්මාහිස්මින්නං ම්හාභිම්හි-.

ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ (วิภัตติ) (เป็น) มฺหา, ภิ และ มฺหิ.

නාමස්මා පරෙසං ස්මාහිස්මින්නං ම්හාභිම්හි වා හොන්ති යථා ක්කමං; බුද්ධම්හා, බුද්ධස්මා, බුද්ධෙහි, බුද්ධම්හි, බුද්ධස්මිං–-බහුලාධිකාරාපවාදවීසයෙ’පි; දසසහස්සිම්හි ධාතුයා.

เบื้องหลังแต่นาม ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ วิภัตติ ย่อมเป็น มฺหา, ภิ และ มฺหิ บ้าง ตามลำดับ. (เช่น) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. แม้ในขอบเขตของข้อยกเว้นที่มีอำนาจมาก (เช่น) ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

සුහිස්වස්සෙ-.

ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) ของสระอะ (เป็น เอ).

අකාරන්තස්ස සුහිස්වෙ හොති; බුද්ධෙසු, බුද්ධෙහි.

ของอการันต์ ใน สุ และ หิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (เช่น) พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ.

සබ්බාදීනං නම්හි ච-.

ของสัพพาทิศัพท์ และใน นํ วิภัตติ.

අකාරන්තානං සබ්බාදීනං එ හොති නම්හි සුහිසුච; සබ්බෙසං සබ්බෙසු, සබ්බෙහි–-සබ්බාදීනන්ති-කිං?බුද්ධානං; අස්සෙත්වෙව අමූසං.

ของสัพพาทิศัพท์ที่เป็นอการันต์ ย่อมเป็น เอ ใน นํ, สุ และ หิ วิภัตติด้วย. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ. การระบุ สัพพาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) พุทฺธานํ. ของสระอะเท่านั้น (เช่น) อมูสํ.

සබ්බ කතර කතම උභය ඉතර අඤ්ඤ අඤ්ඤතර අඤ්ඤතම;

สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม.

පුබ්බපරාපරදක්ඛිණුත්තරාධරානි වවත්ථායමසඤ්ඤායං-().

ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร (ศัพท์เหล่านี้) ในการกำหนด และในอสัญญา (ไม่ใช่ชื่อเฉพาะ).

යත්‍ය ත එත ඉම අමු කිං එක තුම්හ අම්හ (ඉච්චෙතෙ සබ්බාදයො )

ย, ตฺย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, ตุมฺห, อมฺห (เหล่านี้ชื่อว่าสัพพาทิ).

සංසානං-.

(เป็น) สํ และ สานํ.

සබ්බාදිතො නංවචනස්ස සංසානං හොන්ති; සබ්බෙසං, සබ්බෙසානං.

หลังสัพพาทิศัพท์ นํ วิภัตติ ย่อมเป็น สํ และ สานํ. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

ඝපා සස්ස ස්සා වා-.

หลัง ฆ และ ปา (ปัจจัย) ส วิภัตติ เป็น สฺสา บ้าง.

සබ්බාදීනං ඝපතො සස්ස ස්සා වා හොති; සබ්බස්සා, සබ්බාය, පග්ගහණමුත්තරත්ථං.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสา บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสา, สพฺพาย. การระบุ (ปา) เพื่อประโยชน์ในการถือเอาในสูตรหลัง.

ස්මිනො ස්සං-.

สฺมิ วิภัตติ เป็น สฺสํ.

සබ්බාදීනං ඝපතො ස්මිනො ස්සං වා හොති; සබ්බස්සං, සබ්බාය; අමුස්සං, අමුයා.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสํ บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสํ, สพฺพาย; อมุสฺสํ, อมุยา.

යං-.

(เป็น) ยํ.

ඝපතො ස්මිනො යං වා හොති; කඤ්ඤායං, දඤ්ඤාය, රත්තියං, රත්තියා, වධුයං, වධුයා, සබ්බායං, සබ්බාය, අමුයං, අමුයා.

หลัง ฆ และ ปา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ยํ บ้าง. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย; รตฺติยํ, รตฺติยา; วธุยํ, วธุยา; สพฺพายํ, สพฺพาย; อมุยํ, อมุยา.

තිං සභාපරිසාය-.

(เป็น) ตึ ใน สภา และ ปริสา.

සභාපරිසාහි ස්මිනො තිං වා හොති; සභතිං, සහාය, පරිසතිං, පරිසාය.

หลัง สภา และ ปริสา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ตึ บ้าง. (เช่น) สภตึ, สภาย; ปริสตึ, ปริสาย.

පදාදීහි සි-.

หลัง ปท เป็นต้น (เป็น) สิ.

එහි ස්මිනො සි හොති වා, පදසි, පදස්මිං, බිලසි, බිලස්මිං.

หลังศัพท์เหล่านั้น สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สิ บ้าง. (เช่น) ปทสิ, ปทสฺมึ; พิลสิ, พิลสฺมึ.

නාස්ස සා-.

นะ เป็น สา

පදාදීහි නාස්ස සා හොති වා; පදසා, පදෙන, බිලසා, බිලෙන.

หลังปทาทิศัพท์ แปลง นะ เป็น สา บ้าง; ปทสา, ปเทน; พิลสา, พิลเลน

කොධාදීහි-.

หลังโกธาทิศัพท์

එහි නාස්ස සා හොති වා; කොධසා, කොධෙන, අත්ථසා, අත්ථෙන.

หลังโกธาทิศัพท์เหล่านั้น แปลง นะ เป็น สา บ้าง; โกธสา, โกเธน; อัตถสา, อัตเถน

අතෙන-.

หลังอการันต์ แปลง นะ เป็น เอนะ

අකාරන්තතො පරස්ස නාවවනස්ස එනාදෙසො හොති; බුද්ධෙන; අතොති-කිං?අග්ගිනා.

การแปลง นะ วิภัตติ ที่อยู่หลังอการันต์ เป็น เอนะ ย่อมมี; พุทเธน; อโตติ-กิง? อัคคินา

සිස්සො-.

แปลง สิ เป็น โอ

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස ඔ හොති; බුද්ධො; අතො ත්වෙව-අග්ගි.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น โอ ย่อมมี; พุทโธ; อโต ตฺเวว-อัคคิ

ක්වචෙ වා-.

ในบางแห่ง บ้าง

අකාරන්තතො නාමස්මා සිස්ස එ හොති වා ක්වචි;’වනප්ප ගුම්බෙ යථා ඵුස්සිතග්ගෙ’ අපවාදවිසයෙ’පි බහුලං විධානා, සුඛෙ, දුක්ඛෙ–-වාති-කිං? වනප්පගුම්බො; ක්වචීති-කිං? පක්ඛෙ සබ්බත්ථ මා හොතු.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น เอ บ้างในบางแห่ง; ‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’ เพราะมีการทำโดยมากแม้ในอัปวาทวิสัย; สุเข, ทุกเข; วาติ-กิง? วนปฺปคุมฺโพ; กฺวจีติ-กิง? เพื่อไม่ให้มีในที่ทั้งปวงในอีกฝ่ายหนึ่ง

අං නපුංසකෙ-.

แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์

අකාරන්තතො නාමස්මා සස්ස අං හොති නපුංසකලිඞ්ගෙ රූපං.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ย่อมมีในนปุงสกลิงค์

යොනං නි-.

แปลง โย เป็น นิ

අකාරන්තතො නාමස්මා යොනං නි හොති නපුංසකෙ; සබ්බානි, රූපානි –-නිච්චවිධානෙ ඵලමෙකච්චාදිසබ්බාදනං පඨමාය.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย เป็น นิ ย่อมมีในนปุงสกลิงค์; สัพพานิ, รูปานิ; ในนิจจวิธาน มีผลในปฐมาวิภัตติของศัพท์มี เอกัจจะ และ สัพพะ เป็นต้น

ඣලා වා-.

หลัง ช และ ล บ้าง

ඣලතො යොනං නි හොති වා නපුංසකෙ; අට්ඨිනි, අට්ඨී, ආයූනි, ආයූ.

หลัง ช และ ล แปลง โย เป็น นิ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อัฏฐินิ, อัฏฐี; อายูนิ, อายู

ලොපො-.

การลบ

ඣලතො යොනං ලොපො හොති; අට්ඨී, ආයූ, අග්ගී, භික්ඛූ, ඣලාත්වෙව-අග්ගයො; පගෙව කස්මා න හොති; අන්තරඞ්ගත්තා ආකරස්ස.

หลัง ช และ ล ลบ โย วิภัตติ; อัฏฐี, อายู, อัคคี, ภิกขู; (ในคำว่า) อัคคโย (ทำไมไม่ลบ) ทั้งที่เป็น ช และ ล; ทำไมไม่ลบเสียก่อน; เพราะความเป็นอันตรังคะของอาการ

ජන්තුත්වීඝෙපෙහි වා-.

หลัง ชนฺตุ, ตุ, อี, ฆ, ป, เอ บ้าง

ජන්තුහෙතූහි ඊකාරන්තෙහි ඝපසඤ්ඤොහිව පරෙසං යොනං වා ලොපො හොති; ජන්තු ජන්තුයො, හෙතු හෙතුයො, දද්ධී දද්ධීයො, කඤ්ඤා කඤ්ඤායො, රත්තී රත්තියො, ඉත්ථී ඉත්ථියො, දෙණූ දෙණුයා, ව්ैධූ වධුයො.

ลบ โย วิภัตติ ที่อยู่หลัง ชนฺตุ, เหตุ, ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ และศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆ และ ป บ้าง; ชนฺตุ, ชนฺตุโย; เหตุ, เหตุโย; ททฺธี, ททฺธิโย; กญฺญา, กญฺญาโย; รตฺตี, รตฺติโย; อิตฺถี, อิตฺถิโย; เธนู, เธนุโย; วธู, วธุโย

යෙපස්සිවණ්ණස්ස-.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป เมื่ออยู่หน้า ยะ

පසඤ්ඤස්ස ඉවණ්ණස්ස ලොපො හොති වා යකාරෙ; රත්‍යො රත්‍යා රත්‍යං, පොක්ඛරඤ්ඤො පොක්ඛරඤ්ඤ්ඤා පොක්ඛරඤ්ඤං–-වාත්වෙව-රත්තියො; පස්සාති-කිං?දද්ධියො; ඉවණ්ණස්සාති-කිං? ධෙනුයො වධුයා; ක්ैථං; අනුඤ්ඤාතො අහං මත්‍යාති?’ යෙ පස්සා’ති-යොගවිභාගා.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป บ้าง เมื่อมี ยะ อักษรอยู่เบื้องหลัง; รตฺโย, รตฺยา, รตฺยํ; โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ; วาติ-เอว - รตฺติโย; ปสฺสาติ-กิง? ททฺธิโย; อิวณฺณสฺสาติ-กิง? เธนุโย, วธุยา; กถํ? อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา; ด้วยการแบ่งสูตรว่า เย ปสฺสา

ගසීනං-.

การลบวิภัตติมี คะ และ สิ เป็นต้น

නාමස්මා ගසීනං ලොපො හොති විජ්ඣන්තරාභාවෙ; භො පුරිස, අයං දද්ධී.

ลบ คะ และ สิ วิภัตติ จากนาม เมื่อไม่มีสิ่งอื่นคั่นในระหว่าง; โภ ปุริส, อยํ ททฺธี

අසංඛ්‍යෙහි සබ්බාසං-.

ลบวิภัตติทั้งปวง หลังอสังขยศัพท์

අවිජ්ජමානසඞ්ඛ්‍යෙහි පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපොහොති;ව වා එවඑවං. එතස්මායෙව ලිඞ්ගා [ ] අසඞ්ඛ්‍යෙහි ස්‍යාථුප්පත්ත්‍යනුමීයතෙ.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังศัพท์ที่ไม่มีจำนวน; ว, วา, เอว, เอวํ; จากลิงค์นี้นั่นเอง จึงอนุมานได้ว่ามีการลง สิ เป็นต้น หลังอสังขยศัพท์

එකත්ථතායං-.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน

එකත්ථීභාවෙ සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොති බහුලං; පුත්තීයති, රාජපුරිසො, වාසිට්ඨො–- ක්වවි න හොති බහුලං විධානා; පරන්තපො. භගන්දරො, පරස්සපදං, අත්තනොපදං, ගවම්පති, දෙවානම්පියතිස්සො, අන්තෙවාසී, ජනෙසුතො, මමත්තං, මාමකො.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน ลบวิภัตติทั้งปวงโดยมาก; ปุตฺติยติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ; บางแห่งไม่ลบเพราะพหุลวิธาน; ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานมฺปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต, มมตฺตํ, มāmako

පුබ්බස්මාමාදිතො-.

หลัง อม ปัจจัย เป็นต้น ที่อยู่ข้างหน้า

අමාදෙකත්ථා පුබ්බං යදෙකත්ථං තතො පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො හොති; අධිත්ථී–-ඉධ න හොති බහුලං විධානා, යථාපත්තියා, යයථාපරිසාය; පුබ්බස්මාති-කිං?ගාමං ගතො.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทที่มีเนื้อความเดียวกัน ซึ่งมี อม ปัจจัยเป็นต้นที่มีเนื้อความเดียวกันอยู่ข้างหน้า; อธิฏฺฐี; ในที่นี้ไม่ลบเพราะพหุลวิธาน เช่น ยถาปตฺติยา, ยถาปริสาย; ปุพฺพสฺมาติ-กิง? คามํ คโต

නාතොමපඤ්චමියා-.

ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ

අමාදෙකත්ථා පුබ්බං යදෙකත්ථමකාරන්තං තතො පරාසං සබ්බාසං විභත්තීනං ලොපො න හොති අස්තු භවත්‍යපඤ්චම්‍යා; උපකුම්භං, අපඤ්චමියාති-කිං? උපකුම්භා ආනය.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) วิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลังอการันต์นั้นย่อมไม่ลบ และกลายเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ; อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อปญฺจมิยา?) อุปกุมฺภา อานย (จงนำมาจากใกล้หม้อ)

වා තනියාසත්තමිනං-

เป็น อํ ได้บ้าง ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ

අමාදෙකත්ථා පුබ්බං යදෙකත්ථමකාරන්තං තතො පරාසං තතියාසත්තමිනං වා අං හොති; උපකුම්භෙන කතං, උපකුම්භං කතං, උපකුම්භෙ නිධෙහි, උපකුම්භං නිධෙහි.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อํ ได้บ้าง; อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเภ นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ

රාජස්සි නාම්හි-.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ

නාම්හි රාජස්සි වා හොති; සබ්බදත්තෙන රාජිනා; වාත්වෙ වරඤ්ඤා.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ ได้บ้าง; สพฺพทตฺเตน ราชินา; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า รญฺญา ด้วย

සුනංහිසූ-.

ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติทั้งหลาย

රාජස්ස ඌ හොති වා සුනංහිසු; රාජූසු රාජෙසු, රාජූනං රඤ්ඤං, රාජූභි රාජෙභි.

แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อู ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูภิ ราเชภิ

ඉමස්සානිත්ථියං ටෙ-.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ

ඉමසද්දස්සානිත්ථියං ටෙ හොති වා සුනංහිසු; එසු ඉමෙසු, එසං ඉමෙසං, එහි ඉමෙහි–-අනිත්ථියන්ති-කිං? ඉමාසු, ඉමායං, ඉමාහි.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอหิ อิเมหิ; อนิตฺถิยนฺติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนิตฺถิยํ?) อิมาสุ, อิมายํ, อิมาหิ

නාම්භනිමි-.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ เป็น อน และ อิมิ

ඉමසද්දස්සානිත්ථියං නාම්හි අන්ैමි ඉච්චාදෙසා හොන්ති; අනෙන, ඉමිනා; අනිත්ථියංත්වෙව-ඉමාය.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น อน และ อิมิ; อเนน, อิมินา; เพราะคำว่า อนิตฺถิยํ นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) อิมาย

සීම්භනපුංසකස්සායං-.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ

ඉමසද්දස්සානපුංසකස්ස අයං හොති සිම්හි; අයං පුරිසො, අයං ඉත්ථී; අනපුංසකස්සාති-කිං?ඉමං.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ; อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี; อนปุงฺสกสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนปุงฺสกสฺส?) อิมํ

ත්‍යතෙතානං තස්ස සො-

แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ

ත්‍යතෙතානමනපුංසකානං තස්ස සො හොති සිම්හි; ස්‍යො පුරිසො, ස්‍යා ඉත්ථි; එවං සො, සා, එසො, එසා –-අනපුංසක ස්සෙත්ව්ैව-ත්‍යං, තං, එතං.

ในสิวิภัตติ แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี; โส, สา, เอโส, เอสา ก็เช่นเดียวกัน; เพราะคำว่า อนปุงฺสกสฺส นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) ตฺยํ, ตํ, เอตํ

මස්සාමුස්ස-.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ

අනපුංසකස්සාමුස්ස මකාරස්ස සො හොති සිම්හි; අසු පුරිසො, අසු ඉත්ථි.

ในสิวิภัตติ แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี

කෙ වා-.

หรือแปลงเป็น กะ บ้าง

අමුස්ස මස්ස කෙ වා සො හොති; අසුකො අමුකො, අසුකා අමුකා, අසුකං අමුකං, අසුකානි අමුකානි.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น กะ บ้าง (ในที่ที่มีการแปลงเป็น สะ); อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ

තතස්ස නො සබ්බාසු-.

แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง

තසද්දස්ස තස්ස නො වා හොති සබ්බාසුවිභත්තීසු; නෙ, තෙ, නායො, තායො, නං, තං, නානි, තානි ඉච්චාදි.

ในวิภัตติทั้งปวง แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ได้บ้าง; เน เต, นายะ ตายะ, นํ ตํ, นานิ ตานิ เป็นต้น

ට සස්මාස්මිංස්සායයස්සංස්සාසංම්භාම්හිසවිමස්ස ච-.

แปลง ต ศัพท์ และ อิม ศัพท์ เป็น อะ ในวิภัตติทั้งหลายมี ส, สฺมา, สฺมึ, สฺสาย, ยสฺสํ, สฺสา, สํ, มฺหา และ มฺหิ เป็นต้น

සාදිස්විමස්ස තතස්ස ච ටො වා හොති; අස්ස්ैමස්ස, අස්මා, ඉමස්මා, අස්මිං ඉමස්මිං,අස්සාය ඉමිස්සාය, අස්සං ඉමස්සං, අස්සා ඉමිස්සා, ආසං ඉමාසං, අම්හා ඉමම්හා, අම්හි ඉමම්හි; අස්ස තස්ස, අස්මා තස්මා, අස්මිං තස්මිං, අස්සාය තස්සාය, අස්සං තස්සං, අස්සා තස්සා, ආසං තාසං, අම්හා තම්හා, අම්හි තම්හි. ස්සායාදිග්ගහණ මාදෙසන්තරෙ මා හොතුතී.

แปลง อิม ศัพท์ และ ต ศัพท์ เป็น อะ ได้บ้าง ในวิภัตติมี ส เป็นต้น; อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ; อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ; การถือเอา สฺสาย เป็นต้น เพื่อมิให้มีการอาเทศในที่อื่น

ටා සිස්සිසිස්මා-.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ

ඉසිස්මා සිස්ස ටෙ වා හොති;’ යොනජ්ජ විනයෙ කඞ්ඛං අත්ථධම්මවිදූ ඉසෙ’ වාත්වෙව-ඉසි.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ ได้บ้าง; ‘โยนชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสิ

දුතියස්ස යොස්ස-.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ เป็น เอ

ඉසිස්මා පරස්ස දුයායොස්ස ටෙ වා හොති;’ සමණෙ බ්‍රාහ්මණෙ වන්දෙ සම්පන්නචරණෙ ඉසෙ’ වාත්වෙව-ඉසයො පස්ස; දුතියස්සාති-කිං?ඉසයො තිට්ඨන්ති.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังอิสิศัพท์ เป็น เอ ได้บ้าง; ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสโย ปสฺส; ทุติยสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า ทุติยสฺส?) อิสโย ติฏฺฐนฺติ

එකච්චාදිගතො-.

ในเอกัจจศัพท์เป็นต้น

අකාරන්තෙහි එකච්චාදීහි යොනං ටෙ හොති; එකච්චෙ තිට්ඨන්ති, එකච්චෙ පස්ස–-අතොති-කිං? එකච්චායො; එවං එසස පඨම.

แปลง โย วิภัตติ หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์ เป็น เอ; เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกจฺเจ ปสฺส; อโตติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อโต?) เอกจฺจาโย; เอโส ปฐโม ก็เช่นเดียวกัน

න නිස්ස ටා-.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์.

එකච්චාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති; එකච්චානි.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้น; เช่น เอกัจจานิ.

සබ්බාදීහි පරස්ස නිස්ස ටා න හොති; සබ්බානි.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังสัพพศัพท์เป็นต้น; เช่น สัพพานิ.

යෙයානමෙට-.

เยยานเมตะ.

අකාරන්තෙහි සබ්බාදීහි යොනමෙට හොති; සබ්බෙ තිට්ඨන්ති සබ්බෙ පස්ස; අතොත්වෙව-සබ්බායො.

โยวิภัตติของสัพพศัพท์เป็นต้นที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เอตะ; เช่น สัพเพ ติฏฐันติ, สัพเพ ปัสสะ; คำว่า 'ที่ลงท้ายด้วย อะ' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า สัพพาโย.

නාඤ්ඤඤ්ච නාමප්පධානා-.

และไม่เป็น (กิจอื่น) ของนามศัพท์ที่ไม่เป็นประธาน.

නාමභුතෙහි අප්පධානෙහි ච සබ්බාදීහි යං වුත්තං යං චඤ්ඤං සබ්බාදිකාරියන්තං න හොති; තෙ සබ්බා, තෙ පියසබ්බා, තෙ අති සබ්බා.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นนามศัพท์และไม่เป็นประธาน ย่อมไม่เป็นไป; เช่น เต สัพพา, เต ปิยสัพพา, เต อติสัพพา.

තතියත්ථයොගෙ-.

ในตติยัตถโยคะ.

තතියත්ථෙන යොගෙ සබ්බාදීහි යං වුත්තං යං චඤ්ඤං සබ්බාදි කාරියන්තං න හොති; මාසෙනපුබ්බානං මාසපුබ්බානං.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในตติยัตถโยคะ ย่อมไม่เป็นไป; เช่น มาเสนะปุพพานัง, มาสปุพพานัง.

චත්ථසමාසෙ-.

ในจัตถสมาส.

චත්ථසමාසවිසයෙ සබ්බාදීහි යං වුත්තං යං චඤ්ඤං සබ්බාදි කාරියන්තං න හොති; දක්ඛිණුත්තරපුබ්බානං–-සමාසෙති-කිං?අමුසඤ්ච තෙසඤ්ච දෙහි.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมไม่เป็นไป; เช่น ทักขิณุตตรปุพพานัง; คำว่า 'ในสมาส' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า อมุสัญจะ เตสัญจะ เทหิ.

වෙට-.

เวตะ.

චත්ථසමාසවිසයෙ සබ්බාදීහි යස්සෙට වුත්තො තස්ස වා හොති; පුබ්බුත්තරෙ, පුබ්බුත්තරා.

เอตะที่กล่าวไว้ของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมเป็นไปบ้าง; เช่น ปุพพุตตเร, ปุพพุตตรา.

පුබ්බාදීහි ජහි-

จากปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์.

එතෙහි පුබ්බාදීහි ඡහි සවිසයෙ එට වා හොති?පුබ්බෙ පුබ්බා, පරෙ පරා, අපරෙ අපරා,දක්ඛිණෙ දක්ඛිණා, උත්තරෙ උත්තරා, අධරෙ අධරා–-ඡහීති-කිං?යෙ.[ ]

เอตะ ย่อมเป็นไปบ้างในวิสัยแห่งวิภัตติของปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์เหล่านี้; เช่น ปุพเพ ปุพพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทักขิเณ ทักขิณา, อุตตเร อุตตรา, อธเร อธรา; คำว่า '๖ ศัพท์' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า เย.

මනාදීහි ස්මිංසංනාස්මානං සිසොඔසාසා-.

สิ โส โอ สา สา ในเพราะ สฺมึ สํ นา สฺมา ของมนศัพท์เป็นต้น.

මනාදීහි සමීමාදීනං සිසොඔසාසා වා හොන්ති යථාක්කං; මනසි මනස්මිං, මනසො මනස්ස, මනො මනං, මනසා මනෙන, මනසා මනස්මා–-කථං? පුත්තො ජාතො අවෙතසො, හිත්වා යාති සුමෙධසො; සුද්ධුත්තරවාසසා, හෙමකපක්පණවාසසෙති-සකත්ථෙ ණන්තා.

สิ โส โอ สา สา ย่อมเป็นไปบ้างตามลำดับ ในเพราะ สฺมึ เป็นต้น ของมนศัพท์เป็นต้น; เช่น มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนนะ, มนสา มนสฺมา; อย่างไร? 'ปุตโต ชาโต อเวตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส; สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปกฺปณวาสเส' คำเหล่านี้เป็น ณ ปัจจัยในอรรถของตน.

මන තම තප තෙජ සිර උර වච ඔජ රජ යස පය

มน (ใจ), ตม (มืด), ตป (ความร้อน), เตช (เดช), สิร (หัว), อุร (อก), วจ (คำพูด), โอช (โอชา), รช (ธุลี), ยส (ยศ), ปย (น้ำนม).

සරවයයායවාසචෙතා ජලාසයාක්ඛයලොහපටමනෙසු-().

สรว, ยาย, วาส, เจต, ชลาสัย, อักขย, โลห, ปฏมน.

සතො සබ්භෙ-.

สโต สัพเภ.

සන්තසද්දස්ස සබ භවති භකාරෙ; සබ්භි.

สัพพะ ย่อมเป็นไปแทนที่สันตศัพท์ ในเพราะภะวิภัตติ; เช่น สัพภิ.

භවතො වා හොන්තො ගයොනාසෙ-.

ภวโต วา โหนฺโต คโยนาเส.

භවන්තසද්දස්ස භොන්තාදෙසො වා හොති ගයොනාසෙ; භොන්ත, භවං, භොන්තො, භවන්තො, භොතා, භවතා, භොතො, භවතො–-භො ඉති-ආමන්තණෙ නිපාතො’කුතොනු ආගච්ඡථ භො තයො ජනා’එවං භන්තෙති-භද්දෙති-සද්දන්තරෙන සිද්ධං;භද්දන්ත ඉති-දස්ස ද්විභාවෙන.

การแปลงเป็นโภนตะ ย่อมมีบ้างแก่ภวันตศัพท์ ในเพราะ ค, โย และ นาส วิภัตติ; เช่น โภนตะ, ภวํ, โภนโต, ภวนโต, โภตา, ภวตา, โภโต, ภวโต; คำว่า โภ (bho) เป็นนิบาตในอรรถอาลัมภนะ เช่น 'กุโต นุ อาคัจฉถะ โภ ตะโย ชะนา' (ท่านทั้งสามมาจากไหน); ส่วนคำว่า ภันเต (bhante) และ ภัทเท (bhadde) สำเร็จด้วยศัพท์อื่น; คำว่า ภัททันตะ (bhaddanta) สำเร็จด้วยการซ้อน ทะ (da).

සිස්සාග්ගිතො නි-.

นิ (ปัจจัย) หลังสิสสศัพท์และอัคคิศัพท์.

අග්ගිස්මා සිස්ස නි හොති වා; අග්ගිනී,අග්ගි.

นิ ปัจจัย ย่อมลงหลังอัคคิศัพท์และสิสสศัพท์บ้าง; เช่น อัคคินี, อัคคิ.

න්තස්සං-.

นฺตสฺสํ.

සිම්හි න්තප්පච්චයස්ස අං හොති වා; ගච්ඡං, ගච්ඡන්තො.

ในเพราะสิวิภัตติ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ บ้าง; เช่น คัจฉํ, คัจฉันโต.

භුතො-.

ภูโต.

භුධාතුතො න්තස්ස අං හොති සිම්හි නිච්චං පුනබ්බිධානා; භවං.

หลังภูธาตุ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ ในเพราะสิวิภัตติแน่นอน เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; เช่น ภวํ.

මහන්තරහත්තානං ටා වා-.

แปลง (นฺตะ) ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง.

සිම්හි මහන්තාරහන්තානං න්තස්ස ටා වා හොති; මහා, මහං, අරහා, අරහං.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต ศัพท์ เป็น อา บ้าง; มหา, มหํ, อรหา, อรหํ.

න්තුස්ස-.

แห่ง นฺตุ ปัจจัย

සිම්හි න්තුස්සටා හොති; ගුණවා.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อา; คุณวา.

අංඞං නපුංසකෙ-.

แปลงเป็น อํ และ ญฺญํ ในนปุงสกลิงค์

න්තුස්ස අංඞං හොන්ති සිම්හි නපුංසකෙ; ගුණවං කුලං, ගුණඤ්ච න්තං කුලං–-නපුංසකෙති කිං? සීලවා භික්ඛු.

ใน สิ วิภัตติ แห่งนปุงสกลิงค์, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อํ และ ญฺญํ; คุณวํ กุลํ, คุณญฺจ นฺตํ กุลํ. บทว่า นปุงสเก เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น สีลวา ภิกฺขุ.

හිමවතො වා ඔ-.

แห่ง หิมวนฺต ศัพท์ แปลงเป็น โอ บ้าง

හිමවතො සිම්හි න්තුස්ස ඔ වා හොති; හිමවන්තො, හිමවා.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต ศัพท์ เป็น โอ บ้าง; หิมวนฺโต, หิมวา.

රාජාදියුවාදිත්වා -.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์

රාජාදීහි යයුවාදීහි ච සිස්ස ආ හොති; රාජා, යයුවා–-රාජ බ්‍රහ්ම සඛ අත්ත ආතුම.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง สิ วิภัตติ เป็น อา; ราชา, ยุวา. (ศัพท์ในกลุ่มนี้ได้แก่) ราช, พรหฺม, สข, อตฺต, อาตุม.

ධම්මො වාඤ්ඤත්ථෙ-().

แปลงเป็น ธมฺโม บ้าง ในอรรถอื่น

දළ්හධම්මා; (දළ්හධම්මො) අස්මා.

ทฬฺหธมฺมา; (ทฬฺหธมฺโม) จากศัพท์นี้.

ඉමො භාවෙ-().

แปลงเป็น อิโม ในภาวตัทธิต

අණිමා, ලඝිමා–-යුව සා සුවා මඝව පුම වත්තහ.

อณิมา, ลฆิมา. (ศัพท์อื่นๆ) ยุว, สา, สุวา, มฆว, ปุม, วตฺตห.

වාම්භානද්ධ -.

แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง

රාජාදීනං යුවාදීනං චානඞි හොති වාම්හි; [ ] රාජානං, රාජං, යුවානං, යුවං.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง; ราชานํ, ราชํ, ยุวานํ, ยุวํ.

යොනමානො-.

แปลง โย เป็น อาโน

රාජාදීහි යුවාදීහි ච යොනමානො වා හොති; රාජානො, යුවානො–-වාත්වෙව-රාජා,රාජෙ, යුවා, යුවෙ.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง; ราชานโน, ยุวาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (แปลงเป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ ราชา, ราเช, ยุวา, ยุเว.

ආයො නො ච සඛා-.

แปลงเป็น อาย และ โน หลัง สข ศัพท์

සඛතො යොනමායොනො හොන්ති වා ආනො ච; සඛායො, සඛිනො, සඛානො?වාත්වෙව-සඛා, සඛෙ.

หลัง สข ศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาย และ โน บ้าง และเป็น อาโน ด้วย; สขาโย, สขิโน, สขาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (เป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ สขา, สเข.

ටෙ ස්මිනො-.

แปลง สฺมึ เป็น เฏ

සඛතො ස්මිනො ටෙ හොති; සඛෙ නිච්චත්ථො’යමාරම්භො.

หลัง สข ศัพท์, แปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น เฏ; สเข. การเริ่มสูตรนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นกฎที่แน่นอน.

නොනාසෙස්වි-.

แปลงเป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ

සඛස්ස ඉ හොති නොනාසෙසු; සඛිනො, සඛිනා, සඛිස්ස.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ; สขิโน, สขินา, สขิสฺสะ.

ස්මානංසු වා-.

ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ บ้าง

සඛස්ස වා ඉ හොතී ස්මානංසු; සඛිස්මා, සඛස්මා, සඛීනං, සඛානං.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ; สขิสฺมา, สขสฺมา, สขีนํ, สขานํ.

යොස්වංහිසු චාරඞි-.

และแปลงเป็น อารังค ในเพราะ โย, สุ, อํ และ หิ วิภัตติ

සඛස්ස වා ආරඞි හොති යොස්වංහිසුස්මානංසු ච; සඛාරො සඛායො, සඛාරෙසු, සඛෙසු,සඛාරං, සඛං, සඛාරෙහි, සඛෙහි, සඛාරා, සඛාරස්මා, සඛාරානං, සඛානං.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อารังค บ้าง ในเพราะ โย, สุ, อํ, หิ, สฺมา และ นํ วิภัตติ; สขาโร, สขาโย, สขาเรสุ, สเขสุ, สขารํ, สขํ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขารา, สขารสฺมา, สขารานํ, สขานํ.

ලතුපිතාදිනමසෙ-.

แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เว้น ส วิภัตติ

ලතුප්පච්චයන්තානං පිතාදීනං චාරඞි භොති සතො’ඤ්ඤත්‍ර; කත්තාරො, පිතරො, කත්තාරං, පිතරං, කත්තාරා, පිතරා, කත්තරි, පිතරි–-අසෙති-කිං?කත්තුනො, පිතුනො.

แปลงที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เป็น อารังค ในวิภัตติทั้งปวง เว้น ส วิภัตติ; กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ. บทว่า อเส เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น กตฺตุโน, ปิตุโน.

නම්හි වා-.

ในเพราะ นํ วิภัตติ บ้าง

නම්හි ලතුපිතාදීනමාරඞි වා හොති; කත්තාරානං, කත්තුනං, පිතරානං, පිතුන්නං.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตารานํ, กตฺตุนํ, ปิตรานํ, ปิตุนํ.

ආ-1

อา-๑

.

.

නම්හි ලතුපිතාදීනමා වා හොති; කත්තානං, කත්තූනං, පිතානං, පිතුන්නං.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อา บ้าง; กตฺตานํ, กตฺตูนํ, ปิตานํ, ปิตุนํ.

සලොපො-.

สโลโป-

ලතුපිතාදීහි සස්ස ලොපො වා හොති; කත්තු, කත්තුනො, සකමන්ධාතු, සකමන්ධාතුනො, පිතු, පිතුනො.

หลัง ลตุปิตาทิศัพท์ ลบ ส วิภัตติ บ้าง; กตฺตุ, กตฺตุโน, สกมนฺธาตุ, สกมนฺธาตุโน, ปิตุ, ปิตุโน.

සුහිස්වාරඞි-.

สุหิสฺวารงฺอิ-

සුහිසු ලතුපිතාදීනමරඞි වා හොති; කත්තාරෙසු, කත්තුසු, පිතරෙසු, පිතුසු, කත්තාරෙහි, කත්තුහි, පිතරෙහි, පිතුහි.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตาเรสุ, กตฺตุสุ, ปิตเรสุ, ปิตุสุ, กตฺตาเรหิ, กตฺตุหิ, ปิตเรหิ, ปิตุหิ.

නජ්ජායොස්වාම-.

นชฺชายโยสฺวาม-

යොසු නදීසද්දස්ස ආමි වා හොති; නජ්ජායො, නදියො.

ใน โย วิภัตติ เบื้องหลัง นทีศัพท์ แปลงเป็น อามิ บ้าง; นชฺชายโย, นทิโย.

ටි කතිම්හා-.

ฏิ กติมฺหา-

කතිම්හා යොනං ටි හොති; කති තිට්ඨන්ති, කති පස්ස.

หลัง กติศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ; กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส.

ට පඤ්චාදිහි චුද්දසහි-.

ฏ ปญฺจาทิหิ จุทฺทสฺหิ-

පඤ්චාදීහි චුද්දසහි සංඛ්‍යාහි යොනං ටො හොති; පඤ්ච පඤ්ච, එවං යාව අට්ඨාරසා–-පඤ්චාදීහීකි-කිං? ද්වෙ තයො චත්තාරො; චුද්දසභීති-කිං? ද්වෙවීසතියො.

หลังสังขยา ๑๔ มี ปัญจ เป็นต้น แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; ปญฺจ ปญฺจ, อย่างนี้จนถึง อฏฺฐารสา. ปญฺจาทิหิ-กึ? ทฺเว ตโย จตฺตาโร; จุทฺทสภีติ-กึ? ทฺเววีสติโย.

උභගොහි ටො-.

อุภโคหิ โฏ-

උභගොහි යොනං ටො හොති; උභො, උභො, ගාවො, ගාවො–-කථං? ඉමෙකරත්තිං උභයො වසාමාති- ටොම්හි යකාරාගමො.

หลัง อุภ และ โค ศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว. อย่างไร? อิเมกรตฺตึ อุภโย วสาม. ใน โฏ วิภัตติ มี ย อาคม.

ආරඞිස්මා-.

อารงฺอิสฺมา-

ආරඞාදෙසතො පරෙසං යොනං ටො හොති; සඛාරො, කත්තාරො, පතරො.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; สขาโร, กตฺตาโร, ปตโร.

ටොටෙ වා-.

โฏเฏ วา-

ආරඞාදෙසම්හා යොනං ටොටෙ වා හොන්ති යථාක්කමං; සඛාරො, සඛාරෙ, සඛාරො–-ටොග්ගහණං ලාඝවත්ථං.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ; สขาโร, สขาเร, สขาโร. การถือเอา ฏ เพื่อความเบา.

ටා නාස්මානං-.

ฏา นาสฺมานํ-

ආරඞාදෙසම්හා නාස්මානං ටා හොති; කත්තාරා, කත්තාරා, ක්වචි වා හොති බහකුලාධිකාරා; එතාදිසා සඛාරස්මා

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง นา และ สมา วิภัตติ เป็น ฏา; กตฺตารา, กตฺตารา. บางแห่งเป็นบ้าง เพราะอำนาจ พหุกุลศัพท์; เช่นนี้จาก สขาสัพท์.

ටි ස්මිනො-.

ฏิ สฺมิโน-

ආරඞාදෙසම්හා ස්මිනො ටි හොති; කත්තරි, පිතරි.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; กตฺตริ, ปิตริ.

දිවාදිතො-.

ทิวาทิโต-

දිවාදීහි නාමෙහි ස්මිනො ටි හොති; දිවි, භුවි–-නිච්චං වකාරාගමො.

หลังนามศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; ทิวิ, ภุวิ. มี ว อาคม เสมอ.

රස්සාරඞි-.

รสฺสารงฺอิ-

ස්මිම්හි ආරො රස්සො හොති; කත්තරි, නත්තරි.

ใน สฺมิ วิภัตติ รัสสะ อาโร เป็น อร; กตฺตริ, นตฺตริ.

පිතාදීනමනත්ත්වාදීනං-.

ปิตาทีนมนตฺตวาทีนํ-

නත්ත්වාදිවජ්ජිතානං පිතාදීනමාරො රස්සො හොති සබ්බාසු විභත්තිසු; පිතරො, පිතරං–-අනත්ත්වාදීනන්ති කිං? නත්තාරො.

รัสสะ อาโร ของ ปิตุศัพท์ เป็นต้น ที่เว้นจาก นตฺตุศัพท์ เป็นต้น ในวิภัตติทั้งปวง เป็น อร; ปิตโร, ปิตรํ. คำว่า อนตฺตวาทีนํ เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า นตฺตาโร.

යුවාදීනං සුහිස්වානඞි-.

อาณัง ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น.

සුහිසු යුවාදීනං ආනඞි හොති; යයුවානෙසු, යුවානෙහි.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น เป็น อาณัง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ.

නොනානෙස්වා-.

โน นานะ และ อา (ในวิภัตติทั้งหลาย มี โย เป็นต้น).

එසු යුවාදීනමා හොති; යුවානො, යුවානා, යුවානෙ.

ในวิภัตติเหล่านี้ อา ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น ย่อมมี; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน.

ස්මාස්මින්නං නානෙ-.

นา และ เน เป็นตัวแทนของ สมา และ สฺมึ วิภัตติ.

යුවාදීහිං ස්මාස්මින්නං නානෙ හොන්ති යථාක්කමං; යුවානා, යුවානෙ.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น สมา และ สฺมึ วิภัตติ เป็น นา และ เน ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) ยุวานา, ยุวาเน.

යොනං නොනෙ වා-.

โน และ เน เป็นตัวแทนของ โย วิภัตติ บ้าง.

යුවාදීහි යොනං නොනෙ වා හොන්ති යථාක්කමිං; යුවානො යුවානෙ–-වාති-කිං?යුවෙ පස්ස;නොග්ගහණං ලාඝවත්ථං.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวาเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปอื่น เช่น) ยุเว ปสฺส; การถือเอา โน เพื่อความเบา (กะทัดรัด).

ඉතො’ඤ්ඤත්ථෙ පුමෙ-.

ในอรรถอื่น (อัญญบท) จากนี้ ในปุงลิงค์.

අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තමානා ඉකාරන්තතො නාමස්මා යොනං නොනෙ වා හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ, තොමරංකුස පාණිනො, තොමරංකුසපාණිනෙ, වාත්වෙව-තොමරංකුසපාණයො; අඤ්ඤත්ථෙති-කිං?පාණයො.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น (อัญญบท) โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง ในปุงลิงค์; (ตัวอย่างเช่น) โตมรังกุสปาณิโน, โตมรังกุสปาณิเน, เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า โตมรังกุสปาณโย ด้วย; บทว่า อญฺญตฺเถ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปปกติ เช่น) ปาณโย.

නෙ ස්මිනො ක්වවි-.

เน เป็นตัวแทนของ สฺมึ วิภัตติ บ้างในบางที่.

අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තමානා ඉකාරන්තතො නාමස්මා ස්මිනො නෙ හොති වා ක්වචි;’ කතඤ්ඤුම්හි ච පොසම්හි සීලවන්තෙ අරියවුත්තිනෙ’ වාත්වෙව-අරියවුත්තිම්හි; පුමෙත්වෙව-අරියයවුත්තියා.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น สฺมึ วิภัตติ เป็น เน บ้างในบางที่; (ตัวอย่างเช่น) 'กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน', เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า อริยวุตฺติมฺหิ ด้วย; เพราะมีบทว่า ปุเม จึงมีรูป (ในอิตถีลิงค์) ว่า อริยวุตฺติยา.

පුමා-.

ปุมาศัพท์.

පුමසද්දතො ස්මිනො යං වුත්තං තං වා හොති; පුමානෙපුමෙ.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ สฺมึ วิภัตติ เป็นรูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ เน) บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเน, ปุเม.

නාම්හි-.

ใน นา วิภัตติ.

පුමස්ස නාම්හි යං වුත්තං තං වා හොති; පුමානා පුමෙන.

ใน นา วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ นา) ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมานา, ปุเมน.

සුම්හා ච-.

และใน สุ วิภัตติ.

පුමස්ස සුම්හි යං වුත්තං තං ආ ච වා හොති; පුමානෙසු, පුමෙසු, පුමාසු.

ใน สุ วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ อาเน) และ อา ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเนสุ, ปุเมสุ, ปุมาสุ.

ගස්සං-.

อัง เป็นตัวแทนของ คะ วิภัตติ.

පුමසද්දතො ගස්ස අං වා හොති; භො පුමං, භො පුම, භො ඉත්ථිපුමං, භො ඉත්ථිපුම.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ คะ วิภัตติ เป็น อัง บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) โภ ปุมัง, โภ ปุมะ, โภ อิตถิปุมัง, โภ อิตถิปุมะ.

සාස්සංසෙ චානඞි-.

อาณัง เป็นตัวแทนของ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ.

සාසද්දස්ස ආනඞි හොති අංසෙ ගෙ ච; සානං, සානස්ස, භො සාන.

อาณัง ย่อมมีแก่ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) สานัง, สานัสสะ, โภ สานะ.

වත්තහා සනන්නං නොනානං-.

โน และ นานัง เป็นตัวแทนของ สะ และ นัง วิภัตติ เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์.

වත්තහා සනන්නං නොනානං හොන්ති යථාක්කම; වත්තහා නො, වත්තහානානං.

เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์ สะ และ นัง วิภัตติ เป็น โน และ นานัง ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) วัตตหา โน, วัตตหานานัง.

බ්‍රහ්මස්සු වා-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ พรหมศัพท์ บ้าง.

බ්‍රහ්මස්සු වා හොති සනංසු; බ්‍රහ්මුනො, බ්‍රහ්මස්ස, බ්‍රහ්මූනං බ්‍රහ්මානං.

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ บ้าง ใน สะ และ นัง วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุโน, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง.

නාම්හි-.

ใน นา วิภัตติ.

බ්‍රහ්මස්සු හොති නාම්හි; බ්‍රහ්මුනා,

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ ใน นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุนา.

පුමකම්මථාමද්ධානං වා සස්මාසු ච-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ ปุมา, กัมมะ, ฐามะ และ อัทธา ศัพท์ บ้าง ใน สะ และ สมา วิภัตติ.

පුදීනමු හොති වා සස්මාසු නාම්හි ච; පුමුනො, පුමස්ස; පුමුනා, පුමානා, පුමුනා, පුමානා; කම්මුනො, කම්මස්ස; කම්මුනා කම්මස්මා; කම්මුනා, කම්මනා; ඨාමුනො, ඨාමස්ස;ඨාමුනා, ඨාමස්මා; ඨාමුනා, ඨාමෙන; අද්ධුනො, අද්ධස්ස; අද්ධුනා, අද්ධස්මා;අද්ධුනා, අද්ධනා.

สระที่สุดของ ปุมาศัพท์ เป็นต้น เป็น อุ บ้าง ใน สะ, สมา และ นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) ปุมุโน, ปุมัสสะ; ปุมุนา, ปุมานา; กัมมุโน, กัมมัสสะ; กัมมุนา, กัมมัสมา, กัมมุนา, กัมมะนา; ฐามุโน, ฐามัสสะ; ฐามุนา, ฐามัสมา, ฐามุนา, ฐาเมนะ; อัทธุโน, อัทธัสสะ; อัทธุนา, อัทธัสมา, อัทธุนา, อัทธะนา.

යුවා සස්සනො-.

อาเทศ โน แห่ง สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา

යුවා සස්සවා ඉනො හොති, යුවිනො, යුවස්ස.

อาเทศ อิโน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา บ้าง; ยุวิโน, ยุวัสสะ

නොත්තාතුමා-.

อาเทศ โน แห่ง อัตตา และ อาตุมา

අත්තාතුමෙහි සස්ස නො හොති වා; අත්තනො, අත්තස්ස; ආතුමනො, ආතුමස්ස.

อาเทศ โน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง อัตตา และ อาตุมา บ้าง; อัตตะโน, อัตตัสสะ; อาตุมาโน, อาตุมาสสะ

සුහිසු නක-.

อาเทศ นะกะ ใน สุ และ หิ วิภัตติ

අත්තආතුමානං සුහිසු වා නක හොති; අත්තනෙසු, අත්තෙසු, ආතුමනෙසු, ආතුමෙසු; අත්තනෙහි, අත්තෙහි; ආතුමනෙහි, ආතුමෙහි–-කථං?වෙරිනෙසූති-නක ඉති යොගවිභාගා.

อาเทศ นะกะ แห่ง อัตตา และ อาตุมา ใน สุ และ หิ วิภัตติ บ้าง; อัตตะเนสุ, อัตเตสุ, อาตุมาเนสุ, อาตุเมสุ; อัตตะเนหิ, อัตเตหิ; อาตุมาเนหิ, อาตุเมหิ—อย่างไร? (ในคำว่า) เวริเนสุ อาเทศ นะกะ ดังนี้ เพราะการแยกบท (โยควิภาค)

ස්මාස්සනා බ්‍රහ්මා ච-.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม (และ อัตตา อาตุมา)

බ්‍රහ්ම අත්තආතුමෙහි ච ස්මාස්ස නා හොති; බ්‍රහ්මුනා, අත්තනා, ආතුමනා.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม อัตตา และ อาตุมา; พรหมุนา, อัตตนา, อาตุมานา

ඉමෙතානමෙනාණ්වාදෙසෙ දුතියායං-.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะ ในทุติยาวิภัตติ ในการกล่าวซ้ำ

ඉමඑතසද්දානං කථිතානුකථනවිසයෙ දුතියායමෙනාදෙසො හොති; ඉමං භික්ඛුං විනයමජ්ඣාපයඅථො එනං ධම්මමජ්ඣාපය, ඉමෙ භික්ඛූ විනයමජ්ඣාපය අථො එනෙ ධම්මමජ්ඣාපය; එවමෙ තස්ස ච යොජනීයං.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะศัพท์ ในทุติยาวิภัตติ ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว; จงให้ภิกษุนี้ศึกษาพระวินัย และจงให้ผู้นั้น (เอนัง) ศึกษาพระธรรม, จงให้ภิกษุเหล่านี้ศึกษาพระวินัย และจงให้คนเหล่านั้น (เอเน) ศึกษาพระธรรม; พึงประกอบเอตะศัพท์นั้นอย่างนี้เหมือนกัน

කිස්ස කො සබ්බාසු-.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง

සබ්බාසු විභත්තිසුකිස්සකො හොති; කො, කෙ, කා, කායො, කං, කානි, කෙනෙච්චාදි.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง; โก, เก, กา, กาโย, กัง, กานิ, เกนาทิ เป็นต้น

කි සස්මිංසුවානිත්ථියං-.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์

අනිත්ථියං කිස්ස කි වා හොති සස්මිංසු; කිස්ස, කස්ස, කිස්මිං, කස්මිං; අනිත්ථියන්ති-කිං? කො, කං.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์; กิสสะ, กัสสะ, กิสมิง, กัสมิง; คำว่า อนิตถิยัง (ในอนิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) โก, กัง

ඉමස්සිදං වා-.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ บ้าง

අංසිසු සහ තෙහිඉමස්සිදං හොති වා නපුංසකෙ; ඉදං, ඉමං; ඉදං,ඉමං.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อิทัง, อิมัง; อิทัง, อิมัง

අමුස්සාදුං-.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ

අංසිසු සහ තෙහි අමුස්ස අදුං හොති වා නපුංසකෙ; අදුං, අමුං; අදුං, අමුං.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อทุง, อมุง; อทุง, อมุง

සුම්භාම්භස්සාස්මා-

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ ใน สุ วิภัตติ

අහ්මස්ස අස්මා හොති වා සුම්හි; භත්තීරස්මාසු සා තව; වාත්වෙව-අම්හෙසු.

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ บ้าง ใน สุ วิภัตติ; ความภักดีในเราทั้งหลายนั้น เป็นของท่าน; เพราะมีคำว่า วา (บ้าง) จึงมีรูปว่า อัมเหสุ

නම්හි තිචතුන්තමිත්ථියං තිස්සචතස්සා-.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์

නම්හි තිචතුන්නං තිස්සවතස්සා හොන්තිත්ථියං යථාක්කමං; තිස්සන්නං, වතස්සන්නං; ඉත්ථියන්ති-කිං? තිණ්ණං, චතුන්නං.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสสันนัง, จตัสสันนัง; คำว่า อิตถิยัง (ในอิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติณณัง, จตุนนัง

තිස්සොචතස්සො යොම්හි සවිභත්තීනං-. විභත්තිසහිතානං තිවතුන්නං යොම්හි තිස්සො චතස්සො හොන්තිත්ථියං යථාක්කමං; තිස්සො,චතස්සො

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสโส และ จตัสโส ใน โย วิภัตติ ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสโส, จตัสโส

තීණිචත්තාරි නපුංසකෙ-.

อาเทศ ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์

යොම්හිසවිභත්තීනං තිචතුන්නං යථාක්කමංතීණි චත්තාරි හොන්ති නපුංසකෙ; තීණි, චත්තාරි.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในนปุงสกลิงค์; ตีณิ, จัตตาริ

පුමෙ තයොචත්තාරො-.

อาเทศ ตโย และ จัตตาโร ในปุงลิงค์

යොම්හි සවිභත්තීනං තිචතුන්නං තයොචත්තාරො හොන්ති යථාක්කමං පුල්ලිඞ්ගෙ; තයො, චත්තාරො.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จัตตาโร ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในปุงลิงค์; ตโย, จัตตาโร

චතුරොවා චතුස්ස-.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์ บ้าง

චතුසද්දස්ස සවිභත්තිස්ස යොම්භි චතුරො වා හොති පුල්ලිඞ්ගෙ; චතුරො ජනා සංවිධාය; කථං? චතුරො නිමිත්තෙනාද්දසාසින්ති ලිඞ්ගවිපල්ලාසා.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์; ชน ๔ คนจัดแจงแล้ว; อย่างไร? (ในคำว่า) จตุโร นิมิตฺเตน อทฺทสาสิ ดังนี้ เป็นการสับเปลี่ยนลิงค์ (ลิงควิปัลลาส)

මයමස්මාම්හස්ස-.

อาเทศ มะยัง และ อัสมา เป็น อัมหะ

යෙයාස්වම්හස්ස සවිභත්තිස්සඅස්මාකංමමං හොන්ති වා යථාක්කමං; අස්මාකං, අම්හාකං; මමං, මම.

ในเยและยาสุวิภัตติทั้งหลาย อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัสมากังและมะมัง ตามลำดับ หรือ; อัสมากัง, อัมหากัง; มะมัง, มะมะ.

සිම්භහං-.

ในสิมหิวิภัตติ เป็นอะหัง-

සිම්හි අම්හස්ස සවිභත්තිස්ස අහං හොති; අහං.

ในสิมหิวิภัตติ อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอะหัง; อะหัง.

තුම්හස්ස තුවංත්වමම්හි ච-.

ตุมหะสัพท์ เป็นตุวังและตวัง ในอัมหิวิภัตติด้วย-

අම්හී සිම්හි ච තුහ්මස්ස සවිභත්තිස්ස තුවංත්වං හොන්ති යථාක්කමං; තුවං, ත්වං.

ในอัมหิและสิมหิวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตุวังและตวัง ตามลำดับ; ตุวัง, ตวัง.

තයාතයීනං ත්වං වා තස්ස-.

แห่งตะยาและตะยีทั้งหลาย เป็นตวะ หรือ แห่งตุมหะสัพท์นั้น-

තුම්හස්සතයාතයීනං තකාරස්සත්ව හොති වා; ත්වයා, තයා; ත්වයි, තයි.

ในตะยาและตะยีวิภัตติทั้งหลาย ตะการะแห่งตุมหะสัพท์ เป็นตวะ หรือ; ตวยา, ตยา; ตวยิ, ตยิ.

ස්මාම්හි ත්වම්හා-.

ในสมาวิภัตติ เป็นตวัมหา-

ස්මාම්හි තුම්හස්ස සවිභත්තිස්ස ත්වම්හා හොති වා; පත්තා නිස්සංසයං [ ] ත්වම්හා–-වාත්වෙව-ත්වයා.

ในสมาวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตวัมหา หรือ; ปัตตา นิสสังสยัง ตวัมหา (บรรลุแล้วโดยไม่ต้องสงสัยจากท่าน), หรือ (เป็นตวยา) ด้วยอำนาจศัพท์ว่า วา.

න්තන්තුනං න්තො යොම්හි පඨමෙ-.

แห่งนะตุและอันตุปัจจัยทั้งหลาย เป็นนโต ในโยวิภัตติปฐมา-

පඨමෙ යොම්හි න්තන්තුනං සවිභත්තිනං න්තො ඉච්චාදෙසො වා හොති; ගච්ඡන්තො, ගච්ඡන්තා; ගුණවන්තො, ගුණවන්තා.

ในโยวิภัตติปฐมา การอาเทศเป็นนโต แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี หรือ; คัจฉันโต, คัจฉันตา; คุณวันโต, คุณวันตา.

තං නම්හි-.

เป็นตัง ในนังวิภัตติ-

නම්හි න්තන්තුනං සවිභත්තිනං තං වා හොති; ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තානං; ගුණවතං, ගුණවන්තානං.

ในนังวิภัตติ นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นตัง หรือ; คัจฉะตัง, คัจฉันตานัง; คุณวะตัง, คุณวันตานัง.

තොතාතිතා සස්මාස්මිංනාසු-.

เป็นโต, ตา, ติ, ตา ในสะ, สมา, สมิง และนาวิภัตติทั้งหลาย-

සාදිසුන්තන්තුනං සවිභත්තිනං තොතාතිතා හොන්ති වා යථාක්කමං; ගච්ඡතො, ගච්ඡන්තස්ස; ගුණවතො, ගුණවන්තස්ස; ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තම්හා; ගුණවතා, ගුණවන්තම්හා; ගච්ඡති, ගච්ඡන්තෙ;ගුණවති, ගුණවන්තෙ; ගච්ඡතා, ගච්ඡන්තෙන; ගුණවතා, ගුණවන්තෙන.

ในวิภัตติทั้งหลายมีสะเป็นต้น นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นโต, ตา, ติ, ตา ตามลำดับ หรือ; คัจฉะโต, คัจฉันตัสสะ; คุณวะโต, คุณวันตัสสะ; คัจฉะตา, คัจฉันตัมหา; คุณวะตา, คุณวันตัมหา; คัจฉะติ, คัจฉันเต; คุณวะติ, คุณวันเต; คัจฉะตา, คัจฉันเตนะ; คุณวะตา, คุณวันเตนะ.

ටටාඅං ගෙ-.

เป็นฏะ, ฏา, อัง ในเควิภัตติ-

ගෙ පරෙ න්තන්තුනං සවිභත්තීනං ටටාඅං ඉච්චාදෙසා හොන්ති; භො ගච්ඡ, භො ගච්ඡා, භොක ගච්ඡං; භො ගුණව, භො ගුණවා, භො ගුණවං.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็นฏะ, ฏา และอัง แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี; โภ คัจฉะ, โภ คัจฉา, โภ คัจฉัง; โภ คุณวะ, โภ คุณะวา, โภ คุณะวัง.

යොම්හි ද්වින්නං දුවෙඤ්චෙ-.

ในโยวิภัตติ เป็นทุเว และทเว-

යොම්හි ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවෙද්වෙ හොන්ති පච්චෙකං; දුවෙ, ද්වෙ.

ในโยวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุเวและทเว แต่ละอย่าง; ทุเว, ทเว.

දුවින්නං නම්හි වා-.

เป็นทุวินนัง ในนังวิภัตติ หรือ-

නම්හි ද්විස්ස සවිභත්තිස්ස දුවින්නං හොති වා; දුවින්නං, ද්වින්නං.

ในนังวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุวินนัง หรือ; ทุวินนัง, ทวินนัง.

රාජස්ස රඤ්ඤං-.

แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง-

නම්හි රාජසද්දස්සසවිභත්තිස්සරඤ්ඤං හොති වා; රඤ්ඤං, රජානං

ในนังวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญัง หรือ; รัญญัง, ราชานัง.

නාස්මාසු රඤ්ඤා-.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย เป็นรัญญา-

නාස්මාසු රාජස්ස සවිභත්තිස්සරඤ්ඤා හොති, රඤ්ඤා කතං, රඤ්ඤානිස්සටං.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญา; รัญญา กตัง, รัญญา นิสสฏัง.

රඤ්ඤොරඤ්ඤස්සරාජිනො සෙ-.

เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน ในสะวิภัตติ-

සෙ රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤොරඤ්ඤස්සරාජිනො හොන්තී; රඤ්ඤො, රඤ්ඤස්ස, රාජිනො.

ในสะวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน; รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน.

ස්මිම්හි රඤ්ඤෙරාජිනි-.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ-

ස්මිම්හි රාජස්ස සවිභත්තිස්ස රඤ්ඤෙරාජිනි හොන්ති; රඤ්ඤෙ,රාජිනි.

ในสมิงวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ; รัญเญ, ราชินิ.

සමාසෙ වා-.

ในสมาส หรือ-

සමාසවිසයෙ එතෙ ආදෙසා රාජස්සවා හොන්ති; කාසිරඤ්ඤා, කාසිරාජෙන; කාසිරඤ්ඤා, කාසිරාජස්මා; කාසිරඤ්ඤො, කාසිරාජස්ස; කාසිරඤ්ඤෙ, කාසිරාජෙ.

ในสมาสวิสัย อาเทศเหล่านี้ของราชศัพท์ย่อมมีบ้าง; กาสิรญฺญา, กาสิราเชน; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช.

ස්මිම්හි තුම්හාම්හානංතයිමයි-.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ (ย่อมมี)

ස්මිම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයිමයි හොන්ති යථාක්කමං; තයි,මයයි.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยิ, มยิ.

අම්හි තංමංතවංමමං-.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ (ย่อมมี)

අම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තංමංතවංමමං හොන්ති යථාක්කමං; තං, මං, තවං, මමං.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

නාස්මාසුතයාමයා-.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา (ย่อมมี)

නාස්මාසු තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තයාමයා හොන්ති යථාක්කමං; තයා කතං, මයා කතං; තයා නිස්සටං, මයා නිස්සටං.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยา กตํ, มยา กตํ; ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ.

තවමමතුය්හංමය්හං සෙ-.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ (ย่อมมี)

සෙතුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං තවමමතුය්හංමය්හං හොන්ති යථාක්කමං; තව, තුය්හං; මම,මය්හං.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตว, ตุยฺหํ; มม, มยฺหํ.

ඞංඞකං නම්හි-.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ (ย่อมมี)

නම්හි තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං ඞංඞාකං හොන්ති පච්චෙකං; තුම්හං, තුම්හාකං, අම්හං, අම්හාකං–-යථාසඞ්ඛ්‍යමත්‍ර න විවච්ඡතෙ.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ — ในที่นี้ไม่ประสงค์ตามลำดับ.

දුතියෙ යොම්හි වා-.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ (อาเทศเป็น อํ และ อากํ) ย่อมมีบ้าง

තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං පච්චෙකං ඞංඞාකං වා හොන්ති යොම්හි දුතියෙ; තුම්හං’තුම්හාකං, තුම්හෙ; අම්හං,අම්හාකං,අම්හෙ.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีบ้างเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห.

අපාදාදො පදතෙකවාක්‍යෙ-.

ไม่ใช่ในเบื้องต้นแห่งบาท (ของคาถา) เบื้องหลังบท และในประโยคเดียวกัน

ඉදමධිකතං වෙදිතබ්බං; පජ්ජතෙ’නෙනත්ථොති-පදං, ස්‍යාද්‍යන්තං ත්‍යාද්‍යාන්තඤ්ච; පදසමූහො වාක්‍යං.

พึงทราบว่า (บทเหล่านี้) เป็นบทตามไป; บทที่บุคคลย่อมถึงเนื้อความด้วยบทนั้น ชื่อว่า บท, ได้แก่ บทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด และบทที่มีติวิภัตติเป็นที่สุด; หมู่แห่งบท ชื่อว่า วากยะ (ประโยค).

යොනංහිස්වපඤ්චම්‍යා වොනො-.

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน (ย่อมมี)

අපඤ්චමියා යොනංහිස්වපාදාදො වත්තමානානං පදස්මා පරෙසං එකවාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්හසද්දානං සවිභත්තීනං වො නො හොන්ති වා යථාක්කමං; තිට්ඨථ වො, තිට්ඨථ තුම්හෙ; තිට්ඨාම නො, තිට්ඨාම මයං; පස්සති වො, පස්සති තුම්හෙ; පස්සති නො, පස්සතිඅම්හෙ; දීයතෙ වො, දීයතෙ තුම්හං; දීයතෙ නො,

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ; ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห; ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห; ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ; ทียเต โน,

දීයතෙ අම්හං; ධනං වො, ධනං තුම්හං; ධනං නො, ධනං අම්හං; කතං වො, කතං තුම්හෙහි; කතං නො, කතං අම්හෙහි–-අපඤ්චම්‍යාති-කිං?නිස්සටං තුම්හෙහි, නිස්සටං අම්හෙහි; අපාදාදොත්වෙව

ทียเต อมฺหํ; ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ; ธนํ โน, ธนํ อมฺหํ; กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ; กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ — บทว่า อปญฺจมิยา เพื่อประโยชน์อะไร? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ; บทว่า อปาทาโท นั่นเทียว

‘‘බලඤ්ච භික්ඛූනමනුප්පදින්නං,තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’’;

และกำลังอันท่านทั้งหลายถวายแล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย, บุญอันพวกท่านสั่งสมไว้ไม่น้อย

පදතොත්වෙව- තුම්හෙ තිට්ඨථ; එකවාක්‍යෙත්වෙව- දෙවදත්තො තිට්ඨති ගාමෙ, තුම්හෙ තිට්ඨථනගරෙ; සවිභත්තීනංත්වෙව- අරහති ධම්මො තුම්හාදිනං; අරහති ධම්මො අම්හාදිසානං.

บทว่า ปทโต นั่นเทียว — ตุมฺเห ติฏฺฐถ; บทว่า เอกวากฺเย นั่นเทียว — เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร; บทว่า สวิภตฺตีนํ นั่นเทียว — อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทีนํ; อรหติ ธมฺโม อมฺหาทีนํ.

තෙමෙ නාසෙ-.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม (ย่อมมี)

නාම්හි සෙ ච අපාදාදො වත්තමානානං පදස්මා පරෙසං එක වාක්‍යෙ ඨිතානං තුම්හඅම්භසද්දානං සවිභත්තීනං තෙමෙ වා හොන්ති යථාක්කමං; කතං තෙ, කතං තයා; කතංමෙ, කතං මයා; දීයතෙ තෙ, දීයතෙ තව; දීයතෙ මෙ, දීයයතෙ මම; ධනං තෙ, ධනංමෙ, ධනං මම.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; กตํ เต, กตํ ตยา; กตํ เม, กตํ มยา; ทียเต เต, ทียเต ตว; ทียเต เม, ทียเต มม; ธนํ เต, ธนํ เม, ธนํ มม.

අන්වාදෙසෙ-.

ในการกล่าวซ้ำ (อาเทศเหล่านั้นย่อมมีเป็นนิตย์)

කථිතානුකථනවිසයෙ තුම්හඅම්හසද්දානමාදෙසා නිච්චං භවන්ති පුනබ්බිධානා; ගාමො තුම්හං පරිග්ගහො, අථො ජනපදො වො පරිග්ගහො.

ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมมีเป็นนิตย์ เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห.

සපුබ්බා පඨමන්තා වා-.

เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมมีบ้าง

විජ්ජමානපුබ්බස්මා පඨමන්තා පරෙසං තුම්හඅම්හසද්දානමා දෙසා වා හොන්ති අන්වාදෙසෙ’පි; ගාමෙ පටො තුම්හාකං, අථො නගරෙ කම්බලො වො; අථො නගරෙ කම්බලො තුම්හාකං; සපුබ්බාති-කිං? පටො තුම්හාකං, අථො කම්බලො වො; පඨ මන්තාති-කිං-පටො නගරෙ තුම්හාකං, අථො කම්බලො ගාමෙ වො.

อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง แม้ในการกล่าวซ้ำ; คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว; อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ; บทว่า สปุพฺพา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว; บทว่า ปฐมนฺตา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

න වවාහාහෙවයොගෙ-.

ในโยคะแห่ง จ ว วา ห และ เอว อักษร (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมไม่มี

චාදීහි යොගෙ තුම්හඅම්හසද්දානමාදෙසා න හොන්ති; ගාමො තව ච පරිග්ගහො, මම ච පරිග්ගහො; ගාමො තව වා පරිග්ගහො, මම වා පරිග්ගහො; ගාමො තවහ පරිග්ගහො, මමහ පරිග්ගහො; ගාමො තවාහ පරිග්ගහො, මමාහ පරිග්ග හො; ගාමා තවෙව පරිග්ගහො, මමෙව පරිග්ගහො; එවං සබ්බත්ථ උදාහරරිතබ්බං–-යොගෙති කිං? ගාමොච තෙ පරිග්ගහො, නගරඤ්ච මෙ පරිග්ගහො.

ในโยคะแห่ง จ อักษรเป็นต้น อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห; คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห; คาโม ตวห ปริคฺคโห, มมห ปริคฺคโห; คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห; คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห; พึงแสดงอุทาหรณ์ในที่ทั้งปวงอย่างนี้; บทว่า โยเค เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห.

දස්සනත්ථෙනාලොචනෙ-.

ในอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก (อาเทศเหล่านั้นย่อมไม่มี)

දස්සනත්ථෙසු ආලොචනවජ්ජිතෙසු පයුජ්ජමානෙසු තුම්හ අම්හසද්දානමාදෙසා න හොන්ති; ගාමො තුම්හෙ උද්දිස්සාගතො, ගාමො අම්හෙ උද්දිස්සාගතො–-අනාලොචනෙති-කිං? ගාමො වො ආලොවෙති, ගාමො නො ආලොචෙති.

เมื่อใช้ธาตุที่มีอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต; บทว่า อนาโลจเน เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

ආමන්තණං පුබ්බමසන්තංව-.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี

ආමන්තණං පුබ්බමවිජ්ජමානං විය හොති තුම්හඅම්හසද්දාන මාදෙසවිසයෙ; දෙවදත්ත තව පරිග්ගහො–-ආමන්තණන්තිකිං? කම්බලො තෙ පරිග්ගහො; පුබ්බන්ති-කිං?’මයෙතං සබ්බ මක්ඛාතං තුම්හාකං ද්විජපුඞ්ගවා’ පරස්ස හි [ ] අවිජ්ජමානන්තා අපාදාදොති-පටිසෙධොන සියා? ඉවාති-කිං? සවනං[ ] යථා සියා.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี ในวิสัยแห่งอาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์; (ตัวอย่าง) เทวทัตตะ! (บ้าน) เป็นของท่าน – ทำไมจึงกล่าวว่า อามันตนบท? (เพื่อป้องกัน) ผ้าห่มเป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า บทหน้า? 'ดูก่อนพราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลาย สิ่งนี้ทั้งหมดอันเราบอกแก่พวกท่านแล้ว' เพราะว่า เมื่อบทหลังไม่มีอยู่ การห้ามว่า 'ไม่ใช่บทตั้งต้นแห่งบาท' (อปาทาทิ) ก็จะไม่พึงมีมิใช่หรือ? ทำไมจึงกล่าวว่า 'เหมือน'? เพื่อให้มีการได้ยิน (รูปศัพท์เดิม) อยู่

න සාමඤ්ඤවචනමෙකත්ථෙ-.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ในอรรถเดียวกัน ไม่ (เป็นเสมือนไม่มี)

සමානාධිකරණෙ පරතො සාමඤ්ඤවචනමාමන්තණමසන්තං විය න හොති; මාණවක ජටිලක තෙපරිග්ගහො–-පරස්සා විජ්ජමානත්තෙ’පි පුබ්බරූපමුපාදායාදෙසො හොති; සාමඤ්ඤ වචනන්ති-කිං? දෙවදත්ත මාණවක තව පරිග්ගහො; එකත්ථෙතිකිං? දෙවදත්ත යඤ්ඤදත්ත තුම්හං පරිග්ගහො.

เมื่อมีบทสมานาธิกรณะอยู่ข้างหลัง อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มี; (ตัวอย่าง) มาณพ! ผู้มีชฎา! (บ้าน) เป็นของท่าน – แม้เมื่อบทหลังมีอยู่ (คือไม่ถูกมองว่าไม่มี) อาเทศย่อมมีได้โดยอาศัยรูปบทหน้า; ทำไมจึงกล่าวว่า สามัญญวจะนะ? เทวทัตตะ! มาณพ! (บ้าน) เป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถเดียวกัน? เทวทัตตะ! ยัญญทัตตะ! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

බහුසු වා-.

ในพหุวจนะ บ้าง

බහුසු වත්තමානමාමන්තණං සාමඤ්ඤවචනමෙකත්ථෙ අවිජ්ජමානං විය වා න හොති; බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො තුම්හාකං පරිග්ගහො; බ්‍රාහ්මණා ගුණවන්තො වො පරිග්ගහො.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ซึ่งเป็นไปในพหุวจนะ ในอรรถเดียวกัน ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีบ้าง; (ตัวอย่าง) ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน; ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

ඉති මොග්ගල්ලානෙ ව්‍යාකරණෙ වුත්තියං ස්‍යාදිකණ්ඩො දුතියො.

จบสยาทิกัณฑ์ที่ ๒ ในวุตติแห่งไวยากรณ์โมคคัลลานะ เพียงเท่านี้

ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙකත්ථං-.

บทที่มีสยาทิวิภัตติ กับบทที่มีสยาทิวิภัตติ เป็นเอกัตถะ

ස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යාන්තෙන සහෙකත්ථං හොතීති-ඉදමධිකතං වෙදිතබ්බං; සො ච භින්නත්ථානමෙකත්ථිභාවො සමාසොති වුච්චතෙ.

พึงทราบว่า บทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด นี้เป็นบทตามไป (อธิการ); และความเป็นเอกัตถะแห่งบททั้งหลายที่มีอรรถต่างกันนั้น เรียกว่า สมาส

අසංඛ්‍යං විභත්තිසම්පත්තිසමීපසාකල්‍යාභාවයථා පච්ඡායුගපදත්ථෙ-.

อสังขยะ ในอรรถว่า วิภัตติ, สัมปัตติ, สมีปะ, สากัลยะ, อภาวะ, ยถา, ปัจฉา และยุคปทะ

අසංඛ්‍යං ස්‍ය්‍යාද්‍යන්තං විභත්‍යාදීනමත්ථෙ වත්තමානං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථං භවති; තත්ථ විභත්‍යත්ථෙ තාව-ඉත්ථිසු කථා පවත්තා අධිත්ථි–-සම්පත්ති ද්විධා අත්තසම්පත්ති සමිද්ධි චසම්පන්නං බ්‍රහ්මං සබ්‍රහ්මං, ලිච්ඡවීනං; සමිද්ධි භික්ඛානං සුභික්ඛං. සමීපෙ-කුම්භස්ස සමීපමුපකුම්භං–-සාකල්‍යෙ-සතිණමජ්ඣො හරති; සාග්ග්‍යධීතෙ–-අභාවො සම්බන්ධිභෙදා බහුවිධො; තත්‍ර ඉද්ධාභාවෙ-විගතා ඉද්ධි සද්දිකානං දුස්සද්දිකං; අත්ථාභාවෙ-අභාවො මක්ඛිකානං නිම්මක්ඛිකං; අතික්කමාභාවෙ-අතිගතානි තිණානි නිත්තිණං; සම්පතාභාවෙ-අතිගතං ලහුපාපුරණං අති ලහුපාපුරණං; ලහුපාපුරණස්ස නායමුපභොගකාලොති අත්ථො. යයථාත්ථො’නෙකවිධො; තත්‍ර යොග්ගතායං-අනුරූපං සුරූපො වහති; විච්ඡායං -අන්වද්ධමාසං; අත්ථානතිවත්තියං- යථාසත්ති; සදිසත්තෙ- සදිසො කිඛියා[ ] සකිඛි; ආනුපුබ්බියං- අනුජෙට්ඨං; පච්ඡාත්ථෙ [ -]අනුරථං; යුගපදත්ථෙ-සචක්කං නිධි.

บทที่เป็นอสังขยะอันมีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด เมื่อเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; ในอรรถวิภัตติก่อน: เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย (อธิอิตถิ); สัมปัตติมี ๒ อย่าง คือ อัตตสัมปัตติ และสมิทธิ – พรหมผู้ถึงพร้อม (สพรหม), (ความมั่งคั่ง) ของพวกกษัตริย์ลิจฉวี; ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (สุภิกขัง); ในอรรถใกล้: ใกล้หม้อ (อุปกุมภัง); ในอรรถสากัลยะ: ย่อมนำไปพร้อมทั้งหญ้า (สติณัง); ย่อมเรียนพร้อมทั้งไฟ (สัคคิ); อภาวะมีหลายอย่างตามความต่างแห่งความเกี่ยวข้อง; ในความไม่มีฤทธิ์: ฤทธิ์ไปปราศแล้วจากผู้มีศรัทธา (ทุสสัททิกัง); ในความไม่มีเนื้อความ: ความไม่มีแห่งแมลงวัน (นิมมักขิกัง); ในความไม่มีการล่วงเลย: หญ้าทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว (นิตติณัง); ในความไม่มีความเหมาะสม: ผ้าห่มเบาล่วงเลยไปแล้ว (อติลหุปาปุรณัง); อธิบายว่า ไม่ใช่กาลแห่งการใช้สอยผ้าห่มเบา; อรรถแห่งยถา มีหลายอย่าง; ในความเหมาะสม: ผู้มีรูปงามย่อมนำไปตามความเหมาะสม (อนุรูปัง); ในความซ้ำ: ทุกๆ กึ่งเดือน (อันวัฑฒมาสัง); ในความไม่ล่วงเลยอรรถ: ตามกำลัง (ยถาสัตติ); ในความเหมือน: เหมือนกับนกกิกิ (สกิกิ); ในลำดับ: ตามลำดับพี่ชาย (อนุเชฏฐัง); ในอรรถข้างหลัง: ตามหลังรถ (อนุรถัง); ในอรรถพร้อมกัน: ขุมทรัพย์พร้อมด้วยกงล้อ (สจักกัง)

යථා න තුල්‍යෙ-.

ยถา (ศัพท์) ไม่ (เป็นเอกัตถะ) ในอรรถว่าเหมือน

යථාසද්දොතුල්‍යත්ථෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථො න භවති; යථා දෙවදත්තො තථා යඤ්ඤදත්තො.

ยถาศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าเหมือน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; (ตัวอย่าง) ยถา เทวทัตโต ตถา ยัญญทัตโต (เทวทัตเป็นอย่างไร ยัญญทัตก็เป็นอย่างนั้น)

යාවාවධාරණෙ-.

ยาวะ (ศัพท์) ในอรรถว่ากำหนด

යාවසද්දො’වධාරණෙ වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථො භවති; අවධාරණමෙත්තකතා පරිච්ඡෙදො; යාවාමත්තං බ්‍රාහ්මණෙ ආමන්තය; යාවජීවං–-අවධාරණෙති-කිං, යාව දින්නංතාව භුත්තං නාවධාරයාමි කිත්තකං මයා භුත්තන්ති.

ยาวศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; การกำหนด คือการจำกัดว่ามีประมาณเท่านี้; (ตัวอย่าง) ยาวามัตตัง พราหมเณ อามันตยะ (จงเรียกพราหมณ์มาเท่าที่มีจำนวน), ยาวะชีวัง (ตลอดชีวิต); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถกำหนด? (เพื่อป้องกัน) ยาวะ ทินนัง ตาวะ ภุตตัง (ให้เท่าไร ก็กินเท่านั้น); (อธิบาย) ข้าพเจ้าไม่ได้กำหนดว่า ข้าพเจ้ากินไปเท่าไร

පය්‍යපාබහිතිරොපුරෙපච්ඡාවා පඤ්චම්‍යා-.

ปริ, อป, อา, พหิ, ติโร, ปุเร และปัจฉา (เป็นเอกัตถะ) กับบทปัญจมีวิภัตติ บ้าง

පරිආදයො වඤ්චම්‍යන්තෙන සහෙකත්ථා හොන්ති වා; පරි පබ්බතං වස්සි දෙවො, පරිපබ්බතා; අපපබ්බතං වස්සි දෙවො, අප පබ්බතා; ආපාටලිපුත්තං වස්සිදෙවො, ආපාටලිපුත්තා; බහිගාමං, බහිගාමා; තිරොපබ්බතං, තිරොපබ්බතා; පුරෙභත්තං, පුරෙභත්තා; පච්ඡාභත්තං, පච්ඡාභත්තා–-වෙතාධිකාරො

บทมี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) ปริปัพพะตัง วัสสิ เทโว, ปริ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อะปะปัพพะตัง วัสสิ เทโว, อะปะ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อาปาฏะลิปุตตัง วัสสิ เทโว, อา ปาฏะลิปุตตา (ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร); พะหิคามัง, พะหิคามะ (ภายนอกบ้าน); ติโรปัพพะตัง, ติโรปัพพะตา (ลับภูเขา); ปุเรภัตตัง, ปุเรภัตตา (ก่อนภัต); ปัจฉาภัตตัง, ปัจฉาภัตตา (หลังภัต); นี้เป็นอธิการของ วา ศัพท์

සමීපායාමෙස්වනු-.

อนุ (ศัพท์) ในอรรถว่าใกล้และยาว

අනුසද්දො සාමීප්‍යෙ ආයාමෙ ච වත්තමානො ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථො හොතී වා; අනුවනමසනි ගතා; අනුගඞ්ගං බාරාණසී–-සමීපායාමෙස්විති-කිං, රුක්ඛමනුවිජ්ජොතතෙ විජ්ජු.

อนุศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) อนุวะนัง อะสะนิ คะตา (สายฟ้าไปตามป่า), อนุคงคัง พาราณะสี (เมืองพาราณสีอยู่ใกล้แม่น้ำคงคา); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถใกล้และยาว? (เพื่อป้องกัน) รุกขัง อนุวิชโชตะเต วิชชุ (สายฟ้าแลบไปที่ต้นไม้)

තිට්ඨග්වාදිනි-.

ในบทที่มี ติฏฐคุ เป็นต้น

තිට්ඨගුප්පභුතීනි, එකත්ථිභාවවිසයෙ නිපාතීයන්තෙ;’තිට්ඨන්තී ගාවො යස්මිං කාලෙ’තිට්ඨගු, කාලො; වහග්ගු, කාලො; ආයතිගවං, ඛලෙයවං, ලූනයවං, ලූයමානයවමිච්චාදි–-ව්‍යන්තො’පෙත්ථ; කෙසාකෙසි; දණ්ඩාදණ්ඩි–-තථා වෙලාප්පභාවනත්ථො’පි; පාතො නහානං පාතනහානං; සායං නහානං සායනහානං; පාතකාලං, සායකාලං; පාතමෙඝං, සායමෙඝං; පාතමග්ගං, සායමග්ගං.

บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น ย่อมสำเร็จรูปในวิสัยแห่งความเป็นเอกัตถะ; (ตัวอย่าง) กาลใดที่โคทั้งหลายยืนอยู่ กาลนั้นชื่อว่า ติฏฐคุ (เวลา); วหคุ (เวลา); อายะติควัม (เวลาโคมา), ขะเลยะวัง (ข้าวเปลือกในลาน), ลูนะยะวัง (ข้าวเปลือกที่เกี่ยวแล้ว), ลูยะมานะยะวัง (ข้าวเปลือกที่กำลังเกี่ยว) เป็นต้น; ในที่นี้มีบทที่มี วิ-อุปสรรค เป็นที่สุดด้วย เช่น เคสาเคสิ (จิกผมกัน), ทัณฑาทัณฑิ (ตีกันด้วยไม้); และในอรรถว่าเวลาเป็นต้นด้วย เช่น ปาตะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเช้า), สายะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเย็น), ปาตะกาลัง (เวลาเช้า), สายะกาลัง (เวลาเย็น), ปาตะเมฆัง (เมฆในเวลาเช้า), สายะเมฆัง (เมฆในเวลาเย็น), ปาตะมัคคัง (ทางในเวลาเช้า), สายะมัคคัง (ทางในเวลาเย็น)

ඔරෙපරිපටිපාරෙමජ්ඣෙහෙඨුද්ධාධොන්තො වා ඡට්ඨීයා-.

โอระ, ปริ, ปฏิ, ปาเร, มัชเฌ, เหฏฐา, อุทธะ, อโธ และอันโต (เป็นเอกัตถะ) กับบทฉัฏฐีวิภัตติ บ้าง

ඔරාදයො සද්දා ඡට්ඨියන්තෙන සහෙකත්ථා වා හොන්ති; එකාරන්තත්තං නිපාතනතො–-ඔරෙගඞ්ගං; උපරිසිඛරං; පටි සොතං; පාරෙයමුනං; මජ්ඣෙගඞ්ගං; හෙට්ඨාපාසාදං; උද්ධගඞ්ගං; අධොගඞ්ගං; අන්තොපාසාදං–-පුන වාවිධානා ගඞ්ගාඔරමිච්චා දිපි හොති.

ศัพท์มี โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; ความเป็นบทมีสระ เอ เป็นที่สุด สำเร็จได้ด้วยการนิปาตะ; (ตัวอย่าง) โอเรคงคัง (ฝั่งนี้แห่งแม่น้ำคงคา), อุปะริสิขะรัง (บนยอดเขา), ปะฏิโสตัง (ทวนกระแส), ปาเรยะมุนัง (ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำยมุนา), มัชเฌคงคัง (ท่ามกลางแม่น้ำคงคา), เหฏฐาปาสาทัง (ใต้ปราสาท), อุทธะคงคัง (เหนือแม่น้ำคงคา), อโธคงคัง (ใต้แม่น้ำคงคา), อันโตปาสาทัง (ภายในปราสาท); เพราะการกำหนดคำว่า วา อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการเรียงบทเป็น คงคาโอระ เป็นต้นด้วย

තං නපුංසකං-.

สมาสนั้น เป็นนปุงสกลิงค์

යදෙතමතක්කන්තමෙකත්ථං තං නපුංසකලිඞ්ගං වෙදිතබ්බං; තථා වෙවොදාහටං; වා ක්වචි බහුලාධිකාරා–-යථාපරිසං, යථා පරිසාය; සකාය සකාය පරිසායාති අත්ථො.

ความเป็นเอกัตถะที่กล่าวมาแล้วนั้น พึงทราบว่าเป็นนปุงสกลิงค์; พึงทราบตามที่ยกตัวอย่างมาแล้วนั่นแล; หรือในบางแห่ง (ไม่เป็นนปุงสกลิงค์) เพราะอำนาจแห่งบทตามไปว่า พหุลัง; (ตัวอย่าง) ยถาปะริสัง, ยถา ปะริสายะ (ตามบริษัท); อธิบายว่า ในบริษัทของตนๆ

අමාදි-.

บทที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น

අමාදිස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යාන්තෙන සහ බහුලමෙකත්ථං හොති;’ගාමං ගතො’ ගාමගතො;’මුහුත්තං සුඛං’ මුහුත්තසුඛං. වුත්තියෙ වොපපදසමාසෙ-කුම්භකාරො; සපාකො; තන්තවායො; චරා හරො–-න්තමානක්තවන්තුහි වාක්‍යමෙව; ධම්මං සුණන්තො; ධම්මං සුණමානො; ඔදනං භුත්තවා.’

บทที่มีสยาทิวิภัตติมี อัง เป็นต้น เป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด โดยมาก; (ตัวอย่าง) คามัง คะโต เป็น คามะคะโต (ไปสู่บ้าน), มุหุตตัง สุขัง เป็น มุหุตตะสุขัง (สุขชั่วครู่); ในวุตติ หรือในอุปปทสมาส เช่น กุมภะกาโร (ช่างหม้อ), สะปาโก (คนหุงสุนัข), ตันตะวาโย (ช่างทอ), จะราหะโร (คนนำข่าวไป); ส่วนบทที่ประกอบกับ อันตะ, มานะ และ ตวันตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) ธัมมัง สุณันโต (ฟังธรรมอยู่), ธัมมัง สุณะมาโน (ฟังธรรมอยู่), โอทะนัง ภุตตะวา (กินข้าวแล้ว)

රඤ්ඤා හතො’ රාජහතො;’අසිනා ඡින්නො’ අසිච්ඡින්නො; පිතුසදිසො; පිතුසමො; සුඛසහගතං;’දධිනා උපසිත්තං භොජනං’දධිභොජනං;’ගුළෙන මිස්සො ඔදනො’ ගුළොදනො. වුත්ති පදෙනෙවොපසිත්තාදික්‍රියායාඛ්‍යාපනතො නත්ථායුත්තත්ථතා.

รัญญา หะโต เป็น ราชะหะโต (อันพระราชาฆ่าแล้ว), อะสินา ฉินโน เป็น อะสิฉินโน (อันดาบตัดแล้ว), ปิตุสะทิโส (เหมือนด้วยบิดา), ปิตุสะโม (เสมอด้วยบิดา), สุขะสะหะคะตัง (ไปพร้อมด้วยสุข); ทะธินา อุปะสิตตัง โภชะนัง เป็น ทธิโภชะนัง (โภชนะที่ระคนด้วยนมส้ม), คุเฬนะ มิสโส โอทะโน เป็น คุโฬทะโน (ข้าวสุกที่ระคนด้วยน้ำอ้อย); เพราะมีการแสดงกิริยามีการระคนเป็นต้น ด้วยบทในวุตตินั่นเอง จึงไม่มีความบกพร่องแห่งอรรถ

ක්වවි වුත්තියෙව; උරගො පාදපො–-ක්වවි වාක්‍යමෙව; ඵරසුනා ඡින්නවා; දස්සනෙන පහාතබ්බා.’

บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “อุรโค” (งู), “ปาทโป” (ต้นไม้) –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “ผรสุน ฉินนวา” (ฟันด้วยขวานแล้ว), “ทัสสเนน ปหาตัพพา” (พึงละด้วยการเห็น).

බුද්ධස්සදෙය්‍යං’ බුද්ධදෙය්‍යං;’යූපාය දාරු’ යූපදාරු;’රජනාය දොණි’ රජනදොණි; ඉධ න හොති-සඞ්ඝස්ස දාතබ්බං–-කථං, එතදත්ථො එතදත්ථන්ති-අඤ්ඤපදත්ථෙ භවිස්සති.’

“พุทธัสส เทยยัง” คือ “พุทธเทยยัง”; “ยูปายะ ทารุ” คือ “ยูปทารุ”; “รชนาย โทณิ” คือ “รชนโทณิ”; ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “สังฆัสส ทาตัพพัง” –- อย่างไร? “เอตทัตโถ” “เอตทัตถัง” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

සවරෙහි භයං’ සවරභයං; ගාමනිග්ගතො, මෙථුනාපෙතො. ක්වචි වුත්තියෙව; කම්මජං, චිත්තජං–-ඉධ න හොති-රුක්ඛා පතිතො.’

“สวเรหิ ภยัง” คือ “สวรภยัง”; “คามนิคคโต”, “เมถุนัปเปโต”. บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัมมชัง”, “จิตตชัง” –- ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “รุกขา ปติโต”.

රඤ්ඤො පුරිසො’ රාජපුරිසො–-බහුලාධිකාරා න්තමාන නිද්ධාරියපූරණභාවතිත්තත්ථෙහි න හොති; මමානුකුබ්බං; මමානු කුරුමානො; ගුන්නං කණ්හා සම්පන්නඛීරතමා; සිස්සානං පඤ්චමො; පටස්ස සුක්කතා–-ක්වචි හොතෙව; වත්තමානසාමීප්‍යං–-කථං බ්‍රාහ්මණස්ස සුක්කා දන්තාති-සාපෙක්ඛතාය න හොති–-ඉධ පනහොතෙව චන්දනගන්ධො; නදීඝොසො; කඤ්ඤාරූපං; කායසම්ඵස්සො?ඵලරසොති [ –-]ඵලානංතිත්තො; ඵලානමාසිතො[ ] ඵලානං සුහිතො; බ්‍රාහ්මණස්ස්ौච්චං ගෙහන්ති; සාපෙක්ඛ තාය න හොති–-රඤ්ඤොපාටලිපුත්තකස්සධනන්ති–-ධන සම්බන්ධෙ ඡට්ඨීති පාටලිපුත්තක්ैනසම්බන්ධාභාවා නහෙස්සති; රඤ්ඤො’ගොව අස්සො ච පුරිසො චා’ති භීන්නත්ථතායං [ ] වාක්‍ය මෙව–-’රඤ්ඤො ගවාස්සපුරිසා රාජගවාස්සපුරිසාති වුත්ති හොතෙවෙකත්ථිභාවෙ.’දානෙසොණ්ඩො’ දානසොණ්ඩො; ධම්මරතො; දානභිරතො–-ක්වචිවුත්තියෙව; කුච්ඡිසයො; ථලට්ඨො; පඞ්කජං; සරොරුහං ඉධ න හොති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා; ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරතා; ආසනෙ නිසින්නො ආසනෙ නිසීදිතබ්බං.

“รัญโญ ปุริโส” คือ “ราชปุริโส” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ จึงไม่เป็น (วุตติ) กับบทที่ลง อันตะ, มานะ, นิทธาริยะ, ปูรณะ, ภาวะ และติตตัตถะ; (ตัวอย่าง) “มมานุกุพพัง”; “มมานุกุรุมาโน”; “คุนนัง กัณหา สัมปันนขีรตมา”; “สิสสานัง ปัญจโม”; “ปฏัสส สุกกตา” –- บางครั้งก็เป็น; (ตัวอย่าง) “วัตตมานสามีปยัง” –- อย่างไร? “พราหมณัสส สุกกา ทันตา” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- แต่ในที่นี้เป็นแน่นอน เช่น “จันทนคันโธ”; “นทีโฆโส”; “กัญญารูปัง”; “กายสัมผัสโส”? “ผลรโส” คือ “ผลานัง ติตโต”; “ผลานัง อาสิโต”; “ผลานัง สุหิโต”; “พราหมณัสส อุจจัง เคหัง” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- “รัญโญ ปาฏลิปุตตกัสส ธนัง” –- ฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับบทว่า ธนะ แต่เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับบทว่า ปาฏลิปุตตกะ จึงไม่เป็น (วุตติ); “รัญโญ โค จ อัสโส จ ปุริโส จ” เป็นประโยคเท่านั้น เพราะมีความหมายต่างกัน –- “รัญโญ ควัสสปุริสา” คือ “ราชควัสสปุริสา” ย่อมเป็นวุตติในเพราะความเป็นบทเดียวกัน. “ทาเนโสณโฑ” คือ “ทาเนโสณโฑ”; “ธัมมรโต”; “ทานาภิรโต” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิสโย”; “ถลัฏโฐ”; “ปังกชัง”; “สโรหุหัง” ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “โภชเน มัตตัญญุตา”; “อินทริเยสุ คุตตทวารตา”; “อาสเน นิสินโน”, “อาสเน นิสีทิตัพพัง”.

විසෙසනමෙකත්ථෙන-.

วิเสสนะเป็นบทเดียวกัน.

විසෙසනං ස්‍යාද්‍යන්තං විසෙස්සෙන ස්‍යාද්‍යාන්තෙන සමානාධිකරණෙනසහෙකත්ථං හොති;’නීලඤ්ච තං උප්පලඤ්චෙ’ති නිලුප්පලං,’ඡින්නඤ්ච තං පරූළ්හඤ්චෙ’ති ඡින්නපරූළ්හං; සත්ථිව සත්ථී,’සත්ථී ච සාසාමා චෙ’ති සත්ථිසාමා; සීහොව සීහො,’මුනි ච සොසීහො වා’තිමුනිසීහො;’සීලමෙව ධනං’ සීලධනං–-ක්චි වාක්‍යමෙව, පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො; චිත්තො ගහපති.–-ක්වචි වුත්තියෙව; කණ්හසප්පො; ලොහිතසාලි. විසෙසනන්ති-කිං? තච්ඡකො සප්පො. එකත්ථෙනෙති-කිං? කාළම්හා අඤ්ඤො–-කථං, පත්ත ජීවිකො ආපන්නජීවිකො[ ] මාසජාතොති-අඤ්ඤපදත්ථෙ භවිස්සති.

วิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน; (ตัวอย่าง) “นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ” คือ “นีลุปปะลัง”; “ฉินนัญจะ ตัง ปรูฬหัญจะ” คือ “ฉินนปรูฬหัง”; “สัตถี” เหมือน “สัตถี”, “สัตถี จะ สา สามา จะ” คือ “สัตถีสามา”; “สีโห” เหมือน “สีโห”, “มุนิ จะ โส สีโห วา” คือ “มุนิสีโห”; “สีลเมว ธนัง” คือ “สีลธนัง” –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, (ตัวอย่าง) “ปุณโณ มันตานีปุตโต”; “จิตโต คหปติ” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัณหสัปโป”; “โลหิตสาลี”. คำว่า “วิเสสนะ” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “ตัจฉโก สัปโป”. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเดียวกัน” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “กาฬัมหา อัญโญ” –- อย่างไร? “ปัตตชีวิโก”, “อาปันนชีวิโก”, “มาสชาโต” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

නඤ-.

นะ (นิบาต).

නඤිච්චෙතං ස්‍යාද්‍යන්තං ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථං හොති; න බ්‍රාහ්මණො අබ්‍රාහ්මණො–-බහුලාධිකාරතො අසමත්ථෙහිපි කෙහිචි හොති; අපුනගෙය්‍යා, ගාථා–-අනොකාසං කාරෙත්වා අමූලාමූලං ගන්ත්වා–-ඊසකළාරො ඊසපිඞ්ගලොති-ස්‍යාදි ස්‍යාදිනෙකත්ථන්ති සමාසො; වාක්‍යමෙව වාතිප්පසඞ්ගාභාවා.

คำว่า “นะ” นี้ที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้าย; (ตัวอย่าง) “นะ พราหมโณ” คือ “อพราหมโณ” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ บางครั้งก็เป็น (วุตติ) แม้กับบทที่ไม่มีความสามารถ (ในการสมาส) บางบท; (ตัวอย่าง) “อปุนเคยยา คาถา”; “อโนกาสัง กาเรตวา”; “อมูฬามูลัง คันตวา” –- “อีสกฬโร”, “อีสปิงคโล” ดังนี้ เป็นสมาสที่บทมีวิภัตติลงท้ายกับบทมีวิภัตติลงท้ายเป็นบทเดียวกัน; เป็นประโยคเท่านั้น เพราะไม่มีการกล่าวเกินไป.

කුපාදයො නිච්චමස්‍යාදිවිධිම්හි-.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ เป็นนิตย์ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น.

කුසද්දො පාදයො ච ස්‍යාද්‍යන්තෙන සහෙකත්ථා හොන්ති නිච්චං ස්‍යදිවිධිවිසයතො’ඤ්ඤත්ථ;’කුච්ඡිතො බ්‍රාහ්මණො’ කුබ්‍රාහ්මණො,’ඊසකං උණ්හං’ කදුණ්හං; පනායකො, අභිසෙකො, පකරිත්ත්වා, පකතං, දුප්පුරිසො, දුක්කතං, සුපුරිසො, සුකතං, අභිත්ථුතං, අතිත්ථුතං, ආකළාරො, ආබද්ධො. පාදයො ගතාද්‍යත්ථෙ පඨමාය()’ පගතො ආචරියො’ පාචරියො; පන්තෙවාසී–-අච්චාදයො කන්තාද්‍යත්ථෙ දුතියාය;()’අතික්කන්තො මච’මතිමඤ්චො; අතිමාලො. අවාදයො කුට්ඨාද්‍යත්ථෙ තතියාය;()’අවකුට්ඨං කොකිලාය වන’මවකොකිලං; අවමයයූරං. පරියාදයො ගිලානාද්‍යත්ථෙ චතුත්ථියා; ()’පරිගිල නො’ජ්ඣෙනාය’ පරියජ්ඣෙනො–-න්‍යාදයො කන්නාද්‍යත්ථෙ පඤ්චමියා()’නික්ඛන්තොකොසම්බියා’ නික්කොසම්බි–-අස්‍යාදිවිධිම්හීති කිංරුක්ඛම්පති විජ්ජොතතෙ.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นนิตย์ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีมี สิ เป็นต้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิโต พราหมโณ” คือ “กุพราหมโณ”; “อีสกัง อุณหัง” คือ “กทุญหัง”; “ปนายโก”, “อภิเสโก”, “ปกริตวา”, “ปกตัง”, “ทุพปุริโส”, “ทุกกฏัง”, “สุปุริโส”, “สุกตัง”, “อภิตถุตัง”, “อติถุตัง”, “อากฬโร”, “อาพัทโธ”. ปาทิศัพท์ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น กับปฐมาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปคโต อาจริโย” คือ “ปาจริโย”; “ปันเตวาสี” –- อตยาทิศัพท์ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น กับทุติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อติกกันโต มัญจัง” คือ “อติมัญโจ”; “อติมาโล”. อวาทิศัพท์ในอรรถว่า ถูกตัดแล้ว เป็นต้น กับตติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อวกุฏฐัง โกกิลาย วนัง” คือ “อวโกกิลัง”; “อวมยูรัง”. ปริยาทิศัพท์ในอรรถว่า ลำบาก เป็นต้น กับจตุตถีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปริคิลานโน อัชเฌนาย” คือ “ปริยัชเฌโน” –- นิยาทิศัพท์ในอรรถว่า ออกไปแล้ว เป็นต้น กับปัญจมีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “นิกขันโต โกสัมพิยา” คือ “นิกโกสัมพี” –- คำว่า “ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “รุกขัง ปติ วิชโชตเต”.

චී ක්‍රියත්ථෙහි-.

จีปัจจัยกับบทที่มีอรรถเป็นกิริยา.

චීප්පච්චයන්තො ක්‍රියත්ථෙහි ස්‍යද්‍යන්තෙහි සහෙකත්ථො හොති; මලිනී කරිය.

บทที่มีจีปัจจัยลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “มลินีกริยา”.

භුසනාදරානාදරෙස්වලංසාසා-.

อลัง, สา, อสา ในอรรถว่าการประดับ, ความเคารพ และความไม่เคารพ.

භුසනාදිස්වත්ථෙස්වලමාදයො සද්දා ක්‍රියාත්ථෙහි ස්‍යාද්‍යන්තෙහි සහෙකත්ථා හොන්ති; අලංකරිය; සක්කච්ච; අසක්කච්ච–-භුසනාදීසූති-කිං? අලං භුත්වා ගතො; සක්කත්වා ගතො; අසක්කත්වා ගතො; පරියත්තං සොභනමසොභනන්ති අත්ථො.

อลังศัพท์เป็นต้นในอรรถมีการประดับเป็นต้น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “อลังกริยา”, “สักกัจจะ”, “อสักกัจจะ” –- คำว่า “ในอรรถมีการประดับเป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “อลัง ภุตวา คโต”, “สักกัตวา คโต”, “อสักกัตวา คโต”; ความหมายคือ พอเพียง, ดี, ไม่ดี.

අඤ්ඤෙ ච-.

และบทอื่น.

අඤ්ඤෙ ච සද්දා ක්‍රියත්ථෙහි ස්‍යාද්‍යන්තෙහි සහ බහුලමෙකත්ථා භවන්ති; පුරොභුය; තිරොභුය;තිරොකරිය; උරසිකරිය; මනසිකරිය; මජ්ඣෙකරිය; තුණ්හිභුය.

และบทอื่น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยาโดยมาก; (ตัวอย่าง) “ปุโรภูยะ”, “ติโรภูยะ”, “ติโรกริยา”, “อุรสิกริยา”, “มนสิกริยา”, “มัชเฌกริยา”, “ตุณหิภูยะ”.

වානෙකඤ්ඤත්ථෙ-.

หรือในอรรถอื่นที่มิใช่หนึ่ง.

අනෙකං ස්‍යාද්‍යන්තමඤ්ඤස්ස පදස්සත්ථෙ එකත්ථං වා හොති; බහූනි ධනානි යස්සසො’බහුධනො;’ලම්බා කණ්ණා යස්ස සො’ ලම්බකණ්ණො;’වජිරං පාණිම්හි යස්සසො’යං’ වජිරපාණි;’මත්තාබහවො මාතඞ්ගා එත්ථ’ මත්තබහුමාතඞ්ගං, වනං;’ආරූළ්හො වානරොයං රුක්ඛං සො’ ආරූළ්හවානරො;’ජිතානි ඉන්ද්‍රියානි යෙනසො’ ජිතින්ද්‍රියො;’දින්නං භොජනං යස්සසො’ දින්නභොජනො;’අපගතං කාළකං යස්මා පටා සො’ය’ මපගතකාළකො;’උපගතාදස යෙසං තෙ’ උපදසා; ආසන්නදසා; අදූරදසා? අධික දසා;’තයො දස පරිමාණමෙසං) තිදසා–-කථං, දසසද්දොසං ඛ්‍යානෙ වත්තතෙ පරිමාණසද්දසන්නිධානා, යථා-පඤ්චපරිමාණ මෙසං’ පඤ්චකා සකුණාති; ද්වෙ වා තයො වාපරිමාණමෙස’ද්වත්තයො;වාසද්දත්ථෙ වා-’වෙ වා තයො වා’ ද්වත්තයො–-’දක්ඛිණස්සා ච පුබ්බස්සා ච දිසාය යදන්තරාළං’ දක්ඛිණපුබ්බා, දිනා;’දක්ඛිණා වසා පුබ්බා චා’ති වා;’සහ පුත්තෙනාගතො’ සපුත්තො සලොමකො, විජ්ජමානලොමකොති අත්ථො එවං සපක්ඛකො; අත්ථිඛීරා, බ්‍රාහ්මණිති-අත්ථිසද්දො විජ්ජමානත්ථෙ නිපාතො–-ක්වචි ගතත්ථතාය පදන්තරානමප්පයොගො, කණ්ඨට්ඨා කාළා අස්ස කණ්ඨෙකාළො; [ ] ඔට්ඨමුඛමිච මුඛමස්සඔට්ඨමුඛො; කෙසසඞ්ඝාතො චූළා අස්ස කෙසචූළො; සුවණ්ණවිකාරො අලඞ්කාරො අස්සසුවණ්ණාලඞ්කාරො;’ පපතිතං පණ්ණමස්ස’ පපතිතපණ්ණො, පපණ්ණො;’අවිජ්ජමානා පුත්තා අස්ස’ අවිජ්ජමානපුත්තො;’න සන්ති පුත්තා අස්ස’ අපුත්තො–-ක්වචි න හොතිපඤ්චභුත්තවන්තො අස්ස, භාතුනො පුත්තො අස්ස අත්ථිති බහුලාධිකාරතො.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น หรือเป็นอย่างอื่น; ผู้มีทรัพย์มาก (คือ) ผู้มีทรัพย์มาก; ผู้มีหูยาน (คือ) ผู้มีหูยาน; ผู้มีวัชระในมือ (คือ) ผู้นี้มีวัชระในมือ; ป่านี้มีช้างเมามาก (คือ) ป่ามีช้างเมามาก; ลิงนี้ขึ้นต้นไม้แล้ว (คือ) ผู้มีลิงขึ้นแล้ว; ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว (คือ) ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว; ผู้มีอาหารอันให้แล้ว (คือ) ผู้มีอาหารอันให้แล้ว; ผ้าที่ดำอันไปปราศแล้ว (คือ) ผ้านี้มีดำอันไปปราศแล้ว; ผู้ที่สิบเข้าใกล้แล้ว (คือ) ผู้มีสิบเข้าใกล้แล้ว; ผู้มีสิบใกล้; ผู้มีสิบไม่ไกล? ผู้มีสิบเกิน; ผู้มีสิบสามเป็นประมาณ (คือ) เทวดา (ไตรทศ) – อย่างไร, ศัพท์ว่า “ทสะ” (สิบ) ย่อมเป็นไปในความหมายแห่งจำนวน เพราะมีศัพท์ว่า “ปริมาณ” (ประมาณ) อยู่ใกล้, เช่น นกมีห้าเป็นประมาณ (คือ) นกห้าตัว; ผู้มีสองหรือสามเป็นประมาณ (คือ) สองหรือสาม; ในความหมายของศัพท์ว่า “วา” (หรือ) – “สองหรือสาม” (คือ) สองหรือสาม – ทิศที่อยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก (คือ) ทิศตะวันออกเฉียงใต้; หรือว่า “ทิศใต้และทิศตะวันออก”; มาพร้อมกับบุตร (คือ) มีบุตร; มีขน, ความหมายว่ามีขนอยู่; เช่นเดียวกัน มีปีก; มีน้ำนม, พราหมณ์; ศัพท์ว่า “อัตถิ” เป็นนิบาตในความหมายว่า “มีอยู่” – บางครั้งไม่ใช้บทอื่นเพราะความหมายปรากฏแล้ว, ผู้มีคอสีดำ (คือ) ผู้มีคอสีดำ; ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก (คือ) ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก; ผู้มีผมเป็นมวย (คือ) ผู้มีมวยผม; ผู้มีเครื่องประดับที่ทำจากทอง (คือ) ผู้มีเครื่องประดับทอง; ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว (คือ) ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว, ผู้มีใบไม้ร่วง; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร – บางครั้งก็ไม่มีผู้มีบุตรห้าคน, บุตรของพี่ชายมีอยู่ เพราะอำนาจแห่งความมาก (โดยส่วนมาก)

තත්ථ ගහෙත්වා තෙන පහරිත්වා යුද්ධෙ සරූපං-.

ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ ซึ่งรูป –

සත්තම්‍යන්තං තතියන්තඤ්ච සරූපමනෙකං තත්ථ ගහෙත්වා තෙන පහරිත්වා යුද්ධෙ’ඤ්ඤපදත්ථෙ එකත්ථං වා හොති;’කෙසෙසු ච කෙසෙසු ච ගහෙත්වා යුද්ධම්පවත්තං’ කෙසාකෙසි;’දණ්ඩෙහි ච දණ්ඩෙහි ච පහරිත්වා යුද්ධම්පවත්තං’ දණ්ඩාදණ්ඩි; මුට්ඨාමුට්ඨි ‘‘චි වීති හාරෙ’ති. චි සමාසන්තො [’]චිස්මි. න්ත්‍යාකාරො–-තත්ථ තෙනෙති-කිං? කායද්ව කායද්ව [ ] ගහෙත්වා යුද්ධං පවත්තං; ගහෙත්වා පහරිත්වාති- කිං? රථෙ ච රථෙ ච ඨත්වා යුද්ධංපවත්තං; යුද්ධෙතිකිං? හත්ථෙ ච හත්ථෙ ච ගහෙත්වා සඛ්‍යං පචත්තං; සරූපන්තිකිං? දණ්ඩෙහි ච මුසලෙහිච පහරිත්වා යුද්ධං පවත්තං.

บทหลายบทที่มีสัตตมีวิภัตติและตติยาวิภัตติเป็นที่สุด มีรูปอย่างเดียวกัน ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น (คือ) “ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ”; การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับผมต่อผม (คือ) เกสาเกสี; การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้ต่อไม้ (คือ) ทัณฑาทัณฑี; มุฏฐามุฏฐิ (รบกันด้วยหมัด) “ในความหมายว่า ‘วิตีหาระ’ (การแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน) มี ‘จิ’ เป็นสมาสอันตะ (ท้ายสมาส) ใน ‘จิ’ มี ‘นฺตฺย’ เป็นอาคม” – “ในที่นั้น ด้วยสิ่งนั้น” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับกายต่อกาย; “ถือเอาแล้ว ตีแล้ว” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการยืนอยู่บนรถต่อรถ; “ในการรบ” คืออะไร? มิตรภาพที่เกิดขึ้นโดยการจับมือต่อมือ; “มีรูปอย่างเดียวกัน” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้และสาก

චත්ථෙ-.

ในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) -

අනෙකං ස්‍යාද්‍යන්තං චත්ථෙ එකත්ථං වා භවති–-සමුච්චයො’ණ්වාචයො ඉතරීතරයොගො සමාහාරො ච චසද්දත්ථා, තත්ථ සමුච්චයාණ්වාචයෙසු නෙකත්ථිභාවො සම්භවති- තෙසු හි සමුච්චයො අඤ්ඤමඤ්ඤනිරපෙක්ඛානමත්තප්පධානානං කත්ථචි ක්‍රියාවිසෙසෙ චීයමානතා-යථා-ධවෙ ච ඛදිරෙ ච පලාසෙ ච ඡින්දාති; අන්වාචයොව යත්ථෙකො පධානභාවෙන විධියතෙ අපරො චගුණභාවෙන-යථා-භික්ඛං චර ගාවො වානයෙති–-ඉතරඤ්චයය තු සම්භවති, තෙසු හි අඤ්ඤමඤ්ඤසාපෙක්ඛානමව යවභෙදානුගතො ඉතරීතරයොගො- යථා- සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාතිඅස්සාවයවප්පධානත්තා බහුවචනමෙව; අඤ්ඤමඤ්ඤ සාපෙක්ඛානමෙව තිරොහිතාවයවභෙදො සමුදායප්පධානො සමාහාරො-යථා-ඡත්තුපාහනන්ති-අස්ස පන සමුදායප්පධානත්තා එකවචනමෙව; තෙ ච සමාහාරීතරීතරයොගා බහුලං විධානා නියතවිසයායෙව හොන්ති, තත්‍රායං විසයවිභාගො නිරුත්ති පිටකාගතො.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) หรือเป็นอย่างอื่น – สมุจจัย, อนวาจัย, อิตเรตรโยคะ และ สมาหาระ เป็นความหมายของศัพท์ว่า “จะ” (และ); ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกัน (ของบท) ย่อมไม่เกิดขึ้นในสมุจจัยและอนวาจัย – ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สมุจจัย คือ การรวมกันของบทที่ต่างคนต่างเป็นประธาน ไม่ขึ้นแก่กันและกัน ในกิริยาพิเศษบางอย่าง เช่น “จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส”; อนวาจัย คือ ที่ซึ่งบทหนึ่งถูกบัญญัติโดยความเป็นประธาน และอีกบทหนึ่งโดยความเป็นคุณ เช่น “จงเที่ยวภิกษา และจงต้อนโค” – ส่วนอิตเรตรโยคะนั้น ย่อมเกิดขึ้นได้, ในบรรดาความหมายเหล่านั้น อิตเรตรโยคะ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยแยกส่วนประกอบ เช่น “สารีบุตรและโมคคัลลานะ” เพราะความเป็นประธานของส่วนประกอบ จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น; ส่วนสมาหาระ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยส่วนประกอบที่ถูกซ่อนไว้ และมีหมู่เป็นประธาน เช่น “ฉัตตุปาหนะ” (ร่มและรองเท้า) เพราะความเป็นประธานของหมู่ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น; และสมาหาระและอิตเรตรโยคะเหล่านั้น โดยมากย่อมมีการบัญญัติเฉพาะในเรื่องที่กำหนดไว้เท่านั้น, การแบ่งประเภทของเรื่องนี้มาจากนิรุตติปิฎก

පාණිතුරියයොග්ගසෙනඞ්ගානං; නිච්චවෙරීනං; සංඛ්‍යාපරි මාණසඤ්ඤානං; ඛුද්දජන්තුකානං; පචනවද්ධාලානං; චරණසාධාරණානං; එක්ඣායනපාවචනානං; ලිඞ්ගවිසෙසානං; විවිධවිරුද්ධානං; දිසානං; නදීනඤ්ච; නිච්චං සමාහාරෙකත්ථං භවති.

อวัยวะของสัตว์, เครื่องดนตรี, เครื่องประกอบการงาน, และส่วนของกองทัพ; ผู้เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์; ชื่อของจำนวนและประมาณ; สัตว์เล็กๆ; ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า; ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน; ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน; เพศที่ต่างกัน; สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน; ทิศต่างๆ; และแม่น้ำต่างๆ; ย่อมเป็นสมาหาระเอกัตถะ (มีความหมายเป็นอันเดียวกันแบบสมาหาระ) เป็นนิตย์

තිණරුක්ඛපසුසකුණධනධඤ්ඤව්‍යඤ්ජනජනපදානංවා අඤ්ඤෙ සමිතරීතරයොගොව.

หญ้า, ต้นไม้, สัตว์, นก, ทรัพย์, ข้าวเปลือก, เครื่องปรุงรส, และชนบท หรืออื่นๆ ย่อมเป็นอิตเรตรโยคะเท่านั้น

පාණ්‍යඞ්ගානං–-චක්ඛුසොතං; මුඛනාසික; හනුගීවං; ඡවි මංසලොහිතං; නාමරූපං; ජරාමරණං;–-තුරියඞ්ගානං–-අලසතාළම්බරං;මුරජගොමුඛං; සංඛදෙද්ධිමං; [ ] මද්දවිකපාණවිකං; ගීතවාදතං?සම්මතාළං–-යොග්ගඞ්ගානං–-ඵාලපාචනං; යුගනඞ්ගලං–-සෙනඞ්ගානං–-අසිසත්තිතොමරපිණ්ඩං;[ ] අසිචම්මං; බීළාරමූසිකං; කාකොලූකං; නාගසුපණ්ණං–-සංඛ්‍යාපරිමාණ සඤ්ඤානං–-එකකදුකං, දුකතිකං; තිකචතුක්කං, චතුක්කපඤ්චකං; දසෙකාදසකං –- ඛුද්දජන්තුකානං–-කීටපටඞ්ගං; කුත්ථකිපිල්ලිකං; ඩංසමකසං; මක්ඛිකකිපිල්ලිකං–-පවනවද්ධාලානං–-ඔරරබ්ගිකසුකරිකං; සාකුන්තිකමාගවිකං;සපාකවද්ධාලං;වෙන

อวัยวะของสัตว์ – ตาและหู; ปากและจมูก; คางและคอ; หนัง เนื้อ และเลือด; นามและรูป; ชราและมรณะ; – เครื่องดนตรี – อลสะ (กลองชนิดหนึ่ง) และ ตาลัมพระ (กลองชนิดหนึ่ง); มุรชะ (กลอง) และ โคมุขะ (แตร); สังข์และเฑทธิมะ (กลอง); มัททวิกะและปาณวิกะ (เครื่องดนตรี); การขับร้องและการบรรเลง? สัมมตตะ (เครื่องดนตรี) และ ตาลัมพะ (เครื่องดนตรี); – เครื่องประกอบการงาน – ผาลและปาจน (เครื่องจี้โค); แอกและไถ; – ส่วนของกองทัพ – ดาบ หอก โตมร และกระบอง (ปิณฑะ); ดาบและโล่; แมวและหนู; กาและนกฮูก; นาคและครุฑ; – ชื่อของจำนวนและประมาณ – หนึ่งและสอง, สองและสาม; สามและสี่, สี่และห้า; สิบและสิบเอ็ด – สัตว์เล็กๆ – หนอนและตั๊กแตน; มดและปลวก; เหลือบและยุง; แมลงวันและมด; – ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า – คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู; พรานนกและพรานเนื้อ; คนหุงต้มสุนัขและคนหยาบช้า; คนสานตะกร้า

රථකාරං; පුක්කුසඡවඩාහකං–-චරණසාධාරණානං–-අතිසභාරද්වාජං; කඨකාලාපං; සීලපඤ්ඤාණං; සමථවිපස්සනං; විජ්ජාචරණං–-එකජ්ඣායනපාවචනානං–-දීඝමජ්ඣිමං; එකුත්තරසංයුත්තකං; ඛන්ධකවිභඞ්ගං–-ලිඞ්ගවිසෙසානං–-ඉත්ථිපුමං; දාසිදාසං; චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරරික්ඛාරං; තිණකට්ඨසාඛාපලාසං; ‘‘ලාභී හොති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරාන‘‘න්තිපි දිස්සති–-විවිධවිරුද්ධානං–-කුසලාකුසලං; සාවජ්ජානවජ්ජං; හීනප්පණිතං; කණ්භසුක්කං; ඡෙකපාපකං; අධරුත්තරං–-දිසානං–-පුබ්බාපරං; දක්ඛිණුත්තරං; පුබ්බදක්ඛිණං; පුබ්බුත්තරං; අපර දක්ඛිණං; අපරුත්තරං–-නදීනං–-ගඞ්ගායමුනං, මහීසරභු.

ช่างรถ; คนเก็บขยะและคนเผาศพ; – ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน – อติสภารทวาชะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); กฐกะและกาลาปะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); ศีลและปัญญา; สมถะและวิปัสสนา; วิชชาและจรณะ; – ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน – ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย; อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย; ขันธกะและวิภังค์; – เพศที่ต่างกัน – หญิงและชาย; ทาสีและทาส; จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร; หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้; “ย่อมเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร” ก็ปรากฏอยู่; – สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน – กุศลและอกุศล; มีโทษและไม่มีโทษ; เลวและประณีต; ดำและขาว; ฉลาดและชั่ว; ต่ำและสูง; – ทิศต่างๆ – ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก; ทิศใต้และทิศเหนือ; ทิศตะวันออกเฉียงใต้; ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ; ทิศตะวันตกเฉียงใต้; ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ; – แม่น้ำต่างๆ – แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา, แม่น้ำมหีและแม่น้ำสรภู

තිණවිසෙසානං–-කාසකුසං, කාසකුසා; උසීරබීරණං, උසී රබීරණා; මුජබබ්බජං, මුඤ්ජබබ්බජා–-රුක්ඛවසෙසානං–-ඛදිරපලාසං, ඛදිරපලාසා; ධවාස්සකණ්ණං, ධවාස්සකණ්ණා; පිලක්ඛනිග්‍රොධං, පිලක්ඛනග්‍රොධා; අස්සත්ථකපිත්ථනං, අස්සත්ථ කපිත්ථනා; සාකසාලං, සාකසාලා–-පසුවිසෙසානං–-ගජ ගවජං,ගජගවජා; ගොවහිසං, ගොමහිසා;එණෙය්‍යගොමහිසං, එණෙය්‍යගොමහිසා; එණෙය්‍යවරාහං, එණෙය්‍යවරාහා; අජෙ

หญ้าชนิดต่างๆ – หญ้าคาและหญ้ากุสะ (เอกพจน์), หญ้าคาและหญ้ากุสะ (พหูพจน์); หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (เอกพจน์), หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (พหูพจน์); หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (เอกพจน์), หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (พหูพจน์); – ต้นไม้ชนิดต่างๆ – ต้นขทิระและต้นปลาส (เอกพจน์), ต้นขทิระและต้นปลาส (พหูพจน์); ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (เอกพจน์), ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (พหูพจน์); ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (เอกพจน์), ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (พหูพจน์); ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (เอกพจน์), ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (พหูพจน์); ต้นสักและต้นสาละ (เอกพจน์), ต้นสักและต้นสาละ (พหูพจน์); – สัตว์ชนิดต่างๆ – ช้างและโคป่า (เอกพจน์), ช้างและโคป่า (พหูพจน์); โคและกระบือ (เอกพจน์), โคและกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทราย โค และกระบือ (เอกพจน์), เนื้อทราย โค และกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทรายและหมูป่า (เอกพจน์), เนื้อทรายและหมูป่า (พหูพจน์); แพะ

ළකං, අජෙළකා; කුක්කුරසූකරං, කුක්කුරසූකරා; හත්ථිගවාස්ස වළවං, හත්ථිගවාස්සවළවා–-සකුණවිසෙසානං–-හංසබලාවං, හංසබලාවා; කාරණ්ඩවවක්කවාකං, කාරණ්ඩවවක්කවාකා; බකබලාකං, බකබලාකා–-ධනානං–-හිරඤ්ඤසුවණ්ණං, හිරඤ්ඤ සුවණ්ණා;මණිසංඛමුත්තාවෙඵඵරියං, මණිසංඛමුත්තාවෙළුරියා; ජාතරූපරජතං, ජාතරූපරජතා–-ධඤ්ඤානං–-සාලියවකං, සාලියවකා; තිලමුග්ගමාසං, තිලමග්ගමාසා; නිප්ඵාවකුලත්ථං, නිප්ඵාවකුලත්ථා–-බ්‍යඤ්ජනානං–-සාකසුවං, සාකසුවා; ගබ්‍යමාහිසං, ගබ්‍යමාහිසා; එණෙය්‍යවාරාහං, එණෙය්‍යවාරාහා; මිගමායූරං, මිගමායූරා–-ජනපදානං–කාසිකොසලං, කාසිකොසලා; වජ්ජිමල්ලං, වජ්ජිමල්ලා; චෙතිවීසං, චෙතිවීසා; මච්ඡසුරසෙනං, මච්ඡසූරසෙනා; කුරුපඤ්චාලං, කුරුපඤ්චාලා.

แกะและแพะ; สุนัขและสุกร; ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย – ในบรรดานกชนิดต่างๆ – หงส์และนกกระเรียน; นกเป็ดน้ำและนกกระยาง; นกกระยางและนกกระเรียน – ในบรรดาทรัพย์สมบัติ – เงินและทอง; แก้วมณี สังข์ มุกดา และไพฑูรย์; ทองคำและเงิน – ในบรรดาธัญพืช – ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์; งา ถั่วเขียว และถั่วดำ; ถั่วพุ่มและถั่วคูลัตถะ – ในบรรดาเครื่องปรุง – ผักและแกง; เนื้อโคและเนื้อกระบือ; เนื้อกวางและเนื้อหมูป่า; เนื้อสัตว์ป่าและเนื้อนกยูง – ในบรรดาชนบท – แคว้นกาสีและโกศล; แคว้นวัชชีและมัลละ; แคว้นเจตีและวิสาละ; แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ; แคว้นกุรุและปัญจาละ

ඉතරීතරයොගො-යථා-වන්දිමසූරියා, සමණබ්‍රාහ්මණා, මාතාපිතරො, ඉච්චාදි, එතස්මිං එකත්ථිභාවකණ්ඩෙ යං වුත්තං පුබ්බං තදෙව පුබ්බං නිපතති කමාතික්කමෙ පයොජනාභාවා ක්වවි විපල්ලාසො’පි හොති බහුලාධිකාරතො.’ දන්තානං රාජා’ රාජදන්තො. කත්ථචි කමම්පච්චනාදරා පුබ්බකාලස්සාපි පරනිපාතො. ලිත්තවාසිතො, නග්ගමුසිතො, සිත්තසම්මට්ඨො, භට්ඨලුඤ්චිතො–-චත්ථෙ යදෙකත්ථං තත්ථ කෙචි පුබ්බපදං බහුධා නියමෙන්ති තදිහ ව්‍යභිවාරදස්සනා න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

การประกอบคำแบบสลับกัน – เช่น – พระจันทร์และพระอาทิตย์, สมณะและพราหมณ์, มารดาและบิดา เป็นต้น ในบทที่รวมเป็นคำเดียวนี้ คำใดที่กล่าวไว้ก่อน คำนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการสลับกันได้ เพราะมีอำนาจมาก ‘พระราชาแห่งฟัน’ คือ ‘ฟันของพระราชา’ (ราชทันต์). บางครั้งก็มีการลงคำหลังก่อน แม้จะเป็นคำที่ควรลงก่อน เพราะไม่ใส่ใจในลำดับ. ลิตตวาสิตะ (ทาและอบ), นัคคมุสิตะ (เปลือยและถูกลัก), สิตตสัมมัฏฐะ (รดและกวาด), ภัตตลุญจิตะ (คั่วและถอน) – ในอรรถแห่ง จะ ที่เป็นเอกัตถะ บางท่านกำหนดให้บทหน้ามีหลายความหมาย แต่ในที่นี้ไม่กล่าวถึง เพราะเห็นว่ามีการผิดเพี้ยนไป

සමාහාරෙ සපුංසකං-.

ในสมาหาระ (การรวมกัน) เป็นนปุงสกลิงค์ (เพศกลาง).

වත්ථෙ සමාහාරෙ යදෙකත්ථං තන්නපුංසකලිඞ්ගම්හවති; තථා වෙවොදාහටං–-කත්ථචි න හොති සභාපරිසායාති ඤාපකා; ආධි පච්චපරිවාරො; ඡන්දපාරිසුද්ධි; පටිසන්ධිප්පවත්තියං.

ในอรรถแห่ง จะ ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; เช่นเดียวกับที่ยกตัวอย่างมา – บางครั้งก็ไม่เป็น เช่น ‘สภาและบริษัท’ (สภาปริสา) เพราะเป็นเครื่องหมาย; ความเป็นใหญ่และบริวาร; ฉันทปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะ); ปฏิสนธิปวัตติยัง (ในการเกิดปฏิสนธิ).

සංඛ්‍යාදි-.

สังขยา (จำนวน) เป็นต้น.

එකත්ථෙ සමාහාරෙ සංඛ්‍යාදි නපුංසකලිඞ්ගම්භවති; පඤ්චගවං; චතුප්පථං–-සමාහාරස්සෙකත්තා එකවචනමෙව හොති; සමාහාරෙත්වෙව-පඤ්චකපාලො, පූවො; තිපුත්තො.

ในสมาหาระที่เป็นคำเดียว สังขยาเป็นต้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; ปัญจคาวะ (โคห้าตัว); จตุปปถะ (ทางสี่แพร่ง) – เพราะสมาหาระเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) จึงเป็นเอกวจนะ (พจน์เดียว) เท่านั้น; แต่ในสมาหาระ (ที่ไม่เป็นเอกัตถะ) – ปัญจกปาละ ขนมเบื้อง (ขนมเบื้อง ๕ แผ่น); ติปุตตะ (บุตรสามคน).

ක්වචෙකත්තඤ්ච ඡට්ඨියා-.

บางครั้งก็เป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) และฉัฏฐีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖).

ඡට්ඨියෙකත්ථෙ ක්වචි නපුංසකත්තං හොතෙකත්තඤ්ච;’සලභානං ඡායා’ සලහච්ඡායං; එවං’සකුන්තානං ඡායා’ සකුන්තච්ඡායං;

ในฉัฏฐีวิภัตติที่เป็นเอกัตถะ บางครั้งก็เป็นนปุงสกลิงค์และเอกัตถะ; ‘เงาของตั๊กแตน’ คือ ‘สลภัจฉายะ’ (เงาตั๊กแตน); เช่นนี้ ‘เงาของนก’ คือ ‘สกุณัจฉายะ’ (เงานก).

පාසාදච්ඡායයං, පාසාදච්ඡායයා; ඝරච්ඡායයං, ඝරච්ඡායා. අමනුස්සා සභාය නපුංසකෙකත්තම්භවති; බ්‍රහ්මසභං; දෙවසභං; ඉන්දසභං; යක්ඛසභං; සරභසභං–-මනුස්සසභායං–-ඛත්තියසභා, රාජසභා ඉච්චෙවමාදි–-ක්වචීති කිං?රාජපුරිසො.

ปาสาทัจฉายะ (เงาปราสาท), ปาสาทัจฉายา (เงาปราสาท); ฆรัจฉายะ (เงาเรือน), ฆรัจฉายา (เงาเรือน). ในสภาของอมนุษย์ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เอกัตถะ; พรหมสภะ (สภาของพรหม); เทวสภะ (สภาของเทวดา); อินทสภะ (สภาของพระอินทร์); ยักษสภะ (สภาของยักษ์); สรภสภะ (สภาของสรภะ) – ในสภาของมนุษย์ – ขัตติยสภา (สภาของกษัตริย์), ราชสภา (สภาของพระราชา) เป็นต้น – คำว่า ‘บางครั้ง’ หมายถึงอะไร? ราชบุรุษ (บุรุษของพระราชา).

ස්‍යාදිසු රස්සො-.

ในสยาทิวิภัตติ (วิภัตติ สฺยา เป็นต้น) เป็นรัสสะ (เสียงสั้น).

නපුංසකෙ වත්තමානස්ස රස්සො හොති ස්‍යාදිසු; සලභච්ඡායං–-ස්‍යාදිසූති-කිං?සලභච්ඡායෙ.

คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; สลภัจฉายะ (เงาตั๊กแตน) – คำว่า ‘ในสยาทิวิภัตติ’ หมายถึงอะไร? สลภัจฉายา (เงาตั๊กแตน).

ඝපස්සාන්තස්සාප්පධානස්ස-.

ของฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน.

අන්තභුතස්සාප්පධානස්සඝපස්සස්‍යාදිසුරස්සොහොති; බහුමාලො, පොසො; නික්කොසම්බි; අතිවාමොරු–-අන්තස්සාති-කිං? කඤ්ඤාපියො; අප්පධානස්සාති-කිං? රාජකුමාරී; බ්‍රහ්මබන්ධූ.

ฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; พหุมาละ (มีพวงมาลัยมาก), โปสะ (บุรุษ); นิกโกสัมพี (ออกจากเมืองโกสัมพี); อติวามโครุ (มีโคนขาอ่อนงามยิ่ง) – คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? กัญญาปิยะ (ผู้มีหญิงสาวเป็นที่รัก); คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? ราชกุมารี (เจ้าหญิง); พรหมพันธุ (ญาติของพรหม).

ගොස්සු-.

ของโค เป็น อุ.

අන්තභුතස්සාප්පධානස්ස ගොස්ස ස්‍යාදිසු උ හොති; චිත්තගු–-අප්පධානස්සාත්වෙව - සුගො;අන්තස්සාත්වෙචගොකුලං.

โคที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในสยาทิวิภัตติ; จิตตคุ (มีโคหลากหลาย) – คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? สุคุ (โคดี); คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? โคกุละ (ฝูงโค).

ඉත්ථියමත්වා-.

ในอิตถีลิงค์ จาก อะ.

ඉත්ථියං වත්තමානතො අකාරන්තතො නාමස්මා ආප්පච්චයො හොති, ධම්මදින්නා.

จากนามที่ลงท้ายด้วย อะ ที่อยู่ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อา; ธัมมทินนา.

නදාදිතො ණ්ඩී-.

จาก นที เป็นต้น เป็น ณี.

නදාදීහි ඉත්ථියං ණ්ඩීප්පච්චයො හොති; නදී, මහී, කුමාරී, තරුණී, වාරුණී, ගොතමී.

จากคำว่า นที เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย ณี; นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี.

ගොතො වා().

จาก โค เป็น วา (หรือ).

ගාවී, ගො; ආකතිගණො’යං–-ඞකාරො ‘‘න්තන්තුනං ඞිම්හි තො වා‘‘ති. විසෙසනත්ථො.

คาวี, โค; นี่เป็นอาคติคณะ (กลุ่มคำที่ใช้ตามแบบ); อักษร ṅ (ง) ใน ‘นฺตนฺตุนำ ṅิมฺหิ โต วา’ มีความหมายเป็นวิเสสนะ (คุณศัพท์).

යක්ඛාදිත්ත්විතී ච-.

จาก ยักษ์ เป็นต้น เป็น อินี และ อี.

යක්ඛාදිතො ඉත්ථියමිනී හොති ඞී ච; යක්ඛිනී, යක්ඛි; නාගිනී, නාගී; සීහිනී, සීහී.

จากคำว่า ยักษ์ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี และ ณี; ยักษิณี, ยักษี; นาคิณี, นาคี; สีหิณี, สีหี.

ආරාමිකාදීහි-.

จาก อารามิกะ เป็นต้น.

ආරාමිකාදිතො ඉනී හොතිත්ථියං; ආරාමිකිනී; අනන්තරාසිකිනී; රාජිනී.

จากคำว่า อารามิกะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี; อารามิกินี; อนันตราสิกินี; ราชินี.

සඤ්ඤායං මානුසො().

ในชื่อเฉพาะ เป็น มานุสะ.

මානුසිනී; අඤ්ඤත්‍ර මානුසී.

มานุสินี (ในชื่อเฉพาะ); ที่อื่นเป็น มานุสี.

යුවණ්ණොහි නී-.

จาก อิ-อุ วรรณะ เป็น นี.

ඉත්ථියමිවණ්ණුවණ්ණන්තෙහි නී හොති බහුලං; සදාපයත පාණිනී; දණ්ඩිනී; ඛත්තබන්ධුනී; පරචිත්තවිදුනී–-මාතු ආදිතො කස්මා න හොති? ඉත්ථිප්පච්චයං විනාපි ඉත්ථත්තාහි ධානතො.

หลังคำที่ลงท้ายด้วยอิวรรณะและอุวรรณะในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สทาปยตปาณินี; ทัณฑินี; ขัตตพันธุนี; ปรจิตตวิทุนี – เพราะเหตุใดจึงไม่ลงหลังคำว่า มาตุ เป็นต้น? เพราะคำเหล่านั้นทรงความเป็นอิตถีลิงค์ไว้ได้แม้ไม่มีอิตถีปัจจัย.

ක්තිම්හාඤ්ඤත්ථෙ-.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่น.

ක්තිම්හාඤ්ඤත්ථෙයෙව ඉත්ථියං නී හොති බහුලං; සාහං අහිංසාරතිනී; තස්සා මුට්ඨස්සතිනියා; සා වච්ඡගිද්ධිනී–-අඤ්ඤත්ථෙති-කිං? ධම්මරති.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่นเท่านั้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สหัง อหิงสารตินี; ตัสสา มุฏฐัสสตินิยา; สา วัจฉคิทธินี – คำว่า 'ในอรรถอื่น' มีประโยชน์อย่างไร? เพื่อห้ามในคำว่า ธัมมรติ.

ඝරණ්‍යාදයො-.

กลุ่มคำมี ฆรณี เป็นต้น.

ඝරණීප්පභුතයො නීප්පච්චයන්තා සාධවො භවන්ති; ඝරණී; පොක්ඛරණී; ඊස්සත්තං නිපාතනා.

คำมี ฆรณี เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย นี ปัจจัย เป็นคำที่สำเร็จรูปอย่างถูกต้อง; ฆรณี; โปกขรณี; การสำเร็จเป็นสระ อี ด้วยวิธีนิปาตนะ.

ආචරියා වා යලොපො ච(); ආචරිනී; ආචරියා.

หรือเป็น อาจะริยา และมีการลบ ยะ ด้วย; อาจรินี; อาจริยา.

මාතුලාදිත්වානී භරියායං-.

ลง อานี ปัจจัย หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา.

මාතුලාදිතො භරියායමානී හොති; මාතුලානී; වරුණානී; ගහපතානී; ආචරියානී.

หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา ย่อมลง อานี ปัจจัย; มาตุลานี; วรุณานี; คหปตานี; อาจริยานี.

අභරියායං ඛත්තියා වා() ඛත්තියානී; ඛත්තියා –-නදා දීපාඨා භරියායන්තු ඛත්තියී.

ในอรรถที่ไม่ใช่ภรรยา เป็น ขัตติยานี หรือ ขัตติยา; ส่วนในอรรถว่าภรรยา ตามบทที่อ่านว่า นทา ทีปา เป็น ขัตติยี.

උපමාසංහිතසහිතසඤ්ඤතසහසඵවාමලක්ඛණාදිතුරුතු-.

คำว่า อุปมา, สังหิตะ, สหิตะ, สัญญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลักขณะ เป็นต้น และ ตูรุ, ตู.

ඌරුසද්දා උපමානාදිපුබ්බා ඉත්ථියමූ හොති; කරහොරූ; සංහිතොරූ; සහිතොරූ; සඤ්ඤතොරූ; සහොරූ; සඵොරූ; වාමො රූ; ලක්ඛණොරූ–-’ඌ’ති-යොගවිභාගා ඌ; බ්‍රහ්මබන්ධු.

หลังคำว่า อูรุ ที่มีคำว่า อุปมา เป็นต้นอยู่ข้างหน้า ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง อู ปัจจัย; กรโหรู; สังหิโตรู; สหิโตรู; สัญญโตรู; สโหรู; สผโรู; วามโรู; ลักขณโรู – ด้วยการแยกบทว่า 'อู' ย่อมลง อู ปัจจัยได้ (ในคำอื่น) เช่น พรหมพันธู.

යුවාති -.

หลัง ยุว ศัพท์ ลง ติ ปัจจัย.

යුවසද්දතොති හොතිත්ථියං; යුවති.

หลัง ยุว ศัพท์ ย่อมลง ติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; ยุวติ.

න්තන්තුනං ඞීම්හි තො වා-.

เมื่อลง ณี ปัจจัย อาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง.

ඞීම්හි න්තන්තුනං තො වා හොති; ගච්ඡතී, ගච්ඡන්තී; සීලවතී, සීලවන්තී.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง; คัจฉตี, คัจฉันตี; สีลวตี, สีลวันตี.

භවතො භොතො-.

อาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ.

ඞීම්හි භවතො භොතාදෙසො හොති වා; භොතී; භවන්තී.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ ได้บ้าง; โภตี; ภวันตี.

ගොස්සාවඞි-.

อาเทศ โค เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย.

ගොසද්දස්ස ඞීම්හාවඞි හොති; ගාවී.

ย่อมอาเทศ โค ศัพท์ เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย; คาวี.

පුථුස්සපථවපුථවා-.

อาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ.

ඞීම්හි පුථුස්ස පථවපුථවා හොන්ති; පථවී; පුථවී.–-ඨෙ පථවී.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ; ปฐวี; ปุถวี. แม้เมื่อลง ฐะ ปัจจัย ก็อาเทศเป็น ปฐวะ (เป็น ปฐวี).

සමාසන්ත්ව-

อะ สมาสันตปัจจัย.

සමාසන්තො අ ඉති වාධිකරීයන්ති.

บทว่า 'อะ สมาสันตปัจจัย' นี้ ย่อมตามไป.

පාපාදීහි භුමියා-.

หลัง ภูมิ ศัพท์ ที่มี ปาปะ เป็นต้น อยู่ข้างหน้า.

පාපාදීහි පරා යා භුමි තස්සා සමාසන්තො අ හොති; පාප භුමිං; ජාතිභුමං.

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปาปภุมัง; ชาติภุมัง.

සංඛ්‍යාහි-.

หลังสังขยา.

සංඛ්‍යාහි පරා යා භුමි තස්සා සමාසන්තො අ හොති; ද්විභුමං; තිභුමං

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ทวิภุมัง; ติภุมัง.

නදීගොදාවරීනං-.

หลัง นที และ โคทาวรี.

සංඛ්‍යාහි පරාසං නදීගොදාවරීනං සමාසන්තො අ හොති; පඤ්චනදං, සත්තගොදාවරං.

นที และ โคทาวรี ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปัญจนทัง; สัตตโคธาวรัง.

අසංඛ්‍යෙහි චාඞ්ගුල්‍යානඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසු-.

และหลัง อังคุลี ศัพท์ ที่อยู่หลังอสังขยา ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น.

අසංඛ්‍යෙහි සංඛ්‍යාහි ච පරාය අඞ්ගුල්‍යා සමාසන්තො අහොති නො චෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ අසංඛ්‍යත්ථෙව සමාසො වත්තිතෙ.’නිග්ගතමඞ්ගුලීහි’ නිරඞ්ගුලං; අච්චඞ්ගුලං; ද්වෙ අඞ්ගුලියො සමාහටා’ද්වඞ්ගුලං–-අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසූති-කිං? පඤ්චඞ්ගුලිහත්ථො; උපඞ්ගුලි–-කථං, ද්ව්ඤඞ්ගුලී පමාණමස්සාති ද්වඞ්ගුලන්ති-නාතු සමාසො’ඤ්ඤපදත්ථෙ විහිතො මත්තාදීනං ලොපෙ කතෙ තත්ථවත්තතෙ; අඞ්ගුලසද්දොවා පමාණවාචීසද්දන්තරං–-යථාසෙනාඞ්ගුලප්පමාණෙන අඞ්ගුලානං සතං පුණ්ණං චතුද්දස වා අඞ්ගුලානීති.

คำว่า อังคุลี ที่อยู่หลังคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส เว้นแต่ในอรรถแห่งบทอื่น หรือในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน เมื่อสมาสเป็นไปอยู่. (เช่น) 'นิคคตมังคุลีหิ' เป็น นิรังคุลัง; อัจจังคุลัง; 'ทเว อังคุลิโย สมาหฏา' เป็น ทวังคุลัง. คำว่า 'ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวน' คืออะไร? (เช่น) ปัญจังคุลิหัตโถ; อุปังคุลิ. อย่างไร (จึงเป็น) ทวังคุลัง (ในรูปวิเคราะห์ว่า) 'ทเว อังคุลิโย ปมาณมัสสา'? สมาสนี้ไม่ได้ถูกบัญญัติในอรรถแห่งบทอื่น แต่เมื่อมีการลบคำว่า มัตตะ เป็นต้น แล้ว จึงเป็นไปในอรรถนั้น. หรือคำว่า อังคุละ เป็นคำที่แสดงประมาณอยู่แล้ว เช่น 'เสนาังคุลัปปมาเณนะ อังคุลานัง สตัง ปุณณัง จตุททสะ วา อังคุลานีติ'.

දීඝාහොවස්සෙකදෙසෙහි ච රත්‍යා-.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และเอกเทศะ.

දීඝාදීහි අසංඛ්‍යෙහි සංඛ්‍යාහි ච පරාය රත්තියා සමාසන්තො අ හොති; දීඝරත්තං; අහොරත්තං; වස්සාරත්තං; පුබ්බරත්තං; අපරරත්තං; අඩ්ඪරත්තං;’අතික්කන්තො රත්තිං’ අතිරත්තො;’ද්වෙ රත්තී සමාහටා’ ද්විරත්තං–-වා ක්වචි බහුලාධිකාරාඑකරත්තං; එකරත්ති–-අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසුත්වෙව-දීඝරත්ති, හෙමන්තො; උපරත්ති–-ක්වචි හොතෙව බහුලං විධානා;යථාරත්තං.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น และคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทีฆรัตตัง; อโหรัตตัง; วัสสารัตตัง; ปุพพรัตตัง; อปรรัตตัง; อัฑฒรัตตัง; 'ผู้ล่วงราตรีไปแล้ว' เป็น อติรัตโต; 'ราตรีสองคืนรวมกัน' เป็น ทวิรัตตัง; หรือบางครั้งโดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์ เป็น เอกรัตตัง, เอกรัตติ. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว); อุปรัตติ. บางครั้งก็มี (ปัจจัย อะ) เพราะการบัญญัติโดยพหุลศัพท์ เช่น ยถารัตตัง.

ගොත්වචත්ථෙ චාලොපෙ-.

ในอรรถที่ไม่ใช่เนื้อความ (ของบทอื่น) และเมื่อไม่มีการลบ (สระที่สุดของ โค).

ගොසද්දා අලොපවිසයා සමාසන්තො අහොති න වෙ වත්ථෙ සමාසො අඤ්ඤපදත්ථෙ අසංඛ්‍ය්‍යත්ථෙ ච; රාජගවො; පරමගවොර පඤ්චගවධනො; දසගවං–-අලොපෙති-කිං?පඤ්චහි ගොහි කීතො පඤ්චගු; අචත්ථෙති-කිං? අජස්සගාවො –-අනඤ්ඤාසංඛ්‍යත්ථෙසුත්වෙව-චිත්තගු;උපගු.

คำว่า โค ในวิสัยที่ไม่มีการลบ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ ในสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน และในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน; ราชคโว; ปรมคโว หรือ ปัญจควัธโน; ทสควัง. คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? 'ซื้อด้วยโคห้าตัว' เป็น ปัญจคุ. คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ' คืออะไร? อชัสสคาวา. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น จิตตคุ; อุปคุ.

රත්තින්දිවදාරගවචතුරස්සා-.

คำว่า รัตตินทิวะ, ทารควะ, จตุรัสสะ.

එතෙ සද්දා අ අන්තා නිපච්චන්තෙ;’රත්තො ච දිවා ච’ රත්තින්දිවං;’ රත්ති ච දිවා ච’රත්තින්දිවං;’දාරා ච ගාවො ච’ දාරගවං;’ වතස්සො අස්සියො අස්ස’ චතුරස්සො.

คำเหล่านี้มี อะ เป็นที่สุด สำเร็จรูปมา; 'กลางคืนและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ราตรีและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ภรรยาและโค' เป็น ทารควัง; 'มีมุม ๔ มุม' เป็น จตุรัสโส.

ආයාමෙ’නුගවං-.

คำว่า อนุควัง ในอรรถว่า ส่วนยาว.

අනුගවන්ති නිපච්චතෙ ආයාමෙ ගම්‍යමානෙ; අනුගවං, සකටං–-ආයාමෙති-කිං? ගුන්නං පච්ඡා අනුගු.

คำว่า อนุควัง สำเร็จรูปมาเมื่ออรรถว่าส่วนยาวปรากฏ; อนุควัง (เกวียน). คำว่า 'ในอรรถว่าส่วนยาว' คืออะไร? 'ข้างหลังแห่งโคทั้งหลาย' เป็น อนุคุ.

අක්ඛිස්මාඤ්ඤත්ථෙ-.

จากคำว่า อักขิ ในอรรถอื่น (บทอื่นเป็นประธาน).

අක්ඛිස්මා සමාසන්තො අ හොති අඤ්ඤත්ථෙ චෙ සමාසො; විසාලක්ඛො.

จากคำว่า อักขิ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส ถ้าสมาสอยู่ในอรรถอื่น; วิสาลักโข.

දාරුම්භ්‍යඞ්ගුල්‍යා-.

จากคำว่า อังคุลิ ในอรรถว่าไม้.

අඞ්ගුලන්තා අඤ්ඤපදත්ථෙ දාරුම්හි සමාසන්තො අ හොති; ද්වඞ්ගුලං, දාරු; පඤ්චඞ්ගුලං–-අඞ්ගුලිසදිසාවයවං ධඤ්ඤාදීනං වීක්ඛෙපකං දාරූති වුච්චතෙ–-පමාණෙ තු පුබ්බෙ විය සිද්ධං; සඛරාජසද්දාඅකාරන්තාව, සිස්සො’පි න දිස්සති–-ගාණ්ඩීවධත්වාති පකතන්තරෙනසිද්ධං.

สมาสที่มี อังคุลิ เป็นที่สุด ในอรรถแห่งบทอื่นที่เป็นไม้ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทวังคุลัง (ไม้), ปัญจังคุลัง. ไม้ที่ใช้สำหรับซัดข้าวเปลือกเป็นต้นที่มีส่วนคล้ายนิ้ว เรียกว่า ทารุ. ส่วนในอรรถแห่งประมาณ สำเร็จรูปเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สขา และ ราชา เป็นคำลงท้ายด้วย อะ อยู่แล้ว และไม่ปรากฏการลบ สิ วิภัตติ. คำว่า คัณฑีวธันวา สำเร็จรูปด้วยวิธีปกติอื่น.

ද්වි වීතිහාරෙ-.

ลง อิ ในอรรถแห่งการทำสลับกัน.

ක්‍රියාව්‍යතිහාරෙ ගම්‍යමානෙ අඤ්ඤපදත්ථෙ වත්තමානතො චි හොති; කෙසාකෙසි; දණ්ඩාදණ්ඩි–-චකාරො’චිස්මි’න්ති. විසෙසනත්ථො; සුගන්ධි දුග්ගන්ධීති-පයොගො නදිස්සතෙ.

เมื่อความหมายแห่งการทำกิริยาสลับกันปรากฏ จากสมาสที่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น มี อิ ปัจจัย; เกสาเกสิ; ทัณฑาทัณฑิ. อักษร จะ ในสูตร 'จิสฺมึ' มีอรรถวิเศษ. ไม่ปรากฏการใช้คำว่า สุคันธิ และ ทุคคันธิ.

ලත්විත්ථියූහි කො-.

ลง กะ ปัจจัย หลังคำที่มี ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู.

ලතුප්පච්චයන්තෙහි ඉත්ථියමීකාරූකාරන්තෙහි චබහුලං කප්පච්චයො හොති අඤ්ඤපදත්ථෙ; බහුකත්තුකො; බහුකුමාරිකො; බහුබ්‍රහ්මබන්ධුකො, බහුලංත්වෙව-සුබ්භු.

หลังคำที่ลงท้ายด้วย ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู มี กะ ปัจจัย เป็นส่วนมาก ในอรรถแห่งบทอื่น; พหุกัตตุกะ; พหุกุมาริกะ; พหุพรหมพันธุกะ. เพราะคำว่า 'เป็นส่วนมาก' (จึงไม่ลงในบางที่ เช่น) สุพพู.

වාඤ්ඤතො-.

หรือจากคำอื่น.

අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤපදත්ථෙ කො වා බහුලං හොති; බහු මාලකො; බහුමාලො.

จากคำอื่น ๆ ในอรรถแห่งบทอื่น มี กะ ปัจจัย บ้าง เป็นส่วนมาก; พหุมาลโก; พหุมาโล.

උත්තරපදෙ-.

เมื่อมีบทหลัง.

එතමධිකතං වෙදිතබ්බං.

พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทตามไป.

ඉමස්සිදං-.

การแปลง อิมะ เป็น อิทะ.

උත්තරපදෙ පරතො ඉමස්ස ඉදං හොති; ඉදමට්ඨිතා; ඉදප්පච්චයා; නිග්ගහීතලොපො පස්ස ච ද්විභාවො.

เมื่อมีบทหลังอยู่ข้างหลัง แปลง อิมะ เป็น อิทะ; อิทมัฏฐิตา; อิทัปปัจจยา. มีการลบนิคคหิต และซ้อน ป.

පුං පුමස්ස වා-.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง บ้าง.

පුමස්ස පුංහොතුත්තරපදෙ විභාසා; පුල්ලිඞ්ගං; පුංලිඞ්ගං.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง เมื่อมีบทหลัง โดยวิภาษา; ปุลลิงคัง; ปุงลิงคัง.

ට න්නන්තුනං-.

แปลงที่สุดแห่งคำที่มี น เป็น ฏะ.

එසං ට හොතුත්තරපදෙක්වචි වා; භවම්පතිට්ඨා මයං; භාගවමමූලකා නො ධම්මා–-බහුලාධිකාරා තරාදිසු ච; පගෙව මහත්තරී; රත්තඤ්ඤුමහත්තං.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น ฏะ เมื่อมีบทหลังบ้าง; ภวันตปติฏฐา มยัง; ภควตมูลกา โน ธัมมา. และในเพราะ ตระ ปัจจัย เป็นต้น โดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์; ปาเยวะ มหัตตริ; รัตตัญญูมหัตตัง.

අ-5

อะ-5

.

.

එසං අ හොතුත්තරපදෙ; ගුණවන්තපතිට්ඨො’ස්මි.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น อะ เมื่อมีบทหลัง; คุณวันตปติฏโฐสฺมิ.

[හ්හ්ව පගෙ ]

หน้า [Hhva].

මනාද්‍යාපාදීනමො මයෙ ච-.

การแปลงเป็น โอ แห่งหมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น ในเพราะศัพท์ว่า มยะ ด้วย

මනාදීනමාපාදීනඤ්ච ඔ හොතුත්තරපදෙ මයෙ ච; මනො සෙට්ඨා; මනොමයා; රජොජල්ලං; රජොමයං; ආපොගතං; ආපොමයං; අනුයන්ති දිසොදිසං.

เมื่อมีศัพท์ว่า มยะ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่หมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น; ใจเป็นประธาน; สำเร็จด้วยใจ; ฝุ่นละออง; สำเร็จด้วยฝุ่น; ถึงน้ำ; สำเร็จด้วยน้ำ; ย่อมติดตามไปสู่ทิศต่างๆ

පරස්සසංඛ්‍යාසු-.

การแปลงเป็น โอ แห่ง ปรศัพท์ ในเพราะสังขยาบทหลัง

සංඛ්‍යාසුත්තරපදෙසු පරස්ස ඔ හොති; පරොසතං, පරොසහස්සං–-සංඛ්‍යාසූති-කිං?පරදත්තුපජීවිනො.

เมื่อมีสังขยาเป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่ ปรศัพท์; เกินร้อย, เกินพัน; คำว่า 'ในเพราะสังขยา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ปรทัตตูปชีวิโน (ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้)

ජනෙ උත්තරපදෙ ඵුථස්ස උ හොති; අරියෙහි පුථගෙවායං ජනොති පුථුජ්ජනො.

เมื่อมี ชนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ ย่อมมีแก่ ปุถศัพท์; ชนนี้ห่างไกลจากพระอริยะทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน

සො ඡස්සාහායතනෙ වා-.

การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์ ในเพราะ อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลังบ้าง

අහෙ ආයතනෙ වුත්තරපදෙ ඡස්ස සො වා හොති; සාහං, ඡාහං; සළායතනං, ඡළායතනං.

เมื่อมี อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์บ้าง; สาหัง (หกวัน), ฉาหัง (หกวัน); สฬายตนะ, ฉฬายตนะ

ල්තුපිතාදීනමාරඞරඞි-.

การแปลงเป็น อารัง และ อรัง แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น

ලතුප්පච්චයන්තානං පිතාදීනඤ්ච යථාක්කමමාරඞරඞි වා හොන්තුත්තරපදෙ; සත්ථාරදස්සනං; කත්තාරනිද්දෙසො; මාරත පිතරො–-වාත්වෙව-සත්ථුදස්සනං; මාතාපිතරො.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อารัง และ อรัง ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ตามลำดับบ้าง; สัตถารทัสสนะ, กัตตารนิทเทส, มาตาปิตโร; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า สัตถุทัสสนะ, มาตาปิตโร (หรือ มาตาปิตุ)

විජ්ජායොනිසම්බාන්ධනමා තත්‍ර චත්ථෙ-.

การแปลงเป็น อา แห่งศัพท์ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในที่นั้น (คือใน ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น) และในความหมายแห่ง จ ศัพท์

ලතුපිතාදීනං විජ්ජාසම්බන්ධීනං යොනිසම්බන්ධීනඤ්ච තෙස්වෙව ලතුපිතාදිසු විජ්ජායොනිසම්බන්ධිසුත්තරපදෙසු චත්ථවිසයෙ ආ හොති; හොතාපොතාරො; මාතාපිතරො–-ලතුපිතාදීනන්ත්වෙවපුත්තභාතරො; තත්‍රෙති-කිං? පිතුපිතාමහා; චත්ථෙති-කිං; මාතු භාතා; විජ්ජායොනිසම්බන්ධානන්ති-කිං?දාතුභාතරො.

เมื่อมีบทหลังที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิในหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นเอง การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในความหมายแห่ง จ ศัพท์; โหตาโปตาโร, มาตาปิตโร; (ตัวอย่างที่ห้าม) ปุตตภาตโร แห่งหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น; คำว่า 'ตตระ' (ในที่นั้น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ปิตุปิตามหา; คำว่า 'จตฺเถ' (ในความหมายแห่ง จ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) มาตุภาตา; คำว่า 'ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ทาตุภาตโร

පුත්තෙ-.

ในเพราะ ปุตตศัพท์ (บทหลัง)

පුත්තෙ උත්තරපදෙ වත්ථවිසයෙ ලතුපිතාදීනංවිජ්ජායොනි සම්බන්ධානමා හොති; පිතාපුත්තා; මාතාපුත්තා.

เมื่อมี ปุตตศัพท์ เป็นบทหลัง ในวิสัยแห่งวัตถุ การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ; ปิตาปุตตา, มาตาปุตตา

චිස්මිං-.

ในเพราะ จิ ปัจจัย (บทหลัง)

චිප්පච්චයන්තෙ උත්තරපදෙ ආ හොති; කෙසාකෙසි; මුට්ඨාමුට්ඨි.

เมื่อมีบทหลังที่ลงท้ายด้วย จิ ปัจจัย การแปลงเป็น อา ย่อมมี; เกสาเกสิ, มุฏฐามุฏฐิ

ඉත්ථියම්හාසිතපුමිත්ථි පුමෙවෙකත්ථෙ-.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในเพราะบทหลังที่มีความหมายเดียวกัน

ඉත්ථියං වත්තමානෙ එකත්ථෙ සමානාධිකරණෙ උත්තරපදෙ පරෙ භාසිතපුමා ඉත්ථි පුමෙව හොති; කුරභරියො; දීඝ

เมื่อมีบทหลังที่มีวิภัตติเสมอกัน (สมานาธิกรณะ) มีความหมายเดียวกัน เป็นอิตถีลิงค์อยู่ อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง; กุรุภริโย, ทีฆะ...

ජඞ්ඝො; යුවජායො–-ඉත්ථියන්ති-කිං?’කල්‍යාණී පධානමෙසං’ කල්‍ය්‍යාණිප්පධානා; භාසිතපුමෙති- කිං? කඤ්ඤාභරියො; ඉත්ථිති-කිං? ගාමණිකුලං දිට්ඨි අස්ස’ ගාමණිදිට්ඨි; එකත්ථෙති-කිං?’කල්‍යාණියා මාතා’ කල්‍යාණීමාතා.

...ชังโฆ, ยุวชาโย; คำว่า 'ในอิตถีลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีปธานา; คำว่า 'ภาสิตปุงลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัญญาภริโย; คำว่า 'อิตถี' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) คามณิทิฏฐิ; คำว่า 'ในความหมายเดียวกัน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีมาตา

ක්වචිප්පච්චයෙ-.

ในเพราะปัจจัยบางอย่างบ้าง

භාසිතපුමිත්ථි පච්චයෙ ක්වචි පුමෙව හොති; ව්‍යත්තතරා, ව්‍යත්තතමා.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์บ้าง ในเพราะปัจจัย; พยัตตตรา, พยัตตตมา

සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ-.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ในความหมายแห่งวุตติ

ඉත්ථිවාචකා සබ්බාදයො වුත්තිමත්තෙ පුමෙව හොන්ති; තස්සා මුඛං’ තම්මුඛං; තස්සං තත්‍ර; තාය තතො; තස්සංවෙලායං තදා.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่บอกอิตถีลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์ในความหมายแห่งวุตติ; ตัมมุขัง, ตัตระ, ตโต, ตทา

ඡායාය ජයං පතිම්හි-.

การแปลงเป็น ชยัง แห่ง ชายาศัพท์ ในเพราะ ปติศัพท์ (บทหลัง)

පතිම්හි පරෙ ජායාය ජයං හොති; ජයම්පතී–-ජානිපතීතිපකතන්තරෙන සිද්ධං; තථා දම්පතී ජම්පතීති.

เมื่อมี ปติศัพท์ อยู่ข้างหลัง การแปลงเป็น ชยัง ย่อมมีแก่ ชายาศัพท์; ชยัมปตี; ส่วนคำว่า ชานิปตี สำเร็จได้ด้วยวิธีการอื่น; เช่นเดียวกับคำว่า ทัมปตี และ ชัมปตี

සඤ්ඤායමුදොදකස්ස-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในนามบัญญัติ (สัญญา)

සඤ්ඤායමුදකස්සුත්තරපදෙ උදාදෙසො හොති; උදධී; උදපානං.

เมื่อมีบทหลัง ในนามบัญญัติ การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมี; อุทธิ, อุทปานะ

කුම්භාදිසුවා-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในเพราะหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น บ้าง

කුම්භාදසුත්තරපදෙසු උදකස්ස උදාදෙසො වා හොති; උදකුම්භො, උදකකුම්භො; උදපත්තො, උදකපත්තො; උදබින්දු, උකබින්දු–-ආකතිගණො’යං.

เมื่อมีหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมีบ้าง; อุทกุมโภ หรือ อุทกกุมโภ, อุทปัตโต หรือ อุทกปัตโต, อุทพินทุ หรือ อุทกพินทุ; หมวดศัพท์นี้เป็นอากติคณะ

සොතාදිසූලොපො-.

การลบ (สระท้าย) ในเพราะหมวดศัพท์มี โสตะ เป็นต้น

සොතාදිසුත්තරපදෙසුඋදකස්ස උස්සලොපො හොති; දකසොතං; දකරක්ඛසො.

ในบทหลังทั้งหลายมีโสตะเป็นต้น การลบ อุ แห่งอุทกะย่อมมี; ทกโสตะ (กระแสน้ำ); ทกรักขสะ (ยักษ์น้ำ).

ට නඤ්ස්ස-.

การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์.

උත්තරපදෙනඤ්සද්දස්ස ට හොති; අබ්‍රාහ්මණො –-ඤකාරො කිං, කෙවලස්සමා හොතු; පාමනපුත්තො.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อพฺราหฺมโณ – ญการ มีไว้ทำไม? เพื่อให้เป็นเพียงสมาสเท่านั้น; ปามนปุตฺโต.

අන සරෙ-.

เป็น อน เมื่อมีสระอยู่หลัง.

සරාදො උත්තරපදෙ නඤ්සද්දස්සඅන හොති; අනක්ඛාතං.

เมื่อบทหลังมีสระเป็นเบื้องต้น การแปลงเป็น อน แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อนกฺขาตํ.

2 ඤකාරොති-සබ්බත්ථ.

คำว่า ญการ (ตามไป) ในที่ทั้งปวง.

නඛාදයො-.

นขศัพท์เป็นต้น.

නඛාදයො සද්දා අකතටාදෙසා නිපච්චන්තෙ;’නාස්ස ඛමත්ථිති’ නඛො; අඛමඤ්ඤං–-සඤ්ඤාසද්දෙසු ච නිප්ඵත්තිමත්තං යථාකථචි කත්තබ්බං.’

นขศัพท์เป็นต้น สำเร็จรูปโดยไม่มีการแปลงเป็น อะ; 'ความอดทน (ช่องว่าง) ของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นโข; ส่วนคำอื่นคือ อขมํ; และในสัญญาสัพท์ทั้งหลาย พึงทำเพียงความสำเร็จรูปโดยประการใดประการหนึ่ง.

නාස්ස කුලමත්ථි’ති නකුලො; අකුලමඤ්ඤං; නඛ නකුල නපුංසක නක්ඛත්ත නාක එවමාදි.

'ตระกูลของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นกุโล; ส่วนคำอื่นคือ อกุลํ; นข, นกุล, นปุํสก, นกฺขตฺต, นาก เป็นต้น.

නගො වාප්පාණිනි-.

เป็น นค บ้าง ในสิ่งไม่มีชีวิต.

නග්ैච්චප්පාණිනි වා නිපච්චතෙ; නගා, රුක්ඛා; නගා, පබ්බතා; අගා, රුක්ඛා; අගා පබ්බතා–-අප්පාණිනීති -කිං? අගො වසලො සීතෙන.

นคศัพท์ สำเร็จรูปบ้างในสิ่งไม่มีชีวิต; นคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), นคา (ภูเขาทั้งหลาย), อคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), อคา (ภูเขาทั้งหลาย) – คำว่า 'ในสิ่งไม่มีชีวิต' มีไว้ทำไม? อโค (คนถ่อยผู้ไม่ไปเพราะความหนาว).

සහස්ස සො’ඤ්ඤත්ථෙ-.

การแปลง สห เป็น ส ในความหมายของบทอื่น.

අඤ්ඤපදත්ථවුත්තිම්හි සමාසෙ උත්තරපදෙ පරෙ සහස්ස සො වා හොති; සපුත්තො, සහපුත්තො; අඤ්ඤත්ථෙති-කිං? සහකත්වා සහයුජ්ඣිත්වා.

ในสมาสที่มีเนื้อความของบทอื่นเป็นประธาน เมื่อมีบทหลังอยู่หลัง การแปลง สห เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปุตฺโต, สหปุตฺโต – คำว่า 'ในความหมายอื่น' มีไว้ทำไม? สหกตฺวา, สหยุชฺฌิตฺวา.

සඤ්ඤායං-.

ในนามชื่อ.

සහස්සුත්තරපදෙ සො හෙති සඤ්ඤායං; සාස්සත්ථං; සපලාසං.

การแปลง สห เป็น ส เมื่อมีบทหลัง ย่อมมี ในนามชื่อ; สาสฺสตฺถํ, สปลาลํ.

අපච්චක්ඛෙ-.

ในสิ่งที่ไม่ปรากฏชัด.

අපච්චක්ඛෙ ගම්‍යමානෙ සහස්ස සො හොතුත්තරපදෙ; සාග්ගි, කපොතො; සපිසාවා, වාතමණ්ඩලිකා.

เมื่อเนื้อความที่ไม่ปรากฏชัดถูกรู้ได้ การแปลง สห เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; สคฺคิ (นกพิราบ), สปิสาวา (ลมหมุน).

අකාලෙ සකත්ථෙ-.

ในความหมายของตนที่ไม่ใช่กาล.

සකත්ථප්පධානස්ස සහසද්දස්ස අකාලෙ උත්තරපදෙ සො හොති; සම්පන්නං බ්‍රහ්මං සබ්‍රහ්මං; සචක්කං නිධෙහි, සධුරං–-අකාලෙති-කිං? සහපුබ්බනහං, සහාපරන්හං.

การแปลง สหศัพท์ที่มีเนื้อความของตนเป็นประธาน เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลังที่ไม่ใช่กาล; พรหมที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สพฺรหฺมํ; จงวางไว้พร้อมด้วยจักร (สจกฺกํ), พร้อมด้วยเพลา (สธุรํ) – คำว่า 'ไม่ใช่กาล' มีไว้ทำไม? สหปุพฺพนฺหํ, สหาปรนฺหํ.

ගන්ථාන්තාධික්‍යෙ-.

ในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง.

ගන්ථාන්තෙ ආධික්‍ය ච්ैඅ වත්තමානස්ස සහස්ස සො හොතුත්තරපදෙ; සකලං ජොතිමධීතෙ; සමුහුත්තං–-කාලත්ථො ආරම්භො; ආධික්‍යෙ-සදොණා ඛාරී; සමාසකො කහාපණො; නිච්චත්ථො’යමාරම්හො.

การแปลง สห ที่เป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; ย่อมเรียนซึ่งศิลปะ (โชติ) ทั้งหมด (สกลํ); สมุหุตฺตํ – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นกาล; ในความยิ่ง – ขารีที่มีโดณะเกิน (สโฑณา), กหาปณะที่มีมาสกเกิน (สมาสโก) – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นความแน่นอน.

සමානස්ස පක්ඛාදිසු වා-.

การแปลง สมาน เป็น ส บ้าง ในปักขะเป็นต้น.

පක්ඛාදිසුත්තරපදෙසු සමානස්සසො හොති වා; සපක්ඛො, සමානපක්ඛො; සජොති, සමානජොති–-පක්ඛාදිසූති-කිං? සමානසීලො; පක්ඛ ජොති ජනපද රත්ති පත්තිනී පත්තී නාභී බන්ධු බ්‍රහ්මචාරී නාම ගොත්ත රූප ඨානවණ්ණ වයො වචන ධම්ම ජාතිය ඝච්ච.

ในบทหลังทั้งหลายมีปักขะเป็นต้น การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปกฺโข, สมานปกฺโข; สโชติ, สมานโชติ – คำว่า 'ในปักขะเป็นต้น' มีไว้ทำไม? สมานสีโล; ปักขะ, โชติ, ชนบท, รัตติ, ปัตตินี, ปัตตี, นาภี, พันธุ, พรหมจารี, นาม, โคตระ, รูป, ฐานะ, วัณณะ, วัย, วจนะ, ธรรม, ชาติยะ, ฆัจจะ.

උදරෙ ඉයෙ-.

ในอุทรศัพท์ เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลัง.

උදරෙ ඉයපරෙ පරතො සමානස්ස සො වා හොති; සොදරියො; සමානොදරියො–-ඉයෙති-කිං? සමානොදරතං.

เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลังอุทรศัพท์ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; โสทริโย, สมาโนทริโย – คำว่า 'อิย' มีไว้ทำไม? สมาโนทรตํ.

රීරික්ඛකෙසු-.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย.

එතෙසුසමානස්ස සො හොති; සරී; සරික්ඛො; සරිසො.

ในคำเหล่านี้ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมี; สรี, สริกฺโข, สริโส.

සබ්බාදිනමා-.

การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา.

රීරික්ඛකෙසුසබ්බාදීනමා හොති; යාදී, යාදික්ඛො, යාදිසො.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา ย่อมมี; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส.

න්තකිමිමානං ටාකීටී-.

การแปลง เอตะ, กึ และอิมะ เป็น ฏา, กี และตี.

රීරික්ඛකෙසු න්තසද්දකිංසද්ද්ैමසද්දානං ටාකීටී හොන්ති යථාක්කමං; භවාදී, භවාදික්ඛො, භවාදිසො; කීදී, කීදික්ඛො, කීදිසො; ඊදී, ඊදික්ඛො, ඊදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, นฺตศัพท์, กึศัพท์ และ อิมศัพท์ เป็น ฏา (ṭā), กี (kī), ตี (ṭī) ตามลำดับ; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส; อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส.

තුම්හාම්භානං තාමෙකස්මිං-.

ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ในบทเดียว.

රීරික්ඛකෙසු තුම්හාම්හානං තාමා හොන්තෙකස්මිං යථාක්කමං; තාදී, තාදික්ඛො, තාදිසො;මාදී, මාදික්ඛො, මාදිසො; –-එකස්මින්ති-කිං? තුම්හාදී, අම්හාදී, තුම්හාදික්ඛො, අම්හාදික්ඛො, තුම්හාදිසො, අම්හාදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ตามลำดับ ในบทเดียว; ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส; มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. คำว่า “ในบทเดียว” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปที่เป็นคนละบท เช่น) ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

තංමමඤ්ඤත්‍ර-.

เป็น ตํ และ มํ ในที่อื่น.

රීරික්ඛකන්තතො’ඤ්ඤස්මිං උත්තරපදෙ තුම්හාම්හානමෙ කස්මිං තංමං හොන්ති යථාක්කමං; තන්දීපා; මන්දීපා; තං සරණා, මංසරණා; තය්‍යොගො මය්‍යොගොති-බින්දුලොපො.

ในบทหลังอื่นจาก รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ ในบทเดียว เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ; ตนฺทีปา, มนฺทีปา; ตํสรณา, มํสรณา; ตยฺโยโค, มยฺโยโค (มีการลบพินทุ).

වෙතස්සෙට-.

ในเพราะ เอตสฺสศัพท์ และ เอฏปัจจัย.

රීරික්ඛකෙස්වෙතස්සෙට වා හොති; එදී, එතාදී; එදික්ඛො, එතාදික්ඛො; එදිසො, එතාදිසො.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, เอตสฺสศัพท์ เป็น เอ บ้าง; เอที, เอตาที; เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข; เอทิโส, เอตาทิโส.

විධාදිසු ද්විස්ස දු-.

ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ.

ද්විස්ස දු හොති විධාදිසු; දුවිධො, දුපට්ටං; එවමාදි.

ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น; ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ; เป็นต้น.

දි ගුණාදිසු-.

ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ.

ගුණාදිසු ද්විස්ස දි හොති; දිගුණං, දිරත්තං, දිගු; එවමාදි

ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น; ทิคุณํ, ทิรตฺตํ, ทิคุ; เป็นต้น.

තිස්ව-.

ในเพราะ ติศัพท์ ทฺวิศัพท์ เป็น อ.

තීසු ද්විස්ස අ හොති; ද්වත්තික්ඛත්තුං, ද්වත්තිපත්තපූරා.

ทฺวิศัพท์ เป็น อ ในเพราะ ติศัพท์; ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวตฺติปตฺตปูรา.

ආ සංඛ්‍යායාසතාදො’නඤ්ඤත්ථෙ-.

ในเพราะสังขยาบทหลัง ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น.

සංඛ්‍යායමුත්තරපදෙ ද්විස්සආ හොතසදාදො’නඤ්ඤත්ථෙ; ද්වාදස, ද්වාවීසති, ද්වත්තිංස; සංඛ්‍යායන්ති-කිං?’දිරත්තං; අසතාදොති-කිං? ද්විසතං, ද්විසහස්සං; අනඤ්ඤත්ථෙති-කිං?ද්විදසා.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยา” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทิรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิสตํ, ทฺวิสหสฺสํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิทสา.

තිස්සෙ-.

ติศัพท์ เป็น เอ.

සංඛ්‍යායමුත්තරපදෙ තිස්ස එහොතසතාදො’නඤ්ඤත්ථෙ; තෙරස, තෙවිස, තෙත්තිංස–-සංඛ්‍යායන්ත්වෙව-තිරත්තං; අසතාදොත්වෙව-තිසතං; අනඤ්ඤත්ථෙත්වෙව-තිවතුකා.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ติศัพท์ เป็น เอ เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; เตรส, เตวีส, เตตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยาเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติวตุกา.

චත්තාලිසාදො වා-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง.

තිස්සෙවා හොති චත්තාලීසාදො; තෙචත්තාලීස, තිචත්තාලීස; තෙපඤ්ඤාස, තිපඤ්ඤාස; තෙසට්ඨි, තිසට්ඨි; තෙසත්තති, තීසත්තතී; ත්ඤසීති, තියාසීති; තෙනවුති, තිනවුති–-අසතාදොත්වෙව-තිසතං.

ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น; เตจตฺตาลีส, ติจตฺตาลีส; เตปญฺญาส, ติปญฺญาส; เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ; เตสตฺตติ, ติสตฺตติ; เตนาสีติ, ติยาสีติ; เตนวุติ, ตินวุติ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ.

ද්විස්සා ච-.

และ ทฺวิศัพท์ เป็น อา (และ เอ).

අසතාදො’නඤ්ඤත්ථෙ චත්තාලීසාදො ද්විස්සෙ වා හොති ආව ද්වෙචත්තාලීසං, ද්වාචත්තාසං, ද්විචත්තාලීසං; ද්වෙපඤ්ඤාසං, ද්වාපඤ්ඤාසං, ද්විපඤ්ඤාසං; ඉච්චාදි.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น เอ และ อา บ้าง เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ; ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ; เป็นต้น.

බාචත්තාලිසාදො-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น พา.

ද්විස්ස බා වා හොතචත්තාලීසාදො’නඤ්ඤත්ථෙ; බාරස, ද්වාදස; බාවීසති, ද්වාවීසති; බත්තිංස, ද්වත්තිංස–-අචත්තාලීසාදොති-කිං? ද්විචත්තාලීස.

ทฺวิศัพท์ เป็น พา บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; พารส, ทฺวาทส; พาวีสติ, ทฺวาวีสติ; พตฺติงฺส, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “เว้นจาก จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิจตฺตาลีส.

ද්විසතිදසෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණුපන්නා -.

ในเพราะ วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ.

වීසතිදසෙසු පරෙසු පඤ්චස්ස පණ්ණුපන්නා හොන්ති වා යථාක්කමං; පණ්ණුවීසති, පඤ්චවීසති;පන්නරස, පඤ්චදස.

เมื่อมี วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ บ้าง ตามลำดับ; ปณฺณุวีสติ, ปญฺจวีสติ; ปณฺณรส, ปญฺจทส.

චතුස්ස චුතො දසෙ-.

ในเพราะ ทสศัพท์ จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ.

චතුස්ස චුචො හොන්ති වා දසසද්දෙ පරෙ; චුද්දස, චොද්දස, චතුද්දස.

เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ บ้าง; จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

ඡස්ස සො-.

ฉศัพท์ เป็น โส.

ඡස්ස සො ඉච්චයමාදෙසො හොති දසසද්දෙ පරෙ; සොළස.

การแปลงเป็น โส นี้ มีแก่ ฉศัพท์ เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง; โสฬส.

එකට්ඨානමා-.

เอกศัพท์ และ อฏฺฐศัพท์ เป็น อา.

එකඅට්ඨානං ආ හොති දසෙ පරෙ; එකාදස, අට්ඨාරස.

เอก และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อมี ทสะ อยู่ข้างหลัง; เอกาทสะ, อัฏฐารสะ.

ර සංඛ්‍යාතො වා-.

ระ ในจำนวนนับ หรือไม่ก็ได้.

සංඛ්‍යාතො පරස්ස දසස්සර හොති විභාසා; එකාරස, එකාදස; බාරස, ද්වාදස; පන්නරස, පඤ්චදස; සත්තරස, සත්තදස; අට්ඨාරස, අට්ඨාදස–-පන්නබාදෙසෙසු නිච්චං, ඉධ න හොති චතුද්දස.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลังจำนวนนับ เป็น ระ โดยวิภาสา; เอการสะ, เอกาทสะ; พารสะ, ทวาทสะ; ปัณณรสะ, ปัญจทสะ; สัตตรสะ, สัตตทสะ; อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ – ในการแปลงเป็น ปัณณะ และ พาระ เป็นนิจจะ, ในที่นี้ไม่เป็น จตุททสะ.

ඡතීහි ළො ච-

จาก ฉะ และ ติ เป็น ฬะ ด้วย

ඡතීහි පරස්ස දසස්ස ළො හොති රො ච; සොළස, සොරස; තෙළස, තෙරස.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลัง ฉะ และ ติ เป็น ฬะ และ ระ; โสฬสะ, โสรสะ; เตฬสะ, เตรสะ.

චතුත්ථතතියානමඩ්ඪුඩ්ඪතියා-.

จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ

අඩ්ඪා පරෙසං චතුත්ථතතියානං උඩ්ඪතියා හොන්ති යථාක්කමං;’අඩ්ඪන චතුත්ථො’ අඩ්ඪුඩ්ඪො,’අඩ්ඪෙන තතියො’ අඩ්ඪතියො–-කථං?අඩ්ඪතෙය්‍යොති-සකත්ථෙ ණ්‍යෙ උත්තර පදවුද්ධි.

อัฑฒะ ที่อยู่ข้างหน้า จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อุฑฒะ และ ติยะ ตามลำดับ; ‘ที่สี่กับครึ่ง’ คือ อัฑฒุฑฒะ, ‘ที่สามกับครึ่ง’ คือ อัฑฒติยะ – อย่างไร? อัฑฒเตยยะ ในสกัดถะ ลงปัจจัย ณะยะ และมีการวุฒิที่บทหลัง.

දුතියස්ස සහ දියඩ්ඪදිවඩ්ඪා-.

ทุติยะ พร้อมกับ (อัฑฒะ) เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ

අඩ්ඪා පරස්ස දුතියස්ස සහඅඩ්ඪසද්දෙන දියඩ්ඪදිවඩ්ඪා හොන්ති;’ අඩ්ඪෙන දුතියො’ දියඩ්ඪො, දිවඩ්ඪො වා.

ทุติยะ ที่อยู่ข้างหลัง อัฑฒะ พร้อมกับศัพท์ อัฑฒะ เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ; ‘ที่สองกับครึ่ง’ คือ ทิยัฑฒะ หรือ ทิวฑฒะ.

සරෙ කද කුස්සුන්තරත්ථෙ-.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง กุ เป็น กทะ ในความหมายของบทหลัง

කුස්සුත්තරපදත්ථෙ වත්තමානස්ස සරාදො උත්තරපදෙ කදා දෙසොහොති; කදන්නං, කදසනං–-සරෙති-කිං? කුපුත්තො; උත්තරත්ථෙති-කිං? කුඔට්ඨො; රාජා.

กุ ที่เป็นไปในความหมายของบทหลัง เมื่อมีบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลงเป็น กทะ; กทัณณะ, กทาสนะ – ‘ในสระ’ คืออะไร? กุปุตโต; ‘ในความหมายของบทหลัง’ คืออะไร? กุโอฏโฐ; ราชา.

කාප්පත්ථෙ-.

กา ในความหมายว่า น้อย

අප්පත්ථෙ වත්තමානස්ස කුස්සකා හොතුත්තරපදත්ථෙ;’අප්පකං ලවණං’ කාලවණං.

กุ ที่เป็นไปในความหมายว่า น้อย เป็น กา ในความหมายของบทหลัง; ‘เกลือเล็กน้อย’ คือ กาลวณัง.

පුරිසෙවා-.

ในบุรุษ เป็น วา (หรือไม่ก็ได้)

කුස්ස පුරිසෙකා හොති වා; කාපුරිසො, කුපුරිසො–-අයමප්පත්තවිභාසා–-අප්පත්ථෙ තුපුබ්බෙනනිච්චංහොති;’ඊසං පුරිසො’ කාපුරිසො.

กุ ในบุรุษ เป็น กา หรือไม่ก็ได้; กาปุริโส, กุปุริโส – นี้เป็นอัปปัตตวิภาสา – แต่ในความหมายว่า น้อย เป็นนิจจะด้วยสูตรก่อน; ‘บุรุษเล็กน้อย’ คือ กาปุริโส.

පුබ්බාදීහුත්තරපදස්සඅහස්ස අන්හාදෙසො හොති; පුබ්බන්හො; අපරන්හො; අජජන්හො; සායන්හො; මජ්ඣන්හො.

อหะ ที่เป็นบทหลังของ ปุพพะ เป็นต้น แปลงเป็น อัณหะ; ปุพพัณโห, อปรัณโห, อัชชันโห, สายัณโห, มัชฌัณโห.

ඉති මොග්ගල්ලානෙ ව්‍යාකරණෙ වුත්තියං සමාසකණ්ඩො තතියො.

จบสมัสสกัณฑ์ที่ ๓ ในโมคคัลลานะพยากรณ์วุตติ

ඡට්ඨියන්තා නාමස්මා වා ණප්පච්චයො හොතපච්චෙ’භිධෙයෙ; ණකාරො වුද්ධ්‍යත්ථො; එවමඤ්ඤත්‍රාපි,’වසිට්ඨස්සාපච්චං’ වාසිට්ඨො, වාසිට්ඨී වා; ඔපගවො, ඔපගවී වා –-වෙති-වාක්‍ය සමාසවිකප්පත්ථං තස්සාධිකාරො සකත්ථාවධි.

จากนามศัพท์ที่มีวิภัตติที่ ๖ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร; ณะ มีไว้เพื่อการวุฒิ; แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน, ‘บุตรของวสิฏฐะ’ คือ วาสิฏโฐ หรือ วาสิฏฐี; โอปคโว หรือ โอปคาวี – ‘วา’ มีไว้เพื่อเป็นทางเลือกระหว่างประโยคและสมาส การตามไปของศัพท์นั้นมีขอบเขตถึงสกัดถะ.

වච්ඡාදිතොණානණායනා-.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะ, อาณะ, อายนะ

වච්ඡාදීහි අපච්චප්පච්චයන්තෙහි හොත්තාදීහිච සද්දෙහි ණානණායනප්පච්චයා වා හොන්තපච්චෙ. වච්ඡානො වච්ඡායනො; කච්චානො, කච්චායනො–-යාගමෙ-කාතියානො; මොග්ගල්ලානො, මොග්ගල්ලායනො; සාකටානො, සාකටායනො; කණ්භානො, කණ්භායනො; ඉච්චාදි.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ที่ลงปัจจัยในความหมายว่าบุตรแล้ว และจากศัพท์ โหตตะ เป็นต้น ลงปัจจัย อาณะ และ อายนะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. วัจฉาโน, วัจฉายโน; กัจจาโน, กัจจายโน – เมื่อมีการลง ยะ อาคม เป็น กาติยาโน; โมคคัลลาโน, โมคคัลลายโน; สากฏาโน, สากฏายโน; กัณหาโน, กัณหายโน; เป็นต้น.

කත්තිකාදීහි විධවාදීහි ච ණෙය්‍යණෙරා වා යථාක්කමං හොන්තපච්චෙ. කත්තිකෙය්‍යො. වෙනතෙය්‍යො; භාගීනෙය්‍යො ඉච්චාදි–-වෙධවෙරො; වන්ධකෙරො; නාළිකෙරො; සාමණෙරො ඉච්චාදි.

จาก กัตติกะ เป็นต้น และจาก วิธวะ เป็นต้น ลงปัจจัย เณยยะ และ เณระ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร ตามลำดับ. กัตติเกยโย, เวณเตยโย, ภาคิเนยโย เป็นต้น – เวธเวโร, วันธเกโร, นาฬิเกโร, สามเณโร เป็นต้น.

ණ්‍ය දිච්චාදීහි-.

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ

දිතිප්පභුතීහි ණ්‍යො වා හොතපච්චෙ. දෙච්චො; ආදිච්චො; කොණ්ඩඤ්ඤො; ගග්ග්‍යො; භාතබ්බො; ඉච්චාදි

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. เทจโจ, อาทิจโจ, โกณฑัญโญ, คัคคโย, ภาตัพโพ เป็นต้น

ආ ණි-.

จาก อะ ลงปัจจัย ณี

අකාරන්තතො ණි වා හොතපච්චෙ දක්ඛි; දොණි; වාසවි; වාරුණිච්චාදි.

จากศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณี หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. ทักขิ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ เป็นต้น.

රාජතො ඤ්ඤො ජාතියං-.

จาก ราชะ ลงปัจจัย ญะ ในความหมายว่าชาติ

රාජසද්දතො ඤ්ඤො වා හොතපච්චෙ ජාතියං ගම්‍යමානායං. රාජඤ්ඤො–-ජාතියන්ති කිං?රාජාපච්චං.

จากศัพท์ ราชะ ลงปัจจัย ญะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ราชัญโญ – ‘ในความหมายว่าชาติ’ คืออะไร? ราชบุตร.

ඛත්තා යියා-. ඛත්තසද්දා යෙයා හොන්තපච්චෙ ජාතියං ඛත්‍යො; ඛත්තියො ජාතියයන්ත්වෙ-ඛත්ති.

จาก ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ. จากศัพท์ ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ขัตโย, ขัตติโย; แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ ขัตติ.

මනුතො ස්සසණි-.

จาก มนุ ลงปัจจัย สสะ, สระ, ณิ

මනුසද්දතො ජාතියං ස්සසණ හොන්තපච්චෙ. මනුස්සො; මානුසො? ඉත්ථියං-මනුස්සා; මානුසී–-ජාතියන්ත්වෙව-මාණවො.

จากศัพท์ มนุ ในความหมายว่าชาติ ลงปัจจัย สสะ, สระ และ ณะ ในความหมายว่าบุตร. มนุสโส, มานุโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น มนุสสา, มานุสี – แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ มาณโว.

ජනපදනාමස්මා ඛත්තියා රඤ්ඤො ච ණො-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อชนบท ในความหมายว่า กษัตริย์ และพระราชา

ජනපදස්ස යං නාමං තන්නාමස්මා ඛත්තියාපච්චෙ රඤ්ඤොව ණො හොති. පඤ්චාලො; කොසලො; මාගධො; ඔක්කාකො–-ජනපදනාමස්මාති-කිං? දාසරථි; ඛත්තියාති-කිං?’පඤ්චාලස්ස බ්‍රාහ්මණස්සාපච්චං’ පඤ්චාල.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อของชนบท ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) ของกษัตริย์ และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: ปัญจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกกาโก. ถามว่า 'จากชื่อชนบท' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล). ถามว่า 'ในความหมายว่ากษัตริย์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันในรูปวิเคราะห์ว่า 'เหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ' ซึ่งเป็น ปัญจาละ (แต่ไม่ใช่กษัตริย์)

ණ්‍ය කුරුසිවීහී-.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี

කුරුසිවීහපච්චෙ රඤ්ඤෙ ච ණ්‍යො හොති; කොරබ්‍යො සෙබ්‍යො.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: โกรพฺโย, เสพฺโย

ණ රාගා තෙන රත්තං-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า สิ่งที่ย้อมแล้วด้วยสีนั้น

රාගවාචිතතියන්තතො රත්තමිච්චෙතස්මිං අත්ථෙ ණො හොති’කසාවෙන රත්තං’ කාසාවං;කොසුම්භං; හාලිද්දං–-රාගාති කිං? දෙවදත්තෙන රත්තං වත්ථං; ඉධ කස්මා නහොති? නීලං පීතන්ති–-ගුණවචනත්තා විනාපි ණෙන ණත්ථස්සාභිධානතො.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า 'ย้อมแล้ว'. ตัวอย่าง: กาสาวํ (ย้อมด้วยน้ำฝาด), โกสุมฺภํ (ย้อมด้วยดอกคำฝอย), หาลิทฺทํ (ย้อมด้วยขมิ้น). ถามว่า 'หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันประโยคว่า 'ผ้าอันเทวทัตย้อมแล้ว'. ถามว่า ในคำว่า นีลํ (สีเขียว), ปีตํ (สีเหลือง) ทำไมจึงไม่ลง ณะ ปัจจัย? ตอบว่า เพราะเป็นคุณศัพท์ (คุณวจนะ) ซึ่งแสดงเนื้อความของ ณะ ปัจจัยได้เองอยู่แล้วโดยไม่ต้องลงปัจจัย

නක්ඛත්තෙනින්දුයුත්තෙන කාලෙ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรอันประกอบด้วยพระจันทร์

තතියන්තතො නක්ඛත්තා තෙන ලක්ඛිතෙ කාලෙ ණො හොති; තං චෙ නක්ඛන්තමින්දුයුත්තං හොති. ඵුස්සී, රත්තී; ඵුස්සො, අහො–-නක්ඛත්තෙනෙති-කිං? ගුරුනා ලක්ඛිතා රත්ති; ඉන්දු යනුත්තෙනෙති-කිං? කත්තිකාය ලක්ඛිතො මුහුත්තො; කාලෙති-කිං? ඵුස්සෙනලක්ඛිතා අත්ථසිද්ධි–-අජ්ජකත්තිකාති කත්තිකා යුත්තෙ චන්දෙ කත්තිකාසද්දො වත්තතෙ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์นักษัตรที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์. ตัวอย่าง: ผุสฺสี รตฺตี (ราตรีที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ), ผุสฺโส อโห (วันที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ). ถามว่า 'หลังศัพท์นักษัตร' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ราตรีที่กำหนดด้วยครู (พฤหัสบดี)'. ถามว่า 'อันประกอบด้วยพระจันทร์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ครู่ที่กำหนดด้วยดาวกัตติกา'. ถามว่า 'ในความหมายว่ากาล' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ความสำเร็จประโยชน์ที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง ในคำว่า 'อชฺช กตฺติกา' (วันนี้เป็นวันกัตติกา) ศัพท์ว่า กตฺติกา หมายถึงพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดาวกัตติกา

සාස්ස දෙවතා පුණ්ණමංසි-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'นั่นเป็นเทวดาของเขา' หรือ 'นั่นเป็นวันเพ็ญของเขา'

සෙති පඨමන්තා අස්සාති ඡට්ඨත්ථෙ ණො භවති යං පඨමන්තං සා වෙ දෙවතා පුණ්ණමාසී වා.’සුගතො දෙවතා අස්සා’ති සොගතො; මාහින්දො; යාමො; වාරුණො; ඵුස්සී පුණ්ණමාසී අස්ස සම්බන්ධිනී’ති ඵුස්සො, මාඝො; මාඝො; ඵග්ගුනො; චිත්තො; වෙසාඛො;පෙට්ඨමුලො; ආසාළ්හො; සාවණො; පොට්ඨපාදො; අස්සයුජො; කත්තිකො; මාගසිරො–-පුණ්ණමාසීති-කිං, ඵුස්සි පඤ්චමී අස්ස–-පුණ්ණමාසීව ගතකමාසසම්බන්ධිනී න හොති;’පුණ්ණො මා අස්සන්ති’ නිබ්බචනා–-අතො එව නිපාතනා ණො, සාගමො ච, මාසසුතීයාව නපපඤ්චදසරත්තාදො විධි.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' โดยที่ศัพท์ปฐมาวิภัตตินั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ. ตัวอย่าง (เทวดา): โสคโต (มีพระสุคตเป็นเทวดา), มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. ตัวอย่าง (วันเพ็ญ): ผุสฺโส (เดือนที่มีวันเพ็ญประกอบด้วยดาวปุสสะ), มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ถามว่า 'วันเพ็ญ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'วันที่ 5 ประกอบด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง คำว่า ปุณฺณมาสี มีรูปวิเคราะห์ว่า 'ปุณฺโณ มา อสฺสํ' (พระจันทร์เต็มในวันนั้น) ลง ณะ ปัจจัย และ ส อาคม ด้วยอำนาจนิปาตนะ

තමධීතෙ තං ජානාති කණිකා ච-.

ลง ณะ และ ณิก ปัจจัย ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'

දුතියන්තතො තමධීතෙ තං ජානාතීති එතෙස්ඵත්ථෙසුණො හොති කො ණිකොව.’ ව්‍යාකරණමධීතෙ ජානාති වා’ වෙය්‍යාකරණො; ඡාන්දසො; කමකො; පදකො; වෙනයිකො; සුත්තන්තිකො–-ද්විතග්ගහණං පුථගෙව විධානත්ථං ජානනස්සච අජ්ඣෙනවිසයභාවදස්සනත්ථං පසිම්බුපසංගහත්ථඤ්ච.

ลง ณะ หรือ ณิก ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'. ตัวอย่าง: เวยฺยากรโณ (ผู้ศึกษาหรือรู้ไวยากรณ์), ฉานฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก. การระบุทั้งสองอย่าง (ศึกษาและรู้) เพื่อแสดงการบัญญัติแยกกัน และเพื่อแสดงว่าความรู้นั้นมีพื้นฐานมาจากการศึกษา และเพื่อรวมเอาศัพท์อื่นๆ เช่น ปสิมฺพุ เป็นต้น เข้ามาด้วย

තස්ස විසයෙ දෙසෙ.-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นวิสัยของสิ่งนั้น' ซึ่งหมายถึงประเทศ

ඡඨියන්තා විසයෙ දෙසරූපෙ ණො හොති.’වසාතීනං විසයො දෙසො’වාසාතො–-දෙසෙති කිං? චක්ඛුස්ස විසයො රූපං, දෙවදත්තස්ස විසයො’නුවාකො.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'วิสัย' ที่เป็นประเทศ. ตัวอย่าง: วาสาโต (ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสาติ). ถามว่า 'ที่เป็นประเทศ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'รูปเป็นวิสัยของจักษุ' หรือ 'บทสวดเป็นวิสัยของเทวทัต'

නිවාසෙ තන්නාමෙ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' และเป็นชื่อของประเทศนั้น

ඡට්ඨියන්තා නිවාසෙ දෙසෙ තන්නාමෙ ණො හොති;’සිවීනං නිවාසො දෙසොසෙබ්‍යො; වාසාතො.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เสพฺโย (ประเทศที่เป็นที่อยู่ของพวกสิวี), วาสาโต

අදූරභවෙ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้'

ඡට්ඨියන්තා අදූරභවෙ දෙසෙතන්නාමෙ ණො හොති;’විදසාය අදුරභවං’ වෙදිසං.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เวทิสํ (ประเทศที่มีอยู่ในที่ใกล้เมืองวิทิสา)

තෙනතිබ්බත්තෙ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นด้วยสิ่งนั้น'

තතියන්තා නිබ්බත්තෙ දෙසෙතන්නාමෙ ණො හොති; කුසම්බෙන නිබ්බත්තා කොසම්බී, නගරී; කාකන්දී, මාකන්දී,’සහස්සෙන නිබ්බත්තා’ සාහස්සී, පරිඛා–-හෙතුම්හි කත්තරිකරණෙ ච යථායොගං තතියා.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: โกสมฺพี นครี (เมืองที่เกิดขึ้นด้วยพระเจ้ากุสัมพะ), กากนฺที, มากนฺที. อีกตัวอย่าง: สาหสฺสี ปริขา (คูเมืองที่เกิดขึ้นด้วยคนพันคน). ตติยาวิภัตติในที่นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ กัตตา หรือกะระณะ ตามความเหมาะสม

තමිධත්ථි-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

තන්ති පඨමන්තා ඉධාති සත්තම්‍යත්ථෙ දෙසෙ තන්නාමෙ ණො හොති, යන්තං පඨමන්තමත්ථි චෙ;’උදුම්බරා අස්මිං දෙසෙ සන්තී’ති ඔදුම්බරො, බාදරො, බබ්බජො.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในที่นี้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น หากสิ่งที่เป็นปฐมาวิภัตตินั้นมีอยู่จริง. ตัวอย่าง: โอทุมฺพโร (ประเทศที่มีต้นมะเดื่ออยู่), พาทโร, พพฺพโช

තත්‍ර භවෙ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่ในที่นั้น'

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණො හොති;’උදකෙ භවො’ඔදකො, ඔරසො, ජානපදො, මාගධො, කාපිලවත්ථවො, කොසම්බො.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่'. ตัวอย่าง: โอทโก (เกิดในน้ำ), โอรโส (เกิดจากอก), ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ

අජ්ජාදීහි තතො-.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น

භවත්ථෙ අජ්ජාදීහි තනො හොති;’අජ්ජ භවො’ අජ්ජතනො, ස්වාතනො, හිය්‍යත්තනො.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น ในความหมายว่า 'มีอยู่ใน...'. ตัวอย่าง: อชฺชตโน (มีอยู่ในวันนี้), สฺวาตโน (มีอยู่ในวันพรุ่งนี้), หิยฺยตฺตโน (มีอยู่ในวันวาน)

පුරාතො ණො ච-.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา

පුරා ඉච්චස්මා භවත්ථෙ ණො හොති තනො ච; පුරාණො, පුරාතනො.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา ในความหมายว่า 'มีอยู่ในกาลก่อน'. ตัวอย่าง: ปุราโณ, ปุราตโน

අමාත්ථච්චො-. අමාසද්දතො අච්චො හොති භවත්ථෙ; අමච්චො.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ศัพท์ ในความหมายว่า 'มีอยู่ร่วมกัน'. ตัวอย่าง: อมจฺโจ (ผู้มีอยู่ร่วมกัน/อำมาตย์)

මජ්ඣාදිත්විමො-.

ลง อิมา ปัจจัย หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น

මජ්ඣාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි භවත්ථෙ ඉමො හොති; මජ්ඣිමො, අන්තිමො–-මජ්ක්ජ්ධඅන්ත හෙට්ඨා උපරි ඔර පාර පච්ඡා අබ්භන්තර පච්චන්ත.

อิโม ปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; มชฺฌิมะ, อนฺติมะ; (ศัพท์เหล่านี้คือ) มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต.

කණ්ණෙය්‍යණෙය්‍යකයියා-.

กณ, เณยฺย, เณยฺยก, ย, อิย ปัจจัย.

සත්තම්‍යන්තා එතෙ පච්චයා හොන්ති භවත්ථෙ; කණ-’කුසිනාරායං භවො’ කොසිනාරකො, මාගධකො, ආරඤ්ඤකෙ, විහාරො–-ණෙය්‍ය-ගඞ්ගෙය්‍යො, පබ්බතෙය්‍යො, වානෙයෙය්‍යා–-ණෙය්‍යක-කොලෙය්‍යකො, බාරාණසෙය්‍යකො, චම්පෙය්‍යකො; මිථිලෙය්‍යකොති-එය්‍යකො–-ය-ගම්මො, දිබ්බො; ඉයගාමියො, උදරියො, දිවියො, පඤ්චාලියො, බොධපක්ඛීයො, ලොකියො.

ปัจจัยเหล่านี้ลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; กณปัจจัย: ‘มีอยู่ในกุสินารา’ เป็น โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก (วิหาโร); เณยฺยปัจจัย: คังเคยฺโย, ปัพพเตยฺโย, วาเณยฺโย; เณยฺยกปัจจัย: โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จัมเปยฺยโก; มิถิเลยฺยโก (เป็น เอยฺยโก); ยปัจจัย: คัมฺโม, ทิพฺโพ; อิยปัจจัย: คามิโย, อุทะริโย, ทิวิโย, ปัญจาลิโย, โพธิปักขิโย, โลกิโย.

ණිකො-.

ณิกปัจจัย.

සත්තම්‍යන්තා භවත්ථෙ ණිකො හොති; සාරදිකො, දිවසො; සාරදිකා, රත්ති.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; สารทิโก (ทิวโส), สารทิกา (รตฺติ).

තමස්ස සිප්පං සීලං පණ්‍යං පහරණං පයොජනං-.

สิ่งนั้นเป็นศิลปะ ศีล สินค้า อาวุธ หรือประโยชน์ของเขา.

පඨමන්තා සිප්පාදිවාචකා අස්සෙති ඡඪත්ථෙ ණිකො හොති;’වීණාවාදනං සිප්පමස්ස’ වෙණිකො, මොදඞ්ගිකො, වංසිකො;’පංසුකූලධාරණං සීලමස්ස’ පංසුකූලිකො, තෙචීවරිකො;’ගන්ධොපණ්‍යමස්ස’ ගන්ධිකො, තෙලිකො, ගොළිකො’චාපො පහරණමස්ස’ චාපිකො, තොමරිකො, මුග්ගරිකො;’උපධිප්ප යොජනමස්ස’ ඔපධිකං, සාතිකං, සාහස්සිකං.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ของเขา" (อสฺส - ฉัฏฐีวิภัตติ) หลังศัพท์ที่เป็นปฐมาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงศิลปะเป็นต้น; ‘การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา’ เป็น เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก; ‘การทรงผ้าบังสุกุลเป็นศีลของเขา’ เป็น ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก; ‘ของหอมเป็นสินค้าของเขา’ เป็น คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก; ‘ธนูเป็นอาวุธของเขา’ เป็น จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก; ‘อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา’ เป็น โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

තං හන්තරහති ගච්ඡතුඤ්ඡති චරති-. දුතියන්තා හන්තීති එවමාදිස්වත්ථෙසු ණිකො හොති; පක්ඛීහි-’පක්ඛිනො හන්තී’ති පක්ඛිකො, සාකුණිකො, මායුරිකො–-මච්ඡෙහි- මච්ඡිකො, මෙනිකො–-මිගෙහි මාගවිකො, හාරිණිකො, - සූකරිකොති- ඉකො;’සතමරහතී’ති සාතිකං, සන්දිට්ඨිකං;’එහි පස්ස විධිං රහතී’ති එහිපස්සිකො, සාහස්සිකො–-සහස්සියොතීධ ඉයො;’පරදාරං ගච්ඡතී’ති පාරදාරිකො, මග්ගිකො, පඤ්ඤාසයොජනිකො;’ බදරෙ උඤ්ඡතී’ති බාදරිකො, සාමාකිකො;’ධම්මං චරතී’ති ධම්මිකො, අධම්මිකො.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า ฆ่า, ควร, ไป, เก็บเกี่ยว, ประพฤติ หลังศัพท์ที่เป็นทุติยาวิภัตติ; (ในอรรถว่าฆ่า) ‘ฆ่านก’ เป็น ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก; ‘ฆ่าปลา’ เป็น มจฺฉิโก, เมนิโก; ‘ฆ่าเนื้อ’ เป็น มาควิโก, หาริณิโก, สูกริโก (เป็น อิกะ); (ในอรรถว่าควร) ‘ควรค่าร้อย’ เป็น สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ; ‘ควรแก่วิธีที่ว่าจงมาดูเถิด’ เป็น เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก (ในที่นี้ อิยปัจจัยลงในอรรถว่าพัน); (ในอรรถว่าไป) ‘ไปสู่ภรรยาผู้อื่น’ เป็น ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก; (ในอรรถว่าเก็บเกี่ยว) ‘เก็บเกี่ยวผลพุทรา’ เป็น พาทริโก, สามากิโก; (ในอรรถว่าประพฤติ) ‘ประพฤติธรรม’ เป็น ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

තෙන කතං කීතං බද්ධමහිසඞ්ඛතං සංසඪං හතං හන්ති ජිතං ජයති දිබ්බති ඛණති තරති චරති වහති ජිවති-.

สิ่งนั้นอันเขาทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแล้ว, คลุกเคล้าแล้ว, ฆ่าแล้ว, หรือเขาฆ่าอยู่, ชนะแล้ว, ชนะอยู่, เล่นอยู่, ขุดอยู่, ข้ามอยู่, เที่ยวไปอยู่, แบกอยู่, เลี้ยงชีพอยู่ ด้วยสิ่งนั้น.

තතියන්තා කතාදිස්වත්ථෙසු ණිකො හොති;’කායෙන කතං’ කායිකං, වාචසිකං, මානසිකං;’වාතෙනකතො ආබාධො’ වාතිකො–-’සතෙන කීතං’ සාතිකං, සාහස්සිකං, මූලතොව-දෙවදත්තෙන කීතොති න හොති තදත්ථාප්පතීතියා–-’වරත්තාය බද්ධො’ වාරත්තිකො, ආයසිකො, පාසිකො; –-’ඝතෙන අභිසඞ්ඛතං සංසට්ඨං වා’ ඝාතිකං, ගොළිකං, දාධිකං, මාරිචිකං–-’ජාලෙන හතො හන්තීති වා’ ජාලිකො, බාළිසිකො–-’අක්ඛොහි ජිත’මක්ඛිකං, සාලාකිකං–-’අක්ඛෙහි ජයති දිබ්බති වා’ අක්ඛිකො–-’ඛණිත්තියා ඛණතී’ති ඛාණිත්තිකො, කුද්දාලිකො-දෙවදත්තෙන ජිතමඞ්ගුල්‍යා ඛණතීති න හොති තදත්ථා නවගමා–-’උළුම්පෙන තරතී’ති ඔළුම්පිකො; උළුම්පිකොති-ඉකො; ගොපුච්ඡිකො; නාවිකො–-’සකටෙන චරතී’ති සාකටිකො. රථිකො–-පරප්පිකොති ඉකො-’ඛන්ධෙන වහතී’ති ඛන්ධිකො, අංසිකො; සීසිකොති-ඉකො–-’වෙතතෙන ජීවතී’ති ඛන්ධිකො, අංසිකො; සීසිකොති-ඉකො–-’වෙතනෙන ජීවතී’ති වෙතනිකො, භතිකො, කයිකො, වික්කයිකො; කයවික්කයයිකොති-ඉකො.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่าทำแล้วเป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นตติยาวิภัตติ; ‘ทำด้วยกาย’ เป็น กายิโก, วาจสิโก, มานสิโก; ‘อาพาธที่เกิดจากลม’ เป็น วาติโก; ‘ซื้อด้วยร้อย’ เป็น สาติกํ, สาหสฺสิกํ (ถ้าเป็น ‘เทวทัตซื้อแล้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ผูกด้วยเชือก’ เป็น วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก; ‘ปรุงหรือคลุกเคล้าด้วยเนยใส’ เป็น ฆาติโก, โคฬิโก, ทาธิโก, มาริจิโก; ‘ถูกฆ่าด้วยข่าย’ หรือ ‘ฆ่าด้วยข่าย’ เป็น ชาลิโก, พาฬิสิโก; ‘ชนะด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิกํ, สาลากิกํ; ‘ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิโก; ‘ขุดด้วยจอบ’ เป็น ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก (ถ้าเป็น ‘เทวทัตชนะแล้ว’ หรือ ‘ขุดด้วยนิ้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ข้ามด้วยแพ’ เป็น โอฬุมฺปิโก (อุฬุมฺปิโก เป็น อิกะ); โคปุจฺฉิโก; นาวิโก; ‘เที่ยวไปด้วยเกวียน’ เป็น สากฏิกโ, รถิโก (ปรปฺปิโก เป็น อิกะ); ‘แบกด้วยบ่า’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก (กยวิกฺกยยิโก เป็น อิกะ).

තස්ස සංවත්තති-.

สิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น.

චතුත්ථ්‍යන්තා සංවත්තති අස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති;’පුනබ්භවාය සංවත්තතී’ති පොනොභවිකො, ඉත්ථියං-පොනොභවිකා;’ලොකාය සංවත්තතී’ති ලොකිකො,’ සුට්ඨු අග්ගො’ති සග්ගො,’සග්ගාය සංවත්තතී’ති සොවග්ගිකො, සස්සාව්ैක තදමිනාදි පාඨා–-’ධනාය සංවත්තතී’ති ධඤ්ඤං-යො.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น" (ตสฺส สํวตฺตติ) หลังศัพท์ที่เป็นจตุตถีวิภัตติ; ‘ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่’ เป็น โปโนภวิโก (ในอิตถีลิงค์ เป็น โปโนภวิกา); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อโลก’ เป็น โลกิโก; ‘สวรรค์’ คือ ‘ดีเลิศ’ (สุฏฺฐุ อคฺโค); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์’ เป็น โโสวคฺคิโก (ตามบทว่า สสฺสาวิกะ เป็นต้น); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์’ เป็น ธญฺญํ (ยปัจจัย).

තතො සම්භුතමාගතං-.

เกิดจากสิ่งนั้น หรือมาจากสิ่งนั้น.

පඤ්චම්‍යන්තා සම්භුතමාගතන්තිඑතෙස්වත්ථෙසු ණිකො හොති;’මාතිතො සම්භුතමාගතන්ති වා’ මත්තිකං, පෙත්තිකං–-ණ්‍යරියණ්‍ර්‍යාපි දිස්සන්ති–-’සුරභිතො සම්භුතං’ සොරභ්‍යං;’ථනතො සම්භුතං’ ථඤ්ඤං;’පිතිතො සම්භුතො’ පෙත්තියො, මාතියො, මත්තියො; මච්චො වා.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "เกิดจากสิ่งนั้น" หรือ "มาจากสิ่งนั้น" หลังศัพท์ที่เป็นปัญจมีวิภัตติ; ‘เกิดหรือมาจากมารดา’ เป็น มตฺติกํ, เปตฺติกํ (บางทีก็เห็น ณย, อริย, ณฺย ปัจจัย); ‘เกิดจากโค (สุรภิ)’ เป็น โสรภฺยํ; ‘เกิดจากเต้านม’ เป็น ถญฺญํ; ‘เกิดจากบิดา’ เป็น เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย; หรือ มจฺโจ.

තත්ථ වසති විදිතො භත්තො නියුත්තො-.

ผู้นั้นอาศัยอยู่ในที่นั้น, เป็นที่รู้จักในที่นั้น, ได้รับการเลี้ยงดูในที่นั้น, หรือได้รับการแต่งตั้งในที่นั้น.

සත්තම්‍යන්තා වසතීත්වෙවමාදිස්වත්ථෙසු ණිකො හොති;’රුක්ඛමූලෙ වසතී’ති රුක්ඛමුලිකො,ආරඤ්ඤිකො, සොසානිකො;’ලොකෙ විදිතො’ ලොකිකො;’චතුමහාරාජෙසු භත්තා’ චාතුම්මහාරාජිකා;;ද්වාරෙ නියුත්තො’ දොවාරිකො; දස්සොක තදමිනාදිපාඨා,භණ්ඩාගාරිකො;-ඉකො නවකම්මිකො–-කියො-ජාතිකියො, අන්ධකියො.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "อาศัยอยู่ในที่นั้น" เป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; ‘อาศัยอยู่ที่โคนไม้’ เป็น รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก; ‘เป็นที่รู้จักในโลก’ เป็น โลกิโก; ‘ได้รับการเลี้ยงดูในท้าวมหาราชทั้งสี่’ เป็น จาตุ มหาราชิกา; ‘ได้รับการแต่งตั้งที่ประตู’ เป็น โทวาริโก (ตามบทว่า ทสฺโสกะ เป็นต้น), ภณฺฑาคาริโก (เป็น อิกะ); นวกมฺมิโก; กิยปัจจัย: ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

තස්සිදං-.

สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น.

ඡට්ඨියන්තා ඉදමිච්චස්මිංඅත්ථෙ ණිකො හොති;’සඞ්ඝස්ස ඉදං’ සඞ්ඝිකං, පුග්ගලිකං, සක්‍යපුත්තිකො, නාථපුත්තිකො, ජෙනදත්තිකො–-කියෙ-සකියො, පරකියො; නියෙ-අත්තනියං;කෙ-සකො, රාජකං, භද්ධං.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" (ตสฺส อิทํ) หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของสงฆ์’ เป็น สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาถปุตฺติโก, เชนทตฺติโก; กิยปัจจัย: สกิโย, ปรกิโย; นิยปัจจัย: อตฺตนิยํ; กปัจจัย: สโก, ราชกํ, ภทฺทํ.

ණො-.

ณปัจจัย.

ඡට්ඨියන්තා ඉදමිච්චස්මිං අත්ථෙ ණො හොති;’කච්චායනස්ස්ैදං’ කච්චායනං, ව්‍යාකරණං; සොගතං, සාසනං; මාහිසං, මංසාදි.

ณปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของกัจจายนะ’ เป็น กจฺจายนํ (ไวยากรณ์); โสคตํ (ศาสนา); มาหิสํ (เนื้อเป็นต้น).

ගවාදීහි යො-.

ยปัจจัยลงหลังศัพท์มี คว เป็นต้น.

ගවාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි ඉදමිච්චස්මිං අත්ථෙ යො හොති;’ගුන්නං ඉදං’ගබ්‍යං, මංසාදි; කබ්‍යං, දබ්බං.

ยปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์มี คว เป็นต้น ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของโคทั้งหลาย’ เป็น คพฺยํ (เนื้อเป็นต้น); กพฺยํ, ทพฺยํ.

පිතිතො භාතරි රෙය්‍යණ-.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย.

පිතුසද්දා තස්ස භාතරි රෙය්‍යණ හොති;’පිතුභාතා’ පෙත්තෙය්‍යො.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของผู้นั้น; ‘พี่ชายหรือน้องชายของบิดา’ เป็น เปตฺเตยฺโย.

මාතිතො ච භගිනියං ඡො-.

และ ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว.

මාතිතො පිතිතො ච තෙසං භගිනීයං ඡො හොති;’මාතු භගිනි’ මාතුච්ඡා;’පිතුභගිනී’ පිතුච්ඡා–-කථං මාතුලොතු?’මාතුලාදිත්වානී’ති නිපාතනා.

ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ และ ปิตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา’ เป็น มาตุจฺฉา; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา’ เป็น ปิตุจฺฉา (คำว่า มาตุโล เป็นอย่างไร? สำเร็จรูปด้วยการนิบาตตามบทว่า ‘มาตุลาทิตฺวานี’ เป็นต้น).

මාතාපිතුස්වාමහො-.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดา.

මාතාපිතූහි තෙසං මාතාපිතුස්වාමහො හොති;’මාතුමාතා’ මාතාමහී;’මාතුපිතා’ මාතාමහො;’පිතුමාතා’ පතාමහී;’පිතුපිතා’ පිතාමහො–-න යථාසංඛ්‍යං පච්චෙකාභිසම්බන්ධා.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดาของท่านเหล่านั้น; ‘มารดาของมารดา’ เป็น มาตามหี; ‘บิดาของมารดา’ เป็น มาตามโห; ‘มารดาของบิดา’ เป็น ปตามหี; ‘บิดาของบิดา’ เป็น ปิตามโห (ไม่เรียงตามลำดับ แต่สัมพันธ์กันเป็นรายบุคคล).

නහිතෙ රෙය්‍යණ-.

เรยยณปัจจัยลงในอรรถว่าประโยชน์.

මාතාපිතුහි හිතෙ රෙය්‍යණ හොති; මත්තෙය්‍යො, පෙත්තෙය්‍යො.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตาปิตุ ในอรรถว่าประโยชน์; มัตเตยยะ, เปตเตยยะ.

නින්දාඤ්ඤාතප්පපටිභාගරස්සදයාසඤ්ඤාසු කො-.

กปัจจัยลงในอรรถว่าตำหนิ, ความไม่รู้, ความเล็กน้อย, ความคล้ายกัน, ความสั้น, ความเอ็นดู และความหมาย.

නින්දාදීස්වත්ථෙසු නාමස්මා කො හොති; නින්දායං-මුණ්ඩකො, සමණකො; අඤ්ඤාතෙ-’කස්සායං අස්සො’ති අස්සකො–-

กปัจจัยลงหลังนามศัพท์ในอรรถว่าตำหนิเป็นต้น; ในอรรถว่าตำหนิ: มุณฑกะ, สมณกะ; ในอรรถว่าไม่รู้จัก: ‘ม้านี้เป็นของใคร’ เป็น อัสสกะ.

පයොගසාමත්ථියා සම්බන්ධිවිසෙසානවගමො’වගම්‍යතෙ–-අප්පත්ථෙ-තෙලකං, ඝතකං–-පටිභාගත්ථෙ-’හත්ථි විය’ හත්ථිකො, අස්සකො, බලිවද්දකො–-රස්සෙ-මානුසකො, රුක්ඛකො, පිලක්ඛකො–-දයායං-පුත්තකො, වච්ඡකො–-සඤ්ඤායං-’මොරොවිය’ මොරකො.

โดยความสามารถในการใช้ศัพท์ ความแตกต่างของความสัมพันธ์ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ คือ ในอรรถว่าเล็กน้อย เช่น เตลกัง (น้ำมันเล็กน้อย), ฆตกัง (เนยใสเล็กน้อย); ในอรรถว่าคล้ายกัน เช่น หัตถิโก (เหมือนช้าง), อัสสโก (เหมือนม้า), พลิวัททโก (เหมือนโคผู้); ในอรรถว่าสั้น เช่น มานุสโก (มนุษย์ตัวเล็ก), รุกขโก (ต้นไม้เล็ก), ปิลักขโก (ต้นไทรเล็ก); ในอรรถว่าความเอ็นดู เช่น ปุตตโก (ลูกน้อย), วัจฉโก (ลูกโค); ในอรรถว่าความหมาย (ชื่อ) เช่น โมรโก (เหมือนนกยูง).

තමස්ස පරිමාණං ණිකො ච-.

ณีโกปัจจัย (และกปัจจัย) ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้'.

පඨමන්තා අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ ණිකො හොති කො ච, තං චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති;’පරිමියතෙ’තෙනෙ’ති පරිමාණං–-’දොණො පරිමාණමස්ස’ දොණිකො, වීහි; ඛාරසතිකො, ඛාරසහස්සිකො, ආසීතිකො, වයො; උපඩ්ඪකායිකං, බිම්බොහනං; පඤ්චකං,ඡක්කං.

ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ณีโกและโกปัจจัยย่อมลง ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ 'สิ่งใดอันเขาใช้ประมาณ' ชื่อว่าประมาณ เช่น 'ทะนานเป็นประมาณของข้าวเปลือกนั้น' คือ โทณิโก (ข้าวเปลือก); มีร้อยเป็นประมาณ, มีพันเป็นประมาณ; มีแปดสิบเป็นประมาณ คือ วัย; มีครึ่งกายเป็นประมาณ คือ หมอนหนุน; มีห้าเป็นประมาณ, มีหกเป็นประมาณ.

සතෙතෙහි ත්තකො-.

ตฺตโกปัจจัย จาก ส, ต, เอ (สรรพนาม).

යාදීහි පඨමන්තෙහිඅස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙත්තකො හොති, තං වෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති;’යං පරමාණමස්ස යන්තකං, තත්තකං, එත්තකං; ආවතකෙ-යාවතකො, තාවතකො.

ตฺตโกปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ ยันตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง; ในอรรถว่าประมาณเท่าไร คือ ยาวตโก, ตาวตโก.

සබ්බා චාවන්තු-.

และอาวนฺตุปัจจัย จาก สัพพะ (สรรพนาม).

සබ්බතො පඨමන්තෙහි යාදීහි ච අස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙ ආවන්තු හොති, තං වෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති;’සබ්බං පරිමාණමස්ස’ සබ්බාවන්තං, යාවන්තං, තාවන්තං, එතාවන්තං.

อาวนฺตุปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก สัพพะ และ ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ สัพพาวนฺตัง, ยาวนฺตัง, ตาวนฺตัง, เอตาวนฺตัง.

කිම්හා රතිරිවරීවතකරිත්තකා-.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย จาก กิง (สรรพนาม).

කිම්හා පඨමන්තා අස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙ රතිරීවරීවතකරිත්තකා හොන්ති, තං චෙ පඨමන්තං පරිමාණං භවති;’කිං සංඛ්‍යානං පරිමාණමෙසං’ කති, එතෙ; කිව, කීවතකං, කිත්තකං–-රීවන්තො සභාවතො අසංඛ්‍යො.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก กิง (สรรพนาม) ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'จำนวนเท่าไรเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้' คือ กติ, เอเต; กิวะ, กีวตกัง, กิตฺตกัง; รีวนฺโต โดยสภาพแล้วนับไม่ได้.

සංජාතං තාරකාදිත්විතො-.

อิโตปัจจัย ในอรรถว่าเกิดขึ้นแล้ว จาก ตารกา เป็นต้น.

තාරකාදීහි පඨමන්තෙහිඅස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙඉතො හොති, තෙ වෙ සංජාතා හොන්ති;’තාරකාසංජාතා අස්ස’ තාරකිතං, ගගනං; පුප්ඵීතො, රුක්ඛො; පල්ලවිතා, ලතා.

อิโตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีสิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ตารกา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว เช่น 'ดาวเกิดขึ้นแล้วแก่ท้องฟ้านั้น' คือ ตารกิตัง (ท้องฟ้า); มีดอกเกิดขึ้นแล้ว คือ ต้นไม้ (ปุปผิโต); มีใบอ่อนเกิดขึ้นแล้ว คือ เถาวัลย์ (ปัลลวิตา).

මානෙ මත්තො-.

มัตตปัจจัยในอรรถว่าประมาณ.

පඨමන්තා මානවුත්තිතො අස්සෙති අස්මිං අත්ථෙ මත්තොහොති;’පලං උම්මානමස්ස’ පලමත්තං,’හත්ථො පමාණමස්ස’ හත්ථමත්තං,’සතං මානමස්ස’ සතමත්තං,’දොණො පරිමාණමස්ස’ දොණමත්තං–-අභෙදොපවාරා දොණොතිපි හොති.

มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณ เช่น 'ปละเป็นเครื่องชั่งของสิ่งนั้น' คือ ปลมัตตัง; 'ศอกเป็นเครื่องวัดของสิ่งนั้น' คือ หัตถมัตตัง; 'ร้อยเป็นเครื่องนับของสิ่งนั้น' คือ สตมัตตัง; 'ทะนานเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ โทณมัตตัง; โดยการใช้แทนกันได้ โทโณ ก็มี.

තග්ඝො වුද්ධං-.

ตคฺโฆปัจจัย ในอรรถว่าสูงขึ้น.

උද්ධමානවුත්තිතො අස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙ තග්ඝා හොතීම්ैත්තො ච; ජණ්ණුතග්ඝං, ජණ්ණුමත්තං.

ตคฺฆา และ มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ชัณณุตัคฆัง (สูงถึงเข่า), ชัณณุมัตตัง (ประมาณเข่า).

ණො ච පුරිසා-.

และโณปัจจัย จาก ปุริส.

පුරිසා පඨමන්තා උද්ධමානවුත්තිතො ණො හොති මත්තාදයො ච; පොරිසං, පුරිසමත්තං, පුරිසතග්ඝං.

โณปัจจัย และมัตตปัจจัยเป็นต้น ย่อมลงในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากปุริสศัพท์ เช่น โปริสัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสมัตตัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสตัคฆัง (สูงเท่าบุรุษ).

අයුභවීතීහංසෙ-.

อโยปัจจัย จาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน.

උබවිතීහි අවයවවුත්තීහි පඨමන්තෙහි අස්සෙති ඡට්ඨත්ථෙ අයො හොති;’ උභො අංසා අස්ස’ උභයං, ද්වයං, තයං.

อโยปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีส่วนเหล่านี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น 'ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น' คือ อุภยัง (ทั้งสอง), ทฺวยัง (สอง), ตยัง (สาม).

සංඛ්‍යාය සච්චුතීසසදසන්තාධකාස්මිං සතසහස්සෙඩො-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่า 'เกินกว่า' ซึ่งมี ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด ในจำนวนร้อยหรือพัน.

සත්‍යන්තාය උත්‍යන්තාය ඊසන්තාය ආසන්තාය දසන්තාය ච සංඛ්‍යාය පඨමන්තාය අස්මින්ති සත්තම්‍යත්ථෙ ඩො හොති, සා චෙ සංඛ්‍යා අධිකා හොති, යදස්මින්ති තං චෙ සතං සහස්සංසත

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ในสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากจำนวนที่มี ส, อุ, อี, อา, ท เป็นที่สุด ถ้าจำนวนนั้นเกินกว่า และสิ่งที่เป็นที่ตั้งนั้นเป็นร้อยหรือพัน.

සහස්සං වා හොති;’වීසති අධිකා අස්මිං සතෙ’ති වීසංසතං, එකවීසංසතං, සහස්සං සතසහස්සං වා–-තිංසංසතං, එකතිංසං සතං –-උත්‍යන්තාය -නවුතංසතං, සහස්සං සතසහස්සං වා –-ඊසන්තිය-චත්තාරීසංසතං, සහස්සං සතසහස්සං වා–-ආසන්තාය-පඤ්ඤාසංසතං සහස්සං සතසහස්සං වා–-දසන්තාය-එකාදසං සතං, සහස්සං සතසහස්සං වා–-සච්චුතීසාසදසන්තෙති කිං?ඡාධිකා අස්මිං සතෙ; අධිකෙති කිං? පඤ්චදසහීනා අස්මිං සතෙ; අස්මින්ති කිං? වීසත්‍යධිකා එතස්මාසතා; සතසහස්සෙති කිං? එකාදසඅධිකා අස්සං වීසතියං.

หรือเป็นพัน เช่น 'ยี่สิบเกินกว่าในร้อยนี้' คือ วีสังสตัง (ร้อยยี่สิบ), เอกวีสังสตัง (ร้อยยี่สิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; ติงสังสตัง (ร้อยสามสิบ), เอกติงสังสตัง (ร้อยสามสิบเอ็ด); สำหรับ อุ เป็นที่สุด เช่น นวุตังสตัง (ร้อยเก้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อี เป็นที่สุด เช่น จัตตาลีสังสตัง (ร้อยสี่สิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อา เป็นที่สุด เช่น ปัญญาสังสตัง (ร้อยห้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ ท เป็นที่สุด เช่น เอกาทสังสตัง (ร้อยสิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; 'ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด' หมายถึงอะไร? เช่น หกเกินกว่าในร้อยนี้; 'เกินกว่า' หมายถึงอะไร? เช่น สิบห้าหย่อนกว่าในร้อยนี้; 'ในสิ่งนี้' หมายถึงอะไร? เช่น ยี่สิบเกินกว่าจากร้อยนี้; 'ร้อยหรือพัน' หมายถึงอะไร? เช่น สิบเอ็ดเกินกว่าในยี่สิบนี้.

තස්ස පූරෙණෙකාදසාදිතො වා-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่าทำให้เต็มของสิ่งนั้น จาก เอกาทส เป็นต้น หรือ.

ඡට්ඨීයන්තායෙකාදසාදිකාය සංඛ්‍යාය ඩො හොති පූරණත්ථෙ විභාසා; සා සංඛ්‍යාපූරීයතෙයෙනතං පූරණං’එකාදසන්නං පූරණො’එකාදසො, එකාදසමො; වීසො, වීසතිමො; තිංසො, තීංසතිමො; චත්තාලීසො, පඤ්ඤාසො.

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม โดยวิภาษา (เลือกใช้ได้) จากจำนวนที่มี เอกาทส เป็นต้น ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด 'สิ่งใดทำให้จำนวนนั้นเต็ม' ชื่อว่าปูรณะ เช่น 'ผู้ทำให้เต็มของสิบเอ็ด' คือ เอกาทโส, เอกาทสโม; วีโส, วีสติโม; ติงโส, ติงสติโม; จัตตาลีโส, ปัญญาสะ.

ම පංචාදිකතීහි-.

มปัจจัย จาก ปัญจ เป็นต้น และ กติ.

ඡට්ඨීයන්තාය පංචාදිකාය සංඛ්‍යායකතිස්මා ච මො හොති පූරණත්ථෙ; පඤ්චමො, සත්තමො, අට්ඨමො; කතිමො, කතිමී.

โมปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม จากจำนวนที่มี ปัญจ เป็นต้น และจาก กติ ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น ปัญจโม, สัตตโม, อัฏฐโม; กติโม, กติมี.

සතාදීනමි ච-.

และ (การลง อิ อาคม) ที่สุดของ สต เป็นต้น

සතාදිකාය සංඛ්‍යාය ඡට්ඨියන්තාය පුරණත්ථෙ මො හොති, සතාදිනමිචාන්තාදෙසො; සතිමො, සහස්සිමො.

โม ปัจจัย ย่อมมีในอรรถแห่งปูรณะ (การทำให้เต็ม) เบื้องหลังสังขยาที่มี สต เป็นต้น ซึ่งลงฉัฏฐีวิภัตติ และมีการแปลงที่สุดของ สต เป็นต้น เป็น อิ (เช่น) สติโม, สหัสสิโม

ඡා ද්ධද්ධමා -.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม เบื้องหลัง ฉ (สังขยา)

ඡසද්දාට්ඨට්ඨමාහොන්ති තස්ස පූරණත්ථෙ; ඡට්ඨො, ඡට්ඨමො; ඉත්ථීය-ඡට්ඨි ඡට්ඨමි–-කථං,දුතියං තතියං චතුත්ථන්ති? දුතියස්ස-චතුත්ථතතියානන්ති-නිපාතනා.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม ย่อมมีเบื้องหลัง ฉ สัททะ ในอรรถแห่งปูรณะนั้น (เช่น) ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม; ในอิตถีลิงค์ เป็น ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี; (ถามว่า) ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จโดยการนิปาตนะ (การลงไว้อย่างนั้นเอง) แห่ง ทุติยะ, จตุตถะ และ ตติยะ

එකා කාක්‍යසහායෙ-.

ปัจจัย ก และ อากี เบื้องหลัง เอก ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (ผู้เดียว)

එකස්මා අසහායත්ථෙ කආකි හොන්ති වා; එකකො, එකාකි, එකො.

ปัจจัย ก และ อากี ย่อมลงเบื้องหลัง เอก สัททะ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อนบ้าง (เช่น) เอกโก, เอกากี, เอโก

වච්ඡාදීහි තනුත්තෙ තරො-.

ปัจจัย ตร เบื้องหลัง วัจฉะ เป็นต้น ในอรรถว่าความเล็กน้อย (หรือความอ่อนวัย)

වච්ඡාදීනං සභාවස්ස තනුත්තෙ ගම්‍යමානෙතරො හොති; සුසුත්තස්ස තනුත්තෙ-වච්ඡතරො; ඉත්ථියං-වච්ඡතරී; යොබ්බනස්සතනුත්ත්ै-ඔක්ඛතරො; අස්සභාවස්ස තනුත්තෙ-අස්සතරො; සාමත්ථියස්ස තනුත්ත්ै-උසභතරො.

เมื่ออรรถว่าความเล็กน้อยแห่งสภาวะของ วัจฉะ เป็นต้น ปรากฏอยู่ ปัจจัย ตร ย่อมมี; ในความเล็กน้อยแห่งลูกโค (คือ) วจฺฉตโร (ลูกโคหนุ่ม); ในอิตถีลิงค์ เป็น วจฺฉตรี (ลูกโคสาว); ในความเล็กน้อยแห่งวัย (คือ) อุกฺขตโร (โคหนุ่ม); ในความเล็กน้อยแห่งสภาวะของม้า (คือ) อสฺสตโร (ล่อ); ในความเล็กน้อยแห่งกำลัง (คือ) อุสภตโร (โคผู้หนุ่ม)

කිම්හා නිධාරණෙ රතරරතමා-.

ปัจจัย ตร และ ตม เบื้องหลัง กึ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ)

කිංසද්දා නිද්ධාරණෙ රතරරතමා හොන්තී; කතරො භවතං දෙවදත්තො; කතරො භවතං කඨො; කතමො භවතං දෙවදත්තො; කතමො භවතං කඨො; භාරද්වාජානං කතමො’සි බ්‍රහ්මෙ.

ปัจจัย ตร และ ตม ย่อมมีเบื้องหลัง กึ สัททะ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ); (เช่น) กตโร ภวตํ เทวทตฺโต (ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน?); กตโร ภวตํ กโฐ (ในบรรดาท่านทั้งหลาย กฐะคือคนไหน?); กตโม ภวตํ เทวทตฺโต; กตโม ภวตํ กโฐ; ภารทฺวาชานํ กตโม’สิ พฺรหฺเม (ข้าแต่พราหมณ์ ในบรรดาพวกภารทวาชะ ท่านคือคนไหน?)

තෙන දත්තෙ ලියා-.

ปัจจัย ล และ อิย เบื้องหลัง (นามที่ลงตติยาวิภัตติ) ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว

තතියන්තා දත්තෙ’භිධෙයෙ ල්ैයා හොන්ති;’දෙවෙනදත්තො; දෙවලො; දෙවියො; බ්‍රහ්මලො; බ්‍රහ්මයො–-සිවා-සීවලො; සීවියො; සිස්ස දීඝො.

ปัจจัย ล และ อิย ย่อมมีเบื้องหลังนามที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว; (เช่น) เทเวน ทตฺโต (อันเทวดาให้แล้ว) เป็น เทวโล, เทวิโย; พฺรหฺมโล, พฺรหฺมโย; จาก สิวะ เป็น สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ อิ เป็น อี)

තස්ස භාවකම්මෙසු ත්තතාත්තනණ්‍යණෙය්‍ය ණියණියයා-.

ปัจจัย ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยฺย, ณ, อิย, ณิย และ ยา เบื้องหลัง (นามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถแห่งภาวะและกรรม

ඡට්ඨියන්තා භාවෙ කම්මෙ ච ත්තාදයො හොන්ති බහුලං; න ච සබ්බෙ සබ්බතො හොන්ති,අඤඤ්ඤත්‍ර ත්තතාහි–-’භවන්ති එතස්මාබුද්ධිසද්දා’ති භාවො, සද්දස්ස පවත්තිනිත්තං–-’නීලස්සපටස්ස භාවො’ නීලත්තං, නීලතාති ගුණො භාවො–-’නීලස්සගුණස්ස භාවො නීලත්තං, නීලතාතී නීලගුණජාති; ගොත්තං ගොතාති, ගොජාති–-පාචකත්තං දණ්ඩිත්තං විසාණිත්තං රාජපුරිසත්තන්ති ක්‍රියාදිසම්බන්ධිත්තං–-දෙවදත්තත්ත චන්දත්තං සූරියත්තන්තීතදවත්ථාවිසෙසසාමඤ්ඤං–-ආකාසත්තං අභාචත්තන්ති උපචරිතභෙදසාමඤ්ඤං–-ත්තන-පුථුජ්ජනත්තනං; වෙදනත්තනං; ජායත්තනං ජාරත්තනං–-ණ්‍ය-ආලස්‍යං බ්‍රහ්මඤ්ඤං චාපල්‍යං නෙපුඤ්ඤංපෙසුඤ්ඤං රජ්ජං ආධිපච්චං දායජ්ජං වෙසම්මං; වෙසමන්ති කෙචි, සඛ්‍යං වාණිජ්ජං–-ණෙය්‍ය-සොචෙය්‍යං, ආධිපතෙය්‍යං–-ණ-ගාරවං පාටවං අජ්ජවං මද්දවං–-ඉය-අධිපතියං පණ්ඩිතියං බහුස්සුතියංනග්ගියං සූරියං –-ණිය-ආලසියං කාලුසියං මන්දියං දක්ඛියං පොරොහිතියං වෙය්‍යත්තියං–-කථං, රාමණීයකන්ති-සකත්ථෙ කන්තාණෙන සිද්ධං–-කම්මං ක්‍රියා; තත්ථ.’අලසස්ස කම්මං’ අලසත්තං, අලසතා, අලසත්තනං; ආලස්‍යං ආලසියංවා–-’සකත්ථෙ’ති. සකත්ථෙ’පි යථාභුච්චංකාරුඤ්ඤං පත්තකල්ලං ආකාසානඤ්චං, කායපගුඤ්ඤතා.

ปัจจัยมี ตฺต เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก; แต่ปัจจัยทั้งหมดมิใช่ว่าจะลงได้เบื้องหลังนามทุกศัพท์ ยกเว้น ตฺต และ ตา; ภาวะ คือ เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ เช่น 'ภาวะแห่งพุทธศัพท์' (พุทฺธตฺตํ); 'ภาวะแห่งผ้าเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือคุณ); 'ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือชาติแห่งคุณสีเขียว); โคตฺตํ, โคตา คือ โคชาติ; ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตํ คือ ความเกี่ยวข้องกับกิริยาเป็นต้น; เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งสภาวะพิเศษนั้นๆ; อากาสตฺตํ, อภาวตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งประเภทที่สมมติขึ้น; ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ; ณฺย ปัจจัย เช่น อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ (บางอาจารย์ว่า เวสมํ), สขฺยํ, วาณิชฺชํ; เณยฺย ปัจจัย เช่น โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ; ณ ปัจจัย เช่น คารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ; อิย ปัจจัย เช่น อาธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ; ณิย ปัจจัย เช่น อาลสิยํ, กาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ; (ถามว่า) รามณียกํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จด้วยปัจจัย กนฺ และ ตาณ ในอรรถของตน (สกัดถะ); กรรม คือ กิริยา; ในอรรถนั้น 'กรรมของคนเกียจคร้าน' คือ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ หรือ อาลสิยํ; แม้ในอรรถของตน (สกัดถะ) ก็มี เช่น การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปคุญฺญตา

බ්‍ය වද්ධදාසා වා-.

ปัจจัย พฺย เบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส บ้าง

ඡට්ඨයන්තා වද්ධා දාසා ච බ්‍යො වාහොති භාවකම්මෙසු; වද්ධඛ්‍යං, වද්ධතා; දාසබ්‍යං; දාසතා–-කථං, වද්ධවන්ති ණෙ වාගමො.

ปัจจัย พฺย ย่อมลงเบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถแห่งภาวะและกรรม; (เช่น) วฑฺฒพฺยํ, วฑฺฒตา; ทาสพฺยํ, ทาสตา; (ถามว่า) วฑฺฒพฺยํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีการลง ว อาคม บ้าง

නණ යුවා ඛො චවස්ස-.

ปัจจัย ณณ เบื้องหลัง ยุวะ และแปลง ว เป็น พ

ඡට්ඨියන්තා යුවස්දා භාවකම්මෙසුනණ වා හොති, වස්සබො ච; යොබ්බනං; වාත්වෙව-යුවත්තං, යුවතා.

ปัจจัย ณณ ย่อมลงเบื้องหลัง ยุว สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมบ้าง และแปลง ว เป็น พ; (เช่น) โยพฺพนํ; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น ยุวตฺตํ, ยุวตา ได้ด้วย

අණ්වාදිත්විමො-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลัง อณุ เป็นต้น

අණුආදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි භාවෙ වා ඉමෙ හොති; අණිමා; ලඝිමා; මහිමා;කසිමා–-වාත්වෙව-අණුත්තං; අණුතා.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลัง อณุ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะบ้าง; (เช่น) อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, กสิมา; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น อณุตฺตํ, อณุตา ได้ด้วย

භාවා තෙන නිබ්බත්තෙ-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลังคำบอกภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว

භාවවාචකා සද්දා තෙන නිබ්බත්තෙ’භිධෙයෙ ඉමො හොති;’පාකෙන නිබ්බත්තං’ පාකිමං; සෙකිමං.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว; (เช่น) ปาเกน นิพฺพตฺตํ (อันความสุกให้เกิดแล้ว) เป็น ปากิมํ; เสกิมํ

තරතමිස්සිකියිට්ඨාතිසයෙ-.

ปัจจัย ตร, ตม, อิสฺสิก, อิย และ อิฏฺฐ ในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ)

අතිසයෙ වත්තමානතො හොන්තෙතෙ පච්චයා;’අතිසයෙන පාපො’ පාපතරො; පාපතමො, පාපිස්සිකො, පාපියො, පාපිට්ඨො–-ඉත්ථියං-පාපතරා–-අතිසයන්තාපි අතිසයප්පච්චයො;’අතිසයෙන පාපිට්ඨො’ පාපිට්ඨතරො.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความยิ่ง; (เช่น) อติสเยน ปาโป (ชั่วอย่างยิ่ง) เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ; ในอิตถีลิงค์ เป็น ปาปตรา; แม้เบื้องหลังศัพท์ที่ลงปัจจัยบอกความยิ่งแล้ว ก็ยังลงปัจจัยบอกความยิ่งได้อีก เช่น อติสเยน ปาปิฏฺโฐ เป็น ปาปิฏฺฐตโร

තන්නිස්සිතෙ ල්ලො-.

ปัจจัย ลฺละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น

දුතියන්තා ල්ලප්පච්චයො හොති නිස්සිතත්ථෙ;’වෙදනිස්සිතං’ වෙදල්ලං;’ දුඨුනිස්සිතං’ දුට්ඨුල්ලං–-ඉල්ලෙ-සඞ්ඛාරිල්ලං.

ปัจจัย ลฺละ ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อาศัย; (เช่น) เวทานิสฺสิตํ (อาศัยเวท) เป็น เวทลฺลํ; ทุฏฺฐุนิสฺสิตํ (อาศัยความชั่ว) เป็น ทุฏฺฐุลฺลํ; (และลง) อิลฺละ ปัจจัย (เช่น) สงฺขาริลฺลํ

තස්ස විකාරාවයවෙසු ණ්ණිකණෙය්‍යමයා-.

ปัจจัย ณ, ณิก, เณยฺย และ มย ในอรรถแห่งวิการ (ของที่แปรสภาพมา) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น

පකතියා උත්තරමවත්ථන්තරං විකාරො–-ඡට්ඨියන්තා නාමස්මා විකාරෙ’වයවෙ ච ණාදයොහොන්තිබහුලං; ණ-ආයසං, බන්ධනං; ඔදුම්බරං, පණ්ණං; ඔදුම්බරං, භස්මං; කාපාත්ैං, මංසං; කාපොතං, සත්ථි –-ණික-කප්පාසිකං, වත්ථං; ණෙය්‍ය-එණෙය්‍යං,මංසං; එණෙය්‍යං, සත්ථි; කොසෙය්‍යං, වත්ථං–-මය-තිණමයං; දාරුමයං, නළමයං; මත්තිකාමයං–-’අඤ්ඤස්මින්ති’. ගුන්නංකරීසෙ’පි මයො; ගොමයං.

วิการ คือ สภาวะอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม; ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะโดยมาก; ณ ปัจจัย เช่น อายสํ พนฺธนํ (เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก), โอทุมฺพรํ ปณฺณํ (ใบมะเดื่อ), โอทุมฺพรํ ภสฺมํ (เถ้าไม้มะเดื่อ), กาโปตํ มํสํ (เนื้อนกพิราบ), กาโปตํ สตฺถิ (กระดูกขานกพิราบ); ณิก ปัจจัย เช่น กปฺปาสิกํ วตฺถํ (ผ้าฝ้าย); เณยฺย ปัจจัย เช่น เอเณยฺยํ มํสํ (เนื้อเนื้อทราย), เอเณยฺยํ สตฺถิ (กระดูกขาเนื้อทราย), โกเสยฺยํ วตฺถํ (ผ้าไหม); มย ปัจจัย เช่น ติณมยํ (ทำด้วยหญ้า), ทารุมยํ (ทำด้วยไม้), นฬมยํ (ทำด้วยไม้อ้อ), มตฺติกามยํ (ทำด้วยดิน); (คำว่า 'ในอรรถอื่น') แม้ในอรรถว่ามูลแห่งโค ก็ลง มย ปัจจัย ได้ เช่น โคมยํ

ජතුතො ස්සණ්වා-.

ปัจจัย สฺสณ เบื้องหลัง ชตุ บ้าง

ඡට්ඨියන්තා නාමස්මාජතුතො විකාරවයවෙසුස්සණ්වා හොති;’ජතුනො විකාරො’ ජාතුස්සංජාතුමයං–-‘‘ලොපො‘‘ති. බහුලං පච්චයලොපො’පි ඵලපුප්ඵමූලෙසුවිකාරාවයවෙසු;’ පියාලස්ස ඵලානි’ පියාලානි;’මල්ලිකාය පුප්ඵානි’ පල්ලිකා;’උසීරස්ස මූලං’උසීරං–-තංසද්දෙනවා තදභිධානං.

ปัจจัย สฺสณ ย่อมลงเบื้องหลัง ชตุ สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะบ้าง; (เช่น) ชตุโน วิกาโร (วิการแห่งครั่ง) เป็น ชาตุสฺสํ หรือ ชาตุมยํ; (คำว่า 'ลบ') แม้การลบปัจจัยก็มีมากในอรรถแห่งวิการและอวัยวะของผล ดอก และราก; (เช่น) ปิยาลสฺส ผลานิ (ผลแห่งต้นปิยาล) เป็น ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ (ดอกแห่งต้นมะลิ) เป็น มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ (รากแห่งต้นแฝก) เป็น อุสีรํ; หรือเรียกสิ่งนั้นด้วยศัพท์นั้นเอง

සමූහෙ කණ්ණණිකා-.

ในอรรถว่าหมู่ ลง ก, ณ, ณิก ปัจจัย.

ඡට්ඨියන්තා සමූහෙ කණ්ණණිකා හොන්ති; ගොත්තප්පච්චයන්තා කණ-රාජඤ්ඤකං; මානුස්සකං–-උක්ඛාදීහි-ඔක්ඛකං; ඔට්ඨකං; ඔරබ්භකං; රාජකං; රාජපුත්තකං; හත්ථිකං; ධෙනුකං–-ණ-කාකං; භික්ඛං; ණික-අචිත්තා-ආපූපිකං; සංකුලිකං.

ปัจจัยคือ ก, ณ, ณิก ลงในอรรถว่าหมู่ หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; ก ปัจจัย ลงหลังบทที่ลงท้ายด้วยโคตตปัจจัย เช่น “ราชัญญะกัง”, “มานุสสะกัง” – ลงหลังอุขะเป็นต้น เช่น “อุกขะกัง”, “โอฏฐะกัง”, “โอรัพภะกัง”, “ราชะกัง”, “ราชะปุตตะกัง”, “หัตถิกัง”, “เธนุกัง” – ณ ปัจจัย เช่น “กากัง”, “ภิกขัง” – ณิก ปัจจัย ลงหลังอจิตตศัพท์ เช่น “อาปูปิกัง”, “สังกุลิกัง”.

ජනාදීහි තා-.

ลง ตา ปัจจัย หลังชะนะเป็นต้น.

ජනාදීහි ඡට්ඨියන්තෙහි සමූහෙ තා හොති; ජනතා; ගජතා; බන්ධුතා; ගාමතා; සහායතා; නාගරතා–-තාන්තා සභාවතො ඉත්ථිලිඞ්ගා–-මදනීයන්ති-කරණෙ’ධිකරණෙ වා අනීයෙනසිද්ධං –-ධුමායිතත්තන්ති-ක්තාන්තා නාමධාතුතො තෙත්තන සිද්ධං.

ลง ตา ปัจจัย ในอรรถว่าหมู่ หลังชะนะเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “ชนตา”, “คชตา”, “พันธุตา”, “คามตา”, “สหายตา”, “นาครตา” – บทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะ – คำว่า “มทนียัง” สำเร็จด้วย อนีย ปัจจัย ในอรรถว่ากัตตุหรืออธิกรณ์ – คำว่า “ธูมายิตัตตัง” สำเร็จด้วย ตตะ ปัจจัย จากนามธาตุที่ลงท้ายด้วย กตะ ปัจจัย.

ඉයො හිතෙ-.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล.

ඡට්ඨියන්තා හිතෙ ඉයො හොති; උපාදානියං–-අඤ්ඤත්‍රාපි’සමානාද්ैරෙ සයිතො’ සොදරියො.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “อุปาทานิยัง” – และในที่อื่นก็มี เช่น “โศทริโย” (ผู้นอนในท้องเดียวกัน).

චක්ඛවාදිතො ස්සො-.

ลง สสะ ปัจจัย หลังจักขุเป็นต้น.

ඡට්ඨියන්තෙහි චක්ඛුආදීහි හිතෙ ස්සොහොති; චක්ඛූස්සං; ආයුස්සං.

ลง สสะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังจักขุเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “จักขุสสัง”, “อายุสสัง”.

ණ්‍යො තත්ථ සාධු-.

ลง ณยะ ปัจจัย ในอรรถว่าดีในที่นั้น.

සත්තම්‍යන්තා තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ ණ්‍ය්‍යො හොති; සබ්භො; පාරිසජ්ජො–-සාධූති-කුසලො යොග්ගො හිතො වා–-අඤ්ඤත්‍රාපි-’රථං වහන්තී’ති රච්ඡා.

ณโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น สัพโภ (ดีในที่ทั้งปวง), ปาริสัจโจ (ดีในบริษัท) คำว่า 'สาธุ' หมายถึง ผู้ฉลาด, ผู้สมควร, หรือผู้เป็นประโยชน์ และในที่อื่นก็มี เช่น รัจฉา (ถนน) มาจาก 'ผู้พาไปซึ่งรถ' (หรือผู้แบกเกวียน)

කම්මා නියඤ්ඤා-.

นิยะ และ ญะ ลงหลังศัพท์ว่า กรรม

සත්තම්‍යන්තා කම්මසදදා තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ නියඤ්ඤා හොන්ති;’ කම්මෙ සාධු’ කම්මනියං; කම්මඤ්ඤං.

นิยะ และ ญะ ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ว่า กรรมที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น 'ดีในการงาน' เป็น กรรมนิยัง, กรรมัญญัง

කථාදිත්විකො-.

อิโก ลงหลังศัพท์มีกถาเป็นต้น

කථාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ ඉකො හොති; කථිකො; ධම්මකථිකො; සඞ්ගාමිකො; පවාසිකො; උපවාසිකො.

อิโก ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีกถาเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น กถิโก (ผู้ดีในการพูด), ธัมมกถิโก (ผู้ดีในการแสดงธรรม), สังคามิโก (ผู้ดีในการรบ), ปวาสิโก (ผู้ดีในการอยู่ต่างถิ่น), อุปวาสิโก (ผู้ดีในการจำศีล)

පථාදීහි ණෙය්‍යො-.

เณยโย ลงหลังศัพท์มีปถะเป็นต้น

පථාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි තත්ථ සාධූති අස්මිං අත්ථෙ ණෙය්‍යො හොති; පාථෙය්‍යං; සාපතෙය්‍යං.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีปถะเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น ปาเถยยัง (เสบียงเดินทาง), สาปเตยยัง (ทรัพย์สมบัติ)

දක්ඛිණායාරහෙ-.

เณยโย ในอรรถว่าควรแก่ทักขิณา

දක්ඛිණාසද්දතො අරහත්ථෙ ණෙය්‍යො හොති;’දක්ඛිණං අරහතී’ති දක්ඛිණෙය්‍යො.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ว่า ทักขิณา; เช่น 'ควรแก่ทักขิณา' เป็น ทักขิเณยโย

රායො තුමන්තා-.

รายะ ลงหลังศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย

තුමන්තතො අරහත්ථෙ රායොහොති; ‘‘ඝාතෙතායං වා ඝාතෙතුං, ජාපෙතායං වා ජාපෙතුං, පබ්බාජෙතායං වා පබ්බාජෙතුං‘‘.

รายะ ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย; เช่น 'ควรเพื่อฆ่า' หรือ 'เพื่อฆ่า' เป็น ฆาเตตายัง, 'ควรเพื่อยังให้เป็นไป' หรือ 'เพื่อยังให้เป็นไป' เป็น ชาเปตายัง, 'ควรเพื่อบวช' หรือ 'เพื่อบวช' เป็น ปัพพาเชตายัง

තමෙත්ථස්සත්ථිති මන්තු-.

มันตุ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

පඨමන්තා එත්ථ අස්ස අත්ථිති එතෙස්වත්ථෙසු මන්තු හොති;’ගාමො එත්ථ දෙසෙ අස්ස වා පුරිසස්ස සන්තීති’ ගොමා–-අත්ථිති වත්තමානකාලොපාදානතො භුතාහි භවිස්සන්තීහි වා ගොහි න ගොමා. කථං ගොමා ආසි ගොමා භවිස්සතීති? තදාපි වත්තමානාහියෙව ගොහි ගොමා; ආසි භවිස්සතීති පදන්තරා කාලන්තරං; ඉතිකරණතො විසයනියමො.

มันตุ ลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ; เช่น 'โคมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษนี้' เป็น โคมา (ผู้มีโค) เพราะคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงกาลปัจจุบัน จึงไม่เป็น โคมา ด้วยโคที่มีในอดีตหรืออนาคต จะเป็น โคมา ได้อย่างไรในอดีตหรืออนาคต? แม้ในกาลนั้นก็เป็น โคมา ด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง คำว่า 'มีอยู่แล้ว' และ 'จักมี' เป็นกาลอื่นด้วยบทอื่น การใช้ 'อิติ' เป็นการจำกัดขอบเขต

පහූතෙ ච පසංසායං නින්දායඤ්චාතිසායනෙ නිච්චයොගෙ ච සංසග්ගෙ හොන්තිමෙ මන්තුආදයො.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ลงในอรรถว่า มาก, สรรเสริญ, นินทา, ยิ่ง, ประกอบอยู่เป็นนิตย์ และเกี่ยวข้อง

ගොඅස්සොති-ජාතිසද්දානං දබ්බාභිධානසාමත්ථියා මන්ත්වා දයො නහොන්ති; තථා ගුණසද්දානං සෙතො පටොති; යෙ සත්තු ගුණසද්දානං දබ්බාභිධානසාමත්ථියං නත්ථි තෙහි හොන්තෙව–-බුධිමා රූපවා රසවා ගන්ධවා එස්සවා සද්දවා; රසීරසිකො; රූපි රූපිකො; ගන්ධී ගන්ධිකොති.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงชาติ เช่น โค, อัสสะ เป็นต้น เพราะมีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้อยู่แล้ว และไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงคุณ เช่น เศวต (ขาว), ปฏะ (ผ้า) เป็นต้น แต่สำหรับศัพท์ที่แสดงถึงคุณที่ไม่มีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้ ก็ลงได้ เช่น พุทธิมา (ผู้มีปัญญา), รูปวา (ผู้มีรูป), รสวา (ผู้มีรส), คันธวา (ผู้มีกลิ่น), เอสสวา (ผู้มีเกียรติ), สัททวา (ผู้มีเสียง); รสี, รสิโก (ผู้มีรส); รูปิ, รูปิโก (ผู้มีรูป); คันธี, คันธิโก (ผู้มีกลิ่น)

වන්ත්වවණ්ණා-.

วันตุ ลงหลังศัพท์ที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด

පඨමන්තතො අවණ්ණන්තා මන්ත්වත්ථෙ වන්තු හොති; සීලවා; පඤ්ඤවා–-අවණ්ණාති-කිං? සතිමා; බන්ධුමා.

วันตุ ลงในอรรถว่ามี (มันตุ) จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด; เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) คำว่า 'อวัณณะ' (มีไว้) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามศัพท์อื่น) เช่น สติมา (ผู้มีสติ), พันธุมา (ผู้มีญาติ)

දණ්ඩාදිත්විකඊ වා-.

อิกะ และ อี ลงหลังศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ

දණ්ඩාදීහි ඉකඊ හොන්ති වා මන්ත්ත්වත්ථෙ; බහුලං විධානා කුතොවි ද්වෙ හොන්ති; කුතොචෙකමෙකංව. දණ්ඩකො, දණ්ඩි, දණ්ඩවා; ගන්ධිකො, ගන්ධී, ගන්ධවා; රූපිකො, රූපී, රූපවා–-උත්තමිණෙව ධනා ඉකො () ධනිකො; ධනී ධනවාඤ්ඤො –-අසන්නිත්ඤත්ථා () අත්ථිකො අත්ථි; අඤ්ඤත්‍ර අත්ථවා

อิกะ และ อี ลงในอรรถว่ามี จากศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ; เพราะมีวิธีลงมาก บางทีก็ลงสองตัว บางทีก็ลงตัวเดียว เช่น ทัณฑโก, ทัณฑี, ทัณฑวา (ผู้มีไม้เท้า); คันธิโก, คันธี, คันธวา (ผู้มีกลิ่น); รูปิโก, รูปี, รูปวา (ผู้มีรูป) สำหรับศัพท์ว่า ธนะ (ทรัพย์) ลง อิกะ เท่านั้น เป็น ธนิโก (ผู้มีทรัพย์) ส่วน ธนี, ธนวา เป็นอย่างอื่น สำหรับศัพท์ว่า อัตถิ (มีอยู่) ลง อิกะ เป็น อัตถิโก (ผู้ต้องการ) ส่วน อัตถวา เป็นอย่างอื่น

–-තදන්තා ච;() පුඤ්ඤත්ථිකො, පුඤ්ඤත්ථි–-වණ්ණන්තා ඊයෙව() බ්‍රහ්මවණ්ණී දෙවවණ්ණී–-හත්ථදන්තෙහි ජාතියං () හත්ථී; දන්තී; අඤ්ඤත්‍ර හත්ථවා; දන්තවා–-වණ්ණතො බ්‍රහ්මචාරිම්හි; () වණ්ණී, බුහ්මචාරී; වණ්ණවාඤ්ඤො–-පොක්ඛරාදිතො දෙසෙ() පොක්ඛරණී උප්පලිනී කුමුදිනී භිසිනී මුළාලිනී සාලුකිනී –-ක්වාවාදෙසෙ’පි-පදුමනී, පදුමිනීපණ්ණං; අඤ්ඤත්‍ර පොක්ඛරවා, හත්ථි–-නාවායිකො () නාවිකො; –-සුඛදුක්ඛා ඊ() සුඛ දුක්ඛී–-(සිඛාදිහී වා)() සිඛි සිඛාවා මාලී මකාලාවා සීලි සීලවා බලී බලවා –-බලා බාහූරුපුබ්බා ච() බාහුබලී; ඌරුබලී.

และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตะ; เช่น ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถิ (ผู้ต้องการบุญ) ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย วรรณะ ลง อี เท่านั้น; เช่น พรหมวรรณี, เทววรรณี (ผู้มีวรรณะเป็นพรหม, ผู้มีวรรณะเป็นเทวดา) สำหรับ หัตถะ (มือ) และ ทันตะ (ฟัน) ในอรรถว่า ชาติ ลง อี เป็น หัตถี (ช้าง), ทันตี (ช้าง) ในที่อื่นเป็น หัตถวา (ผู้มีมือ), ทันตวา (ผู้มีฟัน) จาก วรรณะ ในอรรถว่า พรหมจารี เป็น วรรณี, พรหมจารี ในที่อื่นเป็น วรรณวา จาก ปุกขระเป็นต้น ในอรรถว่า ประเทศ เป็น ปุกขรณี (สระบัว), อุบลินี (สระบัว), กุมุทินี (สระบัว), ภิสินี (สระบัว), มุฬาลินี (สระบัว), สาลุกินี (สระบัว) ในบางแห่งก็เป็น ปทุมนี, ปทุมินีปัณณัง ในที่อื่นเป็น ปุกขรวา, หัตถี สำหรับ นาวา (เรือ) เป็น นาวิกะ (คนเรือ) สำหรับ สุขะ (สุข) และ ทุกขะ (ทุกข์) ลง อี เป็น สุขทุกขี (ผู้มีสุขและทุกข์) จาก สิขาเป็นต้น โดยวิกัลปะ เป็น สิขี, สิขาวา (ผู้มีผมจุก); มาลี, มาลาวา (ผู้มีมาลัย); สีลี, สีลวา (ผู้มีศีล); พลี, พลวา (ผู้มีกำลัง) และจาก พละ (กำลัง) ที่มี พหุ (แขน) หรือ อุรุ (ต้นขา) นำหน้า เป็น พหุพลี (ผู้มีกำลังแขน), อุรุพลี (ผู้มีกำลังต้นขา)

තපාදීහි ස්සී-.

สสี ลงหลังศัพท์มีตปะเป็นต้น

තපාදිතො මන්ත්වත්ථෙ වා ස්සි හොති; තපස්සි, යසස්සී, තෙජස්සී, මනස්සී, පයස්සී –-වාත්වෙව-යසවා.

สสี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตปะ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตปัสสี, ยสัสสี, เตชัสสี, มนัสสี, ปยัสสี - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ยสวา.

මුඛාදිතො රො-.

โร ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น.

මුඛාදීහි මන්ත්වත්ථ රො හ්ैඔති; මුඛරො, සුසිරො ඌසරො, මධුරො, ඛරො, කුජරො, නගරො –-දන්තස්සු ච උත්තතදන්තෙ () දන්තුරො.

โร ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น; เช่น มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญชโร, นคโร - และ (ลง โร ปัจจัย) หลัง ทันตะ ศัพท์ ในอรรถว่าฟันยื่น และแปลง อะ เป็น อุ (เป็น) ทันตุโร.

තුණ්ඩ්‍යාදීහි භො-.

โภ ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี ตุณฑะ เป็นต้น.

තුණ්ඩිආදීහි මන්ත්වත්ථෙ භො වා හොති; තුණ්ඩිභො, සාළිභො,වලිභො, වාත්වෙව-තුණ්ඩිමා.

โภ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตุณฑิ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตุณฑิโภ, สาฬิโภ, วลิโภ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ตุณฑิมา.

සද්ධාදිත්ව-.

อะ ปัจจัย หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น.

සද්ධාදීහි මන්ත්වත්ථෙ අ හොති වා; සන්ද්ධො, පඤ්ඤො; ඉත්ථියං-සද්ධා; වාත්වෙව-පඤ්ඤවා.

อะ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น บ้าง; เช่น สัทโธ, ปัญโญ; ในอิตถีลิงค์ เป็น สัทธา - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ปัญญวา.

ණො තපා-.

โณ ปัจจัย หลัง ตปะ ศัพท์.

තපා ණො හොති මන්ත්වත්ථෙ; තාපසො; ඉත්ථියං-තාපසී.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง ตปะ ศัพท์; (เป็น) ตาปโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น ตาปสี.

ආල්වාහිජ්ඣාදීහි-. අභිජ්ඣාදීහි ආලු හොතිමන්ත්වත්ථෙ; අභිජ්ඣාලු, සීතාලු, ධජාලු, දයාලු–-වාත්වෙව-දයාවා.

อาฬุ ปัจจัย หลังศัพท์มี อภิชฌา เป็นต้น; อภิชฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ทยาวา.

පිච්ඡාදිත්විලො-.

อิโล ปัจจัย หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น.

පිච්ඡාදීහි ඉලො හොති චා මන්ත්වත්ථෙ; පිච්ඡිලො, පිච්ඡවා; ඵෙණිලො, ඵෙණවා; ජටිලො, ජටාවා;–-කථං වාවාලොති? නින්දායමිලස්සාදිලොපෙ ‘‘පරො ක්වචී‘‘ති.

อิโล ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น บ้าง; เช่น ปิจฉิโล, ปิจฉวา; เผณิโล, เผณวา; ชฏิโล, ชฏาวา - ถามว่า วาฬาโล สำเร็จรูปอย่างไร? ตอบว่า (มาจาก มิล ศัพท์) ในอรรถว่านินทา ลบสระหน้าของ อิโล ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ปโร กวจิ'.

සිලාදිතා වො-.

โว ปัจจัย หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น.

සීලාදිහි වො හොති වා ම්ैන්ත්වත්ථෙ; සීලවො, සීලවා; කෙසවො, කෙසවා–-අණ්ණා නිච්චං;() අණ්ණවො–-ගාණ්ඩි රාජීහි සඤ්ඤායං; () ගාණ්ඩිවං, ධනු; රාජිවං, පඞ්කජං.

โว ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น บ้าง; เช่น สีลโว, สีลวา; เกสโว, เกสวา - หลัง อัณณะ ศัพท์ ลงเป็นนิจ เป็น อัณณโว - หลัง คาณฺฑิ และ ราชิ ศัพท์ ในอรรถว่าชื่อ เป็น คาณฺฑิวัง (ธนู), ราชิวัง (ดอกบัว).

මායාමෙධාහි වී-.

วี ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา ศัพท์.

එතෙහි ද්වීහි වී හොති මන්ත්වත්ථෙ; මායාවි, මෙධාවී.

วี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์ทั้งสองนี้; เช่น มายาวี, เมธาวี.

සිස්සරෙ ආම්‍යුවාමී-.

อามี และ อุวามี ปัจจัย (ลงหลัง ส ศัพท์) ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ (อิสฺสระ).

සසද්දා ආම්‍යුවාමී හොන්තිස්සරෙ’භිධෙයෙ මන්ත්වත්ථෙ;’සමස්සත්ථිති’ සාමී, සුවාමී.

อามี และ อุวามี ปัจจัย ลงหลัง ส ศัพท์ ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ ในอรรถว่ามี; (เช่น) สวามี, สุวามี (วิเคราะห์ว่า) 'สมสฺส อตฺถิ' (มีทรัพย์).

ලක්ඛ්‍යා ණො අ ච-.

โณ และ อะ ปัจจัย หลัง ลกฺขี ศัพท์.

ලක්ඛීසද්දාණො හොත මන්ත්වත්ථෙ; අ චන්තස්ස; ණකාරො’ව සවො; ලක්ඛණො.

โณ ปัจจัย ลงหลัง ลกฺขี ศัพท์ ในอรรถว่ามี และแปลงสระที่สุด (ของ ลกฺขี) เป็น อะ, ณะ อักษร (ของ โณ ปัจจัย) เป็นพยัญชนะ; (เป็น) ลกฺขโณ.

අඞ්ගා නො කල්‍යාණෙ-.

โณ ปัจจัย หลัง องฺคะ ศัพท์ ในอรรถว่ากัลยาณะ.

කල්‍යාණෙ ගම්‍යමාන්ඤඞ්ගස්මානොහොති මන්ත්වත්ථෙ; අඞ්ගනා.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง องฺคะ ศัพท์ เมื่ออรรถว่ากัลยาณะปรากฏ; (เป็น) องฺคนา.

සො ලොමා-.

โส ปัจจัย หลัง โลมา ศัพท์.

ලොමා සොහොති මන්ත්වත්ථෙ; ලොමසො; ඉත්ථියං-ලොමසා.

โส ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง โลมา ศัพท์; (เป็น) โลมโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น โลมสา.

ඉමියා-.

อิมี และ อิยา ปัจจัย.

මන්ත්වත්ථෙ ඉම්ैයා හොන්ති බහුලං; පුත්තිමො, කිත්තිමො, පුත්තියො, කප්පියො, ජටියො,හානභාගියො, සෙනියො.

อิมี และ อิยา ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี โดยมาก; เช่น ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย.

තො පඤ්චම්‍යා-.-

โต ปัจจัย ในอรรถปัญจมีวิภัตติ.

පඤ්චව්‍යන්තා බහුලං තො හොති වා; ගාමතො ආගච්ඡති, ගාමස්මාආගච්ඡති; චොරතො භායති, චොරෙහි භායති; සත්ථතොපරිහීනො, සත්ථා පරිහීනො.

โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ โดยมากบ้าง; เช่น คามโต อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน), คามสฺมา อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน); โจรโต ภายติ (กลัวโจร), โจเรหิ ภายติ (กลัวโจร); สตฺถโต ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา), สตฺถา ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา).

ඉතොතෙත්තොකුතො-.

อิโต, เอตฺโต และ กุโต.

තොම්හි ඉමස්ස ටි නිපච්චතෙ එතස්ස ට එත කිංසද්දස්ස කුත්තච; ඉතො, ඉමස්මා; අතො, එත්තො, එතස්මා; කුතො, කස්මා.

เมื่อลง โต ปัจจัย, แปลง อิมะ เป็น อิ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กิง เป็น กุตฺตะ; (เป็น) อิโต (แทน) อิมสฺมา; อโต, เอตฺโต (แทน) เอตสฺมา; กุโต (แทน) กสฺมา.

අභ්‍යාදීහි-.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น

අභිආදීහි තො හොති; අභිතො, පරිතො, පච්ඡතො, හෙට්ඨතො.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต (เช่น) อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

ආද්‍යාදීහි-.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น

ආදිප්පභුතීහි තො වා හොති; ආදො, ආදිතො; මජ්ඣතො, අන්තතො, පිට්ඨිතො, පස්සතො, මුඛතො–-යතොදකං තදා දිත්තං, යං උදකං තදෙවාදිත්තන්ති අත්ථො.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต บ้าง (เช่น) อาโท, อาทิโต; มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต ประโยคว่า ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ มีอรรถว่า ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตํ (น้ำใด น้ำนั้นแหละถูกเผาแล้ว).

සබ්බාදිතො සත්තම්‍යා ත්‍රත්ථා-.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ในวิภัตติที่ ๗ มีปัจจัย “ตรถ”

සබ්බාදීහි සත්තම්‍යන්තෙහි ත්‍රත්ථා වා හොන්ති; සබ්බත්‍ර, සබ්බත්ථ, සබ්බස්මිං; යත්‍ර, යත්ථ, යස්මිං–-බහුලාධිකාරා න තුම්හාම්හෙහි.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “ตรถ” บ้าง (เช่น) สัพพตฺร, สัพพตฺถ, สัพพสฺมึ; ยตฺร, ยตฺถ, ยสฺมึ – เพราะอำนาจแห่งบทว่า “พหุล” (โดยมาก) จึงไม่ใช้กับศัพท์ “ตุมฺห” และ “อมฺห”

කත්ථෙත්ථ කුත්‍රාත්‍රක්වෙහිධ-.

กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิธ

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ; කස්මිං කත්ථ, කුත්‍ර, ක්ව; එතස්මිං එත්ථ, අත්‍ර; අස්මිං ඉහ, ඉධ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในศัพท์ “กึ” (กสฺมึ) เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; ในศัพท์ “เอต” (เอตสฺมึ) เป็น เอตฺถ, อตฺร; ในศัพท์ “อิม” (อสฺมึ) เป็น อิห, อิธ

ධි සබ්බා වා-

ปัจจัย “ธิ” จากศัพท์ “สัพพ” บ้าง

සත්තම්‍යන්තතො සබ්බස්මාධි වා හොති; සබ්බධි; සබ්බත්ථ.

จากศัพท์ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว จากศัพท์ “สัพพ” มีปัจจัย “ธิ” บ้าง (เช่น) สัพพธิ; สัพพตฺถ

යා හිං-.

ปัจจัย “หึ” จากศัพท์ “ย”

සත්තම්‍යන්තා යතො හිං වා හොති; යහිං, යත්‍ර.

จากศัพท์ “ย” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” บ้าง (เช่น) ยหึ, ยตฺร

තා හං ච-.

ปัจจัย “หํ” และ (ปัจจัย “หึ”) จากศัพท์ “ต”

සත්තම්‍යන්තා තතො වා හං හොති හිඤ්ච; තහං, තහිං, තත්‍ර.

จากศัพท์ “ต” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หํ” บ้าง และ “หึ” ด้วย (เช่น) ตหํ, ตหึ, ตตฺร

කුහිංකහං-.

กุหึ, กหํ

කිංසද්දා සත්තම්‍යන්තා හිංහං නිපච්චන්තෙ කිස්ස කුකා ච; කිහිං, කහං, කථං කුහිද්වනන්ති? චනං ඉති නිපාතන්තරං; කිහිද්වීති-එත්ථ විසද්දොවිය.

จากศัพท์ “กึ” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” และ “หํ” สำเร็จรูป และ “กึ” เป็น “กุ” (เช่น) กิหึ, กหํ, กถํ, กุหิทฺวนนฺติ? บทว่า “จนํ” เป็นนิบาตอีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า “กิหิทฺวีติ” เหมือนกับศัพท์ “วิ”

සබ්බෙකඤ්ඤයතෙහි කාලෙ දා-.

ปัจจัย “ทา” ในกาล จากศัพท์ “สัพพ”, “เอก”, “อัญญ”, “ย” และ “ต”

එතෙහි සත්තම්‍යන්තෙහි චත්තමානෙහි කාලෙ දා හොති; සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බදා; එකදා, අඤ්ඤදා, යදා, තදා–-කාලෙති-කිං? සබ්බත්ථදෙසෙ.

จากศัพท์เหล่านี้ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว ที่เป็นไปในกาล มีปัจจัย “ทา” (เช่น) ในกาลทั้งปวง (เป็น) สัพพทา; เอกทา, อัญญทา, ยทา, ตทา – บทว่า “กาเล” (ในกาล) หมายถึงอะไร? (หมายถึง) ในที่ทั้งปวง

කදාකුදාසදාධුනෙදාති-.

กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ; තස්මිං කාලෙ කදා, කුදා; සම්බස්මිං කාලෙ සදා; ඉමස්මිං කාලෙ අධුනා, ඉදානි.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในกาลนั้น (เป็น) กทา, กุทา; ในกาลทั้งปวง (เป็น) สทา; ในกาลนี้ (เป็น) อธุนา, อิทานิ

අජ්ජසජ්ජවපරජ්ජ්වෙතරහිකරහා-.

อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรห

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ; එකතිප්පච්චයො ආදෙසො කාල විසෙසොති සබ්බමෙතං නිපාතනා ලබ්භති; ඉමස්ස වො ජ්ජො චාහනි නිපච්චතෙ; අස්මිං අහනි අජ්ජ–-සමානස්ස සභාවොජ්ජු චාහනි–-සමානෙ අභනි සජ්ජු–-අපරස්මා ජ්ජු–-අපරස්මිං අහනිඅපරජ්ජු–-ඉමස්සෙතොකාලෙ රහි ව–-ඉමස්මිං කාලෙ එතරහි–-කිංසද්දස්ස කො රහ චානජ්ජතනෙ–-තස්මිං කාලෙ කරහ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ปัจจัย “เอกติ” เป็นอาเทศ (แทน) กาลพิเศษทั้งหมดนี้ ได้มาจากการสำเร็จรูป (นิปาต) ในศัพท์ “อิม” มี “โว” เป็น “ชฺโช” และ “อหนิ” สำเร็จรูป (เช่น) ในวันนี้ (เป็น) อชฺช – ในศัพท์ “สมาน” มี “สภาว” เป็น “ชฺชุ” และ “อหนิ” (เช่น) ในวันเดียวกัน (เป็น) สชฺชุ – จากศัพท์ “อปร” มี “ชฺชุ” (เช่น) ในวันอื่น (เป็น) อปรชฺชุ – ในกาลนี้ มี “รหิ” บ้าง (เช่น) ในกาลนี้ (เป็น) เอตรหิ – ในศัพท์ “กึ” มี “ก” เป็น “รห” และ “อนชฺชตเน” (ไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ในกาลนั้น (เป็น) กรห

සබ්බාදීහි පකාරෙ ථා-.

ปัจจัย “ถา” ในประเภท จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น

සාමඤ්ඤස්ස භෙදකො විසෙසො පකාරො, තත්ථ වත්තමානෙහි සබ්බාදීහි ථා හොති සබ්බෙනපකාරෙන සබ්බථා; යථා, තථා.

ประเภท คือ ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่เป็นไปในประเภทนั้น มีปัจจัย “ถา” (เช่น) ด้วยประเภททั้งปวง (เป็น) สัพพถา; ยถา, ตถา

කථමිත්ථං-.

กถํ, อิตฺถํ

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ පකාරෙ; කිමිමෙහි ථං පච්චයො, ක්ैච්ච තෙසං යථාක්කමං; කථමිත්ථං.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปในประเภท (คือ) จากศัพท์ “กึ” และ “อิม” มีปัจจัย “ถํ” และ “กึ” เป็น “ก” ตามลำดับ (เป็น) กถํ, อิตฺถํ

ධා සඞ්ඛ්‍යාහි-.

ปัจจัย “ธา” จากศัพท์จำนวน

සඞ්ඛ්‍යාවාචීහි පකාරෙ ධා පරො හොති;’ද්වීහි පකාරෙහි ද්වෙ වා පකාරෙකරොති’ විධාකරොති; බහුධා කරොති;’එකං රාසිං පඤ්චප්පකාරං කරොති’ පඤ්චධා කරොති?පඤ්චප්පකාරමෙකප්පකාරං කරොති’ එකධාකරොති.

จากศัพท์ที่แสดงจำนวนในประเภท มีปัจจัย “ธา” อยู่ข้างหลัง (เช่น) ‘ด้วยสองประเภท หรือทำสองประเภท’ (เป็น) วิธา กโรติ; พหุธา กโรติ; ‘ทำกองเดียวให้มีห้าประเภท’ (เป็น) ปัญจธา กโรติ; ‘ทำห้าประเภทให้เป็นประเภทเดียว’ (เป็น) เอกธา กโรติ

වෙකාජ්ඣං-.

เว, กา, ชฺฌํ

එකස්මා පකාරෙ ජ්ඣං වා හොති; එකජ්ක්වඞ්කරොති; එකධා කරොති.

จากศัพท์ “เอก” ในประเภท มีปัจจัย “ชฺฌํ” บ้าง (เช่น) เอกชฺฌํ กโรติ; เอกธา กโรติ

ද්විතීහෙධා-.

ทฺวิ, ติ, เอธา

ද්වීතිහි පකාරෙ එධාවා හොති; වෙධා, තෙධා; ද්විධා, තිධා.

เบื้องหลัง ทฺวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถว่าประเภท (ปการะ) มี เอธา ปัจจัยบ้าง; เวธา, เตธา; ทฺวิธา, ติธา

තබ්බති ජාතියො-.

ตพฺพติ, ชาติโย

පකාරවති තංසාමඤ්ඤවාචකා සද්දාජාතියො හොති; පටු ජාතියො, මුදුජාතියො.

เบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความทั่วไป (สามัญญวาจกะ) อันมีประเภท (ปการวดี) มี ชาติโย ปัจจัย; ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย

වාරසංඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං-

ขัตตุง ปัจจัย ในสังขยาที่บอกวาระ (ครั้ง)

වාරසම්බන්ධිනියා සංඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං හොති;’ද්වෙ වාරෙ භුඤ්ජති’ ද්වික්ඛත්තුං දිවසස්ස භුඤ්ජති; වාරග්ගහණං කිං? පඤච භිඤ්ජති; සඞ්ඛ්‍යායාති-කිං? පහූතෙ වාරෙ භුඤ්ජති.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังสังขยาที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กิน ๒ ครั้ง' (dve vāre bhuñjati) เป็น ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละ ๒ ครั้ง); การระบุว่า 'วาระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปญฺจ ภุญฺชติ (เขากิน ๕ อย่าง); การระบุว่า 'สังขยา' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหูเต วาเร ภุญฺชติ (เขากินหลายครั้ง)

කතිම්හා-.

เบื้องหลัง กติ ศัพท์

වාරසම්බන්ධිනියා කතිසංඛ්‍යාය ක්ඛත්තුං හොති;’කති වාරෙ භුඤ්ජනි’කතික්ඛත්තුං භුඤ්ජති.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลัง กติ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กินกี่ครั้ง' (kati vāre bhuñjati) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

බහුම්භා ධා ච පච්චාසත්තියං-.

เบื้องหลัง พหุ ศัพท์ มี ธา และ เมื่อมีความใกล้ชิด

වාරසම්බන්ධිනියා බහුසංඛ්‍යාය ධාහොති ක්ඛත්තුඤ්ච; වාරානඤ්චෙ පච්චාසත්ති හොති; බහුධා දිවසස්ස බුඤ්ජති බහුක්ඛත්තුං–-පච්චාසත්තියන්ති කිං? බහුක්ඛත්තුං මාසස්ස භුඤ්ජති.

เบื้องหลัง พหุ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ มี ธา และ ขัตตุง ปัจจัย เมื่อมีความใกล้ชิด (ปัจจาสัตติ) แห่งวาระ; พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละหลายครั้ง), พหุกฺขตฺตุํ; การระบุว่า 'ความใกล้ชิด' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (เขากินเดือนละหลายครั้ง)

සකිං වා-.

หรือ สกึ

එකං වාරමිච්චස්මිං අත්ථෙ සකින්ති වා නිපච්චතෙ;’එකං වාරං භුඤ්ජති’–-වාති කිං?එකක්ඛත්තුං භුඤ්ජති.

ในอรรถว่า 'วาระเดียว' (เอกํ วารํ) นิปาตว่า สกึ บ้าง; 'กินครั้งเดียว' (ekaṃ vāraṃ bhuñjati); การระบุว่า 'วา' เพื่ออะไร? เพื่อให้มีรูป เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

සො විච්ඡාප්පකාරෙසු-.

โส ปัจจัย ในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ

වීච්ඡායං පකාරෙ ච සො හොති බහුලං; වීච්ඡායං-ඛණ්ඩසො, බිලසො; පකාරෙ-පුථුසො,සබ්බසො.

โส ปัจจัย ย่อมมีมากในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ; ในอรรถว่า วีจฉา เช่น ขณฺฑโส (เป็นชิ้นๆ), พิลโส (เป็นส่วนๆ); ในอรรถว่า ปการะ เช่น ปุถุโส (ต่างๆ), สพฺพโส (โดยประการทั้งปวง)

අභිතතබ්භාවෙ කරාසභුයොගෙ විකාරා චී-.

จี ปัจจัย ในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ เมื่อประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ และเป็นวิการ

අවත්ථාවතො වත්ථන්තරෙනාභුතස්ස තායාවත්ථාය භාවෙ කරාසභුහි සම්බන්ධෙසති විකාරවාචකාචී හොති;’අධවලං ධවලං කරොති’ ධවලී කරොති; අධවලො ධවලො සියා ධවලී සියා; අධවලො ධවලො භවති ධවලී භවති–-අභතතබ්භාවෙති-කිං? ඝටං කරොති, දධිඅත්ථි, ඝටො භවති–-කරාසභුයොගෙති කිං? අධවලා ධ්වඅඉලො ජායතෙ–-විකාරාති-කිං? පකතියා මා හොතු; සුවණ්ණං කුණ්ඩලී කරොති.

เมื่อมีความเกี่ยวข้องกับ กร และ ภู ธาตุ จี ปัจจัยอันบอกวิการ ย่อมมีในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ (การเป็นในสิ่งที่ไม่เคยเป็น) แห่งพัสดุนั้นจากพัสดุอื่น; 'ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalaṃ dhavalaṃ karoti) เป็น ธวลี กโรติ; 'สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว' (adhavalo dhavalo siyā) เป็น ธวลี สิยา; 'สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalo dhavalo bhavati) เป็น ธวลี ภวติ; การระบุว่า 'อภูตตัพภาวะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ทธิ อตฺถิ (มีนมส้ม), ฆโฏ ภวติ (หม้อมีอยู่); การระบุว่า 'การประกอบกับ กร และ ภู' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น อธวลา ธวโล ชายเต (จากสิ่งไม่ขาวเกิดเป็นขาว); การระบุว่า 'วิการ' เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้มีในสภาวะปกติ (ปกติ) เช่น สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ (ทำทองให้เป็นตุ้มหู)

දිස්සන්තඤ්ඤෙ’පි පච්චයා-.

ปัจจัยอื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง

වුත්තතො’ඤ්ඤෙ’පි පච්චයා දිස්සන්ති වුත්තාවුත්තත්ථෙසු;’විවිධා මාතරො’ විමාතරො,’තාසං පුත්තා’ වෙමාතීකා-රිකණ;’පථං ගච්ඡන්තීති’ පථාවිනො-ආවී;’ ඉස්සා අස්ස අත්ථිති’ ඉස්සුකී-උකී?’ධුරං වහන්තීති’ ධොරය්හා-ය්හණ.-

ปัจจัยอื่นๆ นอกจากที่กล่าวแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว; 'มารดาต่างกัน' (vividhā mātaro) เป็น วิมาตโร, 'บุตรของมารดาเหล่านั้น' (tāsaṃ puttā) เป็น เวมาตีกา (ลง ริกณ ปัจจัย); 'ผู้ไปตามทาง' (pathaṃ gacchantīti) เป็น ปถาวิโน (ลง อาวี ปัจจัย); 'ผู้มีความริษยา' (issā assa atthiti) เป็น อิสฺสุกี (ลง อุกี ปัจจัย); 'ผู้แบกภาระ' (dhuraṃ vahantīti) เป็น โธรยฺหา (ลง ยหณ ปัจจัย)

අඤ්ඤස්මිං-.

ในอรรถอื่น

වුත්තතො’ඤ්ඤස්මිම්පි අත්ථෙ වුත්තප්පච්චයා දිස්සන්ති;’මගධානං ඉස්සරො’ මාගධො-ණො;’කාසීති සහස්සං, තමග්ඝතීති කාසියො-ඉයො.

ปัจจัยที่กล่าวแล้ว ย่อมปรากฏแม้ในอรรถอื่นนอกจากที่กล่าวแล้ว; 'เจ้าแห่งชาวมคธ' (magadhānaṃ issaro) เป็น มาคโธ (ลง โณ ปัจจัย); 'ผ้ากาสีมีค่าหนึ่งพัน' (kāsīti sahassaṃ), 'ย่อมมีค่าเท่ากับพันนั้น' (tamagghatīti) เป็น กาสิโย (ลง อิโย ปัจจัย)

සකත්ථ-.

ในอรรถของตน (สกัดถะ)

සකත්ථෙ’පි පච්චයා දිස්සන්ති; හීනකො, පොතකො, කිචචයයං.

ปัจจัยทั้งหลายย่อมปรากฏแม้ในอรรถของตน (สกัดถะ); เช่น หีนโก, โปตโก, กิจฺจจยยํ

ලොපො-.

การลบ

පච්චයානං ලොපො’පි දිස්සති; බුද්ධෙ රතනං පණීතං, චක්ඛුං සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙයන වාති භාවප්පච්චය ලොපො.

การลบปัจจัยทั้งหลายก็ปรากฏ; พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ (รัตนะในพระพุทธเจ้าประณีต), จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา (จักษุว่างจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน) ดังนี้ เป็นการลบภาวปัจจัย

සරානමාදිස්සායුවණ්ණස්සාඤො ණානුබන්ධෙ-.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ

සරානමාදිභුතා යෙ අකාරිවණ්ණුවණ්ණා තෙසං ආඤො හොන්ති යථාක්කමං ණානුබන්ධෙ; රාඝවො, ව්ैනතෙය්‍යො, මෙනිකො, ඔළුම්පිකො, දොහග්ගං–-ණානුබන්ධෙති-කිං? පුරාතනො.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น ราฆโว, ไวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทหคฺคํ; การระบุว่า 'เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปุราตโน

සංයොගෙ ක්වචි-.

ในสังโยคบ้าง

සරානමාදිභුතා යෙ අයුවණ්ණා තෙසං ආඤො හොන්ති ක්වචි දෙව සංයොගවිසයෙ ණානුබන්ධෙ;දෙච්චො, කොණ්ඩඤ්ඤො –-ක්වචීති-කිං? කත්තිකෙය්‍යො.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง ในที่ที่เป็นสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ; การระบุว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น กตฺติเกยฺโย

මජ්ඣෙ-.

ในท่ามกลาง

මජ්ඣෙ වත්තමානානම්පි අයුවණ්ණානං ආඤො හොන්ති ක්වචි; අඩ්ඪතෙය්‍යා, වාසෙට්ඨො.

แม้สระ อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ที่อยู่ในท่ามกลาง ก็ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง; เช่น อฑฺฒเตยฺยา, วาเสฏฺโฐ

කොස්ජ්ैජාජ්ජවපාරිසජ්ජසුභජ්ජමද්දවාරිස්සාසභාජඤ්ඤ ථෙය්‍යබාහුසච්චා-.

โกสัชชะ, อาชชวะ, ปาริสัชชะ, สุหัชชะ, มัททวะ, อาริสสะ, อาสภะ, อาชัญญะ, เถยยะ, พาหุสัจจะ

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ ණානුබන්ධෙ;’කුසීතස්ස භාවො’ කොසජ්ජජං;’ උජුනො භාවො’ අප්පවං;’පරිසාසු සාධු’ පාරිසජ්ජො;’සුහදයොච’ සුහජ්ජො,’තස්ස පන භාවො සොහජ්ජං;’මුදුනො භාවො’මද්දවං;’ඉසිනො ඉදං, භාවො වා’ ආරිස්සං;’උසභස්ස ඉදං, භාවො වා’ ආසභං;’ආජානීයස්ස භාවො’ සො එව වා’ ආජඤ්ඤං;’ථෙනස්ස භාවො, කම්මං වා’ ථෙය්‍යං;’බහුස්සුතස්ස භාවො’ බාහුසච්චං–-එතෙසු යමලක්ඛණිකං තං නිපාතනා.

ศัพท์เหล่านี้ย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘ภาวะของผู้เกียจคร้าน’ (kusītassa bhāvo) เป็น ‘โกสัชชะ’ (kosajjaṃ); ‘ภาวะของผู้ซื่อตรง’ (ujuno bhāvo) เป็น ‘อาชชวะ’ (ājjavaṃ); ‘ผู้ดีในบริษัท’ (parisāsu sādhu) เป็น ‘ปาริสัชชะ’ (pārisajjo); ‘ผู้มีใจดี’ (suhadayo) เป็น ‘สุหัชชะ’ (suhajjo), ส่วน ‘ภาวะของผู้นั้น’ เป็น ‘โสหัชชะ’ (sohajjaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจอ่อนโยน’ (muduno bhāvo) เป็น ‘มัททวะ’ (maddavaṃ); ‘สิ่งนี้ของฤๅษี หรือภาวะ’ (isino idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาริสสะ’ (ārissaṃ); ‘สิ่งนี้ของโคอุสภะ หรือภาวะ’ (usabhassa idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาสภะ’ (āsabhaṃ); ‘ภาวะของอาชาไนย หรือสิ่งนั้นเอง’ (ājānīyassa bhāvo, so eva vā) เป็น ‘อาชัญญะ’ (ājaññaṃ); ‘ภาวะของโจร หรือกรรม’ (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) เป็น ‘เถยยะ’ (theyyaṃ); ‘ภาวะของผู้เป็นพหูสูต’ (bahussutassa bhāvo) เป็น ‘พาหุสัจจะ’ (bāhusaccaṃ); ในบรรดาคำเหล่านี้ คำใดที่มีลักษณะไม่เป็นไปตามกฎ (alakkhaṇika) คำนั้นย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต.

මනාදීනං සක-.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น

මනාදීනං සක හොති ණානුබන්ධෙ;’මනසි භවං’ මානසං;’දුම්මනසො භාවො’ දොමනස්සං; සොමනස්සං.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘สิ่งที่เกิดในใจ’ (manasi bhavaṃ) เป็น ‘มานัส’ (mānasaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจชั่ว’ (dummanaso bhāvo) เป็น ‘โทมนัส’ (domanassaṃ); ‘โสมนัส’ (somanassaṃ).

උවණ්ණස්සාවඞි හොති; රාඝවො, ජාම්බවං.

การอาเทศ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; ราฆโว, ชามฺพวํ.

යම්හි ගොස්ස ච-.

ในเพราะ ย-ปัจจัย การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ...

යකාරාදො පච්චය ග්ैඔස්සුවණ්ණස්ස ච අවඞි හොති; ගබ්‍යං, ගාතබ්‍යො.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; คพฺยํ, คาตพฺโย.

ලොපො’වණ්ණිවණ්ණානං-.

การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ

යකාරාදො පච්චයෙ අවණ්ණිවණ්ණානං ලාපො හොති, දාය්ජ්ैජං, කාරුඤ්ඤං, ආධිපච්චං, දෙප්පං–-බහකුලංවිධානං ක්වචි න හොති; කිච්චයං.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ ย่อมมี; ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ – เพราะเป็นพหุลวิธาน บางครั้งจึงไม่มี; กิจฺจยํ.

රානුබන්ධෙ’න්තසරාදිස්ස-.

เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ การลบแห่งส่วนที่มีสระที่สุดเป็นต้น...

අන්තො සරො ආදි යස්සාවයවස්ස තස්ස ලොපො හොති රානුබන්ධෙ; කිත්තකං, පෙත්තෙය්‍යං.

การลบแห่งอวัยวะที่มีสระที่สุดเป็นต้น ย่อมมี เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ; กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ.

කිසමහතමිමෙ කස්මහා-.

การอาเทศ กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา...

කිසස්ස මහතො ඉමෙ කස්මහා හොන්ති යථාක්කමං; කසිමා, මහිමා.

การอาเทศแห่ง กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา ตามลำดับ ย่อมมี; กสิมา, มหิมา.

ආයුස්සායස මන්තුම්හි-.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย

ආයුස්ස ආයසාදෙසො හොති මන්තුම්හි; ආයස්මා.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ย่อมมี ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย; อายสฺมา.

ජො වුද්ධස්සියිඪෙසු-.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย

වුද්ධස්ස ජො හොති ඉය්ैට්ඨෙසු; ජෙය්‍යො, ජෙට්ඨො.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

බාළ්හන්තිකපසත්ථානං සාධනෙදසා-.

การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ

ඉයෙට්ඨෙසු බාළ්හන්තිකපසත්ථානං සාධනෙදසා හොන්තී යථාක්කමං; සාධියො, සාධිට්ඨො; නෙදියො, නෙදිට්ඨො; සෙය්‍යො, සෙට්ඨො

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ ย่อมมี; สาธิโย, สาธิฏฺโฐ; เนทิโย, เนทิฏฺโฐ; เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

කණ්කනාප්පයුවානං-.

การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ

ඉයෙට්ඨෙසු අප්පයුවානං කණ්කනා හොන්ති යයථාක්කමං; කණියො, කණිට්ඨො; කනියො, කනිට්ඨො.

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ ย่อมมี; กณิโย, กณิฏฺโฐ; กนิโย, กนิฏฺโฐ.

ලොපො වීමන්තුවත්තුනං-.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย

වීමන්තුවන්තුනං ලොපො හොති ඉය්ैට්ඨෙසු?’අතිසයෙන මෙධාවී’ මෙධියො, මෙධිට්ඨො;’අතිසයෙනසතිමා’සතියො, සතිට්ඨො;’අතිසයෙන ගුණවා’ ගුණියා, ගුණිට්ඨො.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; ‘ผู้มีปัญญามากโดยยิ่ง’ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ; ‘ผู้มีสติมากโดยยิ่ง’ สติโย, สติฏฺโฐ; ‘ผู้มีคุณมากโดยยิ่ง’ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ.

සෙ ස්තිඅඉස්ස තිස්ස-.

ในเพราะ เส-ปัจจัย การลบ ติ-อักษรที่สุด

සෙ පරෙ සත්‍යන්තස්ස තිකාරස්ස ලොපො හොති; වීසං සතං, තිංසං සතං.

เมื่อ เส-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การลบ ติ-อักษรที่สุด ย่อมมี; วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ.

එතස්සෙට ත්තකෙ-.

การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ในเพราะ ตฺตกะ-ปัจจัย

ත්තකෙ පරෙ එතස්ස එට හෙනාති; එත්තකං.

เมื่อ ตฺตกะ-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ย่อมมี; เอตฺตกํ.

ණිකස්සියො වා-.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย บ้าง

ණිකස්සවා ඉයො හොති; සක්‍යපුත්තියො, සක්‍යපුත්තිකො.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย ย่อมมีบ้าง; สากฺยปุตฺติโย, สากฺยปุตฺติโก.

අධාතුස්ස කෙ’ස්‍යාදිතො ඝෙ’ස්සී-.

แห่งอธาตุ ในเพราะ กะ-ปัจจัย การอาเทศ อ-อักษรเป็นต้น เป็น อี ในเพราะ ฆะ-ปัจจัย ย่อมมี

ඝෙ පරෙ අධාතුස්ස යො කකාරො තතො පුබ්බස්ස අකාරස්ස බකහුලං ඉ හොති, සවෙ ඝොන ස්‍යාදිතො පරො හොති; බාලිකා, කාරිකා–-අධාතුස්සාති-කිං? සකා; කෙති-කිං?නන්දනා; අස්‍යාදිතොති-කිං? බහුපරිබ්බාජකා, මධුරා –-බහුචම්මිකාති කකාරෙන ස්‍යාදිනො බ්‍යවහිතත්තා සිද්ධං–-ඝෙති-කිං? බාලකො; අස්සාති-කිං? බහුකත්තුකා,සාලා.

เมื่อ ฆะ อยู่ข้างหลัง, อการะ ที่อยู่หน้า กการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ โดยมาก, หาก ฆะ นั้นไม่อยู่ข้างหลัง สฺย เป็นต้น; พาลิกา, การิกา – ‘ของอธาตุ’ คืออะไร? สกา; ‘กะ’ คืออะไร? นนฺทนา; ‘ไม่เบื้องหลัง สฺย เป็นต้น’ คืออะไร? พหุปริพฺพาชกา, มธุรา – พหุจมฺมิกา สำเร็จได้เพราะ กการะ คั่น สฺย – ‘ฆะ’ คืออะไร? บาลโก; ‘อะ’ คืออะไร? พหุกตฺตุกา, สาลา.

ඉති මොග්ගල්ලානෙ ව්‍යාකරණෙ වුත්තියං ණාදිකණ්ඩො චතුත්ථො.

จบ ณาทิกัณฑ์ ที่ ๔ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

තිජමානෙහි ඛසා ඛමාවීමංසාසු-.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช และ มาน ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขมา) และ พิจารณา (วีมํสา).

ඛන්තියං තිජා වීමංසායං මානා ච ඛසප්පච්චයා හොන්ති යථාක්කමං; තිතික්ඛා, වීමංසා–-තිතික්ඛති, වීමංසති. ඛමාවීමංසා සුති-කිං? තෙජනං, තෙජො, තෙජයති, මානනං, මානො, මානෙති.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขนฺติ) และ หลัง มาน ธาตุ ในความหมายว่า พิจารณา (วีมํสา) ตามลำดับ; ติติกฺขา, วีมํสา – ติติกฺขติ, วีมํสติ. ‘ในความหมายว่า อดทน และ พิจารณา’ คืออะไร? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ.

කිතා තිකිච්ඡාසංසයෙසු ජො-.

ลง โช ปัจจัย หลัง กิต ธาตุ ในความหมายว่า รักษา (ติกิจฺฉา) และ สงสัย (สํสย).

තිකිච්ඡායං සංසයෙ ච වත්තමානා කිතා ජො හොති–-තිකිච්ඡා, විචිකිච්ඡා–-තිකිච්ඡති, විචිකිච්ඡති–-අඤ්ඤත්‍රනිකෙතො, සංකෙතො, කෙතනං, කෙතො, කෙතයති.

เมื่อ กิต ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า รักษา และ สงสัย ย่อมลง โช ปัจจัย; ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา – ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

නින්දායං ගුපබධා බස්සභො ච-.

ลง โช ปัจจัย หลัง คุป และ พธ ธาตุ ในความหมายว่า ติเตียน (นินฺทา) และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ.

නින්දායං වත්තමානෙහි ගුපබධෙහි ජො හොති; බස්ස භො ච–-ජිගුච්ඡා, බීභච්ඡා–-ජිගුච්ඡති, බීභච්ඡති–-අඤ්ඤත්‍රගොපනං, ගොපෙ, පොපෙති, බධකො.

เมื่อ คุป และ พธ ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า ติเตียน ย่อมลง โช ปัจจัย; และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ ตามลำดับ; ชิคจฺุฉา, พีภจฺุฉา – ชิคจฺุฉติ, พีภจฺุฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น โคปนํ, โคเป, โคเปติ, พธโก.

තුංස්මා ලොපො විච්ඡායංතෙ-.

ลบ ตุง ปัจจัย และลง เต (ขสฉ) ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา.

තුමන්තතො ඉච්ඡායමත්ථෙ තෙ ඛසඡා හොන්තිබහකුලං; ලොපො ච තුංපච්චයස්සහොති සුතත්තා–-බුභුක්ඛා, ජිගිංසා, ජිඝච්ඡා–-බුභුක්ඛති, ජිගිංසති, ජිඝච්ඡති–-ඉධකස්මා න හොතිභොත්තුමිච්ඡතීති? පදන්තරෙනාභිධානා. තුංස්මාති-කිං? භොජනමිච්ඡති. ඉච්ඡායන්ති කිං? භුඤ්ජිතුං ගච්ඡති. කථං කුලං පිපතිසතීති? යථා කුලං පතිතුමිච්ඡතීතිවාක්‍යං හොති, එවං වුත්තිපි හෙස්සති; වාක්‍යමෙවචරහි කථං හොති? ලොකස්ස තථා වචනිච්ඡාය.

หลังบทที่ลงท้ายด้วย ตุง ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา ย่อมลง เต (คือ ข ส ฉ) ปัจจัย โดยมาก; และมีการลบ ตุง ปัจจัย เพราะมีสูตรระบุไว้; พุภุกฺขา, ชิคึสา, ชิฆจฺฉา – พุภุกฺขติ, ชิคึสติ, ชิฆจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภตฺตุํ อิจฺฉติ? เพราะมีการกล่าวด้วยบทอื่น. ‘จาก ตุง ปัจจัย’ คืออะไร? โภชนํ อิจฺฉติ. ‘ในความหมายว่า ปรารถนา’ คืออะไร? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. คำว่า กุลํ ปิปติสติ เป็นอย่างไร? ประโยคว่า กุลํ ปติตุํ อิจฺฉติ (ตระกูลปรารถนาจะตกต่ำ) มีอยู่ฉันใด แม้ในวุตติก็จะมีฉันนั้น; ก็ประโยคนั้นมีได้อย่างไร? เพราะชาวโลกมีความปรารถนาจะกล่าวเช่นนั้น.

ඊයො කම්මා-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรม.

ඉච්ඡාකම්මතො ඉච්ඡායමත්ථෙ ඊයප්පච්චයො හොති;’පුත්තමිච්ඡති’ පුත්තීයති–-කම්මාති-කිං? අඅසිනෙච්ඡති; ඉධ කස්මා න හොති රඤ්ඤො පුත්තමිච්ඡතීති? සාපෙක්ඛත්තා; න හි අඤ්ඤමපෙක්ඛමානො අඤ්ඤෙනසහෙකත්ථිභාවමනුභවිතුං සක්කොති; ඉධාපි චරහි න සියා අත්තනොපුත්තමිච්ඡතීති; නෙවෙත්ථ භවිතබ්බං; න හි භවති අත්තනොපුත්තියතීති; කථං චරහි වුත්තස්ස අත්තතියතාවගම්‍යතෙ? අඤ්ඤස්සාසුතත්තා, ඉච්ඡාය ච තබ්බිසයත්තා.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมแห่งความปรารถนา ในความหมายว่า ปรารถนา; ปุตฺตํ อิจฺฉติ เป็น ปุตฺตียติ. ‘หลังบทที่เป็นกรรม’ คืออะไร? อาสิเน อิจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น รญฺโญ ปุตฺตํ อิจฺฉติ? เพราะมีความเกี่ยวเนื่องกัน (สเปกขะ); เพราะบทที่ยังต้องอาศัยบทอื่น ย่อมไม่สามารถรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทอื่นได้. ถ้าเช่นนั้น ในที่นี้ก็ไม่ควรเป็น อตฺตโน ปุตฺตํ อิจฺฉติ หรือ? ในที่นี้ก็ไม่ควรมี (การลงปัจจัย) เช่นกัน; เพราะไม่มีรูปว่า อตฺตโน ปุตฺตียติ. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น จะทราบได้อย่างไรว่าสิ่งที่กล่าวถึงนั้นเป็นของตน? เพราะไม่มีการระบุถึงผู้อื่น และเพราะความปรารถนามีสิ่งนั้นเป็นอารมณ์.

උපමානාචාරෙ-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ.

කම්මතො උපමානා ආවාරත්ථෙ ඊයො හොති;’පුත්තමවා චරති’ පුත්තීයති මාණවකං; උපමානාති කිං? පුත්තමාචරති.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปุตฺตํ อิว จรติ เป็น ปุตฺตียติ มาณวกํ (ประพฤติต่อมาณพเหมือนบุตร). ‘หลังบทที่เป็นอุปมา’ คืออะไร? ปุตฺตํ อาจรติ.

ආධාරා-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระ.

ආධාරතුපමානාආවාරත්ථෙ ඊයො හොති;’කුටියමිවාචරති’ කුටියති පාසාදෙ, පාසාදීයති කුටියං.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; กุฏิยํ อิว จรติ เป็น กุฏียติ ปาสาเท (ประพฤติในปราสาทเหมือนอยู่ในกุฏิ), ปาสาทียติ กุฏิยํ (ประพฤติในกุฏิเหมือนอยู่ในปราสาท).

කත්තුතායො-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ.

කත්තතුපමානා ආචාරත්ථෙ ආයො හොති;’පබ්බතොවා චරති’පබ්බතායති.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปพฺพโต อิว จรติ เป็น ปพฺพตายติ.

ච්‍යත්ථෙ-.

ในความหมายของ จฺวิ ปัจจัย.

කත්තුතො අභුතතබ්භාවෙ ආයො හොති බහුලං; භුසායති, පටපටායති, ලොහිතායති–-කත්තුතොත්වෙව-භුසංකරොතීති; ඉහ කස්මා න හොති භුසි භවතීති? වුත්තත්ථතාය.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ ในความหมายว่ากลายเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น (อภูตตัพภาวะ) โดยมาก; ภุสายติ, ปฏปฏายติ, lohitāyati. ‘หลังบทที่เป็นกัตตุเท่านั้น’ เพื่อกันตัวอย่างเช่น ภุสํ กโรติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภุสิ ภวติ? เพราะความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว.

සද්දාදීති කරොති-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ในความหมายว่า ทำ.

සද්දාදීහි දුතියන්තෙහි කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ ආයො හොති; සද්දායති, වෙරායති, කලහායති, ධූපායති.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า ทำ; สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

නමොත්වස්සො-.

ลง อสฺส ปัจจัย หลัง นโม.

නමො ඉච්චස්මා කරොතීති අස්මිං අත්ථෙ අස්සො හොති; නමස්සති තථාගතං.

ลง อสฺส ปัจจัย หลังบทว่า นโม ในความหมายว่า ทำ; นมสฺสติ ตถาคตํ.

ධාත්වත්ථෙ නාමස්මි-.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ.

නාමස්මා ධාත්වත්ථෙ බහුලමි හොති;’හත්ථිනා අතික්කමති’අති හත්ථයති;’ වීණාය උපගායති’ උපවීණයති;’දළහං කරොති’ විනයං දළහයති;’ විසුද්ධා හොති’ රත්ති විසුද්ධයති;’කුසලං පුච්ඡති’කුසලයති.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ โดยมาก; หตฺถินา อติกฺกมติ เป็น อติหตฺถยติ; วีณาย อุปคายติ เป็น อุปวีณยติ; ทฬฺหํ กโรติ เป็น วินยํ ทฬฺหยติ; วิสุทฺธา โหติ เป็น รตฺติ วิสุทฺธยติ; กุสลํ ปุจฺฉติ เป็น กุสลยติ.

සච්චාදීහාපි-.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น.

සච්චාදීහි ධාත්වත්ථෙ ආපි හොති; සච්චාපෙති, අත්ථාපෙති, වෙදාපෙති, සුක්ඛාපෙති සුඛාපෙති, දුක්ඛාපෙති.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น ในความหมายของธาตุ; สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

ක්‍රියත්ථා-.

ธาตุมีกริยาเป็นอรรถ.

අයමධිකාරො ආ සත්ථපරිසමත්තියා;’ක්‍රියා අත්ථො යස්සසො ක්‍රියත්ථො’,ධාතු.

บทนี้เป็นอธิการ (บทตามไป) จนกว่าจะจบปกรณ์; บทใดมีกริยาเป็นอรรถ บทนั้นชื่อว่า กริยัตถะ คือ ธาตุ.

චුරාදිතො ණි-.

ณิปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้น.

චුරාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි සකත්ථෙ ණි පරො හොති බහුලං; ණකාරො වුද්ධ්‍යත්ථො–-එවමඤ්ඤත්‍රාපි–-චොරයති, ලාළයති. කථං රජ්ජං කාරෙතීති? යොගවිභාගතො.

ณิปัจจัย ย่อมลงข้างหลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้นที่เป็นกริยัตถะ ในความหมายของตน โดยมาก; ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการวุฒิ — แม้ในที่อื่นก็เป็นเช่นนี้ — โจรยติ, ลาฬยติ. (ประโยคว่า) 'ราชชัง กาเรติ' สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค).

පයොජකබ්‍යාපාරෙ ණාපි ච-.

และ (ณิและณาปิปัจจัย) ในพยัพพาร (การขวนขวาย) ของผู้ใช้.

කත්තාරං යො පයොජයති තස්ස බ්‍යාපාරෙ ක්‍රියත්ථා ණිණාපී හොන්ති බහුලං; කාරෙති, කාරාපෙති–-නනු ච කත්තාපි කරණාදීනංපයොජකොති තබ්‍යාපාරෙ?පි ණිණාපී පාපුණන්ති? පයොජකග්ගහණසාමත්ථියා න භවිස්සන්ති, චුරාදීහි විසුං වචනසාමත්ථියා ච–-ආතො භිය්‍යො ණාපියෙව, ණියෙ වුවණ්ණතො, ද්වයමෙවඤ්ඤෙහි.

ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุที่เป็นกริยัตถะ ในพยัพพารของผู้ที่ใช้ผู้กระทำ โดยมาก; กาเรติ, การาเปติ. ก็ผู้กระทำเป็นผู้ใช้เครื่องมือ (กรณะ) เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลายพึงถึง (พึงลง) ในพยัพพารของเขานั้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ย่อมไม่ลง เพราะความสามารถของการถือเอาบทว่า 'ปโยชกะ' และเพราะความสามารถของการกล่าวแยกจากจุรธาตุเป็นต้น. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ณาปิ เท่านั้น, หลังธาตุที่มี อุ และ อู เป็นที่สุด ลง ณิ, หลังธาตุอื่นๆ ลงทั้งสองปัจจัย.

ක්‍යො භාවකම්මෙස්වපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදිසු-

กฺโยปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น (อยู่เบื้องหลัง).

භාවකම්මවිහිතෙසු පරොක්ඛාවජ්ජිතෙසු මානන්තත්‍යාදිසු පරෙසුක්‍යො හොති ක්‍රයත්ථා–-න්තග්ගහණමුත්තරත්ථං; කකාරො අවුද්ධ්‍යත්ථො; එවමුත්තරත්‍රාපි–-ඨියමානං, ඨියතෙ; සූයමානං, සූයතෙ–-අපරොක්ඛෙසූති-කිං? බභුව දෙවදත්තෙන; බිභිද කුසූලො. භිජ්ජතෙ කුසූලො සයමෙවාතිභිජ්ජතෙති සවනා කම්මතාවගම්‍යතෙ, සයමෙවාති සවනතො කත්තුතා; කත්තුතාවචනිච්ඡායන්තු-භින්දතිකුසුලො අත්තානන්ති භවති; එවමඤ්ඤම්පි යථාගමමනුගන්තබ්බං. ‘‘අපරොක්ඛෙසු මානන්තත්‍යාදිසූ’ති-අයමධිකාරො ආ‘‘තනාදිත්වො‘‘අපිවඑතෙ ත්‍යාදයො ත්‍යාදිසු පරභුතෙසු කත්තුකම්මභාවවිහිතෙසු ක්‍යලාදීනං විධානතො තෙස්වෙව විඤ්ඤයන්තීති-අකම්මකෙහි ධාතුහි කත්තුභාවෙසු සකම්මකෙහි කත්තුකම්මෙසුකම්මාවචනිච්ඡායං භාවෙව භවන්තීති වෙදිතබ්බා–-යස්සපනධාතුස්ස ක්‍රියා කම්මමපෙක්ඛතෙ සොසකම්මකො? යස්ස තු ක්‍රියා කත්තුමත්තමපෙක්ඛතෙ සො අකම්මකොති ඤාතබ්බං.

กฺโยปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในภาวะและกรรมที่เว้นจากพะโรกขา; การถือเอา อันตะ (ในสูตร) เพื่อประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป; ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้ามวุฒิ; แม้ในที่ต่อๆ ไปก็เป็นเช่นนี้ — ฐิยมานัง, ฐิยเต; สูยมานัง, สูยเต. คำว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) พภูวะ เทวทัตเตนะ; พิภิทะ กุสูโล. (ประโยคว่า) 'ภิชชเต กุสูโล' เพราะได้ยินว่า 'ภิชชเต' จึงทราบว่าเป็นกรรม แต่เพราะได้ยินว่า 'สะยะเมวะ' จึงทราบว่าเป็นกัตตุ; แต่เมื่อต้องการจะกล่าวความเป็นกัตตุ ย่อมเป็น 'ภินทะติ กุสูโล อัตตานัง'; แม้ในที่อื่นก็พึงดำเนินตามคัมภีร์. บทว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น' นี้เป็นบทอธิการไปจนถึงสูตรว่า 'ตนาทิโอ'; แม้ปัจจัยมี ติ เป็นต้นเหล่านี้ เมื่ออยู่เบื้องหลังปัจจัยมี กฺยะ และ ละ เป็นต้น ย่อมทราบว่าถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะในปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง; ดังนั้น พึงทราบว่า (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงหลังอกรรมกธาตุในกัตตุและภาวะ ลงหลังสกรรมกธาตุในกัตตุและกรรม และเมื่อไม่ต้องการกล่าวถึงกรรม ย่อมลงในภาวะเท่านั้น; ก็ธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการกรรม ธาตุนั้นชื่อว่าสกรรมกะ ส่วนธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการเพียงผู้กระทำ ธาตุนั้นพึงทราบว่าเป็นอกรรมกะ.

කත්තරි ලො-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

කත්තරි ලො-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

ක්‍රියත්ථතො අපරොක්ඛෙසු කත්තුවිතමානන්තත්‍යාදිසු ලො හොති; ලකාරො ‘‘ඤිලස්සෙ’ති. විසෙසනත්ථො–-පචමානො, පචන්තො; පවති.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; ล อักษร มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเสสนะ ตามสูตรว่า 'ญิละสฺเส'; ปจมาโน, ปจนฺโต; ปจติ.

මඤ්ච රුධාදීනං-.

และ มะ (อาคม) ของธาตุทั้งหลายมีรุธธาตุเป็นต้น.

රුධාදිතො කත්තුවිහිතමානාදිසු ලො හොති; මං වාන්ත සරා පරො; මකාරො’නුබන්ධො; අකාරො උච්චාරණත්වො–-රුන්ධමානො, රුන්ධන්තො, රුන්ධති.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมีรุธธาตุเป็นต้น เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; มะ (อาคม) อยู่หลังสระที่เป็นที่สุด (ของธาตุ); ม อักษร เป็นอนุพันธะ; อ อักษร มีประโยชน์ในการออกเสียง; รุนธมาโน, รุนธันโต, รุนธติ.

ණණාප්‍යාපීහි වා-.

หรือ (โลปัจจัย) หลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ.

ණිණාප්‍යාඵීහි කත්තුවිහිතමානාදිසු ලො හොති විභාසා; චොරයන්තො, චොරෙන්තො; කාරයන්තා, කාරෙන්තො; කාරාප්ैයන්තො, කාරාපෙන්තො; සච්චාපයන්තො, සච්චාපෙන්තො; චොරයති, චොරෙති; කාරයති, කාරෙති; කාරාපයති, කාරාපෙති; සච්චාපයති, සච්චාපෙති–-වචත්ථිතවිභාසත්ථො’යං වා සද්දො; තෙන මානෙ නිච්චං; චොරයමානො, කාරයමානො, කාරාපයමානො, සච්චාපයමානො.

โลปัจจัย ย่อมลงหลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ โดยวิภาสา; โจรยันโต, โจเรนโต; การยันโต, กาเรนโต; การาปยันโต, การาเปนโต; สัจจาปยันโต, สัจจาเปนโต; โจรยติ, โจเรติ; การยติ, กาเรติ; การาปยติ, การาเปติ; สัจจาปยติ, สัจจาเปติ. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงววัตถิตวิภาสา; เพราะฉะนั้น เมื่อมีมานปัจจัยอยู่เบื้องหลัง จึงเป็นนิจจะ; โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สัจจาปยมาโน.

දිපාදීහි යයක-.

ยะกะปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น.

දිවාදීහි ලවීසයෙ යක හොති; දිබ්බන්තො; දිබ්බති.

ยะกะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ทิพพันโต; ทิพพติ.

තුදාදීහි කො-.

โกปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น.

තුදාදීහි ලවීසයෙ කො හොති; තුදමානො, තුදන්තො; කුදති.

โกปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตุทมาโน, ตุทันโต; ตุทติ.

ජ්‍යාදීහි ක්නා-.

กฺนาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น.

ජිආදීහි ලවිසයෙ ක්නා හොති; ජිනන්තො, ජිනාති–-කථං ජයන්තො, ජයතීනි? භුවාදිපාඨා.

กฺนาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ชินันโต, ชินาติ. (ประโยคว่า) ชยันโต, ชยติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดภูวาทิ.

ක්‍යාදීහී ක්ණා-.

กฺณาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น.

කීආදීහි ලවිසයෙ ක්ණා හොති; කිණන්තො, කිණාති.

กฺณาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; กิณันโต, กิณาติ.

ස්වාදීහී ක්ණො-.

กฺโณปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น.

සුආදීහි ලවිසයෙ ක්ණො හොති; සුණමානො, සුණන්තො, සුණොති; කථං සුණාතීති? ක්‍යාදිපාඨා.

กฺโณปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; สุณมาโน, สุณันโต, สุโณติ. (ประโยคว่า) สุณาติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดกฺยาทิ.

තනාදිත්වො-.

โอปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น.

තනාදිතො ලවිසයෙ ඔ හොති; තනොති.

โอปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตโนติ.

භාවකම්මෙසු තබ්බානීයා-.

ตัพพะและอานียะปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม.

තබ්බඅනීයා ක්‍රියත්ථා පරෙ භාවකම්මෙසු බහුලම්භවන්ති; කත්තබ්බං, කරණීයං; කත්තබ්බො කටො; කරණීයො–-බහුලා

ตัพพะและอานียะปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; กัตตัพพัง, กรณียัง; กัตตัพโพ กะโฏ, กรณีโย (กะโฏ).

ධිකාරා කරණාදිසුපි භවන්ති–-සිනානීයං, චුණ්ණං; දානීයො, බ්‍රාහ්මණො; සමාවත්තනීයො, ගුරු; පවචනීයො, උපජ්ඣායො; උපට්ඨානීයො, සිස්සො.

เพราะบทว่า พหุลัง (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงแม้ในกรณะเป็นต้น; สินานียัง จุณณัง, ทานีโย พราหมโณ, สมาวัตตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปัชฌาโย, อุปัฏฐานีโย สิศโส.

ඝ්‍යණ-.

ฆฺยณะปัจจัย.

භාවකම්මෙසු ක්‍රියත්ථා පරො ඝ්‍යණ හොති බහුලං; වාක්‍යං, කාරියං, වෙය්‍යං, ජෙය්‍යං.

ฆฺยณะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; วากยัง, การิยัง, เวยยัง, เชยยัง.

ආස්සෙ ච-.

และ (แปลง) อา เป็น เอ.

ආතො ඝ්‍යණ හොති භාවකම්මෙසු ආස්ස එ ච; දෙය්‍යං.

ฆฺยณะปัจจัยย่อมมีในภาวและกรรมจากอาการันตธาตุ และ (แปลง) อา เป็น เอ เช่น เทยฺยํ (อันพึงให้).

වදාදීහි යො-.

โยปัจจัยจากธาตุมีวทะเป็นต้น.

වදාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි යො හොති බහුලම්හාවකම්මෙසු; වජ්ජං, මජ්ජං, ගම්මං–-භුජාන්තෙ () භොජ්ජො, ඔදනො; භොජ්ජා, යාගු; භොග්ගමඤ්ඤං.

โยปัจจัยย่อมมีมากในภาวและกรรมจากกริยา (ธาตุ) มีวทะเป็นต้น เช่น วชฺชัง (อันพึงกล่าว), มชฺชัง (อันพึงดื่ม), คมฺมัง (อันพึงไป) ในที่สุดของธาตุภุชะ (ภุชฺ) เป็น โภชฺโช (อันพึงบริโภค) เช่น โอทโน (ข้าวสุก); โภชฺชา (อันพึงบริโภค) เช่น ยาคู (ข้าวต้ม); และอันพึงบริโภคอื่น ๆ.

කිච්චඝච්චභච්චභබ්බලෙය්‍යා-.

กิจะ, ฆัจจะ, ภัจจะ, ภัพพะ, เล็ยยะ (เป็นนิบาต).

එතෙ සද්දා යප්පච්චයන්තා නිපච්චන්තෙ.

ศัพท์เหล่านี้มี ย ปัจจัยเป็นที่สุด สำเร็จรูปเป็นนิบาต.

ගුහාදීහි යක-.

จากธาตุ คุหะ เป็นต้น ลงปัจจัย ยะกะ.

ගුහාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි භාවකම්මෙසු යක හොති; ගුය්හං, දුය්හං, සිස්සො; සිද්ධා එවෙතෙ තබ්බාදයො පෙසාතිසග්ගපත්තකාලෙසුපි ගම්‍යමානෙසු සාමඤ්ඤෙන විධානතො–-හොතා ඛලු කටො කත්තබ්බො, කරණීයො, කාරියො, කිච්චො-එවං ත්වයා කටො කත්තබ්බො; හොතා කටො කත්තබ්බො, හොතො හි පත්තො කාලො කටකරණෙ–-එවං උද්ධමුහුත්තිකෙ’පි වත්තමානතො පෙසාදිසු සිද්ධා එව–-තථා අරහෙ කත්තරි සත්තිවිසිට්ඨෙ ච පතීයමානෙ ආවස්සකාධමිණතාවිසිට්ඨෙව භාවාදො සිද්ධා–-උද්ධ මුහුත්තිකතො-භොතා කටො කත්තබ්බො; භොතා රජ්ජං කාතබ්බං, භවං අරහො; භොතා භාරො වහිතබ්බො, භවං සත්තො; භොතා අවස්සං කටො කත්තබ්බො; භොතා නික්ඛො දාතබ්බො.

ยะกะ ปัจจัย ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจก จากธาตุทั้งหลายมีคุหะเป็นต้น; เช่น คุยฺหํ (อันพึงซ่อน), ทุยฺหํ (อันพึงรีด), สิสฺโส (ศิษย์). ปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จแม้ในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ควรทำ (ปัตตกาละ) เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป; เช่น 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ (กตฺตพฺโพ), อันพึงกระทำ (กรณีโย), อันพึงสร้าง (การิโย), อันพึงทำ (กิจฺโจ)' ดังนี้ 'เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำ เพราะกาลที่ควรทำเสื่อมาถึงแล้ว' ดังนี้ แม้ในอรรถมีการสั่งเป็นต้นที่เป็นอนาคตกาล (อุทธังมุหุตติกะ) ก็สำเร็จแล้ว; อีกทั้ง เมื่อผู้ทำเป็นผู้ควร (อรหะ) หรือมีความสามารถพิเศษ (สัตติวิสิฏฐะ) หรือในอรรถแห่งความจำเป็น (อาวัสสิกะ) และความเป็นหนี้ (อธมณิยตา) ในภาววาจกเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว; จากอนาคตกาล: 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'ราชสมบัติอันท่านพึงครอง ท่านเป็นผู้ควร'; 'ภาระอันท่านพึงแบก ท่านเป็นผู้สามารถ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำโดยแน่นอน'; 'เหรียญอันท่านพึงให้'.

කත්තරි ලතුණකා-.

ในกัตตุวาจก ลงปัจจัย ลตุณะกะ.

කත්තරි කාරකෙ ක්‍රියත්ථා ලතුණකා භොන්තී; පඨිතා, පාඨකො–-බහුලමිත්වෙව-පාදෙහි හරීයතී’ති පාදහාරකෙ;’ගලෙචුප්පතී’ති ගලෙචොපකො–-සද්ධො එව ලතුඅරහෙ සීලසාධු ධම්මෙසු ච සාමඤ්ඤවිහිතතත්තා; භවං බලු කඤ්ඤාය පරිග්ගයිතා, භවමෙතං අරහති; සීලාදිසු-ඛල්වපි උපාදාතා කුමාරකෙ; ගන්තාඛෙලො; මුණ්ඩයිතාරො සාවිට්ඨායනා වධුං කතපරිගහං.

ในกัตตุการก กิริยาลงปัจจัย ลตุณะกะ (ตุ และ ณกะ); เช่น ปฐิตา (ผู้เรียนแล้ว), ปาฐโก (ผู้เรียน). โดยมากก็เช่น 'อันเท้าพึงนำไป' คือ ปาทหารกะ (ผู้แบกด้วยเท้า); 'อันคอพึงตกไป' คือ คเลโจปกะ (ผู้ตกจากคอ). ปัจจัย ลตุณะกะ นี้สำเร็จแล้วในความหมายว่า 'ควร' และในธรรมอันดีงามมีศีลเป็นต้น เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป; 'ท่านผู้เป็นใหญ่ได้ถือเอาหญิงสาวแล้ว, ท่านย่อมควรแก่สิ่งนี้'; ในศีลเป็นต้นก็เช่น 'ผู้ถือเอาซึ่งกุมาร'; 'ผู้ไปเล่น'; 'ผู้ปลงผม, นางสาวิฏฐายนาผู้ถือเอาซึ่งเจ้าสาว'.

ආවී-.

อาวี-

ක්‍රියයත්ථා ආවී හොති බහුලං කත්තරි; භයදස්සාවී–-අප්පවීසයතාඤාපනත්ථං භින්නයොගකරණං; සාමඤ්ඤවිහිතත්තා සීලාදිසු ච හොතෙව.

กิริยาลงปัจจัย อาวี โดยมากในกัตตุการก; เช่น ภยทัสสาวี (ผู้เห็นภัย). การแยกสูตรนี้เพื่อแสดงความไม่แคบ (ความกว้างขวางของเนื้อหา); เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป จึงมีในศีลเป็นต้นด้วย.

ආසිංසායමකො-. ආසිංසායං ගම්‍යමානායං ක්‍රියත්ථා අකො හොති කත්තරි;’ජීවතුති’ ජීවකො; නන්දතුති’ නන්දකො;’භවතුති’ භවකො.

ในความหมายแห่งความปรารถนา ลงปัจจัย อกะ. เมื่อความปรารถนาปรากฏอยู่ กิริยาลงปัจจัย อกะ ในกัตตุการก; เช่น 'ขอจงมีชีวิตอยู่เถิด' คือ ชีวกะ (ผู้ปรารถนาชีวิต); 'ขอจงยินดีเถิด' คือ นันทกะ (ผู้ปรารถนาความยินดี); 'ขอจงเป็นเถิด' คือ ภวกะ (ผู้ปรารถนาความเป็น).

කරා ණනො-.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ.

කරතො කත්තරි ණනො හොති;’කරොතී’ති කාරණං; කත්තරීති-කිං? කරණං.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก; เช่น 'ผู้กระทำ' คือ การณะ (ผู้กระทำ). 'ในกัตตุการก' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นกัตตุการก ก็เป็น) กรณะ (เครื่องมือ).

හාතො වීහිකාලෙසු-.

จากธาตุ หา ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา.

හාතො වීහිසිං කාලෙ චණනො හොතී කත්තරි; හායනා නාම වීහයො; හායනො සංවච්ඡරො; වීහිකාලෙසූති - කිං? හාතා.

จากธาตุ หา ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา; เช่น 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนา (ข้าวเปลือก); 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนะ (ปี). 'ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) หาตา (ผู้ละทิ้ง).

වීදා කු -.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ.

විදස්මා කූ හොති කත්තරි; විදූ, ලොකවිදූ.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิทู (ผู้รู้), โลกวิทู (ผู้รู้โลก).

විතො ඤාතො-.

จากอุปสรรค วิ และธาตุ ญา.

විපුබ්බා ඤාඉච්චස්මා කු හොති කත්තරි; විඤ්ඤ; විතොති-කිං? පඤ්ඤො.

จากธาตุ ญา ที่มี วิ เป็นบทหน้า ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิญญู (ผู้รู้ทั่ว). 'ที่มี วิ เป็นบทหน้า' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่มี วิ เป็นบทหน้า ก็เป็น) ปัญโญ (ผู้มีปัญญา).

කම්මා-.

เมื่อมีกัมมะ (บทกรรม) เป็นบทหน้า.

කම්මතො පරා ඤාඉච්චස්මා කූ හොති කත්තරි; සබ්බඤ්ඤ, කාලඤ්ඤ.

จากธาตุ ญา ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น สัพพัญญู (ผู้รู้ทั่ว), กาลัญญู (ผู้รู้กาล).

ක්වචණ-.

บางครั้งลงปัจจัย อณะ.

කම්මතො පරා ක්‍රියත්ථා ක්වචි අණ හොති කත්තරි; කුම්භකාරො, සරලාවො, මව්තජ්ඣායො–-බහකුලාධිකාරා ඉහ න හොති, ආදිච්චං පස්සති, හිමවන්තං සුණොති, ගාමං ගච්ඡති. ක්වචීති කිං? කම්මකරො.

จากกิริยาที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) บางครั้งลงปัจจัย อณะ ในกัตตุการก; เช่น กุมภกาโร (ช่างหม้อ), สรลาโว (ผู้ตัดลูกศร), มันตัชฌาโย (ผู้ท่องมนต์). เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ (โดยมาก) ในที่นี้จึงไม่เป็น (อณะ): 'เขาย่อมเห็นพระอาทิตย์', 'เขาย่อมได้ยินภูเขาหิมพานต์', 'เขาย่อมไปสู่บ้าน'. 'บางครั้ง' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) กัมมกโร (ผู้ทำงาน).

ගමා රූ-.

จากธาตุ คม ลงปัจจัย รู.

කම්මතො පරං ගමා රූ හොති කත්තරි; වෙදගු, පාරගු.

จากธาตุ คม ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย รู ในกัตตุการก; เช่น เวทคู (ผู้ถึงซึ่งเวท), ปารคู (ผู้ถึงฝั่ง).

සමානඤ්ඤභවන්තයාදිතුපමානා දිසා කම්මෙ රීරික්ඛකා-.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ, อัญญะ, ภวันตะ, ยะ, ตะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ในกัมมการก ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ.

සමානාදීහි යාදීහිචොපමානෙහි පරා දිසා කම්මකාරකෙ රීරික්ඛකා හොන්ති;’ සමානො විය දිස්සතී’ති සදී, සදික්ඛො, සදිසො; අඤ්ඤාදී, අඤ්ඤාදික්ඛො, අඤ්ඤාදිසො; භවාදී, භවාදික්ඛො, භවාදිසො; යාදී, යාදික්ඛො, යාදිසො; ත්‍යාදී, ත්‍ය්‍යාදික්ඛො, ත්‍යාදිසො –-සමානාදීහීති කිං? රුක්ඛො විය දිස්සති. උපමානාති කිං? සො දිස්සති කම්මෙති කිං? සො විය පස්සතී–-රකාරා අන්තසරාදිලොපත්ථා. කකාරො එකාරාභාවත්ථො.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ เป็นต้น, ยะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ ในกัมมการก; เช่น 'ย่อมปรากฏเหมือนสมานะ' คือ สที, สทิกโข, สทิโส (เหมือนกัน); อัญญาที, อัญญาทิกโข, อัญญาทิโส (เหมือนอื่น); ภวาที, ภวาทิกโข, ภวาทิโส (เหมือนเป็น); ยาทิ, ยาทิกโข, ยาทิโส (เหมือนใด); ตยาทิ, ตยยาทิกโข, ตยาทิโส (เหมือนนั้น). 'จากศัพท์ สมานะ เป็นต้น' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) 'ย่อมปรากฏเหมือนต้นไม้'. 'ศัพท์อุปมา' นี้หมายถึงอะไร? 'ในกัมมการก' นี้หมายถึงอะไร? 'เขาย่อมเห็นเหมือนนั้น'. อักษร ร ใช้เพื่อลบสระที่สุดและสระต้น. อักษร ก ใช้เพื่อห้ามสระ เอ.

භාවකාරකෙස්වඝණ්ඝකා-.

ในภาวการกและกัมมการก ลงปัจจัย อ, ฆณะ, ฆะ, กะ.

භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අඝණ්ඝකා හොන්ති බහකුලං; අපග්ගහො, නිග්ගහො, කරො, ගරො, චයො, ජයො, රවො, භවො, පචො, වචො, අන්නදො, පුරින්දදො, ඊසක්කරො, දුක්කරො, සුකරො–-ඝණ-භාවෙ-පාකො- වාගො, භාවො. කාරකෙ’පි සඤ්ඤායං තාව-’පජ්ජතෙ’නෙනෙ’ති පාදො;’රුජතී’ති රොගො;’වීසතීති වෙසො;’සරති කාලන්තර’න්ති සාරො, ථිරත්ථො;’දරීයන්තෙ එතෙභී’ති දාරා;’ජීරයති එතෙනා’ති ජාරො–-අසඤ්ඤායම්පි-දායො, දත්තො; ලාභො, ලද්ධො–-ඝ-වකොනිපකො–-ක-පියො, ඛිපො, භුජො, ආයුධං.

ในภาวะและในการก ปัจจัยทั้งหลายมี อฆณะ ฆะ และกะ เป็นต้น มีหลังกิริยาโดยมาก; เช่น อปัคคโห (การไม่ถือเอา), นิคคโห (การข่ม), กโร (ผู้ทำ), คโร (ผู้กลืน), จโย (การสะสม), ชโย (ชัยชนะ), รโว (เสียง), ภโว (ความเกิด), ปโจ (ผู้หุง), วโจ (คำพูด), อันนโท (ผู้ให้อาหาร), ปุรินทโท (ผู้ให้เมือง), อีสักกโร (ทำได้ยากเล็กน้อย), ทุกกโร (ทำได้ยาก), สุกโร (ทำได้ง่าย). ปัจจัย ฆณะ ในภาวะ: ปาโก (การหุง), วาโค (การกล่าว), ภาโว (ความมี). แม้ในการก ในความหมายที่เป็นชื่อ: 'ย่อมถึงด้วยสิ่งนี้' คือ ปาโท (เท้า); 'ย่อมเสียดแทง' คือ โรโค (โรค); 'ย่อมเข้าไป' คือ เวโส (เครื่องแต่งกาย); 'ย่อมซ่านไปตามกาลเวลา' คือ สาโร (แก่นสาร, หมายถึงความมั่นคง); 'ย่อมถูกฉีกขาดด้วยสิ่งเหล่านี้' คือ ทารา (ภรรยา); 'ย่อมทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้' คือ ชาโร (ชู้). แม้ในสิ่งที่ไม่ใช่ชื่อ: ทาโย (การให้), ทัตโต (อันให้แล้ว); ลาโภ (ลาภ), ลัทโธ (อันได้แล้ว). ปัจจัย ฆะ: วโก (หมาป่า), นิปโก (ผู้ฉลาด). ปัจจัย กะ: ปิโย (ที่รัก), ขิโป (ผู้ขว้าง), ภุโช (ผู้กิน), อาวุธัง (อาวุธ).

දාධාත්වි-.

หลัง ทา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย.

දාධාහි බහුලමි හොතිභාවකාරකෙසු; ආදි, නිධි. වාලධි.

หลัง ทา และ ธา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; เช่น อาทิ (เบื้องต้น), นิธิ (ขุมทรัพย์), วาลธิ (หาง).

වමාදීහථු-.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย.

වමාදිහි භාවකාරකෙස්වථු හොති; වමථු, වෙපථු.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น วมถุ (การอาเจียน), เวปถุ (การสั่น).

ක්වි-.

กวิ ปัจจัย.

ක්‍රියත්ථා ක්වි හොති බහුලං භාවකාරකෙසු–-කකාරො කානු බන්ධකාරියත්ථො–-අභිභු, සයම්භු, භත්තග්ගං, සලාකග්ගං, සභා, පභා.

หลังกิริยา ลง กวิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; ก อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์; เช่น อภิภู (ผู้เป็นใหญ่ยิ่ง), สยัมภู (ผู้เป็นเอง), ภัตตัคคัง (โรงภัต), สลากัคคัง (โรงสลาก), สภา (สภา), ปภา (แสงสว่าง).

අනො-..

อน ปัจจัย.

ක්‍රියත්ථා භාවකාරකෙස්වනො හොති; ගමනං, දානං, සම්පදානං, අපාදානං, අධිකරණං, චලනො, ජලනො, කොධනො, කොපනො, මණ්ඩනො, භුසනො.

หลังกิริยา ลง อน ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น คมนัง (การไป), ทานัง (การให้), สัมปทานัง (สัมปทาน), อปาทานัง (อปาทาน), อธิกรณัง (อธิกรณ์), จลโน (ผู้หวั่นไหว), ชลโน (ผู้รุ่งเรือง), โกธโน (ผู้โกรธ), โกปโน (ผู้กำเริบ), มัณฑโน (ผู้ประดับ), ภูสโน (ผู้ตกแต่ง).

ඉත්ථියමණක්තිකයක්‍යා. ච-.

ในอิตถีลิงค์ ลง อ, ณะ, กติ, กะ, ยกะ, ยะ และ อน ปัจจัย.

ඉත්ථිලිඞ්ගෙ භාවෙ කාරකෙ ච ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ත නො ච බහුලං–-අ-තිතික්ඛා. වීමංසා, ජිගුච්ඡා, පිපාසා, පුත්තීයා, ඊහා, භික්ඛා, ආපදා, මෙධා, ගොධා–-ණ-කාරා, හාරා, තාරා, ධාරා, ආරා–-ක්ති-ඉට්ඨි, සිට්ඨි, භිත්ති, භත්ති, තන්ති, භුති –-ක- උහා, රුජා, මුදා,–-යක-විජ්ජා, ඉජ්ජා–-ය-සෙය්‍යා, සමජ්ජා, පබ්බජ්ජා, පරිචරියා, ජාගරියා–-අන-කාරණා, හාරණා, වෙදනා, වන්දනා, උපාසනා.

ในอิตถีลิงค์ ภาวะ และในการก หลังกิริยา ลงปัจจัยมี อ เป็นต้น และลงโดยมาก; อ ปัจจัย - ติติกขา (ความอดทน), วีมังสา (ความพิจารณา), ชิคัจฉา (ความหิว), ปิปาสา (ความกระหาย), ปุตติยา (ความประพฤติเพียงดังบุตร), อีหา (ความพยายาม), ภิกขา (ภิกขา), อาปทา (ความวิบัติ), เมธา (ปัญญา), โคธา (เหี้ย). ณะ ปัจจัย - การา (การทำ), หารา (การนำไป), ตารา (ดาว), ธารา (ธารน้ำ), อารา (เหล็กแหลม). กติ ปัจจัย - อิฏฐิ (ความปรารถนา), สิฏฐิ (ความสำเร็จ), ภิตติ (ฝา), ภัตติ (ความภักดี), ตันติ (เส้นด้าย), ภูติ (ความเจริญ). กะ ปัจจัย - อูหา (ความพิจารณา), รุชา (ความเจ็บ), มุทา (ความยินดี). ยกะ ปัจจัย - วิชชา (วิชา), อิจชา (ความปรารถนา). ยะ ปัจจัย - เสยยา (ที่นอน), สมัชชา (การประชุม), ปัพพัชชา (การบวช), ปริจริยา (การบำรุง), ชาคริยา (ความตื่น). อน ปัจจัย - การณา (เหตุ), หารณา (การนำไป), เวทนา (ความเสวยอารมณ์), วันทนา (การไหว้), อุปาสนา (การเข้าไปนั่งใกล้).

ජාහාහ-.

หลัง ชา และ หา ธาตุ.

ජාහා ඉච්චෙතෙහි නි හොතිත්ථියං; ජානි, හානි.

หลัง ชา และ หา ธาตุ เหล่านี้ ลง นิ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; เช่น ชานิ (ความเสื่อม), หานิ (ความเสื่อม).

කරා රිරියො-.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย.

කරතො රිරියො හොතිත්ථියං;’කරණං’ කිරියා–-කථං ක්‍රියාති?’ක්‍රියාය’න්ති නිපාතනා.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; 'การทำ' คือ กิริยา. ถามว่า กิริยา สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิบาตว่า กิริยา.

ඉකිතී සරූපෙ-.

ลง อิ และ กิติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง.

ක්‍රියත්ථස්ස සරූපෙ’භිධෙයෙ ක්‍රියත්ථා පරෙ ඉකිතී හොන්ති; වචි, යුධි. පචති.–-අකාරො කකාරොතිආදිසු කාරසද්දෙන සමාසො, යථා එවකාරොති.

เมื่อรูปของกิริยาเป็นเนื้อความที่พึงกล่าว หลังกิริยา ลง อิ และ กิติ ปัจจัย; เช่น วจิ (คำว่า วจ), ยุธิ (คำว่า ยุธ), ปจติ (คำว่า ปจติ). อ การะ ในคำว่า ก การะ เป็นต้น เป็นสมาสกับ การ ศัพท์ เหมือนคำว่า เอวการะ.

සීලාභික්ඛඤ්ඤාවස්සකෙසු ණි-.

ในความหมายว่า ปกติ, เนืองๆ และ จำเป็น ลง ณี ปัจจัย.

ක්‍රියත්ථා ණී හොති සීලාදිසු පතීයමානෙසු; උණ්හභොජි, ඛීරපායී, අවස්සකාරී, සතත්දායී.

หลังกิริยา ลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏ; เช่น อุณหโภชี (ผู้กินของร้อนเป็นปกติ), ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นปกติ), อวัสสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น), สตตทายี (ผู้ให้เนืองๆ).

ථාවරිත්තරභඞ්ගුරභිදුරභාසුරභස්සරා-.

ถาวระ, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ.

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ සීලෙ ගම්‍යමානෙ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยการนิบาต เมื่อความหมายว่าปกติปรากฏ.

කත්තරි භුතෙ ක්තවන්තුක්තාවී-.

ในกัตตุการกและอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย.

භුතත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ක්තවන්තුක්තාවී හොන්තී කත්තරි; විජිතවා, විජිතාවී; භුතෙති අධිකාරො යාව ආහාරත්ථාති.

หลังกิริยาที่กล่าวถึงอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุการก; เช่น วิชิตวา (ผู้ชนะแล้ว), วิชิตาวี (ผู้ชนะแล้ว). บทว่า ภูเต เป็นบทตามไปจนถึงสูตรว่า อาหารัตถะ.

ක්තො භාවකම්මෙසු-.

ลง ต ปัจจัย ในภาวะและกัมมะ.

භාවෙ කම්මෙ ච භුතෙ ක්තො හොති; ආසිතං භවතා; කතො කටො භවතා.

ในภาวะและในกัมมะที่เป็นอดีตกาล ลง ต ปัจจัย; เช่น อาสิตัง ภวตา (ท่านนั่งแล้ว), กโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว).

කත්තරී චාරම්හෙ-.

และในกัตตุการก ในความหมายว่าเริ่ม.

ක්‍රියාරම්භෙ කත්තරි ක්තො හොත, යථාපත්තඤ්ච; පකතො භවං කටං; පකතො කටො භවතා; පසුත්තො භවං; පසුත්තං භවතා.

ในการเริ่มกิริยา ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น ปกโต ภวัง กฏัง (ท่านเริ่มทำเสื่อ), ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านเริ่มทำแล้ว), ปสุตโต ภวัง (ท่านเริ่มนอน), ปสุตตัง ภวตา (การนอนอันท่านเริ่มแล้ว).

ඨාසවසසිලිසඝිරුහජරජනීහි-.

หลัง ฐา, สวส, สิลิส, คิ, รุห, ชร และ ชน ธาตุ.

ඨාදීහි කත්තරි ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච; උපට්ඨිතො ගුරුම්භවං, උපට්ඨිතො ගුරු භොතා; උපාසිතො ගුරුම්භවං, උපාසිතො ගුරු භොතා; අනුවුසිතො ගුරුම්භවං, අනුවුසිතො ගුරු භොතා; ආසිලිට්ඨො ගුරුම්භවං, ආසිලිට්ඨො ගුරු භොතා;

หลัง ฐา ธาตุ เป็นต้น ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น อุปัฏฐิโต ครุง ภวัง (ท่านอุปัฏฐากอาจารย์แล้ว), อุปัฏฐิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอุปัฏฐากแล้ว); อุปาสิโต ครุง ภวัง (ท่านเข้าไปนั่งใกล้อาจารย์แล้ว), อุปาสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านเข้าไปนั่งใกล้แล้ว); อนุวุสิโต ครุง ภวัง (ท่านอยู่ตามอาจารย์แล้ว), อนุวุสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอยู่ตามแล้ว); อาสิลิฏโฐ ครุง ภวัง (ท่านสวมกอดอาจารย์แล้ว), อาสิลิฏโฐ ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านสวมกอดแล้ว).

අධිසයිතො ඛටොපිකං භවං, අධිසයිතා ඛටොපිකා භොතා; ආරුළ්හො රුක්ඛං භවං, ආරුළ්හො රුක්ඛො භාතා; අනුජිණ්ණො වසලිං දෙවදත්තො, අනුජිණ්ණා වසලී දෙවදත්තෙන; අනුජාතො මාණවකො මාණවිකං, අනුජාතා මාණවිකා මාණවකෙන.

อธิสยิโต ขโฏปิกัง ภวัง (ท่านนอนทับเตียงแล้ว), อธิสยิตา ขโฏปิกา ภวตา (เตียงอันท่านนอนทับแล้ว); อารุฬโห รุกขัง ภวัง (ท่านขึ้นต้นไม้แล้ว), อารุฬโห รุกโข ภวตา (ต้นไม้อันท่านขึ้นแล้ว); อนุชิณโณ วสลิง เทวทัตโต (เทวทัตต์แก่ตามหญิงแพศยาแล้ว), อนุชิณณา วสลี เทวทัตเตนะ (หญิงแพศยาอันเทวทัตต์แก่ตามแล้ว); อนุชาโต มาณวโก มาณวิกัง (มาณพเกิดตามมาณวิกาแล้ว), อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกนะ (มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว).

ගමනත්ථාකම්මකාධාරෙ ච-.

คมนัตถากัมมกกาธาเร จ.

ගමනත්ථතො අකම්මකතො ච ක්‍රියත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති කත්තරි ච යථාපත්තඤ්ච; ඉදමෙසං යාතං, ඉහ තෙ යාතං, ඉහතෙහි යාතං, අයං තෙහි යාතො පථො, ඉදමෙසමාසිතං, ඉහ තෙ ආසිතා, ඉහ තෙහි ආසිතං, දෙවො චෙ වට්ඨො සම්පන්නා සාලයොති -කාරණ සාමග්ගිසම්පත්ති එත්ථාභිමතා.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าไป และกิริยาอกรรม กตปัจจัยมีในอาธาระและกัตตุการก และตามที่ควร คือ การไปของพวกเขานี้, การไปของท่านในที่นี้, การไปของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ทางนี้อันท่านเหล่านั้นไปแล้ว, การนั่งของพวกเขานี้, การนั่งของท่านในที่นี้, การนั่งของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ถ้าฝนตก ข้าวกล้าก็สมบูรณ์. ในที่นี้ประสงค์ความพร้อมเพรียงแห่งเหตุ.

ආහාරත්ථා-.

อาหารัตถา.

අජ්ඣොහාරත්ථා ආධාරෙ ක්තො හොති යථාපත්තඤ්ච; ඉදමෙසං භුත්තං, ඉදමෙසං පීතං, ඉහ තෙහි භුත්තං, ඉහ තෙහි පීතං, ඔදනො තෙහි භුත්තො, පීතමුදකං–-අකත්තත්ථො යොගවිභාගො; කථං පීතා ගාවොති?’පීතමෙසං විජ්ජතී’තිපීතා?බාහුලකා වා–-පස්සින්නොති යා එත්ථ භුතකාලතා තන්‍ර ක්තො; එවං රඤ්ඤම්මතො, රඤ්ඤමිට්ඨො,රඤ්ඤම්බුද්ධො, රඤ්ඤං පූජිතො–-එවං සීලිතො, රක්ඛිතො, ඛන්තො, ආකුට්ඨො, රුට්ඨො, රුසිතො, අභිව්‍යාහටො, දයිතො, හට්ඨො, කන්තො, සංයතො,අමතො–-කට්ඨන්ති භුතතායමෙව; හෙතුනො ඵලං ත්වත්‍ර භාවි.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าบริโภค กตปัจจัยมีในอาธาระ และตามที่ควร คือ การบริโภคของพวกเขานี้, การดื่มของพวกเขานี้, การบริโภคของท่านเหล่านั้นในที่นี้, การดื่มของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ข้าวสุกอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว, น้ำอันท่านดื่มแล้ว. การแยกบทนี้มีความหมายว่าไม่เป็นกัตตุการก. โคทั้งหลายดื่มแล้วได้อย่างไร? ดื่มแล้วเพราะมีอยู่ของพวกเขานั้น หรือเพราะมีมาก. ในที่นี้ กตปัจจัยมีในอดีตกาลที่เห็นแล้ว. เช่นนี้ กษัตริย์ทรงนับถือ, กษัตริย์ทรงปรารถนา, กษัตริย์ทรงรู้, กษัตริย์ทรงบูชา. เช่นนี้ ผู้มีศีล, ผู้ถูกรักษา, ผู้อดทน, ผู้ถูกด่า, ผู้โกรธ, ผู้กำเริบ, ผู้ถูกนำไป, ผู้เป็นที่รัก, ผู้ยินดี, ผู้เป็นที่พอใจ, ผู้สำรวม, ผู้ไม่ตาย. คำว่า กตฺถํ มีในอดีตกาลเท่านั้น. ผลของเหตุในที่นี้เป็นอนาคตกาล.

තුංතායෙතවෙ භාවෙ භවිස්සති ක්‍රියායං තදත්ථායං-.

คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ในภาวะ (ความหมาย) ของกริยาที่จะมีขึ้น เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น.

භවිස්සතිඅත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රයත්ථා භාවෙ තුංතායෙ තවෙ හොන්ති ක්‍රියායං තදත්ථායං පතීයමානායං; කාතුං ගච්ඡති; කත්තායෙ ගච්ඡති; කාතවෙ ගච්ඡති–-ඉච්ඡති භොත්තුං කාමෙති භොත්තුන්ති ඉමිනාව සිද්ධංපුනබ්බිධානෙත්විහාපි සියා ඉච්ඡන්තො කරොතීති–-එවං සක්කොතිභොත්තුං, ජානාති භොත්තුං, ගිලායති භොත්තුං, ඝටතෙ භොත්තුං, ආරභතෙ භොත්තුං, ලභතෙ භොත්තුං, පක්කමති භොත්තුං, උස්සහතී භොන්තුං, අරහති භොත්තුං, අත්ථි භොත්තුං, විජ්ජති භොත්තුං, වට්ටති භොත්තුං, කප්පති භොත්තුන්ති–-තථා පාරයති භොත්තුං, පහු භොත්තුං, සමත්ථො භොත්තුං, පරියත්තො භොත්තුං, අලං භොත්තුන්ති; භවතිස්ස සබ්බත්ථ සම්භවා–-තථා කාලො භොත්තුං, සමයො භොත්තුං, වෙලා භොත්තුන්ති–-යථා-භොත්තුමනො, සොතුං සොතො, දට්ඨුං චක්ඛු. යුජ්ඣිතුං ධනු, වත්තු ජළො, ගන්තුං මනො, කත්තුමලසොති–-උච්චාරණන්තු වත්තායත්තං–-භාවෙති කිං? කරිස්සාමිති ගච්ඡති; ක්‍රියායන්ති කිං? භික්ඛිස්සං ඉච්චස්ස ජටා; තදත්ථායන්ති කිං ගච්ඡිස්සතො තෙ භවිස්සති භත්තං භොජනාය.

ในความหมายของกริยาที่จะมีขึ้น (อนาคตกาล) จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ (ปัจจุบันกาล) คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้นที่ปรากฏอยู่; เช่น ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ –- “ปรารถนาเพื่อฉัน, ใคร่เพื่อฉัน” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว การบัญญัติซ้ำในที่นี้ก็อาจมีได้ว่า “ผู้ปรารถนาย่อมทำ” ดังนี้ –- เช่นนี้ ย่อมสามารถเพื่อฉัน, ย่อมรู้เพื่อฉัน, ย่อมป่วยเพื่อฉัน, ย่อมพยายามเพื่อฉัน, ย่อมเริ่มเพื่อฉัน, ย่อมได้เพื่อฉัน, ย่อมหลีกไปเพื่อฉัน, ย่อมพากเพียรเพื่อฉัน, ย่อมควรเพื่อฉัน, ย่อมมีเพื่อฉัน, ย่อมปรากฏเพื่อฉัน, ย่อมสมควรเพื่อฉัน, ย่อมเหมาะสมเพื่อฉัน –- อีกทั้ง ย่อมสามารถเพื่อฉัน, สามารถเพื่อฉัน, ผู้สามารถเพื่อฉัน, เพียงพอเพื่อฉัน, พอแล้วเพื่อฉัน; เพราะความเป็นไปได้ของคำว่า “มี” ในทุกที่ –- อีกทั้ง เวลาเพื่อฉัน, สมัยเพื่อฉัน, กาลเพื่อฉัน –- เช่น ใจเพื่อฉัน, หูเพื่อฟัง, ตาเพื่อเห็น. ธนูเพื่อรบ, คนโง่เพื่อพูด, ใจเพื่อไป, ความเกียจคร้านเพื่อทำ –- ส่วนการออกเสียงขึ้นอยู่กับผู้พูด –- “ในภาวะ” คืออะไร? “เราจักทำ” ดังนี้แล้วจึงไป; “ในกริยา” คืออะไร? “เราจักขอ” ดังนี้แล้วจึงมีชฎา; “เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น” คืออะไร? “ข้าวสำหรับบริโภคจักมีแก่ท่านผู้จักไป.”

පටිසෙධෙ’ලංඛලූනං තූනක්ත්වානක්ත්වා වා-.

ในการห้าม คำว่า อลํ และ ขลุ หรือ ตุน, กตฺวา, อนกฺตฺวา ย่อมมี.

අලංඛලුසද්දානං පටිසෙධත්ථානංපයොගෙ තුනාදයො වා හොන්ති භාවෙ; අලං සොතුන, ඛලු සොතුන; අලං සුත්වාන, ඛලු සුත්වාන; අලං සුත්වා, ඛලු සුත්වා; ලං සුතෙන, ඛලු සුතෙන–-අලං ඛලූනන්ති කිං? මා හොතු; පටිසෙධෙති කිං? අලංකාරො.

ในการใช้คำว่า อลํ และ ขลุ ซึ่งมีความหมายเป็นการห้าม คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) หรือ; เช่น อลํ โสตุน (พอแล้วเพื่อฟัง), ขลุ โสตุน (แท้จริงเพื่อฟัง); อลํ สุตฺวาน (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวาน (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุตฺวา (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวา (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุเตน (พอแล้วด้วยการฟัง), ขลุ สุเตน (แท้จริงด้วยการฟัง) –- “อลํ และ ขลุ” คืออะไร? “อย่าได้มีเลย”; “ในการห้าม” คืออะไร? “เครื่องประดับ.”

පුබ්බෙකකත්තුකානං-.

ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกันในอดีต.

එකො කත්තා යෙසං ව්‍යාපාරානං තෙසුයො පුබ්බො තදත්ථතො ක්‍රියත්ථා තුනාදයො හොන්ති භාවෙ; සොතුන යාති, සුත්වාන, සුත්වාවා–-එකකත්තුකානන්ති කිං භුත්තස්මිං දෙවදත්තෙ යඤ්ඤදත්තො වජති; පුබ්බාති කිං? භුඤ්ජති ච පචති ච–-අප්පත්ත්වා නදිං පබ්බතො, අතික්කම්ම පබ්බතං නදීති භුධාතුස්ස සබ්බත්ථ සම්භවා එකකත්තුකතා පුබ්බකාලතා ච ගම්‍යතෙ. භුත්වා භුත්වා ගච්ඡතීති ඉමිනාව සිද්ධමාභික්ඛඤ්ඤන්තු දිබ්බචනාවගම්‍යතෙ–-කථං ජීවගාහං අගාහසි, කායප්පචාලකං ගච්ඡන්තීතිආදි? ඝණන්තෙන ක්‍රියාවිසෙසනෙන සිද්ධං; යථා ඔදනපාකං සයතීති.

กริยาใดมีประธานตัวเดียวกัน กริยาที่เกิดก่อนนั้น คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น; เช่น ไปเพื่อฟัง, ฟังแล้ว, หรือฟังแล้ว –- “ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกัน” คืออะไร? “เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป”; “ในอดีต” คืออะไร? “ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย” –- “ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำข้ามภูเขา” ดังนี้ เพราะความเป็นไปได้ของธาตุ “ภู” ในทุกที่ ความเป็นประธานตัวเดียวกันและความเป็นอดีตกาลย่อมปรากฏ. “ฉันแล้ว ฉันแล้ว ย่อมไป” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว ส่วนความซ้ำซากย่อมปรากฏด้วยคำพูดซ้ำ –- “ท่านจับเป็นได้อย่างไร, ไปโดยการไหวตัว” เป็นต้น? สำเร็จด้วยวิเสสนะของกริยาที่ลงท้ายด้วย ณ; เช่น “ย่อมนอนโดยการหุงข้าว.”

න්තො කත්තරි වත්තමානෙ-.

คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธานในปัจจุบันกาล.

චත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා න්තො හොති කත්තරි; තිට්ඨන්තො.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐนฺโต (ผู้ยืนอยู่).

මානො-.

คำลงท้าย มาน.

වත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා මානො හොති කත්තරි; තිට්ඨමානො.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐมาโน (ผู้กำลังยืนอยู่).

භාවකම්මෙසු -.

ในภาวะและกรรม.

වත්තමානත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා භාවෙ කම්මෙ ච මානො හොති; ඨීයමානං, පච්චමානො ඔදනො.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในภาวะและกรรม; เช่น ฐียมานํ (อันเขายืนอยู่), ปจฺจมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขากำลังหุงอยู่).

තෙ ස්සපුබ්බානාගතෙ-.

คำลงท้ายเหล่านั้นที่มี สฺส นำหน้าในอนาคตกาล.

අනාගතත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියන්ථා තෙ න්තමානා ස්සපුබ්බා හොන්ති; ඨස්සන්තො, ඨස්සමානො, ඨිසිස්සමානං, පච්චස්සමානො ඔදනො.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของอนาคตกาล คำลงท้าย นฺต และ มาน เหล่านั้น ย่อมมี สฺส นำหน้า; เช่น ฐสฺสนฺโต (ผู้จักยืนอยู่), ฐสฺสมาโน (ผู้จักกำลังยืนอยู่), ฐิสิสฺสมานํ (อันเขาจักยืนอยู่), ปจฺจสฺสมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขาจักกำลังหุงอยู่).

ණ්වාදයො-.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น.

ක්‍රියත්ථා පරෙ බහකුලං ණ්වාදයො හොන්ති; චාරු, දාරු.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น ย่อมมีมากหลังกริยา; เช่น จารุ (งาม), ทารุ (ไม้).

ඛජයානමෙකස්සරොදි ද්වෙ-.

พยางค์แรกที่มีสระเดียวของคำที่ลงท้ายด้วย ข, ช, ย ย่อมซ้อนกันสองครั้ง.

ඛඡසප්පච්චයන්තානං ක්‍රියත්ථානං පඨමමෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති; තිතික්ඛා, ජිගුච්ඡා, වීමංසා.

รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกของกริยาที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ข, ฉ, ส ย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ติติกฺขา (ความอดทน), ชิคุจฺฉา (ความรังเกียจ), วีมํสา (การพิจารณา).

පරොක්ඛායඤ්ච-.

และในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว.

පරොක්ඛායං පඨමමෙකස්සරං සද්දරූපං ද්වෙ භවති; ජගාම–-චකාරො අවුත්තසමුච්චයත්ථො; තෙනඤ්ඤත්‍රාපි යථාගමං.

ในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ชคาม (ได้ไปแล้ว) –- อักษร จ เป็นอรรถที่รวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้; ด้วยเหตุนั้น ในที่อื่นก็ย่อมเป็นไปตามคัมภีร์.

ජහාති, ජහිතබ්බං, ජහිතුං, දද්දල්ලති, වඞ්කමති–-ලොලුපො, මොමුහොති ඔත්තං’තදමිනාදි’ පාසා.

ย่อมละ, อันพึงละ, เพื่อละ, ย่อมรุ่งเรือง, ย่อมคดเคี้ยว, ผู้โลภมาก, ย่อมหลงใหล, อตฺตํ, ตทมินาทิ, ปาสา.

ආදිස්මා සරා-.

จากสระที่อยู่ต้น.

ආදිභුතා සරා පරමෙකස්සරං ද්වෙ හොති; අසිසිසති–-ආදිස්මාති කිං? ජජාගාර; සරාති කිං? පපාච.

สระที่อยู่ต้นย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น อสิสิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อกิน) –- “จากสระที่อยู่ต้น” คืออะไร? ชชาคาร (ได้ตื่นแล้ว); “สระ” คืออะไร? ปปาจ (ได้หุงแล้ว).

න පුන-.

ไม่ซ้ำอีก.

ගං ද්විභුතං න තං පුන ද්වත්තමාපජ්ජතෙ; තිතික්ඛසති, ජිගුච්ඡිසති.

พยางค์ที่ซ้อนกันสองครั้งแล้ว ย่อมไม่ซ้อนกันสองครั้งอีก; เช่น ติติกฺขสติ (ย่อมปรารถนาเพื่ออดทน), ชิคุจฺฉิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อรังเกียจ).

යථිට්ඨං ස්‍යාදිනො-.

ตามที่ปรารถนาของคำที่ลงท้ายด้วย สฺย เป็นต้น.

ස්‍යාද්‍යන්තස්ස යථිට්ඨමෙකස්සරමාදිභුතමඤ්ඤං වා යථාගමං ද්විත්තමාපජ්ජතෙ; පුපුත්තියිසති, පුතිත්තීයිසතී, පුත්තීයියිසති.

พยางค์ที่มีสระเดียวซึ่งอยู่ต้น หรือพยางค์อื่นของธาตุที่ลงท้ายด้วยปัจจัยมี สฺย เป็นต้น ย่อมถึงความเป็นทวิภาวะ (ซ้อน) ตามต้องการ หรือตามอาคม; เช่น ปุปุตฺติยิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ.

රස්සො පුබ්බස්ස-.

สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ.

චිත්තෙ පුබ්බස්සලරො රස්සො හොති; දදාති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ; เช่น ททาติ.

ලොපො’නාදිබ්‍යඤ්ජනස්ස-.

การลบพยัญชนะที่มิใช่ตัวต้น.

ද්විත්තෙ පුබ්බස්සාදිතො’ඤ්ඤස්සබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති; අසිසිසති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) ย่อมมีการลบพยัญชนะอื่นนอกจากพยัญชนะตัวต้นของพยางค์หน้า; เช่น อสิสิสติ.

ඛජසෙස්වස්සි -.

ในเพราะ ข ฉ และ ส, อะ (ของพยางค์หน้าเป็น อิ).

ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස අස්ස ඉ හොති ඛඡසෙසු; පිපාසති–-ඛඡ සෙසූති කිං? ජහාති; අස්සාති කිං? බුභුක්ඛති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อะของพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ปิปาสติ. ถามว่า: "ในเพราะ ข ฉ และ ส" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ชหาติ. ถามว่า: "อะ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น พุพฺภุกฺขติ.

ගුපිස්සුස්ස -.

อุของกุปธาตุ (เป็น อิ).

ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස ගුපිස්ස උස්ස ඉ හොති ඛඡසෙසු; ජිගුච්ඡති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อุของกุปธาตุในพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ชิคุจฺฉติ.

චතුත්ථදුතියයානං තතියපඨමා-.

การเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ แห่งพยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒.

ද්විත්තෙ පුබ්බෙසං චතුත්ථදුතියානං තතියපඨමා හොන්ති; බුභුක්ඛති. චිච්ඡෙද.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ); เช่น พุพฺภุกฺขติ, จิจฺเฉท.

කවග්ගහානං චවග්ගජා-.

การเป็นพยัญชนะวรรค จะ แห่งพยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร.

ද්විත්තෙ පුබ්බෙසං කවග්ගහානං වවග්ගජාහොන්ති යථා ක්කමං; චුකොප, ජහාති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะวรรค จะ ตามลำดับ; เช่น จุโกป, ชหาติ.

මානස්සවී පරස්ස ච මං-.

การเป็น วี แห่งมานธาตุ และการเป็น มํ แห่งพยางค์หลัง.

ද්විත්තෙ පුබ්බස්සමානස්ස වී හොති, පරස්සච මං; වීමංසති.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) มานธาตุในพยางค์หน้าเป็น วี และพยางค์หลังเป็น มํ; เช่น วีมํสติ.

කිතස්සාසංසයෙති වා-.

การเป็น วา (ติ หรือ จิ) แห่งกิตธาตุ ในความไม่สงสัย.

සංසයතො’ඤ්ඤස්මිං චත්තමානස්සද්විත්තෙ පුබ්බස්ස කිතස්සවාති හොති; තිකිච්ඡති. චිකිච්ඡති–-අසංසයෙති කිං? විචිකිච්ඡති.

ในความหมายอื่นนอกจากความสงสัย เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) กิตธาตุในพยางค์หน้าเป็น วา (คือ ติ หรือ จิ); เช่น ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ. ถามว่า: "ในความไม่สงสัย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น วิจิกิจฺฉติ.

යුවණ්ණානම්ඤොප්පච්චයෙ-.

การเป็น เอ และ โอ แห่งอิวรรณะและอุวรรณะ ในเพราะปัจจัย.

ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං ක්‍රියත්ථානං ඤො හොන්ති යථාක්කමං පච්චයෙ; චෙතබ්බං, නෙතබ්බං, සොතබ්බං, භවිතබ්බං.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในเพราะปัจจัย; เช่น เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ.

ලහුස්සුපන්තස්ස-.

แห่งอิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย.

ලහුභුතස්ස උපන්තස්ස යුවණ්ණස්ස ඤො හොන්ති යථාක්කමං; එසිතබ්බං, කොසිතබ්බං–-ලහුස්සාතිකිං? ධූපිතා; උපන්තස්සාති-කිං? රුන්ධති.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ; เช่น เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ. ถามว่า: "ที่เป็นลหุ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ธูปิตา. ถามว่า: "ที่เป็นตัวรองสุดท้าย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น รุนฺธติ.

අස්සා ණානුබන්ධෙ -.

การเป็น อา แห่ง อะ ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ණකාරානුබන්ධෙ පච්චයෙ පරෙ උපන්තස්ස අකාරස්ස ආහොති; කාරකො.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง อะอักษรที่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น อา; เช่น การโก.

න තෙ කානුබන්ධනාගමෙසු-.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม.

තෙ ඤොආ කානුබන්ධෙ නාගමෙ ච න හොන්ති; චිතො, සුතො, දිට්ඨො, පුට්ඨො–-නාගමෙ වනාදිනා. –-චිනිතබ්බං, විනිතුං; සුණිතබ්බං, සුණිතුං; පාපුණිතබ්බං, පාපුණිතුං; ධුනිතබ්බං, ධුනිතුං, ධුනනං, ධුනයිතබ්බං, ධුනාපෙතබ්බං, ධුනයිතුං,ධුනාපෙතුං, ධුනයනං, ධුනාපනං, ධුනයති, ධුනාපෙති; පීනෙතබ්බං, පීනයිතුං, පීනනං, පීනිතුං, පීනයති; සුනොති; සිනොති; දුනොති; හිනොති; පහිණිතබ්බං, පහිණිතුං, පහිණනං.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ. (ส่วนในกรณีอาคม) เช่น จินิตพฺพํ, วินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ, ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ, ธุนาเปตุํ, ธุนยนนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิตพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ.

වා ක්වවි-.

(การห้ามนั้น) ย่อมมีบ้างในบางที่.

තෙ ක්වචි වා න හොන්ති කානුබන්ධනාගමෙසු; මුදිතො මොදිතො; රුදිතං, රොදිතං.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่ถูกห้าม ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น มุทิโต (และ) โมทิโต, รุทิตํ (และ) โรทิตํ.

අඤ්ඤත්‍රාපි-.

แม้ในที่อื่น.

කානුබන්ධනාගමතො’ඤ්ඤස්මිම්පි තෙ ක්වචි න හොන්ති; ඛිපකො, පනුදනං, වධකො.

แม้ในที่อื่นนอกจากปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และนอกจากอาคม การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่มี; เช่น ขิปโก, ปนุทนํ, วธโก.

ප්‍යෙ සිස්සා-.

การเป็น อา แห่ง ส อักษร ในเพราะ ปฺย ปัจจัย.

සිස්ස ආති ප්‍යාදෙසෙ; නිස්සාය.

ส เป็น อา ในการอาเทศเป็น ปยะ; นิสสายะ.

ඤොනමයවා සරෙ-.

เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ เมื่อสระอยู่หลัง.

සරෙ පරෙ ඤොනමයවා හොන්ති; ජයො, භවො–-සරෙති කිං? ජෙති; අනුභොති.

เมื่อสระอยู่หลัง เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ; ชโย, ภโว—สระ ดังนี้หรือ? เชติ; อนุโภติ.

ආයාවා ණානුබන්ධෙ-.

เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ඤොනමායාවා හොන්ති සරාදොණානුබන්ධෙ; නායයති, භාවයති. සයාපෙත්වාතිආදිසුරස්සත්තං.

เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ซึ่งขึ้นต้นด้วยสระ; นายยติ, ภาวยติ. ในคำว่า สยาเปตฺวา เป็นต้น มีความเป็นรัสสะ.

ආස්සාණාපිම්හි යුක-.

ลง ยุก อาคม หลังสระ อา ในเพราะ ณาปิ ปัจจัย.

ආකාරන්තස්ස ක්‍රියත්ථස්ස යුක හොති ණාපිතො’ඤ්ඤස්මිං ණානුබන්ධෙ; දායකො–-ණානුබන්ධෙත්වෙව? දානං. අණාපිම්හීති කිං? දාපයති.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณาปิ; ทายโก. ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์เท่านั้นหรือ? ทานํ. คำว่า อณาปิมหิ (ในปัจจัยอื่นจาก ณาปิ) ทำไม? ทาปยติ.

පදාදීනං ක්වචි-.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง.

පදාදීනං යුක හොති ක්වචි; නිපජ්ජිතබ්බං, නිපජ්ජිතුං, නිපජ්ජනං, පමජ්ජිතබ්බං, පමජ්ජිතුං, පමජ්ජනං–-ක්වචීති කිං? පාදො.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง; นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ, นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) ทำไม? ปาโท.

මං වා රුධාදීනං-.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง.

රුධාදීනං ක්වචි මං වා හොති; රුන්ධිතුං, රුජ්ඣිතුං–-ක්වචිත්වෙව? නිරොධො.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง; รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) เท่านั้นหรือ? นิโรโธ.

ක්වම්හි ලොපො’න්තබ්‍යඤ්ජනස්ස-.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย.

අන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස ලොපො හොති ක්වම්හි;’භත්තං ඝසන්ති, ගණ්හන්ති වාඑත්ථා’ති භත්තග්ගං.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย; ชื่อว่า ภตฺตคฺคํ เพราะเป็นที่ที่เขากินหรือรับซึ่งภัต.

පරරූපමයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ-.

แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ.

ක්‍රියත්ථානමන්තබ්‍යඤ්ජනස්ස පරරූපං හොති යකාරතො’ඤ්ඤස්මිං බ්‍යඤ්ජනෙ; හෙත්තබ්බං; බ්‍යඤ්ජනෙති කිං? භින්දිතබ්බං. අයකාරෙති කිං? භිජ්ජති.

พยัญชนะที่สุดธาตุ แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ย การ; เหตฺตพฺพํ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) ทำไม? ภินฺทิตพฺพํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) ทำไม? ภิชฺชติ.

මනානං නිග්ගහීතං-.

แปลง ม และ น เป็นนิคคหิต.

මකාරනකාරන්තානං ක්‍රියත්ථානං නිග්ගහීතං හොතයයකාරෙ බ්‍යඤ්ජනෙ; ගන්තබ්බං, ජඞ්ඝා. බ්‍යඤ්ජනෙත්වෙව? ගමනං; අය කාරෙත්වෙව? ගම්‍යතෙ.

พยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น ม และ น แปลงเป็นนิคคหิต ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ; คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? คมนํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) เท่านั้นหรือ? คมฺยเต.

න බ්‍රූස්සො-.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ.

බ්‍රූස්ස ඔ න හොති බ්‍යඤ්ජනෙ; බ්‍රූමි. බ්‍යඤ්ජනෙත්වෙව? අබ්‍රවි.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะ; พฺรูมิ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? อพฺรวิ.

කගා චජානං ඝානුබන්ධෙ-.

แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์.

ඝානුබන්ධෙ චකාරජකාරන්තානං ක්‍රියත්ථානං කගා හොන්ති යථාක්කමං; වාක්‍යං, භාග්‍යං.

ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลงพยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ; วากฺยํ, ภาคฺยํ.

හනස්ස ඝාතො ණානුබන්ධෙ-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

හනස්ස ඝාතො හොති ණානුබන්ධෙ; ආඝාතො.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์; อาฆาโต.

ක්විම්හී ඝො පරිපච්චසමොහි-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย หลัง ปริ ปติ ส สํ และ โอ.

පඨ්‍යාදීහි පරස්සහනස්සඝො හොති ක්විම්හි; පලිඝො, පටිඝො, අඝං-රස්සත්තං නිපාතනා;සඞ්ඝො, ඔඝො.

แปลง หน ธาตุ ที่อยู่หลัง ปติ เป็นต้น เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย; ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ (เป็นรัสสะด้วยนิปาตนะ), สงฺโฆ, โอโฆ.

පරස්ස ඝං සෙ-.

แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย.

ද්විත්තෙ පරස්ස හනස්ස ඝං හොති සෙ; ජිඝංසා.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย; ชิฆํสา.

ජිහරානං ගිං-.

แปลง ชิ และ หร ธาตุ เป็น คิมฺ.

ද්විත්තෙ පරෙසං ජිහරානං ගිං හොති සෙ; විජිගිංසා, ජිගිංසා.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง ชิ และ หร ธาตุ ตัวหลัง เป็น คิมฺ ในเพราะ ส ปัจจัย; วิชิคึสา, ชิคึสา.

ධාස්ස හො-.

แปลง ธา ธาตุ เป็น ห.

ද්විත්තෙ පරස්ස ධාස්ස හ හොති; දහති.

หะ ย่อมมี แก่ ธา ตัวหลัง ในการซ้อนสอง; ทหติ.

ණිම්හි දීඝො දුසස්ස-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย.

දුසස්සදීඝො හොති ණිම්හී; දූසිතො–-ණිම්හීති කිං? දුට්ඨො.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย; ทูสิโต. บทว่า ณิมฺหิ ว่าอย่างไร? ทุฏฺโฐ.

ගුහිස්ස සරෙ-

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ.

ගුහිස්ස දීඝො හොති සරෙ; නිගුහනං–-සරෙති කිං? ගුය්හං.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ; นิคูหนํ. บทว่า สเร ว่าอย่างไร? คุยฺหํ.

මුහබහානඤ්ච තෙ කානුබන්ධෙ’ත්වෙ-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ และ พหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย.

මුහබහානං ගුහිස්ස ච දීඝො හොති තකාරාදො කානුබන්ධෙත්වානත්වාවජ්ජිතෙ; මූළ්හො, බාළෙහා, ගුළ්හො–-නෙති කිං? මුයහති. කානුබන්ධෙති කිං? මු-හිතබ්බං. අත්වෙති කිං? මුය්හිත්වාන, මුය්හිත්වා, කානුබන්ධෙත්වෙති අයමධිකාරො යාව සාසස්සසිස්වෙ‘‘ති.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ พหะ และ คุหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; มูฬฺโห, พาฬฺโห, คุฬฺโห. บทว่า น (เว้น) ว่าอย่างไร? มุยฺหติ. บทว่า กานุพนฺเธ ว่าอย่างไร? มุหิตพฺพํ. บทว่า อตฺเว (เว้นตเว) ว่าอย่างไร? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา. บทว่า กานุพนฺเธตฺเว นี้ เป็นอธิการไปจนถึงสูตรว่า สาสสฺสสิสฺเว.

වහස්සුස්ස-.

อุสสะ ย่อมมี แก่ วหะ.

වහස්ස්ौස්ස දීඝො හොති තෙ කානුබන්ධෙ ත්වානත්වාවජ්ජිතෙ; චූළ්හො.

อุสสะ และ ทีฆะ ย่อมมี แก่ วหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; จูฬฺโห.

ධාස්ස හි-.

หิ ย่อมมี แก่ ธา.

ධා ධාරණෙනිමස්ස හි හොති තෙ කානුබන්ධෙ ත්වානත්වා වජ්ජිතෙ; නිහිතො, නිහිතවා.

หิ ย่อมมี แก่ ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; นิหิโต, นิหิตวา.

හමාදිරානං ලොපො’න්තස්ස -.

การลบที่สุด ย่อมมี แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด.

හමාදීනං රකාරන්තානං වාන්තස්සලොපො හොති තෙ කානුබන්ධෙ ත්වානත්වාවජ්ජිතෙ; ගතො, ඛතො, හතො, මතො, තතො, සඤ්ඤතො, රතො, කතො–-තෙත්වෙච? ගම්‍යතෙ. කානුබන්ධෙත්වෙව. ගන්තබ්බං. අත්වෙත්වෙව? ගන්ත්වාන, ගන්ත්වා.

การลบที่สุด ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต. ใน ต ปัจจัย และ ตเว ปัจจัย เล่า? คมฺยเต. ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์เท่านั้น? คนฺตพฺพํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา.

වචාදිනං වස්සුට වා-.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง.

වචාදීනං වස්ස වා උට හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; උත්තා, වුත්තං; උත්ථං, වුත්ථං; අත්වෙත්වෙව? වත්වාන, වත්වා.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อุตฺตา, วุตฺตํ; อุตฺถํ, วุตฺถํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วตฺวาน, วตฺวา.

අස්සු-.

อ เป็น อุ.

වචාදීනමස්ස උ හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; වුත්තං, වුත්ථං.

อ ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุตฺตํ, วุตฺถํ.

වද්ධස්ස වා-.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง.

වද්ධස්ස අස්ස වා උ හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; වුද්ධො, වද්ධො–-අත්වෙත්වව? වද්ධිත්වාන; වද්ධිත්වා. කථං වුත්තීති?’වුත්ති මත්තෙ’ති. නිපාතනා; වත්තීති හොතෙව යථාලක්ඛණං.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุทฺโธ, วฑฺโฒ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วฑฺฒิตฺวาน, วฑฺฒิตฺวา. คำว่า วุตฺติ สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยนิปาตนะว่า วุตฺติ มตฺเต. ส่วนคำว่า วตฺติ ย่อมมีตามลักษณะ.

යජස්සයස්ස ටියී-.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ.

යජස්ස යස්ස ටියී හොන්තී කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; ඉට්ඨං, සිට්ඨං, අත්වෙත්වෙව? යජිත්වාන, යජිත්වා.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อิฏฺฐํ, สิฏฺฐํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา.

ඨාස්සි-.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา.

ඨාස්සි හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; ඨිතො. අත්වෙත්වෙව? ඨත්වාන, ඨත්වා.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ฐิโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ฐตฺวาน, ฐตฺวา.

ගාපානමි හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; ගීතං, පීතං. අත්වෙත්වෙව? ගායිත්වා; නිච්චං යාගමො; පාස්ස තු පීත්වානි බහුලාධිකාරා.

อิ ย่อมมี แก่ คา และ ปา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; คีตํ, ปีตํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คายิตฺวา; ย อาคม ย่อมมีเป็นนิตย์. ส่วนของ ปา เป็น ปีตฺวานิ เพราะอธิการแห่งพหุละ.

ජනිස්සා-.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ.

ජනිස්ස ආ හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; ජාතො. අත්වෙත්වෙව? ජනිත්වා.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ชาโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ชนิตฺวา.

සාසස්සසිස්වා-.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง.

සාසස්ස වා සිස්හොති කානුබන්ධෙ’ත්වෙ; සිට්ඨං, සත්ථං; සිස්සො, සාසියො. අත්වෙත්වෙව? අනුසාසිත්වාන.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; สิฏฺฐํ, สตฺถํ; สิสฺโส, สาสิโย. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? อนุสาสิตฺวาน.

කරස්සාතවෙ-.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย.

කරස්සආ හොති තවෙ; කාතවෙ.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย; กาตเว.

තුංතුනතබ්බෙසුවා-.

ในเพราะปัจจัยคือ ตุํ ตุนา และ ตพฺพะ [มีการแปลง] บ้าง

තුමාදිසු වා කරස්සා හොති; කාතුං, කත්තුං, කාතුන, කත්තුන; කාතබ්බං, කත්තබ්බං.

ในเพราะปัจจัยมี ตุํ เป็นต้น แปลง [อ] ของ กรธาตุ เป็น อา บ้าง; กาตุํ, กตฺตุํ, กาตุนา, กตฺตุนา; กาตพฺพํ, กตฺตพฺพํ.

ඤස්ස නෙ ජා-.

แปลง ญ (ธาตุ) เป็น ชา ในเพราะ น (ปัจจัย).

ඤධාතුස්ස ජා හොති නකාරෙ; ජානිතුං, ජානත්තො. නෙති කිං? ඤාතො.

แปลง ญ ธาตุ เป็น ชา ในเพราะ น การ; ชานิตุํ, ชานนฺโต. 'ในเพราะ น' เพื่ออะไร? ญาโต.

සකාපානං කුක්කු ණෙ-.

ในเพราะ ณะ (ปัจจัย) [ลง] กุกกุ [อาคม] ท้าย สก และ อาป (ธาตุ).

සකආපානං කුක්කු ඉච්චෙතෙ ආගමා හොන්ති ණකාරෙ. සක්කුණන්තො, පාපුණන්තො; සක්කුණොති, පාපුණොති. ණෙති කිං? සක්කොති, පාපෙති.

กุกกุ อาคมเหล่านี้ ย่อมลงในเพราะ ณะ การ ท้าย สก และ อาป (ธาตุ); สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต; สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. 'ในเพราะ ณะ' เพื่ออะไร? สกฺโกติ, ปาเปติ.

නිතො චිස්ස ජො-.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ.

නිස්මා පරස්ස චිස්ස ඡො හොති; නිච්ඡයො.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ; นิจฺฉโย.

ජරසදානමිම වා-.

แปลง [ที่สุด] ของ ชร และ สท (ธาตุ) เป็น อีมะ บ้าง.

ජරසදානමන්තසරා පරො ඊම හොති විභාසා; ජීරණා, ජීරති, ජීරාපෙති; නිසීදිතබ්බං, නිසීදනං, නිසීදිතුං, නිසීදති–-වාති කිං? ජරා, නිසජ්ජා;’ඊම වෙති යොගවිභාගා අඤ්ඤෙසම්පි?අභිරථ, සංයොගාදිලොපො’ත්ථස්ස.

เบื้องหลังสระที่สุดของ ชร และ สท (ธาตุ) แปลงเป็น อีมะ บ้าง; ชีรณา, ชีรติ, ชีราเปติ; นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ. 'วา' เพื่ออะไร? ชรา, นิสชฺชา. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อีมะ วา' แม้ในธาตุอื่น [ก็มีการแปลง] หรือ? อภิรถะ, การลบพยัญชนะต้นสังโยคของ อตฺถ (ธาตุ).

දිසස්ස පස්සදස්සදස්දදක්ඛා-.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส, ทสฺส, ทส, ทท, ทกฺข.

දිසස්ස පස්සාදයො හොන්ති විභාසා; විපස්සනා, විපස්සිතුං, විපස්සති; සුදස්සී, පියදස්සී, ධම්මදස්සී, සුදස්සං, දස්සනං, දස්සෙති; දට්ඨබ්බං, දට්ඨා, දට්ඨුං, දුද්දසො, අද්දස; අද්දා, අද්දං; අද්දක්ඛි, දක්ඛිස්සති–-වාත්වෙව? දිස්සන්ති බාලා.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส เป็นต้น บ้าง; วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ; สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ; ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส; อทฺทา, อทฺทํ; อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ. 'วา' เพื่ออะไร? ทิสฺสนฺติ พาลา.

සමානා රො රීරික්ඛකෙසු -.

แปลง [ทิส ธาตุ] เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย) เบื้องหลัง สมาน (ศัพท์).

සමානසද්දතො පරස්ස දිසස්ස ර හොති වා රීරික්ඛකෙසු; සරී, සදී; සරික්ඛො, සදික්ඛො; සරිසො, සදිසො.

เบื้องหลัง สมาน ศัพท์ แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย); สรี, สที; สริกฺโข, สทิกฺโข; สริโส, สทิโส.

දහස්ස දස්සඩො-.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ.

දහස්ස දස්සඩො හොති වා; ඩානෙහා, දාහො; ඩහති, දහති.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ บ้าง; ฑาเนหา, ทาโห; ฑหติ, ทหติ.

අනඝණ්ස්වාපරීහි ළො-.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง [ท ของ ทห ธาตุ] เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ.

ආපරීහි පරස්ස දහස්ස දස්ස ළො හොතනඝණ්සු; ආණාහනං, පරිළාහො.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ; อาฬาหนํ, ปริฬาโห.

අත්‍යාදින්තෙස්වත්ථිස්ස භු-.

แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู ยกเว้นในเพราะ ติ เป็นต้น.

ත්‍යාදින්නවජ්ජිතෙසු පච්චයෙසු අස භුවිච්චස්ස භු හොති; භවිතබ්බං.

ในเพราะปัจจัยทั้งหลายที่เว้น ติ เป็นต้น แปลง อส ธาตุ เป็น ภู; ภวิตพฺพํ.

ආදෙසවිධානමසස්සාප්පයොගත්ථමෙතස්මිං විසයෙ–-එතෙන කත්ථචි කස්සචි ධාතුස්සාප්පයොගො’පි ඤාපිතො හොති–-අත්‍යාදින්තෙසූති කිං? අත්ථි, සන්තො. අත්ථිස්සාති කිං? අස්සතිස්ස මා හොතු.

การบัญญัติอาเทศนี้เพื่อประโยชน์แก่การไม่ใช้ อส ธาตุ ในวิสัยนี้ — ด้วยสูตรนี้ ย่อมทำให้ทราบถึงการไม่ใช้ธาตุบางอย่างในบางแห่งด้วย — 'ยกเว้น ติ เป็นต้น' เพื่ออะไร? อตฺถิ, สนฺโต. 'ของ อส ธาตุ' เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีการแปลงของ อสฺสติ.

අආස්සආදිසු -.

ในเพราะ อ, อา, สฺส และ อา เป็นต้น.

අආදො ආආදො ස්සආදො ච අත්ථස්ස භු හොති; බභුව, අභවා, අභවිස්සා, භවිස්සති.

ในเพราะ [วิภัตติ] มี อ เป็นต้น, อา เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู; พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ.

න්තමානාන්තියියුංස්වාදිලොපො-.

ลบพยัญชนะต้น [ของ อส ธาตุ] ในเพราะ นฺต, มาน, อนฺติ และ อิยุํ เป็นต้น.

න්තාදීස්වත්ථිස්සාදිලොපො හොති; සන්තො, සමානො, සන්ති, සන්තු, සියා, සියුං–-එතෙස්විති කිං? අත්ථි.

ลบพยัญชนะต้นของ อส ธาตุ ในเพราะ [ปัจจัยและวิภัตติ] มี นฺต เป็นต้น; สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ. 'ในเพราะคำเหล่านี้' เพื่ออะไร? อตฺถิ.

පාදිතො ඨාස්ස වා ඨගො ක්වචි-.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง.

පාදීහි ක්‍රියාවිසෙසජොතකෙහි සද්දෙහි පරස්ස ඨාස්ස ක්වචි ඨහො වා හොති; සණ්ඨහන්තො, සන්තිට්ඨන්තො; සණ්ඨහති, සන්තිට්ඨති–-ප පරා අප සංඅනු අව ඔ නි දු වි අධි අපි අති සු උඅභිපති පරි උප ආ පාදි; ක්වචීති කිං? සණ්ඨිති.

เบื้องหลังศัพท์ผู้ส่องเนื้อความพิเศษแห่งกิริยามี ป เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง; สณฺฐหนฺโต, สนฺติฏฺฐนฺโต; สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ — ป, ปรา, อป, สํ, อนุ, อว, โอ, นิ, ทุ, วิ, อธิ, อปิ, อติ, สุ, อุ, อภิ, ปติ, ปริ, อุป, อา เหล่านี้ชื่อว่า ปาทิ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? สณฺฐิติ.

දාස්සියඞි-.

แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ.

පාදිතො පරස්ස දාස්ස ඉයඞි හෙනාති ක්වචි; අනාදිසිත්වා, සමාදියති; ක්වචීත්වෙව? ආදාය.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ บ้าง ในบางแห่ง; อนาทิสิตฺวา, สมาทิยติ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? อาทาย.

පාදිතො පරස්සකරස්ස ක්වචිඛ හොති; සඞ්ඛාරො, සඞ්ඛරී යති –-කරස්සාති අවත්වා කරොතිස්සාති වචනං තිම්හි ච විකරණුප්පත්ති ඤාපෙතුං.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง กร (ธาตุ) เป็น ข บ้าง ในบางแห่ง; สงฺขาโร, สงฺขรียติ — การไม่กล่าวว่า 'กรสฺส' แต่กล่าวว่า 'กโรติสฺส' เพื่อให้ทราบถึงการลงวิกะระณปัจจัยในเพราะ ติ วิภัตติด้วย.

පුරස්මා-.

หลังนิบาตว่า ปุระ

පුර ඉච්චස්මා නිපාතා පරස්ස කරස්සඛ හොති; පුරක්ඛත්වා, පුරෙක්ඛාරො, එත්තං තදමිනාදිපාඨා.

หลังนิบาตว่า ปุระ, ขะ อาเทศมีแก่ กรธาตุ; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

තිතො කමස්ස-.

หลัง ติ ปัจจัย, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

නිස්මා පරස්ස කමස්ස ක්වචි ඛ හොති; පුරක්ඛත්වා, පුරෙක්ඛාරො, එත්තං තදමිනාදිපාඨා.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

නිතො කමස්ස-.

หลังนิบาตว่า นิ, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

නිස්මා පරස්ස කමස්ස ක්වචි ඛ හොති; නික්ඛමති; ක්වචිත්වෙව? නික්කමො.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; นิกขมติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) นิกกโม

යුවණ්ණානමියඞුවඞි සරෙ-.

อิยง และ อุวง อาเทศ มีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ทั้งหลาย ในเพราะสระหลัง

ඉවණ්ණුවණ්ණන්තානං ක්‍රියත්ථානමියඞුවඞි හොන්ති සරෙ ක්වවි;වෙදියති, බ්‍රුවන්ති; සරෙති කිං? නිවෙදෙති, බ්‍රූති; ක්වචීත්වෙව? ජයති, භවති.

อิยง และ อุวง อาเทศทั้งหลาย มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยอิวัณณะและอุวัณณะ ในเพราะสระหลัง ในบางครั้ง; เวทิยติ, พรูวันติ; (คำถามว่า) ในเพราะสระหลัง เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) นิเวเทติ, พรูติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ชยติ, ภวติ

අඤ්ඤාදිස්සාස්සී ක්‍යෙ-.

อี อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย

ඤාදිතො’ඤ්ඤස්ස ආකාරන්තස්ස ක්‍රියත්ථස්ස ඊ හොති ක්‍යෙ; දියති; අඤ්ඤාදිස්සාති කිං? ඤායති, තායති.

อี อาเทศ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย อา อักษร อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ทิยติ; (คำถามว่า) อื่นจาก ญา ธาตุ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ญายติ, ตายติ

තනස්සා වා-.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง

තනස්ස ආ හොති වා ක්‍යෙ; තායතෙ, තඤ්ඤතෙ.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ตายเต, ตัญญเต

දීඝො සරස්ස-.

ทีฆะ มีแก่สระ

සරන්තස්ස ක්‍රියත්ථස්සදීඝො හොති ක්‍යෙ; චීයතෙ, සූයතෙ. සානන්තරස්ස තස්ස ඨො-.

ทีฆะ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยสระ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; จียเต, สูยเต. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ

සකාරන්තතො ක්‍රියත්ථා පරස්සානන්තරස්සතකාරස්ස ඨ හොති; කුට්ඨො, තුට්ඨවා, තුට්ඨබ්බං, තුට්ඨී; අනනතරසාති කිං? තුස්සිත්වා.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ; กุฏโฐ, ตุฏฐวา, ตุฏฐัพพัง, ตุฏฐี; (คำถามว่า) ในลำดับ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ตุสสิตวา

කසස්සිම ච වා-.

อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง

කසස්මා පරස්සානන්තරස්ස තස්ස ඨ හොති, කසස්ස වා ඉම ච; කිට්ඨං, කට්ඨං–-අනන්තරස්සාත්වෙව? කසිතබ්බං.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง กส ธาตุ ในลำดับ, และ อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง; กิฏฐัง, กัฏฐัง; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) กสิตัพพัง

ධස්තොත්‍රස්තා -.

ธสฺโต และ ตฺรสฺตา

එතෙ සද්දා නිපච්චන්තෙ.

ศัพท์เหล่านี้ สำเร็จรูปโดยนิบาต

පුච්ඡාදිතො-.

หลัง (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น

පුච්ඡාදීහි ක්‍රියත්ථෙහි පරස්සානන්තරස්ස තකාරස්සඨ හොති; පුට්ඨො, භට්ඨො, යිට්ඨො–-අනන්තරස්සාත්වෙව? පුච්ඡිත්වා.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น ในลำดับ; ปุฏโฐ, ภฏโฐ, ยิฏโฐ; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ปุจฉิตวา

සාසවසසංසසසා ථො-.

ถะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง สาสะ วสะ สังสะ และ สสะ ธาตุ

එතෙහි පරස්සානන්තරස්ස තස්ස ථ හොති; සත්ථං, වුත්ථං, පසත්ථං, සත්ථං–-කථමනුසිට්ඨොති? ‘‘කථනරානං ටඨණලා‘‘ති. ඨො. අනන්තරස්සාත්වෙව? සාසතුං.

ถะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) เหล่านี้ ในลำดับ; สัตถัง, วุตถัง, ปสัตถัง, สัตถัง; (คำถามว่า) อนุสิฏโฐ สำเร็จได้อย่างไร? (คำตอบคือ) ด้วยสูตรว่า 'กถนรานัง ฏฏฐณฬา' เป็นต้น. (จึงมี) ฏะ อาเทศ. (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) สาสตุง

ධො දහභෙහි-.

ธะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ธะ หะ และ ภะ อักษร

ධකාරහකාරභකාරන්තෙහි ක්‍රියත්ථෙහි පරස්සානන්තරස්ස තස්ස ධ හොති; වුද්ධො, දුද්ධං,ලද්ධං.

ธะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายที่ลงท้ายด้วย ธะ อักษร หะ อักษร และ ภะ อักษร ในลำดับ; วุทโธ, ทุทธัง, ลัทธัง

දහා ඪො-.

ฑะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ

දහා පරස්සානන්තරස්ස තස්ස ඪ හොති; දඞ්ඪො.

ฑะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ ในลำดับ; ทัณโฑ

බහස්සුම ච-.

อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ

බහා පරස්සානන්තරස්ස තස්ස සො හොති, බහස්සුම ච සසන්තයොගෙන; බුඩ්ඪො.

โส อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง พห ธาตุ ในลำดับ, และ อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ ด้วยการประกอบกับ ส; พุฑโฒ

රුහාදීහි හො ළ ච -.

หะ และ ฬะ อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) ทั้งหลายมี รุหะ เป็นต้น

රුහාදීහි පරස්සානන්තරස්සතස්ස හ හොති, ළො චාන්තස්ස; ආරුළ්හො, ගුළ්හො, වුළ්හො, බාළ්හො; අනන්තරස්සාත්වෙව? ආරොගතුං.

เพราะรุหธาตุเป็นต้น ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะ และที่สุดธาตุเป็นฬะ; อารุฬฺโห, คุฬฺโห, วุฬฺโห, พาฬฺโห; ที่ว่า 'อยู่หลังทันที' เท่านั้นหรือ? อาโรคตุํ

මුහා වා-.

เพราะมุหธาตุบ้าง

මුහා පරස්සානන්තරස්ස තස්ස හ හොති වා, ළො චාන්තස්ස හසන්තියොගෙන; මුළ්හො, මුද්ධො.

เพราะมุหธาตุ ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะบ้าง และที่สุดธาตุเป็นฬะ ด้วยการประกอบกับหะ; มุฬฺโห, มุทฺโธ

භිදාදිතො නො ක්තක්කවන්තුනං-. භිදාදිතො පරෙසං ක්තක්තවන්තුනං තස්සනො හොති; භින්නො, භින්නවා, ඡින්නො, ඡින්නවා, ඡන්නො, ඡන්නවා, ඛින්නො, ඛින්නවා, උප්පන්නො, උප්පනනවා, සින්නො, සින්නවා, සනෙනා, සන්නවා, පීනො, පීනවා, සූනො, සූනවා, දීනො, දීනවා, ඩීනො, ඩීනවා, ලීනො, ලීනවා, ලූනො, ලූනවා–-ක්තක්තවන්තුනත්ති කිං? භිත්ති; ඡිත්ති, භොත්තුං, ඡෙත්තුං.

เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยเป็นนะ; เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นนะ; ภินฺโน, ภินฺนวา, ฉินฺโน, ฉินฺนวา, ฉนฺโน, ฉนฺนวา, ขินฺโน, ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน, อุปฺปนนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สเนนา, สนฺนวา, ปีโน, ปีนวา, สูโน, สูนวา, ทีโน, ทีนวา, ฑีโน, ฑีนวา, ลีโน, ลีนวา, ลูโน, ลูนวา; ที่ว่า 'กตะและกตวันตุ' เพื่ออะไร? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, โภตฺตุํ, เฉตฺตุํ

දාත්ථීන්නො-.

เพราะทาธาตุ ตะเป็นอินนะ

දාතො පරෙසං ක්තක්තවන්තුනං තස්ස ඉන්නො හොති; දින්නො, දින්නවා.

เพราะทาธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นอินนะ; ทินฺโน, ทินฺนวา

කිරාදීහි ණො-.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะเป็นณะ

කිරාදීහි පරෙසං ක්තක්තවන්තුනං තස්සානන්තරස්ස ණ හොති; කිණ්ණො, කිණ්ණවා, පුණ්ණො, පුණ්ණවා, ඛීණො, ඛීණවා.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นณะ; กิณฺโณ, กิณฺณวา, ปุณฺโณ, ปุณฺณวา, ขีโณ, ขีณวา

තරාදීහ රිණ්ණො-.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะเป็นริณณะ

තරාදීහි පරෙසං ක්තක්තවන්තුනං තස්සරණ්ණො හොති; තිණ්ණො, තිණ්ණවා, ජිණ්ණො, ජිණ්ණවා, චිණ්ණො, චිණ්ණවා.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นริณณะ; ติณฺโณ, ติณฺณวา, ชิณฺโณ, ชิณฺณวา, จิณฺโณ, จิณฺณวา

ගො භඤ්ජාදීහි-.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะเป็นคะ

භඤ්ජාදීහි පරෙසංක්තක්තවන්තුනං තස්සානන්තරස්සග හොති; භග්ගො, භග්ගවා, ලග්ගො, ලග්ගවා, නිමුග්ගො, නිමුග්ගවා, සංවිග්ගො, සංවිග්ගවා.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นคะ; ภคฺโค, ภคฺควา, ลคฺโค, ลคฺควา, นิมุคฺโค, นิมุคฺควา, สํวิคฺโค, สํวิคฺควา

සුසා ඛො-.

เพราะสุสธาตุ ตะเป็นขะ

සුසා පරෙසං ක්තක්තවන්තුනං තස්ස ඛො හොති; සුක්ඛෙං, සුක්ඛවා.

เพราะสุสธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นขะ; สุกฺเขํ, สุกฺขวา

පචා කො-.

เพราะปจธาตุ ตะเป็นกะ

පචා පරෙසං ක්තක්කවන්තුනං තස්ස කො හොති; පක්කො, පක්කවා.

เพราะปจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะ; ปกฺโก, ปกฺกวา

මුචා වා-.

เพราะมุจธาตุ ตะเป็นกะบ้าง

මුචා පරෙසංක්තක්තවන්තුනං තස්ස කො වා හොති; මුක්කො, මුත්තො; මුක්කවා, මුත්තවා–-සක්කොති ණ්වාදිසු සිද්ධං–-ක්තක්තවන්තුසු සත්තො සත්තවාත්වෙව හොති.

เพราะมุจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะบ้าง; มุกฺโก, มุตฺโต, มุกฺกวา, มุตฺตวา; คำว่า สกฺโกติ สำเร็จในปัจจัยมี ณฺว เป็นต้น; ในกตะและกตวันตุปัจจัย เป็น สตฺโต, สตฺตวา เท่านั้น

ලොපො වඩ්ඪා ක්තිස්ස-.

การลบกติปัจจัยเพราะวฑฺฒธาตุ

වඩ්ඪා පරස්සක්තිස්ස තස්ස ලොපො හොති; වඩ්ඪි.

การลบตะของกติปัจจัยที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ; วฑฺฒิ

ක්විස්ස-.

การลบกวิปัจจัย

ක්‍රියත්ථා පරස්ස ක්විස්ස ලොපො හොති; අභිභු.

การลบกวิปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยา; อภิภู

ණිණාපීනං තෙසු-.

การลบณิและณาปิปัจจัยในปัจจัยเหล่านั้น

ණිණාපීනං ලොපො හොති තෙසු ණිණාපීසු;’කාරෙන්තං පයොජයයති’කාරෙති, කාරාපෙති.

การลบณิและณาปิปัจจัยในณิและณาปิปัจจัยเหล่านั้น; 'กาเรนฺตํ ปโยชยติ' เป็น กาเรติ, การาเปติ

ක්වචී විකරණානං-.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง

විකරණානං ක්වචි ලොපො හොත; උදපාදි, හන්ති.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง; อุทปาทิ, หนฺติ

මානස්ස මස්ස-.

การลบมการะของมานปัจจัย

ක්‍රියත්ථා පරස්ස මානස්ස මකාරස්ස ලොපො හොති ක්වචි; කරාණො; ක්වචති කිං? කුරුමානො.

การลบมการะของมานปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยาบ้าง; กราโณ; ที่ว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? กุรุมาโน

එඉලස්සෙ-.

การเป็นเอแห่งเอ, อิ และละ

එඉලානමෙ හොත ක්වචී; ගහෙත්වා, අදෙන්ති; ක්වචීත්වෙව? වපිත්වා.

เอ, อิ และละ เป็นเอได้บ้าง; คเหตฺวา, อเทนฺติ; ที่ว่า 'บ้าง' เท่านั้นหรือ? วปิตฺวา

ප්‍යො වා ත්වාස්ස සමාසෙ-.

ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส-

ත්වාස්සවා ප්‍යො හොත සමාසෙ; පකාරො’ප්‍යෙ සස්සා’ති. විසෙසනත්ථා; අභිභූය, අභිභවිත්වා–-සමාසෙති කිං? පත්වා; ක්වවාසමාසෙ’පි බහකුලාධිකාරා?ලතං දන්තෙහි ඡින්දිය.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย บ้าง, อักษร ป ในคำว่า ปฺย มีไว้เพื่อแสดงความพิเศษ (วิเสสนะ), เช่น อภิภูย, อภิภวิตฺวา. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'ในสมาส'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปตฺวา. ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย.

තුංයානා-.

ตุมฺยานา-

ත්වාස්ස වා තුංයානා හොන්ති සමාසෙ ක්වචි; අභිහඨූං, අභිහරිත්වා; අනුමොදියාන, අනුමොදිත්වා–-අසමාසෙ-පි බහුලාධිකාරා? දඨුං; දිස්වා–-එසමප්පවිසයතාඤාපනත්ථො යොගවිභාගො.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ตุมฺ และ ยานา บ้างในบางที่, เช่น อภิหฐุํ (อภิหริตฺวา), อนุโมทิยานะ (อนุโมทิตฺวา). ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ทฏฺฐุํ (ทิสฺวา). การแยกบทนี้มีเพื่อแสดงถึงเนื้อหาที่มีขอบเขตน้อย.

හනා රච්චො-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง

හනස්මා පරස්ස ත්වාස්ස රච්චො වා හොති සමාසෙ; අහච්ච, අහනිත්වා.

ในสมาส แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง, เช่น อหจฺจ, อหนิตฺวา.

සාසාධිකරා චචරිච්චා-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ส, อา, อธิ อุปสรรค และ กรธาตุ เป็น จฺจ, รจฺจ, อิจฺจ ตามลำดับ

සාසාධීහි පරා කරා පරස්ස ත්වාස්ස චචරිච්චා වා හොන්ති යථාක්කමං; සක්කච්ච, සක්කරිත්වා, අසක්කච්ච, අසක්කරිත්වා, අධිකිච්ච, අධිකරිත්වා,

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง กรธาตุ อันมี ส, อา และ อธิ อุปสรรคอยู่หน้า เป็น จฺจ, รจฺจ และ อิจฺจ บ้าง ตามลำดับ, เช่น สกฺกจฺจ (สกฺกริตฺวา), อสกฺกจฺจ (อสกฺกริตฺวา), อธิกิจฺจ (อธิกริตฺวา).

ඉතො ච්චො-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง

ඉඉච්චස්මා පරස්ස ත්වාස්ස ච්චො වා හොති; අධිච්ච, අධියිත්වා, සමෙච්ච, සමෙත්වා.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง, เช่น อธิจฺจ (อธิยิตฺวา), สเมจฺจ (สเมตฺวา).

දිසා වානවා ස ච-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส บ้าง

දිසතො ත්වාස්ස වානවා හොන්ති වා, දිසස්ස ච සකාරො තං සන්තියොගෙන; සස්ස සවිධානං පරරූපබාධනත්ථං; දිස්වාන, දිස්වා, පස්සිත්වා–-කථං නාදට්ඨා පරතො දොසන්ති? ඤාපකාත්වාස්ස වලොපො; එවං ලද්ධා(න) ධනන්තිආදිසු.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส ด้วยการประกอบนั้น. การทำ ส-อักษรไว้เพื่อห้ามรูปเบื้องหลัง, เช่น ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา. ถามว่า เมื่อมี นา และ อฏฺฐา อยู่ข้างหลัง จะไม่ผิดหรือ? ตอบว่า เพราะมีการลบ ว-อักษร ของ ตฺวา ปัจจัย เป็นเครื่องบ่งชี้ (ญาปกะ), เช่นในคำว่า ลทฺธา, ลทฺธาน ธนํ เป็นต้น.

එඉ බ්‍යඤ්ජනස්ස-.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ

ක්‍රියත්ථා පරස්ස බ්‍යඤ්ජනාදිප්පච්චයස්ස ඤි වා හොති; භුඤ්ජිතුං, හොත්තු; බ්‍යඤ්ජනස්සාති කිං? පාචකො.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุบ้าง, เช่น ภุญฺชิตุํ, โหตุ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปาจโก.

රා නස්ස ණො-.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ

රාන්තතො ක්‍රියත්ථා පරස්ස පච්චයනකාරස්ස ණො හොති; අරණං, සරණං.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น อรณํ, สรณํ.

න න්තමානත්‍ය්‍යාදිනං-.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น เป็น ณ

රාන්තතො පරෙසං න්තමානත්‍යාදීනං නස්ස ණො න හොති; කරොන්තො, කුරුමානො; කරොන්ති.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ.

ගමයමිසාසදිසානං වා ච්ඡඞි-.

แปลง คม, ยม, อิส, อาส และ ทิสธาตุ เป็น จฺฉ บ้าง

එතෙසං වා ච්ඡඞි හොති න්තමානත්‍යාදිසු; ගච්ඡන්තො, ගච්ඡමානො, ගච්ඡති; යච්ඡන්තො, යච්ඡමානො, යච්ඡති; ඉච්ඡන්තො, ඉච්ඡමානො, ඉච්ඡති; අච්ඡන්තො, අච්ඡමානො, අච්ඡති; දිච්ඡන්තො, දිච්ඡමානො, දිච්ඡති. වාති කිං? ගමිස්සති; වවත්ථිත විහාසත්තෙනඤ්ඤෙසු ච ක්වචි? ඉච්ඡිතබ්බං, ඉච්ඡා, ඉච්ඡිතුං; අච්ඡිතබ්බං, අච්ඡතුං; අඤ්ඤෙසඤ්ච යොගවිභාගා? පවෙච්ඡති.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น จฺฉ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คมิสฺสติ. ถามว่า ในที่อื่นมีบ้างไหมด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสา? ตอบว่า มีบ้าง เช่น อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ; อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉาตุํ. ถามว่า และในธาตุอื่นมีบ้างไหมด้วยการแยกบท? ตอบว่า มีบ้าง เช่น ปเวจฺฉติ.

ජරමරානමීයඞි-.

แปลง ชร และ มรธาตุ เป็น มีย บ้าง

එතෙසමීයඞි වා හොති න්තමානත්‍යාදිසු; ජීයන්තො, ජීරන්තො; ජීයමානො, ජීරමානො; ජීයති, ජීරති; මීයන්තො, මරන්තො; මීයමානො, මරමානො; මීයති, මරති.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น มีย บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ.

ඨාපානං තිට්ඨපිවා-.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง

ඨපානං තිට්ඨපිවා හොන්ති වා න්තමානත්‍යාදිසු; තිට්ඨන්තො, තිට්ඨමානො, තිට්ඨති; පිවන්තො, පිවති; වාත්වෙව? ඨාති, පාති.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ฐาติ, ปาติ.

ගමවදදානං ඝම්මවජ්ජදජ්ජා-.

แปลง คม, วท และ ทาธาตุ เป็น ฆมฺม, วชฺช และ ทชฺช บ้าง

ගමාදීනං ඝම්මාදයො වා හොන්ති න්තමානත්‍ය්‍යාදිසු; ඝම්මන්තො, ගච්ඡන්තො; වජ්ජන්තො, වදන්තො; දජ්ජන්තො, දදන්තො.

แปลง คมธาตุ เป็นต้น เป็น ฆมฺม เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ฆมฺมนฺโต (คจฺฉนฺโต), วชฺชนฺโต (วทนฺโต), ทชฺชนฺโต (ททนฺโต).

කරස්ස සොස්ස කුබ්බකුරුකයිරා-.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ, กุรุ และ กยิระ บ้าง

කරස්ස සඔකාරස්ස කුබ්බාදයො වා හොන්ති න්තමානත්‍යාදිසු; කුබ්බන්තො, කයිරන්තො, කරොන්තො; කුබ්බමානො, කුරුමානො, කයිරමානො, කරාණො; කුබ්බති, කයිරති, කරොති; කුබ්බතෙ, කුරුතෙ, කයිරතෙ–-වචත්ථිතවිභාසත්තා වාධිකාරස්ස භිය්‍යො මානපරච්ඡක්කෙසුකුරු, ක්වවිදෙව පුබ්බච්ඡක්කෙ? අග්ඝං කුරුතු නො භවං; සොස්සාති වුත්තත්තා කත්තරි යෙවිමෙ.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต. ด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสาของบทว่า วา, รูป กุรุ จึงมีมากในปัจจัยมี มานะ เป็นต้น และในปัจจัยหมวดก่อนหน้าก็มีบ้างในบางที่ เช่น อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ. เพราะระบุว่า 'พร้อมด้วย ส และ โอ' รูปเหล่านี้จึงมีเฉพาะในกัตตุวาจกเท่านั้น.

ගහස්ස ඝෙප්පො-.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง

ගහස්ස වා ඝෙප්පොති න්තමානත්‍යාදිසු; ඝෙප්පන්තො, ඝෙප්පමානො, ඝෙප්පති–-වාත්වෙව? ගණ්හාති.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คณฺหาติ.

ණො නිග්ගහිතස්ස-.

นิคคหิต (niggahīta) เป็น ณ (ṇa)

ගහස්ස නිග්ගහතස්ස ණො හොති; ගණ්හිතබ්බං, ගණ්හිතුං, ගණ්හන්තො.

นิคคหิต (niggahīta) ของธาตุ คห (gah) จะเป็น ณ (ṇa); (เช่น) คณฺหิตพฺพํ (gaṇhitabbaṃ), คณฺหิตุํ (gaṇhituṃ), คณฺหนฺโต (gaṇhanto).

ඉති මොග්ගල්ලානෙ ව්‍යාකරණෙ වුත්තියං ඛාදිකණ්ඩො පඤ්චමො.

จบ ขาทิกกัณฑ์ ที่ ๕ ในคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ วุตติ.

වත්තමානෙ තිඅන්තිසිථමිමත්ඤන්තෙ සෙව්හ්ඤෙම්හෙ-.

ในปัจจุบันกาล มี ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม และ เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มฺเห.

වත්තමාන්ඤාරද්ධාපරිසමත්තෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ත්‍යාදයො හොන්තී; ගච්ඡති, ගච්ඡන්ති, ගච්ඡසි, ගච්ඡථ, ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම; ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ, ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ, ගච්ඡෙ, ගච්ඡම්හෙ –-කථං පුරෙ අධම්මො දිප්පති, පුරා මරාමිති? වත්තමානස්සෙව වත්තුමිට්ඨත්තා, තංසමීපස්සතග්ගහණෙන ගහණා; පුරෙපුරාසද්දෙහි වා අනාගතත්තාවගම්‍යතෙ, තදා තස්ස වත්තමානත්තා; කාලව්‍යත්තයො වා එසො; භවන්තෙව හි කාලන්තරෙ’පි ත්‍යාදයො බාහුලකා?‘‘සන්තෙසු පරිගුහාමි මා ච කිඤ්චි ඉතො අදං, කායයස්ස භෙදා අභිසම්පරායං සහව්‍යතං ගච්ඡති වාසවස්ස, අනෙකජාතිසංසාරං සන්ධාවිස්සං, අතිවෙලං නමස්සිස්සන්ති‘‘.

ในอรรถที่เริ่มแล้วและยังไม่ถึงความสำเร็จในปัจจุบัน กิริยาบทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คัจฉติ, คัจฉันติ, คัจฉสิ, คัจฉถะ, คัจฉามิ, คัจฉามะ; คัจฉเต, คัจฉันเต, คัจฉเส, คัจฉวเห, คัจเฉ, คัจฉัมเห –-ไฉน อธรรมจึงรุ่งเรืองก่อน, เราจักตายก่อนเล่า? เพราะความที่ปัจจุบันนั่นแหละเป็นที่ปรารถนาจะกล่าว, และเพราะการถือเอาความใกล้เคียงนั้นด้วยการถือเอาความมีอยู่; หรือว่าด้วยบทว่า ปุเร ปุรา ย่อมรู้ได้ซึ่งความเป็นอนาคต, ในกาลนั้นเพราะความเป็นปัจจุบันของบทนั้น; หรือว่า นี้เป็นการคลาดเคลื่อนแห่งกาล; ก็แล บทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีในกาลอื่นโดยมากมิใช่หรือ? "เราย่อมปกปิดในหมู่ชนผู้มีอยู่, และเราไม่ให้อะไรจากที่นี้เลย, เมื่อกายแตกทำลายไป ย่อมถึงความเป็นสหายของพระอินทร์ในสัมปรายภพ, เราจักท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ, พวกเขาจักไหว้โดยยิ่ง."

භවස්සති ස්සතිස්සන්තිස්සසිස්සථස්සාමිස්සාමස්සතෙස්සන්තෙ ස්සසෙස්සව්හෙස්සංස්සාම්හෙ-.

ภวิสสติ, สสติ, สสันติ, สสสิ, สสสถะ, สสามิ, สสามะ, สสเต, สสันเต, สสเส, สสวเห, สสัง, สสามเห.

භවිස්සති අනාරද්ධෙ අත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ස්සත්‍යාදයො හොන්ති; ගමිස්සති, ගමිස්සන්ති, ගමිස්සසි, ගමිස්සථ, ගමිස්සාමි, ගමිස්සාම; ගමිස්සතෙ, ගමිස්සන්තෙ, ගමිස්සසෙ, ගමිස්සව්හෙ, ගමිස්සං, ගමිස්සාම්හෙ.

ในอรรถที่ยังไม่เริ่มในอนาคต กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คมิสสติ, คมิสสันติ, คมิสสสิ, คมิสสถะ, คมิสสามิ, คมิสสามะ; คมิสสเต, คมิสสันเต, คมิสสเส, คมิสสวเห, คมิสสัง, คมิสสามเห.

නාමෙ ගරහාවිම්භයෙසු-.

ในนามศัพท์ ในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์.

නාමසද්දෙ නිපාතෙ සති ගරහායං විම්භයෙ ච ගම්‍යමානෙස්සත්‍යාදයො හොන්ති; ඉමෙ හි නාම කල්‍යාණධම්මා පටිජානිස්සන්ති; න හි නාම භික්ඛවෙ තස්ස මොඝපුරිසස්සපාණෙසු අනුද්දයා භවිස්සති; කථඤ්හි නාම සො භික්ඛවෙ මොඝපුරිසො සබ්බමත්තිකාමයං කුටිකං කරිස්සති; තත්ථ නාම ත්වං මොඝපුරිසමයා විරාගාය ධම්මෙ දෙසිතෙ සරාගාය වෙතෙස්සසි, අත්ථි නාමතාත සුදින්න ආභිදොසිකං කුම්මාසං පරිභුඤ්ජිස්සසි, අත්ථියෙවිහාපි නින්දාවගමො. විම්භයෙ?- අච්ඡරියං වත භො අබ්භූතං වත භො සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙනවිරන්ති, යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානී සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛිති, න පන සද්දං සොස්සති; අච්ඡරියං අන්ධො නාම පබ්බතමාරොහිස්සති; බධිරො නාම සද්දං සොස්සති.

เมื่อมีนิบาตคือ นามศัพท์ ปรากฏในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์ กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมี; ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีกัลยาณธรรม จักปฏิญาณ; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของโมฆบุรุษนั้น จักไม่มีเลย; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอ โมฆบุรุษนั้นจักทำกุฏิที่ทำด้วยดินล้วนเล่า; ดูกรโมฆบุรุษ ในธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความคลายกำหนัดนั้น ท่านจักนำไปเพื่อความกำหนัดได้อย่างไร; ดูกรพ่อสุทินนะ ท่านจักบริโภคขนมกุมมาสที่เหลือจากเมื่อวานได้หรือ; แม้ในที่นี้ก็มีการตำหนิปรากฏอยู่. ในอรรถแห่งความอัศจรรย์หรือ? ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดหนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ, ในที่ที่บุคคลผู้มีสติ ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณห้าร้อยเล่มที่ผ่านไปแล้ว ย่อมไม่เห็นเลย, และย่อมไม่ได้ยินเสียงเลย; น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดจักขึ้นภูเขาได้; คนหูหนวกจักได้ยินเสียง.

භුතෙ ඊඋංඔත්ථෙම්භාආඌසෙව්හංඅම්භෙ-.

ในอดีตกาล มี อี, อุํ, โอ, ตถะ, อิมฺหา, อา, อู, เส, วหัง, อัง, มฺเห.

භුතෙ පරිසමත්ත්ඤත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ඊආදයො හොන්ති; අගමී, අගමුං, අගමො, අගමිත්ථ, අගමිං, අගමිම්හා; අගමා, අගමූ, අගමිසෙ, අගමිව්හං, අගම, අගමිම්හෙ–-භුත සාමඤ්ඤවචනිච්ඡායමනජ්ජතනෙපි? සුවො අහොසි ආනන්දො.

ในอรรถที่สำเร็จแล้วในอดีตกาล กิริยาบทมี อี เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; อคมิ, อคมุํ, อคโม, อคมิตถะ, อคมิง, อคมิมหา; อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวหัง, อคมะ, อคมิมเห –-แม้ในอนัชชัตตนีก็มีความประสงค์จะกล่าวถึงอดีตโดยทั่วไปหรือ? ในวันพรุ่งนี้ พระอานนท์ได้เป็นแล้ว.

අනජ්ජතනෙ ආඌඔත්ථඅම්හාත්ථත්ථුංසෙව්හංඉංම්භසෙ-.

ในอนัชชัตตนี มี อา, อู, โอ, ตถะ, อัมหา, ตถัตถุง, เส, วหัง, อิง, มฺหเส.

අවිජ්ජමානජ්ජතනෙ භුතෙ’ත්ථෙ වත්තමානතො ක්‍රියත්ථා ආආදයො හොන්ති.

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏในวันนี้ กิริยาบทมี อา เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

ආඤාය්‍යා ච උට්ඨානා ආඤාය්‍යා ච සංවෙසනා,එසජ්ජතනො කාලො අහරූභයතඩ්ඪරත්තං වා;

และการลุกขึ้นที่พึงรู้ และการเข้านอนที่พึงรู้, กาลนี้เป็นอัชชัตตนี หรือเป็นกลางวันและกลางคืนทั้งสอง.

අගමා, අගමූ, අගමො, අගමත්ථ, අගම, අගමම්හා; අගමිත්ථ, අගමත්ථුං, අගමසෙ, අගමව්හං, ගමිං, අගමම්හසෙ; අඤ්ඤපදත්ථො කිං? අජ්ජ හිය්‍යො වා අගමාසි.

อคมา, อคมู, อคโม, อคมัตถะ, อคมะ, อคมัมหา; อคมิตถะ, อคมัตถุง, อคมเส, อคมวหัง, คมิง, อคมัมหเส; อรรถของบทอื่นคืออะไร? วันนี้หรือเมื่อวานนี้ ได้ไปแล้ว.

පරොක්ඛෙ ඔඑත්ථඅම්භත්ථරෙත්ථොව්හොඉම්හෙ-.

ในปโรขา (อดีตกาลที่ล่วงไปแล้วนาน) มี อะ, อุ, เอ, ตถะ, มฺหา, ตถะ, เร, ตโถ, วโห, อิ, มฺเห.

අපච්චක්ඛෙ භුතානජ්ජතනෙ’ත්ථෙ චත්තමානතො ක්‍රියත්ථා අආදයො හොන්ති; ජගාම, ජගමු, ජගමෙ, ජගමිත්ථ, ජගම, ජගමිම්හ; ජගමිත්ථ, ජගමිරෙ, ජගමිත්ථො, ජගමිව්හො, ජගමි, ජගමිම්හෙ. –––––––––––––––––––-

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏแก่ตาและไม่ใช่วันนี้ กิริยาบทมี อะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; ชคามะ, ชคมุ, ชคเม, ชคมิตถะ, ชคมะ, ชคมิมหา; ชคมิตถะ, ชคมิเร, ชคมิตโถ, ชคมิวโห, ชคมิ, ชคมิมเห.

මූළ්හවික්ඛිත්තබ්‍යාසත්තචිත්තොනත්තනාපි ක්‍රියා කතාභිනිබ්බත්තිකාලෙ’නුපලද්ධා සමානා එලෙනානුමීයමානා පරොක්ඛාච වත්ථුතො; තෙනුත්තමව්සයෙ’පි පයොගසම්භවො.

แม้กิริยาที่บุคคลผู้มีจิตหลงฟุ้งซ่านและหมกมุ่นกระทำแล้ว ไม่ปรากฏในกาลที่สำเร็จแล้ว ย่อมเป็นปโรขาโดยเนื้อแท้ เพราะถูกอนุมานด้วยผลนั้น; เพราะเหตุนั้น การใช้ในอรรถที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นไปได้.

එය්‍යාදො වාතිපත්තියයං ස්සාස්සංසුස්සෙස්සථස්සංස්සම්හාස්සථ ස්සිංසුස්සසෙස්සව්හෙස්සිංස්සාම අසෙ-.

ในอติปัตติ (กาลที่ล่วงเลยไป) มี เอยยาโท, สสา, สสัง, สสุ, สเส, สสถะ, สสัง, สสัมหา, สสถะ, สสิง, สสุ, สสเส, สสวเห, สสิง, สสามะ, อเส.

එය්‍යාදො විසයෙ ක්‍රියාතිපත්තියං ස්සාදයො හොන්ති විභාසා; විධුරප්පච්චයොපනිපාතතො කාරණවෙකල්ලතො වා ක්‍රියායාති පතනමනිප්ඵත්ති ක්‍රියාතිපත්ති; එතෙ ච ස්සාදයො සාමත්ථියාතීතානාගතෙස්වෙව හොන්ති, න වත්තමානෙ, තත්‍ර ක්‍රියාතිපත්ත්‍ය සම්භවා.

ในอรรถแห่งกิริยาติปัตติ (กิริยาที่ล่วงเลยไป) บทมี สสา เป็นต้น ย่อมมีโดยวิภาษา; การที่กิริยาไม่สำเร็จ คือการล่วงเลยไปแห่งกิริยา ย่อมมีเพราะปัจจัยไม่สมบูรณ์ หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ; และบทมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมมีได้เฉพาะในอดีตและอนาคตเท่านั้น โดยความสามารถ, ไม่ใช่ในปัจจุบัน, เพราะในปัจจุบันไม่มีการล่วงเลยไปแห่งกิริยา.

සචෙ පඨමවයෙ පබ්බජ්ජං අලභිස්සා, අරහා අභවිස්සා; දක්ඛිණෙන චෙ අගමිස්සා, න සකටං පරියාභවිස්සා- දක්ඛිණෙන චෙ අගමිස්සංසු, අගමිස්සෙ, අගමිස්සථ, අගමිස්සං, අගමිස්සම්හා, අගමිස්සථ, අගමිස්සිංසු, අගමිස්සසෙ, අගමිස්සව්හෙ,අගමිස්සිං, අගමිස්සාම අසෙ- න සකටං පරියාභවිස්සා. වාති කිං? දක්ඛිණෙන චෙ ගමිස්සති, න සකටං පරියාභවිස්සති.

ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย, เขาก็คงเป็นพระอรหันต์แล้ว; ถ้าหากเขาไปทางทิศใต้, เกวียนก็คงไม่พัง –-ถ้าหากพวกเขาไปทางทิศใต้, อคมิสสํสุ, อคมิสเส, อคมิสสถะ, อคมิสสํ, อคมิสสมฺหา, อคมิสสถะ, อคมิสสึสุ, อคมิสสเส, อคมิสสวเห, อคมิสสึ, อคมิสสามะ, อเส –-เกวียนก็คงไม่พัง. บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้, เกวียนก็จักไม่พัง.

හෙතුඵලෙස්වෙය්‍යඑය්‍යුංඑය්‍යාසඑය්‍යාථඑය්‍යාමිඑය්‍යාමඑථ එරංඑථොඑය්‍යව්හොඑය්‍යංඑය්‍යාම්හෙ-.

ในอรรถแห่งเหตุและผล มี เอยยะ, เอยยุง, เอยยาสิ, เอยยาถะ, เอยยามิ, เอยยามะ, เอถะ, เอรัง, เอโถ, เอยยวโห, เอยยัง, เอยยัมเห.

හෙතුභුතායං ඵලභුතායඤ්ච ක්‍රියායං වත්තමානතො ක්‍රියත්ථාඑය්‍යාදයො වා හොන්ති.

ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล กิริยาบทมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

සචෙ සංඛාරා නිච්චා භවෙය්‍යුං, න නිරුජ්ඣෙය්‍යුං; දක්ඛිනෙණන චෙ ගච්ඡෙය්‍ය, න සකටං පරියාභවෙය්‍ය-දක්ඛිණෙන චෙ ගච්ඡෙය්‍යුං, ගච්ඡෙය්‍යාසි, ගච්ඡෙය්‍යාථ, ගච්ඡෙය්‍යාමි, ගච්ඡෙයය්‍යාම; ගච්ඡෙථ, ගච්ඡෙරං, ගච්ඡෙථො, ගච්ඡෙය්‍යව්හො, ගච්ඡෙය්‍යං, ගච්ඡෙය්‍යාම්හෙ- න සකටං පරියාභවෙය්‍ය; භවනං ගමනඤ්ච හෙතු, අනිරුජ්ඣනං පරියාභවනඤ්ච ඵලං–-ඉහ කස්මා න හොති?- හන්තීති පලායති, වස්සතීති ධාවති, හනිස්සතීති පලායිස්සතීති? ඉතිසද්දෙනෙව හෙතුහෙතුමන්තතායය ජොතිතත්තා වාති කිං දක්ඛිණෙන චෙ ගමිස්සති, න සකටං පරියා භවිස්සති.

ถ้าหากสังขารทั้งหลายเที่ยง ก็คงไม่ดับไป; ถ้าหากเขาพึงไปทางทิศใต้ เกวียนก็คงไม่คว่ำ –-ถ้าหากพวกเขาพึงไปทางทิศใต้, คัจเฉยยุง, คัจเฉยยาสิ, คัจเฉยยาถะ, คัจเฉยยามิ, คัจเฉยยามะ; คัจเฉถะ, คัจเฉรัง, คัจเฉโถ, คัจเฉยยวโห, คัจเฉยัง, คัจเฉยยัมเห –-เกวียนก็คงไม่คว่ำ; ความเป็นไปและการไปเป็นเหตุ การไม่ดับและการไม่คว่ำเป็นผล –-ในที่นี้ทำไมจึงไม่เป็น? เพราะฆ่าจึงหนี เพราะฝนตกจึงวิ่ง เพราะจักฆ่าจึงจักหนีหรือ? เพราะความเป็นเหตุและผลถูกแสดงด้วยบทว่า อิติ เท่านั้น บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้ เกวียนก็จักไม่คว่ำ.

පඤ්හපත්ථනාවිධිසූ-.

ในอรรถแห่งปัญหา ความปรารถนา และวิธี.

පඤ්හො-සම්පුච්ඡනං සම්පධාරණා නිරූපනා කාරියනිච්ඡයනං; පත්ථනා-යාවනමිට්ඨාසිංසනඤ්ච; විධානං විධි නියොජනං ක්‍රියාසු ව්‍යාපාරණා; සා ච දුවිධාව?- සාදරානාදරවසෙන, විසයභෙදෙන භින්නායපි තදුභයානතිවත්තනතො.

ปัญหา คือ การสอบถาม การพิจารณา การกำหนด การตัดสินใจในสิ่งที่ควรทำ; ความปรารถนา คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา; วิธี คือ การจัดแจง การกำหนด การมอบหมายให้กระทำในกิริยาต่างๆ; และวิธีนั้นมีสองอย่างหรือ? โดยความเคารพและไม่เคารพ แม้จะต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวิสัย ก็ไม่พ้นไปจากสองอย่างนั้น.

එතෙසු පඤ්හාදිසු ක්‍රියත්ථතො එය්‍යාදයො හොන්ති; පඤ්හෙ?-කිමායස්මා විනයම්පරියාපුණෙය්‍ය,උදාහු ධම්මං?; ගච්ඡෙය්‍යං වාහං උපොසථං, න වා ගච්ඡෙය්‍යං?, පත්ථනායං?- ලභෙය්‍යාහකකම්භන්තෙ භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යං උපසම්පදං; පස්සෙය්‍යං තං වස්සසතං අරොගං. විධිම්හි?-භවං පත්තං පචෙය්‍ය, භවං පුඤ්ඤං කරෙය්‍ය, ඉහ භවං භුඤ්ජෙය්‍ය, ඉහ භවං නිසීදෙය්‍ය, මාණවකං භවං අජ්ඣාපෙය්‍ය–-අනුඤ්ඤාපත්තකාලෙසුපි සිද්ධාව, තත්ථාපි විධිප්පතීතිතො; අනුඤ්ඤායං?එවංකරෙය්‍යාසි. පත්තකාලෙ?- කටං කරෙය්‍යාසි, පත්තො තෙ කාලො කටකරණෙ; යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සඞ්ඝො උපොසථං කරෙය්‍ය; එතස්ස භගවා කාලො, එතස්ස සුගත කාලො, යම්භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍ය–-පෙසනෙ’පිච්ඡන්ති?- ගාමං ත්වං භණෙ ගච්ඡෙය්‍යාසි.

ในอรรถแห่งปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; ในปัญหาหรือ? ท่านผู้มีอายุพึงเล่าเรียนพระวินัย หรือว่าพึงเล่าเรียนพระธรรม? ข้าพเจ้าพึงไปอุโบสถ หรือไม่พึงไป? ในความปรารถนาหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค พึงได้อุปสมบท; ขอข้าพระองค์พึงเห็นท่านผู้ไม่มีโรคตลอดร้อยปี. ในวิธีหรือ? ท่านพึงหุงข้าว ท่านพึงทำบุญ ท่านพึงบริโภคในที่นี้ ท่านพึงนั่งในที่นี้ ท่านพึงสอนมาณพ –-แม้ในกาลแห่งการอนุญาตและกาลที่ถึงพร้อม ก็สำเร็จแล้ว เพราะในที่นั้นก็ปรากฏเป็นวิธี; ในการอนุญาตหรือ? ท่านพึงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? ท่านพึงทำเสื่อ กาลแห่งการทำเสื่อของท่านมาถึงแล้ว; ถ้าหากเป็นกาลที่เหมาะสมแก่สงฆ์ สงฆ์พึงทำอุโบสถ; ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ข้าแต่พระสุคต นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ที่พระผู้มีพระภาคพึงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย –-แม้ในการใช้ไปก็ประสงค์หรือ? ดูกรพนักงาน ท่านพึงไปสู่บ้าน.

තුඅත්තුහිථමිමතංඅන්තංස්සුව්හොඤාමසෙ-.

วิภัตติทั้งหลาย คือ ตุ, อัตตุ, หิ, ถะ, มิ, มะ, ตัง, อันตัง, สสุ, วโห, เอ, อามเส.

පඤ්හාදිස්වෙතෙ හොන්ති ක්‍රියත්ථතො; ක්‍රියත්ථතො; යච්ඡතු, ගච්ඡන්තු, ගච්ඡාහි, ගච්ඡථ, ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම, ගච්ඡතං, ගච්ඡන්තං, ගච්ඡස්සු, ගච්ඡව්හො, ගච්ඡෙ, ගච්ඡාමසෙ–-පඤ්හෙ?- කින්නු බලු හො ව්‍යාකරණමධියස්සු?. පත්ථනායං?- දදාහි මෙ, ජිවතු භවං. විසිම්හි?-කටං කරොතු භවං, පුඤ්ඤං කරොතු භවං, ඉහ භවං භුඤ්ජතු, ඉහභවං නිසීදතු, උද්දිසතු භන්තෙ භගවා පාතිමොක්ඛා. පෙසනෙ?- ගච්ඡ භණෙ ගාමං. අනුමතියං?එවං කරොහි. පත්තකාලෙ?-කාලො’යං තෙ මහාවීර උප්පජ්ජ මාතුකුච්ඡියං.

ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; (เช่น) ยัจฉตุ (จงให้), คัจฉันตุ (จงไป), คัจฉาหิ (จงไป), คัจฉถะ (จงไป), คัจฉามิ (ข้าพเจ้าไป), คัจฉามะ (เราทั้งหลายไป), คัจฉตัง (จงไป), คัจฉันตัง (จงไป), คัจฉัสสุ (จงไป), คัจฉวโห (จงไป), คัจเฉ (พึงไป), คัจฉามเส (เราทั้งหลายพึงไป). ในปัญหาหรือ? (เช่น) ไฉนหนอ ท่านผู้มีกำลังจงเรียนไวยากรณ์เถิด? ในความปรารถนาหรือ? (เช่น) ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้า, ขอท่านจงมีชีวิตอยู่. ในวิธีหรือ? (เช่น) ขอท่านจงทำเสื่อ, ขอท่านจงทำบุญ, ขอท่านจงบริโภคในที่นี้, ขอท่านจงนั่งในที่นี้, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์. ในการใช้ไปหรือ? (เช่น) ดูกรพนักงาน จงไปสู่บ้าน. ในการอนุญาตหรือ? (เช่น) จงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? (เช่น) ดูกรพระมหาวีระ กาลนี้เป็นกาลที่ท่านจะบังเกิดในครรภ์ของมารดา.

සත්ත්‍යරහෙස්වෙය්‍යාදි-.

ในสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น.

සත්තියං අරහත්ථෙ ච ක්‍රියත්ථා. එය්‍යාදයො හොන්ති; භවං ඛලු රජ්ජං කරෙය්‍ය, භවං සත්තො; අරභො.

ในความสามารถและในอรรถแห่งความควร วิภัตติทั้งหลายมีอรรถแห่งกิริยา. วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี; (เช่น) ท่านพึงครองราชสมบัติแล, ท่านสามารถ; ท่านควร.

සම්භාවනෙ වා-.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) บ้าง.

සම්භාවනෙ ගම්‍යමානෙ ධාතුනා වුච්චමානෙ ච එය්‍යාදයොහොන්ති විභාසා; අපි පබ්බතං සිරසා භින්දෙය්‍ය. ක්‍රියාතිපත්තියන්තුස්සාදි?- අසනියාපි හතො නාපතිස්සා සම්භාවෙමි සද්දහාමිඅවකප්පෙමි භුඤ්ජෙය්‍ය භවං; භුජිස්සති භවං, අභුඤ්ජි භවං. ක්‍රයාතිපත්තියන්තුස්සාදි-සම්භාවෙමි නාභුජිස්සං භවං.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) เมื่อเนื้อความถูกรู้ได้และถูกกล่าวด้วยธาตุ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) แม้พึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุดหรือ? (เช่น) ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อ ข้าพเจ้าปลงใจว่า แม้ถูกฟ้าผ่าแล้วก็ไม่พึงตกไป. ท่านพึงบริโภค; ท่านจักบริโภค; ท่านบริโภคแล้ว. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุด ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า ท่านไม่พึงบริโภคแล้ว.

මායොගෙ ඊආආදි-.

ในการประกอบด้วย มา ศัพท์ มีวิภัตติมี อี เป็นต้น.

මායොගෙ සති ඊආදයො ආආදයො ච වා හොන්ති; මාස්සුපුනපි එවරූපමකාසි, මා භවං අගමා වනං; වාති කිං? මා තෙකාමගුණෙ භමස්සු චිත්තං, මා ත්වං කරිස්සසි, මා ත්වං කරෙය්‍යාසි–-අසකකාලත්ථො’යමාරම්භො; බුද්ධො’භවිස්සතීති පදන්තර සම්බන්ධෙන අනාගතකාලතා පතියතෙ, එවං කතො කටො ස්වෙභවිස්සති, භාවි කච්චමාසීති; ලුනාහි ලුනාහිත්වෙවායං ලුනාති, ලුනස්සු ලුනස්සුත්වෙවායං ලුනාතීති ත්වාදීනමෙවෙතං මජ්ඣිමපුරි සෙකවචනානමාභික්ඛඤ්ඤෙ විබ්බවනං; ඉදං වුත්තං හොති?-එවමෙස තුරිතො අඤ්ඤෙ’පි නියොජෙන්තො විය කිරියං කරොතීති; එවං ලුනාථ ලුනාථාත්වෙවායං ලුනාති, ලුනව්හො ලුනව්හො ත්වෙවායං ලුනාති; තථා කාලත්තරෙසුපි ලුනාහි ලුනාහිත්වෙවායං අලුනි, අලුනා, ලුලාව, ලුනිස්සතීති; එවං ස්සුම්හි ච යොජනීයං–-තථා සමුච්චයෙ’පි මඨමට, විහාරමටෙත්වෙවායමටති; මඨමටස්සු, විහාරමටස්සුත්වෙවායමටති–-බ්‍යාපාරභෙදෙ තු සාමඤ්ඤවචනස්සෙව බ්‍යාපකත්තා අනුප්පයොගො භවති? ඔදනං භුඤ්ජ, යාගුම්පිව, ධානා ඛාදෙත්වාවායමජ්ඣොහරති.

เมื่อมีการประกอบด้วย มา ศัพท์ วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) เจ้าอย่าได้กระทำรูปอย่างนี้อีกเลย, ท่านอย่าได้ไปสู่ป่า. บทว่า วา คืออะไร? (เช่น) จิตของเจ้าอย่าได้ท่องเที่ยวไปในกามคุณทั้งหลาย, เจ้าอย่าได้กระทำ, เจ้าอย่าได้พึงกระทำ. การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล; ความเป็นอนาคตกาลย่อมปรากฏด้วยการประกอบกับบทอื่นว่า "พระพุทธเจ้าจักมี" อย่างนี้ว่า "เสื่อที่ทำแล้วจักมีในวันพรุ่งนี้" "สิ่งที่พึงมีได้มีแล้ว". "ลุนาหิ ลุนาหิ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนัสสุ ลุนัสสุ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, นี้เป็นการแสดงความซ้ำซากของวิภัตติบุรุษกลางเอกพจน์มี หิ เป็นต้น; คำที่กล่าวนี้หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า ผู้นั้นรีบร้อนกระทำกิริยาประหนึ่งว่าสั่งผู้อื่นให้ทำ; อย่างนี้ว่า "ลุนาถะ ลุนาถะ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนวโห ลุนวโห" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว; ในกาลอื่น ๆ ก็เช่นกัน "ลุนาหิ ลุนาหิ" ดังนี้ เขาก็ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, จักเกี่ยว; ในวิภัตติ สฺสุ ก็พึงประกอบอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในสมุจจัย (การรวบรวมกิริยา) ก็เช่นกัน "มฐะ มฐะ" (จงเที่ยวไป จงเที่ยวไป), "วิหารมฐะ" (จงเที่ยวไปในวิหาร) ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป; "มฐะ มฐัสสุ", "วิหารมฐัสสุ" ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป. แต่เมื่อมีการแยกแยะการงาน เพราะความเป็นคำสามัญที่ครอบคลุมอยู่แล้ว การไม่ประกอบย่อมมีหรือ? (เช่น) จงบริโภคข้าวสุก จงดื่มยาคู จงเคี้ยวธัญชาติ เขาย่อมกลืนกิน.

පුබ්බපරච්ඡක්කානමෙකානෙකෙසු තුම්හාම්හසෙසෙසු ද්වෙද්වෙ මජ්ඣිමුත්තමපඨමා-.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกข้างหน้าและข้างหลัง เมื่อมีบทว่า ตุมฺห และ อมฺห มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ย่อมมีอย่างละสองๆ.

එකනෙකෙසුතුම්හාම්හසද්දවචනීයෙසු තදඤ්ඤසද්දවචනීයෙසු ච කාරකෙසුපුබ්බච්ඡක්කානං පරච්ඡක්කානං මජ්ඣිමුත්තමපඨමා ද්වෙ ද්වෙ හොන්ති යථාක්කමං ක්‍රියත්ථා; උත්තමසද්දො’යං සභාවතො තතියදුකෙ රුළ්හො–-ත්වං ගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ, ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ; ත්වංගච්ඡසි, තුම්හෙ ගච්ඡථ, ත්වං ගච්ඡසෙ, තුම්හෙ ගච්ඡව්හෙ; අහංගච්ඡාමි, මයං ගච්ඡාම,අහං ගච්ඡෙ, මයං ගච්ඡාම්හෙ; සො ගච්ඡති, තෙ ගච්ඡන්ති, සො ගච්ඡතෙ, තෙ ගච්ඡන්තෙ.

ในการกทั้งหลายที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า ตุมฺห และ อมฺห และที่พึงกล่าวด้วยศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์ มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของหมวดหกข้างหน้าและหมวดหกข้างหลัง ย่อมมีอย่างละสองๆ ตามลำดับ ในอรรถแห่งกิริยา; คำว่า อุตตมะ นี้ โดยปกติใช้เรียกในคู่ที่สาม; (เช่น) ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป, ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป; เขาไป, พวกเขาไป, เขาไป, พวกเขาไป.

සාමත්ථියා ලද්ධන්තා අප්පඨුජ්ජමානෙසුපි තුම්හාම්හසෙසෙසු භවන්ති–-ගච්ඡසී, ගච්ඡථ, ගච්ඡසෙ, ගච්ඡව්හෙ; ගච්ඡාමි, ගච්ඡාම, ගච්ඡෙ, ගච්ඡාම්හෙ; ගච්ඡති,ගච්ඡන්ති, ගච්ඡතෙ, ගච්ඡන්තෙ.

เมื่อบทว่า ตุมฺห อมฺห และบทที่เหลือ แม้ไม่ได้ถูกกล่าวถึง แต่สำเร็จได้ด้วยความสามารถ (แห่งอรรถ) ย่อมมี (กิริยาอาขยาต) คือ gacchasī, gacchatha, gacchase, gacchavhe; gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe; gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

ආඊස්සාදිස්වඤ වා-.

ในเพราะวิภัตติมี อา อี และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ บ้าง

ආආදො ඊආදො ස්සාආදො ච ක්‍රියත්ථස්ස වා අඤ හොති, ඤකාරො’නුබන්ධො–-අගමා, ගමා; අගමී, ගමී; අගමිස්සා, ගමිස්සා.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น อี เป็นต้น และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ (ญะ) แทนที่ธาตุบ้าง, ญะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อคมา, คมา; อคมิ, คมิ; อคมิสสา, คมิสสา.

අආදිස්වාහො බ්‍රූස්ස-. බ්‍රූස්ස ආහො හොති අආදිසු; ආහ, ආහු.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ; อาหะ ย่อมมีแก่ พฺรู ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น; เช่น อาหะ, อาหุ.

භුස්ස චුක-.

ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ

අආදිසු භුස්ස චුක හොති; කකාරො’නුබන්ධො; උකාරො උච්චාරණත්ථො; බභුව.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ; กะอักษรเป็นอนุพันธะ; อุอักษรมีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง; เช่น พพุวะ.

පුබ්බස්ස අ-.

ย่อมมีการแปลงสระของธาตุตัวหน้าเป็น อะ

අආදිසු ද්විත්තෙ පුබ්බස්ස භුස්සඅ හොති; බභුව.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น เมื่อมีการซ้อนธาตุ ย่อมมีการแปลงสระของ ภู ธาตุ ตัวหน้าเป็น อะ; เช่น พพุวะ.

උස්සංස්වාහා වා-.

ในเพราะวิภัตติ อุ และ สํสุ ย่อมมีการแปลงเป็น อาหา บ้าง

ආහාදෙසා පරස්ස්ौස්සඅංසුවා හොති; ආහංසු ආහු.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมี อุ และ สํสุ บ้าง; เช่น อาหํสุ, อาหุ.

ත්‍යන්තීනං ටටූ-.

ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู

ආහා පරෙසං තිඅන්තීනං ටටූ හොන්ති; ටකාරා සබ්බාදෙසත්ථා; ආහ, ආහු. අතොයෙව ච ඤාපකා තිඅන්තිසු ච බ්‍රූස්සාහො.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู; ฏะอักษรมีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; เช่น อาหะ, อาหุ. และเพราะเหตุนั้นแล จึงเป็นเครื่องหมายว่า ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ ในเพราะวิภัตติ ติ และ อันติ ด้วย.

ඊආදොවචස්සොම-.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ

ඊආදිසුවචස්ස ඔම හොති; මකාරො’නුබන්ධා; අවොච; ඊආදොති කිං? අවච.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ; มะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อโวจ; คำว่า 'ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น' คืออะไร? เช่น อวจ.

දාස්ස දං වා මමෙස්වද්විත්තෙ-.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน

අද්විත්තෙ වත්තමානස්ස දාස්ස දං වා හොති මිමෙසු; දම්මි,දෙමි; දම්ම, දෙම. අඤ්චිත්තෙති කිං? දදාමි. දදාම.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน; เช่น ทัมมิ, เทมิ; ทัมมะ, เทมะ. คำว่า 'เมื่อไม่มีการซ้อน' คืออะไร? เช่น ททามิ, ททามะ.

කරස්ස සොස්සකුං-.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง

කරස්ස සඔකාරස්ස කුං වා හොති මිමෙසු; කුම්මි, කුම්ම; කරොමි, කරොම.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง บ้าง; เช่น กุมมิ, กุมมะ; กโรมิ, กโรมา.

කා ඊආදිසු-.

ย่อมมีการแปลงเป็น กา ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น

කරස්ස සඔකාරස්සකා හොති වා ඊආදිසු; අකාසි, අකරි; අකංසු, අකරිංසු; අකා, අකරා.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กา บ้าง; เช่น อกาสิ, อกริ; อกํสุ, อกริํสุ; อกา, อกรา.

හාස්සචාහඞි ස්සෙන-.

ในเพราะวิภัตติ อัง ย่อมมีการแปลง หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง

කරස්සසොස්සහාස්සච ආහඞි වා හොති ස්සෙන සහ; කාහති, කරිස්සති; අකාහා, අකරිස්සා;හාහතී, හායිස්සති; ආහාහා, අහායිස්සා.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ และ หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; กาหติ, กริสสติ; อกาหา, อกริสสา; หาหติ, หายิสสติ; อาหาหา, อหายิสสา.

ලභවසච්ඡිදභිදරුදානං ච්ඡඞි-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ลภะ วสะ ฉิทะ ภิทะ รุท และ ทา ธาตุ เป็น ฉะ (ฉะงิ) บ้าง

ලභාදීනං ච්ඡඞි වා හොති ස්සෙන සහ; අලච්ඡා, අලභිස්සා, ලච්ඡති, ලභිස්සති; අවච්ඡා, අවසිස්සා; වච්ඡති, වසිස්සති; ච්ඡෙච්ඡා, අච්ඡින්දිස්සා; ඡෙච්ඡති. ඡින්දිස්සති; හෙච්ඡා, භින්දිස්සා; භෙච්ඡති,භින්දිස්සති; අරුච්ඡා, අරොදිස්සා; රුච්ඡති, රොදිස්සති. අඤ්ඤස්මිම්පි ඡිදස්ස වා ච්ඡඞි යොගවිභාගා?- අච්ඡෙච්ඡුං, අච්ඡින්දිංසු. අඤ්ඤෙසං ව?-ගච්ඡං, ගච්ඡිස්සං.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ลภะ เป็นต้น เป็น ฉะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อลัจฉา, อลภิสสา; ลัจฉติ, ลภิสสติ; อวัจฉา, อวสิสสา; วัจฉติ, วสิสสติ; เฉจฉา, อัจฉินทิสสา; เฉจฉติ, ฉินทิสสติ; เภจฉา, ภินทิสสา; เภจฉติ, ภินทิสสติ; อรุจฉา, อโรทิสสา; รุจฉติ, โรทิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง ฉิทะ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? อัจเฉจฉุํ, อัจฉินทิํสุ. สำหรับธาตุอื่นๆ เล่า? คัจฉํ, คัจฉิสสํ.

භුජමුචවචවිසානං ක්ඛඞි-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ภุชะ มุจะ วจะ และ วิสะ ธาตุ เป็น กขะ (กขะงิ) บ้าง

භුජාදීනං ක්ඛඞි වා හොති ස්සෙන සහ; අභොක්ඛා, අභුඤ්ජිස්සා; භොක්ඛති, භුජිස්සති; අමොක්ඛා, අමුඤ්චිස්සා; මොක්ඛතිං මුඤ්චිස්සති; අචක්ඛා, අවචිස්සා; චක්ඛති. වචිස්සති; පාවෙක්ඛා, පාවිසිස්සා; පවෙක්ඛති, පවිසිස්සති. විසස්සාඤ්ඤස්මිම්පි වා ක්ඛඞි යොගවිභාගා?-පාවෙක්ඛි, පාවිසි.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ภุชะ เป็นต้น เป็น กขะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อโภกขา, อภุญชิสสา; โภกขติ, ภุญชิสสติ; อโมกขา, อมุญจิสสา; โมกขติ, มุญจิสสติ; อจักขา, อวจิสสา; จักขติ, วจิสสติ; ปาเวกขา, ปาวิสิสสา; ปเวกขติ, ปวิสิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง วิสะ ธาตุ เป็น กขะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? ปาเวกขิ, ปาวิสิ.

ආඊආදිසු හරස්සා-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ

ආආදොඊආදො ච හරස්සආ හොතිචා; අහා, අහරා; අභාසි, අභරි.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ; เช่น อะหา, อะหะรา; อะภาสิ, อะภะริ.

ගමිස්ස-.

ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา

ආආදොඊආදො ච ගමිස්සා හොති වා; අගා, අගමා; අගා,අගමි. සංසස්ස ච ඡඞි-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา บ้าง; อคา, อคมา; อคา, อคมิ. และสำหรับ สํส ธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น ฉะ (ฉะงิ).

සංසස්ස ච ගමිස්ස ච ඡඞි වා හොති ආඊආදිසු; අඩඤ්ඡා, අඩංසා; අඩඤ්ඡි,අඩංසි; අගඤ්ඡා, අගච්ඡා, අගඤ්ඡි, අගච්ඡි.

เพราะ อา และ อี วิภัตติเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง สํสธาตุ และ คมธาตุ เป็น ฉะ และลง งิ (ṅi) อาคมบ้าง; อะฑัญฉา, อะฑํสา (ได้กัดแล้ว); อะฑัญฉิ, อะฑํสิ (ได้กัดแล้ว); อะคัญฉา, อะคัจฉา (ได้ไปแล้ว); อะคัญฉิ, อะคัจฉิ (ได้ไปแล้ว).

හූස්සහෙහෙහිහොහී ස්සච්චාදො-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห, เหหิ และ โหหิ บ้าง.

හූස්ස හ්ඤාදයො හොන්ති ස්සච්චාදො; හෙස්සති, හෙහිස්සති, හොහිස්සති.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห เป็นต้น; เหสสะติ, เหหิสสะติ, โหหิสสะติ (จะเป็น, จะมี).

ණානාසු රස්සො-.

เพราะ ณา ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะ (สระของธาตุ).

කණකනාසු ක්‍රියත්ථස්සරස්සො හොති; කිණාති, ධුනාති.

เพราะ ณา และ นา ปัจจัยเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะสระของธาตุ; กิณาติ (ซื้อ), ธุนาติ (ชำระ).

ආඊඌම්හාස්සාස්සම්හානං වා-.

ทำรัสสะ อา, อี, อู, มหา, สสา และ สสมหา (วิภัตติ) บ้าง.

එසං වා රස්සො හොති; ගම, ගමා; ගමි, ගමී; ගමු; ගමිම්හ, ගමිම්හා; ගමිස්ස, ගමිස්සා; ගමිස්සම්හ, ගමිස්සම්හා.

ทำรัสสะวิภัตติเหล่านี้บ้าง; คมะ, คมา (ไป); คมิ, คมี (ได้ไปแล้ว); คมุ (ไป); คมิมหะ, คมิมหา (เราได้ไปแล้ว); คมิสสะ, คมิสสา (จะไป); คมิสสัมหะ, คมิสสัมหา (เราจะไป).

කුසරුහෙහිස්ස ඡි-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเบื้องหลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลง (สสะ) เป็น ฉิ.

කුසා රුහා ච පරස්ස ඊස්ස ඡි වා හොති; අක්කොච්ඡි, අක්කොසි; අභිරුච්ඡි, අභිරුහි.

เพราะ สสะ ปัจจัยที่อยู่หลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลงเป็น ฉิ บ้าง; อักโกจฉิ, อักโกสิ (ได้ด่าแล้ว); อะภิรุจฉิ, อะภิรุหิ (ได้ขึ้นไปแล้ว).

අඊස්සආදීනං බ්‍යඤ්ජනස්සිඤ-.

แปลงพยัญชนะของ อา, อี, สสะ เป็นต้น เป็น อิญญะ.

ක්‍රියත්ථා පරෙසං අආදීනං ඊආදිනං ස්සආදීනව බ්‍යඤ්ජනස්ස්ैඤ හොති විභාසා; බභුවිත්ථ,අභවිත්ථ, අභවිස්සා, අනුභවිස්සා, අනුභවිස්සති, අනුභොස්සති, (හරිස්සති) හස්සති. එතෙසන්ති කිං? භවති; බ්‍යඤ්ජනස්සාති කිං? බභුව.

แปลงพยัญชนะของ อา เป็นต้น, อี เป็นต้น, สสะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง; บะภูวิตถะ, อะภะวิตถะ (ได้เป็นแล้ว); อะภะวิสสา, อะนุภะวิสสา (จะเป็น, จะประสบ); อะนุภะวิสสะติ, อะนุโภสสะติ (จะประสบ); (หะริสสะติ) หัสสะติ (จะนำไป). คำว่า 'เหล่านี้' (เอเตสํ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ภะวะติ. คำว่า 'ของพยัญชนะ' (พยัญชนะสสะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า บะภูวะ.

බ්‍රූතො තිස්සීඤ-.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ.

බ්‍රූතො පරස්ස තිස්ස ඊඤ වා හොති; බ්‍රවීති, බ්‍රූති.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ บ้าง; พรวีติ, พรูติ (ย่อมกล่าว).

ක්‍යස්ස-.

แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย).

ක්‍රියත්ථා පරස්සක්‍යස්ස ඊඤ්වා හොති; පචීයති පච්චති.

หลังธาตุ, แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย) เป็น อิญญะ บ้าง; ปะจียะติ, ปัจจะติ (ย่อมถูกหุง, ย่อมหุง).

එය්‍යාථස්ස්ඤආඊථානං ඔඅඅංත්ථත්ථොව්හොක-.

แปลง เอยยาถะ, สสะ, อํ, อา, อี, ถะ เป็น โอ, อา, อํ, ตถะ, ถะ, โอ, วะ, โข, กะ ตามลำดับ.

එය්‍යාථාදීනං ඔආදයො වා හොන්ති යථාක්කමං; තුම්හෙ භවෙය්‍යාථො, භවෙය්‍යාථ; ත්වං අභවිස්ස, අභවිස්සෙ; අහං අභවං, අභව; සො අභවිත්ථ, අභවා; සො අභවිත්ථො, අභවී; තුම්හෙ භවථව්හො, භවථ–-ආසහවරිතොව අකාරො ගය්හතෙ–-ථො පනන්තෙ නිද්දෙසා ත්වාදිසම්බන්ධීයෙව, තස්සෙව වා නිස්සීතත්තා; නිස්සයයකරණම්පි හි සුත්තකාරාවිණ්ණං.

แปลง เอยยาถะ เป็นต้น เป็น โอ เป็นต้น บ้าง ตามลำดับ; ตุมเห ภะเวยยาโถ, ภะเวยยาถะ (ท่านทั้งหลายพึงเป็น); ตฺวํ อะภะวิสสะ, อะภะวิสเส (ท่านได้เป็นแล้ว); อะหํ อะภะวํ, อะภะวะ (ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตถะ, อะภะวา (เขาได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตโถ, อะภะวี (เขาได้เป็นแล้ว); ตุมเห ภะวะถะโว, ภะวะถะ (ท่านทั้งหลายจงเป็น). อักษร อะ ถูกรับเอามาพร้อมกับ อาสะหะวะริโต. ส่วน โถ ที่แสดงไว้ในที่สุดนั้น สัมพันธ์กับ ตฺวํ เป็นต้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้นเอง เพราะการทำนิสสัย (ที่อาศัย) เป็นสิ่งที่ท่านผู้แต่งสูตรทราบดี.

උංස්සිංස්වංසු -.

แปลง อุํ (วิภัตติ) เป็น อิํสุ และ อํสุ.

උමිච්චස්ස ඉංසුඅංසු වා හොන්ති; අගමිංසු, අගමංසු, අගමුං.

แปลง อุํ วิภัตติ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง; อะคะมิํสุ, อะคะมํสุ, อะคะมุํ (ได้ไปแล้ว).

එමන්තා සුං-.

หลังธาตุที่มี เอ และ โอ เป็นที่สุด, แปลง อุํ เป็น สุํ.

ඤාදෙසතො ඔආදෙසතො ච පරස්ස උමිච්චස්ස සුං වා හොති; නෙසුං, නයිංසු; අස්සොසුං, අස්සුං–-ආදෙසත්තාඛ්‍යා පනත්ථං ත්තග්ගහණං.

หลังจากการแปลงเป็น เอ และการแปลงเป็น โอ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น สุํ บ้าง; เนสุํ, นะยิํสุ (ได้นำไปแล้ว); อัสโสสุํ, อัสสุํ (ได้ฟังแล้ว). ส่วนการลง ตะ ปัจจัย (ในสูตร) เพื่อแสดงความเป็นอาเทศ.

හූතො රෙසුං-.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ เป็น เรสุํ.

හූතො පරස්ස උමිච්චස්ස රෙසුං වා හොති; අහෙසුං, අහවුං.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น เรสุํ บ้าง; อเหสุง, อหุง (ได้เป็นแล้ว).

ඔස්ස ऐත්ථත්ථො-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น อะ เป็นต้น.

ඔස්ස අආදයො වා හොන්ති; ත්වං අභව, අභවි, අභවිත්ථ, අභවිත්ථො, අභවො.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ เป็นต้น บ้าง; ตฺวํ อะภะวะ, อะภะวิ, อะภะวิตถะ, อะภะวิตโถ, อะภะโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

සි-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น สิ.

ඔස්ස සි වා හොති; අහොසි ත්වං අහුවො.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อโหสิ, ตฺวํ อะหุโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

දීඝා ඊස්ස-.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี (วิภัตติ) เป็น สิ.

දීඝතො පරස්ස ඊස්ස සි වා හොති; අකාසි, අකා; අදාසි, අදා.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อกาสิ, อกา (ได้ทำแล้ว); อทาสิ, อทา (ได้ให้แล้ว).

ම්හාත්ථානමුඤ-.

แปลง มหา และ ถะ (วิภัตติ) เป็น อุญญะ.

ම්හාත්ථානමුඤ්ද්වා හොති; අගමුම්හා, අගමිම්හා; අගමුත්ථ, අගමිත්ථ.

มฺหา และ ตฺถะ ทั้งหลาย เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; อคมุมฺหา, อคมิมฺหา; อคมุตฺถะ, อคมิตฺถะ.

ඉංස්ස ච සිඤ-.

และ (แปลง) อิํ เป็น สิญฺญ.

ඉමිච්චස්ස සිඤ වා හොති ම්හාත්ථානඤ්ච බහුලං; අකාසිං, අකරිං; අඅකාසිම්හා, අකරිම්හා;අකාසිත්ථ, අකරිත්ථ.

แปลง อิํ เป็น สิญฺญ บ้าง และ (แปลง) มฺหา และ ตฺถะ (เป็น สิญฺญ) โดยมาก ย่อมมี; อกาสิํ, อกริํ; อากาสิมฺหา, อกริมฺหา; อกาสิตฺถะ, อกริตฺถะ.

එය්‍යුංස්සුං-.

เอยฺยุํ เป็น สฺสุํ.

එය්‍යුමිච්චස්ස උං වා හොති; ගච්ඡුං, ගච්ඡෙය්‍යුං.

แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ.

හිස්සතො ලොපො-.

การลบ หิ (หลัง อะ).

අතො පරස්ස හිස්ස ලොපො වා හොති; ගච්ඡ, ගච්ඡාහි–-අතොති කිං? කරොහි.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ อักษร บ้าง ย่อมมี; คจฺฉะ, คจฺฉาหิ; อโต คืออะไร? กโรหิ.

ක්‍යස්ස ස්සෙ-.

แปลง กฺย เป็น สฺเส.

ක්‍යස්ස වා ලොපො හොති ස්සෙ; අන්ධභවිස්සා, අන්වභුයිස්සා, අනුභවිස්සති, අනුභුයිස්සති.

แปลง กฺย เป็น สฺเส และลบ บ้าง ย่อมมี; อนฺธภวิสฺสา, อนฺวภุยิสฺสา, อนุปฺภวิสฺสติ, อนุปฺภุยิสฺสติ.

අත්ථිතෙය්‍යාදිච්ඡන්තං ස්සුසසථසංසාම -.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น สฺสุ, สส, สถ, สํ, สาม.

අස-භුවීච්චස්මා පරෙසංඑය්‍යාදිච්ඡන්නං සාදයො හොන්ති යථාක්කමං; අස්ස, අස්සු, අස්ස, අස්සථ, අස්සං, අස්සාම.

หลัง อส และ ภู ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับ; อสฺสะ, อสฺสุ, อสฺสะ, อสฺสถะ, อสฺสํ, อสฺสามะ.

ආදිද්වීන්නමියාඉයුං-.

(แปลง) สองวิภัตติเบื้องต้น เป็น อิยา และ อิยุํ.

අත්ථිතෙය්‍යාදිච්ඡන්නං ආදිභූතානං ද්වින්නං ඉයාඉසුං හොන්ති යථාක්කමං; සියා, සියුං.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลงวิภัตติสองตัวแรกของ เอยฺยา เป็นต้น เป็น อิยา และ อิสุํ ตามลำดับ; สิยา, สิยุํ.

තස්සථො-.

แปลง ต เป็น โถ.

අත්ථිතො පරස්ස තකාරස්ස ථො හොති; අත්ථ, අත්ථු.

แปลง ต อักษร ที่อยู่หลัง อตฺถิ ธาตุ เป็น โถ ย่อมมี; อตฺถะ, อตฺถุ.

සිහිස්වට-.

(แปลง อตฺถิ) เป็น อฏ ใน สิ และ หิ.

අත්ථිස්ස අට හොති සිහිසු; ටො සබ්බාදෙසත්ථො; අසි, අහි.

แปลง อตฺถิ ธาตุ เป็น อฏ ใน สิ และ หิ วิภัตติ; ฏ อักษร มีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; อสิ, อหิ.

මිමානං වා ම්හිම්හා ච-.

แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง.

අත්ථිස්මා පරෙසං මිමානං ම්හිම්හා වා හොන්ති, තංසන්තියො ගෙන ත්ථිස්ස අට ච; අම්හි,අස්මි; අම්හ, අස්ම.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง และแปลง ตฺถิ เป็น อฏ ด้วยอำนาจแห่งสนธินั้น; อมฺหิ, อสฺมิ; อมฺหะ, อสฺมะ.

එසු ස-.

ในวิภัตติเหล่านั้น (แปลง อตฺถิ) เป็น ส.

එසු මිමෙසුඅත්ථිස්ස සකාරො හොති; අස්මි, අස්ම; පරරූපබාධනත්ථං.

ใน มิ และ มา วิภัตติเหล่านั้น ของ อตฺถิ ธาตุ แปลงเป็น ส อักษร; อสฺมิ, อสฺมะ; เพื่อห้ามรูปหลัง.

ඊආදො දීඝො-.

ทีฆะ (สระหน้า) ในเพราะ ี และ า เป็นต้น.

අත්ථිස්ස දීඝො හොති ඊආදිම්හි; ආසි, ආසුං, ආසි, ආසිත්ථ, ආසිං, ආසිම්හා.

ทำทีฆะที่ อตฺถิ ธาตุ ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถะ, อาสิํ, อาสิมฺหา.

හිමිමෙස්වස්ස-. අකාරස්ස දීඝො හොති හිමිමෙසු; පවාහි, පවාමි, පවාම; මුය්හාමි.

ทำทีฆะ อ อักษร ในเพราะ หิ มิ และ มา วิภัตติ; ปวาหิ, ปวามิ, ปวามะ; มุยฺหามิ.

සකා ණාස්ස ඛ ඊආදො-.

หลัง สก ธาตุ แปลง ณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น.

සකස්මා කණාස්ස ඛො හොති ඊ ආදිසු; අසක්ඛි, අසක්ඛිංසු.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อสกฺขิ, อสกฺขิํสุ.

ස්සෙ වා-.

(แปลงเป็น ข) บ้าง ในเพราะ สฺเส.

සකස්මා කණාස්ස ඛො වා භොති ස්සෙ; සක්ඛිස්සා, සක්කුණිස්සා; සක්ඛිස්සති, සක්කුණිස්සති.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข บ้าง ในเพราะ สฺเส; สกฺขิสฺสา, สกฺกุณิสฺสา; สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

තෙසු සුතො කෙණාකණානං රොට-.

ในวิภัตติเหล่านั้น หลัง สุ ธาตุ แปลง เกณา และ กณา เป็น โรฏ.

තෙසු ඊආදිස්සෙසු සුතො පරෙසං කෙණාකණානං රොට හොති; අස්සොසි, අසුණි; අස්සොස්සා, අසුණිස්සා; සොස්සති, සුණිස්සති.

ในเพราะ ี และ สฺเส เป็นต้นเหล่านั้น แปลง เกณา และ กณา ปัจจัย หลัง สุ ธาตุ เป็น โรฏ; อสฺโสสิ, อสุณิ; อสฺโสสฺสา, อสุณิสฺสา; โสสฺสติ, สุณิสฺสติ.

ඤාස්ස සනාස්ස නායො තිම්හි-.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ ในเพราะ ติวิภัตติ

සනාස්ස ඤාස්ස නායො වා හොති තිම්හි; නායති. ජානාති.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ บ้าง ในเพราะ ติวิภัตติ; นายติ, ชานาติ

ඤම්හි ජං-.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง (ญาธาตุ) เป็น ชํ

ඤාදෙසෙ සනාස්ස ඤාස්ස ජං වා හොති; ජඤ්ඤා, ජානෙය්‍ය.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น ชํ บ้าง; ชญฺญา, ชาเนยฺย

එය්‍යස්සියාඤා වා-.

แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง

ඤාතො එය්‍යස්ස ඉයාඤා හොන්ති වා; ජානියා, ජඤ්ඤා, ජානෙය්‍ය.

หลัง ญาธาตุ แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง; ชานิยา, ชญฺญา, ชาเนยฺย

ඊස්සච්චාදිසු කනා ලොපො-.

ในเพราะ ี (อี) และ สฺสจฺจะ เป็นต้น ลบ กนาปัจจัย

ඊආදො ස්සච්චාදො ච ඤාතො කනා ලොපො වා හොති; අඤ්ඤසි, අජානි; ඤස්සති, ජානිස්සති.

ในเพราะวิภัตติมี ี (อี) เป็นต้น และมี สฺสจฺจะ เป็นต้น หลัง ญาธาตุ ลบ กนาปัจจัย บ้าง; อญฺญสิ, อชานิ; ญสฺสติ, ชานิสฺสติ

ස්සස්ස හි කම්මෙ-.

แปลง สฺสปัจจัย เป็น หิ ในกัมมวาจก

ඤාතො පරස්සස්සස්ස හි වා හොති කම්මෙ; පඤ්ඤායිහිති, පඤ්ඤායිස්සතී,

หลัง ญาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง ในกัมมวาจก; ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิสฺสติ

එතිස්මා-.

หลัง เอติ (อิ ธาตุ)

එතිස්මා පරස්සස්සස්සහි හොති වා; එහිති, එස්සති.

หลัง เอติ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง; เอหิติ, เอสฺสติ

හනා ඡෙඛා-.

หลัง หนธาตุ (แปลง สฺส) เป็น เฉ และ ข

හනා ස්සස්ස ඡෙඛා වා හොන්ති; හඤ්ඡෙම, හනිස්සාම; පටිහංඛාමි, පටිහනිස්සාමි.

หลัง หนธาตุ แปลง สฺสปัจจัย เป็น เฉ และ ข บ้าง; หญฺเฉมะ, หนิสฺสามะ; ปฏิหํขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ

හාතො හ-.

หลัง หาธาตุ (แปลง สฺส) เป็น ห

හාතො පරස්ස ස්සස්ස හ හොති වා; හාහති, ඡහිස්සති.

หลัง หาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ห บ้าง; หาหติ, ฉหิสฺสติ

දක්ඛඛහෙහිහොහීහි ලොපො-.

หลัง ทกฺข, ขข, เหหิ, โหหิ และ หีหิ (ลบ สฺส)

දක්ඛාදීහි ආදෙසෙහි පරස්සස්සස්ස ලොපො වා හොති; දක්ඛති. දක්ඛිස්සති; සක්ඛති, සක්ඛිස්සති; හෙහිති, හෙහිස්සති; හොහිති, හොහිස්සති.

หลังอาเทศมี ทกฺข เป็นต้น ลบ สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง บ้าง; ทกฺขติ, ทกฺขิสฺสติ; สกฺขติ, สกฺขิสฺสติ; เหหิติ, เหหิสฺสติ; โหหิติ, โหหิสฺสติ

කයිරෙය්‍යස්සෙය්‍යුමාදීනං-.

หลัง กยิรา (ลบ) เอยฺย และ เอยฺยุํ เป็นต้น

කයිරා පරස්සෙය්‍යුමාදීනමෙය්‍යස්ස ලොපො හොති; කයිරුං, කයිරාසි, කයිරාථ, කයිරාමි, කයිරාම.

หลัง กยิรา ลบ เอยฺยวิภัตติ และ เอยฺยุํวิภัตติ เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลัง; กยิรุํ, กยิราสิ, กยิรถะ, กยิรามิ, กยิรามะ

ටා-.

(หลัง กยิรา แปลง เอยฺย) เป็น ฏา

කයිරා පරස්ස එය්‍යස්සටා හොති; සොකයිරා.

หลัง กยิรา แปลง เอยฺยวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ฏา; โส กยิรา

එථස්සා-.

(หลัง กยิรา แปลง) เอถ เป็น อา

කයිරා පරස්සෙථස්ස ආ හොති; කයිරාථ.

หลัง กยิรา แปลง เอถวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา; กยิราถ

ලභා ඉංඊනං ථංථා වා-.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี (วิภัตติ) เป็น ถํ และ ถา บ้าง

ලභස්මා ඉංඊඉච්චෙසං ථංථා හොන්ති වා; අලත්ථං, අලභිං; අලත්ථ, අලභි.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี วิภัตติเหล่านี้ เป็น ถํ และ ถา บ้าง; อลตฺถํ, อลภิํ; อลตฺถ, อลภิ

ගුරුපුබ්බා රස්සා රෙ න්තෙන්තීනං-.

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ เป็น เร

ගුරුපුබ්බස්මා රස්සා පරෙසං න්තෙන්තීනං රෙ වා හොති; ගච්ඡරෙ, ගච්ඡන්ති; ගච්ඡරෙ, ගච්ඡන්තෙ; ගමිස්සරෙ, ගමිස්සන්ති; ගමිස්සරෙ, ගමිස්සන්තෙ–-ගුරුපුබ්බාති කිං? පචන්ති. රස්සාති කිං? හොන්ති

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น เร บ้าง; คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต. คำว่า Gurupubbā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า ปจนฺติ. คำว่า Rassā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า โหนฺติ

එය්‍යෙය්‍යාසෙය්‍යන්තං ටෙ-.

แปลง เอยฺย, เอยฺยาสิ และ เอยฺยํ เป็น เอ

එය්‍යාදීනං ටෙ වා හොති; සො කරෙ, සො කරෙය්‍ය; ත්වං, කරෙ, ත්වං කරෙය්‍යාසි; අහං කරෙ, අහං කරෙය්‍යං.

แปลงวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; โส กเร, โส กเรยฺย; ตฺวํ กเร, ตฺวํ กเรยฺยาสิ; อหํ กเร, อหํ กเรยฺยํ

ඔවිකරණස්සු පරච්ඡක්කෙ-.

แห่งโอวิกรณปัจจัย ในปรฉักกะ-.

ඔවිකරණස්ස උ හොති පරච්ඡක්කවිසයෙ; තනුතෙ.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมี ในวิสัยแห่งปรฉักกะ; (เช่น) ตนุเต.

පුබ්බච්ඡක්කෙ වා ක්වචි-.

ในปุพพฉักกะ บ้าง ในบางที่-.

ඔවිකරණස්ස උ හොති වා ක්වචි පුබ්බච්ඡක්කෙ; වනුති, වනොති.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมีบ้างในบางที่ ในปุพพฉักกะ; (เช่น) วนุติ, วโนติ.

එය්‍යාමස්සෙමු ච-.

และ [การแปลง] เอียฺยามะ เป็น เอมุ-.

එය්‍යාමස්සෙමු වා හොති, උ ච; භවෙමු, භවෙය්‍යාමු, භවෙය්‍යාම.

การแปลง เอียฺยามะ เป็น เอมุ ย่อมมีบ้าง และการแปลงเป็น อุ ก็มีบ้าง; (เช่น) ภเวมุ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยาม.

ඉති මොග්ගල්ලානෙ ව්‍යාකරණෙ වුත්තියං ත්‍යාදිකණ්ඩො ඡට්ඨො.

จบหมวดตยาทิที่ ๖ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

සමත්තා චායං මොග්ගල්ලානවුත්ති ඡහි භාණවාරෙහි.

และโมคคัลลานวุตตินี้ สำเร็จเรียบร้อยแล้วด้วย ๖ ภาณวาร.

යස්ස රඤ්ඤො පභාවෙන භාවිතත්තසමාකුලං,අනාකුලං දුලද්ධීහි පාපභික්ඛූහි සබ්බසො;

ด้วยอานุภาพของพระราชาพระองค์ใด (พระศาสนา) จึงดารดาษไปด้วยผู้มีตนอันอบรมแล้ว ไม่วุ่นวายด้วยลัทธิอันชั่วและเหล่าภิกษุผู้ลามกโดยประการทั้งปวง;

ලඞ්කාය මුනිරාජස්ස සාසනං සාධු සණ්ඨිතං,පුණ්ණවන්දසමායොගා වාරිධීච විවද්ධතෙ;

พระศาสนาของพระมุนีราชตั้งมั่นดีแล้วในเกาะลังกา และย่อมเจริญรุ่งเรือง ดุจมหาสมุทรที่เอ่อล้นขึ้นเพราะการมาประจวบกันของพระจันทร์เต็มดวง;

පරක්කමභුජෙ තස්මිං සද්ධාබුද්ධිගුණොදිතෙ,මනුවංසද්ධජාකාරෙ ලඞ්කාදීපං පසාසති;

ในเมื่อพระเจ้าปรักกมพาหุพระองค์นั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือศรัทธาและปัญญา ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ทรงปกครองเกาะลังกาอยู่;

මාග්ගල්ලානෙන ථෙරෙන ධීමතා සුචිවුත්තිනං,රචිතං යං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමසන්දිද්ධමනාකුලං;

คัมภีร์ไวยากรณ์ใด อันพระโมคคัลลานเถระผู้มีปัญญา ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์รจนาไว้แล้ว เป็นคัมภีร์ที่เข้าใจง่าย ไม่มีความสงสัย และไม่สับสนวุ่นวาย;

අසෙසවිසයව්‍යාපි ජිනව්‍යප්පථනිස්සයං,සද්දසත්ථමනායාසසාධියං බුද්ධිවද්ධනං;

(คัมภีร์นั้น) ครอบคลุมเนื้อหาทั้งหมดโดยไม่เหลือ อาศัยพระพุทธพจน์ เป็นคัมภีร์ไวยากรณ์ที่ศึกษาให้สำเร็จได้โดยไม่ยาก และช่วยเพิ่มพูนปัญญา;

තස්ස වුත්ති සමාසෙන විපුලත්ථප්පකාසනී,රචිතා පුන තෙනෙව සාසනුජ්ජොතකාරිනාති;

วุตติ (คำอธิบาย) แห่งคัมภีร์นั้น อันประกาศเนื้อความอันกว้างขวางโดยย่อ อันพระเถระรูปนั้นนั่นแหละผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาขึ้นอีกครั้งหนึ่ง.