Tipiṭaka Translation

မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ.

ปัญจิกาอธิบายวุตติของโมคคัลลานะ

ဝုတ္တိသမေတာ.

วุตติสเมตา

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

သဒ္ဓမိဒ္ဓဂုဏံ သာဓု နမဿိတွာ တထာဂတံ,သဓမ္မသံဃံ ဘာသိဿံ မာဂဓံ သဒ္ဒလက္ခဏံ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้ทรงคุณอันรุ่งเรืองด้วยพระสัทธรรมโดยดีแล้ว จักกล่าวลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธีอันประกอบด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์

အကာရာဒယော နိဂ္ဂဟီတန္တာ တေစတ္တာလီသက္ခရာ ဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ, အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ऐ ဩ औ က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဉောနမ ဝဏ္ဏေ‘‘. တိတာလီသာတိ ဝစနံ ကတ္ထဝိ ဝဏ္ဏလောပံ ဉာပေတိ; တေန-ပဋိသင်္ခါယောနိ သောတိ-အာဒိ သိဒ္ဓံ.

อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า วรรณะ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ ไอ โอ เอา ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อัง ด้วยบทว่า "ญ โน นามะ วรรเณ" (ญ โน นามะ ในวรรณะ) คำว่า "ติจัตตาฬีสะ" (๔๓) ย่อมแสดงการลบวรรณะในบางแห่ง ด้วยเหตุนั้น บทว่า "ปฏิสังขายโยนิ" และ "โสติ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้

ဒသာဒေါ သရာ-.

สระ ๑๐ ตัวแรก

တတ္ထာဒိမှိ ဒသ ဝဏ္ဏာ သရာ နာမ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘သရော လောပေါ သရေ‘‘. စ္စာဒိ.

ในบรรดาอักษรเหล่านั้น อักษร ๑๐ ตัวแรก ชื่อว่า สระ ด้วยบทว่า "สโร โลโป สเร" (สระ ลบในสระ) เป็นต้น

ဒွေဒွေ သဝဏ္ဏာ-.

สระสองตัวคู่กันเป็นสวรรณะ

တေသု ဒွေဒွေ သရာ သဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဝဏ္ဏပရေဏ သဝဏ္ဏောပိ‘‘

ในบรรดาสระเหล่านั้น สระสองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ ด้วยบทว่า "วรรณปเรนะ สวรรณโณปิ" (แม้สวรรณะมีวรรณะอยู่ข้างหลัง)

၁.၂.

๑. ๒.

ပုဗ္ဗော ရဿော-.

ตัวหน้าเป็นรัสสะ

တေသု ဒွီသု ယော ယော ပုဗ္ဗော သော သော ရဿသညော ဟောတိ; တေသု ဧ ဩ သံယောဂတော ပုဗ္ဗာဝ ဒိဿန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ရဿော ဝေ‘‘.စ္စာဒိ.

ในสระสองตัวเหล่านั้น ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ ในสระเหล่านั้น เอ และ โอ ย่อมปรากฏอยู่ข้างหน้าเพราะการประกอบ ด้วยบทว่า "รัสโส เว" (รัสสะแล) เป็นต้น

ပရော ဒီဃော-.

ตัวหลังเป็นทีฆะ

တေသွေဝ ဒွီသု ယော ယော ပရော သော သော ဒီဃသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော’ယောလောပနိသု ဒီဃော‘‘.စ္စာဒိ.

ในสระสองตัวเหล่านั้นนั่นแหละ ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ ด้วยบทว่า "โยโลปนิสุ ทีโฆ" (ทีฆะในโยโลปนิ) เป็นต้น

ကာဒယော ဗျဇနာ-.

พยัญชนะมี ก เป็นต้น

ကကာရာဒယော ဝဏ္ဏာ နိဂ္ဂဟီတပရိယန္တာ ဗျဇနသညာ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဗျဇနေ ဒီဃရဿာ‘‘.စ္စာဒိ.

วรรณะมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ ด้วยบทว่า "พยัญชเน ทีฆรัสสา" (ทีฆะและรัสสะในพยัญชนะ) เป็นต้น

ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ-.

วรรค ๕ หมวด หมวดละ ๕ ตัว

ကာဒယော ပဉ္စကာ ပဉ္စ ဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တီ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော‘‘. စ္စာဒိ.

อักษรมี ก เป็นต้น หมวดละ ๕ ตัว ๕ หมวด ชื่อว่า วรรค ด้วยบทว่า "วัคเค วัคคันโต" (ที่สุดวรรคในวรรค) เป็นต้น

ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟီတံ-.

จุดคือนิคคหิต

ယွာယံ ဝဏ္ဏေ ဗိန္ဒုမတ္တော သော နိဂ္ဂဟီတသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘နိဂ္ဂဟီတမိ‘‘. စ္စာဒိ; ဂရုသညာ ကရဏံ အနွတ္ထသညတ္ထံ.

จุดใดมีประมาณเท่าจุดในวรรณะ จุดนั้นชื่อว่า นิคคหิต ด้วยบทว่า "นิคคหิตมิ" (นิคคหิตมิ) เป็นต้น การตั้งชื่อว่า ครุ เพื่อให้เป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว

ဣယုဝဏ္ဏာ ဇ္ဈလာ နာမဿန္တေ-.

อิและอุวรรณะเป็นชละในที่สุดแห่งนาม

နာမံ ပါဋိပဒိကံ တဿ အန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ဈလသညာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တေန ကွတ္ထော‘‘ဈလာ ဝေ‘‘. စ္စာဒိ.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามคือปาฏิปทิกะ ชื่อว่า ชละ ตามลำดับ ด้วยบทว่า "ชลา เว" (ชละแล) เป็นต้น

ပိတ္ထိယံ-.

ปิ ในอิตถีลิงค์

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏု ဝဏ္ဏာ ပသညာ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထာ ‘‘ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ‘‘. ဣစ္စာဒိ.

อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ ด้วยบทว่า "เย ปัสสิวรรณัสสะ" (เย ของปัสสิวรรณะ) เป็นต้น

ဃာ-.

ฆะ

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနော အာကာရော ဃသဉေညာ ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ‘‘.စ္စာဒိ.

อาการะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ฆะ ด้วยบทว่า "ฆะพรัหมมาทิเต" (ฆะในพรัหมมาทิ) เป็นต้น

ဂေါသျာလပနေ-.

โค ในอาลปนะ

အာလပနေ သိ ဂသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဂေ ဝေ‘‘.စ္စာဒိ.

สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า คะ ด้วยบทว่า "เค เว" (เคแล) เป็นต้น

သညာဓိကာရော.

อธิการแห่งสัญญา

ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ-.

วิธิวิเสสนันตัสสะ

ယံ ဝိသေသနံ တဒန္တဿ ဝိဓိ ဉာတဗ္ဗော; ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ‘‘. နရာ နရေ.

วิเสสนะใด พึงทราบว่าเป็นวิธีแห่งบทที่มีวิเสสนะนั้นเป็นที่สุด (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร.

သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ-.

ในสัตตมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหน้า.

သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ ပုဗ္ဗဿေဝ ကာရိယံ ဉတဗ္ဗံ; ‘‘သရော လောပေါ သရေ‘‘. ဝေဠဂ္ဂံ; တမဟန္တီဓ ကသ္မာ န ဟောတိ; သရေတောပသိလေသိကာဓာရော တတ္ထေတာဝ ဝုစ္စတေ ပုဗ္ဗဿေဝ ဟောတိ န ပရဿာတိ.

เมื่อระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น (เช่นสูตรว่า) "สโร โลโป สเร" (ตัวอย่าง) เวฬัคคัง. ในคำว่า "ตมหันตี" นี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น (กิจของบทหน้า)? เพราะในที่นั้นกล่าวถึงสระที่เป็นอุปสิเลสิกาธาร จึงเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่ของบทหลัง.

ပဉ္စမိယံ ပရဿ-.

ในปัญจมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหลัง.

ပဉ္စမီနိဒ္ဒေသေ ပရဿ ကာရိယံ ဉတဗ္ဗံ; ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ‘‘. နရာ နရေ; ဣဓ န ဟောတိ ဇန္တုယော အနန္တာ; ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ; ဩသဓျော အနန္တရေ ကတတ္ထတာယ န ဝျဝ ဟိတဿ ကာရိယံ.

เมื่อระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหลัง (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร. ในคำว่า "ชนฺตุโย อนนฺตา" นี้ ไม่เป็น (กิจของบทหลัง). ในที่นี้เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น? เพราะในคำว่า "โอสธโย" (เป็นต้น) กิจนั้นทำในเพราะบทที่ไม่มีอะไรคั่น จึงไม่เป็นกิจของบทที่มีอะไรคั่น.

အာဒိဿ-.

ของอักษรต้น.

ပရဿ သိဿမာနံ ကာရိယမာဒိဝဏ္ဏဿ ဉာတဗ္ဗံ; ‘‘ရ သင်္ချာတော ဝါ‘‘. ရာဇိနာ.

กิจที่พึงทำแก่บทหลัง พึงทราบว่าเป็นของอักษรต้น (เช่นสูตรว่า) "ร สังขฺยาโต วา" (ตัวอย่าง) ราชินา.

ဆဋ္ဌိယန္တဿ-.

ของที่สุดแห่งบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ.

ဆဋ္ဌိနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ယံ ကာရိယံ တဒန္တဿ ဝဏ္ဏဿ ဝိညေယျံ ‘‘ရာဇဿိ နာမှိ‘‘. ရာဇိနာ.

กิจใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นของอักษรที่สุดแห่งบทนั้น (เช่นสูตรว่า) "ราชสฺสิ นามฺหิ" (ตัวอย่าง) ราชินา.

ငနုဗန္ဓော-.

อนุกันต์ ṅ (ง).

ငကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော’န္တဿ ဟောတိ; ‘‘ဂေါဿာဝငိ‘‘. ဂဝါဿံ.

อาเทศที่มี ṅ (ง) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปในที่สุด (แห่งบท) (เช่นสูตรว่า) "โคสฺสาวงฺิ" (ตัวอย่าง) ควา สฺสํ.

ဋနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿ-.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายอักษร ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด.

ဋကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော’နေကက္ခရော စာဒေသော သဗ္ဗဿ ဟောတိ; ‘‘ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ‘‘. ဧသု ‘‘နာမှနိမိ‘‘. အနေန.

อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายพยางค์ ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด (เช่นสูตรว่า) "อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ" (ตัวอย่าง) เอสุ และ (สูตรว่า) "นามฺหนิมิ" (ตัวอย่าง) อเนน.

ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ-.

อนุกันต์ ñ (ญ) และ k (ก) เป็นต้นและที่สุด.

ဆဋ္ဌိနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဉာနုဗန္ဓကာနုဗန္ဓာ အာဒျန္တာ ဟောန္တိ; ‘‘ဗြုတော တိဿီဉ‘‘. ဗြဝီတိ, ‘‘ဘုဿ ဝုက‘‘. ဗဘုဝ.

อาเทศที่มี ñ (ญ) เป็นอนุกันต์ และที่มี k (ก) เป็นอนุกันต์ ของบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมเป็นส่วนต้นและส่วนสุด (ตามลำดับ) (เช่นสูตรว่า) "พฺรูโต ติสฺสีญ" (ตัวอย่าง) พฺรวีติ และ (สูตรว่า) "ภุสฺส วุก" (ตัวอย่าง) พภูว.

မနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော-.

อนุกันต์ m (ม) (ย่อมเป็น) หลังสระที่เป็นที่สุด.

မကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော သရာနမန္တာ သရာ ပရော ဟောတီ; ‘‘မဉ္စ ရုဓာဒီနံ‘‘. ရုန္ဓတိ.

อาเทศที่มี m (ม) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปหลังสระที่เป็นที่สุดแห่งสระทั้งหลาย (เช่นสูตรว่า) "มญฺจ รุธาทีนำ" (ตัวอย่าง) รุนฺธติ.

ဝိပ္ပဋိသေဓေ-.

ในกรณีที่มีการขัดแย้งกัน.

ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပုရိသာနံ သဟပ္ပတ္တိယံ ပရော; သော စ ဂစ္ဆတိ တွဉ္စ ဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ; သော စ ဂစ္ဆတိ တွဉ္စ ဂစ္ဆသိ အဟဉ္စ ဂစ္ဆာမိ, မယံ ဂစ္ဆာမ.

ในกรณีที่บุรุษสองหรือสามมาพร้อมกัน (ย่อมใช้) บุรุษหลัง (เช่น) เขาไปและท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; เขาไปและท่านไปและฉันไป, พวกเราไป.

သင်္ကေတော’နဝယဝေါ’နုဗန္ဓော-.

เครื่องหมายที่ไม่เป็นส่วนประกอบ เป็นอนุกันต์.

ယော’နဝယဝဘုတော သင်္ကေတော သော’နုဗန္ဓောတိ ဉတဗ္ဗော;လတုပိတာဒီနမာသိမှိ. ကတ္တာ, သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ပကတီယာဒိသမုဒါယဿာနုဗန္ဓတာ မာ ဟောတုတိ; အနဝယဝေါ ဟိ သမုဒါယော သမုဒါယရူပတ္တာယေဝ; အနဝယဝဂ္ဂဟဏံ ကိံ?’အတေန’. ဇနေန; ဣမိနာဝ လောပဿာဝဂတတ္တာ နာနုဗန္ဓလောပါယ ဝစနမာရဒ္ဓံ.

เครื่องหมายใดที่ไม่เป็นส่วนประกอบ พึงทราบว่าเครื่องหมายนั้นเป็นอนุกันต์ (เช่นสูตรว่า) "ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ" (ตัวอย่าง) กตฺตา. การใส่คำว่า "เครื่องหมาย" (สังเกต) เพื่ออะไร? เพื่อมิให้ความเป็นอนุกันต์มีแก่หมู่แห่งปกติเป็นต้น เพราะหมู่คำนั้นไม่เป็นส่วนประกอบโดยความเป็นรูปแห่งหมู่คำนั่นเอง. การใส่คำว่า "ไม่เป็นส่วนประกอบ" (อนวยวะ) เพื่ออะไร? (เพื่อมิให้มีแก่คำว่า) "อเตน" (ตัวอย่าง) ชเนน. เพราะการลบ (อนุกันต์) ทราบได้ด้วยสูตรนี้เอง จึงไม่เริ่มแต่งคำเพื่อลบอนุกันต์.

ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏော’ပိ-.

ด้วยคำว่า "วรรณะ" ที่อยู่หลัง แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) (ก็ถูกรับเอา).

ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပရော ယသ္မာ တေန သဝဏ္ဏော’ပိ ဂယှတိ သံဝ ရူပံ; ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉော လုတ္တာ‘‘. ဝါတေရိတံ, သမောနာ.

เพราะคำว่า "วรรณะ" อยู่หลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) ก็ถูกรับเอาเหมือนรูปของตน (เช่นสูตรว่า) "ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา" (ตัวอย่าง) วาเตริตํ, สโมนา.

န္တု ဝန္တုမနတွာဝန္တုတဝန္တုသမ္ဗန္ဓိ-.

นฺตุ (ปัจจัย) ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ, มนฺตุ, อตฺวาวนฺตุ, ตวนฺตุ (ย่อมถูกรับเอา).

ဝန္တွာဒိသမ္ဗန္ဓိယေဝ န္တု ဂယှတိ, ‘‘န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ‘‘. ဂုဏဝန္တော; ဝန္တွာဒိသမ္ဗန္ဓီတိ ကိံ; ဇန္တု တန္တု.

นฺตุ (ปัจจัย) ย่อมถูกรับเอาเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น (เช่นสูตรว่า) "นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม" (ตัวอย่าง) คุณวนฺโต. คำว่า "ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น" เพื่ออะไร? (เพื่อไม่ให้ใช้กับ) ชนฺตุ, ตนฺตุ.

ပရိဘာသာယော.

ปริภาสา.

သရော လောပေါ သရေ-.

สระลบในสระ.

သရေ သရော လောပနီယော ဟောတိ; တတြိမေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, နော ဟေတံ, ဘိက္ခုနောဝါဒေါ, သမေတာယသ္မာ, အဘိဘာယတနံ, ပုတ္တာ မတ္ထိ, အသန္တေတ္ထ.

เมื่อมีสระอยู่ สระ (หน้า) ย่อมพึงลบ (เช่น) ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

ပရော ကွစိ လောပနီယော ဟောတိ; သော’ပိ, သာဝ, ယတောဒကံ, တတောဝ; ကွဝီတိ ကိံ? သဒ္ဓိန္ဒုယံ အယမဓိကာရော အာပရိစ္ဆေဒါဝသာနာ တေန နာတိပ္ပသင်္ဂေါ.

บางครั้งสระหลังก็พึงลบ (เช่น) โสปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว. คำว่า "บางครั้ง" (กวจิ) เพื่ออะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างในคำว่า) สทฺธินฺทุยํ. บท (กวจิ) นี้เป็นอธิการไปจนจบปริจเฉท ด้วยบทนั้นจึงไม่เกิดการใช้เกินขอบเขต.

နဒွေဝါ-.

นทฺเววา.

ပုဗ္ဗပရသရာ ဒွေ’ပိ ဝါ ကွစိ န လုပျန္တေ; လတာ ဣဝ လတေဝ လတာဝ.

สระหน้าและสระหลังทั้งสองแม้บางแห่งก็ไม่ลบ เช่น ลตา อิว, ลเตว, ลตาว.

ယုဝဏ္ဏနမ္ဉော လုတ္တာ-.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่เบื้องหลัง) ชื่อว่า ญ (คือ เอ และ โอ).

လုတ္တာ သရာ ပရေသံ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ဉော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; တဿေဒံ, ဝါတေရိတံ, နောပေတိ, ဝါမောရု, အတေဝ’ညေ, ဝေါဒကံ; ကထံ ပစ္စောရသ္မန္တိ; ယောဂဝိဘဂါ, ဝါတွေဝ တဿိဒံ; လုတ္တေတိ ကိံ? လတာ ဣဝ.

เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น ญ (คือ เอ และ โอ) บ้าง ตามลำดับ เช่น ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วามอูรุ, อเตวญฺเญ, โวทกํ. (ถามว่า) ปจฺโจรสฺมํ เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกบท (โยควิภาค) จึงเป็นเช่นนั้น เหมือนในคำว่า วาตฺเวว และ ตสฺสิทํ. บทว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ลตา อิว.

ယဝါ သရေ-.

เมื่อมีสระตามหลัง (อิวัณณะและอุวัณณะ) เป็น ย และ ว.

သရေ ပရေ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိဝ ယထာက္ကမံ; ဝျာကတော, ဣစ္စဿ, အဇ္ဈိဏမုတ္တော, သွာဂတံ, ဘဝါပနလာနီလံ; ဝါတ္ထေဝ-ဣတိဿ; ကွစီတွေဝ-ယာနီဓ, သူပဋ္ဌိတံ.

เมื่อมีสระตามหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ยการะและวการะ บ้าง ตามลำดับ เช่น พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ. บทว่า วา (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า อิติสฺส (เป็น อิตสฺส). บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ.

ဉောနံ-.

(การแปลง) แห่ง ญ ทั้งหลาย.

ဉောနံ ယဝါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ယထာက္ကမံ; တျဇ္ဇ တေ’ဇ္ဇ သွာဟံ သော’ဟံ,ကွစိတွေဝ-ပုတ္တာမတ္ထိ အသန္တေတ္ထ.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว บ้าง เมื่อมีสระตามหลัง ตามลำดับ เช่น ตฺยชฺช (เต อชฺช), เตชฺช, สฺวาหํ (โส อหํ), โสหํ. บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ปุตฺตามตฺถิ, อสนฺเตตฺถ.

ဂေါဿာဝငိ-.

(การแปลง) แห่ง โค อักษร เป็น อว.

သရေ ဂေါဿ အဝငိ ဟောတိ; ဂဝါဿံ; ယထရိဝ တထရိဝေတိနိပါတာဝ; ဘုသာမိဝေတိ ဣဝသဒ္ဒေါ ဧဝတ္ထော.

เมื่อมีสระตามหลัง โค อักษร ย่อมเป็น อว บ้าง เช่น ควาสฺสํ. คำว่า ยถาริว และ ตถาริว เป็นนิบาตแท้ๆ. ในคำว่า ภุสามิว อิว ศัพท์ มีความหมายว่า เอว.

ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ-.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง (มีการทำ) ทีฆะและรัสสะ.

ရဿဒီဃာနံ ကွစိ ဒီဃရဿာ ဟောန္တိ ဗျဉ္ဇနေ; တတြာယံ, မုနီဝရေ, သမ္မဒေဝ, မာလဟာရီ.

เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง รัสสสระและทีฆสระทั้งหลาย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะบ้าง ตามลำดับ เช่น ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลาหารี.

သရမှာ ဒွေ-

ซ้อนพยัญชนะเบื้องหลังสระ.

သရမှာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနဿ ကွစိ ဒွေ ရူပါ ဟောန္တိ; ပဂ္ဂဟော; သရမှာတိ-ကိံ? တံခဏံ.

พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีรูปเป็นสอง (ซ้อน) บ้าง เช่น ปคฺคโห. บทว่า สรมฺหา มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ตํขณํ.

စတုတ္ထဒုတိယေသွေယံ တတိယပဌာမာ-.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง (พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ที่ซ้อนอยู่ข้างหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑.

စတုတ္ထဒုတိယေသု ပရေသွေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ပစ္စာသတ္တျ; မဟဒ္ဓနော, ယသ တ္ထေရော, အပ္ဖုဋံ, အဗ္ဘုဂ္ဂတော; ဧသွိတိ-ကိံ? ထေရော; ဧသန္တိကိံ?ပတ္ထော.

เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น ย่อมเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. บทว่า เอสุ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า เถโร. บทว่า เอสํ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ปตฺโถ.

ဝိတိဿေဝေ ဝါ-.

(การแปลง) อิติ เป็น ว บ้าง เมื่อมี เอว ตามหลัง.

ဧဝသဒ္ဒေ ပရေ ဣတိဿ ဝေါ ဟောတိ ဝါ; ဣတ္ထေဝ ဣစ္စေဝ; ဧဝေတိ-ကိံ,ဣစ္စာဟ.

เมื่อ เอว ศัพท์ตามหลัง อิติ ย่อมเป็น โว บ้าง เช่น อิตฺเถว, อิจฺเจว. บทว่า เอเว มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า อิจฺจาห.

ဉောနမ ဝဏ္ဏေ-.

(การแปลง) ญ เป็น อะ เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง.

ဉောနံ ဝဏ္ဏေ ကွစိ အ ဟောတိ ဝါ; ဒိသွာ ယာစကမာဂတေ, အကရမ္ဘသတေ,ဧသအတ္ထော, ဧသဓမ္မော, မဂ္ဂေါ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, သွာယတနံ, ဟိယျတ္တနံ, ကရဿု; ဝါတွေဝ-ယာစကေ အာဂတေ, ဧသော ဓမ္မော; ဝဏ္ဏေတိ ကိံ?သော.

ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง ย่อมเป็น อะ บ้าง เช่น ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต, เอสตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม. บทว่า วณฺเณ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า โส.

နိဂ္ဂဟီတံ-.

(การลง) นิคคหิตอาคม.

နိဂ္ဂဘီတမာဂမော ဟောတိ ဝါ ကွစိ; စက္ခုံ ဥဒပါဒိ စက္ခု ဥဒပါဒိ, ပုရိမံဇာတိ ပုရိမဇာတိ, ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ. အဝံ သိရောတိ-အာဒိသု နိစ္စံ ဝဝတ္ထီတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ; သာမတ္ထီ ယေနာဂမောဝ သ စ ရဿသရဿေဝ ဟောတိ တဿ ရဿာနုဂတတ္တာ.

นิคคหิตอาคม ย่อมลงมาบ้างในบางแห่ง เช่น จกฺขุํ อุทปาทิ (จกฺขุ อุทปาทิ), ปุริมํชาติ (ปุริมชาติ), กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. ในคำว่า อวํ สิโร เป็นต้น ย่อมลงเป็นนิจ (แน่นอน) เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา (วิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน) แห่งบทอธิการว่า วา. ด้วยอำนาจแห่งอาคมนั้น และอาคมนั้นย่อมมีแก่รัสสสระเท่านั้น เพราะนิคคหิตนั้นมักตามหลังรัสสสระ.

လောပေါ-.

การลบ (นิคคหิต).

နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ; ကျာဟံ ကီမဟံ, သာ ရတ္တော သံရတ္တော; သလ္လေခေါ-ဂတ္တုကာမော-ဂန္တုမနောတိအာဒိသု နိစ္စံ.

การลบแห่งนิคคหิต ย่อมมีบ้างในบางแห่ง เช่น กฺยาหํ (กึ อหํ), สา รตฺโต (สํรตฺโต). ในคำว่า สลฺเลโข, คตฺตุกาโม, คนฺตุมาโน เป็นต้น ย่อมลบเป็นนิจ.

ပရသရဿ-

(การลบ) แห่งสระเบื้องหลัง.

နိဂ္ဂဟီတမှာ ပရဿ သရဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ; တွံသိ တွမသိ.

สระที่อยู่หลังนิคคหิต ย่อมมีการลบบ้างในบางแห่ง เช่น ตฺวํสิ (ตฺวมสิ).

ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော-

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง (นิคคหิต) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรค.

နိဂ္ဂဟီတဿ ခေါ ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော ဝါ ဟောတိ ပစ္စာ သတျာ; တင်္ကရောတိ တံ ကရောတိ, တဉ္စရတိ တံ စရတိ, တဏ္ဌာနံ တံ ဌာနံ, တန္ဓနံ တံ ဓနံ, တမ္ပာတိ တံ ပါတိ; နိစ္စံ ပဒ မဇ္ဈေ, ဂန္တွာ; ကွစညတြာပိ, သန္တိဋ္ဌတိ.

เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น ตงฺกโรติ (ตํ กโรติ), ตญฺจรติ (ตํ จรติ), ตณฺฐานํ (ตํ ฐานํ), ตนฺธนํ (ตํ ธนํ), ตมฺปาติ (ตํ ปาติ). ในท่ามกลางบท ย่อมเป็นไปเป็นนิจ เช่น คนฺตฺวา. แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มี เช่น สนฺติฏฺฐติ.

ယေဝဟိသုညော-.

(การแปลงนิคคหิต) เป็น ญ เมื่อมี ย เอว และ หิ ตามหลัง.

ယဧဝဟိသဒ္ဒေသု နိဂ္ဂဟီတဿ ဝါ ဉော ဟောတိ; ယယညဒေဝ, တညေဝ, တဉ္ဘိ; ဝါတွေဝ-ယံယဒေဝ.

เมื่อ ย, เอว และ หิ ศัพท์ตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็น ญ บ้าง เช่น ยยญฺเญว, ตญฺเญว, ตญฺภิ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยํยเทว.

ယေ သံဿ-

(การแปลงนิคคหิต) แห่ง สํ เป็น ย เมื่อมี ย ตามหลัง.

သံသဒ္ဒဿ ယံ နိဂ္ဂဟီတံ တဿ ဝါ ဉော ဟောတိ ယကာရေ; သညမော သံယမော.

นิคคหิตของ สํ-ศัพท์ แปลงเป็น ญะ ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น สญฺญโม, สํยโม.

မယဒါ သရေ-.

มะ ยะ ทะ (อาคม) ในเพราะสระ.

နိဂ္ဂဟီတဿ မယဒါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ; တမဟံ, တယိဒံ, တဒလံ; ဝါတွေဝ-တံ အဟံ.

นิคคหิตแปลงเป็น มะ ยะ ทะ ได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ตํ อหํ.

ဝနတရဂါ စာဂမာ-.

วะ นะ ตะ ระ คะ เป็นอาคม.

ဧတေ မယဒါ စာဂမာ ဟောန္တိ သရေ ဝါ ကွစိ; တိဝင်္ဂီကံ, ဣတော နာယတိ, စိနိတွာ, တသ္မာတိဟ, နိရောဇံ, ပုထဂေဝ, ဣဓမာဟု, ယထယိဒံ, အတ္တဒတ္ထံ; ဝါတွေဝ-အတ္တတ္ထံ; အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝါတိ-ပဌမန္တော ပဂသဒ္ဒေါဝ.

พยัญชนะเหล่านี้ (ว น ต ร ค) และ ม ย ท เป็นอาคมได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิทมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น อตฺตตฺถํ; ส่วนในคำว่า อติปฺปโค โข ตาวา นั้น ปโค เป็นศัพท์ที่อยู่ท้ายบทแรก.

ဆာ ဠော-.

หลัง ฉะ เป็น ฬะ (อาคม).

ဆသဒ္ဒါ ပရဿ သရဿ ဠကာရော အာဂမော ဟောတိ ဝါ; ဆဠဟံ, ဆဠာယတနံ; ဝါတွေဝ-ဆ အဘိညာ.

สระที่อยู่หลัง ฉ-ศัพท์ มี ฬ-อักษรเป็นอาคมได้บ้าง; เช่น ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น ฉ อภิญฺญา.

တဒမိနာဒီနိ-

บทมี ตทมินา เป็นต้น.

တဒမိနာဒီနိ သာဓူနိ ဘဝန္တိ? တံ ဣမိနာ တဒမိနာ, သကိံ အာဂါမီ သကဒါဂါမီ, ဧကံ ဣဓ အဟံ ဧကမိဒါဟံ, သံဝိဓာယ အဝဟာရော သံဝိဒါဝဟာရော, ဝါရိနော ဝါဟကော ဝလာဟကော, ဇီဝနဿ မူတော ဇီမူတော, ဆဝဿ သယနံ သုသာနံ, ဥဒ္ဓံ ခမဿ ဥဒုက္ခလံ, ပိသိ တာသော ပိသာစော, မဟိယံ ရဝတီတိ မယူရော; ဧဝမညေပိ ပယောဂ တော’နုဂန္တဗ္ဗာ; ပရေသံ ပိသောဒရာဒိဝေဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

บทมี ตทมินา เป็นต้น เป็นบทที่สำเร็จแล้ว (โดยวิธีพิเศษ); ตํ อิมินา เป็น ตทมินา, สกึ อาคามี เป็น สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เป็น เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร เป็น สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก เป็น วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต เป็น ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ เป็น สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส เป็น อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาสํ เป็น ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ เป็น มยูโร; แม้บทอื่น ๆ ก็พึงทราบตามการใช้; พึงดูวิธีในปิโสทราทิเป็นต้นของคัมภีร์อื่น.

တဝဂ္ဂဝရဏာနံ ယေ စဝဂ္ဂဗယဉာ-.

ตะวรรค วะ ระ ณะ เมื่ออยู่หน้า ยะ เป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ.

တဝဂ္ဂဝရဏာနံ စဝဂ္ဂဗယဉာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ယကာရေ; အပူစ္စဏ္ဍကာယံ, တစ္ဆံ, ယဇ္ဇေဝံ, အဇ္ဈတ္တံ, ထဉညံ, ဒိဗ္ဗံ, ပယျေသနာ, ပေါက္ခရညော; ကွစီတွေဝ-ရတျာ.

ตะวรรค วะ ระ ณะ แปลงเป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ ตามลำดับ เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น อปุจฺฉณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น รตฺยา.

ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ-

หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส (ยะ เป็น) พยัญชนะเหล่านั้น.

ဝဂ္ဂလသေဟိ ပရဿ ယကာရဿ ကွစိ တေ ဝဂ္ဂလသာ ဟောန္တိ; သက္ကတေ, ပစ္စတေ, အဋ္ဋတေ, ကုပ္ပတေ, ဖလ္လတေ, အဿတေ, ကွစီ တွေစ-ကျာဟံ.

ยะ-อักษรที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส บางครั้งแปลงเป็นพยัญชนะวรรค ล และ ส เหล่านั้น; เช่น สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น กฺยาหํ.

ဟဿ ဝိပလ္လာသော-

การสลับที่ของ ห-อักษร.

ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ယကာရေ; ဂုယှံ.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น คุยฺหํ.

ဝေ ဝါ-.

ในเพราะ วะ บ้าง.

ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ဝါ ဝကာရေ; ဗဝှာဗာဓော ဗဟွာ ဗာဓော.

มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า วะ ได้บ้าง; เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ.

တထနရာနံ ဋဌဏလာ-.

ตะ ถะ นะ ระ เป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ.

တထနရာနံ ဋဌဏလာ ဟောန္တီ ဝါ; ဒုက္ကဋံ, အဋ္ဌကထာ, ဂဟဏံ, ပလိဃော, ပလာယတိ, ဝါတွေစ-ဒုက္ကတံ; ကွစီတွေဝ-သုဂတော.

ตะ ถะ นะ ระ แปลงเป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ ได้บ้าง; เช่น ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ทุกฺกตํ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น สุคโต.

သံယောဂါဒိလောပေါ-

การลบพยัญชนะต้นของสังโยค.

သံယောဂဿ ယော အာဒိဘုတော’ဝယဝေါ တဿ ဝါ ကွစီ လောပေါ ဟောတိ; ပုပ္ဖံသာ, ဇာယတေ’ဂိနိ.

พยัญชนะที่เป็นส่วนหน้าของสังโยค มีการลบได้บ้างในบางที่; เช่น ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ.

ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ဒွေ-

ในอรรถ วิจฉา และ อาภิกขัญญะ ให้ซ้ำเป็นสองบท.

ဝီစ္ဆာယမာဘိက္ခညေ စ ယံ ဝတ္တတေ တဿ ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တိ, ကြိယာယ ဂုဏေန ဒဗ္ဗေန ဝါ ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝျာပိတု မိစ္ဆာ ဝီစ္ဆာ; ရုက္ခံရုက္ခံ သိဉ္စတိ, ဂါမောဂါမော ရမဏီယော, ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ, ဂေဟေ ဂေဟေ ဣဿရော, ရသံ ရသံ ဘက္ခယတီ, ကိရိယံ ကိရိယမာရဟတေ.

บทที่กล่าวในอรรถวิจฉาและอาภิกขัญญะ มีสองรูป; วิจฉา คือความปรารถนาที่จะแผ่ไปในเนื้อความที่ต่างกันด้วยกิริยา คุณ หรือวัตถุ; เช่น รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณียโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยํ อารภเต.

အတ္ထိယေဝါနုပုဗ္ဗိယေ’ပိ ဝီစ္ဆာ, မူလေ ထူလာ, အဂ္ဂေ အဂ္ဂေ သုခုမာ; ယဒိ ဟိ ဧတ္ထ မူလဂ္ဂဘေဒေါ န သိယာ အာနုပုဗ္ဗိယမ္ပိ န ဘဝေယျ, (ဇေဋ္ဌံ ဇေဋ္ဌမနုပ္ပဝေသယ) မာသကံ မာသကံ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဘဝန္တာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟီတိ- မာသကံ မာသကမိစ္စေတသ္မာ ဝီစ္ဆာဝဂမျတေ သဒ္ဒန္တရတော ပန ဣမမှာ ကဟာပဏာတိ အဝဓာရဏံ; ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖန္တိ, ပဌမံ ပဌမံ ပစ္စန္တီတိ ဝီစ္ဆာဝ; ဣမေ ဥဘော အဍ္ဎာ ကတရာ ကတရာ ဧသံ ဒွိန္နမဍ္ဎတာ, သဗ္ဗေ ဣမေ အဍ္ဎာ ကတမာ ကတမာ ဣမေသံ အဍ္ဎတာ, ဣဟာပိ ဝီစ္ဆာဝ; အာဘိက္ခညံ-ပေါနောပုညံ, ပစတိ ပစတိ ပပစတိ ပပစတိ, လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ လုနာတိ, ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ, ပဋပဋာ ကရောတိ, ပဋပဋာယတိ.

แม้ในอรรถอนุปุพพี (ตามลำดับ) ก็มีวิจฉา เช่น มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา (ที่โคนอ้วน ที่ปลายแต่ละปลายเรียว); เพราะหากไม่มีความต่างกันระหว่างโคนและปลายในที่นี้ อนุปุพพีก็จะมีไม่ได้; (จงให้ผู้ใหญ่เข้าไปตามลำดับ); 'จงให้มาสกะหนึ่งๆ แก่ท่านทั้งสองจากกหาปณะนี้' ดังนี้ อรรถวิจฉาทราบได้จากคำว่า มาสกํ มาสกํ ส่วนการจำกัดจำนวนทราบได้จากคำอื่นคือ อิมมฺหา กหาปณา; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺติ ดังนี้ ก็เป็นวิจฉา; 'คนทั้งสองนี้รวย ใครหนอในสองคนนี้ที่รวย', 'คนทั้งหมดนี้รวย ใครหนอในคนเหล่านี้ที่รวย' ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา; ส่วนอาภิกขัญญะ คือความทำบ่อยๆ เช่น ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิ ดังนี้ เขาก็เกี่ยว, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿေကဿ-.

การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าในบทที่ซ้ำกัน.

ဝီစ္ဆာမေကဿ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ ဟောတိ, ဧကေကဿ, ကထံ မတ္ထကမတ္ထကေနာတိ? သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ; န စာတိပ္ပင်္ဂေါ ယောဂဝိဘာဂါ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓီတိ.

ในอรรถวิจฉา เมื่อซ้ำบทเดียวเป็นสองบท มีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น เอเกกสฺส; (ถามว่า) ในคำว่า มตฺถกมตฺถเกน นั้นเป็นอย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺส'; และไม่มีความผิดพลาด เพราะความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมีได้ด้วยการแยกสูตร.

သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ-.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ.

သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ ဒွေ ဘဝန္တိ ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ စ; အညမညဿ ဘောဇကာ, ဣတရီတရဿ ဘောဇကာ.

สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ ให้ซ้ำเป็นสองบท และลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

ယာဝ ဗောဓံ သမ္ဘမေ-.

ซ้ำบทเท่าที่เข้าใจ ในอรรถสัมภมะ.

တုရိတေနာပါယဟေတုပဒဿနံ သမ္ဘမော, တသ္မိံ သတိ ဝတ္တု ယာဝန္တေဟ သဒ္ဒေဟိ သော’တ္ထော ဝိညာယတေ တာဝန္တော သဒ္ဒါ ပယုဇ္ဇန္တေ; သပ္ပော သပ္ပော သပ္ပော, ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု, ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော.

สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายด้วยความรีบร้อน เมื่อมีสัมภมะนั้นอยู่ ผู้พูดจะใช้คำศัพท์ซ้ำกันเท่าที่เนื้อความนั้นจะพึงเข้าใจได้; เช่น สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

ဗဟုလံ-.

โดยมาก-

အယမဓိကာရော အာသတ္ထပရိသမတ္တိယာ တေန နာတိပ္ပသင်္ဂေါ ဣဋ္ဌသိဒ္ဓိ စ.

บทนี้เป็นอธิการจนจบอาสัตถะ เพราะฉะนั้นจึงไม่เกินเลย และสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการด้วย

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနဝျာကရဏေ ဝုတ္တီယံ ပဌမော ကဏ္ဍော.

ดังนี้แล กัณฑ์ที่ ๑ ในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์

ဒွေဒွေကာနေကေသု နာမသ္မာ သိယောအံယောနာဘိသနံ သ္မာဟိသနံသ္မိံသု-.

วิภัตติทั้งหลาย ๒-๒ คือ สิ โอ อัง โย นา ภิ สะ นัง สมา หิ สะ นัง สฺมึ สุ ย่อมลงหลังนาม ในเอกพจน์และพหูพจน์-

ဧတေသံ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ; မုနိ မုနယော, မုနိံ မုနယော, မုနိနာ မုနီဟိ, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိသ္မာ မုနီဟိ, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိသ္မိံ မုနီသု, ဧဝံ ကုမာရီ ကုမာရိယော, ကညာ ကညာယောတိ; ဧတာနိ သတ္တ ဒုကာနိ သတ္တဝိဘတ္တိယော; ဝိဘာဂေါ ဝိဘတ္တီတိ ကတွာ-ဧတ္ထ သိအမိတီကာရာ ကာရာ ‘‘ကိမံသိသူ‘‘တိ. သံကေတတ္ထာ.

วิภัตติ ๒-๒ เหล่านี้ ย่อมมีหลังนามที่กล่าวถึงเนื้อความเอกพจน์และพหูพจน์ (เช่น) มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เช่นเดียวกัน กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญายะ ดังนี้. คู่ทั้ง ๗ เหล่านี้ ชื่อว่าสัตตวิภัตติ. เพราะทำวิภาค (การแบ่ง) จึงชื่อว่าวิภัตติ. ในที่นี้ อักษร สิ อัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย (สัญญา) ในสูตรว่า 'กิมํสิสู' เป็นต้น

ကမ္မေ ဒုတိယာ-.

ในกรรมเป็นทุติยาวิภัตติ-

ကရီယတိ ကတ္တုကြိယာယာဘီသမ္ဗန္ဓီယတီတိ ကမ္မံ, တသ္မိံ ဒုတိယာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ကဋံ ကရောတိ, ဩဒနံ ပဝတိ, အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဩဒနော ပစ္စတီတိ-ဩဒနသဒ္ဒတော ကမ္မတာ နပ္ပတီယတေ, ကိံ စရဟိ? အာချာတတော; ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယန္တိ- အတ္ထေဝ ဂုဏ ယုတ္တဿ ကမ္မတာ; ဣစ္ဆိတေ’ပိ ကမ္မတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓ; ဂါဝုံ ပယော ဒေါဟတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ယာဝတိ, ဂဝမဝရုန္ဓတိ ဝဇံ, မာဏဝကံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ဘိက္ခတေ, ရုက္ခမဝ စိနာတိ ဖလာနိ, သိဿံ ဓမ္မံ ဗြူတေ, သိဿံ ဓမ္မမနုသာသတိ.

สิ่งที่ถูกทำ หรือถูกเกี่ยวข้องด้วยกิริยาของกัตตา ชื่อว่ากรรม. ในกรรมนั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมทำซึ่งเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าว, ย่อมเห็นซึ่งพระอาทิตย์. (ในประโยค) 'โอทโน ปจฺจติ' (ข้าวอันเขาหุงอยู่) ความเป็นกรรมไม่ปรากฏจากศัพท์ว่า 'โอทน' (ข้าว) แต่ปรากฏจากอะไร? ปรากฏจากอาขยาต. (ในประโยค) 'กตํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียํ' (ย่อมทำซึ่งเสื่อให้กว้างขวางน่าดู) ความเป็นกรรมย่อมมีแก่สิ่งที่ประกอบด้วยคุณ (วิเศษณกรรม) นั่นเอง. แม้ในสิ่งที่ปรารถนา (อิจฉิตกรรม) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมรีดซึ่งน้ำนมจากแม่โค, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมกักขังซึ่งโคในคอก, ย่อมถามซึ่งทางกับมาณพ, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมเลือกเก็บซึ่งผลไม้จากต้นไม้, ย่อมกล่าวซึ่งธรรมแก่ศิษย์, ย่อมสั่งสอนซึ่งธรรมแก่ศิษย์.

ဧဝမနိစဆိတေ’ပိ; အဟိံ လင်္ဃယတိ, ဝီသံ ဘက္ခေတိ; ယန္နေ ဝိစ္ဆိတံ နာပိ အနိစ္ဆိတံ တတ္ထာပိ ဒုတီယာ သိဒ္ဓါ; ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလမုပသပ္ပတိ, ပထဝိံ အဓိသေဿတိ, ဂါမမဓိတိဋ္ဌတိ, ရုက္ခ မဇ္ဈာသတေတိ-အဓိသီဌာသာနံ ပယောဂေ’ဓိကရဏေ ကမ္မဝစနိစ္ဆာ.

แม้ในสิ่งที่ไม่ปรารถนา (อนิจฉิตกรรม) ก็เช่นกัน. (เช่น) ย่อมกระโดดข้ามซึ่งงู, ย่อมกินซึ่งยาพิษ. แม้ในสิ่งที่มิใช่ความปรารถนาและมิใช่ความไม่ปรารถนา (เนวจฺฉิตนานิจฺฉิตกรรม) ในที่นั้นก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติ. (เช่น) เมื่อไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้ซึ่งโคนต้นไม้, ย่อมหนุนนอนซึ่งแผ่นดิน, ย่อมยืนทับซึ่งบ้าน, ย่อมนั่งบนต้นไม้ - ในการประกอบของ อธิ-สี, อธิ-ฐา, อธิ-อาส ธาตุ มีความประสงค์จะกล่าวอธิกรณะเป็นกรรม.

ဝတ္တိစ္ဆာတော ဟိ ကာရကာနိ ဟောန္တိ; တံ ယထာ- ဝလာဟကာ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကဿ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကော ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေန ဝိဇ္ဇောတတေတိ.

แท้จริง การกทั้งหลายย่อมมีได้ตามความประสงค์จะกล่าว. เช่น สายฟ้าแลบจากเมฆ (ปัญจมี), สายฟ้าของเมฆแลบอยู่ (ฉัฏฐี), เมฆแลบอยู่ (ปฐมา), สายฟ้าแลบในเมฆ (สัตตมี), สายฟ้าแลบด้วยเมฆ (ตติยา).

ဧဝမဘိနဝိသဿ ဝါ, ဓမ္မမဘိနိဝိသတေ ဓမ္မေ ဝါ, တထာ ဥပနွဇ္ဈာဝသဿာဘောဇနနဝုတ္တိစနဿ; ဂါမမုပဝသတိ, ဂါမ မနုဝသတိ, ပဗ္ဗတမဓိဝသတိ, ဃရမာဝသတိ; အဘောဇနနိဝုတ္တိဝစ နဿာတိ-ကိံ? ဂါမေ ဥပဝသတိ-ဘောဇနနိဝုတ္တိံ ကရောတီတိ အတ္ထော. တပ္ပာနာစာရေ’ပိ ကမ္မတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓါ, နဒိမ္ပိဝတိ, ဂါမံ စရတိ; ဧဝံ သစေ မံ နာလပိဿတီတိ-အာဒိသုပိ.

เช่นเดียวกัน ในการประกอบของ อภิ-นิ-วิส ธาตุ (ย่อมเป็นทุติยา) หรือไม่ (เป็นสัตตมีก็ได้) เช่น ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม (ธมฺมํ อภินิวิสเต) หรือ ในธรรม (ธมฺเม วา). เช่นเดียวกับ อุป-อนุ-อธิ-อา-วส ธาตุ ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร. (เช่น) ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อุปวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อนุวสติ), ย่อมอาศัยอยู่บนภูเขา (ปพฺพตํ อธิวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในเรือน (ฆรํ อาวสติ). คำว่า 'ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร' คืออะไร? (เช่น) ย่อมถือจำ (อดอาหาร) ในบ้าน (คามิ อุปวสติ) - หมายถึงการงดเว้นอาหาร. แม้ในกิริยาที่ประพฤติไปในสิ่งนั้น (ตัปปานาจาร) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมดื่มซึ่งน้ำในแม่น้ำ, ย่อมเที่ยวไปในบ้าน. เช่นนี้ แม้ในประโยคว่า 'ถ้าท่านจักไม่พูดกับเรา' เป็นต้น.

ဝိဟိတာဝ ပဋိယောဂေ ဒုတိယာ, ပဋိဘန္တု တံ စုန္ဒ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ-တံ ပဋိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာသန္တူတိ အတ္ထော; ယဒါ တု ဓာတုနာ ယုတ္တော ပတိ တဒါ တေနာယောဂါ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ စ တဿ နပ္ပဋိ ဘာတီတိ? အက္ခေ ဒိဗ္ဗတိ, အက္ခေဟိ ဒိဗ္ဗတိ, အက္ခေသု ဒိဗ္ဗတီတိကမ္မကရဏာဓိကရဏဝစနိစ္ဆာ.

ทุติยาวิภัตติถูกกำหนดไว้แล้วในการประกอบกับศัพท์ว่า 'ปฏิ'. (เช่น) ดูกรจุนทะ ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน (ปฏิภนฺตุ ตํ) - หมายถึง โพชฌงค์ทั้งหลายจงส่องสว่างเฉพาะต่อท่าน. แต่เมื่อ 'ปฏิ' ประกอบกับธาตุ (เป็นอุปสรรค) เพราะไม่มีการประกอบกับ 'ปฏิ' ศัพท์นั้น จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ (เช่น) 'ตสฺส นปฺปฏิภาติ' (ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา). (ในประโยค) ย่อมเล่นซึ่งลูกเต๋า, ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า, ย่อมเล่นในลูกเต๋า - เป็นความประสงค์จะกล่าวเป็นกรรม กรณะ และอธิกรณะ.

ကာလဒ္ဓါနမစ္စန္တသံယောဂေ-.

ในความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งของกาลและอัทธา-

ကြိယာဂုဏဒဗ္ဗေဟိ သာကလ္လေန ကာလဒ္ဓါနံ သမ္ဗန္ဓော အစ္စန္တသံယောဂေ, တသ္မိံ ဝိညာယမာနေ ကာလသဒ္ဒေဟိ အဒ္ဓ သဒ္ဒေဟိ စ ဒုတိယာ ဟောတိ; မာသမဓီတေ, မာသံ ကလျာဏိ. မာသံ ဂုဠဓာနာ, ကောသမဓီတေ, ကောသံ ကုဋိလာ နဒီ, ကောသံ ပဗ္ဗတော; အစ္စန္တသံယေဂေတိ ကိံ? မာသဿ ဒွီဟမဓီတေ; ကောသဿေက ဒေသေ ပဗ္ဗတော; ပုဗ္ဗနှသမယံ နိဝါသေတွာ, ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ, ဣမံ ရတ္တိံ စတ္တာရော မဟာရာဇာတိ; ဧဝမာဒိသု ကာလဝါစီဟိ အစ္စန္တသံယေဂတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓါ, ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန ဝါ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ-

ความสัมพันธ์ของกาลและอัทธา (ระยะทาง) โดยสิ้นเชิงกับกิริยา คุณ และมวลสาร คือ อัจจันตสังโยคะ. เมื่ออัจจันตสังโยคะนั้นปรากฏอยู่ หลังศัพท์ที่บอกกาลและศัพท์ที่บอกอัทธา ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมเรียนตลอดเดือน, (หญิง) มีความงามตลอดเดือน, ข้าวตอกระคนน้ำอ้อยตลอดเดือน, ย่อมเรียนตลอดโยชน์, แม่น้ำคดตลอดโยชน์, ภูเขา (ตั้งอยู่) ตลอดโยชน์. คำว่า 'ในอัจจันตสังโยคะ' คืออะไร? (เช่น) ย่อมเรียน ๒ วันของเดือน (มสสฺส ทฺวีหํ), ภูเขาอยู่ในส่วนหนึ่งของโยชน์ (โกสสฺเสกเทเส). (ในประโยค) นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า, คืนนี้ท้าวมหาราชทั้งสี่ - ในประโยคเหล่านี้ ทุติยาวิภัตติสำเร็จหลังศัพท์ที่บอกกาลด้วยความเป็นอัจจันตสังโยคะนั่นเอง หรือด้วยการสลับวิภัตติ (วิภัตติวิปัลลาสะ) เพราะมีการบัญญัติไว้ว่า 'พหุลัง' (โดยมาก)-

ဖလပ္ပတ္တိယံ ကြိယာပရိသမတ္တျပဝဂ္ဂေါ တသ္မိံ ဝိညာယ မာနေ ကာလဒ္ဓါနံ ကြိယာယာစ္စန္တသံယောဂေ တတိယာဘိမတာ သာပိ ကရဏတ္တာဝ သိဒ္ဓါ; မာသေနာနုဝါကော’ဓီတော, ကောသေနာနုဝါ ကော’ဓီတောတိ; အနပဝဂ္ဂေတု အသာဓကတမတ္တာ ကရဏတ္တာဘဝေ ဒုတိယာဝ မာသမဓီတော’နုဝါကော, န စာနေန ဂဟိတောတိ.

การบรรลุผล คือความสำเร็จแห่งกิริยา ชื่อว่า อปวคคะ. เมื่ออปวคคะนั้นปรากฏอยู่ ในอัจจันตสังโยคะของกาลและอัทธากับกิริยา พึงประสงค์ให้เป็นตติยาวิภัตติ. แม้ตติยาวิภัตตินั้นก็สำเร็จด้วยความเป็นกรณะนั่นเอง. (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในเดือนหนึ่ง, อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในโยชน์หนึ่ง. แต่เมื่อยังไม่จบ (อนัปปวคคะ) เพราะไม่มีความเป็นกรณะอันเป็นสาธกะที่สุด จึงเป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนอยู่ตลอดเดือน แต่เขายังรับ (จำ) ไม่ได้.

ကာရကမဇ္ဈေ ယေ ကာလဒ္ဓါနဝါစိနော တတော သတ္တမီပပဉ္စမိယော အဘိမတာ; အဇ္ဇ ဘုတွာ ဒေဝဒတ္တော ဒွီဟေ ဘုဉ္ဇိဿတိ ဒွီဟာ ဘုဉ္ဇိဿတိ, အတြဋ္ဌော’ယမိဿာသော ကောသေ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, ကောသာ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတီတိ-တာပီဟ သကသကကာရကဝစနိစ္ဆာယေဝ သိဒ္ဓါ.

หลังศัพท์ที่บอกกาลและอัทธาซึ่งอยู่ท่ามกลางการก พึงประสงค์ให้เป็นสัตตมีและปัญจมีวิภัตติ. (เช่น) เทวทัตต์กินวันนี้แล้ว จักกินในอีก ๒ วัน (สัตตมี) หรือ จักกินจากนี้ไป ๒ วัน (ปัญจมี). นายธนูผู้นี้อยู่ในที่นี้ ย่อมยิงเป้าในระยะโยชน์หนึ่ง (สัตตมี) หรือ ย่อมยิงเป้าจากระยะโยชน์หนึ่ง (ปัญจมี) - แม้วิภัตติเหล่านั้นในที่นี้ ก็สำเร็จด้วยความประสงค์จะกล่าวการกของตนๆ นั่นเอง.

ဂတိဗောဓာဟာရသဒ္ဒတ္ထကမ္မကဟဇ္ဇာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ-.

ในประโยคของธาตุมีคติ โพธะ อาหาระ สัททะ อกรรมกะ และภัจชะ เป็นต้น-

ဂမနတ္ထာနံ ဗောဓတ္ထာနံ အာဟာရတ္ထာနံ သဒ္ဒတ္ထာနမကမ္မကာနံ ဘဇ္ဇာဒီနဉ္စ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ, သာမတ္ထိယာ စ ပယောဇကဝျာပါရေန ကမ္မတာဝဿ ဟောတီတိ ပတီယတေ; ဂမ ယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ, ယာပယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ, ဗောဓယတိ မာဏဝကံ ဓမ္မံ, ဝေဒယတိ မာဏဝကံ ဓမ္မံ, ဘောဇယတိ မာဏဝကမောဒနံ, အာသယတိ မာဏဝကမောဒနံ, အဇ္ဈာပယတိ မာဏဝကံ ဝေဒံ ပါဌယတိ မာဏဝကံ ဝေဒံ, အာသယတိ ဒေဝဒတ္တံ, သာယယတိ ဒေဝ ဒတ္တံ, အညံ ဘဇ္ဇာပေတိ, အညံ ကောဋ္ဋာပေတိ, အဉညံ သန္ထရာပေတိ. ဧတေသမေဝါတိ ကိံ?ပါစယတိ ဩဒနံ ဒေဝဒတ္တေန ယဉညဒတ္တော; ပယေ ပ္ပောတိ ကိံ?ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တော, ယဒါ စရဟိဂမယတိ ဒေဝဒတ္တံ ယည ဒတ္တော, တမပရော ပယောဇယတိ တဒါ ဂမယတိ ဒေဝဒတ္တံ ယညဒတ္တေနေတိ - ဘဝိတဗ္ဗံ ဂမယတိဿာဂမနတ္ထတ္တာ.

ในประโยคของธาตุที่มีความหมายว่าไป (คติ), มีความหมายว่ารู้ (โพธะ), มีความหมายว่ากิน (อาหาระ), มีความหมายว่าเสียง (สัททะ), ธาตุอกรรมกะ และธาตุมีภัจชะเป็นต้น, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังกัตตาที่ถูกใช้ (ปโยชกัตตา). และด้วยความสามารถ ย่อมปรากฏว่าความเป็นกรรมย่อมมีแก่เขาด้วยกิริยาของผู้ใช้. (เช่น) ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพเรียนซึ่งพระเวท, ย่อมให้มาณพท่องซึ่งพระเวท, ย่อมให้เทวทัตต์นั่ง, ย่อมให้เทวทัตต์นอน, ย่อมให้ผู้อื่นทอด, ย่อมให้ผู้อื่นตำ, ย่อมให้ผู้อื่นปู. คำว่า 'ของธาตุเหล่านี้เท่านั้น' คืออะไร? (เช่น) ยัญญทัตต์ย่อมให้เทวทัตต์หุงซึ่งข้าว (ใช้ตติยา). คำว่า 'ในประโยค' คืออะไร? (เช่น) เทวทัตต์ย่อมไป. เมื่อยัญญทัตต์ให้เทวทัตต์ไป, และมีผู้อื่นมาใช้ยัญญทัตต์นั้นอีก, เมื่อนั้นควรเป็น 'ย่อมให้เทวทัตต์ไปโดยยัญญทัตต์' (คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตน) เพราะธาตุ 'คมยติ' (ในฐานะเป็นเหตุ) มีความหมายว่าไป.

ဟရာဒီနံ ဝါ-.

หรือของธาตุมีหระเป็นต้น-

ဟရာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ ဝါ; ဟာရေတိ ဟာရံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, အဇ္ဈောဟာရေတိ သတ္တုံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, ကာရေတိ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, ဒဿယတေ ဇနံ ရာဇာ ဇနေနေတိ ဝါ, အဘိဝါဒယတေ ဂုရုံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ.

ในประโยคของธาตุมี หร ธาตุเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติหลังกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชชกัตตา) บ้าง; (เช่น) ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป หรือ ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตกินข้าว หรือ ให้เทวทัตกินข้าว (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตทำ หรือ ให้เทวทัตทำ (ด้วยเทวทัต), พระราชาให้ประชาชนดู หรือ พระราชาให้ประชาชนดู (ด้วยประชาชน), ให้เทวทัตไหว้ครู หรือ ให้เทวทัตไหว้ครู (ด้วยเทวทัต).

န ခါဒါဒီနံ-.

ไม่ลง (ทุติยาวิภัตติ) หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น-

ခါဒါဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ န ဟောတိ; ခါဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, အာဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, အဝှာပယတိ ဒေဝဒတ္တေန, သဒ္ဒါယတိ ဒေဝဒတ္တေန, ကန္ဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, နာယယတိ ဒေဝဒတ္တေန.

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น ไม่ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตเรียก, ให้เทวทัตส่งเสียง, ให้เทวทัตร้องไห้, ให้เทวทัตนำไป (ทุกตัวอย่างใช้ตติยาวิภัตติ).

ဝဟိဿာနိယန္တုကေ-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ วห ธาตุ ในความหมายว่าผู้ขับขี่ไม่ใช่ผู้ควบคุม (สารถี)-

ဝါဟယတိ ဘာရံ ဒေဝဒတ္တေန; အနိယန္တုကေတိ-ကိံ?ဝါဟယတိ ဂါရံ ဗလိဝဒ္ဒေ.

ให้เทวทัตแบกภาระ. คำว่า 'เมื่อไม่ใช่ผู้ควบคุม' คืออะไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายลากเกวียน (ในที่นี้โคถูกควบคุม จึงใช้ทุติยา).

ဘက္ခိဿာဟိံသာယံ-.()

หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ ภักข ธาตุ ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน-

ဘက္ခယတိ မောဒကေ ဒေဝဒတ္တေန; အဟိံသာယန္တိ ကိံ? ဘက္ခယတိ ဗလိဝဒ္ဒေ သဿံ.

ให้เทวทัตกินขนมโมทกะ. คำว่า 'ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน' คืออะไร? (เช่น) ให้โคกินข้าวกล้า (เป็นการเบียดเบียนเจ้าของนา จึงใช้ทุติยา).

ဓျာဒီဟိ ယုတ္တာ-.

ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น-

ဓိအာဒီဟိ ယုတ္တတော ဒုတိယာ ဟောတိ? ဓိရတ္ထုမံ ပူတိကာယံ, အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ, အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ, သမာဓာနမန္တရေန, မုစလိန္ဒမဘိတော သရမိစ္စာဒိ-ဆဋ္ဌိယာပဝါဒေါ ယံ.

หลังนามศัพท์ที่ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ขอความนอบน้อม (หรือความพินาศ) จงมีแก่ร่างกายที่เน่าเปื่อยนี้, ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา, เว้นจากสมาธิ, สระน้ำรอบต้นมุจลินท์ เป็นต้น-นี่เป็นข้อเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ.

လက္ခဏိတ္ထမ္ဘုတဝီစ္ဆာသွဘိနာ-.

ในความหมาย ลักขณะ อิตถัมภูตะ และวีจฉา เมื่อประกอบด้วย อภิ-

လက္ခဏာဒိသွတ္ထေသွဟိနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခ မဘိဝိဇ္ဇေတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ, ရုက္ခံ ရုက္ခမဘိတိဋ္ဌတိ.

ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น เมื่อประกอบด้วย อภิ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้ (ลักขณะ), เทวทัตดีต่อมารดา (อิตถัมภูตะ), ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (วีจฉา).

ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ-.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ด้วย-

ပတိပရီဟိ ယုတ္တမှာ လက္ခဏာဒိသု ဘာဂေ ဝတ္ထေ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပတိ, ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပတိ တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ ပတိ သိယာ, ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇေတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပရိ, ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပရိ တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ ပရိ သိယာ.

เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น และในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้ (ส่วนแบ่ง), สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

အနုနာ-.

เมื่อประกอบด้วย อนุ.

လက္ခဏာဒိသွတ္ထေသွနုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခ မနုဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, သစ္စကိရိယမနုပဝဿိ; ဟေတု စ လက္ခဏံ ဘဝတိ, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမနု, ရုက္ခံ ရုက္ခမနု တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ အနုသိယာ.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, ฝนตกเพราะการทำสัจกิริยา (ในที่นี้เหตุเป็นเครื่องกำหนด), เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้.

သဟတ္ထေ-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

သဟတ္ထေ’နုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ပဗ္ဗတမနုတိဋ္ဌတိ.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า พร้อมกับ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) กองทัพตั้งอยู่ขนานกับภูเขา (หรือพร้อมกับภูเขา).

ဟီနေ-

ในความหมายว่า ด้อยกว่า (หีนะ).

ဟီနတ္ထေ’နုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; အနုသာရိပုတ္တံ ပညာဝန္တော.

เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

ပညဝန္တော-မ.

เหล่าผู้มีปัญญา.

ဥပေန-.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ.

ဟိနတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ဥပသာရိပုတ္တ ပညာဝန္တော.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร.

သတ္တမျာဓိကျေ-.

ในความหมายว่า ยิ่งกว่า (อาธิกยะ) ลงสัตตมีวิภัตติ.

အာဓိကျတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ; ဥပခါရယံ ဒေါဏော.

เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ยิ่งกว่า ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าหม้อ (ขารี).

သာမိတ္တေ’ဓိနာ-.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ (สามิตตะ).

သာမိဘာဝတ္ထေ’ဓိနာ ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ; အဓိဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ, အဓိပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော.

เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) แคว้นปัญจาละอยู่ในอำนาจของพระเจ้าพรหมทัต, พระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่ในแคว้นปัญจาละ.

ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ-.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก.

ကတ္တရိ ကရဏ စ္ैအ ကာရကေ တတိယာ ဟောတိ; ပုရိသေန ကတံ, အသိနာ ဆိန္ဒတိ, ပကတိယာဘိရူပေါ, ဂေါတ္တေန ဂေါတမော’သုမေဓော နာမ နာမေန, ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကောတိ-ဘူဓာတုဿ သမ္ဘဝါ ကရဏေ ဧဝ တတိယာ; ဧဝံ သမေန ဓာဝတိ, ဝိသမေန ဓာဝတိ, ဒွိဒေါဏေန ဓညံ ကိဏာတိ, ပဉ္စကေန ပသဝေါ ကိဏာတီတိ.

ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก; (เช่น) อันบุรุษทำแล้ว, ย่อมตัดด้วยพระขรรค์, เป็นผู้มีรูปงามโดยปกติ, ชื่อโคตมะโดยโคตร, ชื่ออสุเมธะโดยชื่อ, เป็นผู้มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ; เพราะความเกิดขึ้นแห่ง ภู ธาตุ จึงลงตติยาวิภัตติในกรณการกเท่านั้น; เช่น ย่อมวิ่งไปตามที่ราบ, ย่อมวิ่งไปตามที่ขรุขระ, ย่อมซื้อข้าวเปลือกด้วยมาตราตวง ๒ ทะนาน, ย่อมซื้อสัตว์ด้วยเงิน ๕ กหาปณะ.

သဟတ္ထေန-

ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ).

သဟတ္ထေန ယောဂေ တတိယာ သိယာ; ပုတ္တေန သဟာဂတော, ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ အာဂတော? တတိယာပိ ဆဋ္ဌီဝ အပ္ပဓာနေ ဧဝ ဘဝတိ.

เมื่อประกอบกับศัพท์ที่มีความหมายว่า พร้อมกับ พึงลงตติยาวิภัตติ; (เช่น) มาพร้อมกับบุตร, มาพร้อมกับบุตร. แม้ตติยาวิภัตติก็ย่อมลงในบทที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) เท่านั้น เหมือนฉัฏฐีวิภัตติ.

လက္ခဏေ-.

ในความหมายว่า ลักษณะ.

လက္ခဏေ ဝတ္တမာနတော တတိယာ သိယာ; တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခိ, အက္ခိနာ ကာဏော, တေန ဟိ အင်္ဂေန အင်္ဂိနော ဝိကာရော လက္ခီယတေ.

เมื่อมีอยู่ในความหมายว่า ลักษณะ พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น เห็นปริพาชกผู้มีไม้สามง่าม, ตาบอดด้วยตาข้างหนึ่ง; เพราะอวัยวะนั้น ความพิการของเจ้าของอวัยวะย่อมปรากฏ.

ဟေတုမှိ-.

ในความหมายว่า เหตุ.

တက္ကိရိယာယောဂ္ဂေ တတိယာ သိယာ; အန္နေန ဝသတိ, ဝိဇ္ဇာယ ယသော.

เมื่อประกอบด้วยการกระทำนั้น พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น ย่อมอยู่ด้วยข้าว, ยศเพราะวิชา.

ပဉ္စမီဏေ ဝါ-.

ในความหมายว่า หนี้ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง.

ဣဏေ ဟေတုမှီ ပဉ္စမီ ဟောတိ ဝါ;ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ သတေန ဝါ.

ในความหมายว่า หนี้ อันเป็นเหตุ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยร้อย (แห่งเงิน).

ဂုဏေ-

ในความหมายว่า คุณ.

ပရာင်္ဂဘုတေ ဟေတုမှိ ပဉ္စမီ ဟောတိ ဝါ; ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ ဇဠတ္တေန ဝါ, ပညာယ မုတ္တော, ဟုတွာ အဘာဝတော’နိစ္စာ, သင်္ခါရ နိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော.

ในความหมายว่า เหตุอันเป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยความโง่, หลุดพ้นด้วยปัญญา, ไม่เที่ยงเพราะมีแล้วไม่มี, เพราะความดับแห่งสังขาร วิญญาณย่อมดับ.

ဆဋ္ဌီ ဟေတွတ္ထေဟိ-.

ด้วย ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า เหตุ.

ဟေတွတ္ထဝစီဟိ ယေဂေ ဟေတုမှိ ဆဌီ သိယယာ; ဥဒရဿ ဟေတု, ဥဒရဿ ကာရဏာ.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ พึงลงฉัฏฐีวิภัตติในเหตุ เช่น เพราะเหตุแห่งท้อง, เพราะเหตุแห่งท้อง.

သဗ္ဗာဒိတော သဗ္ဗာ-.

จาก สัพพะ เป็นต้น ลงวิภัตติทั้งปวง.

ဟေတွတ္ထေဟိ ယောဂေ သဗ္ဗာဒီဟိ သဗ္ဗာ ဝိဘတ္တိယော ဟောန္တိ; ကော ဟေတု, ကံ ဟေတုံ, ကေန ဟေတုနာ, တဿ ဟေတုဿ, ကသ္မာ ဟေတုသ္မာ, ကဿ ဟေတုဿ, ကသ္မိံ ဟေတုသ္မိံ; ကိံ ကာရဏံ, ကေန ကာရဏေန; ကိံ နိမိတ္တံ, ကေန နိမိတ္တေန; ကိံ ပယောဇနံ, ကေန ပယောဇနေနေစ္စေဝမာဒိ –ဟေတွတ္ထေဟီတွေဝ-ကေန ကတံ.

เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ ลงวิภัตติทั้งปวงจาก สัพพะ เป็นต้น เช่น เหตุอะไร, ซึ่งเหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, แก่เหตุนั้น, จากเหตุอะไร, ของเหตุอะไร, ในเหตุอะไร; เหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร; นิมิตอะไร, ด้วยนิมิตอะไร; ประโยชน์อะไร, ด้วยประโยชน์อะไร เป็นต้น – ในความหมายว่า เหตุเท่านั้น – อันใครกระทำแล้ว.

စတုတ္ထိ သမ္ပဒါနေ-.

จตุตถีในสัมปทานะ.

ယဿ သမ္မာ ပဒီယတေ တသ္မိံ စတုတ္ထိ သိယာ; သံဃဿ ဒဒါတိ, အာဓာရဝိစက္ခာယံ သတ္တမီပိ သိယာ, သံဃေ ဒေဟိ.

จตุตถีพึงมีในผู้ใดอันเขาให้โดยชอบ; ย่อมถวายแก่สงฆ์. สัตตมีพึงมีในความประสงค์อาธาระด้วย, จงถวายในสงฆ์.

တာဒတ္ထျေ-.

ในตาทัตถี.

တဿေဒံ တဒတ္ထံ တဒတ္ထဘာဝေ ဇောတနီယေ နာမသ္မာ စတုတ္ထီ သိယာ; သီတဿ ပဋိဃာတာယ, အတ္ထာယ ဟိတာယ ဒေဝမနုဿာနံ, နာလံ ဒါရဘရဏာယ, ယူပါယ ဒါရု, ပါကာယ ဝဇတီတွေဝမာဒိ.

จตุตถีพึงมีจากนาม ในเมื่อความที่สิ่งนี้เป็นไปเพื่อสิ่งนั้นอันพึงแสดง; เพื่อป้องกันความหนาว, เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยาได้, ไม้เพื่อหลัก, ย่อมไปเพื่อหุงต้ม เป็นต้นอย่างนี้.

ကဿ သာဒုံ န ရုစ္စတိ, မာ အာယသ္မန္တာနမ္ပိ သံဃဘေဒေါ ရုစ္စတ္ထ, ခမတိ သံဃဿ, ဘတ္တမဿ နစ္ဆာဒေတီတိ-ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓ ဝစနိစ္ဆာယံ; န စေဝံ ဝိရောဓော သိယာ သဒိသရူပတ္တာ ဧဝံ ဝိဓေသု စ သမ္ဗန္ဓဿ သဒ္ဒိကာနုမတတ္တာ ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီတိ-အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ.

รสอันใครไม่ชอบใจ, ขอความแตกแยกแห่งสงฆ์อย่าพึงชอบใจแก่ท่านทั้งหลายเลย, ย่อมอดทนแก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่ชอบใจแก่เขา – ฉัฏฐีในความประสงค์สัมพันธ์; ความขัดแย้งไม่พึงมีอย่างนี้ เพราะความที่มีรูปเหมือนกัน และเพราะความที่สัมพันธ์เป็นที่อนุญาตของนักไวยากรณ์ในคำมีอย่างนี้; หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร – ปฐมาในอรรถมาตร.

ဧဝမညာပိ ဝိညေယျာ ပရတော’ပိ ယထာဂမံ.

แม้วิภัตติอื่นก็พึงทราบอย่างนี้ ในเบื้องหน้าก็พึงทราบตามคัมภีร์.

ရညော သတံ ဓာရေတိ, ရညော ဆတ္တံ ဓာရေတီတိ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ; ဧဝံ ရညော သိလာဃတေ, ရညော ဟနုတေ, ရညော ဥပ တိဋ္ဌတေ, ရညော သပတေ, ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော, တဿ ကုဇ္ဈ မဟာဝီရ, ယဒိတံ တဿ ပကုပ္ပေယျံ, ဒုဘယတိ ဒိသာနံ မေဃော, ယော မိတ္တာနံ န ဒူဟတီ,[ ] ယော အပ္ပဒုဋ္ဌဿ နရဿ ဒုဿတိ, ကျာဟံ အယျာနံ အပရဇ္ဈာမိ, ဣဿယန္တိ သမဏာနံ တိတ္ထိယာ, ဓမ္မေန နယမာနာနံ ကာ ဥသူယ, [ ] ရညော ဘာဂျမာ ရဇ္ဈတိ, ရညော ဘာဂျမိက္ခတေ, တေန ယာစိတော အယာစိတော ဝါ တဿ ဂါဝေါ ပဋိသုဏာတိ, ဂါဝေါ အာသုဏာတိ, ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ, ဟောတု ပတိဂိဏာတိ, ဟောတွနုဂိဏာတိ, အာရောဝယာမိ ဝေါ, ပတိဝေဒယာမိ ဝေါ, ဓမ္မ တေ ဒေသိဿာမိ, ယထာ နော သတ္ထာ ဝျာကရေယျ, အလံ တေ ဣဓ ဝါသေန, ကိံ တေ ဇဋာဟိ ဒုမ္မေဓ, အရဟတိ မလ္လော မလ္လဿာတိ –ဇီဝိတံ တိဏာယပိ န မညမနောတိ တာဒတ္ထျေ စတုတ္ထိ; တိဏေန ယော အတ္ထော တဒတ္ထာယပီတိ အတ္ထော;

ย่อมทรงไว้ซึ่งร้อยแห่งพระราชา, ย่อมทรงไว้ซึ่งฉัตรแห่งพระราชา – ฉัฏฐีในสัมพันธ์; อย่างนี้ ย่อมสรรเสริญพระราชา, ย่อมปิดบังแก่พระราชา, ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ใกล้พระราชา, ย่อมสาบานแก่พระราชา, แม้เทวดาทั้งหลายย่อมปรารถนาแก่ผู้คงที่นั้น, ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระองค์จงกริ้วแก่ผู้นั้น, ถ้าว่าข้าพึงโกรธแก่ผู้นั้น, เมฆย่อมยังทิศทั้งหลายให้ชุ่ม, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย, ผู้ใดประทุษร้ายนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย, ข้าพเจ้าจะล่วงเกินท่านทั้งหลายได้อย่างไร, พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย, ความริษยาอะไรมีแก่ผู้ประพฤติโดยธรรม, ย่อมยินดีในส่วนแห่งพระราชา, ย่อมปรารถนาซึ่งส่วนแห่งพระราชา, อันเขาขอแล้วหรือไม่ได้ขอแล้ว ย่อมรับโคทั้งหลายแก่ผู้นั้น, ย่อมฟังโคทั้งหลาย, ย่อมเชื่อฟังพระผู้มีพระภาค, ย่อมรับว่า "ขอจงมีเถิด", ย่อมอนุโมทนาว่า "ขอจงมีเถิด", ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าจักแสดงธรรมแก่ท่าน, อย่างที่พระศาสดาของเราพึงพยากรณ์, การอยู่ ณ ที่นี้พอแล้วแก่ท่าน, ข้าแต่คนมีปัญญาทราม ประโยชน์อะไรด้วยชฎาทั้งหลายแก่ท่าน, นักมวยย่อมควรแก่นักมวย – ย่อมไม่สำคัญชีวิตแม้เพื่อหญ้า – จตุตถีในตาทัตถี; อรรถว่า ประโยชน์ใดด้วยหญ้า เพื่อประโยชน์นั้นด้วย.

‘‘ယော စ သိတစ ဥဏှစ တိဏာ ဘိယျော န နမညတိ‘‘

ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งกว่าหญ้า.

တိဏမိဝ ဇီဝိတံ မညမာနောတိ-သဝိသယာဝ ဝိဘတ္တိယော; သဂ္ဂါယ ဂစ္ဆတီတိ-တာဒတ္ထျေ စတုတ္ထိ, ယော ဟိ သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ တဒတ္ထံ တဿ ဂမနန္တိ–-ကမ္မဝဝနိစ္ဆာယံ တု ဒုတိယာဝ - သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ; အာယုံ ဘောတော ဟောတု, စိရံ ဇီဝိတံ ဘဒ္ဒံ ကလျာဏံ အတ္ထံ ပယောဇနံ ကုသလံ အနာမယံ ဟိတံ ပထျံ သုခံ သာတံ ဘောတော ဟောတု; သာဓု သမ္မုတိ မေတဿ, ပုတ္တဿာဝိကရေယျ ဂုယှမတ္ထံ, တဿ မေ သက္ကော ပါတုရဟောသိ, တဿ ပဟိဏေယျ, ဘိက္ခူနံ ဒူတံ ပါဟေသိ, ကပ္ပတိ သမဏာနံ အာယောဂေါ, ဧကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဟောတိ, ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ, အဉ္ဇလိံ တေ ပဂဏှာမိ, တဿ ဖာသု, လောကဿတ္ထော, နမော တေ ပုရိသာဇည, သောတ္ထိ တဿ, အလံ မလ္လော မလ္လဿ, သမတ္ထော မလ္လော မိလ္လဿ, တဿ ဟိတံ တဿ သုခံ, သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာတိ-သဗ္ဗတ္ထ ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ.

ย่อมสำคัญชีวิตเหมือนหญ้า – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ย่อมไปเพื่อสวรรค์ – จตุตถีในตาทัตถี, ก็ผู้ใดไปสู่สวรรค์ การไปของผู้นั้นเพื่อประโยชน์นั้น – แต่ในความประสงค์กรรมเป็นทุติยาเท่านั้น – ย่อมไปสู่สวรรค์; ขออายุจงมีแก่ท่าน, ขอชีวิตอันยืนนาน ความเจริญ ความงาม ประโยชน์ ความประสงค์ กุศล ความไม่มีโรค ความเกื้อกูล ความสบาย ความสุข ความสำราญ จงมีแก่ท่าน; ความเห็นชอบจงมีแก่ผู้นั้น, พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น, พึงส่งไปแก่ผู้นั้น, ได้ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ย่อมพอแก่คนหนึ่ง สองคน หรือสามคน, ข้าพเจ้าจักทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าขอน้อมอัญชลีแก่ท่าน, ความผาสุกแก่ผู้นั้น, ประโยชน์แก่โลก, ขอนอบน้อมแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย, ความสวัสดีแก่ผู้นั้น, นักมวยพอแล้วแก่นักมวย, นักมวยสามารถแก่นักมวย, ความเกื้อกูลแก่ผู้นั้น ความสุขแก่ผู้นั้น, ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านมหาราช – ฉัฏฐีในสัมพันธ์ในที่ทั้งปวง.

ဧဝံ ဝိဓမညမ္ပေဝံ ဝိညေယယျံ ယထာဂမံ.

แม้คำอื่นมีอย่างนี้ก็พึงทราบอย่างนี้ตามคัมภีร์.

ပဉ္စမျဝဓိသ္မာ-.

ปัญจมีในอวธิ.

ပဒတ္ထာဝဓိသ္မာ ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ ဧဝံ စောရသ္မာ ဘာယတိ, စောရသ္မာ ဥတ္တသတိ, စောရသ္မာ တာယတိ စောရသ္မာ ရက္ခတီတိ.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากอวธิที่เป็นบท; ย่อมมาจากบ้าน, อย่างนี้ ย่อมกลัวจากโจร, ย่อมสะดุ้งจากโจร, ย่อมคุ้มครองจากโจร, ย่อมรักษาจากโจร.

သဝေဘာယထ ဒုက္ခဿ, ပမာဒေ ဘယဒဿိဝါ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာတိ,-ဆဋ္ဌိသတ္တမိယော’ပိ ဟောန္တေဝ သမ္ဗန္ဓာဓာရဝဝနိစ္ဆာယံ အဇ္ဈေနာ ပရာဇေတိ, ပဋိပက္ခေ ပရာဇေတီတိ-သဝီသယာဝ ဝိဘတ္တိယော; သစေ ကေဝဋ္ဋဿ ပရဇ္ဇိဿာမီတိ- ဆဋ္ဌီပိ ဟောတိ သမ္ဗန္ဓဝဝနိစ္ဆာယံ, ယဝေဟိ ဂါဝေါ ဝါရေတိ, ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရယေ, ကာကေ ရက္ခတိ တဏ္ဍုလာတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမီ? စိတ္တံ ရက္ခေထ မေဓာဝီတိ-ဒုတိယာဝ ဒိဿတိ ကမ္မတ္ထေ; ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ, ဥပဇ္ဈာယာ အဓီတေ; ကာမတော ဇာယတီ သောကောတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမီ; တတ္ထေမိဆဒ္ဓယော’ပိ ဟောန္တေဝ သဝိသယေ; ဟိမစန္တာ ပဘဝတိ ဂင်္ဂါ, ပါဏာတိပါတာ ဝိရမဿု ခိပ္ပံ, အညော ဒေဝဒတ္တာ, ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာတိ-သမိသယေဝ ပဉ္စမီ; အညော ဒေဝဒတ္တာ, ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမိ; ဧဝံ အာရာ သော [ ] အာသဝက္ခယာ, ဣတရော ဒေဝဒတ္တာ, ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ, အဓော ကေသမတ္ထကာ, ပုဗ္ဗော ဂါမာ, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ, တတော ပရံ, တတော အပရေန သမယေန, တတုတ္တရိန္တိ, သမ္ဗန္ဓ ဝစနိစ္ဆာယံ ဆဋ္ဌီပိ; ပုရတော ဂါမဿ, ဒက္ခိဏတော ဂါမဿ, ဥပရိ ပဗ္ဗတဿ, ဟေဋ္ဌာ ပါသာဒဿာတိ;ပါသာဒမာရုယှ ပေက္ခတိ, ပါသာဒါ ပေက္ခတိ, အာသနေ ဥပဝိသိတွာ ပေက္ခတိ အာသနာ ပေက္ခတီတိ-အဝဓိ ဝစနိစ္ဆာယံ ပဉ္စမီ; ပုစ္ဆနချာနေသုပိ; ကုတော ဘဝံ, ပါဋလိပုတ္တ သ္မာတိ; တထာ ဒေသကာလမာနေ’ပိ; ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တ ယောဇနာနိ သတ္တသု ယောဇနေသူတိ ဝါ; ဧဝမိတော တိဏ္ဏံ မာသာ နမစ္စယေနာတိ; ကိစ္ဆာ လဒ္ဓန္တီ-ဂုဏေ ပဉ္စမီ; ကစ္ဆေန မေ အဓိ ဂတန္တိ ဟေတုမှိ ကရဏေ ဝါ တတိယာ; ဧဝံ ထောကာ မုတ္တော, ထော ကေန မုတ္တောတိ, ထောကံ ဝလတီတိ-ကြိယာဝိသေသနေ ကမ္မနိ ဒုတိယာ; ဒူရန္တိကတ္ထယောဂေ’ပိ သဝိသယေဝ ပဉ္စမီဆဋ္ဌိယော သိယုံ; ဒူရံဂါမသ္မာ, အန္တိကံ ဂါမသ္မာ, ဒူရံ ဂါမဿ, အန္တိကံ ဂါမဿာတိ-ဒူရန္တိ ကတ္ထေ ဟီ တု သဗ္ဗာဝ သဝိသယေ သိယုံ ဗာဓကာဘာဝါ; ဒူရော ဂါမော, အန္တိကော ဂါမောတွေဝမာဒိ; ကေစိ ပနာဟု အသတ္တဝစနေဟေတေဟိ ပါဋိပဒိကတ္ထေ ဒုတိယာတတိယာပဉ္စမီသတ္တမိယော သတ္တဝစနေဟိ တု သဗ္ဗာဝ သဝိသယေတိ; တေ ပနညေဟေဝ ပဋိက္ခိတ္တာ; ဒူရံ မဂ္ဂေါ, အန္တိကံ မဂ္ဂေါတိ- ကြိယာဝိသေသနံ ဘုဓာတုဿ ဂမ္မ မာနတ္တာ; သုဒ္ဓေါ လောဘနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ, ပရိမုတ္တော ဒုက္ခသ္မာ, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ, ဂမ္ဘီရတော စ ပုထုလတော စ ယောဇနံ, အာယာမေန ယောဇနံ, တတောပ္ပဘုတိ, ယတော သရာမိ အတ္တာနန္တီ-သဝိသယေဝ ဝိဘတ္တိယော.

ท่านทั้งหลายจงกลัวทุกข์, ผู้เห็นภัยในความประมาท ย่อมสะดุ้งต่ออาชญา – ฉัฏฐีและสัตตมีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์และอาธาระ; ย่อมแพ้จากการศึกษา, ย่อมแพ้ในฝ่ายปฏิปักษ์ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ถ้าว่าเราจักแพ้แก่ชาวประมง – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ย่อมห้ามโคทั้งหลายจากข้าวเปลือก, พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมรักษาน้ำข้าวจากกา – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้นหรือ? ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต – ทุติยาเท่านั้นย่อมปรากฏในอรรถกรรม; ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอุปัชฌาย์; โสกะย่อมเกิดจากกาม – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ในที่นั้น ฉัฏฐีก็ย่อมมีในวิสัยของตน; แม่น้ำคงคาย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, ท่านจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยเร็ว, อื่นจากเทวทัต, แตกต่างจากเทวทัต – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; อย่างนี้ เขาห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ, อื่นจากเทวทัต, เบื้องบนจากฝ่าเท้า, เบื้องล่างจากปลายผม, ก่อนจากบ้าน, ก่อนแต่การตรัสรู้, หลังจากนั้น, หลังจากนั้นโดยสมัยอื่น, หลังจากนั้นขึ้นไป – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ข้างหน้าแห่งบ้าน, ข้างขวาแห่งบ้าน, เบื้องบนแห่งภูเขา, เบื้องล่างแห่งปราสาท; ขึ้นสู่ปราสาทแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากปราสาท, นั่งบนอาสนะแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากอาสนะ – ปัญจมีในความประสงค์อวธิ; แม้ในคำถาม; ท่านมาจากไหน, มาจากเมืองปาฏลีบุตร; แม้ในประมาณแห่งประเทศและกาลอย่างนั้น; จากเมืองปาฏลีบุตรถึงเมืองราชคฤห์เจ็ดโยชน์ หรือในเจ็ดโยชน์; อย่างนี้ จากนี้โดยล่วงสามเดือน; ได้มาด้วยความยาก – ปัญจมีในคุณ; อันข้าพเจ้าได้แล้วด้วยความยาก – ตติยาในเหตุหรือในกรณะ; อย่างนี้ พ้นจากเล็กน้อย, พ้นด้วยเล็กน้อย, ย่อมหมุนไปเล็กน้อย – ทุติยาในกรรมที่เป็นกริยาวิเสสนะ; แม้ในบทที่ประกอบด้วยอรรถว่าไกลและใกล้ ปัญจมีและฉัฏฐีก็พึงมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ไกลจากบ้าน, ใกล้จากบ้าน, ไกลแห่งบ้าน, ใกล้แห่งบ้าน – แต่ในอรรถว่าไกลและใกล้ วิภัตติทั้งปวงก็พึงมีในวิสัยของตน เพราะไม่มีเครื่องขัดขวาง; บ้านไกล, บ้านใกล้ เป็นต้นอย่างนี้; แต่บางพวกกล่าวว่า ทุติยา ตติยา ปัญจมี สัตตมี ในอรรถปาฏิปทิกะด้วยบทเหล่านี้ที่เป็นอสัตตวจนะ แต่ด้วยบทที่เป็นสัตตวจนะ วิภัตติทั้งปวงมีในวิสัยของตน; แต่ชนเหล่านั้นอันชนเหล่าอื่นคัดค้านแล้ว; หนทางไกล, หนทางใกล้ – เป็นกริยาวิเสสนะ เพราะความที่ธาตุว่ามีอันพึงถึง; บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่น่าโลภ, พ้นแล้วจากทุกข์, พึงหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย, ลึกและกว้างหนึ่งโยชน์, ยาวหนึ่งโยชน์, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อเราจำตนได้ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น.

အပပရီဟိ ဝဇ္ဇနေ-.

ด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ในการเว้น.

ဝဇ္ဇနေ ဝတ္တမာနေဟိ အပပရီဟိ ယောဂေ ပဉ္စမီ ဟောတိ; အပသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, ပရိသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, သာလံ ဝဇ္ဇေတွာတိ အတ္ထော; ဝဇ္ဇနေတိ ကိံ? ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, အာပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါတိ-မရိယာဒါဘိဝိဓိမှိယေဝ ပဉ္စမ, ဝိနာ ပါဋလပုတ္တေန သဟ ဝေတိ-ဝိသေသော; ဧဝံ ယာဝ ပါဋလိပုတ္တသ္မ ဝဿိ ဒေဝေါတိ.

ปัญจมี ย่อมมีในบทที่ประกอบด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ที่เป็นไปในการเว้น; พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากรอบศาลา – อรรถว่า เว้นศาลาแล้ว; คำว่า "ในการเว้น" คืออะไร? สายฟ้าแลบไปรอบต้นไม้; เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร – ปัญจมีมีในมริยาทและอภิวิธิเท่านั้น, ความพิเศษว่า เว้นเมืองปาฏลีบุตรพร้อมด้วย; อย่างนี้ เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร.

ပဋိနိဓိပဋိဒါနေသု ပတိနာ-.

ด้วยปฏิ ในปฏิณิธิและปฏิทาน.

ပဋိနိဓိမှိ ပဋိဒါနေ စ ဝတ္တမာနေန ပတိနာ ယောဂေ နာမသ္မာ ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓသ္မာ ပတိ သာရိပုတ္တော, ဃတမဿ တေလသ္မာ ပတိ ဒဒါတိ, ပဋိနိဓိပဋိဒါနေသူတိ-ကိံ? ရုက္ခံ ပတိ ဝိပ္ပောတတေ.

วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากนาม ในบทที่ประกอบด้วยปฏิ ที่เป็นไปในปฏิณิธิและปฏิทาน; พระสารีบุตรแทนพระพุทธเจ้า, ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน; คำว่า "ในปฏิณิธิและปฏิทาน" คืออะไร? ย่อมแลบไปที่ต้นไม้.

ရိတေ ဒုတိယာ စ-

เว้น และทุติยา.

ရိတေ သဒ္ဒေန ယောဂေ နာမသ္မာ ဒုတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ ရိတေ သဒ္ဓမ္မံ, ရိတေ သဒ္ဓမ္မာ.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ริเต’ นามศัพท์เป็นทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ริเต สัทธัมมัง’ (เว้นพระสัทธรรม), ‘ริเต สัทธัมมา’ (เว้นพระสัทธรรม).

ဝိနာညတြ တတိယာ စ-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ เป็นตติยาวิภัตติด้วย.

ဝိနာညတြသဒ္ဒေဟိ ယောဂေ နာမသ္မာ တတိယာ စ ဟောတိ, ဒုတိယာပဉ္စမိယော စ; ဝိနာ ဝါတေန, ဝိနာ ဝါတံ, ဝိနာ ဝါတသ္မာ, အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေန, အညတြ ဓမ္မံ, အညတြ ဓမ္မာ.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ นามศัพท์เป็นตติยาวิภัตติด้วย และเป็นทุติยาวิภัตติกับปัญจมีวิภัตติด้วย เช่น ‘วินา วาเตนะ’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัง’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัสมา’ (ปราศจากลม), ‘อัญญตระ เอเกนะ ปิณฑปาตนีหาระเกนะ’ (เว้นภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง), ‘อัญญตระ ธัมมัง’ (เว้นธรรม), ‘อัญญตระ ธัมมา’ (เว้นธรรม).

ပုထနာနာဟိ-.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ปุถุ’ และ ‘นานา’.

ဧတေဟိ ယောဂေ တတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ; ပုထဂေဝ ဇနေန, ပုထဂေဝ ဇနသ္မာ, ဇနေန နာနာ, ဇသန္မာ နာနာ.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์เหล่านี้ เป็นตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ปุถะเควะ ชะเนนะ’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ปุถะเควะ ชะนัสมา’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ชะเนนะ นานา’ (ต่างจากชน), ‘ชะนัสมา นานา’ (ต่างจากชน).

သတ္တမျာဓာရေ-.

สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์.

ကြိယာဓာရဘုတကတ္တုကမ္မာနံ ဓာရဏေန ယော ကြိယာယာဓာရော တသ္မိံ ကာရကေ နာမသ္မာ သတ္တမိ ဟောတိ; ကဋေ နိသီဒတိ, ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ, အာကာသေ သကုဏာ, တိလေသု တေလံ, ဂင်္ဂါယံ ဝဇော.

นามศัพท์เป็นสัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์การกใด ซึ่งเป็นที่รองรับแห่งกิริยา โดยการรองรับซึ่งกัตตุการกและกัมมการกอันเป็นที่รองรับแห่งกิริยา เช่น ‘กะเฏ นิสีทะติ’ (นั่งบนเสื่อ), ‘ถาลิยัง โอทะนัง ปะจะติ’ (หุงข้าวในหม้อ), ‘อากาเส สะกุณา’ (นกในอากาศ), ‘ติเลสุ เตลัง’ (น้ำมันในงา), ‘คังคายัง วะโจ’ (คอกในแม่น้ำคงคา).

နိမိတ္တေ-.

ในนิมิต.

နိမိတ္တတ္ထေ သတ္တမီ ဟောတိ; အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပိ, မုသာ ဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ.

สัตตมีวิภัตติมีในอรรถแห่งนิมิต เช่น ‘อะชินัมหิ หัญญะเต ทีปิ’ (เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง), ‘มุสา วาเท ปาจิตติยัง’ (อาบัติปาจิตตีย์เพราะพูดเท็จ).

ယဗ္ဘာဝေါ ဘာဝလက္ခဏံ-.

ภาวะใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะ.

ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ တတော သတ္တမီ ဟောတိ; ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော; ဘာဝေါတိ ကိံ? ယော ဇဋာဟိ သ ဘုဉ္ဇတိ; ဘာဝလက္ခဏန္တိ ကိံ;ယော ဘုဇတေ သော ဒေဝဒတ္တော? အကာလေ ဝဿတိ တဿ, ကာလေ တဿ န ဝဿတီတိ-ဝိသယသတ္တမီ.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นสัตตมีวิภัตติ เช่น ‘คาวีสุ ทุยหะมานาสุ คะโต’ (ไปแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด), ‘ทุทธาสุ อาคะโต’ (มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดแล้ว); คำว่า ‘ภาวะ’ คืออะไร? ‘โย ชะฏาหิ โส ภุญชะติ’ (ผู้ใดมีชฎา ผู้นั้นย่อมบริโภค); คำว่า ‘ภาวลักขณะ’ คืออะไร? ‘โย ภุญชะเต โส เทวะทัตโต’ (ผู้ใดบริโภค ผู้นั้นคือเทวทัต); ‘อะกาเล วัสสะติ ตัสสะ, กาเล ตัสสะ นะ วัสสะตีติ’ (ฝนตกในเวลาไม่ควรแก่เขา, ฝนไม่ตกในเวลาควรแก่เขา) นี้เป็นวิสยสัตตมี.

ဆဋ္ဌီ စာနာဒရေ-.

ฉัฏฐีวิภัตติด้วยในอนาทร.

ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ တတော ဆဋ္ဌီ ဘဝတိ သတ္တမီ စာနာဒရေ ဂမျာနေ.

ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติด้วย เมื่ออนาทรปรากฏ.

‘‘အာကောဋယန္တော သော နေတိ သိဝိရာဇဿ ပေက္ခတော;

မစ္စု ဂစ္ဆတိ အာဒါယ ပေက္ခမာနေ မဟာဇနေ.

‘เขาผู้กำลังตี ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวิทอดพระเนตรอยู่; มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่’.

ဂုန္နံ သာမီတိ-သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ဂေံသု သာမီတိ ဝိသယသတ္တမီ, ဧဝံ ဂုန္နမိဿရော ဂေါသိဿရော, ဂုန္နံ အဓိပတိ ဂေါသု အဓိပတိ, ဂုန္နံ ဒါယာဒေါ ဂေါသု ဒါယာဒေါ ဂုန္နံ သက္ခိ ဂေါသု သက္ခိ, ဂုန္နံ ပတိဘု ဂေါသုပတိဘု, ဂုန္နံ ပသူတော ဂေါသု ပသူတော, ကုသလာ နစ္စဂီတဿ ကုသလာ နစ္စဂီတေ, အာယုတ္တော ကဋကရဏဿ အာယုတ္တော ကဋကရဏေ, တထာဓာရဝစနိစ္ဆာယံ ပတ္တမီ; ဘိက္ခုသု အဘိဝါဒေန္တိ, မုဒ္ဓနိ စုမ္ဗိတွာ, ဗာဟာသု ဂဟေတွာ, ဟတ္ထေသု ပိဒ္ဓါယ စရန္တိ, ပထေသု ဂစ္ဆန္တိ, ကဒလီသု ဂဇေ ရက္ခန္တီတိ; ဉာဏသ္မိံ ပသန္နောတိဝိသယသတ္တမီ; ဉာဏေန ပသန္နောတိ-ကရဏေ တတိယာ; ဧဝံ ဉာဏသ္မိံ ဥဿုက္ကော ဉာဏေန ဥဿုက္ကောတိ.

‘คุนนัง สามี’ (เจ้าของโคทั้งหลาย) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, ‘โคสุ สามี’ (เจ้าของในโคทั้งหลาย) เป็นวิสยสัตตมีวิภัตติ; เช่นนี้ ‘คุนนัมมิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ทายาโท’ (ทายาทแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ทายาโท’ (ทายาทในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง สักขิ’ (พยานแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ สักขิ’ (พยานในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะสูโต’ (ผู้เกิดจากโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะสูโต’ (ผู้เกิดในโคทั้งหลาย), ‘กุสะลา นัจจะคีตัสสะ’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง) ‘กุสะลา นัจจะคีเต’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง), ‘อายุตโต กะฏะกะระณัสสะ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ) ‘อายุตโต กะฏะกะระเณ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ); อีกอย่างหนึ่ง เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอธิกรณ์ เป็นสัตตมีวิภัตติได้ เช่น ‘ภิกขูสุ อะภิวาเทนติ’ (ไหว้ในภิกษุทั้งหลาย), ‘มุทธะนิ จุมพิตวา’ (จูบที่ศีรษะ), ‘พาหาสุ คะเหตวา’ (จับที่แขนทั้งหลาย), ‘หัตเถสุ ปิทธายะ จะรันติ’ (ปิดมือทั้งหลายแล้วเที่ยวไป), ‘ปะเถสุ คัจฉันติ’ (เดินไปตามทางทั้งหลาย), ‘กะทะลีสุ คะเช รักขันตีติ’ (รักษาช้างทั้งหลายในกล้วย); ‘ญาณัสสมิง ปะสันโน’ (เลื่อมใสในญาณ) เป็นวิสยสัตตมี; ‘ญาเณนะ ปะสันโน’ (เลื่อมใสด้วยญาณ) เป็นตติยาวิภัตติในกรณะ; เช่นนี้ ‘ญาณัสสมิง อุสสุกโก’ (ขวนขวายในญาณ) ‘ญาเณนะ อุสสุกโก’ (ขวนขวายด้วยญาณ).

ယတော နိဒ္ဓါရဏံ-.

จากที่ใดมีการกำหนด (นิทธารณะ).

ဇာတိဂုဏကြိယာဟိ သမုဒါယတေကဒေသဿ ပုထက္ကရဏံ နိဒ္ဓါရဏံ ယတော တံ ကရီယတိ တတော ဆဋ္ဌီသတ္တမိယော ဟောန္တိ; သာလိယော သူကဓညာနံ ပထျတမာ သာလိယော သူကဓညေသု ပထျ တမာ,ကဏ္ဘာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ ကဏှာ ဂါဝီသု သမ္ပန္န ခီရတမာ, ဂစ္ဆတံ ဓာဝန္တော သီဃတမာ ဂစ္ဆန္တေသု ဓာဝန္တော သီဃတမာ –- သီလမေဝ သုတာ သေယျောတိ-အဝဓိမှိယေဝ ပဉ္စမီ.

การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่า ‘นิทธารณะ’ (การกำหนด); นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติจากที่ใดมีการกำหนดนั้น เช่น ‘สาลีโย สูกะธัญญานัง ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งกว่าธัญชาติมีเปลือก), ‘สาลีโย สูกะธัญเญสุ ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งในธัญชาติมีเปลือก), ‘กัณหา คาวีนัง สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งกว่าแม่โคทั้งหลาย), ‘กัณหา คาวีสุ สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งในแม่โคทั้งหลาย), ‘คัจฉะตัง ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป), ‘คัจฉันเตสุ ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป) –- ‘สีละเมวะ สุตา เสยโยติ’ (ศีลเท่านั้นประเสริฐกว่าสุตะ) เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (เขตกำหนด) เท่านั้น.

ပဌမာတ္ထမန္တေ -.

ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความ (ของนาม).

နာမသ္မာဘိဓေယျမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ရုက္ခော, ဣတ္ထိ, ပုမာ နပုံသကန္တိ-လိင်္ဂမ္ပိ သဒ္ဒေါတ္ထောဝ, တထာ ဒေါဏော, ခါရီ အာဠဟကန္တိ-ပရိမာဏမ္ပိ သဒ္ဒတ္ထောဝ, ဧကော, ဒွေ, ဗဟဝေါတိ-သံချျာပိ သဒ္ဒတ္ထောဝ.

นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถว่าเพียงเป็นเครื่องกล่าวถึง เช่น ‘รุกโข’ (ต้นไม้), ‘อิตถี’ (หญิง), ‘ปุมา’ (ชาย), ‘นะปุงสะกัง’ (กะเทย) –- ลิงค์ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; อีกอย่างหนึ่ง ‘โทโณ’ (ทะนาน), ‘ขารี’ (ขารี - มาตราตวง), ‘อาฬะหะกัง’ (อาฬหก) –- ปริมาณก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; ‘เอโก’ (หนึ่ง), ‘ทะเว’ (สอง), ‘พะหะโว’ (มาก) –- จำนวนก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง.

အာမန္တဏေ -.

ในอามันตนะ (คำเรียกขาน).

ယတော သဒ္ဒေနာဘိမုခီကရဏမာမန္တဏံ တသ္မိံ ဝိသယေ ပဌမာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဘော ပုရိသ, ဘော ဣတ္ထိ, ဘော နပုံသက. ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ-.

การทำให้หันหน้าเข้าหาด้วยศัพท์ใด ชื่อว่า ‘อามันตนะ’ (การเรียก); ในวิสัยนั้น นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติ เช่น ‘โภ ปุริสะ’ (ดูก่อนบุรุษ), ‘โภ อิตถิ’ (ดูก่อนหญิง), ‘โภ นะปุงสะกะ’ (ดูก่อนกะเทย). ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์.

ကြိယာကာရကသဉ္ဇာတော အဿေဒမ္ဘာဝဟေတုကော သမ္ဗန္ဓော နာမ တသ္မိံ ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ရညော ပုရိသော, သရတိ ရဇ္ဇဿာတိ- သမ္ဗန္ဓေ က္ဋ္ဌီ, ရဇဇ္ဇသမ္ဗန္ဓိနိံ သတိံ ကရောတီတိ အတ္ထော; ကမ္မဝစနိစ္ဆာယန္တု ဒုတိယာဝ; သရတိ ရဇ္ဇံ, တထာ ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ, ပဟရတောပိဋ္ဌိံ ဒဒါတိ ပူရတိ ဗာလော ပါပဿ,

ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและกัตตุการกอันมีเหตุแห่งความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) ชื่อว่า ‘สัมพันธะ’ (ความสัมพันธ์); ในความสัมพันธ์นั้น นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ‘รัญโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา), ‘สะระติ รัชชัสสาติ’ (ระลึกถึงแคว้น) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, มีความหมายว่า ‘กระทำความระลึกถึงอันเนื่องด้วยแคว้น’; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม เป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สะระติ รัชชัง’ (ระลึกถึงแคว้น), อีกอย่างหนึ่ง ‘ระชะกัสสะ วัตถัง ทะทาติ’ (ให้ผ้าแก่ช่างย้อม), ‘ปะหะระโต ปิฏฐิง ทะทาติ’ (ให้หลังแก่ผู้ตี), ‘ปูระติ พาโล ปาปัสสะ’ (คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป).

‘‘အမစ္စေ တာတ ဇာနာဟိ ဓီရေ အတ္ထဿ ကောဝိဒေ’’

‘พ่อเอ๋ย จงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลายผู้ฉลาดในประโยชน์’.

ဒိဝသဿ တိဈတ္တုံ, သကိံ ပက္ခဿ, ပူရံ ဟိရညသုဝဏ္ဏဿ ကုမ္ဘိံ တွေဝမာဒိ.

‘สามครั้งต่อวัน’, ‘ครั้งหนึ่งต่อกึ่งเดือน’, ‘หม้อเต็มด้วยเงินและทอง’ เป็นต้น.

ကိတကပ္ပယောဂေ ကတ္တုကမ္မေသု ဗဟုလံ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ ဆဋ္ဌီ; သာဓု သမ္မတော ဗဟုဇနဿ, သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု, ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ, အမတံ တေသံ ပရိဘုတ္တံ, တဿဘဝန္တိ ဝတ္တာရော, အဝိသံဝါဒကော လောကဿ, အလဇ္ဇီနံ နိဿာယ, စတုန္နံ မဟာဘူတာနံဥပါဒါယ ပသာဒေါတွေဝမာဒိ; ကတ္တုကမ္မ ဝစနိစ္ဆာယန္တု တတိယာဒုတိယာယောဝ သဉ္စတ္တော ပိတရာ အဟံ, သရသိ တွံ ဧဝရူပိံ ဝါစာ ဘာသိတာ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယတ္ထေမာဒိ.

เมื่อประกอบกับกิตกัปปัจจัย ในกัตตุการกและกัมมการก โดยมากเป็นฉัฏฐีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ เช่น ‘สาธุ สัมมะโต พะหุชะนัสสะ’ (เป็นที่นับถือดีของชนมาก), ‘สุปปะฏิวิทธา พุทธานัง ธัมมะธาตุ’ (ธัมมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว), ‘ธัมมัสสะ คุตโต เมธาวี’ (ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว), ‘อะมะตัง เตสัง ปะริภุตตัง’ (อมตะอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว), ‘ตัสสะ ภะวันติ วัตตาโร’ (ชนทั้งหลายย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งท่านนั้น), ‘อะวิสังวาทะโก โลกัสสะ’ (ไม่เป็นผู้หลอกลวงโลก), ‘อะลัชชีนัง นิสสายะ’ (อาศัยคนไร้ยางอาย), ‘จะตุนนัง มะหาภูตานัง อุปาทายะ ปะสาโท’ (ความเลื่อมใสอาศัยมหาภูตรูปสี่) เป็นต้น; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกัตตุการกและกัมมการก เป็นตติยาวิภัตติและทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สัญจัตโต ปิตะรา อะหัง’ (อันบิดาจัดแจงแล้วซึ่งเรา), ‘สะระสิ ตะวัง เอวะรูปิง วาจา ภาสิตา’ (วาจามีอย่างนี้อันท่านกล่าวแล้ว), ‘ภะคะวันตัง ทัสสะนายะ’ (เพื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า) เป็นต้น.

တုလျတ္ထေန ဝါ တတိယာ-.

หรือเป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเท่ากัน.

တုလျတ္ထေန ယောဂေ ဆဋ္ဌီ ဟောတိ တတိယာ ဝါ; တုလျော ပိတု, တုလျော ပိတရာ; သဒိသော ပိတု, သဒိသော ပိတရာ –-ဣဟ ကထံ တတိယယာ န ဟောတိ; အဇ္ဇုနဿ တုလာ နတ္ထိ, ကေသဝဿုပမာ နစေတိနေတေ လျတ္ထာ ကိံ စရဟိ; တုလျာနမောပမ္မတ္ထာ.

เมื่อประกอบด้วยศัพท์ที่มีอรรถว่าเท่ากัน เป็นฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติได้ เช่น ‘ตุลโย ปิตุ’ (เสมอด้วยบิดา), ‘ตุลโย ปิตะรา’ (เสมอด้วยบิดา); ‘สะทิโส ปิตุ’ (เหมือนบิดา), ‘สะทิโส ปิตะรา’ (เหมือนบิดา) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็นตติยาวิภัตติ? ‘อัชชุนัสสะ ตุลา นัตถิ’ (ความเสมอด้วยอชุนไม่มี), ‘เกสะวัสสุปะมา นะ เจเต’ (ความเปรียบด้วยพระเกศวะไม่มี) ถ้าศัพท์เหล่านี้ไม่มีอรรถว่าเท่ากันแล้ว จะเป็นอะไรเล่า? เป็นอรรถว่าเปรียบเทียบของสิ่งที่เท่ากัน.

အအတော ယောနံ ဋာဋေ-.

หลังอการันต์ แปลงโยวิภัตติทั้งสองเป็น อา และ เอ.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ ဋာဋေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ; ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓေ, အတောတိ-ကိံ? ကညာယော ဣတ္ထိယော, ဝဓုယော –- ဣဓ ကသ္မာ န ဘဝတိ အဂ္ဂယော, အဝိဓာန သာမတ္ထိယာ.

จากนามศัพท์ที่เป็นอการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็น อา และ เอ ตามลำดับ โดยที่อักษร ฏ (ในสูตร) เป็นเครื่องหมายของสัพพาเทศ (การแทนที่ทั้งหมด) เช่น ‘พุทธา’ (พระพุทธเจ้าทั้งหลาย), ‘พุทเธ’ (ซึ่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย); คำว่า ‘อะโต’ (จากอการันต์) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) ‘กัญญาโย’ (หญิงสาวทั้งหลาย), ‘อิตถิโย’ (หญิงทั้งหลาย), ‘วะธูโย’ (สะใภ้ทั้งหลาย) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘อัคคะโย’? เพราะอำนาจแห่งการไม่บัญญัติ.

နီနံ ဝါ-.

หรือแปลงนีวิภัตติ (เป็น อา และ เอ) บ้าง.

ကာရန္တတော နာမသ္မာ နီနံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္က မံ; ရူပါ, ရူပေ, ရူပါနိ; အတောတ္ထေဝ-အဋ္ဌီနိ.

หลังอการันต์ แปลงนีวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น รูปา (rūpā), รูเป (rūpe), รูปานิ (rūpāni); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัฏฐีนิ (aṭṭhīni).

သ္မာသ္မိန္နံ-.

วิภัตติสมาและวิภัตติสมิง.

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မာသ္မိန္နံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓသ္မာ, ဗုဒ္ဓေ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ; အတောတွေဝ-အဂ္ဂီသ္မာ အဂ္ဂိသ္မိံ.

หลังอการันต์ แปลงสมาและสมิงวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น พุทธา (buddhā), พุทธสมา (buddhasmā), พุทเธ (buddhe), พุทธสมิง (buddhasmiṃ); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัคคิสมา (aggismā), อัคคิสมิง (aggismiṃ).

သဿာယ စတုတ္ထိယာ-.

แปลงสสะเป็นอายะในจตุตถีวิภัตติ.

အကာရန္တတော ပရဿ သဿ စတုတ္ထိယာ အာယော ဟောတိ ဝါ; ဗုဒ္ဓါယ, ဗုဒ္ဓဿ, ဘိယျော တာဒတ္ထျေယေဝါယမာယော ဒိဿတေ ကွဝိ ဒေဝညတ္ထ; အတောတွေဝ-ဣသိဿ; စတုတ္ထိယာတိ-ကိံ? ဗုဒ္ဓဿ မုခံ –- အတ္တတ္ထန္တိ အတ္ထသဒ္ဒေန သမာသော; သဗ္ဗာဒိတော’ပိ သ္မာသ္မိံ သာနံ ဋာဋ္ဉာယာ ဟောန္တေဝ. နိရုတ္တိကာရာနုမတတ္တာ ဗုဒ္ဓ ဝစနေ သန္ဒဿနတော ဝ-တတြေဒမုဒါဟရဏံ?-

หลังอการันต์ แปลงสสะวิภัตติในจตุตถีเป็น อายะ บ้าง; เช่น พุทธายะ (buddhāya), พุทธัสสะ (buddhassa); วิภัตติอายะนี้มักปรากฏในความหมายว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' (ตาทัตถิยะ) ในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น; (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อิสิสสะ (isissa); ถามว่า 'ในจตุตถีวิภัตติ' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น 'ปากของพระพุทธเจ้า' (Buddhassa mukhaṃ) –- คำว่า 'อัตถะ' (attha) เป็นสมาสกับคำว่า 'อัตถะ' (attha) (หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่ตน); แม้จากคำสรรพนาม 'สัพพะ' (sabba) เป็นต้น วิภัตติสมา วิภัตติสมิง และวิภัตติสสะ ก็เป็น อา, เอ และ อายะ ได้; เพราะเป็นที่ยอมรับของนักนิรุกติศาสตร์และปรากฏในพระพุทธพจน์; ตัวอย่างในเรื่องนี้คืออะไร?

‘‘အသ္မာ လောကာ ပရမှာ စ ဥဘယာ ဓံသတေ နရော‘‘တျာဟံ မန္တေ ပရတ္ထဒ္ဓေါ; ယာယေဝ ခေါ ပနတ္ထာယ အာဂစ္ဆေယျာထော; တမေဝတ္ထံ သာဓုကံ မနသိ ကရေယျာထောတိ.

‘บุคคลย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกอื่นทั้งสอง’ ดังนี้ ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความเชื่อมั่นในปรโลก; ท่านทั้งหลายพึงมาเพื่อประโยชน์ใด; พึงทำประโยชน์นั้นให้สำเร็จด้วยดีในใจเถิด.

ဃပတေကသ္မိံ သာဒီနံ ယယာ-.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี ส เป็นต้น เป็น ยายะ.

ဃပတော နာဒီနမေကသ္မိံ ယယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကညာယ, ရတ္တိယာ, ဣတ္ထိယာ, ဓေနုယာ, ဝဓုယာ; ဧကသ္မိန္တိကိံ?ကညာဟိ, ရတ္တီဟိ.

หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น ยายะ ตามลำดับ; เช่น กัญญายะ (kaññāya), รัตติยา (rattiyā), อิตถิยา (itthiyā), เธนุยา (dhenuyā), วธูยา (vadhuyā); ถามว่า 'ในเอกพจน์' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น กัญญาหิ (kaññāhi), รัตตีหิ (rattīhi) (ซึ่งเป็นพหูพจน์ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้).

ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟိ-.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม แปลงวิภัตติเป็น สสา บ้าง.

ဃပသညေဟိ တေတိမာမူဟိ နာဒီနမေကသ္မိံ ဿာ ဝါ ဟောတိ; တဿာ ကတံ, တဿာ ဒီယတေ, တဿာ နိဿဋံ, တဿာ ပရိဂ္ဂဟော, တဿာ ပတိဋ္ဌိတံ, တာယ ဝါ; ဧဝံ ဧတိဿာ, ဧတာယ, ဣမိဿာ, ဣမာယ, အမုဿာ, အမုယာ; ဧတေဟီတိ-ကိံ? သဗ္ဗာယ, နာဒီနံတွေဝ-သာ, ဃပတောတွေဝတေန, ဧကသ္မိံတွေစ-တာဟိ, အမူဟိ.

หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม ที่เป็นฆปะสังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น สสา บ้าง; เช่น ตัสสา กะตัง (อันนางนั้นทำแล้ว), ตัสสา ทียะเต (อันนางนั้นให้แล้ว), ตัสสา นิสสะฏัง (อันนางนั้นหลุดพ้นแล้ว), ตัสสา ปะริคคะโห (การยึดถือของนางนั้น), ตัสสา ปะติฏฐิตัง (อันนางนั้นตั้งมั่นแล้ว), หรือ ตายะ (tāya); เช่นเดียวกันนี้คือ เอติสสา (etissā), เอตายะ (etāya), อิมิสสา (imissā), อิมายะ (imāya), อมุสสา (amussā), อมุยา (amuyā); ถามว่า 'จากคำเหล่านี้' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) เช่น สัพพายะ (sabbāya) (ซึ่งไม่ใช่คำสรรพนามเหล่านี้ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'วิภัตติมี นา เป็นต้น' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'สา' (sā) เท่านั้น; ถามว่า 'จากฆปะ' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'เตนะ' (tena) (ถ้าไม่ใช่ฆปะ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'ในเอกพจน์' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) ตาสิ (tāhi), อมูหิ (amūhi) (ถ้าเป็นพหูพจน์ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้).

နမှိ နုက ဒွါဒနံ သတ္တရသန္နံ-.

ในเพราะนังวิภัตติ ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ ถึง ๑๘.

ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ သံချာနံ နုက ဟောတိ နမှိ ဝိဘတ္တိမှိ; ဒွိန္နံ, စတုန္နံ, ပဉ္စန္နံ, ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသန္နံ; ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော, တေနနမှိ န ဒီဃော.

ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไปจนถึง ๑๘ ในเพราะนังวิภัตติ; เช่น ทวินนัง (dvinnaṃ), จตุนนัง (catunnaṃ), ปัญจันนัง (pañcannaṃ), เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสันนัง (aṭṭhārasannaṃ); สระ อุ (ใน นุก) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, อักษร ก มีไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนท้าย (ของอาคม), เพราะเหตุนั้น เมื่อมี นังวิภัตติ จึงไม่มีการทีฆะ.

ဗဟုကတိန္နံ-.

หลังคำว่า พหุ และ กติ.

နမှိ ဗဟုနော ကတိဿ စ သုကက ဟောတိ? ဗဟုန္နံ, ကတိန္နံ.

ในนังวิภัตติ, พหุศัพท์และกติศัพท์ ย่อมเป็น สุกะกะ (sukaka); เช่น พหุนฺนํ, กตินฺนํ.

ဏ္ဏံဏ္ဏန္နံ တိတောဇ္ဈာ-.

เพราะติศัพท์อันชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ.

ဈသညာ တိတော နံဝစနဿ ဏ္ဏံဏ္ဏန္နံ ဟောန္တိ; တိဏ္ဏံ, တိဏ္ဏန္နံ, ဈာတိ-ကိံ?တိဿန္နံ.

เพราะติศัพท์อันมีชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ; เช่น ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ. คำว่า 'ชะ' (jhāti) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป ติสฺสนฺนํ.

ဥဘိန္နံ-.

เป็น อุภินฺนํ.

ဥဘာ နံဝစနဿ ဣန္နံ ဟောတိ; ဥဘိန္နံ.

เบื้องหลังอุภาศัพท์, แปลงนังวิภัตติเป็น อินฺนํ; เป็น อุภินฺนํ.

သုဉ္သဿ-.

แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ.

နာမသ္မာ သဿ သုဉ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓဿ–-ဒွိသကာရပါဌေန သိဒ္ဓေ လာဃဝတ္ထမိဒံ.

เบื้องหลังนาม, แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ; เช่น พุทฺธสฺส. เมื่อรูปสำเร็จได้ด้วยการอ่านซ้อน ส สองตัวอยู่แล้ว สูตรนี้มีไว้เพื่อความเบา (ความรวดเร็ว).

ဿံဿာဿာယေသွိတရေကညေတိမာနမိ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลายมี สฺสํ สฺสา และ สฺสายะ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ อิตระ, เอกะ, อญฺญะ, เอตะ และ อิมะ เป็น อิ.

ဿမာဒိသွိတရာဒီနမိ ဟောတိ; ဣတရိဿံ, ဣတရိဿာ, ဧကိဿံ, ဧကိဿာ, အညဿံ, အညဿာ, ဧတိဿံ, ဧတိဿာယ, ဣမိဿံ, ဣမိဿာ, ဣမဿာယ; ဧသွိတိ-ကိံ? ဣတရာယ, ဧသန္တိ-ကိံ? သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗဿာ.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของอิตระศัพท์เป็นต้น เป็น อิ; เช่น อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญสฺสํ, อญฺญสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย. คำว่า 'เอสุ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป อิตราย. คำว่า 'เอเต' (ศัพท์เหล่านี้) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา.

တာယ ဝါ -.

ในเพราะ ตยา วิภัตติ, เป็น อิ บ้าง.

ဿမာဒိသု တဿာ ဝါ ဣ ဟောတိ; တိဿံ, တဿံ, တိဿာ, တဿာ, တိဿာယ, တဿာယ; ဿံဿာဿာယေသွိတွေဝ-တာယ.

ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ ต ศัพท์ เป็น อิ บ้าง; เช่น ติสฺสํ, ตสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสา, ติสฺสาย, ตสฺสาย. ด้วยบทว่า สฺสํ สฺสา สฺสายะ เท่านั้น, ในเพราะ ตยา วิภัตติ จึงไม่เป็น อิ.

တေတိမာတော ယဿ ဿာယ-.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ.

တာဧတာဣမာတော သဿဿာယော ဟောတိ ဝါ; တဿာယ, တာယ, ဧတိဿာယ, ဧတာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယ.

เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ บ้าง; เช่น ตสฺสาย, ตยา, เอติสฺสาย, เอตาย, อิมิสฺสาย, อิมยา.

ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော-.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ.

ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဟောတိ ဝါ; ရတ္တော, ရတ္တိယံ, အာဒေါ, အာဒိသ္မိံ.

เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ บ้าง; เช่น รตฺโต, รตฺติยํ, อาโท, อาทิสฺมึ.

သုဟိသုဘဿော-.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ.

ဥဘဿ သုဟိသွော ဟောတိ; ဥဘောသု, ဥဘောဟိ.

ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ; เช่น อุโภสุ, อุโภหิ.

လ္တုပိတာဒီနမာ သိမှိ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา.

လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စာ ဟောတိ သိမှိ; ကတ္တာ ပိတာ; ပိတု မာတု ဘာတု ဓီတု ဒုဟိတု ဇာမာတု နတ္တု ဟောတု ပေါတု.

ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา; เช่น กตฺตา, ปิตา. (ปิตาทิศัพท์ ได้แก่) ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ.

ဂေ အ စ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดเป็น อะ และ อา.

လတုပိတာဒီနံ အ ဟောတိ ဂေ အာ စ; ဘော ကတ္တ, ဘော ကတ္တာ, ဘော ပိတ, ဘော ပိတာ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อะ และ อา; เช่น โภ กตฺตะ, โภ กตฺตา, โภ ปิตะ, โภ ปิตา.

အယူနံ ဝါ ဒီဃော-.

ทีฆะ อะ อิ และ อุ บ้าง.

အ ဣ ဥ ဣစ္စေသံ ဝါ ဒီဃော ဟောတိ ဂေ ပရေ တိလိင်္ဂေ; ဘော ပုရိသာ, ဘော ပုရိသ, ဘော အဂ္ဂီ, ဘော အဂ္ဂိ, ဘော ဘိက္ခူ, ဘော ဘိက္ခူ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ในลิงค์ทั้งสาม, ทีฆะ อะ อิ และ อุ เหล่านี้บ้าง; เช่น โภ ปุริสา, โภ ปุริสะ, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขุ.

ဃဗြဟ္မာဒိတေ-.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ.

ဃတော ဗြဟ္မာဒိတော စ ဂဿေ ဝါ ဟောတိ; ဟောတိ ကညေ, ဟောတိ ကညာ, ဘော ဗြဟ္မေ, ဘော ဗြဟ္မ, ဘော ကတ္တေ, ဘော ကတ္တ,ဘော ဣသေ, ဘော ဣသိ, ဘော သခေ, ဘော သခ –- သခိ သခီတိ-ဣတ္ထိယံ သိဒ္ဓမေဝ; အာကတိဂဏောယံ; ဧဝမညတြာပိ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; เช่น โหติ กญฺเญ, โหติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺมะ, โภ กตฺเต, โภ กตฺตะ, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สขา. (ส่วน) สขิ และ สขี ในอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปอยู่แล้ว. คณะนี้เป็นอาคติคณะ. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบเช่นนี้.

နာမ္မာဒီဟိ-.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา.

အမ္မာဒီဟိ ဂဿေန ဟောတိ; ဘောတိ အမ္မာ; ဘောတိ အန္နာ, ဘောတိ အမ္ဗာ.

เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา; เช่น โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา.

ရဿော ဝါ-.

รัสสะ บ้าง.

အမ္မာဒီနံ ဂေ ရဿော ဟောတိ ဝါ; ဘောတိ အမ္မ, ဘောတိ အမ္မာ.

ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), รัสสะสระที่สุดของ อมฺม ศัพท์เป็นต้น บ้าง; เช่น โภติ อมฺมะ, โภติ อมฺมา.

ဃော ဿံဿာဿာယံတိံသု-.

รัสสะศัพท์ชื่อว่า ฆะ ในเพราะวิภัตติคือ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ และ ตึสุ.

ဿမာဒိသု ဃော ရဿော ဟောတိ; တဿံ, တဿာ, တဿာယ, တံ, သဘတိံ –-ဧသွိတိ-ကိံ? တာယ, သဟာယ.

ใน สสํ เป็นต้น ฆะ ย่อมเป็นรัสสะ; ตัวอย่างเช่น ตัสสํ, ตัสสา, ตัสสายะ, ตํ, สภติํ –- (ถามว่า) คำว่า เอสุ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) ตายะ, สหายะ.

ဧကဝစနယောသွဃောနံ-.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย แห่งอฆะ (นามที่มิใช่ฆะ)...

ဧကဝစနေ ယောသုဝ ဃဩကာရန္တဝဇ္ဇိတာနံ နာမာနံ ရဿောဟောတိ တိလိင်္ဂေ; ဣတ္ထိံ, ဣတ္ထိယာ, ဣတ္ထိယော, ဝဓုံ, ဝဓုယာ, ဝဓုယော; ဒဒ္ဓိံ, ဒဒ္ဓိနာ, ဒဒ္ဓိနော, သယမ္ဘုံ, သယမဘုနာ, သယမဘုဝေါ –- အဃောနန္တိ-ကိံ? ကညာယ, ကညာယော; ဩဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ.

ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย นามศัพท์ที่เว้นจากฆะและโอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในทั้งสามลิงค์; ตัวอย่างเช่น อิตถิํ, อิตถิยา, อิตถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย; ทัทธิํ, ทัทธินา, ทัทธิโน, สยัมภูํ, สยัมภูนา, สยัมภูโว –- (ถามว่า) คำว่า อฆานัง นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญายะ, กัญญาโย; การรับ โอ (โอคคหณัง) มีประโยชน์ในสูตรภายหลัง.

ဂေ ဝါ-.

ใน เค (วิภัตติ) บ้าง.

အဃောနံ ဂေ ဝါ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ?ဣတ္ထိ, ဣတ္ထိ, ဝဓု, ဝဓု,ဒဒ္ဓိ, ဒဒ္ဓီ, သယမ္ဘု, သယမ္ဘု –- အဃောနံတွေဝ-ဟောတိ ကညာ, ဘော ဂေါ.

แห่งอฆะทั้งหลาย ใน เค (วิภัตติ) ย่อมเป็นรัสสะบ้าง ในทั้งสามลิงค์; อิตถิ, อิตถี, วธุ, วธู, ทัทธิ, ทัทธี, สยัมภู, สยัมภู –- (ถามว่า) เพราะเหตุใดจึงต้องมีคำว่า อฆานัง? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญา, โภ โค.

သိသ္မိံ နာနပုံသကဿ-.

ใน สิ (วิภัตติ) แห่งนามที่มิใช่นปุงสกลิงค์.

နပုံသကဝဇ္ဇိတဿ နာမဿ သိသ္မိံ ရဿော န ဟောတိ. ဣတ္ထိ, ဒဒ္ဓီ, ဝဓူ, သယမ္ဘု –-သိသ္မိန္တိ-ကိံ?ဣတ္ထိံ, အနပုံသကဿာတိ-ကိံ. ဒဒ္ဓိ, ကုလံ.

แห่งนามที่เว้นจากนปุงสกลิงค์ ใน สิ (วิภัตติ) ย่อมไม่เป็นรัสสะ; อิตถี, ทัทธี, วธู, สยัมภู –- (ถามว่า) คำว่า สิสมิํ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) อิตถิํ, (ถามว่า) คำว่า อนปุงสกัสสะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) ทัทธิ, กุลัง.

ဂေါဿာဂသိဟိနံသု ဂါဝဂဝါ-.

แห่ง โค เป็น คาวะ และ ควะ ในวิภัตติทั้งหลายที่มิใช่ คสิหิ และ นังสุ.

ဂသိဟိနံ စဇ္ဇိတာသု ဝိဘတ္တိသု ဂေါသဒ္ဒဿ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ; ဂါဝေါ, ဂဝေါ, ဂါဝေန, ဂဝေန, ဂါဝဿ, ဂဝဿ, ဂါဝသ္မာ, ဂဝသ္မာ, ဂါဝေ, ဂဝေ; အဂသိဟိနံသူတိ-ကိံ? ဘော ဂေါ ဂေါ တိဋ္ဌတိ, ဂေါဟိ, ဂေါနံ.

ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คสิหิ และ นังสุ แห่ง โค ศัพท์ ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ; คาโว, คโว, คาเวนะ, คเวนะ, คาวัสสะ, ควัสสะ, คาวัสมา, ควัสมา, คาเว, คเว; (ถามว่า) คำว่า อคสิหินังสูติ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) โภ โค, โค ติฏฐติ, โคหิ, โคนัง.

သုမှိ ဝါ-.

ใน สุ (วิภัตติ) บ้าง.

ဂေါဿ သုမှိ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ ဝါ; ဂါဝေသု, ဂဝေသု, ဂေါသု.

แห่ง โค ใน สุ (วิภัตติ) ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ บ้าง; คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

ဂဝံ သေန-.

เป็น ควัม พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ) แห่ง โค.

ဂေါဿ သေ ဝါ ဂဝံ ဟောတိ သဟ သေန; ဂဝံ, ဂါဝဿ, ဂဝဿ.

แห่ง โค ใน สะ (วิภัตติ) ย่อมเป็น ควัม บ้าง พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ); ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ.

ဂုန္နဝ နံနာ-.

เป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง พร้อมด้วย นัง (วิภัตติ) แห่ง โค.

နံဝစနေန သဟ ဂေါဿ ဂုန္နံ ဟောတိ ဂဝဉ္စ ဝါ; ဂုန္နံ, ဂဝံ, ဂေါနံ.

พร้อมด้วย นัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง; คุนนัง, ควัม, โคนัง.

နာဿာ-.

เป็น อา แห่ง นา (วิภัตติ) ของ โค.

ဂေါတော နာဿ အာ ဟောတိ ဝါ; ဂါဝါ, ဂဝါ, ဂါဝေန, ဂဝေန.

จาก โค แห่ง นา (วิภัตติ) ย่อมเป็น อา บ้าง; คาวา, ควา, คาเวนะ, คเวนะ.

ဂါဝုမှိ-.

เป็น กาวุ ใน อัง (วิภัตติ).

အံဝစနေ ဂေါဿ ဂါဝု ဝါ ဟောတိ; ဂါဝုံ, ဂါဝံ, ဂဝံ–-ဂေါဿ ဂေါဏာဒေသော န ကတော သဒ္ဒန္တရတ္တာ.

ใน อัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น กาวุ บ้าง; กาวุง, คาวัง, ควัง –- การอาเทศเป็น โคณ แห่ง โค มิได้ทำ เพราะเป็นศัพท์อื่น.

ယံ ပိတော-.

เป็น ยัง จาก ปะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

ပသညီတော အံဝစနဿ ယံ ဝါ ဟောတိ; ဣတ္ထိယံ, ဣတ္ထိံ–-ပိတောတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓိံ, ရတ္တိံ.

จาก ปะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น ยัง บ้าง; อิตถิยัง, อิตถิง –- (ถามว่า) คำว่า ปิโต นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น ยัง ใน) ทัทธิง, รัตติง.

နံ ဈီတော-.

เป็น นัง จาก ฌะ (สัญญี) และ อิ (อักษร).

ဈသညီတော အံဝစနဿ နံ ဝါ ဟောတိ; ဒဒ္ဓိနံ, ဒဒ္ဓိံ–- ကထံ? ဗုဒ္ဓံ အာဒိစ္စဗန္ဓုနန္တိ-ယောဂဝိဘာဂါ; ဈာတိ-ကိံ? ဣတ္ထိံ, ဤတောတိ -ကိံ?အဂ္ဂိံ

จาก ฌะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น นัง บ้าง; ทัทธินัง, ทัทธิง –- (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) พุทธัง อาทิจจะพันธุนัง (สำเร็จได้) ด้วยการแยกโยคะ; (ถามว่า) คำว่า ฌะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อิตถิง; (ถามว่า) คำว่า อิ (อิโต) นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อัคคิง.

ယောနံ နောနေ ပုမေ-.

เป็น โน และ เณ แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ในปุงลิงค์.

ဈိတော ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ, ဒဒ္ဓိနော, ဒဒ္ဓိနေ, ဒဒ္ဓီ–-ဈီတောတွေဝ အဂ္ဂီ; ပုမေတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓီနိ, ကုလာနိ.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เณ บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์; ทัทธิโน, ทัทธิเน, ทัทธี –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคี; (ถามว่า) คำว่า ปุเม นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น โน เณ ใน) ทัทธีนิ, กุลานิ.

နော-.

เป็น โน.

ဈိတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဒဒ္ဓိနော တိဋ္ဌန္တိ, ဒဒ္ဓိနော ပဿ, ဒဒ္ဓီ ဝါ.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์; ทัทธิโน ติฏฐันติ, ทัทธิโน ปัสสะ, หรือ ทัทธี.

သ္မိနော နိ-.

เป็น นิ แห่ง สฺมิง (วิภัตติ).

ဈိတော သ္မိံဝစနဿ နိ ဟောတိ ဝါ; ဒဒ္ဓိနီ, ဒဒ္ဓိသ္မိံ, ဈိတော တွေဝ-အဂ္ဂိသ္မိံ.

จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง สฺมิง วจนะ ย่อมเป็น นิ บ้าง; ทัทธินี, ทัทธิสฺมิง –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคิสฺมิง.

အမ္ဗဝါဒီဟိ-.

จาก อัมพะ เป็นต้น.

အမ္ဗုအာဒီဟိ သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ; ဖလံ ပတတိ အမ္ဗုနိ,’ပဒုမံ ယထာ ပံသုနိ အာတပေ ကတံ’, ဝါတွေဝ-အမ္ဗုမှ, ပံသုမှိ.

หลังอัมพุศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) ผลํ ปตติ อัมพุนิ, 'ปทุมํ ยถา ปังสุนิ อาตเป กตํ', ถ้าไม่แปลง (เป็นนิ) เป็น อัมพุมฺหะ, ปังสุมฺหิ.

ကမ္မာဒိတော-.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น.

ကမ္မာဒိတော သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ; ကမ္မနီ, ကမ္မေ; ကမ္မ စမ္မ ဝေသ္မ ဘသ္မ ဗြဟ္မ အတ္တ အာတုမ ဃမ္မ မုဒ္ဓ–-ကမ္မာဒိတောတိ-ကိံ? ဗုဒ္ဓေ.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) กัมมะนี, กัมเม; (ศัพท์หมวดกัมมาทิ ได้แก่) กัมมะ, จัมมะ, เวสฺมะ, ภัสฺมะ, พรหมะ, อัตตะ, อาตุมา, ฆัมมะ, มุทธะ. คำว่า กัมมาทิโต เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) พุทเธ.

နာဿေနော-.

แปลงนาวิภัตติเป็นเอโน.

ကမ္မာဒိတော နာဝဝနဿ ဧနော ဝါ ဟောတိ; ကမ္မေန, ကမ္မနာ, စမ္မေန, စမ္မနာ–-ကမ္မာဒိတောတွေဝ-ဗုဒ္ဓေန.

หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงนาวิภัตติเป็นเอโนบ้าง; (เช่น) กัมเมนะ, กัมมะนา, จัมเมนะ, จัมมะนา. ด้วยบทว่า กัมมาทิโต นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) พุทเธนะ.

ဈလာ သဿ နော-.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

ဈလတော သဿ နော ဝါ ဟောတိ; အဂ္ဂိနော, အဂ္ဂိဿ, ဒဒ္ဓိနော ဒဒ္ဓိဿ, ဘိက္ခုနော, ဘိက္ခုဿ, သယမ္ဘုနော, သယမ္ဘုဿ–-ကထံ?’ယော ဝါ သိဿော မဟာမုနေ’တိ.

หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโนบ้าง; (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, ทัทธิโน, ทัทธิสสะ, ภิกขุโน, ภิกขุสสะ, สยัมภูโน, สยัมภูสสะ. อย่างไร? (เช่น) 'โย วา สิสฺโส มหามุเน' ดังนี้.

ဣတော ကွဝီ သဿ ဋာနုဗန္ဓေတိ -()

อิโต กฺวะวี สัสสะ ฏานุพันเธติ.

ဗြဟ္မာဒိသု ပါဌာ သဿ ဧ ဋာနုဗန္ဓော.

ในพรหมศัพท์เป็นต้น เพราะปาฐะ แปลงสสะวิภัตติเป็นเอ มี ฏ เป็นอนุพันธ์.

နာ သ္မာဿ-.

แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนา.

ဈလတော သ္မာဿ နာ ဟောတိ ဝါ; အအဂ္ဂိနာ အဂ္ဂိသ္မာ ဒဒ္ဓိနာ, ဒဒ္ဓိသ္မာ, ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုသ္မာ, သယမ္ဘုနာ, သယမ္ဘုသ္မာ.

หลังฌะและละ แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนาบ้าง; (เช่น) อัคคินา, อัคคิสฺมา, ทัทธินา, ทัทธิสฺมา, ภิกขุนา, ภิกขุสฺมา, สยัมภูนา, สยัมภูสฺมา.

လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ-.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโว ในปุลลิงค์.

လတော ယောနံ ဝေါ ဟောတိ ဝါ ပလ္လိင်္ဂေ; ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခူ, သယမ္ဘုဝေါ, သယမ္ဘု–-ပုမေတိ-ကိံ?အာယူနိ.

หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ภิกขะโว, ภิกขู, สยัมภูโว, สยัมภู. คำว่า ปุเม เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อายูนิ.

ဇနတွာဒိတော နော စ-.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโว.

ဇန္တွာဒိတော ယောနံ နော ဟောတိ ဝေါ စ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဇန္တုနော, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော, ဂေါတြဘုနော, ဂေါတြဘုဝေါ, ဂေါတြဘအ, သဟဘုနော, သဟဘုဝေါ, သဟဘု.

หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ชันตุโน, ชันตะโว, ชันตุโย, โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู, สหภูโน, สหภูโว, สหภู.

ကုတော-.

หลังกุปัจจัย.

ကုပ္ပစ္စယန္တတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဝိဒုနော, ဝိဒူ, ဝိညုနော, ဝိည, သဗ္ဗညုနော, သဗ္ဗည.

หลังศัพท์ที่มีกุปัจจัยเป็นที่สุด แปลงโยวิภัตติเป็นโนบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) วิทุโน, วิทู, วิญญุโน, วิญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญู.

လောပေါ’မုသ္မာ-.

ลบโยวิภัตติหลังอมุศัพท์.

အမုသဒ္ဒတော ယောနံ လောပေါဝ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; အမူ ပုမေတွေဝ-အမုယော,အမူနိ; ဝေါ’ပဝါဒါ’ယံ.

หลังอมุศัพท์ ลบโยวิภัตติเท่านั้นในปุลลิงค์; (เช่น) อมู. ด้วยบทว่า ปุเม นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) อมุโย, อมุนิ. สูตรนี้เป็นข้อยกเว้นของโววิภัตติ.

န နော သဿ-.

ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน.

အမုသ္မာ သဿ နော န ဟောတိ; အမုဿ, နောတိ-ကိံ? အမုယာ.

หลังอมุศัพท์ ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน; (เช่น) อมุสฺส. คำว่า โน เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อมุยา.

ယောလောပနိသု ဒီဃော-.

ทีฆะเมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ.

ယောနံ လောပေ နိသုဝ ဒီဃော ဟောတိ; အဋ္ဌိ, အဋ္ဌီနိ; ယောလောပ နိသူတိ-ကိံ? ရတ္တိယော.

เมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ ย่อมมีการทีฆะ; (เช่น) อฏฺฐิ, อฏฺฐีนิ. คำว่า ยโลปนิสุ เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) รตฺติโย.

သုနံဟိသု-.

ในสุ นํ และหิวิภัตติ.

ဧသု နာမဿ ဒီဃော ဟောတိ; အဂ္ဂီသု, အဂ္ဂီနံ, အဂ္ဂီဟနိ.

ในวิภัตติเหล่านี้ ทีฆะสระท้ายนาม; (เช่น) อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ.

ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ-.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ.

ပဉ္စာဒီနံ ဝဒ္ဒသန္နံ သုနံဟိသွ ဟောတိ; ပဉ္စသု, ပဉ္စန္နံ, ပဉ္စဟိ, ဆသု, ဆန္န, ဆဟိ; ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသာ.

หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ ในสุ นํ และหิวิภัตติ; (เช่น) ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ. อย่างนี้จนถึง 18.

ယဝါဒေါ န္တုဿ-.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ.

ယဝါဒိသု န္တုဿ အ ဟောတိ; ဂုဏဝန္တာ, ဂုဏဝန္တံ, ဂုဏဝန္တေ, ဂုဏဝန္တေန, ဣစ္စာဒိ–-ယွာဒေါတိ-ကိံ? ဂုဏဝါ တိဋ္ဌတိ. အမုဿာ-မ.

ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ; (เช่น) คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน เป็นต้น. คำว่า ยวาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) คุณวา ติฏฺฐติ. อมุสฺสา-ม.

န္တဿ စ ဋ ဝံသေ-.

และแปลง นฺต ปัจจัยเป็น ฏ ในวํสศัพท์.

အံသေသု န္တပ္ပစ္စယယဿ ဋ ဟောတိ ဝါ န္တုဿ စိ;’ ယံ ယံ ဟိရာဇ ဘဇတိ သတံ ဝါ ယဒိ ဝါ အသံ’’ ကိစ္စာနိ ကုဗ္ဗဿ ကရေယျ ကိစ္စံ’’ဟိမဝံစ ပဗ္ဗတံ’,’သုဇာတိ မန္တော’ပိ အဇာတိမဿ’ ယောဂဝိဘာဂေနာညတြာပိ’စက္ခုမာ အန္ဓိတာ ဟောန္တိ’’ ဝဂ္ဂုမုဒါတီရိယာ ပန ဘိက္ခူ ဝဏ္ဏဝါ ဟောန္တိ.’

ในบางกรณี ของ -นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น ฏ หรือของ -นฺต ปัจจัย เป็น จิ. (เช่น) 'พระราชาใด ย่อมคบหาซึ่งสัตบุรุษ หรืออสัตบุรุษ', 'พึงทำกิจของบุคคลผู้ทำกิจ', 'และภูเขาหิมวันต์', 'แม้ผู้มีมนต์อันดี ก็เป็นผู้ไม่มีชาติ'. โดยการแยกโยคะ (สูตร) แม้ในที่อื่น (เช่น) 'ผู้มีจักษุทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มืดบอด', 'แต่ภิกษุทั้งหลายผู้มีเสียงไพเราะ ย่อมเป็นผู้มีวรรณะ'.

ယောသုဇ္ဈိဿ ပုမေ-.

ของ โย, สุ และ ชฺฌิ (วิภัตติ) ในปุงลิงค์.

ဈသညဿ ဣဿ ယောသု ဝါ ဋ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ;အဂ္ဂသော အဂ္ဂီ–-ဈဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ဣကာရန္တသမုဒါယဿ ဋော မာ သိယာတိရတ္တိယော; ဣဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ဒဏ္ဍိနော; ပုဝေတိ-ကိံ; အဋ္ဌိ.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ชะ และของสระอิ ในโยวิภัตติ ย่อมเป็น ฏ บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) อคฺคโส, อคฺคี. การระบุ ชะ เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้หมู่คำที่มีสระอิเป็นที่สุด เป็น ฏ (เช่น) รตฺติโย. การระบุ อิ เพื่ออะไร? (เช่น) ทณฺฑิโน. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อฏฺฐิ.

ဝေဝေါသု လုဿ-.

ใน เว และ โว (วิภัตติ) ของศัพท์ที่ชื่อว่า ลุ.

လသညဿ ဥဿ ဒွေဝေါသု ဋ ဟောတိ; ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဝေဝေါသူတိ-ကိံ?စန္တုယော; ဥဂ္ဂဟဏံ ကိံ; သယမ္ဘုဝေါ.

ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ และของสระอุ ใน เว และ โว ทั้งสอง ย่อมเป็น ฏ. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. การระบุ เว และ โว เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย. การระบุ อุ เพื่ออะไร? (เช่น) สยมฺภูโว.

ယောမှိ ဝါ ကွဝိ-.

ในโยวิภัตติ บ้าง ในบางที่.

ယောမှီ ကွစိ လသညဿ ဝါ ဋ ဟောတိ; ဟေတယော,’နန္ဒန္တိ တံ ကုရယော ဒဿနေန အဇ္ဇေဝ တံ ကုရယော ပါပယာတု’ ဝါတိ-ကိံ ဟေတုယော.

ในโยวิภัตติ ในบางที่ ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ย่อมเป็น ฏ บ้าง. (เช่น) เหตุโย. 'หมู่ชนเหล่านั้น ย่อมยินดีด้วยการเห็น ในวันนี้ขอหมู่ชนเหล่านั้นจงถึงซึ่งสิ่งนั้น'. การระบุ วา (บ้าง) เพื่ออะไร? (เช่น) เหตุโย.

ပုမာလပနေ ဝေဝေါ-.

ในอาลปนะของปุงลิงค์ (เป็น) เว และ โว.

လသညတော ဥတော ယောဿာလပနေ ဝေဝေါ ဟောန္တိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခူ–-ပုမေတိ-ကိံ; အာယူနိ; အာလပနေတိ-ကိံ?စန္တုယော တိဋ္ဌန္တိ; လုတာတွေဝ္ै-ဓေနုယော,သယမ္ဘုဝေါ.

หลังสระอุของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ในอาลปนะของโยวิภัตติ ย่อมเป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อายุนิ. การระบุ อาลปนะ เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ. (ตามอำนาจของ ลุ) เช่น เธนุโย, สยมฺภูโว.

သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘိမှိ-.

ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ (วิภัตติ) (เป็น) มฺหา, ภิ และ มฺหิ.

နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘိမှိ ဝါ ဟောန္တိ ယထာ က္ကမံ; ဗုဒ္ဓမှာ, ဗုဒ္ဓသ္မာ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓမှိ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ–-ဗဟုလာဓိကာရာပဝါဒဝီသယေ’ပိ; ဒသသဟဿိမှိ ဓာတုယာ.

เบื้องหลังแต่นาม ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ วิภัตติ ย่อมเป็น มฺหา, ภิ และ มฺหิ บ้าง ตามลำดับ. (เช่น) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. แม้ในขอบเขตของข้อยกเว้นที่มีอำนาจมาก (เช่น) ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา.

သုဟိသွဿေ-.

ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) ของสระอะ (เป็น เอ).

အကာရန္တဿ သုဟိသွေ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေသု, ဗုဒ္ဓေဟိ.

ของอการันต์ ใน สุ และ หิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (เช่น) พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ.

သဗ္ဗာဒီနံ နမှိ စ-.

ของสัพพาทิศัพท์ และใน นํ วิภัตติ.

အကာရန္တာနံ သဗ္ဗာဒီနံ ဧ ဟောတိ နမှိ သုဟိသုစ; သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗေသု, သဗ္ဗေဟိ–-သဗ္ဗာဒီနန္တိ-ကိံ?ဗုဒ္ဓါနံ; အဿေတွေဝ အမူသံ.

ของสัพพาทิศัพท์ที่เป็นอการันต์ ย่อมเป็น เอ ใน นํ, สุ และ หิ วิภัตติด้วย. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ. การระบุ สัพพาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) พุทฺธานํ. ของสระอะเท่านั้น (เช่น) อมูสํ.

သဗ္ဗ ကတရ ကတမ ဥဘယ ဣတရ အည အညတရ အညတမ;

สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม.

ပုဗ္ဗပရာပရဒက္ခိဏုတ္တရာဓရာနိ ဝဝတ္ထာယမသညာယံ-().

ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร (ศัพท์เหล่านี้) ในการกำหนด และในอสัญญา (ไม่ใช่ชื่อเฉพาะ).

ယတျ တ ဧတ ဣမ အမု ကိံ ဧက တုမှ အမှ (ဣစ္စေတေ သဗ္ဗာဒယော )

ย, ตฺย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, ตุมฺห, อมฺห (เหล่านี้ชื่อว่าสัพพาทิ).

သံသာနံ-.

(เป็น) สํ และ สานํ.

သဗ္ဗာဒိတော နံဝစနဿ သံသာနံ ဟောန္တိ; သဗ္ဗေသံ, သဗ္ဗေသာနံ.

หลังสัพพาทิศัพท์ นํ วิภัตติ ย่อมเป็น สํ และ สานํ. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

ဃပါ သဿ ဿာ ဝါ-.

หลัง ฆ และ ปา (ปัจจัย) ส วิภัตติ เป็น สฺสา บ้าง.

သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သဿ ဿာ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဿာ, သဗ္ဗာယ, ပဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสา บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสา, สพฺพาย. การระบุ (ปา) เพื่อประโยชน์ในการถือเอาในสูตรหลัง.

သ္မိနော ဿံ-.

สฺมิ วิภัตติ เป็น สฺสํ.

သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သ္မိနော ဿံ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗာယ; အမုဿံ, အမုယာ.

หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสํ บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสํ, สพฺพาย; อมุสฺสํ, อมุยา.

ယံ-.

(เป็น) ยํ.

ဃပတော သ္မိနော ယံ ဝါ ဟောတိ; ကညာယံ, ဒညာယ, ရတ္တိယံ, ရတ္တိယာ, ဝဓုယံ, ဝဓုယာ, သဗ္ဗာယံ, သဗ္ဗာယ, အမုယံ, အမုယာ.

หลัง ฆ และ ปา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ยํ บ้าง. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย; รตฺติยํ, รตฺติยา; วธุยํ, วธุยา; สพฺพายํ, สพฺพาย; อมุยํ, อมุยา.

တိံ သဘာပရိသာယ-.

(เป็น) ตึ ใน สภา และ ปริสา.

သဘာပရိသာဟိ သ္မိနော တိံ ဝါ ဟောတိ; သဘတိံ, သဟာယ, ပရိသတိံ, ပရိသာယ.

หลัง สภา และ ปริสา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ตึ บ้าง. (เช่น) สภตึ, สภาย; ปริสตึ, ปริสาย.

ပဒါဒီဟိ သိ-.

หลัง ปท เป็นต้น (เป็น) สิ.

ဧဟိ သ္မိနော သိ ဟောတိ ဝါ, ပဒသိ, ပဒသ္မိံ, ဗိလသိ, ဗိလသ္မိံ.

หลังศัพท์เหล่านั้น สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สิ บ้าง. (เช่น) ปทสิ, ปทสฺมึ; พิลสิ, พิลสฺมึ.

နာဿ သာ-.

นะ เป็น สา

ပဒါဒီဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ; ပဒသာ, ပဒေန, ဗိလသာ, ဗိလေန.

หลังปทาทิศัพท์ แปลง นะ เป็น สา บ้าง; ปทสา, ปเทน; พิลสา, พิลเลน

ကောဓာဒီဟိ-.

หลังโกธาทิศัพท์

ဧဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ; ကောဓသာ, ကောဓေန, အတ္ထသာ, အတ္ထေန.

หลังโกธาทิศัพท์เหล่านั้น แปลง นะ เป็น สา บ้าง; โกธสา, โกเธน; อัตถสา, อัตเถน

အတေန-.

หลังอการันต์ แปลง นะ เป็น เอนะ

အကာရန္တတော ပရဿ နာဝဝနဿ ဧနာဒေသော ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေန; အတောတိ-ကိံ?အဂ္ဂိနာ.

การแปลง นะ วิภัตติ ที่อยู่หลังอการันต์ เป็น เอนะ ย่อมมี; พุทเธน; อโตติ-กิง? อัคคินา

သိဿော-.

แปลง สิ เป็น โอ

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ ဩ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေါ; အတော တွေဝ-အဂ္ဂိ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น โอ ย่อมมี; พุทโธ; อโต ตฺเวว-อัคคิ

ကွစေ ဝါ-.

ในบางแห่ง บ้าง

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ ကွစိ;’ဝနပ္ပ ဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ’ အပဝါဒဝိသယေ’ပိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ, သုခေ, ဒုက္ခေ–-ဝါတိ-ကိံ? ဝနပ္ပဂုမ္ဗော; ကွစီတိ-ကိံ? ပက္ခေ သဗ္ဗတ္ထ မာ ဟောတု.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น เอ บ้างในบางแห่ง; ‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’ เพราะมีการทำโดยมากแม้ในอัปวาทวิสัย; สุเข, ทุกเข; วาติ-กิง? วนปฺปคุมฺโพ; กฺวจีติ-กิง? เพื่อไม่ให้มีในที่ทั้งปวงในอีกฝ่ายหนึ่ง

အံ နပုံသကေ-.

แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์

အကာရန္တတော နာမသ္မာ သဿ အံ ဟောတိ နပုံသကလိင်္ဂေ ရူပံ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ย่อมมีในนปุงสกลิงค์

ယောနံ နိ-.

แปลง โย เป็น นิ

အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နိ ဟောတိ နပုံသကေ; သဗ္ဗာနိ, ရူပါနိ –-နိစ္စဝိဓာနေ ဖလမေကစ္စာဒိသဗ္ဗာဒနံ ပဌမာယ.

หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย เป็น นิ ย่อมมีในนปุงสกลิงค์; สัพพานิ, รูปานิ; ในนิจจวิธาน มีผลในปฐมาวิภัตติของศัพท์มี เอกัจจะ และ สัพพะ เป็นต้น

ဈလာ ဝါ-.

หลัง ช และ ล บ้าง

ဈလတော ယောနံ နိ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; အဋ္ဌိနိ, အဋ္ဌီ, အာယူနိ, အာယူ.

หลัง ช และ ล แปลง โย เป็น นิ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อัฏฐินิ, อัฏฐี; อายูนิ, อายู

လောပေါ-.

การลบ

ဈလတော ယောနံ လောပေါ ဟောတိ; အဋ္ဌီ, အာယူ, အဂ္ဂီ, ဘိက္ခူ, ဈလာတွေဝ-အဂ္ဂယော; ပဂေဝ ကသ္မာ န ဟောတိ; အန္တရင်္ဂတ္တာ အာကရဿ.

หลัง ช และ ล ลบ โย วิภัตติ; อัฏฐี, อายู, อัคคี, ภิกขู; (ในคำว่า) อัคคโย (ทำไมไม่ลบ) ทั้งที่เป็น ช และ ล; ทำไมไม่ลบเสียก่อน; เพราะความเป็นอันตรังคะของอาการ

ဇန္တုတွီဃေပေဟိ ဝါ-.

หลัง ชนฺตุ, ตุ, อี, ฆ, ป, เอ บ้าง

ဇန္တုဟေတူဟိ ဤကာရန္တေဟိ ဃပသညောဟိဝ ပရေသံ ယောနံ ဝါ လောပေါ ဟောတိ; ဇန္တု ဇန္တုယော, ဟေတု ဟေတုယော, ဒဒ္ဓီ ဒဒ္ဓီယော, ကညာ ကညာယော, ရတ္တီ ရတ္တိယော, ဣတ္ထီ ဣတ္ထိယော, ဒေဏူ ဒေဏုယာ, ဝ္ैဓူ ဝဓုယော.

ลบ โย วิภัตติ ที่อยู่หลัง ชนฺตุ, เหตุ, ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ และศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆ และ ป บ้าง; ชนฺตุ, ชนฺตุโย; เหตุ, เหตุโย; ททฺธี, ททฺธิโย; กญฺญา, กญฺญาโย; รตฺตี, รตฺติโย; อิตฺถี, อิตฺถิโย; เธนู, เธนุโย; วธู, วธุโย

ယေပဿိဝဏ္ဏဿ-.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป เมื่ออยู่หน้า ยะ

ပသညဿ ဣဝဏ္ဏဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ယကာရေ; ရတျော ရတျာ ရတျံ, ပေါက္ခရညော ပေါက္ခရည္ဉာ ပေါက္ခရညံ–-ဝါတွေဝ-ရတ္တိယော; ပဿာတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓိယော; ဣဝဏ္ဏဿာတိ-ကိံ? ဓေနုယော ဝဓုယာ; က္ैထံ; အနုညာတော အဟံ မတျာတိ?’ ယေ ပဿာ’တိ-ယောဂဝိဘာဂါ.

ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป บ้าง เมื่อมี ยะ อักษรอยู่เบื้องหลัง; รตฺโย, รตฺยา, รตฺยํ; โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ; วาติ-เอว - รตฺติโย; ปสฺสาติ-กิง? ททฺธิโย; อิวณฺณสฺสาติ-กิง? เธนุโย, วธุยา; กถํ? อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา; ด้วยการแบ่งสูตรว่า เย ปสฺสา

ဂသီနံ-.

การลบวิภัตติมี คะ และ สิ เป็นต้น

နာမသ္မာ ဂသီနံ လောပေါ ဟောတိ ဝိဇ္ဈန္တရာဘာဝေ; ဘော ပုရိသ, အယံ ဒဒ္ဓီ.

ลบ คะ และ สิ วิภัตติ จากนาม เมื่อไม่มีสิ่งอื่นคั่นในระหว่าง; โภ ปุริส, อยํ ททฺธี

အသံချေဟိ သဗ္ဗာသံ-.

ลบวิภัตติทั้งปวง หลังอสังขยศัพท์

အဝိဇ္ဇမာနသင်္ချေဟိ ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါဟောတိ;ဝ ဝါ ဧဝဧဝံ. ဧတသ္မာယေဝ လိင်္ဂါ [ ] အသင်္ချေဟိ သျာထုပ္ပတ္တျနုမီယတေ.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังศัพท์ที่ไม่มีจำนวน; ว, วา, เอว, เอวํ; จากลิงค์นี้นั่นเอง จึงอนุมานได้ว่ามีการลง สิ เป็นต้น หลังอสังขยศัพท์

ဧကတ္ထတာယံ-.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน

ဧကတ္ထီဘာဝေ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတိ ဗဟုလံ; ပုတ္တီယတိ, ရာဇပုရိသော, ဝါသိဋ္ဌော–- ကွဝိ န ဟောတိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ; ပရန္တပေါ. ဘဂန္ဒရော, ပရဿပဒံ, အတ္တနောပဒံ, ဂဝမ္ပတိ, ဒေဝါနမ္ပိယတိဿော, အန္တေဝါသီ, ဇနေသုတော, မမတ္တံ, မာမကော.

ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน ลบวิภัตติทั้งปวงโดยมาก; ปุตฺติยติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ; บางแห่งไม่ลบเพราะพหุลวิธาน; ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานมฺปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต, มมตฺตํ, มāmako

ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော-.

หลัง อม ปัจจัย เป็นต้น ที่อยู่ข้างหน้า

အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတိ; အဓိတ္ထီ–-ဣဓ န ဟောတိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ, ယထာပတ္တိယာ, ယယထာပရိသာယ; ပုဗ္ဗသ္မာတိ-ကိံ?ဂါမံ ဂတော.

ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทที่มีเนื้อความเดียวกัน ซึ่งมี อม ปัจจัยเป็นต้นที่มีเนื้อความเดียวกันอยู่ข้างหน้า; อธิฏฺฐี; ในที่นี้ไม่ลบเพราะพหุลวิธาน เช่น ยถาปตฺติยา, ยถาปริสาย; ปุพฺพสฺมาติ-กิง? คามํ คโต

နာတောမပဉ္စမိယာ-.

ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ

အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ န ဟောတိ အသ္တု ဘဝတျပဉ္စမျာ; ဥပကုမ္ဘံ, အပဉ္စမိယာတိ-ကိံ? ဥပကုမ္ဘာ အာနယ.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) วิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลังอการันต์นั้นย่อมไม่ลบ และกลายเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ; อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อปญฺจมิยา?) อุปกุมฺภา อานย (จงนำมาจากใกล้หม้อ)

ဝါ တနိယာသတ္တမိနံ-

เป็น อํ ได้บ้าง ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ

အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ တတိယာသတ္တမိနံ ဝါ အံ ဟောတိ; ဥပကုမ္ဘေန ကတံ, ဥပကုမ္ဘံ ကတံ, ဥပကုမ္ဘေ နိဓေဟိ, ဥပကုမ္ဘံ နိဓေဟိ.

เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อํ ได้บ้าง; อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเภ นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ

ရာဇဿိ နာမှိ-.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ

နာမှိ ရာဇဿိ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဒတ္တေန ရာဇိနာ; ဝါတွေ ဝရညာ.

ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ ได้บ้าง; สพฺพทตฺเตน ราชินา; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า รญฺญา ด้วย

သုနံဟိသူ-.

ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติทั้งหลาย

ရာဇဿ ဦ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု; ရာဇူသု ရာဇေသု, ရာဇူနံ ရညံ, ရာဇူဘိ ရာဇေဘိ.

แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อู ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูภิ ราเชภิ

ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ-.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ

ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ ဋေ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု; ဧသု ဣမေသု, ဧသံ ဣမေသံ, ဧဟိ ဣမေဟိ–-အနိတ္ထိယန္တိ-ကိံ? ဣမာသု, ဣမာယံ, ဣမာဟိ.

แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอหิ อิเมหิ; อนิตฺถิยนฺติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนิตฺถิยํ?) อิมาสุ, อิมายํ, อิมาหิ

နာမ္ဘနိမိ-.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ เป็น อน และ อิมิ

ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ နာမှိ အန္ैမိ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ; အနေန, ဣမိနာ; အနိတ္ထိယံတွေဝ-ဣမာယ.

ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น อน และ อิมิ; อเนน, อิมินา; เพราะคำว่า อนิตฺถิยํ นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) อิมาย

သီမ္ဘနပုံသကဿာယံ-.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ

ဣမသဒ္ဒဿာနပုံသကဿ အယံ ဟောတိ သိမှိ; အယံ ပုရိသော, အယံ ဣတ္ထီ; အနပုံသကဿာတိ-ကိံ?ဣမံ.

ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ; อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี; อนปุงฺสกสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนปุงฺสกสฺส?) อิมํ

တျတေတာနံ တဿ သော-

แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ

တျတေတာနမနပုံသကာနံ တဿ သော ဟောတိ သိမှိ; သျော ပုရိသော, သျာ ဣတ္ထိ; ဧဝံ သော, သာ, ဧသော, ဧသာ –-အနပုံသက ဿေတွ္ैဝ-တျံ, တံ, ဧတံ.

ในสิวิภัตติ แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี; โส, สา, เอโส, เอสา ก็เช่นเดียวกัน; เพราะคำว่า อนปุงฺสกสฺส นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) ตฺยํ, ตํ, เอตํ

မဿာမုဿ-.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ

အနပုံသကဿာမုဿ မကာရဿ သော ဟောတိ သိမှိ; အသု ပုရိသော, အသု ဣတ္ထိ.

ในสิวิภัตติ แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี

ကေ ဝါ-.

หรือแปลงเป็น กะ บ้าง

အမုဿ မဿ ကေ ဝါ သော ဟောတိ; အသုကော အမုကော, အသုကာ အမုကာ, အသုကံ အမုကံ, အသုကာနိ အမုကာနိ.

แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น กะ บ้าง (ในที่ที่มีการแปลงเป็น สะ); อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ

တတဿ နော သဗ္ဗာသု-.

แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง

တသဒ္ဒဿ တဿ နော ဝါ ဟောတိ သဗ္ဗာသုဝိဘတ္တီသု; နေ, တေ, နာယော, တာယော, နံ, တံ, နာနိ, တာနိ ဣစ္စာဒိ.

ในวิภัตติทั้งปวง แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ได้บ้าง; เน เต, นายะ ตายะ, นํ ตํ, นานิ ตานิ เป็นต้น

ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယယဿံဿာသံမ္ဘာမှိသဝိမဿ စ-.

แปลง ต ศัพท์ และ อิม ศัพท์ เป็น อะ ในวิภัตติทั้งหลายมี ส, สฺมา, สฺมึ, สฺสาย, ยสฺสํ, สฺสา, สํ, มฺหา และ มฺหิ เป็นต้น

သာဒိသွိမဿ တတဿ စ ဋော ဝါ ဟောတိ; အဿ္ैမဿ, အသ္မာ, ဣမသ္မာ, အသ္မိံ ဣမသ္မိံ,အဿာယ ဣမိဿာယ, အဿံ ဣမဿံ, အဿာ ဣမိဿာ, အာသံ ဣမာသံ, အမှာ ဣမမှာ, အမှိ ဣမမှိ; အဿ တဿ, အသ္မာ တသ္မာ, အသ္မိံ တသ္မိံ, အဿာယ တဿာယ, အဿံ တဿံ, အဿာ တဿာ, အာသံ တာသံ, အမှာ တမှာ, အမှိ တမှိ. ဿာယာဒိဂ္ဂဟဏ မာဒေသန္တရေ မာ ဟောတုတီ.

แปลง อิม ศัพท์ และ ต ศัพท์ เป็น อะ ได้บ้าง ในวิภัตติมี ส เป็นต้น; อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ; อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ; การถือเอา สฺสาย เป็นต้น เพื่อมิให้มีการอาเทศในที่อื่น

ဋာ သိဿိသိသ္မာ-.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ

ဣသိသ္မာ သိဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ;’ ယောနဇ္ဇ ဝိနယေ ကင်္ခံ အတ္ထဓမ္မဝိဒူ ဣသေ’ ဝါတွေဝ-ဣသိ.

ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ ได้บ้าง; ‘โยนชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสิ

ဒုတိယဿ ယောဿ-.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ เป็น เอ

ဣသိသ္မာ ပရဿ ဒုယာယောဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ;’ သမဏေ ဗြာဟ္မဏေ ဝန္ဒေ သမ္ပန္နစရဏေ ဣသေ’ ဝါတွေဝ-ဣသယော ပဿ; ဒုတိယဿာတိ-ကိံ?ဣသယော တိဋ္ဌန္တိ.

แปลง โย ทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังอิสิศัพท์ เป็น เอ ได้บ้าง; ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสโย ปสฺส; ทุติยสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า ทุติยสฺส?) อิสโย ติฏฺฐนฺติ

ဧကစ္စာဒိဂတော-.

ในเอกัจจศัพท์เป็นต้น

အကာရန္တေဟိ ဧကစ္စာဒီဟိ ယောနံ ဋေ ဟောတိ; ဧကစ္စေ တိဋ္ဌန္တိ, ဧကစ္စေ ပဿ–-အတောတိ-ကိံ? ဧကစ္စာယော; ဧဝံ ဧသသ ပဌမ.

แปลง โย วิภัตติ หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์ เป็น เอ; เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกจฺเจ ปสฺส; อโตติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อโต?) เอกจฺจาโย; เอโส ปฐโม ก็เช่นเดียวกัน

န နိဿ ဋာ-.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์.

ဧကစ္စာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ; ဧကစ္စာနိ.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้น; เช่น เอกัจจานิ.

သဗ္ဗာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ; သဗ္ဗာနိ.

ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังสัพพศัพท์เป็นต้น; เช่น สัพพานิ.

ယေယာနမေဋ-.

เยยานเมตะ.

အကာရန္တေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ယောနမေဋ ဟောတိ; သဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ သဗ္ဗေ ပဿ; အတောတွေဝ-သဗ္ဗာယော.

โยวิภัตติของสัพพศัพท์เป็นต้นที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เอตะ; เช่น สัพเพ ติฏฐันติ, สัพเพ ปัสสะ; คำว่า 'ที่ลงท้ายด้วย อะ' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า สัพพาโย.

နာညဉ္စ နာမပ္ပဓာနာ-.

และไม่เป็น (กิจอื่น) ของนามศัพท์ที่ไม่เป็นประธาน.

နာမဘုတေဟိ အပ္ပဓာနေဟိ စ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိကာရိယန္တံ န ဟောတိ; တေ သဗ္ဗာ, တေ ပိယသဗ္ဗာ, တေ အတိ သဗ္ဗာ.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นนามศัพท์และไม่เป็นประธาน ย่อมไม่เป็นไป; เช่น เต สัพพา, เต ปิยสัพพา, เต อติสัพพา.

တတိယတ္ထယောဂေ-.

ในตติยัตถโยคะ.

တတိယတ္ထေန ယောဂေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိ ကာရိယန္တံ န ဟောတိ; မာသေနပုဗ္ဗာနံ မာသပုဗ္ဗာနံ.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในตติยัตถโยคะ ย่อมไม่เป็นไป; เช่น มาเสนะปุพพานัง, มาสปุพพานัง.

စတ္ထသမာသေ-.

ในจัตถสมาส.

စတ္ထသမာသဝိသယေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိ ကာရိယန္တံ န ဟောတိ; ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနံ–-သမာသေတိ-ကိံ?အမုသဉ္စ တေသဉ္စ ဒေဟိ.

สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมไม่เป็นไป; เช่น ทักขิณุตตรปุพพานัง; คำว่า 'ในสมาส' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า อมุสัญจะ เตสัญจะ เทหิ.

ဝေဋ-.

เวตะ.

စတ္ထသမာသဝိသယေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယဿေဋ ဝုတ္တော တဿ ဝါ ဟောတိ; ပုဗ္ဗုတ္တရေ, ပုဗ္ဗုတ္တရာ.

เอตะที่กล่าวไว้ของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมเป็นไปบ้าง; เช่น ปุพพุตตเร, ปุพพุตตรา.

ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဇဟိ-

จากปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์.

ဧတေဟိ ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ သဝိသယေ ဧဋ ဝါ ဟောတိ?ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗာ, ပရေ ပရာ, အပရေ အပရာ,ဒက္ခိဏေ ဒက္ခိဏာ, ဥတ္တရေ ဥတ္တရာ, အဓရေ အဓရာ–-ဆဟီတိ-ကိံ?ယေ.[ ]

เอตะ ย่อมเป็นไปบ้างในวิสัยแห่งวิภัตติของปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์เหล่านี้; เช่น ปุพเพ ปุพพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทักขิเณ ทักขิณา, อุตตเร อุตตรา, อธเร อธรา; คำว่า '๖ ศัพท์' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า เย.

မနာဒီဟိ သ္မိံသံနာသ္မာနံ သိသောဩသာသာ-.

สิ โส โอ สา สา ในเพราะ สฺมึ สํ นา สฺมา ของมนศัพท์เป็นต้น.

မနာဒီဟိ သမီမာဒီနံ သိသောဩသာသာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကံ; မနသိ မနသ္မိံ, မနသော မနဿ, မနော မနံ, မနသာ မနေန, မနသာ မနသ္မာ–-ကထံ? ပုတ္တော ဇာတော အဝေတသော, ဟိတွာ ယာတိ သုမေဓသော; သုဒ္ဓုတ္တရဝါသသာ, ဟေမကပက္ပဏဝါသသေတိ-သကတ္ထေ ဏန္တာ.

สิ โส โอ สา สา ย่อมเป็นไปบ้างตามลำดับ ในเพราะ สฺมึ เป็นต้น ของมนศัพท์เป็นต้น; เช่น มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนนะ, มนสา มนสฺมา; อย่างไร? 'ปุตโต ชาโต อเวตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส; สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปกฺปณวาสเส' คำเหล่านี้เป็น ณ ปัจจัยในอรรถของตน.

မန တမ တပ တေဇ သိရ ဥရ ဝစ ဩဇ ရဇ ယသ ပယ

มน (ใจ), ตม (มืด), ตป (ความร้อน), เตช (เดช), สิร (หัว), อุร (อก), วจ (คำพูด), โอช (โอชา), รช (ธุลี), ยส (ยศ), ปย (น้ำนม).

သရဝယယာယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသု-().

สรว, ยาย, วาส, เจต, ชลาสัย, อักขย, โลห, ปฏมน.

သတော သဗ္ဘေ-.

สโต สัพเภ.

သန္တသဒ္ဒဿ သဗ ဘဝတိ ဘကာရေ; သဗ္ဘိ.

สัพพะ ย่อมเป็นไปแทนที่สันตศัพท์ ในเพราะภะวิภัตติ; เช่น สัพภิ.

ဘဝတော ဝါ ဟောန္တော ဂယောနာသေ-.

ภวโต วา โหนฺโต คโยนาเส.

ဘဝန္တသဒ္ဒဿ ဘောန္တာဒေသော ဝါ ဟောတိ ဂယောနာသေ; ဘောန္တ, ဘဝံ, ဘောန္တော, ဘဝန္တော, ဘောတာ, ဘဝတာ, ဘောတော, ဘဝတော–-ဘော ဣတိ-အာမန္တဏေ နိပါတော’ကုတောနု အာဂစ္ဆထ ဘော တယော ဇနာ’ဧဝံ ဘန္တေတိ-ဘဒ္ဒေတိ-သဒ္ဒန္တရေန သိဒ္ဓံ;ဘဒ္ဒန္တ ဣတိ-ဒဿ ဒွိဘာဝေန.

การแปลงเป็นโภนตะ ย่อมมีบ้างแก่ภวันตศัพท์ ในเพราะ ค, โย และ นาส วิภัตติ; เช่น โภนตะ, ภวํ, โภนโต, ภวนโต, โภตา, ภวตา, โภโต, ภวโต; คำว่า โภ (bho) เป็นนิบาตในอรรถอาลัมภนะ เช่น 'กุโต นุ อาคัจฉถะ โภ ตะโย ชะนา' (ท่านทั้งสามมาจากไหน); ส่วนคำว่า ภันเต (bhante) และ ภัทเท (bhadde) สำเร็จด้วยศัพท์อื่น; คำว่า ภัททันตะ (bhaddanta) สำเร็จด้วยการซ้อน ทะ (da).

သိဿာဂ္ဂိတော နိ-.

นิ (ปัจจัย) หลังสิสสศัพท์และอัคคิศัพท์.

အဂ္ဂိသ္မာ သိဿ နိ ဟောတိ ဝါ; အဂ္ဂိနီ,အဂ္ဂိ.

นิ ปัจจัย ย่อมลงหลังอัคคิศัพท์และสิสสศัพท์บ้าง; เช่น อัคคินี, อัคคิ.

န္တဿံ-.

นฺตสฺสํ.

သိမှိ န္တပ္ပစ္စယဿ အံ ဟောတိ ဝါ; ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တော.

ในเพราะสิวิภัตติ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ บ้าง; เช่น คัจฉํ, คัจฉันโต.

ဘုတော-.

ภูโต.

ဘုဓာတုတော န္တဿ အံ ဟောတိ သိမှိ နိစ္စံ ပုနဗ္ဗိဓာနာ; ဘဝံ.

หลังภูธาตุ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ ในเพราะสิวิภัตติแน่นอน เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; เช่น ภวํ.

မဟန္တရဟတ္တာနံ ဋာ ဝါ-.

แปลง (นฺตะ) ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง.

သိမှိ မဟန္တာရဟန္တာနံ န္တဿ ဋာ ဝါ ဟောတိ; မဟာ, မဟံ, အရဟာ, အရဟံ.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต ศัพท์ เป็น อา บ้าง; มหา, มหํ, อรหา, อรหํ.

န္တုဿ-.

แห่ง นฺตุ ปัจจัย

သိမှိ န္တုဿဋာ ဟောတိ; ဂုဏဝါ.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อา; คุณวา.

အံငံ နပုံသကေ-.

แปลงเป็น อํ และ ญฺญํ ในนปุงสกลิงค์

န္တုဿ အံငံ ဟောန္တိ သိမှိ နပုံသကေ; ဂုဏဝံ ကုလံ, ဂုဏဉ္စ န္တံ ကုလံ–-နပုံသကေတိ ကိံ? သီလဝါ ဘိက္ခု.

ใน สิ วิภัตติ แห่งนปุงสกลิงค์, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อํ และ ญฺญํ; คุณวํ กุลํ, คุณญฺจ นฺตํ กุลํ. บทว่า นปุงสเก เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น สีลวา ภิกฺขุ.

ဟိမဝတော ဝါ ဩ-.

แห่ง หิมวนฺต ศัพท์ แปลงเป็น โอ บ้าง

ဟိမဝတော သိမှိ န္တုဿ ဩ ဝါ ဟောတိ; ဟိမဝန္တော, ဟိမဝါ.

ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต ศัพท์ เป็น โอ บ้าง; หิมวนฺโต, หิมวา.

ရာဇာဒိယုဝါဒိတွာ -.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์

ရာဇာဒီဟိ ယယုဝါဒီဟိ စ သိဿ အာ ဟောတိ; ရာဇာ, ယယုဝါ–-ရာဇ ဗြဟ္မ သခ အတ္တ အာတုမ.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง สิ วิภัตติ เป็น อา; ราชา, ยุวา. (ศัพท์ในกลุ่มนี้ได้แก่) ราช, พรหฺม, สข, อตฺต, อาตุม.

ဓမ္မော ဝါညတ္ထေ-().

แปลงเป็น ธมฺโม บ้าง ในอรรถอื่น

ဒဠှဓမ္မာ; (ဒဠှဓမ္မော) အသ္မာ.

ทฬฺหธมฺมา; (ทฬฺหธมฺโม) จากศัพท์นี้.

ဣမော ဘာဝေ-().

แปลงเป็น อิโม ในภาวตัทธิต

အဏိမာ, လဃိမာ–-ယုဝ သာ သုဝါ မဃဝ ပုမ ဝတ္တဟ.

อณิมา, ลฆิมา. (ศัพท์อื่นๆ) ยุว, สา, สุวา, มฆว, ปุม, วตฺตห.

ဝါမ္ဘာနဒ္ဓ -.

แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง

ရာဇာဒီနံ ယုဝါဒီနံ စာနငိ ဟောတိ ဝါမှိ; [ ] ရာဇာနံ, ရာဇံ, ယုဝါနံ, ယုဝံ.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง; ราชานํ, ราชํ, ยุวานํ, ยุวํ.

ယောနမာနော-.

แปลง โย เป็น อาโน

ရာဇာဒီဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ယောနမာနော ဝါ ဟောတိ; ရာဇာနော, ယုဝါနော–-ဝါတွေဝ-ရာဇာ,ရာဇေ, ယုဝါ, ယုဝေ.

หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง; ราชานโน, ยุวาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (แปลงเป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ ราชา, ราเช, ยุวา, ยุเว.

အာယော နော စ သခါ-.

แปลงเป็น อาย และ โน หลัง สข ศัพท์

သခတော ယောနမာယောနော ဟောန္တိ ဝါ အာနော စ; သခါယော, သခိနော, သခါနော?ဝါတွေဝ-သခါ, သခေ.

หลัง สข ศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาย และ โน บ้าง และเป็น อาโน ด้วย; สขาโย, สขิโน, สขาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (เป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ สขา, สเข.

ဋေ သ္မိနော-.

แปลง สฺมึ เป็น เฏ

သခတော သ္မိနော ဋေ ဟောတိ; သခေ နိစ္စတ္ထော’ယမာရမ္ဘော.

หลัง สข ศัพท์, แปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น เฏ; สเข. การเริ่มสูตรนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นกฎที่แน่นอน.

နောနာသေသွိ-.

แปลงเป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ

သခဿ ဣ ဟောတိ နောနာသေသု; သခိနော, သခိနာ, သခိဿ.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ; สขิโน, สขินา, สขิสฺสะ.

သ္မာနံသု ဝါ-.

ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ บ้าง

သခဿ ဝါ ဣ ဟောတီ သ္မာနံသု; သခိသ္မာ, သခသ္မာ, သခီနံ, သခါနံ.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ; สขิสฺมา, สขสฺมา, สขีนํ, สขานํ.

ယောသွံဟိသု စာရငိ-.

และแปลงเป็น อารังค ในเพราะ โย, สุ, อํ และ หิ วิภัตติ

သခဿ ဝါ အာရငိ ဟောတိ ယောသွံဟိသုသ္မာနံသု စ; သခါရော သခါယော, သခါရေသု, သခေသု,သခါရံ, သခံ, သခါရေဟိ, သခေဟိ, သခါရာ, သခါရသ္မာ, သခါရာနံ, သခါနံ.

แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อารังค บ้าง ในเพราะ โย, สุ, อํ, หิ, สฺมา และ นํ วิภัตติ; สขาโร, สขาโย, สขาเรสุ, สเขสุ, สขารํ, สขํ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขารา, สขารสฺมา, สขารานํ, สขานํ.

လတုပိတာဒိနမသေ-.

แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เว้น ส วิภัตติ

လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနံ စာရငိ ဘောတိ သတော’ညတြ; ကတ္တာရော, ပိတရော, ကတ္တာရံ, ပိတရံ, ကတ္တာရာ, ပိတရာ, ကတ္တရိ, ပိတရိ–-အသေတိ-ကိံ?ကတ္တုနော, ပိတုနော.

แปลงที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เป็น อารังค ในวิภัตติทั้งปวง เว้น ส วิภัตติ; กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ. บทว่า อเส เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น กตฺตุโน, ปิตุโน.

နမှိ ဝါ-.

ในเพราะ นํ วิภัตติ บ้าง

နမှိ လတုပိတာဒီနမာရငိ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာရာနံ, ကတ္တုနံ, ပိတရာနံ, ပိတုန္နံ.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตารานํ, กตฺตุนํ, ปิตรานํ, ปิตุนํ.

အာ-၁

อา-๑

နမှိ လတုပိတာဒီနမာ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာနံ, ကတ္တူနံ, ပိတာနံ, ပိတုန္နံ.

ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อา บ้าง; กตฺตานํ, กตฺตูนํ, ปิตานํ, ปิตุนํ.

သလောပေါ-.

สโลโป-

လတုပိတာဒီဟိ သဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တု, ကတ္တုနော, သကမန္ဓာတု, သကမန္ဓာတုနော, ပိတု, ပိတုနော.

หลัง ลตุปิตาทิศัพท์ ลบ ส วิภัตติ บ้าง; กตฺตุ, กตฺตุโน, สกมนฺธาตุ, สกมนฺธาตุโน, ปิตุ, ปิตุโน.

သုဟိသွာရငိ-.

สุหิสฺวารงฺอิ-

သုဟိသု လတုပိတာဒီနမရငိ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာရေသု, ကတ္တုသု, ပိတရေသု, ပိတုသု, ကတ္တာရေဟိ, ကတ္တုဟိ, ပိတရေဟိ, ပိတုဟိ.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตาเรสุ, กตฺตุสุ, ปิตเรสุ, ปิตุสุ, กตฺตาเรหิ, กตฺตุหิ, ปิตเรหิ, ปิตุหิ.

နဇ္ဇာယောသွာမ-.

นชฺชายโยสฺวาม-

ယောသု နဒီသဒ္ဒဿ အာမိ ဝါ ဟောတိ; နဇ္ဇာယော, နဒိယော.

ใน โย วิภัตติ เบื้องหลัง นทีศัพท์ แปลงเป็น อามิ บ้าง; นชฺชายโย, นทิโย.

ဋိ ကတိမှာ-.

ฏิ กติมฺหา-

ကတိမှာ ယောနံ ဋိ ဟောတိ; ကတိ တိဋ္ဌန္တိ, ကတိ ပဿ.

หลัง กติศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ; กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส.

ဋ ပဉ္စာဒိဟိ စုဒ္ဒသဟိ-.

ฏ ปญฺจาทิหิ จุทฺทสฺหิ-

ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ သံချာဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ; ပဉ္စ ပဉ္စ, ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသာ–-ပဉ္စာဒီဟီကိ-ကိံ? ဒွေ တယော စတ္တာရော; စုဒ္ဒသဘီတိ-ကိံ? ဒွေဝီသတိယော.

หลังสังขยา ๑๔ มี ปัญจ เป็นต้น แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; ปญฺจ ปญฺจ, อย่างนี้จนถึง อฏฺฐารสา. ปญฺจาทิหิ-กึ? ทฺเว ตโย จตฺตาโร; จุทฺทสภีติ-กึ? ทฺเววีสติโย.

ဥဘဂေါဟိ ဋော-.

อุภโคหิ โฏ-

ဥဘဂေါဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ; ဥဘော, ဥဘော, ဂါဝေါ, ဂါဝေါ–-ကထံ? ဣမေကရတ္တိံ ဥဘယော ဝသာမာတိ- ဋောမှိ ယကာရာဂမော.

หลัง อุภ และ โค ศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว. อย่างไร? อิเมกรตฺตึ อุภโย วสาม. ใน โฏ วิภัตติ มี ย อาคม.

အာရငိသ္မာ-.

อารงฺอิสฺมา-

အာရငါဒေသတော ပရေသံ ယောနံ ဋော ဟောတိ; သခါရော, ကတ္တာရော, ပတရော.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; สขาโร, กตฺตาโร, ปตโร.

ဋောဋေ ဝါ-.

โฏเฏ วา-

အာရငါဒေသမှာ ယောနံ ဋောဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သခါရော, သခါရေ, သခါရော–-ဋောဂ္ဂဟဏံ လာဃဝတ္ထံ.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ; สขาโร, สขาเร, สขาโร. การถือเอา ฏ เพื่อความเบา.

ဋာ နာသ္မာနံ-.

ฏา นาสฺมานํ-

အာရငါဒေသမှာ နာသ္မာနံ ဋာ ဟောတိ; ကတ္တာရာ, ကတ္တာရာ, ကွစိ ဝါ ဟောတိ ဗဟကုလာဓိကာရာ; ဧတာဒိသာ သခါရသ္မာ

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง นา และ สมา วิภัตติ เป็น ฏา; กตฺตารา, กตฺตารา. บางแห่งเป็นบ้าง เพราะอำนาจ พหุกุลศัพท์; เช่นนี้จาก สขาสัพท์.

ဋိ သ္မိနော-.

ฏิ สฺมิโน-

အာရငါဒေသမှာ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ; ကတ္တရိ, ပိတရိ.

หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; กตฺตริ, ปิตริ.

ဒိဝါဒိတော-.

ทิวาทิโต-

ဒိဝါဒီဟိ နာမေဟိ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ; ဒိဝိ, ဘုဝိ–-နိစ္စံ ဝကာရာဂမော.

หลังนามศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; ทิวิ, ภุวิ. มี ว อาคม เสมอ.

ရဿာရငိ-.

รสฺสารงฺอิ-

သ္မိမှိ အာရော ရဿော ဟောတိ; ကတ္တရိ, နတ္တရိ.

ใน สฺมิ วิภัตติ รัสสะ อาโร เป็น อร; กตฺตริ, นตฺตริ.

ပိတာဒီနမနတ္တွာဒီနံ-.

ปิตาทีนมนตฺตวาทีนํ-

နတ္တွာဒိဝဇ္ဇိတာနံ ပိတာဒီနမာရော ရဿော ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု; ပိတရော, ပိတရံ–-အနတ္တွာဒီနန္တိ ကိံ? နတ္တာရော.

รัสสะ อาโร ของ ปิตุศัพท์ เป็นต้น ที่เว้นจาก นตฺตุศัพท์ เป็นต้น ในวิภัตติทั้งปวง เป็น อร; ปิตโร, ปิตรํ. คำว่า อนตฺตวาทีนํ เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า นตฺตาโร.

ယုဝါဒီနံ သုဟိသွာနငိ-.

อาณัง ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น.

သုဟိသု ယုဝါဒီနံ အာနငိ ဟောတိ; ယယုဝါနေသု, ယုဝါနေဟိ.

ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น เป็น อาณัง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ.

နောနာနေသွာ-.

โน นานะ และ อา (ในวิภัตติทั้งหลาย มี โย เป็นต้น).

ဧသု ယုဝါဒီနမာ ဟောတိ; ယုဝါနော, ယုဝါနာ, ယုဝါနေ.

ในวิภัตติเหล่านี้ อา ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น ย่อมมี; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน.

သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ-.

นา และ เน เป็นตัวแทนของ สมา และ สฺมึ วิภัตติ.

ယုဝါဒီဟိံ သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ယုဝါနာ, ယုဝါနေ.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น สมา และ สฺมึ วิภัตติ เป็น นา และ เน ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) ยุวานา, ยุวาเน.

ယောနံ နောနေ ဝါ-.

โน และ เน เป็นตัวแทนของ โย วิภัตติ บ้าง.

ယုဝါဒီဟိ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမိံ; ယုဝါနော ယုဝါနေ–-ဝါတိ-ကိံ?ယုဝေ ပဿ;နောဂ္ဂဟဏံ လာဃဝတ္ထံ.

เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวาเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปอื่น เช่น) ยุเว ปสฺส; การถือเอา โน เพื่อความเบา (กะทัดรัด).

ဣတော’ညတ္ထေ ပုမေ-.

ในอรรถอื่น (อัญญบท) จากนี้ ในปุงลิงค์.

အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ, တောမရံကုသ ပါဏိနော, တောမရံကုသပါဏိနေ, ဝါတွေဝ-တောမရံကုသပါဏယော; အညတ္ထေတိ-ကိံ?ပါဏယော.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น (อัญญบท) โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง ในปุงลิงค์; (ตัวอย่างเช่น) โตมรังกุสปาณิโน, โตมรังกุสปาณิเน, เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า โตมรังกุสปาณโย ด้วย; บทว่า อญฺญตฺเถ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปปกติ เช่น) ปาณโย.

နေ သ္မိနော ကွဝိ-.

เน เป็นตัวแทนของ สฺมึ วิภัตติ บ้างในบางที่.

အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မိနော နေ ဟောတိ ဝါ ကွစိ;’ ကတညုမှိ စ ပေါသမှိ သီလဝန္တေ အရိယဝုတ္တိနေ’ ဝါတွေဝ-အရိယဝုတ္တိမှိ; ပုမေတွေဝ-အရိယယဝုတ္တိယာ.

เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น สฺมึ วิภัตติ เป็น เน บ้างในบางที่; (ตัวอย่างเช่น) 'กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน', เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า อริยวุตฺติมฺหิ ด้วย; เพราะมีบทว่า ปุเม จึงมีรูป (ในอิตถีลิงค์) ว่า อริยวุตฺติยา.

ပုမာ-.

ปุมาศัพท์.

ပုမသဒ္ဒတော သ္မိနော ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနေပုမေ.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ สฺมึ วิภัตติ เป็นรูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ เน) บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเน, ปุเม.

နာမှိ-.

ใน นา วิภัตติ.

ပုမဿ နာမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနာ ပုမေန.

ใน นา วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ นา) ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมานา, ปุเมน.

သုမှာ စ-.

และใน สุ วิภัตติ.

ပုမဿ သုမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ အာ စ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနေသု, ပုမေသု, ပုမာသု.

ใน สุ วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ อาเน) และ อา ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเนสุ, ปุเมสุ, ปุมาสุ.

ဂဿံ-.

อัง เป็นตัวแทนของ คะ วิภัตติ.

ပုမသဒ္ဒတော ဂဿ အံ ဝါ ဟောတိ; ဘော ပုမံ, ဘော ပုမ, ဘော ဣတ္ထိပုမံ, ဘော ဣတ္ထိပုမ.

เบื้องหลังปุมาศัพท์ คะ วิภัตติ เป็น อัง บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) โภ ปุมัง, โภ ปุมะ, โภ อิตถิปุมัง, โภ อิตถิปุมะ.

သာဿံသေ စာနငိ-.

อาณัง เป็นตัวแทนของ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ.

သာသဒ္ဒဿ အာနငိ ဟောတိ အံသေ ဂေ စ; သာနံ, သာနဿ, ဘော သာန.

อาณัง ย่อมมีแก่ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) สานัง, สานัสสะ, โภ สานะ.

ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ-.

โน และ นานัง เป็นตัวแทนของ สะ และ นัง วิภัตติ เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์.

ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမ; ဝတ္တဟာ နော, ဝတ္တဟာနာနံ.

เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์ สะ และ นัง วิภัตติ เป็น โน และ นานัง ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) วัตตหา โน, วัตตหานานัง.

ဗြဟ္မဿု ဝါ-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ พรหมศัพท์ บ้าง.

ဗြဟ္မဿု ဝါ ဟောတိ သနံသု; ဗြဟ္မုနော, ဗြဟ္မဿ, ဗြဟ္မူနံ ဗြဟ္မာနံ.

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ บ้าง ใน สะ และ นัง วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุโน, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง.

နာမှိ-.

ใน นา วิภัตติ.

ဗြဟ္မဿု ဟောတိ နာမှိ; ဗြဟ္မုနာ,

สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ ใน นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุนา.

ပုမကမ္မထာမဒ္ဓါနံ ဝါ သသ္မာသု စ-.

อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ ปุมา, กัมมะ, ฐามะ และ อัทธา ศัพท์ บ้าง ใน สะ และ สมา วิภัตติ.

ပုဒီနမု ဟောတိ ဝါ သသ္မာသု နာမှိ စ; ပုမုနော, ပုမဿ; ပုမုနာ, ပုမာနာ, ပုမုနာ, ပုမာနာ; ကမ္မုနော, ကမ္မဿ; ကမ္မုနာ ကမ္မသ္မာ; ကမ္မုနာ, ကမ္မနာ; ဌာမုနော, ဌာမဿ;ဌာမုနာ, ဌာမသ္မာ; ဌာမုနာ, ဌာမေန; အဒ္ဓုနော, အဒ္ဓဿ; အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓသ္မာ;အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓနာ.

สระที่สุดของ ปุมาศัพท์ เป็นต้น เป็น อุ บ้าง ใน สะ, สมา และ นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) ปุมุโน, ปุมัสสะ; ปุมุนา, ปุมานา; กัมมุโน, กัมมัสสะ; กัมมุนา, กัมมัสมา, กัมมุนา, กัมมะนา; ฐามุโน, ฐามัสสะ; ฐามุนา, ฐามัสมา, ฐามุนา, ฐาเมนะ; อัทธุโน, อัทธัสสะ; อัทธุนา, อัทธัสมา, อัทธุนา, อัทธะนา.

ယုဝါ သဿနော-.

อาเทศ โน แห่ง สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา

ယုဝါ သဿဝါ ဣနော ဟောတိ, ယုဝိနော, ယုဝဿ.

อาเทศ อิโน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา บ้าง; ยุวิโน, ยุวัสสะ

နောတ္တာတုမာ-.

อาเทศ โน แห่ง อัตตา และ อาตุมา

အတ္တာတုမေဟိ သဿ နော ဟောတိ ဝါ; အတ္တနော, အတ္တဿ; အာတုမနော, အာတုမဿ.

อาเทศ โน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง อัตตา และ อาตุมา บ้าง; อัตตะโน, อัตตัสสะ; อาตุมาโน, อาตุมาสสะ

သုဟိသု နက-.

อาเทศ นะกะ ใน สุ และ หิ วิภัตติ

အတ္တအာတုမာနံ သုဟိသု ဝါ နက ဟောတိ; အတ္တနေသု, အတ္တေသု, အာတုမနေသု, အာတုမေသု; အတ္တနေဟိ, အတ္တေဟိ; အာတုမနေဟိ, အာတုမေဟိ–-ကထံ?ဝေရိနေသူတိ-နက ဣတိ ယောဂဝိဘာဂါ.

อาเทศ นะกะ แห่ง อัตตา และ อาตุมา ใน สุ และ หิ วิภัตติ บ้าง; อัตตะเนสุ, อัตเตสุ, อาตุมาเนสุ, อาตุเมสุ; อัตตะเนหิ, อัตเตหิ; อาตุมาเนหิ, อาตุเมหิ—อย่างไร? (ในคำว่า) เวริเนสุ อาเทศ นะกะ ดังนี้ เพราะการแยกบท (โยควิภาค)

သ္မာဿနာ ဗြဟ္မာ စ-.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม (และ อัตตา อาตุมา)

ဗြဟ္မ အတ္တအာတုမေဟိ စ သ္မာဿ နာ ဟောတိ; ဗြဟ္မုနာ, အတ္တနာ, အာတုမနာ.

อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม อัตตา และ อาตุมา; พรหมุนา, อัตตนา, อาตุมานา

ဣမေတာနမေနာဏွာဒေသေ ဒုတိယာယံ-.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะ ในทุติยาวิภัตติ ในการกล่าวซ้ำ

ဣမဧတသဒ္ဒါနံ ကထိတာနုကထနဝိသယေ ဒုတိယာယမေနာဒေသော ဟောတိ; ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယမဇ္ဈာပယအထော ဧနံ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ, ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယမဇ္ဈာပယ အထော ဧနေ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ; ဧဝမေ တဿ စ ယောဇနီယံ.

อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะศัพท์ ในทุติยาวิภัตติ ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว; จงให้ภิกษุนี้ศึกษาพระวินัย และจงให้ผู้นั้น (เอนัง) ศึกษาพระธรรม, จงให้ภิกษุเหล่านี้ศึกษาพระวินัย และจงให้คนเหล่านั้น (เอเน) ศึกษาพระธรรม; พึงประกอบเอตะศัพท์นั้นอย่างนี้เหมือนกัน

ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု-.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง

သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသုကိဿကော ဟောတိ; ကော, ကေ, ကာ, ကာယော, ကံ, ကာနိ, ကေနေစ္စာဒိ.

อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง; โก, เก, กา, กาโย, กัง, กานิ, เกนาทิ เป็นต้น

ကိ သသ္မိံသုဝါနိတ္ထိယံ-.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์

အနိတ္ထိယံ ကိဿ ကိ ဝါ ဟောတိ သသ္မိံသု; ကိဿ, ကဿ, ကိသ္မိံ, ကသ္မိံ; အနိတ္ထိယန္တိ-ကိံ? ကော, ကံ.

อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์; กิสสะ, กัสสะ, กิสมิง, กัสมิง; คำว่า อนิตถิยัง (ในอนิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) โก, กัง

ဣမဿိဒံ ဝါ-.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ บ้าง

အံသိသု သဟ တေဟိဣမဿိဒံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; ဣဒံ, ဣမံ; ဣဒံ,ဣမံ.

อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อิทัง, อิมัง; อิทัง, อิมัง

အမုဿာဒုံ-.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ

အံသိသု သဟ တေဟိ အမုဿ အဒုံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; အဒုံ, အမုံ; အဒုံ, အမုံ.

อาเทศ อทุง เป็น อมุ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อทุง, อมุง; อทุง, อมุง

သုမ္ဘာမ္ဘဿာသ္မာ-

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ ใน สุ วิภัตติ

အဟ္မဿ အသ္မာ ဟောတိ ဝါ သုမှိ; ဘတ္တီရသ္မာသု သာ တဝ; ဝါတွေဝ-အမှေသု.

อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ บ้าง ใน สุ วิภัตติ; ความภักดีในเราทั้งหลายนั้น เป็นของท่าน; เพราะมีคำว่า วา (บ้าง) จึงมีรูปว่า อัมเหสุ

နမှိ တိစတုန္တမိတ္ထိယံ တိဿစတဿာ-.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์

နမှိ တိစတုန္နံ တိဿဝတဿာ ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ; တိဿန္နံ, ဝတဿန္နံ; ဣတ္ထိယန္တိ-ကိံ? တိဏ္ဏံ, စတုန္နံ.

ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสสันนัง, จตัสสันนัง; คำว่า อิตถิยัง (ในอิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติณณัง, จตุนนัง

တိဿောစတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ-. ဝိဘတ္တိသဟိတာနံ တိဝတုန္နံ ယောမှိ တိဿော စတဿော ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ; တိဿော,စတဿော

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสโส และ จตัสโส ใน โย วิภัตติ ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสโส, จตัสโส

တီဏိစတ္တာရိ နပုံသကေ-.

อาเทศ ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์

ယောမှိသဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ ယထာက္ကမံတီဏိ စတ္တာရိ ဟောန္တိ နပုံသကေ; တီဏိ, စတ္တာရိ.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในนปุงสกลิงค์; ตีณิ, จัตตาริ

ပုမေ တယောစတ္တာရော-.

อาเทศ ตโย และ จัตตาโร ในปุงลิงค์

ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ တယောစတ္တာရော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ; တယော, စတ္တာရော.

อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จัตตาโร ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในปุงลิงค์; ตโย, จัตตาโร

စတုရောဝါ စတုဿ-.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์ บ้าง

စတုသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ယောမ္ဘိ စတုရော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ; ကထံ? စတုရော နိမိတ္တေနာဒ္ဒသာသိန္တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသာ.

อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์; ชน ๔ คนจัดแจงแล้ว; อย่างไร? (ในคำว่า) จตุโร นิมิตฺเตน อทฺทสาสิ ดังนี้ เป็นการสับเปลี่ยนลิงค์ (ลิงควิปัลลาส)

မယမသ္မာမှဿ-.

อาเทศ มะยัง และ อัสมา เป็น อัมหะ

ယေယာသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿအသ္မာကံမမံ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; အသ္မာကံ, အမှာကံ; မမံ, မမ.

ในเยและยาสุวิภัตติทั้งหลาย อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัสมากังและมะมัง ตามลำดับ หรือ; อัสมากัง, อัมหากัง; มะมัง, มะมะ.

သိမ္ဘဟံ-.

ในสิมหิวิภัตติ เป็นอะหัง-

သိမှိ အမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အဟံ ဟောတိ; အဟံ.

ในสิมหิวิภัตติ อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอะหัง; อะหัง.

တုမှဿ တုဝံတွမမှိ စ-.

ตุมหะสัพท์ เป็นตุวังและตวัง ในอัมหิวิภัตติด้วย-

အမှီ သိမှိ စ တုဟ္မဿ သဝိဘတ္တိဿ တုဝံတွံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တုဝံ, တွံ.

ในอัมหิและสิมหิวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตุวังและตวัง ตามลำดับ; ตุวัง, ตวัง.

တယာတယီနံ တွံ ဝါ တဿ-.

แห่งตะยาและตะยีทั้งหลาย เป็นตวะ หรือ แห่งตุมหะสัพท์นั้น-

တုမှဿတယာတယီနံ တကာရဿတွ ဟောတိ ဝါ; တွယာ, တယာ; တွယိ, တယိ.

ในตะยาและตะยีวิภัตติทั้งหลาย ตะการะแห่งตุมหะสัพท์ เป็นตวะ หรือ; ตวยา, ตยา; ตวยิ, ตยิ.

သ္မာမှိ တွမှာ-.

ในสมาวิภัตติ เป็นตวัมหา-

သ္မာမှိ တုမှဿ သဝိဘတ္တိဿ တွမှာ ဟောတိ ဝါ; ပတ္တာ နိဿံသယံ [ ] တွမှာ–-ဝါတွေဝ-တွယာ.

ในสมาวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตวัมหา หรือ; ปัตตา นิสสังสยัง ตวัมหา (บรรลุแล้วโดยไม่ต้องสงสัยจากท่าน), หรือ (เป็นตวยา) ด้วยอำนาจศัพท์ว่า วา.

န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ-.

แห่งนะตุและอันตุปัจจัยทั้งหลาย เป็นนโต ในโยวิภัตติปฐมา-

ပဌမေ ယောမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ န္တော ဣစ္စာဒေသော ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ; ဂုဏဝန္တော, ဂုဏဝန္တာ.

ในโยวิภัตติปฐมา การอาเทศเป็นนโต แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี หรือ; คัจฉันโต, คัจฉันตา; คุณวันโต, คุณวันตา.

တံ နမှိ-.

เป็นตัง ในนังวิภัตติ-

နမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ တံ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆတံ, ဂစ္ဆန္တာနံ; ဂုဏဝတံ, ဂုဏဝန္တာနံ.

ในนังวิภัตติ นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นตัง หรือ; คัจฉะตัง, คัจฉันตานัง; คุณวะตัง, คุณวันตานัง.

တောတာတိတာ သသ္မာသ္မိံနာသု-.

เป็นโต, ตา, ติ, ตา ในสะ, สมา, สมิง และนาวิภัตติทั้งหลาย-

သာဒိသုန္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ တောတာတိတာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; ဂစ္ဆတော, ဂစ္ဆန္တဿ; ဂုဏဝတော, ဂုဏဝန္တဿ; ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တမှာ; ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တမှာ; ဂစ္ဆတိ, ဂစ္ဆန္တေ;ဂုဏဝတိ, ဂုဏဝန္တေ; ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တေန; ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တေန.

ในวิภัตติทั้งหลายมีสะเป็นต้น นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นโต, ตา, ติ, ตา ตามลำดับ หรือ; คัจฉะโต, คัจฉันตัสสะ; คุณวะโต, คุณวันตัสสะ; คัจฉะตา, คัจฉันตัมหา; คุณวะตา, คุณวันตัมหา; คัจฉะติ, คัจฉันเต; คุณวะติ, คุณวันเต; คัจฉะตา, คัจฉันเตนะ; คุณวะตา, คุณวันเตนะ.

ဋဋာအံ ဂေ-.

เป็นฏะ, ฏา, อัง ในเควิภัตติ-

ဂေ ပရေ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ ဋဋာအံ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ; ဘော ဂစ္ဆ, ဘော ဂစ္ဆာ, ဘောက ဂစ္ဆံ; ဘော ဂုဏဝ, ဘော ဂုဏဝါ, ဘော ဂုဏဝံ.

เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็นฏะ, ฏา และอัง แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี; โภ คัจฉะ, โภ คัจฉา, โภ คัจฉัง; โภ คุณวะ, โภ คุณะวา, โภ คุณะวัง.

ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေဉ္စေ-.

ในโยวิภัตติ เป็นทุเว และทเว-

ယောမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝေဒွေ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ; ဒုဝေ, ဒွေ.

ในโยวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุเวและทเว แต่ละอย่าง; ทุเว, ทเว.

ဒုဝိန္နံ နမှိ ဝါ-.

เป็นทุวินนัง ในนังวิภัตติ หรือ-

နမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝိန္နံ ဟောတိ ဝါ; ဒုဝိန္နံ, ဒွိန္နံ.

ในนังวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุวินนัง หรือ; ทุวินนัง, ทวินนัง.

ရာဇဿ ရညံ-.

แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง-

နမှိ ရာဇသဒ္ဒဿသဝိဘတ္တိဿရညံ ဟောတိ ဝါ; ရညံ, ရဇာနံ

ในนังวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญัง หรือ; รัญญัง, ราชานัง.

နာသ္မာသု ရညာ-.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย เป็นรัญญา-

နာသ္မာသု ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿရညာ ဟောတိ, ရညာ ကတံ, ရညာနိဿဋံ.

ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญา; รัญญา กตัง, รัญญา นิสสฏัง.

ရညောရညဿရာဇိနော သေ-.

เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน ในสะวิภัตติ-

သေ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညောရညဿရာဇိနော ဟောန္တီ; ရညော, ရညဿ, ရာဇိနော.

ในสะวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน; รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน.

သ္မိမှိ ရညေရာဇိနိ-.

ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ-

သ္မိမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညေရာဇိနိ ဟောန္တိ; ရညေ,ရာဇိနိ.

ในสมิงวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ; รัญเญ, ราชินิ.

သမာသေ ဝါ-.

ในสมาส หรือ-

သမာသဝိသယေ ဧတေ အာဒေသာ ရာဇဿဝါ ဟောန္တိ; ကာသိရညာ, ကာသိရာဇေန; ကာသိရညာ, ကာသိရာဇသ္မာ; ကာသိရညော, ကာသိရာဇဿ; ကာသိရညေ, ကာသိရာဇေ.

ในสมาสวิสัย อาเทศเหล่านี้ของราชศัพท์ย่อมมีบ้าง; กาสิรญฺญา, กาสิราเชน; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช.

သ္မိမှိ တုမှာမှာနံတယိမယိ-.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ (ย่อมมี)

သ္မိမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယိမယိ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တယိ,မယယိ.

ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยิ, มยิ.

အမှိ တံမံတဝံမမံ-.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ (ย่อมมี)

အမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တံမံတဝံမမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တံ, မံ, တဝံ, မမံ.

ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตํ, มํ, ตวํ, มมํ.

နာသ္မာသုတယာမယာ-.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา (ย่อมมี)

နာသ္မာသု တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယာမယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တယာ ကတံ, မယာ ကတံ; တယာ နိဿဋံ, မယာ နိဿဋံ.

ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยา กตํ, มยา กตํ; ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ.

တဝမမတုယှံမယှံ သေ-.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ (ย่อมมี)

သေတုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တဝမမတုယှံမယှံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တဝ, တုယှံ; မမ,မယှံ.

ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตว, ตุยฺหํ; มม, มยฺหํ.

ငံငကံ နမှိ-.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ (ย่อมมี)

နမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ငံငါကံ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ; တုမှံ, တုမှာကံ, အမှံ, အမှာကံ–-ယထာသင်္ချမတြ န ဝိဝစ္ဆတေ.

ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ — ในที่นี้ไม่ประสงค์ตามลำดับ.

ဒုတိယေ ယောမှိ ဝါ-.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ (อาเทศเป็น อํ และ อากํ) ย่อมมีบ้าง

တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ပစ္စေကံ ငံငါကံ ဝါ ဟောန္တိ ယောမှိ ဒုတိယေ; တုမှံ’တုမှာကံ, တုမှေ; အမှံ,အမှာကံ,အမှေ.

ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีบ้างเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห.

အပါဒါဒေါ ပဒတေကဝါကျေ-.

ไม่ใช่ในเบื้องต้นแห่งบาท (ของคาถา) เบื้องหลังบท และในประโยคเดียวกัน

ဣဒမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; ပဇ္ဇတေ’နေနတ္ထောတိ-ပဒံ, သျာဒျန္တံ တျာဒျာန္တဉ္စ; ပဒသမူဟော ဝါကျံ.

พึงทราบว่า (บทเหล่านี้) เป็นบทตามไป; บทที่บุคคลย่อมถึงเนื้อความด้วยบทนั้น ชื่อว่า บท, ได้แก่ บทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด และบทที่มีติวิภัตติเป็นที่สุด; หมู่แห่งบท ชื่อว่า วากยะ (ประโยค).

ယောနံဟိသွပဉ္စမျာ ဝေါနော-.

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน (ย่อมมี)

အပဉ္စမိယာ ယောနံဟိသွပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါ နော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; တိဋ္ဌထ ဝေါ, တိဋ္ဌထ တုမှေ; တိဋ္ဌာမ နော, တိဋ္ဌာမ မယံ; ပဿတိ ဝေါ, ပဿတိ တုမှေ; ပဿတိ နော, ပဿတိအမှေ; ဒီယတေ ဝေါ, ဒီယတေ တုမှံ; ဒီယတေ နော,

ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ; ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห; ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห; ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ; ทียเต โน,

ဒီယတေ အမှံ; ဓနံ ဝေါ, ဓနံ တုမှံ; ဓနံ နော, ဓနံ အမှံ; ကတံ ဝေါ, ကတံ တုမှေဟိ; ကတံ နော, ကတံ အမှေဟိ–-အပဉ္စမျာတိ-ကိံ?နိဿဋံ တုမှေဟိ, နိဿဋံ အမှေဟိ; အပါဒါဒေါတွေဝ

ทียเต อมฺหํ; ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ; ธนํ โน, ธนํ อมฺหํ; กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ; กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ — บทว่า อปญฺจมิยา เพื่อประโยชน์อะไร? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ; บทว่า อปาทาโท นั่นเทียว

‘‘ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ,တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ’’;

และกำลังอันท่านทั้งหลายถวายแล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย, บุญอันพวกท่านสั่งสมไว้ไม่น้อย

ပဒတောတွေဝ- တုမှေ တိဋ္ဌထ; ဧကဝါကျေတွေဝ- ဒေဝဒတ္တော တိဋ္ဌတိ ဂါမေ, တုမှေ တိဋ္ဌထနဂရေ; သဝိဘတ္တီနံတွေဝ- အရဟတိ ဓမ္မော တုမှာဒိနံ; အရဟတိ ဓမ္မော အမှာဒိသာနံ.

บทว่า ปทโต นั่นเทียว — ตุมฺเห ติฏฺฐถ; บทว่า เอกวากฺเย นั่นเทียว — เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร; บทว่า สวิภตฺตีนํ นั่นเทียว — อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทีนํ; อรหติ ธมฺโม อมฺหาทีนํ.

တေမေ နာသေ-.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม (ย่อมมี)

နာမှိ သေ စ အပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧက ဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမ္ဘသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တေမေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကတံ တေ, ကတံ တယာ; ကတံမေ, ကတံ မယာ; ဒီယတေ တေ, ဒီယတေ တဝ; ဒီယတေ မေ, ဒီယယတေ မမ; ဓနံ တေ, ဓနံမေ, ဓနံ မမ.

ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; กตํ เต, กตํ ตยา; กตํ เม, กตํ มยา; ทียเต เต, ทียเต ตว; ทียเต เม, ทียเต มม; ธนํ เต, ธนํ เม, ธนํ มม.

အနွာဒေသေ-.

ในการกล่าวซ้ำ (อาเทศเหล่านั้นย่อมมีเป็นนิตย์)

ကထိတာနုကထနဝိသယေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ နိစ္စံ ဘဝန္တိ ပုနဗ္ဗိဓာနာ; ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော, အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော.

ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมมีเป็นนิตย์ เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห.

သပုဗ္ဗာ ပဌမန္တာ ဝါ-.

เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมมีบ้าง

ဝိဇ္ဇမာနပုဗ္ဗသ္မာ ပဌမန္တာ ပရေသံ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာ ဒေသာ ဝါ ဟောန္တိ အနွာဒေသေ’ပိ; ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ, အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ; အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ; သပုဗ္ဗာတိ-ကိံ? ပဋော တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဝေါ; ပဌ မန္တာတိ-ကိံ-ပဋော နဂရေ တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ.

อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง แม้ในการกล่าวซ้ำ; คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว; อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ; บทว่า สปุพฺพา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว; บทว่า ปฐมนฺตา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว.

န ဝဝါဟာဟေဝယောဂေ-.

ในโยคะแห่ง จ ว วา ห และ เอว อักษร (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมไม่มี

စာဒီဟိ ယောဂေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ န ဟောန္တိ; ဂါမော တဝ စ ပရိဂ္ဂဟော, မမ စ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော, မမ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝဟ ပရိဂ္ဂဟော, မမဟ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝါဟ ပရိဂ္ဂဟော, မမာဟ ပရိဂ္ဂ ဟော; ဂါမာ တဝေဝ ပရိဂ္ဂဟော, မမေဝ ပရိဂ္ဂဟော; ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဥဒါဟရရိတဗ္ဗံ–-ယောဂေတိ ကိံ? ဂါမောစ တေ ပရိဂ္ဂဟော, နဂရဉ္စ မေ ပရိဂ္ဂဟော.

ในโยคะแห่ง จ อักษรเป็นต้น อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห; คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห; คาโม ตวห ปริคฺคโห, มมห ปริคฺคโห; คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห; คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห; พึงแสดงอุทาหรณ์ในที่ทั้งปวงอย่างนี้; บทว่า โยเค เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห.

ဒဿနတ္ထေနာလောစနေ-.

ในอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก (อาเทศเหล่านั้นย่อมไม่มี)

ဒဿနတ္ထေသု အာလောစနဝဇ္ဇိတေသု ပယုဇ္ဇမာနေသု တုမှ အမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ န ဟောန္တိ; ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော, ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော–-အနာလောစနေတိ-ကိံ? ဂါမော ဝေါ အာလောဝေတိ, ဂါမော နော အာလောစေတိ.

เมื่อใช้ธาตุที่มีอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต; บทว่า อนาโลจเน เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ.

အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံဝ-.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี

အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမဝိဇ္ဇမာနံ ဝိယ ဟောတိ တုမှအမှသဒ္ဒါန မာဒေသဝိသယေ; ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော–-အာမန္တဏန္တိကိံ? ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော; ပုဗ္ဗန္တိ-ကိံ?’မယေတံ သဗ္ဗ မက္ခာတံ တုမှာကံ ဒွိဇပုင်္ဂဝါ’ ပရဿ ဟိ [ ] အဝိဇ္ဇမာနန္တာ အပါဒါဒေါတိ-ပဋိသေဓောန သိယာ? ဣဝါတိ-ကိံ? သဝနံ[ ] ယထာ သိယာ.

อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี ในวิสัยแห่งอาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์; (ตัวอย่าง) เทวทัตตะ! (บ้าน) เป็นของท่าน – ทำไมจึงกล่าวว่า อามันตนบท? (เพื่อป้องกัน) ผ้าห่มเป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า บทหน้า? 'ดูก่อนพราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลาย สิ่งนี้ทั้งหมดอันเราบอกแก่พวกท่านแล้ว' เพราะว่า เมื่อบทหลังไม่มีอยู่ การห้ามว่า 'ไม่ใช่บทตั้งต้นแห่งบาท' (อปาทาทิ) ก็จะไม่พึงมีมิใช่หรือ? ทำไมจึงกล่าวว่า 'เหมือน'? เพื่อให้มีการได้ยิน (รูปศัพท์เดิม) อยู่

န သာမညဝစနမေကတ္ထေ-.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ในอรรถเดียวกัน ไม่ (เป็นเสมือนไม่มี)

သမာနာဓိကရဏေ ပရတော သာမညဝစနမာမန္တဏမသန္တံ ဝိယ န ဟောတိ; မာဏဝက ဇဋိလက တေပရိဂ္ဂဟော–-ပရဿာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ’ပိ ပုဗ္ဗရူပမုပါဒါယာဒေသော ဟောတိ; သာမည ဝစနန္တိ-ကိံ? ဒေဝဒတ္တ မာဏဝက တဝ ပရိဂ္ဂဟော; ဧကတ္ထေတိကိံ? ဒေဝဒတ္တ ယညဒတ္တ တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော.

เมื่อมีบทสมานาธิกรณะอยู่ข้างหลัง อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มี; (ตัวอย่าง) มาณพ! ผู้มีชฎา! (บ้าน) เป็นของท่าน – แม้เมื่อบทหลังมีอยู่ (คือไม่ถูกมองว่าไม่มี) อาเทศย่อมมีได้โดยอาศัยรูปบทหน้า; ทำไมจึงกล่าวว่า สามัญญวจะนะ? เทวทัตตะ! มาณพ! (บ้าน) เป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถเดียวกัน? เทวทัตตะ! ยัญญทัตตะ! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

ဗဟုသု ဝါ-.

ในพหุวจนะ บ้าง

ဗဟုသု ဝတ္တမာနမာမန္တဏံ သာမညဝစနမေကတ္ထေ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝိယ ဝါ န ဟောတိ; ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော တုမှာကံ ပရိဂ္ဂဟော; ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော.

อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ซึ่งเป็นไปในพหุวจนะ ในอรรถเดียวกัน ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีบ้าง; (ตัวอย่าง) ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน; ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ သျာဒိကဏ္ဍော ဒုတိယော.

จบสยาทิกัณฑ์ที่ ๒ ในวุตติแห่งไวยากรณ์โมคคัลลานะ เพียงเท่านี้

သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထံ-.

บทที่มีสยาทิวิภัตติ กับบทที่มีสยาทิวิภัตติ เป็นเอกัตถะ

သျာဒျန္တံ သျာဒျာန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတီတိ-ဣဒမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; သော စ ဘိန္နတ္ထာနမေကတ္ထိဘာဝေါ သမာသောတိ ဝုစ္စတေ.

พึงทราบว่า บทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด นี้เป็นบทตามไป (อธิการ); และความเป็นเอกัตถะแห่งบททั้งหลายที่มีอรรถต่างกันนั้น เรียกว่า สมาส

အသံချံ ဝိဘတ္တိသမ္ပတ္တိသမီပသာကလျာဘာဝယထာ ပစ္ဆာယုဂပဒတ္ထေ-.

อสังขยะ ในอรรถว่า วิภัตติ, สัมปัตติ, สมีปะ, สากัลยะ, อภาวะ, ยถา, ปัจฉา และยุคปทะ

အသံချံ သျျာဒျန္တံ ဝိဘတျာဒီနမတ္ထေ ဝတ္တမာနံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဘဝတိ; တတ္ထ ဝိဘတျတ္ထေ တာဝ-ဣတ္ထိသု ကထာ ပဝတ္တာ အဓိတ္ထိ–-သမ္ပတ္တိ ဒွိဓာ အတ္တသမ္ပတ္တိ သမိဒ္ဓိ စသမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ, လိစ္ဆဝီနံ; သမိဒ္ဓိ ဘိက္ခာနံ သုဘိက္ခံ. သမီပေ-ကုမ္ဘဿ သမီပမုပကုမ္ဘံ–-သာကလျေ-သတိဏမဇ္ဈော ဟရတိ; သာဂ္ဂျဓီတေ–-အဘာဝေါ သမ္ဗန္ဓိဘေဒါ ဗဟုဝိဓော; တတြ ဣဒ္ဓါဘာဝေ-ဝိဂတာ ဣဒ္ဓိ သဒ္ဒိကာနံ ဒုဿဒ္ဒိကံ; အတ္ထာဘာဝေ-အဘာဝေါ မက္ခိကာနံ နိမ္မက္ခိကံ; အတိက္ကမာဘာဝေ-အတိဂတာနိ တိဏာနိ နိတ္တိဏံ; သမ္ပတာဘာဝေ-အတိဂတံ လဟုပါပုရဏံ အတိ လဟုပါပုရဏံ; လဟုပါပုရဏဿ နာယမုပဘောဂကာလောတိ အတ္ထော. ယယထာတ္ထော’နေကဝိဓော; တတြ ယောဂ္ဂတာယံ-အနုရူပံ သုရူပေါ ဝဟတိ; ဝိစ္ဆာယံ -အနွဒ္ဓမာသံ; အတ္ထာနတိဝတ္တိယံ- ယထာသတ္တိ; သဒိသတ္တေ- သဒိသော ကိခိယာ[ ] သကိခိ; အာနုပုဗ္ဗိယံ- အနုဇေဋ္ဌံ; ပစ္ဆာတ္ထေ [ -]အနုရထံ; ယုဂပဒတ္ထေ-သစက္ကံ နိဓိ.

บทที่เป็นอสังขยะอันมีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด เมื่อเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; ในอรรถวิภัตติก่อน: เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย (อธิอิตถิ); สัมปัตติมี ๒ อย่าง คือ อัตตสัมปัตติ และสมิทธิ – พรหมผู้ถึงพร้อม (สพรหม), (ความมั่งคั่ง) ของพวกกษัตริย์ลิจฉวี; ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (สุภิกขัง); ในอรรถใกล้: ใกล้หม้อ (อุปกุมภัง); ในอรรถสากัลยะ: ย่อมนำไปพร้อมทั้งหญ้า (สติณัง); ย่อมเรียนพร้อมทั้งไฟ (สัคคิ); อภาวะมีหลายอย่างตามความต่างแห่งความเกี่ยวข้อง; ในความไม่มีฤทธิ์: ฤทธิ์ไปปราศแล้วจากผู้มีศรัทธา (ทุสสัททิกัง); ในความไม่มีเนื้อความ: ความไม่มีแห่งแมลงวัน (นิมมักขิกัง); ในความไม่มีการล่วงเลย: หญ้าทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว (นิตติณัง); ในความไม่มีความเหมาะสม: ผ้าห่มเบาล่วงเลยไปแล้ว (อติลหุปาปุรณัง); อธิบายว่า ไม่ใช่กาลแห่งการใช้สอยผ้าห่มเบา; อรรถแห่งยถา มีหลายอย่าง; ในความเหมาะสม: ผู้มีรูปงามย่อมนำไปตามความเหมาะสม (อนุรูปัง); ในความซ้ำ: ทุกๆ กึ่งเดือน (อันวัฑฒมาสัง); ในความไม่ล่วงเลยอรรถ: ตามกำลัง (ยถาสัตติ); ในความเหมือน: เหมือนกับนกกิกิ (สกิกิ); ในลำดับ: ตามลำดับพี่ชาย (อนุเชฏฐัง); ในอรรถข้างหลัง: ตามหลังรถ (อนุรถัง); ในอรรถพร้อมกัน: ขุมทรัพย์พร้อมด้วยกงล้อ (สจักกัง)

ယထာ န တုလျေ-.

ยถา (ศัพท์) ไม่ (เป็นเอกัตถะ) ในอรรถว่าเหมือน

ယထာသဒ္ဒေါတုလျတ္ထေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော န ဘဝတိ; ယထာ ဒေဝဒတ္တော တထာ ယညဒတ္တော.

ยถาศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าเหมือน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; (ตัวอย่าง) ยถา เทวทัตโต ตถา ยัญญทัตโต (เทวทัตเป็นอย่างไร ยัญญทัตก็เป็นอย่างนั้น)

ယာဝါဝဓာရဏေ-.

ยาวะ (ศัพท์) ในอรรถว่ากำหนด

ယာဝသဒ္ဒေါ’ဝဓာရဏေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော ဘဝတိ; အဝဓာရဏမေတ္တကတာ ပရိစ္ဆေဒေါ; ယာဝါမတ္တံ ဗြာဟ္မဏေ အာမန္တယ; ယာဝဇီဝံ–-အဝဓာရဏေတိ-ကိံ, ယာဝ ဒိန္နံတာဝ ဘုတ္တံ နာဝဓာရယာမိ ကိတ္တကံ မယာ ဘုတ္တန္တိ.

ยาวศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; การกำหนด คือการจำกัดว่ามีประมาณเท่านี้; (ตัวอย่าง) ยาวามัตตัง พราหมเณ อามันตยะ (จงเรียกพราหมณ์มาเท่าที่มีจำนวน), ยาวะชีวัง (ตลอดชีวิต); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถกำหนด? (เพื่อป้องกัน) ยาวะ ทินนัง ตาวะ ภุตตัง (ให้เท่าไร ก็กินเท่านั้น); (อธิบาย) ข้าพเจ้าไม่ได้กำหนดว่า ข้าพเจ้ากินไปเท่าไร

ပယျပါဗဟိတိရောပုရေပစ္ဆာဝါ ပဉ္စမျာ-.

ปริ, อป, อา, พหิ, ติโร, ปุเร และปัจฉา (เป็นเอกัตถะ) กับบทปัญจมีวิภัตติ บ้าง

ပရိအာဒယော ဝဉ္စမျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ ဝါ; ပရိ ပဗ္ဗတံ ဝဿိ ဒေဝေါ, ပရိပဗ္ဗတာ; အပပဗ္ဗတံ ဝဿိ ဒေဝေါ, အပ ပဗ္ဗတာ; အာပါဋလိပုတ္တံ ဝဿိဒေဝေါ, အာပါဋလိပုတ္တာ; ဗဟိဂါမံ, ဗဟိဂါမာ; တိရောပဗ္ဗတံ, တိရောပဗ္ဗတာ; ပုရေဘတ္တံ, ပုရေဘတ္တာ; ပစ္ဆာဘတ္တံ, ပစ္ဆာဘတ္တာ–-ဝေတာဓိကာရော

บทมี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) ปริปัพพะตัง วัสสิ เทโว, ปริ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อะปะปัพพะตัง วัสสิ เทโว, อะปะ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อาปาฏะลิปุตตัง วัสสิ เทโว, อา ปาฏะลิปุตตา (ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร); พะหิคามัง, พะหิคามะ (ภายนอกบ้าน); ติโรปัพพะตัง, ติโรปัพพะตา (ลับภูเขา); ปุเรภัตตัง, ปุเรภัตตา (ก่อนภัต); ปัจฉาภัตตัง, ปัจฉาภัตตา (หลังภัต); นี้เป็นอธิการของ วา ศัพท์

သမီပါယာမေသွနု-.

อนุ (ศัพท์) ในอรรถว่าใกล้และยาว

အနုသဒ္ဒေါ သာမီပျေ အာယာမေ စ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော ဟောတီ ဝါ; အနုဝနမသနိ ဂတာ; အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသီ–-သမီပါယာမေသွိတိ-ကိံ, ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု.

อนุศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) อนุวะนัง อะสะนิ คะตา (สายฟ้าไปตามป่า), อนุคงคัง พาราณะสี (เมืองพาราณสีอยู่ใกล้แม่น้ำคงคา); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถใกล้และยาว? (เพื่อป้องกัน) รุกขัง อนุวิชโชตะเต วิชชุ (สายฟ้าแลบไปที่ต้นไม้)

တိဋ္ဌဂွာဒိနိ-.

ในบทที่มี ติฏฐคุ เป็นต้น

တိဋ္ဌဂုပ္ပဘုတီနိ, ဧကတ္ထိဘာဝဝိသယေ နိပါတီယန္တေ;’တိဋ္ဌန္တီ ဂါဝေါ ယသ္မိံ ကာလေ’တိဋ္ဌဂု, ကာလော; ဝဟဂ္ဂု, ကာလော; အာယတိဂဝံ, ခလေယဝံ, လူနယဝံ, လူယမာနယဝမိစ္စာဒိ–-ဝျန္တော’ပေတ္ထ; ကေသာကေသိ; ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ–-တထာ ဝေလာပ္ပဘာဝနတ္ထော’ပိ; ပါတော နဟာနံ ပါတနဟာနံ; သာယံ နဟာနံ သာယနဟာနံ; ပါတကာလံ, သာယကာလံ; ပါတမေဃံ, သာယမေဃံ; ပါတမဂ္ဂံ, သာယမဂ္ဂံ.

บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น ย่อมสำเร็จรูปในวิสัยแห่งความเป็นเอกัตถะ; (ตัวอย่าง) กาลใดที่โคทั้งหลายยืนอยู่ กาลนั้นชื่อว่า ติฏฐคุ (เวลา); วหคุ (เวลา); อายะติควัม (เวลาโคมา), ขะเลยะวัง (ข้าวเปลือกในลาน), ลูนะยะวัง (ข้าวเปลือกที่เกี่ยวแล้ว), ลูยะมานะยะวัง (ข้าวเปลือกที่กำลังเกี่ยว) เป็นต้น; ในที่นี้มีบทที่มี วิ-อุปสรรค เป็นที่สุดด้วย เช่น เคสาเคสิ (จิกผมกัน), ทัณฑาทัณฑิ (ตีกันด้วยไม้); และในอรรถว่าเวลาเป็นต้นด้วย เช่น ปาตะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเช้า), สายะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเย็น), ปาตะกาลัง (เวลาเช้า), สายะกาลัง (เวลาเย็น), ปาตะเมฆัง (เมฆในเวลาเช้า), สายะเมฆัง (เมฆในเวลาเย็น), ปาตะมัคคัง (ทางในเวลาเช้า), สายะมัคคัง (ทางในเวลาเย็น)

ဩရေပရိပဋိပါရေမဇ္ဈေဟေဌုဒ္ဓါဓောန္တော ဝါ ဆဋ္ဌီယာ-.

โอระ, ปริ, ปฏิ, ปาเร, มัชเฌ, เหฏฐา, อุทธะ, อโธ และอันโต (เป็นเอกัตถะ) กับบทฉัฏฐีวิภัตติ บ้าง

ဩရာဒယော သဒ္ဒါ ဆဋ္ဌိယန္တေန သဟေကတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ; ဧကာရန္တတ္တံ နိပါတနတော–-ဩရေဂင်္ဂံ; ဥပရိသိခရံ; ပဋိ သောတံ; ပါရေယမုနံ; မဇ္ဈေဂင်္ဂံ; ဟေဋ္ဌာပါသာဒံ; ဥဒ္ဓဂင်္ဂံ; အဓောဂင်္ဂံ; အန္တောပါသာဒံ–-ပုန ဝါဝိဓာနာ ဂင်္ဂါဩရမိစ္စာ ဒိပိ ဟောတိ.

ศัพท์มี โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; ความเป็นบทมีสระ เอ เป็นที่สุด สำเร็จได้ด้วยการนิปาตะ; (ตัวอย่าง) โอเรคงคัง (ฝั่งนี้แห่งแม่น้ำคงคา), อุปะริสิขะรัง (บนยอดเขา), ปะฏิโสตัง (ทวนกระแส), ปาเรยะมุนัง (ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำยมุนา), มัชเฌคงคัง (ท่ามกลางแม่น้ำคงคา), เหฏฐาปาสาทัง (ใต้ปราสาท), อุทธะคงคัง (เหนือแม่น้ำคงคา), อโธคงคัง (ใต้แม่น้ำคงคา), อันโตปาสาทัง (ภายในปราสาท); เพราะการกำหนดคำว่า วา อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการเรียงบทเป็น คงคาโอระ เป็นต้นด้วย

တံ နပုံသကံ-.

สมาสนั้น เป็นนปุงสกลิงค์

ယဒေတမတက္ကန္တမေကတ္ထံ တံ နပုံသကလိင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; တထာ ဝေဝေါဒါဟဋံ; ဝါ ကွစိ ဗဟုလာဓိကာရာ–-ယထာပရိသံ, ယထာ ပရိသာယ; သကာယ သကာယ ပရိသာယာတိ အတ္ထော.

ความเป็นเอกัตถะที่กล่าวมาแล้วนั้น พึงทราบว่าเป็นนปุงสกลิงค์; พึงทราบตามที่ยกตัวอย่างมาแล้วนั่นแล; หรือในบางแห่ง (ไม่เป็นนปุงสกลิงค์) เพราะอำนาจแห่งบทตามไปว่า พหุลัง; (ตัวอย่าง) ยถาปะริสัง, ยถา ปะริสายะ (ตามบริษัท); อธิบายว่า ในบริษัทของตนๆ

အမာဒိ-.

บทที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น

အမာဒိသျာဒျန္တံ သျာဒျာန္တေန သဟ ဗဟုလမေကတ္ထံ ဟောတိ;’ဂါမံ ဂတော’ ဂါမဂတော;’မုဟုတ္တံ သုခံ’ မုဟုတ္တသုခံ. ဝုတ္တိယေ ဝေါပပဒသမာသေ-ကုမ္ဘကာရော; သပါကော; တန္တဝါယော; စရာ ဟရော–-န္တမာနက္တဝန္တုဟိ ဝါကျမေဝ; ဓမ္မံ သုဏန္တော; ဓမ္မံ သုဏမာနော; ဩဒနံ ဘုတ္တဝါ.’

บทที่มีสยาทิวิภัตติมี อัง เป็นต้น เป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด โดยมาก; (ตัวอย่าง) คามัง คะโต เป็น คามะคะโต (ไปสู่บ้าน), มุหุตตัง สุขัง เป็น มุหุตตะสุขัง (สุขชั่วครู่); ในวุตติ หรือในอุปปทสมาส เช่น กุมภะกาโร (ช่างหม้อ), สะปาโก (คนหุงสุนัข), ตันตะวาโย (ช่างทอ), จะราหะโร (คนนำข่าวไป); ส่วนบทที่ประกอบกับ อันตะ, มานะ และ ตวันตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) ธัมมัง สุณันโต (ฟังธรรมอยู่), ธัมมัง สุณะมาโน (ฟังธรรมอยู่), โอทะนัง ภุตตะวา (กินข้าวแล้ว)

ရညာ ဟတော’ ရာဇဟတော;’အသိနာ ဆိန္နော’ အသိစ္ဆိန္နော; ပိတုသဒိသော; ပိတုသမော; သုခသဟဂတံ;’ဒဓိနာ ဥပသိတ္တံ ဘောဇနံ’ဒဓိဘောဇနံ;’ဂုဠေန မိဿော ဩဒနော’ ဂုဠောဒနော. ဝုတ္တိ ပဒေနေဝေါပသိတ္တာဒိကြိယာယာချာပနတော နတ္ထာယုတ္တတ္ထတာ.

รัญญา หะโต เป็น ราชะหะโต (อันพระราชาฆ่าแล้ว), อะสินา ฉินโน เป็น อะสิฉินโน (อันดาบตัดแล้ว), ปิตุสะทิโส (เหมือนด้วยบิดา), ปิตุสะโม (เสมอด้วยบิดา), สุขะสะหะคะตัง (ไปพร้อมด้วยสุข); ทะธินา อุปะสิตตัง โภชะนัง เป็น ทธิโภชะนัง (โภชนะที่ระคนด้วยนมส้ม), คุเฬนะ มิสโส โอทะโน เป็น คุโฬทะโน (ข้าวสุกที่ระคนด้วยน้ำอ้อย); เพราะมีการแสดงกิริยามีการระคนเป็นต้น ด้วยบทในวุตตินั่นเอง จึงไม่มีความบกพร่องแห่งอรรถ

ကွဝိ ဝုတ္တိယေဝ; ဥရဂေါ ပါဒပေါ–-ကွဝိ ဝါကျမေဝ; ဖရသုနာ ဆိန္နဝါ; ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ.’

บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “อุรโค” (งู), “ปาทโป” (ต้นไม้) –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “ผรสุน ฉินนวา” (ฟันด้วยขวานแล้ว), “ทัสสเนน ปหาตัพพา” (พึงละด้วยการเห็น).

ဗုဒ္ဓဿဒေယျံ’ ဗုဒ္ဓဒေယျံ;’ယူပါယ ဒါရု’ ယူပဒါရု;’ရဇနာယ ဒေါဏိ’ ရဇနဒေါဏိ; ဣဓ န ဟောတိ-သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ–-ကထံ, ဧတဒတ္ထော ဧတဒတ္ထန္တိ-အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတိ.’

“พุทธัสส เทยยัง” คือ “พุทธเทยยัง”; “ยูปายะ ทารุ” คือ “ยูปทารุ”; “รชนาย โทณิ” คือ “รชนโทณิ”; ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “สังฆัสส ทาตัพพัง” –- อย่างไร? “เอตทัตโถ” “เอตทัตถัง” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

သဝရေဟိ ဘယံ’ သဝရဘယံ; ဂါမနိဂ္ဂတော, မေထုနာပေတော. ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ; ကမ္မဇံ, စိတ္တဇံ–-ဣဓ န ဟောတိ-ရုက္ခာ ပတိတော.’

“สวเรหิ ภยัง” คือ “สวรภยัง”; “คามนิคคโต”, “เมถุนัปเปโต”. บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัมมชัง”, “จิตตชัง” –- ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “รุกขา ปติโต”.

ရညော ပုရိသော’ ရာဇပုရိသော–-ဗဟုလာဓိကာရာ န္တမာန နိဒ္ဓါရိယပူရဏဘာဝတိတ္တတ္ထေဟိ န ဟောတိ; မမာနုကုဗ္ဗံ; မမာနု ကုရုမာနော; ဂုန္နံ ကဏှာ သမ္ပန္နခီရတမာ; သိဿာနံ ပဉ္စမော; ပဋဿ သုက္ကတာ–-ကွစိ ဟောတေဝ; ဝတ္တမာနသာမီပျံ–-ကထံ ဗြာဟ္မဏဿ သုက္ကာ ဒန္တာတိ-သာပေက္ခတာယ န ဟောတိ–-ဣဓ ပနဟောတေဝ စန္ဒနဂန္ဓော; နဒီဃောသော; ကညာရူပံ; ကာယသမ္ဖဿော?ဖလရသောတိ [ –-]ဖလာနံတိတ္တော; ဖလာနမာသိတော[ ] ဖလာနံ သုဟိတော; ဗြာဟ္မဏဿ္ौစ္စံ ဂေဟန္တိ; သာပေက္ခ တာယ န ဟောတိ–-ရညောပါဋလိပုတ္တကဿဓနန္တိ–-ဓန သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီတိ ပါဋလိပုတ္တက္ैနသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ နဟေဿတိ; ရညော’ဂေါဝ အဿော စ ပုရိသော စာ’တိ ဘီန္နတ္ထတာယံ [ ] ဝါကျ မေဝ–-’ရညော ဂဝါဿပုရိသာ ရာဇဂဝါဿပုရိသာတိ ဝုတ္တိ ဟောတေဝေကတ္ထိဘာဝေ.’ဒါနေသောဏ္ဍော’ ဒါနသောဏ္ဍော; ဓမ္မရတော; ဒါနဘိရတော–-ကွစိဝုတ္တိယေဝ; ကုစ္ဆိသယော; ထလဋ္ဌော; ပင်္ကဇံ; သရောရုဟံ ဣဓ န ဟောတိ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ; ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ; အာသနေ နိသိန္နော အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗံ.

“รัญโญ ปุริโส” คือ “ราชปุริโส” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ จึงไม่เป็น (วุตติ) กับบทที่ลง อันตะ, มานะ, นิทธาริยะ, ปูรณะ, ภาวะ และติตตัตถะ; (ตัวอย่าง) “มมานุกุพพัง”; “มมานุกุรุมาโน”; “คุนนัง กัณหา สัมปันนขีรตมา”; “สิสสานัง ปัญจโม”; “ปฏัสส สุกกตา” –- บางครั้งก็เป็น; (ตัวอย่าง) “วัตตมานสามีปยัง” –- อย่างไร? “พราหมณัสส สุกกา ทันตา” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- แต่ในที่นี้เป็นแน่นอน เช่น “จันทนคันโธ”; “นทีโฆโส”; “กัญญารูปัง”; “กายสัมผัสโส”? “ผลรโส” คือ “ผลานัง ติตโต”; “ผลานัง อาสิโต”; “ผลานัง สุหิโต”; “พราหมณัสส อุจจัง เคหัง” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- “รัญโญ ปาฏลิปุตตกัสส ธนัง” –- ฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับบทว่า ธนะ แต่เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับบทว่า ปาฏลิปุตตกะ จึงไม่เป็น (วุตติ); “รัญโญ โค จ อัสโส จ ปุริโส จ” เป็นประโยคเท่านั้น เพราะมีความหมายต่างกัน –- “รัญโญ ควัสสปุริสา” คือ “ราชควัสสปุริสา” ย่อมเป็นวุตติในเพราะความเป็นบทเดียวกัน. “ทาเนโสณโฑ” คือ “ทาเนโสณโฑ”; “ธัมมรโต”; “ทานาภิรโต” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิสโย”; “ถลัฏโฐ”; “ปังกชัง”; “สโรหุหัง” ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “โภชเน มัตตัญญุตา”; “อินทริเยสุ คุตตทวารตา”; “อาสเน นิสินโน”, “อาสเน นิสีทิตัพพัง”.

ဝိသေသနမေကတ္ထေန-.

วิเสสนะเป็นบทเดียวกัน.

ဝိသေသနံ သျာဒျန္တံ ဝိသေဿေန သျာဒျာန္တေန သမာနာဓိကရဏေနသဟေကတ္ထံ ဟောတိ;’နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလဉ္စေ’တိ နိလုပ္ပလံ,’ဆိန္နဉ္စ တံ ပရူဠှဉ္စေ’တိ ဆိန္နပရူဠှံ; သတ္ထိဝ သတ္ထီ,’သတ္ထီ စ သာသာမာ စေ’တိ သတ္ထိသာမာ; သီဟောဝ သီဟော,’မုနိ စ သောသီဟော ဝါ’တိမုနိသီဟော;’သီလမေဝ ဓနံ’ သီလဓနံ–-က္စိ ဝါကျမေဝ, ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော; စိတ္တော ဂဟပတိ.–-ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ; ကဏှသပ္ပော; လောဟိတသာလိ. ဝိသေသနန္တိ-ကိံ? တစ္ဆကော သပ္ပော. ဧကတ္ထေနေတိ-ကိံ? ကာဠမှာ အညော–-ကထံ, ပတ္တ ဇီဝိကော အာပန္နဇီဝိကော[ ] မာသဇာတောတိ-အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတိ.

วิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน; (ตัวอย่าง) “นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ” คือ “นีลุปปะลัง”; “ฉินนัญจะ ตัง ปรูฬหัญจะ” คือ “ฉินนปรูฬหัง”; “สัตถี” เหมือน “สัตถี”, “สัตถี จะ สา สามา จะ” คือ “สัตถีสามา”; “สีโห” เหมือน “สีโห”, “มุนิ จะ โส สีโห วา” คือ “มุนิสีโห”; “สีลเมว ธนัง” คือ “สีลธนัง” –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, (ตัวอย่าง) “ปุณโณ มันตานีปุตโต”; “จิตโต คหปติ” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัณหสัปโป”; “โลหิตสาลี”. คำว่า “วิเสสนะ” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “ตัจฉโก สัปโป”. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเดียวกัน” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “กาฬัมหา อัญโญ” –- อย่างไร? “ปัตตชีวิโก”, “อาปันนชีวิโก”, “มาสชาโต” จะเป็นในความหมายของบทอื่น.

နဉ-.

นะ (นิบาต).

နဉိစ္စေတံ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ; န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော–-ဗဟုလာဓိကာရတော အသမတ္ထေဟိပိ ကေဟိစိ ဟောတိ; အပုနဂေယျာ, ဂါထာ–-အနောကာသံ ကာရေတွာ အမူလာမူလံ ဂန္တွာ–-ဤသကဠာရော ဤသပိင်္ဂလောတိ-သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထန္တိ သမာသော; ဝါကျမေဝ ဝါတိပ္ပသင်္ဂါဘာဝါ.

คำว่า “นะ” นี้ที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้าย; (ตัวอย่าง) “นะ พราหมโณ” คือ “อพราหมโณ” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ บางครั้งก็เป็น (วุตติ) แม้กับบทที่ไม่มีความสามารถ (ในการสมาส) บางบท; (ตัวอย่าง) “อปุนเคยยา คาถา”; “อโนกาสัง กาเรตวา”; “อมูฬามูลัง คันตวา” –- “อีสกฬโร”, “อีสปิงคโล” ดังนี้ เป็นสมาสที่บทมีวิภัตติลงท้ายกับบทมีวิภัตติลงท้ายเป็นบทเดียวกัน; เป็นประโยคเท่านั้น เพราะไม่มีการกล่าวเกินไป.

ကုပါဒယော နိစ္စမသျာဒိဝိဓိမှိ-.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ เป็นนิตย์ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น.

ကုသဒ္ဒေါ ပါဒယော စ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ နိစ္စံ သျဒိဝိဓိဝိသယတော’ညတ္ထ;’ကုစ္ဆိတော ဗြာဟ္မဏော’ ကုဗြာဟ္မဏော,’ဤသကံ ဥဏှံ’ ကဒုဏှံ; ပနာယကော, အဘိသေကော, ပကရိတ္တွာ, ပကတံ, ဒုပ္ပုရိသော, ဒုက္ကတံ, သုပုရိသော, သုကတံ, အဘိတ္ထုတံ, အတိတ္ထုတံ, အာကဠာရော, အာဗဒ္ဓေါ. ပါဒယော ဂတာဒျတ္ထေ ပဌမာယ()’ ပဂတော အာစရိယော’ ပါစရိယော; ပန္တေဝါသီ–-အစ္စာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ဒုတိယာယ;()’အတိက္ကန္တော မစ’မတိမဉ္စော; အတိမာလော. အဝါဒယော ကုဋ္ဌာဒျတ္ထေ တတိယာယ;()’အဝကုဋ္ဌံ ကောကိလာယ ဝန’မဝကောကိလံ; အဝမယယူရံ. ပရိယာဒယော ဂိလာနာဒျတ္ထေ စတုတ္ထိယာ; ()’ပရိဂိလ နော’ဇ္ဈေနာယ’ ပရိယဇ္ဈေနော–-နျာဒယော ကန္နာဒျတ္ထေ ပဉ္စမိယာ()’နိက္ခန္တောကောသမ္ဗိယာ’ နိက္ကောသမ္ဗိ–-အသျာဒိဝိဓိမှီတိ ကိံရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ.

กุศัพท์และปาทิศัพท์ ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นนิตย์ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีมี สิ เป็นต้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิโต พราหมโณ” คือ “กุพราหมโณ”; “อีสกัง อุณหัง” คือ “กทุญหัง”; “ปนายโก”, “อภิเสโก”, “ปกริตวา”, “ปกตัง”, “ทุพปุริโส”, “ทุกกฏัง”, “สุปุริโส”, “สุกตัง”, “อภิตถุตัง”, “อติถุตัง”, “อากฬโร”, “อาพัทโธ”. ปาทิศัพท์ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น กับปฐมาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปคโต อาจริโย” คือ “ปาจริโย”; “ปันเตวาสี” –- อตยาทิศัพท์ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น กับทุติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อติกกันโต มัญจัง” คือ “อติมัญโจ”; “อติมาโล”. อวาทิศัพท์ในอรรถว่า ถูกตัดแล้ว เป็นต้น กับตติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อวกุฏฐัง โกกิลาย วนัง” คือ “อวโกกิลัง”; “อวมยูรัง”. ปริยาทิศัพท์ในอรรถว่า ลำบาก เป็นต้น กับจตุตถีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปริคิลานโน อัชเฌนาย” คือ “ปริยัชเฌโน” –- นิยาทิศัพท์ในอรรถว่า ออกไปแล้ว เป็นต้น กับปัญจมีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “นิกขันโต โกสัมพิยา” คือ “นิกโกสัมพี” –- คำว่า “ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “รุกขัง ปติ วิชโชตเต”.

စီ ကြိယတ္ထေဟိ-.

จีปัจจัยกับบทที่มีอรรถเป็นกิริยา.

စီပ္ပစ္စယန္တော ကြိယတ္ထေဟိ သျဒျန္တေဟိ သဟေကတ္ထော ဟောတိ; မလိနီ ကရိယ.

บทที่มีจีปัจจัยลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “มลินีกริยา”.

ဘုသနာဒရာနာဒရေသွလံသာသာ-.

อลัง, สา, อสา ในอรรถว่าการประดับ, ความเคารพ และความไม่เคารพ.

ဘုသနာဒိသွတ္ထေသွလမာဒယော သဒ္ဒါ ကြိယာတ္ထေဟိ သျာဒျန္တေဟိ သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ; အလံကရိယ; သက္ကစ္စ; အသက္ကစ္စ–-ဘုသနာဒီသူတိ-ကိံ? အလံ ဘုတွာ ဂတော; သက္ကတွာ ဂတော; အသက္ကတွာ ဂတော; ပရိယတ္တံ သောဘနမသောဘနန္တိ အတ္ထော.

อลังศัพท์เป็นต้นในอรรถมีการประดับเป็นต้น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “อลังกริยา”, “สักกัจจะ”, “อสักกัจจะ” –- คำว่า “ในอรรถมีการประดับเป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “อลัง ภุตวา คโต”, “สักกัตวา คโต”, “อสักกัตวา คโต”; ความหมายคือ พอเพียง, ดี, ไม่ดี.

အညေ စ-.

และบทอื่น.

အညေ စ သဒ္ဒါ ကြိယတ္ထေဟိ သျာဒျန္တေဟိ သဟ ဗဟုလမေကတ္ထာ ဘဝန္တိ; ပုရောဘုယ; တိရောဘုယ;တိရောကရိယ; ဥရသိကရိယ; မနသိကရိယ; မဇ္ဈေကရိယ; တုဏှိဘုယ.

และบทอื่น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยาโดยมาก; (ตัวอย่าง) “ปุโรภูยะ”, “ติโรภูยะ”, “ติโรกริยา”, “อุรสิกริยา”, “มนสิกริยา”, “มัชเฌกริยา”, “ตุณหิภูยะ”.

ဝါနေကညတ္ထေ-.

หรือในอรรถอื่นที่มิใช่หนึ่ง.

အနေကံ သျာဒျန္တမညဿ ပဒဿတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ; ဗဟူနိ ဓနာနိ ယဿသော’ဗဟုဓနော;’လမ္ဗာ ကဏ္ဏာ ယဿ သော’ လမ္ဗကဏ္ဏော;’ဝဇိရံ ပါဏိမှိ ယဿသော’ယံ’ ဝဇိရပါဏိ;’မတ္တာဗဟဝေါ မာတင်္ဂါ ဧတ္ထ’ မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ, ဝနံ;’အာရူဠှော ဝါနရောယံ ရုက္ခံ သော’ အာရူဠှဝါနရော;’ဇိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယေနသော’ ဇိတိန္ဒြိယော;’ဒိန္နံ ဘောဇနံ ယဿသော’ ဒိန္နဘောဇနော;’အပဂတံ ကာဠကံ ယသ္မာ ပဋာ သော’ယ’ မပဂတကာဠကော;’ဥပဂတာဒသ ယေသံ တေ’ ဥပဒသာ; အာသန္နဒသာ; အဒူရဒသာ? အဓိက ဒသာ;’တယော ဒသ ပရိမာဏမေသံ) တိဒသာ–-ကထံ, ဒသသဒ္ဒေါသံ ချာနေ ဝတ္တတေ ပရိမာဏသဒ္ဒသန္နိဓာနာ, ယထာ-ပဉ္စပရိမာဏ မေသံ’ ပဉ္စကာ သကုဏာတိ; ဒွေ ဝါ တယော ဝါပရိမာဏမေသ’ဒွတ္တယော;ဝါသဒ္ဒတ္ထေ ဝါ-’ဝေ ဝါ တယော ဝါ’ ဒွတ္တယော–-’ဒက္ခိဏဿာ စ ပုဗ္ဗဿာ စ ဒိသာယ ယဒန္တရာဠံ’ ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ, ဒိနာ;’ဒက္ခိဏာ ဝသာ ပုဗ္ဗာ စာ’တိ ဝါ;’သဟ ပုတ္တေနာဂတော’ သပုတ္တော သလောမကော, ဝိဇ္ဇမာနလောမကောတိ အတ္ထော ဧဝံ သပက္ခကော; အတ္ထိခီရာ, ဗြာဟ္မဏိတိ-အတ္ထိသဒ္ဒေါ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထေ နိပါတော–-ကွစိ ဂတတ္ထတာယ ပဒန္တရာနမပ္ပယောဂေါ, ကဏ္ဌဋ္ဌာ ကာဠာ အဿ ကဏ္ဌေကာဠော; [ ] ဩဋ္ဌမုခမိစ မုခမဿဩဋ္ဌမုခေါ; ကေသသံဃာတော စူဠာ အဿ ကေသစူဠော; သုဝဏ္ဏဝိကာရော အလင်္ကာရော အဿသုဝဏ္ဏာလင်္ကာရော;’ ပပတိတံ ပဏ္ဏမဿ’ ပပတိတပဏ္ဏော, ပပဏ္ဏော;’အဝိဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ အဿ’ အဝိဇ္ဇမာနပုတ္တော;’န သန္တိ ပုတ္တာ အဿ’ အပုတ္တော–-ကွစိ န ဟောတိပဉ္စဘုတ္တဝန္တော အဿ, ဘာတုနော ပုတ္တော အဿ အတ္ထိတိ ဗဟုလာဓိကာရတော.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น หรือเป็นอย่างอื่น; ผู้มีทรัพย์มาก (คือ) ผู้มีทรัพย์มาก; ผู้มีหูยาน (คือ) ผู้มีหูยาน; ผู้มีวัชระในมือ (คือ) ผู้นี้มีวัชระในมือ; ป่านี้มีช้างเมามาก (คือ) ป่ามีช้างเมามาก; ลิงนี้ขึ้นต้นไม้แล้ว (คือ) ผู้มีลิงขึ้นแล้ว; ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว (คือ) ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว; ผู้มีอาหารอันให้แล้ว (คือ) ผู้มีอาหารอันให้แล้ว; ผ้าที่ดำอันไปปราศแล้ว (คือ) ผ้านี้มีดำอันไปปราศแล้ว; ผู้ที่สิบเข้าใกล้แล้ว (คือ) ผู้มีสิบเข้าใกล้แล้ว; ผู้มีสิบใกล้; ผู้มีสิบไม่ไกล? ผู้มีสิบเกิน; ผู้มีสิบสามเป็นประมาณ (คือ) เทวดา (ไตรทศ) – อย่างไร, ศัพท์ว่า “ทสะ” (สิบ) ย่อมเป็นไปในความหมายแห่งจำนวน เพราะมีศัพท์ว่า “ปริมาณ” (ประมาณ) อยู่ใกล้, เช่น นกมีห้าเป็นประมาณ (คือ) นกห้าตัว; ผู้มีสองหรือสามเป็นประมาณ (คือ) สองหรือสาม; ในความหมายของศัพท์ว่า “วา” (หรือ) – “สองหรือสาม” (คือ) สองหรือสาม – ทิศที่อยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก (คือ) ทิศตะวันออกเฉียงใต้; หรือว่า “ทิศใต้และทิศตะวันออก”; มาพร้อมกับบุตร (คือ) มีบุตร; มีขน, ความหมายว่ามีขนอยู่; เช่นเดียวกัน มีปีก; มีน้ำนม, พราหมณ์; ศัพท์ว่า “อัตถิ” เป็นนิบาตในความหมายว่า “มีอยู่” – บางครั้งไม่ใช้บทอื่นเพราะความหมายปรากฏแล้ว, ผู้มีคอสีดำ (คือ) ผู้มีคอสีดำ; ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก (คือ) ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก; ผู้มีผมเป็นมวย (คือ) ผู้มีมวยผม; ผู้มีเครื่องประดับที่ทำจากทอง (คือ) ผู้มีเครื่องประดับทอง; ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว (คือ) ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว, ผู้มีใบไม้ร่วง; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร – บางครั้งก็ไม่มีผู้มีบุตรห้าคน, บุตรของพี่ชายมีอยู่ เพราะอำนาจแห่งความมาก (โดยส่วนมาก)

တတ္ထ ဂဟေတွာ တေန ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓေ သရူပံ-.

ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ ซึ่งรูป –

သတ္တမျန္တံ တတိယန္တဉ္စ သရူပမနေကံ တတ္ထ ဂဟေတွာ တေန ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓေ’ညပဒတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ;’ကေသေသု စ ကေသေသု စ ဂဟေတွာ ယုဒ္ဓမ္ပဝတ္တံ’ ကေသာကေသိ;’ဒဏ္ဍေဟိ စ ဒဏ္ဍေဟိ စ ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓမ္ပဝတ္တံ’ ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ; မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ ‘‘စိ ဝီတိ ဟာရေ’တိ. စိ သမာသန္တော [’]စိသ္မိ. န္တျာကာရော–-တတ္ထ တေနေတိ-ကိံ? ကာယဒွ ကာယဒွ [ ] ဂဟေတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ; ဂဟေတွာ ပဟရိတွာတိ- ကိံ? ရထေ စ ရထေ စ ဌတွာ ယုဒ္ဓံပဝတ္တံ; ယုဒ္ဓေတိကိံ? ဟတ္ထေ စ ဟတ္ထေ စ ဂဟေတွာ သချံ ပစတ္တံ; သရူပန္တိကိံ? ဒဏ္ဍေဟိ စ မုသလေဟိစ ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ.

บทหลายบทที่มีสัตตมีวิภัตติและตติยาวิภัตติเป็นที่สุด มีรูปอย่างเดียวกัน ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น (คือ) “ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ”; การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับผมต่อผม (คือ) เกสาเกสี; การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้ต่อไม้ (คือ) ทัณฑาทัณฑี; มุฏฐามุฏฐิ (รบกันด้วยหมัด) “ในความหมายว่า ‘วิตีหาระ’ (การแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน) มี ‘จิ’ เป็นสมาสอันตะ (ท้ายสมาส) ใน ‘จิ’ มี ‘นฺตฺย’ เป็นอาคม” – “ในที่นั้น ด้วยสิ่งนั้น” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับกายต่อกาย; “ถือเอาแล้ว ตีแล้ว” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการยืนอยู่บนรถต่อรถ; “ในการรบ” คืออะไร? มิตรภาพที่เกิดขึ้นโดยการจับมือต่อมือ; “มีรูปอย่างเดียวกัน” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้และสาก

စတ္ထေ-.

ในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) -

အနေကံ သျာဒျန္တံ စတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဘဝတိ–-သမုစ္စယော’ဏွာစယော ဣတရီတရယောဂေါ သမာဟာရော စ စသဒ္ဒတ္ထာ, တတ္ထ သမုစ္စယာဏွာစယေသု နေကတ္ထိဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ- တေသု ဟိ သမုစ္စယော အညမညနိရပေက္ခာနမတ္တပ္ပဓာနာနံ ကတ္ထစိ ကြိယာဝိသေသေ စီယမာနတာ-ယထာ-ဓဝေ စ ခဒိရေ စ ပလာသေ စ ဆိန္ဒာတိ; အနွာစယောဝ ယတ္ထေကော ပဓာနဘာဝေန ဝိဓိယတေ အပရော စဂုဏဘာဝေန-ယထာ-ဘိက္ခံ စရ ဂါဝေါ ဝါနယေတိ–-ဣတရဉ္စယယ တု သမ္ဘဝတိ, တေသု ဟိ အညမညသာပေက္ခာနမဝ ယဝဘေဒါနုဂတော ဣတရီတရယောဂေါ- ယထာ- သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာတိအဿာဝယဝပ္ပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနမေဝ; အညမည သာပေက္ခာနမေဝ တိရောဟိတာဝယဝဘေဒေါ သမုဒါယပ္ပဓာနော သမာဟာရော-ယထာ-ဆတ္တုပါဟနန္တိ-အဿ ပန သမုဒါယပ္ပဓာနတ္တာ ဧကဝစနမေဝ; တေ စ သမာဟာရီတရီတရယောဂါ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ နိယတဝိသယာယေဝ ဟောန္တိ, တတြာယံ ဝိသယဝိဘာဂေါ နိရုတ္တိ ပိဋကာဂတော.

บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) หรือเป็นอย่างอื่น – สมุจจัย, อนวาจัย, อิตเรตรโยคะ และ สมาหาระ เป็นความหมายของศัพท์ว่า “จะ” (และ); ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกัน (ของบท) ย่อมไม่เกิดขึ้นในสมุจจัยและอนวาจัย – ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สมุจจัย คือ การรวมกันของบทที่ต่างคนต่างเป็นประธาน ไม่ขึ้นแก่กันและกัน ในกิริยาพิเศษบางอย่าง เช่น “จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส”; อนวาจัย คือ ที่ซึ่งบทหนึ่งถูกบัญญัติโดยความเป็นประธาน และอีกบทหนึ่งโดยความเป็นคุณ เช่น “จงเที่ยวภิกษา และจงต้อนโค” – ส่วนอิตเรตรโยคะนั้น ย่อมเกิดขึ้นได้, ในบรรดาความหมายเหล่านั้น อิตเรตรโยคะ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยแยกส่วนประกอบ เช่น “สารีบุตรและโมคคัลลานะ” เพราะความเป็นประธานของส่วนประกอบ จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น; ส่วนสมาหาระ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยส่วนประกอบที่ถูกซ่อนไว้ และมีหมู่เป็นประธาน เช่น “ฉัตตุปาหนะ” (ร่มและรองเท้า) เพราะความเป็นประธานของหมู่ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น; และสมาหาระและอิตเรตรโยคะเหล่านั้น โดยมากย่อมมีการบัญญัติเฉพาะในเรื่องที่กำหนดไว้เท่านั้น, การแบ่งประเภทของเรื่องนี้มาจากนิรุตติปิฎก

ပါဏိတုရိယယောဂ္ဂသေနင်္ဂါနံ; နိစ္စဝေရီနံ; သံချာပရိ မာဏသညာနံ; ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ; ပစနဝဒ္ဓါလာနံ; စရဏသာဓာရဏာနံ; ဧက္ဈာယနပါဝစနာနံ; လိင်္ဂဝိသေသာနံ; ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ; ဒိသာနံ; နဒီနဉ္စ; နိစ္စံ သမာဟာရေကတ္ထံ ဘဝတိ.

อวัยวะของสัตว์, เครื่องดนตรี, เครื่องประกอบการงาน, และส่วนของกองทัพ; ผู้เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์; ชื่อของจำนวนและประมาณ; สัตว์เล็กๆ; ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า; ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน; ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน; เพศที่ต่างกัน; สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน; ทิศต่างๆ; และแม่น้ำต่างๆ; ย่อมเป็นสมาหาระเอกัตถะ (มีความหมายเป็นอันเดียวกันแบบสมาหาระ) เป็นนิตย์

တိဏရုက္ခပသုသကုဏဓနဓညဝျဉ္ဇနဇနပဒါနံဝါ အညေ သမိတရီတရယောဂေါဝ.

หญ้า, ต้นไม้, สัตว์, นก, ทรัพย์, ข้าวเปลือก, เครื่องปรุงรส, และชนบท หรืออื่นๆ ย่อมเป็นอิตเรตรโยคะเท่านั้น

ပါဏျင်္ဂါနံ–-စက္ခုသောတံ; မုခနာသိက; ဟနုဂီဝံ; ဆဝိ မံသလောဟိတံ; နာမရူပံ; ဇရာမရဏံ;–-တုရိယင်္ဂါနံ–-အလသတာဠမ္ဗရံ;မုရဇဂေါမုခံ; သံခဒေဒ္ဓိမံ; [ ] မဒ္ဒဝိကပါဏဝိကံ; ဂီတဝါဒတံ?သမ္မတာဠံ–-ယောဂ္ဂင်္ဂါနံ–-ဖာလပါစနံ; ယုဂနင်္ဂလံ–-သေနင်္ဂါနံ–-အသိသတ္တိတောမရပိဏ္ဍံ;[ ] အသိစမ္မံ; ဗီဠာရမူသိကံ; ကာကောလူကံ; နာဂသုပဏ္ဏံ–-သံချာပရိမာဏ သညာနံ–-ဧကကဒုကံ, ဒုကတိကံ; တိကစတုက္ကံ, စတုက္ကပဉ္စကံ; ဒသေကာဒသကံ –- ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ–-ကီဋပဋင်္ဂံ; ကုတ္ထကိပိလ္လိကံ; ဍံသမကသံ; မက္ခိကကိပိလ္လိကံ–-ပဝနဝဒ္ဓါလာနံ–-ဩရရဗ္ဂိကသုကရိကံ; သာကုန္တိကမာဂဝိကံ;သပါကဝဒ္ဓါလံ;ဝေန

อวัยวะของสัตว์ – ตาและหู; ปากและจมูก; คางและคอ; หนัง เนื้อ และเลือด; นามและรูป; ชราและมรณะ; – เครื่องดนตรี – อลสะ (กลองชนิดหนึ่ง) และ ตาลัมพระ (กลองชนิดหนึ่ง); มุรชะ (กลอง) และ โคมุขะ (แตร); สังข์และเฑทธิมะ (กลอง); มัททวิกะและปาณวิกะ (เครื่องดนตรี); การขับร้องและการบรรเลง? สัมมตตะ (เครื่องดนตรี) และ ตาลัมพะ (เครื่องดนตรี); – เครื่องประกอบการงาน – ผาลและปาจน (เครื่องจี้โค); แอกและไถ; – ส่วนของกองทัพ – ดาบ หอก โตมร และกระบอง (ปิณฑะ); ดาบและโล่; แมวและหนู; กาและนกฮูก; นาคและครุฑ; – ชื่อของจำนวนและประมาณ – หนึ่งและสอง, สองและสาม; สามและสี่, สี่และห้า; สิบและสิบเอ็ด – สัตว์เล็กๆ – หนอนและตั๊กแตน; มดและปลวก; เหลือบและยุง; แมลงวันและมด; – ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า – คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู; พรานนกและพรานเนื้อ; คนหุงต้มสุนัขและคนหยาบช้า; คนสานตะกร้า

ရထကာရံ; ပုက္ကုသဆဝဍာဟကံ–-စရဏသာဓာရဏာနံ–-အတိသဘာရဒွါဇံ; ကဌကာလာပံ; သီလပညာဏံ; သမထဝိပဿနံ; ဝိဇ္ဇာစရဏံ–-ဧကဇ္ဈာယနပါဝစနာနံ–-ဒီဃမဇ္ဈိမံ; ဧကုတ္တရသံယုတ္တကံ; ခန္ဓကဝိဘင်္ဂံ–-လိင်္ဂဝိသေသာနံ–-ဣတ္ထိပုမံ; ဒါသိဒါသံ; စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရရိက္ခာရံ; တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ; ‘‘လာဘီ ဟောတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန‘‘န္တိပိ ဒိဿတိ–-ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ–-ကုသလာကုသလံ; သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ; ဟီနပ္ပဏိတံ; ကဏ္ဘသုက္ကံ; ဆေကပါပကံ; အဓရုတ္တရံ–-ဒိသာနံ–-ပုဗ္ဗာပရံ; ဒက္ခိဏုတ္တရံ; ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ; ပုဗ္ဗုတ္တရံ; အပရ ဒက္ခိဏံ; အပရုတ္တရံ–-နဒီနံ–-ဂင်္ဂါယမုနံ, မဟီသရဘု.

ช่างรถ; คนเก็บขยะและคนเผาศพ; – ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน – อติสภารทวาชะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); กฐกะและกาลาปะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); ศีลและปัญญา; สมถะและวิปัสสนา; วิชชาและจรณะ; – ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน – ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย; อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย; ขันธกะและวิภังค์; – เพศที่ต่างกัน – หญิงและชาย; ทาสีและทาส; จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร; หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้; “ย่อมเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร” ก็ปรากฏอยู่; – สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน – กุศลและอกุศล; มีโทษและไม่มีโทษ; เลวและประณีต; ดำและขาว; ฉลาดและชั่ว; ต่ำและสูง; – ทิศต่างๆ – ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก; ทิศใต้และทิศเหนือ; ทิศตะวันออกเฉียงใต้; ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ; ทิศตะวันตกเฉียงใต้; ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ; – แม่น้ำต่างๆ – แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา, แม่น้ำมหีและแม่น้ำสรภู

တိဏဝိသေသာနံ–-ကာသကုသံ, ကာသကုသာ; ဥသီရဗီရဏံ, ဥသီ ရဗီရဏာ; မုဇဗဗ္ဗဇံ, မုဉ္ဇဗဗ္ဗဇာ–-ရုက္ခဝသေသာနံ–-ခဒိရပလာသံ, ခဒိရပလာသာ; ဓဝါဿကဏ္ဏံ, ဓဝါဿကဏ္ဏာ; ပိလက္ခနိဂြောဓံ, ပိလက္ခနဂြောဓာ; အဿတ္ထကပိတ္ထနံ, အဿတ္ထ ကပိတ္ထနာ; သာကသာလံ, သာကသာလာ–-ပသုဝိသေသာနံ–-ဂဇ ဂဝဇံ,ဂဇဂဝဇာ; ဂေါဝဟိသံ, ဂေါမဟိသာ;ဧဏေယျဂေါမဟိသံ, ဧဏေယျဂေါမဟိသာ; ဧဏေယျဝရာဟံ, ဧဏေယျဝရာဟာ; အဇေ

หญ้าชนิดต่างๆ – หญ้าคาและหญ้ากุสะ (เอกพจน์), หญ้าคาและหญ้ากุสะ (พหูพจน์); หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (เอกพจน์), หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (พหูพจน์); หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (เอกพจน์), หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (พหูพจน์); – ต้นไม้ชนิดต่างๆ – ต้นขทิระและต้นปลาส (เอกพจน์), ต้นขทิระและต้นปลาส (พหูพจน์); ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (เอกพจน์), ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (พหูพจน์); ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (เอกพจน์), ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (พหูพจน์); ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (เอกพจน์), ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (พหูพจน์); ต้นสักและต้นสาละ (เอกพจน์), ต้นสักและต้นสาละ (พหูพจน์); – สัตว์ชนิดต่างๆ – ช้างและโคป่า (เอกพจน์), ช้างและโคป่า (พหูพจน์); โคและกระบือ (เอกพจน์), โคและกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทราย โค และกระบือ (เอกพจน์), เนื้อทราย โค และกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทรายและหมูป่า (เอกพจน์), เนื้อทรายและหมูป่า (พหูพจน์); แพะ

ဠကံ, အဇေဠကာ; ကုက္ကုရသူကရံ, ကုက္ကုရသူကရာ; ဟတ္ထိဂဝါဿ ဝဠဝံ, ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝါ–-သကုဏဝိသေသာနံ–-ဟံသဗလာဝံ, ဟံသဗလာဝါ; ကာရဏ္ဍဝဝက္ကဝါကံ, ကာရဏ္ဍဝဝက္ကဝါကာ; ဗကဗလာကံ, ဗကဗလာကာ–-ဓနာနံ–-ဟိရညသုဝဏ္ဏံ, ဟိရည သုဝဏ္ဏာ;မဏိသံခမုတ္တာဝေဖဖရိယံ, မဏိသံခမုတ္တာဝေဠုရိယာ; ဇာတရူပရဇတံ, ဇာတရူပရဇတာ–-ဓညာနံ–-သာလိယဝကံ, သာလိယဝကာ; တိလမုဂ္ဂမာသံ, တိလမဂ္ဂမာသာ; နိပ္ဖာဝကုလတ္ထံ, နိပ္ဖာဝကုလတ္ထာ–-ဗျဉ္ဇနာနံ–-သာကသုဝံ, သာကသုဝါ; ဂဗျမာဟိသံ, ဂဗျမာဟိသာ; ဧဏေယျဝါရာဟံ, ဧဏေယျဝါရာဟာ; မိဂမာယူရံ, မိဂမာယူရာ–-ဇနပဒါနံ–ကာသိကောသလံ, ကာသိကောသလာ; ဝဇ္ဇိမလ္လံ, ဝဇ္ဇိမလ္လာ; စေတိဝီသံ, စေတိဝီသာ; မစ္ဆသုရသေနံ, မစ္ဆသူရသေနာ; ကုရုပဉ္စာလံ, ကုရုပဉ္စာလာ.

แกะและแพะ; สุนัขและสุกร; ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย – ในบรรดานกชนิดต่างๆ – หงส์และนกกระเรียน; นกเป็ดน้ำและนกกระยาง; นกกระยางและนกกระเรียน – ในบรรดาทรัพย์สมบัติ – เงินและทอง; แก้วมณี สังข์ มุกดา และไพฑูรย์; ทองคำและเงิน – ในบรรดาธัญพืช – ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์; งา ถั่วเขียว และถั่วดำ; ถั่วพุ่มและถั่วคูลัตถะ – ในบรรดาเครื่องปรุง – ผักและแกง; เนื้อโคและเนื้อกระบือ; เนื้อกวางและเนื้อหมูป่า; เนื้อสัตว์ป่าและเนื้อนกยูง – ในบรรดาชนบท – แคว้นกาสีและโกศล; แคว้นวัชชีและมัลละ; แคว้นเจตีและวิสาละ; แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ; แคว้นกุรุและปัญจาละ

ဣတရီတရယောဂေါ-ယထာ-ဝန္ဒိမသူရိယာ, သမဏဗြာဟ္မဏာ, မာတာပိတရော, ဣစ္စာဒိ, ဧတသ္မိံ ဧကတ္ထိဘာဝကဏ္ဍေ ယံ ဝုတ္တံ ပုဗ္ဗံ တဒေဝ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနာဘာဝါ ကွဝိ ဝိပလ္လာသော’ပိ ဟောတိ ဗဟုလာဓိကာရတော.’ ဒန္တာနံ ရာဇာ’ ရာဇဒန္တော. ကတ္ထစိ ကမမ္ပစ္စနာဒရာ ပုဗ္ဗကာလဿာပိ ပရနိပါတော. လိတ္တဝါသိတော, နဂ္ဂမုသိတော, သိတ္တသမ္မဋ္ဌော, ဘဋ္ဌလုဉ္စိတော–-စတ္ထေ ယဒေကတ္ထံ တတ္ထ ကေစိ ပုဗ္ဗပဒံ ဗဟုဓာ နိယမေန္တိ တဒိဟ ဝျဘိဝါရဒဿနာ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

การประกอบคำแบบสลับกัน – เช่น – พระจันทร์และพระอาทิตย์, สมณะและพราหมณ์, มารดาและบิดา เป็นต้น ในบทที่รวมเป็นคำเดียวนี้ คำใดที่กล่าวไว้ก่อน คำนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการสลับกันได้ เพราะมีอำนาจมาก ‘พระราชาแห่งฟัน’ คือ ‘ฟันของพระราชา’ (ราชทันต์). บางครั้งก็มีการลงคำหลังก่อน แม้จะเป็นคำที่ควรลงก่อน เพราะไม่ใส่ใจในลำดับ. ลิตตวาสิตะ (ทาและอบ), นัคคมุสิตะ (เปลือยและถูกลัก), สิตตสัมมัฏฐะ (รดและกวาด), ภัตตลุญจิตะ (คั่วและถอน) – ในอรรถแห่ง จะ ที่เป็นเอกัตถะ บางท่านกำหนดให้บทหน้ามีหลายความหมาย แต่ในที่นี้ไม่กล่าวถึง เพราะเห็นว่ามีการผิดเพี้ยนไป

သမာဟာရေ သပုံသကံ-.

ในสมาหาระ (การรวมกัน) เป็นนปุงสกลิงค์ (เพศกลาง).

ဝတ္ထေ သမာဟာရေ ယဒေကတ္ထံ တန္နပုံသကလိင်္ဂမှဝတိ; တထာ ဝေဝေါဒါဟဋံ–-ကတ္ထစိ န ဟောတိ သဘာပရိသာယာတိ ဉာပကာ; အာဓိ ပစ္စပရိဝါရော; ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ; ပဋိသန္ဓိပ္ပဝတ္တိယံ.

ในอรรถแห่ง จะ ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; เช่นเดียวกับที่ยกตัวอย่างมา – บางครั้งก็ไม่เป็น เช่น ‘สภาและบริษัท’ (สภาปริสา) เพราะเป็นเครื่องหมาย; ความเป็นใหญ่และบริวาร; ฉันทปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะ); ปฏิสนธิปวัตติยัง (ในการเกิดปฏิสนธิ).

သံချာဒိ-.

สังขยา (จำนวน) เป็นต้น.

ဧကတ္ထေ သမာဟာရေ သံချာဒိ နပုံသကလိင်္ဂမ္ဘဝတိ; ပဉ္စဂဝံ; စတုပ္ပထံ–-သမာဟာရဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ ဟောတိ; သမာဟာရေတွေဝ-ပဉ္စကပါလော, ပူဝေါ; တိပုတ္တော.

ในสมาหาระที่เป็นคำเดียว สังขยาเป็นต้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; ปัญจคาวะ (โคห้าตัว); จตุปปถะ (ทางสี่แพร่ง) – เพราะสมาหาระเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) จึงเป็นเอกวจนะ (พจน์เดียว) เท่านั้น; แต่ในสมาหาระ (ที่ไม่เป็นเอกัตถะ) – ปัญจกปาละ ขนมเบื้อง (ขนมเบื้อง ๕ แผ่น); ติปุตตะ (บุตรสามคน).

ကွစေကတ္တဉ္စ ဆဋ္ဌိယာ-.

บางครั้งก็เป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) และฉัฏฐีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖).

ဆဋ္ဌိယေကတ္ထေ ကွစိ နပုံသကတ္တံ ဟောတေကတ္တဉ္စ;’သလဘာနံ ဆာယာ’ သလဟစ္ဆာယံ; ဧဝံ’သကုန္တာနံ ဆာယာ’ သကုန္တစ္ဆာယံ;

ในฉัฏฐีวิภัตติที่เป็นเอกัตถะ บางครั้งก็เป็นนปุงสกลิงค์และเอกัตถะ; ‘เงาของตั๊กแตน’ คือ ‘สลภัจฉายะ’ (เงาตั๊กแตน); เช่นนี้ ‘เงาของนก’ คือ ‘สกุณัจฉายะ’ (เงานก).

ပါသာဒစ္ဆာယယံ, ပါသာဒစ္ဆာယယာ; ဃရစ္ဆာယယံ, ဃရစ္ဆာယာ. အမနုဿာ သဘာယ နပုံသကေကတ္တမ္ဘဝတိ; ဗြဟ္မသဘံ; ဒေဝသဘံ; ဣန္ဒသဘံ; ယက္ခသဘံ; သရဘသဘံ–-မနုဿသဘာယံ–-ခတ္တိယသဘာ, ရာဇသဘာ ဣစ္စေဝမာဒိ–-ကွစီတိ ကိံ?ရာဇပုရိသော.

ปาสาทัจฉายะ (เงาปราสาท), ปาสาทัจฉายา (เงาปราสาท); ฆรัจฉายะ (เงาเรือน), ฆรัจฉายา (เงาเรือน). ในสภาของอมนุษย์ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เอกัตถะ; พรหมสภะ (สภาของพรหม); เทวสภะ (สภาของเทวดา); อินทสภะ (สภาของพระอินทร์); ยักษสภะ (สภาของยักษ์); สรภสภะ (สภาของสรภะ) – ในสภาของมนุษย์ – ขัตติยสภา (สภาของกษัตริย์), ราชสภา (สภาของพระราชา) เป็นต้น – คำว่า ‘บางครั้ง’ หมายถึงอะไร? ราชบุรุษ (บุรุษของพระราชา).

သျာဒိသု ရဿော-.

ในสยาทิวิภัตติ (วิภัตติ สฺยา เป็นต้น) เป็นรัสสะ (เสียงสั้น).

နပုံသကေ ဝတ္တမာနဿ ရဿော ဟောတိ သျာဒိသု; သလဘစ္ဆာယံ–-သျာဒိသူတိ-ကိံ?သလဘစ္ဆာယေ.

คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; สลภัจฉายะ (เงาตั๊กแตน) – คำว่า ‘ในสยาทิวิภัตติ’ หมายถึงอะไร? สลภัจฉายา (เงาตั๊กแตน).

ဃပဿာန္တဿာပ္ပဓာနဿ-.

ของฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน.

အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿဃပဿသျာဒိသုရဿောဟောတိ; ဗဟုမာလော, ပေါသော; နိက္ကောသမ္ဗိ; အတိဝါမောရု–-အန္တဿာတိ-ကိံ? ကညာပိယော; အပ္ပဓာနဿာတိ-ကိံ? ရာဇကုမာရီ; ဗြဟ္မဗန္ဓူ.

ฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; พหุมาละ (มีพวงมาลัยมาก), โปสะ (บุรุษ); นิกโกสัมพี (ออกจากเมืองโกสัมพี); อติวามโครุ (มีโคนขาอ่อนงามยิ่ง) – คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? กัญญาปิยะ (ผู้มีหญิงสาวเป็นที่รัก); คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? ราชกุมารี (เจ้าหญิง); พรหมพันธุ (ญาติของพรหม).

ဂေါဿု-.

ของโค เป็น อุ.

အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဂေါဿ သျာဒိသု ဥ ဟောတိ; စိတ္တဂု–-အပ္ပဓာနဿာတွေဝ - သုဂေါ;အန္တဿာတွေစဂေါကုလံ.

โคที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในสยาทิวิภัตติ; จิตตคุ (มีโคหลากหลาย) – คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? สุคุ (โคดี); คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? โคกุละ (ฝูงโค).

ဣတ္ထိယမတွာ-.

ในอิตถีลิงค์ จาก อะ.

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ အာပ္ပစ္စယော ဟောတိ, ဓမ္မဒိန္နာ.

จากนามที่ลงท้ายด้วย อะ ที่อยู่ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อา; ธัมมทินนา.

နဒါဒိတော ဏ္ဍီ-.

จาก นที เป็นต้น เป็น ณี.

နဒါဒီဟိ ဣတ္ထိယံ ဏ္ဍီပ္ပစ္စယော ဟောတိ; နဒီ, မဟီ, ကုမာရီ, တရုဏီ, ဝါရုဏီ, ဂေါတမီ.

จากคำว่า นที เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย ณี; นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี.

ဂေါတော ဝါ().

จาก โค เป็น วา (หรือ).

ဂါဝီ, ဂေါ; အာကတိဂဏော’ယံ–-ငကာရော ‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝါ‘‘တိ. ဝိသေသနတ္ထော.

คาวี, โค; นี่เป็นอาคติคณะ (กลุ่มคำที่ใช้ตามแบบ); อักษร ṅ (ง) ใน ‘นฺตนฺตุนำ ṅิมฺหิ โต วา’ มีความหมายเป็นวิเสสนะ (คุณศัพท์).

ယက္ခာဒိတ္တွိတီ စ-.

จาก ยักษ์ เป็นต้น เป็น อินี และ อี.

ယက္ခာဒိတော ဣတ္ထိယမိနီ ဟောတိ ငီ စ; ယက္ခိနီ, ယက္ခိ; နာဂိနီ, နာဂီ; သီဟိနီ, သီဟီ.

จากคำว่า ยักษ์ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี และ ณี; ยักษิณี, ยักษี; นาคิณี, นาคี; สีหิณี, สีหี.

အာရာမိကာဒီဟိ-.

จาก อารามิกะ เป็นต้น.

အာရာမိကာဒိတော ဣနီ ဟောတိတ္ထိယံ; အာရာမိကိနီ; အနန္တရာသိကိနီ; ရာဇိနီ.

จากคำว่า อารามิกะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี; อารามิกินี; อนันตราสิกินี; ราชินี.

သညာယံ မာနုသော().

ในชื่อเฉพาะ เป็น มานุสะ.

မာနုသိနီ; အညတြ မာနုသီ.

มานุสินี (ในชื่อเฉพาะ); ที่อื่นเป็น มานุสี.

ယုဝဏ္ဏောဟိ နီ-.

จาก อิ-อุ วรรณะ เป็น นี.

ဣတ္ထိယမိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တေဟိ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ; သဒါပယတ ပါဏိနီ; ဒဏ္ဍိနီ; ခတ္တဗန္ဓုနီ; ပရစိတ္တဝိဒုနီ–-မာတု အာဒိတော ကသ္မာ န ဟောတိ? ဣတ္ထိပ္ပစ္စယံ ဝိနာပိ ဣတ္ထတ္တာဟိ ဓာနတော.

หลังคำที่ลงท้ายด้วยอิวรรณะและอุวรรณะในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สทาปยตปาณินี; ทัณฑินี; ขัตตพันธุนี; ปรจิตตวิทุนี – เพราะเหตุใดจึงไม่ลงหลังคำว่า มาตุ เป็นต้น? เพราะคำเหล่านั้นทรงความเป็นอิตถีลิงค์ไว้ได้แม้ไม่มีอิตถีปัจจัย.

က္တိမှာညတ္ထေ-.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่น.

က္တိမှာညတ္ထေယေဝ ဣတ္ထိယံ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ; သာဟံ အဟိံသာရတိနီ; တဿာ မုဋ္ဌဿတိနိယာ; သာ ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနီ–-အညတ္ထေတိ-ကိံ? ဓမ္မရတိ.

หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่นเท่านั้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สหัง อหิงสารตินี; ตัสสา มุฏฐัสสตินิยา; สา วัจฉคิทธินี – คำว่า 'ในอรรถอื่น' มีประโยชน์อย่างไร? เพื่อห้ามในคำว่า ธัมมรติ.

ဃရဏျာဒယော-.

กลุ่มคำมี ฆรณี เป็นต้น.

ဃရဏီပ္ပဘုတယော နီပ္ပစ္စယန္တာ သာဓဝေါ ဘဝန္တိ; ဃရဏီ; ပေါက္ခရဏီ; ဤဿတ္တံ နိပါတနာ.

คำมี ฆรณี เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย นี ปัจจัย เป็นคำที่สำเร็จรูปอย่างถูกต้อง; ฆรณี; โปกขรณี; การสำเร็จเป็นสระ อี ด้วยวิธีนิปาตนะ.

အာစရိယာ ဝါ ယလောပေါ စ(); အာစရိနီ; အာစရိယာ.

หรือเป็น อาจะริยา และมีการลบ ยะ ด้วย; อาจรินี; อาจริยา.

မာတုလာဒိတွာနီ ဘရိယာယံ-.

ลง อานี ปัจจัย หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา.

မာတုလာဒိတော ဘရိယာယမာနီ ဟောတိ; မာတုလာနီ; ဝရုဏာနီ; ဂဟပတာနီ; အာစရိယာနီ.

หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา ย่อมลง อานี ปัจจัย; มาตุลานี; วรุณานี; คหปตานี; อาจริยานี.

အဘရိယာယံ ခတ္တိယာ ဝါ() ခတ္တိယာနီ; ခတ္တိယာ –-နဒါ ဒီပါဌာ ဘရိယာယန္တု ခတ္တိယီ.

ในอรรถที่ไม่ใช่ภรรยา เป็น ขัตติยานี หรือ ขัตติยา; ส่วนในอรรถว่าภรรยา ตามบทที่อ่านว่า นทา ทีปา เป็น ขัตติยี.

ဥပမာသံဟိတသဟိတသညတသဟသဖဝါမလက္ခဏာဒိတုရုတု-.

คำว่า อุปมา, สังหิตะ, สหิตะ, สัญญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลักขณะ เป็นต้น และ ตูรุ, ตู.

ဦရုသဒ္ဒါ ဥပမာနာဒိပုဗ္ဗာ ဣတ္ထိယမူ ဟောတိ; ကရဟောရူ; သံဟိတောရူ; သဟိတောရူ; သညတောရူ; သဟောရူ; သဖောရူ; ဝါမော ရူ; လက္ခဏောရူ–-’ဦ’တိ-ယောဂဝိဘာဂါ ဦ; ဗြဟ္မဗန္ဓု.

หลังคำว่า อูรุ ที่มีคำว่า อุปมา เป็นต้นอยู่ข้างหน้า ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง อู ปัจจัย; กรโหรู; สังหิโตรู; สหิโตรู; สัญญโตรู; สโหรู; สผโรู; วามโรู; ลักขณโรู – ด้วยการแยกบทว่า 'อู' ย่อมลง อู ปัจจัยได้ (ในคำอื่น) เช่น พรหมพันธู.

ယုဝါတိ -.

หลัง ยุว ศัพท์ ลง ติ ปัจจัย.

ယုဝသဒ္ဒတောတိ ဟောတိတ္ထိယံ; ယုဝတိ.

หลัง ยุว ศัพท์ ย่อมลง ติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; ยุวติ.

န္တန္တုနံ ငီမှိ တော ဝါ-.

เมื่อลง ณี ปัจจัย อาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง.

ငီမှိ န္တန္တုနံ တော ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆတီ, ဂစ္ဆန္တီ; သီလဝတီ, သီလဝန္တီ.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง; คัจฉตี, คัจฉันตี; สีลวตี, สีลวันตี.

ဘဝတော ဘောတော-.

อาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ.

ငီမှိ ဘဝတော ဘောတာဒေသော ဟောတိ ဝါ; ဘောတီ; ဘဝန္တီ.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ ได้บ้าง; โภตี; ภวันตี.

ဂေါဿာဝငိ-.

อาเทศ โค เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย.

ဂေါသဒ္ဒဿ ငီမှာဝငိ ဟောတိ; ဂါဝီ.

ย่อมอาเทศ โค ศัพท์ เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย; คาวี.

ပုထုဿပထဝပုထဝါ-.

อาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ.

ငီမှိ ပုထုဿ ပထဝပုထဝါ ဟောန္တိ; ပထဝီ; ပုထဝီ.–-ဌေ ပထဝီ.

เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ; ปฐวี; ปุถวี. แม้เมื่อลง ฐะ ปัจจัย ก็อาเทศเป็น ปฐวะ (เป็น ปฐวี).

သမာသန္တွ-

อะ สมาสันตปัจจัย.

သမာသန္တော အ ဣတိ ဝါဓိကရီယန္တိ.

บทว่า 'อะ สมาสันตปัจจัย' นี้ ย่อมตามไป.

ပါပါဒီဟိ ဘုမိယာ-.

หลัง ภูมิ ศัพท์ ที่มี ปาปะ เป็นต้น อยู่ข้างหน้า.

ပါပါဒီဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ပါပ ဘုမိံ; ဇာတိဘုမံ.

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปาปภุมัง; ชาติภุมัง.

သံချာဟိ-.

หลังสังขยา.

သံချာဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒွိဘုမံ; တိဘုမံ

ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ทวิภุมัง; ติภุมัง.

နဒီဂေါဒါဝရီနံ-.

หลัง นที และ โคทาวรี.

သံချာဟိ ပရာသံ နဒီဂေါဒါဝရီနံ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ပဉ္စနဒံ, သတ္တဂေါဒါဝရံ.

นที และ โคทาวรี ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปัญจนทัง; สัตตโคธาวรัง.

အသံချေဟိ စာင်္ဂုလျာနညာသံချတ္ထေသု-.

และหลัง อังคุลี ศัพท์ ที่อยู่หลังอสังขยา ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น.

အသံချေဟိ သံချာဟိ စ ပရာယ အင်္ဂုလျာ သမာသန္တော အဟောတိ နော စေ အညပဒတ္ထေ အသံချတ္ထေဝ သမာသော ဝတ္တိတေ.’နိဂ္ဂတမင်္ဂုလီဟိ’ နိရင်္ဂုလံ; အစ္စင်္ဂုလံ; ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ’ဒွင်္ဂုလံ–-အနညာသံချတ္ထေသူတိ-ကိံ? ပဉ္စင်္ဂုလိဟတ္ထော; ဥပင်္ဂုလိ–-ကထံ, ဒွ္ဉင်္ဂုလီ ပမာဏမဿာတိ ဒွင်္ဂုလန္တိ-နာတု သမာသော’ညပဒတ္ထေ ဝိဟိတော မတ္တာဒီနံ လောပေ ကတေ တတ္ထဝတ္တတေ; အင်္ဂုလသဒ္ဒေါဝါ ပမာဏဝါစီသဒ္ဒန္တရံ–-ယထာသေနာင်္ဂုလပ္ပမာဏေန အင်္ဂုလာနံ သတံ ပုဏ္ဏံ စတုဒ္ဒသ ဝါ အင်္ဂုလာနီတိ.

คำว่า อังคุลี ที่อยู่หลังคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส เว้นแต่ในอรรถแห่งบทอื่น หรือในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน เมื่อสมาสเป็นไปอยู่. (เช่น) 'นิคคตมังคุลีหิ' เป็น นิรังคุลัง; อัจจังคุลัง; 'ทเว อังคุลิโย สมาหฏา' เป็น ทวังคุลัง. คำว่า 'ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวน' คืออะไร? (เช่น) ปัญจังคุลิหัตโถ; อุปังคุลิ. อย่างไร (จึงเป็น) ทวังคุลัง (ในรูปวิเคราะห์ว่า) 'ทเว อังคุลิโย ปมาณมัสสา'? สมาสนี้ไม่ได้ถูกบัญญัติในอรรถแห่งบทอื่น แต่เมื่อมีการลบคำว่า มัตตะ เป็นต้น แล้ว จึงเป็นไปในอรรถนั้น. หรือคำว่า อังคุละ เป็นคำที่แสดงประมาณอยู่แล้ว เช่น 'เสนาังคุลัปปมาเณนะ อังคุลานัง สตัง ปุณณัง จตุททสะ วา อังคุลานีติ'.

ဒီဃာဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတျာ-.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และเอกเทศะ.

ဒီဃာဒီဟိ အသံချေဟိ သံချာဟိ စ ပရာယ ရတ္တိယာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒီဃရတ္တံ; အဟောရတ္တံ; ဝဿာရတ္တံ; ပုဗ္ဗရတ္တံ; အပရရတ္တံ; အဍ္ဎရတ္တံ;’အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ’ အတိရတ္တော;’ဒွေ ရတ္တီ သမာဟဋာ’ ဒွိရတ္တံ–-ဝါ ကွစိ ဗဟုလာဓိကာရာဧကရတ္တံ; ဧကရတ္တိ–-အနညာသံချတ္ထေသုတွေဝ-ဒီဃရတ္တိ, ဟေမန္တော; ဥပရတ္တိ–-ကွစိ ဟောတေဝ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ;ယထာရတ္တံ.

คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น และคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทีฆรัตตัง; อโหรัตตัง; วัสสารัตตัง; ปุพพรัตตัง; อปรรัตตัง; อัฑฒรัตตัง; 'ผู้ล่วงราตรีไปแล้ว' เป็น อติรัตโต; 'ราตรีสองคืนรวมกัน' เป็น ทวิรัตตัง; หรือบางครั้งโดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์ เป็น เอกรัตตัง, เอกรัตติ. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว); อุปรัตติ. บางครั้งก็มี (ปัจจัย อะ) เพราะการบัญญัติโดยพหุลศัพท์ เช่น ยถารัตตัง.

ဂေါတွစတ္ထေ စာလောပေ-.

ในอรรถที่ไม่ใช่เนื้อความ (ของบทอื่น) และเมื่อไม่มีการลบ (สระที่สุดของ โค).

ဂေါသဒ္ဒါ အလောပဝိသယာ သမာသန္တော အဟောတိ န ဝေ ဝတ္ထေ သမာသော အညပဒတ္ထေ အသံချျတ္ထေ စ; ရာဇဂဝေါ; ပရမဂဝေါရ ပဉ္စဂဝဓနော; ဒသဂဝံ–-အလောပေတိ-ကိံ?ပဉ္စဟိ ဂေါဟိ ကီတော ပဉ္စဂု; အစတ္ထေတိ-ကိံ? အဇဿဂါဝေါ –-အနညာသံချတ္ထေသုတွေဝ-စိတ္တဂု;ဥပဂု.

คำว่า โค ในวิสัยที่ไม่มีการลบ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ ในสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน และในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน; ราชคโว; ปรมคโว หรือ ปัญจควัธโน; ทสควัง. คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? 'ซื้อด้วยโคห้าตัว' เป็น ปัญจคุ. คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ' คืออะไร? อชัสสคาวา. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น จิตตคุ; อุปคุ.

ရတ္တိန္ဒိဝဒါရဂဝစတုရဿာ-.

คำว่า รัตตินทิวะ, ทารควะ, จตุรัสสะ.

ဧတေ သဒ္ဒါ အ အန္တာ နိပစ္စန္တေ;’ရတ္တော စ ဒိဝါ စ’ ရတ္တိန္ဒိဝံ;’ ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ’ရတ္တိန္ဒိဝံ;’ဒါရာ စ ဂါဝေါ စ’ ဒါရဂဝံ;’ ဝတဿော အဿိယော အဿ’ စတုရဿော.

คำเหล่านี้มี อะ เป็นที่สุด สำเร็จรูปมา; 'กลางคืนและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ราตรีและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ภรรยาและโค' เป็น ทารควัง; 'มีมุม ๔ มุม' เป็น จตุรัสโส.

အာယာမေ’နုဂဝံ-.

คำว่า อนุควัง ในอรรถว่า ส่วนยาว.

အနုဂဝန္တိ နိပစ္စတေ အာယာမေ ဂမျမာနေ; အနုဂဝံ, သကဋံ–-အာယာမေတိ-ကိံ? ဂုန္နံ ပစ္ဆာ အနုဂု.

คำว่า อนุควัง สำเร็จรูปมาเมื่ออรรถว่าส่วนยาวปรากฏ; อนุควัง (เกวียน). คำว่า 'ในอรรถว่าส่วนยาว' คืออะไร? 'ข้างหลังแห่งโคทั้งหลาย' เป็น อนุคุ.

အက္ခိသ္မာညတ္ထေ-.

จากคำว่า อักขิ ในอรรถอื่น (บทอื่นเป็นประธาน).

အက္ခိသ္မာ သမာသန္တော အ ဟောတိ အညတ္ထေ စေ သမာသော; ဝိသာလက္ခော.

จากคำว่า อักขิ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส ถ้าสมาสอยู่ในอรรถอื่น; วิสาลักโข.

ဒါရုမ္ဘျင်္ဂုလျာ-.

จากคำว่า อังคุลิ ในอรรถว่าไม้.

အင်္ဂုလန္တာ အညပဒတ္ထေ ဒါရုမှိ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒွင်္ဂုလံ, ဒါရု; ပဉ္စင်္ဂုလံ–-အင်္ဂုလိသဒိသာဝယဝံ ဓညာဒီနံ ဝီက္ခေပကံ ဒါရူတိ ဝုစ္စတေ–-ပမာဏေ တု ပုဗ္ဗေ ဝိယ သိဒ္ဓံ; သခရာဇသဒ္ဒါအကာရန္တာဝ, သိဿော’ပိ န ဒိဿတိ–-ဂါဏ္ဍီဝဓတွာတိ ပကတန္တရေနသိဒ္ဓံ.

สมาสที่มี อังคุลิ เป็นที่สุด ในอรรถแห่งบทอื่นที่เป็นไม้ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทวังคุลัง (ไม้), ปัญจังคุลัง. ไม้ที่ใช้สำหรับซัดข้าวเปลือกเป็นต้นที่มีส่วนคล้ายนิ้ว เรียกว่า ทารุ. ส่วนในอรรถแห่งประมาณ สำเร็จรูปเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สขา และ ราชา เป็นคำลงท้ายด้วย อะ อยู่แล้ว และไม่ปรากฏการลบ สิ วิภัตติ. คำว่า คัณฑีวธันวา สำเร็จรูปด้วยวิธีปกติอื่น.

ဒွိ ဝီတိဟာရေ-.

ลง อิ ในอรรถแห่งการทำสลับกัน.

ကြိယာဝျတိဟာရေ ဂမျမာနေ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနတော စိ ဟောတိ; ကေသာကေသိ; ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ–-စကာရော’စိသ္မိ’န္တိ. ဝိသေသနတ္ထော; သုဂန္ဓိ ဒုဂ္ဂန္ဓီတိ-ပယောဂေါ နဒိဿတေ.

เมื่อความหมายแห่งการทำกิริยาสลับกันปรากฏ จากสมาสที่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น มี อิ ปัจจัย; เกสาเกสิ; ทัณฑาทัณฑิ. อักษร จะ ในสูตร 'จิสฺมึ' มีอรรถวิเศษ. ไม่ปรากฏการใช้คำว่า สุคันธิ และ ทุคคันธิ.

လတွိတ္ထိယူဟိ ကော-.

ลง กะ ปัจจัย หลังคำที่มี ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู.

လတုပ္ပစ္စယန္တေဟိ ဣတ္ထိယမီကာရူကာရန္တေဟိ စဗဟုလံ ကပ္ပစ္စယော ဟောတိ အညပဒတ္ထေ; ဗဟုကတ္တုကော; ဗဟုကုမာရိကော; ဗဟုဗြဟ္မဗန္ဓုကော, ဗဟုလံတွေဝ-သုဗ္ဘု.

หลังคำที่ลงท้ายด้วย ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู มี กะ ปัจจัย เป็นส่วนมาก ในอรรถแห่งบทอื่น; พหุกัตตุกะ; พหุกุมาริกะ; พหุพรหมพันธุกะ. เพราะคำว่า 'เป็นส่วนมาก' (จึงไม่ลงในบางที่ เช่น) สุพพู.

ဝါညတော-.

หรือจากคำอื่น.

အညေဟိ အညပဒတ္ထေ ကော ဝါ ဗဟုလံ ဟောတိ; ဗဟု မာလကော; ဗဟုမာလော.

จากคำอื่น ๆ ในอรรถแห่งบทอื่น มี กะ ปัจจัย บ้าง เป็นส่วนมาก; พหุมาลโก; พหุมาโล.

ဥတ္တရပဒေ-.

เมื่อมีบทหลัง.

ဧတမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทตามไป.

ဣမဿိဒံ-.

การแปลง อิมะ เป็น อิทะ.

ဥတ္တရပဒေ ပရတော ဣမဿ ဣဒံ ဟောတိ; ဣဒမဋ္ဌိတာ; ဣဒပ္ပစ္စယာ; နိဂ္ဂဟီတလောပေါ ပဿ စ ဒွိဘာဝေါ.

เมื่อมีบทหลังอยู่ข้างหลัง แปลง อิมะ เป็น อิทะ; อิทมัฏฐิตา; อิทัปปัจจยา. มีการลบนิคคหิต และซ้อน ป.

ပုံ ပုမဿ ဝါ-.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง บ้าง.

ပုမဿ ပုံဟောတုတ္တရပဒေ ဝိဘာသာ; ပုလ္လိင်္ဂံ; ပုံလိင်္ဂံ.

แปลง ปุมะ เป็น ปุง เมื่อมีบทหลัง โดยวิภาษา; ปุลลิงคัง; ปุงลิงคัง.

ဋ န္နန္တုနံ-.

แปลงที่สุดแห่งคำที่มี น เป็น ฏะ.

ဧသံ ဋ ဟောတုတ္တရပဒေကွစိ ဝါ; ဘဝမ္ပတိဋ္ဌာ မယံ; ဘာဂဝမမူလကာ နော ဓမ္မာ–-ဗဟုလာဓိကာရာ တရာဒိသု စ; ပဂေဝ မဟတ္တရီ; ရတ္တညုမဟတ္တံ.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น ฏะ เมื่อมีบทหลังบ้าง; ภวันตปติฏฐา มยัง; ภควตมูลกา โน ธัมมา. และในเพราะ ตระ ปัจจัย เป็นต้น โดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์; ปาเยวะ มหัตตริ; รัตตัญญูมหัตตัง.

အ-၅

อะ-5

ဧသံ အ ဟောတုတ္တရပဒေ; ဂုဏဝန္တပတိဋ္ဌော’သ္မိ.

แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น อะ เมื่อมีบทหลัง; คุณวันตปติฏโฐสฺมิ.

[ဟှွ ပဂေ ]

หน้า [Hhva].

မနာဒျာပါဒီနမော မယေ စ-.

การแปลงเป็น โอ แห่งหมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น ในเพราะศัพท์ว่า มยะ ด้วย

မနာဒီနမာပါဒီနဉ္စ ဩ ဟောတုတ္တရပဒေ မယေ စ; မနော သေဋ္ဌာ; မနောမယာ; ရဇောဇလ္လံ; ရဇောမယံ; အာပေါဂတံ; အာပေါမယံ; အနုယန္တိ ဒိသောဒိသံ.

เมื่อมีศัพท์ว่า มยะ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่หมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น; ใจเป็นประธาน; สำเร็จด้วยใจ; ฝุ่นละออง; สำเร็จด้วยฝุ่น; ถึงน้ำ; สำเร็จด้วยน้ำ; ย่อมติดตามไปสู่ทิศต่างๆ

ပရဿသံချာသု-.

การแปลงเป็น โอ แห่ง ปรศัพท์ ในเพราะสังขยาบทหลัง

သံချာသုတ္တရပဒေသု ပရဿ ဩ ဟောတိ; ပရောသတံ, ပရောသဟဿံ–-သံချာသူတိ-ကိံ?ပရဒတ္တုပဇီဝိနော.

เมื่อมีสังขยาเป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่ ปรศัพท์; เกินร้อย, เกินพัน; คำว่า 'ในเพราะสังขยา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ปรทัตตูปชีวิโน (ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้)

ဇနေ ဥတ္တရပဒေ ဖုထဿ ဥ ဟောတိ; အရိယေဟိ ပုထဂေဝါယံ ဇနောတိ ပုထုဇ္ဇနော.

เมื่อมี ชนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ ย่อมมีแก่ ปุถศัพท์; ชนนี้ห่างไกลจากพระอริยะทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน

သော ဆဿာဟာယတနေ ဝါ-.

การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์ ในเพราะ อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลังบ้าง

အဟေ အာယတနေ ဝုတ္တရပဒေ ဆဿ သော ဝါ ဟောတိ; သာဟံ, ဆာဟံ; သဠာယတနံ, ဆဠာယတနံ.

เมื่อมี อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์บ้าง; สาหัง (หกวัน), ฉาหัง (หกวัน); สฬายตนะ, ฉฬายตนะ

လ္တုပိတာဒီနမာရငရငိ-.

การแปลงเป็น อารัง และ อรัง แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น

လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စ ယထာက္ကမမာရငရငိ ဝါ ဟောန္တုတ္တရပဒေ; သတ္ထာရဒဿနံ; ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော; မာရတ ပိတရော–-ဝါတွေဝ-သတ္ထုဒဿနံ; မာတာပိတရော.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อารัง และ อรัง ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ตามลำดับบ้าง; สัตถารทัสสนะ, กัตตารนิทเทส, มาตาปิตโร; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า สัตถุทัสสนะ, มาตาปิตโร (หรือ มาตาปิตุ)

ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗာန္ဓနမာ တတြ စတ္ထေ-.

การแปลงเป็น อา แห่งศัพท์ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในที่นั้น (คือใน ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น) และในความหมายแห่ง จ ศัพท์

လတုပိတာဒီနံ ဝိဇ္ဇာသမ္ဗန္ဓီနံ ယောနိသမ္ဗန္ဓီနဉ္စ တေသွေဝ လတုပိတာဒိသု ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓိသုတ္တရပဒေသု စတ္ထဝိသယေ အာ ဟောတိ; ဟောတာပေါတာရော; မာတာပိတရော–-လတုပိတာဒီနန္တွေဝပုတ္တဘာတရော; တတြေတိ-ကိံ? ပိတုပိတာမဟာ; စတ္ထေတိ-ကိံ; မာတု ဘာတာ; ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနန္တိ-ကိံ?ဒါတုဘာတရော.

เมื่อมีบทหลังที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิในหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นเอง การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในความหมายแห่ง จ ศัพท์; โหตาโปตาโร, มาตาปิตโร; (ตัวอย่างที่ห้าม) ปุตตภาตโร แห่งหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น; คำว่า 'ตตระ' (ในที่นั้น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ปิตุปิตามหา; คำว่า 'จตฺเถ' (ในความหมายแห่ง จ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) มาตุภาตา; คำว่า 'ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ทาตุภาตโร

ပုတ္တေ-.

ในเพราะ ปุตตศัพท์ (บทหลัง)

ပုတ္တေ ဥတ္တရပဒေ ဝတ္ထဝိသယေ လတုပိတာဒီနံဝိဇ္ဇာယောနိ သမ္ဗန္ဓာနမာ ဟောတိ; ပိတာပုတ္တာ; မာတာပုတ္တာ.

เมื่อมี ปุตตศัพท์ เป็นบทหลัง ในวิสัยแห่งวัตถุ การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ; ปิตาปุตตา, มาตาปุตตา

စိသ္မိံ-.

ในเพราะ จิ ปัจจัย (บทหลัง)

စိပ္ပစ္စယန္တေ ဥတ္တရပဒေ အာ ဟောတိ; ကေသာကေသိ; မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ.

เมื่อมีบทหลังที่ลงท้ายด้วย จิ ปัจจัย การแปลงเป็น อา ย่อมมี; เกสาเกสิ, มุฏฐามุฏฐิ

ဣတ္ထိယမှာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထေ-.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในเพราะบทหลังที่มีความหมายเดียวกัน

ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေ ဧကတ္ထေ သမာနာဓိကရဏေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ ဘာသိတပုမာ ဣတ္ထိ ပုမေဝ ဟောတိ; ကုရဘရိယော; ဒီဃ

เมื่อมีบทหลังที่มีวิภัตติเสมอกัน (สมานาธิกรณะ) มีความหมายเดียวกัน เป็นอิตถีลิงค์อยู่ อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง; กุรุภริโย, ทีฆะ...

ဇင်္ဃော; ယုဝဇာယော–-ဣတ္ထိယန္တိ-ကိံ?’ကလျာဏီ ပဓာနမေသံ’ ကလျျာဏိပ္ပဓာနာ; ဘာသိတပုမေတိ- ကိံ? ကညာဘရိယော; ဣတ္ထိတိ-ကိံ? ဂါမဏိကုလံ ဒိဋ္ဌိ အဿ’ ဂါမဏိဒိဋ္ဌိ; ဧကတ္ထေတိ-ကိံ?’ကလျာဏိယာ မာတာ’ ကလျာဏီမာတာ.

...ชังโฆ, ยุวชาโย; คำว่า 'ในอิตถีลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีปธานา; คำว่า 'ภาสิตปุงลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัญญาภริโย; คำว่า 'อิตถี' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) คามณิทิฏฐิ; คำว่า 'ในความหมายเดียวกัน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีมาตา

ကွစိပ္ပစ္စယေ-.

ในเพราะปัจจัยบางอย่างบ้าง

ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပစ္စယေ ကွစိ ပုမေဝ ဟောတိ; ဝျတ္တတရာ, ဝျတ္တတမာ.

อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์บ้าง ในเพราะปัจจัย; พยัตตตรา, พยัตตตมา

သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ-.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ในความหมายแห่งวุตติ

ဣတ္ထိဝါစကာ သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ ပုမေဝ ဟောန္တိ; တဿာ မုခံ’ တမ္မုခံ; တဿံ တတြ; တာယ တတော; တဿံဝေလာယံ တဒါ.

หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่บอกอิตถีลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์ในความหมายแห่งวุตติ; ตัมมุขัง, ตัตระ, ตโต, ตทา

ဆာယာယ ဇယံ ပတိမှိ-.

การแปลงเป็น ชยัง แห่ง ชายาศัพท์ ในเพราะ ปติศัพท์ (บทหลัง)

ပတိမှိ ပရေ ဇာယာယ ဇယံ ဟောတိ; ဇယမ္ပတီ–-ဇာနိပတီတိပကတန္တရေန သိဒ္ဓံ; တထာ ဒမ္ပတီ ဇမ္ပတီတိ.

เมื่อมี ปติศัพท์ อยู่ข้างหลัง การแปลงเป็น ชยัง ย่อมมีแก่ ชายาศัพท์; ชยัมปตี; ส่วนคำว่า ชานิปตี สำเร็จได้ด้วยวิธีการอื่น; เช่นเดียวกับคำว่า ทัมปตี และ ชัมปตี

သညာယမုဒေါဒကဿ-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในนามบัญญัติ (สัญญา)

သညာယမုဒကဿုတ္တရပဒေ ဥဒါဒေသော ဟောတိ; ဥဒဓီ; ဥဒပါနံ.

เมื่อมีบทหลัง ในนามบัญญัติ การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมี; อุทธิ, อุทปานะ

ကုမ္ဘာဒိသုဝါ-.

การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในเพราะหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น บ้าง

ကုမ္ဘာဒသုတ္တရပဒေသု ဥဒကဿ ဥဒါဒေသော ဝါ ဟောတိ; ဥဒကုမ္ဘော, ဥဒကကုမ္ဘော; ဥဒပတ္တော, ဥဒကပတ္တော; ဥဒဗိန္ဒု, ဥကဗိန္ဒု–-အာကတိဂဏော’ယံ.

เมื่อมีหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมีบ้าง; อุทกุมโภ หรือ อุทกกุมโภ, อุทปัตโต หรือ อุทกปัตโต, อุทพินทุ หรือ อุทกพินทุ; หมวดศัพท์นี้เป็นอากติคณะ

သောတာဒိသူလောပေါ-.

การลบ (สระท้าย) ในเพราะหมวดศัพท์มี โสตะ เป็นต้น

သောတာဒိသုတ္တရပဒေသုဥဒကဿ ဥဿလောပေါ ဟောတိ; ဒကသောတံ; ဒကရက္ခသော.

ในบทหลังทั้งหลายมีโสตะเป็นต้น การลบ อุ แห่งอุทกะย่อมมี; ทกโสตะ (กระแสน้ำ); ทกรักขสะ (ยักษ์น้ำ).

ဋ နဉ္ဿ-.

การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์.

ဥတ္တရပဒေနဉ္သဒ္ဒဿ ဋ ဟောတိ; အဗြာဟ္မဏော –-ဉကာရော ကိံ, ကေဝလဿမာ ဟောတု; ပါမနပုတ္တော.

เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อพฺราหฺมโณ – ญการ มีไว้ทำไม? เพื่อให้เป็นเพียงสมาสเท่านั้น; ปามนปุตฺโต.

အန သရေ-.

เป็น อน เมื่อมีสระอยู่หลัง.

သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿအန ဟောတိ; အနက္ခာတံ.

เมื่อบทหลังมีสระเป็นเบื้องต้น การแปลงเป็น อน แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อนกฺขาตํ.

၂ ဉကာရောတိ-သဗ္ဗတ္ထ.

คำว่า ญการ (ตามไป) ในที่ทั้งปวง.

နခါဒယော-.

นขศัพท์เป็นต้น.

နခါဒယော သဒ္ဒါ အကတဋာဒေသာ နိပစ္စန္တေ;’နာဿ ခမတ္ထိတိ’ နခေါ; အခမညံ–-သညာသဒ္ဒေသု စ နိပ္ဖတ္တိမတ္တံ ယထာကထစိ ကတ္တဗ္ဗံ.’

นขศัพท์เป็นต้น สำเร็จรูปโดยไม่มีการแปลงเป็น อะ; 'ความอดทน (ช่องว่าง) ของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นโข; ส่วนคำอื่นคือ อขมํ; และในสัญญาสัพท์ทั้งหลาย พึงทำเพียงความสำเร็จรูปโดยประการใดประการหนึ่ง.

နာဿ ကုလမတ္ထိ’တိ နကုလော; အကုလမညံ; နခ နကုလ နပုံသက နက္ခတ္တ နာက ဧဝမာဒိ.

'ตระกูลของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นกุโล; ส่วนคำอื่นคือ อกุลํ; นข, นกุล, นปุํสก, นกฺขตฺต, นาก เป็นต้น.

နဂေါ ဝါပ္ပာဏိနိ-.

เป็น นค บ้าง ในสิ่งไม่มีชีวิต.

နဂ္ैစ္စပ္ပာဏိနိ ဝါ နိပစ္စတေ; နဂါ, ရုက္ခာ; နဂါ, ပဗ္ဗတာ; အဂါ, ရုက္ခာ; အဂါ ပဗ္ဗတာ–-အပ္ပာဏိနီတိ -ကိံ? အဂေါ ဝသလော သီတေန.

นคศัพท์ สำเร็จรูปบ้างในสิ่งไม่มีชีวิต; นคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), นคา (ภูเขาทั้งหลาย), อคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), อคา (ภูเขาทั้งหลาย) – คำว่า 'ในสิ่งไม่มีชีวิต' มีไว้ทำไม? อโค (คนถ่อยผู้ไม่ไปเพราะความหนาว).

သဟဿ သော’ညတ္ထေ-.

การแปลง สห เป็น ส ในความหมายของบทอื่น.

အညပဒတ္ထဝုတ္တိမှိ သမာသေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ သဟဿ သော ဝါ ဟောတိ; သပုတ္တော, သဟပုတ္တော; အညတ္ထေတိ-ကိံ? သဟကတွာ သဟယုဇ္ဈိတွာ.

ในสมาสที่มีเนื้อความของบทอื่นเป็นประธาน เมื่อมีบทหลังอยู่หลัง การแปลง สห เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปุตฺโต, สหปุตฺโต – คำว่า 'ในความหมายอื่น' มีไว้ทำไม? สหกตฺวา, สหยุชฺฌิตฺวา.

သညာယံ-.

ในนามชื่อ.

သဟဿုတ္တရပဒေ သော ဟေတိ သညာယံ; သာဿတ္ထံ; သပလာသံ.

การแปลง สห เป็น ส เมื่อมีบทหลัง ย่อมมี ในนามชื่อ; สาสฺสตฺถํ, สปลาลํ.

အပစ္စက္ခေ-.

ในสิ่งที่ไม่ปรากฏชัด.

အပစ္စက္ခေ ဂမျမာနေ သဟဿ သော ဟောတုတ္တရပဒေ; သာဂ္ဂိ, ကပေါတော; သပိသာဝါ, ဝါတမဏ္ဍလိကာ.

เมื่อเนื้อความที่ไม่ปรากฏชัดถูกรู้ได้ การแปลง สห เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; สคฺคิ (นกพิราบ), สปิสาวา (ลมหมุน).

အကာလေ သကတ္ထေ-.

ในความหมายของตนที่ไม่ใช่กาล.

သကတ္ထပ္ပဓာနဿ သဟသဒ္ဒဿ အကာလေ ဥတ္တရပဒေ သော ဟောတိ; သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ; သစက္ကံ နိဓေဟိ, သဓုရံ–-အကာလေတိ-ကိံ? သဟပုဗ္ဗနဟံ, သဟာပရနှံ.

การแปลง สหศัพท์ที่มีเนื้อความของตนเป็นประธาน เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลังที่ไม่ใช่กาล; พรหมที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สพฺรหฺมํ; จงวางไว้พร้อมด้วยจักร (สจกฺกํ), พร้อมด้วยเพลา (สธุรํ) – คำว่า 'ไม่ใช่กาล' มีไว้ทำไม? สหปุพฺพนฺหํ, สหาปรนฺหํ.

ဂန္ထာန္တာဓိကျေ-.

ในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง.

ဂန္ထာန္တေ အာဓိကျ စ္ैအ ဝတ္တမာနဿ သဟဿ သော ဟောတုတ္တရပဒေ; သကလံ ဇောတိမဓီတေ; သမုဟုတ္တံ–-ကာလတ္ထော အာရမ္ဘော; အာဓိကျေ-သဒေါဏာ ခါရီ; သမာသကော ကဟာပဏော; နိစ္စတ္ထော’ယမာရမှော.

การแปลง สห ที่เป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; ย่อมเรียนซึ่งศิลปะ (โชติ) ทั้งหมด (สกลํ); สมุหุตฺตํ – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นกาล; ในความยิ่ง – ขารีที่มีโดณะเกิน (สโฑณา), กหาปณะที่มีมาสกเกิน (สมาสโก) – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นความแน่นอน.

သမာနဿ ပက္ခာဒိသု ဝါ-.

การแปลง สมาน เป็น ส บ้าง ในปักขะเป็นต้น.

ပက္ခာဒိသုတ္တရပဒေသု သမာနဿသော ဟောတိ ဝါ; သပက္ခော, သမာနပက္ခော; သဇောတိ, သမာနဇောတိ–-ပက္ခာဒိသူတိ-ကိံ? သမာနသီလော; ပက္ခ ဇောတိ ဇနပဒ ရတ္တိ ပတ္တိနီ ပတ္တီ နာဘီ ဗန္ဓု ဗြဟ္မစာရီ နာမ ဂေါတ္တ ရူပ ဌာနဝဏ္ဏ ဝယော ဝစန ဓမ္မ ဇာတိယ ဃစ္စ.

ในบทหลังทั้งหลายมีปักขะเป็นต้น การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปกฺโข, สมานปกฺโข; สโชติ, สมานโชติ – คำว่า 'ในปักขะเป็นต้น' มีไว้ทำไม? สมานสีโล; ปักขะ, โชติ, ชนบท, รัตติ, ปัตตินี, ปัตตี, นาภี, พันธุ, พรหมจารี, นาม, โคตระ, รูป, ฐานะ, วัณณะ, วัย, วจนะ, ธรรม, ชาติยะ, ฆัจจะ.

ဥဒရေ ဣယေ-.

ในอุทรศัพท์ เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลัง.

ဥဒရေ ဣယပရေ ပရတော သမာနဿ သော ဝါ ဟောတိ; သောဒရိယော; သမာနောဒရိယော–-ဣယေတိ-ကိံ? သမာနောဒရတံ.

เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลังอุทรศัพท์ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; โสทริโย, สมาโนทริโย – คำว่า 'อิย' มีไว้ทำไม? สมาโนทรตํ.

ရီရိက္ခကေသု-.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย.

ဧတေသုသမာနဿ သော ဟောတိ; သရီ; သရိက္ခော; သရိသော.

ในคำเหล่านี้ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมี; สรี, สริกฺโข, สริโส.

သဗ္ဗာဒိနမာ-.

การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา.

ရီရိက္ခကေသုသဗ္ဗာဒီနမာ ဟောတိ; ယာဒီ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော.

ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา ย่อมมี; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส.

န္တကိမိမာနံ ဋာကီဋီ-.

การแปลง เอตะ, กึ และอิมะ เป็น ฏา, กี และตี.

ရီရိက္ခကေသု န္တသဒ္ဒကိံသဒ္ဒ္ैမသဒ္ဒါနံ ဋာကီဋီ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော; ကီဒီ, ကီဒိက္ခော, ကီဒိသော; ဤဒီ, ဤဒိက္ခော, ဤဒိသော.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, นฺตศัพท์, กึศัพท์ และ อิมศัพท์ เป็น ฏา (ṭā), กี (kī), ตี (ṭī) ตามลำดับ; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส; อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส.

တုမှာမ္ဘာနံ တာမေကသ္မိံ-.

ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ในบทเดียว.

ရီရိက္ခကေသု တုမှာမှာနံ တာမာ ဟောန္တေကသ္မိံ ယထာက္ကမံ; တာဒီ, တာဒိက္ခော, တာဒိသော;မာဒီ, မာဒိက္ခော, မာဒိသော; –-ဧကသ္မိန္တိ-ကိံ? တုမှာဒီ, အမှာဒီ, တုမှာဒိက္ခော, အမှာဒိက္ခော, တုမှာဒိသော, အမှာဒိသော.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ตามลำดับ ในบทเดียว; ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส; มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. คำว่า “ในบทเดียว” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปที่เป็นคนละบท เช่น) ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส.

တံမမညတြ-.

เป็น ตํ และ มํ ในที่อื่น.

ရီရိက္ခကန္တတော’ညသ္မိံ ဥတ္တရပဒေ တုမှာမှာနမေ ကသ္မိံ တံမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တန္ဒီပါ; မန္ဒီပါ; တံ သရဏာ, မံသရဏာ; တယျောဂေါ မယျောဂေါတိ-ဗိန္ဒုလောပေါ.

ในบทหลังอื่นจาก รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ ในบทเดียว เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ; ตนฺทีปา, มนฺทีปา; ตํสรณา, มํสรณา; ตยฺโยโค, มยฺโยโค (มีการลบพินทุ).

ဝေတဿေဋ-.

ในเพราะ เอตสฺสศัพท์ และ เอฏปัจจัย.

ရီရိက္ခကေသွေတဿေဋ ဝါ ဟောတိ; ဧဒီ, ဧတာဒီ; ဧဒိက္ခော, ဧတာဒိက္ခော; ဧဒိသော, ဧတာဒိသော.

เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, เอตสฺสศัพท์ เป็น เอ บ้าง; เอที, เอตาที; เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข; เอทิโส, เอตาทิโส.

ဝိဓာဒိသု ဒွိဿ ဒု-.

ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ.

ဒွိဿ ဒု ဟောတိ ဝိဓာဒိသု; ဒုဝိဓော, ဒုပဋ္ဋံ; ဧဝမာဒိ.

ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น; ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ; เป็นต้น.

ဒိ ဂုဏာဒိသု-.

ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ.

ဂုဏာဒိသု ဒွိဿ ဒိ ဟောတိ; ဒိဂုဏံ, ဒိရတ္တံ, ဒိဂု; ဧဝမာဒိ

ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น; ทิคุณํ, ทิรตฺตํ, ทิคุ; เป็นต้น.

တိသွ-.

ในเพราะ ติศัพท์ ทฺวิศัพท์ เป็น อ.

တီသု ဒွိဿ အ ဟောတိ; ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ, ဒွတ္တိပတ္တပူရာ.

ทฺวิศัพท์ เป็น อ ในเพราะ ติศัพท์; ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวตฺติปตฺตปูรา.

အာ သံချာယာသတာဒေါ’နညတ္ထေ-.

ในเพราะสังขยาบทหลัง ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น.

သံချာယမုတ္တရပဒေ ဒွိဿအာ ဟောတသဒါဒေါ’နညတ္ထေ; ဒွါဒသ, ဒွါဝီသတိ, ဒွတ္တိံသ; သံချာယန္တိ-ကိံ?’ဒိရတ္တံ; အသတာဒေါတိ-ကိံ? ဒွိသတံ, ဒွိသဟဿံ; အနညတ္ထေတိ-ကိံ?ဒွိဒသာ.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยา” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทิรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิสตํ, ทฺวิสหสฺสํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิทสา.

တိဿေ-.

ติศัพท์ เป็น เอ.

သံချာယမုတ္တရပဒေ တိဿ ဧဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ; တေရသ, တေဝိသ, တေတ္တိံသ–-သံချာယန္တွေဝ-တိရတ္တံ; အသတာဒေါတွေဝ-တိသတံ; အနညတ္ထေတွေဝ-တိဝတုကာ.

ในบทหลังที่เป็นสังขยา ติศัพท์ เป็น เอ เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; เตรส, เตวีส, เตตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยาเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติวตุกา.

စတ္တာလိသာဒေါ ဝါ-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง.

တိဿေဝါ ဟောတိ စတ္တာလီသာဒေါ; တေစတ္တာလီသ, တိစတ္တာလီသ; တေပညာသ, တိပညာသ; တေသဋ္ဌိ, တိသဋ္ဌိ; တေသတ္တတိ, တီသတ္တတီ; တ္ဉသီတိ, တိယာသီတိ; တေနဝုတိ, တိနဝုတိ–-အသတာဒေါတွေဝ-တိသတံ.

ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น; เตจตฺตาลีส, ติจตฺตาลีส; เตปญฺญาส, ติปญฺญาส; เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ; เตสตฺตติ, ติสตฺตติ; เตนาสีติ, ติยาสีติ; เตนวุติ, ตินวุติ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ.

ဒွိဿာ စ-.

และ ทฺวิศัพท์ เป็น อา (และ เอ).

အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာလီသာဒေါ ဒွိဿေ ဝါ ဟောတိ အာဝ ဒွေစတ္တာလီသံ, ဒွါစတ္တာသံ, ဒွိစတ္တာလီသံ; ဒွေပညာသံ, ဒွါပညာသံ, ဒွိပညာသံ; ဣစ္စာဒိ.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น เอ และ อา บ้าง เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ; ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ; เป็นต้น.

ဗာစတ္တာလိသာဒေါ-.

ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น พา.

ဒွိဿ ဗာ ဝါ ဟောတစတ္တာလီသာဒေါ’နညတ္ထေ; ဗာရသ, ဒွါဒသ; ဗာဝီသတိ, ဒွါဝီသတိ; ဗတ္တိံသ, ဒွတ္တိံသ–-အစတ္တာလီသာဒေါတိ-ကိံ? ဒွိစတ္တာလီသ.

ทฺวิศัพท์ เป็น พา บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; พารส, ทฺวาทส; พาวีสติ, ทฺวาวีสติ; พตฺติงฺส, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “เว้นจาก จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิจตฺตาลีส.

ဒွိသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပန္နာ -.

ในเพราะ วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ.

ဝီသတိဒသေသု ပရေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပန္နာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; ပဏ္ဏုဝီသတိ, ပဉ္စဝီသတိ;ပန္နရသ, ပဉ္စဒသ.

เมื่อมี วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ บ้าง ตามลำดับ; ปณฺณุวีสติ, ปญฺจวีสติ; ปณฺณรส, ปญฺจทส.

စတုဿ စုတော ဒသေ-.

ในเพราะ ทสศัพท์ จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ.

စတုဿ စုစော ဟောန္တိ ဝါ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ; စုဒ္ဒသ, စောဒ္ဒသ, စတုဒ္ဒသ.

เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ บ้าง; จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส.

ဆဿ သော-.

ฉศัพท์ เป็น โส.

ဆဿ သော ဣစ္စယမာဒေသော ဟောတိ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ; သောဠသ.

การแปลงเป็น โส นี้ มีแก่ ฉศัพท์ เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง; โสฬส.

ဧကဋ္ဌာနမာ-.

เอกศัพท์ และ อฏฺฐศัพท์ เป็น อา.

ဧကအဋ္ဌာနံ အာ ဟောတိ ဒသေ ပရေ; ဧကာဒသ, အဋ္ဌာရသ.

เอก และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อมี ทสะ อยู่ข้างหลัง; เอกาทสะ, อัฏฐารสะ.

ရ သံချာတော ဝါ-.

ระ ในจำนวนนับ หรือไม่ก็ได้.

သံချာတော ပရဿ ဒသဿရ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဧကာရသ, ဧကာဒသ; ဗာရသ, ဒွါဒသ; ပန္နရသ, ပဉ္စဒသ; သတ္တရသ, သတ္တဒသ; အဋ္ဌာရသ, အဋ္ဌာဒသ–-ပန္နဗာဒေသေသု နိစ္စံ, ဣဓ န ဟောတိ စတုဒ္ဒသ.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลังจำนวนนับ เป็น ระ โดยวิภาสา; เอการสะ, เอกาทสะ; พารสะ, ทวาทสะ; ปัณณรสะ, ปัญจทสะ; สัตตรสะ, สัตตทสะ; อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ – ในการแปลงเป็น ปัณณะ และ พาระ เป็นนิจจะ, ในที่นี้ไม่เป็น จตุททสะ.

ဆတီဟိ ဠော စ-

จาก ฉะ และ ติ เป็น ฬะ ด้วย

ဆတီဟိ ပရဿ ဒသဿ ဠော ဟောတိ ရော စ; သောဠသ, သောရသ; တေဠသ, တေရသ.

ทสะ ที่อยู่ข้างหลัง ฉะ และ ติ เป็น ฬะ และ ระ; โสฬสะ, โสรสะ; เตฬสะ, เตรสะ.

စတုတ္ထတတိယာနမဍ္ဎုဍ္ဎတိယာ-.

จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ

အဍ္ဎာ ပရေသံ စတုတ္ထတတိယာနံ ဥဍ္ဎတိယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ;’အဍ္ဎန စတုတ္ထော’ အဍ္ဎုဍ္ဎော,’အဍ္ဎေန တတိယော’ အဍ္ဎတိယော–-ကထံ?အဍ္ဎတေယျောတိ-သကတ္ထေ ဏျေ ဥတ္တရ ပဒဝုဒ္ဓိ.

อัฑฒะ ที่อยู่ข้างหน้า จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อุฑฒะ และ ติยะ ตามลำดับ; ‘ที่สี่กับครึ่ง’ คือ อัฑฒุฑฒะ, ‘ที่สามกับครึ่ง’ คือ อัฑฒติยะ – อย่างไร? อัฑฒเตยยะ ในสกัดถะ ลงปัจจัย ณะยะ และมีการวุฒิที่บทหลัง.

ဒုတိယဿ သဟ ဒိယဍ္ဎဒိဝဍ္ဎာ-.

ทุติยะ พร้อมกับ (อัฑฒะ) เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ

အဍ္ဎာ ပရဿ ဒုတိယဿ သဟအဍ္ဎသဒ္ဒေန ဒိယဍ္ဎဒိဝဍ္ဎာ ဟောန္တိ;’ အဍ္ဎေန ဒုတိယော’ ဒိယဍ္ဎော, ဒိဝဍ္ဎော ဝါ.

ทุติยะ ที่อยู่ข้างหลัง อัฑฒะ พร้อมกับศัพท์ อัฑฒะ เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ; ‘ที่สองกับครึ่ง’ คือ ทิยัฑฒะ หรือ ทิวฑฒะ.

သရေ ကဒ ကုဿုန္တရတ္ထေ-.

เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง กุ เป็น กทะ ในความหมายของบทหลัง

ကုဿုတ္တရပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနဿ သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ ကဒါ ဒေသောဟောတိ; ကဒန္နံ, ကဒသနံ–-သရေတိ-ကိံ? ကုပုတ္တော; ဥတ္တရတ္ထေတိ-ကိံ? ကုဩဋ္ဌော; ရာဇာ.

กุ ที่เป็นไปในความหมายของบทหลัง เมื่อมีบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลงเป็น กทะ; กทัณณะ, กทาสนะ – ‘ในสระ’ คืออะไร? กุปุตโต; ‘ในความหมายของบทหลัง’ คืออะไร? กุโอฏโฐ; ราชา.

ကာပ္ပတ္ထေ-.

กา ในความหมายว่า น้อย

အပ္ပတ္ထေ ဝတ္တမာနဿ ကုဿကာ ဟောတုတ္တရပဒတ္ထေ;’အပ္ပကံ လဝဏံ’ ကာလဝဏံ.

กุ ที่เป็นไปในความหมายว่า น้อย เป็น กา ในความหมายของบทหลัง; ‘เกลือเล็กน้อย’ คือ กาลวณัง.

ပုရိသေဝါ-.

ในบุรุษ เป็น วา (หรือไม่ก็ได้)

ကုဿ ပုရိသေကာ ဟောတိ ဝါ; ကာပုရိသော, ကုပုရိသော–-အယမပ္ပတ္တဝိဘာသာ–-အပ္ပတ္ထေ တုပုဗ္ဗေနနိစ္စံဟောတိ;’ဤသံ ပုရိသော’ ကာပုရိသော.

กุ ในบุรุษ เป็น กา หรือไม่ก็ได้; กาปุริโส, กุปุริโส – นี้เป็นอัปปัตตวิภาสา – แต่ในความหมายว่า น้อย เป็นนิจจะด้วยสูตรก่อน; ‘บุรุษเล็กน้อย’ คือ กาปุริโส.

ပုဗ္ဗာဒီဟုတ္တရပဒဿအဟဿ အနှာဒေသော ဟောတိ; ပုဗ္ဗနှော; အပရနှော; အဇဇနှော; သာယနှော; မဇ္ဈနှော.

อหะ ที่เป็นบทหลังของ ปุพพะ เป็นต้น แปลงเป็น อัณหะ; ปุพพัณโห, อปรัณโห, อัชชันโห, สายัณโห, มัชฌัณโห.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ သမာသကဏ္ဍော တတိယော.

จบสมัสสกัณฑ์ที่ ๓ ในโมคคัลลานะพยากรณ์วุตติ

ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝါ ဏပ္ပစ္စယော ဟောတပစ္စေ’ဘိဓေယေ; ဏကာရော ဝုဒ္ဓျတ္ထော; ဧဝမညတြာပိ,’ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ’ ဝါသိဋ္ဌော, ဝါသိဋ္ဌီ ဝါ; ဩပဂဝေါ, ဩပဂဝီ ဝါ –-ဝေတိ-ဝါကျ သမာသဝိကပ္ပတ္ထံ တဿာဓိကာရော သကတ္ထာဝဓိ.

จากนามศัพท์ที่มีวิภัตติที่ ๖ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร; ณะ มีไว้เพื่อการวุฒิ; แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน, ‘บุตรของวสิฏฐะ’ คือ วาสิฏโฐ หรือ วาสิฏฐี; โอปคโว หรือ โอปคาวี – ‘วา’ มีไว้เพื่อเป็นทางเลือกระหว่างประโยคและสมาส การตามไปของศัพท์นั้นมีขอบเขตถึงสกัดถะ.

ဝစ္ဆာဒိတောဏာနဏာယနာ-.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะ, อาณะ, อายนะ

ဝစ္ဆာဒီဟိ အပစ္စပ္ပစ္စယန္တေဟိ ဟောတ္တာဒီဟိစ သဒ္ဒေဟိ ဏာနဏာယနပ္ပစ္စယာ ဝါ ဟောန္တပစ္စေ. ဝစ္ဆာနော ဝစ္ဆာယနော; ကစ္စာနော, ကစ္စာယနော–-ယာဂမေ-ကာတိယာနော; မောဂ္ဂလ္လာနော, မောဂ္ဂလ္လာယနော; သာကဋာနော, သာကဋာယနော; ကဏ္ဘာနော, ကဏ္ဘာယနော; ဣစ္စာဒိ.

จาก วัจฉะ เป็นต้น ที่ลงปัจจัยในความหมายว่าบุตรแล้ว และจากศัพท์ โหตตะ เป็นต้น ลงปัจจัย อาณะ และ อายนะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. วัจฉาโน, วัจฉายโน; กัจจาโน, กัจจายโน – เมื่อมีการลง ยะ อาคม เป็น กาติยาโน; โมคคัลลาโน, โมคคัลลายโน; สากฏาโน, สากฏายโน; กัณหาโน, กัณหายโน; เป็นต้น.

ကတ္တိကာဒီဟိ ဝိဓဝါဒီဟိ စ ဏေယျဏေရာ ဝါ ယထာက္ကမံ ဟောန္တပစ္စေ. ကတ္တိကေယျော. ဝေနတေယျော; ဘာဂီနေယျော ဣစ္စာဒိ–-ဝေဓဝေရော; ဝန္ဓကေရော; နာဠိကေရော; သာမဏေရော ဣစ္စာဒိ.

จาก กัตติกะ เป็นต้น และจาก วิธวะ เป็นต้น ลงปัจจัย เณยยะ และ เณระ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร ตามลำดับ. กัตติเกยโย, เวณเตยโย, ภาคิเนยโย เป็นต้น – เวธเวโร, วันธเกโร, นาฬิเกโร, สามเณโร เป็นต้น.

ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ-.

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ

ဒိတိပ္ပဘုတီဟိ ဏျော ဝါ ဟောတပစ္စေ. ဒေစ္စော; အာဒိစ္စော; ကောဏ္ဍညော; ဂဂ္ဂျော; ဘာတဗ္ဗော; ဣစ္စာဒိ

จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. เทจโจ, อาทิจโจ, โกณฑัญโญ, คัคคโย, ภาตัพโพ เป็นต้น

အာ ဏိ-.

จาก อะ ลงปัจจัย ณี

အကာရန္တတော ဏိ ဝါ ဟောတပစ္စေ ဒက္ခိ; ဒေါဏိ; ဝါသဝိ; ဝါရုဏိစ္စာဒိ.

จากศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณี หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. ทักขิ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ เป็นต้น.

ရာဇတော ညော ဇာတိယံ-.

จาก ราชะ ลงปัจจัย ญะ ในความหมายว่าชาติ

ရာဇသဒ္ဒတော ညော ဝါ ဟောတပစ္စေ ဇာတိယံ ဂမျမာနာယံ. ရာဇညော–-ဇာတိယန္တိ ကိံ?ရာဇာပစ္စံ.

จากศัพท์ ราชะ ลงปัจจัย ญะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ราชัญโญ – ‘ในความหมายว่าชาติ’ คืออะไร? ราชบุตร.

ခတ္တာ ယိယာ-. ခတ္တသဒ္ဒါ ယေယာ ဟောန္တပစ္စေ ဇာတိယံ ခတျော; ခတ္တိယော ဇာတိယယန္တွေ-ခတ္တိ.

จาก ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ. จากศัพท์ ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ขัตโย, ขัตติโย; แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ ขัตติ.

မနုတော ဿသဏိ-.

จาก มนุ ลงปัจจัย สสะ, สระ, ณิ

မနုသဒ္ဒတော ဇာတိယံ ဿသဏ ဟောန္တပစ္စေ. မနုဿော; မာနုသော? ဣတ္ထိယံ-မနုဿာ; မာနုသီ–-ဇာတိယန္တွေဝ-မာဏဝေါ.

จากศัพท์ มนุ ในความหมายว่าชาติ ลงปัจจัย สสะ, สระ และ ณะ ในความหมายว่าบุตร. มนุสโส, มานุโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น มนุสสา, มานุสี – แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ มาณโว.

ဇနပဒနာမသ္မာ ခတ္တိယာ ရညော စ ဏော-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อชนบท ในความหมายว่า กษัตริย์ และพระราชา

ဇနပဒဿ ယံ နာမံ တန္နာမသ္မာ ခတ္တိယာပစ္စေ ရညောဝ ဏော ဟောတိ. ပဉ္စာလော; ကောသလော; မာဂဓော; ဩက္ကာကော–-ဇနပဒနာမသ္မာတိ-ကိံ? ဒါသရထိ; ခတ္တိယာတိ-ကိံ?’ပဉ္စာလဿ ဗြာဟ္မဏဿာပစ္စံ’ ပဉ္စာလ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อของชนบท ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) ของกษัตริย์ และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: ปัญจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกกาโก. ถามว่า 'จากชื่อชนบท' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล). ถามว่า 'ในความหมายว่ากษัตริย์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันในรูปวิเคราะห์ว่า 'เหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ' ซึ่งเป็น ปัญจาละ (แต่ไม่ใช่กษัตริย์)

ဏျ ကုရုသိဝီဟီ-.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี

ကုရုသိဝီဟပစ္စေ ရညေ စ ဏျော ဟောတိ; ကောရဗျော သေဗျော.

ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: โกรพฺโย, เสพฺโย

ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တံ-.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า สิ่งที่ย้อมแล้วด้วยสีนั้น

ရာဂဝါစိတတိယန္တတော ရတ္တမိစ္စေတသ္မိံ အတ္ထေ ဏော ဟောတိ’ကသာဝေန ရတ္တံ’ ကာသာဝံ;ကောသုမ္ဘံ; ဟာလိဒ္ဒံ–-ရာဂါတိ ကိံ? ဒေဝဒတ္တေန ရတ္တံ ဝတ္ထံ; ဣဓ ကသ္မာ နဟောတိ? နီလံ ပီတန္တိ–-ဂုဏဝစနတ္တာ ဝိနာပိ ဏေန ဏတ္ထဿာဘိဓာနတော.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า 'ย้อมแล้ว'. ตัวอย่าง: กาสาวํ (ย้อมด้วยน้ำฝาด), โกสุมฺภํ (ย้อมด้วยดอกคำฝอย), หาลิทฺทํ (ย้อมด้วยขมิ้น). ถามว่า 'หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันประโยคว่า 'ผ้าอันเทวทัตย้อมแล้ว'. ถามว่า ในคำว่า นีลํ (สีเขียว), ปีตํ (สีเหลือง) ทำไมจึงไม่ลง ณะ ปัจจัย? ตอบว่า เพราะเป็นคุณศัพท์ (คุณวจนะ) ซึ่งแสดงเนื้อความของ ณะ ปัจจัยได้เองอยู่แล้วโดยไม่ต้องลงปัจจัย

နက္ခတ္တေနိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรอันประกอบด้วยพระจันทร์

တတိယန္တတော နက္ခတ္တာ တေန လက္ခိတေ ကာလေ ဏော ဟောတိ; တံ စေ နက္ခန္တမိန္ဒုယုတ္တံ ဟောတိ. ဖုဿီ, ရတ္တီ; ဖုဿော, အဟော–-နက္ခတ္တေနေတိ-ကိံ? ဂုရုနာ လက္ခိတာ ရတ္တိ; ဣန္ဒု ယနုတ္တေနေတိ-ကိံ? ကတ္တိကာယ လက္ခိတော မုဟုတ္တော; ကာလေတိ-ကိံ? ဖုဿေနလက္ခိတာ အတ္ထသိဒ္ဓိ–-အဇ္ဇကတ္တိကာတိ ကတ္တိကာ ယုတ္တေ စန္ဒေ ကတ္တိကာသဒ္ဒေါ ဝတ္တတေ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์นักษัตรที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์. ตัวอย่าง: ผุสฺสี รตฺตี (ราตรีที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ), ผุสฺโส อโห (วันที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ). ถามว่า 'หลังศัพท์นักษัตร' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ราตรีที่กำหนดด้วยครู (พฤหัสบดี)'. ถามว่า 'อันประกอบด้วยพระจันทร์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ครู่ที่กำหนดด้วยดาวกัตติกา'. ถามว่า 'ในความหมายว่ากาล' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ความสำเร็จประโยชน์ที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง ในคำว่า 'อชฺช กตฺติกา' (วันนี้เป็นวันกัตติกา) ศัพท์ว่า กตฺติกา หมายถึงพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดาวกัตติกา

သာဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမံသိ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'นั่นเป็นเทวดาของเขา' หรือ 'นั่นเป็นวันเพ็ญของเขา'

သေတိ ပဌမန္တာ အဿာတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏော ဘဝတိ ယံ ပဌမန္တံ သာ ဝေ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဝါ.’သုဂတော ဒေဝတာ အဿာ’တိ သောဂတော; မာဟိန္ဒော; ယာမော; ဝါရုဏော; ဖုဿီ ပုဏ္ဏမာသီ အဿ သမ္ဗန္ဓိနီ’တိ ဖုဿော, မာဃော; မာဃော; ဖဂ္ဂုနော; စိတ္တော; ဝေသာခေါ;ပေဋ္ဌမုလော; အာသာဠှော; သာဝဏော; ပေါဋ္ဌပါဒေါ; အဿယုဇော; ကတ္တိကော; မာဂသိရော–-ပုဏ္ဏမာသီတိ-ကိံ, ဖုဿိ ပဉ္စမီ အဿ–-ပုဏ္ဏမာသီဝ ဂတကမာသသမ္ဗန္ဓိနီ န ဟောတိ;’ပုဏ္ဏော မာ အဿန္တိ’ နိဗ္ဗစနာ–-အတော ဧဝ နိပါတနာ ဏော, သာဂမော စ, မာသသုတီယာဝ နပပဉ္စဒသရတ္တာဒေါ ဝိဓိ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' โดยที่ศัพท์ปฐมาวิภัตตินั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ. ตัวอย่าง (เทวดา): โสคโต (มีพระสุคตเป็นเทวดา), มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. ตัวอย่าง (วันเพ็ญ): ผุสฺโส (เดือนที่มีวันเพ็ญประกอบด้วยดาวปุสสะ), มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ถามว่า 'วันเพ็ญ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'วันที่ 5 ประกอบด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง คำว่า ปุณฺณมาสี มีรูปวิเคราะห์ว่า 'ปุณฺโณ มา อสฺสํ' (พระจันทร์เต็มในวันนั้น) ลง ณะ ปัจจัย และ ส อาคม ด้วยอำนาจนิปาตนะ

တမဓီတေ တံ ဇာနာတိ ကဏိကာ စ-.

ลง ณะ และ ณิก ปัจจัย ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'

ဒုတိယန္တတော တမဓီတေ တံ ဇာနာတီတိ ဧတေသ္ဖတ္ထေသုဏော ဟောတိ ကော ဏိကောဝ.’ ဝျာကရဏမဓီတေ ဇာနာတိ ဝါ’ ဝေယျာကရဏော; ဆာန္ဒသော; ကမကော; ပဒကော; ဝေနယိကော; သုတ္တန္တိကော–-ဒွိတဂ္ဂဟဏံ ပုထဂေဝ ဝိဓာနတ္ထံ ဇာနနဿစ အဇ္ဈေနဝိသယဘာဝဒဿနတ္ထံ ပသိမ္ဗုပသံဂဟတ္ထဉ္စ.

ลง ณะ หรือ ณิก ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'. ตัวอย่าง: เวยฺยากรโณ (ผู้ศึกษาหรือรู้ไวยากรณ์), ฉานฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก. การระบุทั้งสองอย่าง (ศึกษาและรู้) เพื่อแสดงการบัญญัติแยกกัน และเพื่อแสดงว่าความรู้นั้นมีพื้นฐานมาจากการศึกษา และเพื่อรวมเอาศัพท์อื่นๆ เช่น ปสิมฺพุ เป็นต้น เข้ามาด้วย

တဿ ဝိသယေ ဒေသေ.-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นวิสัยของสิ่งนั้น' ซึ่งหมายถึงประเทศ

ဆဌိယန္တာ ဝိသယေ ဒေသရူပေ ဏော ဟောတိ.’ဝသာတီနံ ဝိသယော ဒေသော’ဝါသာတော–-ဒေသေတိ ကိံ? စက္ခုဿ ဝိသယော ရူပံ, ဒေဝဒတ္တဿ ဝိသယော’နုဝါကော.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'วิสัย' ที่เป็นประเทศ. ตัวอย่าง: วาสาโต (ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสาติ). ถามว่า 'ที่เป็นประเทศ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'รูปเป็นวิสัยของจักษุ' หรือ 'บทสวดเป็นวิสัยของเทวทัต'

နိဝါသေ တန္နာမေ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' และเป็นชื่อของประเทศนั้น

ဆဋ္ဌိယန္တာ နိဝါသေ ဒေသေ တန္နာမေ ဏော ဟောတိ;’သိဝီနံ နိဝါသော ဒေသောသေဗျော; ဝါသာတော.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เสพฺโย (ประเทศที่เป็นที่อยู่ของพวกสิวี), วาสาโต

အဒူရဘဝေ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้'

ဆဋ္ဌိယန္တာ အဒူရဘဝေ ဒေသေတန္နာမေ ဏော ဟောတိ;’ဝိဒသာယ အဒုရဘဝံ’ ဝေဒိသံ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เวทิสํ (ประเทศที่มีอยู่ในที่ใกล้เมืองวิทิสา)

တေနတိဗ္ဗတ္တေ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นด้วยสิ่งนั้น'

တတိယန္တာ နိဗ္ဗတ္တေ ဒေသေတန္နာမေ ဏော ဟောတိ; ကုသမ္ဗေန နိဗ္ဗတ္တာ ကောသမ္ဗီ, နဂရီ; ကာကန္ဒီ, မာကန္ဒီ,’သဟဿေန နိဗ္ဗတ္တာ’ သာဟဿီ, ပရိခါ–-ဟေတုမှိ ကတ္တရိကရဏေ စ ယထာယောဂံ တတိယာ.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: โกสมฺพี นครี (เมืองที่เกิดขึ้นด้วยพระเจ้ากุสัมพะ), กากนฺที, มากนฺที. อีกตัวอย่าง: สาหสฺสี ปริขา (คูเมืองที่เกิดขึ้นด้วยคนพันคน). ตติยาวิภัตติในที่นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ กัตตา หรือกะระณะ ตามความเหมาะสม

တမိဓတ္ထိ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

တန္တိ ပဌမန္တာ ဣဓာတိ သတ္တမျတ္ထေ ဒေသေ တန္နာမေ ဏော ဟောတိ, ယန္တံ ပဌမန္တမတ္ထိ စေ;’ဥဒုမ္ဗရာ အသ္မိံ ဒေသေ သန္တီ’တိ ဩဒုမ္ဗရော, ဗာဒရော, ဗဗ္ဗဇော.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในที่นี้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น หากสิ่งที่เป็นปฐมาวิภัตตินั้นมีอยู่จริง. ตัวอย่าง: โอทุมฺพโร (ประเทศที่มีต้นมะเดื่ออยู่), พาทโร, พพฺพโช

တတြ ဘဝေ-.

ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่ในที่นั้น'

သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏော ဟောတိ;’ဥဒကေ ဘဝေါ’ဩဒကော, ဩရသော, ဇာနပဒေါ, မာဂဓော, ကာပိလဝတ္ထဝေါ, ကောသမ္ဗော.

ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่'. ตัวอย่าง: โอทโก (เกิดในน้ำ), โอรโส (เกิดจากอก), ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ

အဇ္ဇာဒီဟိ တတော-.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น

ဘဝတ္ထေ အဇ္ဇာဒီဟိ တနော ဟောတိ;’အဇ္ဇ ဘဝေါ’ အဇ္ဇတနော, သွာတနော, ဟိယျတ္တနော.

ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น ในความหมายว่า 'มีอยู่ใน...'. ตัวอย่าง: อชฺชตโน (มีอยู่ในวันนี้), สฺวาตโน (มีอยู่ในวันพรุ่งนี้), หิยฺยตฺตโน (มีอยู่ในวันวาน)

ပုရာတော ဏော စ-.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา

ပုရာ ဣစ္စသ္မာ ဘဝတ္ထေ ဏော ဟောတိ တနော စ; ပုရာဏော, ပုရာတနော.

ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา ในความหมายว่า 'มีอยู่ในกาลก่อน'. ตัวอย่าง: ปุราโณ, ปุราตโน

အမာတ္ထစ္စော-. အမာသဒ္ဒတော အစ္စော ဟောတိ ဘဝတ္ထေ; အမစ္စော.

ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ศัพท์ ในความหมายว่า 'มีอยู่ร่วมกัน'. ตัวอย่าง: อมจฺโจ (ผู้มีอยู่ร่วมกัน/อำมาตย์)

မဇ္ဈာဒိတွိမော-.

ลง อิมา ปัจจัย หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น

မဇ္ဈာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ဘဝတ္ထေ ဣမော ဟောတိ; မဇ္ဈိမော, အန္တိမော–-မဇ္က္ဇ္ဓအန္တ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ဩရ ပါရ ပစ္ဆာ အဗ္ဘန္တရ ပစ္စန္တ.

อิโม ปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; มชฺฌิมะ, อนฺติมะ; (ศัพท์เหล่านี้คือ) มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต.

ကဏ္ဏေယျဏေယျကယိယာ-.

กณ, เณยฺย, เณยฺยก, ย, อิย ปัจจัย.

သတ္တမျန္တာ ဧတေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဘဝတ္ထေ; ကဏ-’ကုသိနာရာယံ ဘဝေါ’ ကောသိနာရကော, မာဂဓကော, အာရညကေ, ဝိဟာရော–-ဏေယျ-ဂင်္ဂေယျော, ပဗ္ဗတေယျော, ဝါနေယေယျာ–-ဏေယျက-ကောလေယျကော, ဗာရာဏသေယျကော, စမ္ပေယျကော; မိထိလေယျကောတိ-ဧယျကော–-ယ-ဂမ္မော, ဒိဗ္ဗော; ဣယဂါမိယော, ဥဒရိယော, ဒိဝိယော, ပဉ္စာလိယော, ဗောဓပက္ခီယော, လောကိယော.

ปัจจัยเหล่านี้ลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; กณปัจจัย: ‘มีอยู่ในกุสินารา’ เป็น โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก (วิหาโร); เณยฺยปัจจัย: คังเคยฺโย, ปัพพเตยฺโย, วาเณยฺโย; เณยฺยกปัจจัย: โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จัมเปยฺยโก; มิถิเลยฺยโก (เป็น เอยฺยโก); ยปัจจัย: คัมฺโม, ทิพฺโพ; อิยปัจจัย: คามิโย, อุทะริโย, ทิวิโย, ปัญจาลิโย, โพธิปักขิโย, โลกิโย.

ဏိကော-.

ณิกปัจจัย.

သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ; သာရဒိကော, ဒိဝသော; သာရဒိကာ, ရတ္တိ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; สารทิโก (ทิวโส), สารทิกา (รตฺติ).

တမဿ သိပ္ပံ သီလံ ပဏျံ ပဟရဏံ ပယောဇနံ-.

สิ่งนั้นเป็นศิลปะ ศีล สินค้า อาวุธ หรือประโยชน์ของเขา.

ပဌမန္တာ သိပ္ပာဒိဝါစကာ အဿေတိ ဆဎတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’ဝီဏာဝါဒနံ သိပ္ပမဿ’ ဝေဏိကော, မောဒင်္ဂိကော, ဝံသိကော;’ပံသုကူလဓာရဏံ သီလမဿ’ ပံသုကူလိကော, တေစီဝရိကော;’ဂန္ဓောပဏျမဿ’ ဂန္ဓိကော, တေလိကော, ဂေါဠိကော’စာပေါ ပဟရဏမဿ’ စာပိကော, တောမရိကော, မုဂ္ဂရိကော;’ဥပဓိပ္ပ ယောဇနမဿ’ ဩပဓိကံ, သာတိကံ, သာဟဿိကံ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ของเขา" (อสฺส - ฉัฏฐีวิภัตติ) หลังศัพท์ที่เป็นปฐมาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงศิลปะเป็นต้น; ‘การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา’ เป็น เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก; ‘การทรงผ้าบังสุกุลเป็นศีลของเขา’ เป็น ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก; ‘ของหอมเป็นสินค้าของเขา’ เป็น คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก; ‘ธนูเป็นอาวุธของเขา’ เป็น จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก; ‘อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา’ เป็น โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

တံ ဟန္တရဟတိ ဂစ္ဆတုဉ္ဆတိ စရတိ-. ဒုတိယန္တာ ဟန္တီတိ ဧဝမာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ; ပက္ခီဟိ-’ပက္ခိနော ဟန္တီ’တိ ပက္ခိကော, သာကုဏိကော, မာယုရိကော–-မစ္ဆေဟိ- မစ္ဆိကော, မေနိကော–-မိဂေဟိ မာဂဝိကော, ဟာရိဏိကော, - သူကရိကောတိ- ဣကော;’သတမရဟတီ’တိ သာတိကံ, သန္ဒိဋ္ဌိကံ;’ဧဟိ ပဿ ဝိဓိံ ရဟတီ’တိ ဧဟိပဿိကော, သာဟဿိကော–-သဟဿိယောတီဓ ဣယော;’ပရဒါရံ ဂစ္ဆတီ’တိ ပါရဒါရိကော, မဂ္ဂိကော, ပညာသယောဇနိကော;’ ဗဒရေ ဥဉ္ဆတီ’တိ ဗာဒရိကော, သာမာကိကော;’ဓမ္မံ စရတီ’တိ ဓမ္မိကော, အဓမ္မိကော.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า ฆ่า, ควร, ไป, เก็บเกี่ยว, ประพฤติ หลังศัพท์ที่เป็นทุติยาวิภัตติ; (ในอรรถว่าฆ่า) ‘ฆ่านก’ เป็น ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก; ‘ฆ่าปลา’ เป็น มจฺฉิโก, เมนิโก; ‘ฆ่าเนื้อ’ เป็น มาควิโก, หาริณิโก, สูกริโก (เป็น อิกะ); (ในอรรถว่าควร) ‘ควรค่าร้อย’ เป็น สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ; ‘ควรแก่วิธีที่ว่าจงมาดูเถิด’ เป็น เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก (ในที่นี้ อิยปัจจัยลงในอรรถว่าพัน); (ในอรรถว่าไป) ‘ไปสู่ภรรยาผู้อื่น’ เป็น ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก; (ในอรรถว่าเก็บเกี่ยว) ‘เก็บเกี่ยวผลพุทรา’ เป็น พาทริโก, สามากิโก; (ในอรรถว่าประพฤติ) ‘ประพฤติธรรม’ เป็น ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

တေန ကတံ ကီတံ ဗဒ္ဓမဟိသင်္ခတံ သံသဎံ ဟတံ ဟန္တိ ဇိတံ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ခဏတိ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဇိဝတိ-.

สิ่งนั้นอันเขาทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแล้ว, คลุกเคล้าแล้ว, ฆ่าแล้ว, หรือเขาฆ่าอยู่, ชนะแล้ว, ชนะอยู่, เล่นอยู่, ขุดอยู่, ข้ามอยู่, เที่ยวไปอยู่, แบกอยู่, เลี้ยงชีพอยู่ ด้วยสิ่งนั้น.

တတိယန္တာ ကတာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’ကာယေန ကတံ’ ကာယိကံ, ဝါစသိကံ, မာနသိကံ;’ဝါတေနကတော အာဗာဓော’ ဝါတိကော–-’သတေန ကီတံ’ သာတိကံ, သာဟဿိကံ, မူလတောဝ-ဒေဝဒတ္တေန ကီတောတိ န ဟောတိ တဒတ္ထာပ္ပတီတိယာ–-’ဝရတ္တာယ ဗဒ္ဓေါ’ ဝါရတ္တိကော, အာယသိကော, ပါသိကော; –-’ဃတေန အဘိသင်္ခတံ သံသဋ္ဌံ ဝါ’ ဃာတိကံ, ဂေါဠိကံ, ဒါဓိကံ, မာရိစိကံ–-’ဇာလေန ဟတော ဟန္တီတိ ဝါ’ ဇာလိကော, ဗာဠိသိကော–-’အက္ခောဟိ ဇိတ’မက္ခိကံ, သာလာကိကံ–-’အက္ခေဟိ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ဝါ’ အက္ခိကော–-’ခဏိတ္တိယာ ခဏတီ’တိ ခါဏိတ္တိကော, ကုဒ္ဒါလိကော-ဒေဝဒတ္တေန ဇိတမင်္ဂုလျာ ခဏတီတိ န ဟောတိ တဒတ္ထာ နဝဂမာ–-’ဥဠုမ္ပေန တရတီ’တိ ဩဠုမ္ပိကော; ဥဠုမ္ပိကောတိ-ဣကော; ဂေါပုစ္ဆိကော; နာဝိကော–-’သကဋေန စရတီ’တိ သာကဋိကော. ရထိကော–-ပရပ္ပိကောတိ ဣကော-’ခန္ဓေန ဝဟတီ’တိ ခန္ဓိကော, အံသိကော; သီသိကောတိ-ဣကော–-’ဝေတတေန ဇီဝတီ’တိ ခန္ဓိကော, အံသိကော; သီသိကောတိ-ဣကော–-’ဝေတနေန ဇီဝတီ’တိ ဝေတနိကော, ဘတိကော, ကယိကော, ဝိက္ကယိကော; ကယဝိက္ကယယိကောတိ-ဣကော.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่าทำแล้วเป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นตติยาวิภัตติ; ‘ทำด้วยกาย’ เป็น กายิโก, วาจสิโก, มานสิโก; ‘อาพาธที่เกิดจากลม’ เป็น วาติโก; ‘ซื้อด้วยร้อย’ เป็น สาติกํ, สาหสฺสิกํ (ถ้าเป็น ‘เทวทัตซื้อแล้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ผูกด้วยเชือก’ เป็น วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก; ‘ปรุงหรือคลุกเคล้าด้วยเนยใส’ เป็น ฆาติโก, โคฬิโก, ทาธิโก, มาริจิโก; ‘ถูกฆ่าด้วยข่าย’ หรือ ‘ฆ่าด้วยข่าย’ เป็น ชาลิโก, พาฬิสิโก; ‘ชนะด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิกํ, สาลากิกํ; ‘ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิโก; ‘ขุดด้วยจอบ’ เป็น ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก (ถ้าเป็น ‘เทวทัตชนะแล้ว’ หรือ ‘ขุดด้วยนิ้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ข้ามด้วยแพ’ เป็น โอฬุมฺปิโก (อุฬุมฺปิโก เป็น อิกะ); โคปุจฺฉิโก; นาวิโก; ‘เที่ยวไปด้วยเกวียน’ เป็น สากฏิกโ, รถิโก (ปรปฺปิโก เป็น อิกะ); ‘แบกด้วยบ่า’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก (กยวิกฺกยยิโก เป็น อิกะ).

တဿ သံဝတ္တတိ-.

สิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น.

စတုတ္ထျန္တာ သံဝတ္တတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တတီ’တိ ပေါနောဘဝိကော, ဣတ္ထိယံ-ပေါနောဘဝိကာ;’လောကာယ သံဝတ္တတီ’တိ လောကိကော,’ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါ’တိ သဂ္ဂေါ,’သဂ္ဂါယ သံဝတ္တတီ’တိ သောဝဂ္ဂိကော, သဿာဝ္ैက တဒမိနာဒိ ပါဌာ–-’ဓနာယ သံဝတ္တတီ’တိ ဓညံ-ယော.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น" (ตสฺส สํวตฺตติ) หลังศัพท์ที่เป็นจตุตถีวิภัตติ; ‘ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่’ เป็น โปโนภวิโก (ในอิตถีลิงค์ เป็น โปโนภวิกา); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อโลก’ เป็น โลกิโก; ‘สวรรค์’ คือ ‘ดีเลิศ’ (สุฏฺฐุ อคฺโค); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์’ เป็น โโสวคฺคิโก (ตามบทว่า สสฺสาวิกะ เป็นต้น); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์’ เป็น ธญฺญํ (ยปัจจัย).

တတော သမ္ဘုတမာဂတံ-.

เกิดจากสิ่งนั้น หรือมาจากสิ่งนั้น.

ပဉ္စမျန္တာ သမ္ဘုတမာဂတန္တိဧတေသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’မာတိတော သမ္ဘုတမာဂတန္တိ ဝါ’ မတ္တိကံ, ပေတ္တိကံ–-ဏျရိယဏြျာပိ ဒိဿန္တိ–-’သုရဘိတော သမ္ဘုတံ’ သောရဘျံ;’ထနတော သမ္ဘုတံ’ ထညံ;’ပိတိတော သမ္ဘုတော’ ပေတ္တိယော, မာတိယော, မတ္တိယော; မစ္စော ဝါ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "เกิดจากสิ่งนั้น" หรือ "มาจากสิ่งนั้น" หลังศัพท์ที่เป็นปัญจมีวิภัตติ; ‘เกิดหรือมาจากมารดา’ เป็น มตฺติกํ, เปตฺติกํ (บางทีก็เห็น ณย, อริย, ณฺย ปัจจัย); ‘เกิดจากโค (สุรภิ)’ เป็น โสรภฺยํ; ‘เกิดจากเต้านม’ เป็น ถญฺญํ; ‘เกิดจากบิดา’ เป็น เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย; หรือ มจฺโจ.

တတ္ထ ဝသတိ ဝိဒိတော ဘတ္တော နိယုတ္တော-.

ผู้นั้นอาศัยอยู่ในที่นั้น, เป็นที่รู้จักในที่นั้น, ได้รับการเลี้ยงดูในที่นั้น, หรือได้รับการแต่งตั้งในที่นั้น.

သတ္တမျန္တာ ဝသတီတွေဝမာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’ရုက္ခမူလေ ဝသတီ’တိ ရုက္ခမုလိကော,အာရညိကော, သောသာနိကော;’လောကေ ဝိဒိတော’ လောကိကော;’စတုမဟာရာဇေသု ဘတ္တာ’ စာတုမ္မဟာရာဇိကာ;;ဒွါရေ နိယုတ္တော’ ဒေါဝါရိကော; ဒဿောက တဒမိနာဒိပါဌာ,ဘဏ္ဍာဂါရိကော;-ဣကော နဝကမ္မိကော–-ကိယော-ဇာတိကိယော, အန္ဓကိယော.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "อาศัยอยู่ในที่นั้น" เป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; ‘อาศัยอยู่ที่โคนไม้’ เป็น รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก; ‘เป็นที่รู้จักในโลก’ เป็น โลกิโก; ‘ได้รับการเลี้ยงดูในท้าวมหาราชทั้งสี่’ เป็น จาตุ มหาราชิกา; ‘ได้รับการแต่งตั้งที่ประตู’ เป็น โทวาริโก (ตามบทว่า ทสฺโสกะ เป็นต้น), ภณฺฑาคาริโก (เป็น อิกะ); นวกมฺมิโก; กิยปัจจัย: ชาติกิโย, อนฺธกิโย.

တဿိဒံ-.

สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံအတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’သံဃဿ ဣဒံ’ သံဃိကံ, ပုဂ္ဂလိကံ, သကျပုတ္တိကော, နာထပုတ္တိကော, ဇေနဒတ္တိကော–-ကိယေ-သကိယော, ပရကိယော; နိယေ-အတ္တနိယံ;ကေ-သကော, ရာဇကံ, ဘဒ္ဓံ.

ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" (ตสฺส อิทํ) หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของสงฆ์’ เป็น สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาถปุตฺติโก, เชนทตฺติโก; กิยปัจจัย: สกิโย, ปรกิโย; นิยปัจจัย: อตฺตนิยํ; กปัจจัย: สโก, ราชกํ, ภทฺทํ.

ဏော-.

ณปัจจัย.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ဏော ဟောတိ;’ကစ္စာယနဿ္ैဒံ’ ကစ္စာယနံ, ဝျာကရဏံ; သောဂတံ, သာသနံ; မာဟိသံ, မံသာဒိ.

ณปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของกัจจายนะ’ เป็น กจฺจายนํ (ไวยากรณ์); โสคตํ (ศาสนา); มาหิสํ (เนื้อเป็นต้น).

ဂဝါဒီဟိ ယော-.

ยปัจจัยลงหลังศัพท์มี คว เป็นต้น.

ဂဝါဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ယော ဟောတိ;’ဂုန္နံ ဣဒံ’ဂဗျံ, မံသာဒိ; ကဗျံ, ဒဗ္ဗံ.

ยปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์มี คว เป็นต้น ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของโคทั้งหลาย’ เป็น คพฺยํ (เนื้อเป็นต้น); กพฺยํ, ทพฺยํ.

ပိတိတော ဘာတရိ ရေယျဏ-.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย.

ပိတုသဒ္ဒါ တဿ ဘာတရိ ရေယျဏ ဟောတိ;’ပိတုဘာတာ’ ပေတ္တေယျော.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของผู้นั้น; ‘พี่ชายหรือน้องชายของบิดา’ เป็น เปตฺเตยฺโย.

မာတိတော စ ဘဂိနိယံ ဆော-.

และ ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว.

မာတိတော ပိတိတော စ တေသံ ဘဂိနီယံ ဆော ဟောတိ;’မာတု ဘဂိနိ’ မာတုစ္ဆာ;’ပိတုဘဂိနီ’ ပိတုစ္ဆာ–-ကထံ မာတုလောတု?’မာတုလာဒိတွာနီ’တိ နိပါတနာ.

ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ และ ปิตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา’ เป็น มาตุจฺฉา; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา’ เป็น ปิตุจฺฉา (คำว่า มาตุโล เป็นอย่างไร? สำเร็จรูปด้วยการนิบาตตามบทว่า ‘มาตุลาทิตฺวานี’ เป็นต้น).

မာတာပိတုသွာမဟော-.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดา.

မာတာပိတူဟိ တေသံ မာတာပိတုသွာမဟော ဟောတိ;’မာတုမာတာ’ မာတာမဟီ;’မာတုပိတာ’ မာတာမဟော;’ပိတုမာတာ’ ပတာမဟီ;’ပိတုပိတာ’ ပိတာမဟော–-န ယထာသံချံ ပစ္စေကာဘိသမ္ဗန္ဓာ.

มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดาของท่านเหล่านั้น; ‘มารดาของมารดา’ เป็น มาตามหี; ‘บิดาของมารดา’ เป็น มาตามโห; ‘มารดาของบิดา’ เป็น ปตามหี; ‘บิดาของบิดา’ เป็น ปิตามโห (ไม่เรียงตามลำดับ แต่สัมพันธ์กันเป็นรายบุคคล).

နဟိတေ ရေယျဏ-.

เรยยณปัจจัยลงในอรรถว่าประโยชน์.

မာတာပိတုဟိ ဟိတေ ရေယျဏ ဟောတိ; မတ္တေယျော, ပေတ္တေယျော.

เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตาปิตุ ในอรรถว่าประโยชน์; มัตเตยยะ, เปตเตยยะ.

နိန္ဒာညာတပ္ပပဋိဘာဂရဿဒယာသညာသု ကော-.

กปัจจัยลงในอรรถว่าตำหนิ, ความไม่รู้, ความเล็กน้อย, ความคล้ายกัน, ความสั้น, ความเอ็นดู และความหมาย.

နိန္ဒာဒီသွတ္ထေသု နာမသ္မာ ကော ဟောတိ; နိန္ဒာယံ-မုဏ္ဍကော, သမဏကော; အညာတေ-’ကဿာယံ အဿော’တိ အဿကော–-

กปัจจัยลงหลังนามศัพท์ในอรรถว่าตำหนิเป็นต้น; ในอรรถว่าตำหนิ: มุณฑกะ, สมณกะ; ในอรรถว่าไม่รู้จัก: ‘ม้านี้เป็นของใคร’ เป็น อัสสกะ.

ပယောဂသာမတ္ထိယာ သမ္ဗန္ဓိဝိသေသာနဝဂမော’ဝဂမျတေ–-အပ္ပတ္ထေ-တေလကံ, ဃတကံ–-ပဋိဘာဂတ္ထေ-’ဟတ္ထိ ဝိယ’ ဟတ္ထိကော, အဿကော, ဗလိဝဒ္ဒကော–-ရဿေ-မာနုသကော, ရုက္ခကော, ပိလက္ခကော–-ဒယာယံ-ပုတ္တကော, ဝစ္ဆကော–-သညာယံ-’မောရောဝိယ’ မောရကော.

โดยความสามารถในการใช้ศัพท์ ความแตกต่างของความสัมพันธ์ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ คือ ในอรรถว่าเล็กน้อย เช่น เตลกัง (น้ำมันเล็กน้อย), ฆตกัง (เนยใสเล็กน้อย); ในอรรถว่าคล้ายกัน เช่น หัตถิโก (เหมือนช้าง), อัสสโก (เหมือนม้า), พลิวัททโก (เหมือนโคผู้); ในอรรถว่าสั้น เช่น มานุสโก (มนุษย์ตัวเล็ก), รุกขโก (ต้นไม้เล็ก), ปิลักขโก (ต้นไทรเล็ก); ในอรรถว่าความเอ็นดู เช่น ปุตตโก (ลูกน้อย), วัจฉโก (ลูกโค); ในอรรถว่าความหมาย (ชื่อ) เช่น โมรโก (เหมือนนกยูง).

တမဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စ-.

ณีโกปัจจัย (และกปัจจัย) ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้'.

ပဌမန္တာ အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ ကော စ, တံ စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ပရိမိယတေ’တေနေ’တိ ပရိမာဏံ–-’ဒေါဏော ပရိမာဏမဿ’ ဒေါဏိကော, ဝီဟိ; ခါရသတိကော, ခါရသဟဿိကော, အာသီတိကော, ဝယော; ဥပဍ္ဎကာယိကံ, ဗိမ္ဗောဟနံ; ပဉ္စကံ,ဆက္ကံ.

ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ณีโกและโกปัจจัยย่อมลง ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ 'สิ่งใดอันเขาใช้ประมาณ' ชื่อว่าประมาณ เช่น 'ทะนานเป็นประมาณของข้าวเปลือกนั้น' คือ โทณิโก (ข้าวเปลือก); มีร้อยเป็นประมาณ, มีพันเป็นประมาณ; มีแปดสิบเป็นประมาณ คือ วัย; มีครึ่งกายเป็นประมาณ คือ หมอนหนุน; มีห้าเป็นประมาณ, มีหกเป็นประมาณ.

သတေတေဟိ တ္တကော-.

ตฺตโกปัจจัย จาก ส, ต, เอ (สรรพนาม).

ယာဒီဟိ ပဌမန္တေဟိအဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေတ္တကော ဟောတိ, တံ ဝေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ယံ ပရမာဏမဿ ယန္တကံ, တတ္တကံ, ဧတ္တကံ; အာဝတကေ-ယာဝတကော, တာဝတကော.

ตฺตโกปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ ยันตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง; ในอรรถว่าประมาณเท่าไร คือ ยาวตโก, ตาวตโก.

သဗ္ဗာ စာဝန္တု-.

และอาวนฺตุปัจจัย จาก สัพพะ (สรรพนาม).

သဗ္ဗတော ပဌမန္တေဟိ ယာဒီဟိ စ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အာဝန္တု ဟောတိ, တံ ဝေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’သဗ္ဗံ ပရိမာဏမဿ’ သဗ္ဗာဝန္တံ, ယာဝန္တံ, တာဝန္တံ, ဧတာဝန္တံ.

อาวนฺตุปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก สัพพะ และ ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ สัพพาวนฺตัง, ยาวนฺตัง, ตาวนฺตัง, เอตาวนฺตัง.

ကိမှာ ရတိရိဝရီဝတကရိတ္တကာ-.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย จาก กิง (สรรพนาม).

ကိမှာ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ရတိရီဝရီဝတကရိတ္တကာ ဟောန္တိ, တံ စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ကိံ သံချာနံ ပရိမာဏမေသံ’ ကတိ, ဧတေ; ကိဝ, ကီဝတကံ, ကိတ္တကံ–-ရီဝန္တော သဘာဝတော အသံချော.

รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก กิง (สรรพนาม) ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'จำนวนเท่าไรเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้' คือ กติ, เอเต; กิวะ, กีวตกัง, กิตฺตกัง; รีวนฺโต โดยสภาพแล้วนับไม่ได้.

သံဇာတံ တာရကာဒိတွိတော-.

อิโตปัจจัย ในอรรถว่าเกิดขึ้นแล้ว จาก ตารกา เป็นต้น.

တာရကာဒီဟိ ပဌမန္တေဟိအဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေဣတော ဟောတိ, တေ ဝေ သံဇာတာ ဟောန္တိ;’တာရကာသံဇာတာ အဿ’ တာရကိတံ, ဂဂနံ; ပုပ္ဖီတော, ရုက္ခော; ပလ္လဝိတာ, လတာ.

อิโตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีสิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ตารกา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว เช่น 'ดาวเกิดขึ้นแล้วแก่ท้องฟ้านั้น' คือ ตารกิตัง (ท้องฟ้า); มีดอกเกิดขึ้นแล้ว คือ ต้นไม้ (ปุปผิโต); มีใบอ่อนเกิดขึ้นแล้ว คือ เถาวัลย์ (ปัลลวิตา).

မာနေ မတ္တော-.

มัตตปัจจัยในอรรถว่าประมาณ.

ပဌမန္တာ မာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ မတ္တောဟောတိ;’ပလံ ဥမ္မာနမဿ’ ပလမတ္တံ,’ဟတ္ထော ပမာဏမဿ’ ဟတ္ထမတ္တံ,’သတံ မာနမဿ’ သတမတ္တံ,’ဒေါဏော ပရိမာဏမဿ’ ဒေါဏမတ္တံ–-အဘေဒေါပဝါရာ ဒေါဏောတိပိ ဟောတိ.

มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณ เช่น 'ปละเป็นเครื่องชั่งของสิ่งนั้น' คือ ปลมัตตัง; 'ศอกเป็นเครื่องวัดของสิ่งนั้น' คือ หัตถมัตตัง; 'ร้อยเป็นเครื่องนับของสิ่งนั้น' คือ สตมัตตัง; 'ทะนานเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ โทณมัตตัง; โดยการใช้แทนกันได้ โทโณ ก็มี.

တဂ္ဃော ဝုဒ္ဓံ-.

ตคฺโฆปัจจัย ในอรรถว่าสูงขึ้น.

ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ တဂ္ဃာ ဟောတီမ္ैတ္တော စ; ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ, ဇဏ္ဏုမတ္တံ.

ตคฺฆา และ มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ชัณณุตัคฆัง (สูงถึงเข่า), ชัณณุมัตตัง (ประมาณเข่า).

ဏော စ ပုရိသာ-.

และโณปัจจัย จาก ปุริส.

ပုရိသာ ပဌမန္တာ ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော ဏော ဟောတိ မတ္တာဒယော စ; ပေါရိသံ, ပုရိသမတ္တံ, ပုရိသတဂ္ဃံ.

โณปัจจัย และมัตตปัจจัยเป็นต้น ย่อมลงในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากปุริสศัพท์ เช่น โปริสัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสมัตตัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสตัคฆัง (สูงเท่าบุรุษ).

အယုဘဝီတီဟံသေ-.

อโยปัจจัย จาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน.

ဥဗဝိတီဟိ အဝယဝဝုတ္တီဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အယော ဟောတိ;’ ဥဘော အံသာ အဿ’ ဥဘယံ, ဒွယံ, တယံ.

อโยปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีส่วนเหล่านี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น 'ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น' คือ อุภยัง (ทั้งสอง), ทฺวยัง (สอง), ตยัง (สาม).

သံချာယ သစ္စုတီသသဒသန္တာဓကာသ္မိံ သတသဟဿေဍော-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่า 'เกินกว่า' ซึ่งมี ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด ในจำนวนร้อยหรือพัน.

သတျန္တာယ ဥတျန္တာယ ဤသန္တာယ အာသန္တာယ ဒသန္တာယ စ သံချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိန္တိ သတ္တမျတ္ထေ ဍော ဟောတိ, သာ စေ သံချာ အဓိကာ ဟောတိ, ယဒသ္မိန္တိ တံ စေ သတံ သဟဿံသတ

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ในสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากจำนวนที่มี ส, อุ, อี, อา, ท เป็นที่สุด ถ้าจำนวนนั้นเกินกว่า และสิ่งที่เป็นที่ตั้งนั้นเป็นร้อยหรือพัน.

သဟဿံ ဝါ ဟောတိ;’ဝီသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ’တိ ဝီသံသတံ, ဧကဝီသံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-တိံသံသတံ, ဧကတိံသံ သတံ –-ဥတျန္တာယ -နဝုတံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ –-ဤသန္တိယ-စတ္တာရီသံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-အာသန္တာယ-ပညာသံသတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-ဒသန္တာယ-ဧကာဒသံ သတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-သစ္စုတီသာသဒသန္တေတိ ကိံ?ဆာဓိကာ အသ္မိံ သတေ; အဓိကေတိ ကိံ? ပဉ္စဒသဟီနာ အသ္မိံ သတေ; အသ္မိန္တိ ကိံ? ဝီသတျဓိကာ ဧတသ္မာသတာ; သတသဟဿေတိ ကိံ? ဧကာဒသအဓိကာ အဿံ ဝီသတိယံ.

หรือเป็นพัน เช่น 'ยี่สิบเกินกว่าในร้อยนี้' คือ วีสังสตัง (ร้อยยี่สิบ), เอกวีสังสตัง (ร้อยยี่สิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; ติงสังสตัง (ร้อยสามสิบ), เอกติงสังสตัง (ร้อยสามสิบเอ็ด); สำหรับ อุ เป็นที่สุด เช่น นวุตังสตัง (ร้อยเก้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อี เป็นที่สุด เช่น จัตตาลีสังสตัง (ร้อยสี่สิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อา เป็นที่สุด เช่น ปัญญาสังสตัง (ร้อยห้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ ท เป็นที่สุด เช่น เอกาทสังสตัง (ร้อยสิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; 'ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด' หมายถึงอะไร? เช่น หกเกินกว่าในร้อยนี้; 'เกินกว่า' หมายถึงอะไร? เช่น สิบห้าหย่อนกว่าในร้อยนี้; 'ในสิ่งนี้' หมายถึงอะไร? เช่น ยี่สิบเกินกว่าจากร้อยนี้; 'ร้อยหรือพัน' หมายถึงอะไร? เช่น สิบเอ็ดเกินกว่าในยี่สิบนี้.

တဿ ပူရေဏေကာဒသာဒိတော ဝါ-.

ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่าทำให้เต็มของสิ่งนั้น จาก เอกาทส เป็นต้น หรือ.

ဆဋ္ဌီယန္တာယေကာဒသာဒိကာယ သံချာယ ဍော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ ဝိဘာသာ; သာ သံချာပူရီယတေယေနတံ ပူရဏံ’ဧကာဒသန္နံ ပူရဏော’ဧကာဒသော, ဧကာဒသမော; ဝီသော, ဝီသတိမော; တိံသော, တီံသတိမော; စတ္တာလီသော, ပညာသော.

ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม โดยวิภาษา (เลือกใช้ได้) จากจำนวนที่มี เอกาทส เป็นต้น ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด 'สิ่งใดทำให้จำนวนนั้นเต็ม' ชื่อว่าปูรณะ เช่น 'ผู้ทำให้เต็มของสิบเอ็ด' คือ เอกาทโส, เอกาทสโม; วีโส, วีสติโม; ติงโส, ติงสติโม; จัตตาลีโส, ปัญญาสะ.

မ ပံစာဒိကတီဟိ-.

มปัจจัย จาก ปัญจ เป็นต้น และ กติ.

ဆဋ္ဌီယန္တာယ ပံစာဒိကာယ သံချာယကတိသ္မာ စ မော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ; ပဉ္စမော, သတ္တမော, အဋ္ဌမော; ကတိမော, ကတိမီ.

โมปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม จากจำนวนที่มี ปัญจ เป็นต้น และจาก กติ ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น ปัญจโม, สัตตโม, อัฏฐโม; กติโม, กติมี.

သတာဒီနမိ စ-.

และ (การลง อิ อาคม) ที่สุดของ สต เป็นต้น

သတာဒိကာယ သံချာယ ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပုရဏတ္ထေ မော ဟောတိ, သတာဒိနမိစာန္တာဒေသော; သတိမော, သဟဿိမော.

โม ปัจจัย ย่อมมีในอรรถแห่งปูรณะ (การทำให้เต็ม) เบื้องหลังสังขยาที่มี สต เป็นต้น ซึ่งลงฉัฏฐีวิภัตติ และมีการแปลงที่สุดของ สต เป็นต้น เป็น อิ (เช่น) สติโม, สหัสสิโม

ဆာ ဒ္ဓဒ္ဓမာ -.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม เบื้องหลัง ฉ (สังขยา)

ဆသဒ္ဒါဋ္ဌဋ္ဌမာဟောန္တိ တဿ ပူရဏတ္ထေ; ဆဋ္ဌော, ဆဋ္ဌမော; ဣတ္ထီယ-ဆဋ္ဌိ ဆဋ္ဌမိ–-ကထံ,ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထန္တိ? ဒုတိယဿ-စတုတ္ထတတိယာနန္တိ-နိပါတနာ.

ปัจจัย ฏฺฐ และ ม ย่อมมีเบื้องหลัง ฉ สัททะ ในอรรถแห่งปูรณะนั้น (เช่น) ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม; ในอิตถีลิงค์ เป็น ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี; (ถามว่า) ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จโดยการนิปาตนะ (การลงไว้อย่างนั้นเอง) แห่ง ทุติยะ, จตุตถะ และ ตติยะ

ဧကာ ကာကျသဟာယေ-.

ปัจจัย ก และ อากี เบื้องหลัง เอก ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (ผู้เดียว)

ဧကသ္မာ အသဟာယတ္ထေ ကအာကိ ဟောန္တိ ဝါ; ဧကကော, ဧကာကိ, ဧကော.

ปัจจัย ก และ อากี ย่อมลงเบื้องหลัง เอก สัททะ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อนบ้าง (เช่น) เอกโก, เอกากี, เอโก

ဝစ္ဆာဒီဟိ တနုတ္တေ တရော-.

ปัจจัย ตร เบื้องหลัง วัจฉะ เป็นต้น ในอรรถว่าความเล็กน้อย (หรือความอ่อนวัย)

ဝစ္ဆာဒီနံ သဘာဝဿ တနုတ္တေ ဂမျမာနေတရော ဟောတိ; သုသုတ္တဿ တနုတ္တေ-ဝစ္ဆတရော; ဣတ္ထိယံ-ဝစ္ဆတရီ; ယောဗ္ဗနဿတနုတ္တ္ै-ဩက္ခတရော; အဿဘာဝဿ တနုတ္တေ-အဿတရော; သာမတ္ထိယဿ တနုတ္တ္ै-ဥသဘတရော.

เมื่ออรรถว่าความเล็กน้อยแห่งสภาวะของ วัจฉะ เป็นต้น ปรากฏอยู่ ปัจจัย ตร ย่อมมี; ในความเล็กน้อยแห่งลูกโค (คือ) วจฺฉตโร (ลูกโคหนุ่ม); ในอิตถีลิงค์ เป็น วจฺฉตรี (ลูกโคสาว); ในความเล็กน้อยแห่งวัย (คือ) อุกฺขตโร (โคหนุ่ม); ในความเล็กน้อยแห่งสภาวะของม้า (คือ) อสฺสตโร (ล่อ); ในความเล็กน้อยแห่งกำลัง (คือ) อุสภตโร (โคผู้หนุ่ม)

ကိမှာ နိဓာရဏေ ရတရရတမာ-.

ปัจจัย ตร และ ตม เบื้องหลัง กึ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ)

ကိံသဒ္ဒါ နိဒ္ဓါရဏေ ရတရရတမာ ဟောန္တီ; ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော; ကတရော ဘဝတံ ကဌော; ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော; ကတမော ဘဝတံ ကဌော; ဘာရဒွါဇာနံ ကတမော’သိ ဗြဟ္မေ.

ปัจจัย ตร และ ตม ย่อมมีเบื้องหลัง กึ สัททะ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ); (เช่น) กตโร ภวตํ เทวทตฺโต (ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน?); กตโร ภวตํ กโฐ (ในบรรดาท่านทั้งหลาย กฐะคือคนไหน?); กตโม ภวตํ เทวทตฺโต; กตโม ภวตํ กโฐ; ภารทฺวาชานํ กตโม’สิ พฺรหฺเม (ข้าแต่พราหมณ์ ในบรรดาพวกภารทวาชะ ท่านคือคนไหน?)

တေန ဒတ္တေ လိယာ-.

ปัจจัย ล และ อิย เบื้องหลัง (นามที่ลงตติยาวิภัตติ) ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว

တတိယန္တာ ဒတ္တေ’ဘိဓေယေ လ္ैယာ ဟောန္တိ;’ဒေဝေနဒတ္တော; ဒေဝလော; ဒေဝိယော; ဗြဟ္မလော; ဗြဟ္မယော–-သိဝါ-သီဝလော; သီဝိယော; သိဿ ဒီဃော.

ปัจจัย ล และ อิย ย่อมมีเบื้องหลังนามที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว; (เช่น) เทเวน ทตฺโต (อันเทวดาให้แล้ว) เป็น เทวโล, เทวิโย; พฺรหฺมโล, พฺรหฺมโย; จาก สิวะ เป็น สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ อิ เป็น อี)

တဿ ဘာဝကမ္မေသု တ္တတာတ္တနဏျဏေယျ ဏိယဏိယယာ-.

ปัจจัย ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยฺย, ณ, อิย, ณิย และ ยา เบื้องหลัง (นามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถแห่งภาวะและกรรม

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ တ္တာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ; န စ သဗ္ဗေ သဗ္ဗတော ဟောန္တိ,အဉညတြ တ္တတာဟိ–-’ဘဝန္တိ ဧတသ္မာဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါ’တိ ဘာဝေါ, သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိတ္တံ–-’နီလဿပဋဿ ဘာဝေါ’ နီလတ္တံ, နီလတာတိ ဂုဏော ဘာဝေါ–-’နီလဿဂုဏဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ, နီလတာတီ နီလဂုဏဇာတိ; ဂေါတ္တံ ဂေါတာတိ, ဂေါဇာတိ–-ပါစကတ္တံ ဒဏ္ဍိတ္တံ ဝိသာဏိတ္တံ ရာဇပုရိသတ္တန္တိ ကြိယာဒိသမ္ဗန္ဓိတ္တံ–-ဒေဝဒတ္တတ္တ စန္ဒတ္တံ သူရိယတ္တန္တီတဒဝတ္ထာဝိသေသသာမညံ–-အာကာသတ္တံ အဘာစတ္တန္တိ ဥပစရိတဘေဒသာမညံ–-တ္တန-ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ; ဝေဒနတ္တနံ; ဇာယတ္တနံ ဇာရတ္တနံ–-ဏျ-အာလသျံ ဗြဟ္မညံ စာပလျံ နေပုညံပေသုညံ ရဇ္ဇံ အာဓိပစ္စံ ဒါယဇ္ဇံ ဝေသမ္မံ; ဝေသမန္တိ ကေစိ, သချံ ဝါဏိဇ္ဇံ–-ဏေယျ-သောစေယျံ, အာဓိပတေယျံ–-ဏ-ဂါရဝံ ပါဋဝံ အဇ္ဇဝံ မဒ္ဒဝံ–-ဣယ-အဓိပတိယံ ပဏ္ဍိတိယံ ဗဟုဿုတိယံနဂ္ဂိယံ သူရိယံ –-ဏိယ-အာလသိယံ ကာလုသိယံ မန္ဒိယံ ဒက္ခိယံ ပေါရောဟိတိယံ ဝေယျတ္တိယံ–-ကထံ, ရာမဏီယကန္တိ-သကတ္ထေ ကန္တာဏေန သိဒ္ဓံ–-ကမ္မံ ကြိယာ; တတ္ထ.’အလသဿ ကမ္မံ’ အလသတ္တံ, အလသတာ, အလသတ္တနံ; အာလသျံ အာလသိယံဝါ–-’သကတ္ထေ’တိ. သကတ္ထေ’ပိ ယထာဘုစ္စံကာရုညံ ပတ္တကလ္လံ အာကာသာနဉ္စံ, ကာယပဂုညတာ.

ปัจจัยมี ตฺต เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก; แต่ปัจจัยทั้งหมดมิใช่ว่าจะลงได้เบื้องหลังนามทุกศัพท์ ยกเว้น ตฺต และ ตา; ภาวะ คือ เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ เช่น 'ภาวะแห่งพุทธศัพท์' (พุทฺธตฺตํ); 'ภาวะแห่งผ้าเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือคุณ); 'ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือชาติแห่งคุณสีเขียว); โคตฺตํ, โคตา คือ โคชาติ; ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตํ คือ ความเกี่ยวข้องกับกิริยาเป็นต้น; เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งสภาวะพิเศษนั้นๆ; อากาสตฺตํ, อภาวตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งประเภทที่สมมติขึ้น; ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ; ณฺย ปัจจัย เช่น อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ (บางอาจารย์ว่า เวสมํ), สขฺยํ, วาณิชฺชํ; เณยฺย ปัจจัย เช่น โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ; ณ ปัจจัย เช่น คารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ; อิย ปัจจัย เช่น อาธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ; ณิย ปัจจัย เช่น อาลสิยํ, กาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ; (ถามว่า) รามณียกํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จด้วยปัจจัย กนฺ และ ตาณ ในอรรถของตน (สกัดถะ); กรรม คือ กิริยา; ในอรรถนั้น 'กรรมของคนเกียจคร้าน' คือ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ หรือ อาลสิยํ; แม้ในอรรถของตน (สกัดถะ) ก็มี เช่น การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปคุญฺญตา

ဗျ ဝဒ္ဓဒါသာ ဝါ-.

ปัจจัย พฺย เบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส บ้าง

ဆဋ္ဌယန္တာ ဝဒ္ဓါ ဒါသာ စ ဗျော ဝါဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု; ဝဒ္ဓချံ, ဝဒ္ဓတာ; ဒါသဗျံ; ဒါသတာ–-ကထံ, ဝဒ္ဓဝန္တိ ဏေ ဝါဂမော.

ปัจจัย พฺย ย่อมลงเบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถแห่งภาวะและกรรม; (เช่น) วฑฺฒพฺยํ, วฑฺฒตา; ทาสพฺยํ, ทาสตา; (ถามว่า) วฑฺฒพฺยํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีการลง ว อาคม บ้าง

နဏ ယုဝါ ခေါ စဝဿ-.

ปัจจัย ณณ เบื้องหลัง ยุวะ และแปลง ว เป็น พ

ဆဋ္ဌိယန္တာ ယုဝသ္ဒါ ဘာဝကမ္မေသုနဏ ဝါ ဟောတိ, ဝဿဗော စ; ယောဗ္ဗနံ; ဝါတွေဝ-ယုဝတ္တံ, ယုဝတာ.

ปัจจัย ณณ ย่อมลงเบื้องหลัง ยุว สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมบ้าง และแปลง ว เป็น พ; (เช่น) โยพฺพนํ; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น ยุวตฺตํ, ยุวตา ได้ด้วย

အဏွာဒိတွိမော-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลัง อณุ เป็นต้น

အဏုအာဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ ဘာဝေ ဝါ ဣမေ ဟောတိ; အဏိမာ; လဃိမာ; မဟိမာ;ကသိမာ–-ဝါတွေဝ-အဏုတ္တံ; အဏုတာ.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลัง อณุ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะบ้าง; (เช่น) อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, กสิมา; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น อณุตฺตํ, อณุตา ได้ด้วย

ဘာဝါ တေန နိဗ္ဗတ္တေ-.

ปัจจัย อิมา เบื้องหลังคำบอกภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว

ဘာဝဝါစကာ သဒ္ဒါ တေန နိဗ္ဗတ္တေ’ဘိဓေယေ ဣမော ဟောတိ;’ပါကေန နိဗ္ဗတ္တံ’ ပါကိမံ; သေကိမံ.

ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว; (เช่น) ปาเกน นิพฺพตฺตํ (อันความสุกให้เกิดแล้ว) เป็น ปากิมํ; เสกิมํ

တရတမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ-.

ปัจจัย ตร, ตม, อิสฺสิก, อิย และ อิฏฺฐ ในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ)

အတိသယေ ဝတ္တမာနတော ဟောန္တေတေ ပစ္စယာ;’အတိသယေန ပါပေါ’ ပါပတရော; ပါပတမော, ပါပိဿိကော, ပါပိယော, ပါပိဋ္ဌော–-ဣတ္ထိယံ-ပါပတရာ–-အတိသယန္တာပိ အတိသယပ္ပစ္စယော;’အတိသယေန ပါပိဋ္ဌော’ ပါပိဋ္ဌတရော.

ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความยิ่ง; (เช่น) อติสเยน ปาโป (ชั่วอย่างยิ่ง) เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ; ในอิตถีลิงค์ เป็น ปาปตรา; แม้เบื้องหลังศัพท์ที่ลงปัจจัยบอกความยิ่งแล้ว ก็ยังลงปัจจัยบอกความยิ่งได้อีก เช่น อติสเยน ปาปิฏฺโฐ เป็น ปาปิฏฺฐตโร

တန္နိဿိတေ လ္လော-.

ปัจจัย ลฺละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น

ဒုတိယန္တာ လ္လပ္ပစ္စယော ဟောတိ နိဿိတတ္ထေ;’ဝေဒနိဿိတံ’ ဝေဒလ္လံ;’ ဒုဌုနိဿိတံ’ ဒုဋ္ဌုလ္လံ–-ဣလ္လေ-သင်္ခါရိလ္လံ.

ปัจจัย ลฺละ ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อาศัย; (เช่น) เวทานิสฺสิตํ (อาศัยเวท) เป็น เวทลฺลํ; ทุฏฺฐุนิสฺสิตํ (อาศัยความชั่ว) เป็น ทุฏฺฐุลฺลํ; (และลง) อิลฺละ ปัจจัย (เช่น) สงฺขาริลฺลํ

တဿ ဝိကာရာဝယဝေသု ဏ္ဏိကဏေယျမယာ-.

ปัจจัย ณ, ณิก, เณยฺย และ มย ในอรรถแห่งวิการ (ของที่แปรสภาพมา) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น

ပကတိယာ ဥတ္တရမဝတ္ထန္တရံ ဝိကာရော–-ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝိကာရေ’ဝယဝေ စ ဏာဒယောဟောန္တိဗဟုလံ; ဏ-အာယသံ, ဗန္ဓနံ; ဩဒုမ္ဗရံ, ပဏ္ဏံ; ဩဒုမ္ဗရံ, ဘသ္မံ; ကာပါတ္ैံ, မံသံ; ကာပေါတံ, သတ္ထိ –-ဏိက-ကပ္ပာသိကံ, ဝတ္ထံ; ဏေယျ-ဧဏေယျံ,မံသံ; ဧဏေယျံ, သတ္ထိ; ကောသေယျံ, ဝတ္ထံ–-မယ-တိဏမယံ; ဒါရုမယံ, နဠမယံ; မတ္တိကာမယံ–-’အညသ္မိန္တိ’. ဂုန္နံကရီသေ’ပိ မယော; ဂေါမယံ.

วิการ คือ สภาวะอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม; ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะโดยมาก; ณ ปัจจัย เช่น อายสํ พนฺธนํ (เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก), โอทุมฺพรํ ปณฺณํ (ใบมะเดื่อ), โอทุมฺพรํ ภสฺมํ (เถ้าไม้มะเดื่อ), กาโปตํ มํสํ (เนื้อนกพิราบ), กาโปตํ สตฺถิ (กระดูกขานกพิราบ); ณิก ปัจจัย เช่น กปฺปาสิกํ วตฺถํ (ผ้าฝ้าย); เณยฺย ปัจจัย เช่น เอเณยฺยํ มํสํ (เนื้อเนื้อทราย), เอเณยฺยํ สตฺถิ (กระดูกขาเนื้อทราย), โกเสยฺยํ วตฺถํ (ผ้าไหม); มย ปัจจัย เช่น ติณมยํ (ทำด้วยหญ้า), ทารุมยํ (ทำด้วยไม้), นฬมยํ (ทำด้วยไม้อ้อ), มตฺติกามยํ (ทำด้วยดิน); (คำว่า 'ในอรรถอื่น') แม้ในอรรถว่ามูลแห่งโค ก็ลง มย ปัจจัย ได้ เช่น โคมยํ

ဇတုတော ဿဏွာ-.

ปัจจัย สฺสณ เบื้องหลัง ชตุ บ้าง

ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာဇတုတော ဝိကာရဝယဝေသုဿဏွာ ဟောတိ;’ဇတုနော ဝိကာရော’ ဇာတုဿံဇာတုမယံ–-‘‘လောပေါ‘‘တိ. ဗဟုလံ ပစ္စယလောပေါ’ပိ ဖလပုပ္ဖမူလေသုဝိကာရာဝယဝေသု;’ ပိယာလဿ ဖလာနိ’ ပိယာလာနိ;’မလ္လိကာယ ပုပ္ဖာနိ’ ပလ္လိကာ;’ဥသီရဿ မူလံ’ဥသီရံ–-တံသဒ္ဒေနဝါ တဒဘိဓာနံ.

ปัจจัย สฺสณ ย่อมลงเบื้องหลัง ชตุ สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะบ้าง; (เช่น) ชตุโน วิกาโร (วิการแห่งครั่ง) เป็น ชาตุสฺสํ หรือ ชาตุมยํ; (คำว่า 'ลบ') แม้การลบปัจจัยก็มีมากในอรรถแห่งวิการและอวัยวะของผล ดอก และราก; (เช่น) ปิยาลสฺส ผลานิ (ผลแห่งต้นปิยาล) เป็น ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ (ดอกแห่งต้นมะลิ) เป็น มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ (รากแห่งต้นแฝก) เป็น อุสีรํ; หรือเรียกสิ่งนั้นด้วยศัพท์นั้นเอง

သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ-.

ในอรรถว่าหมู่ ลง ก, ณ, ณิก ปัจจัย.

ဆဋ္ဌိယန္တာ သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ ဟောန္တိ; ဂေါတ္တပ္ပစ္စယန္တာ ကဏ-ရာဇညကံ; မာနုဿကံ–-ဥက္ခာဒီဟိ-ဩက္ခကံ; ဩဋ္ဌကံ; ဩရဗ္ဘကံ; ရာဇကံ; ရာဇပုတ္တကံ; ဟတ္ထိကံ; ဓေနုကံ–-ဏ-ကာကံ; ဘိက္ခံ; ဏိက-အစိတ္တာ-အာပူပိကံ; သံကုလိကံ.

ปัจจัยคือ ก, ณ, ณิก ลงในอรรถว่าหมู่ หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; ก ปัจจัย ลงหลังบทที่ลงท้ายด้วยโคตตปัจจัย เช่น “ราชัญญะกัง”, “มานุสสะกัง” – ลงหลังอุขะเป็นต้น เช่น “อุกขะกัง”, “โอฏฐะกัง”, “โอรัพภะกัง”, “ราชะกัง”, “ราชะปุตตะกัง”, “หัตถิกัง”, “เธนุกัง” – ณ ปัจจัย เช่น “กากัง”, “ภิกขัง” – ณิก ปัจจัย ลงหลังอจิตตศัพท์ เช่น “อาปูปิกัง”, “สังกุลิกัง”.

ဇနာဒီဟိ တာ-.

ลง ตา ปัจจัย หลังชะนะเป็นต้น.

ဇနာဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ သမူဟေ တာ ဟောတိ; ဇနတာ; ဂဇတာ; ဗန္ဓုတာ; ဂါမတာ; သဟာယတာ; နာဂရတာ–-တာန္တာ သဘာဝတော ဣတ္ထိလိင်္ဂါ–-မဒနီယန္တိ-ကရဏေ’ဓိကရဏေ ဝါ အနီယေနသိဒ္ဓံ –-ဓုမာယိတတ္တန္တိ-က္တာန္တာ နာမဓာတုတော တေတ္တန သိဒ္ဓံ.

ลง ตา ปัจจัย ในอรรถว่าหมู่ หลังชะนะเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “ชนตา”, “คชตา”, “พันธุตา”, “คามตา”, “สหายตา”, “นาครตา” – บทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะ – คำว่า “มทนียัง” สำเร็จด้วย อนีย ปัจจัย ในอรรถว่ากัตตุหรืออธิกรณ์ – คำว่า “ธูมายิตัตตัง” สำเร็จด้วย ตตะ ปัจจัย จากนามธาตุที่ลงท้ายด้วย กตะ ปัจจัย.

ဣယော ဟိတေ-.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล.

ဆဋ္ဌိယန္တာ ဟိတေ ဣယော ဟောတိ; ဥပါဒါနိယံ–-အညတြာပိ’သမာနာဒ္ैရေ သယိတော’ သောဒရိယော.

ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “อุปาทานิยัง” – และในที่อื่นก็มี เช่น “โศทริโย” (ผู้นอนในท้องเดียวกัน).

စက္ခဝါဒိတော ဿော-.

ลง สสะ ปัจจัย หลังจักขุเป็นต้น.

ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ စက္ခုအာဒီဟိ ဟိတေ ဿောဟောတိ; စက္ခူဿံ; အာယုဿံ.

ลง สสะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังจักขุเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “จักขุสสัง”, “อายุสสัง”.

ဏျော တတ္ထ သာဓု-.

ลง ณยะ ปัจจัย ในอรรถว่าดีในที่นั้น.

သတ္တမျန္တာ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏျျော ဟောတိ; သဗ္ဘော; ပါရိသဇ္ဇော–-သာဓူတိ-ကုသလော ယောဂ္ဂေါ ဟိတော ဝါ–-အညတြာပိ-’ရထံ ဝဟန္တီ’တိ ရစ္ဆာ.

ณโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น สัพโภ (ดีในที่ทั้งปวง), ปาริสัจโจ (ดีในบริษัท) คำว่า 'สาธุ' หมายถึง ผู้ฉลาด, ผู้สมควร, หรือผู้เป็นประโยชน์ และในที่อื่นก็มี เช่น รัจฉา (ถนน) มาจาก 'ผู้พาไปซึ่งรถ' (หรือผู้แบกเกวียน)

ကမ္မာ နိယညာ-.

นิยะ และ ญะ ลงหลังศัพท์ว่า กรรม

သတ္တမျန္တာ ကမ္မသဒဒါ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ နိယညာ ဟောန္တိ;’ ကမ္မေ သာဓု’ ကမ္မနိယံ; ကမ္မညံ.

นิยะ และ ญะ ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ว่า กรรมที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น 'ดีในการงาน' เป็น กรรมนิยัง, กรรมัญญัง

ကထာဒိတွိကော-.

อิโก ลงหลังศัพท์มีกถาเป็นต้น

ကထာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဣကော ဟောတိ; ကထိကော; ဓမ္မကထိကော; သင်္ဂါမိကော; ပဝါသိကော; ဥပဝါသိကော.

อิโก ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีกถาเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น กถิโก (ผู้ดีในการพูด), ธัมมกถิโก (ผู้ดีในการแสดงธรรม), สังคามิโก (ผู้ดีในการรบ), ปวาสิโก (ผู้ดีในการอยู่ต่างถิ่น), อุปวาสิโก (ผู้ดีในการจำศีล)

ပထာဒီဟိ ဏေယျော-.

เณยโย ลงหลังศัพท์มีปถะเป็นต้น

ပထာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏေယျော ဟောတိ; ပါထေယျံ; သာပတေယျံ.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีปถะเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น ปาเถยยัง (เสบียงเดินทาง), สาปเตยยัง (ทรัพย์สมบัติ)

ဒက္ခိဏာယာရဟေ-.

เณยโย ในอรรถว่าควรแก่ทักขิณา

ဒက္ခိဏာသဒ္ဒတော အရဟတ္ထေ ဏေယျော ဟောတိ;’ဒက္ခိဏံ အရဟတီ’တိ ဒက္ခိဏေယျော.

เณยโย ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ว่า ทักขิณา; เช่น 'ควรแก่ทักขิณา' เป็น ทักขิเณยโย

ရာယော တုမန္တာ-.

รายะ ลงหลังศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย

တုမန္တတော အရဟတ္ထေ ရာယောဟောတိ; ‘‘ဃာတေတာယံ ဝါ ဃာတေတုံ, ဇာပေတာယံ ဝါ ဇာပေတုံ, ပဗ္ဗာဇေတာယံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုံ‘‘.

รายะ ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย; เช่น 'ควรเพื่อฆ่า' หรือ 'เพื่อฆ่า' เป็น ฆาเตตายัง, 'ควรเพื่อยังให้เป็นไป' หรือ 'เพื่อยังให้เป็นไป' เป็น ชาเปตายัง, 'ควรเพื่อบวช' หรือ 'เพื่อบวช' เป็น ปัพพาเชตายัง

တမေတ္ထဿတ္ထိတိ မန္တု-.

มันตุ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้'

ပဌမန္တာ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထိတိ ဧတေသွတ္ထေသု မန္တု ဟောတိ;’ဂါမော ဧတ္ထ ဒေသေ အဿ ဝါ ပုရိသဿ သန္တီတိ’ ဂေါမာ–-အတ္ထိတိ ဝတ္တမာနကာလောပါဒါနတော ဘုတာဟိ ဘဝိဿန္တီဟိ ဝါ ဂေါဟိ န ဂေါမာ. ကထံ ဂေါမာ အာသိ ဂေါမာ ဘဝိဿတီတိ? တဒါပိ ဝတ္တမာနာဟိယေဝ ဂေါဟိ ဂေါမာ; အာသိ ဘဝိဿတီတိ ပဒန္တရာ ကာလန္တရံ; ဣတိကရဏတော ဝိသယနိယမော.

มันตุ ลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ; เช่น 'โคมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษนี้' เป็น โคมา (ผู้มีโค) เพราะคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงกาลปัจจุบัน จึงไม่เป็น โคมา ด้วยโคที่มีในอดีตหรืออนาคต จะเป็น โคมา ได้อย่างไรในอดีตหรืออนาคต? แม้ในกาลนั้นก็เป็น โคมา ด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง คำว่า 'มีอยู่แล้ว' และ 'จักมี' เป็นกาลอื่นด้วยบทอื่น การใช้ 'อิติ' เป็นการจำกัดขอบเขต

ပဟူတေ စ ပသံသာယံ နိန္ဒာယဉ္စာတိသာယနေ နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ ဟောန္တိမေ မန္တုအာဒယော.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ลงในอรรถว่า มาก, สรรเสริญ, นินทา, ยิ่ง, ประกอบอยู่เป็นนิตย์ และเกี่ยวข้อง

ဂေါအဿောတိ-ဇာတိသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာနသာမတ္ထိယာ မန္တွာ ဒယော နဟောန္တိ; တထာ ဂုဏသဒ္ဒါနံ သေတော ပဋောတိ; ယေ သတ္တု ဂုဏသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာနသာမတ္ထိယံ နတ္ထိ တေဟိ ဟောန္တေဝ–-ဗုဓိမာ ရူပဝါ ရသဝါ ဂန္ဓဝါ ဧဿဝါ သဒ္ဒဝါ; ရသီရသိကော; ရူပိ ရူပိကော; ဂန္ဓီ ဂန္ဓိကောတိ.

มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงชาติ เช่น โค, อัสสะ เป็นต้น เพราะมีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้อยู่แล้ว และไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงคุณ เช่น เศวต (ขาว), ปฏะ (ผ้า) เป็นต้น แต่สำหรับศัพท์ที่แสดงถึงคุณที่ไม่มีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้ ก็ลงได้ เช่น พุทธิมา (ผู้มีปัญญา), รูปวา (ผู้มีรูป), รสวา (ผู้มีรส), คันธวา (ผู้มีกลิ่น), เอสสวา (ผู้มีเกียรติ), สัททวา (ผู้มีเสียง); รสี, รสิโก (ผู้มีรส); รูปิ, รูปิโก (ผู้มีรูป); คันธี, คันธิโก (ผู้มีกลิ่น)

ဝန္တွဝဏ္ဏာ-.

วันตุ ลงหลังศัพท์ที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด

ပဌမန္တတော အဝဏ္ဏန္တာ မန္တွတ္ထေ ဝန္တု ဟောတိ; သီလဝါ; ပညဝါ–-အဝဏ္ဏာတိ-ကိံ? သတိမာ; ဗန္ဓုမာ.

วันตุ ลงในอรรถว่ามี (มันตุ) จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด; เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) คำว่า 'อวัณณะ' (มีไว้) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามศัพท์อื่น) เช่น สติมา (ผู้มีสติ), พันธุมา (ผู้มีญาติ)

ဒဏ္ဍာဒိတွိကဤ ဝါ-.

อิกะ และ อี ลงหลังศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ

ဒဏ္ဍာဒီဟိ ဣကဤ ဟောန္တိ ဝါ မန္တ္တွတ္ထေ; ဗဟုလံ ဝိဓာနာ ကုတောဝိ ဒွေ ဟောန္တိ; ကုတောစေကမေကံဝ. ဒဏ္ဍကော, ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍဝါ; ဂန္ဓိကော, ဂန္ဓီ, ဂန္ဓဝါ; ရူပိကော, ရူပီ, ရူပဝါ–-ဥတ္တမိဏေဝ ဓနာ ဣကော () ဓနိကော; ဓနီ ဓနဝါညော –-အသန္နိတ္ဉတ္ထာ () အတ္ထိကော အတ္ထိ; အညတြ အတ္ထဝါ

อิกะ และ อี ลงในอรรถว่ามี จากศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ; เพราะมีวิธีลงมาก บางทีก็ลงสองตัว บางทีก็ลงตัวเดียว เช่น ทัณฑโก, ทัณฑี, ทัณฑวา (ผู้มีไม้เท้า); คันธิโก, คันธี, คันธวา (ผู้มีกลิ่น); รูปิโก, รูปี, รูปวา (ผู้มีรูป) สำหรับศัพท์ว่า ธนะ (ทรัพย์) ลง อิกะ เท่านั้น เป็น ธนิโก (ผู้มีทรัพย์) ส่วน ธนี, ธนวา เป็นอย่างอื่น สำหรับศัพท์ว่า อัตถิ (มีอยู่) ลง อิกะ เป็น อัตถิโก (ผู้ต้องการ) ส่วน อัตถวา เป็นอย่างอื่น

–-တဒန္တာ စ;() ပုညတ္ထိကော, ပုညတ္ထိ–-ဝဏ္ဏန္တာ ဤယေဝ() ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ ဒေဝဝဏ္ဏီ–-ဟတ္ထဒန္တေဟိ ဇာတိယံ () ဟတ္ထီ; ဒန္တီ; အညတြ ဟတ္ထဝါ; ဒန္တဝါ–-ဝဏ္ဏတော ဗြဟ္မစာရိမှိ; () ဝဏ္ဏီ, ဗုဟ္မစာရီ; ဝဏ္ဏဝါညော–-ပေါက္ခရာဒိတော ဒေသေ() ပေါက္ခရဏီ ဥပ္ပလိနီ ကုမုဒိနီ ဘိသိနီ မုဠာလိနီ သာလုကိနီ –-ကွာဝါဒေသေ’ပိ-ပဒုမနီ, ပဒုမိနီပဏ္ဏံ; အညတြ ပေါက္ခရဝါ, ဟတ္ထိ–-နာဝါယိကော () နာဝိကော; –-သုခဒုက္ခာ ဤ() သုခ ဒုက္ခီ–-(သိခါဒိဟီ ဝါ)() သိခိ သိခါဝါ မာလီ မကာလာဝါ သီလိ သီလဝါ ဗလီ ဗလဝါ –-ဗလာ ဗာဟူရုပုဗ္ဗာ စ() ဗာဟုဗလီ; ဦရုဗလီ.

และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตะ; เช่น ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถิ (ผู้ต้องการบุญ) ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย วรรณะ ลง อี เท่านั้น; เช่น พรหมวรรณี, เทววรรณี (ผู้มีวรรณะเป็นพรหม, ผู้มีวรรณะเป็นเทวดา) สำหรับ หัตถะ (มือ) และ ทันตะ (ฟัน) ในอรรถว่า ชาติ ลง อี เป็น หัตถี (ช้าง), ทันตี (ช้าง) ในที่อื่นเป็น หัตถวา (ผู้มีมือ), ทันตวา (ผู้มีฟัน) จาก วรรณะ ในอรรถว่า พรหมจารี เป็น วรรณี, พรหมจารี ในที่อื่นเป็น วรรณวา จาก ปุกขระเป็นต้น ในอรรถว่า ประเทศ เป็น ปุกขรณี (สระบัว), อุบลินี (สระบัว), กุมุทินี (สระบัว), ภิสินี (สระบัว), มุฬาลินี (สระบัว), สาลุกินี (สระบัว) ในบางแห่งก็เป็น ปทุมนี, ปทุมินีปัณณัง ในที่อื่นเป็น ปุกขรวา, หัตถี สำหรับ นาวา (เรือ) เป็น นาวิกะ (คนเรือ) สำหรับ สุขะ (สุข) และ ทุกขะ (ทุกข์) ลง อี เป็น สุขทุกขี (ผู้มีสุขและทุกข์) จาก สิขาเป็นต้น โดยวิกัลปะ เป็น สิขี, สิขาวา (ผู้มีผมจุก); มาลี, มาลาวา (ผู้มีมาลัย); สีลี, สีลวา (ผู้มีศีล); พลี, พลวา (ผู้มีกำลัง) และจาก พละ (กำลัง) ที่มี พหุ (แขน) หรือ อุรุ (ต้นขา) นำหน้า เป็น พหุพลี (ผู้มีกำลังแขน), อุรุพลี (ผู้มีกำลังต้นขา)

တပါဒီဟိ ဿီ-.

สสี ลงหลังศัพท์มีตปะเป็นต้น

တပါဒိတော မန္တွတ္ထေ ဝါ ဿိ ဟောတိ; တပဿိ, ယသဿီ, တေဇဿီ, မနဿီ, ပယဿီ –-ဝါတွေဝ-ယသဝါ.

สสี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตปะ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตปัสสี, ยสัสสี, เตชัสสี, มนัสสี, ปยัสสี - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ยสวา.

မုခါဒိတော ရော-.

โร ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น.

မုခါဒီဟိ မန္တွတ္ထ ရော ဟ္ैဩတိ; မုခရော, သုသိရော ဦသရော, မဓုရော, ခရော, ကုဇရော, နဂရော –-ဒန္တဿု စ ဥတ္တတဒန္တေ () ဒန္တုရော.

โร ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น; เช่น มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญชโร, นคโร - และ (ลง โร ปัจจัย) หลัง ทันตะ ศัพท์ ในอรรถว่าฟันยื่น และแปลง อะ เป็น อุ (เป็น) ทันตุโร.

တုဏ္ဍျာဒီဟိ ဘော-.

โภ ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี ตุณฑะ เป็นต้น.

တုဏ္ဍိအာဒီဟိ မန္တွတ္ထေ ဘော ဝါ ဟောတိ; တုဏ္ဍိဘော, သာဠိဘော,ဝလိဘော, ဝါတွေဝ-တုဏ္ဍိမာ.

โภ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตุณฑิ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตุณฑิโภ, สาฬิโภ, วลิโภ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ตุณฑิมา.

သဒ္ဓါဒိတွ-.

อะ ปัจจัย หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น.

သဒ္ဓါဒီဟိ မန္တွတ္ထေ အ ဟောတိ ဝါ; သန္ဒ္ဓေါ, ပညော; ဣတ္ထိယံ-သဒ္ဓါ; ဝါတွေဝ-ပညဝါ.

อะ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น บ้าง; เช่น สัทโธ, ปัญโญ; ในอิตถีลิงค์ เป็น สัทธา - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ปัญญวา.

ဏော တပါ-.

โณ ปัจจัย หลัง ตปะ ศัพท์.

တပါ ဏော ဟောတိ မန္တွတ္ထေ; တာပသော; ဣတ္ထိယံ-တာပသီ.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง ตปะ ศัพท์; (เป็น) ตาปโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น ตาปสี.

အာလွာဟိဇ္ဈာဒီဟိ-. အဘိဇ္ဈာဒီဟိ အာလု ဟောတိမန္တွတ္ထေ; အဘိဇ္ဈာလု, သီတာလု, ဓဇာလု, ဒယာလု–-ဝါတွေဝ-ဒယာဝါ.

อาฬุ ปัจจัย หลังศัพท์มี อภิชฌา เป็นต้น; อภิชฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ทยาวา.

ပိစ္ဆာဒိတွိလော-.

อิโล ปัจจัย หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น.

ပိစ္ဆာဒီဟိ ဣလော ဟောတိ စာ မန္တွတ္ထေ; ပိစ္ဆိလော, ပိစ္ဆဝါ; ဖေဏိလော, ဖေဏဝါ; ဇဋိလော, ဇဋာဝါ;–-ကထံ ဝါဝါလောတိ? နိန္ဒာယမိလဿာဒိလောပေ ‘‘ပရော ကွစီ‘‘တိ.

อิโล ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น บ้าง; เช่น ปิจฉิโล, ปิจฉวา; เผณิโล, เผณวา; ชฏิโล, ชฏาวา - ถามว่า วาฬาโล สำเร็จรูปอย่างไร? ตอบว่า (มาจาก มิล ศัพท์) ในอรรถว่านินทา ลบสระหน้าของ อิโล ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ปโร กวจิ'.

သိလာဒိတာ ဝေါ-.

โว ปัจจัย หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น.

သီလာဒိဟိ ဝေါ ဟောတိ ဝါ မ္ैန္တွတ္ထေ; သီလဝေါ, သီလဝါ; ကေသဝေါ, ကေသဝါ–-အဏ္ဏာ နိစ္စံ;() အဏ္ဏဝေါ–-ဂါဏ္ဍိ ရာဇီဟိ သညာယံ; () ဂါဏ္ဍိဝံ, ဓနု; ရာဇိဝံ, ပင်္ကဇံ.

โว ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น บ้าง; เช่น สีลโว, สีลวา; เกสโว, เกสวา - หลัง อัณณะ ศัพท์ ลงเป็นนิจ เป็น อัณณโว - หลัง คาณฺฑิ และ ราชิ ศัพท์ ในอรรถว่าชื่อ เป็น คาณฺฑิวัง (ธนู), ราชิวัง (ดอกบัว).

မာယာမေဓာဟိ ဝီ-.

วี ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา ศัพท์.

ဧတေဟိ ဒွီဟိ ဝီ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ; မာယာဝိ, မေဓာဝီ.

วี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์ทั้งสองนี้; เช่น มายาวี, เมธาวี.

သိဿရေ အာမျုဝါမီ-.

อามี และ อุวามี ปัจจัย (ลงหลัง ส ศัพท์) ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ (อิสฺสระ).

သသဒ္ဒါ အာမျုဝါမီ ဟောန္တိဿရေ’ဘိဓေယေ မန္တွတ္ထေ;’သမဿတ္ထိတိ’ သာမီ, သုဝါမီ.

อามี และ อุวามี ปัจจัย ลงหลัง ส ศัพท์ ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ ในอรรถว่ามี; (เช่น) สวามี, สุวามี (วิเคราะห์ว่า) 'สมสฺส อตฺถิ' (มีทรัพย์).

လက္ချာ ဏော အ စ-.

โณ และ อะ ปัจจัย หลัง ลกฺขี ศัพท์.

လက္ခီသဒ္ဒါဏော ဟောတ မန္တွတ္ထေ; အ စန္တဿ; ဏကာရော’ဝ သဝေါ; လက္ခဏော.

โณ ปัจจัย ลงหลัง ลกฺขี ศัพท์ ในอรรถว่ามี และแปลงสระที่สุด (ของ ลกฺขี) เป็น อะ, ณะ อักษร (ของ โณ ปัจจัย) เป็นพยัญชนะ; (เป็น) ลกฺขโณ.

အင်္ဂါ နော ကလျာဏေ-.

โณ ปัจจัย หลัง องฺคะ ศัพท์ ในอรรถว่ากัลยาณะ.

ကလျာဏေ ဂမျမာန္ဉင်္ဂသ္မာနောဟောတိ မန္တွတ္ထေ; အင်္ဂနာ.

โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง องฺคะ ศัพท์ เมื่ออรรถว่ากัลยาณะปรากฏ; (เป็น) องฺคนา.

သော လောမာ-.

โส ปัจจัย หลัง โลมา ศัพท์.

လောမာ သောဟောတိ မန္တွတ္ထေ; လောမသော; ဣတ္ထိယံ-လောမသာ.

โส ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง โลมา ศัพท์; (เป็น) โลมโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น โลมสา.

ဣမိယာ-.

อิมี และ อิยา ปัจจัย.

မန္တွတ္ထေ ဣမ္ैယာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ; ပုတ္တိမော, ကိတ္တိမော, ပုတ္တိယော, ကပ္ပိယော, ဇဋိယော,ဟာနဘာဂိယော, သေနိယော.

อิมี และ อิยา ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี โดยมาก; เช่น ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย.

တော ပဉ္စမျာ-.-

โต ปัจจัย ในอรรถปัญจมีวิภัตติ.

ပဉ္စဝျန္တာ ဗဟုလံ တော ဟောတိ ဝါ; ဂါမတော အာဂစ္ဆတိ, ဂါမသ္မာအာဂစ္ဆတိ; စောရတော ဘာယတိ, စောရေဟိ ဘာယတိ; သတ္ထတောပရိဟီနော, သတ္ထာ ပရိဟီနော.

โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ โดยมากบ้าง; เช่น คามโต อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน), คามสฺมา อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน); โจรโต ภายติ (กลัวโจร), โจเรหิ ภายติ (กลัวโจร); สตฺถโต ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา), สตฺถา ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา).

ဣတောတေတ္တောကုတော-.

อิโต, เอตฺโต และ กุโต.

တောမှိ ဣမဿ ဋိ နိပစ္စတေ ဧတဿ ဋ ဧတ ကိံသဒ္ဒဿ ကုတ္တစ; ဣတော, ဣမသ္မာ; အတော, ဧတ္တော, ဧတသ္မာ; ကုတော, ကသ္မာ.

เมื่อลง โต ปัจจัย, แปลง อิมะ เป็น อิ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กิง เป็น กุตฺตะ; (เป็น) อิโต (แทน) อิมสฺมา; อโต, เอตฺโต (แทน) เอตสฺมา; กุโต (แทน) กสฺมา.

အဘျာဒီဟိ-.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น

အဘိအာဒီဟိ တော ဟောတိ; အဘိတော, ပရိတော, ပစ္ဆတော, ဟေဋ္ဌတော.

จากคำว่า อภิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต (เช่น) อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต.

အာဒျာဒီဟိ-.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น

အာဒိပ္ပဘုတီဟိ တော ဝါ ဟောတိ; အာဒေါ, အာဒိတော; မဇ္ဈတော, အန္တတော, ပိဋ္ဌိတော, ပဿတော, မုခတော–-ယတောဒကံ တဒါ ဒိတ္တံ, ယံ ဥဒကံ တဒေဝါဒိတ္တန္တိ အတ္ထော.

จากคำว่า อาทิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต บ้าง (เช่น) อาโท, อาทิโต; มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต ประโยคว่า ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ มีอรรถว่า ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตํ (น้ำใด น้ำนั้นแหละถูกเผาแล้ว).

သဗ္ဗာဒိတော သတ္တမျာ တြတ္ထာ-.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ในวิภัตติที่ ๗ มีปัจจัย “ตรถ”

သဗ္ဗာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တြတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ; သဗ္ဗတြ, သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗသ္မိံ; ယတြ, ယတ္ထ, ယသ္မိံ–-ဗဟုလာဓိကာရာ န တုမှာမှေဟိ.

จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “ตรถ” บ้าง (เช่น) สัพพตฺร, สัพพตฺถ, สัพพสฺมึ; ยตฺร, ยตฺถ, ยสฺมึ – เพราะอำนาจแห่งบทว่า “พหุล” (โดยมาก) จึงไม่ใช้กับศัพท์ “ตุมฺห” และ “อมฺห”

ကတ္ထေတ္ထ ကုတြာတြကွေဟိဓ-.

กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิธ

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; ကသ္မိံ ကတ္ထ, ကုတြ, ကွ; ဧတသ္မိံ ဧတ္ထ, အတြ; အသ္မိံ ဣဟ, ဣဓ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในศัพท์ “กึ” (กสฺมึ) เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; ในศัพท์ “เอต” (เอตสฺมึ) เป็น เอตฺถ, อตฺร; ในศัพท์ “อิม” (อสฺมึ) เป็น อิห, อิธ

ဓိ သဗ္ဗာ ဝါ-

ปัจจัย “ธิ” จากศัพท์ “สัพพ” บ้าง

သတ္တမျန္တတော သဗ္ဗသ္မာဓိ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဓိ; သဗ္ဗတ္ထ.

จากศัพท์ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว จากศัพท์ “สัพพ” มีปัจจัย “ธิ” บ้าง (เช่น) สัพพธิ; สัพพตฺถ

ယာ ဟိံ-.

ปัจจัย “หึ” จากศัพท์ “ย”

သတ္တမျန္တာ ယတော ဟိံ ဝါ ဟောတိ; ယဟိံ, ယတြ.

จากศัพท์ “ย” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” บ้าง (เช่น) ยหึ, ยตฺร

တာ ဟံ စ-.

ปัจจัย “หํ” และ (ปัจจัย “หึ”) จากศัพท์ “ต”

သတ္တမျန္တာ တတော ဝါ ဟံ ဟောတိ ဟိဉ္စ; တဟံ, တဟိံ, တတြ.

จากศัพท์ “ต” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หํ” บ้าง และ “หึ” ด้วย (เช่น) ตหํ, ตหึ, ตตฺร

ကုဟိံကဟံ-.

กุหึ, กหํ

ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမျန္တာ ဟိံဟံ နိပစ္စန္တေ ကိဿ ကုကာ စ; ကိဟိံ, ကဟံ, ကထံ ကုဟိဒွနန္တိ? စနံ ဣတိ နိပါတန္တရံ; ကိဟိဒွီတိ-ဧတ္ထ ဝိသဒ္ဒေါဝိယ.

จากศัพท์ “กึ” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” และ “หํ” สำเร็จรูป และ “กึ” เป็น “กุ” (เช่น) กิหึ, กหํ, กถํ, กุหิทฺวนนฺติ? บทว่า “จนํ” เป็นนิบาตอีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า “กิหิทฺวีติ” เหมือนกับศัพท์ “วิ”

သဗ္ဗေကညယတေဟိ ကာလေ ဒါ-.

ปัจจัย “ทา” ในกาล จากศัพท์ “สัพพ”, “เอก”, “อัญญ”, “ย” และ “ต”

ဧတေဟိ သတ္တမျန္တေဟိ စတ္တမာနေဟိ ကာလေ ဒါ ဟောတိ; သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗဒါ; ဧကဒါ, အညဒါ, ယဒါ, တဒါ–-ကာလေတိ-ကိံ? သဗ္ဗတ္ထဒေသေ.

จากศัพท์เหล่านี้ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว ที่เป็นไปในกาล มีปัจจัย “ทา” (เช่น) ในกาลทั้งปวง (เป็น) สัพพทา; เอกทา, อัญญทา, ยทา, ตทา – บทว่า “กาเล” (ในกาล) หมายถึงอะไร? (หมายถึง) ในที่ทั้งปวง

ကဒါကုဒါသဒါဓုနေဒါတိ-.

กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; တသ္မိံ ကာလေ ကဒါ, ကုဒါ; သမ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဒါ; ဣမသ္မိံ ကာလေ အဓုနာ, ဣဒါနိ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในกาลนั้น (เป็น) กทา, กุทา; ในกาลทั้งปวง (เป็น) สทา; ในกาลนี้ (เป็น) อธุนา, อิทานิ

အဇ္ဇသဇ္ဇဝပရဇ္ဇွေတရဟိကရဟာ-.

อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรห

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; ဧကတိပ္ပစ္စယော အာဒေသော ကာလ ဝိသေသောတိ သဗ္ဗမေတံ နိပါတနာ လဗ္ဘတိ; ဣမဿ ဝေါ ဇ္ဇော စာဟနိ နိပစ္စတေ; အသ္မိံ အဟနိ အဇ္ဇ–-သမာနဿ သဘာဝေါဇ္ဇု စာဟနိ–-သမာနေ အဘနိ သဇ္ဇု–-အပရသ္မာ ဇ္ဇု–-အပရသ္မိံ အဟနိအပရဇ္ဇု–-ဣမဿေတောကာလေ ရဟိ ဝ–-ဣမသ္မိံ ကာလေ ဧတရဟိ–-ကိံသဒ္ဒဿ ကော ရဟ စာနဇ္ဇတနေ–-တသ္မိံ ကာလေ ကရဟ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ปัจจัย “เอกติ” เป็นอาเทศ (แทน) กาลพิเศษทั้งหมดนี้ ได้มาจากการสำเร็จรูป (นิปาต) ในศัพท์ “อิม” มี “โว” เป็น “ชฺโช” และ “อหนิ” สำเร็จรูป (เช่น) ในวันนี้ (เป็น) อชฺช – ในศัพท์ “สมาน” มี “สภาว” เป็น “ชฺชุ” และ “อหนิ” (เช่น) ในวันเดียวกัน (เป็น) สชฺชุ – จากศัพท์ “อปร” มี “ชฺชุ” (เช่น) ในวันอื่น (เป็น) อปรชฺชุ – ในกาลนี้ มี “รหิ” บ้าง (เช่น) ในกาลนี้ (เป็น) เอตรหิ – ในศัพท์ “กึ” มี “ก” เป็น “รห” และ “อนชฺชตเน” (ไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ในกาลนั้น (เป็น) กรห

သဗ္ဗာဒီဟိ ပကာရေ ထာ-.

ปัจจัย “ถา” ในประเภท จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น

သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော, တတ္ထ ဝတ္တမာနေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ထာ ဟောတိ သဗ္ဗေနပကာရေန သဗ္ဗထာ; ယထာ, တထာ.

ประเภท คือ ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่เป็นไปในประเภทนั้น มีปัจจัย “ถา” (เช่น) ด้วยประเภททั้งปวง (เป็น) สัพพถา; ยถา, ตถา

ကထမိတ္ထံ-.

กถํ, อิตฺถํ

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ပကာရေ; ကိမိမေဟိ ထံ ပစ္စယော, က္ैစ္စ တေသံ ယထာက္ကမံ; ကထမိတ္ထံ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปในประเภท (คือ) จากศัพท์ “กึ” และ “อิม” มีปัจจัย “ถํ” และ “กึ” เป็น “ก” ตามลำดับ (เป็น) กถํ, อิตฺถํ

ဓာ သင်္ချာဟိ-.

ปัจจัย “ธา” จากศัพท์จำนวน

သင်္ချာဝါစီဟိ ပကာရေ ဓာ ပရော ဟောတိ;’ဒွီဟိ ပကာရေဟိ ဒွေ ဝါ ပကာရေကရောတိ’ ဝိဓာကရောတိ; ဗဟုဓာ ကရောတိ;’ဧကံ ရာသိံ ပဉ္စပ္ပကာရံ ကရောတိ’ ပဉ္စဓာ ကရောတိ?ပဉ္စပ္ပကာရမေကပ္ပကာရံ ကရောတိ’ ဧကဓာကရောတိ.

จากศัพท์ที่แสดงจำนวนในประเภท มีปัจจัย “ธา” อยู่ข้างหลัง (เช่น) ‘ด้วยสองประเภท หรือทำสองประเภท’ (เป็น) วิธา กโรติ; พหุธา กโรติ; ‘ทำกองเดียวให้มีห้าประเภท’ (เป็น) ปัญจธา กโรติ; ‘ทำห้าประเภทให้เป็นประเภทเดียว’ (เป็น) เอกธา กโรติ

ဝေကာဇ္ဈံ-.

เว, กา, ชฺฌํ

ဧကသ္မာ ပကာရေ ဇ္ဈံ ဝါ ဟောတိ; ဧကဇ္ကွင်္ကရောတိ; ဧကဓာ ကရောတိ.

จากศัพท์ “เอก” ในประเภท มีปัจจัย “ชฺฌํ” บ้าง (เช่น) เอกชฺฌํ กโรติ; เอกธา กโรติ

ဒွိတီဟေဓာ-.

ทฺวิ, ติ, เอธา

ဒွီတိဟိ ပကာရေ ဧဓာဝါ ဟောတိ; ဝေဓာ, တေဓာ; ဒွိဓာ, တိဓာ.

เบื้องหลัง ทฺวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถว่าประเภท (ปการะ) มี เอธา ปัจจัยบ้าง; เวธา, เตธา; ทฺวิธา, ติธา

တဗ္ဗတိ ဇာတိယော-.

ตพฺพติ, ชาติโย

ပကာရဝတိ တံသာမညဝါစကာ သဒ္ဒါဇာတိယော ဟောတိ; ပဋု ဇာတိယော, မုဒုဇာတိယော.

เบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความทั่วไป (สามัญญวาจกะ) อันมีประเภท (ปการวดี) มี ชาติโย ปัจจัย; ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย

ဝါရသံချာယ က္ခတ္တုံ-

ขัตตุง ปัจจัย ในสังขยาที่บอกวาระ (ครั้ง)

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ သံချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ;’ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ’ ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ; ဝါရဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ပဉစ ဘိဉ္ဇတိ; သင်္ချာယာတိ-ကိံ? ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังสังขยาที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กิน ๒ ครั้ง' (dve vāre bhuñjati) เป็น ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละ ๒ ครั้ง); การระบุว่า 'วาระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปญฺจ ภุญฺชติ (เขากิน ๕ อย่าง); การระบุว่า 'สังขยา' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหูเต วาเร ภุญฺชติ (เขากินหลายครั้ง)

ကတိမှာ-.

เบื้องหลัง กติ ศัพท์

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ကတိသံချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ;’ကတိ ဝါရေ ဘုဉ္ဇနိ’ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ.

ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลัง กติ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กินกี่ครั้ง' (kati vāre bhuñjati) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

ဗဟုမ္ဘာ ဓာ စ ပစ္စာသတ္တိယံ-.

เบื้องหลัง พหุ ศัพท์ มี ธา และ เมื่อมีความใกล้ชิด

ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ဗဟုသံချာယ ဓာဟောတိ က္ခတ္တုဉ္စ; ဝါရာနဉ္စေ ပစ္စာသတ္တိ ဟောတိ; ဗဟုဓာ ဒိဝသဿ ဗုဉ္ဇတိ ဗဟုက္ခတ္တုံ–-ပစ္စာသတ္တိယန္တိ ကိံ? ဗဟုက္ခတ္တုံ မာသဿ ဘုဉ္ဇတိ.

เบื้องหลัง พหุ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ มี ธา และ ขัตตุง ปัจจัย เมื่อมีความใกล้ชิด (ปัจจาสัตติ) แห่งวาระ; พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละหลายครั้ง), พหุกฺขตฺตุํ; การระบุว่า 'ความใกล้ชิด' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (เขากินเดือนละหลายครั้ง)

သကိံ ဝါ-.

หรือ สกึ

ဧကံ ဝါရမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ သကိန္တိ ဝါ နိပစ္စတေ;’ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ’–-ဝါတိ ကိံ?ဧကက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ.

ในอรรถว่า 'วาระเดียว' (เอกํ วารํ) นิปาตว่า สกึ บ้าง; 'กินครั้งเดียว' (ekaṃ vāraṃ bhuñjati); การระบุว่า 'วา' เพื่ออะไร? เพื่อให้มีรูป เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ

သော ဝိစ္ဆာပ္ပကာရေသု-.

โส ปัจจัย ในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ

ဝီစ္ဆာယံ ပကာရေ စ သော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဝီစ္ဆာယံ-ခဏ္ဍသော, ဗိလသော; ပကာရေ-ပုထုသော,သဗ္ဗသော.

โส ปัจจัย ย่อมมีมากในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ; ในอรรถว่า วีจฉา เช่น ขณฺฑโส (เป็นชิ้นๆ), พิลโส (เป็นส่วนๆ); ในอรรถว่า ปการะ เช่น ปุถุโส (ต่างๆ), สพฺพโส (โดยประการทั้งปวง)

အဘိတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘုယောဂေ ဝိကာရာ စီ-.

จี ปัจจัย ในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ เมื่อประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ และเป็นวิการ

အဝတ္ထာဝတော ဝတ္ထန္တရေနာဘုတဿ တာယာဝတ္ထာယ ဘာဝေ ကရာသဘုဟိ သမ္ဗန္ဓေသတိ ဝိကာရဝါစကာစီ ဟောတိ;’အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတိ’ ဓဝလီ ကရောတိ; အဓဝလော ဓဝလော သိယာ ဓဝလီ သိယာ; အဓဝလော ဓဝလော ဘဝတိ ဓဝလီ ဘဝတိ–-အဘတတဗ္ဘာဝေတိ-ကိံ? ဃဋံ ကရောတိ, ဒဓိအတ္ထိ, ဃဋော ဘဝတိ–-ကရာသဘုယောဂေတိ ကိံ? အဓဝလာ ဓွအဣလော ဇာယတေ–-ဝိကာရာတိ-ကိံ? ပကတိယာ မာ ဟောတု; သုဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍလီ ကရောတိ.

เมื่อมีความเกี่ยวข้องกับ กร และ ภู ธาตุ จี ปัจจัยอันบอกวิการ ย่อมมีในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ (การเป็นในสิ่งที่ไม่เคยเป็น) แห่งพัสดุนั้นจากพัสดุอื่น; 'ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalaṃ dhavalaṃ karoti) เป็น ธวลี กโรติ; 'สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว' (adhavalo dhavalo siyā) เป็น ธวลี สิยา; 'สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalo dhavalo bhavati) เป็น ธวลี ภวติ; การระบุว่า 'อภูตตัพภาวะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ทธิ อตฺถิ (มีนมส้ม), ฆโฏ ภวติ (หม้อมีอยู่); การระบุว่า 'การประกอบกับ กร และ ภู' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น อธวลา ธวโล ชายเต (จากสิ่งไม่ขาวเกิดเป็นขาว); การระบุว่า 'วิการ' เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้มีในสภาวะปกติ (ปกติ) เช่น สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ (ทำทองให้เป็นตุ้มหู)

ဒိဿန္တညေ’ပိ ပစ္စယာ-.

ปัจจัยอื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง

ဝုတ္တတော’ညေ’ပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ ဝုတ္တာဝုတ္တတ္ထေသု;’ဝိဝိဓာ မာတရော’ ဝိမာတရော,’တာသံ ပုတ္တာ’ ဝေမာတီကာ-ရိကဏ;’ပထံ ဂစ္ဆန္တီတိ’ ပထာဝိနော-အာဝီ;’ ဣဿာ အဿ အတ္ထိတိ’ ဣဿုကီ-ဥကီ?’ဓုရံ ဝဟန္တီတိ’ ဓောရယှာ-ယှဏ.-

ปัจจัยอื่นๆ นอกจากที่กล่าวแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว; 'มารดาต่างกัน' (vividhā mātaro) เป็น วิมาตโร, 'บุตรของมารดาเหล่านั้น' (tāsaṃ puttā) เป็น เวมาตีกา (ลง ริกณ ปัจจัย); 'ผู้ไปตามทาง' (pathaṃ gacchantīti) เป็น ปถาวิโน (ลง อาวี ปัจจัย); 'ผู้มีความริษยา' (issā assa atthiti) เป็น อิสฺสุกี (ลง อุกี ปัจจัย); 'ผู้แบกภาระ' (dhuraṃ vahantīti) เป็น โธรยฺหา (ลง ยหณ ปัจจัย)

အညသ္မိံ-.

ในอรรถอื่น

ဝုတ္တတော’ညသ္မိမ္ပိ အတ္ထေ ဝုတ္တပ္ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ;’မဂဓာနံ ဣဿရော’ မာဂဓော-ဏော;’ကာသီတိ သဟဿံ, တမဂ္ဃတီတိ ကာသိယော-ဣယော.

ปัจจัยที่กล่าวแล้ว ย่อมปรากฏแม้ในอรรถอื่นนอกจากที่กล่าวแล้ว; 'เจ้าแห่งชาวมคธ' (magadhānaṃ issaro) เป็น มาคโธ (ลง โณ ปัจจัย); 'ผ้ากาสีมีค่าหนึ่งพัน' (kāsīti sahassaṃ), 'ย่อมมีค่าเท่ากับพันนั้น' (tamagghatīti) เป็น กาสิโย (ลง อิโย ปัจจัย)

သကတ္ထ-.

ในอรรถของตน (สกัดถะ)

သကတ္ထေ’ပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ; ဟီနကော, ပေါတကော, ကိစစယယံ.

ปัจจัยทั้งหลายย่อมปรากฏแม้ในอรรถของตน (สกัดถะ); เช่น หีนโก, โปตโก, กิจฺจจยยํ

လောပေါ-.

การลบ

ပစ္စယာနံ လောပေါ’ပိ ဒိဿတိ; ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ, စက္ခုံ သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေယန ဝါတိ ဘာဝပ္ပစ္စယ လောပေါ.

การลบปัจจัยทั้งหลายก็ปรากฏ; พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ (รัตนะในพระพุทธเจ้าประณีต), จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา (จักษุว่างจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน) ดังนี้ เป็นการลบภาวปัจจัย

သရာနမာဒိဿာယုဝဏ္ဏဿာဉော ဏာနုဗန္ဓေ-.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ

သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အကာရိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ တေသံ အာဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဏာနုဗန္ဓေ; ရာဃဝေါ, ဝ္ैနတေယျော, မေနိကော, ဩဠုမ္ပိကော, ဒေါဟဂ္ဂံ–-ဏာနုဗန္ဓေတိ-ကိံ? ပုရာတနော.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น ราฆโว, ไวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทหคฺคํ; การระบุว่า 'เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปุราตโน

သံယောဂေ ကွစိ-.

ในสังโยคบ้าง

သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အယုဝဏ္ဏာ တေသံ အာဉော ဟောန္တိ ကွစိ ဒေဝ သံယောဂဝိသယေ ဏာနုဗန္ဓေ;ဒေစ္စော, ကောဏ္ဍညော –-ကွစီတိ-ကိံ? ကတ္တိကေယျော.

สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง ในที่ที่เป็นสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ; การระบุว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น กตฺติเกยฺโย

မဇ္ဈေ-.

ในท่ามกลาง

မဇ္ဈေ ဝတ္တမာနာနမ္ပိ အယုဝဏ္ဏာနံ အာဉော ဟောန္တိ ကွစိ; အဍ္ဎတေယျာ, ဝါသေဋ္ဌော.

แม้สระ อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ที่อยู่ในท่ามกลาง ก็ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง; เช่น อฑฺฒเตยฺยา, วาเสฏฺโฐ

ကောသ္ဇ္ैဇာဇ္ဇဝပါရိသဇ္ဇသုဘဇ္ဇမဒ္ဒဝါရိဿာသဘာဇည ထေယျဗာဟုသစ္စာ-.

โกสัชชะ, อาชชวะ, ปาริสัชชะ, สุหัชชะ, มัททวะ, อาริสสะ, อาสภะ, อาชัญญะ, เถยยะ, พาหุสัจจะ

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ဏာနုဗန္ဓေ;’ကုသီတဿ ဘာဝေါ’ ကောသဇ္ဇဇံ;’ ဥဇုနော ဘာဝေါ’ အပ္ပဝံ;’ပရိသာသု သာဓု’ ပါရိသဇ္ဇော;’သုဟဒယောစ’ သုဟဇ္ဇော,’တဿ ပန ဘာဝေါ သောဟဇ္ဇံ;’မုဒုနော ဘာဝေါ’မဒ္ဒဝံ;’ဣသိနော ဣဒံ, ဘာဝေါ ဝါ’ အာရိဿံ;’ဥသဘဿ ဣဒံ, ဘာဝေါ ဝါ’ အာသဘံ;’အာဇာနီယဿ ဘာဝေါ’ သော ဧဝ ဝါ’ အာဇညံ;’ထေနဿ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ’ ထေယျံ;’ဗဟုဿုတဿ ဘာဝေါ’ ဗာဟုသစ္စံ–-ဧတေသု ယမလက္ခဏိကံ တံ နိပါတနာ.

ศัพท์เหล่านี้ย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘ภาวะของผู้เกียจคร้าน’ (kusītassa bhāvo) เป็น ‘โกสัชชะ’ (kosajjaṃ); ‘ภาวะของผู้ซื่อตรง’ (ujuno bhāvo) เป็น ‘อาชชวะ’ (ājjavaṃ); ‘ผู้ดีในบริษัท’ (parisāsu sādhu) เป็น ‘ปาริสัชชะ’ (pārisajjo); ‘ผู้มีใจดี’ (suhadayo) เป็น ‘สุหัชชะ’ (suhajjo), ส่วน ‘ภาวะของผู้นั้น’ เป็น ‘โสหัชชะ’ (sohajjaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจอ่อนโยน’ (muduno bhāvo) เป็น ‘มัททวะ’ (maddavaṃ); ‘สิ่งนี้ของฤๅษี หรือภาวะ’ (isino idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาริสสะ’ (ārissaṃ); ‘สิ่งนี้ของโคอุสภะ หรือภาวะ’ (usabhassa idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาสภะ’ (āsabhaṃ); ‘ภาวะของอาชาไนย หรือสิ่งนั้นเอง’ (ājānīyassa bhāvo, so eva vā) เป็น ‘อาชัญญะ’ (ājaññaṃ); ‘ภาวะของโจร หรือกรรม’ (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) เป็น ‘เถยยะ’ (theyyaṃ); ‘ภาวะของผู้เป็นพหูสูต’ (bahussutassa bhāvo) เป็น ‘พาหุสัจจะ’ (bāhusaccaṃ); ในบรรดาคำเหล่านี้ คำใดที่มีลักษณะไม่เป็นไปตามกฎ (alakkhaṇika) คำนั้นย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต.

မနာဒီနံ သက-.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น

မနာဒီနံ သက ဟောတိ ဏာနုဗန္ဓေ;’မနသိ ဘဝံ’ မာနသံ;’ဒုမ္မနသော ဘာဝေါ’ ဒေါမနဿံ; သောမနဿံ.

ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘สิ่งที่เกิดในใจ’ (manasi bhavaṃ) เป็น ‘มานัส’ (mānasaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจชั่ว’ (dummanaso bhāvo) เป็น ‘โทมนัส’ (domanassaṃ); ‘โสมนัส’ (somanassaṃ).

ဥဝဏ္ဏဿာဝငိ ဟောတိ; ရာဃဝေါ, ဇာမ္ဗဝံ.

การอาเทศ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; ราฆโว, ชามฺพวํ.

ယမှိ ဂေါဿ စ-.

ในเพราะ ย-ปัจจัย การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ...

ယကာရာဒေါ ပစ္စယ ဂ္ैဩဿုဝဏ္ဏဿ စ အဝငိ ဟောတိ; ဂဗျံ, ဂါတဗျော.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; คพฺยํ, คาตพฺโย.

လောပေါ’ဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ-.

การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ

ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ အဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ လာပေါ ဟောတိ, ဒါယ္ဇ္ैဇံ, ကာရုညံ, အာဓိပစ္စံ, ဒေပ္ပံ–-ဗဟကုလံဝိဓာနံ ကွစိ န ဟောတိ; ကိစ္စယံ.

ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ ย่อมมี; ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ – เพราะเป็นพหุลวิธาน บางครั้งจึงไม่มี; กิจฺจยํ.

ရာနုဗန္ဓေ’န္တသရာဒိဿ-.

เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ การลบแห่งส่วนที่มีสระที่สุดเป็นต้น...

အန္တော သရော အာဒိ ယဿာဝယဝဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ ရာနုဗန္ဓေ; ကိတ္တကံ, ပေတ္တေယျံ.

การลบแห่งอวัยวะที่มีสระที่สุดเป็นต้น ย่อมมี เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ; กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ.

ကိသမဟတမိမေ ကသ္မဟာ-.

การอาเทศ กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา...

ကိသဿ မဟတော ဣမေ ကသ္မဟာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကသိမာ, မဟိမာ.

การอาเทศแห่ง กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา ตามลำดับ ย่อมมี; กสิมา, มหิมา.

အာယုဿာယသ မန္တုမှိ-.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย

အာယုဿ အာယသာဒေသော ဟောတိ မန္တုမှိ; အာယသ္မာ.

การอาเทศ อายุ เป็น อายส ย่อมมี ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย; อายสฺมา.

ဇော ဝုဒ္ဓဿိယိဎေသု-.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย

ဝုဒ္ဓဿ ဇော ဟောတိ ဣယ္ैဋ္ဌေသု; ဇေယျော, ဇေဋ္ဌော.

การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

ဗာဠှန္တိကပသတ္ထာနံ သာဓနေဒသာ-.

การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ

ဣယေဋ္ဌေသု ဗာဠှန္တိကပသတ္ထာနံ သာဓနေဒသာ ဟောန္တီ ယထာက္ကမံ; သာဓိယော, သာဓိဋ္ဌော; နေဒိယော, နေဒိဋ္ဌော; သေယျော, သေဋ္ဌော

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ ย่อมมี; สาธิโย, สาธิฏฺโฐ; เนทิโย, เนทิฏฺโฐ; เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

ကဏ္ကနာပ္ပယုဝါနံ-.

การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ

ဣယေဋ္ဌေသု အပ္ပယုဝါနံ ကဏ္ကနာ ဟောန္တိ ယယထာက္ကမံ; ကဏိယော, ကဏိဋ္ဌော; ကနိယော, ကနိဋ္ဌော.

ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ ย่อมมี; กณิโย, กณิฏฺโฐ; กนิโย, กนิฏฺโฐ.

လောပေါ ဝီမန္တုဝတ္တုနံ-.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย

ဝီမန္တုဝန္တုနံ လောပေါ ဟောတိ ဣယ္ैဋ္ဌေသု?’အတိသယေန မေဓာဝီ’ မေဓိယော, မေဓိဋ္ဌော;’အတိသယေနသတိမာ’သတိယော, သတိဋ္ဌော;’အတိသယေန ဂုဏဝါ’ ဂုဏိယာ, ဂုဏိဋ္ဌော.

การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; ‘ผู้มีปัญญามากโดยยิ่ง’ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ; ‘ผู้มีสติมากโดยยิ่ง’ สติโย, สติฏฺโฐ; ‘ผู้มีคุณมากโดยยิ่ง’ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ.

သေ သ္တိအဣဿ တိဿ-.

ในเพราะ เส-ปัจจัย การลบ ติ-อักษรที่สุด

သေ ပရေ သတျန္တဿ တိကာရဿ လောပေါ ဟောတိ; ဝီသံ သတံ, တိံသံ သတံ.

เมื่อ เส-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การลบ ติ-อักษรที่สุด ย่อมมี; วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ.

ဧတဿေဋ တ္တကေ-.

การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ในเพราะ ตฺตกะ-ปัจจัย

တ္တကေ ပရေ ဧတဿ ဧဋ ဟေနာတိ; ဧတ္တကံ.

เมื่อ ตฺตกะ-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ย่อมมี; เอตฺตกํ.

ဏိကဿိယော ဝါ-.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย บ้าง

ဏိကဿဝါ ဣယော ဟောတိ; သကျပုတ္တိယော, သကျပုတ္တိကော.

การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย ย่อมมีบ้าง; สากฺยปุตฺติโย, สากฺยปุตฺติโก.

အဓာတုဿ ကေ’သျာဒိတော ဃေ’ဿီ-.

แห่งอธาตุ ในเพราะ กะ-ปัจจัย การอาเทศ อ-อักษรเป็นต้น เป็น อี ในเพราะ ฆะ-ปัจจัย ย่อมมี

ဃေ ပရေ အဓာတုဿ ယော ကကာရော တတော ပုဗ္ဗဿ အကာရဿ ဗကဟုလံ ဣ ဟောတိ, သဝေ ဃောန သျာဒိတော ပရော ဟောတိ; ဗာလိကာ, ကာရိကာ–-အဓာတုဿာတိ-ကိံ? သကာ; ကေတိ-ကိံ?နန္ဒနာ; အသျာဒိတောတိ-ကိံ? ဗဟုပရိဗ္ဗာဇကာ, မဓုရာ –-ဗဟုစမ္မိကာတိ ကကာရေန သျာဒိနော ဗျဝဟိတတ္တာ သိဒ္ဓံ–-ဃေတိ-ကိံ? ဗာလကော; အဿာတိ-ကိံ? ဗဟုကတ္တုကာ,သာလာ.

เมื่อ ฆะ อยู่ข้างหลัง, อการะ ที่อยู่หน้า กการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ โดยมาก, หาก ฆะ นั้นไม่อยู่ข้างหลัง สฺย เป็นต้น; พาลิกา, การิกา – ‘ของอธาตุ’ คืออะไร? สกา; ‘กะ’ คืออะไร? นนฺทนา; ‘ไม่เบื้องหลัง สฺย เป็นต้น’ คืออะไร? พหุปริพฺพาชกา, มธุรา – พหุจมฺมิกา สำเร็จได้เพราะ กการะ คั่น สฺย – ‘ฆะ’ คืออะไร? บาลโก; ‘อะ’ คืออะไร? พหุกตฺตุกา, สาลา.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ ဏာဒိကဏ္ဍော စတုတ္ထော.

จบ ณาทิกัณฑ์ ที่ ๔ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

တိဇမာနေဟိ ခသာ ခမာဝီမံသာသု-.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช และ มาน ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขมา) และ พิจารณา (วีมํสา).

ခန္တိယံ တိဇာ ဝီမံသာယံ မာနာ စ ခသပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တိတိက္ခာ, ဝီမံသာ–-တိတိက္ခတိ, ဝီမံသတိ. ခမာဝီမံသာ သုတိ-ကိံ? တေဇနံ, တေဇော, တေဇယတိ, မာနနံ, မာနော, မာနေတိ.

ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขนฺติ) และ หลัง มาน ธาตุ ในความหมายว่า พิจารณา (วีมํสา) ตามลำดับ; ติติกฺขา, วีมํสา – ติติกฺขติ, วีมํสติ. ‘ในความหมายว่า อดทน และ พิจารณา’ คืออะไร? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ.

ကိတာ တိကိစ္ဆာသံသယေသု ဇော-.

ลง โช ปัจจัย หลัง กิต ธาตุ ในความหมายว่า รักษา (ติกิจฺฉา) และ สงสัย (สํสย).

တိကိစ္ဆာယံ သံသယေ စ ဝတ္တမာနာ ကိတာ ဇော ဟောတိ–-တိကိစ္ဆာ, ဝိစိကိစ္ဆာ–-တိကိစ္ဆတိ, ဝိစိကိစ္ဆတိ–-အညတြနိကေတော, သံကေတော, ကေတနံ, ကေတော, ကေတယတိ.

เมื่อ กิต ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า รักษา และ สงสัย ย่อมลง โช ปัจจัย; ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา – ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

နိန္ဒာယံ ဂုပဗဓာ ဗဿဘော စ-.

ลง โช ปัจจัย หลัง คุป และ พธ ธาตุ ในความหมายว่า ติเตียน (นินฺทา) และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ.

နိန္ဒာယံ ဝတ္တမာနေဟိ ဂုပဗဓေဟိ ဇော ဟောတိ; ဗဿ ဘော စ–-ဇိဂုစ္ဆာ, ဗီဘစ္ဆာ–-ဇိဂုစ္ဆတိ, ဗီဘစ္ဆတိ–-အညတြဂေါပနံ, ဂေါပေ, ပေါပေတိ, ဗဓကော.

เมื่อ คุป และ พธ ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า ติเตียน ย่อมลง โช ปัจจัย; และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ ตามลำดับ; ชิคจฺุฉา, พีภจฺุฉา – ชิคจฺุฉติ, พีภจฺุฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น โคปนํ, โคเป, โคเปติ, พธโก.

တုံသ္မာ လောပေါ ဝိစ္ဆာယံတေ-.

ลบ ตุง ปัจจัย และลง เต (ขสฉ) ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา.

တုမန္တတော ဣစ္ဆာယမတ္ထေ တေ ခသဆာ ဟောန္တိဗဟကုလံ; လောပေါ စ တုံပစ္စယဿဟောတိ သုတတ္တာ–-ဗုဘုက္ခာ, ဇိဂိံသာ, ဇိဃစ္ဆာ–-ဗုဘုက္ခတိ, ဇိဂိံသတိ, ဇိဃစ္ဆတိ–-ဣဓကသ္မာ န ဟောတိဘောတ္တုမိစ္ဆတီတိ? ပဒန္တရေနာဘိဓာနာ. တုံသ္မာတိ-ကိံ? ဘောဇနမိစ္ဆတိ. ဣစ္ဆာယန္တိ ကိံ? ဘုဉ္ဇိတုံ ဂစ္ဆတိ. ကထံ ကုလံ ပိပတိသတီတိ? ယထာ ကုလံ ပတိတုမိစ္ဆတီတိဝါကျံ ဟောတိ, ဧဝံ ဝုတ္တိပိ ဟေဿတိ; ဝါကျမေဝစရဟိ ကထံ ဟောတိ? လောကဿ တထာ ဝစနိစ္ဆာယ.

หลังบทที่ลงท้ายด้วย ตุง ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา ย่อมลง เต (คือ ข ส ฉ) ปัจจัย โดยมาก; และมีการลบ ตุง ปัจจัย เพราะมีสูตรระบุไว้; พุภุกฺขา, ชิคึสา, ชิฆจฺฉา – พุภุกฺขติ, ชิคึสติ, ชิฆจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภตฺตุํ อิจฺฉติ? เพราะมีการกล่าวด้วยบทอื่น. ‘จาก ตุง ปัจจัย’ คืออะไร? โภชนํ อิจฺฉติ. ‘ในความหมายว่า ปรารถนา’ คืออะไร? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. คำว่า กุลํ ปิปติสติ เป็นอย่างไร? ประโยคว่า กุลํ ปติตุํ อิจฺฉติ (ตระกูลปรารถนาจะตกต่ำ) มีอยู่ฉันใด แม้ในวุตติก็จะมีฉันนั้น; ก็ประโยคนั้นมีได้อย่างไร? เพราะชาวโลกมีความปรารถนาจะกล่าวเช่นนั้น.

ဤယော ကမ္မာ-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรม.

ဣစ္ဆာကမ္မတော ဣစ္ဆာယမတ္ထေ ဤယပ္ပစ္စယော ဟောတိ;’ပုတ္တမိစ္ဆတိ’ ပုတ္တီယတိ–-ကမ္မာတိ-ကိံ? အအသိနေစ္ဆတိ; ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ ရညော ပုတ္တမိစ္ဆတီတိ? သာပေက္ခတ္တာ; န ဟိ အညမပေက္ခမာနော အညေနသဟေကတ္ထိဘာဝမနုဘဝိတုံ သက္ကောတိ; ဣဓာပိ စရဟိ န သိယာ အတ္တနောပုတ္တမိစ္ဆတီတိ; နေဝေတ္ထ ဘဝိတဗ္ဗံ; န ဟိ ဘဝတိ အတ္တနောပုတ္တိယတီတိ; ကထံ စရဟိ ဝုတ္တဿ အတ္တတိယတာဝဂမျတေ? အညဿာသုတတ္တာ, ဣစ္ဆာယ စ တဗ္ဗိသယတ္တာ.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมแห่งความปรารถนา ในความหมายว่า ปรารถนา; ปุตฺตํ อิจฺฉติ เป็น ปุตฺตียติ. ‘หลังบทที่เป็นกรรม’ คืออะไร? อาสิเน อิจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น รญฺโญ ปุตฺตํ อิจฺฉติ? เพราะมีความเกี่ยวเนื่องกัน (สเปกขะ); เพราะบทที่ยังต้องอาศัยบทอื่น ย่อมไม่สามารถรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทอื่นได้. ถ้าเช่นนั้น ในที่นี้ก็ไม่ควรเป็น อตฺตโน ปุตฺตํ อิจฺฉติ หรือ? ในที่นี้ก็ไม่ควรมี (การลงปัจจัย) เช่นกัน; เพราะไม่มีรูปว่า อตฺตโน ปุตฺตียติ. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น จะทราบได้อย่างไรว่าสิ่งที่กล่าวถึงนั้นเป็นของตน? เพราะไม่มีการระบุถึงผู้อื่น และเพราะความปรารถนามีสิ่งนั้นเป็นอารมณ์.

ဥပမာနာစာရေ-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ.

ကမ္မတော ဥပမာနာ အာဝါရတ္ထေ ဤယော ဟောတိ;’ပုတ္တမဝါ စရတိ’ ပုတ္တီယတိ မာဏဝကံ; ဥပမာနာတိ ကိံ? ပုတ္တမာစရတိ.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปุตฺตํ อิว จรติ เป็น ปุตฺตียติ มาณวกํ (ประพฤติต่อมาณพเหมือนบุตร). ‘หลังบทที่เป็นอุปมา’ คืออะไร? ปุตฺตํ อาจรติ.

အာဓာရာ-.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระ.

အာဓာရတုပမာနာအာဝါရတ္ထေ ဤယော ဟောတိ;’ကုဋိယမိဝါစရတိ’ ကုဋိယတိ ပါသာဒေ, ပါသာဒီယတိ ကုဋိယံ.

ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; กุฏิยํ อิว จรติ เป็น กุฏียติ ปาสาเท (ประพฤติในปราสาทเหมือนอยู่ในกุฏิ), ปาสาทียติ กุฏิยํ (ประพฤติในกุฏิเหมือนอยู่ในปราสาท).

ကတ္တုတာယော-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ.

ကတ္တတုပမာနာ အာစာရတ္ထေ အာယော ဟောတိ;’ပဗ္ဗတောဝါ စရတိ’ပဗ္ဗတာယတိ.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปพฺพโต อิว จรติ เป็น ปพฺพตายติ.

စျတ္ထေ-.

ในความหมายของ จฺวิ ปัจจัย.

ကတ္တုတော အဘုတတဗ္ဘာဝေ အာယော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဘုသာယတိ, ပဋပဋာယတိ, လောဟိတာယတိ–-ကတ္တုတောတွေဝ-ဘုသံကရောတီတိ; ဣဟ ကသ္မာ န ဟောတိ ဘုသိ ဘဝတီတိ? ဝုတ္တတ္ထတာယ.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ ในความหมายว่ากลายเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น (อภูตตัพภาวะ) โดยมาก; ภุสายติ, ปฏปฏายติ, lohitāyati. ‘หลังบทที่เป็นกัตตุเท่านั้น’ เพื่อกันตัวอย่างเช่น ภุสํ กโรติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภุสิ ภวติ? เพราะความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว.

သဒ္ဒါဒီတိ ကရောတိ-.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ในความหมายว่า ทำ.

သဒ္ဒါဒီဟိ ဒုတိယန္တေဟိ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အာယော ဟောတိ; သဒ္ဒါယတိ, ဝေရာယတိ, ကလဟာယတိ, ဓူပါယတိ.

ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า ทำ; สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

နမောတွဿော-.

ลง อสฺส ปัจจัย หลัง นโม.

နမော ဣစ္စသ္မာ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အဿော ဟောတိ; နမဿတိ တထာဂတံ.

ลง อสฺส ปัจจัย หลังบทว่า นโม ในความหมายว่า ทำ; นมสฺสติ ตถาคตํ.

ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မိ-.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ.

နာမသ္မာ ဓာတွတ္ထေ ဗဟုလမိ ဟောတိ;’ဟတ္ထိနာ အတိက္ကမတိ’အတိ ဟတ္ထယတိ;’ ဝီဏာယ ဥပဂါယတိ’ ဥပဝီဏယတိ;’ဒဠဟံ ကရောတိ’ ဝိနယံ ဒဠဟယတိ;’ ဝိသုဒ္ဓါ ဟောတိ’ ရတ္တိ ဝိသုဒ္ဓယတိ;’ကုသလံ ပုစ္ဆတိ’ကုသလယတိ.

ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ โดยมาก; หตฺถินา อติกฺกมติ เป็น อติหตฺถยติ; วีณาย อุปคายติ เป็น อุปวีณยติ; ทฬฺหํ กโรติ เป็น วินยํ ทฬฺหยติ; วิสุทฺธา โหติ เป็น รตฺติ วิสุทฺธยติ; กุสลํ ปุจฺฉติ เป็น กุสลยติ.

သစ္စာဒီဟာပိ-.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น.

သစ္စာဒီဟိ ဓာတွတ္ထေ အာပိ ဟောတိ; သစ္စာပေတိ, အတ္ထာပေတိ, ဝေဒါပေတိ, သုက္ခာပေတိ သုခါပေတိ, ဒုက္ခာပေတိ.

ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น ในความหมายของธาตุ; สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

ကြိယတ္ထာ-.

ธาตุมีกริยาเป็นอรรถ.

အယမဓိကာရော အာ သတ္ထပရိသမတ္တိယာ;’ကြိယာ အတ္ထော ယဿသော ကြိယတ္ထော’,ဓာတု.

บทนี้เป็นอธิการ (บทตามไป) จนกว่าจะจบปกรณ์; บทใดมีกริยาเป็นอรรถ บทนั้นชื่อว่า กริยัตถะ คือ ธาตุ.

စုရာဒိတော ဏိ-.

ณิปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้น.

စုရာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ သကတ္ထေ ဏိ ပရော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဏကာရော ဝုဒ္ဓျတ္ထော–-ဧဝမညတြာပိ–-စောရယတိ, လာဠယတိ. ကထံ ရဇ္ဇံ ကာရေတီတိ? ယောဂဝိဘာဂတော.

ณิปัจจัย ย่อมลงข้างหลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้นที่เป็นกริยัตถะ ในความหมายของตน โดยมาก; ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการวุฒิ — แม้ในที่อื่นก็เป็นเช่นนี้ — โจรยติ, ลาฬยติ. (ประโยคว่า) 'ราชชัง กาเรติ' สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค).

ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စ-.

และ (ณิและณาปิปัจจัย) ในพยัพพาร (การขวนขวาย) ของผู้ใช้.

ကတ္တာရံ ယော ပယောဇယတိ တဿ ဗျာပါရေ ကြိယတ္ထာ ဏိဏာပီ ဟောန္တိ ဗဟုလံ; ကာရေတိ, ကာရာပေတိ–-နနု စ ကတ္တာပိ ကရဏာဒီနံပယောဇကောတိ တဗျာပါရေ?ပိ ဏိဏာပီ ပါပုဏန္တိ? ပယောဇကဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယာ န ဘဝိဿန္တိ, စုရာဒီဟိ ဝိသုံ ဝစနသာမတ္ထိယာ စ–-အာတော ဘိယျော ဏာပိယေဝ, ဏိယေ ဝုဝဏ္ဏတော, ဒွယမေဝညေဟိ.

ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุที่เป็นกริยัตถะ ในพยัพพารของผู้ที่ใช้ผู้กระทำ โดยมาก; กาเรติ, การาเปติ. ก็ผู้กระทำเป็นผู้ใช้เครื่องมือ (กรณะ) เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลายพึงถึง (พึงลง) ในพยัพพารของเขานั้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ย่อมไม่ลง เพราะความสามารถของการถือเอาบทว่า 'ปโยชกะ' และเพราะความสามารถของการกล่าวแยกจากจุรธาตุเป็นต้น. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ณาปิ เท่านั้น, หลังธาตุที่มี อุ และ อู เป็นที่สุด ลง ณิ, หลังธาตุอื่นๆ ลงทั้งสองปัจจัย.

ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသု-

กฺโยปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น (อยู่เบื้องหลัง).

ဘာဝကမ္မဝိဟိတေသု ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသု မာနန္တတျာဒိသု ပရေသုကျော ဟောတိ ကြယတ္ထာ–-န္တဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ; ကကာရော အဝုဒ္ဓျတ္ထော; ဧဝမုတ္တရတြာပိ–-ဌိယမာနံ, ဌိယတေ; သူယမာနံ, သူယတေ–-အပရောက္ခေသူတိ-ကိံ? ဗဘုဝ ဒေဝဒတ္တေန; ဗိဘိဒ ကုသူလော. ဘိဇ္ဇတေ ကုသူလော သယမေဝါတိဘိဇ္ဇတေတိ သဝနာ ကမ္မတာဝဂမျတေ, သယမေဝါတိ သဝနတော ကတ္တုတာ; ကတ္တုတာဝစနိစ္ဆာယန္တု-ဘိန္ဒတိကုသုလော အတ္တာနန္တိ ဘဝတိ; ဧဝမညမ္ပိ ယထာဂမမနုဂန္တဗ္ဗံ. ‘‘အပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသူ’တိ-အယမဓိကာရော အာ‘‘တနာဒိတွော‘‘အပိဝဧတေ တျာဒယော တျာဒိသု ပရဘုတေသု ကတ္တုကမ္မဘာဝဝိဟိတေသု ကျလာဒီနံ ဝိဓာနတော တေသွေဝ ဝိညယန္တီတိ-အကမ္မကေဟိ ဓာတုဟိ ကတ္တုဘာဝေသု သကမ္မကေဟိ ကတ္တုကမ္မေသုကမ္မာဝစနိစ္ဆာယံ ဘာဝေဝ ဘဝန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ–-ယဿပနဓာတုဿ ကြိယာ ကမ္မမပေက္ခတေ သောသကမ္မကော? ယဿ တု ကြိယာ ကတ္တုမတ္တမပေက္ခတေ သော အကမ္မကောတိ ဉာတဗ္ဗံ.

กฺโยปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในภาวะและกรรมที่เว้นจากพะโรกขา; การถือเอา อันตะ (ในสูตร) เพื่อประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป; ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้ามวุฒิ; แม้ในที่ต่อๆ ไปก็เป็นเช่นนี้ — ฐิยมานัง, ฐิยเต; สูยมานัง, สูยเต. คำว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) พภูวะ เทวทัตเตนะ; พิภิทะ กุสูโล. (ประโยคว่า) 'ภิชชเต กุสูโล' เพราะได้ยินว่า 'ภิชชเต' จึงทราบว่าเป็นกรรม แต่เพราะได้ยินว่า 'สะยะเมวะ' จึงทราบว่าเป็นกัตตุ; แต่เมื่อต้องการจะกล่าวความเป็นกัตตุ ย่อมเป็น 'ภินทะติ กุสูโล อัตตานัง'; แม้ในที่อื่นก็พึงดำเนินตามคัมภีร์. บทว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น' นี้เป็นบทอธิการไปจนถึงสูตรว่า 'ตนาทิโอ'; แม้ปัจจัยมี ติ เป็นต้นเหล่านี้ เมื่ออยู่เบื้องหลังปัจจัยมี กฺยะ และ ละ เป็นต้น ย่อมทราบว่าถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะในปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง; ดังนั้น พึงทราบว่า (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงหลังอกรรมกธาตุในกัตตุและภาวะ ลงหลังสกรรมกธาตุในกัตตุและกรรม และเมื่อไม่ต้องการกล่าวถึงกรรม ย่อมลงในภาวะเท่านั้น; ก็ธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการกรรม ธาตุนั้นชื่อว่าสกรรมกะ ส่วนธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการเพียงผู้กระทำ ธาตุนั้นพึงทราบว่าเป็นอกรรมกะ.

ကတ္တရိ လော-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

ကတ္တရိ လော-.

โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ.

ကြိယတ္ထတော အပရောက္ခေသု ကတ္တုဝိတမာနန္တတျာဒိသု လော ဟောတိ; လကာရော ‘‘ဉိလဿေ’တိ. ဝိသေသနတ္ထော–-ပစမာနော, ပစန္တော; ပဝတိ.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; ล อักษร มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเสสนะ ตามสูตรว่า 'ญิละสฺเส'; ปจมาโน, ปจนฺโต; ปจติ.

မဉ္စ ရုဓာဒီနံ-.

และ มะ (อาคม) ของธาตุทั้งหลายมีรุธธาตุเป็นต้น.

ရုဓာဒိတော ကတ္တုဝိဟိတမာနာဒိသု လော ဟောတိ; မံ ဝါန္တ သရာ ပရော; မကာရော’နုဗန္ဓော; အကာရော ဥစ္စာရဏတွော–-ရုန္ဓမာနော, ရုန္ဓန္တော, ရုန္ဓတိ.

โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมีรุธธาตุเป็นต้น เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; มะ (อาคม) อยู่หลังสระที่เป็นที่สุด (ของธาตุ); ม อักษร เป็นอนุพันธะ; อ อักษร มีประโยชน์ในการออกเสียง; รุนธมาโน, รุนธันโต, รุนธติ.

ဏဏာပျာပီဟိ ဝါ-.

หรือ (โลปัจจัย) หลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ.

ဏိဏာပျာဖီဟိ ကတ္တုဝိဟိတမာနာဒိသု လော ဟောတိ ဝိဘာသာ; စောရယန္တော, စောရေန္တော; ကာရယန္တာ, ကာရေန္တော; ကာရာပ္ैယန္တော, ကာရာပေန္တော; သစ္စာပယန္တော, သစ္စာပေန္တော; စောရယတိ, စောရေတိ; ကာရယတိ, ကာရေတိ; ကာရာပယတိ, ကာရာပေတိ; သစ္စာပယတိ, သစ္စာပေတိ–-ဝစတ္ထိတဝိဘာသတ္ထော’ယံ ဝါ သဒ္ဒေါ; တေန မာနေ နိစ္စံ; စောရယမာနော, ကာရယမာနော, ကာရာပယမာနော, သစ္စာပယမာနော.

โลปัจจัย ย่อมลงหลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ โดยวิภาสา; โจรยันโต, โจเรนโต; การยันโต, กาเรนโต; การาปยันโต, การาเปนโต; สัจจาปยันโต, สัจจาเปนโต; โจรยติ, โจเรติ; การยติ, กาเรติ; การาปยติ, การาเปติ; สัจจาปยติ, สัจจาเปติ. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงววัตถิตวิภาสา; เพราะฉะนั้น เมื่อมีมานปัจจัยอยู่เบื้องหลัง จึงเป็นนิจจะ; โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สัจจาปยมาโน.

ဒိပါဒီဟိ ယယက-.

ยะกะปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น.

ဒိဝါဒီဟိ လဝီသယေ ယက ဟောတိ; ဒိဗ္ဗန္တော; ဒိဗ္ဗတိ.

ยะกะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ทิพพันโต; ทิพพติ.

တုဒါဒီဟိ ကော-.

โกปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น.

တုဒါဒီဟိ လဝီသယေ ကော ဟောတိ; တုဒမာနော, တုဒန္တော; ကုဒတိ.

โกปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตุทมาโน, ตุทันโต; ตุทติ.

ဇျာဒီဟိ က္နာ-.

กฺนาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น.

ဇိအာဒီဟိ လဝိသယေ က္နာ ဟောတိ; ဇိနန္တော, ဇိနာတိ–-ကထံ ဇယန္တော, ဇယတီနိ? ဘုဝါဒိပါဌာ.

กฺนาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ชินันโต, ชินาติ. (ประโยคว่า) ชยันโต, ชยติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดภูวาทิ.

ကျာဒီဟီ က္ဏာ-.

กฺณาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น.

ကီအာဒီဟိ လဝိသယေ က္ဏာ ဟောတိ; ကိဏန္တော, ကိဏာတိ.

กฺณาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; กิณันโต, กิณาติ.

သွာဒီဟီ က္ဏော-.

กฺโณปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น.

သုအာဒီဟိ လဝိသယေ က္ဏော ဟောတိ; သုဏမာနော, သုဏန္တော, သုဏောတိ; ကထံ သုဏာတီတိ? ကျာဒိပါဌာ.

กฺโณปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; สุณมาโน, สุณันโต, สุโณติ. (ประโยคว่า) สุณาติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดกฺยาทิ.

တနာဒိတွော-.

โอปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น.

တနာဒိတော လဝိသယေ ဩ ဟောတိ; တနောတိ.

โอปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตโนติ.

ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ-.

ตัพพะและอานียะปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม.

တဗ္ဗအနီယာ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဘာဝကမ္မေသု ဗဟုလမ္ဘဝန္တိ; ကတ္တဗ္ဗံ, ကရဏီယံ; ကတ္တဗ္ဗော ကဋော; ကရဏီယော–-ဗဟုလာ

ตัพพะและอานียะปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; กัตตัพพัง, กรณียัง; กัตตัพโพ กะโฏ, กรณีโย (กะโฏ).

ဓိကာရာ ကရဏာဒိသုပိ ဘဝန္တိ–-သိနာနီယံ, စုဏ္ဏံ; ဒါနီယော, ဗြာဟ္မဏော; သမာဝတ္တနီယော, ဂုရု; ပဝစနီယော, ဥပဇ္ဈာယော; ဥပဋ္ဌာနီယော, သိဿော.

เพราะบทว่า พหุลัง (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงแม้ในกรณะเป็นต้น; สินานียัง จุณณัง, ทานีโย พราหมโณ, สมาวัตตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปัชฌาโย, อุปัฏฐานีโย สิศโส.

ဃျဏ-.

ฆฺยณะปัจจัย.

ဘာဝကမ္မေသု ကြိယတ္ထာ ပရော ဃျဏ ဟောတိ ဗဟုလံ; ဝါကျံ, ကာရိယံ, ဝေယျံ, ဇေယျံ.

ฆฺยณะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; วากยัง, การิยัง, เวยยัง, เชยยัง.

အာဿေ စ-.

และ (แปลง) อา เป็น เอ.

အာတော ဃျဏ ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု အာဿ ဧ စ; ဒေယျံ.

ฆฺยณะปัจจัยย่อมมีในภาวและกรรมจากอาการันตธาตุ และ (แปลง) อา เป็น เอ เช่น เทยฺยํ (อันพึงให้).

ဝဒါဒီဟိ ယော-.

โยปัจจัยจากธาตุมีวทะเป็นต้น.

ဝဒါဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ယော ဟောတိ ဗဟုလမှာဝကမ္မေသု; ဝဇ္ဇံ, မဇ္ဇံ, ဂမ္မံ–-ဘုဇာန္တေ () ဘောဇ္ဇော, ဩဒနော; ဘောဇ္ဇာ, ယာဂု; ဘောဂ္ဂမညံ.

โยปัจจัยย่อมมีมากในภาวและกรรมจากกริยา (ธาตุ) มีวทะเป็นต้น เช่น วชฺชัง (อันพึงกล่าว), มชฺชัง (อันพึงดื่ม), คมฺมัง (อันพึงไป) ในที่สุดของธาตุภุชะ (ภุชฺ) เป็น โภชฺโช (อันพึงบริโภค) เช่น โอทโน (ข้าวสุก); โภชฺชา (อันพึงบริโภค) เช่น ยาคู (ข้าวต้ม); และอันพึงบริโภคอื่น ๆ.

ကိစ္စဃစ္စဘစ္စဘဗ္ဗလေယျာ-.

กิจะ, ฆัจจะ, ภัจจะ, ภัพพะ, เล็ยยะ (เป็นนิบาต).

ဧတေ သဒ္ဒါ ယပ္ပစ္စယန္တာ နိပစ္စန္တေ.

ศัพท์เหล่านี้มี ย ปัจจัยเป็นที่สุด สำเร็จรูปเป็นนิบาต.

ဂုဟာဒီဟိ ယက-.

จากธาตุ คุหะ เป็นต้น ลงปัจจัย ยะกะ.

ဂုဟာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ဘာဝကမ္မေသု ယက ဟောတိ; ဂုယှံ, ဒုယှံ, သိဿော; သိဒ္ဓါ ဧဝေတေ တဗ္ဗာဒယော ပေသာတိသဂ္ဂပတ္တကာလေသုပိ ဂမျမာနေသု သာမညေန ဝိဓာနတော–-ဟောတာ ခလု ကဋော ကတ္တဗ္ဗော, ကရဏီယော, ကာရိယော, ကိစ္စော-ဧဝံ တွယာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဟောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော, ဟောတော ဟိ ပတ္တော ကာလော ကဋကရဏေ–-ဧဝံ ဥဒ္ဓမုဟုတ္တိကေ’ပိ ဝတ္တမာနတော ပေသာဒိသု သိဒ္ဓါ ဧဝ–-တထာ အရဟေ ကတ္တရိ သတ္တိဝိသိဋ္ဌေ စ ပတီယမာနေ အာဝဿကာဓမိဏတာဝိသိဋ္ဌေဝ ဘာဝါဒေါ သိဒ္ဓါ–-ဥဒ္ဓ မုဟုတ္တိကတော-ဘောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဘောတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗံ, ဘဝံ အရဟော; ဘောတာ ဘာရော ဝဟိတဗ္ဗော, ဘဝံ သတ္တော; ဘောတာ အဝဿံ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဘောတာ နိက္ခော ဒါတဗ္ဗော.

ยะกะ ปัจจัย ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจก จากธาตุทั้งหลายมีคุหะเป็นต้น; เช่น คุยฺหํ (อันพึงซ่อน), ทุยฺหํ (อันพึงรีด), สิสฺโส (ศิษย์). ปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จแม้ในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ควรทำ (ปัตตกาละ) เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป; เช่น 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ (กตฺตพฺโพ), อันพึงกระทำ (กรณีโย), อันพึงสร้าง (การิโย), อันพึงทำ (กิจฺโจ)' ดังนี้ 'เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำ เพราะกาลที่ควรทำเสื่อมาถึงแล้ว' ดังนี้ แม้ในอรรถมีการสั่งเป็นต้นที่เป็นอนาคตกาล (อุทธังมุหุตติกะ) ก็สำเร็จแล้ว; อีกทั้ง เมื่อผู้ทำเป็นผู้ควร (อรหะ) หรือมีความสามารถพิเศษ (สัตติวิสิฏฐะ) หรือในอรรถแห่งความจำเป็น (อาวัสสิกะ) และความเป็นหนี้ (อธมณิยตา) ในภาววาจกเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว; จากอนาคตกาล: 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'ราชสมบัติอันท่านพึงครอง ท่านเป็นผู้ควร'; 'ภาระอันท่านพึงแบก ท่านเป็นผู้สามารถ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำโดยแน่นอน'; 'เหรียญอันท่านพึงให้'.

ကတ္တရိ လတုဏကာ-.

ในกัตตุวาจก ลงปัจจัย ลตุณะกะ.

ကတ္တရိ ကာရကေ ကြိယတ္ထာ လတုဏကာ ဘောန္တီ; ပဌိတာ, ပါဌကော–-ဗဟုလမိတွေဝ-ပါဒေဟိ ဟရီယတီ’တိ ပါဒဟာရကေ;’ဂလေစုပ္ပတီ’တိ ဂလေစောပကော–-သဒ္ဓေါ ဧဝ လတုအရဟေ သီလသာဓု ဓမ္မေသု စ သာမညဝိဟိတတတ္တာ; ဘဝံ ဗလု ကညာယ ပရိဂ္ဂယိတာ, ဘဝမေတံ အရဟတိ; သီလာဒိသု-ခလွပိ ဥပါဒါတာ ကုမာရကေ; ဂန္တာခေလော; မုဏ္ဍယိတာရော သာဝိဋ္ဌာယနာ ဝဓုံ ကတပရိဂဟံ.

ในกัตตุการก กิริยาลงปัจจัย ลตุณะกะ (ตุ และ ณกะ); เช่น ปฐิตา (ผู้เรียนแล้ว), ปาฐโก (ผู้เรียน). โดยมากก็เช่น 'อันเท้าพึงนำไป' คือ ปาทหารกะ (ผู้แบกด้วยเท้า); 'อันคอพึงตกไป' คือ คเลโจปกะ (ผู้ตกจากคอ). ปัจจัย ลตุณะกะ นี้สำเร็จแล้วในความหมายว่า 'ควร' และในธรรมอันดีงามมีศีลเป็นต้น เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป; 'ท่านผู้เป็นใหญ่ได้ถือเอาหญิงสาวแล้ว, ท่านย่อมควรแก่สิ่งนี้'; ในศีลเป็นต้นก็เช่น 'ผู้ถือเอาซึ่งกุมาร'; 'ผู้ไปเล่น'; 'ผู้ปลงผม, นางสาวิฏฐายนาผู้ถือเอาซึ่งเจ้าสาว'.

အာဝီ-.

อาวี-

ကြိယယတ္ထာ အာဝီ ဟောတိ ဗဟုလံ ကတ္တရိ; ဘယဒဿာဝီ–-အပ္ပဝီသယတာဉာပနတ္ထံ ဘိန္နယောဂကရဏံ; သာမညဝိဟိတတ္တာ သီလာဒိသု စ ဟောတေဝ.

กิริยาลงปัจจัย อาวี โดยมากในกัตตุการก; เช่น ภยทัสสาวี (ผู้เห็นภัย). การแยกสูตรนี้เพื่อแสดงความไม่แคบ (ความกว้างขวางของเนื้อหา); เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป จึงมีในศีลเป็นต้นด้วย.

အာသိံသာယမကော-. အာသိံသာယံ ဂမျမာနာယံ ကြိယတ္ထာ အကော ဟောတိ ကတ္တရိ;’ဇီဝတုတိ’ ဇီဝကော; နန္ဒတုတိ’ နန္ဒကော;’ဘဝတုတိ’ ဘဝကော.

ในความหมายแห่งความปรารถนา ลงปัจจัย อกะ. เมื่อความปรารถนาปรากฏอยู่ กิริยาลงปัจจัย อกะ ในกัตตุการก; เช่น 'ขอจงมีชีวิตอยู่เถิด' คือ ชีวกะ (ผู้ปรารถนาชีวิต); 'ขอจงยินดีเถิด' คือ นันทกะ (ผู้ปรารถนาความยินดี); 'ขอจงเป็นเถิด' คือ ภวกะ (ผู้ปรารถนาความเป็น).

ကရာ ဏနော-.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ.

ကရတော ကတ္တရိ ဏနော ဟောတိ;’ကရောတီ’တိ ကာရဏံ; ကတ္တရီတိ-ကိံ? ကရဏံ.

จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก; เช่น 'ผู้กระทำ' คือ การณะ (ผู้กระทำ). 'ในกัตตุการก' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นกัตตุการก ก็เป็น) กรณะ (เครื่องมือ).

ဟာတော ဝီဟိကာလေသု-.

จากธาตุ หา ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา.

ဟာတော ဝီဟိသိံ ကာလေ စဏနော ဟောတီ ကတ္တရိ; ဟာယနာ နာမ ဝီဟယော; ဟာယနော သံဝစ္ဆရော; ဝီဟိကာလေသူတိ - ကိံ? ဟာတာ.

จากธาตุ หา ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา; เช่น 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนา (ข้าวเปลือก); 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนะ (ปี). 'ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) หาตา (ผู้ละทิ้ง).

ဝီဒါ ကု -.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ.

ဝိဒသ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝိဒူ, လောကဝိဒူ.

จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิทู (ผู้รู้), โลกวิทู (ผู้รู้โลก).

ဝိတော ဉာတော-.

จากอุปสรรค วิ และธาตุ ญา.

ဝိပုဗ္ဗာ ဉာဣစ္စသ္မာ ကု ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝိည; ဝိတောတိ-ကိံ? ပညော.

จากธาตุ ญา ที่มี วิ เป็นบทหน้า ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิญญู (ผู้รู้ทั่ว). 'ที่มี วิ เป็นบทหน้า' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่มี วิ เป็นบทหน้า ก็เป็น) ปัญโญ (ผู้มีปัญญา).

ကမ္မာ-.

เมื่อมีกัมมะ (บทกรรม) เป็นบทหน้า.

ကမ္မတော ပရာ ဉာဣစ္စသ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ; သဗ္ဗည, ကာလည.

จากธาตุ ญา ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น สัพพัญญู (ผู้รู้ทั่ว), กาลัญญู (ผู้รู้กาล).

ကွစဏ-.

บางครั้งลงปัจจัย อณะ.

ကမ္မတော ပရာ ကြိယတ္ထာ ကွစိ အဏ ဟောတိ ကတ္တရိ; ကုမ္ဘကာရော, သရလာဝေါ, မဝ္တဇ္ဈာယော–-ဗဟကုလာဓိကာရာ ဣဟ န ဟောတိ, အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဟိမဝန္တံ သုဏောတိ, ဂါမံ ဂစ္ဆတိ. ကွစီတိ ကိံ? ကမ္မကရော.

จากกิริยาที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) บางครั้งลงปัจจัย อณะ ในกัตตุการก; เช่น กุมภกาโร (ช่างหม้อ), สรลาโว (ผู้ตัดลูกศร), มันตัชฌาโย (ผู้ท่องมนต์). เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ (โดยมาก) ในที่นี้จึงไม่เป็น (อณะ): 'เขาย่อมเห็นพระอาทิตย์', 'เขาย่อมได้ยินภูเขาหิมพานต์', 'เขาย่อมไปสู่บ้าน'. 'บางครั้ง' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) กัมมกโร (ผู้ทำงาน).

ဂမာ ရူ-.

จากธาตุ คม ลงปัจจัย รู.

ကမ္မတော ပရံ ဂမာ ရူ ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝေဒဂု, ပါရဂု.

จากธาตุ คม ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย รู ในกัตตุการก; เช่น เวทคู (ผู้ถึงซึ่งเวท), ปารคู (ผู้ถึงฝั่ง).

သမာနညဘဝန္တယာဒိတုပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ-.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ, อัญญะ, ภวันตะ, ยะ, ตะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ในกัมมการก ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ.

သမာနာဒီဟိ ယာဒီဟိစောပမာနေဟိ ပရာ ဒိသာ ကမ္မကာရကေ ရီရိက္ခကာ ဟောန္တိ;’ သမာနော ဝိယ ဒိဿတီ’တိ သဒီ, သဒိက္ခော, သဒိသော; အညာဒီ, အညာဒိက္ခော, အညာဒိသော; ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော; ယာဒီ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော; တျာဒီ, တျျာဒိက္ခော, တျာဒိသော –-သမာနာဒီဟီတိ ကိံ? ရုက္ခော ဝိယ ဒိဿတိ. ဥပမာနာတိ ကိံ? သော ဒိဿတိ ကမ္မေတိ ကိံ? သော ဝိယ ပဿတီ–-ရကာရာ အန္တသရာဒိလောပတ္ထာ. ကကာရော ဧကာရာဘာဝတ္ထော.

จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ เป็นต้น, ยะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ ในกัมมการก; เช่น 'ย่อมปรากฏเหมือนสมานะ' คือ สที, สทิกโข, สทิโส (เหมือนกัน); อัญญาที, อัญญาทิกโข, อัญญาทิโส (เหมือนอื่น); ภวาที, ภวาทิกโข, ภวาทิโส (เหมือนเป็น); ยาทิ, ยาทิกโข, ยาทิโส (เหมือนใด); ตยาทิ, ตยยาทิกโข, ตยาทิโส (เหมือนนั้น). 'จากศัพท์ สมานะ เป็นต้น' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) 'ย่อมปรากฏเหมือนต้นไม้'. 'ศัพท์อุปมา' นี้หมายถึงอะไร? 'ในกัมมการก' นี้หมายถึงอะไร? 'เขาย่อมเห็นเหมือนนั้น'. อักษร ร ใช้เพื่อลบสระที่สุดและสระต้น. อักษร ก ใช้เพื่อห้ามสระ เอ.

ဘာဝကာရကေသွဃဏ္ဃကာ-.

ในภาวการกและกัมมการก ลงปัจจัย อ, ฆณะ, ฆะ, กะ.

ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အဃဏ္ဃကာ ဟောန္တိ ဗဟကုလံ; အပဂ္ဂဟော, နိဂ္ဂဟော, ကရော, ဂရော, စယော, ဇယော, ရဝေါ, ဘဝေါ, ပစော, ဝစော, အန္နဒေါ, ပုရိန္ဒဒေါ, ဤသက္ကရော, ဒုက္ကရော, သုကရော–-ဃဏ-ဘာဝေ-ပါကော- ဝါဂေါ, ဘာဝေါ. ကာရကေ’ပိ သညာယံ တာဝ-’ပဇ္ဇတေ’နေနေ’တိ ပါဒေါ;’ရုဇတီ’တိ ရောဂေါ;’ဝီသတီတိ ဝေသော;’သရတိ ကာလန္တရ’န္တိ သာရော, ထိရတ္ထော;’ဒရီယန္တေ ဧတေဘီ’တိ ဒါရာ;’ဇီရယတိ ဧတေနာ’တိ ဇာရော–-အသညာယမ္ပိ-ဒါယော, ဒတ္တော; လာဘော, လဒ္ဓေါ–-ဃ-ဝကောနိပကော–-က-ပိယော, ခိပေါ, ဘုဇော, အာယုဓံ.

ในภาวะและในการก ปัจจัยทั้งหลายมี อฆณะ ฆะ และกะ เป็นต้น มีหลังกิริยาโดยมาก; เช่น อปัคคโห (การไม่ถือเอา), นิคคโห (การข่ม), กโร (ผู้ทำ), คโร (ผู้กลืน), จโย (การสะสม), ชโย (ชัยชนะ), รโว (เสียง), ภโว (ความเกิด), ปโจ (ผู้หุง), วโจ (คำพูด), อันนโท (ผู้ให้อาหาร), ปุรินทโท (ผู้ให้เมือง), อีสักกโร (ทำได้ยากเล็กน้อย), ทุกกโร (ทำได้ยาก), สุกโร (ทำได้ง่าย). ปัจจัย ฆณะ ในภาวะ: ปาโก (การหุง), วาโค (การกล่าว), ภาโว (ความมี). แม้ในการก ในความหมายที่เป็นชื่อ: 'ย่อมถึงด้วยสิ่งนี้' คือ ปาโท (เท้า); 'ย่อมเสียดแทง' คือ โรโค (โรค); 'ย่อมเข้าไป' คือ เวโส (เครื่องแต่งกาย); 'ย่อมซ่านไปตามกาลเวลา' คือ สาโร (แก่นสาร, หมายถึงความมั่นคง); 'ย่อมถูกฉีกขาดด้วยสิ่งเหล่านี้' คือ ทารา (ภรรยา); 'ย่อมทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้' คือ ชาโร (ชู้). แม้ในสิ่งที่ไม่ใช่ชื่อ: ทาโย (การให้), ทัตโต (อันให้แล้ว); ลาโภ (ลาภ), ลัทโธ (อันได้แล้ว). ปัจจัย ฆะ: วโก (หมาป่า), นิปโก (ผู้ฉลาด). ปัจจัย กะ: ปิโย (ที่รัก), ขิโป (ผู้ขว้าง), ภุโช (ผู้กิน), อาวุธัง (อาวุธ).

ဒါဓာတွိ-.

หลัง ทา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย.

ဒါဓာဟိ ဗဟုလမိ ဟောတိဘာဝကာရကေသု; အာဒိ, နိဓိ. ဝါလဓိ.

หลัง ทา และ ธา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; เช่น อาทิ (เบื้องต้น), นิธิ (ขุมทรัพย์), วาลธิ (หาง).

ဝမာဒီဟထု-.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย.

ဝမာဒိဟိ ဘာဝကာရကေသွထု ဟောတိ; ဝမထု, ဝေပထု.

หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น วมถุ (การอาเจียน), เวปถุ (การสั่น).

ကွိ-.

กวิ ปัจจัย.

ကြိယတ္ထာ ကွိ ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကာရကေသု–-ကကာရော ကာနု ဗန္ဓကာရိယတ္ထော–-အဘိဘု, သယမ္ဘု, ဘတ္တဂ္ဂံ, သလာကဂ္ဂံ, သဘာ, ပဘာ.

หลังกิริยา ลง กวิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; ก อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์; เช่น อภิภู (ผู้เป็นใหญ่ยิ่ง), สยัมภู (ผู้เป็นเอง), ภัตตัคคัง (โรงภัต), สลากัคคัง (โรงสลาก), สภา (สภา), ปภา (แสงสว่าง).

အနော-..

อน ปัจจัย.

ကြိယတ္ထာ ဘာဝကာရကေသွနော ဟောတိ; ဂမနံ, ဒါနံ, သမ္ပဒါနံ, အပါဒါနံ, အဓိကရဏံ, စလနော, ဇလနော, ကောဓနော, ကောပနော, မဏ္ဍနော, ဘုသနော.

หลังกิริยา ลง อน ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น คมนัง (การไป), ทานัง (การให้), สัมปทานัง (สัมปทาน), อปาทานัง (อปาทาน), อธิกรณัง (อธิกรณ์), จลโน (ผู้หวั่นไหว), ชลโน (ผู้รุ่งเรือง), โกธโน (ผู้โกรธ), โกปโน (ผู้กำเริบ), มัณฑโน (ผู้ประดับ), ภูสโน (ผู้ตกแต่ง).

ဣတ္ထိယမဏက္တိကယကျာ. စ-.

ในอิตถีลิงค์ ลง อ, ณะ, กติ, กะ, ยกะ, ยะ และ อน ปัจจัย.

ဣတ္ထိလိင်္ဂေ ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တ နော စ ဗဟုလံ–-အ-တိတိက္ခာ. ဝီမံသာ, ဇိဂုစ္ဆာ, ပိပါသာ, ပုတ္တီယာ, ဤဟာ, ဘိက္ခာ, အာပဒါ, မေဓာ, ဂေါဓာ–-ဏ-ကာရာ, ဟာရာ, တာရာ, ဓာရာ, အာရာ–-က္တိ-ဣဋ္ဌိ, သိဋ္ဌိ, ဘိတ္တိ, ဘတ္တိ, တန္တိ, ဘုတိ –-က- ဥဟာ, ရုဇာ, မုဒါ,–-ယက-ဝိဇ္ဇာ, ဣဇ္ဇာ–-ယ-သေယျာ, သမဇ္ဇာ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ပရိစရိယာ, ဇာဂရိယာ–-အန-ကာရဏာ, ဟာရဏာ, ဝေဒနာ, ဝန္ဒနာ, ဥပါသနာ.

ในอิตถีลิงค์ ภาวะ และในการก หลังกิริยา ลงปัจจัยมี อ เป็นต้น และลงโดยมาก; อ ปัจจัย - ติติกขา (ความอดทน), วีมังสา (ความพิจารณา), ชิคัจฉา (ความหิว), ปิปาสา (ความกระหาย), ปุตติยา (ความประพฤติเพียงดังบุตร), อีหา (ความพยายาม), ภิกขา (ภิกขา), อาปทา (ความวิบัติ), เมธา (ปัญญา), โคธา (เหี้ย). ณะ ปัจจัย - การา (การทำ), หารา (การนำไป), ตารา (ดาว), ธารา (ธารน้ำ), อารา (เหล็กแหลม). กติ ปัจจัย - อิฏฐิ (ความปรารถนา), สิฏฐิ (ความสำเร็จ), ภิตติ (ฝา), ภัตติ (ความภักดี), ตันติ (เส้นด้าย), ภูติ (ความเจริญ). กะ ปัจจัย - อูหา (ความพิจารณา), รุชา (ความเจ็บ), มุทา (ความยินดี). ยกะ ปัจจัย - วิชชา (วิชา), อิจชา (ความปรารถนา). ยะ ปัจจัย - เสยยา (ที่นอน), สมัชชา (การประชุม), ปัพพัชชา (การบวช), ปริจริยา (การบำรุง), ชาคริยา (ความตื่น). อน ปัจจัย - การณา (เหตุ), หารณา (การนำไป), เวทนา (ความเสวยอารมณ์), วันทนา (การไหว้), อุปาสนา (การเข้าไปนั่งใกล้).

ဇာဟာဟ-.

หลัง ชา และ หา ธาตุ.

ဇာဟာ ဣစ္စေတေဟိ နိ ဟောတိတ္ထိယံ; ဇာနိ, ဟာနိ.

หลัง ชา และ หา ธาตุ เหล่านี้ ลง นิ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; เช่น ชานิ (ความเสื่อม), หานิ (ความเสื่อม).

ကရာ ရိရိယော-.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย.

ကရတော ရိရိယော ဟောတိတ္ထိယံ;’ကရဏံ’ ကိရိယာ–-ကထံ ကြိယာတိ?’ကြိယာယ’န္တိ နိပါတနာ.

หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; 'การทำ' คือ กิริยา. ถามว่า กิริยา สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิบาตว่า กิริยา.

ဣကိတီ သရူပေ-.

ลง อิ และ กิติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง.

ကြိယတ္ထဿ သရူပေ’ဘိဓေယေ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဣကိတီ ဟောန္တိ; ဝစိ, ယုဓိ. ပစတိ.–-အကာရော ကကာရောတိအာဒိသု ကာရသဒ္ဒေန သမာသော, ယထာ ဧဝကာရောတိ.

เมื่อรูปของกิริยาเป็นเนื้อความที่พึงกล่าว หลังกิริยา ลง อิ และ กิติ ปัจจัย; เช่น วจิ (คำว่า วจ), ยุธิ (คำว่า ยุธ), ปจติ (คำว่า ปจติ). อ การะ ในคำว่า ก การะ เป็นต้น เป็นสมาสกับ การ ศัพท์ เหมือนคำว่า เอวการะ.

သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏိ-.

ในความหมายว่า ปกติ, เนืองๆ และ จำเป็น ลง ณี ปัจจัย.

ကြိယတ္ထာ ဏီ ဟောတိ သီလာဒိသု ပတီယမာနေသု; ဥဏှဘောဇိ, ခီရပါယီ, အဝဿကာရီ, သတတ္ဒါယီ.

หลังกิริยา ลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏ; เช่น อุณหโภชี (ผู้กินของร้อนเป็นปกติ), ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นปกติ), อวัสสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น), สตตทายี (ผู้ให้เนืองๆ).

ထာဝရိတ္တရဘင်္ဂုရဘိဒုရဘာသုရဘဿရာ-.

ถาวระ, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ.

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ သီလေ ဂမျမာနေ.

ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยการนิบาต เมื่อความหมายว่าปกติปรากฏ.

ကတ္တရိ ဘုတေ က္တဝန္တုက္တာဝီ-.

ในกัตตุการกและอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย.

ဘုတတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ က္တဝန္တုက္တာဝီ ဟောန္တီ ကတ္တရိ; ဝိဇိတဝါ, ဝိဇိတာဝီ; ဘုတေတိ အဓိကာရော ယာဝ အာဟာရတ္ထာတိ.

หลังกิริยาที่กล่าวถึงอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุการก; เช่น วิชิตวา (ผู้ชนะแล้ว), วิชิตาวี (ผู้ชนะแล้ว). บทว่า ภูเต เป็นบทตามไปจนถึงสูตรว่า อาหารัตถะ.

က္တော ဘာဝကမ္မေသု-.

ลง ต ปัจจัย ในภาวะและกัมมะ.

ဘာဝေ ကမ္မေ စ ဘုတေ က္တော ဟောတိ; အာသိတံ ဘဝတာ; ကတော ကဋော ဘဝတာ.

ในภาวะและในกัมมะที่เป็นอดีตกาล ลง ต ปัจจัย; เช่น อาสิตัง ภวตา (ท่านนั่งแล้ว), กโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว).

ကတ္တရီ စာရမှေ-.

และในกัตตุการก ในความหมายว่าเริ่ม.

ကြိယာရမ္ဘေ ကတ္တရိ က္တော ဟောတ, ယထာပတ္တဉ္စ; ပကတော ဘဝံ ကဋံ; ပကတော ကဋော ဘဝတာ; ပသုတ္တော ဘဝံ; ပသုတ္တံ ဘဝတာ.

ในการเริ่มกิริยา ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น ปกโต ภวัง กฏัง (ท่านเริ่มทำเสื่อ), ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านเริ่มทำแล้ว), ปสุตโต ภวัง (ท่านเริ่มนอน), ปสุตตัง ภวตา (การนอนอันท่านเริ่มแล้ว).

ဌာသဝသသိလိသဃိရုဟဇရဇနီဟိ-.

หลัง ฐา, สวส, สิลิส, คิ, รุห, ชร และ ชน ธาตุ.

ဌာဒီဟိ ကတ္တရိ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ; ဥပဋ္ဌိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, ဥပဋ္ဌိတော ဂုရု ဘောတာ; ဥပါသိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, ဥပါသိတော ဂုရု ဘောတာ; အနုဝုသိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, အနုဝုသိတော ဂုရု ဘောတာ; အာသိလိဋ္ဌော ဂုရုမ္ဘဝံ, အာသိလိဋ္ဌော ဂုရု ဘောတာ;

หลัง ฐา ธาตุ เป็นต้น ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น อุปัฏฐิโต ครุง ภวัง (ท่านอุปัฏฐากอาจารย์แล้ว), อุปัฏฐิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอุปัฏฐากแล้ว); อุปาสิโต ครุง ภวัง (ท่านเข้าไปนั่งใกล้อาจารย์แล้ว), อุปาสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านเข้าไปนั่งใกล้แล้ว); อนุวุสิโต ครุง ภวัง (ท่านอยู่ตามอาจารย์แล้ว), อนุวุสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอยู่ตามแล้ว); อาสิลิฏโฐ ครุง ภวัง (ท่านสวมกอดอาจารย์แล้ว), อาสิลิฏโฐ ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านสวมกอดแล้ว).

အဓိသယိတော ခဋောပိကံ ဘဝံ, အဓိသယိတာ ခဋောပိကာ ဘောတာ; အာရုဠှော ရုက္ခံ ဘဝံ, အာရုဠှော ရုက္ခော ဘာတာ; အနုဇိဏ္ဏော ဝသလိံ ဒေဝဒတ္တော, အနုဇိဏ္ဏာ ဝသလီ ဒေဝဒတ္တေန; အနုဇာတော မာဏဝကော မာဏဝိကံ, အနုဇာတာ မာဏဝိကာ မာဏဝကေန.

อธิสยิโต ขโฏปิกัง ภวัง (ท่านนอนทับเตียงแล้ว), อธิสยิตา ขโฏปิกา ภวตา (เตียงอันท่านนอนทับแล้ว); อารุฬโห รุกขัง ภวัง (ท่านขึ้นต้นไม้แล้ว), อารุฬโห รุกโข ภวตา (ต้นไม้อันท่านขึ้นแล้ว); อนุชิณโณ วสลิง เทวทัตโต (เทวทัตต์แก่ตามหญิงแพศยาแล้ว), อนุชิณณา วสลี เทวทัตเตนะ (หญิงแพศยาอันเทวทัตต์แก่ตามแล้ว); อนุชาโต มาณวโก มาณวิกัง (มาณพเกิดตามมาณวิกาแล้ว), อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกนะ (มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว).

ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စ-.

คมนัตถากัมมกกาธาเร จ.

ဂမနတ္ထတော အကမ္မကတော စ ကြိယတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ကတ္တရိ စ ယထာပတ္တဉ္စ; ဣဒမေသံ ယာတံ, ဣဟ တေ ယာတံ, ဣဟတေဟိ ယာတံ, အယံ တေဟိ ယာတော ပထော, ဣဒမေသမာသိတံ, ဣဟ တေ အာသိတာ, ဣဟ တေဟိ အာသိတံ, ဒေဝေါ စေ ဝဋ္ဌော သမ္ပန္နာ သာလယောတိ -ကာရဏ သာမဂ္ဂိသမ္ပတ္တိ ဧတ္ထာဘိမတာ.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าไป และกิริยาอกรรม กตปัจจัยมีในอาธาระและกัตตุการก และตามที่ควร คือ การไปของพวกเขานี้, การไปของท่านในที่นี้, การไปของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ทางนี้อันท่านเหล่านั้นไปแล้ว, การนั่งของพวกเขานี้, การนั่งของท่านในที่นี้, การนั่งของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ถ้าฝนตก ข้าวกล้าก็สมบูรณ์. ในที่นี้ประสงค์ความพร้อมเพรียงแห่งเหตุ.

အာဟာရတ္ထာ-.

อาหารัตถา.

အဇ္ဈောဟာရတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ; ဣဒမေသံ ဘုတ္တံ, ဣဒမေသံ ပီတံ, ဣဟ တေဟိ ဘုတ္တံ, ဣဟ တေဟိ ပီတံ, ဩဒနော တေဟိ ဘုတ္တော, ပီတမုဒကံ–-အကတ္တတ္ထော ယောဂဝိဘာဂေါ; ကထံ ပီတာ ဂါဝေါတိ?’ပီတမေသံ ဝိဇ္ဇတီ’တိပီတာ?ဗာဟုလကာ ဝါ–-ပဿိန္နောတိ ယာ ဧတ္ထ ဘုတကာလတာ တနြ က္တော; ဧဝံ ရညမ္မတော, ရညမိဋ္ဌော,ရညမ္ဗုဒ္ဓေါ, ရညံ ပူဇိတော–-ဧဝံ သီလိတော, ရက္ခိတော, ခန္တော, အာကုဋ္ဌော, ရုဋ္ဌော, ရုသိတော, အဘိဝျာဟဋော, ဒယိတော, ဟဋ္ဌော, ကန္တော, သံယတော,အမတော–-ကဋ္ဌန္တိ ဘုတတာယမေဝ; ဟေတုနော ဖလံ တွတြ ဘာဝိ.

จากกิริยาที่มีความหมายว่าบริโภค กตปัจจัยมีในอาธาระ และตามที่ควร คือ การบริโภคของพวกเขานี้, การดื่มของพวกเขานี้, การบริโภคของท่านเหล่านั้นในที่นี้, การดื่มของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ข้าวสุกอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว, น้ำอันท่านดื่มแล้ว. การแยกบทนี้มีความหมายว่าไม่เป็นกัตตุการก. โคทั้งหลายดื่มแล้วได้อย่างไร? ดื่มแล้วเพราะมีอยู่ของพวกเขานั้น หรือเพราะมีมาก. ในที่นี้ กตปัจจัยมีในอดีตกาลที่เห็นแล้ว. เช่นนี้ กษัตริย์ทรงนับถือ, กษัตริย์ทรงปรารถนา, กษัตริย์ทรงรู้, กษัตริย์ทรงบูชา. เช่นนี้ ผู้มีศีล, ผู้ถูกรักษา, ผู้อดทน, ผู้ถูกด่า, ผู้โกรธ, ผู้กำเริบ, ผู้ถูกนำไป, ผู้เป็นที่รัก, ผู้ยินดี, ผู้เป็นที่พอใจ, ผู้สำรวม, ผู้ไม่ตาย. คำว่า กตฺถํ มีในอดีตกาลเท่านั้น. ผลของเหตุในที่นี้เป็นอนาคตกาล.

တုံတာယေတဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ-.

คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ในภาวะ (ความหมาย) ของกริยาที่จะมีขึ้น เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น.

ဘဝိဿတိအတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြယတ္ထာ ဘာဝေ တုံတာယေ တဝေ ဟောန္တိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ ပတီယမာနာယံ; ကာတုံ ဂစ္ဆတိ; ကတ္တာယေ ဂစ္ဆတိ; ကာတဝေ ဂစ္ဆတိ–-ဣစ္ဆတိ ဘောတ္တုံ ကာမေတိ ဘောတ္တုန္တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓံပုနဗ္ဗိဓာနေတွိဟာပိ သိယာ ဣစ္ဆန္တော ကရောတီတိ–-ဧဝံ သက္ကောတိဘောတ္တုံ, ဇာနာတိ ဘောတ္တုံ, ဂိလာယတိ ဘောတ္တုံ, ဃဋတေ ဘောတ္တုံ, အာရဘတေ ဘောတ္တုံ, လဘတေ ဘောတ္တုံ, ပက္ကမတိ ဘောတ္တုံ, ဥဿဟတီ ဘောန္တုံ, အရဟတိ ဘောတ္တုံ, အတ္ထိ ဘောတ္တုံ, ဝိဇ္ဇတိ ဘောတ္တုံ, ဝဋ္ဋတိ ဘောတ္တုံ, ကပ္ပတိ ဘောတ္တုန္တိ–-တထာ ပါရယတိ ဘောတ္တုံ, ပဟု ဘောတ္တုံ, သမတ္ထော ဘောတ္တုံ, ပရိယတ္တော ဘောတ္တုံ, အလံ ဘောတ္တုန္တိ; ဘဝတိဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ–-တထာ ကာလော ဘောတ္တုံ, သမယော ဘောတ္တုံ, ဝေလာ ဘောတ္တုန္တိ–-ယထာ-ဘောတ္တုမနော, သောတုံ သောတော, ဒဋ္ဌုံ စက္ခု. ယုဇ္ဈိတုံ ဓနု, ဝတ္တု ဇဠော, ဂန္တုံ မနော, ကတ္တုမလသောတိ–-ဥစ္စာရဏန္တု ဝတ္တာယတ္တံ–-ဘာဝေတိ ကိံ? ကရိဿာမိတိ ဂစ္ဆတိ; ကြိယာယန္တိ ကိံ? ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ; တဒတ္ထာယန္တိ ကိံ ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ.

ในความหมายของกริยาที่จะมีขึ้น (อนาคตกาล) จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ (ปัจจุบันกาล) คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้นที่ปรากฏอยู่; เช่น ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ –- “ปรารถนาเพื่อฉัน, ใคร่เพื่อฉัน” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว การบัญญัติซ้ำในที่นี้ก็อาจมีได้ว่า “ผู้ปรารถนาย่อมทำ” ดังนี้ –- เช่นนี้ ย่อมสามารถเพื่อฉัน, ย่อมรู้เพื่อฉัน, ย่อมป่วยเพื่อฉัน, ย่อมพยายามเพื่อฉัน, ย่อมเริ่มเพื่อฉัน, ย่อมได้เพื่อฉัน, ย่อมหลีกไปเพื่อฉัน, ย่อมพากเพียรเพื่อฉัน, ย่อมควรเพื่อฉัน, ย่อมมีเพื่อฉัน, ย่อมปรากฏเพื่อฉัน, ย่อมสมควรเพื่อฉัน, ย่อมเหมาะสมเพื่อฉัน –- อีกทั้ง ย่อมสามารถเพื่อฉัน, สามารถเพื่อฉัน, ผู้สามารถเพื่อฉัน, เพียงพอเพื่อฉัน, พอแล้วเพื่อฉัน; เพราะความเป็นไปได้ของคำว่า “มี” ในทุกที่ –- อีกทั้ง เวลาเพื่อฉัน, สมัยเพื่อฉัน, กาลเพื่อฉัน –- เช่น ใจเพื่อฉัน, หูเพื่อฟัง, ตาเพื่อเห็น. ธนูเพื่อรบ, คนโง่เพื่อพูด, ใจเพื่อไป, ความเกียจคร้านเพื่อทำ –- ส่วนการออกเสียงขึ้นอยู่กับผู้พูด –- “ในภาวะ” คืออะไร? “เราจักทำ” ดังนี้แล้วจึงไป; “ในกริยา” คืออะไร? “เราจักขอ” ดังนี้แล้วจึงมีชฎา; “เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น” คืออะไร? “ข้าวสำหรับบริโภคจักมีแก่ท่านผู้จักไป.”

ပဋိသေဓေ’လံခလူနံ တူနက္တွာနက္တွာ ဝါ-.

ในการห้าม คำว่า อลํ และ ขลุ หรือ ตุน, กตฺวา, อนกฺตฺวา ย่อมมี.

အလံခလုသဒ္ဒါနံ ပဋိသေဓတ္ထာနံပယောဂေ တုနာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ဘာဝေ; အလံ သောတုန, ခလု သောတုန; အလံ သုတွာန, ခလု သုတွာန; အလံ သုတွာ, ခလု သုတွာ; လံ သုတေန, ခလု သုတေန–-အလံ ခလူနန္တိ ကိံ? မာ ဟောတု; ပဋိသေဓေတိ ကိံ? အလံကာရော.

ในการใช้คำว่า อลํ และ ขลุ ซึ่งมีความหมายเป็นการห้าม คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) หรือ; เช่น อลํ โสตุน (พอแล้วเพื่อฟัง), ขลุ โสตุน (แท้จริงเพื่อฟัง); อลํ สุตฺวาน (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวาน (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุตฺวา (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวา (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุเตน (พอแล้วด้วยการฟัง), ขลุ สุเตน (แท้จริงด้วยการฟัง) –- “อลํ และ ขลุ” คืออะไร? “อย่าได้มีเลย”; “ในการห้าม” คืออะไร? “เครื่องประดับ.”

ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာနံ-.

ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกันในอดีต.

ဧကော ကတ္တာ ယေသံ ဝျာပါရာနံ တေသုယော ပုဗ္ဗော တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ တုနာဒယော ဟောန္တိ ဘာဝေ; သောတုန ယာတိ, သုတွာန, သုတွာဝါ–-ဧကကတ္တုကာနန္တိ ကိံ ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယညဒတ္တော ဝဇတိ; ပုဗ္ဗာတိ ကိံ? ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ–-အပ္ပတ္တွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော, အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီတိ ဘုဓာတုဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ စ ဂမျတေ. ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတီတိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓမာဘိက္ခညန္တု ဒိဗ္ဗစနာဝဂမျတေ–-ကထံ ဇီဝဂါဟံ အဂါဟသိ, ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆန္တီတိအာဒိ? ဃဏန္တေန ကြိယာဝိသေသနေန သိဒ္ဓံ; ယထာ ဩဒနပါကံ သယတီတိ.

กริยาใดมีประธานตัวเดียวกัน กริยาที่เกิดก่อนนั้น คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น; เช่น ไปเพื่อฟัง, ฟังแล้ว, หรือฟังแล้ว –- “ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกัน” คืออะไร? “เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป”; “ในอดีต” คืออะไร? “ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย” –- “ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำข้ามภูเขา” ดังนี้ เพราะความเป็นไปได้ของธาตุ “ภู” ในทุกที่ ความเป็นประธานตัวเดียวกันและความเป็นอดีตกาลย่อมปรากฏ. “ฉันแล้ว ฉันแล้ว ย่อมไป” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว ส่วนความซ้ำซากย่อมปรากฏด้วยคำพูดซ้ำ –- “ท่านจับเป็นได้อย่างไร, ไปโดยการไหวตัว” เป็นต้น? สำเร็จด้วยวิเสสนะของกริยาที่ลงท้ายด้วย ณ; เช่น “ย่อมนอนโดยการหุงข้าว.”

န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ-.

คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธานในปัจจุบันกาล.

စတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ န္တော ဟောတိ ကတ္တရိ; တိဋ္ဌန္တော.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐนฺโต (ผู้ยืนอยู่).

မာနော-.

คำลงท้าย มาน.

ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ မာနော ဟောတိ ကတ္တရိ; တိဋ္ဌမာနော.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐมาโน (ผู้กำลังยืนอยู่).

ဘာဝကမ္မေသု -.

ในภาวะและกรรม.

ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ မာနော ဟောတိ; ဌီယမာနံ, ပစ္စမာနော ဩဒနော.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในภาวะและกรรม; เช่น ฐียมานํ (อันเขายืนอยู่), ปจฺจมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขากำลังหุงอยู่).

တေ ဿပုဗ္ဗာနာဂတေ-.

คำลงท้ายเหล่านั้นที่มี สฺส นำหน้าในอนาคตกาล.

အနာဂတတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယန္ထာ တေ န္တမာနာ ဿပုဗ္ဗာ ဟောန္တိ; ဌဿန္တော, ဌဿမာနော, ဌိသိဿမာနံ, ပစ္စဿမာနော ဩဒနော.

จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของอนาคตกาล คำลงท้าย นฺต และ มาน เหล่านั้น ย่อมมี สฺส นำหน้า; เช่น ฐสฺสนฺโต (ผู้จักยืนอยู่), ฐสฺสมาโน (ผู้จักกำลังยืนอยู่), ฐิสิสฺสมานํ (อันเขาจักยืนอยู่), ปจฺจสฺสมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขาจักกำลังหุงอยู่).

ဏွာဒယော-.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น.

ကြိယတ္ထာ ပရေ ဗဟကုလံ ဏွာဒယော ဟောန္တိ; စာရု, ဒါရု.

คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น ย่อมมีมากหลังกริยา; เช่น จารุ (งาม), ทารุ (ไม้).

ခဇယာနမေကဿရောဒိ ဒွေ-.

พยางค์แรกที่มีสระเดียวของคำที่ลงท้ายด้วย ข, ช, ย ย่อมซ้อนกันสองครั้ง.

ခဆသပ္ပစ္စယန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ; တိတိက္ခာ, ဇိဂုစ္ဆာ, ဝီမံသာ.

รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกของกริยาที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ข, ฉ, ส ย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ติติกฺขา (ความอดทน), ชิคุจฺฉา (ความรังเกียจ), วีมํสา (การพิจารณา).

ပရောက္ခာယဉ္စ-.

และในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว.

ပရောက္ခာယံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ; ဇဂါမ–-စကာရော အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော; တေနညတြာပိ ယထာဂမံ.

ในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ชคาม (ได้ไปแล้ว) –- อักษร จ เป็นอรรถที่รวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้; ด้วยเหตุนั้น ในที่อื่นก็ย่อมเป็นไปตามคัมภีร์.

ဇဟာတိ, ဇဟိတဗ္ဗံ, ဇဟိတုံ, ဒဒ္ဒလ္လတိ, ဝင်္ကမတိ–-လောလုပေါ, မောမုဟောတိ ဩတ္တံ’တဒမိနာဒိ’ ပါသာ.

ย่อมละ, อันพึงละ, เพื่อละ, ย่อมรุ่งเรือง, ย่อมคดเคี้ยว, ผู้โลภมาก, ย่อมหลงใหล, อตฺตํ, ตทมินาทิ, ปาสา.

အာဒိသ္မာ သရာ-.

จากสระที่อยู่ต้น.

အာဒိဘုတာ သရာ ပရမေကဿရံ ဒွေ ဟောတိ; အသိသိသတိ–-အာဒိသ္မာတိ ကိံ? ဇဇာဂါရ; သရာတိ ကိံ? ပပါစ.

สระที่อยู่ต้นย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น อสิสิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อกิน) –- “จากสระที่อยู่ต้น” คืออะไร? ชชาคาร (ได้ตื่นแล้ว); “สระ” คืออะไร? ปปาจ (ได้หุงแล้ว).

န ပုန-.

ไม่ซ้ำอีก.

ဂံ ဒွိဘုတံ န တံ ပုန ဒွတ္တမာပဇ္ဇတေ; တိတိက္ခသတိ, ဇိဂုစ္ဆိသတိ.

พยางค์ที่ซ้อนกันสองครั้งแล้ว ย่อมไม่ซ้อนกันสองครั้งอีก; เช่น ติติกฺขสติ (ย่อมปรารถนาเพื่ออดทน), ชิคุจฺฉิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อรังเกียจ).

ယထိဋ္ဌံ သျာဒိနော-.

ตามที่ปรารถนาของคำที่ลงท้ายด้วย สฺย เป็นต้น.

သျာဒျန္တဿ ယထိဋ္ဌမေကဿရမာဒိဘုတမညံ ဝါ ယထာဂမံ ဒွိတ္တမာပဇ္ဇတေ; ပုပုတ္တိယိသတိ, ပုတိတ္တီယိသတီ, ပုတ္တီယိယိသတိ.

พยางค์ที่มีสระเดียวซึ่งอยู่ต้น หรือพยางค์อื่นของธาตุที่ลงท้ายด้วยปัจจัยมี สฺย เป็นต้น ย่อมถึงความเป็นทวิภาวะ (ซ้อน) ตามต้องการ หรือตามอาคม; เช่น ปุปุตฺติยิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ.

ရဿော ပုဗ္ဗဿ-.

สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ.

စိတ္တေ ပုဗ္ဗဿလရော ရဿော ဟောတိ; ဒဒါတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ; เช่น ททาติ.

လောပေါ’နာဒိဗျဉ္ဇနဿ-.

การลบพยัญชนะที่มิใช่ตัวต้น.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿာဒိတော’ညဿဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ; အသိသိသတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) ย่อมมีการลบพยัญชนะอื่นนอกจากพยัญชนะตัวต้นของพยางค์หน้า; เช่น อสิสิสติ.

ခဇသေသွဿိ -.

ในเพราะ ข ฉ และ ส, อะ (ของพยางค์หน้าเป็น อิ).

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ အဿ ဣ ဟောတိ ခဆသေသု; ပိပါသတိ–-ခဆ သေသူတိ ကိံ? ဇဟာတိ; အဿာတိ ကိံ? ဗုဘုက္ခတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อะของพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ปิปาสติ. ถามว่า: "ในเพราะ ข ฉ และ ส" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ชหาติ. ถามว่า: "อะ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น พุพฺภุกฺขติ.

ဂုပိဿုဿ -.

อุของกุปธาตุ (เป็น อิ).

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဂုပိဿ ဥဿ ဣ ဟောတိ ခဆသေသု; ဇိဂုစ္ဆတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อุของกุปธาตุในพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ชิคุจฺฉติ.

စတုတ္ထဒုတိယယာနံ တတိယပဌမာ-.

การเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ แห่งพยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ; ဗုဘုက္ခတိ. စိစ္ဆေဒ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ); เช่น พุพฺภุกฺขติ, จิจฺเฉท.

ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ-.

การเป็นพยัญชนะวรรค จะ แห่งพยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ ကဝဂ္ဂဟာနံ ဝဝဂ္ဂဇာဟောန္တိ ယထာ က္ကမံ; စုကောပ, ဇဟာတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะวรรค จะ ตามลำดับ; เช่น จุโกป, ชหาติ.

မာနဿဝီ ပရဿ စ မံ-.

การเป็น วี แห่งมานธาตุ และการเป็น มํ แห่งพยางค์หลัง.

ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿမာနဿ ဝီ ဟောတိ, ပရဿစ မံ; ဝီမံသတိ.

เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) มานธาตุในพยางค์หน้าเป็น วี และพยางค์หลังเป็น มํ; เช่น วีมํสติ.

ကိတဿာသံသယေတိ ဝါ-.

การเป็น วา (ติ หรือ จิ) แห่งกิตธาตุ ในความไม่สงสัย.

သံသယတော’ညသ္မိံ စတ္တမာနဿဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ကိတဿဝါတိ ဟောတိ; တိကိစ္ဆတိ. စိကိစ္ဆတိ–-အသံသယေတိ ကိံ? ဝိစိကိစ္ဆတိ.

ในความหมายอื่นนอกจากความสงสัย เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) กิตธาตุในพยางค์หน้าเป็น วา (คือ ติ หรือ จิ); เช่น ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ. ถามว่า: "ในความไม่สงสัย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น วิจิกิจฺฉติ.

ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉောပ္ပစ္စယေ-.

การเป็น เอ และ โอ แห่งอิวรรณะและอุวรรณะ ในเพราะปัจจัย.

ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေ; စေတဗ္ဗံ, နေတဗ္ဗံ, သောတဗ္ဗံ, ဘဝိတဗ္ဗံ.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในเพราะปัจจัย; เช่น เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ.

လဟုဿုပန္တဿ-.

แห่งอิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย.

လဟုဘုတဿ ဥပန္တဿ ယုဝဏ္ဏဿ ဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဧသိတဗ္ဗံ, ကောသိတဗ္ဗံ–-လဟုဿာတိကိံ? ဓူပိတာ; ဥပန္တဿာတိ-ကိံ? ရုန္ဓတိ.

อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ; เช่น เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ. ถามว่า: "ที่เป็นลหุ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ธูปิตา. ถามว่า: "ที่เป็นตัวรองสุดท้าย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น รุนฺธติ.

အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ -.

การเป็น อา แห่ง อะ ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ဏကာရာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ပရေ ဥပန္တဿ အကာရဿ အာဟောတိ; ကာရကော.

เมื่อปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง อะอักษรที่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น อา; เช่น การโก.

န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု-.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม.

တေ ဉောအာ ကာနုဗန္ဓေ နာဂမေ စ န ဟောန္တိ; စိတော, သုတော, ဒိဋ္ဌော, ပုဋ္ဌော–-နာဂမေ ဝနာဒိနာ. –-စိနိတဗ္ဗံ, ဝိနိတုံ; သုဏိတဗ္ဗံ, သုဏိတုံ; ပါပုဏိတဗ္ဗံ, ပါပုဏိတုံ; ဓုနိတဗ္ဗံ, ဓုနိတုံ, ဓုနနံ, ဓုနယိတဗ္ဗံ, ဓုနာပေတဗ္ဗံ, ဓုနယိတုံ,ဓုနာပေတုံ, ဓုနယနံ, ဓုနာပနံ, ဓုနယတိ, ဓုနာပေတိ; ပီနေတဗ္ဗံ, ပီနယိတုံ, ပီနနံ, ပီနိတုံ, ပီနယတိ; သုနောတိ; သိနောတိ; ဒုနောတိ; ဟိနောတိ; ပဟိဏိတဗ္ဗံ, ပဟိဏိတုံ, ပဟိဏနံ.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ. (ส่วนในกรณีอาคม) เช่น จินิตพฺพํ, วินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ, ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ, ธุนาเปตุํ, ธุนยนนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิตพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ.

ဝါ ကွဝိ-.

(การห้ามนั้น) ย่อมมีบ้างในบางที่.

တေ ကွစိ ဝါ န ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု; မုဒိတော မောဒိတော; ရုဒိတံ, ရောဒိတံ.

การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่ถูกห้าม ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น มุทิโต (และ) โมทิโต, รุทิตํ (และ) โรทิตํ.

အညတြာပိ-.

แม้ในที่อื่น.

ကာနုဗန္ဓနာဂမတော’ညသ္မိမ္ပိ တေ ကွစိ န ဟောန္တိ; ခိပကော, ပနုဒနံ, ဝဓကော.

แม้ในที่อื่นนอกจากปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และนอกจากอาคม การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่มี; เช่น ขิปโก, ปนุทนํ, วธโก.

ပျေ သိဿာ-.

การเป็น อา แห่ง ส อักษร ในเพราะ ปฺย ปัจจัย.

သိဿ အာတိ ပျာဒေသေ; နိဿာယ.

ส เป็น อา ในการอาเทศเป็น ปยะ; นิสสายะ.

ဉောနမယဝါ သရေ-.

เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ เมื่อสระอยู่หลัง.

သရေ ပရေ ဉောနမယဝါ ဟောန္တိ; ဇယော, ဘဝေါ–-သရေတိ ကိံ? ဇေတိ; အနုဘောတိ.

เมื่อสระอยู่หลัง เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ; ชโย, ภโว—สระ ดังนี้หรือ? เชติ; อนุโภติ.

အာယာဝါ ဏာနုဗန္ဓေ-.

เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ဉောနမာယာဝါ ဟောန္တိ သရာဒေါဏာနုဗန္ဓေ; နာယယတိ, ဘာဝယတိ. သယာပေတွာတိအာဒိသုရဿတ္တံ.

เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ซึ่งขึ้นต้นด้วยสระ; นายยติ, ภาวยติ. ในคำว่า สยาเปตฺวา เป็นต้น มีความเป็นรัสสะ.

အာဿာဏာပိမှိ ယုက-.

ลง ยุก อาคม หลังสระ อา ในเพราะ ณาปิ ปัจจัย.

အာကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ယုက ဟောတိ ဏာပိတော’ညသ္မိံ ဏာနုဗန္ဓေ; ဒါယကော–-ဏာနုဗန္ဓေတွေဝ? ဒါနံ. အဏာပိမှီတိ ကိံ? ဒါပယတိ.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณาปิ; ทายโก. ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์เท่านั้นหรือ? ทานํ. คำว่า อณาปิมหิ (ในปัจจัยอื่นจาก ณาปิ) ทำไม? ทาปยติ.

ပဒါဒီနံ ကွစိ-.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง.

ပဒါဒီနံ ယုက ဟောတိ ကွစိ; နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, နိပဇ္ဇိတုံ, နိပဇ္ဇနံ, ပမဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ပမဇ္ဇိတုံ, ပမဇ္ဇနံ–-ကွစီတိ ကိံ? ပါဒေါ.

ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง; นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ, นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) ทำไม? ปาโท.

မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ-.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง.

ရုဓာဒီနံ ကွစိ မံ ဝါ ဟောတိ; ရုန္ဓိတုံ, ရုဇ္ဈိတုံ–-ကွစိတွေဝ? နိရောဓော.

ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง; รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) เท่านั้นหรือ? นิโรโธ.

ကွမှိ လောပေါ’န္တဗျဉ္ဇနဿ-.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย.

အန္တဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ ကွမှိ;’ဘတ္တံ ဃသန္တိ, ဂဏှန္တိ ဝါဧတ္ထာ’တိ ဘတ္တဂ္ဂံ.

ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย; ชื่อว่า ภตฺตคฺคํ เพราะเป็นที่ที่เขากินหรือรับซึ่งภัต.

ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ-.

แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ.

ကြိယတ္ထာနမန္တဗျဉ္ဇနဿ ပရရူပံ ဟောတိ ယကာရတော’ညသ္မိံ ဗျဉ္ဇနေ; ဟေတ္တဗ္ဗံ; ဗျဉ္ဇနေတိ ကိံ? ဘိန္ဒိတဗ္ဗံ. အယကာရေတိ ကိံ? ဘိဇ္ဇတိ.

พยัญชนะที่สุดธาตุ แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ย การ; เหตฺตพฺพํ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) ทำไม? ภินฺทิตพฺพํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) ทำไม? ภิชฺชติ.

မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ-.

แปลง ม และ น เป็นนิคคหิต.

မကာရနကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ နိဂ္ဂဟီတံ ဟောတယယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ; ဂန္တဗ္ဗံ, ဇင်္ဃာ. ဗျဉ္ဇနေတွေဝ? ဂမနံ; အယ ကာရေတွေဝ? ဂမျတေ.

พยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น ม และ น แปลงเป็นนิคคหิต ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ; คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? คมนํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) เท่านั้นหรือ? คมฺยเต.

န ဗြူဿော-.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ.

ဗြူဿ ဩ န ဟောတိ ဗျဉ္ဇနေ; ဗြူမိ. ဗျဉ္ဇနေတွေဝ? အဗြဝိ.

ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะ; พฺรูมิ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? อพฺรวิ.

ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ-.

แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์.

ဃာနုဗန္ဓေ စကာရဇကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ကဂါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဝါကျံ, ဘာဂျံ.

ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลงพยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ; วากฺยํ, ภาคฺยํ.

ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์.

ဟနဿ ဃာတော ဟောတိ ဏာနုဗန္ဓေ; အာဃာတော.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์; อาฆาโต.

ကွိမှီ ဃော ပရိပစ္စသမောဟိ-.

แปลง หน ธาตุ เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย หลัง ปริ ปติ ส สํ และ โอ.

ပဌျာဒီဟိ ပရဿဟနဿဃော ဟောတိ ကွိမှိ; ပလိဃော, ပဋိဃော, အဃံ-ရဿတ္တံ နိပါတနာ;သံဃော, ဩဃော.

แปลง หน ธาตุ ที่อยู่หลัง ปติ เป็นต้น เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย; ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ (เป็นรัสสะด้วยนิปาตนะ), สงฺโฆ, โอโฆ.

ပရဿ ဃံ သေ-.

แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย.

ဒွိတ္တေ ပရဿ ဟနဿ ဃံ ဟောတိ သေ; ဇိဃံသာ.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย; ชิฆํสา.

ဇိဟရာနံ ဂိံ-.

แปลง ชิ และ หร ธาตุ เป็น คิมฺ.

ဒွိတ္တေ ပရေသံ ဇိဟရာနံ ဂိံ ဟောတိ သေ; ဝိဇိဂိံသာ, ဇိဂိံသာ.

เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง ชิ และ หร ธาตุ ตัวหลัง เป็น คิมฺ ในเพราะ ส ปัจจัย; วิชิคึสา, ชิคึสา.

ဓာဿ ဟော-.

แปลง ธา ธาตุ เป็น ห.

ဒွိတ္တေ ပရဿ ဓာဿ ဟ ဟောတိ; ဒဟတိ.

หะ ย่อมมี แก่ ธา ตัวหลัง ในการซ้อนสอง; ทหติ.

ဏိမှိ ဒီဃော ဒုသဿ-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย.

ဒုသဿဒီဃော ဟောတိ ဏိမှီ; ဒူသိတော–-ဏိမှီတိ ကိံ? ဒုဋ္ဌော.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย; ทูสิโต. บทว่า ณิมฺหิ ว่าอย่างไร? ทุฏฺโฐ.

ဂုဟိဿ သရေ-

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ.

ဂုဟိဿ ဒီဃော ဟောတိ သရေ; နိဂုဟနံ–-သရေတိ ကိံ? ဂုယှံ.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ; นิคูหนํ. บทว่า สเร ว่าอย่างไร? คุยฺหํ.

မုဟဗဟာနဉ္စ တေ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ-.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ และ พหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย.

မုဟဗဟာနံ ဂုဟိဿ စ ဒီဃော ဟောတိ တကာရာဒေါ ကာနုဗန္ဓေတွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; မူဠှော, ဗာဠေဟာ, ဂုဠှော–-နေတိ ကိံ? မုယဟတိ. ကာနုဗန္ဓေတိ ကိံ? မု-ဟိတဗ္ဗံ. အတွေတိ ကိံ? မုယှိတွာန, မုယှိတွာ, ကာနုဗန္ဓေတွေတိ အယမဓိကာရော ယာဝ သာသဿသိသွေ‘‘တိ.

ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ พหะ และ คุหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; มูฬฺโห, พาฬฺโห, คุฬฺโห. บทว่า น (เว้น) ว่าอย่างไร? มุยฺหติ. บทว่า กานุพนฺเธ ว่าอย่างไร? มุหิตพฺพํ. บทว่า อตฺเว (เว้นตเว) ว่าอย่างไร? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา. บทว่า กานุพนฺเธตฺเว นี้ เป็นอธิการไปจนถึงสูตรว่า สาสสฺสสิสฺเว.

ဝဟဿုဿ-.

อุสสะ ย่อมมี แก่ วหะ.

ဝဟဿ္ौဿ ဒီဃော ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; စူဠှော.

อุสสะ และ ทีฆะ ย่อมมี แก่ วหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; จูฬฺโห.

ဓာဿ ဟိ-.

หิ ย่อมมี แก่ ธา.

ဓာ ဓာရဏေနိမဿ ဟိ ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာ ဝဇ္ဇိတေ; နိဟိတော, နိဟိတဝါ.

หิ ย่อมมี แก่ ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; นิหิโต, นิหิตวา.

ဟမာဒိရာနံ လောပေါ’န္တဿ -.

การลบที่สุด ย่อมมี แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด.

ဟမာဒီနံ ရကာရန္တာနံ ဝါန္တဿလောပေါ ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; ဂတော, ခတော, ဟတော, မတော, တတော, သညတော, ရတော, ကတော–-တေတွေစ? ဂမျတေ. ကာနုဗန္ဓေတွေဝ. ဂန္တဗ္ဗံ. အတွေတွေဝ? ဂန္တွာန, ဂန္တွာ.

การลบที่สุด ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต. ใน ต ปัจจัย และ ตเว ปัจจัย เล่า? คมฺยเต. ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์เท่านั้น? คนฺตพฺพํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา.

ဝစာဒိနံ ဝဿုဋ ဝါ-.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง.

ဝစာဒီနံ ဝဿ ဝါ ဥဋ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဥတ္တာ, ဝုတ္တံ; ဥတ္ထံ, ဝုတ္ထံ; အတွေတွေဝ? ဝတွာန, ဝတွာ.

ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อุตฺตา, วุตฺตํ; อุตฺถํ, วุตฺถํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วตฺวาน, วตฺวา.

အဿု-.

อ เป็น อุ.

ဝစာဒီနမဿ ဥ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဝုတ္တံ, ဝုတ္ထံ.

อ ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุตฺตํ, วุตฺถํ.

ဝဒ္ဓဿ ဝါ-.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง.

ဝဒ္ဓဿ အဿ ဝါ ဥ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဝုဒ္ဓေါ, ဝဒ္ဓေါ–-အတွေတွဝ? ဝဒ္ဓိတွာန; ဝဒ္ဓိတွာ. ကထံ ဝုတ္တီတိ?’ဝုတ္တိ မတ္တေ’တိ. နိပါတနာ; ဝတ္တီတိ ဟောတေဝ ယထာလက္ခဏံ.

อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุทฺโธ, วฑฺโฒ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วฑฺฒิตฺวาน, วฑฺฒิตฺวา. คำว่า วุตฺติ สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยนิปาตนะว่า วุตฺติ มตฺเต. ส่วนคำว่า วตฺติ ย่อมมีตามลักษณะ.

ယဇဿယဿ ဋိယီ-.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ.

ယဇဿ ယဿ ဋိယီ ဟောန္တီ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဣဋ္ဌံ, သိဋ္ဌံ, အတွေတွေဝ? ယဇိတွာန, ယဇိတွာ.

ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อิฏฺฐํ, สิฏฺฐํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา.

ဌာဿိ-.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา.

ဌာဿိ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဌိတော. အတွေတွေဝ? ဌတွာန, ဌတွာ.

อิ ย่อมมี แก่ ฐา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ฐิโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ฐตฺวาน, ฐตฺวา.

ဂါပါနမိ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဂီတံ, ပီတံ. အတွေတွေဝ? ဂါယိတွာ; နိစ္စံ ယာဂမော; ပါဿ တု ပီတွာနိ ဗဟုလာဓိကာရာ.

อิ ย่อมมี แก่ คา และ ปา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; คีตํ, ปีตํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คายิตฺวา; ย อาคม ย่อมมีเป็นนิตย์. ส่วนของ ปา เป็น ปีตฺวานิ เพราะอธิการแห่งพหุละ.

ဇနိဿာ-.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ.

ဇနိဿ အာ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဇာတော. အတွေတွေဝ? ဇနိတွာ.

อา ย่อมมี แก่ ชนิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ชาโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ชนิตฺวา.

သာသဿသိသွာ-.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง.

သာသဿ ဝါ သိသှောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; သိဋ္ဌံ, သတ္ထံ; သိဿော, သာသိယော. အတွေတွေဝ? အနုသာသိတွာန.

สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; สิฏฺฐํ, สตฺถํ; สิสฺโส, สาสิโย. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? อนุสาสิตฺวาน.

ကရဿာတဝေ-.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย.

ကရဿအာ ဟောတိ တဝေ; ကာတဝေ.

อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย; กาตเว.

တုံတုနတဗ္ဗေသုဝါ-.

ในเพราะปัจจัยคือ ตุํ ตุนา และ ตพฺพะ [มีการแปลง] บ้าง

တုမာဒိသု ဝါ ကရဿာ ဟောတိ; ကာတုံ, ကတ္တုံ, ကာတုန, ကတ္တုန; ကာတဗ္ဗံ, ကတ္တဗ္ဗံ.

ในเพราะปัจจัยมี ตุํ เป็นต้น แปลง [อ] ของ กรธาตุ เป็น อา บ้าง; กาตุํ, กตฺตุํ, กาตุนา, กตฺตุนา; กาตพฺพํ, กตฺตพฺพํ.

ဉဿ နေ ဇာ-.

แปลง ญ (ธาตุ) เป็น ชา ในเพราะ น (ปัจจัย).

ဉဓာတုဿ ဇာ ဟောတိ နကာရေ; ဇာနိတုံ, ဇာနတ္တော. နေတိ ကိံ? ဉာတော.

แปลง ญ ธาตุ เป็น ชา ในเพราะ น การ; ชานิตุํ, ชานนฺโต. 'ในเพราะ น' เพื่ออะไร? ญาโต.

သကာပါနံ ကုက္ကု ဏေ-.

ในเพราะ ณะ (ปัจจัย) [ลง] กุกกุ [อาคม] ท้าย สก และ อาป (ธาตุ).

သကအာပါနံ ကုက္ကု ဣစ္စေတေ အာဂမာ ဟောန္တိ ဏကာရေ. သက္ကုဏန္တော, ပါပုဏန္တော; သက္ကုဏောတိ, ပါပုဏောတိ. ဏေတိ ကိံ? သက္ကောတိ, ပါပေတိ.

กุกกุ อาคมเหล่านี้ ย่อมลงในเพราะ ณะ การ ท้าย สก และ อาป (ธาตุ); สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต; สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. 'ในเพราะ ณะ' เพื่ออะไร? สกฺโกติ, ปาเปติ.

နိတော စိဿ ဇော-.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ.

နိသ္မာ ပရဿ စိဿ ဆော ဟောတိ; နိစ္ဆယော.

เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ; นิจฺฉโย.

ဇရသဒါနမိမ ဝါ-.

แปลง [ที่สุด] ของ ชร และ สท (ธาตุ) เป็น อีมะ บ้าง.

ဇရသဒါနမန္တသရာ ပရော ဤမ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဇီရဏာ, ဇီရတိ, ဇီရာပေတိ; နိသီဒိတဗ္ဗံ, နိသီဒနံ, နိသီဒိတုံ, နိသီဒတိ–-ဝါတိ ကိံ? ဇရာ, နိသဇ္ဇာ;’ဤမ ဝေတိ ယောဂဝိဘာဂါ အညေသမ္ပိ?အဘိရထ, သံယောဂါဒိလောပေါ’တ္ထဿ.

เบื้องหลังสระที่สุดของ ชร และ สท (ธาตุ) แปลงเป็น อีมะ บ้าง; ชีรณา, ชีรติ, ชีราเปติ; นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ. 'วา' เพื่ออะไร? ชรา, นิสชฺชา. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อีมะ วา' แม้ในธาตุอื่น [ก็มีการแปลง] หรือ? อภิรถะ, การลบพยัญชนะต้นสังโยคของ อตฺถ (ธาตุ).

ဒိသဿ ပဿဒဿဒသ္ဒဒက္ခာ-.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส, ทสฺส, ทส, ทท, ทกฺข.

ဒိသဿ ပဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ; ဝိပဿနာ, ဝိပဿိတုံ, ဝိပဿတိ; သုဒဿီ, ပိယဒဿီ, ဓမ္မဒဿီ, သုဒဿံ, ဒဿနံ, ဒဿေတိ; ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဒဋ္ဌာ, ဒဋ္ဌုံ, ဒုဒ္ဒသော, အဒ္ဒသ; အဒ္ဒါ, အဒ္ဒံ; အဒ္ဒက္ခိ, ဒက္ခိဿတိ–-ဝါတွေဝ? ဒိဿန္တိ ဗာလာ.

แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส เป็นต้น บ้าง; วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ; สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ; ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส; อทฺทา, อทฺทํ; อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ. 'วา' เพื่ออะไร? ทิสฺสนฺติ พาลา.

သမာနာ ရော ရီရိက္ခကေသု -.

แปลง [ทิส ธาตุ] เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย) เบื้องหลัง สมาน (ศัพท์).

သမာနသဒ္ဒတော ပရဿ ဒိသဿ ရ ဟောတိ ဝါ ရီရိက္ခကေသု; သရီ, သဒီ; သရိက္ခော, သဒိက္ခော; သရိသော, သဒိသော.

เบื้องหลัง สมาน ศัพท์ แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย); สรี, สที; สริกฺโข, สทิกฺโข; สริโส, สทิโส.

ဒဟဿ ဒဿဍော-.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ.

ဒဟဿ ဒဿဍော ဟောတိ ဝါ; ဍာနေဟာ, ဒါဟော; ဍဟတိ, ဒဟတိ.

แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ บ้าง; ฑาเนหา, ทาโห; ฑหติ, ทหติ.

အနဃဏ္သွာပရီဟိ ဠော-.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง [ท ของ ทห ธาตุ] เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ.

အာပရီဟိ ပရဿ ဒဟဿ ဒဿ ဠော ဟောတနဃဏ္သု; အာဏာဟနံ, ပရိဠာဟော.

เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ; อาฬาหนํ, ปริฬาโห.

အတျာဒိန္တေသွတ္ထိဿ ဘု-.

แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู ยกเว้นในเพราะ ติ เป็นต้น.

တျာဒိန္နဝဇ္ဇိတေသု ပစ္စယေသု အသ ဘုဝိစ္စဿ ဘု ဟောတိ; ဘဝိတဗ္ဗံ.

ในเพราะปัจจัยทั้งหลายที่เว้น ติ เป็นต้น แปลง อส ธาตุ เป็น ภู; ภวิตพฺพํ.

အာဒေသဝိဓာနမသဿာပ္ပယောဂတ္ထမေတသ္မိံ ဝိသယေ–-ဧတေန ကတ္ထစိ ကဿစိ ဓာတုဿာပ္ပယောဂေါ’ပိ ဉာပိတော ဟောတိ–-အတျာဒိန္တေသူတိ ကိံ? အတ္ထိ, သန္တော. အတ္ထိဿာတိ ကိံ? အဿတိဿ မာ ဟောတု.

การบัญญัติอาเทศนี้เพื่อประโยชน์แก่การไม่ใช้ อส ธาตุ ในวิสัยนี้ — ด้วยสูตรนี้ ย่อมทำให้ทราบถึงการไม่ใช้ธาตุบางอย่างในบางแห่งด้วย — 'ยกเว้น ติ เป็นต้น' เพื่ออะไร? อตฺถิ, สนฺโต. 'ของ อส ธาตุ' เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีการแปลงของ อสฺสติ.

အအာဿအာဒိသု -.

ในเพราะ อ, อา, สฺส และ อา เป็นต้น.

အအာဒေါ အာအာဒေါ ဿအာဒေါ စ အတ္ထဿ ဘု ဟောတိ; ဗဘုဝ, အဘဝါ, အဘဝိဿာ, ဘဝိဿတိ.

ในเพราะ [วิภัตติ] มี อ เป็นต้น, อา เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู; พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ.

န္တမာနာန္တိယိယုံသွာဒိလောပေါ-.

ลบพยัญชนะต้น [ของ อส ธาตุ] ในเพราะ นฺต, มาน, อนฺติ และ อิยุํ เป็นต้น.

န္တာဒီသွတ္ထိဿာဒိလောပေါ ဟောတိ; သန္တော, သမာနော, သန္တိ, သန္တု, သိယာ, သိယုံ–-ဧတေသွိတိ ကိံ? အတ္ထိ.

ลบพยัญชนะต้นของ อส ธาตุ ในเพราะ [ปัจจัยและวิภัตติ] มี นฺต เป็นต้น; สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ. 'ในเพราะคำเหล่านี้' เพื่ออะไร? อตฺถิ.

ပါဒိတော ဌာဿ ဝါ ဌဂေါ ကွစိ-.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง.

ပါဒီဟိ ကြိယာဝိသေသဇောတကေဟိ သဒ္ဒေဟိ ပရဿ ဌာဿ ကွစိ ဌဟော ဝါ ဟောတိ; သဏ္ဌဟန္တော, သန္တိဋ္ဌန္တော; သဏ္ဌဟတိ, သန္တိဋ္ဌတိ–-ပ ပရာ အပ သံအနု အဝ ဩ နိ ဒု ဝိ အဓိ အပိ အတိ သု ဥအဘိပတိ ပရိ ဥပ အာ ပါဒိ; ကွစီတိ ကိံ? သဏ္ဌိတိ.

เบื้องหลังศัพท์ผู้ส่องเนื้อความพิเศษแห่งกิริยามี ป เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง; สณฺฐหนฺโต, สนฺติฏฺฐนฺโต; สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ — ป, ปรา, อป, สํ, อนุ, อว, โอ, นิ, ทุ, วิ, อธิ, อปิ, อติ, สุ, อุ, อภิ, ปติ, ปริ, อุป, อา เหล่านี้ชื่อว่า ปาทิ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? สณฺฐิติ.

ဒါဿိယငိ-.

แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ.

ပါဒိတော ပရဿ ဒါဿ ဣယငိ ဟေနာတိ ကွစိ; အနာဒိသိတွာ, သမာဒိယတိ; ကွစီတွေဝ? အာဒါယ.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ บ้าง ในบางแห่ง; อนาทิสิตฺวา, สมาทิยติ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? อาทาย.

ပါဒိတော ပရဿကရဿ ကွစိခ ဟောတိ; သင်္ခါရော, သင်္ခရီ ယတိ –-ကရဿာတိ အဝတွာ ကရောတိဿာတိ ဝစနံ တိမှိ စ ဝိကရဏုပ္ပတ္တိ ဉာပေတုံ.

เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง กร (ธาตุ) เป็น ข บ้าง ในบางแห่ง; สงฺขาโร, สงฺขรียติ — การไม่กล่าวว่า 'กรสฺส' แต่กล่าวว่า 'กโรติสฺส' เพื่อให้ทราบถึงการลงวิกะระณปัจจัยในเพราะ ติ วิภัตติด้วย.

ပုရသ္မာ-.

หลังนิบาตว่า ปุระ

ပုရ ဣစ္စသ္မာ နိပါတာ ပရဿ ကရဿခ ဟောတိ; ပုရက္ခတွာ, ပုရေက္ခာရော, ဧတ္တံ တဒမိနာဒိပါဌာ.

หลังนิบาตว่า ปุระ, ขะ อาเทศมีแก่ กรธาตุ; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

တိတော ကမဿ-.

หลัง ติ ปัจจัย, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

နိသ္မာ ပရဿ ကမဿ ကွစိ ခ ဟောတိ; ပုရက္ခတွာ, ပုရေက္ခာရော, ဧတ္တံ တဒမိနာဒိပါဌာ.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น

နိတော ကမဿ-.

หลังนิบาตว่า นิ, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ

နိသ္မာ ပရဿ ကမဿ ကွစိ ခ ဟောတိ; နိက္ခမတိ; ကွစိတွေဝ? နိက္ကမော.

หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; นิกขมติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) นิกกโม

ယုဝဏ္ဏာနမိယငုဝငိ သရေ-.

อิยง และ อุวง อาเทศ มีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ทั้งหลาย ในเพราะสระหลัง

ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနမိယငုဝငိ ဟောန္တိ သရေ ကွဝိ;ဝေဒိယတိ, ဗြုဝန္တိ; သရေတိ ကိံ? နိဝေဒေတိ, ဗြူတိ; ကွစီတွေဝ? ဇယတိ, ဘဝတိ.

อิยง และ อุวง อาเทศทั้งหลาย มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยอิวัณณะและอุวัณณะ ในเพราะสระหลัง ในบางครั้ง; เวทิยติ, พรูวันติ; (คำถามว่า) ในเพราะสระหลัง เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) นิเวเทติ, พรูติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ชยติ, ภวติ

အညာဒိဿာဿီ ကျေ-.

อี อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย

ဉာဒိတော’ညဿ အာကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ဤ ဟောတိ ကျေ; ဒိယတိ; အညာဒိဿာတိ ကိံ? ဉာယတိ, တာယတိ.

อี อาเทศ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย อา อักษร อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ทิยติ; (คำถามว่า) อื่นจาก ญา ธาตุ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ญายติ, ตายติ

တနဿာ ဝါ-.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง

တနဿ အာ ဟောတိ ဝါ ကျေ; တာယတေ, တညတေ.

อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ตายเต, ตัญญเต

ဒီဃော သရဿ-.

ทีฆะ มีแก่สระ

သရန္တဿ ကြိယတ္ထဿဒီဃော ဟောတိ ကျေ; စီယတေ, သူယတေ. သာနန္တရဿ တဿ ဌော-.

ทีฆะ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยสระ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; จียเต, สูยเต. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ

သကာရန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿာနန္တရဿတကာရဿ ဌ ဟောတိ; ကုဋ္ဌော, တုဋ္ဌဝါ, တုဋ္ဌဗ္ဗံ, တုဋ္ဌီ; အနနတရသာတိ ကိံ? တုဿိတွာ.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ; กุฏโฐ, ตุฏฐวา, ตุฏฐัพพัง, ตุฏฐี; (คำถามว่า) ในลำดับ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ตุสสิตวา

ကသဿိမ စ ဝါ-.

อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง

ကသသ္မာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဌ ဟောတိ, ကသဿ ဝါ ဣမ စ; ကိဋ္ဌံ, ကဋ္ဌံ–-အနန္တရဿာတွေဝ? ကသိတဗ္ဗံ.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง กส ธาตุ ในลำดับ, และ อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง; กิฏฐัง, กัฏฐัง; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) กสิตัพพัง

ဓသ္တောတြသ္တာ -.

ธสฺโต และ ตฺรสฺตา

ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ.

ศัพท์เหล่านี้ สำเร็จรูปโดยนิบาต

ပုစ္ဆာဒိတော-.

หลัง (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น

ပုစ္ဆာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တကာရဿဌ ဟောတိ; ပုဋ္ဌော, ဘဋ္ဌော, ယိဋ္ဌော–-အနန္တရဿာတွေဝ? ပုစ္ဆိတွာ.

ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น ในลำดับ; ปุฏโฐ, ภฏโฐ, ยิฏโฐ; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ปุจฉิตวา

သာသဝသသံသသသာ ထော-.

ถะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง สาสะ วสะ สังสะ และ สสะ ธาตุ

ဧတေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ထ ဟောတိ; သတ္ထံ, ဝုတ္ထံ, ပသတ္ထံ, သတ္ထံ–-ကထမနုသိဋ္ဌောတိ? ‘‘ကထနရာနံ ဋဌဏလာ‘‘တိ. ဌော. အနန္တရဿာတွေဝ? သာသတုံ.

ถะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) เหล่านี้ ในลำดับ; สัตถัง, วุตถัง, ปสัตถัง, สัตถัง; (คำถามว่า) อนุสิฏโฐ สำเร็จได้อย่างไร? (คำตอบคือ) ด้วยสูตรว่า 'กถนรานัง ฏฏฐณฬา' เป็นต้น. (จึงมี) ฏะ อาเทศ. (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) สาสตุง

ဓော ဒဟဘေဟိ-.

ธะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ธะ หะ และ ภะ อักษร

ဓကာရဟကာရဘကာရန္တေဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဓ ဟောတိ; ဝုဒ္ဓေါ, ဒုဒ္ဓံ,လဒ္ဓံ.

ธะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายที่ลงท้ายด้วย ธะ อักษร หะ อักษร และ ภะ อักษร ในลำดับ; วุทโธ, ทุทธัง, ลัทธัง

ဒဟာ ဎော-.

ฑะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ

ဒဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဎ ဟောတိ; ဒင်္ဎော.

ฑะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ ในลำดับ; ทัณโฑ

ဗဟဿုမ စ-.

อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ

ဗဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ သော ဟောတိ, ဗဟဿုမ စ သသန္တယောဂေန; ဗုဍ္ဎော.

โส อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง พห ธาตุ ในลำดับ, และ อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ ด้วยการประกอบกับ ส; พุฑโฒ

ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ -.

หะ และ ฬะ อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) ทั้งหลายมี รุหะ เป็นต้น

ရုဟာဒီဟိ ပရဿာနန္တရဿတဿ ဟ ဟောတိ, ဠော စာန္တဿ; အာရုဠှော, ဂုဠှော, ဝုဠှော, ဗာဠှော; အနန္တရဿာတွေဝ? အာရောဂတုံ.

เพราะรุหธาตุเป็นต้น ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะ และที่สุดธาตุเป็นฬะ; อารุฬฺโห, คุฬฺโห, วุฬฺโห, พาฬฺโห; ที่ว่า 'อยู่หลังทันที' เท่านั้นหรือ? อาโรคตุํ

မုဟာ ဝါ-.

เพราะมุหธาตุบ้าง

မုဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဟ ဟောတိ ဝါ, ဠော စာန္တဿ ဟသန္တိယောဂေန; မုဠှော, မုဒ္ဓေါ.

เพราะมุหธาตุ ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะบ้าง และที่สุดธาตุเป็นฬะ ด้วยการประกอบกับหะ; มุฬฺโห, มุทฺโธ

ဘိဒါဒိတော နော က္တက္ကဝန္တုနံ-. ဘိဒါဒိတော ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿနော ဟောတိ; ဘိန္နော, ဘိန္နဝါ, ဆိန္နော, ဆိန္နဝါ, ဆန္နော, ဆန္နဝါ, ခိန္နော, ခိန္နဝါ, ဥပ္ပန္နော, ဥပ္ပနနဝါ, သိန္နော, သိန္နဝါ, သနေနာ, သန္နဝါ, ပီနော, ပီနဝါ, သူနော, သူနဝါ, ဒီနော, ဒီနဝါ, ဍီနော, ဍီနဝါ, လီနော, လီနဝါ, လူနော, လူနဝါ–-က္တက္တဝန္တုနတ္တိ ကိံ? ဘိတ္တိ; ဆိတ္တိ, ဘောတ္တုံ, ဆေတ္တုံ.

เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยเป็นนะ; เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นนะ; ภินฺโน, ภินฺนวา, ฉินฺโน, ฉินฺนวา, ฉนฺโน, ฉนฺนวา, ขินฺโน, ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน, อุปฺปนนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สเนนา, สนฺนวา, ปีโน, ปีนวา, สูโน, สูนวา, ทีโน, ทีนวา, ฑีโน, ฑีนวา, ลีโน, ลีนวา, ลูโน, ลูนวา; ที่ว่า 'กตะและกตวันตุ' เพื่ออะไร? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, โภตฺตุํ, เฉตฺตุํ

ဒါတ္ထီန္နော-.

เพราะทาธาตุ ตะเป็นอินนะ

ဒါတော ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿ ဣန္နော ဟောတိ; ဒိန္နော, ဒိန္နဝါ.

เพราะทาธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นอินนะ; ทินฺโน, ทินฺนวา

ကိရာဒီဟိ ဏော-.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะเป็นณะ

ကိရာဒီဟိ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿာနန္တရဿ ဏ ဟောတိ; ကိဏ္ဏော, ကိဏ္ဏဝါ, ပုဏ္ဏော, ပုဏ္ဏဝါ, ခီဏော, ခီဏဝါ.

เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นณะ; กิณฺโณ, กิณฺณวา, ปุณฺโณ, ปุณฺณวา, ขีโณ, ขีณวา

တရာဒီဟ ရိဏ္ဏော-.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะเป็นริณณะ

တရာဒီဟိ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿရဏ္ဏော ဟောတိ; တိဏ္ဏော, တိဏ္ဏဝါ, ဇိဏ္ဏော, ဇိဏ္ဏဝါ, စိဏ္ဏော, စိဏ္ဏဝါ.

เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นริณณะ; ติณฺโณ, ติณฺณวา, ชิณฺโณ, ชิณฺณวา, จิณฺโณ, จิณฺณวา

ဂေါ ဘဉ္ဇာဒီဟိ-.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะเป็นคะ

ဘဉ္ဇာဒီဟိ ပရေသံက္တက္တဝန္တုနံ တဿာနန္တရဿဂ ဟောတိ; ဘဂ္ဂေါ, ဘဂ္ဂဝါ, လဂ္ဂေါ, လဂ္ဂဝါ, နိမုဂ္ဂေါ, နိမုဂ္ဂဝါ, သံဝိဂ္ဂေါ, သံဝိဂ္ဂဝါ.

เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นคะ; ภคฺโค, ภคฺควา, ลคฺโค, ลคฺควา, นิมุคฺโค, นิมุคฺควา, สํวิคฺโค, สํวิคฺควา

သုသာ ခေါ-.

เพราะสุสธาตุ ตะเป็นขะ

သုသာ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿ ခေါ ဟောတိ; သုက္ခေံ, သုက္ခဝါ.

เพราะสุสธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นขะ; สุกฺเขํ, สุกฺขวา

ပစာ ကော-.

เพราะปจธาตุ ตะเป็นกะ

ပစာ ပရေသံ က္တက္ကဝန္တုနံ တဿ ကော ဟောတိ; ပက္ကော, ပက္ကဝါ.

เพราะปจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะ; ปกฺโก, ปกฺกวา

မုစာ ဝါ-.

เพราะมุจธาตุ ตะเป็นกะบ้าง

မုစာ ပရေသံက္တက္တဝန္တုနံ တဿ ကော ဝါ ဟောတိ; မုက္ကော, မုတ္တော; မုက္ကဝါ, မုတ္တဝါ–-သက္ကောတိ ဏွာဒိသု သိဒ္ဓံ–-က္တက္တဝန္တုသု သတ္တော သတ္တဝါတွေဝ ဟောတိ.

เพราะมุจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะบ้าง; มุกฺโก, มุตฺโต, มุกฺกวา, มุตฺตวา; คำว่า สกฺโกติ สำเร็จในปัจจัยมี ณฺว เป็นต้น; ในกตะและกตวันตุปัจจัย เป็น สตฺโต, สตฺตวา เท่านั้น

လောပေါ ဝဍ္ဎာ က္တိဿ-.

การลบกติปัจจัยเพราะวฑฺฒธาตุ

ဝဍ္ဎာ ပရဿက္တိဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ; ဝဍ္ဎိ.

การลบตะของกติปัจจัยที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ; วฑฺฒิ

ကွိဿ-.

การลบกวิปัจจัย

ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကွိဿ လောပေါ ဟောတိ; အဘိဘု.

การลบกวิปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยา; อภิภู

ဏိဏာပီနံ တေသု-.

การลบณิและณาปิปัจจัยในปัจจัยเหล่านั้น

ဏိဏာပီနံ လောပေါ ဟောတိ တေသု ဏိဏာပီသု;’ကာရေန္တံ ပယောဇယယတိ’ကာရေတိ, ကာရာပေတိ.

การลบณิและณาปิปัจจัยในณิและณาปิปัจจัยเหล่านั้น; 'กาเรนฺตํ ปโยชยติ' เป็น กาเรติ, การาเปติ

ကွစီ ဝိကရဏာနံ-.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง

ဝိကရဏာနံ ကွစိ လောပေါ ဟောတ; ဥဒပါဒိ, ဟန္တိ.

การลบวิกรณปัจจัยบ้าง; อุทปาทิ, หนฺติ

မာနဿ မဿ-.

การลบมการะของมานปัจจัย

ကြိယတ္ထာ ပရဿ မာနဿ မကာရဿ လောပေါ ဟောတိ ကွစိ; ကရာဏော; ကွစတိ ကိံ? ကုရုမာနော.

การลบมการะของมานปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยาบ้าง; กราโณ; ที่ว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? กุรุมาโน

ဧဣလဿေ-.

การเป็นเอแห่งเอ, อิ และละ

ဧဣလာနမေ ဟောတ ကွစီ; ဂဟေတွာ, အဒေန္တိ; ကွစီတွေဝ? ဝပိတွာ.

เอ, อิ และละ เป็นเอได้บ้าง; คเหตฺวา, อเทนฺติ; ที่ว่า 'บ้าง' เท่านั้นหรือ? วปิตฺวา

ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ-.

ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส-

တွာဿဝါ ပျော ဟောတ သမာသေ; ပကာရော’ပျေ သဿာ’တိ. ဝိသေသနတ္ထာ; အဘိဘူယ, အဘိဘဝိတွာ–-သမာသေတိ ကိံ? ပတွာ; ကွဝါသမာသေ’ပိ ဗဟကုလာဓိကာရာ?လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย บ้าง, อักษร ป ในคำว่า ปฺย มีไว้เพื่อแสดงความพิเศษ (วิเสสนะ), เช่น อภิภูย, อภิภวิตฺวา. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'ในสมาส'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปตฺวา. ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย.

တုံယာနာ-.

ตุมฺยานา-

တွာဿ ဝါ တုံယာနာ ဟောန္တိ သမာသေ ကွစိ; အဘိဟဌူံ, အဘိဟရိတွာ; အနုမောဒိယာန, အနုမောဒိတွာ–-အသမာသေ-ပိ ဗဟုလာဓိကာရာ? ဒဌုံ; ဒိသွာ–-ဧသမပ္ပဝိသယတာဉာပနတ္ထော ယောဂဝိဘာဂေါ.

ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ตุมฺ และ ยานา บ้างในบางที่, เช่น อภิหฐุํ (อภิหริตฺวา), อนุโมทิยานะ (อนุโมทิตฺวา). ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ทฏฺฐุํ (ทิสฺวา). การแยกบทนี้มีเพื่อแสดงถึงเนื้อหาที่มีขอบเขตน้อย.

ဟနာ ရစ္စော-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง

ဟနသ္မာ ပရဿ တွာဿ ရစ္စော ဝါ ဟောတိ သမာသေ; အဟစ္စ, အဟနိတွာ.

ในสมาส แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง, เช่น อหจฺจ, อหนิตฺวา.

သာသာဓိကရာ စစရိစ္စာ-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ส, อา, อธิ อุปสรรค และ กรธาตุ เป็น จฺจ, รจฺจ, อิจฺจ ตามลำดับ

သာသာဓီဟိ ပရာ ကရာ ပရဿ တွာဿ စစရိစ္စာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သက္ကစ္စ, သက္ကရိတွာ, အသက္ကစ္စ, အသက္ကရိတွာ, အဓိကိစ္စ, အဓိကရိတွာ,

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง กรธาตุ อันมี ส, อา และ อธิ อุปสรรคอยู่หน้า เป็น จฺจ, รจฺจ และ อิจฺจ บ้าง ตามลำดับ, เช่น สกฺกจฺจ (สกฺกริตฺวา), อสกฺกจฺจ (อสกฺกริตฺวา), อธิกิจฺจ (อธิกริตฺวา).

ဣတော စ္စော-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง

ဣဣစ္စသ္မာ ပရဿ တွာဿ စ္စော ဝါ ဟောတိ; အဓိစ္စ, အဓိယိတွာ, သမေစ္စ, သမေတွာ.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง, เช่น อธิจฺจ (อธิยิตฺวา), สเมจฺจ (สเมตฺวา).

ဒိသာ ဝါနဝါ သ စ-.

แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส บ้าง

ဒိသတော တွာဿ ဝါနဝါ ဟောန္တိ ဝါ, ဒိသဿ စ သကာရော တံ သန္တိယောဂေန; သဿ သဝိဓာနံ ပရရူပဗာဓနတ္ထံ; ဒိသွာန, ဒိသွာ, ပဿိတွာ–-ကထံ နာဒဋ္ဌာ ပရတော ဒေါသန္တိ? ဉာပကာတွာဿ ဝလောပေါ; ဧဝံ လဒ္ဓါ(န) ဓနန္တိအာဒိသု.

แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส ด้วยการประกอบนั้น. การทำ ส-อักษรไว้เพื่อห้ามรูปเบื้องหลัง, เช่น ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา. ถามว่า เมื่อมี นา และ อฏฺฐา อยู่ข้างหลัง จะไม่ผิดหรือ? ตอบว่า เพราะมีการลบ ว-อักษร ของ ตฺวา ปัจจัย เป็นเครื่องบ่งชี้ (ญาปกะ), เช่นในคำว่า ลทฺธา, ลทฺธาน ธนํ เป็นต้น.

ဧဣ ဗျဉ္ဇနဿ-.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ

ကြိယတ္ထာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနာဒိပ္ပစ္စယဿ ဉိ ဝါ ဟောတိ; ဘုဉ္ဇိတုံ, ဟောတ္တု; ဗျဉ္ဇနဿာတိ ကိံ? ပါစကော.

ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุบ้าง, เช่น ภุญฺชิตุํ, โหตุ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปาจโก.

ရာ နဿ ဏော-.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ

ရာန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿ ပစ္စယနကာရဿ ဏော ဟောတိ; အရဏံ, သရဏံ.

แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น อรณํ, สรณํ.

န န္တမာနတျျာဒိနံ-.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น เป็น ณ

ရာန္တတော ပရေသံ န္တမာနတျာဒီနံ နဿ ဏော န ဟောတိ; ကရောန္တော, ကုရုမာနော; ကရောန္တိ.

ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ.

ဂမယမိသာသဒိသာနံ ဝါ စ္ဆငိ-.

แปลง คม, ยม, อิส, อาส และ ทิสธาตุ เป็น จฺฉ บ้าง

ဧတေသံ ဝါ စ္ဆငိ ဟောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆမာနော, ဂစ္ဆတိ; ယစ္ဆန္တော, ယစ္ဆမာနော, ယစ္ဆတိ; ဣစ္ဆန္တော, ဣစ္ဆမာနော, ဣစ္ဆတိ; အစ္ဆန္တော, အစ္ဆမာနော, အစ္ဆတိ; ဒိစ္ဆန္တော, ဒိစ္ဆမာနော, ဒိစ္ဆတိ. ဝါတိ ကိံ? ဂမိဿတိ; ဝဝတ္ထိတ ဝိဟာသတ္တေနညေသု စ ကွစိ? ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဣစ္ဆာ, ဣစ္ဆိတုံ; အစ္ဆိတဗ္ဗံ, အစ္ဆတုံ; အညေသဉ္စ ယောဂဝိဘာဂါ? ပဝေစ္ဆတိ.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น จฺฉ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คมิสฺสติ. ถามว่า ในที่อื่นมีบ้างไหมด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสา? ตอบว่า มีบ้าง เช่น อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ; อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉาตุํ. ถามว่า และในธาตุอื่นมีบ้างไหมด้วยการแยกบท? ตอบว่า มีบ้าง เช่น ปเวจฺฉติ.

ဇရမရာနမီယငိ-.

แปลง ชร และ มรธาตุ เป็น มีย บ้าง

ဧတေသမီယငိ ဝါ ဟောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဇီယန္တော, ဇီရန္တော; ဇီယမာနော, ဇီရမာနော; ဇီယတိ, ဇီရတိ; မီယန္တော, မရန္တော; မီယမာနော, မရမာနော; မီယတိ, မရတိ.

แปลงธาตุเหล่านี้เป็น มีย บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ.

ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ-.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง

ဌပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ ဟောန္တိ ဝါ န္တမာနတျာဒိသု; တိဋ္ဌန္တော, တိဋ္ဌမာနော, တိဋ္ဌတိ; ပိဝန္တော, ပိဝတိ; ဝါတွေဝ? ဌာတိ, ပါတိ.

แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ฐาติ, ปาติ.

ဂမဝဒဒါနံ ဃမ္မဝဇ္ဇဒဇ္ဇာ-.

แปลง คม, วท และ ทาธาตุ เป็น ฆมฺม, วชฺช และ ทชฺช บ้าง

ဂမာဒီနံ ဃမ္မာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တမာနတျျာဒိသု; ဃမ္မန္တော, ဂစ္ဆန္တော; ဝဇ္ဇန္တော, ဝဒန္တော; ဒဇ္ဇန္တော, ဒဒန္တော.

แปลง คมธาตุ เป็นต้น เป็น ฆมฺม เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ฆมฺมนฺโต (คจฺฉนฺโต), วชฺชนฺโต (วทนฺโต), ทชฺชนฺโต (ททนฺโต).

ကရဿ သောဿ ကုဗ္ဗကုရုကယိရာ-.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ, กุรุ และ กยิระ บ้าง

ကရဿ သဩကာရဿ ကုဗ္ဗာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တမာနတျာဒိသု; ကုဗ္ဗန္တော, ကယိရန္တော, ကရောန္တော; ကုဗ္ဗမာနော, ကုရုမာနော, ကယိရမာနော, ကရာဏော; ကုဗ္ဗတိ, ကယိရတိ, ကရောတိ; ကုဗ္ဗတေ, ကုရုတေ, ကယိရတေ–-ဝစတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ ဘိယျော မာနပရစ္ဆက္ကေသုကုရု, ကွဝိဒေဝ ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ? အဂ္ဃံ ကုရုတု နော ဘဝံ; သောဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ ကတ္တရိ ယေဝိမေ.

แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต. ด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสาของบทว่า วา, รูป กุรุ จึงมีมากในปัจจัยมี มานะ เป็นต้น และในปัจจัยหมวดก่อนหน้าก็มีบ้างในบางที่ เช่น อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ. เพราะระบุว่า 'พร้อมด้วย ส และ โอ' รูปเหล่านี้จึงมีเฉพาะในกัตตุวาจกเท่านั้น.

ဂဟဿ ဃေပ္ပော-.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง

ဂဟဿ ဝါ ဃေပ္ပောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဃေပ္ပန္တော, ဃေပ္ပမာနော, ဃေပ္ပတိ–-ဝါတွေဝ? ဂဏှာတိ.

แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คณฺหาติ.

ဏော နိဂ္ဂဟိတဿ-.

นิคคหิต (niggahīta) เป็น ณ (ṇa)

ဂဟဿ နိဂ္ဂဟတဿ ဏော ဟောတိ; ဂဏှိတဗ္ဗံ, ဂဏှိတုံ, ဂဏှန္တော.

นิคคหิต (niggahīta) ของธาตุ คห (gah) จะเป็น ณ (ṇa); (เช่น) คณฺหิตพฺพํ (gaṇhitabbaṃ), คณฺหิตุํ (gaṇhituṃ), คณฺหนฺโต (gaṇhanto).

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ ခါဒိကဏ္ဍော ပဉ္စမော.

จบ ขาทิกกัณฑ์ ที่ ๕ ในคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ วุตติ.

ဝတ္တမာနေ တိအန္တိသိထမိမတ္ဉန္တေ သေဝှ္ဉေမှေ-.

ในปัจจุบันกาล มี ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม และ เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มฺเห.

ဝတ္တမာန္ဉာရဒ္ဓါပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တျာဒယော ဟောန္တီ; ဂစ္ဆတိ, ဂစ္ဆန္တိ, ဂစ္ဆသိ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ; ဂစ္ဆတေ, ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆသေ, ဂစ္ဆဝှေ, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆမှေ –-ကထံ ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ, ပုရာ မရာမိတိ? ဝတ္တမာနဿေဝ ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာ, တံသမီပဿတဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏာ; ပုရေပုရာသဒ္ဒေဟိ ဝါ အနာဂတတ္တာဝဂမျတေ, တဒါ တဿ ဝတ္တမာနတ္တာ; ကာလဝျတ္တယော ဝါ ဧသော; ဘဝန္တေဝ ဟိ ကာလန္တရေ’ပိ တျာဒယော ဗာဟုလကာ?‘‘သန္တေသု ပရိဂုဟာမိ မာ စ ကိဉ္စိ ဣတော အဒံ, ကာယယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ သဟဝျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ, အနေကဇာတိသံသာရံ သန္ဓာဝိဿံ, အတိဝေလံ နမဿိဿန္တိ‘‘.

ในอรรถที่เริ่มแล้วและยังไม่ถึงความสำเร็จในปัจจุบัน กิริยาบทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คัจฉติ, คัจฉันติ, คัจฉสิ, คัจฉถะ, คัจฉามิ, คัจฉามะ; คัจฉเต, คัจฉันเต, คัจฉเส, คัจฉวเห, คัจเฉ, คัจฉัมเห –-ไฉน อธรรมจึงรุ่งเรืองก่อน, เราจักตายก่อนเล่า? เพราะความที่ปัจจุบันนั่นแหละเป็นที่ปรารถนาจะกล่าว, และเพราะการถือเอาความใกล้เคียงนั้นด้วยการถือเอาความมีอยู่; หรือว่าด้วยบทว่า ปุเร ปุรา ย่อมรู้ได้ซึ่งความเป็นอนาคต, ในกาลนั้นเพราะความเป็นปัจจุบันของบทนั้น; หรือว่า นี้เป็นการคลาดเคลื่อนแห่งกาล; ก็แล บทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีในกาลอื่นโดยมากมิใช่หรือ? "เราย่อมปกปิดในหมู่ชนผู้มีอยู่, และเราไม่ให้อะไรจากที่นี้เลย, เมื่อกายแตกทำลายไป ย่อมถึงความเป็นสหายของพระอินทร์ในสัมปรายภพ, เราจักท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ, พวกเขาจักไหว้โดยยิ่ง."

ဘဝဿတိ ဿတိဿန္တိဿသိဿထဿာမိဿာမဿတေဿန္တေ ဿသေဿဝှေဿံဿာမှေ-.

ภวิสสติ, สสติ, สสันติ, สสสิ, สสสถะ, สสามิ, สสามะ, สสเต, สสันเต, สสเส, สสวเห, สสัง, สสามเห.

ဘဝိဿတိ အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ; ဂမိဿတိ, ဂမိဿန္တိ, ဂမိဿသိ, ဂမိဿထ, ဂမိဿာမိ, ဂမိဿာမ; ဂမိဿတေ, ဂမိဿန္တေ, ဂမိဿသေ, ဂမိဿဝှေ, ဂမိဿံ, ဂမိဿာမှေ.

ในอรรถที่ยังไม่เริ่มในอนาคต กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คมิสสติ, คมิสสันติ, คมิสสสิ, คมิสสถะ, คมิสสามิ, คมิสสามะ; คมิสสเต, คมิสสันเต, คมิสสเส, คมิสสวเห, คมิสสัง, คมิสสามเห.

နာမေ ဂရဟာဝိမ္ဘယေသု-.

ในนามศัพท์ ในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์.

နာမသဒ္ဒေ နိပါတေ သတိ ဂရဟာယံ ဝိမ္ဘယေ စ ဂမျမာနေဿတျာဒယော ဟောန္တိ; ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ; န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ; ကထဉှိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ; တတ္ထ နာမ တွံ မောဃပုရိသမယာ ဝိရာဂါယ ဓမ္မေ ဒေသိတေ သရာဂါယ ဝေတေဿသိ, အတ္ထိ နာမတာတ သုဒိန္န အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ, အတ္ထိယေဝိဟာပိ နိန္ဒာဝဂမော. ဝိမ္ဘယေ?- အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘူတံ ဝတ ဘော သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေနဝိရန္တိ, ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနီ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အတိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခိတိ, န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ; အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတမာရောဟိဿတိ; ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ.

เมื่อมีนิบาตคือ นามศัพท์ ปรากฏในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์ กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมี; ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีกัลยาณธรรม จักปฏิญาณ; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของโมฆบุรุษนั้น จักไม่มีเลย; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอ โมฆบุรุษนั้นจักทำกุฏิที่ทำด้วยดินล้วนเล่า; ดูกรโมฆบุรุษ ในธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความคลายกำหนัดนั้น ท่านจักนำไปเพื่อความกำหนัดได้อย่างไร; ดูกรพ่อสุทินนะ ท่านจักบริโภคขนมกุมมาสที่เหลือจากเมื่อวานได้หรือ; แม้ในที่นี้ก็มีการตำหนิปรากฏอยู่. ในอรรถแห่งความอัศจรรย์หรือ? ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดหนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ, ในที่ที่บุคคลผู้มีสติ ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณห้าร้อยเล่มที่ผ่านไปแล้ว ย่อมไม่เห็นเลย, และย่อมไม่ได้ยินเสียงเลย; น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดจักขึ้นภูเขาได้; คนหูหนวกจักได้ยินเสียง.

ဘုတေ ဤဥံဩတ္ထေမ္ဘာအာဦသေဝှံအမ္ဘေ-.

ในอดีตกาล มี อี, อุํ, โอ, ตถะ, อิมฺหา, อา, อู, เส, วหัง, อัง, มฺเห.

ဘုတေ ပရိသမတ္တ္ဉတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဤအာဒယော ဟောန္တိ; အဂမီ, အဂမုံ, အဂမော, အဂမိတ္ထ, အဂမိံ, အဂမိမှာ; အဂမာ, အဂမူ, အဂမိသေ, အဂမိဝှံ, အဂမ, အဂမိမှေ–-ဘုတ သာမညဝစနိစ္ဆာယမနဇ္ဇတနေပိ? သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော.

ในอรรถที่สำเร็จแล้วในอดีตกาล กิริยาบทมี อี เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; อคมิ, อคมุํ, อคโม, อคมิตถะ, อคมิง, อคมิมหา; อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวหัง, อคมะ, อคมิมเห –-แม้ในอนัชชัตตนีก็มีความประสงค์จะกล่าวถึงอดีตโดยทั่วไปหรือ? ในวันพรุ่งนี้ พระอานนท์ได้เป็นแล้ว.

အနဇ္ဇတနေ အာဦဩတ္ထအမှာတ္ထတ္ထုံသေဝှံဣံမ္ဘသေ-.

ในอนัชชัตตนี มี อา, อู, โอ, ตถะ, อัมหา, ตถัตถุง, เส, วหัง, อิง, มฺหเส.

အဝိဇ္ဇမာနဇ္ဇတနေ ဘုတေ’တ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အာအာဒယော ဟောန္တိ.

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏในวันนี้ กิริยาบทมี อา เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

အာဉာယျာ စ ဥဋ္ဌာနာ အာဉာယျာ စ သံဝေသနာ,ဧသဇ္ဇတနော ကာလော အဟရူဘယတဍ္ဎရတ္တံ ဝါ;

และการลุกขึ้นที่พึงรู้ และการเข้านอนที่พึงรู้, กาลนี้เป็นอัชชัตตนี หรือเป็นกลางวันและกลางคืนทั้งสอง.

အဂမာ, အဂမူ, အဂမော, အဂမတ္ထ, အဂမ, အဂမမှာ; အဂမိတ္ထ, အဂမတ္ထုံ, အဂမသေ, အဂမဝှံ, ဂမိံ, အဂမမှသေ; အညပဒတ္ထော ကိံ? အဇ္ဇ ဟိယျော ဝါ အဂမာသိ.

อคมา, อคมู, อคโม, อคมัตถะ, อคมะ, อคมัมหา; อคมิตถะ, อคมัตถุง, อคมเส, อคมวหัง, คมิง, อคมัมหเส; อรรถของบทอื่นคืออะไร? วันนี้หรือเมื่อวานนี้ ได้ไปแล้ว.

ပရောက္ခေ ဩဧတ္ထအမ္ဘတ္ထရေတ္ထောဝှောဣမှေ-.

ในปโรขา (อดีตกาลที่ล่วงไปแล้วนาน) มี อะ, อุ, เอ, ตถะ, มฺหา, ตถะ, เร, ตโถ, วโห, อิ, มฺเห.

အပစ္စက္ခေ ဘုတာနဇ္ဇတနေ’တ္ထေ စတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ; ဇဂါမ, ဇဂမု, ဇဂမေ, ဇဂမိတ္ထ, ဇဂမ, ဇဂမိမှ; ဇဂမိတ္ထ, ဇဂမိရေ, ဇဂမိတ္ထော, ဇဂမိဝှော, ဇဂမိ, ဇဂမိမှေ. –––––––––––––––––––-

ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏแก่ตาและไม่ใช่วันนี้ กิริยาบทมี อะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; ชคามะ, ชคมุ, ชคเม, ชคมิตถะ, ชคมะ, ชคมิมหา; ชคมิตถะ, ชคมิเร, ชคมิตโถ, ชคมิวโห, ชคมิ, ชคมิมเห.

မူဠှဝိက္ခိတ္တဗျာသတ္တစိတ္တောနတ္တနာပိ ကြိယာ ကတာဘိနိဗ္ဗတ္တိကာလေ’နုပလဒ္ဓါ သမာနာ ဧလေနာနုမီယမာနာ ပရောက္ခာစ ဝတ္ထုတော; တေနုတ္တမဝ္သယေ’ပိ ပယောဂသမ္ဘဝေါ.

แม้กิริยาที่บุคคลผู้มีจิตหลงฟุ้งซ่านและหมกมุ่นกระทำแล้ว ไม่ปรากฏในกาลที่สำเร็จแล้ว ย่อมเป็นปโรขาโดยเนื้อแท้ เพราะถูกอนุมานด้วยผลนั้น; เพราะเหตุนั้น การใช้ในอรรถที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นไปได้.

ဧယျာဒေါ ဝါတိပတ္တိယယံ ဿာဿံသုဿေဿထဿံဿမှာဿထ ဿိံသုဿသေဿဝှေဿိံဿာမ အသေ-.

ในอติปัตติ (กาลที่ล่วงเลยไป) มี เอยยาโท, สสา, สสัง, สสุ, สเส, สสถะ, สสัง, สสัมหา, สสถะ, สสิง, สสุ, สสเส, สสวเห, สสิง, สสามะ, อเส.

ဧယျာဒေါ ဝိသယေ ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ; ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတတော ကာရဏဝေကလ္လတော ဝါ ကြိယာယာတိ ပတနမနိပ္ဖတ္တိ ကြိယာတိပတ္တိ; ဧတေ စ ဿာဒယော သာမတ္ထိယာတီတာနာဂတေသွေဝ ဟောန္တိ, န ဝတ္တမာနေ, တတြ ကြိယာတိပတ္တျ သမ္ဘဝါ.

ในอรรถแห่งกิริยาติปัตติ (กิริยาที่ล่วงเลยไป) บทมี สสา เป็นต้น ย่อมมีโดยวิภาษา; การที่กิริยาไม่สำเร็จ คือการล่วงเลยไปแห่งกิริยา ย่อมมีเพราะปัจจัยไม่สมบูรณ์ หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ; และบทมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมมีได้เฉพาะในอดีตและอนาคตเท่านั้น โดยความสามารถ, ไม่ใช่ในปัจจุบัน, เพราะในปัจจุบันไม่มีการล่วงเลยไปแห่งกิริยา.

သစေ ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘိဿာ, အရဟာ အဘဝိဿာ; ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿာ, န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ- ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿံသု, အဂမိဿေ, အဂမိဿထ, အဂမိဿံ, အဂမိဿမှာ, အဂမိဿထ, အဂမိဿိံသု, အဂမိဿသေ, အဂမိဿဝှေ,အဂမိဿိံ, အဂမိဿာမ အသေ- န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ. ဝါတိ ကိံ? ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ, န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿတိ.

ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย, เขาก็คงเป็นพระอรหันต์แล้ว; ถ้าหากเขาไปทางทิศใต้, เกวียนก็คงไม่พัง –-ถ้าหากพวกเขาไปทางทิศใต้, อคมิสสํสุ, อคมิสเส, อคมิสสถะ, อคมิสสํ, อคมิสสมฺหา, อคมิสสถะ, อคมิสสึสุ, อคมิสสเส, อคมิสสวเห, อคมิสสึ, อคมิสสามะ, อเส –-เกวียนก็คงไม่พัง. บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้, เกวียนก็จักไม่พัง.

ဟေတုဖလေသွေယျဧယျုံဧယျာသဧယျာထဧယျာမိဧယျာမဧထ ဧရံဧထောဧယျဝှောဧယျံဧယျာမှေ-.

ในอรรถแห่งเหตุและผล มี เอยยะ, เอยยุง, เอยยาสิ, เอยยาถะ, เอยยามิ, เอยยามะ, เอถะ, เอรัง, เอโถ, เอยยวโห, เอยยัง, เอยยัมเห.

ဟေတုဘုတာယံ ဖလဘုတာယဉ္စ ကြိယာယံ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာဧယျာဒယော ဝါ ဟောန္တိ.

ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล กิริยาบทมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน.

သစေ သံခါရာ နိစ္စာ ဘဝေယျုံ, န နိရုဇ္ဈေယျုံ; ဒက္ခိနေဏန စေ ဂစ္ဆေယျ, န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ-ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျုံ, ဂစ္ဆေယျာသိ, ဂစ္ဆေယျာထ, ဂစ္ဆေယျာမိ, ဂစ္ဆေယယျာမ; ဂစ္ဆေထ, ဂစ္ဆေရံ, ဂစ္ဆေထော, ဂစ္ဆေယျဝှော, ဂစ္ဆေယျံ, ဂစ္ဆေယျာမှေ- န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ; ဘဝနံ ဂမနဉ္စ ဟေတု, အနိရုဇ္ဈနံ ပရိယာဘဝနဉ္စ ဖလံ–-ဣဟ ကသ္မာ န ဟောတိ?- ဟန္တီတိ ပလာယတိ, ဝဿတီတိ ဓာဝတိ, ဟနိဿတီတိ ပလာယိဿတီတိ? ဣတိသဒ္ဒေနေဝ ဟေတုဟေတုမန္တတာယယ ဇောတိတတ္တာ ဝါတိ ကိံ ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ, န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿတိ.

ถ้าหากสังขารทั้งหลายเที่ยง ก็คงไม่ดับไป; ถ้าหากเขาพึงไปทางทิศใต้ เกวียนก็คงไม่คว่ำ –-ถ้าหากพวกเขาพึงไปทางทิศใต้, คัจเฉยยุง, คัจเฉยยาสิ, คัจเฉยยาถะ, คัจเฉยยามิ, คัจเฉยยามะ; คัจเฉถะ, คัจเฉรัง, คัจเฉโถ, คัจเฉยยวโห, คัจเฉยัง, คัจเฉยยัมเห –-เกวียนก็คงไม่คว่ำ; ความเป็นไปและการไปเป็นเหตุ การไม่ดับและการไม่คว่ำเป็นผล –-ในที่นี้ทำไมจึงไม่เป็น? เพราะฆ่าจึงหนี เพราะฝนตกจึงวิ่ง เพราะจักฆ่าจึงจักหนีหรือ? เพราะความเป็นเหตุและผลถูกแสดงด้วยบทว่า อิติ เท่านั้น บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้ เกวียนก็จักไม่คว่ำ.

ပဉှပတ္ထနာဝိဓိသူ-.

ในอรรถแห่งปัญหา ความปรารถนา และวิธี.

ပဉှော-သမ္ပုစ္ဆနံ သမ္ပဓာရဏာ နိရူပနာ ကာရိယနိစ္ဆယနံ; ပတ္ထနာ-ယာဝနမိဋ္ဌာသိံသနဉ္စ; ဝိဓာနံ ဝိဓိ နိယောဇနံ ကြိယာသု ဝျာပါရဏာ; သာ စ ဒုဝိဓာဝ?- သာဒရာနာဒရဝသေန, ဝိသယဘေဒေန ဘိန္နာယပိ တဒုဘယာနတိဝတ္တနတော.

ปัญหา คือ การสอบถาม การพิจารณา การกำหนด การตัดสินใจในสิ่งที่ควรทำ; ความปรารถนา คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา; วิธี คือ การจัดแจง การกำหนด การมอบหมายให้กระทำในกิริยาต่างๆ; และวิธีนั้นมีสองอย่างหรือ? โดยความเคารพและไม่เคารพ แม้จะต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวิสัย ก็ไม่พ้นไปจากสองอย่างนั้น.

ဧတေသု ပဉှာဒိသု ကြိယတ္ထတော ဧယျာဒယော ဟောန္တိ; ပဉှေ?-ကိမာယသ္မာ ဝိနယမ္ပရိယာပုဏေယျ,ဥဒါဟု ဓမ္မံ?; ဂစ္ဆေယျံ ဝါဟံ ဥပေါသထံ, န ဝါ ဂစ္ဆေယျံ?, ပတ္ထနာယံ?- လဘေယျာဟကကမ္ဘန္တေ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, လဘေယျံ ဥပသမ္ပဒံ; ပဿေယျံ တံ ဝဿသတံ အရောဂံ. ဝိဓိမှိ?-ဘဝံ ပတ္တံ ပစေယျ, ဘဝံ ပုညံ ကရေယျ, ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဣဟ ဘဝံ နိသီဒေယျ, မာဏဝကံ ဘဝံ အဇ္ဈာပေယျ–-အနုညာပတ္တကာလေသုပိ သိဒ္ဓါဝ, တတ္ထာပိ ဝိဓိပ္ပတီတိတော; အနုညာယံ?ဧဝံကရေယျာသိ. ပတ္တကာလေ?- ကဋံ ကရေယျာသိ, ပတ္တော တေ ကာလော ကဋကရဏေ; ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ သံဃော ဥပေါသထံ ကရေယျ; ဧတဿ ဘဂဝါ ကာလော, ဧတဿ သုဂတ ကာလော, ယမ္ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ–-ပေသနေ’ပိစ္ဆန္တိ?- ဂါမံ တွံ ဘဏေ ဂစ္ဆေယျာသိ.

ในอรรถแห่งปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; ในปัญหาหรือ? ท่านผู้มีอายุพึงเล่าเรียนพระวินัย หรือว่าพึงเล่าเรียนพระธรรม? ข้าพเจ้าพึงไปอุโบสถ หรือไม่พึงไป? ในความปรารถนาหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค พึงได้อุปสมบท; ขอข้าพระองค์พึงเห็นท่านผู้ไม่มีโรคตลอดร้อยปี. ในวิธีหรือ? ท่านพึงหุงข้าว ท่านพึงทำบุญ ท่านพึงบริโภคในที่นี้ ท่านพึงนั่งในที่นี้ ท่านพึงสอนมาณพ –-แม้ในกาลแห่งการอนุญาตและกาลที่ถึงพร้อม ก็สำเร็จแล้ว เพราะในที่นั้นก็ปรากฏเป็นวิธี; ในการอนุญาตหรือ? ท่านพึงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? ท่านพึงทำเสื่อ กาลแห่งการทำเสื่อของท่านมาถึงแล้ว; ถ้าหากเป็นกาลที่เหมาะสมแก่สงฆ์ สงฆ์พึงทำอุโบสถ; ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ข้าแต่พระสุคต นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ที่พระผู้มีพระภาคพึงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย –-แม้ในการใช้ไปก็ประสงค์หรือ? ดูกรพนักงาน ท่านพึงไปสู่บ้าน.

တုအတ္တုဟိထမိမတံအန္တံဿုဝှောဉာမသေ-.

วิภัตติทั้งหลาย คือ ตุ, อัตตุ, หิ, ถะ, มิ, มะ, ตัง, อันตัง, สสุ, วโห, เอ, อามเส.

ပဉှာဒိသွေတေ ဟောန္တိ ကြိယတ္ထတော; ကြိယတ္ထတော; ယစ္ဆတု, ဂစ္ဆန္တု, ဂစ္ဆာဟိ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ, ဂစ္ဆတံ, ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆဿု, ဂစ္ဆဝှော, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆာမသေ–-ပဉှေ?- ကိန္နု ဗလု ဟော ဝျာကရဏမဓိယဿု?. ပတ္ထနာယံ?- ဒဒါဟိ မေ, ဇိဝတု ဘဝံ. ဝိသိမှိ?-ကဋံ ကရောတု ဘဝံ, ပုညံ ကရောတု ဘဝံ, ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇတု, ဣဟဘဝံ နိသီဒတု, ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ပါတိမောက္ခာ. ပေသနေ?- ဂစ္ဆ ဘဏေ ဂါမံ. အနုမတိယံ?ဧဝံ ကရောဟိ. ပတ္တကာလေ?-ကာလော’ယံ တေ မဟာဝီရ ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ.

ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; (เช่น) ยัจฉตุ (จงให้), คัจฉันตุ (จงไป), คัจฉาหิ (จงไป), คัจฉถะ (จงไป), คัจฉามิ (ข้าพเจ้าไป), คัจฉามะ (เราทั้งหลายไป), คัจฉตัง (จงไป), คัจฉันตัง (จงไป), คัจฉัสสุ (จงไป), คัจฉวโห (จงไป), คัจเฉ (พึงไป), คัจฉามเส (เราทั้งหลายพึงไป). ในปัญหาหรือ? (เช่น) ไฉนหนอ ท่านผู้มีกำลังจงเรียนไวยากรณ์เถิด? ในความปรารถนาหรือ? (เช่น) ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้า, ขอท่านจงมีชีวิตอยู่. ในวิธีหรือ? (เช่น) ขอท่านจงทำเสื่อ, ขอท่านจงทำบุญ, ขอท่านจงบริโภคในที่นี้, ขอท่านจงนั่งในที่นี้, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์. ในการใช้ไปหรือ? (เช่น) ดูกรพนักงาน จงไปสู่บ้าน. ในการอนุญาตหรือ? (เช่น) จงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? (เช่น) ดูกรพระมหาวีระ กาลนี้เป็นกาลที่ท่านจะบังเกิดในครรภ์ของมารดา.

သတ္တျရဟေသွေယျာဒိ-.

ในสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น.

သတ္တိယံ အရဟတ္ထေ စ ကြိယတ္ထာ. ဧယျာဒယော ဟောန္တိ; ဘဝံ ခလု ရဇ္ဇံ ကရေယျ, ဘဝံ သတ္တော; အရဘော.

ในความสามารถและในอรรถแห่งความควร วิภัตติทั้งหลายมีอรรถแห่งกิริยา. วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี; (เช่น) ท่านพึงครองราชสมบัติแล, ท่านสามารถ; ท่านควร.

သမ္ဘာဝနေ ဝါ-.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) บ้าง.

သမ္ဘာဝနေ ဂမျမာနေ ဓာတုနာ ဝုစ္စမာနေ စ ဧယျာဒယောဟောန္တိ ဝိဘာသာ; အပိ ပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျ. ကြိယာတိပတ္တိယန္တုဿာဒိ?- အသနိယာပိ ဟတော နာပတိဿာ သမ္ဘာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိအဝကပ္ပေမိ ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ; ဘုဇိဿတိ ဘဝံ, အဘုဉ္ဇိ ဘဝံ. ကြယာတိပတ္တိယန္တုဿာဒိ-သမ္ဘာဝေမိ နာဘုဇိဿံ ဘဝံ.

ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) เมื่อเนื้อความถูกรู้ได้และถูกกล่าวด้วยธาตุ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) แม้พึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุดหรือ? (เช่น) ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อ ข้าพเจ้าปลงใจว่า แม้ถูกฟ้าผ่าแล้วก็ไม่พึงตกไป. ท่านพึงบริโภค; ท่านจักบริโภค; ท่านบริโภคแล้ว. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุด ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า ท่านไม่พึงบริโภคแล้ว.

မာယောဂေ ဤအာအာဒိ-.

ในการประกอบด้วย มา ศัพท์ มีวิภัตติมี อี เป็นต้น.

မာယောဂေ သတိ ဤအာဒယော အာအာဒယော စ ဝါ ဟောန္တိ; မာဿုပုနပိ ဧဝရူပမကာသိ, မာ ဘဝံ အဂမာ ဝနံ; ဝါတိ ကိံ? မာ တေကာမဂုဏေ ဘမဿု စိတ္တံ, မာ တွံ ကရိဿသိ, မာ တွံ ကရေယျာသိ–-အသကကာလတ္ထော’ယမာရမ္ဘော; ဗုဒ္ဓေါ’ဘဝိဿတီတိ ပဒန္တရ သမ္ဗန္ဓေန အနာဂတကာလတာ ပတိယတေ, ဧဝံ ကတော ကဋော သွေဘဝိဿတိ, ဘာဝိ ကစ္စမာသီတိ; လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ လုနာတိ, လုနဿု လုနဿုတွေဝါယံ လုနာတီတိ တွာဒီနမေဝေတံ မဇ္ဈိမပုရိ သေကဝစနာနမာဘိက္ခညေ ဝိဗ္ဗဝနံ; ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ?-ဧဝမေသ တုရိတော အညေ’ပိ နိယောဇေန္တော ဝိယ ကိရိယံ ကရောတီတိ; ဧဝံ လုနာထ လုနာထာတွေဝါယံ လုနာတိ, လုနဝှော လုနဝှော တွေဝါယံ လုနာတိ; တထာ ကာလတ္တရေသုပိ လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ အလုနိ, အလုနာ, လုလာဝ, လုနိဿတီတိ; ဧဝံ ဿုမှိ စ ယောဇနီယံ–-တထာ သမုစ္စယေ’ပိ မဌမဋ, ဝိဟာရမဋေတွေဝါယမဋတိ; မဌမဋဿု, ဝိဟာရမဋဿုတွေဝါယမဋတိ–-ဗျာပါရဘေဒေ တု သာမညဝစနဿေဝ ဗျာပကတ္တာ အနုပ္ပယောဂေါ ဘဝတိ? ဩဒနံ ဘုဉ္ဇ, ယာဂုမ္ပိဝ, ဓာနာ ခါဒေတွာဝါယမဇ္ဈောဟရတိ.

เมื่อมีการประกอบด้วย มา ศัพท์ วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) เจ้าอย่าได้กระทำรูปอย่างนี้อีกเลย, ท่านอย่าได้ไปสู่ป่า. บทว่า วา คืออะไร? (เช่น) จิตของเจ้าอย่าได้ท่องเที่ยวไปในกามคุณทั้งหลาย, เจ้าอย่าได้กระทำ, เจ้าอย่าได้พึงกระทำ. การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล; ความเป็นอนาคตกาลย่อมปรากฏด้วยการประกอบกับบทอื่นว่า "พระพุทธเจ้าจักมี" อย่างนี้ว่า "เสื่อที่ทำแล้วจักมีในวันพรุ่งนี้" "สิ่งที่พึงมีได้มีแล้ว". "ลุนาหิ ลุนาหิ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนัสสุ ลุนัสสุ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, นี้เป็นการแสดงความซ้ำซากของวิภัตติบุรุษกลางเอกพจน์มี หิ เป็นต้น; คำที่กล่าวนี้หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า ผู้นั้นรีบร้อนกระทำกิริยาประหนึ่งว่าสั่งผู้อื่นให้ทำ; อย่างนี้ว่า "ลุนาถะ ลุนาถะ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนวโห ลุนวโห" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว; ในกาลอื่น ๆ ก็เช่นกัน "ลุนาหิ ลุนาหิ" ดังนี้ เขาก็ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, จักเกี่ยว; ในวิภัตติ สฺสุ ก็พึงประกอบอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในสมุจจัย (การรวบรวมกิริยา) ก็เช่นกัน "มฐะ มฐะ" (จงเที่ยวไป จงเที่ยวไป), "วิหารมฐะ" (จงเที่ยวไปในวิหาร) ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป; "มฐะ มฐัสสุ", "วิหารมฐัสสุ" ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป. แต่เมื่อมีการแยกแยะการงาน เพราะความเป็นคำสามัญที่ครอบคลุมอยู่แล้ว การไม่ประกอบย่อมมีหรือ? (เช่น) จงบริโภคข้าวสุก จงดื่มยาคู จงเคี้ยวธัญชาติ เขาย่อมกลืนกิน.

ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနမေကာနေကေသု တုမှာမှသေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ-.

ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกข้างหน้าและข้างหลัง เมื่อมีบทว่า ตุมฺห และ อมฺห มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ย่อมมีอย่างละสองๆ.

ဧကနေကေသုတုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယေသု တဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသုပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကာနံ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ကြိယတ္ထာ; ဥတ္တမသဒ္ဒေါ’ယံ သဘာဝတော တတိယဒုကေ ရုဠှော–-တွံ ဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ, တွံ ဂစ္ဆသေ, တုမှေ ဂစ္ဆဝှေ; တွံဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ, တွံ ဂစ္ဆသေ, တုမှေ ဂစ္ဆဝှေ; အဟံဂစ္ဆာမိ, မယံ ဂစ္ဆာမ,အဟံ ဂစ္ဆေ, မယံ ဂစ္ဆာမှေ; သော ဂစ္ဆတိ, တေ ဂစ္ဆန္တိ, သော ဂစ္ဆတေ, တေ ဂစ္ဆန္တေ.

ในการกทั้งหลายที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า ตุมฺห และ อมฺห และที่พึงกล่าวด้วยศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์ มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของหมวดหกข้างหน้าและหมวดหกข้างหลัง ย่อมมีอย่างละสองๆ ตามลำดับ ในอรรถแห่งกิริยา; คำว่า อุตตมะ นี้ โดยปกติใช้เรียกในคู่ที่สาม; (เช่น) ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป, ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป; เขาไป, พวกเขาไป, เขาไป, พวกเขาไป.

သာမတ္ထိယာ လဒ္ဓန္တာ အပ္ပဌုဇ္ဇမာနေသုပိ တုမှာမှသေသေသု ဘဝန္တိ–-ဂစ္ဆသီ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆသေ, ဂစ္ဆဝှေ; ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆာမှေ; ဂစ္ဆတိ,ဂစ္ဆန္တိ, ဂစ္ဆတေ, ဂစ္ဆန္တေ.

เมื่อบทว่า ตุมฺห อมฺห และบทที่เหลือ แม้ไม่ได้ถูกกล่าวถึง แต่สำเร็จได้ด้วยความสามารถ (แห่งอรรถ) ย่อมมี (กิริยาอาขยาต) คือ gacchasī, gacchatha, gacchase, gacchavhe; gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe; gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante.

အာဤဿာဒိသွဉ ဝါ-.

ในเพราะวิภัตติมี อา อี และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ บ้าง

အာအာဒေါ ဤအာဒေါ ဿာအာဒေါ စ ကြိယတ္ထဿ ဝါ အဉ ဟောတိ, ဉကာရော’နုဗန္ဓော–-အဂမာ, ဂမာ; အဂမီ, ဂမီ; အဂမိဿာ, ဂမိဿာ.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น อี เป็นต้น และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ (ญะ) แทนที่ธาตุบ้าง, ญะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อคมา, คมา; อคมิ, คมิ; อคมิสสา, คมิสสา.

အအာဒိသွာဟော ဗြူဿ-. ဗြူဿ အာဟော ဟောတိ အအာဒိသု; အာဟ, အာဟု.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ; อาหะ ย่อมมีแก่ พฺรู ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น; เช่น อาหะ, อาหุ.

ဘုဿ စုက-.

ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ

အအာဒိသု ဘုဿ စုက ဟောတိ; ကကာရော’နုဗန္ဓော; ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော; ဗဘုဝ.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ; กะอักษรเป็นอนุพันธะ; อุอักษรมีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง; เช่น พพุวะ.

ပုဗ္ဗဿ အ-.

ย่อมมีการแปลงสระของธาตุตัวหน้าเป็น อะ

အအာဒိသု ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘုဿအ ဟောတိ; ဗဘုဝ.

ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น เมื่อมีการซ้อนธาตุ ย่อมมีการแปลงสระของ ภู ธาตุ ตัวหน้าเป็น อะ; เช่น พพุวะ.

ဥဿံသွာဟာ ဝါ-.

ในเพราะวิภัตติ อุ และ สํสุ ย่อมมีการแปลงเป็น อาหา บ้าง

အာဟာဒေသာ ပရဿ္ौဿအံသုဝါ ဟောတိ; အာဟံသု အာဟု.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมี อุ และ สํสุ บ้าง; เช่น อาหํสุ, อาหุ.

တျန္တီနံ ဋဋူ-.

ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู

အာဟာ ပရေသံ တိအန္တီနံ ဋဋူ ဟောန္တိ; ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ; အာဟ, အာဟု. အတောယေဝ စ ဉာပကာ တိအန္တိသု စ ဗြူဿာဟော.

ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู; ฏะอักษรมีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; เช่น อาหะ, อาหุ. และเพราะเหตุนั้นแล จึงเป็นเครื่องหมายว่า ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ ในเพราะวิภัตติ ติ และ อันติ ด้วย.

ဤအာဒေါဝစဿောမ-.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ

ဤအာဒိသုဝစဿ ဩမ ဟောတိ; မကာရော’နုဗန္ဓာ; အဝေါစ; ဤအာဒေါတိ ကိံ? အဝစ.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ; มะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อโวจ; คำว่า 'ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น' คืออะไร? เช่น อวจ.

ဒါဿ ဒံ ဝါ မမေသွဒွိတ္တေ-.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน

အဒွိတ္တေ ဝတ္တမာနဿ ဒါဿ ဒံ ဝါ ဟောတိ မိမေသု; ဒမ္မိ,ဒေမိ; ဒမ္မ, ဒေမ. အဉ္စိတ္တေတိ ကိံ? ဒဒါမိ. ဒဒါမ.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน; เช่น ทัมมิ, เทมิ; ทัมมะ, เทมะ. คำว่า 'เมื่อไม่มีการซ้อน' คืออะไร? เช่น ททามิ, ททามะ.

ကရဿ သောဿကုံ-.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง

ကရဿ သဩကာရဿ ကုံ ဝါ ဟောတိ မိမေသု; ကုမ္မိ, ကုမ္မ; ကရောမိ, ကရောမ.

ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง บ้าง; เช่น กุมมิ, กุมมะ; กโรมิ, กโรมา.

ကာ ဤအာဒိသု-.

ย่อมมีการแปลงเป็น กา ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น

ကရဿ သဩကာရဿကာ ဟောတိ ဝါ ဤအာဒိသု; အကာသိ, အကရိ; အကံသု, အကရိံသု; အကာ, အကရာ.

ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กา บ้าง; เช่น อกาสิ, อกริ; อกํสุ, อกริํสุ; อกา, อกรา.

ဟာဿစာဟငိ ဿေန-.

ในเพราะวิภัตติ อัง ย่อมมีการแปลง หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง

ကရဿသောဿဟာဿစ အာဟငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; ကာဟတိ, ကရိဿတိ; အကာဟာ, အကရိဿာ;ဟာဟတီ, ဟာယိဿတိ; အာဟာဟာ, အဟာယိဿာ.

ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ และ หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; กาหติ, กริสสติ; อกาหา, อกริสสา; หาหติ, หายิสสติ; อาหาหา, อหายิสสา.

လဘဝသစ္ဆိဒဘိဒရုဒါနံ စ္ဆငိ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ลภะ วสะ ฉิทะ ภิทะ รุท และ ทา ธาตุ เป็น ฉะ (ฉะงิ) บ้าง

လဘာဒီနံ စ္ဆငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; အလစ္ဆာ, အလဘိဿာ, လစ္ဆတိ, လဘိဿတိ; အဝစ္ဆာ, အဝသိဿာ; ဝစ္ဆတိ, ဝသိဿတိ; စ္ဆေစ္ဆာ, အစ္ဆိန္ဒိဿာ; ဆေစ္ဆတိ. ဆိန္ဒိဿတိ; ဟေစ္ဆာ, ဘိန္ဒိဿာ; ဘေစ္ဆတိ,ဘိန္ဒိဿတိ; အရုစ္ဆာ, အရောဒိဿာ; ရုစ္ဆတိ, ရောဒိဿတိ. အညသ္မိမ္ပိ ဆိဒဿ ဝါ စ္ဆငိ ယောဂဝိဘာဂါ?- အစ္ဆေစ္ဆုံ, အစ္ဆိန္ဒိံသု. အညေသံ ဝ?-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆိဿံ.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ลภะ เป็นต้น เป็น ฉะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อลัจฉา, อลภิสสา; ลัจฉติ, ลภิสสติ; อวัจฉา, อวสิสสา; วัจฉติ, วสิสสติ; เฉจฉา, อัจฉินทิสสา; เฉจฉติ, ฉินทิสสติ; เภจฉา, ภินทิสสา; เภจฉติ, ภินทิสสติ; อรุจฉา, อโรทิสสา; รุจฉติ, โรทิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง ฉิทะ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? อัจเฉจฉุํ, อัจฉินทิํสุ. สำหรับธาตุอื่นๆ เล่า? คัจฉํ, คัจฉิสสํ.

ဘုဇမုစဝစဝိသာနံ က္ခငိ-.

ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ภุชะ มุจะ วจะ และ วิสะ ธาตุ เป็น กขะ (กขะงิ) บ้าง

ဘုဇာဒီနံ က္ခငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; အဘောက္ခာ, အဘုဉ္ဇိဿာ; ဘောက္ခတိ, ဘုဇိဿတိ; အမောက္ခာ, အမုဉ္စိဿာ; မောက္ခတိံ မုဉ္စိဿတိ; အစက္ခာ, အဝစိဿာ; စက္ခတိ. ဝစိဿတိ; ပါဝေက္ခာ, ပါဝိသိဿာ; ပဝေက္ခတိ, ပဝိသိဿတိ. ဝိသဿာညသ္မိမ္ပိ ဝါ က္ခငိ ယောဂဝိဘာဂါ?-ပါဝေက္ခိ, ပါဝိသိ.

ย่อมมีการแปลงธาตุมี ภุชะ เป็นต้น เป็น กขะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อโภกขา, อภุญชิสสา; โภกขติ, ภุญชิสสติ; อโมกขา, อมุญจิสสา; โมกขติ, มุญจิสสติ; อจักขา, อวจิสสา; จักขติ, วจิสสติ; ปาเวกขา, ปาวิสิสสา; ปเวกขติ, ปวิสิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง วิสะ ธาตุ เป็น กขะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? ปาเวกขิ, ปาวิสิ.

အာဤအာဒိသု ဟရဿာ-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ

အာအာဒေါဤအာဒေါ စ ဟရဿအာ ဟောတိစာ; အဟာ, အဟရာ; အဘာသိ, အဘရိ.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ; เช่น อะหา, อะหะรา; อะภาสิ, อะภะริ.

ဂမိဿ-.

ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา

အာအာဒေါဤအာဒေါ စ ဂမိဿာ ဟောတိ ဝါ; အဂါ, အဂမာ; အဂါ,အဂမိ. သံသဿ စ ဆငိ-.

ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา บ้าง; อคา, อคมา; อคา, อคมิ. และสำหรับ สํส ธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น ฉะ (ฉะงิ).

သံသဿ စ ဂမိဿ စ ဆငိ ဝါ ဟောတိ အာဤအာဒိသု; အဍဉ္ဆာ, အဍံသာ; အဍဉ္ဆိ,အဍံသိ; အဂဉ္ဆာ, အဂစ္ဆာ, အဂဉ္ဆိ, အဂစ္ဆိ.

เพราะ อา และ อี วิภัตติเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง สํสธาตุ และ คมธาตุ เป็น ฉะ และลง งิ (ṅi) อาคมบ้าง; อะฑัญฉา, อะฑํสา (ได้กัดแล้ว); อะฑัญฉิ, อะฑํสิ (ได้กัดแล้ว); อะคัญฉา, อะคัจฉา (ได้ไปแล้ว); อะคัญฉิ, อะคัจฉิ (ได้ไปแล้ว).

ဟူဿဟေဟေဟိဟောဟီ ဿစ္စာဒေါ-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห, เหหิ และ โหหิ บ้าง.

ဟူဿ ဟ္ဉာဒယော ဟောန္တိ ဿစ္စာဒေါ; ဟေဿတိ, ဟေဟိဿတိ, ဟောဟိဿတိ.

เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห เป็นต้น; เหสสะติ, เหหิสสะติ, โหหิสสะติ (จะเป็น, จะมี).

ဏာနာသု ရဿော-.

เพราะ ณา ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะ (สระของธาตุ).

ကဏကနာသု ကြိယတ္ထဿရဿော ဟောတိ; ကိဏာတိ, ဓုနာတိ.

เพราะ ณา และ นา ปัจจัยเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะสระของธาตุ; กิณาติ (ซื้อ), ธุนาติ (ชำระ).

အာဤဦမှာဿာဿမှာနံ ဝါ-.

ทำรัสสะ อา, อี, อู, มหา, สสา และ สสมหา (วิภัตติ) บ้าง.

ဧသံ ဝါ ရဿော ဟောတိ; ဂမ, ဂမာ; ဂမိ, ဂမီ; ဂမု; ဂမိမှ, ဂမိမှာ; ဂမိဿ, ဂမိဿာ; ဂမိဿမှ, ဂမိဿမှာ.

ทำรัสสะวิภัตติเหล่านี้บ้าง; คมะ, คมา (ไป); คมิ, คมี (ได้ไปแล้ว); คมุ (ไป); คมิมหะ, คมิมหา (เราได้ไปแล้ว); คมิสสะ, คมิสสา (จะไป); คมิสสัมหะ, คมิสสัมหา (เราจะไป).

ကုသရုဟေဟိဿ ဆိ-.

เพราะ สสะ ปัจจัยเบื้องหลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลง (สสะ) เป็น ฉิ.

ကုသာ ရုဟာ စ ပရဿ ဤဿ ဆိ ဝါ ဟောတိ; အက္ကောစ္ဆိ, အက္ကောသိ; အဘိရုစ္ဆိ, အဘိရုဟိ.

เพราะ สสะ ปัจจัยที่อยู่หลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลงเป็น ฉิ บ้าง; อักโกจฉิ, อักโกสิ (ได้ด่าแล้ว); อะภิรุจฉิ, อะภิรุหิ (ได้ขึ้นไปแล้ว).

အဤဿအာဒီနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ-.

แปลงพยัญชนะของ อา, อี, สสะ เป็นต้น เป็น อิญญะ.

ကြိယတ္ထာ ပရေသံ အအာဒီနံ ဤအာဒိနံ ဿအာဒီနဝ ဗျဉ္ဇနဿ္ैဉ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဗဘုဝိတ္ထ,အဘဝိတ္ထ, အဘဝိဿာ, အနုဘဝိဿာ, အနုဘဝိဿတိ, အနုဘောဿတိ, (ဟရိဿတိ) ဟဿတိ. ဧတေသန္တိ ကိံ? ဘဝတိ; ဗျဉ္ဇနဿာတိ ကိံ? ဗဘုဝ.

แปลงพยัญชนะของ อา เป็นต้น, อี เป็นต้น, สสะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง; บะภูวิตถะ, อะภะวิตถะ (ได้เป็นแล้ว); อะภะวิสสา, อะนุภะวิสสา (จะเป็น, จะประสบ); อะนุภะวิสสะติ, อะนุโภสสะติ (จะประสบ); (หะริสสะติ) หัสสะติ (จะนำไป). คำว่า 'เหล่านี้' (เอเตสํ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ภะวะติ. คำว่า 'ของพยัญชนะ' (พยัญชนะสสะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า บะภูวะ.

ဗြူတော တိဿီဉ-.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ.

ဗြူတော ပရဿ တိဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ; ဗြဝီတိ, ဗြူတိ.

หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ บ้าง; พรวีติ, พรูติ (ย่อมกล่าว).

ကျဿ-.

แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย).

ကြိယတ္ထာ ပရဿကျဿ ဤဉွာ ဟောတိ; ပစီယတိ ပစ္စတိ.

หลังธาตุ, แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย) เป็น อิญญะ บ้าง; ปะจียะติ, ปัจจะติ (ย่อมถูกหุง, ย่อมหุง).

ဧယျာထဿ္ဉအာဤထာနံ ဩအအံတ္ထတ္ထောဝှောက-.

แปลง เอยยาถะ, สสะ, อํ, อา, อี, ถะ เป็น โอ, อา, อํ, ตถะ, ถะ, โอ, วะ, โข, กะ ตามลำดับ.

ဧယျာထာဒီနံ ဩအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တုမှေ ဘဝေယျာထော, ဘဝေယျာထ; တွံ အဘဝိဿ, အဘဝိဿေ; အဟံ အဘဝံ, အဘဝ; သော အဘဝိတ္ထ, အဘဝါ; သော အဘဝိတ္ထော, အဘဝီ; တုမှေ ဘဝထဝှော, ဘဝထ–-အာသဟဝရိတောဝ အကာရော ဂယှတေ–-ထော ပနန္တေ နိဒ္ဒေသာ တွာဒိသမ္ဗန္ဓီယေဝ, တဿေဝ ဝါ နိဿီတတ္တာ; နိဿယယကရဏမ္ပိ ဟိ သုတ္တကာရာဝိဏ္ဏံ.

แปลง เอยยาถะ เป็นต้น เป็น โอ เป็นต้น บ้าง ตามลำดับ; ตุมเห ภะเวยยาโถ, ภะเวยยาถะ (ท่านทั้งหลายพึงเป็น); ตฺวํ อะภะวิสสะ, อะภะวิสเส (ท่านได้เป็นแล้ว); อะหํ อะภะวํ, อะภะวะ (ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตถะ, อะภะวา (เขาได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตโถ, อะภะวี (เขาได้เป็นแล้ว); ตุมเห ภะวะถะโว, ภะวะถะ (ท่านทั้งหลายจงเป็น). อักษร อะ ถูกรับเอามาพร้อมกับ อาสะหะวะริโต. ส่วน โถ ที่แสดงไว้ในที่สุดนั้น สัมพันธ์กับ ตฺวํ เป็นต้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้นเอง เพราะการทำนิสสัย (ที่อาศัย) เป็นสิ่งที่ท่านผู้แต่งสูตรทราบดี.

ဥံဿိံသွံသု -.

แปลง อุํ (วิภัตติ) เป็น อิํสุ และ อํสุ.

ဥမိစ္စဿ ဣံသုအံသု ဝါ ဟောန္တိ; အဂမိံသု, အဂမံသု, အဂမုံ.

แปลง อุํ วิภัตติ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง; อะคะมิํสุ, อะคะมํสุ, อะคะมุํ (ได้ไปแล้ว).

ဧမန္တာ သုံ-.

หลังธาตุที่มี เอ และ โอ เป็นที่สุด, แปลง อุํ เป็น สุํ.

ဉာဒေသတော ဩအာဒေသတော စ ပရဿ ဥမိစ္စဿ သုံ ဝါ ဟောတိ; နေသုံ, နယိံသု; အဿောသုံ, အဿုံ–-အာဒေသတ္တာချာ ပနတ္ထံ တ္တဂ္ဂဟဏံ.

หลังจากการแปลงเป็น เอ และการแปลงเป็น โอ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น สุํ บ้าง; เนสุํ, นะยิํสุ (ได้นำไปแล้ว); อัสโสสุํ, อัสสุํ (ได้ฟังแล้ว). ส่วนการลง ตะ ปัจจัย (ในสูตร) เพื่อแสดงความเป็นอาเทศ.

ဟူတော ရေသုံ-.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ เป็น เรสุํ.

ဟူတော ပရဿ ဥမိစ္စဿ ရေသုံ ဝါ ဟောတိ; အဟေသုံ, အဟဝုံ.

หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น เรสุํ บ้าง; อเหสุง, อหุง (ได้เป็นแล้ว).

ဩဿ ऐတ္ထတ္ထော-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น อะ เป็นต้น.

ဩဿ အအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ; တွံ အဘဝ, အဘဝိ, အဘဝိတ္ထ, အဘဝိတ္ထော, အဘဝေါ.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ เป็นต้น บ้าง; ตฺวํ อะภะวะ, อะภะวิ, อะภะวิตถะ, อะภะวิตโถ, อะภะโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

သိ-.

แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น สิ.

ဩဿ သိ ဝါ ဟောတိ; အဟောသိ တွံ အဟုဝေါ.

แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อโหสิ, ตฺวํ อะหุโว (ท่านได้เป็นแล้ว).

ဒီဃာ ဤဿ-.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี (วิภัตติ) เป็น สิ.

ဒီဃတော ပရဿ ဤဿ သိ ဝါ ဟောတိ; အကာသိ, အကာ; အဒါသိ, အဒါ.

หลังทีฆะสระ, แปลง อี วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อกาสิ, อกา (ได้ทำแล้ว); อทาสิ, อทา (ได้ให้แล้ว).

မှာတ္ထာနမုဉ-.

แปลง มหา และ ถะ (วิภัตติ) เป็น อุญญะ.

မှာတ္ထာနမုဉ္ဒွါ ဟောတိ; အဂမုမှာ, အဂမိမှာ; အဂမုတ္ထ, အဂမိတ္ထ.

มฺหา และ ตฺถะ ทั้งหลาย เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; อคมุมฺหา, อคมิมฺหา; อคมุตฺถะ, อคมิตฺถะ.

ဣံဿ စ သိဉ-.

และ (แปลง) อิํ เป็น สิญฺญ.

ဣမိစ္စဿ သိဉ ဝါ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ; အကာသိံ, အကရိံ; အအကာသိမှာ, အကရိမှာ;အကာသိတ္ထ, အကရိတ္ထ.

แปลง อิํ เป็น สิญฺญ บ้าง และ (แปลง) มฺหา และ ตฺถะ (เป็น สิญฺญ) โดยมาก ย่อมมี; อกาสิํ, อกริํ; อากาสิมฺหา, อกริมฺหา; อกาสิตฺถะ, อกริตฺถะ.

ဧယျုံဿုံ-.

เอยฺยุํ เป็น สฺสุํ.

ဧယျုမိစ္စဿ ဥံ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆုံ, ဂစ္ဆေယျုံ.

แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ.

ဟိဿတော လောပေါ-.

การลบ หิ (หลัง อะ).

အတော ပရဿ ဟိဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာဟိ–-အတောတိ ကိံ? ကရောဟိ.

การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ อักษร บ้าง ย่อมมี; คจฺฉะ, คจฺฉาหิ; อโต คืออะไร? กโรหิ.

ကျဿ ဿေ-.

แปลง กฺย เป็น สฺเส.

ကျဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ ဿေ; အန္ဓဘဝိဿာ, အနွဘုယိဿာ, အနုဘဝိဿတိ, အနုဘုယိဿတိ.

แปลง กฺย เป็น สฺเส และลบ บ้าง ย่อมมี; อนฺธภวิสฺสา, อนฺวภุยิสฺสา, อนุปฺภวิสฺสติ, อนุปฺภุยิสฺสติ.

အတ္ထိတေယျာဒိစ္ဆန္တံ ဿုသသထသံသာမ -.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น สฺสุ, สส, สถ, สํ, สาม.

အသ-ဘုဝီစ္စသ္မာ ပရေသံဧယျာဒိစ္ဆန္နံ သာဒယော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; အဿ, အဿု, အဿ, အဿထ, အဿံ, အဿာမ.

หลัง อส และ ภู ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับ; อสฺสะ, อสฺสุ, อสฺสะ, อสฺสถะ, อสฺสํ, อสฺสามะ.

အာဒိဒွီန္နမိယာဣယုံ-.

(แปลง) สองวิภัตติเบื้องต้น เป็น อิยา และ อิยุํ.

အတ္ထိတေယျာဒိစ္ဆန္နံ အာဒိဘူတာနံ ဒွိန္နံ ဣယာဣသုံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သိယာ, သိယုံ.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลงวิภัตติสองตัวแรกของ เอยฺยา เป็นต้น เป็น อิยา และ อิสุํ ตามลำดับ; สิยา, สิยุํ.

တဿထော-.

แปลง ต เป็น โถ.

အတ္ထိတော ပရဿ တကာရဿ ထော ဟောတိ; အတ္ထ, အတ္ထု.

แปลง ต อักษร ที่อยู่หลัง อตฺถิ ธาตุ เป็น โถ ย่อมมี; อตฺถะ, อตฺถุ.

သိဟိသွဋ-.

(แปลง อตฺถิ) เป็น อฏ ใน สิ และ หิ.

အတ္ထိဿ အဋ ဟောတိ သိဟိသု; ဋော သဗ္ဗာဒေသတ္ထော; အသိ, အဟိ.

แปลง อตฺถิ ธาตุ เป็น อฏ ใน สิ และ หิ วิภัตติ; ฏ อักษร มีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; อสิ, อหิ.

မိမာနံ ဝါ မှိမှာ စ-.

แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง.

အတ္ထိသ္မာ ပရေသံ မိမာနံ မှိမှာ ဝါ ဟောန္တိ, တံသန္တိယော ဂေန တ္ထိဿ အဋ စ; အမှိ,အသ္မိ; အမှ, အသ္မ.

หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง และแปลง ตฺถิ เป็น อฏ ด้วยอำนาจแห่งสนธินั้น; อมฺหิ, อสฺมิ; อมฺหะ, อสฺมะ.

ဧသု သ-.

ในวิภัตติเหล่านั้น (แปลง อตฺถิ) เป็น ส.

ဧသု မိမေသုအတ္ထိဿ သကာရော ဟောတိ; အသ္မိ, အသ္မ; ပရရူပဗာဓနတ္ထံ.

ใน มิ และ มา วิภัตติเหล่านั้น ของ อตฺถิ ธาตุ แปลงเป็น ส อักษร; อสฺมิ, อสฺมะ; เพื่อห้ามรูปหลัง.

ဤအာဒေါ ဒီဃော-.

ทีฆะ (สระหน้า) ในเพราะ ี และ า เป็นต้น.

အတ္ထိဿ ဒီဃော ဟောတိ ဤအာဒိမှိ; အာသိ, အာသုံ, အာသိ, အာသိတ္ထ, အာသိံ, အာသိမှာ.

ทำทีฆะที่ อตฺถิ ธาตุ ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถะ, อาสิํ, อาสิมฺหา.

ဟိမိမေသွဿ-. အကာရဿ ဒီဃော ဟောတိ ဟိမိမေသု; ပဝါဟိ, ပဝါမိ, ပဝါမ; မုယှာမိ.

ทำทีฆะ อ อักษร ในเพราะ หิ มิ และ มา วิภัตติ; ปวาหิ, ปวามิ, ปวามะ; มุยฺหามิ.

သကာ ဏာဿ ခ ဤအာဒေါ-.

หลัง สก ธาตุ แปลง ณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น.

သကသ္မာ ကဏာဿ ခေါ ဟောတိ ဤ အာဒိသု; အသက္ခိ, အသက္ခိံသု.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อสกฺขิ, อสกฺขิํสุ.

ဿေ ဝါ-.

(แปลงเป็น ข) บ้าง ในเพราะ สฺเส.

သကသ္မာ ကဏာဿ ခေါ ဝါ ဘောတိ ဿေ; သက္ခိဿာ, သက္ကုဏိဿာ; သက္ခိဿတိ, သက္ကုဏိဿတိ.

หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข บ้าง ในเพราะ สฺเส; สกฺขิสฺสา, สกฺกุณิสฺสา; สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

တေသု သုတော ကေဏာကဏာနံ ရောဋ-.

ในวิภัตติเหล่านั้น หลัง สุ ธาตุ แปลง เกณา และ กณา เป็น โรฏ.

တေသု ဤအာဒိဿေသု သုတော ပရေသံ ကေဏာကဏာနံ ရောဋ ဟောတိ; အဿောသိ, အသုဏိ; အဿောဿာ, အသုဏိဿာ; သောဿတိ, သုဏိဿတိ.

ในเพราะ ี และ สฺเส เป็นต้นเหล่านั้น แปลง เกณา และ กณา ปัจจัย หลัง สุ ธาตุ เป็น โรฏ; อสฺโสสิ, อสุณิ; อสฺโสสฺสา, อสุณิสฺสา; โสสฺสติ, สุณิสฺสติ.

ဉာဿ သနာဿ နာယော တိမှိ-.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ ในเพราะ ติวิภัตติ

သနာဿ ဉာဿ နာယော ဝါ ဟောတိ တိမှိ; နာယတိ. ဇာနာတိ.

แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ บ้าง ในเพราะ ติวิภัตติ; นายติ, ชานาติ

ဉမှိ ဇံ-.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง (ญาธาตุ) เป็น ชํ

ဉာဒေသေ သနာဿ ဉာဿ ဇံ ဝါ ဟောတိ; ဇညာ, ဇာနေယျ.

ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น ชํ บ้าง; ชญฺญา, ชาเนยฺย

ဧယျဿိယာဉာ ဝါ-.

แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง

ဉာတော ဧယျဿ ဣယာဉာ ဟောန္တိ ဝါ; ဇာနိယာ, ဇညာ, ဇာနေယျ.

หลัง ญาธาตุ แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง; ชานิยา, ชญฺญา, ชาเนยฺย

ဤဿစ္စာဒိသု ကနာ လောပေါ-.

ในเพราะ ี (อี) และ สฺสจฺจะ เป็นต้น ลบ กนาปัจจัย

ဤအာဒေါ ဿစ္စာဒေါ စ ဉာတော ကနာ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; အညသိ, အဇာနိ; ဉဿတိ, ဇာနိဿတိ.

ในเพราะวิภัตติมี ี (อี) เป็นต้น และมี สฺสจฺจะ เป็นต้น หลัง ญาธาตุ ลบ กนาปัจจัย บ้าง; อญฺญสิ, อชานิ; ญสฺสติ, ชานิสฺสติ

ဿဿ ဟိ ကမ္မေ-.

แปลง สฺสปัจจัย เป็น หิ ในกัมมวาจก

ဉာတော ပရဿဿဿ ဟိ ဝါ ဟောတိ ကမ္မေ; ပညာယိဟိတိ, ပညာယိဿတီ,

หลัง ญาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง ในกัมมวาจก; ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิสฺสติ

ဧတိသ္မာ-.

หลัง เอติ (อิ ธาตุ)

ဧတိသ္မာ ပရဿဿဿဟိ ဟောတိ ဝါ; ဧဟိတိ, ဧဿတိ.

หลัง เอติ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง; เอหิติ, เอสฺสติ

ဟနာ ဆေခါ-.

หลัง หนธาตุ (แปลง สฺส) เป็น เฉ และ ข

ဟနာ ဿဿ ဆေခါ ဝါ ဟောန္တိ; ဟဉ္ဆေမ, ဟနိဿာမ; ပဋိဟံခါမိ, ပဋိဟနိဿာမိ.

หลัง หนธาตุ แปลง สฺสปัจจัย เป็น เฉ และ ข บ้าง; หญฺเฉมะ, หนิสฺสามะ; ปฏิหํขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ

ဟာတော ဟ-.

หลัง หาธาตุ (แปลง สฺส) เป็น ห

ဟာတော ပရဿ ဿဿ ဟ ဟောတိ ဝါ; ဟာဟတိ, ဆဟိဿတိ.

หลัง หาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ห บ้าง; หาหติ, ฉหิสฺสติ

ဒက္ခခဟေဟိဟောဟီဟိ လောပေါ-.

หลัง ทกฺข, ขข, เหหิ, โหหิ และ หีหิ (ลบ สฺส)

ဒက္ခာဒီဟိ အာဒေသေဟိ ပရဿဿဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ဒက္ခတိ. ဒက္ခိဿတိ; သက္ခတိ, သက္ခိဿတိ; ဟေဟိတိ, ဟေဟိဿတိ; ဟောဟိတိ, ဟောဟိဿတိ.

หลังอาเทศมี ทกฺข เป็นต้น ลบ สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง บ้าง; ทกฺขติ, ทกฺขิสฺสติ; สกฺขติ, สกฺขิสฺสติ; เหหิติ, เหหิสฺสติ; โหหิติ, โหหิสฺสติ

ကယိရေယျဿေယျုမာဒီနံ-.

หลัง กยิรา (ลบ) เอยฺย และ เอยฺยุํ เป็นต้น

ကယိရာ ပရဿေယျုမာဒီနမေယျဿ လောပေါ ဟောတိ; ကယိရုံ, ကယိရာသိ, ကယိရာထ, ကယိရာမိ, ကယိရာမ.

หลัง กยิรา ลบ เอยฺยวิภัตติ และ เอยฺยุํวิภัตติ เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลัง; กยิรุํ, กยิราสิ, กยิรถะ, กยิรามิ, กยิรามะ

ဋာ-.

(หลัง กยิรา แปลง เอยฺย) เป็น ฏา

ကယိရာ ပရဿ ဧယျဿဋာ ဟောတိ; သောကယိရာ.

หลัง กยิรา แปลง เอยฺยวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ฏา; โส กยิรา

ဧထဿာ-.

(หลัง กยิรา แปลง) เอถ เป็น อา

ကယိရာ ပရဿေထဿ အာ ဟောတိ; ကယိရာထ.

หลัง กยิรา แปลง เอถวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา; กยิราถ

လဘာ ဣံဤနံ ထံထာ ဝါ-.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี (วิภัตติ) เป็น ถํ และ ถา บ้าง

လဘသ္မာ ဣံဤဣစ္စေသံ ထံထာ ဟောန္တိ ဝါ; အလတ္ထံ, အလဘိံ; အလတ္ထ, အလဘိ.

หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี วิภัตติเหล่านี้ เป็น ถํ และ ถา บ้าง; อลตฺถํ, อลภิํ; อลตฺถ, อลภิ

ဂုရုပုဗ္ဗာ ရဿာ ရေ န္တေန္တီနံ-.

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ เป็น เร

ဂုရုပုဗ္ဗသ္မာ ရဿာ ပရေသံ န္တေန္တီနံ ရေ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆရေ, ဂစ္ဆန္တိ; ဂစ္ဆရေ, ဂစ္ဆန္တေ; ဂမိဿရေ, ဂမိဿန္တိ; ဂမိဿရေ, ဂမိဿန္တေ–-ဂုရုပုဗ္ဗာတိ ကိံ? ပစန္တိ. ရဿာတိ ကိံ? ဟောန္တိ

หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น เร บ้าง; คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต. คำว่า Gurupubbā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า ปจนฺติ. คำว่า Rassā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า โหนฺติ

ဧယျေယျာသေယျန္တံ ဋေ-.

แปลง เอยฺย, เอยฺยาสิ และ เอยฺยํ เป็น เอ

ဧယျာဒီနံ ဋေ ဝါ ဟောတိ; သော ကရေ, သော ကရေယျ; တွံ, ကရေ, တွံ ကရေယျာသိ; အဟံ ကရေ, အဟံ ကရေယျံ.

แปลงวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; โส กเร, โส กเรยฺย; ตฺวํ กเร, ตฺวํ กเรยฺยาสิ; อหํ กเร, อหํ กเรยฺยํ

ဩဝိကရဏဿု ပရစ္ဆက္ကေ-.

แห่งโอวิกรณปัจจัย ในปรฉักกะ-.

ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ပရစ္ဆက္ကဝိသယေ; တနုတေ.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมี ในวิสัยแห่งปรฉักกะ; (เช่น) ตนุเต.

ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ ဝါ ကွစိ-.

ในปุพพฉักกะ บ้าง ในบางที่-.

ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ဝါ ကွစိ ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ; ဝနုတိ, ဝနောတိ.

การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมีบ้างในบางที่ ในปุพพฉักกะ; (เช่น) วนุติ, วโนติ.

ဧယျာမဿေမု စ-.

และ [การแปลง] เอียฺยามะ เป็น เอมุ-.

ဧယျာမဿေမု ဝါ ဟောတိ, ဥ စ; ဘဝေမု, ဘဝေယျာမု, ဘဝေယျာမ.

การแปลง เอียฺยามะ เป็น เอมุ ย่อมมีบ้าง และการแปลงเป็น อุ ก็มีบ้าง; (เช่น) ภเวมุ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยาม.

ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ တျာဒိကဏ္ဍော ဆဋ္ဌော.

จบหมวดตยาทิที่ ๖ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้.

သမတ္တာ စာယံ မောဂ္ဂလ္လာနဝုတ္တိ ဆဟိ ဘာဏဝါရေဟိ.

และโมคคัลลานวุตตินี้ สำเร็จเรียบร้อยแล้วด้วย ๖ ภาณวาร.

ယဿ ရညော ပဘာဝေန ဘာဝိတတ္တသမာကုလံ,အနာကုလံ ဒုလဒ္ဓီဟိ ပါပဘိက္ခူဟိ သဗ္ဗသော;

ด้วยอานุภาพของพระราชาพระองค์ใด (พระศาสนา) จึงดารดาษไปด้วยผู้มีตนอันอบรมแล้ว ไม่วุ่นวายด้วยลัทธิอันชั่วและเหล่าภิกษุผู้ลามกโดยประการทั้งปวง;

လင်္ကာယ မုနိရာဇဿ သာသနံ သာဓု သဏ္ဌိတံ,ပုဏ္ဏဝန္ဒသမာယောဂါ ဝါရိဓီစ ဝိဝဒ္ဓတေ;

พระศาสนาของพระมุนีราชตั้งมั่นดีแล้วในเกาะลังกา และย่อมเจริญรุ่งเรือง ดุจมหาสมุทรที่เอ่อล้นขึ้นเพราะการมาประจวบกันของพระจันทร์เต็มดวง;

ပရက္ကမဘုဇေ တသ္မိံ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဂုဏောဒိတေ,မနုဝံသဒ္ဓဇာကာရေ လင်္ကာဒီပံ ပသာသတိ;

ในเมื่อพระเจ้าปรักกมพาหุพระองค์นั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือศรัทธาและปัญญา ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ทรงปกครองเกาะลังกาอยู่;

မာဂ္ဂလ္လာနေန ထေရေန ဓီမတာ သုစိဝုတ္တိနံ,ရစိတံ ယံ သုဝိညေယျမသန္ဒိဒ္ဓမနာကုလံ;

คัมภีร์ไวยากรณ์ใด อันพระโมคคัลลานเถระผู้มีปัญญา ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์รจนาไว้แล้ว เป็นคัมภีร์ที่เข้าใจง่าย ไม่มีความสงสัย และไม่สับสนวุ่นวาย;

အသေသဝိသယဝျာပိ ဇိနဝျပ္ပထနိဿယံ,သဒ္ဒသတ္ထမနာယာသသာဓိယံ ဗုဒ္ဓိဝဒ္ဓနံ;

(คัมภีร์นั้น) ครอบคลุมเนื้อหาทั้งหมดโดยไม่เหลือ อาศัยพระพุทธพจน์ เป็นคัมภีร์ไวยากรณ์ที่ศึกษาให้สำเร็จได้โดยไม่ยาก และช่วยเพิ่มพูนปัญญา;

တဿ ဝုတ္တိ သမာသေန ဝိပုလတ္ထပ္ပကာသနီ,ရစိတာ ပုန တေနေဝ သာသနုဇ္ဇောတကာရိနာတိ;

วุตติ (คำอธิบาย) แห่งคัมภีร์นั้น อันประกาศเนื้อความอันกว้างขวางโดยย่อ อันพระเถระรูปนั้นนั่นแหละผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาขึ้นอีกครั้งหนึ่ง.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ. ปัญจิกาอธิบายวุตติของโมคคัลลานะ ဝုတ္တိသမေတာ. วุตติสเมตา နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น သဒ္ဓမိဒ္ဓဂုဏံ သာဓု နမဿိတွာ တထာဂတံ,သဓမ္မသံဃံ ဘာသိဿံ မာဂဓံ သဒ္ဒလက္ခဏံ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระตถาคตผู้ทรงคุณอันรุ่งเรืองด้วยพระสัทธรรมโดยดีแล้ว จักกล่าวลักษณะแห่งศัพท์ภาษามาคธีอันประกอบด้วยพระสัทธรรมและพระสงฆ์ အကာရာဒယော နိဂ္ဂဟီတန္တာ တေစတ္တာလီသက္ခရာ ဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ, အ အာ ဣ ဤ ဥ ဦ ဧ ऐ ဩ औ က ခ ဂ ဃ င စ ဆ ဇ ဈ ဉ ဋ ဌ ဍ ဎ ဏ တ ထ ဒ ဓ န ပ ဖ ဗ ဘ မ ယ ရ လ ဝ သ ဟ ဠ အံ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဉောနမ ဝဏ္ဏေ‘‘. တိတာလီသာတိ ဝစနံ ကတ္ထဝိ ဝဏ္ဏလောပံ ဉာပေတိ; တေန-ပဋိသင်္ခါယောနိ သောတိ-အာဒိ သိဒ္ဓံ. อักษร ๔๓ ตัว มี อ เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า วรรณะ คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ ไอ โอ เอา ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ ต ถ ท ธ น ป ผ พ ภ ม ย ร ล ว ส ห ฬ อัง ด้วยบทว่า "ญ โน นามะ วรรเณ" (ญ โน นามะ ในวรรณะ) คำว่า "ติจัตตาฬีสะ" (๔๓) ย่อมแสดงการลบวรรณะในบางแห่ง ด้วยเหตุนั้น บทว่า "ปฏิสังขายโยนิ" และ "โสติ" เป็นต้น จึงสำเร็จได้ ဒသာဒေါ သရာ-. สระ ๑๐ ตัวแรก တတ္ထာဒိမှိ ဒသ ဝဏ္ဏာ သရာ နာမ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘သရော လောပေါ သရေ‘‘. စ္စာဒိ. ในบรรดาอักษรเหล่านั้น อักษร ๑๐ ตัวแรก ชื่อว่า สระ ด้วยบทว่า "สโร โลโป สเร" (สระ ลบในสระ) เป็นต้น ဒွေဒွေ သဝဏ္ဏာ-. สระสองตัวคู่กันเป็นสวรรณะ တေသု ဒွေဒွေ သရာ သဝဏ္ဏာ နာမ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဝဏ္ဏပရေဏ သဝဏ္ဏောပိ‘‘ ในบรรดาสระเหล่านั้น สระสองตัวคู่กัน ชื่อว่า สวรรณะ ด้วยบทว่า "วรรณปเรนะ สวรรณโณปิ" (แม้สวรรณะมีวรรณะอยู่ข้างหลัง) ၁.၂. ๑. ๒. ပုဗ္ဗော ရဿော-. ตัวหน้าเป็นรัสสะ တေသု ဒွီသု ယော ယော ပုဗ္ဗော သော သော ရဿသညော ဟောတိ; တေသု ဧ ဩ သံယောဂတော ပုဗ္ဗာဝ ဒိဿန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ရဿော ဝေ‘‘.စ္စာဒိ. ในสระสองตัวเหล่านั้น ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหน้า ตัวนั้นชื่อว่า รัสสะ ในสระเหล่านั้น เอ และ โอ ย่อมปรากฏอยู่ข้างหน้าเพราะการประกอบ ด้วยบทว่า "รัสโส เว" (รัสสะแล) เป็นต้น ပရော ဒီဃော-. ตัวหลังเป็นทีฆะ တေသွေဝ ဒွီသု ယော ယော ပရော သော သော ဒီဃသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော’ယောလောပနိသု ဒီဃော‘‘.စ္စာဒိ. ในสระสองตัวเหล่านั้นนั่นแหละ ตัวใดตัวหนึ่งที่อยู่ข้างหลัง ตัวนั้นชื่อว่า ทีฆะ ด้วยบทว่า "โยโลปนิสุ ทีโฆ" (ทีฆะในโยโลปนิ) เป็นต้น ကာဒယော ဗျဇနာ-. พยัญชนะมี ก เป็นต้น ကကာရာဒယော ဝဏ္ဏာ နိဂ္ဂဟီတပရိယန္တာ ဗျဇနသညာ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဗျဇနေ ဒီဃရဿာ‘‘.စ္စာဒိ. วรรณะมี ก เป็นต้น มีนิคคหิตเป็นที่สุด ชื่อว่า พยัญชนะ ด้วยบทว่า "พยัญชเน ทีฆรัสสา" (ทีฆะและรัสสะในพยัญชนะ) เป็นต้น ပဉ္စ ပဉ္စကာ ဝဂ္ဂါ-. วรรค ๕ หมวด หมวดละ ๕ ตัว ကာဒယော ပဉ္စကာ ပဉ္စ ဝဂ္ဂါ နာမ ဟောန္တီ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော‘‘. စ္စာဒိ. อักษรมี ก เป็นต้น หมวดละ ๕ ตัว ๕ หมวด ชื่อว่า วรรค ด้วยบทว่า "วัคเค วัคคันโต" (ที่สุดวรรคในวรรค) เป็นต้น ဗိန္ဒု နိဂ္ဂဟီတံ-. จุดคือนิคคหิต ယွာယံ ဝဏ္ဏေ ဗိန္ဒုမတ္တော သော နိဂ္ဂဟီတသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘နိဂ္ဂဟီတမိ‘‘. စ္စာဒိ; ဂရုသညာ ကရဏံ အနွတ္ထသညတ္ထံ. จุดใดมีประมาณเท่าจุดในวรรณะ จุดนั้นชื่อว่า นิคคหิต ด้วยบทว่า "นิคคหิตมิ" (นิคคหิตมิ) เป็นต้น การตั้งชื่อว่า ครุ เพื่อให้เป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัว ဣယုဝဏ္ဏာ ဇ္ဈလာ နာမဿန္တေ-. อิและอุวรรณะเป็นชละในที่สุดแห่งนาม နာမံ ပါဋိပဒိကံ တဿ အန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ဈလသညာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တေန ကွတ္ထော‘‘ဈလာ ဝေ‘‘. စ္စာဒိ. อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามคือปาฏิปทิกะ ชื่อว่า ชละ ตามลำดับ ด้วยบทว่า "ชลา เว" (ชละแล) เป็นต้น ပိတ္ထိယံ-. ปิ ในอิตถีลิงค์ ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနာ ဣဝဏ္ဏု ဝဏ္ဏာ ပသညာ ဟောန္တိ; တေန ကွတ္ထာ ‘‘ယေ ပဿိဝဏ္ဏဿ‘‘. ဣစ္စာဒိ. อิและอุวรรณะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ปะ ด้วยบทว่า "เย ปัสสิวรรณัสสะ" (เย ของปัสสิวรรณะ) เป็นต้น ဃာ-. ฆะ ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနဿ နာမဿန္တေ ဝတ္တမာနော အာကာရော ဃသဉေညာ ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဃဗြဟ္မာဒိတေ‘‘.စ္စာဒိ. อาการะที่ตั้งอยู่ในที่สุดแห่งนามที่ใช้ในอิตถีลิงค์ ชื่อว่า ฆะ ด้วยบทว่า "ฆะพรัหมมาทิเต" (ฆะในพรัหมมาทิ) เป็นต้น ဂေါသျာလပနေ-. โค ในอาลปนะ အာလပနေ သိ ဂသညော ဟောတိ; တေန ကွတ္ထော ‘‘ဂေ ဝေ‘‘.စ္စာဒိ. สิ ในอาลปนะ ชื่อว่า คะ ด้วยบทว่า "เค เว" (เคแล) เป็นต้น သညာဓိကာရော. อธิการแห่งสัญญา ဝိဓိဗ္ဗိသေသနန္တဿ-. วิธิวิเสสนันตัสสะ ယံ ဝိသေသနံ တဒန္တဿ ဝိဓိ ဉာတဗ္ဗော; ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ‘‘. နရာ နရေ. วิเสสนะใด พึงทราบว่าเป็นวิธีแห่งบทที่มีวิเสสนะนั้นเป็นที่สุด (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร. သတ္တမိယံ ပုဗ္ဗဿ-. ในสัตตมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหน้า. သတ္တမီနိဒ္ဒေသေ ပုဗ္ဗဿေဝ ကာရိယံ ဉတဗ္ဗံ; ‘‘သရော လောပေါ သရေ‘‘. ဝေဠဂ္ဂံ; တမဟန္တီဓ ကသ္မာ န ဟောတိ; သရေတောပသိလေသိကာဓာရော တတ္ထေတာဝ ဝုစ္စတေ ပုဗ္ဗဿေဝ ဟောတိ န ပရဿာတိ. เมื่อระบุด้วยสัตตมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น (เช่นสูตรว่า) "สโร โลโป สเร" (ตัวอย่าง) เวฬัคคัง. ในคำว่า "ตมหันตี" นี้ เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น (กิจของบทหน้า)? เพราะในที่นั้นกล่าวถึงสระที่เป็นอุปสิเลสิกาธาร จึงเป็นกิจของบทหน้าเท่านั้น ไม่ใช่ของบทหลัง. ပဉ္စမိယံ ပရဿ-. ในปัญจมีวิภัตติ (เป็นกิจ) ของบทหลัง. ပဉ္စမီနိဒ္ဒေသေ ပရဿ ကာရိယံ ဉတဗ္ဗံ; ‘‘အတော ယောနံ ဋာဋေ‘‘. နရာ နရေ; ဣဓ န ဟောတိ ဇန္တုယော အနန္တာ; ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ; ဩသဓျော အနန္တရေ ကတတ္ထတာယ န ဝျဝ ဟိတဿ ကာရိယံ. เมื่อระบุด้วยปัญจมีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นกิจของบทหลัง (เช่นสูตรว่า) "อโต โยนำ ฏาเฏ" (ตัวอย่าง) นรา นเร. ในคำว่า "ชนฺตุโย อนนฺตา" นี้ ไม่เป็น (กิจของบทหลัง). ในที่นี้เพราะเหตุไรจึงไม่เป็น? เพราะในคำว่า "โอสธโย" (เป็นต้น) กิจนั้นทำในเพราะบทที่ไม่มีอะไรคั่น จึงไม่เป็นกิจของบทที่มีอะไรคั่น. အာဒိဿ-. ของอักษรต้น. ပရဿ သိဿမာနံ ကာရိယမာဒိဝဏ္ဏဿ ဉာတဗ္ဗံ; ‘‘ရ သင်္ချာတော ဝါ‘‘. ရာဇိနာ. กิจที่พึงทำแก่บทหลัง พึงทราบว่าเป็นของอักษรต้น (เช่นสูตรว่า) "ร สังขฺยาโต วา" (ตัวอย่าง) ราชินา. ဆဋ္ဌိယန္တဿ-. ของที่สุดแห่งบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ. ဆဋ္ဌိနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ယံ ကာရိယံ တဒန္တဿ ဝဏ္ဏဿ ဝိညေယျံ ‘‘ရာဇဿိ နာမှိ‘‘. ရာဇိနာ. กิจใดที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ พึงทราบว่าเป็นของอักษรที่สุดแห่งบทนั้น (เช่นสูตรว่า) "ราชสฺสิ นามฺหิ" (ตัวอย่าง) ราชินา. ငနုဗန္ဓော-. อนุกันต์ ṅ (ง). ငကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော’န္တဿ ဟောတိ; ‘‘ဂေါဿာဝငိ‘‘. ဂဝါဿံ. อาเทศที่มี ṅ (ง) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปในที่สุด (แห่งบท) (เช่นสูตรว่า) "โคสฺสาวงฺิ" (ตัวอย่าง) ควา สฺสํ. ဋနုဗန္ဓာနေကဝဏ္ဏာ သဗ္ဗဿ-. อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายอักษร ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด. ဋကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော’နေကက္ခရော စာဒေသော သဗ္ဗဿ ဟောတိ; ‘‘ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ‘‘. ဧသု ‘‘နာမှနိမိ‘‘. အနေန. อาเทศที่มี ṭ (ฏ) เป็นอนุกันต์ และอาเทศที่มีหลายพยางค์ ย่อมเป็นไปแก่ (บท) ทั้งหมด (เช่นสูตรว่า) "อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ" (ตัวอย่าง) เอสุ และ (สูตรว่า) "นามฺหนิมิ" (ตัวอย่าง) อเนน. ဉကာနုဗန္ဓာဒျန္တာ-. อนุกันต์ ñ (ญ) และ k (ก) เป็นต้นและที่สุด. ဆဋ္ဌိနိဒ္ဒိဋ္ဌဿ ဉာနုဗန္ဓကာနုဗန္ဓာ အာဒျန္တာ ဟောန္တိ; ‘‘ဗြုတော တိဿီဉ‘‘. ဗြဝီတိ, ‘‘ဘုဿ ဝုက‘‘. ဗဘုဝ. อาเทศที่มี ñ (ญ) เป็นอนุกันต์ และที่มี k (ก) เป็นอนุกันต์ ของบทที่ระบุด้วยฉัฏฐีวิภัตติ ย่อมเป็นส่วนต้นและส่วนสุด (ตามลำดับ) (เช่นสูตรว่า) "พฺรูโต ติสฺสีญ" (ตัวอย่าง) พฺรวีติ และ (สูตรว่า) "ภุสฺส วุก" (ตัวอย่าง) พภูว. မနုဗန္ဓော သရာနမန္တာ ပရော-. อนุกันต์ m (ม) (ย่อมเป็น) หลังสระที่เป็นที่สุด. မကာရော’နုဗန္ဓော ယဿ သော သရာနမန္တာ သရာ ပရော ဟောတီ; ‘‘မဉ္စ ရုဓာဒီနံ‘‘. ရုန္ဓတိ. อาเทศที่มี m (ม) เป็นอนุกันต์ ย่อมเป็นไปหลังสระที่เป็นที่สุดแห่งสระทั้งหลาย (เช่นสูตรว่า) "มญฺจ รุธาทีนำ" (ตัวอย่าง) รุนฺธติ. ဝိပ္ပဋိသေဓေ-. ในกรณีที่มีการขัดแย้งกัน. ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပုရိသာနံ သဟပ္ပတ္တိယံ ပရော; သော စ ဂစ္ဆတိ တွဉ္စ ဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ; သော စ ဂစ္ဆတိ တွဉ္စ ဂစ္ဆသိ အဟဉ္စ ဂစ္ဆာမိ, မယံ ဂစ္ဆာမ. ในกรณีที่บุรุษสองหรือสามมาพร้อมกัน (ย่อมใช้) บุรุษหลัง (เช่น) เขาไปและท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; เขาไปและท่านไปและฉันไป, พวกเราไป. သင်္ကေတော’နဝယဝေါ’နုဗန္ဓော-. เครื่องหมายที่ไม่เป็นส่วนประกอบ เป็นอนุกันต์. ယော’နဝယဝဘုတော သင်္ကေတော သော’နုဗန္ဓောတိ ဉတဗ္ဗော;လတုပိတာဒီနမာသိမှိ. ကတ္တာ, သင်္ကေတဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ပကတီယာဒိသမုဒါယဿာနုဗန္ဓတာ မာ ဟောတုတိ; အနဝယဝေါ ဟိ သမုဒါယော သမုဒါယရူပတ္တာယေဝ; အနဝယဝဂ္ဂဟဏံ ကိံ?’အတေန’. ဇနေန; ဣမိနာဝ လောပဿာဝဂတတ္တာ နာနုဗန္ဓလောပါယ ဝစနမာရဒ္ဓံ. เครื่องหมายใดที่ไม่เป็นส่วนประกอบ พึงทราบว่าเครื่องหมายนั้นเป็นอนุกันต์ (เช่นสูตรว่า) "ลตุปิตาทีนมาสิมฺหิ" (ตัวอย่าง) กตฺตา. การใส่คำว่า "เครื่องหมาย" (สังเกต) เพื่ออะไร? เพื่อมิให้ความเป็นอนุกันต์มีแก่หมู่แห่งปกติเป็นต้น เพราะหมู่คำนั้นไม่เป็นส่วนประกอบโดยความเป็นรูปแห่งหมู่คำนั่นเอง. การใส่คำว่า "ไม่เป็นส่วนประกอบ" (อนวยวะ) เพื่ออะไร? (เพื่อมิให้มีแก่คำว่า) "อเตน" (ตัวอย่าง) ชเนน. เพราะการลบ (อนุกันต์) ทราบได้ด้วยสูตรนี้เอง จึงไม่เริ่มแต่งคำเพื่อลบอนุกันต์. ဝဏ္ဏပရေန သဝဏ္ဏော’ပိ-. ด้วยคำว่า "วรรณะ" ที่อยู่หลัง แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) (ก็ถูกรับเอา). ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပရော ယသ္မာ တေန သဝဏ္ဏော’ပိ ဂယှတိ သံဝ ရူပံ; ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉော လုတ္တာ‘‘. ဝါတေရိတံ, သမောနာ. เพราะคำว่า "วรรณะ" อยู่หลัง ด้วยเหตุนั้น แม้สวรรณะ (อักษรที่มีมาตราเท่ากัน) ก็ถูกรับเอาเหมือนรูปของตน (เช่นสูตรว่า) "ยุวณฺณานมฺโญ ลุตฺตา" (ตัวอย่าง) วาเตริตํ, สโมนา. န္တု ဝန္တုမနတွာဝန္တုတဝန္တုသမ္ဗန္ဓိ-. นฺตุ (ปัจจัย) ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ, มนฺตุ, อตฺวาวนฺตุ, ตวนฺตุ (ย่อมถูกรับเอา). ဝန္တွာဒိသမ္ဗန္ဓိယေဝ န္တု ဂယှတိ, ‘‘န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ‘‘. ဂုဏဝန္တော; ဝန္တွာဒိသမ္ဗန္ဓီတိ ကိံ; ဇန္တု တန္တု. นฺตุ (ปัจจัย) ย่อมถูกรับเอาเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น (เช่นสูตรว่า) "นฺตนฺตุนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม" (ตัวอย่าง) คุณวนฺโต. คำว่า "ที่เกี่ยวข้องกับ วนฺตุ เป็นต้น" เพื่ออะไร? (เพื่อไม่ให้ใช้กับ) ชนฺตุ, ตนฺตุ. ပရိဘာသာယော. ปริภาสา. သရော လောပေါ သရေ-. สระลบในสระ. သရေ သရော လောပနီယော ဟောတိ; တတြိမေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ, နော ဟေတံ, ဘိက္ခုနောဝါဒေါ, သမေတာယသ္မာ, အဘိဘာယတနံ, ပုတ္တာ မတ္ထိ, အသန္တေတ္ထ. เมื่อมีสระอยู่ สระ (หน้า) ย่อมพึงลบ (เช่น) ตตฺริเม, สทฺธินฺทฺริยํ, โน เหตํ, ภิกฺขุโนวาโท, สเมตายสฺมา, อภิภายตนํ, ปุตฺตา มตฺถิ, อสนฺเตตฺถ. ပရော ကွစိ လောပနီယော ဟောတိ; သော’ပိ, သာဝ, ယတောဒကံ, တတောဝ; ကွဝီတိ ကိံ? သဒ္ဓိန္ဒုယံ အယမဓိကာရော အာပရိစ္ဆေဒါဝသာနာ တေန နာတိပ္ပသင်္ဂေါ. บางครั้งสระหลังก็พึงลบ (เช่น) โสปิ, สาว, ยโตทกํ, ตโตว. คำว่า "บางครั้ง" (กวจิ) เพื่ออะไร? (เพื่อเป็นตัวอย่างในคำว่า) สทฺธินฺทุยํ. บท (กวจิ) นี้เป็นอธิการไปจนจบปริจเฉท ด้วยบทนั้นจึงไม่เกิดการใช้เกินขอบเขต. နဒွေဝါ-. นทฺเววา. ပုဗ္ဗပရသရာ ဒွေ’ပိ ဝါ ကွစိ န လုပျန္တေ; လတာ ဣဝ လတေဝ လတာဝ. สระหน้าและสระหลังทั้งสองแม้บางแห่งก็ไม่ลบ เช่น ลตา อิว, ลเตว, ลตาว. ယုဝဏ္ဏနမ္ဉော လုတ္တာ-. เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะ (ที่อยู่เบื้องหลัง) ชื่อว่า ญ (คือ เอ และ โอ). လုတ္တာ သရာ ပရေသံ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ဉော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; တဿေဒံ, ဝါတေရိတံ, နောပေတိ, ဝါမောရု, အတေဝ’ညေ, ဝေါဒကံ; ကထံ ပစ္စောရသ္မန္တိ; ယောဂဝိဘဂါ, ဝါတွေဝ တဿိဒံ; လုတ္တေတိ ကိံ? လတာ ဣဝ. เมื่อสระหน้าถูกลบไปแล้ว อิวัณณะและอุวัณณะที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น ญ (คือ เอ และ โอ) บ้าง ตามลำดับ เช่น ตสฺเสทํ, วาเตริตํ, โนเปติ, วามอูรุ, อเตวญฺเญ, โวทกํ. (ถามว่า) ปจฺโจรสฺมํ เป็นอย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกบท (โยควิภาค) จึงเป็นเช่นนั้น เหมือนในคำว่า วาตฺเวว และ ตสฺสิทํ. บทว่า ลุตฺเต มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ลตา อิว. ယဝါ သရေ-. เมื่อมีสระตามหลัง (อิวัณณะและอุวัณณะ) เป็น ย และ ว. သရေ ပရေ ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာနံ ယကာရဝကာရာ ဟောန္တိဝ ယထာက္ကမံ; ဝျာကတော, ဣစ္စဿ, အဇ္ဈိဏမုတ္တော, သွာဂတံ, ဘဝါပနလာနီလံ; ဝါတ္ထေဝ-ဣတိဿ; ကွစီတွေဝ-ယာနီဓ, သူပဋ္ဌိတံ. เมื่อมีสระตามหลัง อิวัณณะและอุวัณณะ ย่อมเป็น ยการะและวการะ บ้าง ตามลำดับ เช่น พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, ภวาปนลานีลํ. บทว่า วา (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า อิติสฺส (เป็น อิตสฺส). บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ยานีธ, สูปฏฺฐิตํ. ဉောနံ-. (การแปลง) แห่ง ญ ทั้งหลาย. ဉောနံ ယဝါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ယထာက္ကမံ; တျဇ္ဇ တေ’ဇ္ဇ သွာဟံ သော’ဟံ,ကွစိတွေဝ-ပုတ္တာမတ္ထိ အသန္တေတ္ထ. ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น ย และ ว บ้าง เมื่อมีสระตามหลัง ตามลำดับ เช่น ตฺยชฺช (เต อชฺช), เตชฺช, สฺวาหํ (โส อหํ), โสหํ. บทว่า กฺวจิ (ในสูตรนี้) มีประโยชน์ในคำว่า ปุตฺตามตฺถิ, อสนฺเตตฺถ. ဂေါဿာဝငိ-. (การแปลง) แห่ง โค อักษร เป็น อว. သရေ ဂေါဿ အဝငိ ဟောတိ; ဂဝါဿံ; ယထရိဝ တထရိဝေတိနိပါတာဝ; ဘုသာမိဝေတိ ဣဝသဒ္ဒေါ ဧဝတ္ထော. เมื่อมีสระตามหลัง โค อักษร ย่อมเป็น อว บ้าง เช่น ควาสฺสํ. คำว่า ยถาริว และ ตถาริว เป็นนิบาตแท้ๆ. ในคำว่า ภุสามิว อิว ศัพท์ มีความหมายว่า เอว. ဗျဉ္ဇနေ ဒီဃရဿာ-. เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง (มีการทำ) ทีฆะและรัสสะ. ရဿဒီဃာနံ ကွစိ ဒီဃရဿာ ဟောန္တိ ဗျဉ္ဇနေ; တတြာယံ, မုနီဝရေ, သမ္မဒေဝ, မာလဟာရီ. เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง รัสสสระและทีฆสระทั้งหลาย ย่อมเป็นทีฆะและรัสสะบ้าง ตามลำดับ เช่น ตตฺรายํ, มุนีวเร, สมฺมเทว, มาลาหารี. သရမှာ ဒွေ- ซ้อนพยัญชนะเบื้องหลังสระ. သရမှာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနဿ ကွစိ ဒွေ ရူပါ ဟောန္တိ; ပဂ္ဂဟော; သရမှာတိ-ကိံ? တံခဏံ. พยัญชนะที่อยู่หลังสระ ย่อมมีรูปเป็นสอง (ซ้อน) บ้าง เช่น ปคฺคโห. บทว่า สรมฺหา มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ตํขณํ. စတုတ္ထဒုတိယေသွေယံ တတိယပဌာမာ-. เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง (พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ที่ซ้อนอยู่ข้างหน้า) เป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑. စတုတ္ထဒုတိယေသု ပရေသွေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တဗ္ဗဂ္ဂေ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ ပစ္စာသတ္တျ; မဟဒ္ဓနော, ယသ တ္ထေရော, အပ္ဖုဋံ, အဗ္ဘုဂ္ဂတော; ဧသွိတိ-ကိံ? ထေရော; ဧသန္တိကိံ?ပတ္ထော. เมื่อมีพยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ ตามหลัง พยัญชนะที่ ๔ และที่ ๒ เหล่านั้น ย่อมเป็นพยัญชนะที่ ๓ และที่ ๑ ในวรรคของตน ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. บทว่า เอสุ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า เถโร. บทว่า เอสํ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า ปตฺโถ. ဝိတိဿေဝေ ဝါ-. (การแปลง) อิติ เป็น ว บ้าง เมื่อมี เอว ตามหลัง. ဧဝသဒ္ဒေ ပရေ ဣတိဿ ဝေါ ဟောတိ ဝါ; ဣတ္ထေဝ ဣစ္စေဝ; ဧဝေတိ-ကိံ,ဣစ္စာဟ. เมื่อ เอว ศัพท์ตามหลัง อิติ ย่อมเป็น โว บ้าง เช่น อิตฺเถว, อิจฺเจว. บทว่า เอเว มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า อิจฺจาห. ဉောနမ ဝဏ္ဏေ-. (การแปลง) ญ เป็น อะ เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง. ဉောနံ ဝဏ္ဏေ ကွစိ အ ဟောတိ ဝါ; ဒိသွာ ယာစကမာဂတေ, အကရမ္ဘသတေ,ဧသအတ္ထော, ဧသဓမ္မော, မဂ္ဂေါ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, သွာယတနံ, ဟိယျတ္တနံ, ကရဿု; ဝါတွေဝ-ယာစကေ အာဂတေ, ဧသော ဓမ္မော; ဝဏ္ဏေတိ ကိံ?သော. ญ (คือ เอ และ โอ) ทั้งหลาย เมื่อมีพยัญชนะตามหลัง ย่อมเป็น อะ บ้าง เช่น ทิสฺวา ยาจกมาคเต, อกรมฺภสเต, เอสตฺโถ, เอสธมฺโม, มคฺโค อคฺคมกฺขายติ, สฺวายตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยาจเก อาคเต, เอโส ธมฺโม. บทว่า วณฺเณ มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในรูปว่า โส. နိဂ္ဂဟီတံ-. (การลง) นิคคหิตอาคม. နိဂ္ဂဘီတမာဂမော ဟောတိ ဝါ ကွစိ; စက္ခုံ ဥဒပါဒိ စက္ခု ဥဒပါဒိ, ပုရိမံဇာတိ ပုရိမဇာတိ, ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ. အဝံ သိရောတိ-အာဒိသု နိစ္စံ ဝဝတ္ထီတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ; သာမတ္ထီ ယေနာဂမောဝ သ စ ရဿသရဿေဝ ဟောတိ တဿ ရဿာနုဂတတ္တာ. นิคคหิตอาคม ย่อมลงมาบ้างในบางแห่ง เช่น จกฺขุํ อุทปาทิ (จกฺขุ อุทปาทิ), ปุริมํชาติ (ปุริมชาติ), กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. ในคำว่า อวํ สิโร เป็นต้น ย่อมลงเป็นนิจ (แน่นอน) เพราะเป็นววัตถิตวิภาษา (วิภาษาที่กำหนดไว้แน่นอน) แห่งบทอธิการว่า วา. ด้วยอำนาจแห่งอาคมนั้น และอาคมนั้นย่อมมีแก่รัสสสระเท่านั้น เพราะนิคคหิตนั้นมักตามหลังรัสสสระ. လောပေါ-. การลบ (นิคคหิต). နိဂ္ဂဟီတဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ; ကျာဟံ ကီမဟံ, သာ ရတ္တော သံရတ္တော; သလ္လေခေါ-ဂတ္တုကာမော-ဂန္တုမနောတိအာဒိသု နိစ္စံ. การลบแห่งนิคคหิต ย่อมมีบ้างในบางแห่ง เช่น กฺยาหํ (กึ อหํ), สา รตฺโต (สํรตฺโต). ในคำว่า สลฺเลโข, คตฺตุกาโม, คนฺตุมาโน เป็นต้น ย่อมลบเป็นนิจ. ပရသရဿ- (การลบ) แห่งสระเบื้องหลัง. နိဂ္ဂဟီတမှာ ပရဿ သရဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ကွစိ; တွံသိ တွမသိ. สระที่อยู่หลังนิคคหิต ย่อมมีการลบบ้างในบางแห่ง เช่น ตฺวํสิ (ตฺวมสิ). ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော- เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง (นิคคหิต) เป็นพยัญชนะที่สุดวรรค. နိဂ္ဂဟီတဿ ခေါ ဝဂ္ဂေ ဝဂ္ဂန္တော ဝါ ဟောတိ ပစ္စာ သတျာ; တင်္ကရောတိ တံ ကရောတိ, တဉ္စရတိ တံ စရတိ, တဏ္ဌာနံ တံ ဌာနံ, တန္ဓနံ တံ ဓနံ, တမ္ပာတိ တံ ပါတိ; နိစ္စံ ပဒ မဇ္ဈေ, ဂန္တွာ; ကွစညတြာပိ, သန္တိဋ္ဌတိ. เมื่อมีพยัญชนะวรรคตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็นพยัญชนะที่สุดวรรคบ้าง ตามลำดับความใกล้เคียง เช่น ตงฺกโรติ (ตํ กโรติ), ตญฺจรติ (ตํ จรติ), ตณฺฐานํ (ตํ ฐานํ), ตนฺธนํ (ตํ ธนํ), ตมฺปาติ (ตํ ปาติ). ในท่ามกลางบท ย่อมเป็นไปเป็นนิจ เช่น คนฺตฺวา. แม้ในที่อื่นบางแห่งก็มี เช่น สนฺติฏฺฐติ. ယေဝဟိသုညော-. (การแปลงนิคคหิต) เป็น ญ เมื่อมี ย เอว และ หิ ตามหลัง. ယဧဝဟိသဒ္ဒေသု နိဂ္ဂဟီတဿ ဝါ ဉော ဟောတိ; ယယညဒေဝ, တညေဝ, တဉ္ဘိ; ဝါတွေဝ-ယံယဒေဝ. เมื่อ ย, เอว และ หิ ศัพท์ตามหลัง นิคคหิตย่อมเป็น ญ บ้าง เช่น ยยญฺเญว, ตญฺเญว, ตญฺภิ. บทว่า วา มีประโยชน์ในคำว่า ยํยเทว. ယေ သံဿ- (การแปลงนิคคหิต) แห่ง สํ เป็น ย เมื่อมี ย ตามหลัง. သံသဒ္ဒဿ ယံ နိဂ္ဂဟီတံ တဿ ဝါ ဉော ဟောတိ ယကာရေ; သညမော သံယမော. นิคคหิตของ สํ-ศัพท์ แปลงเป็น ญะ ได้บ้าง เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น สญฺญโม, สํยโม. မယဒါ သရေ-. มะ ยะ ทะ (อาคม) ในเพราะสระ. နိဂ္ဂဟီတဿ မယဒါ ဟောန္တိ ဝါ သရေ ကွစိ; တမဟံ, တယိဒံ, တဒလံ; ဝါတွေဝ-တံ အဟံ. นิคคหิตแปลงเป็น มะ ยะ ทะ ได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ตํ อหํ. ဝနတရဂါ စာဂမာ-. วะ นะ ตะ ระ คะ เป็นอาคม. ဧတေ မယဒါ စာဂမာ ဟောန္တိ သရေ ဝါ ကွစိ; တိဝင်္ဂီကံ, ဣတော နာယတိ, စိနိတွာ, တသ္မာတိဟ, နိရောဇံ, ပုထဂေဝ, ဣဓမာဟု, ယထယိဒံ, အတ္တဒတ္ထံ; ဝါတွေဝ-အတ္တတ္ထံ; အတိပ္ပဂေါ ခေါ တာဝါတိ-ပဌမန္တော ပဂသဒ္ဒေါဝ. พยัญชนะเหล่านี้ (ว น ต ร ค) และ ม ย ท เป็นอาคมได้บ้าง ในเพราะสระในบางที่; เช่น ติวงฺคีกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิทมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น อตฺตตฺถํ; ส่วนในคำว่า อติปฺปโค โข ตาวา นั้น ปโค เป็นศัพท์ที่อยู่ท้ายบทแรก. ဆာ ဠော-. หลัง ฉะ เป็น ฬะ (อาคม). ဆသဒ္ဒါ ပရဿ သရဿ ဠကာရော အာဂမော ဟောတိ ဝါ; ဆဠဟံ, ဆဠာယတနံ; ဝါတွေဝ-ဆ အဘိညာ. สระที่อยู่หลัง ฉ-ศัพท์ มี ฬ-อักษรเป็นอาคมได้บ้าง; เช่น ฉฬหํ, ฉฬายตนํ; (ถ้าไม่มีอาคม) เป็น ฉ อภิญฺญา. တဒမိနာဒီနိ- บทมี ตทมินา เป็นต้น. တဒမိနာဒီနိ သာဓူနိ ဘဝန္တိ? တံ ဣမိနာ တဒမိနာ, သကိံ အာဂါမီ သကဒါဂါမီ, ဧကံ ဣဓ အဟံ ဧကမိဒါဟံ, သံဝိဓာယ အဝဟာရော သံဝိဒါဝဟာရော, ဝါရိနော ဝါဟကော ဝလာဟကော, ဇီဝနဿ မူတော ဇီမူတော, ဆဝဿ သယနံ သုသာနံ, ဥဒ္ဓံ ခမဿ ဥဒုက္ခလံ, ပိသိ တာသော ပိသာစော, မဟိယံ ရဝတီတိ မယူရော; ဧဝမညေပိ ပယောဂ တော’နုဂန္တဗ္ဗာ; ပရေသံ ပိသောဒရာဒိဝေဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. บทมี ตทมินา เป็นต้น เป็นบทที่สำเร็จแล้ว (โดยวิธีพิเศษ); ตํ อิมินา เป็น ตทมินา, สกึ อาคามี เป็น สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เป็น เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร เป็น สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก เป็น วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต เป็น ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ เป็น สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส เป็น อุทุกฺขลํ, ปิสิ ตาสํ เป็น ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ เป็น มยูโร; แม้บทอื่น ๆ ก็พึงทราบตามการใช้; พึงดูวิธีในปิโสทราทิเป็นต้นของคัมภีร์อื่น. တဝဂ္ဂဝရဏာနံ ယေ စဝဂ္ဂဗယဉာ-. ตะวรรค วะ ระ ณะ เมื่ออยู่หน้า ยะ เป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ. တဝဂ္ဂဝရဏာနံ စဝဂ္ဂဗယဉာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ယကာရေ; အပူစ္စဏ္ဍကာယံ, တစ္ဆံ, ယဇ္ဇေဝံ, အဇ္ဈတ္တံ, ထဉညံ, ဒိဗ္ဗံ, ပယျေသနာ, ပေါက္ခရညော; ကွစီတွေဝ-ရတျာ. ตะวรรค วะ ระ ณะ แปลงเป็น จะวรรค พะ ยะ ญะ ตามลำดับ เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น อปุจฺฉณฺฑกายํ, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺเยสนา, โปกฺขรญฺโญ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น รตฺยา. ဝဂ္ဂလသေဟိ တေ- หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส (ยะ เป็น) พยัญชนะเหล่านั้น. ဝဂ္ဂလသေဟိ ပရဿ ယကာရဿ ကွစိ တေ ဝဂ္ဂလသာ ဟောန္တိ; သက္ကတေ, ပစ္စတေ, အဋ္ဋတေ, ကုပ္ပတေ, ဖလ္လတေ, အဿတေ, ကွစီ တွေစ-ကျာဟံ. ยะ-อักษรที่อยู่หลังพยัญชนะวรรค ล และ ส บางครั้งแปลงเป็นพยัญชนะวรรค ล และ ส เหล่านั้น; เช่น สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น กฺยาหํ. ဟဿ ဝိပလ္လာသော- การสลับที่ของ ห-อักษร. ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ယကာရေ; ဂုယှံ. มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า ยะ; เช่น คุยฺหํ. ဝေ ဝါ-. ในเพราะ วะ บ้าง. ဟဿ ဝိပလ္လာသော ဟောတိ ဝါ ဝကာရေ; ဗဝှာဗာဓော ဗဟွာ ဗာဓော. มีการสลับที่ของ ห-อักษร เมื่ออยู่หน้า วะ ได้บ้าง; เช่น พวฺหาพาโธ, พหฺวาพาโธ. တထနရာနံ ဋဌဏလာ-. ตะ ถะ นะ ระ เป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ. တထနရာနံ ဋဌဏလာ ဟောန္တီ ဝါ; ဒုက္ကဋံ, အဋ္ဌကထာ, ဂဟဏံ, ပလိဃော, ပလာယတိ, ဝါတွေစ-ဒုက္ကတံ; ကွစီတွေဝ-သုဂတော. ตะ ถะ นะ ระ แปลงเป็น ฏะ ฐะ ณะ ละ ได้บ้าง; เช่น ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ; (ถ้าไม่เปลี่ยน) เป็น ทุกฺกตํ; บางแห่ง (ไม่เปลี่ยน) เช่น สุคโต. သံယောဂါဒိလောပေါ- การลบพยัญชนะต้นของสังโยค. သံယောဂဿ ယော အာဒိဘုတော’ဝယဝေါ တဿ ဝါ ကွစီ လောပေါ ဟောတိ; ပုပ္ဖံသာ, ဇာယတေ’ဂိနိ. พยัญชนะที่เป็นส่วนหน้าของสังโยค มีการลบได้บ้างในบางที่; เช่น ปุปฺผํสา, ชายเต’คินิ. ဝိစ္ဆာဘိက္ခညေသု ဒွေ- ในอรรถ วิจฉา และ อาภิกขัญญะ ให้ซ้ำเป็นสองบท. ဝီစ္ဆာယမာဘိက္ခညေ စ ယံ ဝတ္တတေ တဿ ဒွေ ရူပါနိ ဟောန္တိ, ကြိယာယ ဂုဏေန ဒဗ္ဗေန ဝါ ဘိန္နေ အတ္ထေ ဝျာပိတု မိစ္ဆာ ဝီစ္ဆာ; ရုက္ခံရုက္ခံ သိဉ္စတိ, ဂါမောဂါမော ရမဏီယော, ဂါမေ ဂါမေ ပါနီယံ, ဂေဟေ ဂေဟေ ဣဿရော, ရသံ ရသံ ဘက္ခယတီ, ကိရိယံ ကိရိယမာရဟတေ. บทที่กล่าวในอรรถวิจฉาและอาภิกขัญญะ มีสองรูป; วิจฉา คือความปรารถนาที่จะแผ่ไปในเนื้อความที่ต่างกันด้วยกิริยา คุณ หรือวัตถุ; เช่น รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณียโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยตี, กิริยํ กิริยํ อารภเต. အတ္ထိယေဝါနုပုဗ္ဗိယေ’ပိ ဝီစ္ဆာ, မူလေ ထူလာ, အဂ္ဂေ အဂ္ဂေ သုခုမာ; ယဒိ ဟိ ဧတ္ထ မူလဂ္ဂဘေဒေါ န သိယာ အာနုပုဗ္ဗိယမ္ပိ န ဘဝေယျ, (ဇေဋ္ဌံ ဇေဋ္ဌမနုပ္ပဝေသယ) မာသကံ မာသကံ ဣမမှာ ကဟာပဏာ ဘဝန္တာနံ ဒွိန္နံ ဒေဟီတိ- မာသကံ မာသကမိစ္စေတသ္မာ ဝီစ္ဆာဝဂမျတေ သဒ္ဒန္တရတော ပန ဣမမှာ ကဟာပဏာတိ အဝဓာရဏံ; ပုဗ္ဗံ ပုဗ္ဗံ ပုပ္ဖန္တိ, ပဌမံ ပဌမံ ပစ္စန္တီတိ ဝီစ္ဆာဝ; ဣမေ ဥဘော အဍ္ဎာ ကတရာ ကတရာ ဧသံ ဒွိန္နမဍ္ဎတာ, သဗ္ဗေ ဣမေ အဍ္ဎာ ကတမာ ကတမာ ဣမေသံ အဍ္ဎတာ, ဣဟာပိ ဝီစ္ဆာဝ; အာဘိက္ခညံ-ပေါနောပုညံ, ပစတိ ပစတိ ပပစတိ ပပစတိ, လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ လုနာတိ, ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတိ, ပဋပဋာ ကရောတိ, ပဋပဋာယတိ. แม้ในอรรถอนุปุพพี (ตามลำดับ) ก็มีวิจฉา เช่น มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา (ที่โคนอ้วน ที่ปลายแต่ละปลายเรียว); เพราะหากไม่มีความต่างกันระหว่างโคนและปลายในที่นี้ อนุปุพพีก็จะมีไม่ได้; (จงให้ผู้ใหญ่เข้าไปตามลำดับ); 'จงให้มาสกะหนึ่งๆ แก่ท่านทั้งสองจากกหาปณะนี้' ดังนี้ อรรถวิจฉาทราบได้จากคำว่า มาสกํ มาสกํ ส่วนการจำกัดจำนวนทราบได้จากคำอื่นคือ อิมมฺหา กหาปณา; ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺติ ดังนี้ ก็เป็นวิจฉา; 'คนทั้งสองนี้รวย ใครหนอในสองคนนี้ที่รวย', 'คนทั้งหมดนี้รวย ใครหนอในคนเหล่านี้ที่รวย' ในที่นี้ก็เป็นวิจฉา; ส่วนอาภิกขัญญะ คือความทำบ่อยๆ เช่น ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิ ดังนี้ เขาก็เกี่ยว, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ. သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿေကဿ-. การลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้าในบทที่ซ้ำกัน. ဝီစ္ဆာမေကဿ ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ ဟောတိ, ဧကေကဿ, ကထံ မတ္ထကမတ္ထကေနာတိ? သျာဒိလောပေါ ပုဗ္ဗဿာတိ ယောဂဝိဘာဂါ; န စာတိပ္ပင်္ဂေါ ယောဂဝိဘာဂါ ဣဋ္ဌပ္ပသိဒ္ဓီတိ. ในอรรถวิจฉา เมื่อซ้ำบทเดียวเป็นสองบท มีการลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น เอเกกสฺส; (ถามว่า) ในคำว่า มตฺถกมตฺถเกน นั้นเป็นอย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จได้ด้วยการแยกสูตร (โยควิภาค) ว่า 'สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺส'; และไม่มีความผิดพลาด เพราะความสำเร็จตามที่ต้องการย่อมมีได้ด้วยการแยกสูตร. သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ-. สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ. သဗ္ဗာဒီနံ ဝီတိဟာရေ ဒွေ ဘဝန္တိ ပုဗ္ဗဿ သျာဒိလောပေါ စ; အညမညဿ ဘောဇကာ, ဣတရီတရဿ ဘောဇကာ. สัพพาทิศัพท์ ในอรรถวิตีหาระ ให้ซ้ำเป็นสองบท และลบวิภัตติมี สิ เป็นต้น ของบทหน้า; เช่น อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา. ယာဝ ဗောဓံ သမ္ဘမေ-. ซ้ำบทเท่าที่เข้าใจ ในอรรถสัมภมะ. တုရိတေနာပါယဟေတုပဒဿနံ သမ္ဘမော, တသ္မိံ သတိ ဝတ္တု ယာဝန္တေဟ သဒ္ဒေဟိ သော’တ္ထော ဝိညာယတေ တာဝန္တော သဒ္ဒါ ပယုဇ္ဇန္တေ; သပ္ပော သပ္ပော သပ္ပော, ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု ဗုဇ္ဈဿု, ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော ဘိန္နော ဘိက္ခုသံဃော. สัมภมะ คือการแสดงเหตุแห่งอันตรายด้วยความรีบร้อน เมื่อมีสัมภมะนั้นอยู่ ผู้พูดจะใช้คำศัพท์ซ้ำกันเท่าที่เนื้อความนั้นจะพึงเข้าใจได้; เช่น สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ. ဗဟုလံ-. โดยมาก- အယမဓိကာရော အာသတ္ထပရိသမတ္တိယာ တေန နာတိပ္ပသင်္ဂေါ ဣဋ္ဌသိဒ္ဓိ စ. บทนี้เป็นอธิการจนจบอาสัตถะ เพราะฉะนั้นจึงไม่เกินเลย และสำเร็จประโยชน์ที่ต้องการด้วย ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနဝျာကရဏေ ဝုတ္တီယံ ပဌမော ကဏ္ဍော. ดังนี้แล กัณฑ์ที่ ๑ ในวุตติแห่งโมคคัลลานไวยากรณ์ ဒွေဒွေကာနေကေသု နာမသ္မာ သိယောအံယောနာဘိသနံ သ္မာဟိသနံသ္မိံသု-. วิภัตติทั้งหลาย ๒-๒ คือ สิ โอ อัง โย นา ภิ สะ นัง สมา หิ สะ นัง สฺมึ สุ ย่อมลงหลังนาม ในเอกพจน์และพหูพจน์- ဧတေသံ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ဧကာနေကတ္ထေသု ဝတ္တမာနတော နာမသ္မာ; မုနိ မုနယော, မုနိံ မုနယော, မုနိနာ မုနီဟိ, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိသ္မာ မုနီဟိ, မုနိဿ မုနီနံ, မုနိသ္မိံ မုနီသု, ဧဝံ ကုမာရီ ကုမာရိယော, ကညာ ကညာယောတိ; ဧတာနိ သတ္တ ဒုကာနိ သတ္တဝိဘတ္တိယော; ဝိဘာဂေါ ဝိဘတ္တီတိ ကတွာ-ဧတ္ထ သိအမိတီကာရာ ကာရာ ‘‘ကိမံသိသူ‘‘တိ. သံကေတတ္ထာ. วิภัตติ ๒-๒ เหล่านี้ ย่อมมีหลังนามที่กล่าวถึงเนื้อความเอกพจน์และพหูพจน์ (เช่น) มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เช่นเดียวกัน กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญายะ ดังนี้. คู่ทั้ง ๗ เหล่านี้ ชื่อว่าสัตตวิภัตติ. เพราะทำวิภาค (การแบ่ง) จึงชื่อว่าวิภัตติ. ในที่นี้ อักษร สิ อัง เป็นต้น เป็นเครื่องหมาย (สัญญา) ในสูตรว่า 'กิมํสิสู' เป็นต้น ကမ္မေ ဒုတိယာ-. ในกรรมเป็นทุติยาวิภัตติ- ကရီယတိ ကတ္တုကြိယာယာဘီသမ္ဗန္ဓီယတီတိ ကမ္မံ, တသ္မိံ ဒုတိယာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ကဋံ ကရောတိ, ဩဒနံ ပဝတိ, အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဩဒနော ပစ္စတီတိ-ဩဒနသဒ္ဒတော ကမ္မတာ နပ္ပတီယတေ, ကိံ စရဟိ? အာချာတတော; ကဋံ ကရောတိ ဝိပုလံ ဒဿနီယန္တိ- အတ္ထေဝ ဂုဏ ယုတ္တဿ ကမ္မတာ; ဣစ္ဆိတေ’ပိ ကမ္မတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓ; ဂါဝုံ ပယော ဒေါဟတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ယာဝတိ, ဂဝမဝရုန္ဓတိ ဝဇံ, မာဏဝကံ မဂ္ဂံ ပုစ္ဆတိ, ဂေါမန္တံ ဂါဝံ ဘိက္ခတေ, ရုက္ခမဝ စိနာတိ ဖလာနိ, သိဿံ ဓမ္မံ ဗြူတေ, သိဿံ ဓမ္မမနုသာသတိ. สิ่งที่ถูกทำ หรือถูกเกี่ยวข้องด้วยกิริยาของกัตตา ชื่อว่ากรรม. ในกรรมนั้น ย่อมมีทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมทำซึ่งเสื่อ, ย่อมหุงซึ่งข้าว, ย่อมเห็นซึ่งพระอาทิตย์. (ในประโยค) 'โอทโน ปจฺจติ' (ข้าวอันเขาหุงอยู่) ความเป็นกรรมไม่ปรากฏจากศัพท์ว่า 'โอทน' (ข้าว) แต่ปรากฏจากอะไร? ปรากฏจากอาขยาต. (ในประโยค) 'กตํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนียํ' (ย่อมทำซึ่งเสื่อให้กว้างขวางน่าดู) ความเป็นกรรมย่อมมีแก่สิ่งที่ประกอบด้วยคุณ (วิเศษณกรรม) นั่นเอง. แม้ในสิ่งที่ปรารถนา (อิจฉิตกรรม) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมรีดซึ่งน้ำนมจากแม่โค, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมกักขังซึ่งโคในคอก, ย่อมถามซึ่งทางกับมาณพ, ย่อมขอซึ่งโคจากเจ้าของโค, ย่อมเลือกเก็บซึ่งผลไม้จากต้นไม้, ย่อมกล่าวซึ่งธรรมแก่ศิษย์, ย่อมสั่งสอนซึ่งธรรมแก่ศิษย์. ဧဝမနိစဆိတေ’ပိ; အဟိံ လင်္ဃယတိ, ဝီသံ ဘက္ခေတိ; ယန္နေ ဝိစ္ဆိတံ နာပိ အနိစ္ဆိတံ တတ္ထာပိ ဒုတီယာ သိဒ္ဓါ; ဂါမံ ဂစ္ဆန္တော ရုက္ခမူလမုပသပ္ပတိ, ပထဝိံ အဓိသေဿတိ, ဂါမမဓိတိဋ္ဌတိ, ရုက္ခ မဇ္ဈာသတေတိ-အဓိသီဌာသာနံ ပယောဂေ’ဓိကရဏေ ကမ္မဝစနိစ္ဆာ. แม้ในสิ่งที่ไม่ปรารถนา (อนิจฉิตกรรม) ก็เช่นกัน. (เช่น) ย่อมกระโดดข้ามซึ่งงู, ย่อมกินซึ่งยาพิษ. แม้ในสิ่งที่มิใช่ความปรารถนาและมิใช่ความไม่ปรารถนา (เนวจฺฉิตนานิจฺฉิตกรรม) ในที่นั้นก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติ. (เช่น) เมื่อไปสู่บ้าน ย่อมเข้าไปใกล้ซึ่งโคนต้นไม้, ย่อมหนุนนอนซึ่งแผ่นดิน, ย่อมยืนทับซึ่งบ้าน, ย่อมนั่งบนต้นไม้ - ในการประกอบของ อธิ-สี, อธิ-ฐา, อธิ-อาส ธาตุ มีความประสงค์จะกล่าวอธิกรณะเป็นกรรม. ဝတ္တိစ္ဆာတော ဟိ ကာရကာနိ ဟောန္တိ; တံ ယထာ- ဝလာဟကာ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကဿ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကော ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေ ဝိဇ္ဇောတတေ, ဝလာဟကေန ဝိဇ္ဇောတတေတိ. แท้จริง การกทั้งหลายย่อมมีได้ตามความประสงค์จะกล่าว. เช่น สายฟ้าแลบจากเมฆ (ปัญจมี), สายฟ้าของเมฆแลบอยู่ (ฉัฏฐี), เมฆแลบอยู่ (ปฐมา), สายฟ้าแลบในเมฆ (สัตตมี), สายฟ้าแลบด้วยเมฆ (ตติยา). ဧဝမဘိနဝိသဿ ဝါ, ဓမ္မမဘိနိဝိသတေ ဓမ္မေ ဝါ, တထာ ဥပနွဇ္ဈာဝသဿာဘောဇနနဝုတ္တိစနဿ; ဂါမမုပဝသတိ, ဂါမ မနုဝသတိ, ပဗ္ဗတမဓိဝသတိ, ဃရမာဝသတိ; အဘောဇနနိဝုတ္တိဝစ နဿာတိ-ကိံ? ဂါမေ ဥပဝသတိ-ဘောဇနနိဝုတ္တိံ ကရောတီတိ အတ္ထော. တပ္ပာနာစာရေ’ပိ ကမ္မတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓါ, နဒိမ္ပိဝတိ, ဂါမံ စရတိ; ဧဝံ သစေ မံ နာလပိဿတီတိ-အာဒိသုပိ. เช่นเดียวกัน ในการประกอบของ อภิ-นิ-วิส ธาตุ (ย่อมเป็นทุติยา) หรือไม่ (เป็นสัตตมีก็ได้) เช่น ย่อมเข้าไปตั้งมั่นในธรรม (ธมฺมํ อภินิวิสเต) หรือ ในธรรม (ธมฺเม วา). เช่นเดียวกับ อุป-อนุ-อธิ-อา-วส ธาตุ ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร. (เช่น) ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อุปวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในบ้าน (คามํ อนุวสติ), ย่อมอาศัยอยู่บนภูเขา (ปพฺพตํ อธิวสติ), ย่อมอาศัยอยู่ในเรือน (ฆรํ อาวสติ). คำว่า 'ที่มิได้หมายถึงการงดเว้นอาหาร' คืออะไร? (เช่น) ย่อมถือจำ (อดอาหาร) ในบ้าน (คามิ อุปวสติ) - หมายถึงการงดเว้นอาหาร. แม้ในกิริยาที่ประพฤติไปในสิ่งนั้น (ตัปปานาจาร) ก็สำเร็จเป็นทุติยาวิภัตติด้วยความเป็นกรรม. (เช่น) ย่อมดื่มซึ่งน้ำในแม่น้ำ, ย่อมเที่ยวไปในบ้าน. เช่นนี้ แม้ในประโยคว่า 'ถ้าท่านจักไม่พูดกับเรา' เป็นต้น. ဝိဟိတာဝ ပဋိယောဂေ ဒုတိယာ, ပဋိဘန္တု တံ စုန္ဒ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိ-တံ ပဋိ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ ဘာသန္တူတိ အတ္ထော; ယဒါ တု ဓာတုနာ ယုတ္တော ပတိ တဒါ တေနာယောဂါ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ စ တဿ နပ္ပဋိ ဘာတီတိ? အက္ခေ ဒိဗ္ဗတိ, အက္ခေဟိ ဒိဗ္ဗတိ, အက္ခေသု ဒိဗ္ဗတီတိကမ္မကရဏာဓိကရဏဝစနိစ္ဆာ. ทุติยาวิภัตติถูกกำหนดไว้แล้วในการประกอบกับศัพท์ว่า 'ปฏิ'. (เช่น) ดูกรจุนทะ ขอโพชฌงค์ทั้งหลายจงปรากฏแก่ท่าน (ปฏิภนฺตุ ตํ) - หมายถึง โพชฌงค์ทั้งหลายจงส่องสว่างเฉพาะต่อท่าน. แต่เมื่อ 'ปฏิ' ประกอบกับธาตุ (เป็นอุปสรรค) เพราะไม่มีการประกอบกับ 'ปฏิ' ศัพท์นั้น จึงเป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์ (เช่น) 'ตสฺส นปฺปฏิภาติ' (ย่อมไม่ปรากฏแก่เขา). (ในประโยค) ย่อมเล่นซึ่งลูกเต๋า, ย่อมเล่นด้วยลูกเต๋า, ย่อมเล่นในลูกเต๋า - เป็นความประสงค์จะกล่าวเป็นกรรม กรณะ และอธิกรณะ. ကာလဒ္ဓါနမစ္စန္တသံယောဂေ-. ในความเกี่ยวข้องอย่างยิ่งของกาลและอัทธา- ကြိယာဂုဏဒဗ္ဗေဟိ သာကလ္လေန ကာလဒ္ဓါနံ သမ္ဗန္ဓော အစ္စန္တသံယောဂေ, တသ္မိံ ဝိညာယမာနေ ကာလသဒ္ဒေဟိ အဒ္ဓ သဒ္ဒေဟိ စ ဒုတိယာ ဟောတိ; မာသမဓီတေ, မာသံ ကလျာဏိ. မာသံ ဂုဠဓာနာ, ကောသမဓီတေ, ကောသံ ကုဋိလာ နဒီ, ကောသံ ပဗ္ဗတော; အစ္စန္တသံယေဂေတိ ကိံ? မာသဿ ဒွီဟမဓီတေ; ကောသဿေက ဒေသေ ပဗ္ဗတော; ပုဗ္ဗနှသမယံ နိဝါသေတွာ, ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ, ဣမံ ရတ္တိံ စတ္တာရော မဟာရာဇာတိ; ဧဝမာဒိသု ကာလဝါစီဟိ အစ္စန္တသံယေဂတ္တာဝ ဒုတိယာ သိဒ္ဓါ, ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန ဝါ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ- ความสัมพันธ์ของกาลและอัทธา (ระยะทาง) โดยสิ้นเชิงกับกิริยา คุณ และมวลสาร คือ อัจจันตสังโยคะ. เมื่ออัจจันตสังโยคะนั้นปรากฏอยู่ หลังศัพท์ที่บอกกาลและศัพท์ที่บอกอัทธา ย่อมลงทุติยาวิภัตติ. (เช่น) ย่อมเรียนตลอดเดือน, (หญิง) มีความงามตลอดเดือน, ข้าวตอกระคนน้ำอ้อยตลอดเดือน, ย่อมเรียนตลอดโยชน์, แม่น้ำคดตลอดโยชน์, ภูเขา (ตั้งอยู่) ตลอดโยชน์. คำว่า 'ในอัจจันตสังโยคะ' คืออะไร? (เช่น) ย่อมเรียน ๒ วันของเดือน (มสสฺส ทฺวีหํ), ภูเขาอยู่ในส่วนหนึ่งของโยชน์ (โกสสฺเสกเทเส). (ในประโยค) นุ่งห่มแล้วในเวลาเช้า, สมัยหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้า, คืนนี้ท้าวมหาราชทั้งสี่ - ในประโยคเหล่านี้ ทุติยาวิภัตติสำเร็จหลังศัพท์ที่บอกกาลด้วยความเป็นอัจจันตสังโยคะนั่นเอง หรือด้วยการสลับวิภัตติ (วิภัตติวิปัลลาสะ) เพราะมีการบัญญัติไว้ว่า 'พหุลัง' (โดยมาก)- ဖလပ္ပတ္တိယံ ကြိယာပရိသမတ္တျပဝဂ္ဂေါ တသ္မိံ ဝိညာယ မာနေ ကာလဒ္ဓါနံ ကြိယာယာစ္စန္တသံယောဂေ တတိယာဘိမတာ သာပိ ကရဏတ္တာဝ သိဒ္ဓါ; မာသေနာနုဝါကော’ဓီတော, ကောသေနာနုဝါ ကော’ဓီတောတိ; အနပဝဂ္ဂေတု အသာဓကတမတ္တာ ကရဏတ္တာဘဝေ ဒုတိယာဝ မာသမဓီတော’နုဝါကော, န စာနေန ဂဟိတောတိ. การบรรลุผล คือความสำเร็จแห่งกิริยา ชื่อว่า อปวคคะ. เมื่ออปวคคะนั้นปรากฏอยู่ ในอัจจันตสังโยคะของกาลและอัทธากับกิริยา พึงประสงค์ให้เป็นตติยาวิภัตติ. แม้ตติยาวิภัตตินั้นก็สำเร็จด้วยความเป็นกรณะนั่นเอง. (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในเดือนหนึ่ง, อนุวากะอันเขาเรียนจบแล้วในโยชน์หนึ่ง. แต่เมื่อยังไม่จบ (อนัปปวคคะ) เพราะไม่มีความเป็นกรณะอันเป็นสาธกะที่สุด จึงเป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น (เช่น) อนุวากะอันเขาเรียนอยู่ตลอดเดือน แต่เขายังรับ (จำ) ไม่ได้. ကာရကမဇ္ဈေ ယေ ကာလဒ္ဓါနဝါစိနော တတော သတ္တမီပပဉ္စမိယော အဘိမတာ; အဇ္ဇ ဘုတွာ ဒေဝဒတ္တော ဒွီဟေ ဘုဉ္ဇိဿတိ ဒွီဟာ ဘုဉ္ဇိဿတိ, အတြဋ္ဌော’ယမိဿာသော ကောသေ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, ကောသာ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတီတိ-တာပီဟ သကသကကာရကဝစနိစ္ဆာယေဝ သိဒ္ဓါ. หลังศัพท์ที่บอกกาลและอัทธาซึ่งอยู่ท่ามกลางการก พึงประสงค์ให้เป็นสัตตมีและปัญจมีวิภัตติ. (เช่น) เทวทัตต์กินวันนี้แล้ว จักกินในอีก ๒ วัน (สัตตมี) หรือ จักกินจากนี้ไป ๒ วัน (ปัญจมี). นายธนูผู้นี้อยู่ในที่นี้ ย่อมยิงเป้าในระยะโยชน์หนึ่ง (สัตตมี) หรือ ย่อมยิงเป้าจากระยะโยชน์หนึ่ง (ปัญจมี) - แม้วิภัตติเหล่านั้นในที่นี้ ก็สำเร็จด้วยความประสงค์จะกล่าวการกของตนๆ นั่นเอง. ဂတိဗောဓာဟာရသဒ္ဒတ္ထကမ္မကဟဇ္ဇာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ-. ในประโยคของธาตุมีคติ โพธะ อาหาระ สัททะ อกรรมกะ และภัจชะ เป็นต้น- ဂမနတ္ထာနံ ဗောဓတ္ထာနံ အာဟာရတ္ထာနံ သဒ္ဒတ္ထာနမကမ္မကာနံ ဘဇ္ဇာဒီနဉ္စ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ, သာမတ္ထိယာ စ ပယောဇကဝျာပါရေန ကမ္မတာဝဿ ဟောတီတိ ပတီယတေ; ဂမ ယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ, ယာပယတိ မာဏဝကံ ဂါမံ, ဗောဓယတိ မာဏဝကံ ဓမ္မံ, ဝေဒယတိ မာဏဝကံ ဓမ္မံ, ဘောဇယတိ မာဏဝကမောဒနံ, အာသယတိ မာဏဝကမောဒနံ, အဇ္ဈာပယတိ မာဏဝကံ ဝေဒံ ပါဌယတိ မာဏဝကံ ဝေဒံ, အာသယတိ ဒေဝဒတ္တံ, သာယယတိ ဒေဝ ဒတ္တံ, အညံ ဘဇ္ဇာပေတိ, အညံ ကောဋ္ဋာပေတိ, အဉညံ သန္ထရာပေတိ. ဧတေသမေဝါတိ ကိံ?ပါစယတိ ဩဒနံ ဒေဝဒတ္တေန ယဉညဒတ္တော; ပယေ ပ္ပောတိ ကိံ?ဂစ္ဆတိ ဒေဝဒတ္တော, ယဒါ စရဟိဂမယတိ ဒေဝဒတ္တံ ယည ဒတ္တော, တမပရော ပယောဇယတိ တဒါ ဂမယတိ ဒေဝဒတ္တံ ယညဒတ္တေနေတိ - ဘဝိတဗ္ဗံ ဂမယတိဿာဂမနတ္ထတ္တာ. ในประโยคของธาตุที่มีความหมายว่าไป (คติ), มีความหมายว่ารู้ (โพธะ), มีความหมายว่ากิน (อาหาระ), มีความหมายว่าเสียง (สัททะ), ธาตุอกรรมกะ และธาตุมีภัจชะเป็นต้น, ทุติยาวิภัตติย่อมมีหลังกัตตาที่ถูกใช้ (ปโยชกัตตา). และด้วยความสามารถ ย่อมปรากฏว่าความเป็นกรรมย่อมมีแก่เขาด้วยกิริยาของผู้ใช้. (เช่น) ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพไปสู่บ้าน, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพรู้ซึ่งธรรม, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพกินซึ่งข้าว, ย่อมให้มาณพเรียนซึ่งพระเวท, ย่อมให้มาณพท่องซึ่งพระเวท, ย่อมให้เทวทัตต์นั่ง, ย่อมให้เทวทัตต์นอน, ย่อมให้ผู้อื่นทอด, ย่อมให้ผู้อื่นตำ, ย่อมให้ผู้อื่นปู. คำว่า 'ของธาตุเหล่านี้เท่านั้น' คืออะไร? (เช่น) ยัญญทัตต์ย่อมให้เทวทัตต์หุงซึ่งข้าว (ใช้ตติยา). คำว่า 'ในประโยค' คืออะไร? (เช่น) เทวทัตต์ย่อมไป. เมื่อยัญญทัตต์ให้เทวทัตต์ไป, และมีผู้อื่นมาใช้ยัญญทัตต์นั้นอีก, เมื่อนั้นควรเป็น 'ย่อมให้เทวทัตต์ไปโดยยัญญทัตต์' (คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตน) เพราะธาตุ 'คมยติ' (ในฐานะเป็นเหตุ) มีความหมายว่าไป. ဟရာဒီနံ ဝါ-. หรือของธาตุมีหระเป็นต้น- ဟရာဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ ဟောတိ ဝါ; ဟာရေတိ ဟာရံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, အဇ္ဈောဟာရေတိ သတ္တုံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, ကာရေတိ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ, ဒဿယတေ ဇနံ ရာဇာ ဇနေနေတိ ဝါ, အဘိဝါဒယတေ ဂုရုံ ဒေဝဒတ္တံ ဒေဝဒတ္တေနေတိ ဝါ. ในประโยคของธาตุมี หร ธาตุเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติหลังกัตตาผู้ถูกใช้ (ปโยชชกัตตา) บ้าง; (เช่น) ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป หรือ ให้เทวทัตนำพวงมาลัยไป (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตกินข้าว หรือ ให้เทวทัตกินข้าว (ด้วยเทวทัต), ให้เทวทัตทำ หรือ ให้เทวทัตทำ (ด้วยเทวทัต), พระราชาให้ประชาชนดู หรือ พระราชาให้ประชาชนดู (ด้วยประชาชน), ให้เทวทัตไหว้ครู หรือ ให้เทวทัตไหว้ครู (ด้วยเทวทัต). န ခါဒါဒီနံ-. ไม่ลง (ทุติยาวิภัตติ) หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น- ခါဒါဒီနံ ပယောဇ္ဇေ ကတ္တရိ ဒုတိယာ န ဟောတိ; ခါဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, အာဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, အဝှာပယတိ ဒေဝဒတ္တေန, သဒ္ဒါယတိ ဒေဝဒတ္တေန, ကန္ဒယတိ ဒေဝဒတ္တေန, နာယယတိ ဒေဝဒတ္တေန. หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของธาตุมี ขาท ธาตุเป็นต้น ไม่ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตกิน, ให้เทวทัตเรียก, ให้เทวทัตส่งเสียง, ให้เทวทัตร้องไห้, ให้เทวทัตนำไป (ทุกตัวอย่างใช้ตติยาวิภัตติ). ဝဟိဿာနိယန္တုကေ-.() หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ วห ธาตุ ในความหมายว่าผู้ขับขี่ไม่ใช่ผู้ควบคุม (สารถี)- ဝါဟယတိ ဘာရံ ဒေဝဒတ္တေန; အနိယန္တုကေတိ-ကိံ?ဝါဟယတိ ဂါရံ ဗလိဝဒ္ဒေ. ให้เทวทัตแบกภาระ. คำว่า 'เมื่อไม่ใช่ผู้ควบคุม' คืออะไร? (เช่น) ให้โคทั้งหลายลากเกวียน (ในที่นี้โคถูกควบคุม จึงใช้ทุติยา). ဘက္ခိဿာဟိံသာယံ-.() หลังกัตตาผู้ถูกใช้ของ ภักข ธาตุ ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน- ဘက္ခယတိ မောဒကေ ဒေဝဒတ္တေန; အဟိံသာယန္တိ ကိံ? ဘက္ခယတိ ဗလိဝဒ္ဒေ သဿံ. ให้เทวทัตกินขนมโมทกะ. คำว่า 'ในความหมายว่าไม่เบียดเบียน' คืออะไร? (เช่น) ให้โคกินข้าวกล้า (เป็นการเบียดเบียนเจ้าของนา จึงใช้ทุติยา). ဓျာဒီဟိ ယုတ္တာ-. ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น- ဓိအာဒီဟိ ယုတ္တတော ဒုတိယာ ဟောတိ? ဓိရတ္ထုမံ ပူတိကာယံ, အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ, အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ, သမာဓာနမန္တရေန, မုစလိန္ဒမဘိတော သရမိစ္စာဒိ-ဆဋ္ဌိယာပဝါဒေါ ယံ. หลังนามศัพท์ที่ประกอบด้วยศัพท์มี ธิ เป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) ขอความนอบน้อม (หรือความพินาศ) จงมีแก่ร่างกายที่เน่าเปื่อยนี้, ในระหว่างเมืองราชคฤห์และเมืองนาลันทา, เว้นจากสมาธิ, สระน้ำรอบต้นมุจลินท์ เป็นต้น-นี่เป็นข้อเว้นของฉัฏฐีวิภัตติ. လက္ခဏိတ္ထမ္ဘုတဝီစ္ဆာသွဘိနာ-. ในความหมาย ลักขณะ อิตถัมภูตะ และวีจฉา เมื่อประกอบด้วย อภิ- လက္ခဏာဒိသွတ္ထေသွဟိနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခ မဘိဝိဇ္ဇေတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ, ရုက္ခံ ရုက္ခမဘိတိဋ္ဌတိ. ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น เมื่อประกอบด้วย อภิ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้ (ลักขณะ), เทวทัตดีต่อมารดา (อิตถัมภูตะ), ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น (วีจฉา). ပတိပရီဟိ ဘာဂေ စ-. เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ด้วย- ပတိပရီဟိ ယုတ္တမှာ လက္ခဏာဒိသု ဘာဂေ ဝတ္ထေ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပတိ, ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပတိ တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ ပတိ သိယာ, ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇေတတေ ဝိဇ္ဇု, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရံ ပရိ, ရုက္ခံ ရုက္ခံ ပရိ တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ ပရိ သိယာ. เมื่อประกอบด้วย ปติ และ ปริ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น และในความหมายส่วนแบ่ง (ภาคะ) ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้ (ส่วนแบ่ง), สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้. အနုနာ-. เมื่อประกอบด้วย อนุ. လက္ခဏာဒိသွတ္ထေသွနုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ရုက္ခ မနုဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, သစ္စကိရိယမနုပဝဿိ; ဟေတု စ လက္ခဏံ ဘဝတိ, သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမနု, ရုက္ခံ ရုက္ခမနု တိဋ္ဌတိ, ယဒေတ္ထ မံ အနုသိယာ. เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายมีลักขณะเป็นต้น ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) สายฟ้าแลบที่ต้นไม้, ฝนตกเพราะการทำสัจกิริยา (ในที่นี้เหตุเป็นเครื่องกำหนด), เทวทัตดีต่อมารดา, ย่อมยืนอยู่ที่ต้นไม้ทุกต้น, สิ่งใดพึงมีแก่เราในที่นี้. သဟတ္ထေ- ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ). သဟတ္ထေ’နုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ပဗ္ဗတမနုတိဋ္ဌတိ. เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า พร้อมกับ ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) กองทัพตั้งอยู่ขนานกับภูเขา (หรือพร้อมกับภูเขา). ဟီနေ- ในความหมายว่า ด้อยกว่า (หีนะ). ဟီနတ္ထေ’နုနာ ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; အနုသာရိပုတ္တံ ပညာဝန္တော. เมื่อประกอบด้วย อนุ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร. ပညဝန္တော-မ. เหล่าผู้มีปัญญา. ဥပေန-. เมื่อประกอบด้วย อุปะ. ဟိနတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ ဒုတိယာ ဟောတိ; ဥပသာရိပုတ္တ ပညာဝန္တော. เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ด้อยกว่า ลงทุติยาวิภัตติ; (เช่น) เหล่าผู้มีปัญญาด้อยกว่าพระสารีบุตร. သတ္တမျာဓိကျေ-. ในความหมายว่า ยิ่งกว่า (อาธิกยะ) ลงสัตตมีวิภัตติ. အာဓိကျတ္ထေ ဥပေန ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ; ဥပခါရယံ ဒေါဏော. เมื่อประกอบด้วย อุปะ ในความหมายว่า ยิ่งกว่า ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) ทะนานหนึ่งยิ่งกว่าหม้อ (ขารี). သာမိတ္တေ’ဓိနာ-. เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ (สามิตตะ). သာမိဘာဝတ္ထေ’ဓိနာ ယုတ္တမှာ သတ္တမီ ဟောတိ; အဓိဗြဟ္မဒတ္တေ ပဉ္စာလာ, အဓိပဉ္စာလေသု ဗြဟ္မဒတ္တော. เมื่อประกอบด้วย อธิ ในความหมายว่า ความเป็นเจ้าของ ลงสัตตมีวิภัตติ; (เช่น) แคว้นปัญจาละอยู่ในอำนาจของพระเจ้าพรหมทัต, พระเจ้าพรหมทัตเป็นใหญ่ในแคว้นปัญจาละ. ကတ္တုကရဏေသု တတိယာ-. ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก. ကတ္တရိ ကရဏ စ္ैအ ကာရကေ တတိယာ ဟောတိ; ပုရိသေန ကတံ, အသိနာ ဆိန္ဒတိ, ပကတိယာဘိရူပေါ, ဂေါတ္တေန ဂေါတမော’သုမေဓော နာမ နာမေန, ဇာတိယာ သတ္တဝဿိကောတိ-ဘူဓာတုဿ သမ္ဘဝါ ကရဏေ ဧဝ တတိယာ; ဧဝံ သမေန ဓာဝတိ, ဝိသမေန ဓာဝတိ, ဒွိဒေါဏေန ဓညံ ကိဏာတိ, ပဉ္စကေန ပသဝေါ ကိဏာတီတိ. ลงตติยาวิภัตติในกัตตุการกและกรณการก; (เช่น) อันบุรุษทำแล้ว, ย่อมตัดด้วยพระขรรค์, เป็นผู้มีรูปงามโดยปกติ, ชื่อโคตมะโดยโคตร, ชื่ออสุเมธะโดยชื่อ, เป็นผู้มีอายุ ๗ ปีโดยชาติ; เพราะความเกิดขึ้นแห่ง ภู ธาตุ จึงลงตติยาวิภัตติในกรณการกเท่านั้น; เช่น ย่อมวิ่งไปตามที่ราบ, ย่อมวิ่งไปตามที่ขรุขระ, ย่อมซื้อข้าวเปลือกด้วยมาตราตวง ๒ ทะนาน, ย่อมซื้อสัตว์ด้วยเงิน ๕ กหาปณะ. သဟတ္ထေန- ในความหมายว่า พร้อมกับ (สหัตถะ). သဟတ္ထေန ယောဂေ တတိယာ သိယာ; ပုတ္တေန သဟာဂတော, ပုတ္တေန သဒ္ဓိံ အာဂတော? တတိယာပိ ဆဋ္ဌီဝ အပ္ပဓာနေ ဧဝ ဘဝတိ. เมื่อประกอบกับศัพท์ที่มีความหมายว่า พร้อมกับ พึงลงตติยาวิภัตติ; (เช่น) มาพร้อมกับบุตร, มาพร้อมกับบุตร. แม้ตติยาวิภัตติก็ย่อมลงในบทที่ไม่เป็นประธาน (อัปปธานะ) เท่านั้น เหมือนฉัฏฐีวิภัตติ. လက္ခဏေ-. ในความหมายว่า ลักษณะ. လက္ခဏေ ဝတ္တမာနတော တတိယာ သိယာ; တိဒဏ္ဍကေန ပရိဗ္ဗာဇကမဒ္ဒက္ခိ, အက္ခိနာ ကာဏော, တေန ဟိ အင်္ဂေန အင်္ဂိနော ဝိကာရော လက္ခီယတေ. เมื่อมีอยู่ในความหมายว่า ลักษณะ พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น เห็นปริพาชกผู้มีไม้สามง่าม, ตาบอดด้วยตาข้างหนึ่ง; เพราะอวัยวะนั้น ความพิการของเจ้าของอวัยวะย่อมปรากฏ. ဟေတုမှိ-. ในความหมายว่า เหตุ. တက္ကိရိယာယောဂ္ဂေ တတိယာ သိယာ; အန္နေန ဝသတိ, ဝိဇ္ဇာယ ယသော. เมื่อประกอบด้วยการกระทำนั้น พึงลงตติยาวิภัตติ เช่น ย่อมอยู่ด้วยข้าว, ยศเพราะวิชา. ပဉ္စမီဏေ ဝါ-. ในความหมายว่า หนี้ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง. ဣဏေ ဟေတုမှီ ပဉ္စမီ ဟောတိ ဝါ;ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ သတေန ဝါ. ในความหมายว่า หนี้ อันเป็นเหตุ ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยร้อย (แห่งเงิน). ဂုဏေ- ในความหมายว่า คุณ. ပရာင်္ဂဘုတေ ဟေတုမှိ ပဉ္စမီ ဟောတိ ဝါ; ဇဠတ္တာ ဗဒ္ဓေါ ဇဠတ္တေန ဝါ, ပညာယ မုတ္တော, ဟုတွာ အဘာဝတော’နိစ္စာ, သင်္ခါရ နိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော. ในความหมายว่า เหตุอันเป็นส่วนประกอบของสิ่งอื่น ลงปัญจมีวิภัตติบ้าง เช่น ถูกผูกเพราะความโง่ หรือด้วยความโง่, หลุดพ้นด้วยปัญญา, ไม่เที่ยงเพราะมีแล้วไม่มี, เพราะความดับแห่งสังขาร วิญญาณย่อมดับ. ဆဋ္ဌီ ဟေတွတ္ထေဟိ-. ด้วย ฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า เหตุ. ဟေတွတ္ထဝစီဟိ ယေဂေ ဟေတုမှိ ဆဌီ သိယယာ; ဥဒရဿ ဟေတု, ဥဒရဿ ကာရဏာ. เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ พึงลงฉัฏฐีวิภัตติในเหตุ เช่น เพราะเหตุแห่งท้อง, เพราะเหตุแห่งท้อง. သဗ္ဗာဒိတော သဗ္ဗာ-. จาก สัพพะ เป็นต้น ลงวิภัตติทั้งปวง. ဟေတွတ္ထေဟိ ယောဂေ သဗ္ဗာဒီဟိ သဗ္ဗာ ဝိဘတ္တိယော ဟောန္တိ; ကော ဟေတု, ကံ ဟေတုံ, ကေန ဟေတုနာ, တဿ ဟေတုဿ, ကသ္မာ ဟေတုသ္မာ, ကဿ ဟေတုဿ, ကသ္မိံ ဟေတုသ္မိံ; ကိံ ကာရဏံ, ကေန ကာရဏေန; ကိံ နိမိတ္တံ, ကေန နိမိတ္တေန; ကိံ ပယောဇနံ, ကေန ပယောဇနေနေစ္စေဝမာဒိ –ဟေတွတ္ထေဟီတွေဝ-ကေန ကတံ. เมื่อประกอบด้วยบทที่กล่าวความหมายว่า เหตุ ลงวิภัตติทั้งปวงจาก สัพพะ เป็นต้น เช่น เหตุอะไร, ซึ่งเหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร, แก่เหตุนั้น, จากเหตุอะไร, ของเหตุอะไร, ในเหตุอะไร; เหตุอะไร, ด้วยเหตุอะไร; นิมิตอะไร, ด้วยนิมิตอะไร; ประโยชน์อะไร, ด้วยประโยชน์อะไร เป็นต้น – ในความหมายว่า เหตุเท่านั้น – อันใครกระทำแล้ว. စတုတ္ထိ သမ္ပဒါနေ-. จตุตถีในสัมปทานะ. ယဿ သမ္မာ ပဒီယတေ တသ္မိံ စတုတ္ထိ သိယာ; သံဃဿ ဒဒါတိ, အာဓာရဝိစက္ခာယံ သတ္တမီပိ သိယာ, သံဃေ ဒေဟိ. จตุตถีพึงมีในผู้ใดอันเขาให้โดยชอบ; ย่อมถวายแก่สงฆ์. สัตตมีพึงมีในความประสงค์อาธาระด้วย, จงถวายในสงฆ์. တာဒတ္ထျေ-. ในตาทัตถี. တဿေဒံ တဒတ္ထံ တဒတ္ထဘာဝေ ဇောတနီယေ နာမသ္မာ စတုတ္ထီ သိယာ; သီတဿ ပဋိဃာတာယ, အတ္ထာယ ဟိတာယ ဒေဝမနုဿာနံ, နာလံ ဒါရဘရဏာယ, ယူပါယ ဒါရု, ပါကာယ ဝဇတီတွေဝမာဒိ. จตุตถีพึงมีจากนาม ในเมื่อความที่สิ่งนี้เป็นไปเพื่อสิ่งนั้นอันพึงแสดง; เพื่อป้องกันความหนาว, เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูลแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย, ไม่สามารถเพื่อเลี้ยงดูภรรยาได้, ไม้เพื่อหลัก, ย่อมไปเพื่อหุงต้ม เป็นต้นอย่างนี้. ကဿ သာဒုံ န ရုစ္စတိ, မာ အာယသ္မန္တာနမ္ပိ သံဃဘေဒေါ ရုစ္စတ္ထ, ခမတိ သံဃဿ, ဘတ္တမဿ နစ္ဆာဒေတီတိ-ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓ ဝစနိစ္ဆာယံ; န စေဝံ ဝိရောဓော သိယာ သဒိသရူပတ္တာ ဧဝံ ဝိဓေသု စ သမ္ဗန္ဓဿ သဒ္ဒိကာနုမတတ္တာ ကဿ ဝါ တွံ ဓမ္မံ ရောစေသီတိ-အတ္ထမတ္တေ ပဌမာ. รสอันใครไม่ชอบใจ, ขอความแตกแยกแห่งสงฆ์อย่าพึงชอบใจแก่ท่านทั้งหลายเลย, ย่อมอดทนแก่สงฆ์, ข้าวไม่เป็นที่ชอบใจแก่เขา – ฉัฏฐีในความประสงค์สัมพันธ์; ความขัดแย้งไม่พึงมีอย่างนี้ เพราะความที่มีรูปเหมือนกัน และเพราะความที่สัมพันธ์เป็นที่อนุญาตของนักไวยากรณ์ในคำมีอย่างนี้; หรือว่าท่านชอบใจธรรมของใคร – ปฐมาในอรรถมาตร. ဧဝမညာပိ ဝိညေယျာ ပရတော’ပိ ယထာဂမံ. แม้วิภัตติอื่นก็พึงทราบอย่างนี้ ในเบื้องหน้าก็พึงทราบตามคัมภีร์. ရညော သတံ ဓာရေတိ, ရညော ဆတ္တံ ဓာရေတီတိ သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ; ဧဝံ ရညော သိလာဃတေ, ရညော ဟနုတေ, ရညော ဥပ တိဋ္ဌတေ, ရညော သပတေ, ဒေဝါပိ တဿ ပိဟယန္တိ တာဒိနော, တဿ ကုဇ္ဈ မဟာဝီရ, ယဒိတံ တဿ ပကုပ္ပေယျံ, ဒုဘယတိ ဒိသာနံ မေဃော, ယော မိတ္တာနံ န ဒူဟတီ,[ ] ယော အပ္ပဒုဋ္ဌဿ နရဿ ဒုဿတိ, ကျာဟံ အယျာနံ အပရဇ္ဈာမိ, ဣဿယန္တိ သမဏာနံ တိတ္ထိယာ, ဓမ္မေန နယမာနာနံ ကာ ဥသူယ, [ ] ရညော ဘာဂျမာ ရဇ္ဈတိ, ရညော ဘာဂျမိက္ခတေ, တေန ယာစိတော အယာစိတော ဝါ တဿ ဂါဝေါ ပဋိသုဏာတိ, ဂါဝေါ အာသုဏာတိ, ဘဂဝတော ပစ္စဿောသုံ, ဟောတု ပတိဂိဏာတိ, ဟောတွနုဂိဏာတိ, အာရောဝယာမိ ဝေါ, ပတိဝေဒယာမိ ဝေါ, ဓမ္မ တေ ဒေသိဿာမိ, ယထာ နော သတ္ထာ ဝျာကရေယျ, အလံ တေ ဣဓ ဝါသေန, ကိံ တေ ဇဋာဟိ ဒုမ္မေဓ, အရဟတိ မလ္လော မလ္လဿာတိ –ဇီဝိတံ တိဏာယပိ န မညမနောတိ တာဒတ္ထျေ စတုတ္ထိ; တိဏေန ယော အတ္ထော တဒတ္ထာယပီတိ အတ္ထော; ย่อมทรงไว้ซึ่งร้อยแห่งพระราชา, ย่อมทรงไว้ซึ่งฉัตรแห่งพระราชา – ฉัฏฐีในสัมพันธ์; อย่างนี้ ย่อมสรรเสริญพระราชา, ย่อมปิดบังแก่พระราชา, ย่อมเข้าไปตั้งอยู่ใกล้พระราชา, ย่อมสาบานแก่พระราชา, แม้เทวดาทั้งหลายย่อมปรารถนาแก่ผู้คงที่นั้น, ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระองค์จงกริ้วแก่ผู้นั้น, ถ้าว่าข้าพึงโกรธแก่ผู้นั้น, เมฆย่อมยังทิศทั้งหลายให้ชุ่ม, ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตรทั้งหลาย, ผู้ใดประทุษร้ายนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย, ข้าพเจ้าจะล่วงเกินท่านทั้งหลายได้อย่างไร, พวกเดียรถีย์ย่อมริษยาสมณะทั้งหลาย, ความริษยาอะไรมีแก่ผู้ประพฤติโดยธรรม, ย่อมยินดีในส่วนแห่งพระราชา, ย่อมปรารถนาซึ่งส่วนแห่งพระราชา, อันเขาขอแล้วหรือไม่ได้ขอแล้ว ย่อมรับโคทั้งหลายแก่ผู้นั้น, ย่อมฟังโคทั้งหลาย, ย่อมเชื่อฟังพระผู้มีพระภาค, ย่อมรับว่า "ขอจงมีเถิด", ย่อมอนุโมทนาว่า "ขอจงมีเถิด", ข้าพเจ้าขอแจ้งแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าขอประกาศแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพเจ้าจักแสดงธรรมแก่ท่าน, อย่างที่พระศาสดาของเราพึงพยากรณ์, การอยู่ ณ ที่นี้พอแล้วแก่ท่าน, ข้าแต่คนมีปัญญาทราม ประโยชน์อะไรด้วยชฎาทั้งหลายแก่ท่าน, นักมวยย่อมควรแก่นักมวย – ย่อมไม่สำคัญชีวิตแม้เพื่อหญ้า – จตุตถีในตาทัตถี; อรรถว่า ประโยชน์ใดด้วยหญ้า เพื่อประโยชน์นั้นด้วย. ‘‘ယော စ သိတစ ဥဏှစ တိဏာ ဘိယျော န နမညတိ‘‘ ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งกว่าหญ้า. တိဏမိဝ ဇီဝိတံ မညမာနောတိ-သဝိသယာဝ ဝိဘတ္တိယော; သဂ္ဂါယ ဂစ္ဆတီတိ-တာဒတ္ထျေ စတုတ္ထိ, ယော ဟိ သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ တဒတ္ထံ တဿ ဂမနန္တိ–-ကမ္မဝဝနိစ္ဆာယံ တု ဒုတိယာဝ - သဂ္ဂံ ဂစ္ဆတိ; အာယုံ ဘောတော ဟောတု, စိရံ ဇီဝိတံ ဘဒ္ဒံ ကလျာဏံ အတ္ထံ ပယောဇနံ ကုသလံ အနာမယံ ဟိတံ ပထျံ သုခံ သာတံ ဘောတော ဟောတု; သာဓု သမ္မုတိ မေတဿ, ပုတ္တဿာဝိကရေယျ ဂုယှမတ္ထံ, တဿ မေ သက္ကော ပါတုရဟောသိ, တဿ ပဟိဏေယျ, ဘိက္ခူနံ ဒူတံ ပါဟေသိ, ကပ္ပတိ သမဏာနံ အာယောဂေါ, ဧကဿ ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ပဟောတိ, ဥပမံ တေ ကရိဿာမိ, အဉ္ဇလိံ တေ ပဂဏှာမိ, တဿ ဖာသု, လောကဿတ္ထော, နမော တေ ပုရိသာဇည, သောတ္ထိ တဿ, အလံ မလ္လော မလ္လဿ, သမတ္ထော မလ္လော မိလ္လဿ, တဿ ဟိတံ တဿ သုခံ, သွာဂတံ တေ မဟာရာဇာတိ-သဗ္ဗတ္ထ ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ. ย่อมสำคัญชีวิตเหมือนหญ้า – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ย่อมไปเพื่อสวรรค์ – จตุตถีในตาทัตถี, ก็ผู้ใดไปสู่สวรรค์ การไปของผู้นั้นเพื่อประโยชน์นั้น – แต่ในความประสงค์กรรมเป็นทุติยาเท่านั้น – ย่อมไปสู่สวรรค์; ขออายุจงมีแก่ท่าน, ขอชีวิตอันยืนนาน ความเจริญ ความงาม ประโยชน์ ความประสงค์ กุศล ความไม่มีโรค ความเกื้อกูล ความสบาย ความสุข ความสำราญ จงมีแก่ท่าน; ความเห็นชอบจงมีแก่ผู้นั้น, พึงเปิดเผยความลับแก่บุตร, ท้าวสักกะได้ปรากฏแก่ข้าพเจ้านั้น, พึงส่งไปแก่ผู้นั้น, ได้ส่งทูตไปแก่ภิกษุทั้งหลาย, การประกอบย่อมควรแก่สมณะทั้งหลาย, ย่อมพอแก่คนหนึ่ง สองคน หรือสามคน, ข้าพเจ้าจักทำอุปมาแก่ท่าน, ข้าพเจ้าขอน้อมอัญชลีแก่ท่าน, ความผาสุกแก่ผู้นั้น, ประโยชน์แก่โลก, ขอนอบน้อมแก่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย, ความสวัสดีแก่ผู้นั้น, นักมวยพอแล้วแก่นักมวย, นักมวยสามารถแก่นักมวย, ความเกื้อกูลแก่ผู้นั้น ความสุขแก่ผู้นั้น, ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่านมหาราช – ฉัฏฐีในสัมพันธ์ในที่ทั้งปวง. ဧဝံ ဝိဓမညမ္ပေဝံ ဝိညေယယျံ ယထာဂမံ. แม้คำอื่นมีอย่างนี้ก็พึงทราบอย่างนี้ตามคัมภีร์. ပဉ္စမျဝဓိသ္မာ-. ปัญจมีในอวธิ. ပဒတ္ထာဝဓိသ္မာ ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဂါမသ္မာ အာဂစ္ဆတိ ဧဝံ စောရသ္မာ ဘာယတိ, စောရသ္မာ ဥတ္တသတိ, စောရသ္မာ တာယတိ စောရသ္မာ ရက္ခတီတိ. วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากอวธิที่เป็นบท; ย่อมมาจากบ้าน, อย่างนี้ ย่อมกลัวจากโจร, ย่อมสะดุ้งจากโจร, ย่อมคุ้มครองจากโจร, ย่อมรักษาจากโจร. သဝေဘာယထ ဒုက္ခဿ, ပမာဒေ ဘယဒဿိဝါ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာတိ,-ဆဋ္ဌိသတ္တမိယော’ပိ ဟောန္တေဝ သမ္ဗန္ဓာဓာရဝဝနိစ္ဆာယံ အဇ္ဈေနာ ပရာဇေတိ, ပဋိပက္ခေ ပရာဇေတီတိ-သဝီသယာဝ ဝိဘတ္တိယော; သစေ ကေဝဋ္ဋဿ ပရဇ္ဇိဿာမီတိ- ဆဋ္ဌီပိ ဟောတိ သမ္ဗန္ဓဝဝနိစ္ဆာယံ, ယဝေဟိ ဂါဝေါ ဝါရေတိ, ပါပါ စိတ္တံ နိဝါရယေ, ကာကေ ရက္ခတိ တဏ္ဍုလာတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမီ? စိတ္တံ ရက္ခေထ မေဓာဝီတိ-ဒုတိယာဝ ဒိဿတိ ကမ္မတ္ထေ; ဥပဇ္ဈာယာ အန္တရဓာယတိ, ဥပဇ္ဈာယာ အဓီတေ; ကာမတော ဇာယတီ သောကောတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမီ; တတ္ထေမိဆဒ္ဓယော’ပိ ဟောန္တေဝ သဝိသယေ; ဟိမစန္တာ ပဘဝတိ ဂင်္ဂါ, ပါဏာတိပါတာ ဝိရမဿု ခိပ္ပံ, အညော ဒေဝဒတ္တာ, ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာတိ-သမိသယေဝ ပဉ္စမီ; အညော ဒေဝဒတ္တာ, ဘိန္နော ဒေဝဒတ္တာတိ-သဝိသယေဝ ပဉ္စမိ; ဧဝံ အာရာ သော [ ] အာသဝက္ခယာ, ဣတရော ဒေဝဒတ္တာ, ဥဒ္ဓံ ပါဒတလာ, အဓော ကေသမတ္ထကာ, ပုဗ္ဗော ဂါမာ, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ, တတော ပရံ, တတော အပရေန သမယေန, တတုတ္တရိန္တိ, သမ္ဗန္ဓ ဝစနိစ္ဆာယံ ဆဋ္ဌီပိ; ပုရတော ဂါမဿ, ဒက္ခိဏတော ဂါမဿ, ဥပရိ ပဗ္ဗတဿ, ဟေဋ္ဌာ ပါသာဒဿာတိ;ပါသာဒမာရုယှ ပေက္ခတိ, ပါသာဒါ ပေက္ခတိ, အာသနေ ဥပဝိသိတွာ ပေက္ခတိ အာသနာ ပေက္ခတီတိ-အဝဓိ ဝစနိစ္ဆာယံ ပဉ္စမီ; ပုစ္ဆနချာနေသုပိ; ကုတော ဘဝံ, ပါဋလိပုတ္တ သ္မာတိ; တထာ ဒေသကာလမာနေ’ပိ; ပါဋလိပုတ္တသ္မာ ရာဇဂဟံ သတ္တ ယောဇနာနိ သတ္တသု ယောဇနေသူတိ ဝါ; ဧဝမိတော တိဏ္ဏံ မာသာ နမစ္စယေနာတိ; ကိစ္ဆာ လဒ္ဓန္တီ-ဂုဏေ ပဉ္စမီ; ကစ္ဆေန မေ အဓိ ဂတန္တိ ဟေတုမှိ ကရဏေ ဝါ တတိယာ; ဧဝံ ထောကာ မုတ္တော, ထော ကေန မုတ္တောတိ, ထောကံ ဝလတီတိ-ကြိယာဝိသေသနေ ကမ္မနိ ဒုတိယာ; ဒူရန္တိကတ္ထယောဂေ’ပိ သဝိသယေဝ ပဉ္စမီဆဋ္ဌိယော သိယုံ; ဒူရံဂါမသ္မာ, အန္တိကံ ဂါမသ္မာ, ဒူရံ ဂါမဿ, အန္တိကံ ဂါမဿာတိ-ဒူရန္တိ ကတ္ထေ ဟီ တု သဗ္ဗာဝ သဝိသယေ သိယုံ ဗာဓကာဘာဝါ; ဒူရော ဂါမော, အန္တိကော ဂါမောတွေဝမာဒိ; ကေစိ ပနာဟု အသတ္တဝစနေဟေတေဟိ ပါဋိပဒိကတ္ထေ ဒုတိယာတတိယာပဉ္စမီသတ္တမိယော သတ္တဝစနေဟိ တု သဗ္ဗာဝ သဝိသယေတိ; တေ ပနညေဟေဝ ပဋိက္ခိတ္တာ; ဒူရံ မဂ္ဂေါ, အန္တိကံ မဂ္ဂေါတိ- ကြိယာဝိသေသနံ ဘုဓာတုဿ ဂမ္မ မာနတ္တာ; သုဒ္ဓေါ လောဘနီယေဟိ ဓမ္မေဟိ, ပရိမုတ္တော ဒုက္ခသ္မာ, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ, ဂမ္ဘီရတော စ ပုထုလတော စ ယောဇနံ, အာယာမေန ယောဇနံ, တတောပ္ပဘုတိ, ယတော သရာမိ အတ္တာနန္တီ-သဝိသယေဝ ဝိဘတ္တိယော. ท่านทั้งหลายจงกลัวทุกข์, ผู้เห็นภัยในความประมาท ย่อมสะดุ้งต่ออาชญา – ฉัฏฐีและสัตตมีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์และอาธาระ; ย่อมแพ้จากการศึกษา, ย่อมแพ้ในฝ่ายปฏิปักษ์ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ถ้าว่าเราจักแพ้แก่ชาวประมง – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ย่อมห้ามโคทั้งหลายจากข้าวเปลือก, พึงห้ามจิตจากบาป, ย่อมรักษาน้ำข้าวจากกา – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้นหรือ? ผู้มีปัญญาพึงรักษาจิต – ทุติยาเท่านั้นย่อมปรากฏในอรรถกรรม; ย่อมหายไปจากอุปัชฌาย์, ย่อมเล่าเรียนจากอุปัชฌาย์; โสกะย่อมเกิดจากกาม – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ในที่นั้น ฉัฏฐีก็ย่อมมีในวิสัยของตน; แม่น้ำคงคาย่อมเกิดจากภูเขาหิมพานต์, ท่านจงงดเว้นจากการฆ่าสัตว์โดยเร็ว, อื่นจากเทวทัต, แตกต่างจากเทวทัต – ปัญจมีมีในวิสัยของตนเท่านั้น; อย่างนี้ เขาห่างไกลจากความสิ้นอาสวะ, อื่นจากเทวทัต, เบื้องบนจากฝ่าเท้า, เบื้องล่างจากปลายผม, ก่อนจากบ้าน, ก่อนแต่การตรัสรู้, หลังจากนั้น, หลังจากนั้นโดยสมัยอื่น, หลังจากนั้นขึ้นไป – ฉัฏฐีก็ย่อมมีในความประสงค์สัมพันธ์; ข้างหน้าแห่งบ้าน, ข้างขวาแห่งบ้าน, เบื้องบนแห่งภูเขา, เบื้องล่างแห่งปราสาท; ขึ้นสู่ปราสาทแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากปราสาท, นั่งบนอาสนะแล้วย่อมมองดู, ย่อมมองดูจากอาสนะ – ปัญจมีในความประสงค์อวธิ; แม้ในคำถาม; ท่านมาจากไหน, มาจากเมืองปาฏลีบุตร; แม้ในประมาณแห่งประเทศและกาลอย่างนั้น; จากเมืองปาฏลีบุตรถึงเมืองราชคฤห์เจ็ดโยชน์ หรือในเจ็ดโยชน์; อย่างนี้ จากนี้โดยล่วงสามเดือน; ได้มาด้วยความยาก – ปัญจมีในคุณ; อันข้าพเจ้าได้แล้วด้วยความยาก – ตติยาในเหตุหรือในกรณะ; อย่างนี้ พ้นจากเล็กน้อย, พ้นด้วยเล็กน้อย, ย่อมหมุนไปเล็กน้อย – ทุติยาในกรรมที่เป็นกริยาวิเสสนะ; แม้ในบทที่ประกอบด้วยอรรถว่าไกลและใกล้ ปัญจมีและฉัฏฐีก็พึงมีในวิสัยของตนเท่านั้น; ไกลจากบ้าน, ใกล้จากบ้าน, ไกลแห่งบ้าน, ใกล้แห่งบ้าน – แต่ในอรรถว่าไกลและใกล้ วิภัตติทั้งปวงก็พึงมีในวิสัยของตน เพราะไม่มีเครื่องขัดขวาง; บ้านไกล, บ้านใกล้ เป็นต้นอย่างนี้; แต่บางพวกกล่าวว่า ทุติยา ตติยา ปัญจมี สัตตมี ในอรรถปาฏิปทิกะด้วยบทเหล่านี้ที่เป็นอสัตตวจนะ แต่ด้วยบทที่เป็นสัตตวจนะ วิภัตติทั้งปวงมีในวิสัยของตน; แต่ชนเหล่านั้นอันชนเหล่าอื่นคัดค้านแล้ว; หนทางไกล, หนทางใกล้ – เป็นกริยาวิเสสนะ เพราะความที่ธาตุว่ามีอันพึงถึง; บริสุทธิ์จากธรรมอันเป็นที่น่าโลภ, พ้นแล้วจากทุกข์, พึงหลีกเว้นจากกามทั้งหลาย, ลึกและกว้างหนึ่งโยชน์, ยาวหนึ่งโยชน์, ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป, ตั้งแต่เมื่อเราจำตนได้ – วิภัตติทั้งหลายมีในวิสัยของตนเท่านั้น. အပပရီဟိ ဝဇ္ဇနေ-. ด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ในการเว้น. ဝဇ္ဇနေ ဝတ္တမာနေဟိ အပပရီဟိ ယောဂေ ပဉ္စမီ ဟောတိ; အပသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, ပရိသာလာယ အာယန္တိ ဝါဏိဇာ, သာလံ ဝဇ္ဇေတွာတိ အတ္ထော; ဝဇ္ဇနေတိ ကိံ? ရုက္ခံ ပရိဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု, အာပါဋလိပုတ္တသ္မာ ဝဿိ ဒေဝေါတိ-မရိယာဒါဘိဝိဓိမှိယေဝ ပဉ္စမ, ဝိနာ ပါဋလပုတ္တေန သဟ ဝေတိ-ဝိသေသော; ဧဝံ ယာဝ ပါဋလိပုတ္တသ္မ ဝဿိ ဒေဝေါတိ. ปัญจมี ย่อมมีในบทที่ประกอบด้วยอุปสรรค อป และ ปริ ที่เป็นไปในการเว้น; พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากนอกศาลา, พ่อค้าทั้งหลายย่อมมาจากรอบศาลา – อรรถว่า เว้นศาลาแล้ว; คำว่า "ในการเว้น" คืออะไร? สายฟ้าแลบไปรอบต้นไม้; เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร – ปัญจมีมีในมริยาทและอภิวิธิเท่านั้น, ความพิเศษว่า เว้นเมืองปาฏลีบุตรพร้อมด้วย; อย่างนี้ เทวดาย่อมยังฝนให้ตกจนถึงเมืองปาฏลีบุตร. ပဋိနိဓိပဋိဒါနေသု ပတိနာ-. ด้วยปฏิ ในปฏิณิธิและปฏิทาน. ပဋိနိဓိမှိ ပဋိဒါနေ စ ဝတ္တမာနေန ပတိနာ ယောဂေ နာမသ္မာ ပဉ္စမီ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓသ္မာ ပတိ သာရိပုတ္တော, ဃတမဿ တေလသ္မာ ပတိ ဒဒါတိ, ပဋိနိဓိပဋိဒါနေသူတိ-ကိံ? ရုက္ခံ ပတိ ဝိပ္ပောတတေ. วิภัตติปัญจมี ย่อมมีจากนาม ในบทที่ประกอบด้วยปฏิ ที่เป็นไปในปฏิณิธิและปฏิทาน; พระสารีบุตรแทนพระพุทธเจ้า, ย่อมให้เนยใสแก่เขาแทนน้ำมัน; คำว่า "ในปฏิณิธิและปฏิทาน" คืออะไร? ย่อมแลบไปที่ต้นไม้. ရိတေ ဒုတိယာ စ- เว้น และทุติยา. ရိတေ သဒ္ဒေန ယောဂေ နာမသ္မာ ဒုတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ ရိတေ သဒ္ဓမ္မံ, ရိတေ သဒ္ဓမ္မာ. เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ริเต’ นามศัพท์เป็นทุติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ริเต สัทธัมมัง’ (เว้นพระสัทธรรม), ‘ริเต สัทธัมมา’ (เว้นพระสัทธรรม). ဝိနာညတြ တတိယာ စ-. เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ เป็นตติยาวิภัตติด้วย. ဝိနာညတြသဒ္ဒေဟိ ယောဂေ နာမသ္မာ တတိယာ စ ဟောတိ, ဒုတိယာပဉ္စမိယော စ; ဝိနာ ဝါတေန, ဝိနာ ဝါတံ, ဝိနာ ဝါတသ္မာ, အညတြ ဧကေန ပိဏ္ဍပါတနီဟာရကေန, အညတြ ဓမ္မံ, အညတြ ဓမ္မာ. เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘วินา’ และ ‘อัญญตระ’ นามศัพท์เป็นตติยาวิภัตติด้วย และเป็นทุติยาวิภัตติกับปัญจมีวิภัตติด้วย เช่น ‘วินา วาเตนะ’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัง’ (ปราศจากลม), ‘วินา วาตัสมา’ (ปราศจากลม), ‘อัญญตระ เอเกนะ ปิณฑปาตนีหาระเกนะ’ (เว้นภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตรูปหนึ่ง), ‘อัญญตระ ธัมมัง’ (เว้นธรรม), ‘อัญญตระ ธัมมา’ (เว้นธรรม). ပုထနာနာဟိ-. เมื่อประกอบด้วยศัพท์ว่า ‘ปุถุ’ และ ‘นานา’. ဧတေဟိ ယောဂေ တတိယာ ဟောတိ ပဉ္စမီ စ; ပုထဂေဝ ဇနေန, ပုထဂေဝ ဇနသ္မာ, ဇနေန နာနာ, ဇသန္မာ နာနာ. เมื่อประกอบด้วยศัพท์เหล่านี้ เป็นตติยาวิภัตติและปัญจมีวิภัตติได้ เช่น ‘ปุถะเควะ ชะเนนะ’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ปุถะเควะ ชะนัสมา’ (แยกจากชนนั่นเทียว), ‘ชะเนนะ นานา’ (ต่างจากชน), ‘ชะนัสมา นานา’ (ต่างจากชน). သတ္တမျာဓာရေ-. สัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์. ကြိယာဓာရဘုတကတ္တုကမ္မာနံ ဓာရဏေန ယော ကြိယာယာဓာရော တသ္မိံ ကာရကေ နာမသ္မာ သတ္တမိ ဟောတိ; ကဋေ နိသီဒတိ, ထာလိယံ ဩဒနံ ပစတိ, အာကာသေ သကုဏာ, တိလေသု တေလံ, ဂင်္ဂါယံ ဝဇော. นามศัพท์เป็นสัตตมีวิภัตติในอธิกรณ์การกใด ซึ่งเป็นที่รองรับแห่งกิริยา โดยการรองรับซึ่งกัตตุการกและกัมมการกอันเป็นที่รองรับแห่งกิริยา เช่น ‘กะเฏ นิสีทะติ’ (นั่งบนเสื่อ), ‘ถาลิยัง โอทะนัง ปะจะติ’ (หุงข้าวในหม้อ), ‘อากาเส สะกุณา’ (นกในอากาศ), ‘ติเลสุ เตลัง’ (น้ำมันในงา), ‘คังคายัง วะโจ’ (คอกในแม่น้ำคงคา). နိမိတ္တေ-. ในนิมิต. နိမိတ္တတ္ထေ သတ္တမီ ဟောတိ; အဇိနမှိ ဟညတေ ဒီပိ, မုသာ ဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ. สัตตมีวิภัตติมีในอรรถแห่งนิมิต เช่น ‘อะชินัมหิ หัญญะเต ทีปิ’ (เสือดาวถูกฆ่าเพราะหนัง), ‘มุสา วาเท ปาจิตติยัง’ (อาบัติปาจิตตีย์เพราะพูดเท็จ). ယဗ္ဘာဝေါ ဘာဝလက္ခဏံ-. ภาวะใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะ. ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ တတော သတ္တမီ ဟောတိ; ဂါဝီသု ဒုယှမာနာသု ဂတော, ဒုဒ္ဓါသု အာဂတော; ဘာဝေါတိ ကိံ? ယော ဇဋာဟိ သ ဘုဉ္ဇတိ; ဘာဝလက္ခဏန္တိ ကိံ;ယော ဘုဇတေ သော ဒေဝဒတ္တော? အကာလေ ဝဿတိ တဿ, ကာလေ တဿ န ဝဿတီတိ-ဝိသယသတ္တမီ. ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นสัตตมีวิภัตติ เช่น ‘คาวีสุ ทุยหะมานาสุ คะโต’ (ไปแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายกำลังถูกรีด), ‘ทุทธาสุ อาคะโต’ (มาแล้วเมื่อแม่โคทั้งหลายถูกรีดแล้ว); คำว่า ‘ภาวะ’ คืออะไร? ‘โย ชะฏาหิ โส ภุญชะติ’ (ผู้ใดมีชฎา ผู้นั้นย่อมบริโภค); คำว่า ‘ภาวลักขณะ’ คืออะไร? ‘โย ภุญชะเต โส เทวะทัตโต’ (ผู้ใดบริโภค ผู้นั้นคือเทวทัต); ‘อะกาเล วัสสะติ ตัสสะ, กาเล ตัสสะ นะ วัสสะตีติ’ (ฝนตกในเวลาไม่ควรแก่เขา, ฝนไม่ตกในเวลาควรแก่เขา) นี้เป็นวิสยสัตตมี. ဆဋ္ဌီ စာနာဒရေ-. ฉัฏฐีวิภัตติด้วยในอนาทร. ယဿ ဘာဝေါ ဘာဝန္တရဿ လက္ခဏံ ဘဝတိ တတော ဆဋ္ဌီ ဘဝတိ သတ္တမီ စာနာဒရေ ဂမျာနေ. ภาวะของบุคคลใดเป็นเครื่องหมายแห่งภาวะอื่น นามศัพท์นั้นเป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติด้วย เมื่ออนาทรปรากฏ. ‘‘အာကောဋယန္တော သော နေတိ သိဝိရာဇဿ ပေက္ခတော; မစ္စု ဂစ္ဆတိ အာဒါယ ပေက္ခမာနေ မဟာဇနေ. ‘เขาผู้กำลังตี ย่อมนำไป เมื่อพระเจ้าสีวิทอดพระเนตรอยู่; มัจจุย่อมนำไป เมื่อมหาชนกำลังมองดูอยู่’. ဂုန္နံ သာမီတိ-သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီ, ဂေံသု သာမီတိ ဝိသယသတ္တမီ, ဧဝံ ဂုန္နမိဿရော ဂေါသိဿရော, ဂုန္နံ အဓိပတိ ဂေါသု အဓိပတိ, ဂုန္နံ ဒါယာဒေါ ဂေါသု ဒါယာဒေါ ဂုန္နံ သက္ခိ ဂေါသု သက္ခိ, ဂုန္နံ ပတိဘု ဂေါသုပတိဘု, ဂုန္နံ ပသူတော ဂေါသု ပသူတော, ကုသလာ နစ္စဂီတဿ ကုသလာ နစ္စဂီတေ, အာယုတ္တော ကဋကရဏဿ အာယုတ္တော ကဋကရဏေ, တထာဓာရဝစနိစ္ဆာယံ ပတ္တမီ; ဘိက္ခုသု အဘိဝါဒေန္တိ, မုဒ္ဓနိ စုမ္ဗိတွာ, ဗာဟာသု ဂဟေတွာ, ဟတ္ထေသု ပိဒ္ဓါယ စရန္တိ, ပထေသု ဂစ္ဆန္တိ, ကဒလီသု ဂဇေ ရက္ခန္တီတိ; ဉာဏသ္မိံ ပသန္နောတိဝိသယသတ္တမီ; ဉာဏေန ပသန္နောတိ-ကရဏေ တတိယာ; ဧဝံ ဉာဏသ္မိံ ဥဿုက္ကော ဉာဏေန ဥဿုက္ကောတိ. ‘คุนนัง สามี’ (เจ้าของโคทั้งหลาย) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, ‘โคสุ สามี’ (เจ้าของในโคทั้งหลาย) เป็นวิสยสัตตมีวิภัตติ; เช่นนี้ ‘คุนนัมมิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสิสสะโร’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่แห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ อะธิปะติ’ (ผู้เป็นใหญ่ในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ทายาโท’ (ทายาทแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ทายาโท’ (ทายาทในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง สักขิ’ (พยานแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ สักขิ’ (พยานในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันแห่งโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะติภู’ (ผู้ค้ำประกันในโคทั้งหลาย), ‘คุนนัง ปะสูโต’ (ผู้เกิดจากโคทั้งหลาย) ‘โคสุ ปะสูโต’ (ผู้เกิดในโคทั้งหลาย), ‘กุสะลา นัจจะคีตัสสะ’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง) ‘กุสะลา นัจจะคีเต’ (ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง), ‘อายุตโต กะฏะกะระณัสสะ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ) ‘อายุตโต กะฏะกะระเณ’ (ขวนขวายในการทำเสื่อ); อีกอย่างหนึ่ง เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงอธิกรณ์ เป็นสัตตมีวิภัตติได้ เช่น ‘ภิกขูสุ อะภิวาเทนติ’ (ไหว้ในภิกษุทั้งหลาย), ‘มุทธะนิ จุมพิตวา’ (จูบที่ศีรษะ), ‘พาหาสุ คะเหตวา’ (จับที่แขนทั้งหลาย), ‘หัตเถสุ ปิทธายะ จะรันติ’ (ปิดมือทั้งหลายแล้วเที่ยวไป), ‘ปะเถสุ คัจฉันติ’ (เดินไปตามทางทั้งหลาย), ‘กะทะลีสุ คะเช รักขันตีติ’ (รักษาช้างทั้งหลายในกล้วย); ‘ญาณัสสมิง ปะสันโน’ (เลื่อมใสในญาณ) เป็นวิสยสัตตมี; ‘ญาเณนะ ปะสันโน’ (เลื่อมใสด้วยญาณ) เป็นตติยาวิภัตติในกรณะ; เช่นนี้ ‘ญาณัสสมิง อุสสุกโก’ (ขวนขวายในญาณ) ‘ญาเณนะ อุสสุกโก’ (ขวนขวายด้วยญาณ). ယတော နိဒ္ဓါရဏံ-. จากที่ใดมีการกำหนด (นิทธารณะ). ဇာတိဂုဏကြိယာဟိ သမုဒါယတေကဒေသဿ ပုထက္ကရဏံ နိဒ္ဓါရဏံ ယတော တံ ကရီယတိ တတော ဆဋ္ဌီသတ္တမိယော ဟောန္တိ; သာလိယော သူကဓညာနံ ပထျတမာ သာလိယော သူကဓညေသု ပထျ တမာ,ကဏ္ဘာ ဂါဝီနံ သမ္ပန္နခီရတမာ ကဏှာ ဂါဝီသု သမ္ပန္န ခီရတမာ, ဂစ္ဆတံ ဓာဝန္တော သီဃတမာ ဂစ္ဆန္တေသု ဓာဝန္တော သီဃတမာ –- သီလမေဝ သုတာ သေယျောတိ-အဝဓိမှိယေဝ ပဉ္စမီ. การแยกส่วนหนึ่งออกจากหมู่ด้วยชาติ คุณ และกิริยา ชื่อว่า ‘นิทธารณะ’ (การกำหนด); นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติและสัตตมีวิภัตติจากที่ใดมีการกำหนดนั้น เช่น ‘สาลีโย สูกะธัญญานัง ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งกว่าธัญชาติมีเปลือก), ‘สาลีโย สูกะธัญเญสุ ปัตถะยะตะมา’ (ข้าวสาลีเป็นที่พึงปรารถนายิ่งในธัญชาติมีเปลือก), ‘กัณหา คาวีนัง สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งกว่าแม่โคทั้งหลาย), ‘กัณหา คาวีสุ สัมปันนะขีระตะมา’ (แม่โคดำมีน้ำนมสมบูรณ์ยิ่งในแม่โคทั้งหลาย), ‘คัจฉะตัง ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป), ‘คัจฉันเตสุ ธาวันโต สีฆะตะมา’ (ผู้กำลังวิ่งเร็วที่สุดในบรรดาผู้กำลังไป) –- ‘สีละเมวะ สุตา เสยโยติ’ (ศีลเท่านั้นประเสริฐกว่าสุตะ) เป็นปัญจมีวิภัตติในอรรถอวธิ (เขตกำหนด) เท่านั้น. ပဌမာတ္ထမန္တေ -. ปฐมาวิภัตติในอรรถเพียงเนื้อความ (ของนาม). နာမသ္မာဘိဓေယျမတ္တေ ပဌမာဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ရုက္ခော, ဣတ္ထိ, ပုမာ နပုံသကန္တိ-လိင်္ဂမ္ပိ သဒ္ဒေါတ္ထောဝ, တထာ ဒေါဏော, ခါရီ အာဠဟကန္တိ-ပရိမာဏမ္ပိ သဒ္ဒတ္ထောဝ, ဧကော, ဒွေ, ဗဟဝေါတိ-သံချျာပိ သဒ္ဒတ္ထောဝ. นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถว่าเพียงเป็นเครื่องกล่าวถึง เช่น ‘รุกโข’ (ต้นไม้), ‘อิตถี’ (หญิง), ‘ปุมา’ (ชาย), ‘นะปุงสะกัง’ (กะเทย) –- ลิงค์ก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; อีกอย่างหนึ่ง ‘โทโณ’ (ทะนาน), ‘ขารี’ (ขารี - มาตราตวง), ‘อาฬะหะกัง’ (อาฬหก) –- ปริมาณก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง; ‘เอโก’ (หนึ่ง), ‘ทะเว’ (สอง), ‘พะหะโว’ (มาก) –- จำนวนก็เป็นอรรถของศัพท์นั่นเอง. အာမန္တဏေ -. ในอามันตนะ (คำเรียกขาน). ယတော သဒ္ဒေနာဘိမုခီကရဏမာမန္တဏံ တသ္မိံ ဝိသယေ ပဌမာ ဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ဘော ပုရိသ, ဘော ဣတ္ထိ, ဘော နပုံသက. ဆဋ္ဌီ သမ္ဗန္ဓေ-. การทำให้หันหน้าเข้าหาด้วยศัพท์ใด ชื่อว่า ‘อามันตนะ’ (การเรียก); ในวิสัยนั้น นามศัพท์เป็นปฐมาวิภัตติ เช่น ‘โภ ปุริสะ’ (ดูก่อนบุรุษ), ‘โภ อิตถิ’ (ดูก่อนหญิง), ‘โภ นะปุงสะกะ’ (ดูก่อนกะเทย). ฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์. ကြိယာကာရကသဉ္ဇာတော အဿေဒမ္ဘာဝဟေတုကော သမ္ဗန္ဓော နာမ တသ္မိံ ဆဋ္ဌီဝိဘတ္တိ ဟောတိ; ရညော ပုရိသော, သရတိ ရဇ္ဇဿာတိ- သမ္ဗန္ဓေ က္ဋ္ဌီ, ရဇဇ္ဇသမ္ဗန္ဓိနိံ သတိံ ကရောတီတိ အတ္ထော; ကမ္မဝစနိစ္ဆာယန္တု ဒုတိယာဝ; သရတိ ရဇ္ဇံ, တထာ ရဇကဿ ဝတ္ထံ ဒဒါတိ, ပဟရတောပိဋ္ဌိံ ဒဒါတိ ပူရတိ ဗာလော ပါပဿ, ความสัมพันธ์ที่เกิดจากกิริยาและกัตตุการกอันมีเหตุแห่งความเป็นเจ้าของ (อัสเสทัมภาวะ) ชื่อว่า ‘สัมพันธะ’ (ความสัมพันธ์); ในความสัมพันธ์นั้น นามศัพท์เป็นฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ‘รัญโญ ปุริโส’ (บุรุษของพระราชา), ‘สะระติ รัชชัสสาติ’ (ระลึกถึงแคว้น) เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์, มีความหมายว่า ‘กระทำความระลึกถึงอันเนื่องด้วยแคว้น’; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกรรม เป็นทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สะระติ รัชชัง’ (ระลึกถึงแคว้น), อีกอย่างหนึ่ง ‘ระชะกัสสะ วัตถัง ทะทาติ’ (ให้ผ้าแก่ช่างย้อม), ‘ปะหะระโต ปิฏฐิง ทะทาติ’ (ให้หลังแก่ผู้ตี), ‘ปูระติ พาโล ปาปัสสะ’ (คนพาลย่อมเต็มด้วยบาป). ‘‘အမစ္စေ တာတ ဇာနာဟိ ဓီရေ အတ္ထဿ ကောဝိဒေ’’ ‘พ่อเอ๋ย จงรู้จักอำมาตย์ทั้งหลายผู้ฉลาดในประโยชน์’. ဒိဝသဿ တိဈတ္တုံ, သကိံ ပက္ခဿ, ပူရံ ဟိရညသုဝဏ္ဏဿ ကုမ္ဘိံ တွေဝမာဒိ. ‘สามครั้งต่อวัน’, ‘ครั้งหนึ่งต่อกึ่งเดือน’, ‘หม้อเต็มด้วยเงินและทอง’ เป็นต้น. ကိတကပ္ပယောဂေ ကတ္တုကမ္မေသု ဗဟုလံ သမ္ဗန္ဓဝစနိစ္ဆာယံ ဆဋ္ဌီ; သာဓု သမ္မတော ဗဟုဇနဿ, သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ ဗုဒ္ဓါနံ ဓမ္မဓာတု, ဓမ္မဿ ဂုတ္တော မေဓာဝီ, အမတံ တေသံ ပရိဘုတ္တံ, တဿဘဝန္တိ ဝတ္တာရော, အဝိသံဝါဒကော လောကဿ, အလဇ္ဇီနံ နိဿာယ, စတုန္နံ မဟာဘူတာနံဥပါဒါယ ပသာဒေါတွေဝမာဒိ; ကတ္တုကမ္မ ဝစနိစ္ဆာယန္တု တတိယာဒုတိယာယောဝ သဉ္စတ္တော ပိတရာ အဟံ, သရသိ တွံ ဧဝရူပိံ ဝါစာ ဘာသိတာ, ဘဂဝန္တံ ဒဿနာယတ္ထေမာဒိ. เมื่อประกอบกับกิตกัปปัจจัย ในกัตตุการกและกัมมการก โดยมากเป็นฉัฏฐีวิภัตติเมื่อประสงค์จะกล่าวถึงความสัมพันธ์ เช่น ‘สาธุ สัมมะโต พะหุชะนัสสะ’ (เป็นที่นับถือดีของชนมาก), ‘สุปปะฏิวิทธา พุทธานัง ธัมมะธาตุ’ (ธัมมธาตุอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายแทงตลอดดีแล้ว), ‘ธัมมัสสะ คุตโต เมธาวี’ (ผู้มีปัญญาอันธรรมคุ้มครองแล้ว), ‘อะมะตัง เตสัง ปะริภุตตัง’ (อมตะอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว), ‘ตัสสะ ภะวันติ วัตตาโร’ (ชนทั้งหลายย่อมเป็นผู้กล่าวซึ่งท่านนั้น), ‘อะวิสังวาทะโก โลกัสสะ’ (ไม่เป็นผู้หลอกลวงโลก), ‘อะลัชชีนัง นิสสายะ’ (อาศัยคนไร้ยางอาย), ‘จะตุนนัง มะหาภูตานัง อุปาทายะ ปะสาโท’ (ความเลื่อมใสอาศัยมหาภูตรูปสี่) เป็นต้น; แต่เมื่อประสงค์จะกล่าวถึงกัตตุการกและกัมมการก เป็นตติยาวิภัตติและทุติยาวิภัตติเท่านั้น เช่น ‘สัญจัตโต ปิตะรา อะหัง’ (อันบิดาจัดแจงแล้วซึ่งเรา), ‘สะระสิ ตะวัง เอวะรูปิง วาจา ภาสิตา’ (วาจามีอย่างนี้อันท่านกล่าวแล้ว), ‘ภะคะวันตัง ทัสสะนายะ’ (เพื่อเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า) เป็นต้น. တုလျတ္ထေန ဝါ တတိယာ-. หรือเป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเท่ากัน. တုလျတ္ထေန ယောဂေ ဆဋ္ဌီ ဟောတိ တတိယာ ဝါ; တုလျော ပိတု, တုလျော ပိတရာ; သဒိသော ပိတု, သဒိသော ပိတရာ –-ဣဟ ကထံ တတိယယာ န ဟောတိ; အဇ္ဇုနဿ တုလာ နတ္ထိ, ကေသဝဿုပမာ နစေတိနေတေ လျတ္ထာ ကိံ စရဟိ; တုလျာနမောပမ္မတ္ထာ. เมื่อประกอบด้วยศัพท์ที่มีอรรถว่าเท่ากัน เป็นฉัฏฐีวิภัตติหรือตติยาวิภัตติได้ เช่น ‘ตุลโย ปิตุ’ (เสมอด้วยบิดา), ‘ตุลโย ปิตะรา’ (เสมอด้วยบิดา); ‘สะทิโส ปิตุ’ (เหมือนบิดา), ‘สะทิโส ปิตะรา’ (เหมือนบิดา) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็นตติยาวิภัตติ? ‘อัชชุนัสสะ ตุลา นัตถิ’ (ความเสมอด้วยอชุนไม่มี), ‘เกสะวัสสุปะมา นะ เจเต’ (ความเปรียบด้วยพระเกศวะไม่มี) ถ้าศัพท์เหล่านี้ไม่มีอรรถว่าเท่ากันแล้ว จะเป็นอะไรเล่า? เป็นอรรถว่าเปรียบเทียบของสิ่งที่เท่ากัน. အအတော ယောနံ ဋာဋေ-. หลังอการันต์ แปลงโยวิภัตติทั้งสองเป็น อา และ เอ. အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ ဋာဋေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ; ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓေ, အတောတိ-ကိံ? ကညာယော ဣတ္ထိယော, ဝဓုယော –- ဣဓ ကသ္မာ န ဘဝတိ အဂ္ဂယော, အဝိဓာန သာမတ္ထိယာ. จากนามศัพท์ที่เป็นอการันต์ แปลงโยวิภัตติเป็น อา และ เอ ตามลำดับ โดยที่อักษร ฏ (ในสูตร) เป็นเครื่องหมายของสัพพาเทศ (การแทนที่ทั้งหมด) เช่น ‘พุทธา’ (พระพุทธเจ้าทั้งหลาย), ‘พุทเธ’ (ซึ่งพระพุทธเจ้าทั้งหลาย); คำว่า ‘อะโต’ (จากอการันต์) มีไว้เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) ‘กัญญาโย’ (หญิงสาวทั้งหลาย), ‘อิตถิโย’ (หญิงทั้งหลาย), ‘วะธูโย’ (สะใภ้ทั้งหลาย) –- ในที่นี้ เหตุใดจึงไม่เป็น ‘อัคคะโย’? เพราะอำนาจแห่งการไม่บัญญัติ. နီနံ ဝါ-. หรือแปลงนีวิภัตติ (เป็น อา และ เอ) บ้าง. ကာရန္တတော နာမသ္မာ နီနံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္က မံ; ရူပါ, ရူပေ, ရူပါနိ; အတောတ္ထေဝ-အဋ္ဌီနိ. หลังอการันต์ แปลงนีวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น รูปา (rūpā), รูเป (rūpe), รูปานิ (rūpāni); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัฏฐีนิ (aṭṭhīni). သ္မာသ္မိန္နံ-. วิภัตติสมาและวิภัตติสมิง. အကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မာသ္မိန္နံ ဋာဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓသ္မာ, ဗုဒ္ဓေ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ; အတောတွေဝ-အဂ္ဂီသ္မာ အဂ္ဂိသ္မိံ. หลังอการันต์ แปลงสมาและสมิงวิภัตติเป็น อา และ เอ บ้างตามลำดับ; เช่น พุทธา (buddhā), พุทธสมา (buddhasmā), พุทเธ (buddhe), พุทธสมิง (buddhasmiṃ); (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อัคคิสมา (aggismā), อัคคิสมิง (aggismiṃ). သဿာယ စတုတ္ထိယာ-. แปลงสสะเป็นอายะในจตุตถีวิภัตติ. အကာရန္တတော ပရဿ သဿ စတုတ္ထိယာ အာယော ဟောတိ ဝါ; ဗုဒ္ဓါယ, ဗုဒ္ဓဿ, ဘိယျော တာဒတ္ထျေယေဝါယမာယော ဒိဿတေ ကွဝိ ဒေဝညတ္ထ; အတောတွေဝ-ဣသိဿ; စတုတ္ထိယာတိ-ကိံ? ဗုဒ္ဓဿ မုခံ –- အတ္တတ္ထန္တိ အတ္ထသဒ္ဒေန သမာသော; သဗ္ဗာဒိတော’ပိ သ္မာသ္မိံ သာနံ ဋာဋ္ဉာယာ ဟောန္တေဝ. နိရုတ္တိကာရာနုမတတ္တာ ဗုဒ္ဓ ဝစနေ သန္ဒဿနတော ဝ-တတြေဒမုဒါဟရဏံ?- หลังอการันต์ แปลงสสะวิภัตติในจตุตถีเป็น อายะ บ้าง; เช่น พุทธายะ (buddhāya), พุทธัสสะ (buddhassa); วิภัตติอายะนี้มักปรากฏในความหมายว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' (ตาทัตถิยะ) ในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในที่อื่น; (ที่ว่าหลังอการันต์) เพราะเหตุใด? (เพื่อห้ามในคำว่า) อิสิสสะ (isissa); ถามว่า 'ในจตุตถีวิภัตติ' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น 'ปากของพระพุทธเจ้า' (Buddhassa mukhaṃ) –- คำว่า 'อัตถะ' (attha) เป็นสมาสกับคำว่า 'อัตถะ' (attha) (หมายถึงเพื่อประโยชน์แก่ตน); แม้จากคำสรรพนาม 'สัพพะ' (sabba) เป็นต้น วิภัตติสมา วิภัตติสมิง และวิภัตติสสะ ก็เป็น อา, เอ และ อายะ ได้; เพราะเป็นที่ยอมรับของนักนิรุกติศาสตร์และปรากฏในพระพุทธพจน์; ตัวอย่างในเรื่องนี้คืออะไร? ‘‘အသ္မာ လောကာ ပရမှာ စ ဥဘယာ ဓံသတေ နရော‘‘တျာဟံ မန္တေ ပရတ္ထဒ္ဓေါ; ယာယေဝ ခေါ ပနတ္ထာယ အာဂစ္ဆေယျာထော; တမေဝတ္ထံ သာဓုကံ မနသိ ကရေယျာထောတိ. ‘บุคคลย่อมเสื่อมจากโลกนี้และโลกอื่นทั้งสอง’ ดังนี้ ข้าพเจ้ากล่าวด้วยความเชื่อมั่นในปรโลก; ท่านทั้งหลายพึงมาเพื่อประโยชน์ใด; พึงทำประโยชน์นั้นให้สำเร็จด้วยดีในใจเถิด. ဃပတေကသ္မိံ သာဒီနံ ယယာ-. หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี ส เป็นต้น เป็น ยายะ. ဃပတော နာဒီနမေကသ္မိံ ယယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကညာယ, ရတ္တိယာ, ဣတ္ထိယာ, ဓေနုယာ, ဝဓုယာ; ဧကသ္မိန္တိကိံ?ကညာဟိ, ရတ္တီဟိ. หลัง ฆ และ ป สังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น ยายะ ตามลำดับ; เช่น กัญญายะ (kaññāya), รัตติยา (rattiyā), อิตถิยา (itthiyā), เธนุยา (dhenuyā), วธูยา (vadhuyā); ถามว่า 'ในเอกพจน์' นั้นหมายความว่าอย่างไร? (ตอบว่า) เช่น กัญญาหิ (kaññāhi), รัตตีหิ (rattīhi) (ซึ่งเป็นพหูพจน์ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้). ဿာ ဝါ တေတိမာမူဟိ-. หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม แปลงวิภัตติเป็น สสา บ้าง. ဃပသညေဟိ တေတိမာမူဟိ နာဒီနမေကသ္မိံ ဿာ ဝါ ဟောတိ; တဿာ ကတံ, တဿာ ဒီယတေ, တဿာ နိဿဋံ, တဿာ ပရိဂ္ဂဟော, တဿာ ပတိဋ္ဌိတံ, တာယ ဝါ; ဧဝံ ဧတိဿာ, ဧတာယ, ဣမိဿာ, ဣမာယ, အမုဿာ, အမုယာ; ဧတေဟီတိ-ကိံ? သဗ္ဗာယ, နာဒီနံတွေဝ-သာ, ဃပတောတွေဝတေန, ဧကသ္မိံတွေစ-တာဟိ, အမူဟိ. หลัง ต, เอต, อิม, อมุ สรรพนาม ที่เป็นฆปะสังขยา ในเอกพจน์ แปลงวิภัตติมี นา เป็นต้น เป็น สสา บ้าง; เช่น ตัสสา กะตัง (อันนางนั้นทำแล้ว), ตัสสา ทียะเต (อันนางนั้นให้แล้ว), ตัสสา นิสสะฏัง (อันนางนั้นหลุดพ้นแล้ว), ตัสสา ปะริคคะโห (การยึดถือของนางนั้น), ตัสสา ปะติฏฐิตัง (อันนางนั้นตั้งมั่นแล้ว), หรือ ตายะ (tāya); เช่นเดียวกันนี้คือ เอติสสา (etissā), เอตายะ (etāya), อิมิสสา (imissā), อิมายะ (imāya), อมุสสา (amussā), อมุยา (amuyā); ถามว่า 'จากคำเหล่านี้' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) เช่น สัพพายะ (sabbāya) (ซึ่งไม่ใช่คำสรรพนามเหล่านี้ จึงไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'วิภัตติมี นา เป็นต้น' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'สา' (sā) เท่านั้น; ถามว่า 'จากฆปะ' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) 'เตนะ' (tena) (ถ้าไม่ใช่ฆปะ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้); ถามว่า 'ในเอกพจน์' หมายถึงอะไร? (ตอบว่า) ตาสิ (tāhi), อมูหิ (amūhi) (ถ้าเป็นพหูพจน์ ก็ไม่เป็นไปตามกฎนี้). နမှိ နုက ဒွါဒနံ သတ္တရသန္နံ-. ในเพราะนังวิภัตติ ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ ถึง ๑๘. ဒွါဒီနံ သတ္တရသန္နံ သံချာနံ နုက ဟောတိ နမှိ ဝိဘတ္တိမှိ; ဒွိန္နံ, စတုန္နံ, ပဉ္စန္နံ, ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသန္နံ; ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော, ကကာရော အန္တာဝယဝတ္ထော, တေနနမှိ န ဒီဃော. ลง นุก อาคม หลังสังขยาตั้งแต่ ๒ เป็นต้นไปจนถึง ๑๘ ในเพราะนังวิภัตติ; เช่น ทวินนัง (dvinnaṃ), จตุนนัง (catunnaṃ), ปัญจันนัง (pañcannaṃ), เรื่อยไปจนถึง อัฏฐารสันนัง (aṭṭhārasannaṃ); สระ อุ (ใน นุก) มีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง, อักษร ก มีไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนท้าย (ของอาคม), เพราะเหตุนั้น เมื่อมี นังวิภัตติ จึงไม่มีการทีฆะ. ဗဟုကတိန္နံ-. หลังคำว่า พหุ และ กติ. နမှိ ဗဟုနော ကတိဿ စ သုကက ဟောတိ? ဗဟုန္နံ, ကတိန္နံ. ในนังวิภัตติ, พหุศัพท์และกติศัพท์ ย่อมเป็น สุกะกะ (sukaka); เช่น พหุนฺนํ, กตินฺนํ. ဏ္ဏံဏ္ဏန္နံ တိတောဇ္ဈာ-. เพราะติศัพท์อันชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ. ဈသညာ တိတော နံဝစနဿ ဏ္ဏံဏ္ဏန္နံ ဟောန္တိ; တိဏ္ဏံ, တိဏ္ဏန္နံ, ဈာတိ-ကိံ?တိဿန္နံ. เพราะติศัพท์อันมีชื่อว่าชะ, แปลงนังวิภัตติเป็น ณฺณํ และ ณฺณนฺนํ; เช่น ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ. คำว่า 'ชะ' (jhāti) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป ติสฺสนฺนํ. ဥဘိန္နံ-. เป็น อุภินฺนํ. ဥဘာ နံဝစနဿ ဣန္နံ ဟောတိ; ဥဘိန္နံ. เบื้องหลังอุภาศัพท์, แปลงนังวิภัตติเป็น อินฺนํ; เป็น อุภินฺนํ. သုဉ္သဿ-. แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ. နာမသ္မာ သဿ သုဉ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓဿ–-ဒွိသကာရပါဌေန သိဒ္ဓေ လာဃဝတ္ထမိဒံ. เบื้องหลังนาม, แปลง สส วิภัตติ เป็น สุญ; เช่น พุทฺธสฺส. เมื่อรูปสำเร็จได้ด้วยการอ่านซ้อน ส สองตัวอยู่แล้ว สูตรนี้มีไว้เพื่อความเบา (ความรวดเร็ว). ဿံဿာဿာယေသွိတရေကညေတိမာနမိ-. ในเพราะวิภัตติทั้งหลายมี สฺสํ สฺสา และ สฺสายะ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ อิตระ, เอกะ, อญฺญะ, เอตะ และ อิมะ เป็น อิ. ဿမာဒိသွိတရာဒီနမိ ဟောတိ; ဣတရိဿံ, ဣတရိဿာ, ဧကိဿံ, ဧကိဿာ, အညဿံ, အညဿာ, ဧတိဿံ, ဧတိဿာယ, ဣမိဿံ, ဣမိဿာ, ဣမဿာယ; ဧသွိတိ-ကိံ? ဣတရာယ, ဧသန္တိ-ကိံ? သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗဿာ. ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของอิตระศัพท์เป็นต้น เป็น อิ; เช่น อิตริสฺสํ, อิตริสฺสา, เอกิสฺสํ, เอกิสฺสา, อญฺญสฺสํ, อญฺญสฺสา, เอติสฺสํ, เอติสฺสาย, อิมิสฺสํ, อิมิสฺสา, อิมิสฺสาย. คำว่า 'เอสุ' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป อิตราย. คำว่า 'เอเต' (ศัพท์เหล่านี้) มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) เพื่อกันรูป สพฺพสฺสํ, สพฺพสฺสา. တာယ ဝါ -. ในเพราะ ตยา วิภัตติ, เป็น อิ บ้าง. ဿမာဒိသု တဿာ ဝါ ဣ ဟောတိ; တိဿံ, တဿံ, တိဿာ, တဿာ, တိဿာယ, တဿာယ; ဿံဿာဿာယေသွိတွေဝ-တာယ. ในเพราะวิภัตติมี สฺสํ เป็นต้น, แปลงสระที่สุดของ ต ศัพท์ เป็น อิ บ้าง; เช่น ติสฺสํ, ตสฺสํ, ติสฺสา, ตสฺสา, ติสฺสาย, ตสฺสาย. ด้วยบทว่า สฺสํ สฺสา สฺสายะ เท่านั้น, ในเพราะ ตยา วิภัตติ จึงไม่เป็น อิ. တေတိမာတော ယဿ ဿာယ-. เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ. တာဧတာဣမာတော သဿဿာယော ဟောတိ ဝါ; တဿာယ, တာယ, ဧတိဿာယ, ဧတာယ, ဣမိဿာယ, ဣမာယ. เบื้องหลัง ต, เอต และ อิม ศัพท์, แปลง ส วิภัตติ เป็น สฺสายะ บ้าง; เช่น ตสฺสาย, ตยา, เอติสฺสาย, เอตาย, อิมิสฺสาย, อิมยา. ရတျာဒီဟိ ဋော သ္မိနော-. เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ. ရတျာဒီဟိ သ္မိနော ဋော ဟောတိ ဝါ; ရတ္တော, ရတ္တိယံ, အာဒေါ, အာဒိသ္မိံ. เบื้องหลังรัตติศัพท์เป็นต้น, แปลง สมึ วิภัตติ เป็น โฏ บ้าง; เช่น รตฺโต, รตฺติยํ, อาโท, อาทิสฺมึ. သုဟိသုဘဿော-. ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ. ဥဘဿ သုဟိသွော ဟောတိ; ဥဘောသု, ဥဘောဟိ. ในเพราะ สุ และ หิ วิภัตติ, แปลง อุภา ศัพท์ เป็น โอ; เช่น อุโภสุ, อุโภหิ. လ္တုပိတာဒီနမာ သိမှိ-. ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา. လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စာ ဟောတိ သိမှိ; ကတ္တာ ပိတာ; ပိတု မာတု ဘာတု ဓီတု ဒုဟိတု ဇာမာတု နတ္တု ဟောတု ပေါတု. ในเพราะ สิ วิภัตติ, แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อา; เช่น กตฺตา, ปิตา. (ปิตาทิศัพท์ ได้แก่) ปิตุ, มาตุ, ภาตุ, ธีตุ, ทุหิตุ, ชามาตุ, นตฺตุ, โหตุ, โปตุ. ဂေ အ စ-. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดเป็น อะ และ อา. လတုပိတာဒီနံ အ ဟောတိ ဂေ အာ စ; ဘော ကတ္တ, ဘော ကတ္တာ, ဘော ပိတ, ဘော ပိတာ. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตุศัพท์เป็นต้น เป็น อะ และ อา; เช่น โภ กตฺตะ, โภ กตฺตา, โภ ปิตะ, โภ ปิตา. အယူနံ ဝါ ဒီဃော-. ทีฆะ อะ อิ และ อุ บ้าง. အ ဣ ဥ ဣစ္စေသံ ဝါ ဒီဃော ဟောတိ ဂေ ပရေ တိလိင်္ဂေ; ဘော ပုရိသာ, ဘော ပုရိသ, ဘော အဂ္ဂီ, ဘော အဂ္ဂိ, ဘော ဘိက္ခူ, ဘော ဘိက္ခူ. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) ในลิงค์ทั้งสาม, ทีฆะ อะ อิ และ อุ เหล่านี้บ้าง; เช่น โภ ปุริสา, โภ ปุริสะ, โภ อคฺคี, โภ อคฺคิ, โภ ภิกฺขู, โภ ภิกฺขุ. ဃဗြဟ္မာဒိတေ-. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ. ဃတော ဗြဟ္မာဒိတော စ ဂဿေ ဝါ ဟောတိ; ဟောတိ ကညေ, ဟောတိ ကညာ, ဘော ဗြဟ္မေ, ဘော ဗြဟ္မ, ဘော ကတ္တေ, ဘော ကတ္တ,ဘော ဣသေ, ဘော ဣသိ, ဘော သခေ, ဘော သခ –- သခိ သခီတိ-ဣတ္ထိယံ သိဒ္ဓမေဝ; အာကတိဂဏောယံ; ဧဝမညတြာပိ. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), แปลงสระที่สุดของศัพท์ชื่อว่า ฆะ และ พรหมศัพท์เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; เช่น โหติ กญฺเญ, โหติ กญฺญา, โภ พฺรหฺเม, โภ พฺรหฺมะ, โภ กตฺเต, โภ กตฺตะ, โภ อิเส, โภ อิสิ, โภ สเข, โภ สขา. (ส่วน) สขิ และ สขี ในอิตถีลิงค์ สำเร็จรูปอยู่แล้ว. คณะนี้เป็นอาคติคณะ. แม้ในที่อื่นก็พึงทราบเช่นนี้. နာမ္မာဒီဟိ-. เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา. အမ္မာဒီဟိ ဂဿေန ဟောတိ; ဘောတိ အမ္မာ; ဘောတိ အန္နာ, ဘောတိ အမ္ဗာ. เบื้องหลัง อมฺม ศัพท์เป็นต้น, แปลง สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ) เป็น อา; เช่น โภติ อมฺมา, โภติ อนฺนา, โภติ อมฺพา. ရဿော ဝါ-. รัสสะ บ้าง. အမ္မာဒီနံ ဂေ ရဿော ဟောတိ ဝါ; ဘောတိ အမ္မ, ဘောတိ အမ္မာ. ในเพราะ สิ วิภัตติ (ที่ชื่อว่า คะ), รัสสะสระที่สุดของ อมฺม ศัพท์เป็นต้น บ้าง; เช่น โภติ อมฺมะ, โภติ อมฺมา. ဃော ဿံဿာဿာယံတိံသု-. รัสสะศัพท์ชื่อว่า ฆะ ในเพราะวิภัตติคือ สฺสํ, สฺสา, สฺสายํ และ ตึสุ. ဿမာဒိသု ဃော ရဿော ဟောတိ; တဿံ, တဿာ, တဿာယ, တံ, သဘတိံ –-ဧသွိတိ-ကိံ? တာယ, သဟာယ. ใน สสํ เป็นต้น ฆะ ย่อมเป็นรัสสะ; ตัวอย่างเช่น ตัสสํ, ตัสสา, ตัสสายะ, ตํ, สภติํ –- (ถามว่า) คำว่า เอสุ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) ตายะ, สหายะ. ဧကဝစနယောသွဃောနံ-. ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย แห่งอฆะ (นามที่มิใช่ฆะ)... ဧကဝစနေ ယောသုဝ ဃဩကာရန္တဝဇ္ဇိတာနံ နာမာနံ ရဿောဟောတိ တိလိင်္ဂေ; ဣတ္ထိံ, ဣတ္ထိယာ, ဣတ္ထိယော, ဝဓုံ, ဝဓုယာ, ဝဓုယော; ဒဒ္ဓိံ, ဒဒ္ဓိနာ, ဒဒ္ဓိနော, သယမ္ဘုံ, သယမဘုနာ, သယမဘုဝေါ –- အဃောနန္တိ-ကိံ? ကညာယ, ကညာယော; ဩဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ. ในเอกวจนะและโยวิภัตติทั้งหลาย นามศัพท์ที่เว้นจากฆะและโอการันต์ ย่อมเป็นรัสสะในทั้งสามลิงค์; ตัวอย่างเช่น อิตถิํ, อิตถิยา, อิตถิโย, วธุํ, วธุยา, วธุโย; ทัทธิํ, ทัทธินา, ทัทธิโน, สยัมภูํ, สยัมภูนา, สยัมภูโว –- (ถามว่า) คำว่า อฆานัง นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญายะ, กัญญาโย; การรับ โอ (โอคคหณัง) มีประโยชน์ในสูตรภายหลัง. ဂေ ဝါ-. ใน เค (วิภัตติ) บ้าง. အဃောနံ ဂေ ဝါ ရဿော ဟောတိ တိလိင်္ဂေ?ဣတ္ထိ, ဣတ္ထိ, ဝဓု, ဝဓု,ဒဒ္ဓိ, ဒဒ္ဓီ, သယမ္ဘု, သယမ္ဘု –- အဃောနံတွေဝ-ဟောတိ ကညာ, ဘော ဂေါ. แห่งอฆะทั้งหลาย ใน เค (วิภัตติ) ย่อมเป็นรัสสะบ้าง ในทั้งสามลิงค์; อิตถิ, อิตถี, วธุ, วธู, ทัทธิ, ทัทธี, สยัมภู, สยัมภู –- (ถามว่า) เพราะเหตุใดจึงต้องมีคำว่า อฆานัง? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็นรัสสะใน) กัญญา, โภ โค. သိသ္မိံ နာနပုံသကဿ-. ใน สิ (วิภัตติ) แห่งนามที่มิใช่นปุงสกลิงค์. နပုံသကဝဇ္ဇိတဿ နာမဿ သိသ္မိံ ရဿော န ဟောတိ. ဣတ္ထိ, ဒဒ္ဓီ, ဝဓူ, သယမ္ဘု –-သိသ္မိန္တိ-ကိံ?ဣတ္ထိံ, အနပုံသကဿာတိ-ကိံ. ဒဒ္ဓိ, ကုလံ. แห่งนามที่เว้นจากนปุงสกลิงค์ ใน สิ (วิภัตติ) ย่อมไม่เป็นรัสสะ; อิตถี, ทัทธี, วธู, สยัมภู –- (ถามว่า) คำว่า สิสมิํ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) อิตถิํ, (ถามว่า) คำว่า อนปุงสกัสสะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้ห้ามรัสสะใน) ทัทธิ, กุลัง. ဂေါဿာဂသိဟိနံသု ဂါဝဂဝါ-. แห่ง โค เป็น คาวะ และ ควะ ในวิภัตติทั้งหลายที่มิใช่ คสิหิ และ นังสุ. ဂသိဟိနံ စဇ္ဇိတာသု ဝိဘတ္တိသု ဂေါသဒ္ဒဿ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ; ဂါဝေါ, ဂဝေါ, ဂါဝေန, ဂဝေန, ဂါဝဿ, ဂဝဿ, ဂါဝသ္မာ, ဂဝသ္မာ, ဂါဝေ, ဂဝေ; အဂသိဟိနံသူတိ-ကိံ? ဘော ဂေါ ဂေါ တိဋ္ဌတိ, ဂေါဟိ, ဂေါနံ. ในวิภัตติทั้งหลายที่เว้นจาก คสิหิ และ นังสุ แห่ง โค ศัพท์ ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ; คาโว, คโว, คาเวนะ, คเวนะ, คาวัสสะ, ควัสสะ, คาวัสมา, ควัสมา, คาเว, คเว; (ถามว่า) คำว่า อคสิหินังสูติ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) โภ โค, โค ติฏฐติ, โคหิ, โคนัง. သုမှိ ဝါ-. ใน สุ (วิภัตติ) บ้าง. ဂေါဿ သုမှိ ဂါဝဂဝါ ဟောန္တိ ဝါ; ဂါဝေသု, ဂဝေသု, ဂေါသု. แห่ง โค ใน สุ (วิภัตติ) ย่อมเป็น คาวะ และ ควะ บ้าง; คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ. ဂဝံ သေန-. เป็น ควัม พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ) แห่ง โค. ဂေါဿ သေ ဝါ ဂဝံ ဟောတိ သဟ သေန; ဂဝံ, ဂါဝဿ, ဂဝဿ. แห่ง โค ใน สะ (วิภัตติ) ย่อมเป็น ควัม บ้าง พร้อมด้วย สะ (วิภัตติ); ควัม, คาวัสสะ, ควัสสะ. ဂုန္နဝ နံနာ-. เป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง พร้อมด้วย นัง (วิภัตติ) แห่ง โค. နံဝစနေန သဟ ဂေါဿ ဂုန္နံ ဟောတိ ဂဝဉ္စ ဝါ; ဂုန္နံ, ဂဝံ, ဂေါနံ. พร้อมด้วย นัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น คุนนัง และ ควัม บ้าง; คุนนัง, ควัม, โคนัง. နာဿာ-. เป็น อา แห่ง นา (วิภัตติ) ของ โค. ဂေါတော နာဿ အာ ဟောတိ ဝါ; ဂါဝါ, ဂဝါ, ဂါဝေန, ဂဝေန. จาก โค แห่ง นา (วิภัตติ) ย่อมเป็น อา บ้าง; คาวา, ควา, คาเวนะ, คเวนะ. ဂါဝုမှိ-. เป็น กาวุ ใน อัง (วิภัตติ). အံဝစနေ ဂေါဿ ဂါဝု ဝါ ဟောတိ; ဂါဝုံ, ဂါဝံ, ဂဝံ–-ဂေါဿ ဂေါဏာဒေသော န ကတော သဒ္ဒန္တရတ္တာ. ใน อัง วจนะ แห่ง โค ย่อมเป็น กาวุ บ้าง; กาวุง, คาวัง, ควัง –- การอาเทศเป็น โคณ แห่ง โค มิได้ทำ เพราะเป็นศัพท์อื่น. ယံ ပိတော-. เป็น ยัง จาก ปะ (สัญญี) และ อิ (อักษร). ပသညီတော အံဝစနဿ ယံ ဝါ ဟောတိ; ဣတ္ထိယံ, ဣတ္ထိံ–-ပိတောတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓိံ, ရတ္တိံ. จาก ปะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น ยัง บ้าง; อิตถิยัง, อิตถิง –- (ถามว่า) คำว่า ปิโต นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น ยัง ใน) ทัทธิง, รัตติง. နံ ဈီတော-. เป็น นัง จาก ฌะ (สัญญี) และ อิ (อักษร). ဈသညီတော အံဝစနဿ နံ ဝါ ဟောတိ; ဒဒ္ဓိနံ, ဒဒ္ဓိံ–- ကထံ? ဗုဒ္ဓံ အာဒိစ္စဗန္ဓုနန္တိ-ယောဂဝိဘာဂါ; ဈာတိ-ကိံ? ဣတ္ထိံ, ဤတောတိ -ကိံ?အဂ္ဂိံ จาก ฌะสัญญี (และ อิ อักษร) แห่ง อัง วจนะ ย่อมเป็น นัง บ้าง; ทัทธินัง, ทัทธิง –- (ถามว่า) อย่างไร? (ตอบว่า) พุทธัง อาทิจจะพันธุนัง (สำเร็จได้) ด้วยการแยกโยคะ; (ถามว่า) คำว่า ฌะ นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อิตถิง; (ถามว่า) คำว่า อิ (อิโต) นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น นัง ใน) อัคคิง. ယောနံ နောနေ ပုမေ-. เป็น โน และ เณ แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ในปุงลิงค์. ဈိတော ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ, ဒဒ္ဓိနော, ဒဒ္ဓိနေ, ဒဒ္ဓီ–-ဈီတောတွေဝ အဂ္ဂီ; ပုမေတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓီနိ, ကုလာနိ. จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน และ เณ บ้าง ตามลำดับ ในปุงลิงค์; ทัทธิโน, ทัทธิเน, ทัทธี –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคี; (ถามว่า) คำว่า ปุเม นี้ (มีประโยชน์) อย่างไร? (ตอบว่า) (เพื่อไม่ให้เป็น โน เณ ใน) ทัทธีนิ, กุลานิ. နော-. เป็น โน. ဈိတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဒဒ္ဓိနော တိဋ္ဌန္တိ, ဒဒ္ဓိနော ပဿ, ဒဒ္ဓီ ဝါ. จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง โย (วิภัตติ) ทั้งหลาย ย่อมเป็น โน บ้าง ในปุงลิงค์; ทัทธิโน ติฏฐันติ, ทัทธิโน ปัสสะ, หรือ ทัทธี. သ္မိနော နိ-. เป็น นิ แห่ง สฺมิง (วิภัตติ). ဈိတော သ္မိံဝစနဿ နိ ဟောတိ ဝါ; ဒဒ္ဓိနီ, ဒဒ္ဓိသ္မိံ, ဈိတော တွေဝ-အဂ္ဂိသ္မိံ. จาก ฌะ (และ อิ อักษร) แห่ง สฺมิง วจนะ ย่อมเป็น นิ บ้าง; ทัทธินี, ทัทธิสฺมิง –- (เพราะมีคำว่า) ฌีโต นั่นเอง (จึงไม่เป็นใน) อัคคิสฺมิง. အမ္ဗဝါဒီဟိ-. จาก อัมพะ เป็นต้น. အမ္ဗုအာဒီဟိ သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ; ဖလံ ပတတိ အမ္ဗုနိ,’ပဒုမံ ယထာ ပံသုနိ အာတပေ ကတံ’, ဝါတွေဝ-အမ္ဗုမှ, ပံသုမှိ. หลังอัมพุศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) ผลํ ปตติ อัมพุนิ, 'ปทุมํ ยถา ปังสุนิ อาตเป กตํ', ถ้าไม่แปลง (เป็นนิ) เป็น อัมพุมฺหะ, ปังสุมฺหิ. ကမ္မာဒိတော-. หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น. ကမ္မာဒိတော သ္မိနော နိ ဟောတိ ဝါ; ကမ္မနီ, ကမ္မေ; ကမ္မ စမ္မ ဝေသ္မ ဘသ္မ ဗြဟ္မ အတ္တ အာတုမ ဃမ္မ မုဒ္ဓ–-ကမ္မာဒိတောတိ-ကိံ? ဗုဒ္ဓေ. หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงสฺมึวิภัตติเป็นนิบ้าง; (เช่น) กัมมะนี, กัมเม; (ศัพท์หมวดกัมมาทิ ได้แก่) กัมมะ, จัมมะ, เวสฺมะ, ภัสฺมะ, พรหมะ, อัตตะ, อาตุมา, ฆัมมะ, มุทธะ. คำว่า กัมมาทิโต เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) พุทเธ. နာဿေနော-. แปลงนาวิภัตติเป็นเอโน. ကမ္မာဒိတော နာဝဝနဿ ဧနော ဝါ ဟောတိ; ကမ္မေန, ကမ္မနာ, စမ္မေန, စမ္မနာ–-ကမ္မာဒိတောတွေဝ-ဗုဒ္ဓေန. หลังกัมมะศัพท์เป็นต้น แปลงนาวิภัตติเป็นเอโนบ้าง; (เช่น) กัมเมนะ, กัมมะนา, จัมเมนะ, จัมมะนา. ด้วยบทว่า กัมมาทิโต นั่นเอง (จึงห้ามในคำว่า) พุทเธนะ. ဈလာ သဿ နော-. หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโน. ဈလတော သဿ နော ဝါ ဟောတိ; အဂ္ဂိနော, အဂ္ဂိဿ, ဒဒ္ဓိနော ဒဒ္ဓိဿ, ဘိက္ခုနော, ဘိက္ခုဿ, သယမ္ဘုနော, သယမ္ဘုဿ–-ကထံ?’ယော ဝါ သိဿော မဟာမုနေ’တိ. หลังฌะและละ แปลงสสะวิภัตติเป็นโนบ้าง; (เช่น) อัคคิโน, อัคคิสสะ, ทัทธิโน, ทัทธิสสะ, ภิกขุโน, ภิกขุสสะ, สยัมภูโน, สยัมภูสสะ. อย่างไร? (เช่น) 'โย วา สิสฺโส มหามุเน' ดังนี้. ဣတော ကွဝီ သဿ ဋာနုဗန္ဓေတိ -() อิโต กฺวะวี สัสสะ ฏานุพันเธติ. ဗြဟ္မာဒိသု ပါဌာ သဿ ဧ ဋာနုဗန္ဓော. ในพรหมศัพท์เป็นต้น เพราะปาฐะ แปลงสสะวิภัตติเป็นเอ มี ฏ เป็นอนุพันธ์. နာ သ္မာဿ-. แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนา. ဈလတော သ္မာဿ နာ ဟောတိ ဝါ; အအဂ္ဂိနာ အဂ္ဂိသ္မာ ဒဒ္ဓိနာ, ဒဒ္ဓိသ္မာ, ဘိက္ခုနာ, ဘိက္ခုသ္မာ, သယမ္ဘုနာ, သယမ္ဘုသ္မာ. หลังฌะและละ แปลงสฺมาวิภัตติเป็นนาบ้าง; (เช่น) อัคคินา, อัคคิสฺมา, ทัทธินา, ทัทธิสฺมา, ภิกขุนา, ภิกขุสฺมา, สยัมภูนา, สยัมภูสฺมา. လာ ယောနံ ဝေါ ပုမေ-. หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโว ในปุลลิงค์. လတော ယောနံ ဝေါ ဟောတိ ဝါ ပလ္လိင်္ဂေ; ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခူ, သယမ္ဘုဝေါ, သယမ္ဘု–-ပုမေတိ-ကိံ?အာယူနိ. หลังละ แปลงโยวิภัตติเป็นโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ภิกขะโว, ภิกขู, สยัมภูโว, สยัมภู. คำว่า ปุเม เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อายูนิ. ဇနတွာဒိတော နော စ-. หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโว. ဇန္တွာဒိတော ယောနံ နော ဟောတိ ဝေါ စ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဇန္တုနော, ဇန္တဝေါ, ဇန္တုယော, ဂေါတြဘုနော, ဂေါတြဘုဝေါ, ဂေါတြဘအ, သဟဘုနော, သဟဘုဝေါ, သဟဘု. หลังชันตุศัพท์เป็นต้น แปลงโยวิภัตติเป็นโนและโวบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) ชันตุโน, ชันตะโว, ชันตุโย, โคตรภูโน, โคตรภูโว, โคตรภู, สหภูโน, สหภูโว, สหภู. ကုတော-. หลังกุปัจจัย. ကုပ္ပစ္စယန္တတော ယောနံ နော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဝိဒုနော, ဝိဒူ, ဝိညုနော, ဝိည, သဗ္ဗညုနော, သဗ္ဗည. หลังศัพท์ที่มีกุปัจจัยเป็นที่สุด แปลงโยวิภัตติเป็นโนบ้าง ในปุลลิงค์; (เช่น) วิทุโน, วิทู, วิญญุโน, วิญญู, สัพพัญญุโน, สัพพัญญู. လောပေါ’မုသ္မာ-. ลบโยวิภัตติหลังอมุศัพท์. အမုသဒ္ဒတော ယောနံ လောပေါဝ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; အမူ ပုမေတွေဝ-အမုယော,အမူနိ; ဝေါ’ပဝါဒါ’ယံ. หลังอมุศัพท์ ลบโยวิภัตติเท่านั้นในปุลลิงค์; (เช่น) อมู. ด้วยบทว่า ปุเม นั่นเอง (จึงมีรูปเป็น) อมุโย, อมุนิ. สูตรนี้เป็นข้อยกเว้นของโววิภัตติ. န နော သဿ-. ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน. အမုသ္မာ သဿ နော န ဟောတိ; အမုဿ, နောတိ-ကိံ? အမုယာ. หลังอมุศัพท์ ไม่แปลงสสะวิภัตติเป็นโน; (เช่น) อมุสฺส. คำว่า โน เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) อมุยา. ယောလောပနိသု ဒီဃော-. ทีฆะเมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ. ယောနံ လောပေ နိသုဝ ဒီဃော ဟောတိ; အဋ္ဌိ, အဋ္ဌီနိ; ယောလောပ နိသူတိ-ကိံ? ရတ္တိယော. เมื่อลบโยวิภัตติและเมื่อมีนิวิภัตติ ย่อมมีการทีฆะ; (เช่น) อฏฺฐิ, อฏฺฐีนิ. คำว่า ยโลปนิสุ เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามในคำว่า) รตฺติโย. သုနံဟိသု-. ในสุ นํ และหิวิภัตติ. ဧသု နာမဿ ဒီဃော ဟောတိ; အဂ္ဂီသု, အဂ္ဂီနံ, အဂ္ဂီဟနိ. ในวิภัตติเหล่านี้ ทีฆะสระท้ายนาม; (เช่น) อคฺคีสุ, อคฺคีนํ, อคฺคีหิ. ပဉ္စာဒီနံ စုဒ္ဒသန္နမ-. หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ. ပဉ္စာဒီနံ ဝဒ္ဒသန္နံ သုနံဟိသွ ဟောတိ; ပဉ္စသု, ပဉ္စန္နံ, ပဉ္စဟိ, ဆသု, ဆန္န, ဆဟိ; ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသာ. หลังปัญจศัพท์เป็นต้น 14 ศัพท์ แปลงสระท้ายเป็น อ ในสุ นํ และหิวิภัตติ; (เช่น) ปญฺจสุ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจหิ, ฉสุ, ฉนฺนํ, ฉหิ. อย่างนี้จนถึง 18. ယဝါဒေါ န္တုဿ-. ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ. ယဝါဒိသု န္တုဿ အ ဟောတိ; ဂုဏဝန္တာ, ဂုဏဝန္တံ, ဂုဏဝန္တေ, ဂုဏဝန္တေန, ဣစ္စာဒိ–-ယွာဒေါတိ-ကိံ? ဂုဏဝါ တိဋ္ဌတိ. အမုဿာ-မ. ในวิภัตติที่มี ย เป็นต้น แปลง นฺต ปัจจัยเป็น อ; (เช่น) คุณวนฺตา, คุณวนฺตํ, คุณวนฺเต, คุณวนฺเตน เป็นต้น. คำว่า ยวาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) คุณวา ติฏฺฐติ. อมุสฺสา-ม. န္တဿ စ ဋ ဝံသေ-. และแปลง นฺต ปัจจัยเป็น ฏ ในวํสศัพท์. အံသေသု န္တပ္ပစ္စယယဿ ဋ ဟောတိ ဝါ န္တုဿ စိ;’ ယံ ယံ ဟိရာဇ ဘဇတိ သတံ ဝါ ယဒိ ဝါ အသံ’’ ကိစ္စာနိ ကုဗ္ဗဿ ကရေယျ ကိစ္စံ’’ဟိမဝံစ ပဗ္ဗတံ’,’သုဇာတိ မန္တော’ပိ အဇာတိမဿ’ ယောဂဝိဘာဂေနာညတြာပိ’စက္ခုမာ အန္ဓိတာ ဟောန္တိ’’ ဝဂ္ဂုမုဒါတီရိယာ ပန ဘိက္ခူ ဝဏ္ဏဝါ ဟောန္တိ.’ ในบางกรณี ของ -นฺต ปัจจัย ย่อมเป็น ฏ หรือของ -นฺต ปัจจัย เป็น จิ. (เช่น) 'พระราชาใด ย่อมคบหาซึ่งสัตบุรุษ หรืออสัตบุรุษ', 'พึงทำกิจของบุคคลผู้ทำกิจ', 'และภูเขาหิมวันต์', 'แม้ผู้มีมนต์อันดี ก็เป็นผู้ไม่มีชาติ'. โดยการแยกโยคะ (สูตร) แม้ในที่อื่น (เช่น) 'ผู้มีจักษุทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้มืดบอด', 'แต่ภิกษุทั้งหลายผู้มีเสียงไพเราะ ย่อมเป็นผู้มีวรรณะ'. ယောသုဇ္ဈိဿ ပုမေ-. ของ โย, สุ และ ชฺฌิ (วิภัตติ) ในปุงลิงค์. ဈသညဿ ဣဿ ယောသု ဝါ ဋ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ;အဂ္ဂသော အဂ္ဂီ–-ဈဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ဣကာရန္တသမုဒါယဿ ဋော မာ သိယာတိရတ္တိယော; ဣဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ဒဏ္ဍိနော; ပုဝေတိ-ကိံ; အဋ္ဌိ. ของศัพท์ที่ชื่อว่า ชะ และของสระอิ ในโยวิภัตติ ย่อมเป็น ฏ บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) อคฺคโส, อคฺคี. การระบุ ชะ เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้หมู่คำที่มีสระอิเป็นที่สุด เป็น ฏ (เช่น) รตฺติโย. การระบุ อิ เพื่ออะไร? (เช่น) ทณฺฑิโน. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อฏฺฐิ. ဝေဝေါသု လုဿ-. ใน เว และ โว (วิภัตติ) ของศัพท์ที่ชื่อว่า ลุ. လသညဿ ဥဿ ဒွေဝေါသု ဋ ဟောတိ; ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဝေဝေါသူတိ-ကိံ?စန္တုယော; ဥဂ္ဂဟဏံ ကိံ; သယမ္ဘုဝေါ. ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ และของสระอุ ใน เว และ โว ทั้งสอง ย่อมเป็น ฏ. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว. การระบุ เว และ โว เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย. การระบุ อุ เพื่ออะไร? (เช่น) สยมฺภูโว. ယောမှိ ဝါ ကွဝိ-. ในโยวิภัตติ บ้าง ในบางที่. ယောမှီ ကွစိ လသညဿ ဝါ ဋ ဟောတိ; ဟေတယော,’နန္ဒန္တိ တံ ကုရယော ဒဿနေန အဇ္ဇေဝ တံ ကုရယော ပါပယာတု’ ဝါတိ-ကိံ ဟေတုယော. ในโยวิภัตติ ในบางที่ ของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ย่อมเป็น ฏ บ้าง. (เช่น) เหตุโย. 'หมู่ชนเหล่านั้น ย่อมยินดีด้วยการเห็น ในวันนี้ขอหมู่ชนเหล่านั้นจงถึงซึ่งสิ่งนั้น'. การระบุ วา (บ้าง) เพื่ออะไร? (เช่น) เหตุโย. ပုမာလပနေ ဝေဝေါ-. ในอาลปนะของปุงลิงค์ (เป็น) เว และ โว. လသညတော ဥတော ယောဿာလပနေ ဝေဝေါ ဟောန္တိ ဝါ ပုလ္လိင်္ဂေ; ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခဝေါ, ဘိက္ခူ–-ပုမေတိ-ကိံ; အာယူနိ; အာလပနေတိ-ကိံ?စန္တုယော တိဋ္ဌန္တိ; လုတာတွေဝ္ै-ဓေနုယော,သယမ္ဘုဝေါ. หลังสระอุของศัพท์ที่ชื่อว่า ละ ในอาลปนะของโยวิภัตติ ย่อมเป็น เว และ โว บ้าง ในปุงลิงค์. (เช่น) ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู. การระบุ ปุ (ปุงลิงค์) เพื่ออะไร? (เช่น) อายุนิ. การระบุ อาลปนะ เพื่ออะไร? (เช่น) จนฺตุโย ติฏฺฐนฺติ. (ตามอำนาจของ ลุ) เช่น เธนุโย, สยมฺภูโว. သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘိမှိ-. ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ (วิภัตติ) (เป็น) มฺหา, ภิ และ มฺหิ. နာမသ္မာ ပရေသံ သ္မာဟိသ္မိန္နံ မှာဘိမှိ ဝါ ဟောန္တိ ယထာ က္ကမံ; ဗုဒ္ဓမှာ, ဗုဒ္ဓသ္မာ, ဗုဒ္ဓေဟိ, ဗုဒ္ဓမှိ, ဗုဒ္ဓသ္မိံ–-ဗဟုလာဓိကာရာပဝါဒဝီသယေ’ပိ; ဒသသဟဿိမှိ ဓာတုယာ. เบื้องหลังแต่นาม ของ สฺมา, หิ และ สฺมึ วิภัตติ ย่อมเป็น มฺหา, ภิ และ มฺหิ บ้าง ตามลำดับ. (เช่น) พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา, พุทฺเธหิ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. แม้ในขอบเขตของข้อยกเว้นที่มีอำนาจมาก (เช่น) ทสสหสฺสิมฺหิ ธาตุยา. သုဟိသွဿေ-. ใน สุ และ หิ (วิภัตติ) ของสระอะ (เป็น เอ). အကာရန္တဿ သုဟိသွေ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေသု, ဗုဒ္ဓေဟိ. ของอการันต์ ใน สุ และ หิ วิภัตติ ย่อมเป็น เอ. (เช่น) พุทฺเธสุ, พุทฺเธหิ. သဗ္ဗာဒီနံ နမှိ စ-. ของสัพพาทิศัพท์ และใน นํ วิภัตติ. အကာရန္တာနံ သဗ္ဗာဒီနံ ဧ ဟောတိ နမှိ သုဟိသုစ; သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗေသု, သဗ္ဗေဟိ–-သဗ္ဗာဒီနန္တိ-ကိံ?ဗုဒ္ဓါနံ; အဿေတွေဝ အမူသံ. ของสัพพาทิศัพท์ที่เป็นอการันต์ ย่อมเป็น เอ ใน นํ, สุ และ หิ วิภัตติด้วย. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสุ, สพฺเพหิ. การระบุ สัพพาทิ เพื่ออะไร? (เช่น) พุทฺธานํ. ของสระอะเท่านั้น (เช่น) อมูสํ. သဗ္ဗ ကတရ ကတမ ဥဘယ ဣတရ အည အညတရ အညတမ; สพฺพ, กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม. ပုဗ္ဗပရာပရဒက္ခိဏုတ္တရာဓရာနိ ဝဝတ္ထာယမသညာယံ-(). ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, อธร (ศัพท์เหล่านี้) ในการกำหนด และในอสัญญา (ไม่ใช่ชื่อเฉพาะ). ယတျ တ ဧတ ဣမ အမု ကိံ ဧက တုမှ အမှ (ဣစ္စေတေ သဗ္ဗာဒယော ) ย, ตฺย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, เอก, ตุมฺห, อมฺห (เหล่านี้ชื่อว่าสัพพาทิ). သံသာနံ-. (เป็น) สํ และ สานํ. သဗ္ဗာဒိတော နံဝစနဿ သံသာနံ ဟောန္တိ; သဗ္ဗေသံ, သဗ္ဗေသာနံ. หลังสัพพาทิศัพท์ นํ วิภัตติ ย่อมเป็น สํ และ สานํ. (เช่น) สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ. ဃပါ သဿ ဿာ ဝါ-. หลัง ฆ และ ปา (ปัจจัย) ส วิภัตติ เป็น สฺสา บ้าง. သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သဿ ဿာ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဿာ, သဗ္ဗာယ, ပဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ. หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ ส วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสา บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสา, สพฺพาย. การระบุ (ปา) เพื่อประโยชน์ในการถือเอาในสูตรหลัง. သ္မိနော ဿံ-. สฺมิ วิภัตติ เป็น สฺสํ. သဗ္ဗာဒီနံ ဃပတော သ္မိနော ဿံ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဿံ, သဗ္ဗာယ; အမုဿံ, အမုယာ. หลัง ฆ และ ปา ของสัพพาทิศัพท์ สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สฺสํ บ้าง. (เช่น) สพฺพสฺสํ, สพฺพาย; อมุสฺสํ, อมุยา. ယံ-. (เป็น) ยํ. ဃပတော သ္မိနော ယံ ဝါ ဟောတိ; ကညာယံ, ဒညာယ, ရတ္တိယံ, ရတ္တိယာ, ဝဓုယံ, ဝဓုယာ, သဗ္ဗာယံ, သဗ္ဗာယ, အမုယံ, အမုယာ. หลัง ฆ และ ปา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ยํ บ้าง. (เช่น) กญฺญายํ, กญฺญาย; รตฺติยํ, รตฺติยา; วธุยํ, วธุยา; สพฺพายํ, สพฺพาย; อมุยํ, อมุยา. တိံ သဘာပရိသာယ-. (เป็น) ตึ ใน สภา และ ปริสา. သဘာပရိသာဟိ သ္မိနော တိံ ဝါ ဟောတိ; သဘတိံ, သဟာယ, ပရိသတိံ, ပရိသာယ. หลัง สภา และ ปริสา สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น ตึ บ้าง. (เช่น) สภตึ, สภาย; ปริสตึ, ปริสาย. ပဒါဒီဟိ သိ-. หลัง ปท เป็นต้น (เป็น) สิ. ဧဟိ သ္မိနော သိ ဟောတိ ဝါ, ပဒသိ, ပဒသ္မိံ, ဗိလသိ, ဗိလသ္မိံ. หลังศัพท์เหล่านั้น สฺมิ วิภัตติ ย่อมเป็น สิ บ้าง. (เช่น) ปทสิ, ปทสฺมึ; พิลสิ, พิลสฺมึ. နာဿ သာ-. นะ เป็น สา ပဒါဒီဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ; ပဒသာ, ပဒေန, ဗိလသာ, ဗိလေန. หลังปทาทิศัพท์ แปลง นะ เป็น สา บ้าง; ปทสา, ปเทน; พิลสา, พิลเลน ကောဓာဒီဟိ-. หลังโกธาทิศัพท์ ဧဟိ နာဿ သာ ဟောတိ ဝါ; ကောဓသာ, ကောဓေန, အတ္ထသာ, အတ္ထေန. หลังโกธาทิศัพท์เหล่านั้น แปลง นะ เป็น สา บ้าง; โกธสา, โกเธน; อัตถสา, อัตเถน အတေန-. หลังอการันต์ แปลง นะ เป็น เอนะ အကာရန္တတော ပရဿ နာဝဝနဿ ဧနာဒေသော ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေန; အတောတိ-ကိံ?အဂ္ဂိနာ. การแปลง นะ วิภัตติ ที่อยู่หลังอการันต์ เป็น เอนะ ย่อมมี; พุทเธน; อโตติ-กิง? อัคคินา သိဿော-. แปลง สิ เป็น โอ အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ ဩ ဟောတိ; ဗုဒ္ဓေါ; အတော တွေဝ-အဂ္ဂိ. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น โอ ย่อมมี; พุทโธ; อโต ตฺเวว-อัคคิ ကွစေ ဝါ-. ในบางแห่ง บ้าง အကာရန္တတော နာမသ္မာ သိဿ ဧ ဟောတိ ဝါ ကွစိ;’ဝနပ္ပ ဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ’ အပဝါဒဝိသယေ’ပိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ, သုခေ, ဒုက္ခေ–-ဝါတိ-ကိံ? ဝနပ္ပဂုမ္ဗော; ကွစီတိ-ကိံ? ပက္ခေ သဗ္ဗတ္ထ မာ ဟောတု. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น เอ บ้างในบางแห่ง; ‘วนปฺปคุมฺเพ ยถา ผุสฺสิตคฺเค’ เพราะมีการทำโดยมากแม้ในอัปวาทวิสัย; สุเข, ทุกเข; วาติ-กิง? วนปฺปคุมฺโพ; กฺวจีติ-กิง? เพื่อไม่ให้มีในที่ทั้งปวงในอีกฝ่ายหนึ่ง အံ နပုံသကေ-. แปลง สิ เป็น อัง ในนปุงสกลิงค์ အကာရန္တတော နာမသ္မာ သဿ အံ ဟောတိ နပုံသကလိင်္ဂေ ရူပံ. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง สิ เป็น อัง ย่อมมีในนปุงสกลิงค์ ယောနံ နိ-. แปลง โย เป็น นิ အကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နိ ဟောတိ နပုံသကေ; သဗ္ဗာနိ, ရူပါနိ –-နိစ္စဝိဓာနေ ဖလမေကစ္စာဒိသဗ္ဗာဒနံ ပဌမာယ. หลังนามที่เป็นอการันต์ แปลง โย เป็น นิ ย่อมมีในนปุงสกลิงค์; สัพพานิ, รูปานิ; ในนิจจวิธาน มีผลในปฐมาวิภัตติของศัพท์มี เอกัจจะ และ สัพพะ เป็นต้น ဈလာ ဝါ-. หลัง ช และ ล บ้าง ဈလတော ယောနံ နိ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; အဋ္ဌိနိ, အဋ္ဌီ, အာယူနိ, အာယူ. หลัง ช และ ล แปลง โย เป็น นิ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อัฏฐินิ, อัฏฐี; อายูนิ, อายู လောပေါ-. การลบ ဈလတော ယောနံ လောပေါ ဟောတိ; အဋ္ဌီ, အာယူ, အဂ္ဂီ, ဘိက္ခူ, ဈလာတွေဝ-အဂ္ဂယော; ပဂေဝ ကသ္မာ န ဟောတိ; အန္တရင်္ဂတ္တာ အာကရဿ. หลัง ช และ ล ลบ โย วิภัตติ; อัฏฐี, อายู, อัคคี, ภิกขู; (ในคำว่า) อัคคโย (ทำไมไม่ลบ) ทั้งที่เป็น ช และ ล; ทำไมไม่ลบเสียก่อน; เพราะความเป็นอันตรังคะของอาการ ဇန္တုတွီဃေပေဟိ ဝါ-. หลัง ชนฺตุ, ตุ, อี, ฆ, ป, เอ บ้าง ဇန္တုဟေတူဟိ ဤကာရန္တေဟိ ဃပသညောဟိဝ ပရေသံ ယောနံ ဝါ လောပေါ ဟောတိ; ဇန္တု ဇန္တုယော, ဟေတု ဟေတုယော, ဒဒ္ဓီ ဒဒ္ဓီယော, ကညာ ကညာယော, ရတ္တီ ရတ္တိယော, ဣတ္ထီ ဣတ္ထိယော, ဒေဏူ ဒေဏုယာ, ဝ္ैဓူ ဝဓုယော. ลบ โย วิภัตติ ที่อยู่หลัง ชนฺตุ, เหตุ, ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย อีการันต์ และศัพท์ที่มีชื่อว่า ฆ และ ป บ้าง; ชนฺตุ, ชนฺตุโย; เหตุ, เหตุโย; ททฺธี, ททฺธิโย; กญฺญา, กญฺญาโย; รตฺตี, รตฺติโย; อิตฺถี, อิตฺถิโย; เธนู, เธนุโย; วธู, วธุโย ယေပဿိဝဏ္ဏဿ-. ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป เมื่ออยู่หน้า ยะ ပသညဿ ဣဝဏ္ဏဿ လောပေါ ဟောတိ ဝါ ယကာရေ; ရတျော ရတျာ ရတျံ, ပေါက္ခရညော ပေါက္ခရည္ဉာ ပေါက္ခရညံ–-ဝါတွေဝ-ရတ္တိယော; ပဿာတိ-ကိံ?ဒဒ္ဓိယော; ဣဝဏ္ဏဿာတိ-ကိံ? ဓေနုယော ဝဓုယာ; က္ैထံ; အနုညာတော အဟံ မတျာတိ?’ ယေ ပဿာ’တိ-ယောဂဝိဘာဂါ. ลบ อิวรรณะ ของศัพท์ที่มีชื่อว่า ป บ้าง เมื่อมี ยะ อักษรอยู่เบื้องหลัง; รตฺโย, รตฺยา, รตฺยํ; โปกฺขรญฺโญ, โปกฺขรญฺญา, โปกฺขรญฺญํ; วาติ-เอว - รตฺติโย; ปสฺสาติ-กิง? ททฺธิโย; อิวณฺณสฺสาติ-กิง? เธนุโย, วธุยา; กถํ? อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา; ด้วยการแบ่งสูตรว่า เย ปสฺสา ဂသီနံ-. การลบวิภัตติมี คะ และ สิ เป็นต้น နာမသ္မာ ဂသီနံ လောပေါ ဟောတိ ဝိဇ္ဈန္တရာဘာဝေ; ဘော ပုရိသ, အယံ ဒဒ္ဓီ. ลบ คะ และ สิ วิภัตติ จากนาม เมื่อไม่มีสิ่งอื่นคั่นในระหว่าง; โภ ปุริส, อยํ ททฺธี အသံချေဟိ သဗ္ဗာသံ-. ลบวิภัตติทั้งปวง หลังอสังขยศัพท์ အဝိဇ္ဇမာနသင်္ချေဟိ ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါဟောတိ;ဝ ဝါ ဧဝဧဝံ. ဧတသ္မာယေဝ လိင်္ဂါ [ ] အသင်္ချေဟိ သျာထုပ္ပတ္တျနုမီယတေ. ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังศัพท์ที่ไม่มีจำนวน; ว, วา, เอว, เอวํ; จากลิงค์นี้นั่นเอง จึงอนุมานได้ว่ามีการลง สิ เป็นต้น หลังอสังขยศัพท์ ဧကတ္ထတာယံ-. ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน ဧကတ္ထီဘာဝေ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတိ ဗဟုလံ; ပုတ္တီယတိ, ရာဇပုရိသော, ဝါသိဋ္ဌော–- ကွဝိ န ဟောတိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ; ပရန္တပေါ. ဘဂန္ဒရော, ပရဿပဒံ, အတ္တနောပဒံ, ဂဝမ္ပတိ, ဒေဝါနမ္ပိယတိဿော, အန္တေဝါသီ, ဇနေသုတော, မမတ္တံ, မာမကော. ในความเป็นผู้มีเนื้อความเดียวกัน ลบวิภัตติทั้งปวงโดยมาก; ปุตฺติยติ, ราชปุริโส, วาสิฏฺโฐ; บางแห่งไม่ลบเพราะพหุลวิธาน; ปรนฺตโป, ภคนฺทโร, ปรสฺสปทํ, อตฺตโนปทํ, ควมฺปติ, เทวานมฺปิยติสฺโส, อนฺเตวาสี, ชเนสุโต, มมตฺตํ, มāmako ပုဗ္ဗသ္မာမာဒိတော-. หลัง อม ปัจจัย เป็นต้น ที่อยู่ข้างหน้า အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ ဟောတိ; အဓိတ္ထီ–-ဣဓ န ဟောတိ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ, ယထာပတ္တိယာ, ယယထာပရိသာယ; ပုဗ္ဗသ္မာတိ-ကိံ?ဂါမံ ဂတော. ลบวิภัตติทั้งปวงที่อยู่หลังบทที่มีเนื้อความเดียวกัน ซึ่งมี อม ปัจจัยเป็นต้นที่มีเนื้อความเดียวกันอยู่ข้างหน้า; อธิฏฺฐี; ในที่นี้ไม่ลบเพราะพหุลวิธาน เช่น ยถาปตฺติยา, ยถาปริสาย; ปุพฺพสฺมาติ-กิง? คามํ คโต နာတောမပဉ္စမိယာ-. ไม่ลบวิภัตติหลังอการันต์ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ သဗ္ဗာသံ ဝိဘတ္တီနံ လောပေါ န ဟောတိ အသ္တု ဘဝတျပဉ္စမျာ; ဥပကုမ္ဘံ, အပဉ္စမိယာတိ-ကိံ? ဥပကုမ္ဘာ အာနယ. เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) วิภัตติทั้งปวงที่อยู่เบื้องหลังอการันต์นั้นย่อมไม่ลบ และกลายเป็น อํ ยกเว้นปัญจมีวิภัตติ; อุปกุมฺภํ, อปญฺจมิยาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อปญฺจมิยา?) อุปกุมฺภา อานย (จงนำมาจากใกล้หม้อ) ဝါ တနိယာသတ္တမိနံ- เป็น อํ ได้บ้าง ในตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติ အမာဒေကတ္ထာ ပုဗ္ဗံ ယဒေကတ္ထမကာရန္တံ တတော ပရာသံ တတိယာသတ္တမိနံ ဝါ အံ ဟောတိ; ဥပကုမ္ဘေန ကတံ, ဥပကုမ္ဘံ ကတံ, ဥပကုမ္ဘေ နိဓေဟိ, ဥပကုမ္ဘံ နိဓေဟိ. เมื่อบทหน้าเป็นอการันต์ซึ่งมีเนื้อความเดียวกับอัพยยศัพท์ (คือ อม) ตติยาวิภัตติและสัตตมีวิภัตติที่อยู่เบื้องหลัง ย่อมเป็น อํ ได้บ้าง; อุปกุมฺเภน กตํ, อุปกุมฺภํ กตํ, อุปกุมฺเภ นิเธหิ, อุปกุมฺภํ นิเธหิ ရာဇဿိ နာမှိ-. ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ နာမှိ ရာဇဿိ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဒတ္တေန ရာဇိနာ; ဝါတွေ ဝရညာ. ในน้าวิภัตติ แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อิ ได้บ้าง; สพฺพทตฺเตน ราชินา; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า รญฺญา ด้วย သုနံဟိသူ-. ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติทั้งหลาย ရာဇဿ ဦ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု; ရာဇူသု ရာဇေသု, ရာဇူနံ ရညံ, ရာဇူဘိ ရာဇေဘိ. แปลงที่สุดของราชศัพท์เป็น อู ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; ราชูสุ ราเชสุ, ราชูนํ รญฺญํ, ราชูภิ ราเชภิ ဣမဿာနိတ္ထိယံ ဋေ-. แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ ဋေ ဟောတိ ဝါ သုနံဟိသု; ဧသု ဣမေသု, ဧသံ ဣမေသံ, ဧဟိ ဣမေဟိ–-အနိတ္ထိယန္တိ-ကိံ? ဣမာသု, ဣမာယံ, ဣမာဟိ. แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น เอ ได้บ้าง ใน สุ นํ และ หิ วิภัตติ; เอสุ อิเมสุ, เอสํ อิเมสํ, เอหิ อิเมหิ; อนิตฺถิยนฺติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนิตฺถิยํ?) อิมาสุ, อิมายํ, อิมาหิ နာမ္ဘနိမိ-. ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ เป็น อน และ อิมิ ဣမသဒ္ဒဿာနိတ္ထိယံ နာမှိ အန္ैမိ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ; အနေန, ဣမိနာ; အနိတ္ထိယံတွေဝ-ဣမာယ. ในน้าวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนิตถีลิงค์ เป็น อน และ อิมิ; อเนน, อิมินา; เพราะคำว่า อนิตฺถิยํ นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) อิมาย သီမ္ဘနပုံသကဿာယံ-. ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ ဣမသဒ္ဒဿာနပုံသကဿ အယံ ဟောတိ သိမှိ; အယံ ပုရိသော, အယံ ဣတ္ထီ; အနပုံသကဿာတိ-ကိံ?ဣမံ. ในสิวิภัตติ แปลง อิม ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น อยํ; อยํ ปุริโส, อยํ อิตฺถี; อนปุงฺสกสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อนปุงฺสกสฺส?) อิมํ တျတေတာနံ တဿ သော- แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ တျတေတာနမနပုံသကာနံ တဿ သော ဟောတိ သိမှိ; သျော ပုရိသော, သျာ ဣတ္ထိ; ဧဝံ သော, သာ, ဧသော, ဧသာ –-အနပုံသက ဿေတွ္ैဝ-တျံ, တံ, ဧတံ. ในสิวิภัตติ แปลง ตะ อักษร ของ ตฺย, ต และ เอต ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; สฺโย ปุริโส, สฺยา อิตฺถี; โส, สา, เอโส, เอสา ก็เช่นเดียวกัน; เพราะคำว่า อนปุงฺสกสฺส นั่นเอง (จึงมีรูปว่า) ตฺยํ, ตํ, เอตํ မဿာမုဿ-. แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น สะ အနပုံသကဿာမုဿ မကာရဿ သော ဟောတိ သိမှိ; အသု ပုရိသော, အသု ဣတ္ထိ. ในสิวิภัตติ แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ ในอนปุงสกลิงค์ เป็น สะ; อสุ ปุริโส, อสุ อิตฺถี ကေ ဝါ-. หรือแปลงเป็น กะ บ้าง အမုဿ မဿ ကေ ဝါ သော ဟောတိ; အသုကော အမုကော, အသုကာ အမုကာ, အသုကံ အမုကံ, အသုကာနိ အမုကာနိ. แปลง มะ อักษร ของ อมุ ศัพท์ เป็น กะ บ้าง (ในที่ที่มีการแปลงเป็น สะ); อสุโก อมุโก, อสุกา อมุกา, อสุกํ อมุกํ, อสุกานิ อมุกานิ တတဿ နော သဗ္ဗာသု-. แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ในวิภัตติทั้งปวง တသဒ္ဒဿ တဿ နော ဝါ ဟောတိ သဗ္ဗာသုဝိဘတ္တီသု; နေ, တေ, နာယော, တာယော, နံ, တံ, နာနိ, တာနိ ဣစ္စာဒိ. ในวิภัตติทั้งปวง แปลง ตะ อักษร ของ ต ศัพท์ เป็น นะ ได้บ้าง; เน เต, นายะ ตายะ, นํ ตํ, นานิ ตานิ เป็นต้น ဋ သသ္မာသ္မိံဿာယယဿံဿာသံမ္ဘာမှိသဝိမဿ စ-. แปลง ต ศัพท์ และ อิม ศัพท์ เป็น อะ ในวิภัตติทั้งหลายมี ส, สฺมา, สฺมึ, สฺสาย, ยสฺสํ, สฺสา, สํ, มฺหา และ มฺหิ เป็นต้น သာဒိသွိမဿ တတဿ စ ဋော ဝါ ဟောတိ; အဿ္ैမဿ, အသ္မာ, ဣမသ္မာ, အသ္မိံ ဣမသ္မိံ,အဿာယ ဣမိဿာယ, အဿံ ဣမဿံ, အဿာ ဣမိဿာ, အာသံ ဣမာသံ, အမှာ ဣမမှာ, အမှိ ဣမမှိ; အဿ တဿ, အသ္မာ တသ္မာ, အသ္မိံ တသ္မိံ, အဿာယ တဿာယ, အဿံ တဿံ, အဿာ တဿာ, အာသံ တာသံ, အမှာ တမှာ, အမှိ တမှိ. ဿာယာဒိဂ္ဂဟဏ မာဒေသန္တရေ မာ ဟောတုတီ. แปลง อิม ศัพท์ และ ต ศัพท์ เป็น อะ ได้บ้าง ในวิภัตติมี ส เป็นต้น; อสฺส อิมสฺส, อสฺมา อิมสฺมา, อสฺมึ อิมสฺมึ, อสฺสาย อิมิสฺสาย, อสฺสํ อิมสฺสํ, อสฺสา อิมิสฺสา, อาสํ อิมาสํ, อมฺหา อิมมฺหา, อมฺหิ อิมมฺหิ; อสฺส ตสฺส, อสฺมา ตสฺมา, อสฺมึ ตสฺมึ, อสฺสาย ตสฺสาย, อสฺสํ ตสฺสํ, อสฺสา ตสฺสา, อาสํ ตาสํ, อมฺหา ตมฺหา, อมฺหิ ตมฺหิ; การถือเอา สฺสาย เป็นต้น เพื่อมิให้มีการอาเทศในที่อื่น ဋာ သိဿိသိသ္မာ-. ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ ဣသိသ္မာ သိဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ;’ ယောနဇ္ဇ ဝိနယေ ကင်္ခံ အတ္ထဓမ္မဝိဒူ ဣသေ’ ဝါတွေဝ-ဣသိ. ในสิวิภัตติ แปลงที่สุดของอิสิศัพท์เป็น เอ ได้บ้าง; ‘โยนชฺช วินเย กงฺขํ อตฺถธมฺมวิทู อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสิ ဒုတိယဿ ယောဿ-. แปลง โย ทุติยาวิภัตติ เป็น เอ ဣသိသ္မာ ပရဿ ဒုယာယောဿ ဋေ ဝါ ဟောတိ;’ သမဏေ ဗြာဟ္မဏေ ဝန္ဒေ သမ္ပန္နစရဏေ ဣသေ’ ဝါတွေဝ-ဣသယော ပဿ; ဒုတိယဿာတိ-ကိံ?ဣသယော တိဋ္ဌန္တိ. แปลง โย ทุติยาวิภัตติ ที่อยู่หลังอิสิศัพท์ เป็น เอ ได้บ้าง; ‘สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส’; เพราะคำว่า วา จึงมีรูปว่า อิสโย ปสฺส; ทุติยสฺสาติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า ทุติยสฺส?) อิสโย ติฏฺฐนฺติ ဧကစ္စာဒိဂတော-. ในเอกัจจศัพท์เป็นต้น အကာရန္တေဟိ ဧကစ္စာဒီဟိ ယောနံ ဋေ ဟောတိ; ဧကစ္စေ တိဋ္ဌန္တိ, ဧကစ္စေ ပဿ–-အတောတိ-ကိံ? ဧကစ္စာယော; ဧဝံ ဧသသ ပဌမ. แปลง โย วิภัตติ หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้นที่เป็นอการันต์ เป็น เอ; เอกจฺเจ ติฏฺฐนฺติ, เอกจฺเจ ปสฺส; อโตติ-กึ? (ทำไมจึงกล่าวว่า อโต?) เอกจฺจาโย; เอโส ปฐโม ก็เช่นเดียวกัน န နိဿ ဋာ-. ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์. ဧကစ္စာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ; ဧကစ္စာနိ. ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังเอกัจจศัพท์เป็นต้น; เช่น เอกัจจานิ. သဗ္ဗာဒီဟိ ပရဿ နိဿ ဋာ န ဟောတိ; သဗ္ဗာနိ. ฏา ไม่เป็นนิสสศัพท์ที่อยู่หลังสัพพศัพท์เป็นต้น; เช่น สัพพานิ. ယေယာနမေဋ-. เยยานเมตะ. အကာရန္တေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ယောနမေဋ ဟောတိ; သဗ္ဗေ တိဋ္ဌန္တိ သဗ္ဗေ ပဿ; အတောတွေဝ-သဗ္ဗာယော. โยวิภัตติของสัพพศัพท์เป็นต้นที่ลงท้ายด้วย อะ เป็น เอตะ; เช่น สัพเพ ติฏฐันติ, สัพเพ ปัสสะ; คำว่า 'ที่ลงท้ายด้วย อะ' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า สัพพาโย. နာညဉ္စ နာမပ္ပဓာနာ-. และไม่เป็น (กิจอื่น) ของนามศัพท์ที่ไม่เป็นประธาน. နာမဘုတေဟိ အပ္ပဓာနေဟိ စ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိကာရိယန္တံ န ဟောတိ; တေ သဗ္ဗာ, တေ ပိယသဗ္ဗာ, တေ အတိ သဗ္ဗာ. สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นที่เป็นนามศัพท์และไม่เป็นประธาน ย่อมไม่เป็นไป; เช่น เต สัพพา, เต ปิยสัพพา, เต อติสัพพา. တတိယတ္ထယောဂေ-. ในตติยัตถโยคะ. တတိယတ္ထေန ယောဂေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိ ကာရိယန္တံ န ဟောတိ; မာသေနပုဗ္ဗာနံ မာသပုဗ္ဗာနံ. สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในตติยัตถโยคะ ย่อมไม่เป็นไป; เช่น มาเสนะปุพพานัง, มาสปุพพานัง. စတ္ထသမာသေ-. ในจัตถสมาส. စတ္ထသမာသဝိသယေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယံ ဝုတ္တံ ယံ စညံ သဗ္ဗာဒိ ကာရိယန္တံ န ဟောတိ; ဒက္ခိဏုတ္တရပုဗ္ဗာနံ–-သမာသေတိ-ကိံ?အမုသဉ္စ တေသဉ္စ ဒေဟိ. สิ่งที่กล่าวไว้และกิจอื่นของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมไม่เป็นไป; เช่น ทักขิณุตตรปุพพานัง; คำว่า 'ในสมาส' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า อมุสัญจะ เตสัญจะ เทหิ. ဝေဋ-. เวตะ. စတ္ထသမာသဝိသယေ သဗ္ဗာဒီဟိ ယဿေဋ ဝုတ္တော တဿ ဝါ ဟောတိ; ပုဗ္ဗုတ္တရေ, ပုဗ္ဗုတ္တရာ. เอตะที่กล่าวไว้ของสัพพศัพท์เป็นต้นในวิสัยแห่งจัตถสมาส ย่อมเป็นไปบ้าง; เช่น ปุพพุตตเร, ปุพพุตตรา. ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဇဟိ- จากปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์. ဧတေဟိ ပုဗ္ဗာဒီဟိ ဆဟိ သဝိသယေ ဧဋ ဝါ ဟောတိ?ပုဗ္ဗေ ပုဗ္ဗာ, ပရေ ပရာ, အပရေ အပရာ,ဒက္ခိဏေ ဒက္ခိဏာ, ဥတ္တရေ ဥတ္တရာ, အဓရေ အဓရာ–-ဆဟီတိ-ကိံ?ယေ.[ ] เอตะ ย่อมเป็นไปบ้างในวิสัยแห่งวิภัตติของปุพพศัพท์เป็นต้น ๖ ศัพท์เหล่านี้; เช่น ปุพเพ ปุพพา, ปเร ปรา, อปเร อปรา, ทักขิเณ ทักขิณา, อุตตเร อุตตรา, อธเร อธรา; คำว่า '๖ ศัพท์' (มีไว้เพื่ออะไร?) เพื่อห้ามในคำว่า เย. မနာဒီဟိ သ္မိံသံနာသ္မာနံ သိသောဩသာသာ-. สิ โส โอ สา สา ในเพราะ สฺมึ สํ นา สฺมา ของมนศัพท์เป็นต้น. မနာဒီဟိ သမီမာဒီနံ သိသောဩသာသာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကံ; မနသိ မနသ္မိံ, မနသော မနဿ, မနော မနံ, မနသာ မနေန, မနသာ မနသ္မာ–-ကထံ? ပုတ္တော ဇာတော အဝေတသော, ဟိတွာ ယာတိ သုမေဓသော; သုဒ္ဓုတ္တရဝါသသာ, ဟေမကပက္ပဏဝါသသေတိ-သကတ္ထေ ဏန္တာ. สิ โส โอ สา สา ย่อมเป็นไปบ้างตามลำดับ ในเพราะ สฺมึ เป็นต้น ของมนศัพท์เป็นต้น; เช่น มนสิ มนสฺมึ, มนโส มนสฺส, มโน มนํ, มนสา มเนนะ, มนสา มนสฺมา; อย่างไร? 'ปุตโต ชาโต อเวตโส, หิตฺวา ยาติ สุเมธโส; สุทฺธุตฺตรวาสสา, เหมกปกฺปณวาสเส' คำเหล่านี้เป็น ณ ปัจจัยในอรรถของตน. မန တမ တပ တေဇ သိရ ဥရ ဝစ ဩဇ ရဇ ယသ ပယ มน (ใจ), ตม (มืด), ตป (ความร้อน), เตช (เดช), สิร (หัว), อุร (อก), วจ (คำพูด), โอช (โอชา), รช (ธุลี), ยส (ยศ), ปย (น้ำนม). သရဝယယာယဝါသစေတာ ဇလာသယာက္ခယလောဟပဋမနေသု-(). สรว, ยาย, วาส, เจต, ชลาสัย, อักขย, โลห, ปฏมน. သတော သဗ္ဘေ-. สโต สัพเภ. သန္တသဒ္ဒဿ သဗ ဘဝတိ ဘကာရေ; သဗ္ဘိ. สัพพะ ย่อมเป็นไปแทนที่สันตศัพท์ ในเพราะภะวิภัตติ; เช่น สัพภิ. ဘဝတော ဝါ ဟောန္တော ဂယောနာသေ-. ภวโต วา โหนฺโต คโยนาเส. ဘဝန္တသဒ္ဒဿ ဘောန္တာဒေသော ဝါ ဟောတိ ဂယောနာသေ; ဘောန္တ, ဘဝံ, ဘောန္တော, ဘဝန္တော, ဘောတာ, ဘဝတာ, ဘောတော, ဘဝတော–-ဘော ဣတိ-အာမန္တဏေ နိပါတော’ကုတောနု အာဂစ္ဆထ ဘော တယော ဇနာ’ဧဝံ ဘန္တေတိ-ဘဒ္ဒေတိ-သဒ္ဒန္တရေန သိဒ္ဓံ;ဘဒ္ဒန္တ ဣတိ-ဒဿ ဒွိဘာဝေန. การแปลงเป็นโภนตะ ย่อมมีบ้างแก่ภวันตศัพท์ ในเพราะ ค, โย และ นาส วิภัตติ; เช่น โภนตะ, ภวํ, โภนโต, ภวนโต, โภตา, ภวตา, โภโต, ภวโต; คำว่า โภ (bho) เป็นนิบาตในอรรถอาลัมภนะ เช่น 'กุโต นุ อาคัจฉถะ โภ ตะโย ชะนา' (ท่านทั้งสามมาจากไหน); ส่วนคำว่า ภันเต (bhante) และ ภัทเท (bhadde) สำเร็จด้วยศัพท์อื่น; คำว่า ภัททันตะ (bhaddanta) สำเร็จด้วยการซ้อน ทะ (da). သိဿာဂ္ဂိတော နိ-. นิ (ปัจจัย) หลังสิสสศัพท์และอัคคิศัพท์. အဂ္ဂိသ္မာ သိဿ နိ ဟောတိ ဝါ; အဂ္ဂိနီ,အဂ္ဂိ. นิ ปัจจัย ย่อมลงหลังอัคคิศัพท์และสิสสศัพท์บ้าง; เช่น อัคคินี, อัคคิ. န္တဿံ-. นฺตสฺสํ. သိမှိ န္တပ္ပစ္စယဿ အံ ဟောတိ ဝါ; ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆန္တော. ในเพราะสิวิภัตติ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ บ้าง; เช่น คัจฉํ, คัจฉันโต. ဘုတော-. ภูโต. ဘုဓာတုတော န္တဿ အံ ဟောတိ သိမှိ နိစ္စံ ပုနဗ္ဗိဓာနာ; ဘဝံ. หลังภูธาตุ แปลง นฺตปัจจัย เป็น อํ ในเพราะสิวิภัตติแน่นอน เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; เช่น ภวํ. မဟန္တရဟတ္တာနံ ဋာ ဝါ-. แปลง (นฺตะ) ของมหันตศัพท์และอรหันตศัพท์ เป็น ฏา บ้าง. သိမှိ မဟန္တာရဟန္တာနံ န္တဿ ဋာ ဝါ ဟောတိ; မဟာ, မဟံ, အရဟာ, အရဟံ. ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺต ปัจจัย ของ มหนฺต และ อรหนฺต ศัพท์ เป็น อา บ้าง; มหา, มหํ, อรหา, อรหํ. န္တုဿ-. แห่ง นฺตุ ปัจจัย သိမှိ န္တုဿဋာ ဟောတိ; ဂုဏဝါ. ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อา; คุณวา. အံငံ နပုံသကေ-. แปลงเป็น อํ และ ญฺญํ ในนปุงสกลิงค์ န္တုဿ အံငံ ဟောန္တိ သိမှိ နပုံသကေ; ဂုဏဝံ ကုလံ, ဂုဏဉ္စ န္တံ ကုလံ–-နပုံသကေတိ ကိံ? သီလဝါ ဘိက္ခု. ใน สิ วิภัตติ แห่งนปุงสกลิงค์, แปลง นฺตุ ปัจจัย เป็น อํ และ ญฺญํ; คุณวํ กุลํ, คุณญฺจ นฺตํ กุลํ. บทว่า นปุงสเก เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น สีลวา ภิกฺขุ. ဟိမဝတော ဝါ ဩ-. แห่ง หิมวนฺต ศัพท์ แปลงเป็น โอ บ้าง ဟိမဝတော သိမှိ န္တုဿ ဩ ဝါ ဟောတိ; ဟိမဝန္တော, ဟိမဝါ. ใน สิ วิภัตติ, แปลง นฺตุ ปัจจัย ของ หิมวนฺต ศัพท์ เป็น โอ บ้าง; หิมวนฺโต, หิมวา. ရာဇာဒိယုဝါဒိတွာ -. หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์ ရာဇာဒီဟိ ယယုဝါဒီဟိ စ သိဿ အာ ဟောတိ; ရာဇာ, ယယုဝါ–-ရာဇ ဗြဟ္မ သခ အတ္တ အာတုမ. หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง สิ วิภัตติ เป็น อา; ราชา, ยุวา. (ศัพท์ในกลุ่มนี้ได้แก่) ราช, พรหฺม, สข, อตฺต, อาตุม. ဓမ္မော ဝါညတ္ထေ-(). แปลงเป็น ธมฺโม บ้าง ในอรรถอื่น ဒဠှဓမ္မာ; (ဒဠှဓမ္မော) အသ္မာ. ทฬฺหธมฺมา; (ทฬฺหธมฺโม) จากศัพท์นี้. ဣမော ဘာဝေ-(). แปลงเป็น อิโม ในภาวตัทธิต အဏိမာ, လဃိမာ–-ယုဝ သာ သုဝါ မဃဝ ပုမ ဝတ္တဟ. อณิมา, ลฆิมา. (ศัพท์อื่นๆ) ยุว, สา, สุวา, มฆว, ปุม, วตฺตห. ဝါမ္ဘာနဒ္ဓ -. แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง ရာဇာဒီနံ ယုဝါဒီနံ စာနငိ ဟောတိ ဝါမှိ; [ ] ရာဇာနံ, ရာဇံ, ယုဝါနံ, ယုဝံ. หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลงเป็น อานังค ใน วัง วิภัตติ บ้าง; ราชานํ, ราชํ, ยุวานํ, ยุวํ. ယောနမာနော-. แปลง โย เป็น อาโน ရာဇာဒီဟိ ယုဝါဒီဟိ စ ယောနမာနော ဝါ ဟောတိ; ရာဇာနော, ယုဝါနော–-ဝါတွေဝ-ရာဇာ,ရာဇေ, ယုဝါ, ယုဝေ. หลัง ราชาทิศัพท์ และ ยุวาทิศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาโน บ้าง; ราชานโน, ยุวาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (แปลงเป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ ราชา, ราเช, ยุวา, ยุเว. အာယော နော စ သခါ-. แปลงเป็น อาย และ โน หลัง สข ศัพท์ သခတော ယောနမာယောနော ဟောန္တိ ဝါ အာနော စ; သခါယော, သခိနော, သခါနော?ဝါတွေဝ-သခါ, သခေ. หลัง สข ศัพท์, แปลง โย วิภัตติ เป็น อาย และ โน บ้าง และเป็น อาโน ด้วย; สขาโย, สขิโน, สขาโน. ด้วยอำนาจ ว ศัพท์ (เป็นอย่างอื่นบ้าง) คือ สขา, สเข. ဋေ သ္မိနော-. แปลง สฺมึ เป็น เฏ သခတော သ္မိနော ဋေ ဟောတိ; သခေ နိစ္စတ္ထော’ယမာရမ္ဘော. หลัง สข ศัพท์, แปลง สฺมึ วิภัตติ เป็น เฏ; สเข. การเริ่มสูตรนี้มีประโยชน์เพื่อความเป็นกฎที่แน่นอน. နောနာသေသွိ-. แปลงเป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ သခဿ ဣ ဟောတိ နောနာသေသု; သခိနော, သခိနာ, သခိဿ. แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ ในเพราะ โน, นา และ ส วิภัตติ; สขิโน, สขินา, สขิสฺสะ. သ္မာနံသု ဝါ-. ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ บ้าง သခဿ ဝါ ဣ ဟောတီ သ္မာနံသု; သခိသ္မာ, သခသ္မာ, သခီနံ, သခါနံ. แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อิ บ้าง ในเพราะ สฺมา, นํ และ สุ วิภัตติ; สขิสฺมา, สขสฺมา, สขีนํ, สขานํ. ယောသွံဟိသု စာရငိ-. และแปลงเป็น อารังค ในเพราะ โย, สุ, อํ และ หิ วิภัตติ သခဿ ဝါ အာရငိ ဟောတိ ယောသွံဟိသုသ္မာနံသု စ; သခါရော သခါယော, သခါရေသု, သခေသု,သခါရံ, သခံ, သခါရေဟိ, သခေဟိ, သခါရာ, သခါရသ္မာ, သခါရာနံ, သခါနံ. แปลง อะ ที่สุดของ สข ศัพท์ เป็น อารังค บ้าง ในเพราะ โย, สุ, อํ, หิ, สฺมา และ นํ วิภัตติ; สขาโร, สขาโย, สขาเรสุ, สเขสุ, สขารํ, สขํ, สขาเรหิ, สเขหิ, สขารา, สขารสฺมา, สขารานํ, สขานํ. လတုပိတာဒိနမသေ-. แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เว้น ส วิภัตติ လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနံ စာရငိ ဘောတိ သတော’ညတြ; ကတ္တာရော, ပိတရော, ကတ္တာရံ, ပိတရံ, ကတ္တာရာ, ပိတရာ, ကတ္တရိ, ပိတရိ–-အသေတိ-ကိံ?ကတ္တုနော, ပိတုနော. แปลงที่สุดของศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และ ปิตาทิศัพท์ เป็น อารังค ในวิภัตติทั้งปวง เว้น ส วิภัตติ; กตฺตาโร, ปิตโร, กตฺตารํ, ปิตรํ, กตฺตารา, ปิตรา, กตฺตริ, ปิตริ. บทว่า อเส เพื่ออะไร? เพื่อกันตัวอย่างเช่น กตฺตุโน, ปิตุโน. နမှိ ဝါ-. ในเพราะ นํ วิภัตติ บ้าง နမှိ လတုပိတာဒီနမာရငိ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာရာနံ, ကတ္တုနံ, ပိတရာနံ, ပိတုန္နံ. ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตารานํ, กตฺตุนํ, ปิตรานํ, ปิตุนํ. အာ-၁ อา-๑ . . နမှိ လတုပိတာဒီနမာ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာနံ, ကတ္တူနံ, ပိတာနံ, ပိတုန္နံ. ใน นํ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อา บ้าง; กตฺตานํ, กตฺตูนํ, ปิตานํ, ปิตุนํ. သလောပေါ-. สโลโป- လတုပိတာဒီဟိ သဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တု, ကတ္တုနော, သကမန္ဓာတု, သကမန္ဓာတုနော, ပိတု, ပိတုနော. หลัง ลตุปิตาทิศัพท์ ลบ ส วิภัตติ บ้าง; กตฺตุ, กตฺตุโน, สกมนฺธาตุ, สกมนฺธาตุโน, ปิตุ, ปิตุโน. သုဟိသွာရငိ-. สุหิสฺวารงฺอิ- သုဟိသု လတုပိတာဒီနမရငိ ဝါ ဟောတိ; ကတ္တာရေသု, ကတ္တုသု, ပိတရေသု, ပိတုသု, ကတ္တာရေဟိ, ကတ္တုဟိ, ပိတရေဟိ, ပိတုဟိ. ใน สุ และ หิ วิภัตติ เบื้องหลัง ลตุปิตาทิศัพท์ แปลงเป็น อารงฺอิ บ้าง; กตฺตาเรสุ, กตฺตุสุ, ปิตเรสุ, ปิตุสุ, กตฺตาเรหิ, กตฺตุหิ, ปิตเรหิ, ปิตุหิ. နဇ္ဇာယောသွာမ-. นชฺชายโยสฺวาม- ယောသု နဒီသဒ္ဒဿ အာမိ ဝါ ဟောတိ; နဇ္ဇာယော, နဒိယော. ใน โย วิภัตติ เบื้องหลัง นทีศัพท์ แปลงเป็น อามิ บ้าง; นชฺชายโย, นทิโย. ဋိ ကတိမှာ-. ฏิ กติมฺหา- ကတိမှာ ယောနံ ဋိ ဟောတိ; ကတိ တိဋ္ဌန္တိ, ကတိ ပဿ. หลัง กติศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น ฏิ; กติ ติฏฺฐนฺติ, กติ ปสฺส. ဋ ပဉ္စာဒိဟိ စုဒ္ဒသဟိ-. ฏ ปญฺจาทิหิ จุทฺทสฺหิ- ပဉ္စာဒီဟိ စုဒ္ဒသဟိ သံချာဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ; ပဉ္စ ပဉ္စ, ဧဝံ ယာဝ အဋ္ဌာရသာ–-ပဉ္စာဒီဟီကိ-ကိံ? ဒွေ တယော စတ္တာရော; စုဒ္ဒသဘီတိ-ကိံ? ဒွေဝီသတိယော. หลังสังขยา ๑๔ มี ปัญจ เป็นต้น แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; ปญฺจ ปญฺจ, อย่างนี้จนถึง อฏฺฐารสา. ปญฺจาทิหิ-กึ? ทฺเว ตโย จตฺตาโร; จุทฺทสภีติ-กึ? ทฺเววีสติโย. ဥဘဂေါဟိ ဋော-. อุภโคหิ โฏ- ဥဘဂေါဟိ ယောနံ ဋော ဟောတိ; ဥဘော, ဥဘော, ဂါဝေါ, ဂါဝေါ–-ကထံ? ဣမေကရတ္တိံ ဥဘယော ဝသာမာတိ- ဋောမှိ ယကာရာဂမော. หลัง อุภ และ โค ศัพท์ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; อุโภ, อุโภ, คาโว, คาโว. อย่างไร? อิเมกรตฺตึ อุภโย วสาม. ใน โฏ วิภัตติ มี ย อาคม. အာရငိသ္မာ-. อารงฺอิสฺมา- အာရငါဒေသတော ပရေသံ ယောနံ ဋော ဟောတိ; သခါရော, ကတ္တာရော, ပတရော. หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ; สขาโร, กตฺตาโร, ปตโร. ဋောဋေ ဝါ-. โฏเฏ วา- အာရငါဒေသမှာ ယောနံ ဋောဋေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သခါရော, သခါရေ, သခါရော–-ဋောဂ္ဂဟဏံ လာဃဝတ္ထံ. หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง โย วิภัตติ เป็น โฏ และ เฏ บ้าง ตามลำดับ; สขาโร, สขาเร, สขาโร. การถือเอา ฏ เพื่อความเบา. ဋာ နာသ္မာနံ-. ฏา นาสฺมานํ- အာရငါဒေသမှာ နာသ္မာနံ ဋာ ဟောတိ; ကတ္တာရာ, ကတ္တာရာ, ကွစိ ဝါ ဟောတိ ဗဟကုလာဓိကာရာ; ဧတာဒိသာ သခါရသ္မာ หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง นา และ สมา วิภัตติ เป็น ฏา; กตฺตารา, กตฺตารา. บางแห่งเป็นบ้าง เพราะอำนาจ พหุกุลศัพท์; เช่นนี้จาก สขาสัพท์. ဋိ သ္မိနော-. ฏิ สฺมิโน- အာရငါဒေသမှာ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ; ကတ္တရိ, ပိတရိ. หลัง อารงฺอิ อาเทศ แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; กตฺตริ, ปิตริ. ဒိဝါဒိတော-. ทิวาทิโต- ဒိဝါဒီဟိ နာမေဟိ သ္မိနော ဋိ ဟောတိ; ဒိဝိ, ဘုဝိ–-နိစ္စံ ဝကာရာဂမော. หลังนามศัพท์มี ทิวะ เป็นต้น แปลง สฺมิ วิภัตติ เป็น ฏิ; ทิวิ, ภุวิ. มี ว อาคม เสมอ. ရဿာရငိ-. รสฺสารงฺอิ- သ္မိမှိ အာရော ရဿော ဟောတိ; ကတ္တရိ, နတ္တရိ. ใน สฺมิ วิภัตติ รัสสะ อาโร เป็น อร; กตฺตริ, นตฺตริ. ပိတာဒီနမနတ္တွာဒီနံ-. ปิตาทีนมนตฺตวาทีนํ- နတ္တွာဒိဝဇ္ဇိတာနံ ပိတာဒီနမာရော ရဿော ဟောတိ သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသု; ပိတရော, ပိတရံ–-အနတ္တွာဒီနန္တိ ကိံ? နတ္တာရော. รัสสะ อาโร ของ ปิตุศัพท์ เป็นต้น ที่เว้นจาก นตฺตุศัพท์ เป็นต้น ในวิภัตติทั้งปวง เป็น อร; ปิตโร, ปิตรํ. คำว่า อนตฺตวาทีนํ เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในคำว่า นตฺตาโร. ယုဝါဒီနံ သုဟိသွာနငိ-. อาณัง ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น. သုဟိသု ယုဝါဒီနံ အာနငိ ဟောတိ; ယယုဝါနေသု, ယုဝါနေဟိ. ใน สุ และ หิ วิภัตติ ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น เป็น อาณัง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาเนสุ, ยุวาเนหิ. နောနာနေသွာ-. โน นานะ และ อา (ในวิภัตติทั้งหลาย มี โย เป็นต้น). ဧသု ယုဝါဒီနမာ ဟောတိ; ယုဝါနော, ယုဝါနာ, ယုဝါနေ. ในวิภัตติเหล่านี้ อา ของ ยุวะศัพท์ เป็นต้น ย่อมมี; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวานา, ยุวาเน. သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ-. นา และ เน เป็นตัวแทนของ สมา และ สฺมึ วิภัตติ. ယုဝါဒီဟိံ သ္မာသ္မိန္နံ နာနေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ယုဝါနာ, ယုဝါနေ. เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น สมา และ สฺมึ วิภัตติ เป็น นา และ เน ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) ยุวานา, ยุวาเน. ယောနံ နောနေ ဝါ-. โน และ เน เป็นตัวแทนของ โย วิภัตติ บ้าง. ယုဝါဒီဟိ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမိံ; ယုဝါနော ယုဝါနေ–-ဝါတိ-ကိံ?ယုဝေ ပဿ;နောဂ္ဂဟဏံ လာဃဝတ္ထံ. เบื้องหลัง ยุวะศัพท์ เป็นต้น โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ยุวาโน, ยุวาเน. บทว่า วา มีประโยชน์อะไร? (เพื่อแสดงรูปอื่น เช่น) ยุเว ปสฺส; การถือเอา โน เพื่อความเบา (กะทัดรัด). ဣတော’ညတ္ထေ ပုမေ-. ในอรรถอื่น (อัญญบท) จากนี้ ในปุงลิงค์. အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ ယောနံ နောနေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ, တောမရံကုသ ပါဏိနော, တောမရံကုသပါဏိနေ, ဝါတွေဝ-တောမရံကုသပါဏယော; အညတ္ထေတိ-ကိံ?ပါဏယော. เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น (อัญญบท) โยวิภัตติ เป็น โน และ เน ตามลำดับบ้าง ในปุงลิงค์; (ตัวอย่างเช่น) โตมรังกุสปาณิโน, โตมรังกุสปาณิเน, เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า โตมรังกุสปาณโย ด้วย; บทว่า อญฺญตฺเถ มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปปกติ เช่น) ปาณโย. နေ သ္မိနော ကွဝိ-. เน เป็นตัวแทนของ สฺมึ วิภัตติ บ้างในบางที่. အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနာ ဣကာရန္တတော နာမသ္မာ သ္မိနော နေ ဟောတိ ဝါ ကွစိ;’ ကတညုမှိ စ ပေါသမှိ သီလဝန္တေ အရိယဝုတ္တိနေ’ ဝါတွေဝ-အရိယဝုတ္တိမှိ; ပုမေတွေဝ-အရိယယဝုတ္တိယာ. เบื้องหลังนามศัพท์ที่มี อิ การันต์ อันเป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น สฺมึ วิภัตติ เป็น เน บ้างในบางที่; (ตัวอย่างเช่น) 'กตญฺญุมฺหิ จ โปสมฺหิ สีลวนฺเต อริยวุตฺติเน', เพราะมีบทว่า วา จึงมีรูปว่า อริยวุตฺติมฺหิ ด้วย; เพราะมีบทว่า ปุเม จึงมีรูป (ในอิตถีลิงค์) ว่า อริยวุตฺติยา. ပုမာ-. ปุมาศัพท์. ပုမသဒ္ဒတော သ္မိနော ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနေပုမေ. เบื้องหลังปุมาศัพท์ สฺมึ วิภัตติ เป็นรูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ เน) บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเน, ปุเม. နာမှိ-. ใน นา วิภัตติ. ပုမဿ နာမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနာ ပုမေန. ใน นา วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ นา) ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมานา, ปุเมน. သုမှာ စ-. และใน สุ วิภัตติ. ပုမဿ သုမှိ ယံ ဝုတ္တံ တံ အာ စ ဝါ ဟောတိ; ပုမာနေသု, ပုမေသု, ပုမာသု. ใน สุ วิภัตติ ของปุมาศัพท์ รูปตามที่กล่าวมาแล้ว (คือ อาเน) และ อา ย่อมมีบ้าง; (ตัวอย่างเช่น) ปุมาเนสุ, ปุเมสุ, ปุมาสุ. ဂဿံ-. อัง เป็นตัวแทนของ คะ วิภัตติ. ပုမသဒ္ဒတော ဂဿ အံ ဝါ ဟောတိ; ဘော ပုမံ, ဘော ပုမ, ဘော ဣတ္ထိပုမံ, ဘော ဣတ္ထိပုမ. เบื้องหลังปุมาศัพท์ คะ วิภัตติ เป็น อัง บ้าง; (ตัวอย่างเช่น) โภ ปุมัง, โภ ปุมะ, โภ อิตถิปุมัง, โภ อิตถิปุมะ. သာဿံသေ စာနငိ-. อาณัง เป็นตัวแทนของ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ. သာသဒ္ဒဿ အာနငိ ဟောတိ အံသေ ဂေ စ; သာနံ, သာနဿ, ဘော သာန. อาณัง ย่อมมีแก่ สาสัพท์ ใน อัง และ คะ วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) สานัง, สานัสสะ, โภ สานะ. ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ-. โน และ นานัง เป็นตัวแทนของ สะ และ นัง วิภัตติ เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์. ဝတ္တဟာ သနန္နံ နောနာနံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမ; ဝတ္တဟာ နော, ဝတ္တဟာနာနံ. เบื้องหลัง วัตตหา และ สาสัพท์ สะ และ นัง วิภัตติ เป็น โน และ นานัง ตามลำดับ; (ตัวอย่างเช่น) วัตตหา โน, วัตตหานานัง. ဗြဟ္မဿု ဝါ-. อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ พรหมศัพท์ บ้าง. ဗြဟ္မဿု ဝါ ဟောတိ သနံသု; ဗြဟ္မုနော, ဗြဟ္မဿ, ဗြဟ္မူနံ ဗြဟ္မာနံ. สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ บ้าง ใน สะ และ นัง วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุโน, พรหมัสสะ, พรหมูนัง, พรหมมานัง. နာမှိ-. ใน นา วิภัตติ. ဗြဟ္မဿု ဟောတိ နာမှိ; ဗြဟ္မုနာ, สระที่สุดของ พรหมศัพท์ เป็น อุ ใน นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) พรหมุนา. ပုမကမ္မထာမဒ္ဓါနံ ဝါ သသ္မာသု စ-. อุ เป็นตัวแทนของสระที่สุดของ ปุมา, กัมมะ, ฐามะ และ อัทธา ศัพท์ บ้าง ใน สะ และ สมา วิภัตติ. ပုဒီနမု ဟောတိ ဝါ သသ္မာသု နာမှိ စ; ပုမုနော, ပုမဿ; ပုမုနာ, ပုမာနာ, ပုမုနာ, ပုမာနာ; ကမ္မုနော, ကမ္မဿ; ကမ္မုနာ ကမ္မသ္မာ; ကမ္မုနာ, ကမ္မနာ; ဌာမုနော, ဌာမဿ;ဌာမုနာ, ဌာမသ္မာ; ဌာမုနာ, ဌာမေန; အဒ္ဓုနော, အဒ္ဓဿ; အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓသ္မာ;အဒ္ဓုနာ, အဒ္ဓနာ. สระที่สุดของ ปุมาศัพท์ เป็นต้น เป็น อุ บ้าง ใน สะ, สมา และ นา วิภัตติ; (ตัวอย่างเช่น) ปุมุโน, ปุมัสสะ; ปุมุนา, ปุมานา; กัมมุโน, กัมมัสสะ; กัมมุนา, กัมมัสมา, กัมมุนา, กัมมะนา; ฐามุโน, ฐามัสสะ; ฐามุนา, ฐามัสมา, ฐามุนา, ฐาเมนะ; อัทธุโน, อัทธัสสะ; อัทธุนา, อัทธัสมา, อัทธุนา, อัทธะนา. ယုဝါ သဿနော-. อาเทศ โน แห่ง สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา ယုဝါ သဿဝါ ဣနော ဟောတိ, ယုဝိနော, ယုဝဿ. อาเทศ อิโน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง ยุวา บ้าง; ยุวิโน, ยุวัสสะ နောတ္တာတုမာ-. อาเทศ โน แห่ง อัตตา และ อาตุมา အတ္တာတုမေဟိ သဿ နော ဟောတိ ဝါ; အတ္တနော, အတ္တဿ; အာတုမနော, အာတုမဿ. อาเทศ โน เป็น สัสสะ เบื้องหลัง อัตตา และ อาตุมา บ้าง; อัตตะโน, อัตตัสสะ; อาตุมาโน, อาตุมาสสะ သုဟိသု နက-. อาเทศ นะกะ ใน สุ และ หิ วิภัตติ အတ္တအာတုမာနံ သုဟိသု ဝါ နက ဟောတိ; အတ္တနေသု, အတ္တေသု, အာတုမနေသု, အာတုမေသု; အတ္တနေဟိ, အတ္တေဟိ; အာတုမနေဟိ, အာတုမေဟိ–-ကထံ?ဝေရိနေသူတိ-နက ဣတိ ယောဂဝိဘာဂါ. อาเทศ นะกะ แห่ง อัตตา และ อาตุมา ใน สุ และ หิ วิภัตติ บ้าง; อัตตะเนสุ, อัตเตสุ, อาตุมาเนสุ, อาตุเมสุ; อัตตะเนหิ, อัตเตหิ; อาตุมาเนหิ, อาตุเมหิ—อย่างไร? (ในคำว่า) เวริเนสุ อาเทศ นะกะ ดังนี้ เพราะการแยกบท (โยควิภาค) သ္မာဿနာ ဗြဟ္မာ စ-. อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม (และ อัตตา อาตุมา) ဗြဟ္မ အတ္တအာတုမေဟိ စ သ္မာဿ နာ ဟောတိ; ဗြဟ္မုနာ, အတ္တနာ, အာတုမနာ. อาเทศ นา เป็น สมา เบื้องหลัง พรหม อัตตา และ อาตุมา; พรหมุนา, อัตตนา, อาตุมานา ဣမေတာနမေနာဏွာဒေသေ ဒုတိယာယံ-. อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะ ในทุติยาวิภัตติ ในการกล่าวซ้ำ ဣမဧတသဒ္ဒါနံ ကထိတာနုကထနဝိသယေ ဒုတိယာယမေနာဒေသော ဟောတိ; ဣမံ ဘိက္ခုံ ဝိနယမဇ္ဈာပယအထော ဧနံ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ, ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိနယမဇ္ဈာပယ အထော ဧနေ ဓမ္မမဇ္ဈာပယ; ဧဝမေ တဿ စ ယောဇနီယံ. อาเทศ เอนะ แห่ง อิมะ และ เอตะศัพท์ ในทุติยาวิภัตติ ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว; จงให้ภิกษุนี้ศึกษาพระวินัย และจงให้ผู้นั้น (เอนัง) ศึกษาพระธรรม, จงให้ภิกษุเหล่านี้ศึกษาพระวินัย และจงให้คนเหล่านั้น (เอเน) ศึกษาพระธรรม; พึงประกอบเอตะศัพท์นั้นอย่างนี้เหมือนกัน ကိဿ ကော သဗ္ဗာသု-. อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง သဗ္ဗာသု ဝိဘတ္တိသုကိဿကော ဟောတိ; ကော, ကေ, ကာ, ကာယော, ကံ, ကာနိ, ကေနေစ္စာဒိ. อาเทศ โก เป็น กิ ในวิภัตติทั้งปวง; โก, เก, กา, กาโย, กัง, กานิ, เกนาทิ เป็นต้น ကိ သသ္မိံသုဝါနိတ္ထိယံ-. อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์ အနိတ္ထိယံ ကိဿ ကိ ဝါ ဟောတိ သသ္မိံသု; ကိဿ, ကဿ, ကိသ္မိံ, ကသ္မိံ; အနိတ္ထိယန္တိ-ကိံ? ကော, ကံ. อาเทศ กิ เป็น กิ บ้าง ใน ส และ สมิง วิภัตติ ในอนิตถีลิงค์; กิสสะ, กัสสะ, กิสมิง, กัสมิง; คำว่า อนิตถิยัง (ในอนิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) โก, กัง ဣမဿိဒံ ဝါ-. อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ บ้าง အံသိသု သဟ တေဟိဣမဿိဒံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; ဣဒံ, ဣမံ; ဣဒံ,ဣမံ. อาเทศ อิทัง เป็น อิมะ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อิทัง, อิมัง; อิทัง, อิมัง အမုဿာဒုံ-. อาเทศ อทุง เป็น อมุ အံသိသု သဟ တေဟိ အမုဿ အဒုံ ဟောတိ ဝါ နပုံသကေ; အဒုံ, အမုံ; အဒုံ, အမုံ. อาเทศ อทุง เป็น อมุ พร้อมด้วยวิภัตติเหล่านั้น ใน อัง และ สิ วิภัตติ บ้าง ในนปุงสกลิงค์; อทุง, อมุง; อทุง, อมุง သုမ္ဘာမ္ဘဿာသ္မာ- อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ ใน สุ วิภัตติ အဟ္မဿ အသ္မာ ဟောတိ ဝါ သုမှိ; ဘတ္တီရသ္မာသု သာ တဝ; ဝါတွေဝ-အမှေသု. อาเทศ อัสมา เป็น อัมหะ บ้าง ใน สุ วิภัตติ; ความภักดีในเราทั้งหลายนั้น เป็นของท่าน; เพราะมีคำว่า วา (บ้าง) จึงมีรูปว่า อัมเหสุ နမှိ တိစတုန္တမိတ္ထိယံ တိဿစတဿာ-. ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์ နမှိ တိစတုန္နံ တိဿဝတဿာ ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ; တိဿန္နံ, ဝတဿန္နံ; ဣတ္ထိယန္တိ-ကိံ? တိဏ္ဏံ, စတုန္နံ. ใน นัง วิภัตติ อาเทศ ติ และ จตุ เป็น ติสสา และ จตัสสา ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสสันนัง, จตัสสันนัง; คำว่า อิตถิยัง (ในอิตถีลิงค์) เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติณณัง, จตุนนัง တိဿောစတဿော ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ-. ဝိဘတ္တိသဟိတာနံ တိဝတုန္နံ ယောမှိ တိဿော စတဿော ဟောန္တိတ္ထိယံ ယထာက္ကမံ; တိဿော,စတဿော อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ติสโส และ จตัสโส ใน โย วิภัตติ ตามลำดับ ในอิตถีลิงค์; ติสโส, จตัสโส တီဏိစတ္တာရိ နပုံသကေ-. อาเทศ ตีณิ และ จัตตาริ ในนปุงสกลิงค์ ယောမှိသဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ ယထာက္ကမံတီဏိ စတ္တာရိ ဟောန္တိ နပုံသကေ; တီဏိ, စတ္တာရိ. อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตีณิ และ จัตตาริ ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในนปุงสกลิงค์; ตีณิ, จัตตาริ ပုမေ တယောစတ္တာရော-. อาเทศ ตโย และ จัตตาโร ในปุงลิงค์ ယောမှိ သဝိဘတ္တီနံ တိစတုန္နံ တယောစတ္တာရော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပုလ္လိင်္ဂေ; တယော, စတ္တာရော. อาเทศ ติ และ จตุ พร้อมด้วยวิภัตติ เป็น ตโย และ จัตตาโร ตามลำดับ ใน โย วิภัตติ ในปุงลิงค์; ตโย, จัตตาโร စတုရောဝါ စတုဿ-. อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์ บ้าง စတုသဒ္ဒဿ သဝိဘတ္တိဿ ယောမ္ဘိ စတုရော ဝါ ဟောတိ ပုလ္လိင်္ဂေ; စတုရော ဇနာ သံဝိဓာယ; ကထံ? စတုရော နိမိတ္တေနာဒ္ဒသာသိန္တိ လိင်္ဂဝိပလ္လာသာ. อาเทศ จตุโร เป็น จตุศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ใน โย วิภัตติ บ้าง ในปุงลิงค์; ชน ๔ คนจัดแจงแล้ว; อย่างไร? (ในคำว่า) จตุโร นิมิตฺเตน อทฺทสาสิ ดังนี้ เป็นการสับเปลี่ยนลิงค์ (ลิงควิปัลลาส) မယမသ္မာမှဿ-. อาเทศ มะยัง และ อัสมา เป็น อัมหะ ယေယာသွမှဿ သဝိဘတ္တိဿအသ္မာကံမမံ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; အသ္မာကံ, အမှာကံ; မမံ, မမ. ในเยและยาสุวิภัตติทั้งหลาย อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอัสมากังและมะมัง ตามลำดับ หรือ; อัสมากัง, อัมหากัง; มะมัง, มะมะ. သိမ္ဘဟံ-. ในสิมหิวิภัตติ เป็นอะหัง- သိမှိ အမှဿ သဝိဘတ္တိဿ အဟံ ဟောတိ; အဟံ. ในสิมหิวิภัตติ อัมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นอะหัง; อะหัง. တုမှဿ တုဝံတွမမှိ စ-. ตุมหะสัพท์ เป็นตุวังและตวัง ในอัมหิวิภัตติด้วย- အမှီ သိမှိ စ တုဟ္မဿ သဝိဘတ္တိဿ တုဝံတွံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တုဝံ, တွံ. ในอัมหิและสิมหิวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตุวังและตวัง ตามลำดับ; ตุวัง, ตวัง. တယာတယီနံ တွံ ဝါ တဿ-. แห่งตะยาและตะยีทั้งหลาย เป็นตวะ หรือ แห่งตุมหะสัพท์นั้น- တုမှဿတယာတယီနံ တကာရဿတွ ဟောတိ ဝါ; တွယာ, တယာ; တွယိ, တယိ. ในตะยาและตะยีวิภัตติทั้งหลาย ตะการะแห่งตุมหะสัพท์ เป็นตวะ หรือ; ตวยา, ตยา; ตวยิ, ตยิ. သ္မာမှိ တွမှာ-. ในสมาวิภัตติ เป็นตวัมหา- သ္မာမှိ တုမှဿ သဝိဘတ္တိဿ တွမှာ ဟောတိ ဝါ; ပတ္တာ နိဿံသယံ [ ] တွမှာ–-ဝါတွေဝ-တွယာ. ในสมาวิภัตติ ตุมหะสัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นตวัมหา หรือ; ปัตตา นิสสังสยัง ตวัมหา (บรรลุแล้วโดยไม่ต้องสงสัยจากท่าน), หรือ (เป็นตวยา) ด้วยอำนาจศัพท์ว่า วา. န္တန္တုနံ န္တော ယောမှိ ပဌမေ-. แห่งนะตุและอันตุปัจจัยทั้งหลาย เป็นนโต ในโยวิภัตติปฐมา- ပဌမေ ယောမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ န္တော ဣစ္စာဒေသော ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆန္တာ; ဂုဏဝန္တော, ဂုဏဝန္တာ. ในโยวิภัตติปฐมา การอาเทศเป็นนโต แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี หรือ; คัจฉันโต, คัจฉันตา; คุณวันโต, คุณวันตา. တံ နမှိ-. เป็นตัง ในนังวิภัตติ- နမှိ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ တံ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆတံ, ဂစ္ဆန္တာနံ; ဂုဏဝတံ, ဂုဏဝန္တာနံ. ในนังวิภัตติ นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นตัง หรือ; คัจฉะตัง, คัจฉันตานัง; คุณวะตัง, คุณวันตานัง. တောတာတိတာ သသ္မာသ္မိံနာသု-. เป็นโต, ตา, ติ, ตา ในสะ, สมา, สมิง และนาวิภัตติทั้งหลาย- သာဒိသုန္တန္တုနံ သဝိဘတ္တိနံ တောတာတိတာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; ဂစ္ဆတော, ဂစ္ဆန္တဿ; ဂုဏဝတော, ဂုဏဝန္တဿ; ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တမှာ; ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တမှာ; ဂစ္ဆတိ, ဂစ္ဆန္တေ;ဂုဏဝတိ, ဂုဏဝန္တေ; ဂစ္ဆတာ, ဂစ္ဆန္တေန; ဂုဏဝတာ, ဂုဏဝန္တေန. ในวิภัตติทั้งหลายมีสะเป็นต้น นะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย เป็นโต, ตา, ติ, ตา ตามลำดับ หรือ; คัจฉะโต, คัจฉันตัสสะ; คุณวะโต, คุณวันตัสสะ; คัจฉะตา, คัจฉันตัมหา; คุณวะตา, คุณวันตัมหา; คัจฉะติ, คัจฉันเต; คุณวะติ, คุณวันเต; คัจฉะตา, คัจฉันเตนะ; คุณวะตา, คุณวันเตนะ. ဋဋာအံ ဂေ-. เป็นฏะ, ฏา, อัง ในเควิภัตติ- ဂေ ပရေ န္တန္တုနံ သဝိဘတ္တီနံ ဋဋာအံ ဣစ္စာဒေသာ ဟောန္တိ; ဘော ဂစ္ဆ, ဘော ဂစ္ဆာ, ဘောက ဂစ္ဆံ; ဘော ဂုဏဝ, ဘော ဂုဏဝါ, ဘော ဂုဏဝံ. เมื่อเควิภัตติอยู่เบื้องหลัง การอาเทศเป็นฏะ, ฏา และอัง แห่งนะตุและอันตุปัจจัยพร้อมด้วยวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมี; โภ คัจฉะ, โภ คัจฉา, โภ คัจฉัง; โภ คุณวะ, โภ คุณะวา, โภ คุณะวัง. ယောမှိ ဒွိန္နံ ဒုဝေဉ္စေ-. ในโยวิภัตติ เป็นทุเว และทเว- ယောမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝေဒွေ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ; ဒုဝေ, ဒွေ. ในโยวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุเวและทเว แต่ละอย่าง; ทุเว, ทเว. ဒုဝိန္နံ နမှိ ဝါ-. เป็นทุวินนัง ในนังวิภัตติ หรือ- နမှိ ဒွိဿ သဝိဘတ္တိဿ ဒုဝိန္နံ ဟောတိ ဝါ; ဒုဝိန္နံ, ဒွိန္နံ. ในนังวิภัตติ ทวิศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นทุวินนัง หรือ; ทุวินนัง, ทวินนัง. ရာဇဿ ရညံ-. แห่งราชศัพท์ เป็นรัญญัง- နမှိ ရာဇသဒ္ဒဿသဝိဘတ္တိဿရညံ ဟောတိ ဝါ; ရညံ, ရဇာနံ ในนังวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญัง หรือ; รัญญัง, ราชานัง. နာသ္မာသု ရညာ-. ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย เป็นรัญญา- နာသ္မာသု ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿရညာ ဟောတိ, ရညာ ကတံ, ရညာနိဿဋံ. ในนาและสมาวิภัตติทั้งหลาย ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญญา; รัญญา กตัง, รัญญา นิสสฏัง. ရညောရညဿရာဇိနော သေ-. เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน ในสะวิภัตติ- သေ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညောရညဿရာဇိနော ဟောန္တီ; ရညော, ရညဿ, ရာဇိနော. ในสะวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญโญ, รัญญัสสะ และราชิโน; รัญโญ, รัญญัสสะ, ราชิโน. သ္မိမှိ ရညေရာဇိနိ-. ในสมิงวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ- သ္မိမှိ ရာဇဿ သဝိဘတ္တိဿ ရညေရာဇိနိ ဟောန္တိ; ရညေ,ရာဇိနိ. ในสมิงวิภัตติ ราชศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ เป็นรัญเญ และราชินิ; รัญเญ, ราชินิ. သမာသေ ဝါ-. ในสมาส หรือ- သမာသဝိသယေ ဧတေ အာဒေသာ ရာဇဿဝါ ဟောန္တိ; ကာသိရညာ, ကာသိရာဇေန; ကာသိရညာ, ကာသိရာဇသ္မာ; ကာသိရညော, ကာသိရာဇဿ; ကာသိရညေ, ကာသိရာဇေ. ในสมาสวิสัย อาเทศเหล่านี้ของราชศัพท์ย่อมมีบ้าง; กาสิรญฺญา, กาสิราเชน; กาสิรญฺญา, กาสิราชสฺมา; กาสิรญฺโญ, กาสิราชสฺส; กาสิรญฺเญ, กาสิราเช. သ္မိမှိ တုမှာမှာနံတယိမယိ-. ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ (ย่อมมี) သ္မိမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယိမယိ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တယိ,မယယိ. ในสมิงวิภัตติ อาเทศเป็น ตยิ และ มยิ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยิ, มยิ. အမှိ တံမံတဝံမမံ-. ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ (ย่อมมี) အမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တံမံတဝံမမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တံ, မံ, တဝံ, မမံ. ในอังวิภัตติ อาเทศเป็น ตํ มํ ตวํ มมํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตํ, มํ, ตวํ, มมํ. နာသ္မာသုတယာမယာ-. ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา (ย่อมมี) နာသ္မာသု တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တယာမယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တယာ ကတံ, မယာ ကတံ; တယာ နိဿဋံ, မယာ နိဿဋံ. ในนาวิภัตติและสมาวิภัตติ อาเทศเป็น ตยา และ มยา แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตยา กตํ, มยา กตํ; ตยา นิสฺสฏํ, มยา นิสฺสฏํ. တဝမမတုယှံမယှံ သေ-. ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ (ย่อมมี) သေတုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တဝမမတုယှံမယှံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တဝ, တုယှံ; မမ,မယှံ. ในเสวิภัตติ อาเทศเป็น ตว มม ตุยฺหํ มยฺหํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีตามลำดับ; ตว, ตุยฺหํ; มม, มยฺหํ. ငံငကံ နမှိ-. ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ (ย่อมมี) နမှိ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ငံငါကံ ဟောန္တိ ပစ္စေကံ; တုမှံ, တုမှာကံ, အမှံ, အမှာကံ–-ယထာသင်္ချမတြ န ဝိဝစ္ဆတေ. ในนามวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, อมฺหํ, อมฺหากํ — ในที่นี้ไม่ประสงค์ตามลำดับ. ဒုတိယေ ယောမှိ ဝါ-. ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ (อาเทศเป็น อํ และ อากํ) ย่อมมีบ้าง တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ပစ္စေကံ ငံငါကံ ဝါ ဟောန္တိ ယောမှိ ဒုတိယေ; တုမှံ’တုမှာကံ, တုမှေ; အမှံ,အမှာကံ,အမှေ. ในโยวิภัตติ ทุติยาวิภัตติ อาเทศเป็น อํ และ อากํ แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ย่อมมีบ้างเฉพาะอย่าง; ตุมฺหํ, ตุมฺหากํ, ตุมฺเห; อมฺหํ, อมฺหากํ, อมฺเห. အပါဒါဒေါ ပဒတေကဝါကျေ-. ไม่ใช่ในเบื้องต้นแห่งบาท (ของคาถา) เบื้องหลังบท และในประโยคเดียวกัน ဣဒမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; ပဇ္ဇတေ’နေနတ္ထောတိ-ပဒံ, သျာဒျန္တံ တျာဒျာန္တဉ္စ; ပဒသမူဟော ဝါကျံ. พึงทราบว่า (บทเหล่านี้) เป็นบทตามไป; บทที่บุคคลย่อมถึงเนื้อความด้วยบทนั้น ชื่อว่า บท, ได้แก่ บทที่มีสิวิภัตติเป็นที่สุด และบทที่มีติวิภัตติเป็นที่สุด; หมู่แห่งบท ชื่อว่า วากยะ (ประโยค). ယောနံဟိသွပဉ္စမျာ ဝေါနော-. ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน (ย่อมมี) အပဉ္စမိယာ ယောနံဟိသွပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧကဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမှသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ ဝေါ နော ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; တိဋ္ဌထ ဝေါ, တိဋ္ဌထ တုမှေ; တိဋ္ဌာမ နော, တိဋ္ဌာမ မယံ; ပဿတိ ဝေါ, ပဿတိ တုမှေ; ပဿတိ နော, ပဿတိအမှေ; ဒီယတေ ဝေါ, ဒီယတေ တုမှံ; ဒီယတေ နော, ในโย นํ หิ และ สุ วิภัตติ เว้นปัญจมีวิภัตติ อาเทศเป็น โว และ โน แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; ติฏฺฐถ โว, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; ติฏฺฐาม โน, ติฏฺฐาม มยํ; ปสฺสติ โว, ปสฺสติ ตุมฺเห; ปสฺสติ โน, ปสฺสติ อมฺเห; ทียเต โว, ทียเต ตุมฺหํ; ทียเต โน, ဒီယတေ အမှံ; ဓနံ ဝေါ, ဓနံ တုမှံ; ဓနံ နော, ဓနံ အမှံ; ကတံ ဝေါ, ကတံ တုမှေဟိ; ကတံ နော, ကတံ အမှေဟိ–-အပဉ္စမျာတိ-ကိံ?နိဿဋံ တုမှေဟိ, နိဿဋံ အမှေဟိ; အပါဒါဒေါတွေဝ ทียเต อมฺหํ; ธนํ โว, ธนํ ตุมฺหํ; ธนํ โน, ธนํ อมฺหํ; กตํ โว, กตํ ตุมฺเหหิ; กตํ โน, กตํ อมฺเหหิ — บทว่า อปญฺจมิยา เพื่อประโยชน์อะไร? นิสฺสฏํ ตุมฺเหหิ, นิสฺสฏํ อมฺเหหิ; บทว่า อปาทาโท นั่นเทียว ‘‘ဗလဉ္စ ဘိက္ခူနမနုပ္ပဒိန္နံ,တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ’’; และกำลังอันท่านทั้งหลายถวายแล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย, บุญอันพวกท่านสั่งสมไว้ไม่น้อย ပဒတောတွေဝ- တုမှေ တိဋ္ဌထ; ဧကဝါကျေတွေဝ- ဒေဝဒတ္တော တိဋ္ဌတိ ဂါမေ, တုမှေ တိဋ္ဌထနဂရေ; သဝိဘတ္တီနံတွေဝ- အရဟတိ ဓမ္မော တုမှာဒိနံ; အရဟတိ ဓမ္မော အမှာဒိသာနံ. บทว่า ปทโต นั่นเทียว — ตุมฺเห ติฏฺฐถ; บทว่า เอกวากฺเย นั่นเทียว — เทวทตฺโต ติฏฺฐติ คาเม, ตุมฺเห ติฏฺฐถ นคเร; บทว่า สวิภตฺตีนํ นั่นเทียว — อรหติ ธมฺโม ตุมฺหาทีนํ; อรหติ ธมฺโม อมฺหาทีนํ. တေမေ နာသေ-. ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม (ย่อมมี) နာမှိ သေ စ အပါဒါဒေါ ဝတ္တမာနာနံ ပဒသ္မာ ပရေသံ ဧက ဝါကျေ ဌိတာနံ တုမှအမ္ဘသဒ္ဒါနံ သဝိဘတ္တီနံ တေမေ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကတံ တေ, ကတံ တယာ; ကတံမေ, ကတံ မယာ; ဒီယတေ တေ, ဒီယတေ တဝ; ဒီယတေ မေ, ဒီယယတေ မမ; ဓနံ တေ, ဓနံမေ, ဓနံ မမ. ในนา และ เส วิภัตติ อาเทศเป็น เต และ เม แห่งตุมหะและอัมหะศัพท์พร้อมด้วยวิภัตติ ที่ตั้งอยู่ในประโยคเดียวกัน เบื้องหลังบท และไม่ตั้งอยู่ในเบื้องต้นแห่งบาท ย่อมมีบ้างตามลำดับ; กตํ เต, กตํ ตยา; กตํ เม, กตํ มยา; ทียเต เต, ทียเต ตว; ทียเต เม, ทียเต มม; ธนํ เต, ธนํ เม, ธนํ มม. အနွာဒေသေ-. ในการกล่าวซ้ำ (อาเทศเหล่านั้นย่อมมีเป็นนิตย์) ကထိတာနုကထနဝိသယေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ နိစ္စံ ဘဝန္တိ ပုနဗ္ဗိဓာနာ; ဂါမော တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော, အထော ဇနပဒေါ ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော. ในวิสัยแห่งการกล่าวซ้ำสิ่งที่กล่าวแล้ว อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมมีเป็นนิตย์ เพราะเป็นการบัญญัติซ้ำ; คาโม ตุมฺหํ ปริคฺคโห, อโถ ชนปโท โว ปริคฺคโห. သပုဗ္ဗာ ပဌမန္တာ ဝါ-. เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมมีบ้าง ဝိဇ္ဇမာနပုဗ္ဗသ္မာ ပဌမန္တာ ပရေသံ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာ ဒေသာ ဝါ ဟောန္တိ အနွာဒေသေ’ပိ; ဂါမေ ပဋော တုမှာကံ, အထော နဂရေ ကမ္ဗလော ဝေါ; အထော နဂရေ ကမ္ဗလော တုမှာကံ; သပုဗ္ဗာတိ-ကိံ? ပဋော တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဝေါ; ပဌ မန္တာတိ-ကိံ-ပဋော နဂရေ တုမှာကံ, အထော ကမ္ဗလော ဂါမေ ဝေါ. อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ เบื้องหลังบทที่มีอยู่ก่อนและมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีบ้าง แม้ในการกล่าวซ้ำ; คาเม ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ นคเร กมฺพโล โว; อโถ นคเร กมฺพโล ตุมฺหากํ; บทว่า สปุพฺพา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล โว; บทว่า ปฐมนฺตา เพื่อประโยชน์อะไร? ปโฏ นคเร ตุมฺหากํ, อโถ กมฺพโล คาเม โว. န ဝဝါဟာဟေဝယောဂေ-. ในโยคะแห่ง จ ว วา ห และ เอว อักษร (อาเทศเหล่านั้น) ย่อมไม่มี စာဒီဟိ ယောဂေ တုမှအမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ န ဟောန္တိ; ဂါမော တဝ စ ပရိဂ္ဂဟော, မမ စ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော, မမ ဝါ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝဟ ပရိဂ္ဂဟော, မမဟ ပရိဂ္ဂဟော; ဂါမော တဝါဟ ပရိဂ္ဂဟော, မမာဟ ပရိဂ္ဂ ဟော; ဂါမာ တဝေဝ ပရိဂ္ဂဟော, မမေဝ ပရိဂ္ဂဟော; ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ဥဒါဟရရိတဗ္ဗံ–-ယောဂေတိ ကိံ? ဂါမောစ တေ ပရိဂ္ဂဟော, နဂရဉ္စ မေ ပရိဂ္ဂဟော. ในโยคะแห่ง จ อักษรเป็นต้น อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตว จ ปริคฺคโห, มม จ ปริคฺคโห; คาโม ตว วา ปริคฺคโห, มม วา ปริคฺคโห; คาโม ตวห ปริคฺคโห, มมห ปริคฺคโห; คาโม ตวาห ปริคฺคโห, มมาห ปริคฺคโห; คาโม ตเวว ปริคฺคโห, มเมว ปริคฺคโห; พึงแสดงอุทาหรณ์ในที่ทั้งปวงอย่างนี้; บทว่า โยเค เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม จ เต ปริคฺคโห, นครญฺจ เม ปริคฺคโห. ဒဿနတ္ထေနာလောစနေ-. ในอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก (อาเทศเหล่านั้นย่อมไม่มี) ဒဿနတ္ထေသု အာလောစနဝဇ္ဇိတေသု ပယုဇ္ဇမာနေသု တုမှ အမှသဒ္ဒါနမာဒေသာ န ဟောန္တိ; ဂါမော တုမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော, ဂါမော အမှေ ဥဒ္ဒိဿာဂတော–-အနာလောစနေတိ-ကိံ? ဂါမော ဝေါ အာလောဝေတိ, ဂါမော နော အာလောစေတိ. เมื่อใช้ธาตุที่มีอรรถว่าเห็น เว้นจากการบอก อาเทศแห่งตุมหะและอัมหะศัพท์ย่อมไม่มี; คาโม ตุมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต, คาโม อมฺเห อุทฺทิสฺสาคโต; บทว่า อนาโลจเน เพื่อประโยชน์อะไร? คาโม โว อาโลเจติ, คาโม โน อาโลเจติ. အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမသန္တံဝ-. อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี အာမန္တဏံ ပုဗ္ဗမဝိဇ္ဇမာနံ ဝိယ ဟောတိ တုမှအမှသဒ္ဒါန မာဒေသဝိသယေ; ဒေဝဒတ္တ တဝ ပရိဂ္ဂဟော–-အာမန္တဏန္တိကိံ? ကမ္ဗလော တေ ပရိဂ္ဂဟော; ပုဗ္ဗန္တိ-ကိံ?’မယေတံ သဗ္ဗ မက္ခာတံ တုမှာကံ ဒွိဇပုင်္ဂဝါ’ ပရဿ ဟိ [ ] အဝိဇ္ဇမာနန္တာ အပါဒါဒေါတိ-ပဋိသေဓောန သိယာ? ဣဝါတိ-ကိံ? သဝနံ[ ] ယထာ သိယာ. อามันตนบทที่อยู่ข้างหน้า เป็นเสมือนไม่มี ในวิสัยแห่งอาเทศของตุมหศัพท์และอมหศัพท์; (ตัวอย่าง) เทวทัตตะ! (บ้าน) เป็นของท่าน – ทำไมจึงกล่าวว่า อามันตนบท? (เพื่อป้องกัน) ผ้าห่มเป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า บทหน้า? 'ดูก่อนพราหมณ์ผู้ประเสริฐทั้งหลาย สิ่งนี้ทั้งหมดอันเราบอกแก่พวกท่านแล้ว' เพราะว่า เมื่อบทหลังไม่มีอยู่ การห้ามว่า 'ไม่ใช่บทตั้งต้นแห่งบาท' (อปาทาทิ) ก็จะไม่พึงมีมิใช่หรือ? ทำไมจึงกล่าวว่า 'เหมือน'? เพื่อให้มีการได้ยิน (รูปศัพท์เดิม) อยู่ န သာမညဝစနမေကတ္ထေ-. อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ในอรรถเดียวกัน ไม่ (เป็นเสมือนไม่มี) သမာနာဓိကရဏေ ပရတော သာမညဝစနမာမန္တဏမသန္တံ ဝိယ န ဟောတိ; မာဏဝက ဇဋိလက တေပရိဂ္ဂဟော–-ပရဿာ ဝိဇ္ဇမာနတ္တေ’ပိ ပုဗ္ဗရူပမုပါဒါယာဒေသော ဟောတိ; သာမည ဝစနန္တိ-ကိံ? ဒေဝဒတ္တ မာဏဝက တဝ ပရိဂ္ဂဟော; ဧကတ္ထေတိကိံ? ဒေဝဒတ္တ ယညဒတ္တ တုမှံ ပရိဂ္ဂဟော. เมื่อมีบทสมานาธิกรณะอยู่ข้างหลัง อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มี; (ตัวอย่าง) มาณพ! ผู้มีชฎา! (บ้าน) เป็นของท่าน – แม้เมื่อบทหลังมีอยู่ (คือไม่ถูกมองว่าไม่มี) อาเทศย่อมมีได้โดยอาศัยรูปบทหน้า; ทำไมจึงกล่าวว่า สามัญญวจะนะ? เทวทัตตะ! มาณพ! (บ้าน) เป็นของท่าน; ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถเดียวกัน? เทวทัตตะ! ยัญญทัตตะ! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน ဗဟုသု ဝါ-. ในพหุวจนะ บ้าง ဗဟုသု ဝတ္တမာနမာမန္တဏံ သာမညဝစနမေကတ္ထေ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝိယ ဝါ န ဟောတိ; ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော တုမှာကံ ပရိဂ္ဂဟော; ဗြာဟ္မဏာ ဂုဏဝန္တော ဝေါ ပရိဂ္ဂဟော. อามันตนบทที่เป็นสามัญญวจะนะ ซึ่งเป็นไปในพหุวจนะ ในอรรถเดียวกัน ย่อมไม่เป็นเสมือนไม่มีบ้าง; (ตัวอย่าง) ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน; ดูก่อนพราหมณ์ผู้มีคุณทั้งหลาย! (บ้าน) เป็นของพวกท่าน ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ သျာဒိကဏ္ဍော ဒုတိယော. จบสยาทิกัณฑ์ที่ ๒ ในวุตติแห่งไวยากรณ์โมคคัลลานะ เพียงเท่านี้ သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထံ-. บทที่มีสยาทิวิภัตติ กับบทที่มีสยาทิวิภัตติ เป็นเอกัตถะ သျာဒျန္တံ သျာဒျာန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတီတိ-ဣဒမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; သော စ ဘိန္နတ္ထာနမေကတ္ထိဘာဝေါ သမာသောတိ ဝုစ္စတေ. พึงทราบว่า บทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด นี้เป็นบทตามไป (อธิการ); และความเป็นเอกัตถะแห่งบททั้งหลายที่มีอรรถต่างกันนั้น เรียกว่า สมาส အသံချံ ဝိဘတ္တိသမ္ပတ္တိသမီပသာကလျာဘာဝယထာ ပစ္ဆာယုဂပဒတ္ထေ-. อสังขยะ ในอรรถว่า วิภัตติ, สัมปัตติ, สมีปะ, สากัลยะ, อภาวะ, ยถา, ปัจฉา และยุคปทะ အသံချံ သျျာဒျန္တံ ဝိဘတျာဒီနမတ္ထေ ဝတ္တမာနံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဘဝတိ; တတ္ထ ဝိဘတျတ္ထေ တာဝ-ဣတ္ထိသု ကထာ ပဝတ္တာ အဓိတ္ထိ–-သမ္ပတ္တိ ဒွိဓာ အတ္တသမ္ပတ္တိ သမိဒ္ဓိ စသမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ, လိစ္ဆဝီနံ; သမိဒ္ဓိ ဘိက္ခာနံ သုဘိက္ခံ. သမီပေ-ကုမ္ဘဿ သမီပမုပကုမ္ဘံ–-သာကလျေ-သတိဏမဇ္ဈော ဟရတိ; သာဂ္ဂျဓီတေ–-အဘာဝေါ သမ္ဗန္ဓိဘေဒါ ဗဟုဝိဓော; တတြ ဣဒ္ဓါဘာဝေ-ဝိဂတာ ဣဒ္ဓိ သဒ္ဒိကာနံ ဒုဿဒ္ဒိကံ; အတ္ထာဘာဝေ-အဘာဝေါ မက္ခိကာနံ နိမ္မက္ခိကံ; အတိက္ကမာဘာဝေ-အတိဂတာနိ တိဏာနိ နိတ္တိဏံ; သမ္ပတာဘာဝေ-အတိဂတံ လဟုပါပုရဏံ အတိ လဟုပါပုရဏံ; လဟုပါပုရဏဿ နာယမုပဘောဂကာလောတိ အတ္ထော. ယယထာတ္ထော’နေကဝိဓော; တတြ ယောဂ္ဂတာယံ-အနုရူပံ သုရူပေါ ဝဟတိ; ဝိစ္ဆာယံ -အနွဒ္ဓမာသံ; အတ္ထာနတိဝတ္တိယံ- ယထာသတ္တိ; သဒိသတ္တေ- သဒိသော ကိခိယာ[ ] သကိခိ; အာနုပုဗ္ဗိယံ- အနုဇေဋ္ဌံ; ပစ္ဆာတ္ထေ [ -]အနုရထံ; ယုဂပဒတ္ထေ-သစက္ကံ နိဓိ. บทที่เป็นอสังขยะอันมีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด เมื่อเป็นไปในอรรถมีวิภัตติเป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; ในอรรถวิภัตติก่อน: เรื่องราวเป็นไปในหญิงทั้งหลาย (อธิอิตถิ); สัมปัตติมี ๒ อย่าง คือ อัตตสัมปัตติ และสมิทธิ – พรหมผู้ถึงพร้อม (สพรหม), (ความมั่งคั่ง) ของพวกกษัตริย์ลิจฉวี; ความสมบูรณ์แห่งภิกษา (สุภิกขัง); ในอรรถใกล้: ใกล้หม้อ (อุปกุมภัง); ในอรรถสากัลยะ: ย่อมนำไปพร้อมทั้งหญ้า (สติณัง); ย่อมเรียนพร้อมทั้งไฟ (สัคคิ); อภาวะมีหลายอย่างตามความต่างแห่งความเกี่ยวข้อง; ในความไม่มีฤทธิ์: ฤทธิ์ไปปราศแล้วจากผู้มีศรัทธา (ทุสสัททิกัง); ในความไม่มีเนื้อความ: ความไม่มีแห่งแมลงวัน (นิมมักขิกัง); ในความไม่มีการล่วงเลย: หญ้าทั้งหลายล่วงเลยไปแล้ว (นิตติณัง); ในความไม่มีความเหมาะสม: ผ้าห่มเบาล่วงเลยไปแล้ว (อติลหุปาปุรณัง); อธิบายว่า ไม่ใช่กาลแห่งการใช้สอยผ้าห่มเบา; อรรถแห่งยถา มีหลายอย่าง; ในความเหมาะสม: ผู้มีรูปงามย่อมนำไปตามความเหมาะสม (อนุรูปัง); ในความซ้ำ: ทุกๆ กึ่งเดือน (อันวัฑฒมาสัง); ในความไม่ล่วงเลยอรรถ: ตามกำลัง (ยถาสัตติ); ในความเหมือน: เหมือนกับนกกิกิ (สกิกิ); ในลำดับ: ตามลำดับพี่ชาย (อนุเชฏฐัง); ในอรรถข้างหลัง: ตามหลังรถ (อนุรถัง); ในอรรถพร้อมกัน: ขุมทรัพย์พร้อมด้วยกงล้อ (สจักกัง) ယထာ န တုလျေ-. ยถา (ศัพท์) ไม่ (เป็นเอกัตถะ) ในอรรถว่าเหมือน ယထာသဒ္ဒေါတုလျတ္ထေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော န ဘဝတိ; ယထာ ဒေဝဒတ္တော တထာ ယညဒတ္တော. ยถาศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าเหมือน ย่อมไม่เป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; (ตัวอย่าง) ยถา เทวทัตโต ตถา ยัญญทัตโต (เทวทัตเป็นอย่างไร ยัญญทัตก็เป็นอย่างนั้น) ယာဝါဝဓာရဏေ-. ยาวะ (ศัพท์) ในอรรถว่ากำหนด ယာဝသဒ္ဒေါ’ဝဓာရဏေ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော ဘဝတိ; အဝဓာရဏမေတ္တကတာ ပရိစ္ဆေဒေါ; ယာဝါမတ္တံ ဗြာဟ္မဏေ အာမန္တယ; ယာဝဇီဝံ–-အဝဓာရဏေတိ-ကိံ, ယာဝ ဒိန္နံတာဝ ဘုတ္တံ နာဝဓာရယာမိ ကိတ္တကံ မယာ ဘုတ္တန္တိ. ยาวศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่ากำหนด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด; การกำหนด คือการจำกัดว่ามีประมาณเท่านี้; (ตัวอย่าง) ยาวามัตตัง พราหมเณ อามันตยะ (จงเรียกพราหมณ์มาเท่าที่มีจำนวน), ยาวะชีวัง (ตลอดชีวิต); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถกำหนด? (เพื่อป้องกัน) ยาวะ ทินนัง ตาวะ ภุตตัง (ให้เท่าไร ก็กินเท่านั้น); (อธิบาย) ข้าพเจ้าไม่ได้กำหนดว่า ข้าพเจ้ากินไปเท่าไร ပယျပါဗဟိတိရောပုရေပစ္ဆာဝါ ပဉ္စမျာ-. ปริ, อป, อา, พหิ, ติโร, ปุเร และปัจฉา (เป็นเอกัตถะ) กับบทปัญจมีวิภัตติ บ้าง ပရိအာဒယော ဝဉ္စမျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ ဝါ; ပရိ ပဗ္ဗတံ ဝဿိ ဒေဝေါ, ပရိပဗ္ဗတာ; အပပဗ္ဗတံ ဝဿိ ဒေဝေါ, အပ ပဗ္ဗတာ; အာပါဋလိပုတ္တံ ဝဿိဒေဝေါ, အာပါဋလိပုတ္တာ; ဗဟိဂါမံ, ဗဟိဂါမာ; တိရောပဗ္ဗတံ, တိရောပဗ္ဗတာ; ပုရေဘတ္တံ, ပုရေဘတ္တာ; ပစ္ဆာဘတ္တံ, ပစ္ဆာဘတ္တာ–-ဝေတာဓိကာရော บทมี ปริ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีปัญจมีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) ปริปัพพะตัง วัสสิ เทโว, ปริ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อะปะปัพพะตัง วัสสิ เทโว, อะปะ ปัพพะตา (ฝนตกเว้นภูเขา); อาปาฏะลิปุตตัง วัสสิ เทโว, อา ปาฏะลิปุตตา (ฝนตกตลอดถึงเมืองปาฏลีบุตร); พะหิคามัง, พะหิคามะ (ภายนอกบ้าน); ติโรปัพพะตัง, ติโรปัพพะตา (ลับภูเขา); ปุเรภัตตัง, ปุเรภัตตา (ก่อนภัต); ปัจฉาภัตตัง, ปัจฉาภัตตา (หลังภัต); นี้เป็นอธิการของ วา ศัพท์ သမီပါယာမေသွနု-. อนุ (ศัพท์) ในอรรถว่าใกล้และยาว အနုသဒ္ဒေါ သာမီပျေ အာယာမေ စ ဝတ္တမာနော သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထော ဟောတီ ဝါ; အနုဝနမသနိ ဂတာ; အနုဂင်္ဂံ ဗာရာဏသီ–-သမီပါယာမေသွိတိ-ကိံ, ရုက္ခမနုဝိဇ္ဇောတတေ ဝိဇ္ဇု. อนุศัพท์ เมื่อเป็นไปในอรรถว่าใกล้และยาว ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; (ตัวอย่าง) อนุวะนัง อะสะนิ คะตา (สายฟ้าไปตามป่า), อนุคงคัง พาราณะสี (เมืองพาราณสีอยู่ใกล้แม่น้ำคงคา); ทำไมจึงกล่าวว่า ในอรรถใกล้และยาว? (เพื่อป้องกัน) รุกขัง อนุวิชโชตะเต วิชชุ (สายฟ้าแลบไปที่ต้นไม้) တိဋ္ဌဂွာဒိနိ-. ในบทที่มี ติฏฐคุ เป็นต้น တိဋ္ဌဂုပ္ပဘုတီနိ, ဧကတ္ထိဘာဝဝိသယေ နိပါတီယန္တေ;’တိဋ္ဌန္တီ ဂါဝေါ ယသ္မိံ ကာလေ’တိဋ္ဌဂု, ကာလော; ဝဟဂ္ဂု, ကာလော; အာယတိဂဝံ, ခလေယဝံ, လူနယဝံ, လူယမာနယဝမိစ္စာဒိ–-ဝျန္တော’ပေတ္ထ; ကေသာကေသိ; ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ–-တထာ ဝေလာပ္ပဘာဝနတ္ထော’ပိ; ပါတော နဟာနံ ပါတနဟာနံ; သာယံ နဟာနံ သာယနဟာနံ; ပါတကာလံ, သာယကာလံ; ပါတမေဃံ, သာယမေဃံ; ပါတမဂ္ဂံ, သာယမဂ္ဂံ. บทมี ติฏฐคุ เป็นต้น ย่อมสำเร็จรูปในวิสัยแห่งความเป็นเอกัตถะ; (ตัวอย่าง) กาลใดที่โคทั้งหลายยืนอยู่ กาลนั้นชื่อว่า ติฏฐคุ (เวลา); วหคุ (เวลา); อายะติควัม (เวลาโคมา), ขะเลยะวัง (ข้าวเปลือกในลาน), ลูนะยะวัง (ข้าวเปลือกที่เกี่ยวแล้ว), ลูยะมานะยะวัง (ข้าวเปลือกที่กำลังเกี่ยว) เป็นต้น; ในที่นี้มีบทที่มี วิ-อุปสรรค เป็นที่สุดด้วย เช่น เคสาเคสิ (จิกผมกัน), ทัณฑาทัณฑิ (ตีกันด้วยไม้); และในอรรถว่าเวลาเป็นต้นด้วย เช่น ปาตะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเช้า), สายะนะหานัง (การอาบน้ำในเวลาเย็น), ปาตะกาลัง (เวลาเช้า), สายะกาลัง (เวลาเย็น), ปาตะเมฆัง (เมฆในเวลาเช้า), สายะเมฆัง (เมฆในเวลาเย็น), ปาตะมัคคัง (ทางในเวลาเช้า), สายะมัคคัง (ทางในเวลาเย็น) ဩရေပရိပဋိပါရေမဇ္ဈေဟေဌုဒ္ဓါဓောန္တော ဝါ ဆဋ္ဌီယာ-. โอระ, ปริ, ปฏิ, ปาเร, มัชเฌ, เหฏฐา, อุทธะ, อโธ และอันโต (เป็นเอกัตถะ) กับบทฉัฏฐีวิภัตติ บ้าง ဩရာဒယော သဒ္ဒါ ဆဋ္ဌိယန္တေန သဟေကတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ; ဧကာရန္တတ္တံ နိပါတနတော–-ဩရေဂင်္ဂံ; ဥပရိသိခရံ; ပဋိ သောတံ; ပါရေယမုနံ; မဇ္ဈေဂင်္ဂံ; ဟေဋ္ဌာပါသာဒံ; ဥဒ္ဓဂင်္ဂံ; အဓောဂင်္ဂံ; အန္တောပါသာဒံ–-ပုန ဝါဝိဓာနာ ဂင်္ဂါဩရမိစ္စာ ဒိပိ ဟောတိ. ศัพท์มี โอระ เป็นต้น ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุดบ้าง; ความเป็นบทมีสระ เอ เป็นที่สุด สำเร็จได้ด้วยการนิปาตะ; (ตัวอย่าง) โอเรคงคัง (ฝั่งนี้แห่งแม่น้ำคงคา), อุปะริสิขะรัง (บนยอดเขา), ปะฏิโสตัง (ทวนกระแส), ปาเรยะมุนัง (ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำยมุนา), มัชเฌคงคัง (ท่ามกลางแม่น้ำคงคา), เหฏฐาปาสาทัง (ใต้ปราสาท), อุทธะคงคัง (เหนือแม่น้ำคงคา), อโธคงคัง (ใต้แม่น้ำคงคา), อันโตปาสาทัง (ภายในปราสาท); เพราะการกำหนดคำว่า วา อีกครั้งหนึ่ง จึงมีการเรียงบทเป็น คงคาโอระ เป็นต้นด้วย တံ နပုံသကံ-. สมาสนั้น เป็นนปุงสกลิงค์ ယဒေတမတက္ကန္တမေကတ္ထံ တံ နပုံသကလိင်္ဂံ ဝေဒိတဗ္ဗံ; တထာ ဝေဝေါဒါဟဋံ; ဝါ ကွစိ ဗဟုလာဓိကာရာ–-ယထာပရိသံ, ယထာ ပရိသာယ; သကာယ သကာယ ပရိသာယာတိ အတ္ထော. ความเป็นเอกัตถะที่กล่าวมาแล้วนั้น พึงทราบว่าเป็นนปุงสกลิงค์; พึงทราบตามที่ยกตัวอย่างมาแล้วนั่นแล; หรือในบางแห่ง (ไม่เป็นนปุงสกลิงค์) เพราะอำนาจแห่งบทตามไปว่า พหุลัง; (ตัวอย่าง) ยถาปะริสัง, ยถา ปะริสายะ (ตามบริษัท); อธิบายว่า ในบริษัทของตนๆ အမာဒိ-. บทที่มี อัง วิภัตติ เป็นต้น အမာဒိသျာဒျန္တံ သျာဒျာန္တေန သဟ ဗဟုလမေကတ္ထံ ဟောတိ;’ဂါမံ ဂတော’ ဂါမဂတော;’မုဟုတ္တံ သုခံ’ မုဟုတ္တသုခံ. ဝုတ္တိယေ ဝေါပပဒသမာသေ-ကုမ္ဘကာရော; သပါကော; တန္တဝါယော; စရာ ဟရော–-န္တမာနက္တဝန္တုဟိ ဝါကျမေဝ; ဓမ္မံ သုဏန္တော; ဓမ္မံ သုဏမာနော; ဩဒနံ ဘုတ္တဝါ.’ บทที่มีสยาทิวิภัตติมี อัง เป็นต้น เป็นที่สุด ย่อมเป็นเอกัตถะร่วมกับบทที่มีสยาทิวิภัตติเป็นที่สุด โดยมาก; (ตัวอย่าง) คามัง คะโต เป็น คามะคะโต (ไปสู่บ้าน), มุหุตตัง สุขัง เป็น มุหุตตะสุขัง (สุขชั่วครู่); ในวุตติ หรือในอุปปทสมาส เช่น กุมภะกาโร (ช่างหม้อ), สะปาโก (คนหุงสุนัข), ตันตะวาโย (ช่างทอ), จะราหะโร (คนนำข่าวไป); ส่วนบทที่ประกอบกับ อันตะ, มานะ และ ตวันตุ ปัจจัย ย่อมเป็นรูปประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) ธัมมัง สุณันโต (ฟังธรรมอยู่), ธัมมัง สุณะมาโน (ฟังธรรมอยู่), โอทะนัง ภุตตะวา (กินข้าวแล้ว) ရညာ ဟတော’ ရာဇဟတော;’အသိနာ ဆိန္နော’ အသိစ္ဆိန္နော; ပိတုသဒိသော; ပိတုသမော; သုခသဟဂတံ;’ဒဓိနာ ဥပသိတ္တံ ဘောဇနံ’ဒဓိဘောဇနံ;’ဂုဠေန မိဿော ဩဒနော’ ဂုဠောဒနော. ဝုတ္တိ ပဒေနေဝေါပသိတ္တာဒိကြိယာယာချာပနတော နတ္ထာယုတ္တတ္ထတာ. รัญญา หะโต เป็น ราชะหะโต (อันพระราชาฆ่าแล้ว), อะสินา ฉินโน เป็น อะสิฉินโน (อันดาบตัดแล้ว), ปิตุสะทิโส (เหมือนด้วยบิดา), ปิตุสะโม (เสมอด้วยบิดา), สุขะสะหะคะตัง (ไปพร้อมด้วยสุข); ทะธินา อุปะสิตตัง โภชะนัง เป็น ทธิโภชะนัง (โภชนะที่ระคนด้วยนมส้ม), คุเฬนะ มิสโส โอทะโน เป็น คุโฬทะโน (ข้าวสุกที่ระคนด้วยน้ำอ้อย); เพราะมีการแสดงกิริยามีการระคนเป็นต้น ด้วยบทในวุตตินั่นเอง จึงไม่มีความบกพร่องแห่งอรรถ ကွဝိ ဝုတ္တိယေဝ; ဥရဂေါ ပါဒပေါ–-ကွဝိ ဝါကျမေဝ; ဖရသုနာ ဆိန္နဝါ; ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ.’ บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “อุรโค” (งู), “ปาทโป” (ต้นไม้) –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “ผรสุน ฉินนวา” (ฟันด้วยขวานแล้ว), “ทัสสเนน ปหาตัพพา” (พึงละด้วยการเห็น). ဗုဒ္ဓဿဒေယျံ’ ဗုဒ္ဓဒေယျံ;’ယူပါယ ဒါရု’ ယူပဒါရု;’ရဇနာယ ဒေါဏိ’ ရဇနဒေါဏိ; ဣဓ န ဟောတိ-သံဃဿ ဒါတဗ္ဗံ–-ကထံ, ဧတဒတ္ထော ဧတဒတ္ထန္တိ-အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတိ.’ “พุทธัสส เทยยัง” คือ “พุทธเทยยัง”; “ยูปายะ ทารุ” คือ “ยูปทารุ”; “รชนาย โทณิ” คือ “รชนโทณิ”; ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “สังฆัสส ทาตัพพัง” –- อย่างไร? “เอตทัตโถ” “เอตทัตถัง” จะเป็นในความหมายของบทอื่น. သဝရေဟိ ဘယံ’ သဝရဘယံ; ဂါမနိဂ္ဂတော, မေထုနာပေတော. ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ; ကမ္မဇံ, စိတ္တဇံ–-ဣဓ န ဟောတိ-ရုက္ခာ ပတိတော.’ “สวเรหิ ภยัง” คือ “สวรภยัง”; “คามนิคคโต”, “เมถุนัปเปโต”. บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัมมชัง”, “จิตตชัง” –- ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “รุกขา ปติโต”. ရညော ပုရိသော’ ရာဇပုရိသော–-ဗဟုလာဓိကာရာ န္တမာန နိဒ္ဓါရိယပူရဏဘာဝတိတ္တတ္ထေဟိ န ဟောတိ; မမာနုကုဗ္ဗံ; မမာနု ကုရုမာနော; ဂုန္နံ ကဏှာ သမ္ပန္နခီရတမာ; သိဿာနံ ပဉ္စမော; ပဋဿ သုက္ကတာ–-ကွစိ ဟောတေဝ; ဝတ္တမာနသာမီပျံ–-ကထံ ဗြာဟ္မဏဿ သုက္ကာ ဒန္တာတိ-သာပေက္ခတာယ န ဟောတိ–-ဣဓ ပနဟောတေဝ စန္ဒနဂန္ဓော; နဒီဃောသော; ကညာရူပံ; ကာယသမ္ဖဿော?ဖလရသောတိ [ –-]ဖလာနံတိတ္တော; ဖလာနမာသိတော[ ] ဖလာနံ သုဟိတော; ဗြာဟ္မဏဿ္ौစ္စံ ဂေဟန္တိ; သာပေက္ခ တာယ န ဟောတိ–-ရညောပါဋလိပုတ္တကဿဓနန္တိ–-ဓန သမ္ဗန္ဓေ ဆဋ္ဌီတိ ပါဋလိပုတ္တက္ैနသမ္ဗန္ဓာဘာဝါ နဟေဿတိ; ရညော’ဂေါဝ အဿော စ ပုရိသော စာ’တိ ဘီန္နတ္ထတာယံ [ ] ဝါကျ မေဝ–-’ရညော ဂဝါဿပုရိသာ ရာဇဂဝါဿပုရိသာတိ ဝုတ္တိ ဟောတေဝေကတ္ထိဘာဝေ.’ဒါနေသောဏ္ဍော’ ဒါနသောဏ္ဍော; ဓမ္မရတော; ဒါနဘိရတော–-ကွစိဝုတ္တိယေဝ; ကုစ္ဆိသယော; ထလဋ္ဌော; ပင်္ကဇံ; သရောရုဟံ ဣဓ န ဟောတိ ဘောဇနေ မတ္တညုတာ; ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရတာ; အာသနေ နိသိန္နော အာသနေ နိသီဒိတဗ္ဗံ. “รัญโญ ปุริโส” คือ “ราชปุริโส” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ จึงไม่เป็น (วุตติ) กับบทที่ลง อันตะ, มานะ, นิทธาริยะ, ปูรณะ, ภาวะ และติตตัตถะ; (ตัวอย่าง) “มมานุกุพพัง”; “มมานุกุรุมาโน”; “คุนนัง กัณหา สัมปันนขีรตมา”; “สิสสานัง ปัญจโม”; “ปฏัสส สุกกตา” –- บางครั้งก็เป็น; (ตัวอย่าง) “วัตตมานสามีปยัง” –- อย่างไร? “พราหมณัสส สุกกา ทันตา” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- แต่ในที่นี้เป็นแน่นอน เช่น “จันทนคันโธ”; “นทีโฆโส”; “กัญญารูปัง”; “กายสัมผัสโส”? “ผลรโส” คือ “ผลานัง ติตโต”; “ผลานัง อาสิโต”; “ผลานัง สุหิโต”; “พราหมณัสส อุจจัง เคหัง” ไม่เป็น (วุตติ) เพราะมีความเกี่ยวข้องกับบทอื่น –- “รัญโญ ปาฏลิปุตตกัสส ธนัง” –- ฉัฏฐีวิภัตติมีความสัมพันธ์กับบทว่า ธนะ แต่เพราะไม่มีความสัมพันธ์กับบทว่า ปาฏลิปุตตกะ จึงไม่เป็น (วุตติ); “รัญโญ โค จ อัสโส จ ปุริโส จ” เป็นประโยคเท่านั้น เพราะมีความหมายต่างกัน –- “รัญโญ ควัสสปุริสา” คือ “ราชควัสสปุริสา” ย่อมเป็นวุตติในเพราะความเป็นบทเดียวกัน. “ทาเนโสณโฑ” คือ “ทาเนโสณโฑ”; “ธัมมรโต”; “ทานาภิรโต” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิสโย”; “ถลัฏโฐ”; “ปังกชัง”; “สโรหุหัง” ในที่นี้ไม่เป็น (วุตติ) เช่น “โภชเน มัตตัญญุตา”; “อินทริเยสุ คุตตทวารตา”; “อาสเน นิสินโน”, “อาสเน นิสีทิตัพพัง”. ဝိသေသနမေကတ္ထေန-. วิเสสนะเป็นบทเดียวกัน. ဝိသေသနံ သျာဒျန္တံ ဝိသေဿေန သျာဒျာန္တေန သမာနာဓိကရဏေနသဟေကတ္ထံ ဟောတိ;’နီလဉ္စ တံ ဥပ္ပလဉ္စေ’တိ နိလုပ္ပလံ,’ဆိန္နဉ္စ တံ ပရူဠှဉ္စေ’တိ ဆိန္နပရူဠှံ; သတ္ထိဝ သတ္ထီ,’သတ္ထီ စ သာသာမာ စေ’တိ သတ္ထိသာမာ; သီဟောဝ သီဟော,’မုနိ စ သောသီဟော ဝါ’တိမုနိသီဟော;’သီလမေဝ ဓနံ’ သီလဓနံ–-က္စိ ဝါကျမေဝ, ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော; စိတ္တော ဂဟပတိ.–-ကွစိ ဝုတ္တိယေဝ; ကဏှသပ္ပော; လောဟိတသာလိ. ဝိသေသနန္တိ-ကိံ? တစ္ဆကော သပ္ပော. ဧကတ္ထေနေတိ-ကိံ? ကာဠမှာ အညော–-ကထံ, ပတ္တ ဇီဝိကော အာပန္နဇီဝိကော[ ] မာသဇာတောတိ-အညပဒတ္ထေ ဘဝိဿတိ. วิเสสนะที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับวิเสสยะที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีวิภัตติเสมอกัน; (ตัวอย่าง) “นีลัญจะ ตัง อุปปะลัญจะ” คือ “นีลุปปะลัง”; “ฉินนัญจะ ตัง ปรูฬหัญจะ” คือ “ฉินนปรูฬหัง”; “สัตถี” เหมือน “สัตถี”, “สัตถี จะ สา สามา จะ” คือ “สัตถีสามา”; “สีโห” เหมือน “สีโห”, “มุนิ จะ โส สีโห วา” คือ “มุนิสีโห”; “สีลเมว ธนัง” คือ “สีลธนัง” –- บางครั้งเป็นประโยคเท่านั้น, (ตัวอย่าง) “ปุณโณ มันตานีปุตโต”; “จิตโต คหปติ” –- บางครั้งเป็นวุตติเท่านั้น; (ตัวอย่าง) “กัณหสัปโป”; “โลหิตสาลี”. คำว่า “วิเสสนะ” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “ตัจฉโก สัปโป”. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเดียวกัน” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “กาฬัมหา อัญโญ” –- อย่างไร? “ปัตตชีวิโก”, “อาปันนชีวิโก”, “มาสชาโต” จะเป็นในความหมายของบทอื่น. နဉ-. นะ (นิบาต). နဉိစ္စေတံ သျာဒျန္တံ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထံ ဟောတိ; န ဗြာဟ္မဏော အဗြာဟ္မဏော–-ဗဟုလာဓိကာရတော အသမတ္ထေဟိပိ ကေဟိစိ ဟောတိ; အပုနဂေယျာ, ဂါထာ–-အနောကာသံ ကာရေတွာ အမူလာမူလံ ဂန္တွာ–-ဤသကဠာရော ဤသပိင်္ဂလောတိ-သျာဒိ သျာဒိနေကတ္ထန္တိ သမာသော; ဝါကျမေဝ ဝါတိပ္ပသင်္ဂါဘာဝါ. คำว่า “นะ” นี้ที่มีวิภัตติลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้าย; (ตัวอย่าง) “นะ พราหมโณ” คือ “อพราหมโณ” –- เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ บางครั้งก็เป็น (วุตติ) แม้กับบทที่ไม่มีความสามารถ (ในการสมาส) บางบท; (ตัวอย่าง) “อปุนเคยยา คาถา”; “อโนกาสัง กาเรตวา”; “อมูฬามูลัง คันตวา” –- “อีสกฬโร”, “อีสปิงคโล” ดังนี้ เป็นสมาสที่บทมีวิภัตติลงท้ายกับบทมีวิภัตติลงท้ายเป็นบทเดียวกัน; เป็นประโยคเท่านั้น เพราะไม่มีการกล่าวเกินไป. ကုပါဒယော နိစ္စမသျာဒိဝိဓိမှိ-. กุศัพท์และปาทิศัพท์ เป็นนิตย์ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น. ကုသဒ္ဒေါ ပါဒယော စ သျာဒျန္တေန သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ နိစ္စံ သျဒိဝိဓိဝိသယတော’ညတ္ထ;’ကုစ္ဆိတော ဗြာဟ္မဏော’ ကုဗြာဟ္မဏော,’ဤသကံ ဥဏှံ’ ကဒုဏှံ; ပနာယကော, အဘိသေကော, ပကရိတ္တွာ, ပကတံ, ဒုပ္ပုရိသော, ဒုက္ကတံ, သုပုရိသော, သုကတံ, အဘိတ္ထုတံ, အတိတ္ထုတံ, အာကဠာရော, အာဗဒ္ဓေါ. ပါဒယော ဂတာဒျတ္ထေ ပဌမာယ()’ ပဂတော အာစရိယော’ ပါစရိယော; ပန္တေဝါသီ–-အစ္စာဒယော ကန္တာဒျတ္ထေ ဒုတိယာယ;()’အတိက္ကန္တော မစ’မတိမဉ္စော; အတိမာလော. အဝါဒယော ကုဋ္ဌာဒျတ္ထေ တတိယာယ;()’အဝကုဋ္ဌံ ကောကိလာယ ဝန’မဝကောကိလံ; အဝမယယူရံ. ပရိယာဒယော ဂိလာနာဒျတ္ထေ စတုတ္ထိယာ; ()’ပရိဂိလ နော’ဇ္ဈေနာယ’ ပရိယဇ္ဈေနော–-နျာဒယော ကန္နာဒျတ္ထေ ပဉ္စမိယာ()’နိက္ခန္တောကောသမ္ဗိယာ’ နိက္ကောသမ္ဗိ–-အသျာဒိဝိဓိမှီတိ ကိံရုက္ခမ္ပတိ ဝိဇ္ဇောတတေ. กุศัพท์และปาทิศัพท์ ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายเป็นนิตย์ ในที่อื่นจากวิสัยแห่งวิธีมี สิ เป็นต้น; (ตัวอย่าง) “กุจฉิโต พราหมโณ” คือ “กุพราหมโณ”; “อีสกัง อุณหัง” คือ “กทุญหัง”; “ปนายโก”, “อภิเสโก”, “ปกริตวา”, “ปกตัง”, “ทุพปุริโส”, “ทุกกฏัง”, “สุปุริโส”, “สุกตัง”, “อภิตถุตัง”, “อติถุตัง”, “อากฬโร”, “อาพัทโธ”. ปาทิศัพท์ในอรรถว่า ไปแล้ว เป็นต้น กับปฐมาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปคโต อาจริโย” คือ “ปาจริโย”; “ปันเตวาสี” –- อตยาทิศัพท์ในอรรถว่า ก้าวล่วงแล้ว เป็นต้น กับทุติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อติกกันโต มัญจัง” คือ “อติมัญโจ”; “อติมาโล”. อวาทิศัพท์ในอรรถว่า ถูกตัดแล้ว เป็นต้น กับตติยาวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “อวกุฏฐัง โกกิลาย วนัง” คือ “อวโกกิลัง”; “อวมยูรัง”. ปริยาทิศัพท์ในอรรถว่า ลำบาก เป็นต้น กับจตุตถีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “ปริคิลานโน อัชเฌนาย” คือ “ปริยัชเฌโน” –- นิยาทิศัพท์ในอรรถว่า ออกไปแล้ว เป็นต้น กับปัญจมีวิภัตติ; (ตัวอย่าง) “นิกขันโต โกสัมพิยา” คือ “นิกโกสัมพี” –- คำว่า “ในวิธีที่มิใช่ อ-สิ เป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “รุกขัง ปติ วิชโชตเต”. စီ ကြိယတ္ထေဟိ-. จีปัจจัยกับบทที่มีอรรถเป็นกิริยา. စီပ္ပစ္စယန္တော ကြိယတ္ထေဟိ သျဒျန္တေဟိ သဟေကတ္ထော ဟောတိ; မလိနီ ကရိယ. บทที่มีจีปัจจัยลงท้าย ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “มลินีกริยา”. ဘုသနာဒရာနာဒရေသွလံသာသာ-. อลัง, สา, อสา ในอรรถว่าการประดับ, ความเคารพ และความไม่เคารพ. ဘုသနာဒိသွတ္ထေသွလမာဒယော သဒ္ဒါ ကြိယာတ္ထေဟိ သျာဒျန္တေဟိ သဟေကတ္ထာ ဟောန္တိ; အလံကရိယ; သက္ကစ္စ; အသက္ကစ္စ–-ဘုသနာဒီသူတိ-ကိံ? အလံ ဘုတွာ ဂတော; သက္ကတွာ ဂတော; အသက္ကတွာ ဂတော; ပရိယတ္တံ သောဘနမသောဘနန္တိ အတ္ထော. อลังศัพท์เป็นต้นในอรรถมีการประดับเป็นต้น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยา; (ตัวอย่าง) “อลังกริยา”, “สักกัจจะ”, “อสักกัจจะ” –- คำว่า “ในอรรถมีการประดับเป็นต้น” เพื่ออะไร? (ตัวอย่าง) “อลัง ภุตวา คโต”, “สักกัตวา คโต”, “อสักกัตวา คโต”; ความหมายคือ พอเพียง, ดี, ไม่ดี. အညေ စ-. และบทอื่น. အညေ စ သဒ္ဒါ ကြိယတ္ထေဟိ သျာဒျန္တေဟိ သဟ ဗဟုလမေကတ္ထာ ဘဝန္တိ; ပုရောဘုယ; တိရောဘုယ;တိရောကရိယ; ဥရသိကရိယ; မနသိကရိယ; မဇ္ဈေကရိယ; တုဏှိဘုယ. และบทอื่น ย่อมเป็นบทเดียวกันกับบทที่มีวิภัตติลงท้ายซึ่งมีอรรถเป็นกิริยาโดยมาก; (ตัวอย่าง) “ปุโรภูยะ”, “ติโรภูยะ”, “ติโรกริยา”, “อุรสิกริยา”, “มนสิกริยา”, “มัชเฌกริยา”, “ตุณหิภูยะ”. ဝါနေကညတ္ထေ-. หรือในอรรถอื่นที่มิใช่หนึ่ง. အနေကံ သျာဒျန္တမညဿ ပဒဿတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ; ဗဟူနိ ဓနာနိ ယဿသော’ဗဟုဓနော;’လမ္ဗာ ကဏ္ဏာ ယဿ သော’ လမ္ဗကဏ္ဏော;’ဝဇိရံ ပါဏိမှိ ယဿသော’ယံ’ ဝဇိရပါဏိ;’မတ္တာဗဟဝေါ မာတင်္ဂါ ဧတ္ထ’ မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ, ဝနံ;’အာရူဠှော ဝါနရောယံ ရုက္ခံ သော’ အာရူဠှဝါနရော;’ဇိတာနိ ဣန္ဒြိယာနိ ယေနသော’ ဇိတိန္ဒြိယော;’ဒိန္နံ ဘောဇနံ ယဿသော’ ဒိန္နဘောဇနော;’အပဂတံ ကာဠကံ ယသ္မာ ပဋာ သော’ယ’ မပဂတကာဠကော;’ဥပဂတာဒသ ယေသံ တေ’ ဥပဒသာ; အာသန္နဒသာ; အဒူရဒသာ? အဓိက ဒသာ;’တယော ဒသ ပရိမာဏမေသံ) တိဒသာ–-ကထံ, ဒသသဒ္ဒေါသံ ချာနေ ဝတ္တတေ ပရိမာဏသဒ္ဒသန္နိဓာနာ, ယထာ-ပဉ္စပရိမာဏ မေသံ’ ပဉ္စကာ သကုဏာတိ; ဒွေ ဝါ တယော ဝါပရိမာဏမေသ’ဒွတ္တယော;ဝါသဒ္ဒတ္ထေ ဝါ-’ဝေ ဝါ တယော ဝါ’ ဒွတ္တယော–-’ဒက္ခိဏဿာ စ ပုဗ္ဗဿာ စ ဒိသာယ ယဒန္တရာဠံ’ ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ, ဒိနာ;’ဒက္ခိဏာ ဝသာ ပုဗ္ဗာ စာ’တိ ဝါ;’သဟ ပုတ္တေနာဂတော’ သပုတ္တော သလောမကော, ဝိဇ္ဇမာနလောမကောတိ အတ္ထော ဧဝံ သပက္ခကော; အတ္ထိခီရာ, ဗြာဟ္မဏိတိ-အတ္ထိသဒ္ဒေါ ဝိဇ္ဇမာနတ္ထေ နိပါတော–-ကွစိ ဂတတ္ထတာယ ပဒန္တရာနမပ္ပယောဂေါ, ကဏ္ဌဋ္ဌာ ကာဠာ အဿ ကဏ္ဌေကာဠော; [ ] ဩဋ္ဌမုခမိစ မုခမဿဩဋ္ဌမုခေါ; ကေသသံဃာတော စူဠာ အဿ ကေသစူဠော; သုဝဏ္ဏဝိကာရော အလင်္ကာရော အဿသုဝဏ္ဏာလင်္ကာရော;’ ပပတိတံ ပဏ္ဏမဿ’ ပပတိတပဏ္ဏော, ပပဏ္ဏော;’အဝိဇ္ဇမာနာ ပုတ္တာ အဿ’ အဝိဇ္ဇမာနပုတ္တော;’န သန္တိ ပုတ္တာ အဿ’ အပုတ္တော–-ကွစိ န ဟောတိပဉ္စဘုတ္တဝန္တော အဿ, ဘာတုနော ပုတ္တော အဿ အတ္ထိတိ ဗဟုလာဓိကာရတော. บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น หรือเป็นอย่างอื่น; ผู้มีทรัพย์มาก (คือ) ผู้มีทรัพย์มาก; ผู้มีหูยาน (คือ) ผู้มีหูยาน; ผู้มีวัชระในมือ (คือ) ผู้นี้มีวัชระในมือ; ป่านี้มีช้างเมามาก (คือ) ป่ามีช้างเมามาก; ลิงนี้ขึ้นต้นไม้แล้ว (คือ) ผู้มีลิงขึ้นแล้ว; ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว (คือ) ผู้มีอินทรีย์อันชนะแล้ว; ผู้มีอาหารอันให้แล้ว (คือ) ผู้มีอาหารอันให้แล้ว; ผ้าที่ดำอันไปปราศแล้ว (คือ) ผ้านี้มีดำอันไปปราศแล้ว; ผู้ที่สิบเข้าใกล้แล้ว (คือ) ผู้มีสิบเข้าใกล้แล้ว; ผู้มีสิบใกล้; ผู้มีสิบไม่ไกล? ผู้มีสิบเกิน; ผู้มีสิบสามเป็นประมาณ (คือ) เทวดา (ไตรทศ) – อย่างไร, ศัพท์ว่า “ทสะ” (สิบ) ย่อมเป็นไปในความหมายแห่งจำนวน เพราะมีศัพท์ว่า “ปริมาณ” (ประมาณ) อยู่ใกล้, เช่น นกมีห้าเป็นประมาณ (คือ) นกห้าตัว; ผู้มีสองหรือสามเป็นประมาณ (คือ) สองหรือสาม; ในความหมายของศัพท์ว่า “วา” (หรือ) – “สองหรือสาม” (คือ) สองหรือสาม – ทิศที่อยู่ระหว่างทิศใต้และทิศตะวันออก (คือ) ทิศตะวันออกเฉียงใต้; หรือว่า “ทิศใต้และทิศตะวันออก”; มาพร้อมกับบุตร (คือ) มีบุตร; มีขน, ความหมายว่ามีขนอยู่; เช่นเดียวกัน มีปีก; มีน้ำนม, พราหมณ์; ศัพท์ว่า “อัตถิ” เป็นนิบาตในความหมายว่า “มีอยู่” – บางครั้งไม่ใช้บทอื่นเพราะความหมายปรากฏแล้ว, ผู้มีคอสีดำ (คือ) ผู้มีคอสีดำ; ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก (คือ) ผู้มีปากเหมือนริมฝีปาก; ผู้มีผมเป็นมวย (คือ) ผู้มีมวยผม; ผู้มีเครื่องประดับที่ทำจากทอง (คือ) ผู้มีเครื่องประดับทอง; ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว (คือ) ผู้มีใบไม้ร่วงแล้ว, ผู้มีใบไม้ร่วง; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร; ผู้ไม่มีบุตร (คือ) ผู้ไม่มีบุตร – บางครั้งก็ไม่มีผู้มีบุตรห้าคน, บุตรของพี่ชายมีอยู่ เพราะอำนาจแห่งความมาก (โดยส่วนมาก) တတ္ထ ဂဟေတွာ တေန ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓေ သရူပံ-. ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ ซึ่งรูป – သတ္တမျန္တံ တတိယန္တဉ္စ သရူပမနေကံ တတ္ထ ဂဟေတွာ တေန ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓေ’ညပဒတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဟောတိ;’ကေသေသု စ ကေသေသု စ ဂဟေတွာ ယုဒ္ဓမ္ပဝတ္တံ’ ကေသာကေသိ;’ဒဏ္ဍေဟိ စ ဒဏ္ဍေဟိ စ ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓမ္ပဝတ္တံ’ ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ; မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ ‘‘စိ ဝီတိ ဟာရေ’တိ. စိ သမာသန္တော [’]စိသ္မိ. န္တျာကာရော–-တတ္ထ တေနေတိ-ကိံ? ကာယဒွ ကာယဒွ [ ] ဂဟေတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ; ဂဟေတွာ ပဟရိတွာတိ- ကိံ? ရထေ စ ရထေ စ ဌတွာ ယုဒ္ဓံပဝတ္တံ; ယုဒ္ဓေတိကိံ? ဟတ္ထေ စ ဟတ္ထေ စ ဂဟေတွာ သချံ ပစတ္တံ; သရူပန္တိကိံ? ဒဏ္ဍေဟိ စ မုသလေဟိစ ပဟရိတွာ ယုဒ္ဓံ ပဝတ္တံ. บทหลายบทที่มีสัตตมีวิภัตติและตติยาวิภัตติเป็นที่สุด มีรูปอย่างเดียวกัน ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในบทอื่น (คือ) “ในที่นั้น ถือเอาแล้ว ตีแล้ว ด้วยสิ่งนั้น ในการรบ”; การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับผมต่อผม (คือ) เกสาเกสี; การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้ต่อไม้ (คือ) ทัณฑาทัณฑี; มุฏฐามุฏฐิ (รบกันด้วยหมัด) “ในความหมายว่า ‘วิตีหาระ’ (การแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน) มี ‘จิ’ เป็นสมาสอันตะ (ท้ายสมาส) ใน ‘จิ’ มี ‘นฺตฺย’ เป็นอาคม” – “ในที่นั้น ด้วยสิ่งนั้น” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการจับกายต่อกาย; “ถือเอาแล้ว ตีแล้ว” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการยืนอยู่บนรถต่อรถ; “ในการรบ” คืออะไร? มิตรภาพที่เกิดขึ้นโดยการจับมือต่อมือ; “มีรูปอย่างเดียวกัน” คืออะไร? การรบที่เกิดขึ้นโดยการตีด้วยไม้และสาก စတ္ထေ-. ในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) - အနေကံ သျာဒျန္တံ စတ္ထေ ဧကတ္ထံ ဝါ ဘဝတိ–-သမုစ္စယော’ဏွာစယော ဣတရီတရယောဂေါ သမာဟာရော စ စသဒ္ဒတ္ထာ, တတ္ထ သမုစ္စယာဏွာစယေသု နေကတ္ထိဘာဝေါ သမ္ဘဝတိ- တေသု ဟိ သမုစ္စယော အညမညနိရပေက္ခာနမတ္တပ္ပဓာနာနံ ကတ္ထစိ ကြိယာဝိသေသေ စီယမာနတာ-ယထာ-ဓဝေ စ ခဒိရေ စ ပလာသေ စ ဆိန္ဒာတိ; အနွာစယောဝ ယတ္ထေကော ပဓာနဘာဝေန ဝိဓိယတေ အပရော စဂုဏဘာဝေန-ယထာ-ဘိက္ခံ စရ ဂါဝေါ ဝါနယေတိ–-ဣတရဉ္စယယ တု သမ္ဘဝတိ, တေသု ဟိ အညမညသာပေက္ခာနမဝ ယဝဘေဒါနုဂတော ဣတရီတရယောဂေါ- ယထာ- သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနာတိအဿာဝယဝပ္ပဓာနတ္တာ ဗဟုဝစနမေဝ; အညမည သာပေက္ခာနမေဝ တိရောဟိတာဝယဝဘေဒေါ သမုဒါယပ္ပဓာနော သမာဟာရော-ယထာ-ဆတ္တုပါဟနန္တိ-အဿ ပန သမုဒါယပ္ပဓာနတ္တာ ဧကဝစနမေဝ; တေ စ သမာဟာရီတရီတရယောဂါ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ နိယတဝိသယာယေဝ ဟောန္တိ, တတြာယံ ဝိသယဝိဘာဂေါ နိရုတ္တိ ပိဋကာဂတော. บทหลายบทที่มีวิภัตติเป็นที่สุด ย่อมมีความหมายเป็นอย่างเดียวกันในความหมายของศัพท์ว่า 'จะ' (และ) หรือเป็นอย่างอื่น – สมุจจัย, อนวาจัย, อิตเรตรโยคะ และ สมาหาระ เป็นความหมายของศัพท์ว่า “จะ” (และ); ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ความเป็นอันเดียวกัน (ของบท) ย่อมไม่เกิดขึ้นในสมุจจัยและอนวาจัย – ในบรรดาความหมายเหล่านั้น สมุจจัย คือ การรวมกันของบทที่ต่างคนต่างเป็นประธาน ไม่ขึ้นแก่กันและกัน ในกิริยาพิเศษบางอย่าง เช่น “จงตัดต้นธวะ ต้นขทิระ และต้นปลาส”; อนวาจัย คือ ที่ซึ่งบทหนึ่งถูกบัญญัติโดยความเป็นประธาน และอีกบทหนึ่งโดยความเป็นคุณ เช่น “จงเที่ยวภิกษา และจงต้อนโค” – ส่วนอิตเรตรโยคะนั้น ย่อมเกิดขึ้นได้, ในบรรดาความหมายเหล่านั้น อิตเรตรโยคะ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยแยกส่วนประกอบ เช่น “สารีบุตรและโมคคัลลานะ” เพราะความเป็นประธานของส่วนประกอบ จึงเป็นพหูพจน์เท่านั้น; ส่วนสมาหาระ คือ การรวมกันของบทที่ขึ้นแก่กันและกัน โดยส่วนประกอบที่ถูกซ่อนไว้ และมีหมู่เป็นประธาน เช่น “ฉัตตุปาหนะ” (ร่มและรองเท้า) เพราะความเป็นประธานของหมู่ จึงเป็นเอกพจน์เท่านั้น; และสมาหาระและอิตเรตรโยคะเหล่านั้น โดยมากย่อมมีการบัญญัติเฉพาะในเรื่องที่กำหนดไว้เท่านั้น, การแบ่งประเภทของเรื่องนี้มาจากนิรุตติปิฎก ပါဏိတုရိယယောဂ္ဂသေနင်္ဂါနံ; နိစ္စဝေရီနံ; သံချာပရိ မာဏသညာနံ; ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ; ပစနဝဒ္ဓါလာနံ; စရဏသာဓာရဏာနံ; ဧက္ဈာယနပါဝစနာနံ; လိင်္ဂဝိသေသာနံ; ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ; ဒိသာနံ; နဒီနဉ္စ; နိစ္စံ သမာဟာရေကတ္ထံ ဘဝတိ. อวัยวะของสัตว์, เครื่องดนตรี, เครื่องประกอบการงาน, และส่วนของกองทัพ; ผู้เป็นศัตรูกันเป็นนิตย์; ชื่อของจำนวนและประมาณ; สัตว์เล็กๆ; ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า; ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน; ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน; เพศที่ต่างกัน; สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน; ทิศต่างๆ; และแม่น้ำต่างๆ; ย่อมเป็นสมาหาระเอกัตถะ (มีความหมายเป็นอันเดียวกันแบบสมาหาระ) เป็นนิตย์ တိဏရုက္ခပသုသကုဏဓနဓညဝျဉ္ဇနဇနပဒါနံဝါ အညေ သမိတရီတရယောဂေါဝ. หญ้า, ต้นไม้, สัตว์, นก, ทรัพย์, ข้าวเปลือก, เครื่องปรุงรส, และชนบท หรืออื่นๆ ย่อมเป็นอิตเรตรโยคะเท่านั้น ပါဏျင်္ဂါနံ–-စက္ခုသောတံ; မုခနာသိက; ဟနုဂီဝံ; ဆဝိ မံသလောဟိတံ; နာမရူပံ; ဇရာမရဏံ;–-တုရိယင်္ဂါနံ–-အလသတာဠမ္ဗရံ;မုရဇဂေါမုခံ; သံခဒေဒ္ဓိမံ; [ ] မဒ္ဒဝိကပါဏဝိကံ; ဂီတဝါဒတံ?သမ္မတာဠံ–-ယောဂ္ဂင်္ဂါနံ–-ဖာလပါစနံ; ယုဂနင်္ဂလံ–-သေနင်္ဂါနံ–-အသိသတ္တိတောမရပိဏ္ဍံ;[ ] အသိစမ္မံ; ဗီဠာရမူသိကံ; ကာကောလူကံ; နာဂသုပဏ္ဏံ–-သံချာပရိမာဏ သညာနံ–-ဧကကဒုကံ, ဒုကတိကံ; တိကစတုက္ကံ, စတုက္ကပဉ္စကံ; ဒသေကာဒသကံ –- ခုဒ္ဒဇန္တုကာနံ–-ကီဋပဋင်္ဂံ; ကုတ္ထကိပိလ္လိကံ; ဍံသမကသံ; မက္ခိကကိပိလ္လိကံ–-ပဝနဝဒ္ဓါလာနံ–-ဩရရဗ္ဂိကသုကရိကံ; သာကုန္တိကမာဂဝိကံ;သပါကဝဒ္ဓါလံ;ဝေန อวัยวะของสัตว์ – ตาและหู; ปากและจมูก; คางและคอ; หนัง เนื้อ และเลือด; นามและรูป; ชราและมรณะ; – เครื่องดนตรี – อลสะ (กลองชนิดหนึ่ง) และ ตาลัมพระ (กลองชนิดหนึ่ง); มุรชะ (กลอง) และ โคมุขะ (แตร); สังข์และเฑทธิมะ (กลอง); มัททวิกะและปาณวิกะ (เครื่องดนตรี); การขับร้องและการบรรเลง? สัมมตตะ (เครื่องดนตรี) และ ตาลัมพะ (เครื่องดนตรี); – เครื่องประกอบการงาน – ผาลและปาจน (เครื่องจี้โค); แอกและไถ; – ส่วนของกองทัพ – ดาบ หอก โตมร และกระบอง (ปิณฑะ); ดาบและโล่; แมวและหนู; กาและนกฮูก; นาคและครุฑ; – ชื่อของจำนวนและประมาณ – หนึ่งและสอง, สองและสาม; สามและสี่, สี่และห้า; สิบและสิบเอ็ด – สัตว์เล็กๆ – หนอนและตั๊กแตน; มดและปลวก; เหลือบและยุง; แมลงวันและมด; – ผู้ประกอบอาชีพหยาบช้า – คนฆ่าแกะและคนฆ่าหมู; พรานนกและพรานเนื้อ; คนหุงต้มสุนัขและคนหยาบช้า; คนสานตะกร้า ရထကာရံ; ပုက္ကုသဆဝဍာဟကံ–-စရဏသာဓာရဏာနံ–-အတိသဘာရဒွါဇံ; ကဌကာလာပံ; သီလပညာဏံ; သမထဝိပဿနံ; ဝိဇ္ဇာစရဏံ–-ဧကဇ္ဈာယနပါဝစနာနံ–-ဒီဃမဇ္ဈိမံ; ဧကုတ္တရသံယုတ္တကံ; ခန္ဓကဝိဘင်္ဂံ–-လိင်္ဂဝိသေသာနံ–-ဣတ္ထိပုမံ; ဒါသိဒါသံ; စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရရိက္ခာရံ; တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ; ‘‘လာဘီ ဟောတိ စီဝရပိဏ္ဍပါတသေနာသနဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာန‘‘န္တိပိ ဒိဿတိ–-ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓါနံ–-ကုသလာကုသလံ; သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ; ဟီနပ္ပဏိတံ; ကဏ္ဘသုက္ကံ; ဆေကပါပကံ; အဓရုတ္တရံ–-ဒိသာနံ–-ပုဗ္ဗာပရံ; ဒက္ခိဏုတ္တရံ; ပုဗ္ဗဒက္ခိဏံ; ပုဗ္ဗုတ္တရံ; အပရ ဒက္ခိဏံ; အပရုတ္တရံ–-နဒီနံ–-ဂင်္ဂါယမုနံ, မဟီသရဘု. ช่างรถ; คนเก็บขยะและคนเผาศพ; – ผู้มีจริยาวัตรเสมอกัน – อติสภารทวาชะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); กฐกะและกาลาปะ (ชื่อตระกูลพราหมณ์); ศีลและปัญญา; สมถะและวิปัสสนา; วิชชาและจรณะ; – ผู้มีการเพ่งและกล่าวสอนอย่างเดียวกัน – ทีฆนิกายและมัชฌิมนิกาย; อังคุตตรนิกายและสังยุตตนิกาย; ขันธกะและวิภังค์; – เพศที่ต่างกัน – หญิงและชาย; ทาสีและทาส; จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร; หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้; “ย่อมเป็นผู้ได้จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัย และเภสัชบริขาร” ก็ปรากฏอยู่; – สิ่งที่แตกต่างและขัดแย้งกัน – กุศลและอกุศล; มีโทษและไม่มีโทษ; เลวและประณีต; ดำและขาว; ฉลาดและชั่ว; ต่ำและสูง; – ทิศต่างๆ – ทิศตะวันออกและทิศตะวันตก; ทิศใต้และทิศเหนือ; ทิศตะวันออกเฉียงใต้; ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ; ทิศตะวันตกเฉียงใต้; ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ; – แม่น้ำต่างๆ – แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนา, แม่น้ำมหีและแม่น้ำสรภู တိဏဝိသေသာနံ–-ကာသကုသံ, ကာသကုသာ; ဥသီရဗီရဏံ, ဥသီ ရဗီရဏာ; မုဇဗဗ္ဗဇံ, မုဉ္ဇဗဗ္ဗဇာ–-ရုက္ခဝသေသာနံ–-ခဒိရပလာသံ, ခဒိရပလာသာ; ဓဝါဿကဏ္ဏံ, ဓဝါဿကဏ္ဏာ; ပိလက္ခနိဂြောဓံ, ပိလက္ခနဂြောဓာ; အဿတ္ထကပိတ္ထနံ, အဿတ္ထ ကပိတ္ထနာ; သာကသာလံ, သာကသာလာ–-ပသုဝိသေသာနံ–-ဂဇ ဂဝဇံ,ဂဇဂဝဇာ; ဂေါဝဟိသံ, ဂေါမဟိသာ;ဧဏေယျဂေါမဟိသံ, ဧဏေယျဂေါမဟိသာ; ဧဏေယျဝရာဟံ, ဧဏေယျဝရာဟာ; အဇေ หญ้าชนิดต่างๆ – หญ้าคาและหญ้ากุสะ (เอกพจน์), หญ้าคาและหญ้ากุสะ (พหูพจน์); หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (เอกพจน์), หญ้าอุสีระและหญ้าพีรณะ (พหูพจน์); หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (เอกพจน์), หญ้ามุญชะและหญ้าพัพพชะ (พหูพจน์); – ต้นไม้ชนิดต่างๆ – ต้นขทิระและต้นปลาส (เอกพจน์), ต้นขทิระและต้นปลาส (พหูพจน์); ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (เอกพจน์), ต้นธวะและต้นอัสสกัณณะ (พหูพจน์); ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (เอกพจน์), ต้นปิลักขะและต้นนิโครธ (พหูพจน์); ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (เอกพจน์), ต้นอัสสัตถะและต้นกปิตถนะ (พหูพจน์); ต้นสักและต้นสาละ (เอกพจน์), ต้นสักและต้นสาละ (พหูพจน์); – สัตว์ชนิดต่างๆ – ช้างและโคป่า (เอกพจน์), ช้างและโคป่า (พหูพจน์); โคและกระบือ (เอกพจน์), โคและกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทราย โค และกระบือ (เอกพจน์), เนื้อทราย โค และกระบือ (พหูพจน์); เนื้อทรายและหมูป่า (เอกพจน์), เนื้อทรายและหมูป่า (พหูพจน์); แพะ ဠကံ, အဇေဠကာ; ကုက္ကုရသူကရံ, ကုက္ကုရသူကရာ; ဟတ္ထိဂဝါဿ ဝဠဝံ, ဟတ္ထိဂဝါဿဝဠဝါ–-သကုဏဝိသေသာနံ–-ဟံသဗလာဝံ, ဟံသဗလာဝါ; ကာရဏ္ဍဝဝက္ကဝါကံ, ကာရဏ္ဍဝဝက္ကဝါကာ; ဗကဗလာကံ, ဗကဗလာကာ–-ဓနာနံ–-ဟိရညသုဝဏ္ဏံ, ဟိရည သုဝဏ္ဏာ;မဏိသံခမုတ္တာဝေဖဖရိယံ, မဏိသံခမုတ္တာဝေဠုရိယာ; ဇာတရူပရဇတံ, ဇာတရူပရဇတာ–-ဓညာနံ–-သာလိယဝကံ, သာလိယဝကာ; တိလမုဂ္ဂမာသံ, တိလမဂ္ဂမာသာ; နိပ္ဖာဝကုလတ္ထံ, နိပ္ဖာဝကုလတ္ထာ–-ဗျဉ္ဇနာနံ–-သာကသုဝံ, သာကသုဝါ; ဂဗျမာဟိသံ, ဂဗျမာဟိသာ; ဧဏေယျဝါရာဟံ, ဧဏေယျဝါရာဟာ; မိဂမာယူရံ, မိဂမာယူရာ–-ဇနပဒါနံ–ကာသိကောသလံ, ကာသိကောသလာ; ဝဇ္ဇိမလ္လံ, ဝဇ္ဇိမလ္လာ; စေတိဝီသံ, စေတိဝီသာ; မစ္ဆသုရသေနံ, မစ္ဆသူရသေနာ; ကုရုပဉ္စာလံ, ကုရုပဉ္စာလာ. แกะและแพะ; สุนัขและสุกร; ช้าง โค ม้า และม้าตัวเมีย – ในบรรดานกชนิดต่างๆ – หงส์และนกกระเรียน; นกเป็ดน้ำและนกกระยาง; นกกระยางและนกกระเรียน – ในบรรดาทรัพย์สมบัติ – เงินและทอง; แก้วมณี สังข์ มุกดา และไพฑูรย์; ทองคำและเงิน – ในบรรดาธัญพืช – ข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์; งา ถั่วเขียว และถั่วดำ; ถั่วพุ่มและถั่วคูลัตถะ – ในบรรดาเครื่องปรุง – ผักและแกง; เนื้อโคและเนื้อกระบือ; เนื้อกวางและเนื้อหมูป่า; เนื้อสัตว์ป่าและเนื้อนกยูง – ในบรรดาชนบท – แคว้นกาสีและโกศล; แคว้นวัชชีและมัลละ; แคว้นเจตีและวิสาละ; แคว้นมัจฉะและสุรเสนะ; แคว้นกุรุและปัญจาละ ဣတရီတရယောဂေါ-ယထာ-ဝန္ဒိမသူရိယာ, သမဏဗြာဟ္မဏာ, မာတာပိတရော, ဣစ္စာဒိ, ဧတသ္မိံ ဧကတ္ထိဘာဝကဏ္ဍေ ယံ ဝုတ္တံ ပုဗ္ဗံ တဒေဝ ပုဗ္ဗံ နိပတတိ ကမာတိက္ကမေ ပယောဇနာဘာဝါ ကွဝိ ဝိပလ္လာသော’ပိ ဟောတိ ဗဟုလာဓိကာရတော.’ ဒန္တာနံ ရာဇာ’ ရာဇဒန္တော. ကတ္ထစိ ကမမ္ပစ္စနာဒရာ ပုဗ္ဗကာလဿာပိ ပရနိပါတော. လိတ္တဝါသိတော, နဂ္ဂမုသိတော, သိတ္တသမ္မဋ္ဌော, ဘဋ္ဌလုဉ္စိတော–-စတ္ထေ ယဒေကတ္ထံ တတ္ထ ကေစိ ပုဗ္ဗပဒံ ဗဟုဓာ နိယမေန္တိ တဒိဟ ဝျဘိဝါရဒဿနာ န ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. การประกอบคำแบบสลับกัน – เช่น – พระจันทร์และพระอาทิตย์, สมณะและพราหมณ์, มารดาและบิดา เป็นต้น ในบทที่รวมเป็นคำเดียวนี้ คำใดที่กล่าวไว้ก่อน คำนั้นย่อมลงก่อน เพราะไม่มีประโยชน์ในการข้ามลำดับ บางครั้งก็มีการสลับกันได้ เพราะมีอำนาจมาก ‘พระราชาแห่งฟัน’ คือ ‘ฟันของพระราชา’ (ราชทันต์). บางครั้งก็มีการลงคำหลังก่อน แม้จะเป็นคำที่ควรลงก่อน เพราะไม่ใส่ใจในลำดับ. ลิตตวาสิตะ (ทาและอบ), นัคคมุสิตะ (เปลือยและถูกลัก), สิตตสัมมัฏฐะ (รดและกวาด), ภัตตลุญจิตะ (คั่วและถอน) – ในอรรถแห่ง จะ ที่เป็นเอกัตถะ บางท่านกำหนดให้บทหน้ามีหลายความหมาย แต่ในที่นี้ไม่กล่าวถึง เพราะเห็นว่ามีการผิดเพี้ยนไป သမာဟာရေ သပုံသကံ-. ในสมาหาระ (การรวมกัน) เป็นนปุงสกลิงค์ (เพศกลาง). ဝတ္ထေ သမာဟာရေ ယဒေကတ္ထံ တန္နပုံသကလိင်္ဂမှဝတိ; တထာ ဝေဝေါဒါဟဋံ–-ကတ္ထစိ န ဟောတိ သဘာပရိသာယာတိ ဉာပကာ; အာဓိ ပစ္စပရိဝါရော; ဆန္ဒပါရိသုဒ္ဓိ; ပဋိသန္ဓိပ္ပဝတ္တိယံ. ในอรรถแห่ง จะ ในสมาหาระ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; เช่นเดียวกับที่ยกตัวอย่างมา – บางครั้งก็ไม่เป็น เช่น ‘สภาและบริษัท’ (สภาปริสา) เพราะเป็นเครื่องหมาย; ความเป็นใหญ่และบริวาร; ฉันทปาริสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะ); ปฏิสนธิปวัตติยัง (ในการเกิดปฏิสนธิ). သံချာဒိ-. สังขยา (จำนวน) เป็นต้น. ဧကတ္ထေ သမာဟာရေ သံချာဒိ နပုံသကလိင်္ဂမ္ဘဝတိ; ပဉ္စဂဝံ; စတုပ္ပထံ–-သမာဟာရဿေကတ္တာ ဧကဝစနမေဝ ဟောတိ; သမာဟာရေတွေဝ-ပဉ္စကပါလော, ပူဝေါ; တိပုတ္တော. ในสมาหาระที่เป็นคำเดียว สังขยาเป็นต้นย่อมเป็นนปุงสกลิงค์; ปัญจคาวะ (โคห้าตัว); จตุปปถะ (ทางสี่แพร่ง) – เพราะสมาหาระเป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) จึงเป็นเอกวจนะ (พจน์เดียว) เท่านั้น; แต่ในสมาหาระ (ที่ไม่เป็นเอกัตถะ) – ปัญจกปาละ ขนมเบื้อง (ขนมเบื้อง ๕ แผ่น); ติปุตตะ (บุตรสามคน). ကွစေကတ္တဉ္စ ဆဋ္ဌိယာ-. บางครั้งก็เป็นเอกัตถะ (ความหมายเดียว) และฉัฏฐีวิภัตติ (วิภัตติที่ ๖). ဆဋ္ဌိယေကတ္ထေ ကွစိ နပုံသကတ္တံ ဟောတေကတ္တဉ္စ;’သလဘာနံ ဆာယာ’ သလဟစ္ဆာယံ; ဧဝံ’သကုန္တာနံ ဆာယာ’ သကုန္တစ္ဆာယံ; ในฉัฏฐีวิภัตติที่เป็นเอกัตถะ บางครั้งก็เป็นนปุงสกลิงค์และเอกัตถะ; ‘เงาของตั๊กแตน’ คือ ‘สลภัจฉายะ’ (เงาตั๊กแตน); เช่นนี้ ‘เงาของนก’ คือ ‘สกุณัจฉายะ’ (เงานก). ပါသာဒစ္ဆာယယံ, ပါသာဒစ္ဆာယယာ; ဃရစ္ဆာယယံ, ဃရစ္ဆာယာ. အမနုဿာ သဘာယ နပုံသကေကတ္တမ္ဘဝတိ; ဗြဟ္မသဘံ; ဒေဝသဘံ; ဣန္ဒသဘံ; ယက္ခသဘံ; သရဘသဘံ–-မနုဿသဘာယံ–-ခတ္တိယသဘာ, ရာဇသဘာ ဣစ္စေဝမာဒိ–-ကွစီတိ ကိံ?ရာဇပုရိသော. ปาสาทัจฉายะ (เงาปราสาท), ปาสาทัจฉายา (เงาปราสาท); ฆรัจฉายะ (เงาเรือน), ฆรัจฉายา (เงาเรือน). ในสภาของอมนุษย์ ย่อมเป็นนปุงสกลิงค์เอกัตถะ; พรหมสภะ (สภาของพรหม); เทวสภะ (สภาของเทวดา); อินทสภะ (สภาของพระอินทร์); ยักษสภะ (สภาของยักษ์); สรภสภะ (สภาของสรภะ) – ในสภาของมนุษย์ – ขัตติยสภา (สภาของกษัตริย์), ราชสภา (สภาของพระราชา) เป็นต้น – คำว่า ‘บางครั้ง’ หมายถึงอะไร? ราชบุรุษ (บุรุษของพระราชา). သျာဒိသု ရဿော-. ในสยาทิวิภัตติ (วิภัตติ สฺยา เป็นต้น) เป็นรัสสะ (เสียงสั้น). နပုံသကေ ဝတ္တမာနဿ ရဿော ဟောတိ သျာဒိသု; သလဘစ္ဆာယံ–-သျာဒိသူတိ-ကိံ?သလဘစ္ဆာယေ. คำที่อยู่ในนปุงสกลิงค์ ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; สลภัจฉายะ (เงาตั๊กแตน) – คำว่า ‘ในสยาทิวิภัตติ’ หมายถึงอะไร? สลภัจฉายา (เงาตั๊กแตน). ဃပဿာန္တဿာပ္ပဓာနဿ-. ของฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน. အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿဃပဿသျာဒိသုရဿောဟောတိ; ဗဟုမာလော, ပေါသော; နိက္ကောသမ္ဗိ; အတိဝါမောရု–-အန္တဿာတိ-ကိံ? ကညာပိယော; အပ္ပဓာနဿာတိ-ကိံ? ရာဇကုမာရီ; ဗြဟ္မဗန္ဓူ. ฆปะที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็นรัสสะในสยาทิวิภัตติ; พหุมาละ (มีพวงมาลัยมาก), โปสะ (บุรุษ); นิกโกสัมพี (ออกจากเมืองโกสัมพี); อติวามโครุ (มีโคนขาอ่อนงามยิ่ง) – คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? กัญญาปิยะ (ผู้มีหญิงสาวเป็นที่รัก); คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? ราชกุมารี (เจ้าหญิง); พรหมพันธุ (ญาติของพรหม). ဂေါဿု-. ของโค เป็น อุ. အန္တဘုတဿာပ္ပဓာနဿ ဂေါဿ သျာဒိသု ဥ ဟောတိ; စိတ္တဂု–-အပ္ပဓာနဿာတွေဝ - သုဂေါ;အန္တဿာတွေစဂေါကုလံ. โคที่อยู่ท้ายและไม่เป็นประธาน ย่อมเป็น อุ ในสยาทิวิภัตติ; จิตตคุ (มีโคหลากหลาย) – คำว่า ‘ไม่เป็นประธาน’ หมายถึงอะไร? สุคุ (โคดี); คำว่า ‘ที่อยู่ท้าย’ หมายถึงอะไร? โคกุละ (ฝูงโค). ဣတ္ထိယမတွာ-. ในอิตถีลิงค์ จาก อะ. ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနတော အကာရန္တတော နာမသ္မာ အာပ္ပစ္စယော ဟောတိ, ဓမ္မဒိန္နာ. จากนามที่ลงท้ายด้วย อะ ที่อยู่ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อา; ธัมมทินนา. နဒါဒိတော ဏ္ဍီ-. จาก นที เป็นต้น เป็น ณี. နဒါဒီဟိ ဣတ္ထိယံ ဏ္ဍီပ္ပစ္စယော ဟောတိ; နဒီ, မဟီ, ကုမာရီ, တရုဏီ, ဝါရုဏီ, ဂေါတမီ. จากคำว่า นที เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย ณี; นที, มหี, กุมารี, ตรุณี, วารุณี, โคตมี. ဂေါတော ဝါ(). จาก โค เป็น วา (หรือ). ဂါဝီ, ဂေါ; အာကတိဂဏော’ယံ–-ငကာရော ‘‘န္တန္တုနံ ငိမှိ တော ဝါ‘‘တိ. ဝိသေသနတ္ထော. คาวี, โค; นี่เป็นอาคติคณะ (กลุ่มคำที่ใช้ตามแบบ); อักษร ṅ (ง) ใน ‘นฺตนฺตุนำ ṅิมฺหิ โต วา’ มีความหมายเป็นวิเสสนะ (คุณศัพท์). ယက္ခာဒိတ္တွိတီ စ-. จาก ยักษ์ เป็นต้น เป็น อินี และ อี. ယက္ခာဒိတော ဣတ္ထိယမိနီ ဟောတိ ငီ စ; ယက္ခိနီ, ယက္ခိ; နာဂိနီ, နာဂီ; သီဟိနီ, သီဟီ. จากคำว่า ยักษ์ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี และ ณี; ยักษิณี, ยักษี; นาคิณี, นาคี; สีหิณี, สีหี. အာရာမိကာဒီဟိ-. จาก อารามิกะ เป็นต้น. အာရာမိကာဒိတော ဣနီ ဟောတိတ္ထိယံ; အာရာမိကိနီ; အနန္တရာသိကိနီ; ရာဇိနီ. จากคำว่า อารามิกะ เป็นต้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมมีปัจจัย อินี; อารามิกินี; อนันตราสิกินี; ราชินี. သညာယံ မာနုသော(). ในชื่อเฉพาะ เป็น มานุสะ. မာနုသိနီ; အညတြ မာနုသီ. มานุสินี (ในชื่อเฉพาะ); ที่อื่นเป็น มานุสี. ယုဝဏ္ဏောဟိ နီ-. จาก อิ-อุ วรรณะ เป็น นี. ဣတ္ထိယမိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တေဟိ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ; သဒါပယတ ပါဏိနီ; ဒဏ္ဍိနီ; ခတ္တဗန္ဓုနီ; ပရစိတ္တဝိဒုနီ–-မာတု အာဒိတော ကသ္မာ န ဟောတိ? ဣတ္ထိပ္ပစ္စယံ ဝိနာပိ ဣတ္ထတ္တာဟိ ဓာနတော. หลังคำที่ลงท้ายด้วยอิวรรณะและอุวรรณะในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สทาปยตปาณินี; ทัณฑินี; ขัตตพันธุนี; ปรจิตตวิทุนี – เพราะเหตุใดจึงไม่ลงหลังคำว่า มาตุ เป็นต้น? เพราะคำเหล่านั้นทรงความเป็นอิตถีลิงค์ไว้ได้แม้ไม่มีอิตถีปัจจัย. က္တိမှာညတ္ထေ-. หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่น. က္တိမှာညတ္ထေယေဝ ဣတ္ထိယံ နီ ဟောတိ ဗဟုလံ; သာဟံ အဟိံသာရတိနီ; တဿာ မုဋ္ဌဿတိနိယာ; သာ ဝစ္ဆဂိဒ္ဓိနီ–-အညတ္ထေတိ-ကိံ? ဓမ္မရတိ. หลัง กติ ปัจจัย ในอรรถอื่นเท่านั้น ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง นี ปัจจัยได้บ้าง; สหัง อหิงสารตินี; ตัสสา มุฏฐัสสตินิยา; สา วัจฉคิทธินี – คำว่า 'ในอรรถอื่น' มีประโยชน์อย่างไร? เพื่อห้ามในคำว่า ธัมมรติ. ဃရဏျာဒယော-. กลุ่มคำมี ฆรณี เป็นต้น. ဃရဏီပ္ပဘုတယော နီပ္ပစ္စယန္တာ သာဓဝေါ ဘဝန္တိ; ဃရဏီ; ပေါက္ခရဏီ; ဤဿတ္တံ နိပါတနာ. คำมี ฆรณี เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วย นี ปัจจัย เป็นคำที่สำเร็จรูปอย่างถูกต้อง; ฆรณี; โปกขรณี; การสำเร็จเป็นสระ อี ด้วยวิธีนิปาตนะ. အာစရိယာ ဝါ ယလောပေါ စ(); အာစရိနီ; အာစရိယာ. หรือเป็น อาจะริยา และมีการลบ ยะ ด้วย; อาจรินี; อาจริยา. မာတုလာဒိတွာနီ ဘရိယာယံ-. ลง อานี ปัจจัย หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา. မာတုလာဒိတော ဘရိယာယမာနီ ဟောတိ; မာတုလာနီ; ဝရုဏာနီ; ဂဟပတာနီ; အာစရိယာနီ. หลังคำว่า มาตุละ เป็นต้น ในอรรถว่าภรรยา ย่อมลง อานี ปัจจัย; มาตุลานี; วรุณานี; คหปตานี; อาจริยานี. အဘရိယာယံ ခတ္တိယာ ဝါ() ခတ္တိယာနီ; ခတ္တိယာ –-နဒါ ဒီပါဌာ ဘရိယာယန္တု ခတ္တိယီ. ในอรรถที่ไม่ใช่ภรรยา เป็น ขัตติยานี หรือ ขัตติยา; ส่วนในอรรถว่าภรรยา ตามบทที่อ่านว่า นทา ทีปา เป็น ขัตติยี. ဥပမာသံဟိတသဟိတသညတသဟသဖဝါမလက္ခဏာဒိတုရုတု-. คำว่า อุปมา, สังหิตะ, สหิตะ, สัญญตะ, สหะ, สผะ, วามะ, ลักขณะ เป็นต้น และ ตูรุ, ตู. ဦရုသဒ္ဒါ ဥပမာနာဒိပုဗ္ဗာ ဣတ္ထိယမူ ဟောတိ; ကရဟောရူ; သံဟိတောရူ; သဟိတောရူ; သညတောရူ; သဟောရူ; သဖောရူ; ဝါမော ရူ; လက္ခဏောရူ–-’ဦ’တိ-ယောဂဝိဘာဂါ ဦ; ဗြဟ္မဗန္ဓု. หลังคำว่า อูรุ ที่มีคำว่า อุปมา เป็นต้นอยู่ข้างหน้า ในอิตถีลิงค์ ย่อมลง อู ปัจจัย; กรโหรู; สังหิโตรู; สหิโตรู; สัญญโตรู; สโหรู; สผโรู; วามโรู; ลักขณโรู – ด้วยการแยกบทว่า 'อู' ย่อมลง อู ปัจจัยได้ (ในคำอื่น) เช่น พรหมพันธู. ယုဝါတိ -. หลัง ยุว ศัพท์ ลง ติ ปัจจัย. ယုဝသဒ္ဒတောတိ ဟောတိတ္ထိယံ; ယုဝတိ. หลัง ยุว ศัพท์ ย่อมลง ติ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; ยุวติ. န္တန္တုနံ ငီမှိ တော ဝါ-. เมื่อลง ณี ปัจจัย อาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง. ငီမှိ န္တန္တုနံ တော ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆတီ, ဂစ္ဆန္တီ; သီလဝတီ, သီလဝန္တီ. เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศที่สุดของ นตะ และ นตุ ปัจจัย เป็น ตะ ได้บ้าง; คัจฉตี, คัจฉันตี; สีลวตี, สีลวันตี. ဘဝတော ဘောတော-. อาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ. ငီမှိ ဘဝတော ဘောတာဒေသော ဟောတိ ဝါ; ဘောတီ; ဘဝန္တီ. เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ภวันตุ เป็น โภตะ ได้บ้าง; โภตี; ภวันตี. ဂေါဿာဝငိ-. อาเทศ โค เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย. ဂေါသဒ္ဒဿ ငီမှာဝငိ ဟောတိ; ဂါဝီ. ย่อมอาเทศ โค ศัพท์ เป็น อาวะ เมื่อลง ณี ปัจจัย; คาวี. ပုထုဿပထဝပုထဝါ-. อาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ. ငီမှိ ပုထုဿ ပထဝပုထဝါ ဟောန္တိ; ပထဝီ; ပုထဝီ.–-ဌေ ပထဝီ. เมื่อลง ณี ปัจจัย ย่อมอาเทศ ปุถุ เป็น ปฐวะ หรือ ปุถวะ; ปฐวี; ปุถวี. แม้เมื่อลง ฐะ ปัจจัย ก็อาเทศเป็น ปฐวะ (เป็น ปฐวี). သမာသန္တွ- อะ สมาสันตปัจจัย. သမာသန္တော အ ဣတိ ဝါဓိကရီယန္တိ. บทว่า 'อะ สมาสันตปัจจัย' นี้ ย่อมตามไป. ပါပါဒီဟိ ဘုမိယာ-. หลัง ภูมิ ศัพท์ ที่มี ปาปะ เป็นต้น อยู่ข้างหน้า. ပါပါဒီဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ပါပ ဘုမိံ; ဇာတိဘုမံ. ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังคำว่า ปาปะ เป็นต้น ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปาปภุมัง; ชาติภุมัง. သံချာဟိ-. หลังสังขยา. သံချာဟိ ပရာ ယာ ဘုမိ တဿာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒွိဘုမံ; တိဘုမံ ภูมิ ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ทวิภุมัง; ติภุมัง. နဒီဂေါဒါဝရီနံ-. หลัง นที และ โคทาวรี. သံချာဟိ ပရာသံ နဒီဂေါဒါဝရီနံ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ပဉ္စနဒံ, သတ္တဂေါဒါဝရံ. นที และ โคทาวรี ศัพท์ ที่อยู่หลังสังขยา ย่อมลง อะ สมาสันตปัจจัย; ปัญจนทัง; สัตตโคธาวรัง. အသံချေဟိ စာင်္ဂုလျာနညာသံချတ္ထေသု-. และหลัง อังคุลี ศัพท์ ที่อยู่หลังอสังขยา ในอรรถที่ไม่ใช่สังขยาอื่น. အသံချေဟိ သံချာဟိ စ ပရာယ အင်္ဂုလျာ သမာသန္တော အဟောတိ နော စေ အညပဒတ္ထေ အသံချတ္ထေဝ သမာသော ဝတ္တိတေ.’နိဂ္ဂတမင်္ဂုလီဟိ’ နိရင်္ဂုလံ; အစ္စင်္ဂုလံ; ဒွေ အင်္ဂုလိယော သမာဟဋာ’ဒွင်္ဂုလံ–-အနညာသံချတ္ထေသူတိ-ကိံ? ပဉ္စင်္ဂုလိဟတ္ထော; ဥပင်္ဂုလိ–-ကထံ, ဒွ္ဉင်္ဂုလီ ပမာဏမဿာတိ ဒွင်္ဂုလန္တိ-နာတု သမာသော’ညပဒတ္ထေ ဝိဟိတော မတ္တာဒီနံ လောပေ ကတေ တတ္ထဝတ္တတေ; အင်္ဂုလသဒ္ဒေါဝါ ပမာဏဝါစီသဒ္ဒန္တရံ–-ယထာသေနာင်္ဂုလပ္ပမာဏေန အင်္ဂုလာနံ သတံ ပုဏ္ဏံ စတုဒ္ဒသ ဝါ အင်္ဂုလာနီတိ. คำว่า อังคุลี ที่อยู่หลังคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส เว้นแต่ในอรรถแห่งบทอื่น หรือในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน เมื่อสมาสเป็นไปอยู่. (เช่น) 'นิคคตมังคุลีหิ' เป็น นิรังคุลัง; อัจจังคุลัง; 'ทเว อังคุลิโย สมาหฏา' เป็น ทวังคุลัง. คำว่า 'ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวน' คืออะไร? (เช่น) ปัญจังคุลิหัตโถ; อุปังคุลิ. อย่างไร (จึงเป็น) ทวังคุลัง (ในรูปวิเคราะห์ว่า) 'ทเว อังคุลิโย ปมาณมัสสา'? สมาสนี้ไม่ได้ถูกบัญญัติในอรรถแห่งบทอื่น แต่เมื่อมีการลบคำว่า มัตตะ เป็นต้น แล้ว จึงเป็นไปในอรรถนั้น. หรือคำว่า อังคุละ เป็นคำที่แสดงประมาณอยู่แล้ว เช่น 'เสนาังคุลัปปมาเณนะ อังคุลานัง สตัง ปุณณัง จตุททสะ วา อังคุลานีติ'. ဒီဃာဟောဝဿေကဒေသေဟိ စ ရတျာ-. คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ, อโห, วัสสะ และเอกเทศะ. ဒီဃာဒီဟိ အသံချေဟိ သံချာဟိ စ ပရာယ ရတ္တိယာ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒီဃရတ္တံ; အဟောရတ္တံ; ဝဿာရတ္တံ; ပုဗ္ဗရတ္တံ; အပရရတ္တံ; အဍ္ဎရတ္တံ;’အတိက္ကန္တော ရတ္တိံ’ အတိရတ္တော;’ဒွေ ရတ္တီ သမာဟဋာ’ ဒွိရတ္တံ–-ဝါ ကွစိ ဗဟုလာဓိကာရာဧကရတ္တံ; ဧကရတ္တိ–-အနညာသံချတ္ထေသုတွေဝ-ဒီဃရတ္တိ, ဟေမန္တော; ဥပရတ္တိ–-ကွစိ ဟောတေဝ ဗဟုလံ ဝိဓာနာ;ယထာရတ္တံ. คำว่า รัตติ ที่อยู่หลังคำว่า ทีฆะ เป็นต้น และคำที่ไม่ใช่จำนวนและคำที่เป็นจำนวน มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทีฆรัตตัง; อโหรัตตัง; วัสสารัตตัง; ปุพพรัตตัง; อปรรัตตัง; อัฑฒรัตตัง; 'ผู้ล่วงราตรีไปแล้ว' เป็น อติรัตโต; 'ราตรีสองคืนรวมกัน' เป็น ทวิรัตตัง; หรือบางครั้งโดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์ เป็น เอกรัตตัง, เอกรัตติ. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น ทีฆรัตติ (ฤดูหนาว); อุปรัตติ. บางครั้งก็มี (ปัจจัย อะ) เพราะการบัญญัติโดยพหุลศัพท์ เช่น ยถารัตตัง. ဂေါတွစတ္ထေ စာလောပေ-. ในอรรถที่ไม่ใช่เนื้อความ (ของบทอื่น) และเมื่อไม่มีการลบ (สระที่สุดของ โค). ဂေါသဒ္ဒါ အလောပဝိသယာ သမာသန္တော အဟောတိ န ဝေ ဝတ္ထေ သမာသော အညပဒတ္ထေ အသံချျတ္ထေ စ; ရာဇဂဝေါ; ပရမဂဝေါရ ပဉ္စဂဝဓနော; ဒသဂဝံ–-အလောပေတိ-ကိံ?ပဉ္စဟိ ဂေါဟိ ကီတော ပဉ္စဂု; အစတ္ထေတိ-ကိံ? အဇဿဂါဝေါ –-အနညာသံချတ္ထေသုတွေဝ-စိတ္တဂု;ဥပဂု. คำว่า โค ในวิสัยที่ไม่มีการลบ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส แต่ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ ในสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธาน และในอรรถที่ไม่ใช่จำนวน; ราชคโว; ปรมคโว หรือ ปัญจควัธโน; ทสควัง. คำว่า 'เมื่อไม่มีการลบ' คืออะไร? 'ซื้อด้วยโคห้าตัว' เป็น ปัญจคุ. คำว่า 'ไม่ใช่ในอรรถแห่งวัตถุ' คืออะไร? อชัสสคาวา. ในอรรถที่ไม่ใช่บทอื่นและไม่ใช่จำนวนเท่านั้น เช่น จิตตคุ; อุปคุ. ရတ္တိန္ဒိဝဒါရဂဝစတုရဿာ-. คำว่า รัตตินทิวะ, ทารควะ, จตุรัสสะ. ဧတေ သဒ္ဒါ အ အန္တာ နိပစ္စန္တေ;’ရတ္တော စ ဒိဝါ စ’ ရတ္တိန္ဒိဝံ;’ ရတ္တိ စ ဒိဝါ စ’ရတ္တိန္ဒိဝံ;’ဒါရာ စ ဂါဝေါ စ’ ဒါရဂဝံ;’ ဝတဿော အဿိယော အဿ’ စတုရဿော. คำเหล่านี้มี อะ เป็นที่สุด สำเร็จรูปมา; 'กลางคืนและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ราตรีและกลางวัน' เป็น รัตตินทิวัง; 'ภรรยาและโค' เป็น ทารควัง; 'มีมุม ๔ มุม' เป็น จตุรัสโส. အာယာမေ’နုဂဝံ-. คำว่า อนุควัง ในอรรถว่า ส่วนยาว. အနုဂဝန္တိ နိပစ္စတေ အာယာမေ ဂမျမာနေ; အနုဂဝံ, သကဋံ–-အာယာမေတိ-ကိံ? ဂုန္နံ ပစ္ဆာ အနုဂု. คำว่า อนุควัง สำเร็จรูปมาเมื่ออรรถว่าส่วนยาวปรากฏ; อนุควัง (เกวียน). คำว่า 'ในอรรถว่าส่วนยาว' คืออะไร? 'ข้างหลังแห่งโคทั้งหลาย' เป็น อนุคุ. အက္ခိသ္မာညတ္ထေ-. จากคำว่า อักขิ ในอรรถอื่น (บทอื่นเป็นประธาน). အက္ခိသ္မာ သမာသန္တော အ ဟောတိ အညတ္ထေ စေ သမာသော; ဝိသာလက္ခော. จากคำว่า อักขิ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส ถ้าสมาสอยู่ในอรรถอื่น; วิสาลักโข. ဒါရုမ္ဘျင်္ဂုလျာ-. จากคำว่า อังคุลิ ในอรรถว่าไม้. အင်္ဂုလန္တာ အညပဒတ္ထေ ဒါရုမှိ သမာသန္တော အ ဟောတိ; ဒွင်္ဂုလံ, ဒါရု; ပဉ္စင်္ဂုလံ–-အင်္ဂုလိသဒိသာဝယဝံ ဓညာဒီနံ ဝီက္ခေပကံ ဒါရူတိ ဝုစ္စတေ–-ပမာဏေ တု ပုဗ္ဗေ ဝိယ သိဒ္ဓံ; သခရာဇသဒ္ဒါအကာရန္တာဝ, သိဿော’ပိ န ဒိဿတိ–-ဂါဏ္ဍီဝဓတွာတိ ပကတန္တရေနသိဒ္ဓံ. สมาสที่มี อังคุลิ เป็นที่สุด ในอรรถแห่งบทอื่นที่เป็นไม้ มี อะ เป็นที่สุดของสมาส; ทวังคุลัง (ไม้), ปัญจังคุลัง. ไม้ที่ใช้สำหรับซัดข้าวเปลือกเป็นต้นที่มีส่วนคล้ายนิ้ว เรียกว่า ทารุ. ส่วนในอรรถแห่งประมาณ สำเร็จรูปเหมือนที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สขา และ ราชา เป็นคำลงท้ายด้วย อะ อยู่แล้ว และไม่ปรากฏการลบ สิ วิภัตติ. คำว่า คัณฑีวธันวา สำเร็จรูปด้วยวิธีปกติอื่น. ဒွိ ဝီတိဟာရေ-. ลง อิ ในอรรถแห่งการทำสลับกัน. ကြိယာဝျတိဟာရေ ဂမျမာနေ အညပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနတော စိ ဟောတိ; ကေသာကေသိ; ဒဏ္ဍာဒဏ္ဍိ–-စကာရော’စိသ္မိ’န္တိ. ဝိသေသနတ္ထော; သုဂန္ဓိ ဒုဂ္ဂန္ဓီတိ-ပယောဂေါ နဒိဿတေ. เมื่อความหมายแห่งการทำกิริยาสลับกันปรากฏ จากสมาสที่เป็นไปในอรรถแห่งบทอื่น มี อิ ปัจจัย; เกสาเกสิ; ทัณฑาทัณฑิ. อักษร จะ ในสูตร 'จิสฺมึ' มีอรรถวิเศษ. ไม่ปรากฏการใช้คำว่า สุคันธิ และ ทุคคันธิ. လတွိတ္ထိယူဟိ ကော-. ลง กะ ปัจจัย หลังคำที่มี ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู. လတုပ္ပစ္စယန္တေဟိ ဣတ္ထိယမီကာရူကာရန္တေဟိ စဗဟုလံ ကပ္ပစ္စယော ဟောတိ အညပဒတ္ထေ; ဗဟုကတ္တုကော; ဗဟုကုမာရိကော; ဗဟုဗြဟ္မဗန္ဓုကော, ဗဟုလံတွေဝ-သုဗ္ဘု. หลังคำที่ลงท้ายด้วย ละ ปัจจัย และคำอิตถีลิงค์ที่ลงท้ายด้วย อี และ อู มี กะ ปัจจัย เป็นส่วนมาก ในอรรถแห่งบทอื่น; พหุกัตตุกะ; พหุกุมาริกะ; พหุพรหมพันธุกะ. เพราะคำว่า 'เป็นส่วนมาก' (จึงไม่ลงในบางที่ เช่น) สุพพู. ဝါညတော-. หรือจากคำอื่น. အညေဟိ အညပဒတ္ထေ ကော ဝါ ဗဟုလံ ဟောတိ; ဗဟု မာလကော; ဗဟုမာလော. จากคำอื่น ๆ ในอรรถแห่งบทอื่น มี กะ ปัจจัย บ้าง เป็นส่วนมาก; พหุมาลโก; พหุมาโล. ဥတ္တရပဒေ-. เมื่อมีบทหลัง. ဧတမဓိကတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. พึงทราบว่าบทนี้เป็นบทตามไป. ဣမဿိဒံ-. การแปลง อิมะ เป็น อิทะ. ဥတ္တရပဒေ ပရတော ဣမဿ ဣဒံ ဟောတိ; ဣဒမဋ္ဌိတာ; ဣဒပ္ပစ္စယာ; နိဂ္ဂဟီတလောပေါ ပဿ စ ဒွိဘာဝေါ. เมื่อมีบทหลังอยู่ข้างหลัง แปลง อิมะ เป็น อิทะ; อิทมัฏฐิตา; อิทัปปัจจยา. มีการลบนิคคหิต และซ้อน ป. ပုံ ပုမဿ ဝါ-. แปลง ปุมะ เป็น ปุง บ้าง. ပုမဿ ပုံဟောတုတ္တရပဒေ ဝိဘာသာ; ပုလ္လိင်္ဂံ; ပုံလိင်္ဂံ. แปลง ปุมะ เป็น ปุง เมื่อมีบทหลัง โดยวิภาษา; ปุลลิงคัง; ปุงลิงคัง. ဋ န္နန္တုနံ-. แปลงที่สุดแห่งคำที่มี น เป็น ฏะ. ဧသံ ဋ ဟောတုတ္တရပဒေကွစိ ဝါ; ဘဝမ္ပတိဋ္ဌာ မယံ; ဘာဂဝမမူလကာ နော ဓမ္မာ–-ဗဟုလာဓိကာရာ တရာဒိသု စ; ပဂေဝ မဟတ္တရီ; ရတ္တညုမဟတ္တံ. แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น ฏะ เมื่อมีบทหลังบ้าง; ภวันตปติฏฐา มยัง; ภควตมูลกา โน ธัมมา. และในเพราะ ตระ ปัจจัย เป็นต้น โดยอำนาจแห่งพหุลศัพท์; ปาเยวะ มหัตตริ; รัตตัญญูมหัตตัง. အ-၅ อะ-5 . . ဧသံ အ ဟောတုတ္တရပဒေ; ဂုဏဝန္တပတိဋ္ဌော’သ္မိ. แปลงที่สุดของคำเหล่านี้เป็น อะ เมื่อมีบทหลัง; คุณวันตปติฏโฐสฺมิ. [ဟှွ ပဂေ ] หน้า [Hhva]. မနာဒျာပါဒီနမော မယေ စ-. การแปลงเป็น โอ แห่งหมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น ในเพราะศัพท์ว่า มยะ ด้วย မနာဒီနမာပါဒီနဉ္စ ဩ ဟောတုတ္တရပဒေ မယေ စ; မနော သေဋ္ဌာ; မနောမယာ; ရဇောဇလ္လံ; ရဇောမယံ; အာပေါဂတံ; အာပေါမယံ; အနုယန္တိ ဒိသောဒိသံ. เมื่อมีศัพท์ว่า มยะ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่หมวดศัพท์มี มนะ เป็นต้น และหมวดศัพท์มี อาปะ เป็นต้น; ใจเป็นประธาน; สำเร็จด้วยใจ; ฝุ่นละออง; สำเร็จด้วยฝุ่น; ถึงน้ำ; สำเร็จด้วยน้ำ; ย่อมติดตามไปสู่ทิศต่างๆ ပရဿသံချာသု-. การแปลงเป็น โอ แห่ง ปรศัพท์ ในเพราะสังขยาบทหลัง သံချာသုတ္တရပဒေသု ပရဿ ဩ ဟောတိ; ပရောသတံ, ပရောသဟဿံ–-သံချာသူတိ-ကိံ?ပရဒတ္တုပဇီဝိနော. เมื่อมีสังขยาเป็นบทหลัง การแปลงเป็น โอ ย่อมมีแก่ ปรศัพท์; เกินร้อย, เกินพัน; คำว่า 'ในเพราะสังขยา' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) ปรทัตตูปชีวิโน (ผู้มีชีวิตอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้) ဇနေ ဥတ္တရပဒေ ဖုထဿ ဥ ဟောတိ; အရိယေဟိ ပုထဂေဝါယံ ဇနောတိ ပုထုဇ္ဇနော. เมื่อมี ชนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ ย่อมมีแก่ ปุถศัพท์; ชนนี้ห่างไกลจากพระอริยะทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ปุถุชน သော ဆဿာဟာယတနေ ဝါ-. การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์ ในเพราะ อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลังบ้าง အဟေ အာယတနေ ဝုတ္တရပဒေ ဆဿ သော ဝါ ဟောတိ; သာဟံ, ဆာဟံ; သဠာယတနံ, ဆဠာယတနံ. เมื่อมี อหศัพท์ และ อายตนศัพท์ เป็นบทหลัง การแปลงเป็น ส ย่อมมีแก่ ฉศัพท์บ้าง; สาหัง (หกวัน), ฉาหัง (หกวัน); สฬายตนะ, ฉฬายตนะ လ္တုပိတာဒီနမာရငရငိ-. การแปลงเป็น อารัง และ อรัง แห่งศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น လတုပ္ပစ္စယန္တာနံ ပိတာဒီနဉ္စ ယထာက္ကမမာရငရငိ ဝါ ဟောန္တုတ္တရပဒေ; သတ္ထာရဒဿနံ; ကတ္တာရနိဒ္ဒေသော; မာရတ ပိတရော–-ဝါတွေဝ-သတ္ထုဒဿနံ; မာတာပိတရော. เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อารัง และ อรัง ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ตามลำดับบ้าง; สัตถารทัสสนะ, กัตตารนิทเทส, มาตาปิตโร; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงมีรูปว่า สัตถุทัสสนะ, มาตาปิตโร (หรือ มาตาปิตุ) ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗာန္ဓနမာ တတြ စတ္ထေ-. การแปลงเป็น อา แห่งศัพท์ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในที่นั้น (คือใน ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น) และในความหมายแห่ง จ ศัพท์ လတုပိတာဒီနံ ဝိဇ္ဇာသမ္ဗန္ဓီနံ ယောနိသမ္ဗန္ဓီနဉ္စ တေသွေဝ လတုပိတာဒိသု ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓိသုတ္တရပဒေသု စတ္ထဝိသယေ အာ ဟောတိ; ဟောတာပေါတာရော; မာတာပိတရော–-လတုပိတာဒီနန္တွေဝပုတ္တဘာတရော; တတြေတိ-ကိံ? ပိတုပိတာမဟာ; စတ္ထေတိ-ကိံ; မာတု ဘာတာ; ဝိဇ္ဇာယောနိသမ္ဗန္ဓာနန္တိ-ကိံ?ဒါတုဘာတရော. เมื่อมีบทหลังที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิในหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น เหล่านั้นนั่นเอง การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ ในความหมายแห่ง จ ศัพท์; โหตาโปตาโร, มาตาปิตโร; (ตัวอย่างที่ห้าม) ปุตตภาตโร แห่งหมวดศัพท์มี ลตุ และ ปิตุ เป็นต้น; คำว่า 'ตตระ' (ในที่นั้น) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ปิตุปิตามหา; คำว่า 'จตฺเถ' (ในความหมายแห่ง จ) มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) มาตุภาตา; คำว่า 'ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) ทาตุภาตโร ပုတ္တေ-. ในเพราะ ปุตตศัพท์ (บทหลัง) ပုတ္တေ ဥတ္တရပဒေ ဝတ္ထဝိသယေ လတုပိတာဒီနံဝိဇ္ဇာယောနိ သမ္ဗန္ဓာနမာ ဟောတိ; ပိတာပုတ္တာ; မာတာပုတ္တာ. เมื่อมี ปุตตศัพท์ เป็นบทหลัง ในวิสัยแห่งวัตถุ การแปลงเป็น อา ย่อมมีแก่ศัพท์ที่ลง ลตุ ปัจจัย และหมวดศัพท์มี ปิตุ เป็นต้น ที่เกี่ยวข้องด้วยวิชชาและโยนิ; ปิตาปุตตา, มาตาปุตตา စိသ္မိံ-. ในเพราะ จิ ปัจจัย (บทหลัง) စိပ္ပစ္စယန္တေ ဥတ္တရပဒေ အာ ဟောတိ; ကေသာကေသိ; မုဋ္ဌာမုဋ္ဌိ. เมื่อมีบทหลังที่ลงท้ายด้วย จิ ปัจจัย การแปลงเป็น อา ย่อมมี; เกสาเกสิ, มุฏฐามุฏฐิ ဣတ္ထိယမှာသိတပုမိတ္ထိ ပုမေဝေကတ္ထေ-. อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง ในเพราะบทหลังที่มีความหมายเดียวกัน ဣတ္ထိယံ ဝတ္တမာနေ ဧကတ္ထေ သမာနာဓိကရဏေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ ဘာသိတပုမာ ဣတ္ထိ ပုမေဝ ဟောတိ; ကုရဘရိယော; ဒီဃ เมื่อมีบทหลังที่มีวิภัตติเสมอกัน (สมานาธิกรณะ) มีความหมายเดียวกัน เป็นอิตถีลิงค์อยู่ อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์นั่นเอง; กุรุภริโย, ทีฆะ... ဇင်္ဃော; ယုဝဇာယော–-ဣတ္ထိယန္တိ-ကိံ?’ကလျာဏီ ပဓာနမေသံ’ ကလျျာဏိပ္ပဓာနာ; ဘာသိတပုမေတိ- ကိံ? ကညာဘရိယော; ဣတ္ထိတိ-ကိံ? ဂါမဏိကုလံ ဒိဋ္ဌိ အဿ’ ဂါမဏိဒိဋ္ဌိ; ဧကတ္ထေတိ-ကိံ?’ကလျာဏိယာ မာတာ’ ကလျာဏီမာတာ. ...ชังโฆ, ยุวชาโย; คำว่า 'ในอิตถีลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีปธานา; คำว่า 'ภาสิตปุงลิงค์' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัญญาภริโย; คำว่า 'อิตถี' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) คามณิทิฏฐิ; คำว่า 'ในความหมายเดียวกัน' มีประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามใน) กัลยาณีมาตา ကွစိပ္ပစ္စယေ-. ในเพราะปัจจัยบางอย่างบ้าง ဘာသိတပုမိတ္ထိ ပစ္စယေ ကွစိ ပုမေဝ ဟောတိ; ဝျတ္တတရာ, ဝျတ္တတမာ. อิตถีศัพท์ที่มีภาสิตปุงลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์บ้าง ในเพราะปัจจัย; พยัตตตรา, พยัตตตมา သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ-. หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ในความหมายแห่งวุตติ ဣတ္ထိဝါစကာ သဗ္ဗာဒယော ဝုတ္တိမတ္တေ ပုမေဝ ဟောန္တိ; တဿာ မုခံ’ တမ္မုခံ; တဿံ တတြ; တာယ တတော; တဿံဝေလာယံ တဒါ. หมวดศัพท์มี สัพพะ เป็นต้น ที่บอกอิตถีลิงค์ ย่อมเป็นเหมือนปุงลิงค์ในความหมายแห่งวุตติ; ตัมมุขัง, ตัตระ, ตโต, ตทา ဆာယာယ ဇယံ ပတိမှိ-. การแปลงเป็น ชยัง แห่ง ชายาศัพท์ ในเพราะ ปติศัพท์ (บทหลัง) ပတိမှိ ပရေ ဇာယာယ ဇယံ ဟောတိ; ဇယမ္ပတီ–-ဇာနိပတီတိပကတန္တရေန သိဒ္ဓံ; တထာ ဒမ္ပတီ ဇမ္ပတီတိ. เมื่อมี ปติศัพท์ อยู่ข้างหลัง การแปลงเป็น ชยัง ย่อมมีแก่ ชายาศัพท์; ชยัมปตี; ส่วนคำว่า ชานิปตี สำเร็จได้ด้วยวิธีการอื่น; เช่นเดียวกับคำว่า ทัมปตี และ ชัมปตี သညာယမုဒေါဒကဿ-. การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในนามบัญญัติ (สัญญา) သညာယမုဒကဿုတ္တရပဒေ ဥဒါဒေသော ဟောတိ; ဥဒဓီ; ဥဒပါနံ. เมื่อมีบทหลัง ในนามบัญญัติ การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมี; อุทธิ, อุทปานะ ကုမ္ဘာဒိသုဝါ-. การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ในเพราะหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น บ้าง ကုမ္ဘာဒသုတ္တရပဒေသု ဥဒကဿ ဥဒါဒေသော ဝါ ဟောတိ; ဥဒကုမ္ဘော, ဥဒကကုမ္ဘော; ဥဒပတ္တော, ဥဒကပတ္တော; ဥဒဗိန္ဒု, ဥကဗိန္ဒု–-အာကတိဂဏော’ယံ. เมื่อมีหมวดศัพท์มี กุมภะ เป็นต้น เป็นบทหลัง การแปลงเป็น อุ แห่ง อุทกศัพท์ ย่อมมีบ้าง; อุทกุมโภ หรือ อุทกกุมโภ, อุทปัตโต หรือ อุทกปัตโต, อุทพินทุ หรือ อุทกพินทุ; หมวดศัพท์นี้เป็นอากติคณะ သောတာဒိသူလောပေါ-. การลบ (สระท้าย) ในเพราะหมวดศัพท์มี โสตะ เป็นต้น သောတာဒိသုတ္တရပဒေသုဥဒကဿ ဥဿလောပေါ ဟောတိ; ဒကသောတံ; ဒကရက္ခသော. ในบทหลังทั้งหลายมีโสตะเป็นต้น การลบ อุ แห่งอุทกะย่อมมี; ทกโสตะ (กระแสน้ำ); ทกรักขสะ (ยักษ์น้ำ). ဋ နဉ္ဿ-. การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์. ဥတ္တရပဒေနဉ္သဒ္ဒဿ ဋ ဟောတိ; အဗြာဟ္မဏော –-ဉကာရော ကိံ, ကေဝလဿမာ ဟောတု; ပါမနပုတ္တော. เมื่อมีบทหลัง การแปลงเป็น อะ แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อพฺราหฺมโณ – ญการ มีไว้ทำไม? เพื่อให้เป็นเพียงสมาสเท่านั้น; ปามนปุตฺโต. အန သရေ-. เป็น อน เมื่อมีสระอยู่หลัง. သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ နဉ္သဒ္ဒဿအန ဟောတိ; အနက္ခာတံ. เมื่อบทหลังมีสระเป็นเบื้องต้น การแปลงเป็น อน แห่ง นญฺศัพท์ ย่อมมี; อนกฺขาตํ. ၂ ဉကာရောတိ-သဗ္ဗတ္ထ. คำว่า ญการ (ตามไป) ในที่ทั้งปวง. နခါဒယော-. นขศัพท์เป็นต้น. နခါဒယော သဒ္ဒါ အကတဋာဒေသာ နိပစ္စန္တေ;’နာဿ ခမတ္ထိတိ’ နခေါ; အခမညံ–-သညာသဒ္ဒေသု စ နိပ္ဖတ္တိမတ္တံ ယထာကထစိ ကတ္တဗ္ဗံ.’ นขศัพท์เป็นต้น สำเร็จรูปโดยไม่มีการแปลงเป็น อะ; 'ความอดทน (ช่องว่าง) ของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นโข; ส่วนคำอื่นคือ อขมํ; และในสัญญาสัพท์ทั้งหลาย พึงทำเพียงความสำเร็จรูปโดยประการใดประการหนึ่ง. နာဿ ကုလမတ္ထိ’တိ နကုလော; အကုလမညံ; နခ နကုလ နပုံသက နက္ခတ္တ နာက ဧဝမာဒိ. 'ตระกูลของเขานั้นไม่มี' ชื่อว่า นกุโล; ส่วนคำอื่นคือ อกุลํ; นข, นกุล, นปุํสก, นกฺขตฺต, นาก เป็นต้น. နဂေါ ဝါပ္ပာဏိနိ-. เป็น นค บ้าง ในสิ่งไม่มีชีวิต. နဂ္ैစ္စပ္ပာဏိနိ ဝါ နိပစ္စတေ; နဂါ, ရုက္ခာ; နဂါ, ပဗ္ဗတာ; အဂါ, ရုက္ခာ; အဂါ ပဗ္ဗတာ–-အပ္ပာဏိနီတိ -ကိံ? အဂေါ ဝသလော သီတေန. นคศัพท์ สำเร็จรูปบ้างในสิ่งไม่มีชีวิต; นคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), นคา (ภูเขาทั้งหลาย), อคา (ต้นไม้ทั้งหลาย), อคา (ภูเขาทั้งหลาย) – คำว่า 'ในสิ่งไม่มีชีวิต' มีไว้ทำไม? อโค (คนถ่อยผู้ไม่ไปเพราะความหนาว). သဟဿ သော’ညတ္ထေ-. การแปลง สห เป็น ส ในความหมายของบทอื่น. အညပဒတ္ထဝုတ္တိမှိ သမာသေ ဥတ္တရပဒေ ပရေ သဟဿ သော ဝါ ဟောတိ; သပုတ္တော, သဟပုတ္တော; အညတ္ထေတိ-ကိံ? သဟကတွာ သဟယုဇ္ဈိတွာ. ในสมาสที่มีเนื้อความของบทอื่นเป็นประธาน เมื่อมีบทหลังอยู่หลัง การแปลง สห เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปุตฺโต, สหปุตฺโต – คำว่า 'ในความหมายอื่น' มีไว้ทำไม? สหกตฺวา, สหยุชฺฌิตฺวา. သညာယံ-. ในนามชื่อ. သဟဿုတ္တရပဒေ သော ဟေတိ သညာယံ; သာဿတ္ထံ; သပလာသံ. การแปลง สห เป็น ส เมื่อมีบทหลัง ย่อมมี ในนามชื่อ; สาสฺสตฺถํ, สปลาลํ. အပစ္စက္ခေ-. ในสิ่งที่ไม่ปรากฏชัด. အပစ္စက္ခေ ဂမျမာနေ သဟဿ သော ဟောတုတ္တရပဒေ; သာဂ္ဂိ, ကပေါတော; သပိသာဝါ, ဝါတမဏ္ဍလိကာ. เมื่อเนื้อความที่ไม่ปรากฏชัดถูกรู้ได้ การแปลง สห เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; สคฺคิ (นกพิราบ), สปิสาวา (ลมหมุน). အကာလေ သကတ္ထေ-. ในความหมายของตนที่ไม่ใช่กาล. သကတ္ထပ္ပဓာနဿ သဟသဒ္ဒဿ အကာလေ ဥတ္တရပဒေ သော ဟောတိ; သမ္ပန္နံ ဗြဟ္မံ သဗြဟ္မံ; သစက္ကံ နိဓေဟိ, သဓုရံ–-အကာလေတိ-ကိံ? သဟပုဗ္ဗနဟံ, သဟာပရနှံ. การแปลง สหศัพท์ที่มีเนื้อความของตนเป็นประธาน เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลังที่ไม่ใช่กาล; พรหมที่สมบูรณ์ ชื่อว่า สพฺรหฺมํ; จงวางไว้พร้อมด้วยจักร (สจกฺกํ), พร้อมด้วยเพลา (สธุรํ) – คำว่า 'ไม่ใช่กาล' มีไว้ทำไม? สหปุพฺพนฺหํ, สหาปรนฺหํ. ဂန္ထာန္တာဓိကျေ-. ในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง. ဂန္ထာန္တေ အာဓိကျ စ္ैအ ဝတ္တမာနဿ သဟဿ သော ဟောတုတ္တရပဒေ; သကလံ ဇောတိမဓီတေ; သမုဟုတ္တံ–-ကာလတ္ထော အာရမ္ဘော; အာဓိကျေ-သဒေါဏာ ခါရီ; သမာသကော ကဟာပဏော; နိစ္စတ္ထော’ယမာရမှော. การแปลง สห ที่เป็นไปในที่สุดแห่งคัมภีร์และในความยิ่ง เป็น ส ย่อมมี เมื่อมีบทหลัง; ย่อมเรียนซึ่งศิลปะ (โชติ) ทั้งหมด (สกลํ); สมุหุตฺตํ – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นกาล; ในความยิ่ง – ขารีที่มีโดณะเกิน (สโฑณา), กหาปณะที่มีมาสกเกิน (สมาสโก) – การเริ่มต้นนี้มีความหมายเป็นความแน่นอน. သမာနဿ ပက္ခာဒိသု ဝါ-. การแปลง สมาน เป็น ส บ้าง ในปักขะเป็นต้น. ပက္ခာဒိသုတ္တရပဒေသု သမာနဿသော ဟောတိ ဝါ; သပက္ခော, သမာနပက္ခော; သဇောတိ, သမာနဇောတိ–-ပက္ခာဒိသူတိ-ကိံ? သမာနသီလော; ပက္ခ ဇောတိ ဇနပဒ ရတ္တိ ပတ္တိနီ ပတ္တီ နာဘီ ဗန္ဓု ဗြဟ္မစာရီ နာမ ဂေါတ္တ ရူပ ဌာနဝဏ္ဏ ဝယော ဝစန ဓမ္မ ဇာတိယ ဃစ္စ. ในบทหลังทั้งหลายมีปักขะเป็นต้น การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; สปกฺโข, สมานปกฺโข; สโชติ, สมานโชติ – คำว่า 'ในปักขะเป็นต้น' มีไว้ทำไม? สมานสีโล; ปักขะ, โชติ, ชนบท, รัตติ, ปัตตินี, ปัตตี, นาภี, พันธุ, พรหมจารี, นาม, โคตระ, รูป, ฐานะ, วัณณะ, วัย, วจนะ, ธรรม, ชาติยะ, ฆัจจะ. ဥဒရေ ဣယေ-. ในอุทรศัพท์ เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลัง. ဥဒရေ ဣယပရေ ပရတော သမာနဿ သော ဝါ ဟောတိ; သောဒရိယော; သမာနောဒရိယော–-ဣယေတိ-ကိံ? သမာနောဒရတံ. เมื่อมี อิยปัจจัยอยู่หลังอุทรศัพท์ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมีบ้าง; โสทริโย, สมาโนทริโย – คำว่า 'อิย' มีไว้ทำไม? สมาโนทรตํ. ရီရိက္ခကေသု-. ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย. ဧတေသုသမာနဿ သော ဟောတိ; သရီ; သရိက္ခော; သရိသော. ในคำเหล่านี้ การแปลง สมาน เป็น ส ย่อมมี; สรี, สริกฺโข, สริโส. သဗ္ဗာဒိနမာ-. การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา. ရီရိက္ခကေသုသဗ္ဗာဒီနမာ ဟောတိ; ယာဒီ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော. ใน รี, ริกขะ และอิสสะ ทั้งหลาย การแปลง สัพพะเป็นต้น เป็น อา ย่อมมี; ยาที, ยาทิกฺโข, ยาทิโส. န္တကိမိမာနံ ဋာကီဋီ-. การแปลง เอตะ, กึ และอิมะ เป็น ฏา, กี และตี. ရီရိက္ခကေသု န္တသဒ္ဒကိံသဒ္ဒ္ैမသဒ္ဒါနံ ဋာကီဋီ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော; ကီဒီ, ကီဒိက္ခော, ကီဒိသော; ဤဒီ, ဤဒိက္ခော, ဤဒိသော. เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, นฺตศัพท์, กึศัพท์ และ อิมศัพท์ เป็น ฏา (ṭā), กี (kī), ตี (ṭī) ตามลำดับ; ภวาที, ภวาทิกฺโข, ภวาทิโส; กีที, กีทิกฺโข, กีทิโส; อีที, อีทิกฺโข, อีทิโส. တုမှာမ္ဘာနံ တာမေကသ္မိံ-. ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ในบทเดียว. ရီရိက္ခကေသု တုမှာမှာနံ တာမာ ဟောန္တေကသ္မိံ ယထာက္ကမံ; တာဒီ, တာဒိက္ခော, တာဒိသော;မာဒီ, မာဒိက္ခော, မာဒိသော; –-ဧကသ္မိန္တိ-ကိံ? တုမှာဒီ, အမှာဒီ, တုမှာဒိက္ခော, အမှာဒိက္ခော, တုမှာဒိသော, အမှာဒိသော. เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ เป็น ต และ ม ตามลำดับ ในบทเดียว; ตาที, ตาทิกฺโข, ตาทิโส; มาที, มาทิกฺโข, มาทิโส. คำว่า “ในบทเดียว” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปที่เป็นคนละบท เช่น) ตุมฺหาที, อมฺหาที, ตุมฺหาทิกฺโข, อมฺหาทิกฺโข, ตุมฺหาทิโส, อมฺหาทิโส. တံမမညတြ-. เป็น ตํ และ มํ ในที่อื่น. ရီရိက္ခကန္တတော’ညသ္မိံ ဥတ္တရပဒေ တုမှာမှာနမေ ကသ္မိံ တံမံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တန္ဒီပါ; မန္ဒီပါ; တံ သရဏာ, မံသရဏာ; တယျောဂေါ မယျောဂေါတိ-ဗိန္ဒုလောပေါ. ในบทหลังอื่นจาก รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, ตุมฺหศัพท์ และ อมฺหศัพท์ ในบทเดียว เป็น ตํ และ มํ ตามลำดับ; ตนฺทีปา, มนฺทีปา; ตํสรณา, มํสรณา; ตยฺโยโค, มยฺโยโค (มีการลบพินทุ). ဝေတဿေဋ-. ในเพราะ เอตสฺสศัพท์ และ เอฏปัจจัย. ရီရိက္ခကေသွေတဿေဋ ဝါ ဟောတိ; ဧဒီ, ဧတာဒီ; ဧဒိက္ခော, ဧတာဒိက္ခော; ဧဒိသော, ဧတာဒိသော. เมื่ออยู่หน้า รี (rī), ริกฺข (rikkha), อิส (isa) ปัจจัย, เอตสฺสศัพท์ เป็น เอ บ้าง; เอที, เอตาที; เอทิกฺโข, เอตาทิกฺโข; เอทิโส, เอตาทิโส. ဝိဓာဒိသု ဒွိဿ ဒု-. ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ. ဒွိဿ ဒု ဟောတိ ဝိဓာဒိသု; ဒုဝိဓော, ဒုပဋ္ဋံ; ဧဝမာဒိ. ทฺวิศัพท์ เป็น ทุ ในเพราะ วิธาปัจจัย เป็นต้น; ทุวิโธ, ทุปฏฺฏํ; เป็นต้น. ဒိ ဂုဏာဒိသု-. ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ. ဂုဏာဒိသု ဒွိဿ ဒိ ဟောတိ; ဒိဂုဏံ, ဒိရတ္တံ, ဒိဂု; ဧဝမာဒိ ทฺวิศัพท์ เป็น ทิ ในเพราะ คุณศัพท์ เป็นต้น; ทิคุณํ, ทิรตฺตํ, ทิคุ; เป็นต้น. တိသွ-. ในเพราะ ติศัพท์ ทฺวิศัพท์ เป็น อ. တီသု ဒွိဿ အ ဟောတိ; ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ, ဒွတ္တိပတ္တပူရာ. ทฺวิศัพท์ เป็น อ ในเพราะ ติศัพท์; ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ, ทฺวตฺติปตฺตปูรา. အာ သံချာယာသတာဒေါ’နညတ္ထေ-. ในเพราะสังขยาบทหลัง ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น. သံချာယမုတ္တရပဒေ ဒွိဿအာ ဟောတသဒါဒေါ’နညတ္ထေ; ဒွါဒသ, ဒွါဝီသတိ, ဒွတ္တိံသ; သံချာယန္တိ-ကိံ?’ဒိရတ္တံ; အသတာဒေါတိ-ကိံ? ဒွိသတံ, ဒွိသဟဿံ; အနညတ္ထေတိ-ကိံ?ဒွိဒသာ. ในบทหลังที่เป็นสังขยา ทฺวิศัพท์ เป็น อา เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺวาทส, ทฺวาวีสติ, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยา” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทิรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิสตํ, ทฺวิสหสฺสํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิทสา. တိဿေ-. ติศัพท์ เป็น เอ. သံချာယမုတ္တရပဒေ တိဿ ဧဟောတသတာဒေါ’နညတ္ထေ; တေရသ, တေဝိသ, တေတ္တိံသ–-သံချာယန္တွေဝ-တိရတ္တံ; အသတာဒေါတွေဝ-တိသတံ; အနညတ္ထေတွေဝ-တိဝတုကာ. ในบทหลังที่เป็นสังขยา ติศัพท์ เป็น เอ เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; เตรส, เตวีส, เตตฺติงฺส. คำว่า “ในสังขยาเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติรตฺตํ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ. คำว่า “ในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติวตุกา. စတ္တာလိသာဒေါ ဝါ-. ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง. တိဿေဝါ ဟောတိ စတ္တာလီသာဒေါ; တေစတ္တာလီသ, တိစတ္တာလီသ; တေပညာသ, တိပညာသ; တေသဋ္ဌိ, တိသဋ္ဌိ; တေသတ္တတိ, တီသတ္တတီ; တ္ဉသီတိ, တိယာသီတိ; တေနဝုတိ, တိနဝုတိ–-အသတာဒေါတွေဝ-တိသတံ. ติศัพท์ เป็น เอ บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น; เตจตฺตาลีส, ติจตฺตาลีส; เตปญฺญาส, ติปญฺญาส; เตสฏฺฐิ, ติสฏฺฐิ; เตสตฺตติ, ติสตฺตติ; เตนาสีติ, ติยาสีติ; เตนวุติ, ตินวุติ. คำว่า “เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้นเท่านั้น” (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ติสตํ. ဒွိဿာ စ-. และ ทฺวิศัพท์ เป็น อา (และ เอ). အသတာဒေါ’နညတ္ထေ စတ္တာလီသာဒေါ ဒွိဿေ ဝါ ဟောတိ အာဝ ဒွေစတ္တာလီသံ, ဒွါစတ္တာသံ, ဒွိစတ္တာလီသံ; ဒွေပညာသံ, ဒွါပညာသံ, ဒွိပညာသံ; ဣစ္စာဒိ. ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น เอ และ อา บ้าง เว้นจาก สตศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; ทฺเวจตฺตาลีสํ, ทฺวาจตฺตาลีสํ, ทฺวิจตฺตาลีสํ; ทฺเวปญฺญาสํ, ทฺวาปญฺญาสํ, ทฺวิปญฺญาสํ; เป็นต้น. ဗာစတ္တာလိသာဒေါ-. ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น ทฺวิศัพท์ เป็น พา. ဒွိဿ ဗာ ဝါ ဟောတစတ္တာလီသာဒေါ’နညတ္ထေ; ဗာရသ, ဒွါဒသ; ဗာဝီသတိ, ဒွါဝီသတိ; ဗတ္တိံသ, ဒွတ္တိံသ–-အစတ္တာလီသာဒေါတိ-ကိံ? ဒွိစတ္တာလီသ. ทฺวิศัพท์ เป็น พา บ้าง ในเพราะ จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น และในความหมายที่ไม่ใช่ความหมายอื่น; พารส, ทฺวาทส; พาวีสติ, ทฺวาวีสติ; พตฺติงฺส, ทฺวตฺติงฺส. คำว่า “เว้นจาก จตฺตาลีสศัพท์ เป็นต้น” เพื่อประโยชน์อะไร? (เพื่อห้ามในรูปเช่น) ทฺวิจตฺตาลีส. ဒွိသတိဒသေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပန္နာ -. ในเพราะ วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ. ဝီသတိဒသေသု ပရေသု ပဉ္စဿ ပဏ္ဏုပန္နာ ဟောန္တိ ဝါ ယထာက္ကမံ; ပဏ္ဏုဝီသတိ, ပဉ္စဝီသတိ;ပန္နရသ, ပဉ္စဒသ. เมื่อมี วีสติศัพท์ และ ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง ปญฺจศัพท์ เป็น ปณฺณุ และ ปณฺณ บ้าง ตามลำดับ; ปณฺณุวีสติ, ปญฺจวีสติ; ปณฺณรส, ปญฺจทส. စတုဿ စုတော ဒသေ-. ในเพราะ ทสศัพท์ จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ. စတုဿ စုစော ဟောန္တိ ဝါ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ; စုဒ္ဒသ, စောဒ္ဒသ, စတုဒ္ဒသ. เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง จตุศัพท์ เป็น จุ และ โจ บ้าง; จุทฺทส, โจทฺทส, จตุทฺทส. ဆဿ သော-. ฉศัพท์ เป็น โส. ဆဿ သော ဣစ္စယမာဒေသော ဟောတိ ဒသသဒ္ဒေ ပရေ; သောဠသ. การแปลงเป็น โส นี้ มีแก่ ฉศัพท์ เมื่อมี ทสศัพท์ อยู่ข้างหลัง; โสฬส. ဧကဋ္ဌာနမာ-. เอกศัพท์ และ อฏฺฐศัพท์ เป็น อา. ဧကအဋ္ဌာနံ အာ ဟောတိ ဒသေ ပရေ; ဧကာဒသ, အဋ္ဌာရသ. เอก และ อัฏฐะ เป็น อา เมื่อมี ทสะ อยู่ข้างหลัง; เอกาทสะ, อัฏฐารสะ. ရ သံချာတော ဝါ-. ระ ในจำนวนนับ หรือไม่ก็ได้. သံချာတော ပရဿ ဒသဿရ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဧကာရသ, ဧကာဒသ; ဗာရသ, ဒွါဒသ; ပန္နရသ, ပဉ္စဒသ; သတ္တရသ, သတ္တဒသ; အဋ္ဌာရသ, အဋ္ဌာဒသ–-ပန္နဗာဒေသေသု နိစ္စံ, ဣဓ န ဟောတိ စတုဒ္ဒသ. ทสะ ที่อยู่ข้างหลังจำนวนนับ เป็น ระ โดยวิภาสา; เอการสะ, เอกาทสะ; พารสะ, ทวาทสะ; ปัณณรสะ, ปัญจทสะ; สัตตรสะ, สัตตทสะ; อัฏฐารสะ, อัฏฐาทสะ – ในการแปลงเป็น ปัณณะ และ พาระ เป็นนิจจะ, ในที่นี้ไม่เป็น จตุททสะ. ဆတီဟိ ဠော စ- จาก ฉะ และ ติ เป็น ฬะ ด้วย ဆတီဟိ ပရဿ ဒသဿ ဠော ဟောတိ ရော စ; သောဠသ, သောရသ; တေဠသ, တေရသ. ทสะ ที่อยู่ข้างหลัง ฉะ และ ติ เป็น ฬะ และ ระ; โสฬสะ, โสรสะ; เตฬสะ, เตรสะ. စတုတ္ထတတိယာနမဍ္ဎုဍ္ဎတိယာ-. จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อัฑฒุฑฒะ และ อัฑฒติยะ အဍ္ဎာ ပရေသံ စတုတ္ထတတိယာနံ ဥဍ္ဎတိယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ;’အဍ္ဎန စတုတ္ထော’ အဍ္ဎုဍ္ဎော,’အဍ္ဎေန တတိယော’ အဍ္ဎတိယော–-ကထံ?အဍ္ဎတေယျောတိ-သကတ္ထေ ဏျေ ဥတ္တရ ပဒဝုဒ္ဓိ. อัฑฒะ ที่อยู่ข้างหน้า จตุตถะ และ ตติยะ เป็น อุฑฒะ และ ติยะ ตามลำดับ; ‘ที่สี่กับครึ่ง’ คือ อัฑฒุฑฒะ, ‘ที่สามกับครึ่ง’ คือ อัฑฒติยะ – อย่างไร? อัฑฒเตยยะ ในสกัดถะ ลงปัจจัย ณะยะ และมีการวุฒิที่บทหลัง. ဒုတိယဿ သဟ ဒိယဍ္ဎဒိဝဍ္ဎာ-. ทุติยะ พร้อมกับ (อัฑฒะ) เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ အဍ္ဎာ ပရဿ ဒုတိယဿ သဟအဍ္ဎသဒ္ဒေန ဒိယဍ္ဎဒိဝဍ္ဎာ ဟောန္တိ;’ အဍ္ဎေန ဒုတိယော’ ဒိယဍ္ဎော, ဒိဝဍ္ဎော ဝါ. ทุติยะ ที่อยู่ข้างหลัง อัฑฒะ พร้อมกับศัพท์ อัฑฒะ เป็น ทิยัฑฒะ และ ทิวฑฒะ; ‘ที่สองกับครึ่ง’ คือ ทิยัฑฒะ หรือ ทิวฑฒะ. သရေ ကဒ ကုဿုန္တရတ္ထေ-. เมื่อมีสระอยู่ข้างหลัง กุ เป็น กทะ ในความหมายของบทหลัง ကုဿုတ္တရပဒတ္ထေ ဝတ္တမာနဿ သရာဒေါ ဥတ္တရပဒေ ကဒါ ဒေသောဟောတိ; ကဒန္နံ, ကဒသနံ–-သရေတိ-ကိံ? ကုပုတ္တော; ဥတ္တရတ္ထေတိ-ကိံ? ကုဩဋ္ဌော; ရာဇာ. กุ ที่เป็นไปในความหมายของบทหลัง เมื่อมีบทหลังขึ้นต้นด้วยสระ แปลงเป็น กทะ; กทัณณะ, กทาสนะ – ‘ในสระ’ คืออะไร? กุปุตโต; ‘ในความหมายของบทหลัง’ คืออะไร? กุโอฏโฐ; ราชา. ကာပ္ပတ္ထေ-. กา ในความหมายว่า น้อย အပ္ပတ္ထေ ဝတ္တမာနဿ ကုဿကာ ဟောတုတ္တရပဒတ္ထေ;’အပ္ပကံ လဝဏံ’ ကာလဝဏံ. กุ ที่เป็นไปในความหมายว่า น้อย เป็น กา ในความหมายของบทหลัง; ‘เกลือเล็กน้อย’ คือ กาลวณัง. ပုရိသေဝါ-. ในบุรุษ เป็น วา (หรือไม่ก็ได้) ကုဿ ပုရိသေကာ ဟောတိ ဝါ; ကာပုရိသော, ကုပုရိသော–-အယမပ္ပတ္တဝိဘာသာ–-အပ္ပတ္ထေ တုပုဗ္ဗေနနိစ္စံဟောတိ;’ဤသံ ပုရိသော’ ကာပုရိသော. กุ ในบุรุษ เป็น กา หรือไม่ก็ได้; กาปุริโส, กุปุริโส – นี้เป็นอัปปัตตวิภาสา – แต่ในความหมายว่า น้อย เป็นนิจจะด้วยสูตรก่อน; ‘บุรุษเล็กน้อย’ คือ กาปุริโส. ပုဗ္ဗာဒီဟုတ္တရပဒဿအဟဿ အနှာဒေသော ဟောတိ; ပုဗ္ဗနှော; အပရနှော; အဇဇနှော; သာယနှော; မဇ္ဈနှော. อหะ ที่เป็นบทหลังของ ปุพพะ เป็นต้น แปลงเป็น อัณหะ; ปุพพัณโห, อปรัณโห, อัชชันโห, สายัณโห, มัชฌัณโห. ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ သမာသကဏ္ဍော တတိယော. จบสมัสสกัณฑ์ที่ ๓ ในโมคคัลลานะพยากรณ์วุตติ ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝါ ဏပ္ပစ္စယော ဟောတပစ္စေ’ဘိဓေယေ; ဏကာရော ဝုဒ္ဓျတ္ထော; ဧဝမညတြာပိ,’ဝသိဋ္ဌဿာပစ္စံ’ ဝါသိဋ္ဌော, ဝါသိဋ္ဌီ ဝါ; ဩပဂဝေါ, ဩပဂဝီ ဝါ –-ဝေတိ-ဝါကျ သမာသဝိကပ္ပတ္ထံ တဿာဓိကာရော သကတ္ထာဝဓိ. จากนามศัพท์ที่มีวิภัตติที่ ๖ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร; ณะ มีไว้เพื่อการวุฒิ; แม้ในที่อื่นก็เช่นกัน, ‘บุตรของวสิฏฐะ’ คือ วาสิฏโฐ หรือ วาสิฏฐี; โอปคโว หรือ โอปคาวี – ‘วา’ มีไว้เพื่อเป็นทางเลือกระหว่างประโยคและสมาส การตามไปของศัพท์นั้นมีขอบเขตถึงสกัดถะ. ဝစ္ဆာဒိတောဏာနဏာယနာ-. จาก วัจฉะ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะ, อาณะ, อายนะ ဝစ္ဆာဒီဟိ အပစ္စပ္ပစ္စယန္တေဟိ ဟောတ္တာဒီဟိစ သဒ္ဒေဟိ ဏာနဏာယနပ္ပစ္စယာ ဝါ ဟောန္တပစ္စေ. ဝစ္ဆာနော ဝစ္ဆာယနော; ကစ္စာနော, ကစ္စာယနော–-ယာဂမေ-ကာတိယာနော; မောဂ္ဂလ္လာနော, မောဂ္ဂလ္လာယနော; သာကဋာနော, သာကဋာယနော; ကဏ္ဘာနော, ကဏ္ဘာယနော; ဣစ္စာဒိ. จาก วัจฉะ เป็นต้น ที่ลงปัจจัยในความหมายว่าบุตรแล้ว และจากศัพท์ โหตตะ เป็นต้น ลงปัจจัย อาณะ และ อายนะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. วัจฉาโน, วัจฉายโน; กัจจาโน, กัจจายโน – เมื่อมีการลง ยะ อาคม เป็น กาติยาโน; โมคคัลลาโน, โมคคัลลายโน; สากฏาโน, สากฏายโน; กัณหาโน, กัณหายโน; เป็นต้น. ကတ္တိကာဒီဟိ ဝိဓဝါဒီဟိ စ ဏေယျဏေရာ ဝါ ယထာက္ကမံ ဟောန္တပစ္စေ. ကတ္တိကေယျော. ဝေနတေယျော; ဘာဂီနေယျော ဣစ္စာဒိ–-ဝေဓဝေရော; ဝန္ဓကေရော; နာဠိကေရော; သာမဏေရော ဣစ္စာဒိ. จาก กัตติกะ เป็นต้น และจาก วิธวะ เป็นต้น ลงปัจจัย เณยยะ และ เณระ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร ตามลำดับ. กัตติเกยโย, เวณเตยโย, ภาคิเนยโย เป็นต้น – เวธเวโร, วันธเกโร, นาฬิเกโร, สามเณโร เป็นต้น. ဏျ ဒိစ္စာဒီဟိ-. จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ ဒိတိပ္ပဘုတီဟိ ဏျော ဝါ ဟောတပစ္စေ. ဒေစ္စော; အာဒိစ္စော; ကောဏ္ဍညော; ဂဂ္ဂျော; ဘာတဗ္ဗော; ဣစ္စာဒိ จาก ทิติ เป็นต้น ลงปัจจัย ณะยะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. เทจโจ, อาทิจโจ, โกณฑัญโญ, คัคคโย, ภาตัพโพ เป็นต้น အာ ဏိ-. จาก อะ ลงปัจจัย ณี အကာရန္တတော ဏိ ဝါ ဟောတပစ္စေ ဒက္ခိ; ဒေါဏိ; ဝါသဝိ; ဝါရုဏိစ္စာဒိ. จากศัพท์ที่มี อะ เป็นที่สุด ลงปัจจัย ณี หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร. ทักขิ, โทณิ, วาสวิ, วารุณิ เป็นต้น. ရာဇတော ညော ဇာတိယံ-. จาก ราชะ ลงปัจจัย ญะ ในความหมายว่าชาติ ရာဇသဒ္ဒတော ညော ဝါ ဟောတပစ္စေ ဇာတိယံ ဂမျမာနာယံ. ရာဇညော–-ဇာတိယန္တိ ကိံ?ရာဇာပစ္စံ. จากศัพท์ ราชะ ลงปัจจัย ญะ หรือไม่ก็ได้ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ราชัญโญ – ‘ในความหมายว่าชาติ’ คืออะไร? ราชบุตร. ခတ္တာ ယိယာ-. ခတ္တသဒ္ဒါ ယေယာ ဟောန္တပစ္စေ ဇာတိယံ ခတျော; ခတ္တိယော ဇာတိယယန္တွေ-ခတ္တိ. จาก ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ. จากศัพท์ ขัตตะ ลงปัจจัย ยิยะ ในความหมายว่าบุตร เมื่อหมายถึงชาติ. ขัตโย, ขัตติโย; แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ ขัตติ. မနုတော ဿသဏိ-. จาก มนุ ลงปัจจัย สสะ, สระ, ณิ မနုသဒ္ဒတော ဇာတိယံ ဿသဏ ဟောန္တပစ္စေ. မနုဿော; မာနုသော? ဣတ္ထိယံ-မနုဿာ; မာနုသီ–-ဇာတိယန္တွေဝ-မာဏဝေါ. จากศัพท์ มนุ ในความหมายว่าชาติ ลงปัจจัย สสะ, สระ และ ณะ ในความหมายว่าบุตร. มนุสโส, มานุโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น มนุสสา, มานุสี – แต่ถ้าหมายถึงชาติอย่างเดียว คือ มาณโว. ဇနပဒနာမသ္မာ ခတ္တိယာ ရညော စ ဏော-. ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อชนบท ในความหมายว่า กษัตริย์ และพระราชา ဇနပဒဿ ယံ နာမံ တန္နာမသ္မာ ခတ္တိယာပစ္စေ ရညောဝ ဏော ဟောတိ. ပဉ္စာလော; ကောသလော; မာဂဓော; ဩက္ကာကော–-ဇနပဒနာမသ္မာတိ-ကိံ? ဒါသရထိ; ခတ္တိယာတိ-ကိံ?’ပဉ္စာလဿ ဗြာဟ္မဏဿာပစ္စံ’ ပဉ္စာလ. ลง ณะ ปัจจัย หลังนามศัพท์ที่เป็นชื่อของชนบท ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) ของกษัตริย์ และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: ปัญจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกกาโก. ถามว่า 'จากชื่อชนบท' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ทาสรถิ (ซึ่งมาจากชื่อบุคคล). ถามว่า 'ในความหมายว่ากษัตริย์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันในรูปวิเคราะห์ว่า 'เหล่ากอของพราหมณ์ชาวปัญจาละ' ซึ่งเป็น ปัญจาละ (แต่ไม่ใช่กษัตริย์) ဏျ ကုရုသိဝီဟီ-. ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี ကုရုသိဝီဟပစ္စေ ရညေ စ ဏျော ဟောတိ; ကောရဗျော သေဗျော. ลง ญฺย ปัจจัย หลังศัพท์ว่า กุรุ และ สิวี ในความหมายว่า อปัตตะ (เหล่ากอ) และในความหมายว่าพระราชา. ตัวอย่าง: โกรพฺโย, เสพฺโย ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တံ-. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า สิ่งที่ย้อมแล้วด้วยสีนั้น ရာဂဝါစိတတိယန္တတော ရတ္တမိစ္စေတသ္မိံ အတ္ထေ ဏော ဟောတိ’ကသာဝေန ရတ္တံ’ ကာသာဝံ;ကောသုမ္ဘံ; ဟာလိဒ္ဒံ–-ရာဂါတိ ကိံ? ဒေဝဒတ္တေန ရတ္တံ ဝတ္ထံ; ဣဓ ကသ္မာ နဟောတိ? နီလံ ပီတန္တိ–-ဂုဏဝစနတ္တာ ဝိနာပိ ဏေန ဏတ္ထဿာဘိဓာနတော. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงสีย้อม ในความหมายว่า 'ย้อมแล้ว'. ตัวอย่าง: กาสาวํ (ย้อมด้วยน้ำฝาด), โกสุมฺภํ (ย้อมด้วยดอกคำฝอย), หาลิทฺทํ (ย้อมด้วยขมิ้น). ถามว่า 'หลังศัพท์ที่กล่าวถึงสีย้อม' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันประโยคว่า 'ผ้าอันเทวทัตย้อมแล้ว'. ถามว่า ในคำว่า นีลํ (สีเขียว), ปีตํ (สีเหลือง) ทำไมจึงไม่ลง ณะ ปัจจัย? ตอบว่า เพราะเป็นคุณศัพท์ (คุณวจนะ) ซึ่งแสดงเนื้อความของ ณะ ปัจจัยได้เองอยู่แล้วโดยไม่ต้องลงปัจจัย နက္ခတ္တေနိန္ဒုယုတ္တေန ကာလေ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรอันประกอบด้วยพระจันทร์ တတိယန္တတော နက္ခတ္တာ တေန လက္ခိတေ ကာလေ ဏော ဟောတိ; တံ စေ နက္ခန္တမိန္ဒုယုတ္တံ ဟောတိ. ဖုဿီ, ရတ္တီ; ဖုဿော, အဟော–-နက္ခတ္တေနေတိ-ကိံ? ဂုရုနာ လက္ခိတာ ရတ္တိ; ဣန္ဒု ယနုတ္တေနေတိ-ကိံ? ကတ္တိကာယ လက္ခိတော မုဟုတ္တော; ကာလေတိ-ကိံ? ဖုဿေနလက္ခိတာ အတ္ထသိဒ္ဓိ–-အဇ္ဇကတ္တိကာတိ ကတ္တိကာ ယုတ္တေ စန္ဒေ ကတ္တိကာသဒ္ဒေါ ဝတ္တတေ. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์นักษัตรที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า กาลเวลาที่กำหนดด้วยนักษัตรนั้น หากนักษัตรนั้นประกอบด้วยพระจันทร์. ตัวอย่าง: ผุสฺสี รตฺตี (ราตรีที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ), ผุสฺโส อโห (วันที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ). ถามว่า 'หลังศัพท์นักษัตร' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ราตรีที่กำหนดด้วยครู (พฤหัสบดี)'. ถามว่า 'อันประกอบด้วยพระจันทร์' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ครู่ที่กำหนดด้วยดาวกัตติกา'. ถามว่า 'ในความหมายว่ากาล' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'ความสำเร็จประโยชน์ที่กำหนดด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง ในคำว่า 'อชฺช กตฺติกา' (วันนี้เป็นวันกัตติกา) ศัพท์ว่า กตฺติกา หมายถึงพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดาวกัตติกา သာဿ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမံသိ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'นั่นเป็นเทวดาของเขา' หรือ 'นั่นเป็นวันเพ็ญของเขา' သေတိ ပဌမန္တာ အဿာတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ဏော ဘဝတိ ယံ ပဌမန္တံ သာ ဝေ ဒေဝတာ ပုဏ္ဏမာသီ ဝါ.’သုဂတော ဒေဝတာ အဿာ’တိ သောဂတော; မာဟိန္ဒော; ယာမော; ဝါရုဏော; ဖုဿီ ပုဏ္ဏမာသီ အဿ သမ္ဗန္ဓိနီ’တိ ဖုဿော, မာဃော; မာဃော; ဖဂ္ဂုနော; စိတ္တော; ဝေသာခေါ;ပေဋ္ဌမုလော; အာသာဠှော; သာဝဏော; ပေါဋ္ဌပါဒေါ; အဿယုဇော; ကတ္တိကော; မာဂသိရော–-ပုဏ္ဏမာသီတိ-ကိံ, ဖုဿိ ပဉ္စမီ အဿ–-ပုဏ္ဏမာသီဝ ဂတကမာသသမ္ဗန္ဓိနီ န ဟောတိ;’ပုဏ္ဏော မာ အဿန္တိ’ နိဗ္ဗစနာ–-အတော ဧဝ နိပါတနာ ဏော, သာဂမော စ, မာသသုတီယာဝ နပပဉ္စဒသရတ္တာဒေါ ဝိဓိ. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งฉัฏฐีวิภัตติว่า 'ของเขา' โดยที่ศัพท์ปฐมาวิภัตตินั้นเป็นเทวดาหรือวันเพ็ญ. ตัวอย่าง (เทวดา): โสคโต (มีพระสุคตเป็นเทวดา), มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ. ตัวอย่าง (วันเพ็ญ): ผุสฺโส (เดือนที่มีวันเพ็ญประกอบด้วยดาวปุสสะ), มาโฆ, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข, เชฏฺฐมูโล, อาสาฬฺโห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร. ถามว่า 'วันเพ็ญ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'วันที่ 5 ประกอบด้วยดาวปุสสะ'. อนึ่ง คำว่า ปุณฺณมาสี มีรูปวิเคราะห์ว่า 'ปุณฺโณ มา อสฺสํ' (พระจันทร์เต็มในวันนั้น) ลง ณะ ปัจจัย และ ส อาคม ด้วยอำนาจนิปาตนะ တမဓီတေ တံ ဇာနာတိ ကဏိကာ စ-. ลง ณะ และ ณิก ปัจจัย ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น' ဒုတိယန္တတော တမဓီတေ တံ ဇာနာတီတိ ဧတေသ္ဖတ္ထေသုဏော ဟောတိ ကော ဏိကောဝ.’ ဝျာကရဏမဓီတေ ဇာနာတိ ဝါ’ ဝေယျာကရဏော; ဆာန္ဒသော; ကမကော; ပဒကော; ဝေနယိကော; သုတ္တန္တိကော–-ဒွိတဂ္ဂဟဏံ ပုထဂေဝ ဝိဓာနတ္ထံ ဇာနနဿစ အဇ္ဈေနဝိသယဘာဝဒဿနတ္ထံ ပသိမ္ဗုပသံဂဟတ္ထဉ္စ. ลง ณะ หรือ ณิก ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'ศึกษาซึ่งสิ่งนั้น' หรือ 'รู้ซึ่งสิ่งนั้น'. ตัวอย่าง: เวยฺยากรโณ (ผู้ศึกษาหรือรู้ไวยากรณ์), ฉานฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก. การระบุทั้งสองอย่าง (ศึกษาและรู้) เพื่อแสดงการบัญญัติแยกกัน และเพื่อแสดงว่าความรู้นั้นมีพื้นฐานมาจากการศึกษา และเพื่อรวมเอาศัพท์อื่นๆ เช่น ปสิมฺพุ เป็นต้น เข้ามาด้วย တဿ ဝိသယေ ဒေသေ.-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นวิสัยของสิ่งนั้น' ซึ่งหมายถึงประเทศ ဆဌိယန္တာ ဝိသယေ ဒေသရူပေ ဏော ဟောတိ.’ဝသာတီနံ ဝိသယော ဒေသော’ဝါသာတော–-ဒေသေတိ ကိံ? စက္ခုဿ ဝိသယော ရူပံ, ဒေဝဒတ္တဿ ဝိသယော’နုဝါကော. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'วิสัย' ที่เป็นประเทศ. ตัวอย่าง: วาสาโต (ประเทศที่เป็นวิสัยของพวกวสาติ). ถามว่า 'ที่เป็นประเทศ' ใส่มาเพื่ออะไร? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า 'รูปเป็นวิสัยของจักษุ' หรือ 'บทสวดเป็นวิสัยของเทวทัต' နိဝါသေ တန္နာမေ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' และเป็นชื่อของประเทศนั้น ဆဋ္ဌိယန္တာ နိဝါသေ ဒေသေ တန္နာမေ ဏော ဟောတိ;’သိဝီနံ နိဝါသော ဒေသောသေဗျော; ဝါသာတော. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เป็นที่อยู่อาศัย' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เสพฺโย (ประเทศที่เป็นที่อยู่ของพวกสิวี), วาสาโต အဒူရဘဝေ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้' ဆဋ္ဌိယန္တာ အဒူရဘဝေ ဒေသေတန္နာမေ ဏော ဟောတိ;’ဝိဒသာယ အဒုရဘဝံ’ ဝေဒိသံ. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในความหมายว่า 'มีอยู่ในที่ใกล้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: เวทิสํ (ประเทศที่มีอยู่ในที่ใกล้เมืองวิทิสา) တေနတိဗ္ဗတ္တေ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นด้วยสิ่งนั้น' တတိယန္တာ နိဗ္ဗတ္တေ ဒေသေတန္နာမေ ဏော ဟောတိ; ကုသမ္ဗေန နိဗ္ဗတ္တာ ကောသမ္ဗီ, နဂရီ; ကာကန္ဒီ, မာကန္ဒီ,’သဟဿေန နိဗ္ဗတ္တာ’ သာဟဿီ, ပရိခါ–-ဟေတုမှိ ကတ္တရိကရဏေ စ ယထာယောဂံ တတိယာ. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงตติยาวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' ของประเทศที่มีชื่อนั้น. ตัวอย่าง: โกสมฺพี นครี (เมืองที่เกิดขึ้นด้วยพระเจ้ากุสัมพะ), กากนฺที, มากนฺที. อีกตัวอย่าง: สาหสฺสี ปริขา (คูเมืองที่เกิดขึ้นด้วยคนพันคน). ตติยาวิภัตติในที่นี้ใช้ในอรรถแห่งเหตุ กัตตา หรือกะระณะ ตามความเหมาะสม တမိဓတ္ထိ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' တန္တိ ပဌမန္တာ ဣဓာတိ သတ္တမျတ္ထေ ဒေသေ တန္နာမေ ဏော ဟောတိ, ယန္တံ ပဌမန္တမတ္ထိ စေ;’ဥဒုမ္ဗရာ အသ္မိံ ဒေသေ သန္တီ’တိ ဩဒုမ္ဗရော, ဗာဒရော, ဗဗ္ဗဇော. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ ในความหมายแห่งสัตตมีวิภัตติว่า 'ในที่นี้' ของประเทศที่มีชื่อนั้น หากสิ่งที่เป็นปฐมาวิภัตตินั้นมีอยู่จริง. ตัวอย่าง: โอทุมฺพโร (ประเทศที่มีต้นมะเดื่ออยู่), พาทโร, พพฺพโช တတြ ဘဝေ-. ลง ณะ ปัจจัย ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่ในที่นั้น' သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏော ဟောတိ;’ဥဒကေ ဘဝေါ’ဩဒကော, ဩရသော, ဇာနပဒေါ, မာဂဓော, ကာပိလဝတ္ထဝေါ, ကောသမ္ဗော. ลง ณะ ปัจจัย หลังศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ ในความหมายว่า 'เกิดหรือมีอยู่'. ตัวอย่าง: โอทโก (เกิดในน้ำ), โอรโส (เกิดจากอก), ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ အဇ္ဇာဒီဟိ တတော-. ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น ဘဝတ္ထေ အဇ္ဇာဒီဟိ တနော ဟောတိ;’အဇ္ဇ ဘဝေါ’ အဇ္ဇတနော, သွာတနော, ဟိယျတ္တနော. ลง ตน ปัจจัย หลังศัพท์มี อชฺช เป็นต้น ในความหมายว่า 'มีอยู่ใน...'. ตัวอย่าง: อชฺชตโน (มีอยู่ในวันนี้), สฺวาตโน (มีอยู่ในวันพรุ่งนี้), หิยฺยตฺตโน (มีอยู่ในวันวาน) ပုရာတော ဏော စ-. ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา ပုရာ ဣစ္စသ္မာ ဘဝတ္ထေ ဏော ဟောတိ တနော စ; ပုရာဏော, ပုရာတနော. ลง ณะ และ ตน ปัจจัย หลังศัพท์ว่า ปุรา ในความหมายว่า 'มีอยู่ในกาลก่อน'. ตัวอย่าง: ปุราโณ, ปุราตโน အမာတ္ထစ္စော-. အမာသဒ္ဒတော အစ္စော ဟောတိ ဘဝတ္ထေ; အမစ္စော. ลง อจฺจ ปัจจัย หลัง อมา ศัพท์ ในความหมายว่า 'มีอยู่ร่วมกัน'. ตัวอย่าง: อมจฺโจ (ผู้มีอยู่ร่วมกัน/อำมาตย์) မဇ္ဈာဒိတွိမော-. ลง อิมา ปัจจัย หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น မဇ္ဈာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ ဘဝတ္ထေ ဣမော ဟောတိ; မဇ္ဈိမော, အန္တိမော–-မဇ္က္ဇ္ဓအန္တ ဟေဋ္ဌာ ဥပရိ ဩရ ပါရ ပစ္ဆာ အဗ္ဘန္တရ ပစ္စန္တ. อิโม ปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์มี มชฺฌ เป็นต้น ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; มชฺฌิมะ, อนฺติมะ; (ศัพท์เหล่านี้คือ) มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต. ကဏ္ဏေယျဏေယျကယိယာ-. กณ, เณยฺย, เณยฺยก, ย, อิย ปัจจัย. သတ္တမျန္တာ ဧတေ ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဘဝတ္ထေ; ကဏ-’ကုသိနာရာယံ ဘဝေါ’ ကောသိနာရကော, မာဂဓကော, အာရညကေ, ဝိဟာရော–-ဏေယျ-ဂင်္ဂေယျော, ပဗ္ဗတေယျော, ဝါနေယေယျာ–-ဏေယျက-ကောလေယျကော, ဗာရာဏသေယျကော, စမ္ပေယျကော; မိထိလေယျကောတိ-ဧယျကော–-ယ-ဂမ္မော, ဒိဗ္ဗော; ဣယဂါမိယော, ဥဒရိယော, ဒိဝိယော, ပဉ္စာလိယော, ဗောဓပက္ခီယော, လောကိယော. ปัจจัยเหล่านี้ลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; กณปัจจัย: ‘มีอยู่ในกุสินารา’ เป็น โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก (วิหาโร); เณยฺยปัจจัย: คังเคยฺโย, ปัพพเตยฺโย, วาเณยฺโย; เณยฺยกปัจจัย: โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จัมเปยฺยโก; มิถิเลยฺยโก (เป็น เอยฺยโก); ยปัจจัย: คัมฺโม, ทิพฺโพ; อิยปัจจัย: คามิโย, อุทะริโย, ทิวิโย, ปัญจาลิโย, โพธิปักขิโย, โลกิโย. ဏိကော-. ณิกปัจจัย. သတ္တမျန္တာ ဘဝတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ; သာရဒိကော, ဒိဝသော; သာရဒိကာ, ရတ္တိ. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่ามีอยู่ (ภวตฺเถ) หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; สารทิโก (ทิวโส), สารทิกา (รตฺติ). တမဿ သိပ္ပံ သီလံ ပဏျံ ပဟရဏံ ပယောဇနံ-. สิ่งนั้นเป็นศิลปะ ศีล สินค้า อาวุธ หรือประโยชน์ของเขา. ပဌမန္တာ သိပ္ပာဒိဝါစကာ အဿေတိ ဆဎတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’ဝီဏာဝါဒနံ သိပ္ပမဿ’ ဝေဏိကော, မောဒင်္ဂိကော, ဝံသိကော;’ပံသုကူလဓာရဏံ သီလမဿ’ ပံသုကူလိကော, တေစီဝရိကော;’ဂန္ဓောပဏျမဿ’ ဂန္ဓိကော, တေလိကော, ဂေါဠိကော’စာပေါ ပဟရဏမဿ’ စာပိကော, တောမရိကော, မုဂ္ဂရိကော;’ဥပဓိပ္ပ ယောဇနမဿ’ ဩပဓိကံ, သာတိကံ, သာဟဿိကံ. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ของเขา" (อสฺส - ฉัฏฐีวิภัตติ) หลังศัพท์ที่เป็นปฐมาวิภัตติซึ่งกล่าวถึงศิลปะเป็นต้น; ‘การดีดพิณเป็นศิลปะของเขา’ เป็น เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก; ‘การทรงผ้าบังสุกุลเป็นศีลของเขา’ เป็น ปํสุกูลิโก, เตจีวริโก; ‘ของหอมเป็นสินค้าของเขา’ เป็น คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก; ‘ธนูเป็นอาวุธของเขา’ เป็น จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก; ‘อุปธิเป็นประโยชน์ของเขา’ เป็น โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ. တံ ဟန္တရဟတိ ဂစ္ဆတုဉ္ဆတိ စရတိ-. ဒုတိယန္တာ ဟန္တီတိ ဧဝမာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ; ပက္ခီဟိ-’ပက္ခိနော ဟန္တီ’တိ ပက္ခိကော, သာကုဏိကော, မာယုရိကော–-မစ္ဆေဟိ- မစ္ဆိကော, မေနိကော–-မိဂေဟိ မာဂဝိကော, ဟာရိဏိကော, - သူကရိကောတိ- ဣကော;’သတမရဟတီ’တိ သာတိကံ, သန္ဒိဋ္ဌိကံ;’ဧဟိ ပဿ ဝိဓိံ ရဟတီ’တိ ဧဟိပဿိကော, သာဟဿိကော–-သဟဿိယောတီဓ ဣယော;’ပရဒါရံ ဂစ္ဆတီ’တိ ပါရဒါရိကော, မဂ္ဂိကော, ပညာသယောဇနိကော;’ ဗဒရေ ဥဉ္ဆတီ’တိ ဗာဒရိကော, သာမာကိကော;’ဓမ္မံ စရတီ’တိ ဓမ္မိကော, အဓမ္မိကော. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า ฆ่า, ควร, ไป, เก็บเกี่ยว, ประพฤติ หลังศัพท์ที่เป็นทุติยาวิภัตติ; (ในอรรถว่าฆ่า) ‘ฆ่านก’ เป็น ปกฺขิโก, สากุณิโก, มายูริโก; ‘ฆ่าปลา’ เป็น มจฺฉิโก, เมนิโก; ‘ฆ่าเนื้อ’ เป็น มาควิโก, หาริณิโก, สูกริโก (เป็น อิกะ); (ในอรรถว่าควร) ‘ควรค่าร้อย’ เป็น สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิกํ; ‘ควรแก่วิธีที่ว่าจงมาดูเถิด’ เป็น เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก (ในที่นี้ อิยปัจจัยลงในอรรถว่าพัน); (ในอรรถว่าไป) ‘ไปสู่ภรรยาผู้อื่น’ เป็น ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก; (ในอรรถว่าเก็บเกี่ยว) ‘เก็บเกี่ยวผลพุทรา’ เป็น พาทริโก, สามากิโก; (ในอรรถว่าประพฤติ) ‘ประพฤติธรรม’ เป็น ธมฺมิโก, อธมฺมิโก. တေန ကတံ ကီတံ ဗဒ္ဓမဟိသင်္ခတံ သံသဎံ ဟတံ ဟန္တိ ဇိတံ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ခဏတိ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဇိဝတိ-. สิ่งนั้นอันเขาทำแล้ว, ซื้อแล้ว, ผูกแล้ว, ปรุงแล้ว, คลุกเคล้าแล้ว, ฆ่าแล้ว, หรือเขาฆ่าอยู่, ชนะแล้ว, ชนะอยู่, เล่นอยู่, ขุดอยู่, ข้ามอยู่, เที่ยวไปอยู่, แบกอยู่, เลี้ยงชีพอยู่ ด้วยสิ่งนั้น. တတိယန္တာ ကတာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’ကာယေန ကတံ’ ကာယိကံ, ဝါစသိကံ, မာနသိကံ;’ဝါတေနကတော အာဗာဓော’ ဝါတိကော–-’သတေန ကီတံ’ သာတိကံ, သာဟဿိကံ, မူလတောဝ-ဒေဝဒတ္တေန ကီတောတိ န ဟောတိ တဒတ္ထာပ္ပတီတိယာ–-’ဝရတ္တာယ ဗဒ္ဓေါ’ ဝါရတ္တိကော, အာယသိကော, ပါသိကော; –-’ဃတေန အဘိသင်္ခတံ သံသဋ္ဌံ ဝါ’ ဃာတိကံ, ဂေါဠိကံ, ဒါဓိကံ, မာရိစိကံ–-’ဇာလေန ဟတော ဟန္တီတိ ဝါ’ ဇာလိကော, ဗာဠိသိကော–-’အက္ခောဟိ ဇိတ’မက္ခိကံ, သာလာကိကံ–-’အက္ခေဟိ ဇယတိ ဒိဗ္ဗတိ ဝါ’ အက္ခိကော–-’ခဏိတ္တိယာ ခဏတီ’တိ ခါဏိတ္တိကော, ကုဒ္ဒါလိကော-ဒေဝဒတ္တေန ဇိတမင်္ဂုလျာ ခဏတီတိ န ဟောတိ တဒတ္ထာ နဝဂမာ–-’ဥဠုမ္ပေန တရတီ’တိ ဩဠုမ္ပိကော; ဥဠုမ္ပိကောတိ-ဣကော; ဂေါပုစ္ဆိကော; နာဝိကော–-’သကဋေန စရတီ’တိ သာကဋိကော. ရထိကော–-ပရပ္ပိကောတိ ဣကော-’ခန္ဓေန ဝဟတီ’တိ ခန္ဓိကော, အံသိကော; သီသိကောတိ-ဣကော–-’ဝေတတေန ဇီဝတီ’တိ ခန္ဓိကော, အံသိကော; သီသိကောတိ-ဣကော–-’ဝေတနေန ဇီဝတီ’တိ ဝေတနိကော, ဘတိကော, ကယိကော, ဝိက္ကယိကော; ကယဝိက္ကယယိကောတိ-ဣကော. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่าทำแล้วเป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นตติยาวิภัตติ; ‘ทำด้วยกาย’ เป็น กายิโก, วาจสิโก, มานสิโก; ‘อาพาธที่เกิดจากลม’ เป็น วาติโก; ‘ซื้อด้วยร้อย’ เป็น สาติกํ, สาหสฺสิกํ (ถ้าเป็น ‘เทวทัตซื้อแล้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ผูกด้วยเชือก’ เป็น วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก; ‘ปรุงหรือคลุกเคล้าด้วยเนยใส’ เป็น ฆาติโก, โคฬิโก, ทาธิโก, มาริจิโก; ‘ถูกฆ่าด้วยข่าย’ หรือ ‘ฆ่าด้วยข่าย’ เป็น ชาลิโก, พาฬิสิโก; ‘ชนะด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิกํ, สาลากิกํ; ‘ชนะหรือเล่นด้วยลูกเต๋า’ เป็น อกฺขิโก; ‘ขุดด้วยจอบ’ เป็น ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก (ถ้าเป็น ‘เทวทัตชนะแล้ว’ หรือ ‘ขุดด้วยนิ้ว’ ไม่สำเร็จรูป เพราะไม่ปรากฏอรรถนั้น); ‘ข้ามด้วยแพ’ เป็น โอฬุมฺปิโก (อุฬุมฺปิโก เป็น อิกะ); โคปุจฺฉิโก; นาวิโก; ‘เที่ยวไปด้วยเกวียน’ เป็น สากฏิกโ, รถิโก (ปรปฺปิโก เป็น อิกะ); ‘แบกด้วยบ่า’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น ขนฺธิโก, อํสิโก (สีสิโก เป็น อิกะ); ‘เลี้ยงชีพด้วยค่าจ้าง’ เป็น เวตนิโก, ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก (กยวิกฺกยยิโก เป็น อิกะ). တဿ သံဝတ္တတိ-. สิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น. စတုတ္ထျန္တာ သံဝတ္တတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’ပုနဗ္ဘဝါယ သံဝတ္တတီ’တိ ပေါနောဘဝိကော, ဣတ္ထိယံ-ပေါနောဘဝိကာ;’လောကာယ သံဝတ္တတီ’တိ လောကိကော,’ သုဋ္ဌု အဂ္ဂေါ’တိ သဂ္ဂေါ,’သဂ္ဂါယ သံဝတ္တတီ’တိ သောဝဂ္ဂိကော, သဿာဝ္ैက တဒမိနာဒိ ပါဌာ–-’ဓနာယ သံဝတ္တတီ’တိ ဓညံ-ယော. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งนั้น" (ตสฺส สํวตฺตติ) หลังศัพท์ที่เป็นจตุตถีวิภัตติ; ‘ย่อมเป็นไปเพื่อภพใหม่’ เป็น โปโนภวิโก (ในอิตถีลิงค์ เป็น โปโนภวิกา); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อโลก’ เป็น โลกิโก; ‘สวรรค์’ คือ ‘ดีเลิศ’ (สุฏฺฐุ อคฺโค); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อสวรรค์’ เป็น โโสวคฺคิโก (ตามบทว่า สสฺสาวิกะ เป็นต้น); ‘ย่อมเป็นไปเพื่อทรัพย์’ เป็น ธญฺญํ (ยปัจจัย). တတော သမ္ဘုတမာဂတံ-. เกิดจากสิ่งนั้น หรือมาจากสิ่งนั้น. ပဉ္စမျန္တာ သမ္ဘုတမာဂတန္တိဧတေသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’မာတိတော သမ္ဘုတမာဂတန္တိ ဝါ’ မတ္တိကံ, ပေတ္တိကံ–-ဏျရိယဏြျာပိ ဒိဿန္တိ–-’သုရဘိတော သမ္ဘုတံ’ သောရဘျံ;’ထနတော သမ္ဘုတံ’ ထညံ;’ပိတိတော သမ္ဘုတော’ ပေတ္တိယော, မာတိယော, မတ္တိယော; မစ္စော ဝါ. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "เกิดจากสิ่งนั้น" หรือ "มาจากสิ่งนั้น" หลังศัพท์ที่เป็นปัญจมีวิภัตติ; ‘เกิดหรือมาจากมารดา’ เป็น มตฺติกํ, เปตฺติกํ (บางทีก็เห็น ณย, อริย, ณฺย ปัจจัย); ‘เกิดจากโค (สุรภิ)’ เป็น โสรภฺยํ; ‘เกิดจากเต้านม’ เป็น ถญฺญํ; ‘เกิดจากบิดา’ เป็น เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย; หรือ มจฺโจ. တတ္ထ ဝသတိ ဝိဒိတော ဘတ္တော နိယုတ္တော-. ผู้นั้นอาศัยอยู่ในที่นั้น, เป็นที่รู้จักในที่นั้น, ได้รับการเลี้ยงดูในที่นั้น, หรือได้รับการแต่งตั้งในที่นั้น. သတ္တမျန္တာ ဝသတီတွေဝမာဒိသွတ္ထေသု ဏိကော ဟောတိ;’ရုက္ခမူလေ ဝသတီ’တိ ရုက္ခမုလိကော,အာရညိကော, သောသာနိကော;’လောကေ ဝိဒိတော’ လောကိကော;’စတုမဟာရာဇေသု ဘတ္တာ’ စာတုမ္မဟာရာဇိကာ;;ဒွါရေ နိယုတ္တော’ ဒေါဝါရိကော; ဒဿောက တဒမိနာဒိပါဌာ,ဘဏ္ဍာဂါရိကော;-ဣကော နဝကမ္မိကော–-ကိယော-ဇာတိကိယော, အန္ဓကိယော. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "อาศัยอยู่ในที่นั้น" เป็นต้น หลังศัพท์ที่เป็นสัตตมีวิภัตติ; ‘อาศัยอยู่ที่โคนไม้’ เป็น รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก; ‘เป็นที่รู้จักในโลก’ เป็น โลกิโก; ‘ได้รับการเลี้ยงดูในท้าวมหาราชทั้งสี่’ เป็น จาตุ มหาราชิกา; ‘ได้รับการแต่งตั้งที่ประตู’ เป็น โทวาริโก (ตามบทว่า ทสฺโสกะ เป็นต้น), ภณฺฑาคาริโก (เป็น อิกะ); นวกมฺมิโก; กิยปัจจัย: ชาติกิโย, อนฺธกิโย. တဿိဒံ-. สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น. ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံအတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ;’သံဃဿ ဣဒံ’ သံဃိကံ, ပုဂ္ဂလိကံ, သကျပုတ္တိကော, နာထပုတ္တိကော, ဇေနဒတ္တိကော–-ကိယေ-သကိယော, ပရကိယော; နိယေ-အတ္တနိယံ;ကေ-သကော, ရာဇကံ, ဘဒ္ဓံ. ณิกปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" (ตสฺส อิทํ) หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของสงฆ์’ เป็น สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาถปุตฺติโก, เชนทตฺติโก; กิยปัจจัย: สกิโย, ปรกิโย; นิยปัจจัย: อตฺตนิยํ; กปัจจัย: สโก, ราชกํ, ภทฺทํ. ဏော-. ณปัจจัย. ဆဋ္ဌိယန္တာ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ဏော ဟောတိ;’ကစ္စာယနဿ္ैဒံ’ ကစ္စာယနံ, ဝျာကရဏံ; သောဂတံ, သာသနံ; မာဟိသံ, မံသာဒိ. ณปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของกัจจายนะ’ เป็น กจฺจายนํ (ไวยากรณ์); โสคตํ (ศาสนา); มาหิสํ (เนื้อเป็นต้น). ဂဝါဒီဟိ ယော-. ยปัจจัยลงหลังศัพท์มี คว เป็นต้น. ဂဝါဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ ဣဒမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ ယော ဟောတိ;’ဂုန္နံ ဣဒံ’ဂဗျံ, မံသာဒိ; ကဗျံ, ဒဗ္ဗံ. ยปัจจัยลงในอรรถว่า "สิ่งนี้เป็นของผู้นั้น" หลังศัพท์มี คว เป็นต้น ที่เป็นฉัฏฐีวิภัตติ; ‘สิ่งนี้เป็นของโคทั้งหลาย’ เป็น คพฺยํ (เนื้อเป็นต้น); กพฺยํ, ทพฺยํ. ပိတိတော ဘာတရိ ရေယျဏ-. เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชาย. ပိတုသဒ္ဒါ တဿ ဘာတရိ ရေယျဏ ဟောတိ;’ပိတုဘာတာ’ ပေတ္တေယျော. เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ ปิตุ ในอรรถว่าพี่ชายหรือน้องชายของผู้นั้น; ‘พี่ชายหรือน้องชายของบิดา’ เป็น เปตฺเตยฺโย. မာတိတော စ ဘဂိနိယံ ဆော-. และ ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาว. မာတိတော ပိတိတော စ တေသံ ဘဂိနီယံ ဆော ဟောတိ;’မာတု ဘဂိနိ’ မာတုစ္ဆာ;’ပိတုဘဂိနီ’ ပိတုစ္ဆာ–-ကထံ မာတုလောတု?’မာတုလာဒိတွာနီ’တိ နိပါတနာ. ฉปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตุ และ ปิตุ ในอรรถว่าพี่สาวหรือน้องสาวของท่านเหล่านั้น; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของมารดา’ เป็น มาตุจฺฉา; ‘พี่สาวหรือน้องสาวของบิดา’ เป็น ปิตุจฺฉา (คำว่า มาตุโล เป็นอย่างไร? สำเร็จรูปด้วยการนิบาตตามบทว่า ‘มาตุลาทิตฺวานี’ เป็นต้น). မာတာပိတုသွာမဟော-. มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดา. မာတာပိတူဟိ တေသံ မာတာပိတုသွာမဟော ဟောတိ;’မာတုမာတာ’ မာတာမဟီ;’မာတုပိတာ’ မာတာမဟော;’ပိတုမာတာ’ ပတာမဟီ;’ပိတုပိတာ’ ပိတာမဟော–-န ယထာသံချံ ပစ္စေကာဘိသမ္ဗန္ဓာ. มหปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตา และ ปิตุ ในอรรถว่ามารดาและบิดาของท่านเหล่านั้น; ‘มารดาของมารดา’ เป็น มาตามหี; ‘บิดาของมารดา’ เป็น มาตามโห; ‘มารดาของบิดา’ เป็น ปตามหี; ‘บิดาของบิดา’ เป็น ปิตามโห (ไม่เรียงตามลำดับ แต่สัมพันธ์กันเป็นรายบุคคล). နဟိတေ ရေယျဏ-. เรยยณปัจจัยลงในอรรถว่าประโยชน์. မာတာပိတုဟိ ဟိတေ ရေယျဏ ဟောတိ; မတ္တေယျော, ပေတ္တေယျော. เรยยณปัจจัยลงหลังศัพท์ มาตาปิตุ ในอรรถว่าประโยชน์; มัตเตยยะ, เปตเตยยะ. နိန္ဒာညာတပ္ပပဋိဘာဂရဿဒယာသညာသု ကော-. กปัจจัยลงในอรรถว่าตำหนิ, ความไม่รู้, ความเล็กน้อย, ความคล้ายกัน, ความสั้น, ความเอ็นดู และความหมาย. နိန္ဒာဒီသွတ္ထေသု နာမသ္မာ ကော ဟောတိ; နိန္ဒာယံ-မုဏ္ဍကော, သမဏကော; အညာတေ-’ကဿာယံ အဿော’တိ အဿကော–- กปัจจัยลงหลังนามศัพท์ในอรรถว่าตำหนิเป็นต้น; ในอรรถว่าตำหนิ: มุณฑกะ, สมณกะ; ในอรรถว่าไม่รู้จัก: ‘ม้านี้เป็นของใคร’ เป็น อัสสกะ. ပယောဂသာမတ္ထိယာ သမ္ဗန္ဓိဝိသေသာနဝဂမော’ဝဂမျတေ–-အပ္ပတ္ထေ-တေလကံ, ဃတကံ–-ပဋိဘာဂတ္ထေ-’ဟတ္ထိ ဝိယ’ ဟတ္ထိကော, အဿကော, ဗလိဝဒ္ဒကော–-ရဿေ-မာနုသကော, ရုက္ခကော, ပိလက္ခကော–-ဒယာယံ-ပုတ္တကော, ဝစ္ဆကော–-သညာယံ-’မောရောဝိယ’ မောရကော. โดยความสามารถในการใช้ศัพท์ ความแตกต่างของความสัมพันธ์ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ คือ ในอรรถว่าเล็กน้อย เช่น เตลกัง (น้ำมันเล็กน้อย), ฆตกัง (เนยใสเล็กน้อย); ในอรรถว่าคล้ายกัน เช่น หัตถิโก (เหมือนช้าง), อัสสโก (เหมือนม้า), พลิวัททโก (เหมือนโคผู้); ในอรรถว่าสั้น เช่น มานุสโก (มนุษย์ตัวเล็ก), รุกขโก (ต้นไม้เล็ก), ปิลักขโก (ต้นไทรเล็ก); ในอรรถว่าความเอ็นดู เช่น ปุตตโก (ลูกน้อย), วัจฉโก (ลูกโค); ในอรรถว่าความหมาย (ชื่อ) เช่น โมรโก (เหมือนนกยูง). တမဿ ပရိမာဏံ ဏိကော စ-. ณีโกปัจจัย (และกปัจจัย) ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้'. ပဌမန္တာ အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏိကော ဟောတိ ကော စ, တံ စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ပရိမိယတေ’တေနေ’တိ ပရိမာဏံ–-’ဒေါဏော ပရိမာဏမဿ’ ဒေါဏိကော, ဝီဟိ; ခါရသတိကော, ခါရသဟဿိကော, အာသီတိကော, ဝယော; ဥပဍ္ဎကာယိကံ, ဗိမ္ဗောဟနံ; ပဉ္စကံ,ဆက္ကံ. ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุด ณีโกและโกปัจจัยย่อมลง ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ 'สิ่งใดอันเขาใช้ประมาณ' ชื่อว่าประมาณ เช่น 'ทะนานเป็นประมาณของข้าวเปลือกนั้น' คือ โทณิโก (ข้าวเปลือก); มีร้อยเป็นประมาณ, มีพันเป็นประมาณ; มีแปดสิบเป็นประมาณ คือ วัย; มีครึ่งกายเป็นประมาณ คือ หมอนหนุน; มีห้าเป็นประมาณ, มีหกเป็นประมาณ. သတေတေဟိ တ္တကော-. ตฺตโกปัจจัย จาก ส, ต, เอ (สรรพนาม). ယာဒီဟိ ပဌမန္တေဟိအဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေတ္တကော ဟောတိ, တံ ဝေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ယံ ပရမာဏမဿ ယန္တကံ, တတ္တကံ, ဧတ္တကံ; အာဝတကေ-ယာဝတကော, တာဝတကော. ตฺตโกปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งใดเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ ยันตกัง, ตัตตกัง, เอตตกัง; ในอรรถว่าประมาณเท่าไร คือ ยาวตโก, ตาวตโก. သဗ္ဗာ စာဝန္တု-. และอาวนฺตุปัจจัย จาก สัพพะ (สรรพนาม). သဗ္ဗတော ပဌမန္တေဟိ ယာဒီဟိ စ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အာဝန္တု ဟောတိ, တံ ဝေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’သဗ္ဗံ ပရိမာဏမဿ’ သဗ္ဗာဝန္တံ, ယာဝန္တံ, တာဝန္တံ, ဧတာဝန္တံ. อาวนฺตุปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก สัพพะ และ ยา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'สิ่งทั้งปวงเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ สัพพาวนฺตัง, ยาวนฺตัง, ตาวนฺตัง, เอตาวนฺตัง. ကိမှာ ရတိရိဝရီဝတကရိတ္တကာ-. รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย จาก กิง (สรรพนาม). ကိမှာ ပဌမန္တာ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ ရတိရီဝရီဝတကရိတ္တကာ ဟောန္တိ, တံ စေ ပဌမန္တံ ပရိမာဏံ ဘဝတိ;’ကိံ သံချာနံ ပရိမာဏမေသံ’ ကတိ, ဧတေ; ကိဝ, ကီဝတကံ, ကိတ္တကံ–-ရီဝန္တော သဘာဝတော အသံချော. รติ, รี, วรี, วตก, ริตฺตก ปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก กิง (สรรพนาม) ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าบทที่มีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดนั้นเป็นประมาณ เช่น 'จำนวนเท่าไรเป็นประมาณของสิ่งเหล่านี้' คือ กติ, เอเต; กิวะ, กีวตกัง, กิตฺตกัง; รีวนฺโต โดยสภาพแล้วนับไม่ได้. သံဇာတံ တာရကာဒိတွိတော-. อิโตปัจจัย ในอรรถว่าเกิดขึ้นแล้ว จาก ตารกา เป็นต้น. တာရကာဒီဟိ ပဌမန္တေဟိအဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေဣတော ဟောတိ, တေ ဝေ သံဇာတာ ဟောန္တိ;’တာရကာသံဇာတာ အဿ’ တာရကိတံ, ဂဂနံ; ပုပ္ဖီတော, ရုက္ခော; ပလ္လဝိတာ, လတာ. อิโตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีสิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก ตารกา เป็นต้น ในฉัฏฐีวิภัตติ ถ้าสิ่งเหล่านั้นเกิดขึ้นแล้ว เช่น 'ดาวเกิดขึ้นแล้วแก่ท้องฟ้านั้น' คือ ตารกิตัง (ท้องฟ้า); มีดอกเกิดขึ้นแล้ว คือ ต้นไม้ (ปุปผิโต); มีใบอ่อนเกิดขึ้นแล้ว คือ เถาวัลย์ (ปัลลวิตา). မာနေ မတ္တော-. มัตตปัจจัยในอรรถว่าประมาณ. ပဌမန္တာ မာနဝုတ္တိတော အဿေတိ အသ္မိံ အတ္ထေ မတ္တောဟောတိ;’ပလံ ဥမ္မာနမဿ’ ပလမတ္တံ,’ဟတ္ထော ပမာဏမဿ’ ဟတ္ထမတ္တံ,’သတံ မာနမဿ’ သတမတ္တံ,’ဒေါဏော ပရိမာဏမဿ’ ဒေါဏမတ္တံ–-အဘေဒေါပဝါရာ ဒေါဏောတိပိ ဟောတိ. มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณ เช่น 'ปละเป็นเครื่องชั่งของสิ่งนั้น' คือ ปลมัตตัง; 'ศอกเป็นเครื่องวัดของสิ่งนั้น' คือ หัตถมัตตัง; 'ร้อยเป็นเครื่องนับของสิ่งนั้น' คือ สตมัตตัง; 'ทะนานเป็นประมาณของสิ่งนั้น' คือ โทณมัตตัง; โดยการใช้แทนกันได้ โทโณ ก็มี. တဂ္ဃော ဝုဒ္ဓံ-. ตคฺโฆปัจจัย ในอรรถว่าสูงขึ้น. ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ တဂ္ဃာ ဟောတီမ္ैတ္တော စ; ဇဏ္ဏုတဂ္ဃံ, ဇဏ္ဏုမတ္တံ. ตคฺฆา และ มัตตปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นเป็นประมาณของสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น ชัณณุตัคฆัง (สูงถึงเข่า), ชัณณุมัตตัง (ประมาณเข่า). ဏော စ ပုရိသာ-. และโณปัจจัย จาก ปุริส. ပုရိသာ ပဌမန္တာ ဥဒ္ဓမာနဝုတ္တိတော ဏော ဟောတိ မတ္တာဒယော စ; ပေါရိသံ, ပုရိသမတ္တံ, ပုရိသတဂ္ဃံ. โณปัจจัย และมัตตปัจจัยเป็นต้น ย่อมลงในอรรถว่าประมาณที่สูงขึ้น ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากปุริสศัพท์ เช่น โปริสัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสมัตตัง (สูงประมาณบุรุษ), ปุริสตัคฆัง (สูงเท่าบุรุษ). အယုဘဝီတီဟံသေ-. อโยปัจจัย จาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน. ဥဗဝိတီဟိ အဝယဝဝုတ္တီဟိ ပဌမန္တေဟိ အဿေတိ ဆဋ္ဌတ္ထေ အယော ဟောတိ;’ ဥဘော အံသာ အဿ’ ဥဘယံ, ဒွယံ, တယံ. อโยปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีส่วนเหล่านี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจาก อุภ และ วิติ ในอรรถว่าส่วน ในฉัฏฐีวิภัตติ เช่น 'ส่วนทั้งสองของสิ่งนั้น' คือ อุภยัง (ทั้งสอง), ทฺวยัง (สอง), ตยัง (สาม). သံချာယ သစ္စုတီသသဒသန္တာဓကာသ္မိံ သတသဟဿေဍော-. ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่า 'เกินกว่า' ซึ่งมี ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด ในจำนวนร้อยหรือพัน. သတျန္တာယ ဥတျန္တာယ ဤသန္တာယ အာသန္တာယ ဒသန္တာယ စ သံချာယ ပဌမန္တာယ အသ္မိန္တိ သတ္တမျတ္ထေ ဍော ဟောတိ, သာ စေ သံချာ အဓိကာ ဟောတိ, ယဒသ္မိန္တိ တံ စေ သတံ သဟဿံသတ ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในสัตตมีวิภัตติ ในอรรถว่า 'ในสิ่งนี้' ซึ่งมีปฐมาวิภัตติเป็นที่สุดจากจำนวนที่มี ส, อุ, อี, อา, ท เป็นที่สุด ถ้าจำนวนนั้นเกินกว่า และสิ่งที่เป็นที่ตั้งนั้นเป็นร้อยหรือพัน. သဟဿံ ဝါ ဟောတိ;’ဝီသတိ အဓိကာ အသ္မိံ သတေ’တိ ဝီသံသတံ, ဧကဝီသံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-တိံသံသတံ, ဧကတိံသံ သတံ –-ဥတျန္တာယ -နဝုတံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ –-ဤသန္တိယ-စတ္တာရီသံသတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-အာသန္တာယ-ပညာသံသတံ သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-ဒသန္တာယ-ဧကာဒသံ သတံ, သဟဿံ သတသဟဿံ ဝါ–-သစ္စုတီသာသဒသန္တေတိ ကိံ?ဆာဓိကာ အသ္မိံ သတေ; အဓိကေတိ ကိံ? ပဉ္စဒသဟီနာ အသ္မိံ သတေ; အသ္မိန္တိ ကိံ? ဝီသတျဓိကာ ဧတသ္မာသတာ; သတသဟဿေတိ ကိံ? ဧကာဒသအဓိကာ အဿံ ဝီသတိယံ. หรือเป็นพัน เช่น 'ยี่สิบเกินกว่าในร้อยนี้' คือ วีสังสตัง (ร้อยยี่สิบ), เอกวีสังสตัง (ร้อยยี่สิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; ติงสังสตัง (ร้อยสามสิบ), เอกติงสังสตัง (ร้อยสามสิบเอ็ด); สำหรับ อุ เป็นที่สุด เช่น นวุตังสตัง (ร้อยเก้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อี เป็นที่สุด เช่น จัตตาลีสังสตัง (ร้อยสี่สิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ อา เป็นที่สุด เช่น ปัญญาสังสตัง (ร้อยห้าสิบ), หรือพัน, แสน; สำหรับ ท เป็นที่สุด เช่น เอกาทสังสตัง (ร้อยสิบเอ็ด), หรือพัน, แสน; 'ส, จุ, ตี, ส, ท เป็นที่สุด' หมายถึงอะไร? เช่น หกเกินกว่าในร้อยนี้; 'เกินกว่า' หมายถึงอะไร? เช่น สิบห้าหย่อนกว่าในร้อยนี้; 'ในสิ่งนี้' หมายถึงอะไร? เช่น ยี่สิบเกินกว่าจากร้อยนี้; 'ร้อยหรือพัน' หมายถึงอะไร? เช่น สิบเอ็ดเกินกว่าในยี่สิบนี้. တဿ ပူရေဏေကာဒသာဒိတော ဝါ-. ฑฺโฑปัจจัย ในอรรถว่าทำให้เต็มของสิ่งนั้น จาก เอกาทส เป็นต้น หรือ. ဆဋ္ဌီယန္တာယေကာဒသာဒိကာယ သံချာယ ဍော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ ဝိဘာသာ; သာ သံချာပူရီယတေယေနတံ ပူရဏံ’ဧကာဒသန္နံ ပူရဏော’ဧကာဒသော, ဧကာဒသမော; ဝီသော, ဝီသတိမော; တိံသော, တီံသတိမော; စတ္တာလီသော, ပညာသော. ฑฺโฑปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม โดยวิภาษา (เลือกใช้ได้) จากจำนวนที่มี เอกาทส เป็นต้น ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด 'สิ่งใดทำให้จำนวนนั้นเต็ม' ชื่อว่าปูรณะ เช่น 'ผู้ทำให้เต็มของสิบเอ็ด' คือ เอกาทโส, เอกาทสโม; วีโส, วีสติโม; ติงโส, ติงสติโม; จัตตาลีโส, ปัญญาสะ. မ ပံစာဒိကတီဟိ-. มปัจจัย จาก ปัญจ เป็นต้น และ กติ. ဆဋ္ဌီယန္တာယ ပံစာဒိကာယ သံချာယကတိသ္မာ စ မော ဟောတိ ပူရဏတ္ထေ; ပဉ္စမော, သတ္တမော, အဋ္ဌမော; ကတိမော, ကတိမီ. โมปัจจัย ย่อมลงในอรรถว่าทำให้เต็ม จากจำนวนที่มี ปัญจ เป็นต้น และจาก กติ ซึ่งมีฉัฏฐีวิภัตติเป็นที่สุด เช่น ปัญจโม, สัตตโม, อัฏฐโม; กติโม, กติมี. သတာဒီနမိ စ-. และ (การลง อิ อาคม) ที่สุดของ สต เป็นต้น သတာဒိကာယ သံချာယ ဆဋ္ဌိယန္တာယ ပုရဏတ္ထေ မော ဟောတိ, သတာဒိနမိစာန္တာဒေသော; သတိမော, သဟဿိမော. โม ปัจจัย ย่อมมีในอรรถแห่งปูรณะ (การทำให้เต็ม) เบื้องหลังสังขยาที่มี สต เป็นต้น ซึ่งลงฉัฏฐีวิภัตติ และมีการแปลงที่สุดของ สต เป็นต้น เป็น อิ (เช่น) สติโม, สหัสสิโม ဆာ ဒ္ဓဒ္ဓမာ -. ปัจจัย ฏฺฐ และ ม เบื้องหลัง ฉ (สังขยา) ဆသဒ္ဒါဋ္ဌဋ္ဌမာဟောန္တိ တဿ ပူရဏတ္ထေ; ဆဋ္ဌော, ဆဋ္ဌမော; ဣတ္ထီယ-ဆဋ္ဌိ ဆဋ္ဌမိ–-ကထံ,ဒုတိယံ တတိယံ စတုတ္ထန္တိ? ဒုတိယဿ-စတုတ္ထတတိယာနန္တိ-နိပါတနာ. ปัจจัย ฏฺฐ และ ม ย่อมมีเบื้องหลัง ฉ สัททะ ในอรรถแห่งปูรณะนั้น (เช่น) ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม; ในอิตถีลิงค์ เป็น ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี; (ถามว่า) ทุติยํ, ตติยํ, จตุตฺถํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จโดยการนิปาตนะ (การลงไว้อย่างนั้นเอง) แห่ง ทุติยะ, จตุตถะ และ ตติยะ ဧကာ ကာကျသဟာယေ-. ปัจจัย ก และ อากี เบื้องหลัง เอก ในอรรถว่าไม่มีเพื่อน (ผู้เดียว) ဧကသ္မာ အသဟာယတ္ထေ ကအာကိ ဟောန္တိ ဝါ; ဧကကော, ဧကာကိ, ဧကော. ปัจจัย ก และ อากี ย่อมลงเบื้องหลัง เอก สัททะ ในอรรถว่าไม่มีเพื่อนบ้าง (เช่น) เอกโก, เอกากี, เอโก ဝစ္ဆာဒီဟိ တနုတ္တေ တရော-. ปัจจัย ตร เบื้องหลัง วัจฉะ เป็นต้น ในอรรถว่าความเล็กน้อย (หรือความอ่อนวัย) ဝစ္ဆာဒီနံ သဘာဝဿ တနုတ္တေ ဂမျမာနေတရော ဟောတိ; သုသုတ္တဿ တနုတ္တေ-ဝစ္ဆတရော; ဣတ္ထိယံ-ဝစ္ဆတရီ; ယောဗ္ဗနဿတနုတ္တ္ै-ဩက္ခတရော; အဿဘာဝဿ တနုတ္တေ-အဿတရော; သာမတ္ထိယဿ တနုတ္တ္ै-ဥသဘတရော. เมื่ออรรถว่าความเล็กน้อยแห่งสภาวะของ วัจฉะ เป็นต้น ปรากฏอยู่ ปัจจัย ตร ย่อมมี; ในความเล็กน้อยแห่งลูกโค (คือ) วจฺฉตโร (ลูกโคหนุ่ม); ในอิตถีลิงค์ เป็น วจฺฉตรี (ลูกโคสาว); ในความเล็กน้อยแห่งวัย (คือ) อุกฺขตโร (โคหนุ่ม); ในความเล็กน้อยแห่งสภาวะของม้า (คือ) อสฺสตโร (ล่อ); ในความเล็กน้อยแห่งกำลัง (คือ) อุสภตโร (โคผู้หนุ่ม) ကိမှာ နိဓာရဏေ ရတရရတမာ-. ปัจจัย ตร และ ตม เบื้องหลัง กึ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ) ကိံသဒ္ဒါ နိဒ္ဓါရဏေ ရတရရတမာ ဟောန္တီ; ကတရော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော; ကတရော ဘဝတံ ကဌော; ကတမော ဘဝတံ ဒေဝဒတ္တော; ကတမော ဘဝတံ ကဌော; ဘာရဒွါဇာနံ ကတမော’သိ ဗြဟ္မေ. ปัจจัย ตร และ ตม ย่อมมีเบื้องหลัง กึ สัททะ ในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ); (เช่น) กตโร ภวตํ เทวทตฺโต (ในบรรดาท่านทั้งหลาย เทวทัตคือคนไหน?); กตโร ภวตํ กโฐ (ในบรรดาท่านทั้งหลาย กฐะคือคนไหน?); กตโม ภวตํ เทวทตฺโต; กตโม ภวตํ กโฐ; ภารทฺวาชานํ กตโม’สิ พฺรหฺเม (ข้าแต่พราหมณ์ ในบรรดาพวกภารทวาชะ ท่านคือคนไหน?) တေန ဒတ္တေ လိယာ-. ปัจจัย ล และ อิย เบื้องหลัง (นามที่ลงตติยาวิภัตติ) ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว တတိယန္တာ ဒတ္တေ’ဘိဓေယေ လ္ैယာ ဟောန္တိ;’ဒေဝေနဒတ္တော; ဒေဝလော; ဒေဝိယော; ဗြဟ္မလော; ဗြဟ္မယော–-သိဝါ-သီဝလော; သီဝိယော; သိဿ ဒီဃော. ปัจจัย ล และ อิย ย่อมมีเบื้องหลังนามที่ลงตติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อัน...ให้แล้ว; (เช่น) เทเวน ทตฺโต (อันเทวดาให้แล้ว) เป็น เทวโล, เทวิโย; พฺรหฺมโล, พฺรหฺมโย; จาก สิวะ เป็น สีวโล, สีวิโย (มีการทีฆะ อิ เป็น อี) တဿ ဘာဝကမ္မေသု တ္တတာတ္တနဏျဏေယျ ဏိယဏိယယာ-. ปัจจัย ตฺต, ตา, ตฺตน, ณฺย, เณยฺย, ณ, อิย, ณิย และ ยา เบื้องหลัง (นามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ) ในอรรถแห่งภาวะและกรรม ဆဋ္ဌိယန္တာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ တ္တာဒယော ဟောန္တိ ဗဟုလံ; န စ သဗ္ဗေ သဗ္ဗတော ဟောန္တိ,အဉညတြ တ္တတာဟိ–-’ဘဝန္တိ ဧတသ္မာဗုဒ္ဓိသဒ္ဒါ’တိ ဘာဝေါ, သဒ္ဒဿ ပဝတ္တိနိတ္တံ–-’နီလဿပဋဿ ဘာဝေါ’ နီလတ္တံ, နီလတာတိ ဂုဏော ဘာဝေါ–-’နီလဿဂုဏဿ ဘာဝေါ နီလတ္တံ, နီလတာတီ နီလဂုဏဇာတိ; ဂေါတ္တံ ဂေါတာတိ, ဂေါဇာတိ–-ပါစကတ္တံ ဒဏ္ဍိတ္တံ ဝိသာဏိတ္တံ ရာဇပုရိသတ္တန္တိ ကြိယာဒိသမ္ဗန္ဓိတ္တံ–-ဒေဝဒတ္တတ္တ စန္ဒတ္တံ သူရိယတ္တန္တီတဒဝတ္ထာဝိသေသသာမညံ–-အာကာသတ္တံ အဘာစတ္တန္တိ ဥပစရိတဘေဒသာမညံ–-တ္တန-ပုထုဇ္ဇနတ္တနံ; ဝေဒနတ္တနံ; ဇာယတ္တနံ ဇာရတ္တနံ–-ဏျ-အာလသျံ ဗြဟ္မညံ စာပလျံ နေပုညံပေသုညံ ရဇ္ဇံ အာဓိပစ္စံ ဒါယဇ္ဇံ ဝေသမ္မံ; ဝေသမန္တိ ကေစိ, သချံ ဝါဏိဇ္ဇံ–-ဏေယျ-သောစေယျံ, အာဓိပတေယျံ–-ဏ-ဂါရဝံ ပါဋဝံ အဇ္ဇဝံ မဒ္ဒဝံ–-ဣယ-အဓိပတိယံ ပဏ္ဍိတိယံ ဗဟုဿုတိယံနဂ္ဂိယံ သူရိယံ –-ဏိယ-အာလသိယံ ကာလုသိယံ မန္ဒိယံ ဒက္ခိယံ ပေါရောဟိတိယံ ဝေယျတ္တိယံ–-ကထံ, ရာမဏီယကန္တိ-သကတ္ထေ ကန္တာဏေန သိဒ္ဓံ–-ကမ္မံ ကြိယာ; တတ္ထ.’အလသဿ ကမ္မံ’ အလသတ္တံ, အလသတာ, အလသတ္တနံ; အာလသျံ အာလသိယံဝါ–-’သကတ္ထေ’တိ. သကတ္ထေ’ပိ ယထာဘုစ္စံကာရုညံ ပတ္တကလ္လံ အာကာသာနဉ္စံ, ကာယပဂုညတာ. ปัจจัยมี ตฺต เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมโดยมาก; แต่ปัจจัยทั้งหมดมิใช่ว่าจะลงได้เบื้องหลังนามทุกศัพท์ ยกเว้น ตฺต และ ตา; ภาวะ คือ เหตุแห่งการเป็นไปของศัพท์ เช่น 'ภาวะแห่งพุทธศัพท์' (พุทฺธตฺตํ); 'ภาวะแห่งผ้าเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือคุณ); 'ภาวะแห่งคุณคือสีเขียว' คือ นีลตฺตํ, นีลตา (ภาวะคือชาติแห่งคุณสีเขียว); โคตฺตํ, โคตา คือ โคชาติ; ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตํ คือ ความเกี่ยวข้องกับกิริยาเป็นต้น; เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งสภาวะพิเศษนั้นๆ; อากาสตฺตํ, อภาวตฺตํ คือ ความเป็นสาธารณะแห่งประเภทที่สมมติขึ้น; ตฺตน ปัจจัย เช่น ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ; ณฺย ปัจจัย เช่น อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ (บางอาจารย์ว่า เวสมํ), สขฺยํ, วาณิชฺชํ; เณยฺย ปัจจัย เช่น โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ; ณ ปัจจัย เช่น คารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ; อิย ปัจจัย เช่น อาธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ; ณิย ปัจจัย เช่น อาลสิยํ, กาลุสิยํ, มนฺทิยํ, ทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ; (ถามว่า) รามณียกํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) สำเร็จด้วยปัจจัย กนฺ และ ตาณ ในอรรถของตน (สกัดถะ); กรรม คือ กิริยา; ในอรรถนั้น 'กรรมของคนเกียจคร้าน' คือ อลสตฺตํ, อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ หรือ อาลสิยํ; แม้ในอรรถของตน (สกัดถะ) ก็มี เช่น การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปคุญฺญตา ဗျ ဝဒ္ဓဒါသာ ဝါ-. ปัจจัย พฺย เบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส บ้าง ဆဋ္ဌယန္တာ ဝဒ္ဓါ ဒါသာ စ ဗျော ဝါဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု; ဝဒ္ဓချံ, ဝဒ္ဓတာ; ဒါသဗျံ; ဒါသတာ–-ကထံ, ဝဒ္ဓဝန္တိ ဏေ ဝါဂမော. ปัจจัย พฺย ย่อมลงเบื้องหลัง วฑฺฒ และ ทาส ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติบ้าง ในอรรถแห่งภาวะและกรรม; (เช่น) วฑฺฒพฺยํ, วฑฺฒตา; ทาสพฺยํ, ทาสตา; (ถามว่า) วฑฺฒพฺยํ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) มีการลง ว อาคม บ้าง နဏ ယုဝါ ခေါ စဝဿ-. ปัจจัย ณณ เบื้องหลัง ยุวะ และแปลง ว เป็น พ ဆဋ္ဌိယန္တာ ယုဝသ္ဒါ ဘာဝကမ္မေသုနဏ ဝါ ဟောတိ, ဝဿဗော စ; ယောဗ္ဗနံ; ဝါတွေဝ-ယုဝတ္တံ, ယုဝတာ. ปัจจัย ณณ ย่อมลงเบื้องหลัง ยุว สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะและกรรมบ้าง และแปลง ว เป็น พ; (เช่น) โยพฺพนํ; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น ยุวตฺตํ, ยุวตา ได้ด้วย အဏွာဒိတွိမော-. ปัจจัย อิมา เบื้องหลัง อณุ เป็นต้น အဏုအာဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ ဘာဝေ ဝါ ဣမေ ဟောတိ; အဏိမာ; လဃိမာ; မဟိမာ;ကသိမာ–-ဝါတွေဝ-အဏုတ္တံ; အဏုတာ. ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลัง อณุ เป็นต้น ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งภาวะบ้าง; (เช่น) อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, กสิมา; เพราะมีคำว่า 'บ้าง' จึงเป็น อณุตฺตํ, อณุตา ได้ด้วย ဘာဝါ တေန နိဗ္ဗတ္တေ-. ปัจจัย อิมา เบื้องหลังคำบอกภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว ဘာဝဝါစကာ သဒ္ဒါ တေန နိဗ္ဗတ္တေ’ဘိဓေယေ ဣမော ဟောတိ;’ပါကေန နိဗ္ဗတ္တံ’ ပါကိမံ; သေကိမံ. ปัจจัย อิมา ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงภาวะ ในอรรถว่า อัน...นั้นให้เกิดแล้ว; (เช่น) ปาเกน นิพฺพตฺตํ (อันความสุกให้เกิดแล้ว) เป็น ปากิมํ; เสกิมํ တရတမိဿိကိယိဋ္ဌာတိသယေ-. ปัจจัย ตร, ตม, อิสฺสิก, อิย และ อิฏฺฐ ในอรรถแห่งความยิ่ง (อติสยะ) အတိသယေ ဝတ္တမာနတော ဟောန္တေတေ ပစ္စယာ;’အတိသယေန ပါပေါ’ ပါပတရော; ပါပတမော, ပါပိဿိကော, ပါပိယော, ပါပိဋ္ဌော–-ဣတ္ထိယံ-ပါပတရာ–-အတိသယန္တာပိ အတိသယပ္ပစ္စယော;’အတိသယေန ပါပိဋ္ဌော’ ပါပိဋ္ဌတရော. ปัจจัยเหล่านี้ย่อมลงเบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความยิ่ง; (เช่น) อติสเยน ปาโป (ชั่วอย่างยิ่ง) เป็น ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ; ในอิตถีลิงค์ เป็น ปาปตรา; แม้เบื้องหลังศัพท์ที่ลงปัจจัยบอกความยิ่งแล้ว ก็ยังลงปัจจัยบอกความยิ่งได้อีก เช่น อติสเยน ปาปิฏฺโฐ เป็น ปาปิฏฺฐตโร တန္နိဿိတေ လ္လော-. ปัจจัย ลฺละ ในอรรถว่า อาศัยสิ่งนั้น ဒုတိယန္တာ လ္လပ္ပစ္စယော ဟောတိ နိဿိတတ္ထေ;’ဝေဒနိဿိတံ’ ဝေဒလ္လံ;’ ဒုဌုနိဿိတံ’ ဒုဋ္ဌုလ္လံ–-ဣလ္လေ-သင်္ခါရိလ္လံ. ปัจจัย ลฺละ ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงทุติยาวิภัตติ ในอรรถว่า อาศัย; (เช่น) เวทานิสฺสิตํ (อาศัยเวท) เป็น เวทลฺลํ; ทุฏฺฐุนิสฺสิตํ (อาศัยความชั่ว) เป็น ทุฏฺฐุลฺลํ; (และลง) อิลฺละ ปัจจัย (เช่น) สงฺขาริลฺลํ တဿ ဝိကာရာဝယဝေသု ဏ္ဏိကဏေယျမယာ-. ปัจจัย ณ, ณิก, เณยฺย และ มย ในอรรถแห่งวิการ (ของที่แปรสภาพมา) และอวัยวะ (ส่วนประกอบ) ของสิ่งนั้น ပကတိယာ ဥတ္တရမဝတ္ထန္တရံ ဝိကာရော–-ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာ ဝိကာရေ’ဝယဝေ စ ဏာဒယောဟောန္တိဗဟုလံ; ဏ-အာယသံ, ဗန္ဓနံ; ဩဒုမ္ဗရံ, ပဏ္ဏံ; ဩဒုမ္ဗရံ, ဘသ္မံ; ကာပါတ္ैံ, မံသံ; ကာပေါတံ, သတ္ထိ –-ဏိက-ကပ္ပာသိကံ, ဝတ္ထံ; ဏေယျ-ဧဏေယျံ,မံသံ; ဧဏေယျံ, သတ္ထိ; ကောသေယျံ, ဝတ္ထံ–-မယ-တိဏမယံ; ဒါရုမယံ, နဠမယံ; မတ္တိကာမယံ–-’အညသ္မိန္တိ’. ဂုန္နံကရီသေ’ပိ မယော; ဂေါမယံ. วิการ คือ สภาวะอื่นที่เปลี่ยนไปจากเดิม; ปัจจัยมี ณ เป็นต้น ย่อมลงเบื้องหลังนามที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะโดยมาก; ณ ปัจจัย เช่น อายสํ พนฺธนํ (เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก), โอทุมฺพรํ ปณฺณํ (ใบมะเดื่อ), โอทุมฺพรํ ภสฺมํ (เถ้าไม้มะเดื่อ), กาโปตํ มํสํ (เนื้อนกพิราบ), กาโปตํ สตฺถิ (กระดูกขานกพิราบ); ณิก ปัจจัย เช่น กปฺปาสิกํ วตฺถํ (ผ้าฝ้าย); เณยฺย ปัจจัย เช่น เอเณยฺยํ มํสํ (เนื้อเนื้อทราย), เอเณยฺยํ สตฺถิ (กระดูกขาเนื้อทราย), โกเสยฺยํ วตฺถํ (ผ้าไหม); มย ปัจจัย เช่น ติณมยํ (ทำด้วยหญ้า), ทารุมยํ (ทำด้วยไม้), นฬมยํ (ทำด้วยไม้อ้อ), มตฺติกามยํ (ทำด้วยดิน); (คำว่า 'ในอรรถอื่น') แม้ในอรรถว่ามูลแห่งโค ก็ลง มย ปัจจัย ได้ เช่น โคมยํ ဇတုတော ဿဏွာ-. ปัจจัย สฺสณ เบื้องหลัง ชตุ บ้าง ဆဋ္ဌိယန္တာ နာမသ္မာဇတုတော ဝိကာရဝယဝေသုဿဏွာ ဟောတိ;’ဇတုနော ဝိကာရော’ ဇာတုဿံဇာတုမယံ–-‘‘လောပေါ‘‘တိ. ဗဟုလံ ပစ္စယလောပေါ’ပိ ဖလပုပ္ဖမူလေသုဝိကာရာဝယဝေသု;’ ပိယာလဿ ဖလာနိ’ ပိယာလာနိ;’မလ္လိကာယ ပုပ္ဖာနိ’ ပလ္လိကာ;’ဥသီရဿ မူလံ’ဥသီရံ–-တံသဒ္ဒေနဝါ တဒဘိဓာနံ. ปัจจัย สฺสณ ย่อมลงเบื้องหลัง ชตุ สัททะ ที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ ในอรรถแห่งวิการและอวัยวะบ้าง; (เช่น) ชตุโน วิกาโร (วิการแห่งครั่ง) เป็น ชาตุสฺสํ หรือ ชาตุมยํ; (คำว่า 'ลบ') แม้การลบปัจจัยก็มีมากในอรรถแห่งวิการและอวัยวะของผล ดอก และราก; (เช่น) ปิยาลสฺส ผลานิ (ผลแห่งต้นปิยาล) เป็น ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ (ดอกแห่งต้นมะลิ) เป็น มลฺลิกา, อุสีรสฺส มูลํ (รากแห่งต้นแฝก) เป็น อุสีรํ; หรือเรียกสิ่งนั้นด้วยศัพท์นั้นเอง သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ-. ในอรรถว่าหมู่ ลง ก, ณ, ณิก ปัจจัย. ဆဋ္ဌိယန္တာ သမူဟေ ကဏ္ဏဏိကာ ဟောန္တိ; ဂေါတ္တပ္ပစ္စယန္တာ ကဏ-ရာဇညကံ; မာနုဿကံ–-ဥက္ခာဒီဟိ-ဩက္ခကံ; ဩဋ္ဌကံ; ဩရဗ္ဘကံ; ရာဇကံ; ရာဇပုတ္တကံ; ဟတ္ထိကံ; ဓေနုကံ–-ဏ-ကာကံ; ဘိက္ခံ; ဏိက-အစိတ္တာ-အာပူပိကံ; သံကုလိကံ. ปัจจัยคือ ก, ณ, ณิก ลงในอรรถว่าหมู่ หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; ก ปัจจัย ลงหลังบทที่ลงท้ายด้วยโคตตปัจจัย เช่น “ราชัญญะกัง”, “มานุสสะกัง” – ลงหลังอุขะเป็นต้น เช่น “อุกขะกัง”, “โอฏฐะกัง”, “โอรัพภะกัง”, “ราชะกัง”, “ราชะปุตตะกัง”, “หัตถิกัง”, “เธนุกัง” – ณ ปัจจัย เช่น “กากัง”, “ภิกขัง” – ณิก ปัจจัย ลงหลังอจิตตศัพท์ เช่น “อาปูปิกัง”, “สังกุลิกัง”. ဇနာဒီဟိ တာ-. ลง ตา ปัจจัย หลังชะนะเป็นต้น. ဇနာဒီဟိ ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ သမူဟေ တာ ဟောတိ; ဇနတာ; ဂဇတာ; ဗန္ဓုတာ; ဂါမတာ; သဟာယတာ; နာဂရတာ–-တာန္တာ သဘာဝတော ဣတ္ထိလိင်္ဂါ–-မဒနီယန္တိ-ကရဏေ’ဓိကရဏေ ဝါ အနီယေနသိဒ္ဓံ –-ဓုမာယိတတ္တန္တိ-က္တာန္တာ နာမဓာတုတော တေတ္တန သိဒ္ဓံ. ลง ตา ปัจจัย ในอรรถว่าหมู่ หลังชะนะเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “ชนตา”, “คชตา”, “พันธุตา”, “คามตา”, “สหายตา”, “นาครตา” – บทที่ลงท้ายด้วย ตา ปัจจัย เป็นอิตถีลิงค์โดยสภาวะ – คำว่า “มทนียัง” สำเร็จด้วย อนีย ปัจจัย ในอรรถว่ากัตตุหรืออธิกรณ์ – คำว่า “ธูมายิตัตตัง” สำเร็จด้วย ตตะ ปัจจัย จากนามธาตุที่ลงท้ายด้วย กตะ ปัจจัย. ဣယော ဟိတေ-. ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล. ဆဋ္ဌိယန္တာ ဟိတေ ဣယော ဟောတိ; ဥပါဒါနိယံ–-အညတြာပိ’သမာနာဒ္ैရေ သယိတော’ သောဒရိယော. ลง อิยะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังบทที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “อุปาทานิยัง” – และในที่อื่นก็มี เช่น “โศทริโย” (ผู้นอนในท้องเดียวกัน). စက္ခဝါဒိတော ဿော-. ลง สสะ ปัจจัย หลังจักขุเป็นต้น. ဆဋ္ဌိယန္တေဟိ စက္ခုအာဒီဟိ ဟိတေ ဿောဟောတိ; စက္ခူဿံ; အာယုဿံ. ลง สสะ ปัจจัย ในอรรถว่าเกื้อกูล หลังจักขุเป็นต้นที่ลงฉัฏฐีวิภัตติ; เช่น “จักขุสสัง”, “อายุสสัง”. ဏျော တတ္ထ သာဓု-. ลง ณยะ ปัจจัย ในอรรถว่าดีในที่นั้น. သတ္တမျန္တာ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏျျော ဟောတိ; သဗ္ဘော; ပါရိသဇ္ဇော–-သာဓူတိ-ကုသလော ယောဂ္ဂေါ ဟိတော ဝါ–-အညတြာပိ-’ရထံ ဝဟန္တီ’တိ ရစ္ဆာ. ณโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น สัพโภ (ดีในที่ทั้งปวง), ปาริสัจโจ (ดีในบริษัท) คำว่า 'สาธุ' หมายถึง ผู้ฉลาด, ผู้สมควร, หรือผู้เป็นประโยชน์ และในที่อื่นก็มี เช่น รัจฉา (ถนน) มาจาก 'ผู้พาไปซึ่งรถ' (หรือผู้แบกเกวียน) ကမ္မာ နိယညာ-. นิยะ และ ญะ ลงหลังศัพท์ว่า กรรม သတ္တမျန္တာ ကမ္မသဒဒါ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ နိယညာ ဟောန္တိ;’ ကမ္မေ သာဓု’ ကမ္မနိယံ; ကမ္မညံ. นิยะ และ ญะ ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์ว่า กรรมที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น 'ดีในการงาน' เป็น กรรมนิยัง, กรรมัญญัง ကထာဒိတွိကော-. อิโก ลงหลังศัพท์มีกถาเป็นต้น ကထာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဣကော ဟောတိ; ကထိကော; ဓမ္မကထိကော; သင်္ဂါမိကော; ပဝါသိကော; ဥပဝါသိကော. อิโก ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีกถาเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น กถิโก (ผู้ดีในการพูด), ธัมมกถิโก (ผู้ดีในการแสดงธรรม), สังคามิโก (ผู้ดีในการรบ), ปวาสิโก (ผู้ดีในการอยู่ต่างถิ่น), อุปวาสิโก (ผู้ดีในการจำศีล) ပထာဒီဟိ ဏေယျော-. เณยโย ลงหลังศัพท์มีปถะเป็นต้น ပထာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တတ္ထ သာဓူတိ အသ္မိံ အတ္ထေ ဏေယျော ဟောတိ; ပါထေယျံ; သာပတေယျံ. เณยโย ลงในอรรถว่า 'ดีในที่นั้น' จากศัพท์มีปถะเป็นต้นที่ลงสัตตมีวิภัตติ; เช่น ปาเถยยัง (เสบียงเดินทาง), สาปเตยยัง (ทรัพย์สมบัติ) ဒက္ခိဏာယာရဟေ-. เณยโย ในอรรถว่าควรแก่ทักขิณา ဒက္ခိဏာသဒ္ဒတော အရဟတ္ထေ ဏေယျော ဟောတိ;’ဒက္ခိဏံ အရဟတီ’တိ ဒက္ခိဏေယျော. เณยโย ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ว่า ทักขิณา; เช่น 'ควรแก่ทักขิณา' เป็น ทักขิเณยโย ရာယော တုမန္တာ-. รายะ ลงหลังศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย တုမန္တတော အရဟတ္ထေ ရာယောဟောတိ; ‘‘ဃာတေတာယံ ဝါ ဃာတေတုံ, ဇာပေတာယံ ဝါ ဇာပေတုံ, ပဗ္ဗာဇေတာယံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုံ‘‘. รายะ ลงในอรรถว่า 'ควร' จากศัพท์ที่ลงตุงปัจจัย; เช่น 'ควรเพื่อฆ่า' หรือ 'เพื่อฆ่า' เป็น ฆาเตตายัง, 'ควรเพื่อยังให้เป็นไป' หรือ 'เพื่อยังให้เป็นไป' เป็น ชาเปตายัง, 'ควรเพื่อบวช' หรือ 'เพื่อบวช' เป็น ปัพพาเชตายัง တမေတ္ထဿတ္ထိတိ မန္တု-. มันตุ ในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' ပဌမန္တာ ဧတ္ထ အဿ အတ္ထိတိ ဧတေသွတ္ထေသု မန္တု ဟောတိ;’ဂါမော ဧတ္ထ ဒေသေ အဿ ဝါ ပုရိသဿ သန္တီတိ’ ဂေါမာ–-အတ္ထိတိ ဝတ္တမာနကာလောပါဒါနတော ဘုတာဟိ ဘဝိဿန္တီဟိ ဝါ ဂေါဟိ န ဂေါမာ. ကထံ ဂေါမာ အာသိ ဂေါမာ ဘဝိဿတီတိ? တဒါပိ ဝတ္တမာနာဟိယေဝ ဂေါဟိ ဂေါမာ; အာသိ ဘဝိဿတီတိ ပဒန္တရာ ကာလန္တရံ; ဣတိကရဏတော ဝိသယနိယမော. มันตุ ลงในอรรถว่า 'สิ่งนั้นมีอยู่ในที่นี้' จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติ; เช่น 'โคมีอยู่ในประเทศนี้ หรือมีแก่บุรุษนี้' เป็น โคมา (ผู้มีโค) เพราะคำว่า 'มีอยู่' หมายถึงกาลปัจจุบัน จึงไม่เป็น โคมา ด้วยโคที่มีในอดีตหรืออนาคต จะเป็น โคมา ได้อย่างไรในอดีตหรืออนาคต? แม้ในกาลนั้นก็เป็น โคมา ด้วยโคที่มีอยู่ในปัจจุบันนั่นเอง คำว่า 'มีอยู่แล้ว' และ 'จักมี' เป็นกาลอื่นด้วยบทอื่น การใช้ 'อิติ' เป็นการจำกัดขอบเขต ပဟူတေ စ ပသံသာယံ နိန္ဒာယဉ္စာတိသာယနေ နိစ္စယောဂေ စ သံသဂ္ဂေ ဟောန္တိမေ မန္တုအာဒယော. มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ลงในอรรถว่า มาก, สรรเสริญ, นินทา, ยิ่ง, ประกอบอยู่เป็นนิตย์ และเกี่ยวข้อง ဂေါအဿောတိ-ဇာတိသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာနသာမတ္ထိယာ မန္တွာ ဒယော နဟောန္တိ; တထာ ဂုဏသဒ္ဒါနံ သေတော ပဋောတိ; ယေ သတ္တု ဂုဏသဒ္ဒါနံ ဒဗ္ဗာဘိဓာနသာမတ္ထိယံ နတ္ထိ တေဟိ ဟောန္တေဝ–-ဗုဓိမာ ရူပဝါ ရသဝါ ဂန္ဓဝါ ဧဿဝါ သဒ္ဒဝါ; ရသီရသိကော; ရူပိ ရူပိကော; ဂန္ဓီ ဂန္ဓိကောတိ. มันตุเป็นต้นเหล่านี้ ไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงชาติ เช่น โค, อัสสะ เป็นต้น เพราะมีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้อยู่แล้ว และไม่ลงหลังศัพท์ที่แสดงถึงคุณ เช่น เศวต (ขาว), ปฏะ (ผ้า) เป็นต้น แต่สำหรับศัพท์ที่แสดงถึงคุณที่ไม่มีความสามารถในการแสดงถึงวัตถุได้ ก็ลงได้ เช่น พุทธิมา (ผู้มีปัญญา), รูปวา (ผู้มีรูป), รสวา (ผู้มีรส), คันธวา (ผู้มีกลิ่น), เอสสวา (ผู้มีเกียรติ), สัททวา (ผู้มีเสียง); รสี, รสิโก (ผู้มีรส); รูปิ, รูปิโก (ผู้มีรูป); คันธี, คันธิโก (ผู้มีกลิ่น) ဝန္တွဝဏ္ဏာ-. วันตุ ลงหลังศัพท์ที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด ပဌမန္တတော အဝဏ္ဏန္တာ မန္တွတ္ထေ ဝန္တု ဟောတိ; သီလဝါ; ပညဝါ–-အဝဏ္ဏာတိ-ကိံ? သတိမာ; ဗန္ဓုမာ. วันตุ ลงในอรรถว่ามี (มันตุ) จากศัพท์ที่ลงปฐมาวิภัตติที่มีอวัณณะ (อะ และ อา) เป็นที่สุด; เช่น สีลวา (ผู้มีศีล), ปัญญวา (ผู้มีปัญญา) คำว่า 'อวัณณะ' (มีไว้) เพื่ออะไร? (เพื่อห้ามศัพท์อื่น) เช่น สติมา (ผู้มีสติ), พันธุมา (ผู้มีญาติ) ဒဏ္ဍာဒိတွိကဤ ဝါ-. อิกะ และ อี ลงหลังศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ ဒဏ္ဍာဒီဟိ ဣကဤ ဟောန္တိ ဝါ မန္တ္တွတ္ထေ; ဗဟုလံ ဝိဓာနာ ကုတောဝိ ဒွေ ဟောန္တိ; ကုတောစေကမေကံဝ. ဒဏ္ဍကော, ဒဏ္ဍိ, ဒဏ္ဍဝါ; ဂန္ဓိကော, ဂန္ဓီ, ဂန္ဓဝါ; ရူပိကော, ရူပီ, ရူပဝါ–-ဥတ္တမိဏေဝ ဓနာ ဣကော () ဓနိကော; ဓနီ ဓနဝါညော –-အသန္နိတ္ဉတ္ထာ () အတ္ထိကော အတ္ထိ; အညတြ အတ္ထဝါ อิกะ และ อี ลงในอรรถว่ามี จากศัพท์มีทัณฑะเป็นต้น โดยวิกัลปะ; เพราะมีวิธีลงมาก บางทีก็ลงสองตัว บางทีก็ลงตัวเดียว เช่น ทัณฑโก, ทัณฑี, ทัณฑวา (ผู้มีไม้เท้า); คันธิโก, คันธี, คันธวา (ผู้มีกลิ่น); รูปิโก, รูปี, รูปวา (ผู้มีรูป) สำหรับศัพท์ว่า ธนะ (ทรัพย์) ลง อิกะ เท่านั้น เป็น ธนิโก (ผู้มีทรัพย์) ส่วน ธนี, ธนวา เป็นอย่างอื่น สำหรับศัพท์ว่า อัตถิ (มีอยู่) ลง อิกะ เป็น อัตถิโก (ผู้ต้องการ) ส่วน อัตถวา เป็นอย่างอื่น –-တဒန္တာ စ;() ပုညတ္ထိကော, ပုညတ္ထိ–-ဝဏ္ဏန္တာ ဤယေဝ() ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ ဒေဝဝဏ္ဏီ–-ဟတ္ထဒန္တေဟိ ဇာတိယံ () ဟတ္ထီ; ဒန္တီ; အညတြ ဟတ္ထဝါ; ဒန္တဝါ–-ဝဏ္ဏတော ဗြဟ္မစာရိမှိ; () ဝဏ္ဏီ, ဗုဟ္မစာရီ; ဝဏ္ဏဝါညော–-ပေါက္ခရာဒိတော ဒေသေ() ပေါက္ခရဏီ ဥပ္ပလိနီ ကုမုဒိနီ ဘိသိနီ မုဠာလိနီ သာလုကိနီ –-ကွာဝါဒေသေ’ပိ-ပဒုမနီ, ပဒုမိနီပဏ္ဏံ; အညတြ ပေါက္ခရဝါ, ဟတ္ထိ–-နာဝါယိကော () နာဝိကော; –-သုခဒုက္ခာ ဤ() သုခ ဒုက္ခီ–-(သိခါဒိဟီ ဝါ)() သိခိ သိခါဝါ မာလီ မကာလာဝါ သီလိ သီလဝါ ဗလီ ဗလဝါ –-ဗလာ ဗာဟူရုပုဗ္ဗာ စ() ဗာဟုဗလီ; ဦရုဗလီ. และศัพท์ที่ลงท้ายด้วย ตะ; เช่น ปุญญัตถิโก, ปุญญัตถิ (ผู้ต้องการบุญ) ศัพท์ที่ลงท้ายด้วย วรรณะ ลง อี เท่านั้น; เช่น พรหมวรรณี, เทววรรณี (ผู้มีวรรณะเป็นพรหม, ผู้มีวรรณะเป็นเทวดา) สำหรับ หัตถะ (มือ) และ ทันตะ (ฟัน) ในอรรถว่า ชาติ ลง อี เป็น หัตถี (ช้าง), ทันตี (ช้าง) ในที่อื่นเป็น หัตถวา (ผู้มีมือ), ทันตวา (ผู้มีฟัน) จาก วรรณะ ในอรรถว่า พรหมจารี เป็น วรรณี, พรหมจารี ในที่อื่นเป็น วรรณวา จาก ปุกขระเป็นต้น ในอรรถว่า ประเทศ เป็น ปุกขรณี (สระบัว), อุบลินี (สระบัว), กุมุทินี (สระบัว), ภิสินี (สระบัว), มุฬาลินี (สระบัว), สาลุกินี (สระบัว) ในบางแห่งก็เป็น ปทุมนี, ปทุมินีปัณณัง ในที่อื่นเป็น ปุกขรวา, หัตถี สำหรับ นาวา (เรือ) เป็น นาวิกะ (คนเรือ) สำหรับ สุขะ (สุข) และ ทุกขะ (ทุกข์) ลง อี เป็น สุขทุกขี (ผู้มีสุขและทุกข์) จาก สิขาเป็นต้น โดยวิกัลปะ เป็น สิขี, สิขาวา (ผู้มีผมจุก); มาลี, มาลาวา (ผู้มีมาลัย); สีลี, สีลวา (ผู้มีศีล); พลี, พลวา (ผู้มีกำลัง) และจาก พละ (กำลัง) ที่มี พหุ (แขน) หรือ อุรุ (ต้นขา) นำหน้า เป็น พหุพลี (ผู้มีกำลังแขน), อุรุพลี (ผู้มีกำลังต้นขา) တပါဒီဟိ ဿီ-. สสี ลงหลังศัพท์มีตปะเป็นต้น တပါဒိတော မန္တွတ္ထေ ဝါ ဿိ ဟောတိ; တပဿိ, ယသဿီ, တေဇဿီ, မနဿီ, ပယဿီ –-ဝါတွေဝ-ယသဝါ. สสี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตปะ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตปัสสี, ยสัสสี, เตชัสสี, มนัสสี, ปยัสสี - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ยสวา. မုခါဒိတော ရော-. โร ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น. မုခါဒီဟိ မန္တွတ္ထ ရော ဟ္ैဩတိ; မုခရော, သုသိရော ဦသရော, မဓုရော, ခရော, ကုဇရော, နဂရော –-ဒန္တဿု စ ဥတ္တတဒန္တေ () ဒန္တုရော. โร ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี มุขะ เป็นต้น; เช่น มุขโร, สุสิโร, อูสโร, มธุโร, ขโร, กุญชโร, นคโร - และ (ลง โร ปัจจัย) หลัง ทันตะ ศัพท์ ในอรรถว่าฟันยื่น และแปลง อะ เป็น อุ (เป็น) ทันตุโร. တုဏ္ဍျာဒီဟိ ဘော-. โภ ปัจจัย ลงหลังศัพท์มี ตุณฑะ เป็นต้น. တုဏ္ဍိအာဒီဟိ မန္တွတ္ထေ ဘော ဝါ ဟောတိ; တုဏ္ဍိဘော, သာဠိဘော,ဝလိဘော, ဝါတွေဝ-တုဏ္ဍိမာ. โภ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ตุณฑิ เป็นต้น บ้าง; เช่น ตุณฑิโภ, สาฬิโภ, วลิโภ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ตุณฑิมา. သဒ္ဓါဒိတွ-. อะ ปัจจัย หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น. သဒ္ဓါဒီဟိ မန္တွတ္ထေ အ ဟောတိ ဝါ; သန္ဒ္ဓေါ, ပညော; ဣတ္ထိယံ-သဒ္ဓါ; ဝါတွေဝ-ပညဝါ. อะ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สัทธา เป็นต้น บ้าง; เช่น สัทโธ, ปัญโญ; ในอิตถีลิงค์ เป็น สัทธา - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ปัญญวา. ဏော တပါ-. โณ ปัจจัย หลัง ตปะ ศัพท์. တပါ ဏော ဟောတိ မန္တွတ္ထေ; တာပသော; ဣတ္ထိယံ-တာပသီ. โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง ตปะ ศัพท์; (เป็น) ตาปโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น ตาปสี. အာလွာဟိဇ္ဈာဒီဟိ-. အဘိဇ္ဈာဒီဟိ အာလု ဟောတိမန္တွတ္ထေ; အဘိဇ္ဈာလု, သီတာလု, ဓဇာလု, ဒယာလု–-ဝါတွေဝ-ဒယာဝါ. อาฬุ ปัจจัย หลังศัพท์มี อภิชฌา เป็นต้น; อภิชฌาลุ, สีตาลุ, ธชาลุ, ทยาลุ - และด้วยศัพท์ว่า วา นั่นเอง (จึงเป็น) ทยาวา. ပိစ္ဆာဒိတွိလော-. อิโล ปัจจัย หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น. ပိစ္ဆာဒီဟိ ဣလော ဟောတိ စာ မန္တွတ္ထေ; ပိစ္ဆိလော, ပိစ္ဆဝါ; ဖေဏိလော, ဖေဏဝါ; ဇဋိလော, ဇဋာဝါ;–-ကထံ ဝါဝါလောတိ? နိန္ဒာယမိလဿာဒိလောပေ ‘‘ပရော ကွစီ‘‘တိ. อิโล ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี ปิจฉา เป็นต้น บ้าง; เช่น ปิจฉิโล, ปิจฉวา; เผณิโล, เผณวา; ชฏิโล, ชฏาวา - ถามว่า วาฬาโล สำเร็จรูปอย่างไร? ตอบว่า (มาจาก มิล ศัพท์) ในอรรถว่านินทา ลบสระหน้าของ อิโล ปัจจัย ด้วยสูตรว่า 'ปโร กวจิ'. သိလာဒိတာ ဝေါ-. โว ปัจจัย หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น. သီလာဒိဟိ ဝေါ ဟောတိ ဝါ မ္ैန္တွတ္ထေ; သီလဝေါ, သီလဝါ; ကေသဝေါ, ကေသဝါ–-အဏ္ဏာ နိစ္စံ;() အဏ္ဏဝေါ–-ဂါဏ္ဍိ ရာဇီဟိ သညာယံ; () ဂါဏ္ဍိဝံ, ဓနု; ရာဇိဝံ, ပင်္ကဇံ. โว ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์มี สีละ เป็นต้น บ้าง; เช่น สีลโว, สีลวา; เกสโว, เกสวา - หลัง อัณณะ ศัพท์ ลงเป็นนิจ เป็น อัณณโว - หลัง คาณฺฑิ และ ราชิ ศัพท์ ในอรรถว่าชื่อ เป็น คาณฺฑิวัง (ธนู), ราชิวัง (ดอกบัว). မာယာမေဓာဟိ ဝီ-. วี ปัจจัย หลัง มายา และ เมธา ศัพท์. ဧတေဟိ ဒွီဟိ ဝီ ဟောတိ မန္တွတ္ထေ; မာယာဝိ, မေဓာဝီ. วี ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลังศัพท์ทั้งสองนี้; เช่น มายาวี, เมธาวี. သိဿရေ အာမျုဝါမီ-. อามี และ อุวามี ปัจจัย (ลงหลัง ส ศัพท์) ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ (อิสฺสระ). သသဒ္ဒါ အာမျုဝါမီ ဟောန္တိဿရေ’ဘိဓေယေ မန္တွတ္ထေ;’သမဿတ္ထိတိ’ သာမီ, သုဝါမီ. อามี และ อุวามี ปัจจัย ลงหลัง ส ศัพท์ ในอรรถว่าผู้เป็นใหญ่ ในอรรถว่ามี; (เช่น) สวามี, สุวามี (วิเคราะห์ว่า) 'สมสฺส อตฺถิ' (มีทรัพย์). လက္ချာ ဏော အ စ-. โณ และ อะ ปัจจัย หลัง ลกฺขี ศัพท์. လက္ခီသဒ္ဒါဏော ဟောတ မန္တွတ္ထေ; အ စန္တဿ; ဏကာရော’ဝ သဝေါ; လက္ခဏော. โณ ปัจจัย ลงหลัง ลกฺขี ศัพท์ ในอรรถว่ามี และแปลงสระที่สุด (ของ ลกฺขี) เป็น อะ, ณะ อักษร (ของ โณ ปัจจัย) เป็นพยัญชนะ; (เป็น) ลกฺขโณ. အင်္ဂါ နော ကလျာဏေ-. โณ ปัจจัย หลัง องฺคะ ศัพท์ ในอรรถว่ากัลยาณะ. ကလျာဏေ ဂမျမာန္ဉင်္ဂသ္မာနောဟောတိ မန္တွတ္ထေ; အင်္ဂနာ. โณ ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง องฺคะ ศัพท์ เมื่ออรรถว่ากัลยาณะปรากฏ; (เป็น) องฺคนา. သော လောမာ-. โส ปัจจัย หลัง โลมา ศัพท์. လောမာ သောဟောတိ မန္တွတ္ထေ; လောမသော; ဣတ္ထိယံ-လောမသာ. โส ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี หลัง โลมา ศัพท์; (เป็น) โลมโส; ในอิตถีลิงค์ เป็น โลมสา. ဣမိယာ-. อิมี และ อิยา ปัจจัย. မန္တွတ္ထေ ဣမ္ैယာ ဟောန္တိ ဗဟုလံ; ပုတ္တိမော, ကိတ္တိမော, ပုတ္တိယော, ကပ္ပိယော, ဇဋိယော,ဟာနဘာဂိယော, သေနိယော. อิมี และ อิยา ปัจจัย ลงในอรรถว่ามี โดยมาก; เช่น ปุตติโม, กิตติโม, ปุตติโย, กัปปิโย, ชฏิโย, หานภาคิโย, เสนิโย. တော ပဉ္စမျာ-.- โต ปัจจัย ในอรรถปัญจมีวิภัตติ. ပဉ္စဝျန္တာ ဗဟုလံ တော ဟောတိ ဝါ; ဂါမတော အာဂစ္ဆတိ, ဂါမသ္မာအာဂစ္ဆတိ; စောရတော ဘာယတိ, စောရေဟိ ဘာယတိ; သတ္ထတောပရိဟီနော, သတ္ထာ ပရိဟီနော. โต ปัจจัย ลงหลังศัพท์ที่ลงปัญจมีวิภัตติ โดยมากบ้าง; เช่น คามโต อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน), คามสฺมา อาคจฺฉติ (มาจากหมู่บ้าน); โจรโต ภายติ (กลัวโจร), โจเรหิ ภายติ (กลัวโจร); สตฺถโต ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา), สตฺถา ปริหีโน (เสื่อมจากศาสตรา). ဣတောတေတ္တောကုတော-. อิโต, เอตฺโต และ กุโต. တောမှိ ဣမဿ ဋိ နိပစ္စတေ ဧတဿ ဋ ဧတ ကိံသဒ္ဒဿ ကုတ္တစ; ဣတော, ဣမသ္မာ; အတော, ဧတ္တော, ဧတသ္မာ; ကုတော, ကသ္မာ. เมื่อลง โต ปัจจัย, แปลง อิมะ เป็น อิ, แปลง เอตะ เป็น เอตฺตะ, และแปลง กิง เป็น กุตฺตะ; (เป็น) อิโต (แทน) อิมสฺมา; อโต, เอตฺโต (แทน) เอตสฺมา; กุโต (แทน) กสฺมา. အဘျာဒီဟိ-. จากคำว่า อภิ เป็นต้น အဘိအာဒီဟိ တော ဟောတိ; အဘိတော, ပရိတော, ပစ္ဆတော, ဟေဋ္ဌတော. จากคำว่า อภิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต (เช่น) อภิโต, ปริโต, ปจฺฉโต, เหฏฺฐโต. အာဒျာဒီဟိ-. จากคำว่า อาทิ เป็นต้น အာဒိပ္ပဘုတီဟိ တော ဝါ ဟောတိ; အာဒေါ, အာဒိတော; မဇ္ဈတော, အန္တတော, ပိဋ္ဌိတော, ပဿတော, မုခတော–-ယတောဒကံ တဒါ ဒိတ္တံ, ယံ ဥဒကံ တဒေဝါဒိတ္တန္တိ အတ္ထော. จากคำว่า อาทิ เป็นต้น ลงปัจจัย โต บ้าง (เช่น) อาโท, อาทิโต; มชฺฌโต, อนฺตโต, ปิฏฺฐิโต, ปสฺสโต, มุขโต ประโยคว่า ยโตทกํ ตทาทิตฺตํ มีอรรถว่า ยํ อุทกํ ตเทวาทิตฺตํ (น้ำใด น้ำนั้นแหละถูกเผาแล้ว). သဗ္ဗာဒိတော သတ္တမျာ တြတ္ထာ-. จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ในวิภัตติที่ ๗ มีปัจจัย “ตรถ” သဗ္ဗာဒီဟိ သတ္တမျန္တေဟိ တြတ္ထာ ဝါ ဟောန္တိ; သဗ္ဗတြ, သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗသ္မိံ; ယတြ, ယတ္ထ, ယသ္မိံ–-ဗဟုလာဓိကာရာ န တုမှာမှေဟိ. จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “ตรถ” บ้าง (เช่น) สัพพตฺร, สัพพตฺถ, สัพพสฺมึ; ยตฺร, ยตฺถ, ยสฺมึ – เพราะอำนาจแห่งบทว่า “พหุล” (โดยมาก) จึงไม่ใช้กับศัพท์ “ตุมฺห” และ “อมฺห” ကတ္ထေတ္ထ ကုတြာတြကွေဟိဓ-. กตฺถ, เอตฺถ, กุตฺร, อตฺร, กฺว, อิธ ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; ကသ္မိံ ကတ္ထ, ကုတြ, ကွ; ဧတသ္မိံ ဧတ္ထ, အတြ; အသ္မိံ ဣဟ, ဣဓ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในศัพท์ “กึ” (กสฺมึ) เป็น กตฺถ, กุตฺร, กฺว; ในศัพท์ “เอต” (เอตสฺมึ) เป็น เอตฺถ, อตฺร; ในศัพท์ “อิม” (อสฺมึ) เป็น อิห, อิธ ဓိ သဗ္ဗာ ဝါ- ปัจจัย “ธิ” จากศัพท์ “สัพพ” บ้าง သတ္တမျန္တတော သဗ္ဗသ္မာဓိ ဝါ ဟောတိ; သဗ္ဗဓိ; သဗ္ဗတ္ထ. จากศัพท์ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว จากศัพท์ “สัพพ” มีปัจจัย “ธิ” บ้าง (เช่น) สัพพธิ; สัพพตฺถ ယာ ဟိံ-. ปัจจัย “หึ” จากศัพท์ “ย” သတ္တမျန္တာ ယတော ဟိံ ဝါ ဟောတိ; ယဟိံ, ယတြ. จากศัพท์ “ย” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” บ้าง (เช่น) ยหึ, ยตฺร တာ ဟံ စ-. ปัจจัย “หํ” และ (ปัจจัย “หึ”) จากศัพท์ “ต” သတ္တမျန္တာ တတော ဝါ ဟံ ဟောတိ ဟိဉ္စ; တဟံ, တဟိံ, တတြ. จากศัพท์ “ต” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หํ” บ้าง และ “หึ” ด้วย (เช่น) ตหํ, ตหึ, ตตฺร ကုဟိံကဟံ-. กุหึ, กหํ ကိံသဒ္ဒါ သတ္တမျန္တာ ဟိံဟံ နိပစ္စန္တေ ကိဿ ကုကာ စ; ကိဟိံ, ကဟံ, ကထံ ကုဟိဒွနန္တိ? စနံ ဣတိ နိပါတန္တရံ; ကိဟိဒွီတိ-ဧတ္ထ ဝိသဒ္ဒေါဝိယ. จากศัพท์ “กึ” ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว มีปัจจัย “หึ” และ “หํ” สำเร็จรูป และ “กึ” เป็น “กุ” (เช่น) กิหึ, กหํ, กถํ, กุหิทฺวนนฺติ? บทว่า “จนํ” เป็นนิบาตอีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า “กิหิทฺวีติ” เหมือนกับศัพท์ “วิ” သဗ္ဗေကညယတေဟိ ကာလေ ဒါ-. ปัจจัย “ทา” ในกาล จากศัพท์ “สัพพ”, “เอก”, “อัญญ”, “ย” และ “ต” ဧတေဟိ သတ္တမျန္တေဟိ စတ္တမာနေဟိ ကာလေ ဒါ ဟောတိ; သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗဒါ; ဧကဒါ, အညဒါ, ယဒါ, တဒါ–-ကာလေတိ-ကိံ? သဗ္ဗတ္ထဒေသေ. จากศัพท์เหล่านี้ที่ลงวิภัตติที่ ๗ แล้ว ที่เป็นไปในกาล มีปัจจัย “ทา” (เช่น) ในกาลทั้งปวง (เป็น) สัพพทา; เอกทา, อัญญทา, ยทา, ตทา – บทว่า “กาเล” (ในกาล) หมายถึงอะไร? (หมายถึง) ในที่ทั้งปวง ကဒါကုဒါသဒါဓုနေဒါတိ-. กทา, กุทา, สทา, อธุนา, อิทานิ ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; တသ္မိံ ကာလေ ကဒါ, ကုဒါ; သမ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဒါ; ဣမသ္မိံ ကာလေ အဓုနာ, ဣဒါနိ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ในกาลนั้น (เป็น) กทา, กุทา; ในกาลทั้งปวง (เป็น) สทา; ในกาลนี้ (เป็น) อธุนา, อิทานิ အဇ္ဇသဇ္ဇဝပရဇ္ဇွေတရဟိကရဟာ-. อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ, เอตรหิ, กรห ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ; ဧကတိပ္ပစ္စယော အာဒေသော ကာလ ဝိသေသောတိ သဗ္ဗမေတံ နိပါတနာ လဗ္ဘတိ; ဣမဿ ဝေါ ဇ္ဇော စာဟနိ နိပစ္စတေ; အသ္မိံ အဟနိ အဇ္ဇ–-သမာနဿ သဘာဝေါဇ္ဇု စာဟနိ–-သမာနေ အဘနိ သဇ္ဇု–-အပရသ္မာ ဇ္ဇု–-အပရသ္မိံ အဟနိအပရဇ္ဇု–-ဣမဿေတောကာလေ ရဟိ ဝ–-ဣမသ္မိံ ကာလေ ဧတရဟိ–-ကိံသဒ္ဒဿ ကော ရဟ စာနဇ္ဇတနေ–-တသ္မိံ ကာလေ ကရဟ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูป (คือ) ปัจจัย “เอกติ” เป็นอาเทศ (แทน) กาลพิเศษทั้งหมดนี้ ได้มาจากการสำเร็จรูป (นิปาต) ในศัพท์ “อิม” มี “โว” เป็น “ชฺโช” และ “อหนิ” สำเร็จรูป (เช่น) ในวันนี้ (เป็น) อชฺช – ในศัพท์ “สมาน” มี “สภาว” เป็น “ชฺชุ” และ “อหนิ” (เช่น) ในวันเดียวกัน (เป็น) สชฺชุ – จากศัพท์ “อปร” มี “ชฺชุ” (เช่น) ในวันอื่น (เป็น) อปรชฺชุ – ในกาลนี้ มี “รหิ” บ้าง (เช่น) ในกาลนี้ (เป็น) เอตรหิ – ในศัพท์ “กึ” มี “ก” เป็น “รห” และ “อนชฺชตเน” (ไม่ใช่วันนี้) (เช่น) ในกาลนั้น (เป็น) กรห သဗ္ဗာဒီဟိ ပကာရေ ထာ-. ปัจจัย “ถา” ในประเภท จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น သာမညဿ ဘေဒကော ဝိသေသော ပကာရော, တတ္ထ ဝတ္တမာနေဟိ သဗ္ဗာဒီဟိ ထာ ဟောတိ သဗ္ဗေနပကာရေန သဗ္ဗထာ; ယထာ, တထာ. ประเภท คือ ความพิเศษที่จำแนกความทั่วไป จากศัพท์ “สัพพ” เป็นต้น ที่เป็นไปในประเภทนั้น มีปัจจัย “ถา” (เช่น) ด้วยประเภททั้งปวง (เป็น) สัพพถา; ยถา, ตถา ကထမိတ္ထံ-. กถํ, อิตฺถํ ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ပကာရေ; ကိမိမေဟိ ထံ ပစ္စယော, က္ैစ္စ တေသံ ယထာက္ကမံ; ကထမိတ္ထံ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จรูปในประเภท (คือ) จากศัพท์ “กึ” และ “อิม” มีปัจจัย “ถํ” และ “กึ” เป็น “ก” ตามลำดับ (เป็น) กถํ, อิตฺถํ ဓာ သင်္ချာဟိ-. ปัจจัย “ธา” จากศัพท์จำนวน သင်္ချာဝါစီဟိ ပကာရေ ဓာ ပရော ဟောတိ;’ဒွီဟိ ပကာရေဟိ ဒွေ ဝါ ပကာရေကရောတိ’ ဝိဓာကရောတိ; ဗဟုဓာ ကရောတိ;’ဧကံ ရာသိံ ပဉ္စပ္ပကာရံ ကရောတိ’ ပဉ္စဓာ ကရောတိ?ပဉ္စပ္ပကာရမေကပ္ပကာရံ ကရောတိ’ ဧကဓာကရောတိ. จากศัพท์ที่แสดงจำนวนในประเภท มีปัจจัย “ธา” อยู่ข้างหลัง (เช่น) ‘ด้วยสองประเภท หรือทำสองประเภท’ (เป็น) วิธา กโรติ; พหุธา กโรติ; ‘ทำกองเดียวให้มีห้าประเภท’ (เป็น) ปัญจธา กโรติ; ‘ทำห้าประเภทให้เป็นประเภทเดียว’ (เป็น) เอกธา กโรติ ဝေကာဇ္ဈံ-. เว, กา, ชฺฌํ ဧကသ္မာ ပကာရေ ဇ္ဈံ ဝါ ဟောတိ; ဧကဇ္ကွင်္ကရောတိ; ဧကဓာ ကရောတိ. จากศัพท์ “เอก” ในประเภท มีปัจจัย “ชฺฌํ” บ้าง (เช่น) เอกชฺฌํ กโรติ; เอกธา กโรติ ဒွိတီဟေဓာ-. ทฺวิ, ติ, เอธา ဒွီတိဟိ ပကာရေ ဧဓာဝါ ဟောတိ; ဝေဓာ, တေဓာ; ဒွိဓာ, တိဓာ. เบื้องหลัง ทฺวิ และ ติ ศัพท์ ในอรรถว่าประเภท (ปการะ) มี เอธา ปัจจัยบ้าง; เวธา, เตธา; ทฺวิธา, ติธา တဗ္ဗတိ ဇာတိယော-. ตพฺพติ, ชาติโย ပကာရဝတိ တံသာမညဝါစကာ သဒ္ဒါဇာတိယော ဟောတိ; ပဋု ဇာတိယော, မုဒုဇာတိယော. เบื้องหลังศัพท์ที่กล่าวถึงความทั่วไป (สามัญญวาจกะ) อันมีประเภท (ปการวดี) มี ชาติโย ปัจจัย; ปฏุชาติโย, มุทุชาติโย ဝါရသံချာယ က္ခတ္တုံ- ขัตตุง ปัจจัย ในสังขยาที่บอกวาระ (ครั้ง) ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ သံချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ;’ဒွေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ’ ဒွိက္ခတ္တုံ ဒိဝသဿ ဘုဉ္ဇတိ; ဝါရဂ္ဂဟဏံ ကိံ? ပဉစ ဘိဉ္ဇတိ; သင်္ချာယာတိ-ကိံ? ပဟူတေ ဝါရေ ဘုဉ္ဇတိ. ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลังสังขยาที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กิน ๒ ครั้ง' (dve vāre bhuñjati) เป็น ทฺวิกฺขตฺตุํ ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละ ๒ ครั้ง); การระบุว่า 'วาระ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปญฺจ ภุญฺชติ (เขากิน ๕ อย่าง); การระบุว่า 'สังขยา' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหูเต วาเร ภุญฺชติ (เขากินหลายครั้ง) ကတိမှာ-. เบื้องหลัง กติ ศัพท์ ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ကတိသံချာယ က္ခတ္တုံ ဟောတိ;’ကတိ ဝါရေ ဘုဉ္ဇနိ’ကတိက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ. ขัตตุง ปัจจัย ย่อมมีเบื้องหลัง กติ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ; 'กินกี่ครั้ง' (kati vāre bhuñjati) เป็น กติกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ ဗဟုမ္ဘာ ဓာ စ ပစ္စာသတ္တိယံ-. เบื้องหลัง พหุ ศัพท์ มี ธา และ เมื่อมีความใกล้ชิด ဝါရသမ္ဗန္ဓိနိယာ ဗဟုသံချာယ ဓာဟောတိ က္ခတ္တုဉ္စ; ဝါရာနဉ္စေ ပစ္စာသတ္တိ ဟောတိ; ဗဟုဓာ ဒိဝသဿ ဗုဉ္ဇတိ ဗဟုက္ခတ္တုံ–-ပစ္စာသတ္တိယန္တိ ကိံ? ဗဟုက္ခတ္တုံ မာသဿ ဘုဉ္ဇတိ. เบื้องหลัง พหุ สังขยา ที่เกี่ยวข้องกับวาระ มี ธา และ ขัตตุง ปัจจัย เมื่อมีความใกล้ชิด (ปัจจาสัตติ) แห่งวาระ; พหุธา ทิวสสฺส ภุญฺชติ (เขากินวันละหลายครั้ง), พหุกฺขตฺตุํ; การระบุว่า 'ความใกล้ชิด' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น พหุกฺขตฺตุํ มาสสฺส ภุญฺชติ (เขากินเดือนละหลายครั้ง) သကိံ ဝါ-. หรือ สกึ ဧကံ ဝါရမိစ္စသ္မိံ အတ္ထေ သကိန္တိ ဝါ နိပစ္စတေ;’ဧကံ ဝါရံ ဘုဉ္ဇတိ’–-ဝါတိ ကိံ?ဧကက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇတိ. ในอรรถว่า 'วาระเดียว' (เอกํ วารํ) นิปาตว่า สกึ บ้าง; 'กินครั้งเดียว' (ekaṃ vāraṃ bhuñjati); การระบุว่า 'วา' เพื่ออะไร? เพื่อให้มีรูป เอกกฺขตฺตุํ ภุญฺชติ သော ဝိစ္ဆာပ္ပကာရေသု-. โส ปัจจัย ในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ ဝီစ္ဆာယံ ပကာရေ စ သော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဝီစ္ဆာယံ-ခဏ္ဍသော, ဗိလသော; ပကာရေ-ပုထုသော,သဗ္ဗသော. โส ปัจจัย ย่อมมีมากในอรรถว่า วีจฉา และ ปการะ; ในอรรถว่า วีจฉา เช่น ขณฺฑโส (เป็นชิ้นๆ), พิลโส (เป็นส่วนๆ); ในอรรถว่า ปการะ เช่น ปุถุโส (ต่างๆ), สพฺพโส (โดยประการทั้งปวง) အဘိတတဗ္ဘာဝေ ကရာသဘုယောဂေ ဝိကာရာ စီ-. จี ปัจจัย ในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ เมื่อประกอบกับ กร และ ภู ธาตุ และเป็นวิการ အဝတ္ထာဝတော ဝတ္ထန္တရေနာဘုတဿ တာယာဝတ္ထာယ ဘာဝေ ကရာသဘုဟိ သမ္ဗန္ဓေသတိ ဝိကာရဝါစကာစီ ဟောတိ;’အဓဝလံ ဓဝလံ ကရောတိ’ ဓဝလီ ကရောတိ; အဓဝလော ဓဝလော သိယာ ဓဝလီ သိယာ; အဓဝလော ဓဝလော ဘဝတိ ဓဝလီ ဘဝတိ–-အဘတတဗ္ဘာဝေတိ-ကိံ? ဃဋံ ကရောတိ, ဒဓိအတ္ထိ, ဃဋော ဘဝတိ–-ကရာသဘုယောဂေတိ ကိံ? အဓဝလာ ဓွအဣလော ဇာယတေ–-ဝိကာရာတိ-ကိံ? ပကတိယာ မာ ဟောတု; သုဝဏ္ဏံ ကုဏ္ဍလီ ကရောတိ. เมื่อมีความเกี่ยวข้องกับ กร และ ภู ธาตุ จี ปัจจัยอันบอกวิการ ย่อมมีในอรรถว่า อภูตตัพภาวะ (การเป็นในสิ่งที่ไม่เคยเป็น) แห่งพัสดุนั้นจากพัสดุอื่น; 'ทำให้สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalaṃ dhavalaṃ karoti) เป็น ธวลี กโรติ; 'สิ่งที่ไม่ขาวพึงเป็นขาว' (adhavalo dhavalo siyā) เป็น ธวลี สิยา; 'สิ่งที่ไม่ขาวเป็นขาว' (adhavalo dhavalo bhavati) เป็น ธวลี ภวติ; การระบุว่า 'อภูตตัพภาวะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ฆฏํ กโรติ (ทำหม้อ), ทธิ อตฺถิ (มีนมส้ม), ฆโฏ ภวติ (หม้อมีอยู่); การระบุว่า 'การประกอบกับ กร และ ภู' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น อธวลา ธวโล ชายเต (จากสิ่งไม่ขาวเกิดเป็นขาว); การระบุว่า 'วิการ' เพื่ออะไร? เพื่อไม่ให้มีในสภาวะปกติ (ปกติ) เช่น สุวณฺณํ กุณฺฑลี กโรติ (ทำทองให้เป็นตุ้มหู) ဒိဿန္တညေ’ပိ ပစ္စယာ-. ปัจจัยอื่นๆ ก็ปรากฏบ้าง ဝုတ္တတော’ညေ’ပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ ဝုတ္တာဝုတ္တတ္ထေသု;’ဝိဝိဓာ မာတရော’ ဝိမာတရော,’တာသံ ပုတ္တာ’ ဝေမာတီကာ-ရိကဏ;’ပထံ ဂစ္ဆန္တီတိ’ ပထာဝိနော-အာဝီ;’ ဣဿာ အဿ အတ္ထိတိ’ ဣဿုကီ-ဥကီ?’ဓုရံ ဝဟန္တီတိ’ ဓောရယှာ-ယှဏ.- ปัจจัยอื่นๆ นอกจากที่กล่าวแล้ว ก็ปรากฏในอรรถที่กล่าวแล้วและยังไม่ได้กล่าว; 'มารดาต่างกัน' (vividhā mātaro) เป็น วิมาตโร, 'บุตรของมารดาเหล่านั้น' (tāsaṃ puttā) เป็น เวมาตีกา (ลง ริกณ ปัจจัย); 'ผู้ไปตามทาง' (pathaṃ gacchantīti) เป็น ปถาวิโน (ลง อาวี ปัจจัย); 'ผู้มีความริษยา' (issā assa atthiti) เป็น อิสฺสุกี (ลง อุกี ปัจจัย); 'ผู้แบกภาระ' (dhuraṃ vahantīti) เป็น โธรยฺหา (ลง ยหณ ปัจจัย) အညသ္မိံ-. ในอรรถอื่น ဝုတ္တတော’ညသ္မိမ္ပိ အတ္ထေ ဝုတ္တပ္ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ;’မဂဓာနံ ဣဿရော’ မာဂဓော-ဏော;’ကာသီတိ သဟဿံ, တမဂ္ဃတီတိ ကာသိယော-ဣယော. ปัจจัยที่กล่าวแล้ว ย่อมปรากฏแม้ในอรรถอื่นนอกจากที่กล่าวแล้ว; 'เจ้าแห่งชาวมคธ' (magadhānaṃ issaro) เป็น มาคโธ (ลง โณ ปัจจัย); 'ผ้ากาสีมีค่าหนึ่งพัน' (kāsīti sahassaṃ), 'ย่อมมีค่าเท่ากับพันนั้น' (tamagghatīti) เป็น กาสิโย (ลง อิโย ปัจจัย) သကတ္ထ-. ในอรรถของตน (สกัดถะ) သကတ္ထေ’ပိ ပစ္စယာ ဒိဿန္တိ; ဟီနကော, ပေါတကော, ကိစစယယံ. ปัจจัยทั้งหลายย่อมปรากฏแม้ในอรรถของตน (สกัดถะ); เช่น หีนโก, โปตโก, กิจฺจจยยํ လောပေါ-. การลบ ပစ္စယာနံ လောပေါ’ပိ ဒိဿတိ; ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏီတံ, စက္ခုံ သုညံ အတ္တေန ဝါ အတ္တနိယေယန ဝါတိ ဘာဝပ္ပစ္စယ လောပေါ. การลบปัจจัยทั้งหลายก็ปรากฏ; พุทฺเธ รตนํ ปณีตํ (รัตนะในพระพุทธเจ้าประณีต), จกฺขุํ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา (จักษุว่างจากตนหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยตน) ดังนี้ เป็นการลบภาวปัจจัย သရာနမာဒိဿာယုဝဏ္ဏဿာဉော ဏာနုဗန္ဓေ-. สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အကာရိဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ တေသံ အာဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ဏာနုဗန္ဓေ; ရာဃဝေါ, ဝ္ैနတေယျော, မေနိကော, ဩဠုမ္ပိကော, ဒေါဟဂ္ဂံ–-ဏာနုဗန္ဓေတိ-ကိံ? ပုရာတနော. สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) ตามลำดับ เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น ราฆโว, ไวนเตยฺโย, เมนิโก, โอฬุมฺปิโก, โทหคฺคํ; การระบุว่า 'เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น ปุราตโน သံယောဂေ ကွစိ-. ในสังโยคบ้าง သရာနမာဒိဘုတာ ယေ အယုဝဏ္ဏာ တေသံ အာဉော ဟောန္တိ ကွစိ ဒေဝ သံယောဂဝိသယေ ဏာနုဗန္ဓေ;ဒေစ္စော, ကောဏ္ဍညော –-ကွစီတိ-ကိံ? ကတ္တိကေယျော. สระเบื้องต้นที่เป็น อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง ในที่ที่เป็นสังโยค เมื่อมี ณ เป็นอนุพันธะ; เช่น เทจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ; การระบุว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? เพื่อห้ามในที่เช่น กตฺติเกยฺโย မဇ္ဈေ-. ในท่ามกลาง မဇ္ဈေ ဝတ္တမာနာနမ္ပိ အယုဝဏ္ဏာနံ အာဉော ဟောန္တိ ကွစိ; အဍ္ဎတေယျာ, ဝါသေဋ္ဌော. แม้สระ อะ และ อิวรรณะ อุวรรณะ ที่อยู่ในท่ามกลาง ก็ย่อมถึงความเป็น อา และ อัญญะ (เอ โอ) บ้าง; เช่น อฑฺฒเตยฺยา, วาเสฏฺโฐ ကောသ္ဇ္ैဇာဇ္ဇဝပါရိသဇ္ဇသုဘဇ္ဇမဒ္ဒဝါရိဿာသဘာဇည ထေယျဗာဟုသစ္စာ-. โกสัชชะ, อาชชวะ, ปาริสัชชะ, สุหัชชะ, มัททวะ, อาริสสะ, อาสภะ, อาชัญญะ, เถยยะ, พาหุสัจจะ ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ ဏာနုဗန္ဓေ;’ကုသီတဿ ဘာဝေါ’ ကောသဇ္ဇဇံ;’ ဥဇုနော ဘာဝေါ’ အပ္ပဝံ;’ပရိသာသု သာဓု’ ပါရိသဇ္ဇော;’သုဟဒယောစ’ သုဟဇ္ဇော,’တဿ ပန ဘာဝေါ သောဟဇ္ဇံ;’မုဒုနော ဘာဝေါ’မဒ္ဒဝံ;’ဣသိနော ဣဒံ, ဘာဝေါ ဝါ’ အာရိဿံ;’ဥသဘဿ ဣဒံ, ဘာဝေါ ဝါ’ အာသဘံ;’အာဇာနီယဿ ဘာဝေါ’ သော ဧဝ ဝါ’ အာဇညံ;’ထေနဿ ဘာဝေါ, ကမ္မံ ဝါ’ ထေယျံ;’ဗဟုဿုတဿ ဘာဝေါ’ ဗာဟုသစ္စံ–-ဧတေသု ယမလက္ခဏိကံ တံ နိပါတနာ. ศัพท์เหล่านี้ย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘ภาวะของผู้เกียจคร้าน’ (kusītassa bhāvo) เป็น ‘โกสัชชะ’ (kosajjaṃ); ‘ภาวะของผู้ซื่อตรง’ (ujuno bhāvo) เป็น ‘อาชชวะ’ (ājjavaṃ); ‘ผู้ดีในบริษัท’ (parisāsu sādhu) เป็น ‘ปาริสัชชะ’ (pārisajjo); ‘ผู้มีใจดี’ (suhadayo) เป็น ‘สุหัชชะ’ (suhajjo), ส่วน ‘ภาวะของผู้นั้น’ เป็น ‘โสหัชชะ’ (sohajjaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจอ่อนโยน’ (muduno bhāvo) เป็น ‘มัททวะ’ (maddavaṃ); ‘สิ่งนี้ของฤๅษี หรือภาวะ’ (isino idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาริสสะ’ (ārissaṃ); ‘สิ่งนี้ของโคอุสภะ หรือภาวะ’ (usabhassa idaṃ, bhāvo vā) เป็น ‘อาสภะ’ (āsabhaṃ); ‘ภาวะของอาชาไนย หรือสิ่งนั้นเอง’ (ājānīyassa bhāvo, so eva vā) เป็น ‘อาชัญญะ’ (ājaññaṃ); ‘ภาวะของโจร หรือกรรม’ (thenassa bhāvo, kammaṃ vā) เป็น ‘เถยยะ’ (theyyaṃ); ‘ภาวะของผู้เป็นพหูสูต’ (bahussutassa bhāvo) เป็น ‘พาหุสัจจะ’ (bāhusaccaṃ); ในบรรดาคำเหล่านี้ คำใดที่มีลักษณะไม่เป็นไปตามกฎ (alakkhaṇika) คำนั้นย่อมสำเร็จรูปโดยนิบาต. မနာဒီနံ သက-. ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น မနာဒီနံ သက ဟောတိ ဏာနုဗန္ဓေ;’မနသိ ဘဝံ’ မာနသံ;’ဒုမ္မနသော ဘာဝေါ’ ဒေါမနဿံ; သောမနဿံ. ส อักษร ย่อมมีแก่ มนศัพท์ เป็นต้น เมื่อมี ณะ เป็นอนุพันธะ; ‘สิ่งที่เกิดในใจ’ (manasi bhavaṃ) เป็น ‘มานัส’ (mānasaṃ); ‘ภาวะของผู้มีใจชั่ว’ (dummanaso bhāvo) เป็น ‘โทมนัส’ (domanassaṃ); ‘โสมนัส’ (somanassaṃ). ဥဝဏ္ဏဿာဝငိ ဟောတိ; ရာဃဝေါ, ဇာမ္ဗဝံ. การอาเทศ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; ราฆโว, ชามฺพวํ. ယမှိ ဂေါဿ စ-. ในเพราะ ย-ปัจจัย การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ... ယကာရာဒေါ ပစ္စယ ဂ္ैဩဿုဝဏ္ဏဿ စ အဝငိ ဟောတိ; ဂဗျံ, ဂါတဗျော. ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การอาเทศแห่ง โค-ศัพท์ และ อุวรรณะ เป็น อว ย่อมมี; คพฺยํ, คาตพฺโย. လောပေါ’ဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ-. การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ ယကာရာဒေါ ပစ္စယေ အဝဏ္ဏိဝဏ္ဏာနံ လာပေါ ဟောတိ, ဒါယ္ဇ္ैဇံ, ကာရုညံ, အာဓိပစ္စံ, ဒေပ္ပံ–-ဗဟကုလံဝိဓာနံ ကွစိ န ဟောတိ; ကိစ္စယံ. ในเพราะปัจจัยที่มี ย-อักษรเป็นต้น การลบ อวรรณะ และ อิวรรณะ ย่อมมี; ทายชฺชํ, การุญฺญํ, อาธิปจฺจํ, เทปฺปํ – เพราะเป็นพหุลวิธาน บางครั้งจึงไม่มี; กิจฺจยํ. ရာနုဗန္ဓေ’န္တသရာဒိဿ-. เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ การลบแห่งส่วนที่มีสระที่สุดเป็นต้น... အန္တော သရော အာဒိ ယဿာဝယဝဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ ရာနုဗန္ဓေ; ကိတ္တကံ, ပေတ္တေယျံ. การลบแห่งอวัยวะที่มีสระที่สุดเป็นต้น ย่อมมี เมื่อมี ร เป็นอนุพันธะ; กิตฺตกํ, เปตฺเตยฺยํ. ကိသမဟတမိမေ ကသ္မဟာ-. การอาเทศ กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา... ကိသဿ မဟတော ဣမေ ကသ္မဟာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ကသိမာ, မဟိမာ. การอาเทศแห่ง กิส และ มหต เป็น อิเม และ มหิมา ตามลำดับ ย่อมมี; กสิมา, มหิมา. အာယုဿာယသ မန္တုမှိ-. การอาเทศ อายุ เป็น อายส ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย အာယုဿ အာယသာဒေသော ဟောတိ မန္တုမှိ; အာယသ္မာ. การอาเทศ อายุ เป็น อายส ย่อมมี ในเพราะ มนฺตุ-ปัจจัย; อายสฺมา. ဇော ဝုဒ္ဓဿိယိဎေသု-. การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย ဝုဒ္ဓဿ ဇော ဟောတိ ဣယ္ैဋ္ဌေသု; ဇေယျော, ဇေဋ္ဌော. การอาเทศ วุทฺธ เป็น ช ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; เชยฺโย, เชฏฺโฐ. ဗာဠှန္တိကပသတ္ထာနံ သာဓနေဒသာ-. การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ ဣယေဋ္ဌေသု ဗာဠှန္တိကပသတ္ထာနံ သာဓနေဒသာ ဟောန္တီ ယထာက္ကမံ; သာဓိယော, သာဓိဋ္ဌော; နေဒိယော, နေဒိဋ္ဌော; သေယျော, သေဋ္ဌော ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ พาฬฺห, อนฺติก และ ปสัตถะ เป็น สาธ, เนท และ ส ตามลำดับ ย่อมมี; สาธิโย, สาธิฏฺโฐ; เนทิโย, เนทิฏฺโฐ; เสยฺโย, เสฏฺโฐ. ကဏ္ကနာပ္ပယုဝါနံ-. การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ ဣယေဋ္ဌေသု အပ္ပယုဝါနံ ကဏ္ကနာ ဟောန္တိ ယယထာက္ကမံ; ကဏိယော, ကဏိဋ္ဌော; ကနိယော, ကနိဋ္ဌော. ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย การอาเทศ อัปปะ และ ยุวะ เป็น กณ และ กน ตามลำดับ ย่อมมี; กณิโย, กณิฏฺโฐ; กนิโย, กนิฏฺโฐ. လောပေါ ဝီမန္တုဝတ္တုနံ-. การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ဝီမန္တုဝန္တုနံ လောပေါ ဟောတိ ဣယ္ैဋ္ဌေသု?’အတိသယေန မေဓာဝီ’ မေဓိယော, မေဓိဋ္ဌော;’အတိသယေနသတိမာ’သတိယော, သတိဋ္ဌော;’အတိသယေန ဂုဏဝါ’ ဂုဏိယာ, ဂုဏိဋ္ဌော. การลบ วี, มนฺตุ และ วนฺตุ ปัจจัย ย่อมมี ในเพราะ อิยะ และ อิฏฐะ ปัจจัย; ‘ผู้มีปัญญามากโดยยิ่ง’ เมธิโย, เมธิฏฺโฐ; ‘ผู้มีสติมากโดยยิ่ง’ สติโย, สติฏฺโฐ; ‘ผู้มีคุณมากโดยยิ่ง’ คุณิโย, คุณิฏฺโฐ. သေ သ္တိအဣဿ တိဿ-. ในเพราะ เส-ปัจจัย การลบ ติ-อักษรที่สุด သေ ပရေ သတျန္တဿ တိကာရဿ လောပေါ ဟောတိ; ဝီသံ သတံ, တိံသံ သတံ. เมื่อ เส-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การลบ ติ-อักษรที่สุด ย่อมมี; วีสํ สตํ, ตึสํ สตํ. ဧတဿေဋ တ္တကေ-. การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ในเพราะ ตฺตกะ-ปัจจัย တ္တကေ ပရေ ဧတဿ ဧဋ ဟေနာတိ; ဧတ္တကံ. เมื่อ ตฺตกะ-ปัจจัย อยู่ข้างหลัง การอาเทศ เอต เป็น เอฏ ย่อมมี; เอตฺตกํ. ဏိကဿိယော ဝါ-. การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย บ้าง ဏိကဿဝါ ဣယော ဟောတိ; သကျပုတ္တိယော, သကျပုတ္တိကော. การอาเทศ ณิกะ เป็น อิโย ย่อมมีบ้าง; สากฺยปุตฺติโย, สากฺยปุตฺติโก. အဓာတုဿ ကေ’သျာဒိတော ဃေ’ဿီ-. แห่งอธาตุ ในเพราะ กะ-ปัจจัย การอาเทศ อ-อักษรเป็นต้น เป็น อี ในเพราะ ฆะ-ปัจจัย ย่อมมี ဃေ ပရေ အဓာတုဿ ယော ကကာရော တတော ပုဗ္ဗဿ အကာရဿ ဗကဟုလံ ဣ ဟောတိ, သဝေ ဃောန သျာဒိတော ပရော ဟောတိ; ဗာလိကာ, ကာရိကာ–-အဓာတုဿာတိ-ကိံ? သကာ; ကေတိ-ကိံ?နန္ဒနာ; အသျာဒိတောတိ-ကိံ? ဗဟုပရိဗ္ဗာဇကာ, မဓုရာ –-ဗဟုစမ္မိကာတိ ကကာရေန သျာဒိနော ဗျဝဟိတတ္တာ သိဒ္ဓံ–-ဃေတိ-ကိံ? ဗာလကော; အဿာတိ-ကိံ? ဗဟုကတ္တုကာ,သာလာ. เมื่อ ฆะ อยู่ข้างหลัง, อการะ ที่อยู่หน้า กการะ ของอธาตุ ย่อมเป็น อิ โดยมาก, หาก ฆะ นั้นไม่อยู่ข้างหลัง สฺย เป็นต้น; พาลิกา, การิกา – ‘ของอธาตุ’ คืออะไร? สกา; ‘กะ’ คืออะไร? นนฺทนา; ‘ไม่เบื้องหลัง สฺย เป็นต้น’ คืออะไร? พหุปริพฺพาชกา, มธุรา – พหุจมฺมิกา สำเร็จได้เพราะ กการะ คั่น สฺย – ‘ฆะ’ คืออะไร? บาลโก; ‘อะ’ คืออะไร? พหุกตฺตุกา, สาลา. ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ ဏာဒိကဏ္ဍော စတုတ္ထော. จบ ณาทิกัณฑ์ ที่ ๔ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้. တိဇမာနေဟိ ခသာ ခမာဝီမံသာသု-. ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช และ มาน ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขมา) และ พิจารณา (วีมํสา). ခန္တိယံ တိဇာ ဝီမံသာယံ မာနာ စ ခသပ္ပစ္စယာ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တိတိက္ခာ, ဝီမံသာ–-တိတိက္ခတိ, ဝီမံသတိ. ခမာဝီမံသာ သုတိ-ကိံ? တေဇနံ, တေဇော, တေဇယတိ, မာနနံ, မာနော, မာနေတိ. ลง ขส ปัจจัย หลัง ติช ธาตุ ในความหมายว่า อดทน (ขนฺติ) และ หลัง มาน ธาตุ ในความหมายว่า พิจารณา (วีมํสา) ตามลำดับ; ติติกฺขา, วีมํสา – ติติกฺขติ, วีมํสติ. ‘ในความหมายว่า อดทน และ พิจารณา’ คืออะไร? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโน, มาเนติ. ကိတာ တိကိစ္ဆာသံသယေသု ဇော-. ลง โช ปัจจัย หลัง กิต ธาตุ ในความหมายว่า รักษา (ติกิจฺฉา) และ สงสัย (สํสย). တိကိစ္ဆာယံ သံသယေ စ ဝတ္တမာနာ ကိတာ ဇော ဟောတိ–-တိကိစ္ဆာ, ဝိစိကိစ္ဆာ–-တိကိစ္ဆတိ, ဝိစိကိစ္ဆတိ–-အညတြနိကေတော, သံကေတော, ကေတနံ, ကေတော, ကေတယတိ. เมื่อ กิต ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า รักษา และ สงสัย ย่อมลง โช ปัจจัย; ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา – ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ. နိန္ဒာယံ ဂုပဗဓာ ဗဿဘော စ-. ลง โช ปัจจัย หลัง คุป และ พธ ธาตุ ในความหมายว่า ติเตียน (นินฺทา) และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ. နိန္ဒာယံ ဝတ္တမာနေဟိ ဂုပဗဓေဟိ ဇော ဟောတိ; ဗဿ ဘော စ–-ဇိဂုစ္ဆာ, ဗီဘစ္ဆာ–-ဇိဂုစ္ဆတိ, ဗီဘစ္ဆတိ–-အညတြဂေါပနံ, ဂေါပေ, ပေါပေတိ, ဗဓကော. เมื่อ คุป และ พธ ธาตุ เป็นไปในความหมายว่า ติเตียน ย่อมลง โช ปัจจัย; และมีการแปลงเป็น พสฺส และ ภ ตามลำดับ; ชิคจฺุฉา, พีภจฺุฉา – ชิคจฺุฉติ, พีภจฺุฉติ. ในความหมายอื่น (ไม่ลง โช ปัจจัย) เช่น โคปนํ, โคเป, โคเปติ, พธโก. တုံသ္မာ လောပေါ ဝိစ္ဆာယံတေ-. ลบ ตุง ปัจจัย และลง เต (ขสฉ) ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา. တုမန္တတော ဣစ္ဆာယမတ္ထေ တေ ခသဆာ ဟောန္တိဗဟကုလံ; လောပေါ စ တုံပစ္စယဿဟောတိ သုတတ္တာ–-ဗုဘုက္ခာ, ဇိဂိံသာ, ဇိဃစ္ဆာ–-ဗုဘုက္ခတိ, ဇိဂိံသတိ, ဇိဃစ္ဆတိ–-ဣဓကသ္မာ န ဟောတိဘောတ္တုမိစ္ဆတီတိ? ပဒန္တရေနာဘိဓာနာ. တုံသ္မာတိ-ကိံ? ဘောဇနမိစ္ဆတိ. ဣစ္ဆာယန္တိ ကိံ? ဘုဉ္ဇိတုံ ဂစ္ဆတိ. ကထံ ကုလံ ပိပတိသတီတိ? ယထာ ကုလံ ပတိတုမိစ္ဆတီတိဝါကျံ ဟောတိ, ဧဝံ ဝုတ္တိပိ ဟေဿတိ; ဝါကျမေဝစရဟိ ကထံ ဟောတိ? လောကဿ တထာ ဝစနိစ္ဆာယ. หลังบทที่ลงท้ายด้วย ตุง ปัจจัย ในความหมายว่า ปรารถนา ย่อมลง เต (คือ ข ส ฉ) ปัจจัย โดยมาก; และมีการลบ ตุง ปัจจัย เพราะมีสูตรระบุไว้; พุภุกฺขา, ชิคึสา, ชิฆจฺฉา – พุภุกฺขติ, ชิคึสติ, ชิฆจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภตฺตุํ อิจฺฉติ? เพราะมีการกล่าวด้วยบทอื่น. ‘จาก ตุง ปัจจัย’ คืออะไร? โภชนํ อิจฺฉติ. ‘ในความหมายว่า ปรารถนา’ คืออะไร? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. คำว่า กุลํ ปิปติสติ เป็นอย่างไร? ประโยคว่า กุลํ ปติตุํ อิจฺฉติ (ตระกูลปรารถนาจะตกต่ำ) มีอยู่ฉันใด แม้ในวุตติก็จะมีฉันนั้น; ก็ประโยคนั้นมีได้อย่างไร? เพราะชาวโลกมีความปรารถนาจะกล่าวเช่นนั้น. ဤယော ကမ္မာ-. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรม. ဣစ္ဆာကမ္မတော ဣစ္ဆာယမတ္ထေ ဤယပ္ပစ္စယော ဟောတိ;’ပုတ္တမိစ္ဆတိ’ ပုတ္တီယတိ–-ကမ္မာတိ-ကိံ? အအသိနေစ္ဆတိ; ဣဓ ကသ္မာ န ဟောတိ ရညော ပုတ္တမိစ္ဆတီတိ? သာပေက္ခတ္တာ; န ဟိ အညမပေက္ခမာနော အညေနသဟေကတ္ထိဘာဝမနုဘဝိတုံ သက္ကောတိ; ဣဓာပိ စရဟိ န သိယာ အတ္တနောပုတ္တမိစ္ဆတီတိ; နေဝေတ္ထ ဘဝိတဗ္ဗံ; န ဟိ ဘဝတိ အတ္တနောပုတ္တိယတီတိ; ကထံ စရဟိ ဝုတ္တဿ အတ္တတိယတာဝဂမျတေ? အညဿာသုတတ္တာ, ဣစ္ဆာယ စ တဗ္ဗိသယတ္တာ. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมแห่งความปรารถนา ในความหมายว่า ปรารถนา; ปุตฺตํ อิจฺฉติ เป็น ปุตฺตียติ. ‘หลังบทที่เป็นกรรม’ คืออะไร? อาสิเน อิจฺฉติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น รญฺโญ ปุตฺตํ อิจฺฉติ? เพราะมีความเกี่ยวเนื่องกัน (สเปกขะ); เพราะบทที่ยังต้องอาศัยบทอื่น ย่อมไม่สามารถรวมเป็นเนื้อความเดียวกันกับบทอื่นได้. ถ้าเช่นนั้น ในที่นี้ก็ไม่ควรเป็น อตฺตโน ปุตฺตํ อิจฺฉติ หรือ? ในที่นี้ก็ไม่ควรมี (การลงปัจจัย) เช่นกัน; เพราะไม่มีรูปว่า อตฺตโน ปุตฺตียติ. ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น จะทราบได้อย่างไรว่าสิ่งที่กล่าวถึงนั้นเป็นของตน? เพราะไม่มีการระบุถึงผู้อื่น และเพราะความปรารถนามีสิ่งนั้นเป็นอารมณ์. ဥပမာနာစာရေ-. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ. ကမ္မတော ဥပမာနာ အာဝါရတ္ထေ ဤယော ဟောတိ;’ပုတ္တမဝါ စရတိ’ ပုတ္တီယတိ မာဏဝကံ; ဥပမာနာတိ ကိံ? ပုတ္တမာစရတိ. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกรรมซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปุตฺตํ อิว จรติ เป็น ปุตฺตียติ มาณวกํ (ประพฤติต่อมาณพเหมือนบุตร). ‘หลังบทที่เป็นอุปมา’ คืออะไร? ปุตฺตํ อาจรติ. အာဓာရာ-. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระ. အာဓာရတုပမာနာအာဝါရတ္ထေ ဤယော ဟောတိ;’ကုဋိယမိဝါစရတိ’ ကုဋိယတိ ပါသာဒေ, ပါသာဒီယတိ ကုဋိယံ. ลง อีโย ปัจจัย หลังบทที่เป็นอาธาระซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; กุฏิยํ อิว จรติ เป็น กุฏียติ ปาสาเท (ประพฤติในปราสาทเหมือนอยู่ในกุฏิ), ปาสาทียติ กุฏิยํ (ประพฤติในกุฏิเหมือนอยู่ในปราสาท). ကတ္တုတာယော-. ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ. ကတ္တတုပမာနာ အာစာရတ္ထေ အာယော ဟောတိ;’ပဗ္ဗတောဝါ စရတိ’ပဗ္ဗတာယတိ. ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุซึ่งเป็นอุปมา ในความหมายว่า ประพฤติ; ปพฺพโต อิว จรติ เป็น ปพฺพตายติ. စျတ္ထေ-. ในความหมายของ จฺวิ ปัจจัย. ကတ္တုတော အဘုတတဗ္ဘာဝေ အာယော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဘုသာယတိ, ပဋပဋာယတိ, လောဟိတာယတိ–-ကတ္တုတောတွေဝ-ဘုသံကရောတီတိ; ဣဟ ကသ္မာ န ဟောတိ ဘုသိ ဘဝတီတိ? ဝုတ္တတ္ထတာယ. ลง อาย ปัจจัย หลังบทที่เป็นกัตตุ ในความหมายว่ากลายเป็นสิ่งที่ยังไม่เคยเป็น (อภูตตัพภาวะ) โดยมาก; ภุสายติ, ปฏปฏายติ, lohitāyati. ‘หลังบทที่เป็นกัตตุเท่านั้น’ เพื่อกันตัวอย่างเช่น ภุสํ กโรติ. ในที่นี้เหตุใดจึงไม่เป็น ภุสิ ภวติ? เพราะความหมายนั้นได้กล่าวไว้แล้ว. သဒ္ဒါဒီတိ ကရောတိ-. ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ในความหมายว่า ทำ. သဒ္ဒါဒီဟိ ဒုတိယန္တေဟိ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အာယော ဟောတိ; သဒ္ဒါယတိ, ဝေရာယတိ, ကလဟာယတိ, ဓူပါယတိ. ลง อาย ปัจจัย หลังบทมี สทฺท เป็นต้น ที่ลงท้ายด้วยทุติยาวิภัตติ ในความหมายว่า ทำ; สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ. နမောတွဿော-. ลง อสฺส ปัจจัย หลัง นโม. နမော ဣစ္စသ္မာ ကရောတီတိ အသ္မိံ အတ္ထေ အဿော ဟောတိ; နမဿတိ တထာဂတံ. ลง อสฺส ปัจจัย หลังบทว่า นโม ในความหมายว่า ทำ; นมสฺสติ ตถาคตํ. ဓာတွတ္ထေ နာမသ္မိ-. ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ. နာမသ္မာ ဓာတွတ္ထေ ဗဟုလမိ ဟောတိ;’ဟတ္ထိနာ အတိက္ကမတိ’အတိ ဟတ္ထယတိ;’ ဝီဏာယ ဥပဂါယတိ’ ဥပဝီဏယတိ;’ဒဠဟံ ကရောတိ’ ဝိနယံ ဒဠဟယတိ;’ ဝိသုဒ္ဓါ ဟောတိ’ ရတ္တိ ဝိသုဒ္ဓယတိ;’ကုသလံ ပုစ္ဆတိ’ကုသလယတိ. ลง อิ ปัจจัย หลังนาม ในความหมายของธาตุ โดยมาก; หตฺถินา อติกฺกมติ เป็น อติหตฺถยติ; วีณาย อุปคายติ เป็น อุปวีณยติ; ทฬฺหํ กโรติ เป็น วินยํ ทฬฺหยติ; วิสุทฺธา โหติ เป็น รตฺติ วิสุทฺธยติ; กุสลํ ปุจฺฉติ เป็น กุสลยติ. သစ္စာဒီဟာပိ-. ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น. သစ္စာဒီဟိ ဓာတွတ္ထေ အာပိ ဟောတိ; သစ္စာပေတိ, အတ္ထာပေတိ, ဝေဒါပေတိ, သုက္ခာပေတိ သုခါပေတိ, ဒုက္ခာပေတိ. ลง อาปิ ปัจจัย หลังบทมี สจฺจ เป็นต้น ในความหมายของธาตุ; สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ. ကြိယတ္ထာ-. ธาตุมีกริยาเป็นอรรถ. အယမဓိကာရော အာ သတ္ထပရိသမတ္တိယာ;’ကြိယာ အတ္ထော ယဿသော ကြိယတ္ထော’,ဓာတု. บทนี้เป็นอธิการ (บทตามไป) จนกว่าจะจบปกรณ์; บทใดมีกริยาเป็นอรรถ บทนั้นชื่อว่า กริยัตถะ คือ ธาตุ. စုရာဒိတော ဏိ-. ณิปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้น. စုရာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ သကတ္ထေ ဏိ ပရော ဟောတိ ဗဟုလံ; ဏကာရော ဝုဒ္ဓျတ္ထော–-ဧဝမညတြာပိ–-စောရယတိ, လာဠယတိ. ကထံ ရဇ္ဇံ ကာရေတီတိ? ယောဂဝိဘာဂတော. ณิปัจจัย ย่อมลงข้างหลังธาตุทั้งหลายมีจุรธาตุเป็นต้นที่เป็นกริยัตถะ ในความหมายของตน โดยมาก; ณ อักษร มีประโยชน์เพื่อการวุฒิ — แม้ในที่อื่นก็เป็นเช่นนี้ — โจรยติ, ลาฬยติ. (ประโยคว่า) 'ราชชัง กาเรติ' สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะการแยกสูตร (โยควิภาค). ပယောဇကဗျာပါရေ ဏာပိ စ-. และ (ณิและณาปิปัจจัย) ในพยัพพาร (การขวนขวาย) ของผู้ใช้. ကတ္တာရံ ယော ပယောဇယတိ တဿ ဗျာပါရေ ကြိယတ္ထာ ဏိဏာပီ ဟောန္တိ ဗဟုလံ; ကာရေတိ, ကာရာပေတိ–-နနု စ ကတ္တာပိ ကရဏာဒီနံပယောဇကောတိ တဗျာပါရေ?ပိ ဏိဏာပီ ပါပုဏန္တိ? ပယောဇကဂ္ဂဟဏသာမတ္ထိယာ န ဘဝိဿန္တိ, စုရာဒီဟိ ဝိသုံ ဝစနသာမတ္ထိယာ စ–-အာတော ဘိယျော ဏာပိယေဝ, ဏိယေ ဝုဝဏ္ဏတော, ဒွယမေဝညေဟိ. ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุที่เป็นกริยัตถะ ในพยัพพารของผู้ที่ใช้ผู้กระทำ โดยมาก; กาเรติ, การาเปติ. ก็ผู้กระทำเป็นผู้ใช้เครื่องมือ (กรณะ) เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? ณิและณาปิปัจจัยทั้งหลายพึงถึง (พึงลง) ในพยัพพารของเขานั้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ย่อมไม่ลง เพราะความสามารถของการถือเอาบทว่า 'ปโยชกะ' และเพราะความสามารถของการกล่าวแยกจากจุรธาตุเป็นต้น. หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ลง ณาปิ เท่านั้น, หลังธาตุที่มี อุ และ อู เป็นที่สุด ลง ณิ, หลังธาตุอื่นๆ ลงทั้งสองปัจจัย. ကျော ဘာဝကမ္မေသွပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသု- กฺโยปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น (อยู่เบื้องหลัง). ဘာဝကမ္မဝိဟိတေသု ပရောက္ခာဝဇ္ဇိတေသု မာနန္တတျာဒိသု ပရေသုကျော ဟောတိ ကြယတ္ထာ–-န္တဂ္ဂဟဏမုတ္တရတ္ထံ; ကကာရော အဝုဒ္ဓျတ္ထော; ဧဝမုတ္တရတြာပိ–-ဌိယမာနံ, ဌိယတေ; သူယမာနံ, သူယတေ–-အပရောက္ခေသူတိ-ကိံ? ဗဘုဝ ဒေဝဒတ္တေန; ဗိဘိဒ ကုသူလော. ဘိဇ္ဇတေ ကုသူလော သယမေဝါတိဘိဇ္ဇတေတိ သဝနာ ကမ္မတာဝဂမျတေ, သယမေဝါတိ သဝနတော ကတ္တုတာ; ကတ္တုတာဝစနိစ္ဆာယန္တု-ဘိန္ဒတိကုသုလော အတ္တာနန္တိ ဘဝတိ; ဧဝမညမ္ပိ ယထာဂမမနုဂန္တဗ္ဗံ. ‘‘အပရောက္ခေသု မာနန္တတျာဒိသူ’တိ-အယမဓိကာရော အာ‘‘တနာဒိတွော‘‘အပိဝဧတေ တျာဒယော တျာဒိသု ပရဘုတေသု ကတ္တုကမ္မဘာဝဝိဟိတေသု ကျလာဒီနံ ဝိဓာနတော တေသွေဝ ဝိညယန္တီတိ-အကမ္မကေဟိ ဓာတုဟိ ကတ္တုဘာဝေသု သကမ္မကေဟိ ကတ္တုကမ္မေသုကမ္မာဝစနိစ္ဆာယံ ဘာဝေဝ ဘဝန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ–-ယဿပနဓာတုဿ ကြိယာ ကမ္မမပေက္ခတေ သောသကမ္မကော? ယဿ တု ကြိယာ ကတ္တုမတ္တမပေက္ခတေ သော အကမ္မကောတိ ဉာတဗ္ဗံ. กฺโยปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลาย เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่อยู่เบื้องหลัง ซึ่งถูกบัญญัติไว้ในภาวะและกรรมที่เว้นจากพะโรกขา; การถือเอา อันตะ (ในสูตร) เพื่อประโยชน์ในสูตรต่อๆ ไป; ก อักษร มีประโยชน์เพื่อห้ามวุฒิ; แม้ในที่ต่อๆ ไปก็เป็นเช่นนี้ — ฐิยมานัง, ฐิยเต; สูยมานัง, สูยเต. คำว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา' มีประโยชน์อะไร? (ตอบว่า เพื่อห้ามในตัวอย่างเช่น) พภูวะ เทวทัตเตนะ; พิภิทะ กุสูโล. (ประโยคว่า) 'ภิชชเต กุสูโล' เพราะได้ยินว่า 'ภิชชเต' จึงทราบว่าเป็นกรรม แต่เพราะได้ยินว่า 'สะยะเมวะ' จึงทราบว่าเป็นกัตตุ; แต่เมื่อต้องการจะกล่าวความเป็นกัตตุ ย่อมเป็น 'ภินทะติ กุสูโล อัตตานัง'; แม้ในที่อื่นก็พึงดำเนินตามคัมภีร์. บทว่า 'ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้น' นี้เป็นบทอธิการไปจนถึงสูตรว่า 'ตนาทิโอ'; แม้ปัจจัยมี ติ เป็นต้นเหล่านี้ เมื่ออยู่เบื้องหลังปัจจัยมี กฺยะ และ ละ เป็นต้น ย่อมทราบว่าถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ กรรม และภาวะในปัจจัยเหล่านั้นนั่นเอง; ดังนั้น พึงทราบว่า (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงหลังอกรรมกธาตุในกัตตุและภาวะ ลงหลังสกรรมกธาตุในกัตตุและกรรม และเมื่อไม่ต้องการกล่าวถึงกรรม ย่อมลงในภาวะเท่านั้น; ก็ธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการกรรม ธาตุนั้นชื่อว่าสกรรมกะ ส่วนธาตุใดที่กิริยาของมันต้องการเพียงผู้กระทำ ธาตุนั้นพึงทราบว่าเป็นอกรรมกะ. ကတ္တရိ လော-. โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ. ကတ္တရိ လော-. โลปัจจัย (ลง) ในกัตตุ. ကြိယတ္ထတော အပရောက္ခေသု ကတ္တုဝိတမာနန္တတျာဒိသု လော ဟောတိ; လကာရော ‘‘ဉိလဿေ’တိ. ဝိသေသနတ္ထော–-ပစမာနော, ပစန္တော; ပဝတိ. โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในกาลที่ไม่ใช่พะโรกขา เมื่อมีปัจจัยมีมานะ อันตะ และ ตะ เป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; ล อักษร มีประโยชน์เพื่อเป็นวิเสสนะ ตามสูตรว่า 'ญิละสฺเส'; ปจมาโน, ปจนฺโต; ปจติ. မဉ္စ ရုဓာဒီနံ-. และ มะ (อาคม) ของธาตุทั้งหลายมีรุธธาตุเป็นต้น. ရုဓာဒိတော ကတ္တုဝိဟိတမာနာဒိသု လော ဟောတိ; မံ ဝါန္တ သရာ ပရော; မကာရော’နုဗန္ဓော; အကာရော ဥစ္စာရဏတွော–-ရုန္ဓမာနော, ရုန္ဓန္တော, ရုန္ဓတိ. โลปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุมีรุธธาตุเป็นต้น เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ; มะ (อาคม) อยู่หลังสระที่เป็นที่สุด (ของธาตุ); ม อักษร เป็นอนุพันธะ; อ อักษร มีประโยชน์ในการออกเสียง; รุนธมาโน, รุนธันโต, รุนธติ. ဏဏာပျာပီဟိ ဝါ-. หรือ (โลปัจจัย) หลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ. ဏိဏာပျာဖီဟိ ကတ္တုဝိဟိတမာနာဒိသု လော ဟောတိ ဝိဘာသာ; စောရယန္တော, စောရေန္တော; ကာရယန္တာ, ကာရေန္တော; ကာရာပ္ैယန္တော, ကာရာပေန္တော; သစ္စာပယန္တော, သစ္စာပေန္တော; စောရယတိ, စောရေတိ; ကာရယတိ, ကာရေတိ; ကာရာပယတိ, ကာရာပေတိ; သစ္စာပယတိ, သစ္စာပေတိ–-ဝစတ္ထိတဝိဘာသတ္ထော’ယံ ဝါ သဒ္ဒေါ; တေန မာနေ နိစ္စံ; စောရယမာနော, ကာရယမာနော, ကာရာပယမာနော, သစ္စာပယမာနော. โลปัจจัย ย่อมลงหลัง (ธาตุที่ลง) ณิ ณาปิ และ อาปิ เมื่อมีปัจจัยมีมานะเป็นต้นที่ถูกบัญญัติไว้ในกัตตุ โดยวิภาสา; โจรยันโต, โจเรนโต; การยันโต, กาเรนโต; การาปยันโต, การาเปนโต; สัจจาปยันโต, สัจจาเปนโต; โจรยติ, โจเรติ; การยติ, กาเรติ; การาปยติ, การาเปติ; สัจจาปยติ, สัจจาเปติ. วา ศัพท์นี้ มีประโยชน์เพื่อแสดงววัตถิตวิภาสา; เพราะฉะนั้น เมื่อมีมานปัจจัยอยู่เบื้องหลัง จึงเป็นนิจจะ; โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สัจจาปยมาโน. ဒိပါဒီဟိ ယယက-. ยะกะปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น. ဒိဝါဒီဟိ လဝီသယေ ယက ဟောတိ; ဒိဗ္ဗန္တော; ဒိဗ္ဗတိ. ยะกะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีทิวธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ทิพพันโต; ทิพพติ. တုဒါဒီဟိ ကော-. โกปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น. တုဒါဒီဟိ လဝီသယေ ကော ဟောတိ; တုဒမာနော, တုဒန္တော; ကုဒတိ. โกปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตุทธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตุทมาโน, ตุทันโต; ตุทติ. ဇျာဒီဟိ က္နာ-. กฺนาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น. ဇိအာဒီဟိ လဝိသယေ က္နာ ဟောတိ; ဇိနန္တော, ဇိနာတိ–-ကထံ ဇယန္တော, ဇယတီနိ? ဘုဝါဒိပါဌာ. กฺนาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีชิธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ชินันโต, ชินาติ. (ประโยคว่า) ชยันโต, ชยติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดภูวาทิ. ကျာဒီဟီ က္ဏာ-. กฺณาปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น. ကီအာဒီဟိ လဝိသယေ က္ဏာ ဟောတိ; ကိဏန္တော, ကိဏာတိ. กฺณาปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีกีธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; กิณันโต, กิณาติ. သွာဒီဟီ က္ဏော-. กฺโณปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น. သုအာဒီဟိ လဝိသယေ က္ဏော ဟောတိ; သုဏမာနော, သုဏန္တော, သုဏောတိ; ကထံ သုဏာတီတိ? ကျာဒိပါဌာ. กฺโณปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีสุธาตุเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; สุณมาโน, สุณันโต, สุโณติ. (ประโยคว่า) สุณาติ สำเร็จได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะมีการอ่านไว้ในหมวดกฺยาทิ. တနာဒိတွော-. โอปัจจัย (ลง) หลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น. တနာဒိတော လဝိသယေ ဩ ဟောတိ; တနောတိ. โอปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุทั้งหลายมีตนะเป็นต้น ในวิสัยของละปัจจัย; ตโนติ. ဘာဝကမ္မေသု တဗ္ဗာနီယာ-. ตัพพะและอานียะปัจจัย (ลง) ในภาวะและกรรม. တဗ္ဗအနီယာ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဘာဝကမ္မေသု ဗဟုလမ္ဘဝန္တိ; ကတ္တဗ္ဗံ, ကရဏီယံ; ကတ္တဗ္ဗော ကဋော; ကရဏီယော–-ဗဟုလာ ตัพพะและอานียะปัจจัยทั้งหลาย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; กัตตัพพัง, กรณียัง; กัตตัพโพ กะโฏ, กรณีโย (กะโฏ). ဓိကာရာ ကရဏာဒိသုပိ ဘဝန္တိ–-သိနာနီယံ, စုဏ္ဏံ; ဒါနီယော, ဗြာဟ္မဏော; သမာဝတ္တနီယော, ဂုရု; ပဝစနီယော, ဥပဇ္ဈာယော; ဥပဋ္ဌာနီယော, သိဿော. เพราะบทว่า พหุลัง (ปัจจัยเหล่านี้) ย่อมลงแม้ในกรณะเป็นต้น; สินานียัง จุณณัง, ทานีโย พราหมโณ, สมาวัตตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปัชฌาโย, อุปัฏฐานีโย สิศโส. ဃျဏ-. ฆฺยณะปัจจัย. ဘာဝကမ္မေသု ကြိယတ္ထာ ပရော ဃျဏ ဟောတိ ဗဟုလံ; ဝါကျံ, ကာရိယံ, ဝေယျံ, ဇေယျံ. ฆฺยณะปัจจัย ย่อมลงหลังธาตุ ในภาวะและกรรม โดยมาก; วากยัง, การิยัง, เวยยัง, เชยยัง. အာဿေ စ-. และ (แปลง) อา เป็น เอ. အာတော ဃျဏ ဟောတိ ဘာဝကမ္မေသု အာဿ ဧ စ; ဒေယျံ. ฆฺยณะปัจจัยย่อมมีในภาวและกรรมจากอาการันตธาตุ และ (แปลง) อา เป็น เอ เช่น เทยฺยํ (อันพึงให้). ဝဒါဒီဟိ ယော-. โยปัจจัยจากธาตุมีวทะเป็นต้น. ဝဒါဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ယော ဟောတိ ဗဟုလမှာဝကမ္မေသု; ဝဇ္ဇံ, မဇ္ဇံ, ဂမ္မံ–-ဘုဇာန္တေ () ဘောဇ္ဇော, ဩဒနော; ဘောဇ္ဇာ, ယာဂု; ဘောဂ္ဂမညံ. โยปัจจัยย่อมมีมากในภาวและกรรมจากกริยา (ธาตุ) มีวทะเป็นต้น เช่น วชฺชัง (อันพึงกล่าว), มชฺชัง (อันพึงดื่ม), คมฺมัง (อันพึงไป) ในที่สุดของธาตุภุชะ (ภุชฺ) เป็น โภชฺโช (อันพึงบริโภค) เช่น โอทโน (ข้าวสุก); โภชฺชา (อันพึงบริโภค) เช่น ยาคู (ข้าวต้ม); และอันพึงบริโภคอื่น ๆ. ကိစ္စဃစ္စဘစ္စဘဗ္ဗလေယျာ-. กิจะ, ฆัจจะ, ภัจจะ, ภัพพะ, เล็ยยะ (เป็นนิบาต). ဧတေ သဒ္ဒါ ယပ္ပစ္စယန္တာ နိပစ္စန္တေ. ศัพท์เหล่านี้มี ย ปัจจัยเป็นที่สุด สำเร็จรูปเป็นนิบาต. ဂုဟာဒီဟိ ယက-. จากธาตุ คุหะ เป็นต้น ลงปัจจัย ยะกะ. ဂုဟာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ဘာဝကမ္မေသု ယက ဟောတိ; ဂုယှံ, ဒုယှံ, သိဿော; သိဒ္ဓါ ဧဝေတေ တဗ္ဗာဒယော ပေသာတိသဂ္ဂပတ္တကာလေသုပိ ဂမျမာနေသု သာမညေန ဝိဓာနတော–-ဟောတာ ခလု ကဋော ကတ္တဗ္ဗော, ကရဏီယော, ကာရိယော, ကိစ္စော-ဧဝံ တွယာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဟောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော, ဟောတော ဟိ ပတ္တော ကာလော ကဋကရဏေ–-ဧဝံ ဥဒ္ဓမုဟုတ္တိကေ’ပိ ဝတ္တမာနတော ပေသာဒိသု သိဒ္ဓါ ဧဝ–-တထာ အရဟေ ကတ္တရိ သတ္တိဝိသိဋ္ဌေ စ ပတီယမာနေ အာဝဿကာဓမိဏတာဝိသိဋ္ဌေဝ ဘာဝါဒေါ သိဒ္ဓါ–-ဥဒ္ဓ မုဟုတ္တိကတော-ဘောတာ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဘောတာ ရဇ္ဇံ ကာတဗ္ဗံ, ဘဝံ အရဟော; ဘောတာ ဘာရော ဝဟိတဗ္ဗော, ဘဝံ သတ္တော; ဘောတာ အဝဿံ ကဋော ကတ္တဗ္ဗော; ဘောတာ နိက္ခော ဒါတဗ္ဗော. ยะกะ ปัจจัย ย่อมมีในภาววาจกและกรรมวาจก จากธาตุทั้งหลายมีคุหะเป็นต้น; เช่น คุยฺหํ (อันพึงซ่อน), ทุยฺหํ (อันพึงรีด), สิสฺโส (ศิษย์). ปัจจัยมีตัพพะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จแม้ในอรรถแห่งการสั่ง (เปสะ), การอนุญาต (อติสัคคะ) และกาลที่ควรทำ (ปัตตกาละ) เพราะเป็นการบัญญัติโดยทั่วไป; เช่น 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ (กตฺตพฺโพ), อันพึงกระทำ (กรณีโย), อันพึงสร้าง (การิโย), อันพึงทำ (กิจฺโจ)' ดังนี้ 'เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำ เพราะกาลที่ควรทำเสื่อมาถึงแล้ว' ดังนี้ แม้ในอรรถมีการสั่งเป็นต้นที่เป็นอนาคตกาล (อุทธังมุหุตติกะ) ก็สำเร็จแล้ว; อีกทั้ง เมื่อผู้ทำเป็นผู้ควร (อรหะ) หรือมีความสามารถพิเศษ (สัตติวิสิฏฐะ) หรือในอรรถแห่งความจำเป็น (อาวัสสิกะ) และความเป็นหนี้ (อธมณิยตา) ในภาววาจกเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว; จากอนาคตกาล: 'ท่านผู้เจริญ เสื่ออันท่านพึงทำ'; 'ราชสมบัติอันท่านพึงครอง ท่านเป็นผู้ควร'; 'ภาระอันท่านพึงแบก ท่านเป็นผู้สามารถ'; 'เสื่ออันท่านพึงทำโดยแน่นอน'; 'เหรียญอันท่านพึงให้'. ကတ္တရိ လတုဏကာ-. ในกัตตุวาจก ลงปัจจัย ลตุณะกะ. ကတ္တရိ ကာရကေ ကြိယတ္ထာ လတုဏကာ ဘောန္တီ; ပဌိတာ, ပါဌကော–-ဗဟုလမိတွေဝ-ပါဒေဟိ ဟရီယတီ’တိ ပါဒဟာရကေ;’ဂလေစုပ္ပတီ’တိ ဂလေစောပကော–-သဒ္ဓေါ ဧဝ လတုအရဟေ သီလသာဓု ဓမ္မေသု စ သာမညဝိဟိတတတ္တာ; ဘဝံ ဗလု ကညာယ ပရိဂ္ဂယိတာ, ဘဝမေတံ အရဟတိ; သီလာဒိသု-ခလွပိ ဥပါဒါတာ ကုမာရကေ; ဂန္တာခေလော; မုဏ္ဍယိတာရော သာဝိဋ္ဌာယနာ ဝဓုံ ကတပရိဂဟံ. ในกัตตุการก กิริยาลงปัจจัย ลตุณะกะ (ตุ และ ณกะ); เช่น ปฐิตา (ผู้เรียนแล้ว), ปาฐโก (ผู้เรียน). โดยมากก็เช่น 'อันเท้าพึงนำไป' คือ ปาทหารกะ (ผู้แบกด้วยเท้า); 'อันคอพึงตกไป' คือ คเลโจปกะ (ผู้ตกจากคอ). ปัจจัย ลตุณะกะ นี้สำเร็จแล้วในความหมายว่า 'ควร' และในธรรมอันดีงามมีศีลเป็นต้น เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป; 'ท่านผู้เป็นใหญ่ได้ถือเอาหญิงสาวแล้ว, ท่านย่อมควรแก่สิ่งนี้'; ในศีลเป็นต้นก็เช่น 'ผู้ถือเอาซึ่งกุมาร'; 'ผู้ไปเล่น'; 'ผู้ปลงผม, นางสาวิฏฐายนาผู้ถือเอาซึ่งเจ้าสาว'. အာဝီ-. อาวี- ကြိယယတ္ထာ အာဝီ ဟောတိ ဗဟုလံ ကတ္တရိ; ဘယဒဿာဝီ–-အပ္ပဝီသယတာဉာပနတ္ထံ ဘိန္နယောဂကရဏံ; သာမညဝိဟိတတ္တာ သီလာဒိသု စ ဟောတေဝ. กิริยาลงปัจจัย อาวี โดยมากในกัตตุการก; เช่น ภยทัสสาวี (ผู้เห็นภัย). การแยกสูตรนี้เพื่อแสดงความไม่แคบ (ความกว้างขวางของเนื้อหา); เพราะการบัญญัติโดยทั่วไป จึงมีในศีลเป็นต้นด้วย. အာသိံသာယမကော-. အာသိံသာယံ ဂမျမာနာယံ ကြိယတ္ထာ အကော ဟောတိ ကတ္တရိ;’ဇီဝတုတိ’ ဇီဝကော; နန္ဒတုတိ’ နန္ဒကော;’ဘဝတုတိ’ ဘဝကော. ในความหมายแห่งความปรารถนา ลงปัจจัย อกะ. เมื่อความปรารถนาปรากฏอยู่ กิริยาลงปัจจัย อกะ ในกัตตุการก; เช่น 'ขอจงมีชีวิตอยู่เถิด' คือ ชีวกะ (ผู้ปรารถนาชีวิต); 'ขอจงยินดีเถิด' คือ นันทกะ (ผู้ปรารถนาความยินดี); 'ขอจงเป็นเถิด' คือ ภวกะ (ผู้ปรารถนาความเป็น). ကရာ ဏနော-. จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ. ကရတော ကတ္တရိ ဏနော ဟောတိ;’ကရောတီ’တိ ကာရဏံ; ကတ္တရီတိ-ကိံ? ကရဏံ. จากธาตุ กร ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก; เช่น 'ผู้กระทำ' คือ การณะ (ผู้กระทำ). 'ในกัตตุการก' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นกัตตุการก ก็เป็น) กรณะ (เครื่องมือ). ဟာတော ဝီဟိကာလေသု-. จากธาตุ หา ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา. ဟာတော ဝီဟိသိံ ကာလေ စဏနော ဟောတီ ကတ္တရိ; ဟာယနာ နာမ ဝီဟယော; ဟာယနော သံဝစ္ဆရော; ဝီဟိကာလေသူတိ - ကိံ? ဟာတာ. จากธาตุ หา ลงปัจจัย ณณะ ในกัตตุการก ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา; เช่น 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนา (ข้าวเปลือก); 'สิ่งที่ลดลง' คือ หายนะ (ปี). 'ในความหมายแห่งข้าวเปลือกและกาลเวลา' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) หาตา (ผู้ละทิ้ง). ဝီဒါ ကု -. จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ. ဝိဒသ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝိဒူ, လောကဝိဒူ. จากธาตุ วิท ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิทู (ผู้รู้), โลกวิทู (ผู้รู้โลก). ဝိတော ဉာတော-. จากอุปสรรค วิ และธาตุ ญา. ဝိပုဗ္ဗာ ဉာဣစ္စသ္မာ ကု ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝိည; ဝိတောတိ-ကိံ? ပညော. จากธาตุ ญา ที่มี วิ เป็นบทหน้า ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น วิญญู (ผู้รู้ทั่ว). 'ที่มี วิ เป็นบทหน้า' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่มี วิ เป็นบทหน้า ก็เป็น) ปัญโญ (ผู้มีปัญญา). ကမ္မာ-. เมื่อมีกัมมะ (บทกรรม) เป็นบทหน้า. ကမ္မတော ပရာ ဉာဣစ္စသ္မာ ကူ ဟောတိ ကတ္တရိ; သဗ္ဗည, ကာလည. จากธาตุ ญา ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย กุ ในกัตตุการก; เช่น สัพพัญญู (ผู้รู้ทั่ว), กาลัญญู (ผู้รู้กาล). ကွစဏ-. บางครั้งลงปัจจัย อณะ. ကမ္မတော ပရာ ကြိယတ္ထာ ကွစိ အဏ ဟောတိ ကတ္တရိ; ကုမ္ဘကာရော, သရလာဝေါ, မဝ္တဇ္ဈာယော–-ဗဟကုလာဓိကာရာ ဣဟ န ဟောတိ, အာဒိစ္စံ ပဿတိ, ဟိမဝန္တံ သုဏောတိ, ဂါမံ ဂစ္ဆတိ. ကွစီတိ ကိံ? ကမ္မကရော. จากกิริยาที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) บางครั้งลงปัจจัย อณะ ในกัตตุการก; เช่น กุมภกาโร (ช่างหม้อ), สรลาโว (ผู้ตัดลูกศร), มันตัชฌาโย (ผู้ท่องมนต์). เพราะอำนาจแห่งบทว่า พหุละ (โดยมาก) ในที่นี้จึงไม่เป็น (อณะ): 'เขาย่อมเห็นพระอาทิตย์', 'เขาย่อมได้ยินภูเขาหิมพานต์', 'เขาย่อมไปสู่บ้าน'. 'บางครั้ง' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) กัมมกโร (ผู้ทำงาน). ဂမာ ရူ-. จากธาตุ คม ลงปัจจัย รู. ကမ္မတော ပရံ ဂမာ ရူ ဟောတိ ကတ္တရိ; ဝေဒဂု, ပါရဂု. จากธาตุ คม ที่ตามหลัง กัมมะ (บทกรรม) ลงปัจจัย รู ในกัตตุการก; เช่น เวทคู (ผู้ถึงซึ่งเวท), ปารคู (ผู้ถึงฝั่ง). သမာနညဘဝန္တယာဒိတုပမာနာ ဒိသာ ကမ္မေ ရီရိက္ခကာ-. จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ, อัญญะ, ภวันตะ, ยะ, ตะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ในกัมมการก ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ. သမာနာဒီဟိ ယာဒီဟိစောပမာနေဟိ ပရာ ဒိသာ ကမ္မကာရကေ ရီရိက္ခကာ ဟောန္တိ;’ သမာနော ဝိယ ဒိဿတီ’တိ သဒီ, သဒိက္ခော, သဒိသော; အညာဒီ, အညာဒိက္ခော, အညာဒိသော; ဘဝါဒီ, ဘဝါဒိက္ခော, ဘဝါဒိသော; ယာဒီ, ယာဒိက္ခော, ယာဒိသော; တျာဒီ, တျျာဒိက္ခော, တျာဒိသော –-သမာနာဒီဟီတိ ကိံ? ရုက္ခော ဝိယ ဒိဿတိ. ဥပမာနာတိ ကိံ? သော ဒိဿတိ ကမ္မေတိ ကိံ? သော ဝိယ ပဿတီ–-ရကာရာ အန္တသရာဒိလောပတ္ထာ. ကကာရော ဧကာရာဘာဝတ္ထော. จากธาตุ ทิส ที่ตามหลังศัพท์ สมานะ เป็นต้น, ยะ เป็นต้น และศัพท์อุปมา ลงปัจจัย รี, ริกขะ, กะ ในกัมมการก; เช่น 'ย่อมปรากฏเหมือนสมานะ' คือ สที, สทิกโข, สทิโส (เหมือนกัน); อัญญาที, อัญญาทิกโข, อัญญาทิโส (เหมือนอื่น); ภวาที, ภวาทิกโข, ภวาทิโส (เหมือนเป็น); ยาทิ, ยาทิกโข, ยาทิโส (เหมือนใด); ตยาทิ, ตยยาทิกโข, ตยาทิโส (เหมือนนั้น). 'จากศัพท์ สมานะ เป็นต้น' นี้หมายถึงอะไร? (ถ้าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เป็น) 'ย่อมปรากฏเหมือนต้นไม้'. 'ศัพท์อุปมา' นี้หมายถึงอะไร? 'ในกัมมการก' นี้หมายถึงอะไร? 'เขาย่อมเห็นเหมือนนั้น'. อักษร ร ใช้เพื่อลบสระที่สุดและสระต้น. อักษร ก ใช้เพื่อห้ามสระ เอ. ဘာဝကာရကေသွဃဏ္ဃကာ-. ในภาวการกและกัมมการก ลงปัจจัย อ, ฆณะ, ฆะ, กะ. ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အဃဏ္ဃကာ ဟောန္တိ ဗဟကုလံ; အပဂ္ဂဟော, နိဂ္ဂဟော, ကရော, ဂရော, စယော, ဇယော, ရဝေါ, ဘဝေါ, ပစော, ဝစော, အန္နဒေါ, ပုရိန္ဒဒေါ, ဤသက္ကရော, ဒုက္ကရော, သုကရော–-ဃဏ-ဘာဝေ-ပါကော- ဝါဂေါ, ဘာဝေါ. ကာရကေ’ပိ သညာယံ တာဝ-’ပဇ္ဇတေ’နေနေ’တိ ပါဒေါ;’ရုဇတီ’တိ ရောဂေါ;’ဝီသတီတိ ဝေသော;’သရတိ ကာလန္တရ’န္တိ သာရော, ထိရတ္ထော;’ဒရီယန္တေ ဧတေဘီ’တိ ဒါရာ;’ဇီရယတိ ဧတေနာ’တိ ဇာရော–-အသညာယမ္ပိ-ဒါယော, ဒတ္တော; လာဘော, လဒ္ဓေါ–-ဃ-ဝကောနိပကော–-က-ပိယော, ခိပေါ, ဘုဇော, အာယုဓံ. ในภาวะและในการก ปัจจัยทั้งหลายมี อฆณะ ฆะ และกะ เป็นต้น มีหลังกิริยาโดยมาก; เช่น อปัคคโห (การไม่ถือเอา), นิคคโห (การข่ม), กโร (ผู้ทำ), คโร (ผู้กลืน), จโย (การสะสม), ชโย (ชัยชนะ), รโว (เสียง), ภโว (ความเกิด), ปโจ (ผู้หุง), วโจ (คำพูด), อันนโท (ผู้ให้อาหาร), ปุรินทโท (ผู้ให้เมือง), อีสักกโร (ทำได้ยากเล็กน้อย), ทุกกโร (ทำได้ยาก), สุกโร (ทำได้ง่าย). ปัจจัย ฆณะ ในภาวะ: ปาโก (การหุง), วาโค (การกล่าว), ภาโว (ความมี). แม้ในการก ในความหมายที่เป็นชื่อ: 'ย่อมถึงด้วยสิ่งนี้' คือ ปาโท (เท้า); 'ย่อมเสียดแทง' คือ โรโค (โรค); 'ย่อมเข้าไป' คือ เวโส (เครื่องแต่งกาย); 'ย่อมซ่านไปตามกาลเวลา' คือ สาโร (แก่นสาร, หมายถึงความมั่นคง); 'ย่อมถูกฉีกขาดด้วยสิ่งเหล่านี้' คือ ทารา (ภรรยา); 'ย่อมทำให้แก่ด้วยสิ่งนี้' คือ ชาโร (ชู้). แม้ในสิ่งที่ไม่ใช่ชื่อ: ทาโย (การให้), ทัตโต (อันให้แล้ว); ลาโภ (ลาภ), ลัทโธ (อันได้แล้ว). ปัจจัย ฆะ: วโก (หมาป่า), นิปโก (ผู้ฉลาด). ปัจจัย กะ: ปิโย (ที่รัก), ขิโป (ผู้ขว้าง), ภุโช (ผู้กิน), อาวุธัง (อาวุธ). ဒါဓာတွိ-. หลัง ทา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย. ဒါဓာဟိ ဗဟုလမိ ဟောတိဘာဝကာရကေသု; အာဒိ, နိဓိ. ဝါလဓိ. หลัง ทา และ ธา ธาตุ ลง อิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; เช่น อาทิ (เบื้องต้น), นิธิ (ขุมทรัพย์), วาลธิ (หาง). ဝမာဒီဟထု-. หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย. ဝမာဒိဟိ ဘာဝကာရကေသွထု ဟောတိ; ဝမထု, ဝေပထု. หลัง วม ธาตุ เป็นต้น ลง อถุ ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น วมถุ (การอาเจียน), เวปถุ (การสั่น). ကွိ-. กวิ ปัจจัย. ကြိယတ္ထာ ကွိ ဟောတိ ဗဟုလံ ဘာဝကာရကေသု–-ကကာရော ကာနု ဗန္ဓကာရိယတ္ထော–-အဘိဘု, သယမ္ဘု, ဘတ္တဂ္ဂံ, သလာကဂ္ဂံ, သဘာ, ပဘာ. หลังกิริยา ลง กวิ ปัจจัย โดยมาก ในภาวะและในการก; ก อักษร มีไว้เพื่อประโยชน์แก่การทำอนุพันธ์; เช่น อภิภู (ผู้เป็นใหญ่ยิ่ง), สยัมภู (ผู้เป็นเอง), ภัตตัคคัง (โรงภัต), สลากัคคัง (โรงสลาก), สภา (สภา), ปภา (แสงสว่าง). အနော-.. อน ปัจจัย. ကြိယတ္ထာ ဘာဝကာရကေသွနော ဟောတိ; ဂမနံ, ဒါနံ, သမ္ပဒါနံ, အပါဒါနံ, အဓိကရဏံ, စလနော, ဇလနော, ကောဓနော, ကောပနော, မဏ္ဍနော, ဘုသနော. หลังกิริยา ลง อน ปัจจัย ในภาวะและในการก; เช่น คมนัง (การไป), ทานัง (การให้), สัมปทานัง (สัมปทาน), อปาทานัง (อปาทาน), อธิกรณัง (อธิกรณ์), จลโน (ผู้หวั่นไหว), ชลโน (ผู้รุ่งเรือง), โกธโน (ผู้โกรธ), โกปโน (ผู้กำเริบ), มัณฑโน (ผู้ประดับ), ภูสโน (ผู้ตกแต่ง). ဣတ္ထိယမဏက္တိကယကျာ. စ-. ในอิตถีลิงค์ ลง อ, ณะ, กติ, กะ, ยกะ, ยะ และ อน ปัจจัย. ဣတ္ထိလိင်္ဂေ ဘာဝေ ကာရကေ စ ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တ နော စ ဗဟုလံ–-အ-တိတိက္ခာ. ဝီမံသာ, ဇိဂုစ္ဆာ, ပိပါသာ, ပုတ္တီယာ, ဤဟာ, ဘိက္ခာ, အာပဒါ, မေဓာ, ဂေါဓာ–-ဏ-ကာရာ, ဟာရာ, တာရာ, ဓာရာ, အာရာ–-က္တိ-ဣဋ္ဌိ, သိဋ္ဌိ, ဘိတ္တိ, ဘတ္တိ, တန္တိ, ဘုတိ –-က- ဥဟာ, ရုဇာ, မုဒါ,–-ယက-ဝိဇ္ဇာ, ဣဇ္ဇာ–-ယ-သေယျာ, သမဇ္ဇာ, ပဗ္ဗဇ္ဇာ, ပရိစရိယာ, ဇာဂရိယာ–-အန-ကာရဏာ, ဟာရဏာ, ဝေဒနာ, ဝန္ဒနာ, ဥပါသနာ. ในอิตถีลิงค์ ภาวะ และในการก หลังกิริยา ลงปัจจัยมี อ เป็นต้น และลงโดยมาก; อ ปัจจัย - ติติกขา (ความอดทน), วีมังสา (ความพิจารณา), ชิคัจฉา (ความหิว), ปิปาสา (ความกระหาย), ปุตติยา (ความประพฤติเพียงดังบุตร), อีหา (ความพยายาม), ภิกขา (ภิกขา), อาปทา (ความวิบัติ), เมธา (ปัญญา), โคธา (เหี้ย). ณะ ปัจจัย - การา (การทำ), หารา (การนำไป), ตารา (ดาว), ธารา (ธารน้ำ), อารา (เหล็กแหลม). กติ ปัจจัย - อิฏฐิ (ความปรารถนา), สิฏฐิ (ความสำเร็จ), ภิตติ (ฝา), ภัตติ (ความภักดี), ตันติ (เส้นด้าย), ภูติ (ความเจริญ). กะ ปัจจัย - อูหา (ความพิจารณา), รุชา (ความเจ็บ), มุทา (ความยินดี). ยกะ ปัจจัย - วิชชา (วิชา), อิจชา (ความปรารถนา). ยะ ปัจจัย - เสยยา (ที่นอน), สมัชชา (การประชุม), ปัพพัชชา (การบวช), ปริจริยา (การบำรุง), ชาคริยา (ความตื่น). อน ปัจจัย - การณา (เหตุ), หารณา (การนำไป), เวทนา (ความเสวยอารมณ์), วันทนา (การไหว้), อุปาสนา (การเข้าไปนั่งใกล้). ဇာဟာဟ-. หลัง ชา และ หา ธาตุ. ဇာဟာ ဣစ္စေတေဟိ နိ ဟောတိတ္ထိယံ; ဇာနိ, ဟာနိ. หลัง ชา และ หา ธาตุ เหล่านี้ ลง นิ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; เช่น ชานิ (ความเสื่อม), หานิ (ความเสื่อม). ကရာ ရိရိယော-. หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย. ကရတော ရိရိယော ဟောတိတ္ထိယံ;’ကရဏံ’ ကိရိယာ–-ကထံ ကြိယာတိ?’ကြိယာယ’န္တိ နိပါတနာ. หลัง กร ธาตุ ลง ริริยะ ปัจจัย ในอิตถีลิงค์; 'การทำ' คือ กิริยา. ถามว่า กิริยา สำเร็จได้อย่างไร? ตอบว่า สำเร็จด้วยการนิบาตว่า กิริยา. ဣကိတီ သရူပေ-. ลง อิ และ กิติ ปัจจัย ในความหมายที่เป็นรูปของตนเอง. ကြိယတ္ထဿ သရူပေ’ဘိဓေယေ ကြိယတ္ထာ ပရေ ဣကိတီ ဟောန္တိ; ဝစိ, ယုဓိ. ပစတိ.–-အကာရော ကကာရောတိအာဒိသု ကာရသဒ္ဒေန သမာသော, ယထာ ဧဝကာရောတိ. เมื่อรูปของกิริยาเป็นเนื้อความที่พึงกล่าว หลังกิริยา ลง อิ และ กิติ ปัจจัย; เช่น วจิ (คำว่า วจ), ยุธิ (คำว่า ยุธ), ปจติ (คำว่า ปจติ). อ การะ ในคำว่า ก การะ เป็นต้น เป็นสมาสกับ การ ศัพท์ เหมือนคำว่า เอวการะ. သီလာဘိက္ခညာဝဿကေသု ဏိ-. ในความหมายว่า ปกติ, เนืองๆ และ จำเป็น ลง ณี ปัจจัย. ကြိယတ္ထာ ဏီ ဟောတိ သီလာဒိသု ပတီယမာနေသု; ဥဏှဘောဇိ, ခီရပါယီ, အဝဿကာရီ, သတတ္ဒါယီ. หลังกิริยา ลง ณี ปัจจัย เมื่อความหมายมีปกติเป็นต้นปรากฏ; เช่น อุณหโภชี (ผู้กินของร้อนเป็นปกติ), ขีรปายี (ผู้ดื่มนมเป็นปกติ), อวัสสการี (ผู้ทำโดยจำเป็น), สตตทายี (ผู้ให้เนืองๆ). ထာဝရိတ္တရဘင်္ဂုရဘိဒုရဘာသုရဘဿရာ-. ถาวระ, อิตตระ, ภังคุระ, ภิทุระ, ภาสุระ, ภัสสระ. ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ သီလေ ဂမျမာနေ. ศัพท์เหล่านี้สำเร็จด้วยการนิบาต เมื่อความหมายว่าปกติปรากฏ. ကတ္တရိ ဘုတေ က္တဝန္တုက္တာဝီ-. ในกัตตุการกและอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย. ဘုတတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ က္တဝန္တုက္တာဝီ ဟောန္တီ ကတ္တရိ; ဝိဇိတဝါ, ဝိဇိတာဝီ; ဘုတေတိ အဓိကာရော ယာဝ အာဟာရတ္ထာတိ. หลังกิริยาที่กล่าวถึงอดีตกาล ลง ตวันตุ และ ตาวี ปัจจัย ในกัตตุการก; เช่น วิชิตวา (ผู้ชนะแล้ว), วิชิตาวี (ผู้ชนะแล้ว). บทว่า ภูเต เป็นบทตามไปจนถึงสูตรว่า อาหารัตถะ. က္တော ဘာဝကမ္မေသု-. ลง ต ปัจจัย ในภาวะและกัมมะ. ဘာဝေ ကမ္မေ စ ဘုတေ က္တော ဟောတိ; အာသိတံ ဘဝတာ; ကတော ကဋော ဘဝတာ. ในภาวะและในกัมมะที่เป็นอดีตกาล ลง ต ปัจจัย; เช่น อาสิตัง ภวตา (ท่านนั่งแล้ว), กโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านทำแล้ว). ကတ္တရီ စာရမှေ-. และในกัตตุการก ในความหมายว่าเริ่ม. ကြိယာရမ္ဘေ ကတ္တရိ က္တော ဟောတ, ယထာပတ္တဉ္စ; ပကတော ဘဝံ ကဋံ; ပကတော ကဋော ဘဝတာ; ပသုတ္တော ဘဝံ; ပသုတ္တံ ဘဝတာ. ในการเริ่มกิริยา ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น ปกโต ภวัง กฏัง (ท่านเริ่มทำเสื่อ), ปกโต กโฏ ภวตา (เสื่ออันท่านเริ่มทำแล้ว), ปสุตโต ภวัง (ท่านเริ่มนอน), ปสุตตัง ภวตา (การนอนอันท่านเริ่มแล้ว). ဌာသဝသသိလိသဃိရုဟဇရဇနီဟိ-. หลัง ฐา, สวส, สิลิส, คิ, รุห, ชร และ ชน ธาตุ. ဌာဒီဟိ ကတ္တရိ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ; ဥပဋ္ဌိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, ဥပဋ္ဌိတော ဂုရု ဘောတာ; ဥပါသိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, ဥပါသိတော ဂုရု ဘောတာ; အနုဝုသိတော ဂုရုမ္ဘဝံ, အနုဝုသိတော ဂုရု ဘောတာ; အာသိလိဋ္ဌော ဂုရုမ္ဘဝံ, အာသိလိဋ္ဌော ဂုရု ဘောတာ; หลัง ฐา ธาตุ เป็นต้น ลง ต ปัจจัย ในกัตตุการก และตามที่ควร; เช่น อุปัฏฐิโต ครุง ภวัง (ท่านอุปัฏฐากอาจารย์แล้ว), อุปัฏฐิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอุปัฏฐากแล้ว); อุปาสิโต ครุง ภวัง (ท่านเข้าไปนั่งใกล้อาจารย์แล้ว), อุปาสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านเข้าไปนั่งใกล้แล้ว); อนุวุสิโต ครุง ภวัง (ท่านอยู่ตามอาจารย์แล้ว), อนุวุสิโต ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านอยู่ตามแล้ว); อาสิลิฏโฐ ครุง ภวัง (ท่านสวมกอดอาจารย์แล้ว), อาสิลิฏโฐ ครุ ภวตา (อาจารย์อันท่านสวมกอดแล้ว). အဓိသယိတော ခဋောပိကံ ဘဝံ, အဓိသယိတာ ခဋောပိကာ ဘောတာ; အာရုဠှော ရုက္ခံ ဘဝံ, အာရုဠှော ရုက္ခော ဘာတာ; အနုဇိဏ္ဏော ဝသလိံ ဒေဝဒတ္တော, အနုဇိဏ္ဏာ ဝသလီ ဒေဝဒတ္တေန; အနုဇာတော မာဏဝကော မာဏဝိကံ, အနုဇာတာ မာဏဝိကာ မာဏဝကေန. อธิสยิโต ขโฏปิกัง ภวัง (ท่านนอนทับเตียงแล้ว), อธิสยิตา ขโฏปิกา ภวตา (เตียงอันท่านนอนทับแล้ว); อารุฬโห รุกขัง ภวัง (ท่านขึ้นต้นไม้แล้ว), อารุฬโห รุกโข ภวตา (ต้นไม้อันท่านขึ้นแล้ว); อนุชิณโณ วสลิง เทวทัตโต (เทวทัตต์แก่ตามหญิงแพศยาแล้ว), อนุชิณณา วสลี เทวทัตเตนะ (หญิงแพศยาอันเทวทัตต์แก่ตามแล้ว); อนุชาโต มาณวโก มาณวิกัง (มาณพเกิดตามมาณวิกาแล้ว), อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกนะ (มาณวิกาอันมาณพเกิดตามแล้ว). ဂမနတ္ထာကမ္မကာဓာရေ စ-. คมนัตถากัมมกกาธาเร จ. ဂမနတ္ထတော အကမ္မကတော စ ကြိယတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ကတ္တရိ စ ယထာပတ္တဉ္စ; ဣဒမေသံ ယာတံ, ဣဟ တေ ယာတံ, ဣဟတေဟိ ယာတံ, အယံ တေဟိ ယာတော ပထော, ဣဒမေသမာသိတံ, ဣဟ တေ အာသိတာ, ဣဟ တေဟိ အာသိတံ, ဒေဝေါ စေ ဝဋ္ဌော သမ္ပန္နာ သာလယောတိ -ကာရဏ သာမဂ္ဂိသမ္ပတ္တိ ဧတ္ထာဘိမတာ. จากกิริยาที่มีความหมายว่าไป และกิริยาอกรรม กตปัจจัยมีในอาธาระและกัตตุการก และตามที่ควร คือ การไปของพวกเขานี้, การไปของท่านในที่นี้, การไปของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ทางนี้อันท่านเหล่านั้นไปแล้ว, การนั่งของพวกเขานี้, การนั่งของท่านในที่นี้, การนั่งของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ถ้าฝนตก ข้าวกล้าก็สมบูรณ์. ในที่นี้ประสงค์ความพร้อมเพรียงแห่งเหตุ. အာဟာရတ္ထာ-. อาหารัตถา. အဇ္ဈောဟာရတ္ထာ အာဓာရေ က္တော ဟောတိ ယထာပတ္တဉ္စ; ဣဒမေသံ ဘုတ္တံ, ဣဒမေသံ ပီတံ, ဣဟ တေဟိ ဘုတ္တံ, ဣဟ တေဟိ ပီတံ, ဩဒနော တေဟိ ဘုတ္တော, ပီတမုဒကံ–-အကတ္တတ္ထော ယောဂဝိဘာဂေါ; ကထံ ပီတာ ဂါဝေါတိ?’ပီတမေသံ ဝိဇ္ဇတီ’တိပီတာ?ဗာဟုလကာ ဝါ–-ပဿိန္နောတိ ယာ ဧတ္ထ ဘုတကာလတာ တနြ က္တော; ဧဝံ ရညမ္မတော, ရညမိဋ္ဌော,ရညမ္ဗုဒ္ဓေါ, ရညံ ပူဇိတော–-ဧဝံ သီလိတော, ရက္ခိတော, ခန္တော, အာကုဋ္ဌော, ရုဋ္ဌော, ရုသိတော, အဘိဝျာဟဋော, ဒယိတော, ဟဋ္ဌော, ကန္တော, သံယတော,အမတော–-ကဋ္ဌန္တိ ဘုတတာယမေဝ; ဟေတုနော ဖလံ တွတြ ဘာဝိ. จากกิริยาที่มีความหมายว่าบริโภค กตปัจจัยมีในอาธาระ และตามที่ควร คือ การบริโภคของพวกเขานี้, การดื่มของพวกเขานี้, การบริโภคของท่านเหล่านั้นในที่นี้, การดื่มของท่านเหล่านั้นในที่นี้, ข้าวสุกอันท่านเหล่านั้นบริโภคแล้ว, น้ำอันท่านดื่มแล้ว. การแยกบทนี้มีความหมายว่าไม่เป็นกัตตุการก. โคทั้งหลายดื่มแล้วได้อย่างไร? ดื่มแล้วเพราะมีอยู่ของพวกเขานั้น หรือเพราะมีมาก. ในที่นี้ กตปัจจัยมีในอดีตกาลที่เห็นแล้ว. เช่นนี้ กษัตริย์ทรงนับถือ, กษัตริย์ทรงปรารถนา, กษัตริย์ทรงรู้, กษัตริย์ทรงบูชา. เช่นนี้ ผู้มีศีล, ผู้ถูกรักษา, ผู้อดทน, ผู้ถูกด่า, ผู้โกรธ, ผู้กำเริบ, ผู้ถูกนำไป, ผู้เป็นที่รัก, ผู้ยินดี, ผู้เป็นที่พอใจ, ผู้สำรวม, ผู้ไม่ตาย. คำว่า กตฺถํ มีในอดีตกาลเท่านั้น. ผลของเหตุในที่นี้เป็นอนาคตกาล. တုံတာယေတဝေ ဘာဝေ ဘဝိဿတိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ-. คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ในภาวะ (ความหมาย) ของกริยาที่จะมีขึ้น เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น. ဘဝိဿတိအတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြယတ္ထာ ဘာဝေ တုံတာယေ တဝေ ဟောန္တိ ကြိယာယံ တဒတ္ထာယံ ပတီယမာနာယံ; ကာတုံ ဂစ္ဆတိ; ကတ္တာယေ ဂစ္ဆတိ; ကာတဝေ ဂစ္ဆတိ–-ဣစ္ဆတိ ဘောတ္တုံ ကာမေတိ ဘောတ္တုန္တိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓံပုနဗ္ဗိဓာနေတွိဟာပိ သိယာ ဣစ္ဆန္တော ကရောတီတိ–-ဧဝံ သက္ကောတိဘောတ္တုံ, ဇာနာတိ ဘောတ္တုံ, ဂိလာယတိ ဘောတ္တုံ, ဃဋတေ ဘောတ္တုံ, အာရဘတေ ဘောတ္တုံ, လဘတေ ဘောတ္တုံ, ပက္ကမတိ ဘောတ္တုံ, ဥဿဟတီ ဘောန္တုံ, အရဟတိ ဘောတ္တုံ, အတ္ထိ ဘောတ္တုံ, ဝိဇ္ဇတိ ဘောတ္တုံ, ဝဋ္ဋတိ ဘောတ္တုံ, ကပ္ပတိ ဘောတ္တုန္တိ–-တထာ ပါရယတိ ဘောတ္တုံ, ပဟု ဘောတ္တုံ, သမတ္ထော ဘောတ္တုံ, ပရိယတ္တော ဘောတ္တုံ, အလံ ဘောတ္တုန္တိ; ဘဝတိဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ–-တထာ ကာလော ဘောတ္တုံ, သမယော ဘောတ္တုံ, ဝေလာ ဘောတ္တုန္တိ–-ယထာ-ဘောတ္တုမနော, သောတုံ သောတော, ဒဋ္ဌုံ စက္ခု. ယုဇ္ဈိတုံ ဓနု, ဝတ္တု ဇဠော, ဂန္တုံ မနော, ကတ္တုမလသောတိ–-ဥစ္စာရဏန္တု ဝတ္တာယတ္တံ–-ဘာဝေတိ ကိံ? ကရိဿာမိတိ ဂစ္ဆတိ; ကြိယာယန္တိ ကိံ? ဘိက္ခိဿံ ဣစ္စဿ ဇဋာ; တဒတ္ထာယန္တိ ကိံ ဂစ္ဆိဿတော တေ ဘဝိဿတိ ဘတ္တံ ဘောဇနာယ. ในความหมายของกริยาที่จะมีขึ้น (อนาคตกาล) จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ (ปัจจุบันกาล) คำลงท้าย ตุง, ตายะ, ตเว ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้นที่ปรากฏอยู่; เช่น ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ; ไปเพื่อทำ –- “ปรารถนาเพื่อฉัน, ใคร่เพื่อฉัน” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว การบัญญัติซ้ำในที่นี้ก็อาจมีได้ว่า “ผู้ปรารถนาย่อมทำ” ดังนี้ –- เช่นนี้ ย่อมสามารถเพื่อฉัน, ย่อมรู้เพื่อฉัน, ย่อมป่วยเพื่อฉัน, ย่อมพยายามเพื่อฉัน, ย่อมเริ่มเพื่อฉัน, ย่อมได้เพื่อฉัน, ย่อมหลีกไปเพื่อฉัน, ย่อมพากเพียรเพื่อฉัน, ย่อมควรเพื่อฉัน, ย่อมมีเพื่อฉัน, ย่อมปรากฏเพื่อฉัน, ย่อมสมควรเพื่อฉัน, ย่อมเหมาะสมเพื่อฉัน –- อีกทั้ง ย่อมสามารถเพื่อฉัน, สามารถเพื่อฉัน, ผู้สามารถเพื่อฉัน, เพียงพอเพื่อฉัน, พอแล้วเพื่อฉัน; เพราะความเป็นไปได้ของคำว่า “มี” ในทุกที่ –- อีกทั้ง เวลาเพื่อฉัน, สมัยเพื่อฉัน, กาลเพื่อฉัน –- เช่น ใจเพื่อฉัน, หูเพื่อฟัง, ตาเพื่อเห็น. ธนูเพื่อรบ, คนโง่เพื่อพูด, ใจเพื่อไป, ความเกียจคร้านเพื่อทำ –- ส่วนการออกเสียงขึ้นอยู่กับผู้พูด –- “ในภาวะ” คืออะไร? “เราจักทำ” ดังนี้แล้วจึงไป; “ในกริยา” คืออะไร? “เราจักขอ” ดังนี้แล้วจึงมีชฎา; “เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น” คืออะไร? “ข้าวสำหรับบริโภคจักมีแก่ท่านผู้จักไป.” ပဋိသေဓေ’လံခလူနံ တူနက္တွာနက္တွာ ဝါ-. ในการห้าม คำว่า อลํ และ ขลุ หรือ ตุน, กตฺวา, อนกฺตฺวา ย่อมมี. အလံခလုသဒ္ဒါနံ ပဋိသေဓတ္ထာနံပယောဂေ တုနာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ဘာဝေ; အလံ သောတုန, ခလု သောတုန; အလံ သုတွာန, ခလု သုတွာန; အလံ သုတွာ, ခလု သုတွာ; လံ သုတေန, ခလု သုတေန–-အလံ ခလူနန္တိ ကိံ? မာ ဟောတု; ပဋိသေဓေတိ ကိံ? အလံကာရော. ในการใช้คำว่า อลํ และ ขลุ ซึ่งมีความหมายเป็นการห้าม คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) หรือ; เช่น อลํ โสตุน (พอแล้วเพื่อฟัง), ขลุ โสตุน (แท้จริงเพื่อฟัง); อลํ สุตฺวาน (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวาน (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุตฺวา (พอแล้วฟังแล้ว), ขลุ สุตฺวา (แท้จริงฟังแล้ว); อลํ สุเตน (พอแล้วด้วยการฟัง), ขลุ สุเตน (แท้จริงด้วยการฟัง) –- “อลํ และ ขลุ” คืออะไร? “อย่าได้มีเลย”; “ในการห้าม” คืออะไร? “เครื่องประดับ.” ပုဗ္ဗေကကတ္တုကာနံ-. ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกันในอดีต. ဧကော ကတ္တာ ယေသံ ဝျာပါရာနံ တေသုယော ပုဗ္ဗော တဒတ္ထတော ကြိယတ္ထာ တုနာဒယော ဟောန္တိ ဘာဝေ; သောတုန ယာတိ, သုတွာန, သုတွာဝါ–-ဧကကတ္တုကာနန္တိ ကိံ ဘုတ္တသ္မိံ ဒေဝဒတ္တေ ယညဒတ္တော ဝဇတိ; ပုဗ္ဗာတိ ကိံ? ဘုဉ္ဇတိ စ ပစတိ စ–-အပ္ပတ္တွာ နဒိံ ပဗ္ဗတော, အတိက္ကမ္မ ပဗ္ဗတံ နဒီတိ ဘုဓာတုဿ သဗ္ဗတ္ထ သမ္ဘဝါ ဧကကတ္တုကတာ ပုဗ္ဗကာလတာ စ ဂမျတေ. ဘုတွာ ဘုတွာ ဂစ္ဆတီတိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓမာဘိက္ခညန္တု ဒိဗ္ဗစနာဝဂမျတေ–-ကထံ ဇီဝဂါဟံ အဂါဟသိ, ကာယပ္ပစာလကံ ဂစ္ဆန္တီတိအာဒိ? ဃဏန္တေန ကြိယာဝိသေသနေန သိဒ္ဓံ; ယထာ ဩဒနပါကံ သယတီတိ. กริยาใดมีประธานตัวเดียวกัน กริยาที่เกิดก่อนนั้น คำลงท้าย ตุน เป็นต้น ย่อมมีในภาวะ (ความหมาย) ของกริยา เพื่อประโยชน์แก่กริยานั้น; เช่น ไปเพื่อฟัง, ฟังแล้ว, หรือฟังแล้ว –- “ของกริยาที่มีประธานตัวเดียวกัน” คืออะไร? “เมื่อเทวทัตฉันแล้ว ยัญญทัตย่อมไป”; “ในอดีต” คืออะไร? “ย่อมฉันด้วย ย่อมหุงด้วย” –- “ภูเขาไม่ถึงแม่น้ำ, แม่น้ำข้ามภูเขา” ดังนี้ เพราะความเป็นไปได้ของธาตุ “ภู” ในทุกที่ ความเป็นประธานตัวเดียวกันและความเป็นอดีตกาลย่อมปรากฏ. “ฉันแล้ว ฉันแล้ว ย่อมไป” ด้วยบทนี้ก็สำเร็จแล้ว ส่วนความซ้ำซากย่อมปรากฏด้วยคำพูดซ้ำ –- “ท่านจับเป็นได้อย่างไร, ไปโดยการไหวตัว” เป็นต้น? สำเร็จด้วยวิเสสนะของกริยาที่ลงท้ายด้วย ณ; เช่น “ย่อมนอนโดยการหุงข้าว.” န္တော ကတ္တရိ ဝတ္တမာနေ-. คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธานในปัจจุบันกาล. စတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ န္တော ဟောတိ ကတ္တရိ; တိဋ္ဌန္တော. จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย นฺต ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐนฺโต (ผู้ยืนอยู่). မာနော-. คำลงท้าย มาน. ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ မာနော ဟောတိ ကတ္တရိ; တိဋ္ဌမာနော. จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในประธาน; เช่น ติฏฺฐมาโน (ผู้กำลังยืนอยู่). ဘာဝကမ္မေသု -. ในภาวะและกรรม. ဝတ္တမာနတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဘာဝေ ကမ္မေ စ မာနော ဟောတိ; ဌီယမာနံ, ပစ္စမာနော ဩဒနော. จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของปัจจุบันกาล คำลงท้าย มาน ย่อมมีในภาวะและกรรม; เช่น ฐียมานํ (อันเขายืนอยู่), ปจฺจมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขากำลังหุงอยู่). တေ ဿပုဗ္ဗာနာဂတေ-. คำลงท้ายเหล่านั้นที่มี สฺส นำหน้าในอนาคตกาล. အနာဂတတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယန္ထာ တေ န္တမာနာ ဿပုဗ္ဗာ ဟောန္တိ; ဌဿန္တော, ဌဿမာနော, ဌိသိဿမာနံ, ပစ္စဿမာနော ဩဒနော. จากกริยาที่กำลังเป็นไปอยู่ในความหมายของอนาคตกาล คำลงท้าย นฺต และ มาน เหล่านั้น ย่อมมี สฺส นำหน้า; เช่น ฐสฺสนฺโต (ผู้จักยืนอยู่), ฐสฺสมาโน (ผู้จักกำลังยืนอยู่), ฐิสิสฺสมานํ (อันเขาจักยืนอยู่), ปจฺจสฺสมาโน โอทโน (ข้าวสุกอันเขาจักกำลังหุงอยู่). ဏွာဒယော-. คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น. ကြိယတ္ထာ ပရေ ဗဟကုလံ ဏွာဒယော ဟောန္တိ; စာရု, ဒါရု. คำลงท้าย ณฺว เป็นต้น ย่อมมีมากหลังกริยา; เช่น จารุ (งาม), ทารุ (ไม้). ခဇယာနမေကဿရောဒိ ဒွေ-. พยางค์แรกที่มีสระเดียวของคำที่ลงท้ายด้วย ข, ช, ย ย่อมซ้อนกันสองครั้ง. ခဆသပ္ပစ္စယန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ; တိတိက္ခာ, ဇိဂုစ္ဆာ, ဝီမံသာ. รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกของกริยาที่ลงท้ายด้วยปัจจัย ข, ฉ, ส ย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ติติกฺขา (ความอดทน), ชิคุจฺฉา (ความรังเกียจ), วีมํสา (การพิจารณา). ပရောက္ခာယဉ္စ-. และในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว. ပရောက္ခာယံ ပဌမမေကဿရံ သဒ္ဒရူပံ ဒွေ ဘဝတိ; ဇဂါမ–-စကာရော အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော; တေနညတြာပိ ယထာဂမံ. ในอดีตกาลที่ล่วงเลยไปแล้ว รูปศัพท์ที่มีสระเดียวตัวแรกย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น ชคาม (ได้ไปแล้ว) –- อักษร จ เป็นอรรถที่รวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้; ด้วยเหตุนั้น ในที่อื่นก็ย่อมเป็นไปตามคัมภีร์. ဇဟာတိ, ဇဟိတဗ္ဗံ, ဇဟိတုံ, ဒဒ္ဒလ္လတိ, ဝင်္ကမတိ–-လောလုပေါ, မောမုဟောတိ ဩတ္တံ’တဒမိနာဒိ’ ပါသာ. ย่อมละ, อันพึงละ, เพื่อละ, ย่อมรุ่งเรือง, ย่อมคดเคี้ยว, ผู้โลภมาก, ย่อมหลงใหล, อตฺตํ, ตทมินาทิ, ปาสา. အာဒိသ္မာ သရာ-. จากสระที่อยู่ต้น. အာဒိဘုတာ သရာ ပရမေကဿရံ ဒွေ ဟောတိ; အသိသိသတိ–-အာဒိသ္မာတိ ကိံ? ဇဇာဂါရ; သရာတိ ကိံ? ပပါစ. สระที่อยู่ต้นย่อมซ้อนกันสองครั้ง; เช่น อสิสิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อกิน) –- “จากสระที่อยู่ต้น” คืออะไร? ชชาคาร (ได้ตื่นแล้ว); “สระ” คืออะไร? ปปาจ (ได้หุงแล้ว). န ပုန-. ไม่ซ้ำอีก. ဂံ ဒွိဘုတံ န တံ ပုန ဒွတ္တမာပဇ္ဇတေ; တိတိက္ခသတိ, ဇိဂုစ္ဆိသတိ. พยางค์ที่ซ้อนกันสองครั้งแล้ว ย่อมไม่ซ้อนกันสองครั้งอีก; เช่น ติติกฺขสติ (ย่อมปรารถนาเพื่ออดทน), ชิคุจฺฉิสติ (ย่อมปรารถนาเพื่อรังเกียจ). ယထိဋ္ဌံ သျာဒိနော-. ตามที่ปรารถนาของคำที่ลงท้ายด้วย สฺย เป็นต้น. သျာဒျန္တဿ ယထိဋ္ဌမေကဿရမာဒိဘုတမညံ ဝါ ယထာဂမံ ဒွိတ္တမာပဇ္ဇတေ; ပုပုတ္တိယိသတိ, ပုတိတ္တီယိသတီ, ပုတ္တီယိယိသတိ. พยางค์ที่มีสระเดียวซึ่งอยู่ต้น หรือพยางค์อื่นของธาตุที่ลงท้ายด้วยปัจจัยมี สฺย เป็นต้น ย่อมถึงความเป็นทวิภาวะ (ซ้อน) ตามต้องการ หรือตามอาคม; เช่น ปุปุตฺติยิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ. ရဿော ပုဗ္ဗဿ-. สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ. စိတ္တေ ပုဗ္ဗဿလရော ရဿော ဟောတိ; ဒဒါတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) สระของพยางค์หน้าย่อมเป็นรัสสะ; เช่น ททาติ. လောပေါ’နာဒိဗျဉ္ဇနဿ-. การลบพยัญชนะที่มิใช่ตัวต้น. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿာဒိတော’ညဿဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ; အသိသိသတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) ย่อมมีการลบพยัญชนะอื่นนอกจากพยัญชนะตัวต้นของพยางค์หน้า; เช่น อสิสิสติ. ခဇသေသွဿိ -. ในเพราะ ข ฉ และ ส, อะ (ของพยางค์หน้าเป็น อิ). ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ အဿ ဣ ဟောတိ ခဆသေသု; ပိပါသတိ–-ခဆ သေသူတိ ကိံ? ဇဟာတိ; အဿာတိ ကိံ? ဗုဘုက္ခတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อะของพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ปิปาสติ. ถามว่า: "ในเพราะ ข ฉ และ ส" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ชหาติ. ถามว่า: "อะ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น พุพฺภุกฺขติ. ဂုပိဿုဿ -. อุของกุปธาตุ (เป็น อิ). ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဂုပိဿ ဥဿ ဣ ဟောတိ ခဆသေသု; ဇိဂုစ္ဆတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) อุของกุปธาตุในพยางค์หน้าเป็น อิ ในเพราะ ข ฉ และ ส; เช่น ชิคุจฺฉติ. စတုတ္ထဒုတိယယာနံ တတိယပဌမာ-. การเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ แห่งพยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ စတုတ္ထဒုတိယာနံ တတိယပဌမာ ဟောန္တိ; ဗုဘုက္ခတိ. စိစ္ဆေဒ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะตัวที่ ๔ และที่ ๒ ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะตัวที่ ๓ และที่ ๑ (ตามลำดับ); เช่น พุพฺภุกฺขติ, จิจฺเฉท. ကဝဂ္ဂဟာနံ စဝဂ္ဂဇာ-. การเป็นพยัญชนะวรรค จะ แห่งพยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗေသံ ကဝဂ္ဂဟာနံ ဝဝဂ္ဂဇာဟောန္တိ ယထာ က္ကမံ; စုကောပ, ဇဟာတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) พยัญชนะวรรค กะ และ ห อักษร ของพยางค์หน้าทั้งหลาย ย่อมเป็นพยัญชนะวรรค จะ ตามลำดับ; เช่น จุโกป, ชหาติ. မာနဿဝီ ပရဿ စ မံ-. การเป็น วี แห่งมานธาตุ และการเป็น มํ แห่งพยางค์หลัง. ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿမာနဿ ဝီ ဟောတိ, ပရဿစ မံ; ဝီမံသတိ. เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) มานธาตุในพยางค์หน้าเป็น วี และพยางค์หลังเป็น มํ; เช่น วีมํสติ. ကိတဿာသံသယေတိ ဝါ-. การเป็น วา (ติ หรือ จิ) แห่งกิตธาตุ ในความไม่สงสัย. သံသယတော’ညသ္မိံ စတ္တမာနဿဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ကိတဿဝါတိ ဟောတိ; တိကိစ္ဆတိ. စိကိစ္ဆတိ–-အသံသယေတိ ကိံ? ဝိစိကိစ္ဆတိ. ในความหมายอื่นนอกจากความสงสัย เมื่อมีการซ้อน (ทวิภาวะ) กิตธาตุในพยางค์หน้าเป็น วา (คือ ติ หรือ จิ); เช่น ติกิจฺฉติ, จิกิจฺฉติ. ถามว่า: "ในความไม่สงสัย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น วิจิกิจฺฉติ. ယုဝဏ္ဏာနမ္ဉောပ္ပစ္စယေ-. การเป็น เอ และ โอ แห่งอิวรรณะและอุวรรณะ ในเพราะปัจจัย. ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ပစ္စယေ; စေတဗ္ဗံ, နေတဗ္ဗံ, သောတဗ္ဗံ, ဘဝိတဗ္ဗံ. อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นที่สุดของธาตุทั้งหลาย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ ในเพราะปัจจัย; เช่น เจตพฺพํ, เนตพฺพํ, โสตพฺพํ, ภวิตพฺพํ. လဟုဿုပန္တဿ-. แห่งอิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย. လဟုဘုတဿ ဥပန္တဿ ယုဝဏ္ဏဿ ဉော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဧသိတဗ္ဗံ, ကောသိတဗ္ဗံ–-လဟုဿာတိကိံ? ဓူပိတာ; ဥပန္တဿာတိ-ကိံ? ရုန္ဓတိ. อิวรรณะและอุวรรณะที่เป็นลหุซึ่งอยู่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น เอ และ โอ ตามลำดับ; เช่น เอสิตพฺพํ, โกสิตพฺพํ. ถามว่า: "ที่เป็นลหุ" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น ธูปิตา. ถามว่า: "ที่เป็นตัวรองสุดท้าย" ทำไม? ตอบว่า: เพื่อกันตัวอย่างเช่น รุนฺธติ. အဿာ ဏာနုဗန္ဓေ -. การเป็น อา แห่ง อะ ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์. ဏကာရာနုဗန္ဓေ ပစ္စယေ ပရေ ဥပန္တဿ အကာရဿ အာဟောတိ; ကာရကော. เมื่อปัจจัยที่มี ณ อักษรเป็นอนุพันธ์อยู่เบื้องหลัง อะอักษรที่เป็นตัวรองสุดท้าย ย่อมเป็น อา; เช่น การโก. န တေ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု-. การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม. တေ ဉောအာ ကာနုဗန္ဓေ နာဂမေ စ န ဟောန္တိ; စိတော, သုတော, ဒိဋ္ဌော, ပုဋ္ဌော–-နာဂမေ ဝနာဒိနာ. –-စိနိတဗ္ဗံ, ဝိနိတုံ; သုဏိတဗ္ဗံ, သုဏိတုံ; ပါပုဏိတဗ္ဗံ, ပါပုဏိတုံ; ဓုနိတဗ္ဗံ, ဓုနိတုံ, ဓုနနံ, ဓုနယိတဗ္ဗံ, ဓုနာပေတဗ္ဗံ, ဓုနယိတုံ,ဓုနာပေတုံ, ဓုနယနံ, ဓုနာပနံ, ဓုနယတိ, ဓုနာပေတိ; ပီနေတဗ္ဗံ, ပီနယိတုံ, ပီနနံ, ပီနိတုံ, ပီနယတိ; သုနောတိ; သိနောတိ; ဒုနောတိ; ဟိနောတိ; ပဟိဏိတဗ္ဗံ, ပဟိဏိတုံ, ပဟိဏနံ. การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น ย่อมไม่มี ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น จิโต, สุโต, ทิฏฺโฐ, ปุฏฺโฐ. (ส่วนในกรณีอาคม) เช่น จินิตพฺพํ, วินิตุํ, สุณิตพฺพํ, สุณิตุํ, ปาปุณิตพฺพํ, ปาปุณิตุํ, ธุนิตพฺพํ, ธุนิตุํ, ธุนนํ, ธุนยิตพฺพํ, ธุนาเปตพฺพํ, ธุนยิตุํ, ธุนาเปตุํ, ธุนยนนํ, ธุนาปนํ, ธุนยติ, ธุนาเปติ, ปีเนตพฺพํ, ปีนยิตุํ, ปีนนํ, ปีนิตุํ, ปีนยติ, สุโนติ, สิโนติ, ทุโนติ, หิโนติ, ปหิณิตพฺพํ, ปหิณิตุํ, ปหิณนํ. ဝါ ကွဝိ-. (การห้ามนั้น) ย่อมมีบ้างในบางที่. တေ ကွစိ ဝါ န ဟောန္တိ ကာနုဗန္ဓနာဂမေသု; မုဒိတော မောဒိတော; ရုဒိတံ, ရောဒိတံ. การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่ถูกห้าม ในเพราะปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และในเพราะอาคม; เช่น มุทิโต (และ) โมทิโต, รุทิตํ (และ) โรทิตํ. အညတြာပိ-. แม้ในที่อื่น. ကာနုဗန္ဓနာဂမတော’ညသ္မိမ္ပိ တေ ကွစိ န ဟောန္တိ; ခိပကော, ပနုဒနံ, ဝဓကော. แม้ในที่อื่นนอกจากปัจจัยที่มี ก เป็นอนุพันธ์ และนอกจากอาคม การเปลี่ยนเป็น เอ โอ และ อา เหล่านั้น บางครั้งก็ไม่มี; เช่น ขิปโก, ปนุทนํ, วธโก. ပျေ သိဿာ-. การเป็น อา แห่ง ส อักษร ในเพราะ ปฺย ปัจจัย. သိဿ အာတိ ပျာဒေသေ; နိဿာယ. ส เป็น อา ในการอาเทศเป็น ปยะ; นิสสายะ. ဉောနမယဝါ သရေ-. เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ เมื่อสระอยู่หลัง. သရေ ပရေ ဉောနမယဝါ ဟောန္တိ; ဇယော, ဘဝေါ–-သရေတိ ကိံ? ဇေတိ; အနုဘောတိ. เมื่อสระอยู่หลัง เอ และ โอ เป็น อะยะ และ อาวะ; ชโย, ภโว—สระ ดังนี้หรือ? เชติ; อนุโภติ. အာယာဝါ ဏာနုဗန္ဓေ-. เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์. ဉောနမာယာဝါ ဟောန္တိ သရာဒေါဏာနုဗန္ဓေ; နာယယတိ, ဘာဝယတိ. သယာပေတွာတိအာဒိသုရဿတ္တံ. เอ และ โอ เป็น อายะ และ อาวะ ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์ซึ่งขึ้นต้นด้วยสระ; นายยติ, ภาวยติ. ในคำว่า สยาเปตฺวา เป็นต้น มีความเป็นรัสสะ. အာဿာဏာပိမှိ ယုက-. ลง ยุก อาคม หลังสระ อา ในเพราะ ณาปิ ปัจจัย. အာကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ယုက ဟောတိ ဏာပိတော’ညသ္မိံ ဏာနုဗန္ဓေ; ဒါယကော–-ဏာနုဗန္ဓေတွေဝ? ဒါနံ. အဏာပိမှီတိ ကိံ? ဒါပယတိ. ลง ยุก อาคม หลังธาตุที่มี อา เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์อื่นจาก ณาปิ; ทายโก. ในปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์เท่านั้นหรือ? ทานํ. คำว่า อณาปิมหิ (ในปัจจัยอื่นจาก ณาปิ) ทำไม? ทาปยติ. ပဒါဒီနံ ကွစိ-. ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง. ပဒါဒီနံ ယုက ဟောတိ ကွစိ; နိပဇ္ဇိတဗ္ဗံ, နိပဇ္ဇိတုံ, နိပဇ္ဇနံ, ပမဇ္ဇိတဗ္ဗံ, ပမဇ္ဇိတုံ, ပမဇ္ဇနံ–-ကွစီတိ ကိံ? ပါဒေါ. ลง ยุก อาคม หลังธาตุมี ปท เป็นต้นบ้าง; นิปชฺชิตพฺพํ, นิปชฺชิตุํ, นิปชฺชนํ, ปมชฺชิตพฺพํ, ปมชฺชิตุํ, ปมชฺชนํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) ทำไม? ปาโท. မံ ဝါ ရုဓာဒီနံ-. ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง. ရုဓာဒီနံ ကွစိ မံ ဝါ ဟောတိ; ရုန္ဓိတုံ, ရုဇ္ဈိတုံ–-ကွစိတွေဝ? နိရောဓော. ลง มํ อาคม หลังธาตุมี รุธ เป็นต้นบ้าง; รุนฺธิตุํ, รุชฺฌิตุํ. คำว่า กวจิ (บ้าง) เท่านั้นหรือ? นิโรโธ. ကွမှိ လောပေါ’န္တဗျဉ္ဇနဿ-. ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย. အန္တဗျဉ္ဇနဿ လောပေါ ဟောတိ ကွမှိ;’ဘတ္တံ ဃသန္တိ, ဂဏှန္တိ ဝါဧတ္ထာ’တိ ဘတ္တဂ္ဂံ. ลบพยัญชนะที่สุดธาตุ ในเพราะ กฺว ปัจจัย; ชื่อว่า ภตฺตคฺคํ เพราะเป็นที่ที่เขากินหรือรับซึ่งภัต. ပရရူပမယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ-. แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ. ကြိယတ္ထာနမန္တဗျဉ္ဇနဿ ပရရူပံ ဟောတိ ယကာရတော’ညသ္မိံ ဗျဉ္ဇနေ; ဟေတ္တဗ္ဗံ; ဗျဉ္ဇနေတိ ကိံ? ဘိန္ဒိတဗ္ဗံ. အယကာရေတိ ကိံ? ဘိဇ္ဇတိ. พยัญชนะที่สุดธาตุ แปลงเป็นรูปเดียวกับพยัญชนะเบื้องหลัง ในเพราะพยัญชนะอื่นจาก ย การ; เหตฺตพฺพํ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) ทำไม? ภินฺทิตพฺพํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) ทำไม? ภิชฺชติ. မနာနံ နိဂ္ဂဟီတံ-. แปลง ม และ น เป็นนิคคหิต. မကာရနကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ နိဂ္ဂဟီတံ ဟောတယယကာရေ ဗျဉ္ဇနေ; ဂန္တဗ္ဗံ, ဇင်္ဃာ. ဗျဉ္ဇနေတွေဝ? ဂမနံ; အယ ကာရေတွေဝ? ဂမျတေ. พยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น ม และ น แปลงเป็นนิคคหิต ในเพราะพยัญชนะที่ไม่ใช่ ย การ; คนฺตพฺพํ, ชงฺฆา. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? คมนํ. คำว่า อยกาเร (ที่ไม่ใช่ ย การ) เท่านั้นหรือ? คมฺยเต. န ဗြူဿော-. ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ. ဗြူဿ ဩ န ဟောတိ ဗျဉ္ဇနေ; ဗြူမိ. ဗျဉ္ဇနေတွေဝ? အဗြဝိ. ไม่แปลงสระของ พฺรู ธาตุ เป็น โอ ในเพราะพยัญชนะ; พฺรูมิ. คำว่า พฺยญฺชเน (ในเพราะพยัญชนะ) เท่านั้นหรือ? อพฺรวิ. ကဂါ စဇာနံ ဃာနုဗန္ဓေ-. แปลง จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์. ဃာနုဗန္ဓေ စကာရဇကာရန္တာနံ ကြိယတ္ထာနံ ကဂါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; ဝါကျံ, ဘာဂျံ. ในเพราะปัจจัยที่มี ฆ เป็นอนุพันธ์ แปลงพยัญชนะที่สุดธาตุที่เป็น จ และ ช เป็น ก และ ค ตามลำดับ; วากฺยํ, ภาคฺยํ. ဟနဿ ဃာတော ဏာနုဗန္ဓေ-. แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์. ဟနဿ ဃာတော ဟောတိ ဏာနုဗန္ဓေ; အာဃာတော. แปลง หน ธาตุ เป็น ฆาต ในเพราะปัจจัยที่มี ณ เป็นอนุพันธ์; อาฆาโต. ကွိမှီ ဃော ပရိပစ္စသမောဟိ-. แปลง หน ธาตุ เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย หลัง ปริ ปติ ส สํ และ โอ. ပဌျာဒီဟိ ပရဿဟနဿဃော ဟောတိ ကွိမှိ; ပလိဃော, ပဋိဃော, အဃံ-ရဿတ္တံ နိပါတနာ;သံဃော, ဩဃော. แปลง หน ธาตุ ที่อยู่หลัง ปติ เป็นต้น เป็น ฆ ในเพราะ กฺวิ ปัจจัย; ปลิโฆ, ปฏิโฆ, อฆํ (เป็นรัสสะด้วยนิปาตนะ), สงฺโฆ, โอโฆ. ပရဿ ဃံ သေ-. แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย. ဒွိတ္တေ ပရဿ ဟနဿ ဃံ ဟောတိ သေ; ဇိဃံသာ. เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง หน ธาตุ ตัวหลัง เป็น ฆํ ในเพราะ ส ปัจจัย; ชิฆํสา. ဇိဟရာနံ ဂိံ-. แปลง ชิ และ หร ธาตุ เป็น คิมฺ. ဒွိတ္တေ ပရေသံ ဇိဟရာနံ ဂိံ ဟောတိ သေ; ဝိဇိဂိံသာ, ဇိဂိံသာ. เมื่อซ้อนธาตุแล้ว แปลง ชิ และ หร ธาตุ ตัวหลัง เป็น คิมฺ ในเพราะ ส ปัจจัย; วิชิคึสา, ชิคึสา. ဓာဿ ဟော-. แปลง ธา ธาตุ เป็น ห. ဒွိတ္တေ ပရဿ ဓာဿ ဟ ဟောတိ; ဒဟတိ. หะ ย่อมมี แก่ ธา ตัวหลัง ในการซ้อนสอง; ทหติ. ဏိမှိ ဒီဃော ဒုသဿ-. ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย. ဒုသဿဒီဃော ဟောတိ ဏိမှီ; ဒူသိတော–-ဏိမှီတိ ကိံ? ဒုဋ္ဌော. ทีฆะ ย่อมมี แก่ ทุสฺสะ ใน ณิ ปัจจัย; ทูสิโต. บทว่า ณิมฺหิ ว่าอย่างไร? ทุฏฺโฐ. ဂုဟိဿ သရေ- ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ. ဂုဟိဿ ဒီဃော ဟောတိ သရေ; နိဂုဟနံ–-သရေတိ ကိံ? ဂုယှံ. ทีฆะ ย่อมมี แก่ คุหิ ในสระ; นิคูหนํ. บทว่า สเร ว่าอย่างไร? คุยฺหํ. မုဟဗဟာနဉ္စ တေ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ-. ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ และ พหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย. မုဟဗဟာနံ ဂုဟိဿ စ ဒီဃော ဟောတိ တကာရာဒေါ ကာနုဗန္ဓေတွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; မူဠှော, ဗာဠေဟာ, ဂုဠှော–-နေတိ ကိံ? မုယဟတိ. ကာနုဗန္ဓေတိ ကိံ? မု-ဟိတဗ္ဗံ. အတွေတိ ကိံ? မုယှိတွာန, မုယှိတွာ, ကာနုဗန္ဓေတွေတိ အယမဓိကာရော ယာဝ သာသဿသိသွေ‘‘တိ. ทีฆะ ย่อมมี แก่ มุหะ พหะ และ คุหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; มูฬฺโห, พาฬฺโห, คุฬฺโห. บทว่า น (เว้น) ว่าอย่างไร? มุยฺหติ. บทว่า กานุพนฺเธ ว่าอย่างไร? มุหิตพฺพํ. บทว่า อตฺเว (เว้นตเว) ว่าอย่างไร? มุยฺหิตฺวาน, มุยฺหิตฺวา. บทว่า กานุพนฺเธตฺเว นี้ เป็นอธิการไปจนถึงสูตรว่า สาสสฺสสิสฺเว. ဝဟဿုဿ-. อุสสะ ย่อมมี แก่ วหะ. ဝဟဿ္ौဿ ဒီဃော ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; စူဠှော. อุสสะ และ ทีฆะ ย่อมมี แก่ วหะ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; จูฬฺโห. ဓာဿ ဟိ-. หิ ย่อมมี แก่ ธา. ဓာ ဓာရဏေနိမဿ ဟိ ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာ ဝဇ္ဇိတေ; နိဟိတော, နိဟိတဝါ. หิ ย่อมมี แก่ ธา ธาตุ ในความทรงไว้ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; นิหิโต, นิหิตวา. ဟမာဒိရာနံ လောပေါ’န္တဿ -. การลบที่สุด ย่อมมี แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด. ဟမာဒီနံ ရကာရန္တာနံ ဝါန္တဿလောပေါ ဟောတိ တေ ကာနုဗန္ဓေ တွာနတွာဝဇ္ဇိတေ; ဂတော, ခတော, ဟတော, မတော, တတော, သညတော, ရတော, ကတော–-တေတွေစ? ဂမျတေ. ကာနုဗန္ဓေတွေဝ. ဂန္တဗ္ဗံ. အတွေတွေဝ? ဂန္တွာန, ဂန္တွာ. การลบที่สุด ย่อมมีบ้าง แก่ธาตุทั้งหลายมี ห เป็นต้น และมี ร เป็นที่สุด ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย ที่มี ต อักษรเป็นต้น ซึ่งเว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา; คโต, ขโต, หโต, มโต, ตโต, สญฺญโต, รโต, กโต. ใน ต ปัจจัย และ ตเว ปัจจัย เล่า? คมฺยเต. ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์เท่านั้น? คนฺตพฺพํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คนฺตฺวาน, คนฺตฺวา. ဝစာဒိနံ ဝဿုဋ ဝါ-. ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง. ဝစာဒီနံ ဝဿ ဝါ ဥဋ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဥတ္တာ, ဝုတ္တံ; ဥတ္ထံ, ဝုတ္ထံ; အတွေတွေဝ? ဝတွာန, ဝတွာ. ว ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุฏ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อุตฺตา, วุตฺตํ; อุตฺถํ, วุตฺถํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วตฺวาน, วตฺวา. အဿု-. อ เป็น อุ. ဝစာဒီနမဿ ဥ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဝုတ္တံ, ဝုတ္ထံ. อ ของธาตุทั้งหลายมี วจ เป็นต้น เป็น อุ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุตฺตํ, วุตฺถํ. ဝဒ္ဓဿ ဝါ-. อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง. ဝဒ္ဓဿ အဿ ဝါ ဥ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဝုဒ္ဓေါ, ဝဒ္ဓေါ–-အတွေတွဝ? ဝဒ္ဓိတွာန; ဝဒ္ဓိတွာ. ကထံ ဝုတ္တီတိ?’ဝုတ္တိ မတ္တေ’တိ. နိပါတနာ; ဝတ္တီတိ ဟောတေဝ ယထာလက္ခဏံ. อ ของ วฑฺฒะ เป็น อุ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; วุทฺโธ, วฑฺโฒ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? วฑฺฒิตฺวาน, วฑฺฒิตฺวา. คำว่า วุตฺติ สำเร็จได้อย่างไร? สำเร็จด้วยนิปาตนะว่า วุตฺติ มตฺเต. ส่วนคำว่า วตฺติ ย่อมมีตามลักษณะ. ယဇဿယဿ ဋိယီ-. ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ. ယဇဿ ယဿ ဋိယီ ဟောန္တီ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဣဋ္ဌံ, သိဋ္ဌံ, အတွေတွေဝ? ယဇိတွာန, ယဇိတွာ. ย ของ ยชะ เป็น ฏิยิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; อิฏฺฐํ, สิฏฺฐํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ยชิตฺวาน, ยชิตฺวา. ဌာဿိ-. อิ ย่อมมี แก่ ฐา. ဌာဿိ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဌိတော. အတွေတွေဝ? ဌတွာန, ဌတွာ. อิ ย่อมมี แก่ ฐา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ฐิโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ฐตฺวาน, ฐตฺวา. ဂါပါနမိ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဂီတံ, ပီတံ. အတွေတွေဝ? ဂါယိတွာ; နိစ္စံ ယာဂမော; ပါဿ တု ပီတွာနိ ဗဟုလာဓိကာရာ. อิ ย่อมมี แก่ คา และ ปา ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; คีตํ, ปีตํ. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? คายิตฺวา; ย อาคม ย่อมมีเป็นนิตย์. ส่วนของ ปา เป็น ปีตฺวานิ เพราะอธิการแห่งพหุละ. ဇနိဿာ-. อา ย่อมมี แก่ ชนิ. ဇနိဿ အာ ဟောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; ဇာတော. အတွေတွေဝ? ဇနိတွာ. อา ย่อมมี แก่ ชนิ ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; ชาโต. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? ชนิตฺวา. သာသဿသိသွာ-. สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง. သာသဿ ဝါ သိသှောတိ ကာနုဗန္ဓေ’တွေ; သိဋ္ဌံ, သတ္ထံ; သိဿော, သာသိယော. အတွေတွေဝ? အနုသာသိတွာန. สิส ย่อมมี แก่ สาสะ บ้าง ในปัจจัยที่มี ก อักษรเป็นอนุพันธ์ และใน ตเว ปัจจัย; สิฏฺฐํ, สตฺถํ; สิสฺโส, สาสิโย. ในปัจจัยที่เว้นจาก ตฺวาน และ ตฺวา เท่านั้นเล่า? อนุสาสิตฺวาน. ကရဿာတဝေ-. อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย. ကရဿအာ ဟောတိ တဝေ; ကာတဝေ. อา ย่อมมี แก่ กร ใน ตเว ปัจจัย; กาตเว. တုံတုနတဗ္ဗေသုဝါ-. ในเพราะปัจจัยคือ ตุํ ตุนา และ ตพฺพะ [มีการแปลง] บ้าง တုမာဒိသု ဝါ ကရဿာ ဟောတိ; ကာတုံ, ကတ္တုံ, ကာတုန, ကတ္တုန; ကာတဗ္ဗံ, ကတ္တဗ္ဗံ. ในเพราะปัจจัยมี ตุํ เป็นต้น แปลง [อ] ของ กรธาตุ เป็น อา บ้าง; กาตุํ, กตฺตุํ, กาตุนา, กตฺตุนา; กาตพฺพํ, กตฺตพฺพํ. ဉဿ နေ ဇာ-. แปลง ญ (ธาตุ) เป็น ชา ในเพราะ น (ปัจจัย). ဉဓာတုဿ ဇာ ဟောတိ နကာရေ; ဇာနိတုံ, ဇာနတ္တော. နေတိ ကိံ? ဉာတော. แปลง ญ ธาตุ เป็น ชา ในเพราะ น การ; ชานิตุํ, ชานนฺโต. 'ในเพราะ น' เพื่ออะไร? ญาโต. သကာပါနံ ကုက္ကု ဏေ-. ในเพราะ ณะ (ปัจจัย) [ลง] กุกกุ [อาคม] ท้าย สก และ อาป (ธาตุ). သကအာပါနံ ကုက္ကု ဣစ္စေတေ အာဂမာ ဟောန္တိ ဏကာရေ. သက္ကုဏန္တော, ပါပုဏန္တော; သက္ကုဏောတိ, ပါပုဏောတိ. ဏေတိ ကိံ? သက္ကောတိ, ပါပေတိ. กุกกุ อาคมเหล่านี้ ย่อมลงในเพราะ ณะ การ ท้าย สก และ อาป (ธาตุ); สกฺกุณนฺโต, ปาปุณนฺโต; สกฺกุโณติ, ปาปุโณติ. 'ในเพราะ ณะ' เพื่ออะไร? สกฺโกติ, ปาเปติ. နိတော စိဿ ဇော-. เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ. နိသ္မာ ပရဿ စိဿ ဆော ဟောတိ; နိစ္ဆယော. เบื้องหลัง นิ (อุปสรรค) แปลง จิ (ธาตุ) เป็น ฉะ; นิจฺฉโย. ဇရသဒါနမိမ ဝါ-. แปลง [ที่สุด] ของ ชร และ สท (ธาตุ) เป็น อีมะ บ้าง. ဇရသဒါနမန္တသရာ ပရော ဤမ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဇီရဏာ, ဇီရတိ, ဇီရာပေတိ; နိသီဒိတဗ္ဗံ, နိသီဒနံ, နိသီဒိတုံ, နိသီဒတိ–-ဝါတိ ကိံ? ဇရာ, နိသဇ္ဇာ;’ဤမ ဝေတိ ယောဂဝိဘာဂါ အညေသမ္ပိ?အဘိရထ, သံယောဂါဒိလောပေါ’တ္ထဿ. เบื้องหลังสระที่สุดของ ชร และ สท (ธาตุ) แปลงเป็น อีมะ บ้าง; ชีรณา, ชีรติ, ชีราเปติ; นิสีทิตพฺพํ, นิสีทนํ, นิสีทิตุํ, นิสีทติ. 'วา' เพื่ออะไร? ชรา, นิสชฺชา. ด้วยการแยกสูตรว่า 'อีมะ วา' แม้ในธาตุอื่น [ก็มีการแปลง] หรือ? อภิรถะ, การลบพยัญชนะต้นสังโยคของ อตฺถ (ธาตุ). ဒိသဿ ပဿဒဿဒသ္ဒဒက္ခာ-. แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส, ทสฺส, ทส, ทท, ทกฺข. ဒိသဿ ပဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ; ဝိပဿနာ, ဝိပဿိတုံ, ဝိပဿတိ; သုဒဿီ, ပိယဒဿီ, ဓမ္မဒဿီ, သုဒဿံ, ဒဿနံ, ဒဿေတိ; ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဒဋ္ဌာ, ဒဋ္ဌုံ, ဒုဒ္ဒသော, အဒ္ဒသ; အဒ္ဒါ, အဒ္ဒံ; အဒ္ဒက္ခိ, ဒက္ခိဿတိ–-ဝါတွေဝ? ဒိဿန္တိ ဗာလာ. แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ปสฺส เป็นต้น บ้าง; วิปสฺสนา, วิปสฺสิตุํ, วิปสฺสติ; สุทสฺสี, ปิยทสฺสี, ธมฺมทสฺสี, สุทสฺสํ, ทสฺสนํ, ทสฺเสติ; ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺฐา, ทฏฺฐุํ, ทุทฺทโส, อทฺทส; อทฺทา, อทฺทํ; อทฺทกฺขิ, ทกฺขิสฺสติ. 'วา' เพื่ออะไร? ทิสฺสนฺติ พาลา. သမာနာ ရော ရီရိက္ခကေသု -. แปลง [ทิส ธาตุ] เป็น ระ ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย) เบื้องหลัง สมาน (ศัพท์). သမာနသဒ္ဒတော ပရဿ ဒိသဿ ရ ဟောတိ ဝါ ရီရိက္ခကေသု; သရီ, သဒီ; သရိက္ခော, သဒိက္ခော; သရိသော, သဒိသော. เบื้องหลัง สมาน ศัพท์ แปลง ทิส (ธาตุ) เป็น ระ บ้าง ในเพราะ รี, ริกฺข และ กะ (ปัจจัย); สรี, สที; สริกฺโข, สทิกฺโข; สริโส, สทิโส. ဒဟဿ ဒဿဍော-. แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ. ဒဟဿ ဒဿဍော ဟောတိ ဝါ; ဍာနေဟာ, ဒါဟော; ဍဟတိ, ဒဟတိ. แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฑ บ้าง; ฑาเนหา, ทาโห; ฑหติ, ทหติ. အနဃဏ္သွာပရီဟိ ဠော-. เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง [ท ของ ทห ธาตุ] เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ. အာပရီဟိ ပရဿ ဒဟဿ ဒဿ ဠော ဟောတနဃဏ္သု; အာဏာဟနံ, ပရိဠာဟော. เบื้องหลัง อา และ ปริ (อุปสรรค) แปลง ท ของ ทห (ธาตุ) เป็น ฬ ยกเว้นใน อฆํสุ; อาฬาหนํ, ปริฬาโห. အတျာဒိန္တေသွတ္ထိဿ ဘု-. แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู ยกเว้นในเพราะ ติ เป็นต้น. တျာဒိန္နဝဇ္ဇိတေသု ပစ္စယေသု အသ ဘုဝိစ္စဿ ဘု ဟောတိ; ဘဝိတဗ္ဗံ. ในเพราะปัจจัยทั้งหลายที่เว้น ติ เป็นต้น แปลง อส ธาตุ เป็น ภู; ภวิตพฺพํ. အာဒေသဝိဓာနမသဿာပ္ပယောဂတ္ထမေတသ္မိံ ဝိသယေ–-ဧတေန ကတ္ထစိ ကဿစိ ဓာတုဿာပ္ပယောဂေါ’ပိ ဉာပိတော ဟောတိ–-အတျာဒိန္တေသူတိ ကိံ? အတ္ထိ, သန္တော. အတ္ထိဿာတိ ကိံ? အဿတိဿ မာ ဟောတု. การบัญญัติอาเทศนี้เพื่อประโยชน์แก่การไม่ใช้ อส ธาตุ ในวิสัยนี้ — ด้วยสูตรนี้ ย่อมทำให้ทราบถึงการไม่ใช้ธาตุบางอย่างในบางแห่งด้วย — 'ยกเว้น ติ เป็นต้น' เพื่ออะไร? อตฺถิ, สนฺโต. 'ของ อส ธาตุ' เพื่ออะไร? เพื่อมิให้มีการแปลงของ อสฺสติ. အအာဿအာဒိသု -. ในเพราะ อ, อา, สฺส และ อา เป็นต้น. အအာဒေါ အာအာဒေါ ဿအာဒေါ စ အတ္ထဿ ဘု ဟောတိ; ဗဘုဝ, အဘဝါ, အဘဝိဿာ, ဘဝိဿတိ. ในเพราะ [วิภัตติ] มี อ เป็นต้น, อา เป็นต้น และ สฺส เป็นต้น แปลง อส (ธาตุ) เป็น ภู; พภูว, อภวา, อภวิสฺสา, ภวิสฺสติ. န္တမာနာန္တိယိယုံသွာဒိလောပေါ-. ลบพยัญชนะต้น [ของ อส ธาตุ] ในเพราะ นฺต, มาน, อนฺติ และ อิยุํ เป็นต้น. န္တာဒီသွတ္ထိဿာဒိလောပေါ ဟောတိ; သန္တော, သမာနော, သန္တိ, သန္တု, သိယာ, သိယုံ–-ဧတေသွိတိ ကိံ? အတ္ထိ. ลบพยัญชนะต้นของ อส ธาตุ ในเพราะ [ปัจจัยและวิภัตติ] มี นฺต เป็นต้น; สนฺโต, สมาโน, สนฺติ, สนฺตุ, สิยา, สิยุํ. 'ในเพราะคำเหล่านี้' เพื่ออะไร? อตฺถิ. ပါဒိတော ဌာဿ ဝါ ဌဂေါ ကွစိ-. เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง. ပါဒီဟိ ကြိယာဝိသေသဇောတကေဟိ သဒ္ဒေဟိ ပရဿ ဌာဿ ကွစိ ဌဟော ဝါ ဟောတိ; သဏ္ဌဟန္တော, သန္တိဋ္ဌန္တော; သဏ္ဌဟတိ, သန္တိဋ္ဌတိ–-ပ ပရာ အပ သံအနု အဝ ဩ နိ ဒု ဝိ အဓိ အပိ အတိ သု ဥအဘိပတိ ပရိ ဥပ အာ ပါဒိ; ကွစီတိ ကိံ? သဏ္ဌိတိ. เบื้องหลังศัพท์ผู้ส่องเนื้อความพิเศษแห่งกิริยามี ป เป็นต้น แปลง ฐา (ธาตุ) เป็น ฐห บ้าง ในบางแห่ง; สณฺฐหนฺโต, สนฺติฏฺฐนฺโต; สณฺฐหติ, สนฺติฏฺฐติ — ป, ปรา, อป, สํ, อนุ, อว, โอ, นิ, ทุ, วิ, อธิ, อปิ, อติ, สุ, อุ, อภิ, ปติ, ปริ, อุป, อา เหล่านี้ชื่อว่า ปาทิ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? สณฺฐิติ. ဒါဿိယငိ-. แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ. ပါဒိတော ပရဿ ဒါဿ ဣယငိ ဟေနာတိ ကွစိ; အနာဒိသိတွာ, သမာဒိယတိ; ကွစီတွေဝ? အာဒါယ. เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง ทา (ธาตุ) เป็น อิยํ บ้าง ในบางแห่ง; อนาทิสิตฺวา, สมาทิยติ. 'ในบางแห่ง' เพื่ออะไร? อาทาย. ပါဒိတော ပရဿကရဿ ကွစိခ ဟောတိ; သင်္ခါရော, သင်္ခရီ ယတိ –-ကရဿာတိ အဝတွာ ကရောတိဿာတိ ဝစနံ တိမှိ စ ဝိကရဏုပ္ပတ္တိ ဉာပေတုံ. เบื้องหลัง ป (อุปสรรค) เป็นต้น แปลง กร (ธาตุ) เป็น ข บ้าง ในบางแห่ง; สงฺขาโร, สงฺขรียติ — การไม่กล่าวว่า 'กรสฺส' แต่กล่าวว่า 'กโรติสฺส' เพื่อให้ทราบถึงการลงวิกะระณปัจจัยในเพราะ ติ วิภัตติด้วย. ပုရသ္မာ-. หลังนิบาตว่า ปุระ ပုရ ဣစ္စသ္မာ နိပါတာ ပရဿ ကရဿခ ဟောတိ; ပုရက္ခတွာ, ပုရေက္ခာရော, ဧတ္တံ တဒမိနာဒိပါဌာ. หลังนิบาตว่า ปุระ, ขะ อาเทศมีแก่ กรธาตุ; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น တိတော ကမဿ-. หลัง ติ ปัจจัย, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ နိသ္မာ ပရဿ ကမဿ ကွစိ ခ ဟောတိ; ပုရက္ခတွာ, ပုရေက္ခာရော, ဧတ္တံ တဒမိနာဒိပါဌာ. หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; ปุรักขัตวา, ปุเรกขาโร. (ข้อความนี้) มาจากบทอ่านที่เริ่มต้นด้วย เอตตัง ตะทามินา เป็นต้น နိတော ကမဿ-. หลังนิบาตว่า นิ, (ขะ อาเทศมีแก่) กมะธาตุ နိသ္မာ ပရဿ ကမဿ ကွစိ ခ ဟောတိ; နိက္ခမတိ; ကွစိတွေဝ? နိက္ကမော. หลังนิบาตว่า นิ, ขะ อาเทศมีแก่ กมะธาตุ ในบางครั้ง; นิกขมติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) นิกกโม ယုဝဏ္ဏာနမိယငုဝငိ သရေ-. อิยง และ อุวง อาเทศ มีแก่ อิวัณณะ และ อุวัณณะ ทั้งหลาย ในเพราะสระหลัง ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏန္တာနံ ကြိယတ္ထာနမိယငုဝငိ ဟောန္တိ သရေ ကွဝိ;ဝေဒိယတိ, ဗြုဝန္တိ; သရေတိ ကိံ? နိဝေဒေတိ, ဗြူတိ; ကွစီတွေဝ? ဇယတိ, ဘဝတိ. อิยง และ อุวง อาเทศทั้งหลาย มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยอิวัณณะและอุวัณณะ ในเพราะสระหลัง ในบางครั้ง; เวทิยติ, พรูวันติ; (คำถามว่า) ในเพราะสระหลัง เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) นิเวเทติ, พรูติ; (คำถามว่า) ในบางครั้งเท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ชยติ, ภวติ အညာဒိဿာဿီ ကျေ-. อี อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย ဉာဒိတော’ညဿ အာကာရန္တဿ ကြိယတ္ထဿ ဤ ဟောတိ ကျေ; ဒိယတိ; အညာဒိဿာတိ ကိံ? ဉာယတိ, တာယတိ. อี อาเทศ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย อา อักษร อื่นจาก ญา ธาตุ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ทิยติ; (คำถามว่า) อื่นจาก ญา ธาตุ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ญายติ, ตายติ တနဿာ ဝါ-. อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง တနဿ အာ ဟောတိ ဝါ ကျေ; တာယတေ, တညတေ. อา อาเทศ มีแก่ ตนุ ธาตุ บ้าง ในเพราะ กฺย ปัจจัย; ตายเต, ตัญญเต ဒီဃော သရဿ-. ทีฆะ มีแก่สระ သရန္တဿ ကြိယတ္ထဿဒီဃော ဟောတိ ကျေ; စီယတေ, သူယတေ. သာနန္တရဿ တဿ ဌော-. ทีฆะ มีแก่กริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วยสระ ในเพราะ กฺย ปัจจัย; จียเต, สูยเต. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ သကာရန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿာနန္တရဿတကာရဿ ဌ ဟောတိ; ကုဋ္ဌော, တုဋ္ဌဝါ, တုဋ္ဌဗ္ဗံ, တုဋ္ဌီ; အနနတရသာတိ ကိံ? တုဿိတွာ. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ที่ลงท้ายด้วย สะ อักษร ในลำดับ; กุฏโฐ, ตุฏฐวา, ตุฏฐัพพัง, ตุฏฐี; (คำถามว่า) ในลำดับ เพื่อประโยชน์อะไร? (คำตอบคือ) ตุสสิตวา ကသဿိမ စ ဝါ-. อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง ကသသ္မာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဌ ဟောတိ, ကသဿ ဝါ ဣမ စ; ကိဋ္ဌံ, ကဋ္ဌံ–-အနန္တရဿာတွေဝ? ကသိတဗ္ဗံ. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง กส ธาตุ ในลำดับ, และ อิ มะ อาเทศ มีแก่ กส ธาตุ บ้าง; กิฏฐัง, กัฏฐัง; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) กสิตัพพัง ဓသ္တောတြသ္တာ -. ธสฺโต และ ตฺรสฺตา ဧတေ သဒ္ဒါ နိပစ္စန္တေ. ศัพท์เหล่านี้ สำเร็จรูปโดยนิบาต ပုစ္ဆာဒိတော-. หลัง (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น ပုစ္ဆာဒီဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တကာရဿဌ ဟောတိ; ပုဋ္ဌော, ဘဋ္ဌော, ယိဋ္ဌော–-အနန္တရဿာတွေဝ? ပုစ္ဆိတွာ. ฏะ อาเทศ มีแก่ ตะ อักษร (ปัจจัย) ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายมี ปุจฉะ เป็นต้น ในลำดับ; ปุฏโฐ, ภฏโฐ, ยิฏโฐ; (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) ปุจฉิตวา သာသဝသသံသသသာ ထော-. ถะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง สาสะ วสะ สังสะ และ สสะ ธาตุ ဧတေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ထ ဟောတိ; သတ္ထံ, ဝုတ္ထံ, ပသတ္ထံ, သတ္ထံ–-ကထမနုသိဋ္ဌောတိ? ‘‘ကထနရာနံ ဋဌဏလာ‘‘တိ. ဌော. အနန္တရဿာတွေဝ? သာသတုံ. ถะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง (ธาตุ) เหล่านี้ ในลำดับ; สัตถัง, วุตถัง, ปสัตถัง, สัตถัง; (คำถามว่า) อนุสิฏโฐ สำเร็จได้อย่างไร? (คำตอบคือ) ด้วยสูตรว่า 'กถนรานัง ฏฏฐณฬา' เป็นต้น. (จึงมี) ฏะ อาเทศ. (คำถามว่า) ในลำดับ เท่านั้นหรือ? (คำตอบคือ) สาสตุง ဓော ဒဟဘေဟိ-. ธะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ธะ หะ และ ภะ อักษร ဓကာရဟကာရဘကာရန္တေဟိ ကြိယတ္ထေဟိ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဓ ဟောတိ; ဝုဒ္ဓေါ, ဒုဒ္ဓံ,လဒ္ဓံ. ธะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลังกริยา (ธาตุ) ทั้งหลายที่ลงท้ายด้วย ธะ อักษร หะ อักษร และ ภะ อักษร ในลำดับ; วุทโธ, ทุทธัง, ลัทธัง ဒဟာ ဎော-. ฑะ อาเทศ มีแก่ (ตะ ปัจจัย) ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ ဒဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဎ ဟောတိ; ဒင်္ဎော. ฑะ อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง ทห ธาตุ ในลำดับ; ทัณโฑ ဗဟဿုမ စ-. อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ ဗဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ သော ဟောတိ, ဗဟဿုမ စ သသန္တယောဂေန; ဗုဍ္ဎော. โส อาเทศ มีแก่ ตะ ปัจจัย ที่อยู่หลัง พห ธาตุ ในลำดับ, และ อุ มะ อาเทศ มีแก่ พห ธาตุ ด้วยการประกอบกับ ส; พุฑโฒ ရုဟာဒီဟိ ဟော ဠ စ -. หะ และ ฬะ อาเทศ มีแก่ (ธาตุ) ทั้งหลายมี รุหะ เป็นต้น ရုဟာဒီဟိ ပရဿာနန္တရဿတဿ ဟ ဟောတိ, ဠော စာန္တဿ; အာရုဠှော, ဂုဠှော, ဝုဠှော, ဗာဠှော; အနန္တရဿာတွေဝ? အာရောဂတုံ. เพราะรุหธาตุเป็นต้น ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะ และที่สุดธาตุเป็นฬะ; อารุฬฺโห, คุฬฺโห, วุฬฺโห, พาฬฺโห; ที่ว่า 'อยู่หลังทันที' เท่านั้นหรือ? อาโรคตุํ မုဟာ ဝါ-. เพราะมุหธาตุบ้าง မုဟာ ပရဿာနန္တရဿ တဿ ဟ ဟောတိ ဝါ, ဠော စာန္တဿ ဟသန္တိယောဂေန; မုဠှော, မုဒ္ဓေါ. เพราะมุหธาตุ ตะที่อยู่หลังทันทีเป็นหะบ้าง และที่สุดธาตุเป็นฬะ ด้วยการประกอบกับหะ; มุฬฺโห, มุทฺโธ ဘိဒါဒိတော နော က္တက္ကဝန္တုနံ-. ဘိဒါဒိတော ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿနော ဟောတိ; ဘိန္နော, ဘိန္နဝါ, ဆိန္နော, ဆိန္နဝါ, ဆန္နော, ဆန္နဝါ, ခိန္နော, ခိန္နဝါ, ဥပ္ပန္နော, ဥပ္ပနနဝါ, သိန္နော, သိန္နဝါ, သနေနာ, သန္နဝါ, ပီနော, ပီနဝါ, သူနော, သူနဝါ, ဒီနော, ဒီနဝါ, ဍီနော, ဍီနဝါ, လီနော, လီနဝါ, လူနော, လူနဝါ–-က္တက္တဝန္တုနတ္တိ ကိံ? ဘိတ္တိ; ဆိတ္တိ, ဘောတ္တုံ, ဆေတ္တုံ. เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยเป็นนะ; เพราะภิทธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นนะ; ภินฺโน, ภินฺนวา, ฉินฺโน, ฉินฺนวา, ฉนฺโน, ฉนฺนวา, ขินฺโน, ขินฺนวา, อุปฺปนฺโน, อุปฺปนนวา, สินฺโน, สินฺนวา, สเนนา, สนฺนวา, ปีโน, ปีนวา, สูโน, สูนวา, ทีโน, ทีนวา, ฑีโน, ฑีนวา, ลีโน, ลีนวา, ลูโน, ลูนวา; ที่ว่า 'กตะและกตวันตุ' เพื่ออะไร? ภิตฺติ, ฉิตฺติ, โภตฺตุํ, เฉตฺตุํ ဒါတ္ထီန္နော-. เพราะทาธาตุ ตะเป็นอินนะ ဒါတော ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿ ဣန္နော ဟောတိ; ဒိန္နော, ဒိန္နဝါ. เพราะทาธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นอินนะ; ทินฺโน, ทินฺนวา ကိရာဒီဟိ ဏော-. เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะเป็นณะ ကိရာဒီဟိ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿာနန္တရဿ ဏ ဟောတိ; ကိဏ္ဏော, ကိဏ္ဏဝါ, ပုဏ္ဏော, ပုဏ္ဏဝါ, ခီဏော, ခီဏဝါ. เพราะกิรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นณะ; กิณฺโณ, กิณฺณวา, ปุณฺโณ, ปุณฺณวา, ขีโณ, ขีณวา တရာဒီဟ ရိဏ္ဏော-. เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะเป็นริณณะ တရာဒီဟိ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿရဏ္ဏော ဟောတိ; တိဏ္ဏော, တိဏ္ဏဝါ, ဇိဏ္ဏော, ဇိဏ္ဏဝါ, စိဏ္ဏော, စိဏ္ဏဝါ. เพราะตรธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นริณณะ; ติณฺโณ, ติณฺณวา, ชิณฺโณ, ชิณฺณวา, จิณฺโณ, จิณฺณวา ဂေါ ဘဉ္ဇာဒီဟိ-. เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะเป็นคะ ဘဉ္ဇာဒီဟိ ပရေသံက္တက္တဝန္တုနံ တဿာနန္တရဿဂ ဟောတိ; ဘဂ္ဂေါ, ဘဂ္ဂဝါ, လဂ္ဂေါ, လဂ္ဂဝါ, နိမုဂ္ဂေါ, နိမုဂ္ဂဝါ, သံဝိဂ္ဂေါ, သံဝိဂ္ဂဝါ. เพราะภัญชธาตุเป็นต้น ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังทันทีเป็นคะ; ภคฺโค, ภคฺควา, ลคฺโค, ลคฺควา, นิมุคฺโค, นิมุคฺควา, สํวิคฺโค, สํวิคฺควา သုသာ ခေါ-. เพราะสุสธาตุ ตะเป็นขะ သုသာ ပရေသံ က္တက္တဝန္တုနံ တဿ ခေါ ဟောတိ; သုက္ခေံ, သုက္ခဝါ. เพราะสุสธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นขะ; สุกฺเขํ, สุกฺขวา ပစာ ကော-. เพราะปจธาตุ ตะเป็นกะ ပစာ ပရေသံ က္တက္ကဝန္တုနံ တဿ ကော ဟောတိ; ပက္ကော, ပက္ကဝါ. เพราะปจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะ; ปกฺโก, ปกฺกวา မုစာ ဝါ-. เพราะมุจธาตุ ตะเป็นกะบ้าง မုစာ ပရေသံက္တက္တဝန္တုနံ တဿ ကော ဝါ ဟောတိ; မုက္ကော, မုတ္တော; မုက္ကဝါ, မုတ္တဝါ–-သက္ကောတိ ဏွာဒိသု သိဒ္ဓံ–-က္တက္တဝန္တုသု သတ္တော သတ္တဝါတွေဝ ဟောတိ. เพราะมุจธาตุ ตะของกตะและกตวันตุปัจจัยที่อยู่หลังเป็นกะบ้าง; มุกฺโก, มุตฺโต, มุกฺกวา, มุตฺตวา; คำว่า สกฺโกติ สำเร็จในปัจจัยมี ณฺว เป็นต้น; ในกตะและกตวันตุปัจจัย เป็น สตฺโต, สตฺตวา เท่านั้น လောပေါ ဝဍ္ဎာ က္တိဿ-. การลบกติปัจจัยเพราะวฑฺฒธาตุ ဝဍ္ဎာ ပရဿက္တိဿ တဿ လောပေါ ဟောတိ; ဝဍ္ဎိ. การลบตะของกติปัจจัยที่อยู่หลังวฑฺฒธาตุ; วฑฺฒิ ကွိဿ-. การลบกวิปัจจัย ကြိယတ္ထာ ပရဿ ကွိဿ လောပေါ ဟောတိ; အဘိဘု. การลบกวิปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยา; อภิภู ဏိဏာပီနံ တေသု-. การลบณิและณาปิปัจจัยในปัจจัยเหล่านั้น ဏိဏာပီနံ လောပေါ ဟောတိ တေသု ဏိဏာပီသု;’ကာရေန္တံ ပယောဇယယတိ’ကာရေတိ, ကာရာပေတိ. การลบณิและณาปิปัจจัยในณิและณาปิปัจจัยเหล่านั้น; 'กาเรนฺตํ ปโยชยติ' เป็น กาเรติ, การาเปติ ကွစီ ဝိကရဏာနံ-. การลบวิกรณปัจจัยบ้าง ဝိကရဏာနံ ကွစိ လောပေါ ဟောတ; ဥဒပါဒိ, ဟန္တိ. การลบวิกรณปัจจัยบ้าง; อุทปาทิ, หนฺติ မာနဿ မဿ-. การลบมการะของมานปัจจัย ကြိယတ္ထာ ပရဿ မာနဿ မကာရဿ လောပေါ ဟောတိ ကွစိ; ကရာဏော; ကွစတိ ကိံ? ကုရုမာနော. การลบมการะของมานปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มีอรรถว่ากิริยาบ้าง; กราโณ; ที่ว่า 'บ้าง' เพื่ออะไร? กุรุมาโน ဧဣလဿေ-. การเป็นเอแห่งเอ, อิ และละ ဧဣလာနမေ ဟောတ ကွစီ; ဂဟေတွာ, အဒေန္တိ; ကွစီတွေဝ? ဝပိတွာ. เอ, อิ และละ เป็นเอได้บ้าง; คเหตฺวา, อเทนฺติ; ที่ว่า 'บ้าง' เท่านั้นหรือ? วปิตฺวา ပျော ဝါ တွာဿ သမာသေ-. ปฺโย วา ตฺวาสฺส สมาเส- တွာဿဝါ ပျော ဟောတ သမာသေ; ပကာရော’ပျေ သဿာ’တိ. ဝိသေသနတ္ထာ; အဘိဘူယ, အဘိဘဝိတွာ–-သမာသေတိ ကိံ? ပတွာ; ကွဝါသမာသေ’ပိ ဗဟကုလာဓိကာရာ?လတံ ဒန္တေဟိ ဆိန္ဒိယ. ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ปฺย บ้าง, อักษร ป ในคำว่า ปฺย มีไว้เพื่อแสดงความพิเศษ (วิเสสนะ), เช่น อภิภูย, อภิภวิตฺวา. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'ในสมาส'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปตฺวา. ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ลตํ ทนฺเตหิ ฉินฺทิย. တုံယာနာ-. ตุมฺยานา- တွာဿ ဝါ တုံယာနာ ဟောန္တိ သမာသေ ကွစိ; အဘိဟဌူံ, အဘိဟရိတွာ; အနုမောဒိယာန, အနုမောဒိတွာ–-အသမာသေ-ပိ ဗဟုလာဓိကာရာ? ဒဌုံ; ဒိသွာ–-ဧသမပ္ပဝိသယတာဉာပနတ္ထော ယောဂဝိဘာဂေါ. ในสมาส แปลง ตฺวา เป็น ตุมฺ และ ยานา บ้างในบางที่, เช่น อภิหฐุํ (อภิหริตฺวา), อนุโมทิยานะ (อนุโมทิตฺวา). ถามว่า ในที่มิใช่สมาสมีบ้างไหม? ตอบว่า มีบ้างด้วยอำนาจพหุลการ เช่น ทฏฺฐุํ (ทิสฺวา). การแยกบทนี้มีเพื่อแสดงถึงเนื้อหาที่มีขอบเขตน้อย. ဟနာ ရစ္စော-. แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง ဟနသ္မာ ပရဿ တွာဿ ရစ္စော ဝါ ဟောတိ သမာသေ; အဟစ္စ, အဟနိတွာ. ในสมาส แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง หันธาตุ เป็น รจฺจ บ้าง, เช่น อหจฺจ, อหนิตฺวา. သာသာဓိကရာ စစရိစ္စာ-. แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ส, อา, อธิ อุปสรรค และ กรธาตุ เป็น จฺจ, รจฺจ, อิจฺจ ตามลำดับ သာသာဓီဟိ ပရာ ကရာ ပရဿ တွာဿ စစရိစ္စာ ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သက္ကစ္စ, သက္ကရိတွာ, အသက္ကစ္စ, အသက္ကရိတွာ, အဓိကိစ္စ, အဓိကရိတွာ, แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง กรธาตุ อันมี ส, อา และ อธิ อุปสรรคอยู่หน้า เป็น จฺจ, รจฺจ และ อิจฺจ บ้าง ตามลำดับ, เช่น สกฺกจฺจ (สกฺกริตฺวา), อสกฺกจฺจ (อสกฺกริตฺวา), อธิกิจฺจ (อธิกริตฺวา). ဣတော စ္စော-. แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง ဣဣစ္စသ္မာ ပရဿ တွာဿ စ္စော ဝါ ဟောတိ; အဓိစ္စ, အဓိယိတွာ, သမေစ္စ, သမေတွာ. แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง อิธาตุ เป็น จฺจ บ้าง, เช่น อธิจฺจ (อธิยิตฺวา), สเมจฺจ (สเมตฺวา). ဒိသာ ဝါနဝါ သ စ-. แปลง ตฺวา ที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส บ้าง ဒိသတော တွာဿ ဝါနဝါ ဟောန္တိ ဝါ, ဒိသဿ စ သကာရော တံ သန္တိယောဂေန; သဿ သဝိဓာနံ ပရရူပဗာဓနတ္ထံ; ဒိသွာန, ဒိသွာ, ပဿိတွာ–-ကထံ နာဒဋ္ဌာ ပရတော ဒေါသန္တိ? ဉာပကာတွာဿ ဝလောပေါ; ဧဝံ လဒ္ဓါ(န) ဓနန္တိအာဒိသု. แปลง ตฺวา ปัจจัยที่อยู่หลัง ทิสธาตุ เป็น วา และ วานะ บ้าง และแปลง ทิสธาตุ เป็น ส ด้วยการประกอบนั้น. การทำ ส-อักษรไว้เพื่อห้ามรูปเบื้องหลัง, เช่น ทิสฺวาน, ทิสฺวา, ปสฺสิตฺวา. ถามว่า เมื่อมี นา และ อฏฺฐา อยู่ข้างหลัง จะไม่ผิดหรือ? ตอบว่า เพราะมีการลบ ว-อักษร ของ ตฺวา ปัจจัย เป็นเครื่องบ่งชี้ (ญาปกะ), เช่นในคำว่า ลทฺธา, ลทฺธาน ธนํ เป็นต้น. ဧဣ ဗျဉ္ဇနဿ-. ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ကြိယတ္ထာ ပရဿ ဗျဉ္ဇနာဒိပ္ပစ္စယဿ ဉိ ဝါ ဟောတိ; ဘုဉ္ဇိတုံ, ဟောတ္တု; ဗျဉ္ဇနဿာတိ ကိံ? ပါစကော. ลง เอ และ อิ อาคม หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะที่อยู่หลังธาตุบ้าง, เช่น ภุญฺชิตุํ, โหตุ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'หน้าปัจจัยที่ขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ปาจโก. ရာ နဿ ဏော-. แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ ရာန္တတော ကြိယတ္ထာ ပရဿ ပစ္စယနကာရဿ ဏော ဟောတိ; အရဏံ, သရဏံ. แปลง น-อักษร ของปัจจัยที่อยู่หลังธาตุที่มี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น อรณํ, สรณํ. န န္တမာနတျျာဒိနံ-. ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น เป็น ณ ရာန္တတော ပရေသံ န္တမာနတျာဒီနံ နဿ ဏော န ဟောတိ; ကရောန္တော, ကုရုမာနော; ကရောန္တိ. ไม่แปลง น-อักษร ของปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุอันมี ร เป็นที่สุด เป็น ณ, เช่น กโรนฺโต, กุรุมาโน, กโรนฺติ. ဂမယမိသာသဒိသာနံ ဝါ စ္ဆငိ-. แปลง คม, ยม, อิส, อาส และ ทิสธาตุ เป็น จฺฉ บ้าง ဧတေသံ ဝါ စ္ဆငိ ဟောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဂစ္ဆန္တော, ဂစ္ဆမာနော, ဂစ္ဆတိ; ယစ္ဆန္တော, ယစ္ဆမာနော, ယစ္ဆတိ; ဣစ္ဆန္တော, ဣစ္ဆမာနော, ဣစ္ဆတိ; အစ္ဆန္တော, အစ္ဆမာနော, အစ္ဆတိ; ဒိစ္ဆန္တော, ဒိစ္ဆမာနော, ဒိစ္ဆတိ. ဝါတိ ကိံ? ဂမိဿတိ; ဝဝတ္ထိတ ဝိဟာသတ္တေနညေသု စ ကွစိ? ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဣစ္ဆာ, ဣစ္ဆိတုံ; အစ္ဆိတဗ္ဗံ, အစ္ဆတုံ; အညေသဉ္စ ယောဂဝိဘာဂါ? ပဝေစ္ဆတိ. แปลงธาตุเหล่านี้เป็น จฺฉ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น คจฺฉนฺโต, คจฺฉมาโน, คจฺฉติ; ยจฺฉนฺโต, ยจฺฉมาโน, ยจฺฉติ; อิจฺฉนฺโต, อิจฺฉมาโน, อิจฺฉติ; อจฺฉนฺโต, อจฺฉมาโน, อจฺฉติ; ทิจฺฉนฺโต, ทิจฺฉมาโน, ทิจฺฉติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คมิสฺสติ. ถามว่า ในที่อื่นมีบ้างไหมด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสา? ตอบว่า มีบ้าง เช่น อิจฺฉิตพฺพํ, อิจฺฉา, อิจฺฉิตุํ; อจฺฉิตพฺพํ, อจฺฉาตุํ. ถามว่า และในธาตุอื่นมีบ้างไหมด้วยการแยกบท? ตอบว่า มีบ้าง เช่น ปเวจฺฉติ. ဇရမရာနမီယငိ-. แปลง ชร และ มรธาตุ เป็น มีย บ้าง ဧတေသမီယငိ ဝါ ဟောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဇီယန္တော, ဇီရန္တော; ဇီယမာနော, ဇီရမာနော; ဇီယတိ, ဇီရတိ; မီယန္တော, မရန္တော; မီယမာနော, မရမာနော; မီယတိ, မရတိ. แปลงธาตุเหล่านี้เป็น มีย บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ชียนฺโต, ชีรนฺโต; ชียมาโน, ชีรมาโน; ชียติ, ชีรติ; มียนฺโต, มรนฺโต; มียมาโน, มรมาโน; มียติ, มรติ. ဌာပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ-. แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง ဌပါနံ တိဋ္ဌပိဝါ ဟောန္တိ ဝါ န္တမာနတျာဒိသု; တိဋ္ဌန္တော, တိဋ္ဌမာနော, တိဋ္ဌတိ; ပိဝန္တော, ပိဝတိ; ဝါတွေဝ? ဌာတိ, ပါတိ. แปลง ฐา และ ปาธาตุ เป็น ติฏฺฐ และ ปิวะ บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ติฏฺฐนฺโต, ติฏฺฐมาโน, ติฏฺฐติ; ปิวนฺโต, ปิวติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า ฐาติ, ปาติ. ဂမဝဒဒါနံ ဃမ္မဝဇ္ဇဒဇ္ဇာ-. แปลง คม, วท และ ทาธาตุ เป็น ฆมฺม, วชฺช และ ทชฺช บ้าง ဂမာဒီနံ ဃမ္မာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တမာနတျျာဒိသု; ဃမ္မန္တော, ဂစ္ဆန္တော; ဝဇ္ဇန္တော, ဝဒန္တော; ဒဇ္ဇန္တော, ဒဒန္တော. แปลง คมธาตุ เป็นต้น เป็น ฆมฺม เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น ฆมฺมนฺโต (คจฺฉนฺโต), วชฺชนฺโต (วทนฺโต), ทชฺชนฺโต (ททนฺโต). ကရဿ သောဿ ကုဗ္ဗကုရုကယိရာ-. แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ, กุรุ และ กยิระ บ้าง ကရဿ သဩကာရဿ ကုဗ္ဗာဒယော ဝါ ဟောန္တိ န္တမာနတျာဒိသု; ကုဗ္ဗန္တော, ကယိရန္တော, ကရောန္တော; ကုဗ္ဗမာနော, ကုရုမာနော, ကယိရမာနော, ကရာဏော; ကုဗ္ဗတိ, ကယိရတိ, ကရောတိ; ကုဗ္ဗတေ, ကုရုတေ, ကယိရတေ–-ဝစတ္ထိတဝိဘာသတ္တာ ဝါဓိကာရဿ ဘိယျော မာနပရစ္ဆက္ကေသုကုရု, ကွဝိဒေဝ ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ? အဂ္ဃံ ကုရုတု နော ဘဝံ; သောဿာတိ ဝုတ္တတ္တာ ကတ္တရိ ယေဝိမေ. แปลง กรธาตุ พร้อมด้วย ส และ โอ เป็น กุพฺพ เป็นต้น บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น กุพฺพนฺโต, กยิรนฺโต, กโรนฺโต; กุพฺพมาโน, กุรุมาโน, กยิรมาโน, กราโณ; กุพฺพติ, กยิรติ, กโรติ; กุพฺพเต, กุรุเต, กยิรเต. ด้วยอำนาจววตฺถิตวิภาสาของบทว่า วา, รูป กุรุ จึงมีมากในปัจจัยมี มานะ เป็นต้น และในปัจจัยหมวดก่อนหน้าก็มีบ้างในบางที่ เช่น อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ. เพราะระบุว่า 'พร้อมด้วย ส และ โอ' รูปเหล่านี้จึงมีเฉพาะในกัตตุวาจกเท่านั้น. ဂဟဿ ဃေပ္ပော-. แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง ဂဟဿ ဝါ ဃေပ္ပောတိ န္တမာနတျာဒိသု; ဃေပ္ပန္တော, ဃေပ္ပမာနော, ဃေပ္ပတိ–-ဝါတွေဝ? ဂဏှာတိ. แปลง คหธาตุ เป็น เฆปฺป บ้าง เมื่ออยู่หน้าปัจจัยมี นฺต มานะ และ ติยฺย เป็นต้น, เช่น เฆปฺปนฺโต, เฆปฺปมาโน, เฆปฺปติ. ถามว่า ทำไมต้องระบุว่า 'บ้าง'? ตอบว่า เพื่อกันคำว่า คณฺหาติ. ဏော နိဂ္ဂဟိတဿ-. นิคคหิต (niggahīta) เป็น ณ (ṇa) ဂဟဿ နိဂ္ဂဟတဿ ဏော ဟောတိ; ဂဏှိတဗ္ဗံ, ဂဏှိတုံ, ဂဏှန္တော. นิคคหิต (niggahīta) ของธาตุ คห (gah) จะเป็น ณ (ṇa); (เช่น) คณฺหิตพฺพํ (gaṇhitabbaṃ), คณฺหิตุํ (gaṇhituṃ), คณฺหนฺโต (gaṇhanto). ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ ခါဒိကဏ္ဍော ပဉ္စမော. จบ ขาทิกกัณฑ์ ที่ ๕ ในคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ วุตติ. ဝတ္တမာနေ တိအန္တိသိထမိမတ္ဉန္တေ သေဝှ္ဉေမှေ-. ในปัจจุบันกาล มี ติ, อนฺติ, สิ, ถ, มิ, ม และ เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มฺเห. ဝတ္တမာန္ဉာရဒ္ဓါပရိသမတ္တေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ တျာဒယော ဟောန္တီ; ဂစ္ဆတိ, ဂစ္ဆန္တိ, ဂစ္ဆသိ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ; ဂစ္ဆတေ, ဂစ္ဆန္တေ, ဂစ္ဆသေ, ဂစ္ဆဝှေ, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆမှေ –-ကထံ ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ, ပုရာ မရာမိတိ? ဝတ္တမာနဿေဝ ဝတ္တုမိဋ္ဌတ္တာ, တံသမီပဿတဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏာ; ပုရေပုရာသဒ္ဒေဟိ ဝါ အနာဂတတ္တာဝဂမျတေ, တဒါ တဿ ဝတ္တမာနတ္တာ; ကာလဝျတ္တယော ဝါ ဧသော; ဘဝန္တေဝ ဟိ ကာလန္တရေ’ပိ တျာဒယော ဗာဟုလကာ?‘‘သန္တေသု ပရိဂုဟာမိ မာ စ ကိဉ္စိ ဣတော အဒံ, ကာယယဿ ဘေဒါ အဘိသမ္ပရာယံ သဟဝျတံ ဂစ္ဆတိ ဝါသဝဿ, အနေကဇာတိသံသာရံ သန္ဓာဝိဿံ, အတိဝေလံ နမဿိဿန္တိ‘‘. ในอรรถที่เริ่มแล้วและยังไม่ถึงความสำเร็จในปัจจุบัน กิริยาบทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คัจฉติ, คัจฉันติ, คัจฉสิ, คัจฉถะ, คัจฉามิ, คัจฉามะ; คัจฉเต, คัจฉันเต, คัจฉเส, คัจฉวเห, คัจเฉ, คัจฉัมเห –-ไฉน อธรรมจึงรุ่งเรืองก่อน, เราจักตายก่อนเล่า? เพราะความที่ปัจจุบันนั่นแหละเป็นที่ปรารถนาจะกล่าว, และเพราะการถือเอาความใกล้เคียงนั้นด้วยการถือเอาความมีอยู่; หรือว่าด้วยบทว่า ปุเร ปุรา ย่อมรู้ได้ซึ่งความเป็นอนาคต, ในกาลนั้นเพราะความเป็นปัจจุบันของบทนั้น; หรือว่า นี้เป็นการคลาดเคลื่อนแห่งกาล; ก็แล บทมี ติ เป็นต้น ย่อมมีในกาลอื่นโดยมากมิใช่หรือ? "เราย่อมปกปิดในหมู่ชนผู้มีอยู่, และเราไม่ให้อะไรจากที่นี้เลย, เมื่อกายแตกทำลายไป ย่อมถึงความเป็นสหายของพระอินทร์ในสัมปรายภพ, เราจักท่องเที่ยวไปในสงสารหลายชาติ, พวกเขาจักไหว้โดยยิ่ง." ဘဝဿတိ ဿတိဿန္တိဿသိဿထဿာမိဿာမဿတေဿန္တေ ဿသေဿဝှေဿံဿာမှေ-. ภวิสสติ, สสติ, สสันติ, สสสิ, สสสถะ, สสามิ, สสามะ, สสเต, สสันเต, สสเส, สสวเห, สสัง, สสามเห. ဘဝိဿတိ အနာရဒ္ဓေ အတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဿတျာဒယော ဟောန္တိ; ဂမိဿတိ, ဂမိဿန္တိ, ဂမိဿသိ, ဂမိဿထ, ဂမိဿာမိ, ဂမိဿာမ; ဂမိဿတေ, ဂမိဿန္တေ, ဂမိဿသေ, ဂမိဿဝှေ, ဂမိဿံ, ဂမိဿာမှေ. ในอรรถที่ยังไม่เริ่มในอนาคต กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; คมิสสติ, คมิสสันติ, คมิสสสิ, คมิสสถะ, คมิสสามิ, คมิสสามะ; คมิสสเต, คมิสสันเต, คมิสสเส, คมิสสวเห, คมิสสัง, คมิสสามเห. နာမေ ဂရဟာဝိမ္ဘယေသု-. ในนามศัพท์ ในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์. နာမသဒ္ဒေ နိပါတေ သတိ ဂရဟာယံ ဝိမ္ဘယေ စ ဂမျမာနေဿတျာဒယော ဟောန္တိ; ဣမေ ဟိ နာမ ကလျာဏဓမ္မာ ပဋိဇာနိဿန္တိ; န ဟိ နာမ ဘိက္ခဝေ တဿ မောဃပုရိသဿပါဏေသု အနုဒ္ဒယာ ဘဝိဿတိ; ကထဉှိ နာမ သော ဘိက္ခဝေ မောဃပုရိသော သဗ္ဗမတ္တိကာမယံ ကုဋိကံ ကရိဿတိ; တတ္ထ နာမ တွံ မောဃပုရိသမယာ ဝိရာဂါယ ဓမ္မေ ဒေသိတေ သရာဂါယ ဝေတေဿသိ, အတ္ထိ နာမတာတ သုဒိန္န အာဘိဒေါသိကံ ကုမ္မာသံ ပရိဘုဉ္ဇိဿသိ, အတ္ထိယေဝိဟာပိ နိန္ဒာဝဂမော. ဝိမ္ဘယေ?- အစ္ဆရိယံ ဝတ ဘော အဗ္ဘူတံ ဝတ ဘော သန္တေန ဝတ ဘော ပဗ္ဗဇိတာ ဝိဟာရေနဝိရန္တိ, ယတြ ဟိ နာမ သညီ သမာနော ဇာဂရော ပဉ္စမတ္တာနီ သကဋသတာနိ နိဿာယ နိဿာယ အတိက္ကန္တာနိ နေဝ ဒက္ခိတိ, န ပန သဒ္ဒံ သောဿတိ; အစ္ဆရိယံ အန္ဓော နာမ ပဗ္ဗတမာရောဟိဿတိ; ဗဓိရော နာမ သဒ္ဒံ သောဿတိ. เมื่อมีนิบาตคือ นามศัพท์ ปรากฏในอรรถแห่งการตำหนิและการอัศจรรย์ กิริยาบทมี สสติ เป็นต้น ย่อมมี; ชนเหล่านี้ชื่อว่าเป็นผู้มีกัลยาณธรรม จักปฏิญาณ; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลายของโมฆบุรุษนั้น จักไม่มีเลย; ดูกรภิกษุทั้งหลาย ไฉนหนอ โมฆบุรุษนั้นจักทำกุฏิที่ทำด้วยดินล้วนเล่า; ดูกรโมฆบุรุษ ในธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความคลายกำหนัดนั้น ท่านจักนำไปเพื่อความกำหนัดได้อย่างไร; ดูกรพ่อสุทินนะ ท่านจักบริโภคขนมกุมมาสที่เหลือจากเมื่อวานได้หรือ; แม้ในที่นี้ก็มีการตำหนิปรากฏอยู่. ในอรรถแห่งความอัศจรรย์หรือ? ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์หนอ ท่านผู้เจริญ น่าประหลาดหนอ ท่านผู้เจริญ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ, ในที่ที่บุคคลผู้มีสติ ตื่นอยู่ อาศัยเกวียนประมาณห้าร้อยเล่มที่ผ่านไปแล้ว ย่อมไม่เห็นเลย, และย่อมไม่ได้ยินเสียงเลย; น่าอัศจรรย์หนอ คนตาบอดจักขึ้นภูเขาได้; คนหูหนวกจักได้ยินเสียง. ဘုတေ ဤဥံဩတ္ထေမ္ဘာအာဦသေဝှံအမ္ဘေ-. ในอดีตกาล มี อี, อุํ, โอ, ตถะ, อิมฺหา, อา, อู, เส, วหัง, อัง, มฺเห. ဘုတေ ပရိသမတ္တ္ဉတ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ ဤအာဒယော ဟောန္တိ; အဂမီ, အဂမုံ, အဂမော, အဂမိတ္ထ, အဂမိံ, အဂမိမှာ; အဂမာ, အဂမူ, အဂမိသေ, အဂမိဝှံ, အဂမ, အဂမိမှေ–-ဘုတ သာမညဝစနိစ္ဆာယမနဇ္ဇတနေပိ? သုဝေါ အဟောသိ အာနန္ဒော. ในอรรถที่สำเร็จแล้วในอดีตกาล กิริยาบทมี อี เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; อคมิ, อคมุํ, อคโม, อคมิตถะ, อคมิง, อคมิมหา; อคมา, อคมู, อคมิเส, อคมิวหัง, อคมะ, อคมิมเห –-แม้ในอนัชชัตตนีก็มีความประสงค์จะกล่าวถึงอดีตโดยทั่วไปหรือ? ในวันพรุ่งนี้ พระอานนท์ได้เป็นแล้ว. အနဇ္ဇတနေ အာဦဩတ္ထအမှာတ္ထတ္ထုံသေဝှံဣံမ္ဘသေ-. ในอนัชชัตตนี มี อา, อู, โอ, ตถะ, อัมหา, ตถัตถุง, เส, วหัง, อิง, มฺหเส. အဝိဇ္ဇမာနဇ္ဇတနေ ဘုတေ’တ္ထေ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အာအာဒယော ဟောန္တိ. ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏในวันนี้ กิริยาบทมี อา เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน. အာဉာယျာ စ ဥဋ္ဌာနာ အာဉာယျာ စ သံဝေသနာ,ဧသဇ္ဇတနော ကာလော အဟရူဘယတဍ္ဎရတ္တံ ဝါ; และการลุกขึ้นที่พึงรู้ และการเข้านอนที่พึงรู้, กาลนี้เป็นอัชชัตตนี หรือเป็นกลางวันและกลางคืนทั้งสอง. အဂမာ, အဂမူ, အဂမော, အဂမတ္ထ, အဂမ, အဂမမှာ; အဂမိတ္ထ, အဂမတ္ထုံ, အဂမသေ, အဂမဝှံ, ဂမိံ, အဂမမှသေ; အညပဒတ္ထော ကိံ? အဇ္ဇ ဟိယျော ဝါ အဂမာသိ. อคมา, อคมู, อคโม, อคมัตถะ, อคมะ, อคมัมหา; อคมิตถะ, อคมัตถุง, อคมเส, อคมวหัง, คมิง, อคมัมหเส; อรรถของบทอื่นคืออะไร? วันนี้หรือเมื่อวานนี้ ได้ไปแล้ว. ပရောက္ခေ ဩဧတ္ထအမ္ဘတ္ထရေတ္ထောဝှောဣမှေ-. ในปโรขา (อดีตกาลที่ล่วงไปแล้วนาน) มี อะ, อุ, เอ, ตถะ, มฺหา, ตถะ, เร, ตโถ, วโห, อิ, มฺเห. အပစ္စက္ခေ ဘုတာနဇ္ဇတနေ’တ္ထေ စတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာ အအာဒယော ဟောန္တိ; ဇဂါမ, ဇဂမု, ဇဂမေ, ဇဂမိတ္ထ, ဇဂမ, ဇဂမိမှ; ဇဂမိတ္ထ, ဇဂမိရေ, ဇဂမိတ္ထော, ဇဂမိဝှော, ဇဂမိ, ဇဂမိမှေ. –––––––––––––––––––- ในอรรถที่เป็นอดีตที่ไม่ปรากฏแก่ตาและไม่ใช่วันนี้ กิริยาบทมี อะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน; ชคามะ, ชคมุ, ชคเม, ชคมิตถะ, ชคมะ, ชคมิมหา; ชคมิตถะ, ชคมิเร, ชคมิตโถ, ชคมิวโห, ชคมิ, ชคมิมเห. မူဠှဝိက္ခိတ္တဗျာသတ္တစိတ္တောနတ္တနာပိ ကြိယာ ကတာဘိနိဗ္ဗတ္တိကာလေ’နုပလဒ္ဓါ သမာနာ ဧလေနာနုမီယမာနာ ပရောက္ခာစ ဝတ္ထုတော; တေနုတ္တမဝ္သယေ’ပိ ပယောဂသမ္ဘဝေါ. แม้กิริยาที่บุคคลผู้มีจิตหลงฟุ้งซ่านและหมกมุ่นกระทำแล้ว ไม่ปรากฏในกาลที่สำเร็จแล้ว ย่อมเป็นปโรขาโดยเนื้อแท้ เพราะถูกอนุมานด้วยผลนั้น; เพราะเหตุนั้น การใช้ในอรรถที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นไปได้. ဧယျာဒေါ ဝါတိပတ္တိယယံ ဿာဿံသုဿေဿထဿံဿမှာဿထ ဿိံသုဿသေဿဝှေဿိံဿာမ အသေ-. ในอติปัตติ (กาลที่ล่วงเลยไป) มี เอยยาโท, สสา, สสัง, สสุ, สเส, สสถะ, สสัง, สสัมหา, สสถะ, สสิง, สสุ, สสเส, สสวเห, สสิง, สสามะ, อเส. ဧယျာဒေါ ဝိသယေ ကြိယာတိပတ္တိယံ ဿာဒယော ဟောန္တိ ဝိဘာသာ; ဝိဓုရပ္ပစ္စယောပနိပါတတော ကာရဏဝေကလ္လတော ဝါ ကြိယာယာတိ ပတနမနိပ္ဖတ္တိ ကြိယာတိပတ္တိ; ဧတေ စ ဿာဒယော သာမတ္ထိယာတီတာနာဂတေသွေဝ ဟောန္တိ, န ဝတ္တမာနေ, တတြ ကြိယာတိပတ္တျ သမ္ဘဝါ. ในอรรถแห่งกิริยาติปัตติ (กิริยาที่ล่วงเลยไป) บทมี สสา เป็นต้น ย่อมมีโดยวิภาษา; การที่กิริยาไม่สำเร็จ คือการล่วงเลยไปแห่งกิริยา ย่อมมีเพราะปัจจัยไม่สมบูรณ์ หรือเพราะความบกพร่องแห่งเหตุ; และบทมี สสา เป็นต้น เหล่านี้ ย่อมมีได้เฉพาะในอดีตและอนาคตเท่านั้น โดยความสามารถ, ไม่ใช่ในปัจจุบัน, เพราะในปัจจุบันไม่มีการล่วงเลยไปแห่งกิริยา. သစေ ပဌမဝယေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘိဿာ, အရဟာ အဘဝိဿာ; ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿာ, န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ- ဒက္ခိဏေန စေ အဂမိဿံသု, အဂမိဿေ, အဂမိဿထ, အဂမိဿံ, အဂမိဿမှာ, အဂမိဿထ, အဂမိဿိံသု, အဂမိဿသေ, အဂမိဿဝှေ,အဂမိဿိံ, အဂမိဿာမ အသေ- န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿာ. ဝါတိ ကိံ? ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ, န သကဋံ ပရိယာဘဝိဿတိ. ถ้าหากเขาได้บรรพชาในปฐมวัย, เขาก็คงเป็นพระอรหันต์แล้ว; ถ้าหากเขาไปทางทิศใต้, เกวียนก็คงไม่พัง –-ถ้าหากพวกเขาไปทางทิศใต้, อคมิสสํสุ, อคมิสเส, อคมิสสถะ, อคมิสสํ, อคมิสสมฺหา, อคมิสสถะ, อคมิสสึสุ, อคมิสสเส, อคมิสสวเห, อคมิสสึ, อคมิสสามะ, อเส –-เกวียนก็คงไม่พัง. บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้, เกวียนก็จักไม่พัง. ဟေတုဖလေသွေယျဧယျုံဧယျာသဧယျာထဧယျာမိဧယျာမဧထ ဧရံဧထောဧယျဝှောဧယျံဧယျာမှေ-. ในอรรถแห่งเหตุและผล มี เอยยะ, เอยยุง, เอยยาสิ, เอยยาถะ, เอยยามิ, เอยยามะ, เอถะ, เอรัง, เอโถ, เอยยวโห, เอยยัง, เอยยัมเห. ဟေတုဘုတာယံ ဖလဘုတာယဉ္စ ကြိယာယံ ဝတ္တမာနတော ကြိယတ္ထာဧယျာဒယော ဝါ ဟောန္တိ. ในกิริยาที่เป็นเหตุและที่เป็นผล กิริยาบทมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีจากปัจจุบัน. သစေ သံခါရာ နိစ္စာ ဘဝေယျုံ, န နိရုဇ္ဈေယျုံ; ဒက္ခိနေဏန စေ ဂစ္ဆေယျ, န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ-ဒက္ခိဏေန စေ ဂစ္ဆေယျုံ, ဂစ္ဆေယျာသိ, ဂစ္ဆေယျာထ, ဂစ္ဆေယျာမိ, ဂစ္ဆေယယျာမ; ဂစ္ဆေထ, ဂစ္ဆေရံ, ဂစ္ဆေထော, ဂစ္ဆေယျဝှော, ဂစ္ဆေယျံ, ဂစ္ဆေယျာမှေ- န သကဋံ ပရိယာဘဝေယျ; ဘဝနံ ဂမနဉ္စ ဟေတု, အနိရုဇ္ဈနံ ပရိယာဘဝနဉ္စ ဖလံ–-ဣဟ ကသ္မာ န ဟောတိ?- ဟန္တီတိ ပလာယတိ, ဝဿတီတိ ဓာဝတိ, ဟနိဿတီတိ ပလာယိဿတီတိ? ဣတိသဒ္ဒေနေဝ ဟေတုဟေတုမန္တတာယယ ဇောတိတတ္တာ ဝါတိ ကိံ ဒက္ခိဏေန စေ ဂမိဿတိ, န သကဋံ ပရိယာ ဘဝိဿတိ. ถ้าหากสังขารทั้งหลายเที่ยง ก็คงไม่ดับไป; ถ้าหากเขาพึงไปทางทิศใต้ เกวียนก็คงไม่คว่ำ –-ถ้าหากพวกเขาพึงไปทางทิศใต้, คัจเฉยยุง, คัจเฉยยาสิ, คัจเฉยยาถะ, คัจเฉยยามิ, คัจเฉยยามะ; คัจเฉถะ, คัจเฉรัง, คัจเฉโถ, คัจเฉยยวโห, คัจเฉยัง, คัจเฉยยัมเห –-เกวียนก็คงไม่คว่ำ; ความเป็นไปและการไปเป็นเหตุ การไม่ดับและการไม่คว่ำเป็นผล –-ในที่นี้ทำไมจึงไม่เป็น? เพราะฆ่าจึงหนี เพราะฝนตกจึงวิ่ง เพราะจักฆ่าจึงจักหนีหรือ? เพราะความเป็นเหตุและผลถูกแสดงด้วยบทว่า อิติ เท่านั้น บทว่า วาติ คืออะไร? ถ้าหากเขาจักไปทางทิศใต้ เกวียนก็จักไม่คว่ำ. ပဉှပတ္ထနာဝိဓိသူ-. ในอรรถแห่งปัญหา ความปรารถนา และวิธี. ပဉှော-သမ္ပုစ္ဆနံ သမ္ပဓာရဏာ နိရူပနာ ကာရိယနိစ္ဆယနံ; ပတ္ထနာ-ယာဝနမိဋ္ဌာသိံသနဉ္စ; ဝိဓာနံ ဝိဓိ နိယောဇနံ ကြိယာသု ဝျာပါရဏာ; သာ စ ဒုဝိဓာဝ?- သာဒရာနာဒရဝသေန, ဝိသယဘေဒေန ဘိန္နာယပိ တဒုဘယာနတိဝတ္တနတော. ปัญหา คือ การสอบถาม การพิจารณา การกำหนด การตัดสินใจในสิ่งที่ควรทำ; ความปรารถนา คือ การปรารถนาสิ่งที่น่าปรารถนา; วิธี คือ การจัดแจง การกำหนด การมอบหมายให้กระทำในกิริยาต่างๆ; และวิธีนั้นมีสองอย่างหรือ? โดยความเคารพและไม่เคารพ แม้จะต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวิสัย ก็ไม่พ้นไปจากสองอย่างนั้น. ဧတေသု ပဉှာဒိသု ကြိယတ္ထတော ဧယျာဒယော ဟောန္တိ; ပဉှေ?-ကိမာယသ္မာ ဝိနယမ္ပရိယာပုဏေယျ,ဥဒါဟု ဓမ္မံ?; ဂစ္ဆေယျံ ဝါဟံ ဥပေါသထံ, န ဝါ ဂစ္ဆေယျံ?, ပတ္ထနာယံ?- လဘေယျာဟကကမ္ဘန္တေ ဘဂဝတော သန္တိကေ ပဗ္ဗဇ္ဇံ, လဘေယျံ ဥပသမ္ပဒံ; ပဿေယျံ တံ ဝဿသတံ အရောဂံ. ဝိဓိမှိ?-ဘဝံ ပတ္တံ ပစေယျ, ဘဝံ ပုညံ ကရေယျ, ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဣဟ ဘဝံ နိသီဒေယျ, မာဏဝကံ ဘဝံ အဇ္ဈာပေယျ–-အနုညာပတ္တကာလေသုပိ သိဒ္ဓါဝ, တတ္ထာပိ ဝိဓိပ္ပတီတိတော; အနုညာယံ?ဧဝံကရေယျာသိ. ပတ္တကာလေ?- ကဋံ ကရေယျာသိ, ပတ္တော တေ ကာလော ကဋကရဏေ; ယဒိ သံဃဿ ပတ္တကလ္လံ သံဃော ဥပေါသထံ ကရေယျ; ဧတဿ ဘဂဝါ ကာလော, ဧတဿ သုဂတ ကာလော, ယမ္ဘဂဝါ သာဝကာနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေယျ–-ပေသနေ’ပိစ္ဆန္တိ?- ဂါမံ တွံ ဘဏေ ဂစ္ဆေယျာသိ. ในอรรถแห่งปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; ในปัญหาหรือ? ท่านผู้มีอายุพึงเล่าเรียนพระวินัย หรือว่าพึงเล่าเรียนพระธรรม? ข้าพเจ้าพึงไปอุโบสถ หรือไม่พึงไป? ในความปรารถนาหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาในสำนักของพระผู้มีพระภาค พึงได้อุปสมบท; ขอข้าพระองค์พึงเห็นท่านผู้ไม่มีโรคตลอดร้อยปี. ในวิธีหรือ? ท่านพึงหุงข้าว ท่านพึงทำบุญ ท่านพึงบริโภคในที่นี้ ท่านพึงนั่งในที่นี้ ท่านพึงสอนมาณพ –-แม้ในกาลแห่งการอนุญาตและกาลที่ถึงพร้อม ก็สำเร็จแล้ว เพราะในที่นั้นก็ปรากฏเป็นวิธี; ในการอนุญาตหรือ? ท่านพึงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? ท่านพึงทำเสื่อ กาลแห่งการทำเสื่อของท่านมาถึงแล้ว; ถ้าหากเป็นกาลที่เหมาะสมแก่สงฆ์ สงฆ์พึงทำอุโบสถ; ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ข้าแต่พระสุคต นี่เป็นกาลที่เหมาะสม ที่พระผู้มีพระภาคพึงบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย –-แม้ในการใช้ไปก็ประสงค์หรือ? ดูกรพนักงาน ท่านพึงไปสู่บ้าน. တုအတ္တုဟိထမိမတံအန္တံဿုဝှောဉာမသေ-. วิภัตติทั้งหลาย คือ ตุ, อัตตุ, หิ, ถะ, มิ, มะ, ตัง, อันตัง, สสุ, วโห, เอ, อามเส. ပဉှာဒိသွေတေ ဟောန္တိ ကြိယတ္ထတော; ကြိယတ္ထတော; ယစ္ဆတု, ဂစ္ဆန္တု, ဂစ္ဆာဟိ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ, ဂစ္ဆတံ, ဂစ္ဆန္တံ, ဂစ္ဆဿု, ဂစ္ဆဝှော, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆာမသေ–-ပဉှေ?- ကိန္နု ဗလု ဟော ဝျာကရဏမဓိယဿု?. ပတ္ထနာယံ?- ဒဒါဟိ မေ, ဇိဝတု ဘဝံ. ဝိသိမှိ?-ကဋံ ကရောတု ဘဝံ, ပုညံ ကရောတု ဘဝံ, ဣဟ ဘဝံ ဘုဉ္ဇတု, ဣဟဘဝံ နိသီဒတု, ဥဒ္ဒိသတု ဘန္တေ ဘဂဝါ ပါတိမောက္ခာ. ပေသနေ?- ဂစ္ဆ ဘဏေ ဂါမံ. အနုမတိယံ?ဧဝံ ကရောဟိ. ပတ္တကာလေ?-ကာလော’ယံ တေ မဟာဝီရ ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ. ในปัญหาเป็นต้นเหล่านี้ วิภัตติเหล่านี้ย่อมลงในอรรถแห่งกิริยา; (เช่น) ยัจฉตุ (จงให้), คัจฉันตุ (จงไป), คัจฉาหิ (จงไป), คัจฉถะ (จงไป), คัจฉามิ (ข้าพเจ้าไป), คัจฉามะ (เราทั้งหลายไป), คัจฉตัง (จงไป), คัจฉันตัง (จงไป), คัจฉัสสุ (จงไป), คัจฉวโห (จงไป), คัจเฉ (พึงไป), คัจฉามเส (เราทั้งหลายพึงไป). ในปัญหาหรือ? (เช่น) ไฉนหนอ ท่านผู้มีกำลังจงเรียนไวยากรณ์เถิด? ในความปรารถนาหรือ? (เช่น) ขอท่านจงให้แก่ข้าพเจ้า, ขอท่านจงมีชีวิตอยู่. ในวิธีหรือ? (เช่น) ขอท่านจงทำเสื่อ, ขอท่านจงทำบุญ, ขอท่านจงบริโภคในที่นี้, ขอท่านจงนั่งในที่นี้, ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงปาติโมกข์. ในการใช้ไปหรือ? (เช่น) ดูกรพนักงาน จงไปสู่บ้าน. ในการอนุญาตหรือ? (เช่น) จงทำอย่างนี้. ในกาลที่ถึงพร้อมหรือ? (เช่น) ดูกรพระมหาวีระ กาลนี้เป็นกาลที่ท่านจะบังเกิดในครรภ์ของมารดา. သတ္တျရဟေသွေယျာဒိ-. ในสัตติ (ความสามารถ) และอรหะ (ความควร) มีวิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น. သတ္တိယံ အရဟတ္ထေ စ ကြိယတ္ထာ. ဧယျာဒယော ဟောန္တိ; ဘဝံ ခလု ရဇ္ဇံ ကရေယျ, ဘဝံ သတ္တော; အရဘော. ในความสามารถและในอรรถแห่งความควร วิภัตติทั้งหลายมีอรรถแห่งกิริยา. วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมี; (เช่น) ท่านพึงครองราชสมบัติแล, ท่านสามารถ; ท่านควร. သမ္ဘာဝနေ ဝါ-. ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) บ้าง. သမ္ဘာဝနေ ဂမျမာနေ ဓာတုနာ ဝုစ္စမာနေ စ ဧယျာဒယောဟောန္တိ ဝိဘာသာ; အပိ ပဗ္ဗတံ သိရသာ ဘိန္ဒေယျ. ကြိယာတိပတ္တိယန္တုဿာဒိ?- အသနိယာပိ ဟတော နာပတိဿာ သမ္ဘာဝေမိ သဒ္ဒဟာမိအဝကပ္ပေမိ ဘုဉ္ဇေယျ ဘဝံ; ဘုဇိဿတိ ဘဝံ, အဘုဉ္ဇိ ဘဝံ. ကြယာတိပတ္တိယန္တုဿာဒိ-သမ္ဘာဝေမိ နာဘုဇိဿံ ဘဝံ. ในสัมภาวนะ (ความคาดคะเน) เมื่อเนื้อความถูกรู้ได้และถูกกล่าวด้วยธาตุ วิภัตติมี เอยยะ เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) แม้พึงทำลายภูเขาด้วยศีรษะ. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุดหรือ? (เช่น) ข้าพเจ้าคาดคะเน ข้าพเจ้าเชื่อ ข้าพเจ้าปลงใจว่า แม้ถูกฟ้าผ่าแล้วก็ไม่พึงตกไป. ท่านพึงบริโภค; ท่านจักบริโภค; ท่านบริโภคแล้ว. ในกิริยาติปัตติมีวิภัตติหมวดสฺสาทิเป็นที่สุด ข้าพเจ้าคาดคะเนว่า ท่านไม่พึงบริโภคแล้ว. မာယောဂေ ဤအာအာဒိ-. ในการประกอบด้วย มา ศัพท์ มีวิภัตติมี อี เป็นต้น. မာယောဂေ သတိ ဤအာဒယော အာအာဒယော စ ဝါ ဟောန္တိ; မာဿုပုနပိ ဧဝရူပမကာသိ, မာ ဘဝံ အဂမာ ဝနံ; ဝါတိ ကိံ? မာ တေကာမဂုဏေ ဘမဿု စိတ္တံ, မာ တွံ ကရိဿသိ, မာ တွံ ကရေယျာသိ–-အသကကာလတ္ထော’ယမာရမ္ဘော; ဗုဒ္ဓေါ’ဘဝိဿတီတိ ပဒန္တရ သမ္ဗန္ဓေန အနာဂတကာလတာ ပတိယတေ, ဧဝံ ကတော ကဋော သွေဘဝိဿတိ, ဘာဝိ ကစ္စမာသီတိ; လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ လုနာတိ, လုနဿု လုနဿုတွေဝါယံ လုနာတီတိ တွာဒီနမေဝေတံ မဇ္ဈိမပုရိ သေကဝစနာနမာဘိက္ခညေ ဝိဗ္ဗဝနံ; ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ?-ဧဝမေသ တုရိတော အညေ’ပိ နိယောဇေန္တော ဝိယ ကိရိယံ ကရောတီတိ; ဧဝံ လုနာထ လုနာထာတွေဝါယံ လုနာတိ, လုနဝှော လုနဝှော တွေဝါယံ လုနာတိ; တထာ ကာလတ္တရေသုပိ လုနာဟိ လုနာဟိတွေဝါယံ အလုနိ, အလုနာ, လုလာဝ, လုနိဿတီတိ; ဧဝံ ဿုမှိ စ ယောဇနီယံ–-တထာ သမုစ္စယေ’ပိ မဌမဋ, ဝိဟာရမဋေတွေဝါယမဋတိ; မဌမဋဿု, ဝိဟာရမဋဿုတွေဝါယမဋတိ–-ဗျာပါရဘေဒေ တု သာမညဝစနဿေဝ ဗျာပကတ္တာ အနုပ္ပယောဂေါ ဘဝတိ? ဩဒနံ ဘုဉ္ဇ, ယာဂုမ္ပိဝ, ဓာနာ ခါဒေတွာဝါယမဇ္ဈောဟရတိ. เมื่อมีการประกอบด้วย มา ศัพท์ วิภัตติมี อี และ อา เป็นต้น ย่อมมีบ้าง; (เช่น) เจ้าอย่าได้กระทำรูปอย่างนี้อีกเลย, ท่านอย่าได้ไปสู่ป่า. บทว่า วา คืออะไร? (เช่น) จิตของเจ้าอย่าได้ท่องเที่ยวไปในกามคุณทั้งหลาย, เจ้าอย่าได้กระทำ, เจ้าอย่าได้พึงกระทำ. การเริ่มต้นนี้มีอรรถไม่จำกัดกาล; ความเป็นอนาคตกาลย่อมปรากฏด้วยการประกอบกับบทอื่นว่า "พระพุทธเจ้าจักมี" อย่างนี้ว่า "เสื่อที่ทำแล้วจักมีในวันพรุ่งนี้" "สิ่งที่พึงมีได้มีแล้ว". "ลุนาหิ ลุนาหิ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนัสสุ ลุนัสสุ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, นี้เป็นการแสดงความซ้ำซากของวิภัตติบุรุษกลางเอกพจน์มี หิ เป็นต้น; คำที่กล่าวนี้หมายความว่าอย่างไร? หมายความว่า ผู้นั้นรีบร้อนกระทำกิริยาประหนึ่งว่าสั่งผู้อื่นให้ทำ; อย่างนี้ว่า "ลุนาถะ ลุนาถะ" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว, "ลุนวโห ลุนวโห" (จงเกี่ยว จงเกี่ยว) ดังนี้ เขาย่อมเกี่ยว; ในกาลอื่น ๆ ก็เช่นกัน "ลุนาหิ ลุนาหิ" ดังนี้ เขาก็ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, ได้เกี่ยวแล้ว, จักเกี่ยว; ในวิภัตติ สฺสุ ก็พึงประกอบอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้ในสมุจจัย (การรวบรวมกิริยา) ก็เช่นกัน "มฐะ มฐะ" (จงเที่ยวไป จงเที่ยวไป), "วิหารมฐะ" (จงเที่ยวไปในวิหาร) ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป; "มฐะ มฐัสสุ", "วิหารมฐัสสุ" ดังนี้ เขาย่อมเที่ยวไป. แต่เมื่อมีการแยกแยะการงาน เพราะความเป็นคำสามัญที่ครอบคลุมอยู่แล้ว การไม่ประกอบย่อมมีหรือ? (เช่น) จงบริโภคข้าวสุก จงดื่มยาคู จงเคี้ยวธัญชาติ เขาย่อมกลืนกิน. ပုဗ္ဗပရစ္ဆက္ကာနမေကာနေကေသု တုမှာမှသေသေသု ဒွေဒွေ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ-. ในเอกพจน์และพหูพจน์ของหมวดหกข้างหน้าและข้างหลัง เมื่อมีบทว่า ตุมฺห และ อมฺห มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ย่อมมีอย่างละสองๆ. ဧကနေကေသုတုမှာမှသဒ္ဒဝစနီယေသု တဒညသဒ္ဒဝစနီယေသု စ ကာရကေသုပုဗ္ဗစ္ဆက္ကာနံ ပရစ္ဆက္ကာနံ မဇ္ဈိမုတ္တမပဌမာ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ ကြိယတ္ထာ; ဥတ္တမသဒ္ဒေါ’ယံ သဘာဝတော တတိယဒုကေ ရုဠှော–-တွံ ဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ, တွံ ဂစ္ဆသေ, တုမှေ ဂစ္ဆဝှေ; တွံဂစ္ဆသိ, တုမှေ ဂစ္ဆထ, တွံ ဂစ္ဆသေ, တုမှေ ဂစ္ဆဝှေ; အဟံဂစ္ဆာမိ, မယံ ဂစ္ဆာမ,အဟံ ဂစ္ဆေ, မယံ ဂစ္ဆာမှေ; သော ဂစ္ဆတိ, တေ ဂစ္ဆန္တိ, သော ဂစ္ဆတေ, တေ ဂစ္ဆန္တေ. ในการกทั้งหลายที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า ตุมฺห และ อมฺห และที่พึงกล่าวด้วยศัพท์อื่นนอกจากนั้น ทั้งในเอกพจน์และพหูพจน์ มัชฌิมบุรุษ อุตตมบุรุษ และปฐมบุรุษ ของหมวดหกข้างหน้าและหมวดหกข้างหลัง ย่อมมีอย่างละสองๆ ตามลำดับ ในอรรถแห่งกิริยา; คำว่า อุตตมะ นี้ โดยปกติใช้เรียกในคู่ที่สาม; (เช่น) ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป, ท่านไป, ท่านทั้งหลายไป; ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป, ข้าพเจ้าไป, เราทั้งหลายไป; เขาไป, พวกเขาไป, เขาไป, พวกเขาไป. သာမတ္ထိယာ လဒ္ဓန္တာ အပ္ပဌုဇ္ဇမာနေသုပိ တုမှာမှသေသေသု ဘဝန္တိ–-ဂစ္ဆသီ, ဂစ္ဆထ, ဂစ္ဆသေ, ဂစ္ဆဝှေ; ဂစ္ဆာမိ, ဂစ္ဆာမ, ဂစ္ဆေ, ဂစ္ဆာမှေ; ဂစ္ဆတိ,ဂစ္ဆန္တိ, ဂစ္ဆတေ, ဂစ္ဆန္တေ. เมื่อบทว่า ตุมฺห อมฺห และบทที่เหลือ แม้ไม่ได้ถูกกล่าวถึง แต่สำเร็จได้ด้วยความสามารถ (แห่งอรรถ) ย่อมมี (กิริยาอาขยาต) คือ gacchasī, gacchatha, gacchase, gacchavhe; gacchāmi, gacchāma, gacche, gacchāmhe; gacchati, gacchanti, gacchate, gacchante. အာဤဿာဒိသွဉ ဝါ-. ในเพราะวิภัตติมี อา อี และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ บ้าง အာအာဒေါ ဤအာဒေါ ဿာအာဒေါ စ ကြိယတ္ထဿ ဝါ အဉ ဟောတိ, ဉကာရော’နုဗန္ဓော–-အဂမာ, ဂမာ; အဂမီ, ဂမီ; အဂမိဿာ, ဂမိဿာ. ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น อี เป็นต้น และ สสา เป็นต้น ย่อมมี อัญญะ (ญะ) แทนที่ธาตุบ้าง, ญะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อคมา, คมา; อคมิ, คมิ; อคมิสสา, คมิสสา. အအာဒိသွာဟော ဗြူဿ-. ဗြူဿ အာဟော ဟောတိ အအာဒိသု; အာဟ, အာဟု. ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ; อาหะ ย่อมมีแก่ พฺรู ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น; เช่น อาหะ, อาหุ. ဘုဿ စုက-. ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ အအာဒိသု ဘုဿ စုက ဟောတိ; ကကာရော’နုဗန္ဓော; ဥကာရော ဥစ္စာရဏတ္ထော; ဗဘုဝ. ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น ย่อมมีการลง จุกะ อาคม แก่ ภู ธาตุ; กะอักษรเป็นอนุพันธะ; อุอักษรมีไว้เพื่อช่วยในการออกเสียง; เช่น พพุวะ. ပုဗ္ဗဿ အ-. ย่อมมีการแปลงสระของธาตุตัวหน้าเป็น อะ အအာဒိသု ဒွိတ္တေ ပုဗ္ဗဿ ဘုဿအ ဟောတိ; ဗဘုဝ. ในเพราะวิภัตติมี อา เป็นต้น เมื่อมีการซ้อนธาตุ ย่อมมีการแปลงสระของ ภู ธาตุ ตัวหน้าเป็น อะ; เช่น พพุวะ. ဥဿံသွာဟာ ဝါ-. ในเพราะวิภัตติ อุ และ สํสุ ย่อมมีการแปลงเป็น อาหา บ้าง အာဟာဒေသာ ပရဿ္ौဿအံသုဝါ ဟောတိ; အာဟံသု အာဟု. ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมี อุ และ สํสุ บ้าง; เช่น อาหํสุ, อาหุ. တျန္တီနံ ဋဋူ-. ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู အာဟာ ပရေသံ တိအန္တီနံ ဋဋူ ဟောန္တိ; ဋကာရာ သဗ္ဗာဒေသတ္ထာ; အာဟ, အာဟု. အတောယေဝ စ ဉာပကာ တိအန္တိသု စ ဗြူဿာဟော. ในเบื้องหลังแห่งอาหาเทศ ย่อมมีการแปลง ติ และ อันติ เป็น ฏะ และ ฏู; ฏะอักษรมีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; เช่น อาหะ, อาหุ. และเพราะเหตุนั้นแล จึงเป็นเครื่องหมายว่า ย่อมมีการแปลง พฺรู ธาตุ เป็น อาหะ ในเพราะวิภัตติ ติ และ อันติ ด้วย. ဤအာဒေါဝစဿောမ-. ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ ဤအာဒိသုဝစဿ ဩမ ဟောတိ; မကာရော’နုဗန္ဓာ; အဝေါစ; ဤအာဒေါတိ ကိံ? အဝစ. ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง วจะ ธาตุ เป็น โอมะ; มะอักษรเป็นอนุพันธะ; เช่น อโวจ; คำว่า 'ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น' คืออะไร? เช่น อวจ. ဒါဿ ဒံ ဝါ မမေသွဒွိတ္တေ-. ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน အဒွိတ္တေ ဝတ္တမာနဿ ဒါဿ ဒံ ဝါ ဟောတိ မိမေသု; ဒမ္မိ,ဒေမိ; ဒမ္မ, ဒေမ. အဉ္စိတ္တေတိ ကိံ? ဒဒါမိ. ဒဒါမ. ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง ทา ธาตุ เป็น ทํ บ้าง เมื่อไม่มีการซ้อน; เช่น ทัมมิ, เทมิ; ทัมมะ, เทมะ. คำว่า 'เมื่อไม่มีการซ้อน' คืออะไร? เช่น ททามิ, ททามะ. ကရဿ သောဿကုံ-. ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง ကရဿ သဩကာရဿ ကုံ ဝါ ဟောတိ မိမေသု; ကုမ္မိ, ကုမ္မ; ကရောမိ, ကရောမ. ในเพราะวิภัตติ มิ และ มะ ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กุง บ้าง; เช่น กุมมิ, กุมมะ; กโรมิ, กโรมา. ကာ ဤအာဒိသု-. ย่อมมีการแปลงเป็น กา ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ကရဿ သဩကာရဿကာ ဟောတိ ဝါ ဤအာဒိသု; အကာသိ, အကရိ; အကံသု, အကရိံသု; အကာ, အကရာ. ในเพราะวิภัตติมี อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ เป็น กา บ้าง; เช่น อกาสิ, อกริ; อกํสุ, อกริํสุ; อกา, อกรา. ဟာဿစာဟငိ ဿေန-. ในเพราะวิภัตติ อัง ย่อมมีการแปลง หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง ကရဿသောဿဟာဿစ အာဟငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; ကာဟတိ, ကရိဿတိ; အကာဟာ, အကရိဿာ;ဟာဟတီ, ဟာယိဿတိ; အာဟာဟာ, အဟာယိဿာ. ย่อมมีการแปลง กะระ ธาตุ ที่มีสระ โอ และ หา ธาตุ เป็น อาหะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; กาหติ, กริสสติ; อกาหา, อกริสสา; หาหติ, หายิสสติ; อาหาหา, อหายิสสา. လဘဝသစ္ဆိဒဘိဒရုဒါနံ စ္ဆငိ-. ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ลภะ วสะ ฉิทะ ภิทะ รุท และ ทา ธาตุ เป็น ฉะ (ฉะงิ) บ้าง လဘာဒီနံ စ္ဆငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; အလစ္ဆာ, အလဘိဿာ, လစ္ဆတိ, လဘိဿတိ; အဝစ္ဆာ, အဝသိဿာ; ဝစ္ဆတိ, ဝသိဿတိ; စ္ဆေစ္ဆာ, အစ္ဆိန္ဒိဿာ; ဆေစ္ဆတိ. ဆိန္ဒိဿတိ; ဟေစ္ဆာ, ဘိန္ဒိဿာ; ဘေစ္ဆတိ,ဘိန္ဒိဿတိ; အရုစ္ဆာ, အရောဒိဿာ; ရုစ္ဆတိ, ရောဒိဿတိ. အညသ္မိမ္ပိ ဆိဒဿ ဝါ စ္ဆငိ ယောဂဝိဘာဂါ?- အစ္ဆေစ္ဆုံ, အစ္ဆိန္ဒိံသု. အညေသံ ဝ?-ဂစ္ဆံ, ဂစ္ဆိဿံ. ย่อมมีการแปลงธาตุมี ลภะ เป็นต้น เป็น ฉะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อลัจฉา, อลภิสสา; ลัจฉติ, ลภิสสติ; อวัจฉา, อวสิสสา; วัจฉติ, วสิสสติ; เฉจฉา, อัจฉินทิสสา; เฉจฉติ, ฉินทิสสติ; เภจฉา, ภินทิสสา; เภจฉติ, ภินทิสสติ; อรุจฉา, อโรทิสสา; รุจฉติ, โรทิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง ฉิทะ ธาตุ เป็น ฉะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? อัจเฉจฉุํ, อัจฉินทิํสุ. สำหรับธาตุอื่นๆ เล่า? คัจฉํ, คัจฉิสสํ. ဘုဇမုစဝစဝိသာနံ က္ခငိ-. ในเพราะวิภัตติทั้งหลาย ย่อมมีการแปลง ภุชะ มุจะ วจะ และ วิสะ ธาตุ เป็น กขะ (กขะงิ) บ้าง ဘုဇာဒီနံ က္ခငိ ဝါ ဟောတိ ဿေန သဟ; အဘောက္ခာ, အဘုဉ္ဇိဿာ; ဘောက္ခတိ, ဘုဇိဿတိ; အမောက္ခာ, အမုဉ္စိဿာ; မောက္ခတိံ မုဉ္စိဿတိ; အစက္ခာ, အဝစိဿာ; စက္ခတိ. ဝစိဿတိ; ပါဝေက္ခာ, ပါဝိသိဿာ; ပဝေက္ခတိ, ပဝိသိဿတိ. ဝိသဿာညသ္မိမ္ပိ ဝါ က္ခငိ ယောဂဝိဘာဂါ?-ပါဝေက္ခိ, ပါဝိသိ. ย่อมมีการแปลงธาตุมี ภุชะ เป็นต้น เป็น กขะ พร้อมกับ สสะ บ้าง; อโภกขา, อภุญชิสสา; โภกขติ, ภุญชิสสติ; อโมกขา, อมุญจิสสา; โมกขติ, มุญจิสสติ; อจักขา, อวจิสสา; จักขติ, วจิสสติ; ปาเวกขา, ปาวิสิสสา; ปเวกขติ, ปวิสิสสติ. แม้ในวิภัตติอื่น ย่อมมีการแปลง วิสะ ธาตุ เป็น กขะ บ้าง ด้วยการแบ่งสูตร (โยควิภาค)? ปาเวกขิ, ปาวิสิ. အာဤအာဒိသု ဟရဿာ-. ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ အာအာဒေါဤအာဒေါ စ ဟရဿအာ ဟောတိစာ; အဟာ, အဟရာ; အဘာသိ, အဘရိ. ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการทำ (สระหน้า) ให้เป็นรัสสะ; เช่น อะหา, อะหะรา; อะภาสิ, อะภะริ. ဂမိဿ-. ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา အာအာဒေါဤအာဒေါ စ ဂမိဿာ ဟောတိ ဝါ; အဂါ, အဂမာ; အဂါ,အဂမိ. သံသဿ စ ဆငိ-. ในเพราะวิภัตติมี อา และ อี เป็นต้น ย่อมมีการแปลง คม ธาตุ เป็น คา บ้าง; อคา, อคมา; อคา, อคมิ. และสำหรับ สํส ธาตุ ย่อมมีการแปลงเป็น ฉะ (ฉะงิ). သံသဿ စ ဂမိဿ စ ဆငိ ဝါ ဟောတိ အာဤအာဒိသု; အဍဉ္ဆာ, အဍံသာ; အဍဉ္ဆိ,အဍံသိ; အဂဉ္ဆာ, အဂစ္ဆာ, အဂဉ္ဆိ, အဂစ္ဆိ. เพราะ อา และ อี วิภัตติเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง สํสธาตุ และ คมธาตุ เป็น ฉะ และลง งิ (ṅi) อาคมบ้าง; อะฑัญฉา, อะฑํสา (ได้กัดแล้ว); อะฑัญฉิ, อะฑํสิ (ได้กัดแล้ว); อะคัญฉา, อะคัจฉา (ได้ไปแล้ว); อะคัญฉิ, อะคัจฉิ (ได้ไปแล้ว). ဟူဿဟေဟေဟိဟောဟီ ဿစ္စာဒေါ-. เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห, เหหิ และ โหหิ บ้าง. ဟူဿ ဟ္ဉာဒယော ဟောန္တိ ဿစ္စာဒေါ; ဟေဿတိ, ဟေဟိဿတိ, ဟောဟိဿတိ. เพราะ สสะ ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, แปลง หูธาตุ เป็น เห เป็นต้น; เหสสะติ, เหหิสสะติ, โหหิสสะติ (จะเป็น, จะมี). ဏာနာသု ရဿော-. เพราะ ณา ปัจจัยเป็นต้นเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะ (สระของธาตุ). ကဏကနာသု ကြိယတ္ထဿရဿော ဟောတိ; ကိဏာတိ, ဓုနာတိ. เพราะ ณา และ นา ปัจจัยเบื้องหลัง, ให้ทำรัสสะสระของธาตุ; กิณาติ (ซื้อ), ธุนาติ (ชำระ). အာဤဦမှာဿာဿမှာနံ ဝါ-. ทำรัสสะ อา, อี, อู, มหา, สสา และ สสมหา (วิภัตติ) บ้าง. ဧသံ ဝါ ရဿော ဟောတိ; ဂမ, ဂမာ; ဂမိ, ဂမီ; ဂမု; ဂမိမှ, ဂမိမှာ; ဂမိဿ, ဂမိဿာ; ဂမိဿမှ, ဂမိဿမှာ. ทำรัสสะวิภัตติเหล่านี้บ้าง; คมะ, คมา (ไป); คมิ, คมี (ได้ไปแล้ว); คมุ (ไป); คมิมหะ, คมิมหา (เราได้ไปแล้ว); คมิสสะ, คมิสสา (จะไป); คมิสสัมหะ, คมิสสัมหา (เราจะไป). ကုသရုဟေဟိဿ ဆိ-. เพราะ สสะ ปัจจัยเบื้องหลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลง (สสะ) เป็น ฉิ. ကုသာ ရုဟာ စ ပရဿ ဤဿ ဆိ ဝါ ဟောတိ; အက္ကောစ္ဆိ, အက္ကောသိ; အဘိရုစ္ဆိ, အဘိရုဟိ. เพราะ สสะ ปัจจัยที่อยู่หลัง กุสธาตุ และ รุหธาตุ, แปลงเป็น ฉิ บ้าง; อักโกจฉิ, อักโกสิ (ได้ด่าแล้ว); อะภิรุจฉิ, อะภิรุหิ (ได้ขึ้นไปแล้ว). အဤဿအာဒီနံ ဗျဉ္ဇနဿိဉ-. แปลงพยัญชนะของ อา, อี, สสะ เป็นต้น เป็น อิญญะ. ကြိယတ္ထာ ပရေသံ အအာဒီနံ ဤအာဒိနံ ဿအာဒီနဝ ဗျဉ္ဇနဿ္ैဉ ဟောတိ ဝိဘာသာ; ဗဘုဝိတ္ထ,အဘဝိတ္ထ, အဘဝိဿာ, အနုဘဝိဿာ, အနုဘဝိဿတိ, အနုဘောဿတိ, (ဟရိဿတိ) ဟဿတိ. ဧတေသန္တိ ကိံ? ဘဝတိ; ဗျဉ္ဇနဿာတိ ကိံ? ဗဘုဝ. แปลงพยัญชนะของ อา เป็นต้น, อี เป็นต้น, สสะ เป็นต้น ที่อยู่หลังธาตุ เป็น อิญญะ บ้าง; บะภูวิตถะ, อะภะวิตถะ (ได้เป็นแล้ว); อะภะวิสสา, อะนุภะวิสสา (จะเป็น, จะประสบ); อะนุภะวิสสะติ, อะนุโภสสะติ (จะประสบ); (หะริสสะติ) หัสสะติ (จะนำไป). คำว่า 'เหล่านี้' (เอเตสํ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า ภะวะติ. คำว่า 'ของพยัญชนะ' (พยัญชนะสสะ) มีประโยชน์อะไร? เพื่อห้ามในคำว่า บะภูวะ. ဗြူတော တိဿီဉ-. หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ. ဗြူတော ပရဿ တိဿ ဤဉ ဝါ ဟောတိ; ဗြဝီတိ, ဗြူတိ. หลัง พรูธาตุ, แปลง ติ วิภัตติ เป็น อิญญะ บ้าง; พรวีติ, พรูติ (ย่อมกล่าว). ကျဿ-. แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย). ကြိယတ္ထာ ပရဿကျဿ ဤဉွာ ဟောတိ; ပစီယတိ ပစ္စတိ. หลังธาตุ, แปลง กยะ (ยะ ปัจจัย) เป็น อิญญะ บ้าง; ปะจียะติ, ปัจจะติ (ย่อมถูกหุง, ย่อมหุง). ဧယျာထဿ္ဉအာဤထာနံ ဩအအံတ္ထတ္ထောဝှောက-. แปลง เอยยาถะ, สสะ, อํ, อา, อี, ถะ เป็น โอ, อา, อํ, ตถะ, ถะ, โอ, วะ, โข, กะ ตามลำดับ. ဧယျာထာဒီနံ ဩအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; တုမှေ ဘဝေယျာထော, ဘဝေယျာထ; တွံ အဘဝိဿ, အဘဝိဿေ; အဟံ အဘဝံ, အဘဝ; သော အဘဝိတ္ထ, အဘဝါ; သော အဘဝိတ္ထော, အဘဝီ; တုမှေ ဘဝထဝှော, ဘဝထ–-အာသဟဝရိတောဝ အကာရော ဂယှတေ–-ထော ပနန္တေ နိဒ္ဒေသာ တွာဒိသမ္ဗန္ဓီယေဝ, တဿေဝ ဝါ နိဿီတတ္တာ; နိဿယယကရဏမ္ပိ ဟိ သုတ္တကာရာဝိဏ္ဏံ. แปลง เอยยาถะ เป็นต้น เป็น โอ เป็นต้น บ้าง ตามลำดับ; ตุมเห ภะเวยยาโถ, ภะเวยยาถะ (ท่านทั้งหลายพึงเป็น); ตฺวํ อะภะวิสสะ, อะภะวิสเส (ท่านได้เป็นแล้ว); อะหํ อะภะวํ, อะภะวะ (ข้าพเจ้าได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตถะ, อะภะวา (เขาได้เป็นแล้ว); โส อะภะวิตโถ, อะภะวี (เขาได้เป็นแล้ว); ตุมเห ภะวะถะโว, ภะวะถะ (ท่านทั้งหลายจงเป็น). อักษร อะ ถูกรับเอามาพร้อมกับ อาสะหะวะริโต. ส่วน โถ ที่แสดงไว้ในที่สุดนั้น สัมพันธ์กับ ตฺวํ เป็นต้น หรือเพราะอาศัยสิ่งนั้นเอง เพราะการทำนิสสัย (ที่อาศัย) เป็นสิ่งที่ท่านผู้แต่งสูตรทราบดี. ဥံဿိံသွံသု -. แปลง อุํ (วิภัตติ) เป็น อิํสุ และ อํสุ. ဥမိစ္စဿ ဣံသုအံသု ဝါ ဟောန္တိ; အဂမိံသု, အဂမံသု, အဂမုံ. แปลง อุํ วิภัตติ เป็น อิํสุ และ อํสุ บ้าง; อะคะมิํสุ, อะคะมํสุ, อะคะมุํ (ได้ไปแล้ว). ဧမန္တာ သုံ-. หลังธาตุที่มี เอ และ โอ เป็นที่สุด, แปลง อุํ เป็น สุํ. ဉာဒေသတော ဩအာဒေသတော စ ပရဿ ဥမိစ္စဿ သုံ ဝါ ဟောတိ; နေသုံ, နယိံသု; အဿောသုံ, အဿုံ–-အာဒေသတ္တာချာ ပနတ္ထံ တ္တဂ္ဂဟဏံ. หลังจากการแปลงเป็น เอ และการแปลงเป็น โอ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น สุํ บ้าง; เนสุํ, นะยิํสุ (ได้นำไปแล้ว); อัสโสสุํ, อัสสุํ (ได้ฟังแล้ว). ส่วนการลง ตะ ปัจจัย (ในสูตร) เพื่อแสดงความเป็นอาเทศ. ဟူတော ရေသုံ-. หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ เป็น เรสุํ. ဟူတော ပရဿ ဥမိစ္စဿ ရေသုံ ဝါ ဟောတိ; အဟေသုံ, အဟဝုံ. หลัง หูธาตุ, แปลง อุํ วิภัตติ เป็น เรสุํ บ้าง; อเหสุง, อหุง (ได้เป็นแล้ว). ဩဿ ऐတ္ထတ္ထော-. แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น อะ เป็นต้น. ဩဿ အအာဒယော ဝါ ဟောန္တိ; တွံ အဘဝ, အဘဝိ, အဘဝိတ္ထ, အဘဝိတ္ထော, အဘဝေါ. แปลง โอ วิภัตติ เป็น อะ เป็นต้น บ้าง; ตฺวํ อะภะวะ, อะภะวิ, อะภะวิตถะ, อะภะวิตโถ, อะภะโว (ท่านได้เป็นแล้ว). သိ-. แปลง โอ (วิภัตติ) เป็น สิ. ဩဿ သိ ဝါ ဟောတိ; အဟောသိ တွံ အဟုဝေါ. แปลง โอ วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อโหสิ, ตฺวํ อะหุโว (ท่านได้เป็นแล้ว). ဒီဃာ ဤဿ-. หลังทีฆะสระ, แปลง อี (วิภัตติ) เป็น สิ. ဒီဃတော ပရဿ ဤဿ သိ ဝါ ဟောတိ; အကာသိ, အကာ; အဒါသိ, အဒါ. หลังทีฆะสระ, แปลง อี วิภัตติ เป็น สิ บ้าง; อกาสิ, อกา (ได้ทำแล้ว); อทาสิ, อทา (ได้ให้แล้ว). မှာတ္ထာနမုဉ-. แปลง มหา และ ถะ (วิภัตติ) เป็น อุญญะ. မှာတ္ထာနမုဉ္ဒွါ ဟောတိ; အဂမုမှာ, အဂမိမှာ; အဂမုတ္ထ, အဂမိတ္ထ. มฺหา และ ตฺถะ ทั้งหลาย เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; อคมุมฺหา, อคมิมฺหา; อคมุตฺถะ, อคมิตฺถะ. ဣံဿ စ သိဉ-. และ (แปลง) อิํ เป็น สิญฺญ. ဣမိစ္စဿ သိဉ ဝါ ဟောတိ မှာတ္ထာနဉ္စ ဗဟုလံ; အကာသိံ, အကရိံ; အအကာသိမှာ, အကရိမှာ;အကာသိတ္ထ, အကရိတ္ထ. แปลง อิํ เป็น สิญฺญ บ้าง และ (แปลง) มฺหา และ ตฺถะ (เป็น สิญฺญ) โดยมาก ย่อมมี; อกาสิํ, อกริํ; อากาสิมฺหา, อกริมฺหา; อกาสิตฺถะ, อกริตฺถะ. ဧယျုံဿုံ-. เอยฺยุํ เป็น สฺสุํ. ဧယျုမိစ္စဿ ဥံ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆုံ, ဂစ္ဆေယျုံ. แปลง เอยฺยุํ เป็น อุํ บ้าง ย่อมมี; คจฺฉุํ, คจฺเฉยฺยุํ. ဟိဿတော လောပေါ-. การลบ หิ (หลัง อะ). အတော ပရဿ ဟိဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆ, ဂစ္ဆာဟိ–-အတောတိ ကိံ? ကရောဟိ. การลบ หิ วิภัตติ หลัง อะ อักษร บ้าง ย่อมมี; คจฺฉะ, คจฺฉาหิ; อโต คืออะไร? กโรหิ. ကျဿ ဿေ-. แปลง กฺย เป็น สฺเส. ကျဿ ဝါ လောပေါ ဟောတိ ဿေ; အန္ဓဘဝိဿာ, အနွဘုယိဿာ, အနုဘဝိဿတိ, အနုဘုယိဿတိ. แปลง กฺย เป็น สฺเส และลบ บ้าง ย่อมมี; อนฺธภวิสฺสา, อนฺวภุยิสฺสา, อนุปฺภวิสฺสติ, อนุปฺภุยิสฺสติ. အတ္ထိတေယျာဒိစ္ဆန္တံ ဿုသသထသံသာမ -. หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น สฺสุ, สส, สถ, สํ, สาม. အသ-ဘုဝီစ္စသ္မာ ပရေသံဧယျာဒိစ္ဆန္နံ သာဒယော ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; အဿ, အဿု, အဿ, အဿထ, အဿံ, အဿာမ. หลัง อส และ ภู ธาตุ แปลง เอยฺยา เป็นต้น เป็น ส เป็นต้น ย่อมมีตามลำดับ; อสฺสะ, อสฺสุ, อสฺสะ, อสฺสถะ, อสฺสํ, อสฺสามะ. အာဒိဒွီန္နမိယာဣယုံ-. (แปลง) สองวิภัตติเบื้องต้น เป็น อิยา และ อิยุํ. အတ္ထိတေယျာဒိစ္ဆန္နံ အာဒိဘူတာနံ ဒွိန္နံ ဣယာဣသုံ ဟောန္တိ ယထာက္ကမံ; သိယာ, သိယုံ. หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลงวิภัตติสองตัวแรกของ เอยฺยา เป็นต้น เป็น อิยา และ อิสุํ ตามลำดับ; สิยา, สิยุํ. တဿထော-. แปลง ต เป็น โถ. အတ္ထိတော ပရဿ တကာရဿ ထော ဟောတိ; အတ္ထ, အတ္ထု. แปลง ต อักษร ที่อยู่หลัง อตฺถิ ธาตุ เป็น โถ ย่อมมี; อตฺถะ, อตฺถุ. သိဟိသွဋ-. (แปลง อตฺถิ) เป็น อฏ ใน สิ และ หิ. အတ္ထိဿ အဋ ဟောတိ သိဟိသု; ဋော သဗ္ဗာဒေသတ္ထော; အသိ, အဟိ. แปลง อตฺถิ ธาตุ เป็น อฏ ใน สิ และ หิ วิภัตติ; ฏ อักษร มีไว้เพื่อแทนที่ทั้งหมด; อสิ, อหิ. မိမာနံ ဝါ မှိမှာ စ-. แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง. အတ္ထိသ္မာ ပရေသံ မိမာနံ မှိမှာ ဝါ ဟောန္တိ, တံသန္တိယော ဂေန တ္ထိဿ အဋ စ; အမှိ,အသ္မိ; အမှ, အသ္မ. หลัง อตฺถิ ธาตุ แปลง มิ และ มา เป็น มฺหิ และ มฺหา บ้าง และแปลง ตฺถิ เป็น อฏ ด้วยอำนาจแห่งสนธินั้น; อมฺหิ, อสฺมิ; อมฺหะ, อสฺมะ. ဧသု သ-. ในวิภัตติเหล่านั้น (แปลง อตฺถิ) เป็น ส. ဧသု မိမေသုအတ္ထိဿ သကာရော ဟောတိ; အသ္မိ, အသ္မ; ပရရူပဗာဓနတ္ထံ. ใน มิ และ มา วิภัตติเหล่านั้น ของ อตฺถิ ธาตุ แปลงเป็น ส อักษร; อสฺมิ, อสฺมะ; เพื่อห้ามรูปหลัง. ဤအာဒေါ ဒီဃော-. ทีฆะ (สระหน้า) ในเพราะ ี และ า เป็นต้น. အတ္ထိဿ ဒီဃော ဟောတိ ဤအာဒိမှိ; အာသိ, အာသုံ, အာသိ, အာသိတ္ထ, အာသိံ, အာသိမှာ. ทำทีฆะที่ อตฺถิ ธาตุ ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถะ, อาสิํ, อาสิมฺหา. ဟိမိမေသွဿ-. အကာရဿ ဒီဃော ဟောတိ ဟိမိမေသု; ပဝါဟိ, ပဝါမိ, ပဝါမ; မုယှာမိ. ทำทีฆะ อ อักษร ในเพราะ หิ มิ และ มา วิภัตติ; ปวาหิ, ปวามิ, ปวามะ; มุยฺหามิ. သကာ ဏာဿ ခ ဤအာဒေါ-. หลัง สก ธาตุ แปลง ณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น. သကသ္မာ ကဏာဿ ခေါ ဟောတိ ဤ အာဒိသု; အသက္ခိ, အသက္ခိံသု. หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข ในเพราะ ี วิภัตติ เป็นต้น; อสกฺขิ, อสกฺขิํสุ. ဿေ ဝါ-. (แปลงเป็น ข) บ้าง ในเพราะ สฺเส. သကသ္မာ ကဏာဿ ခေါ ဝါ ဘောတိ ဿေ; သက္ခိဿာ, သက္ကုဏိဿာ; သက္ခိဿတိ, သက္ကုဏိဿတိ. หลัง สก ธาตุ แปลง กณา ปัจจัย เป็น ข บ้าง ในเพราะ สฺเส; สกฺขิสฺสา, สกฺกุณิสฺสา; สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ. တေသု သုတော ကေဏာကဏာနံ ရောဋ-. ในวิภัตติเหล่านั้น หลัง สุ ธาตุ แปลง เกณา และ กณา เป็น โรฏ. တေသု ဤအာဒိဿေသု သုတော ပရေသံ ကေဏာကဏာနံ ရောဋ ဟောတိ; အဿောသိ, အသုဏိ; အဿောဿာ, အသုဏိဿာ; သောဿတိ, သုဏိဿတိ. ในเพราะ ี และ สฺเส เป็นต้นเหล่านั้น แปลง เกณา และ กณา ปัจจัย หลัง สุ ธาตุ เป็น โรฏ; อสฺโสสิ, อสุณิ; อสฺโสสฺสา, อสุณิสฺสา; โสสฺสติ, สุณิสฺสติ. ဉာဿ သနာဿ နာယော တိမှိ-. แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ ในเพราะ ติวิภัตติ သနာဿ ဉာဿ နာယော ဝါ ဟောတိ တိမှိ; နာယတိ. ဇာနာတိ. แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น นายะ บ้าง ในเพราะ ติวิภัตติ; นายติ, ชานาติ ဉမှိ ဇံ-. ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง (ญาธาตุ) เป็น ชํ ဉာဒေသေ သနာဿ ဉာဿ ဇံ ဝါ ဟောတိ; ဇညာ, ဇာနေယျ. ในเพราะ ญาอาเทศ แปลง ญาธาตุ พร้อมกับ สนาปัจจัย เป็น ชํ บ้าง; ชญฺญา, ชาเนยฺย ဧယျဿိယာဉာ ဝါ-. แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง ဉာတော ဧယျဿ ဣယာဉာ ဟောန္တိ ဝါ; ဇာနိယာ, ဇညာ, ဇာနေယျ. หลัง ญาธาตุ แปลง เอยฺยวิภัตติ เป็น อิยา และ ญา บ้าง; ชานิยา, ชญฺญา, ชาเนยฺย ဤဿစ္စာဒိသု ကနာ လောပေါ-. ในเพราะ ี (อี) และ สฺสจฺจะ เป็นต้น ลบ กนาปัจจัย ဤအာဒေါ ဿစ္စာဒေါ စ ဉာတော ကနာ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; အညသိ, အဇာနိ; ဉဿတိ, ဇာနိဿတိ. ในเพราะวิภัตติมี ี (อี) เป็นต้น และมี สฺสจฺจะ เป็นต้น หลัง ญาธาตุ ลบ กนาปัจจัย บ้าง; อญฺญสิ, อชานิ; ญสฺสติ, ชานิสฺสติ ဿဿ ဟိ ကမ္မေ-. แปลง สฺสปัจจัย เป็น หิ ในกัมมวาจก ဉာတော ပရဿဿဿ ဟိ ဝါ ဟောတိ ကမ္မေ; ပညာယိဟိတိ, ပညာယိဿတီ, หลัง ญาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง ในกัมมวาจก; ปญฺญายิหิติ, ปญฺญายิสฺสติ ဧတိသ္မာ-. หลัง เอติ (อิ ธาตุ) ဧတိသ္မာ ပရဿဿဿဟိ ဟောတိ ဝါ; ဧဟိတိ, ဧဿတိ. หลัง เอติ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น หิ บ้าง; เอหิติ, เอสฺสติ ဟနာ ဆေခါ-. หลัง หนธาตุ (แปลง สฺส) เป็น เฉ และ ข ဟနာ ဿဿ ဆေခါ ဝါ ဟောန္တိ; ဟဉ္ဆေမ, ဟနိဿာမ; ပဋိဟံခါမိ, ပဋိဟနိဿာမိ. หลัง หนธาตุ แปลง สฺสปัจจัย เป็น เฉ และ ข บ้าง; หญฺเฉมะ, หนิสฺสามะ; ปฏิหํขามิ, ปฏิหนิสฺสามิ ဟာတော ဟ-. หลัง หาธาตุ (แปลง สฺส) เป็น ห ဟာတော ပရဿ ဿဿ ဟ ဟောတိ ဝါ; ဟာဟတိ, ဆဟိဿတိ. หลัง หาธาตุ แปลง สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ห บ้าง; หาหติ, ฉหิสฺสติ ဒက္ခခဟေဟိဟောဟီဟိ လောပေါ-. หลัง ทกฺข, ขข, เหหิ, โหหิ และ หีหิ (ลบ สฺส) ဒက္ခာဒီဟိ အာဒေသေဟိ ပရဿဿဿ လောပေါ ဝါ ဟောတိ; ဒက္ခတိ. ဒက္ခိဿတိ; သက္ခတိ, သက္ခိဿတိ; ဟေဟိတိ, ဟေဟိဿတိ; ဟောဟိတိ, ဟောဟိဿတိ. หลังอาเทศมี ทกฺข เป็นต้น ลบ สฺสปัจจัย ที่อยู่เบื้องหลัง บ้าง; ทกฺขติ, ทกฺขิสฺสติ; สกฺขติ, สกฺขิสฺสติ; เหหิติ, เหหิสฺสติ; โหหิติ, โหหิสฺสติ ကယိရေယျဿေယျုမာဒီနံ-. หลัง กยิรา (ลบ) เอยฺย และ เอยฺยุํ เป็นต้น ကယိရာ ပရဿေယျုမာဒီနမေယျဿ လောပေါ ဟောတိ; ကယိရုံ, ကယိရာသိ, ကယိရာထ, ကယိရာမိ, ကယိရာမ. หลัง กยิรา ลบ เอยฺยวิภัตติ และ เอยฺยุํวิภัตติ เป็นต้น ที่อยู่เบื้องหลัง; กยิรุํ, กยิราสิ, กยิรถะ, กยิรามิ, กยิรามะ ဋာ-. (หลัง กยิรา แปลง เอยฺย) เป็น ฏา ကယိရာ ပရဿ ဧယျဿဋာ ဟောတိ; သောကယိရာ. หลัง กยิรา แปลง เอยฺยวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น ฏา; โส กยิรา ဧထဿာ-. (หลัง กยิรา แปลง) เอถ เป็น อา ကယိရာ ပရဿေထဿ အာ ဟောတိ; ကယိရာထ. หลัง กยิรา แปลง เอถวิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น อา; กยิราถ လဘာ ဣံဤနံ ထံထာ ဝါ-. หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี (วิภัตติ) เป็น ถํ และ ถา บ้าง လဘသ္မာ ဣံဤဣစ္စေသံ ထံထာ ဟောန္တိ ဝါ; အလတ္ထံ, အလဘိံ; အလတ္ထ, အလဘိ. หลัง ลภธาตุ แปลง อึ และ อี วิภัตติเหล่านี้ เป็น ถํ และ ถา บ้าง; อลตฺถํ, อลภิํ; อลตฺถ, อลภิ ဂုရုပုဗ္ဗာ ရဿာ ရေ န္တေန္တီနံ-. หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ เป็น เร ဂုရုပုဗ္ဗသ္မာ ရဿာ ပရေသံ န္တေန္တီနံ ရေ ဝါ ဟောတိ; ဂစ္ဆရေ, ဂစ္ဆန္တိ; ဂစ္ဆရေ, ဂစ္ဆန္တေ; ဂမိဿရေ, ဂမိဿန္တိ; ဂမိဿရေ, ဂမိဿန္တေ–-ဂုရုပုဗ္ဗာတိ ကိံ? ပစန္တိ. ရဿာတိ ကိံ? ဟောန္တိ หลังรัสสสระที่มีพยัญชนะหนักอยู่ข้างหน้า แปลง นฺเต และ นฺติ วิภัตติ ที่อยู่เบื้องหลัง เป็น เร บ้าง; คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ; คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ; คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเต. คำว่า Gurupubbā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า ปจนฺติ. คำว่า Rassā มีประโยชน์อย่างไร? ตอบ: เพื่อห้ามในคำว่า โหนฺติ ဧယျေယျာသေယျန္တံ ဋေ-. แปลง เอยฺย, เอยฺยาสิ และ เอยฺยํ เป็น เอ ဧယျာဒီနံ ဋေ ဝါ ဟောတိ; သော ကရေ, သော ကရေယျ; တွံ, ကရေ, တွံ ကရေယျာသိ; အဟံ ကရေ, အဟံ ကရေယျံ. แปลงวิภัตติมี เอยฺย เป็นต้น เป็น เอ บ้าง; โส กเร, โส กเรยฺย; ตฺวํ กเร, ตฺวํ กเรยฺยาสิ; อหํ กเร, อหํ กเรยฺยํ ဩဝိကရဏဿု ပရစ္ဆက္ကေ-. แห่งโอวิกรณปัจจัย ในปรฉักกะ-. ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ပရစ္ဆက္ကဝိသယေ; တနုတေ. การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมี ในวิสัยแห่งปรฉักกะ; (เช่น) ตนุเต. ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ ဝါ ကွစိ-. ในปุพพฉักกะ บ้าง ในบางที่-. ဩဝိကရဏဿ ဥ ဟောတိ ဝါ ကွစိ ပုဗ္ဗစ္ဆက္ကေ; ဝနုတိ, ဝနောတိ. การแปลงเป็น อุ แห่งโอวิกรณปัจจัย ย่อมมีบ้างในบางที่ ในปุพพฉักกะ; (เช่น) วนุติ, วโนติ. ဧယျာမဿေမု စ-. และ [การแปลง] เอียฺยามะ เป็น เอมุ-. ဧယျာမဿေမု ဝါ ဟောတိ, ဥ စ; ဘဝေမု, ဘဝေယျာမု, ဘဝေယျာမ. การแปลง เอียฺยามะ เป็น เอมุ ย่อมมีบ้าง และการแปลงเป็น อุ ก็มีบ้าง; (เช่น) ภเวมุ, ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยาม. ဣတိ မောဂ္ဂလ္လာနေ ဝျာကရဏေ ဝုတ္တိယံ တျာဒိကဏ္ဍော ဆဋ္ဌော. จบหมวดตยาทิที่ ๖ ในวุตติแห่งคัมภีร์โมคคัลลานไวยากรณ์ เพียงเท่านี้. သမတ္တာ စာယံ မောဂ္ဂလ္လာနဝုတ္တိ ဆဟိ ဘာဏဝါရေဟိ. และโมคคัลลานวุตตินี้ สำเร็จเรียบร้อยแล้วด้วย ๖ ภาณวาร. ယဿ ရညော ပဘာဝေန ဘာဝိတတ္တသမာကုလံ,အနာကုလံ ဒုလဒ္ဓီဟိ ပါပဘိက္ခူဟိ သဗ္ဗသော; ด้วยอานุภาพของพระราชาพระองค์ใด (พระศาสนา) จึงดารดาษไปด้วยผู้มีตนอันอบรมแล้ว ไม่วุ่นวายด้วยลัทธิอันชั่วและเหล่าภิกษุผู้ลามกโดยประการทั้งปวง; လင်္ကာယ မုနိရာဇဿ သာသနံ သာဓု သဏ္ဌိတံ,ပုဏ္ဏဝန္ဒသမာယောဂါ ဝါရိဓီစ ဝိဝဒ္ဓတေ; พระศาสนาของพระมุนีราชตั้งมั่นดีแล้วในเกาะลังกา และย่อมเจริญรุ่งเรือง ดุจมหาสมุทรที่เอ่อล้นขึ้นเพราะการมาประจวบกันของพระจันทร์เต็มดวง; ပရက္ကမဘုဇေ တသ္မိံ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဂုဏောဒိတေ,မနုဝံသဒ္ဓဇာကာရေ လင်္ကာဒီပံ ပသာသတိ; ในเมื่อพระเจ้าปรักกมพาหุพระองค์นั้น ผู้รุ่งเรืองด้วยคุณคือศรัทธาและปัญญา ผู้เป็นดุจธงชัยแห่งราชวงศ์มนู ทรงปกครองเกาะลังกาอยู่; မာဂ္ဂလ္လာနေန ထေရေန ဓီမတာ သုစိဝုတ္တိနံ,ရစိတံ ယံ သုဝိညေယျမသန္ဒိဒ္ဓမနာကုလံ; คัมภีร์ไวยากรณ์ใด อันพระโมคคัลลานเถระผู้มีปัญญา ผู้มีวัตรอันบริสุทธิ์รจนาไว้แล้ว เป็นคัมภีร์ที่เข้าใจง่าย ไม่มีความสงสัย และไม่สับสนวุ่นวาย; အသေသဝိသယဝျာပိ ဇိနဝျပ္ပထနိဿယံ,သဒ္ဒသတ္ထမနာယာသသာဓိယံ ဗုဒ္ဓိဝဒ္ဓနံ; (คัมภีร์นั้น) ครอบคลุมเนื้อหาทั้งหมดโดยไม่เหลือ อาศัยพระพุทธพจน์ เป็นคัมภีร์ไวยากรณ์ที่ศึกษาให้สำเร็จได้โดยไม่ยาก และช่วยเพิ่มพูนปัญญา; တဿ ဝုတ္တိ သမာသေန ဝိပုလတ္ထပ္ပကာသနီ,ရစိတာ ပုန တေနေဝ သာသနုဇ္ဇောတကာရိနာတိ; วุตติ (คำอธิบาย) แห่งคัมภีร์นั้น อันประกาศเนื้อความอันกว้างขวางโดยย่อ อันพระเถระรูปนั้นนั่นแหละผู้ทำพระศาสนาให้รุ่งเรือง ได้รจนาขึ้นอีกครั้งหนึ่ง.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi