นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

Homage to the Blessed One, the Arahant, the Perfectly Self-Enlightened One.

เวสฺสนฺตราคีติ

The Recitation of Vessantara

[ก]

[Ka]

พาตฺตึสลกฺขณูเปต[Pg.1],ทาตพฺพํ ททตํ วร;

เวสฺสนฺตรตฺต มาปาทิ,สญฺจรํ ภวสาคเร.

Endowed with the thirty-two marks, the best of givers of what ought to be given, he attained the state of Vessantara while wandering in the ocean of existence.

[ข]

[Kha]

ทฺวนฺทํทฺวนฺทํ [Pg.2] สญฺจรนฺตี,ชนานนฺเท ยโสธีเร;

มทฺทิตฺตํ สมุปาคญฺฉิ,ตฺวํปิเตน ภวณฺณเว.

Wandering in pairs, O famed and steadfast one, delighting the people; you came to be subdued by your father in the ocean of becoming.

[ค]

[Ga]

ตุมฺหํทานิ ปวกฺขามิ,อุปตฺตึ นนฺทินึ ตหึ;

ทชฺชหฺโวโว มโมกาสํ,กวโย ปฺยาภินนฺทถ.

Now I will declare to you the delightful origin of this; grant me leave, and may the poets also rejoice.

๑.

1.

เอกนวุเตหิโต กปฺเป,วิปสฺสีนาม นายโก;

วิเนยฺเย [Pg.3] ตารยํเขมํ,โลเก อุปฺปชฺชิจกฺขุมา.

Ninety-one aeons ago, the leader named Vipassī, leading to safety those who were to be trained, arose in the world as the one with the Eye.

๒.

2.

เขมารามมฺหิ สมฺพุทฺโธ,มิคทาเย มโนรเม;

นิสฺสาย พนฺธุมตึโส,วิหาสิ นครํตทา.

The Fully Enlightened One, residing in the delightful Migadāya at Khemārāma, then dwelt near the city of Bandhumatī.

๓.

3.

รชฺชํธมฺเมน กาเรสิ,นคเรตมฺหิ พนฺธุมา;

ราชาตสฺส ทุเวธีตา,อาสุํ สพฺพงฺคโสภณา.

In that city, King Bandhumā ruled the kingdom righteously; that king had two daughters who were beautiful in all their limbs.

๔.

4.

เอโกหิ [Pg.4] เอกทาราชา,พนฺธุมสฺส สุเปสยิ;

สหสฺสคฺฆนิกํ โสณฺณ-มาลญฺจา นคฺฆ จนฺทนํ.

Once, a certain king sent to Bandhumā a golden garland worth a thousand, and priceless sandalwood.

๕.

5.

อทาสิ พนฺธุมาราชา,ปิตาเชฏฺฐาย จนฺทนํ;

โสณฺณมาลํ กนิฏฺฐาย,ตหึ วิยาย ธีตุยา.

King Bandhumā, the father, gave the sandalwood to the elder daughter and the golden garland to the younger daughter there.

๖.

6.

อุโภตาปีติ [Pg.5] จินฺเตสุํ,นตฺถตฺโถวต เตหิโน;

ภคฺยวนฺตสฺส ปูเชม,สํปสาเทน เจตสา.

Both of them thought thus: 'Indeed, these are of no use to us. Let us honor the Blessed One with a confident heart.'

๗.

7.

ตโตสาจนฺทนํ จุณฺณํ-การาเปตฺวาน เชฏฺฐกา;

คนฺตฺวาน วิหารํ โสณฺณ,วณฺณํปูเชสิ นายกํ.

Then the elder sister, having had the sandalwood ground to powder, went to the monastery and honored the golden-hued Leader.

๘.

8.

วิกิริตฺวา ตุ สาคนฺธ,กุฏิยํ เสสจนฺทนํ;

เอวญฺหิ ปตฺถนํ กาสิ,พุทฺธมาตา ภวามหํ.

And having scattered the remaining sandalwood in the fragrant chamber, she thus made an aspiration: 'May I become the mother of a Buddha.'

๙.

9.

กาเรตฺวา [Pg.6] โสณฺณมาลํตุ,อุรจฺฉท ปสาทนํ;

ปูเชสิ เหมวณฺณํสา,ภควนฺตํ กนิฏฺฐกา.

And having had a golden garland made, an ornament for the breast, the younger sister honored the golden-hued Blessed One.

๑๐.

10.

เอวมฺปิ ปตฺถนํกาสิ,อิทํมม ปสาทนํ;

สรีเร นิจฺจลา ฐาตุ,จรนฺติยา ภวาภวํ.

She also made this aspiration: 'May this adornment of mine remain immovably on my body as I wander from one state of existence to another.'

๑๑.

11.

อุโภปิ [Pg.7] ราชกญฺญาตา,ฐตฺวาน ยาวตา ยุกํ;

อุปปชฺชึสุ โสวคฺคํ,จุตาสุข ปโมทนํ.

Both those royal maidens, having lived for the duration of their lifespan, passed away and were reborn in heaven, rejoicing in happiness.

๑๒.

12.

มนุสฺสเทว โลเกสุ,สํสรึสุ สุขํทุเว;

เอกนวุติ กปฺปานิ,มุจฺจิตฺวา ปายทุกฺขโต.

For ninety-one aeons, the two wandered happily in the worlds of humans and gods, freed from the suffering of the lower realms.

๑๓.

13.

กสฺสปสฺส กาเลตาสุ,กนิฏฺฐา กิกิราชิโน;

ธีตา อุรจฺฉทานาม,หุตฺวาน ปรินิพฺพุตา.

In the time of Kassapa, the younger of them, the daughter of King Kiki, named Uracchadā, attained final Nibbāna.

๑๔.

14.

เชฏฺฐกา [Pg.8] ปน ธีตาสิ,กิกิสฺส ราชิโน ตหึ;

ธมฺมานาม ทมิตา สา,โกมาร พฺรหฺมจารินี.

But the elder daughter of King Kiki there was named Dhammā; she was self-controlled, a maiden observing the holy life.

๑๕.

15.

ตโตจ วิตฺวาน สา เทว,มนุสฺเสสุ ปุนปฺปุนํ;

สํสรนฺตี มเหสีสิ,ปูรินฺททสฺส เอกทา.

And having passed away from there, she, wandering again and again among gods and humans, was once the chief queen of Pūriṇḍada.

๑๖.

16.

รตฺตจนฺทน [Pg.9] เลเปน,ลิมฺปิต เทหินี หิสา;

กตปุญฺญ วิเสเสน,นาเมน ผุสฺสตีหฺวิตา.

Her body was indeed anointed with a paste of red sandalwood; due to the excellence of her accumulated merit, she was called by the name Phussatī.

๑๗.

17.

เทวินฺโท อญฺญทาทิสฺวา,ปริกฺขีณายุกํ วิยํ;

เทวึ ตํ ปริวาเรน,มหตา เนสินนฺทนํ.

Then the lord of gods, seeing that goddess whose lifespan was, as it were, exhausted, led her with a great retinue to the Nandana grove.

๑๘.

18.

สิรีสยน ปิฏฺฐมฺหิ,ตํสยาวิย มาฆวา;

ฐิโต [Pg.10] สยนปสฺสมฺหิ,ผุสฺสตึ เอตทพฺรวี.

As she lay upon the splendid couch, Māghavā, standing by the side of the couch, spoke this to Phussatī.

๑๙.

19.

วเรเตทสทสฺสามิ,ผุสฺสเตวรวณฺณิเก;

ตฺวํญฺหิอิจฺฉสิเยลทฺธุํ,ลภาเปสฺสามิเตวเร.

I shall give you ten boons, O Phussatī of excellent complexion; whatever you wish to obtain, I shall cause you to obtain those boons.

๒๐.

20.

สุตฺวาตํ ผุสฺสตีเทวี,โลมหํ สนรูปินี;

ขีณายุตมชานนฺตี,อตฺตโน เอตทพฺรวี.

Hearing that, the goddess Phussatī, whose form was thrilling, not knowing that her own lifespan was exhausted, spoke this.

๒๑.

21.

ปาปํนุ [Pg.11] ตฺวยิ เทวึนฺท,กตํเม อปฺปิยาถเต;

รมฺมาเม จวนํ อิจฺฉํ,มญฺเญภณํติ อีทิสํ.

'O lord of gods, what evil have I done to you, that I am displeasing to you? I delight in this life, yet you desire my passing away—why, I wonder, do you say such a thing?'

๒๒.

22.

นเตภทฺเท กตํปาปํ,นจเม อปฺปิยาตุวํ;

ปุญฺญํตุเต ปริกฺขีณํ,ตสฺมา เต วํวทามหํ.

'No evil have you done, dear lady, nor are you displeasing to me; but your merit is exhausted, therefore I speak thus to you.'

๒๓.

23.

สนฺติเก [Pg.12] มรณํ ตุยฺหํ,วินาภาโว ภวิสฺสติ;

ปฏิคฺคณฺหาหิ เม เอเต,วเรทส ปวจฺฉโต.

'Death is near for you, separation will come to be; accept these ten boons from me as I bestow them.'

๒๔.

24.

สกฺกสฺสวจนํ สุตฺวา,ญาตฺวามรณ มตฺตโน;

วเรสา ลทฺธุมิจฺฉนฺตี,เทวินฺทเมต ทพฺรวี.

Having heard Sakka's words and knowing her own death, she, desiring to obtain the boons, spoke this to the lord of the gods.

๒๕.

25.

อิโต จุตาสหสฺสกฺขิ,สีวิราชนิเวสเน;

มเหสี ผุสฺสตีนาม,นีลเนตฺตา ยถามิคี.

'Having passed away from here, O thousand-eyed one, in the palace of King Sivi may I become the chief queen named Phussatī, with eyes blue like those of a doe.'

๒๖.

26.

อสฺสํ [Pg.13] นีลภมุกาหํ,ลเภยฺยํ ปุตฺตมุตฺตมํ;

ธาเรนฺติ ยาจเมคพฺภํ,มชฺฌิมงฺคํ อนุนฺนตํ.

'May I have blue-black eyebrows, and may I obtain a most excellent son; and while I am carrying him in the womb, may my belly be of moderate size and not protruding.'

๒๗.

27.

ปลิตาน วิรูหนฺตุ,อลมฺพาจ ปโยโร;

กาเยรโช นลิมฺเปถ,วชฺฌญฺจาปิ ปโมจเย.

'May grey hairs not grow upon me, and may my breasts not be pendulous; may dust not adhere to my body, and may I be able to free one condemned to death.'

๒๘.

28.

เยยาจิตา [Pg.14] วราภทฺเท,ตยาทส มยาตว;

ทินฺนาเต ตุฏฺฐจิตฺเตน,สพฺเพลจฺฉสิ มานุเส.

'Whatever ten boons you have asked, O gracious lady, they are given to you by me with a joyful mind; you shall obtain them all in the human world.'

๒๙.

29.

ตโตจวิตฺวาน สาเทว-โลกา นิพฺพตฺติ อิจฺฉิยํ;

มเหสิยา ปฏิสนฺธิ-วเสน มทฺทราชิโน.

Then, having passed away from that deva-world, she was reborn as she had wished, taking conception in the chief queen of the King of Madda.

๓๐.

30.

ทสมา [Pg.15] สจฺจเยเนสา,ธีตรํ มทฺทราชินี;

เหฏฺฐาสุเสตจฺฉตฺตสฺส,วิชายิ เสฏฺฐรูปินึ.

At the end of ten months, the queen of Madda, beneath a very white parasol, gave birth to a daughter supreme in beauty.

๓๑.

31.

รตฺตจนฺทน เลเปน,เอสาลิมฺปิ ตเทหินี;

เตนสฺสา พฺราหฺมณานามํ,อกํสุ ผุสฺสตีอิติ.

With an ointment of red sandalwood her body was anointed; therefore the brahmins gave her the name Phussatī.

๓๒.

32.

สญฺญาการ โทฬารุฬ-มงฺคลาทีนิ กาตุน;

มหตา ปริหาเรน,โปสึสุ ขตฺติยานิโย.

Having performed the naming ceremony, the cradle ceremony, and other such auspicious rites, the royal ladies nurtured her with great care.

๓๓.

33.

มธูรขีร [Pg.16] สมฺปนฺนา,สินิทฺธปีณ โยพฺพนา;

ธาติโย ขตฺติยานีตํ,ขีรํปายึสุ ยาปนํ.

Nurses, endowed with sweet milk, sleek, plump, and youthful, gave the khattiya maiden milk for her sustenance.

๓๔.

34.

สงฺกมนฺตีว วุทฺธาสา,องฺกาองฺกํ กรากรํ;

ราชกญฺญาจ โตสึสุ,นจฺจคีเตหิ นาฏกี.

As she grew, passing from lap to lap and from hand to hand, dancers and actresses delighted the royal maiden with dances and songs.

๓๕.

35.

เทวจฺฉราวรูเปน,สุภาโสฬส วสฺสิกา;

หรนฺตี [Pg.17] เนตฺตรสํสา,ปสฺสนฺตานํสุเขธิตา.

With the excellent form of a celestial nymph, beautiful and sixteen years of age, she captivated the eyes and increased the happiness of all who saw her.

๓๖.

36.

สิวิรฏฺเฐ ตทารชฺชํ,สิวิราชา เชตุตฺตเร;

กาเรสิสิญฺจโยนาม,ปุตฺโตตสฺส มหายโส.

At that time, in Jetuttara in the Sivi kingdom, King Sivi caused his son of great fame, named Siñcaya, to rule.

๓๗.

37.

วยปฺปตฺโต ภิรูโปสิ,เทวปุตฺโตว สิญฺจโย;

อโรห ปริณาเหน,นานาสิพฺเพสุ โกวิโท.

Having come of age, Siñcaya was exceedingly handsome, like a son of a deva, endowed with height and girth, and skilled in various arts.

๓๘.

38.

สิญฺจยสฺส [Pg.18] นิยฺยาเทสิ,รชฺชํปุตฺตสฺส อตฺตโน;

ชีวนฺโต ปสฺสิตุํราช-สิรึอิจฺฉํ มหารหํ.

He entrusted the kingdom to his own son, Siñcaya, desiring while still living to see his great and worthy royal splendor.

๓๙.

39.

อาเนตฺวา มทฺทราชสฺส,ธีตรํ ผุสฺสตึตหึ;

โสฬสิตฺถิ สหสฺสานํ,มเหสึกาสิ เชฏฺฐิกํ.

Having brought there Phussatī, the daughter of the King of Madda, he made her the chief queen among sixteen thousand women.

๔๐.

40.

ผุสฺสตีสิญฺจโยญฺโญญฺญ- [Pg.19]มุขํทฺเวปิยจกฺขุนา;

ปสฺสมานาวอจฺฉึสุ,อญฺญมญฺญปิยํวทา.

Phussatī and Siñcaya, the two of them, dwelt together, looking upon each other's faces with loving eyes and speaking kindly to one another.

๔๑.

41.

อถจินฺติ ยเทวินฺโท,ทินฺนาผุสฺสติยามยา;

วราทส เตสุปุตฺต-วโรนหิสมิชฺฌติ.

Then the lord of the gods thought: 'Of the ten boons given by me to Phussatī, the excellent boon concerning a son is indeed not fulfilled.'

๔๒.

42.

สมิชฺฌา เปสามิเอตํติ,อเชยฺเยภิทสาลเย;

อุปธาริตฺถติสฺสาย,ปุตฺตภาวารหํมรุํ.

'I shall cause this to be fulfilled.' Thus he thought, and in the unconquerable abode of the gods, he considered a deva who was worthy of becoming her son.

๔๓.

43.

จวิตฺวาหุอุทฺธํคามี[Pg.20],โพธิเทโวตโตตหึ;

พฺรหฺมํคนฺตฺวาสหสฺสกฺขี,ตสฺสตํเอตทพฺรวี.

Sahassakkha, having approached the Bodhi-deva who was about to pass away from there and go upward, spoke this to him:

๔๔.

44.

อิโต โภ สุคตึคจฺฉ,อนุกมฺปาหิมริส;

สิญฺจยํเทวิยํตสฺส,สนฺธึ คณฺหชุตินฺธร.

'Go hence, good sir, to a happy destiny. Out of compassion, O noble friend, take conception in the queen of Siñcaya, O radiant one.'

๔๕.

45.

อญฺเญปิ [Pg.21] สฏฺฐิสหสฺส-เทเว จวน ธมฺมิเน;

อุปสงฺกมฺม โสยาจิ,คจฺฉหฺโว สุคตึอิติ.

He also approached sixty thousand other gods who were due to pass away, and entreated them, saying: 'Go forth to a happy destiny!'

๔๖.

46.

โพธิสตฺโตจ อญฺเญจ,สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิสุํ;

ตโตจุตา จเตเทวา,อาคุํ มานุสกํอิมํ.

The Bodhisatta and the others accepted, saying, 'It is good!'; then those devas, having passed away from there, came to this human world.

๔๗.

47.

ผุสฺสตฺยํหิ [Pg.22] มหาสตฺโต,นิพฺพตฺติ ปฏิสนฺธิยา;

กุเลสฺวญฺเญจ มจฺจานํ,นิพฺพตฺตึสุ วิสุํวิสุํ.

The great being was reborn through conception in Phussatī, and the others were reborn separately in other families of mortals.

๔๘.

48.

กุจฺฉิงฺคเต มหาสตฺเต,เทวี โท หฬินีอหุ;

ทาตุกามา มหาทานํ,วิสชฺชิย พุหุํธนํ.

When the great being had entered her womb, the queen experienced a pregnancy craving: desiring to give great gifts, she distributed much wealth.

๔๙.

49.

ราชมนฺทิรทฺวารมฺหิ,เวมชฺเฌนครสฺสจ;

จตุทฺวาเรสุฉทฺทาน-สาลาโย เทยฺยปูริตา.

At the gate of the royal palace, in the middle of the city, and at the four city gates, six alms-halls were established, filled with things to be given.

๕๐.

50.

การาเปตฺวาน [Pg.23] ฉสฺสต-สหสฺสานิ ทิเนทิเน;

วิสชฺชิตฺวาน สพฺเพสํ,อิจฺฉนฺตี อาสิทาตเว.

Causing six hundred thousand to be spent each day and given away to all, she was ever desirous of giving.

๕๑.

51.

อุตฺวาตํ การณํราชา,ปกฺโกสาวิย พฺราหฺมเณ;

นิมิตฺต ปาฐเกปุจฺฉิ,กึ ภวิสฺสตีติญาตเว.

The king, having heard of this matter, summoned the brahmins who were interpreters of omens and asked them, wishing to know what would come to pass.

๕๒.

52.

ชานาม โน มหาราช,คโตกุจฺฉิมฺหิ เทวิยา;

เหหิตฺย [Pg.24] ภิรโตทาเน,เอวํวทึสุ พฺราหฺมณา.

'We know, O great king, that an embryo has entered the queen's womb. He will be one who delights in giving.' Thus spoke the brahmins.

๕๓.

53.

พฺราหฺมณานํ วโจสุตฺวา,นรินฺโท ตุฏฺฐมานโส;

ทานํอทาสิ ฉทฺทาน-สาลาโย สุฏฺฐุมาวิย.

Hearing the words of the brahmins, the king, with a joyful mind, gave alms and had six alms-halls very well established.

๕๔.

54.

ปฏิสนฺธิคฺคหณมฺหา,โพธิสตฺตสฺส วิญฺญุโน;

ปฏฺฐายณฺณว เวโคว,ลาโภฬาโร อนปฺปโก.

From the moment of the wise Bodhisatta's conception, great and abundant gain arose, starting like the surge of the ocean.

๕๕.

55.

ปณฺณาการํ [Pg.25] ปหิณึสุ,ราชิโน ชมฺพุมณฺฑเล;

โพธิสตฺตา นุภาเวน,นานารฏฺฐินฺทขตฺติยา.

By the power of the Bodhisatta, kings and khattiyas from various lands sent gifts to the king in the Jambu realm.

๕๖.

56.

ปริหารํ ปวจฺเฉสิ,มเหสึ ปฏิสนฺธินึ;

ราชาสุขํ วสาเปสิ,กาเรสิอิจฺฉิติจฺฉิตํ.

He proclaimed protection for the pregnant chief queen; the king caused her to dwell in happiness and had her every wish fulfilled.

๕๗.

57.

พุทฺธงฺกุรานุภาเวน,ชนาสุํ โมทมานสา;

กาเลวสฺสติเมโฆปิ,สุภิกฺโขสมโยอหุ.

By the power of the Buddha-sprout, the people were joyful-minded; the clouds rained in due season, and it was a time of abundance.

๕๘.

58.

สทฺธึปุตฺเตน [Pg.26] ชุณฺหาย,กิฬนฺติยาวมาตุยา;

มหนฺตีรติสพฺเพสํ,ชนานํวิปุลาตหึ.

As the mother played with her son in the moonlight, there arose great and abundant delight for all the people.

๕๙.

59.

คพฺภํหิ ธาเรนฺตีเทวี,ทสมาสมฺหิปูริเต;

นครํทฏฺฐุ กามาสิ,ตทาโรเจสิราชิโน.

Indeed, the queen carrying the womb, when the tenth month was complete, desired to see the city and then informed the king.

๖๐.

60.

สาธุภทฺเทติ [Pg.27] วตฺวาน,ปุรํเทว ปุรํวิย;

ราชา อลงฺกราเปสิ,เทวิยา ปิติวฑฺฒนํ.

Saying, 'Good, excellent!' the king had the city decorated like a city of the gods, to increase the queen's delight.

๖๑.

61.

อาโรปิย ตโตเทวึ,วิจิตฺตํ ลกฺขิกํรถํ;

ปทกฺขิณํ การาเปสิ,นครํ สพฺพลงฺกตํ.

Then, having placed the queen upon a variegated and auspicious chariot, he had a circumambulation of the fully decorated city made.

๖๒.

62.

เวสฺสานํ [Pg.28] วีถิยามชฺเฌ,ฐานาฐานํ ปถาปถํ;

จลึสุ กมฺมชาวาตา,จรนฺติยาว เทวิยา.

In the middle of the merchants' street, as the queen was proceeding, the winds born of kamma stirred, at an inopportune place and on an unsuitable path.

๖๓.

63.

อุตฺวามจฺจาปวตฺตึตํ,รญฺโญโรจึสุสีฆโส;

สุติเคหํการาเปสิ,ตํวีถิยํวสิญฺจโย.

The ministers, having heard of that event, quickly informed the king; Siñcaya had a birthing-house made on that very street.

๖๔.

64.

ตตฺถสาวสมานาว,วิชายิอกุโตภยา;

นิมฺมลํสุสุทฺธํปุตฺตํ,สุวณฺณกฺขนฺธสนฺนิภํ.

There, while she was dwelling, she gave birth, fearless from any quarter, to a spotless, very pure son, resembling a mass of gold.

๖๕.

65.

อกฺขีนิอุมฺมิลิตฺวาน[Pg.29],นิกฺขนฺโตมาตุ กุจฺฉิโต;

ปสนฺนปฺปิยากาเรน,ปสฺสิตฺตมาตุยามุขํ.

Having opened his eyes upon emerging from his mother's womb, with a serene and pleasing appearance, he looked upon his mother's face.

๖๖.

66.

อมฺม ทานํ ททิสฺสามิ,อตฺถินุ กิญฺจิ เตธนํ;

หตฺตํโส ปสาเรตฺวาน,อิติพฺรวิตหึ มุหุํ.

'Mother, I shall give alms. Is there any wealth of yours?' Having stretched out his hand, he spoke thus there repeatedly.

๖๗.

67.

สุตฺวาโมทิย [Pg.30] ตํมาตา,เทหิทานํ ยถิจฺฉิตํ;

ตาตาติ ตสฺสปาทาสิ,สหสฺสตฺถวิกํตหึ.

Hearing this, his mother rejoiced, saying, 'Give alms as you wish, dear son!' and there she gave him a purse containing a thousand.

๖๘.

68.

มโหสธ เวสฺสนฺตร-มหาสิทฺธตฺถ ชาติสุ;

กเถสิ มาตราโพธิ-สสตฺโต ชาตกฺขเณติสุ.

In the Mahosadha, Vessantara, and Mahāsiddhattha births, the Bodhisatta spoke to his mother at the very moment of being born.

๖๙.

69.

อจฺเฉร มพฺภุตํทิสฺวา,ชนาโมทึ สุตาวเท;

อปฺโผเฏนฺโต หสนฺตาจ,ชยนาทํ ปนาทยุํ.

Seeing this wonder and marvel, the people rejoiced at that time; clapping and laughing, they raised a cry of victory.

๗๐.

70.

เวสฺสนฺตโรติ [Pg.31] หฺวายึสุ,นามคฺคหณ มงฺคลํ;

สงฺขตา พฺราหฺมณาตสฺส,ชาตตฺตา เวสฺสวีถิยํ.

At the auspicious name-giving ceremony, the brahmins, having deliberated, called him Vessantara, because he was born in the merchants' street.

๗๑.

71.

วิชาต ทิวเสตสฺส,เอกาอากาสจารินี;

หตฺถินีหิ สพฺพเสตํ,เอกํ กุญฺชรโปสกํ.

On the day of his birth, a certain sky-faring female elephant indeed brought a completely white elephant calf.

๗๒.

72.

โพธิสตฺตา นุภาเวน,อาเนตฺวา มงฺคลสมฺมตํ;

ถเปตฺวาน ปกฺกามิ,หตฺถิสาลาย สาธุกํ.

By the power of the Bodhisatta, having brought the one considered auspicious, she placed it securely in the elephant stable and then departed.

๗๓.

73.

อุปฺปนฺนตฺตามหาสตฺตํ[Pg.32],ตสฺสกตฺวานปจฺจยํ;

อกํสุนาครานามํ,สมคฺคาปจฺจโยอิติ.

Because the great being had been born, making him the reason, they, united, gave the elephant the name 'Paccaya', meaning 'Support'.

๗๔.

74.

ตทฺทิเนววิชายึสุ,อมจฺจานํกุมารกา;

เคเหสุสฐิสหสฺสา,มหาสตฺตสชาตกา.

On that very day, sixty thousand sons of ministers were born in their houses, born at the same time as the Great Being.

๗๕.

75.

อติทีฆาทโยโทเส[Pg.33],วิวชฺเชตฺวานสิญฺจโย;

กุมารํจตุสฺสฐิกา,อุปฏฺฐาเปสิธาติโย.

King Siñcaya, having avoided those with faults such as being too tall, appointed sixty-four nurses to attend to the prince.

๗๖.

76.

อลมฺพตฺถนิโยเจตา,ภิรูปาโยพฺพเนฐิตา;

อาสุํมธุรถญฺญาโย,สํสุทฺธาเสฏฺฐโกลิโย.

They were very beautiful and established in youth, possessed of sweet breast-milk, and of the purest, most excellent Koliyan lineage.

๗๗.

77.

สุสุสฏฺฐิสหสฺสานํ[Pg.34],เอเกกาธาติโยตถา;

พุทฺธงฺกุรสชาตานํ,อุปฏฺฐาเปสิสุํนฺทรา.

Thus, for each of the sixty thousand born together with the Buddha-sprout, a beautiful nurse was appointed to attend them.

๗๘.

78.

สทฺธึ สฏฺฐิสหสฺเสหิ,กุมาเรหิมหายโส;

มหตาปริวาเรน,สํวฑฺฒิโพธิสตฺตโว.

The greatly glorious Bodhisatta grew up with a great retinue, together with sixty thousand princes.

๗๖.

76.

ราชาสตสหสฺสคฺฆ-นิกํ สุสุปิฬนฺธนํ;

การาเปตฺวาวิภูเสสิ,อตฺตชํทานนนฺทนํ.

The king had an ornament worth a hundred thousand made, and with it adorned his own son, who delighted in giving.

๘๐.

80.

โอมุญฺจิตฺวานธาตีนํ[Pg.35],ตํจตุปฺปญฺจวสฺสิโก;

อทาสิโสมหาสตฺโต,โพธึ อเปกฺขมานโส.

Being four or five years old, the great being, aspiring to enlightenment, took that ornament off and gave it to the nurses.

๘๑.

81.

ปุนตํตาหิธาตีหิ,ทิยฺยมานํปิสาทรํ;

นโสคณฺหิตฺถกุมาโร,ทินฺเนสุอนเปขวา.

And though it was respectfully offered to him again by those nurses, the prince would not take it, being without longing for what had been given.

๘๒.

82.

อาโรจึสุปวตฺตึตํ[Pg.36],รญฺโญตาธาติโยตทา;

สุตฺวามุทิตจิตฺเตน,ตํโสโถมิตฺถอตฺตชํ.

Those nurses then announced this event to the king; hearing it, with a joyful mind, he praised his own son.

๘๓.

83.

ปุตฺเตนมมทินฺนํตํ,พฺรหฺมเทยฺยํปิฬนฺธนํ;

ตุมฺหากํสนฺตกํโหตุ,อิจฺจาปิพฺรวิสิญฺจโย.

“This ornament, a divine gift, was given by my son. Let it be your property.” Thus he spoke and sprinkled water.

๘๔.

84.

ปุนาปรํปิกาเรตฺวา,ปาทาสิปุตฺตนนฺทโน;

ปุตฺตสฺสทาตุกามสฺส,สุวิจิตฺตปิฬนฺธนํ.

Again, Pādāsiputta Nandana, desiring to give it to his son, had a very beautiful ornament prepared.

๘๕.

85.

โอมุญฺจิตฺวานเอตํปิ[Pg.37],ธาตีนํทาสิทายโก;

ทารโกตุฏฺฐจิตฺเตน,สพฺพญฺญุตปฺปิยายโน.

Having taken off even that, the boy, with a joyful mind, gave it to the nurses, aspiring to omniscience.

๘๖.

86.

เอวํวุตฺต นเยเนว,นว วาเร ปิฬนฺธนํ;

ทหโรทาสิ ธาตีนํ,นาถานาถ ปรายโน.

In this manner, the young one, the protector and refuge of the unprotected, gave the ornament to the nurses nine times.

๘๗.

87.

อฏฺฐวสฺสิ [Pg.38] กกาเลตุ,เอวํจินฺเตสิ พุทฺธิมา;

นิสินฺโน สิริสยโน,ปาสาโท ปริมณฺฑเล.

At the age of eight years, the wise one, seated on the royal couch in the circular palace, thus reflected:

๘๘.

88.

เทมิพาหิร ทานํว,นตาว มม มานสํ;

ปริโต เสติเอวญฺหิ,อชฺฌตฺติกํททามหํ.

“The giving of external gifts does not satisfy my mind; therefore, I shall give an internal gift.”

๘๙.

89.

สเจมํ โกจิยาเจยฺย,สีสํส โมฬิมุตฺตธํ;

ฉิชฺช ตํ ตสฺสทชฺเชยฺยํ,นเหยฺยํ ลีนเจตโส.

“If anyone should ask me for my head with its excellent crest-jewel, I would cut it off and give it to him; I would not be of a reluctant mind.”

๙๐.

90.

หทยํมม [Pg.39] ยาเจยฺย,ภินฺทิตฺวา อสินาอุรํ;

นีหริตฺวานตํตสฺส,ทชฺเชยฺยํ ตุฏฺฐมานสา.

“If one were to ask for my heart, having split open my breast with a sword and drawn it out, I would give it to him with a joyful mind.”

๙๑.

91.

อกฺขีนิ มมยาเจยฺย,อุปฺปาเฏตฺวาน ตาวเท;

สตฺเถน ตสฺสทชฺเชยฺยํ,สโลหิตานิ ตานิเม.

“If one should ask for my eyes, having plucked them out at once with a knife, I would give to him these very eyes of mine, still bloody.”

๙๒.

92.

หตฺเถปาเทจกณฺเณจ[Pg.40],ยาเจยฺยมมสาธุกํ;

ฉินฺทิตฺวา ตานิทชฺเชยฺยํ,ตสฺสปูเร มโนรถํ.

“If one were to ask me earnestly for my hands, feet, and ears, having cut them off, I would give them, thereby fulfilling his heart's desire.”

๙๓.

93.

มํสํเมโกจิยาเจยฺย,สีฆํสพฺพสรีรโต;

ขณฺฑาขณฺฑํ ฉินฺทิตฺวาน,ทชฺเช มํสํ สโลหิตํ.

“If someone were to ask me for flesh, having quickly cut it piece by piece from my whole body, I would give the flesh, along with the blood.”

๙๔.

94.

โหหิตฺวํมมทาโสติ,วเทยฺยโกจิเจตหึ;

สยํอามาติสาเวตฺวา,อตฺตานํปิ ททามหํ.

“If anyone were to say, ‘Be my slave,’ having announced, ‘I am yours,’ I would give even myself.”

๙๕.

95.

ตสฺเสวํ [Pg.41] จินฺตยนฺตสฺส,กมฺปิตฺถ ปถวีมหา;

สมนฺตาคชฺชมานายํ,มตฺโตว กุญฺชโรวเน.

As he was thus pondering, the great earth trembled, resounding all around like a rutting elephant in the forest.

๙๖.

96.

เมรุราโช นมิตฺวาน-ภิมุโขว เชตุตฺตรํ;

นครํ ฐาสิ เสริต-เวตฺตงฺกุโรว ตาวเท.

King Meru bowed, as if facing the city of Jetuttara; at that moment, the city stood firm, like a steady bamboo shoot.

๙๗.

97.

มหีสทฺทสนฺตาเสน[Pg.42],เมโฆปาวสฺสิ ตาวเท;

ฆนวสฺสํมหาธารํ,คชฺชมาโน ทิโสทิสํ.

Terrified by the sound from the earth, the clouds then rained down a heavy, great torrent, roaring in every direction.

๙๘.

98.

นิจฺฉรึสุ พหูวิชฺชุ-ลตาโยจ สมนฺตโต;

อินฺทจาปา อุฏฺฐหึสุ,อุกฺกาปาโต ตทา อหุ.

Many flashes of lightning spread all around, rainbows arose, and then there was a fall of meteors.

๙๙.

99.

อปฺโผเฏสิ ตหึเทว-ราชาตุฏฺโฐ สุชมฺปติ;

สาธุสาธูติ สาเวสิ,มหาพฺรหฺมา กตญฺจลี.

There the king of the devas, Sujampati, being delighted, applauded; Great Brahmā, with hands held in reverence, proclaimed, “Excellent, excellent!”

๑๐๐.

100.

พฺรหฺมโลกา [Pg.43] ตทายาว,อิโตปถวิ มณฺฑลา;

อจฺเฉรํ อพฺภุตํ อาสิ,เอกโกลาหลํ มหา.

Then, from the Brahma world down to this circle of the earth, a wonder and a marvel occurred, a single great uproar.

๑๐๑.

101.

เอวํญฺหิ เนกพฺภูตานิ,ชเนตฺวาน มหาชนํ;

หาสยํ สุสุขํวฑฺฒ-มาโนโสฬส วสฺสิโก.

Thus indeed, producing many marvels and delighting the great populace, he grew in great happiness, reaching the age of sixteen years.

๑๐๒.

102.

กุมาโร [Pg.44] สพฺพสิพฺเพสุ,โกวิโทจ ปารงฺคโต;

ผุลฺลสาโลว โสภนฺโต,วณฺเณน วยสา ตทา.

The prince, skilled and accomplished in all the arts, shone then with beauty and youth, like a sal tree in full bloom.

๑๐๓.

103.

อถสฺส ทาตุกาโมว,รชฺชํมนฺติย เทวิยา;

ปิตาสิ สิญฺจิราชตฺเต,ปุตฺตํโสฬส วสฺสิกํ.

Then his father, desiring to give him the kingdom, after consulting with the queen, anointed his sixteen-year-old son in the kingship.

๑๐๔.

104.

มทฺทรฏฺเฐ ตทามทฺท-ราชกุลา ภิวณฺณินึ;

เนตฺวามเห สิตฺเตมทฺทึ-ภิสิญฺจิ ธมฺมจารินึ.

Then, from the royal family of the Madda kingdom, they brought the highly praised Maddī, and anointed that virtuous one as chief queen.

๑๐๕.

105.

มทฺทีมาตุลธีตาสา[Pg.45],ภคินี มนฺทหาสินี;

เวสฺสนฺตรกุมารสฺส,เสฏฺฐลกฺขณธารินี.

That Maddī was his maternal uncle's daughter, his cousin with a gentle smile, the bearer of the most excellent marks for Prince Vessantara.

๑๐๖.

106.

ปุพฺพอุฏฺฐายินี มทฺที,นิจฺจํ ปจฺฉานิปาตินี;

มนาปจารินี เทวี,กึการ ปฏิสาวินี.

Maddī was one who rose first and always retired last; the queen was pleasant in conduct and attentive to her duties.

๑๐๗.

107.

โสฬสิตฺถิ [Pg.46] สหสฺสาตํ,มทฺทึสพฺพงฺค โสภณํ;

นจฺจวาทิต คีเตหิ,ปริจารึสุ สพฺพทา.

Sixteen thousand women, with dance, instrumental music, and song, always attended upon that Maddī, who was beautiful in every limb.

๑๐๘.

108.

เวสฺสนฺตโร มหาราชา,รชฺเชภิ สิตฺตกาลโต;

ปฐาย ทานสาลาโย,ฉทฺทานํ ทาสิการิย.

The great king Vessantara, from the time he was anointed in the kingdom, had six alms-halls established for the giving of gifts.

๑๐๙.

109.

มหาทานํ ปวตฺเตสิ,วิสฺสชฺชนฺโต ทิเนทิเน;

สมฺโมทมาโน ฉสฺสต-สหสฺสานิ ธนานิโส.

He set a great giving in motion, distributing day by day; rejoicing, he gave away six hundred thousand pieces of wealth.

๑๑๐.

110.

เอวํทาเน [Pg.47] รมนฺตสฺส,มเหสีตสฺสราชิโน;

ปุตฺตํวิชายิอปร-ภาเคมทฺที สุทสฺสนํ.

While that king was thus delighting in giving, his chief queen, Maddī, in due course gave birth to a handsome son.

๑๑๑.

111.

สมฺปฏิจฺฉึสุ วิชาต-กาเลตํ โสณฺณสนฺนิตํ;

โสณฺณ ชาเลนเตนสฺส,นามํชาลีติ โวหรุํ.

At the time of his birth, they received him, who was of golden hue, in a golden net; for that reason, they gave him the name Jāli.

๑๑๒.

112.

ปทสา [Pg.48] คมเน กาเล,ปุตฺตสฺส ตสฺสชาลิโน;

วิชายิ ธีตรํเอกํ,นารีนํ เสฏฺฐํสมฺมตํ.

When her son Jāli reached the age of walking, she gave birth to a daughter, one esteemed as the best among women.

๑๑๓.

113.

กณฺหาชิเนน ธีตํตํ,สมฺปฏิจฺฉึสุ สาทรํ;

เตนสฺสา ธิตุยานามํ,กณฺหาชินาติ โวหรุํ.

They received her respectfully, wrapped in a black antelope skin; therefore, they called her Kaṇhājinā.

๑๑๔.

114.

มหตา ปริวาเรน,วุทฺธึนฺวายึสุ เตทุเว;

สยนฺตา นจฺจคีเตน,นจฺจคีต ปโพธนา.

With a great retinue, the two grew up; they went to sleep with dance and song, and were awakened by dance and song.

๑๑๕.

115.

มหาสตฺโตหิ [Pg.49] มาสสฺส,ฉกฺขตฺตุํ ทานมณฺฑเป;

โอโลเกสิ อลงฺกต-หตฺถิกฺขนฺธ วเรฐิโต.

Six times a month, the Great Being, mounted on the neck of a fine, adorned elephant, surveyed the gift pavilion.

๑๑๖.

116.

ตหึ กลิงฺกรฏฺฐมฺหิ,ทุพฺพุฏฺฐิกา ภยานกา;

สสฺสานิ นสมฺปชฺชึสุ,ทุพฺภิกฺโข สมโยอหุ.

In that land of Kaliṅga, there was a terrible drought; the crops did not flourish, and a time of famine arose.

๑๑๗.

117.

โจรกมฺมํ [Pg.50] อกรึสุ,อสกฺโกนฺตาว ชีวิตุํ;

ชนา นิคมคาเมสุ,วิลุมฺปนฺติ ทามริกา.

Unable to survive, people resorted to thievery; like bandits, they plundered towns and villages.

๑๑๘.

118.

กลิงฺกรฏฺฐํ สกลํ,ทุพฺภิกฺขภยปีฬิตํ;

ฆเฏ วิโลลปารีว,สงฺขุมฺภิตฺถ อนาถกํ.

The whole land of Kaliṅga, afflicted by the fear of famine, was agitated and helpless, like a pot tossed in a whirlpool.

๑๑๙.

119.

เนคมา ชานปทาสพฺเพ,นาคราจ สมคฺคตา;

ราชงฺคเณ อุกฺโกสึสุ,ทุพฺภิกฺขภย โจทิตา.

The townsfolk, country-folk, and city dwellers, all united, gathered in the royal courtyard and cried out, impelled by the fear of famine.

๑๒๐.

120.

ตทาสุตฺวาน [Pg.51] ตํราชา,สีฆํอุพฺพิคฺค มานสา;

โกยํสทฺโทติ ปุจฺฉิตฺถ,มหามจฺเจ สกนฺติเก.

Hearing this, the king, with a mind quickly agitated, asked his chief ministers near at hand, "What is this sound?"

๑๒๑.

121.

อาโรจยึสุ ราชานํ,ปวตฺตึ ตํอเสสโต;

ราชาปิ ปฏิชานาสิ,เมฆํ วสฺสาปเย-อิติ.

They reported the full situation to the king. The king then promised, "I will make the heavens rain."

๑๒๒.

122.

ตโตโส ปตฺถนํกาสิ,สมาทิย อุโปสถํ;

เทวํ วสฺสาปนตฺถาย,สตฺตาหํสตฺตการุโณ.

Then he, compassionate towards beings, undertook the Uposatha observance for seven days, making a vow in order to cause the heavens to rain.

๑๒๓.

123.

นหิเอวํปิโสสกฺขิ[Pg.52],วสฺสาเปตุํ นริสฺสโร;

เมฆํกลิงฺก รฏฺฐมฺหิ,ทุพฺพุฏฺฐิกาว ชายหิ.

But even so, the lord of men was not able to make it rain in the Kaliṅga kingdom; a drought indeed arose.

๑๒๔.

124.

ตโตโส สนฺนิปาเตตฺวา,นาคเร เอตทพฺรวี;

วสาเปตุํ นสกฺโกมิ,เทวํ กึ นุกเร-อิติ.

Then, gathering the city dwellers, he said this to them, "I am unable to make it rain. What, then, should we do?"

๑๒๕.

125.

ตทาเอวมโวจึสุ[Pg.53],นรากลิงฺกราชิโน;

เทวํ วสฺสาปนตฺถาย,สุภิกฺขกาลกามิโน.

Then the people, desiring a time of plenty, spoke thus to the king of Kaliṅga for the purpose of making it rain:

๑๒๖.

126.

สิวิรฏฺเฐมหาราช,รชฺเชธมฺเมนโยฐิโต;

เชตุตฺตเรมหาเวสฺส-นฺตโร สิญฺจยโอรโส.

“O great king, in the city of Jetuttara in the Sivi kingdom dwells the great Vessantara, the legitimate son of Sañjaya, who is established in his kingdom with righteousness.

๑๒๗.

127.

ทาเนสุภิรโตเหส,กิรมงฺคลกุญฺชโร;

ตสฺสตฺถิปจฺจโยนาม,ปวโรสพฺพปณฺฑโร.

He truly delights in giving; he has an auspicious elephant, it is said, named Paccayo, the most excellent and entirely white.

๑๒๘.

128.

คตฐาเนกุญฺชรสฺส[Pg.54],ตสฺเสกนฺเตนขตฺติย;

ปาวสฺสิกิรคชฺชนฺโต,มหาเมโฆสวิชฺชุโก.

Wherever that elephant goes, O noble one, a great cloud, roaring and flashing with lightning, certainly pours down rain.

๑๒๙.

129.

เปเสตฺวาพฺราหฺมาเณราช,ยาจาเปตุํสุปณฺฑรํ;

หตฺถึวฏฺฏติตํเตน,สีฆํเปเสหิพฺราหฺมเณ.

O king, it is fitting that you send brahmins to have the very white elephant requested; therefore, send the brahmins quickly.”

๑๓๐.

130.

สมฺปฏิจฺฉิยสาธูติ,สุตฺวาตํตุฏฺฐมานโส;

ราชงฺคณมฺหิราชาโส,สนฺนิปาเตสิพฺราหฺมเณ.

Having heard that and accepted it, saying, "Good!", the king, with a pleased mind, assembled the brahmins in his royal courtyard.

๑๓๑.

131.

คุณวณฺเณหิสมฺปนฺเน[Pg.55],วิจินิตฺวานพฺรหฺมเณ;

อฏฺฐเตสุราชาเตสํ,เนกํทาสิปริพฺพยํ.

Having selected eight brahmins endowed with virtue and good qualities, the king gave them various provisions.

๑๓๒.

132.

อาเนถกุญฺชรํโภนฺโต,เวสฺสนฺตรสฺสสนฺติกํ;

คนฺตฺวายาจิย-เอวํเต,ราชาวตฺวานเปสยึ.

"Good sirs, go to Vessantara, request the elephant, and bring it here." Having spoken thus, the king sent them.

๑๓๓.

133.

พฺราหฺมาณา [Pg.56] อฏฺฐราชานํ,เตกตฺวาน ปทกฺขิณํ;

คญฺฉึสุ เชตุตฺตรํ นาคํ,เนถุํ สพฺพงฺคสุนฺทรํ.

The eight brahmins, having respectfully circumambulated the king, went to Jetuttara to fetch the elephant, beautiful in all its limbs.

๑๓๔.

134.

อนุปุพฺเพน คนฺตฺวาน,เตปาปุณึสุ พฺราหฺมณา;

เชตุตฺตรํ ภุญฺชมานา,ทานสาลาสุ อจฺฉยุํ.

Gradually proceeding, those brahmins arrived at Jetuttara; and, enjoying their provisions, they stayed in the alms-halls.

๑๓๕.

135.

ตโตปุณฺณ มทินมฺหิ,กตฺวาสรีรมตฺตโน;

เตปํสุมกฺขิตํอาคุํ,ปาจีนทฺวารมณฺฑลํ.

Then, on the full moon day, having attended to their bodily needs, they came, smeared with dust, to the pavilion of the eastern gate.

๑๓๖.

136.

สํยาจิสฺสามนาคนฺติ[Pg.57],จินฺตมานาวราชิโน;

อาคเมนฺตาอาคมนํ,ตตฺถอจฺฉึ สุพฺราหฺมาณา.

Awaiting the arrival of the excellent king, the brahmins stayed there, thinking, "We will request the elephant."

๑๓๗.

137.

ทานคฺคํ โอเลเกยฺยนฺติ,ตทาสุร สโภชโน;

ปาโตนูตฺวา มหาสตฺโต,อลงฺกาเรน ลงฺกริ.

Thinking, "I will survey the alms-hall," the Great Being, having bathed at dawn, adorned himself with ornaments.

๑๓๘.

138.

อลงฺกต หตฺถิกฺขนฺธํ,อรุยฺห อคมาตโต;

ราชา [Pg.58] ปุรตฺถิมํ ทฺวารํ,ปริสาย มหนฺติยา.

Having mounted the adorned elephant's shoulder, the king went forth from there to the eastern gate with a great assembly.

๑๓๙.

139.

มหนฺตึ ปริสํทิสฺวา,ภิตา อุพฺพิคฺค มานสา;

ตตฺโถกาสํ นลภึสุ,ยาจิตุํ พฺราหฺมณา ตหึ.

Seeing the vast assembly, the brahmins, fearful and with agitated minds, found no opportunity there to make their request.

๑๔๐.

140.

ตมฺหา ทกฺขิณทฺวารํ เต,สงฺกมิตฺวาน อุนฺนเต;

ปเทเส เสฏฺฐราชานํ,อาคเมสุํ ฐิตา ตโต.

From there, having crossed over to the southern gate, they stood in a raised place, awaiting the foremost king.

๑๔๑.

141.

โอโลเกตฺวาน [Pg.59] ปาจีน-ทารมฺหิ ทานมณฺฑเป;

หตฺถิกฺขนฺธคโต ราชา,ทฺวารมา คญฺจิทกฺขิณํ.

Having surveyed the alms-pavilion at the eastern gate, the king, mounted on the elephant's back, proceeded to the southern gate.

๑๔๒.

142.

ราชานํ อาคตํ ทิสฺวา,ปสาเรตฺวาน พฺราหฺมณา;

หตฺเถ ‘‘เวสฺสนฺตโรเชตุ’’ติกฺขตฺตุํ อิติภาสึสุ.

Seeing the king approach, the brahmins stretched out their hands and three times spoke thus: “May Vessantara be victorious!”

๑๔๓.

143.

ชยสทฺทํ ปนาทนฺเต,ราชาทิสฺวาน พฺราหฺมเณ;

หตฺถึ เตสํ ฐิตฐานํ,ปาเชสิ ทานมานสา.

Then, as they raised a cry of 'Victory!', the king, seeing the brahmins, led the elephant to their standing place with a mind intent on giving.

๑๔๔.

144.

หตฺถิกฺขนฺเธ [Pg.60] นิสินฺโนว,ปสนฺเนน มุเขนโส;

มฺหิตปุพฺพํ ตโตโวจ,คิเรวํ หทยงฺคมํ.

Seated on the elephant’s back, with a serene face, he first smiled, then spoke these heart-pleasing words.

๑๔๕.

145.

ทกฺขิณาวฏฺฏสงฺเขน,พาหุํปคฺคยฺห ทกฺขิณ;

ปุรโต มม ติฏฺฐนฺตา,กึ มํยาจนฺติ พฺราหฺมณา.

Raising his right arm like a conch spiraling to the right, he said: “Standing before me, what do you ask of me, brahmins?”

๑๔๖.

146.

เอวํสีฆม [Pg.61] โวจึสุ,ปหฏฺฐา พฺราหฺมณา ตหึ;

รตนํราช ยาจาม,กุญฺชรํ สพฺพปณฺฑรํ.

Thus the delighted brahmins swiftly spoke there: “O king, we ask for a treasure: the all-white elephant.”

๑๔๗.

147.

อิทํสุตฺวานโสจินฺติ,อชฺฌตฺติกํ ปิทาตเว;

อหมิจฺฉามิเตทานิ,มมํ ยาจนฺติ พาหิรํ.

Hearing this, he thought: “I wish to give even what is internal; yet now they ask of me something external.”

๑๔๘.

148.

อิทานิ ปูรยิสฺสามิ,ยาจนฺตานํ มโนรถํ;

เอวํจินฺติยโสภาสิ[Pg.62],หตฺถิกฺขนฺธฐิโต อิติ.

“Now I shall fulfill the wish of those who ask.” Thus reflecting, he spoke while standing on the elephant’s back.

๑๔๙.

149.

เทมิตํ นวิกมฺปามิ,ยํมํยาจนฺติ พฺราหฺมณา;

เกลาส สทิสํ เสตํ,อลงฺกตํ คชุตฺตมํ.

“I give what the brahmins ask of me, and I do not waver: this finest adorned elephant, white like Mount Kailasa.”

๑๕๐.

150.

หตฺถิกฺขนฺธา ตโต รุยฺห,ราชา จาคาธิมานโส;

โอโลเกสิติกฺขตฺตุํตํ,กตฺวา นาคํ ปทกฺขิณํ.

Then, descending from the elephant’s back, the king, with a mind intent on giving, having circumambulated the elephant clockwise, looked upon it three times.

๑๕๑.

151.

คเหตฺวา [Pg.63] โสณฺณภิงฺคารํ,สุคนฺโธทก ปูริตํ;

อหฺวายิ เอถ โภนฺโตติ,กุญฺชรํเอส ทาตเว.

Taking a golden pitcher filled with fragrant water, he called out: “Come here, sirs, to receive this elephant!”

๑๕๒.

152.

คเหตฺวา รชตทาม-สทิสํ เสต หตฺติโน;

โสณฺฑํฏฺฐปิย หตฺเถสุ,พฺราหฺมณานํ คชิสฺสโร.

Taking the white elephant’s trunk, which was like a silver chain, the lord of elephants placed it in the hands of the brahmins.

๑๕๓.

153.

สาลงฺกตํ มหานาคํ,ปาเตตฺวา ทกฺขิโณทกํ;

อทาสิ เสฏฺฐทนฺตึตํ,อสลฺลิเนน เจตสา.

Pouring the water of dedication, he gave that excellent tusker, the great and adorned elephant, with an unswerving heart.

๑๕๔.

154.

สทฺธึ [Pg.64] วีสติลกฺเขน,จตุลกฺขานิ อคฺฆติ;

อลงฺกาโรหิ นาคสฺส,นานารตนจิตฺติโต.

The elephant was worth four hundred thousand, and its ornaments, decorated with various gems, were worth two million.

๑๕๕.

155.

อถาปิอนคฺฆา โหนฺติ,ฉเฬว องฺกุสาทิสุ;

มณโย วารโณจาปิ,อนงฺโฆ สตฺตนคฺฆิกา.

Furthermore, six items, such as the goad, were priceless. The jewels and the elephant itself were also priceless, of sevenfold worth.

๑๕๖.

156.

ยตาวุตฺต รตเนหิ,สทฺธึ อทาสิ กุญฺชรํ;

นาโคปิโยปิ เตเนว,ตโต สพฺพญฺญุตํ ปิยํ.

Together with the aforementioned jewels, he gave the elephant. Although the elephant was dear to him, by that very act, omniscience became dearer.

๑๕๖.

156.

อถาปิ [Pg.65] ปญฺจสตานิ,ปริจารานิ หตฺถิโน;

กุลานิ หตฺถิโคเปหิ,สทฺธึ อทาสิ สาทรํ.

Furthermore, he respectfully gave five hundred attendants for the elephant, together with the families of the elephant keepers.

๑๕๘.

158.

เวสฺสนฺตเรน ทินฺนมฺหิ,เสต มงฺคล กุญฺชเร;

อเจตนาปินาเทนฺตี,เมทนี สมฺป กมฺปถ.

When the white, auspicious elephant was given by Vessantara, the unfeeling earth itself roared and trembled violently.

๑๕๙.

159.

ตหึ [Pg.66] ภีสนกํ อาสิ,นานํ โลมหํสนํ;

มหนฺโต วิปุโล โฆโส,ขุมฺภิตฺถ สกลํ ปุรํ.

Then there was a frightening, hair-raising event; a great and tremendous noise agitated the entire city.

๑๖๐.

160.

มหีสทฺทสนฺตาเสน,เมโฆ ปาวสฺสิ ตาวเท;

ฆนวสฺสํ มหาธารํ,คชฺชมาโน ทิโส ทิสํ.

Terrified by the sound from the earth, the cloud then rained down a heavy, torrential downpour, thundering in every direction.

๑๖๑.

161.

นิจฺฉรึสุ พหูวิชฺชุ-ลตา โยจ สมนฺตโต;

อินฺทจาปา อุฏฺฐหีํสุ,อุกฺกาปาโต ตทา อหุ.

Many flashes of lightning darted forth all around; rainbows arose, and at that time there was a fall of meteors.

๑๖๒.

162.

หตฺถึ [Pg.67] ลทฺธานเต ตุฏฺฐา,พฺราหฺมณา กิรทกฺขิณา-ทฺวารา นคร มชฺเฌน,คชกฺขนฺธ คตานยุํ.

Having received the elephant, the delighted brahmins, it is said, departed by the southern gate through the midst of the city, riding upon the elephant's back.

๑๖๓.

163.

มหาชนปริวาเร,คชารุฬฺเหฏฺฐ พฺราหฺมเณ;

ปสฺสึ สุนาครา สพฺเพ,ตทาเต เอตทพฺรวุํ.

All the city-dwellers saw the brahmins mounted on the elephant, surrounded by a great crowd, and then they spoke thus:

๑๖๔.

164.

อมฺหากํ [Pg.68] กุญฺชรํ หมฺโภ,อารุฬฺหา โว อิธาคตา;

ทินฺโนยํ เกน ตุมฺหากํ,กทา ลทฺโธ กุโต-อิติ.

“Sirs, that is our elephant! You have come here mounted upon it. By whom was this given to you? When was it received, and from where?”

๑๖๕.

165.

เวสฺสนฺตเรน ทินฺโน โน,กถํตุมฺเห วทิสฺสถ;

นกเถยฺยาม วิตฺถารํ,คจฺเฉม นครํ มยํ.

“It was given to us by Vessantara. Why do you speak thus? We shall not explain in detail; we must go to our city.”

๑๖๖.

166.

เอวํวตฺวา นิกฺขมึสุ,ทฺวาเรน อุตฺตเรนเต;

จิตฺตํวิโลล [Pg.69] มานาว,นาครานํ กลิงฺกชา.

Having spoken thus, those Kalinga-born brahmins departed by the northern gate, leaving the minds of the city-dwellers agitated.

๑๖๗.

167.

ตทาหิ นาครา สพฺเพ,โพธิสตฺตสฺส กุชฺฌิตา;

ราชทฺวาเร สนฺนิปจฺจ,อุปกฺโกสมกํสุ เต.

Then all the city-dwellers, angered with the Bodhisatta, gathered at the king’s gate and raised an outcry.

๑๖๘.

168.

อธมฺเมเนวโภนฺตฺโตโน,นาคํ รฏฺฐสฺส ปูชิตํ;

อทาเวสฺสนฺตโรทุฏฺฐ-พฺราหฺมณานมลงฺกตํ.

“Sirs, Vessantara has unjustly given away the adorned elephant, which is honored by the kingdom, to those wicked brahmins.”

๑๖๙.

169.

สงฺขุมฺภิตจิตฺตา [Pg.70] สพฺเพ,ตโตนครวาสิโน;

คนฺตฺวา สิญฺจยราชสฺส,สนฺติกํ เอวมพฺรวุํ.

Then all the inhabitants of the city, with agitated minds, went into the presence of King Sañjaya and spoke thus:

๑๗๐.

170.

วิธมํเทวเตรฏฺฐํ,ปุตฺโตเวสฺสนฺตโรตว;

กตํโสกุญฺชรํทาสิ,สิวิรฏฺฐสฺสปูชิตํ.

“O King, your son Vessantara is destroying your kingdom! He has given away the elephant that is honored by the Sivi nation.”

๑๗๑.

171.

กถํโส [Pg.71] วารณํทาสิ,เสตํ เกลาสสนฺนิภํ;

ปณฺฑุกมฺปลสญฺฉนฺนํ,ชย ภูมิ วิชนานํ.

“How could he give away the elephant, white like Mount Kailasa, covered with a pale blanket, the very ground of victory for the people?”

๑๗๒.

172.

สเจ โส ทาตุมิจฺเฉยฺย,อนฺนํปาณญฺจโภชนํ;

วตฺถํ เสนาสนํ โสณฺณํ,ยุตฺตํทาตุํ ยถิจฺฉิตํ.

“If he should wish to give food, drink, and provisions, or garments, lodging, and gold, it would be fitting for him to give as he desires.”

๑๗๓.

173.

สเจตฺวํ นกริสฺสสิ,สิวีนํ วจนํอิทํ;

มญฺเญตํ สหปุตฺเตน,สิวีหตฺเถ กริสฺสเร.

“If you do not act upon this word of the Sivis, I think they will take you, together with your son, into their hands.”

๑๗๔.

174.

ตชฺชมานาหิ [Pg.72] เอวญฺหิ,สุตฺวา สิวีหิ ภาสิตํ;

มญฺญิตฺถ สิญฺจโย ปุตฺตํ,มาเรตุํ อิจฺฉเรอิติ.

Thus being threatened, having heard the words spoken by the Sivis, Sañjaya thought that they desired to kill his son.

๑๗๕.

175.

เอวํพฺยากาสิ เตเนว,สีฆํวิพฺภนฺต มานโส;

ปุตฺตเปม โจทิโต โส,โสกสลฺล สมปฺปิโต.

For that very reason he spoke thus, his mind quickly bewildered, impelled by love for his son, and struck by the dart of sorrow.

๑๗๖.

176.

กามํ [Pg.73] ชนปโท สพฺพํ,รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ;

นาหํ สิวีนํวจนา,ปพฺพาเชยฺยํ มมตฺรชํ.

“Let the whole populace perish, and let the kingdom also be destroyed; I will not, at the word of the Sivis, banish my own son.”

๑๗๗.

177.

กถํ หํ ตมฺหิ ทุพฺเภยฺยํ,สนฺโตโส สุทฺธเจตโส;

ปุตฺตํกถญฺจ นิทฺโทสํ,สตฺเถน ฆาตเย มม.

“How could I be disloyal to him, who is content and pure-hearted? And how could I have my innocent son killed with a weapon?”

๑๗๘.

178.

สิวโย ตสฺส สุตฺวาน,ภาสิตํ ปุตฺตคิทฺธิโน;

อโวจุํ วิสฏฺฐา วีต-ภหาเอวํ ยถาตถํ.

The Sivis, hearing his words spoken out of infatuation for his son, spoke thus, clearly and fearlessly, in accordance with the truth:

๑๗๙.

179.

มานํ [Pg.74] ทณฺเฑน สตฺเถน,นาปิ โส พนฺธนารโห;

ปพฺพาเชหิ วนํ รฏฺฐา,วงฺเก วสตุ ปพฺพเต.

“He is not deserving of humiliation, nor of punishment by rod or weapon, nor is he deserving of bonds. Banish him from the kingdom to the forest; let him dwell on Mount Vanka.”

๑๘๐.

180.

ตทาจินฺตยิ โสราชา,นยุตฺตํ ปนูเทตเว;

ฉนฺทํ หิ สิวินํ ทานิ,ตโต โวจ สุภาสิตํ.

Then the king thought: “It is not right to drive him away.” But knowing now the will of the Sivis, he then spoke a well-spoken word:

๑๘๑.

181.

ยถาฉนฺทํ [Pg.75] กเรยฺยามิ,รฏฺฐ ปพฺพาชเยถ ตํ;

เอโกกาสญฺจ ยาจาม,รตฺตึ โส วสตํ อิมํ.

“As you wish, I will do. You may banish him from the kingdom. But we ask for one concession: let him stay this night.”

๑๘๒.

182.

อมนฺเตตุ ยถากามํ,กณฺหาชินาย ชาลินา;

ตถาจ มทฺทิยา สทฺธึ,กาเมจ ปริภุญฺชตุ.

“Let him speak at will with Kaṇhājinā and Jāli, and likewise with Maddī, and let him enjoy pleasures.”

๑๘๓.

183.

ตโต รตฺยา วิวสาเน,สูริยุคฺคมเนสติ;

สมคฺคา สิวโย หุตฺวา,รฏฺฐา ปพฺพชยนฺตุ ตํ.

“Then at the end of the night, at the rising of the sun, let the Sivis, being united, banish him from the kingdom.”

๑๘๔.

184.

ปจฺจาคญฺฉุํ [Pg.76] ตทา สพฺเพ,สิวโย ตุฏฺฐมานสา;

สมฺปฏิจฺฉิตฺวาน สาธูติ,วจนํ สิวิราชิโน.

Then all the Sivis, with joyful hearts, departed, having accepted the word of the Sivi king with ‘Good!’

๑๘๕.

185.

ตโตโส สิญฺจโยเอกํ,กตฺตารํ ปุตฺตสนฺติกํ;

สาสนํ เปสนตฺถาย,ตุริตํ เอวมพฺรวี.

Then Sañjaya, in order to send a message to his son's presence, quickly spoke thus to a certain attendant:

๑๘๖.

186.

อุฏฺเฐหิ กตฺเต ตรมาโน,คนฺตฺวา วสฺสนฺตรํ วท;

สิวโย เทว เตกุทฺธา,เนคมาจ สมาคตา.

“Rise up, attendant, and hurrying, go and tell Vessantara: ‘Lord, the Sivis are enraged with you, and the townsfolk have gathered.’”

๑๘๗.

187.

อสฺมา [Pg.77] รตฺยา วิวสาเน,สูริยุคฺคมเน สติ;

สมคฺคา สิวโย หุตฺวา,รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติตํ.

‘At the end of this night, at sunrise, the Sivis, being united, shall banish you from the kingdom.’”

๑๘๘.

188.

สกตฺตา ตรมาโนว,สิวิราเชน เปสิโต;

อุปาคมิ ปุรํรมฺมํ,เวสฺสนฺตร นิเวสนํ.

That attendant, sent by the Sivi king, hurried as if of his own accord and approached the lovely city, Vessantara’s dwelling.

๑๘๙.

189.

ตตฺถทฺทส [Pg.78] กุรํโส,รมมานํ สเก ปุเร;

ปริกิณฺณํ อมจฺเจหิ,ติทสานํว วาสวํ.

There he saw the prince, delighting in his own city, surrounded by ministers, like Vāsava among the thirty-three gods.

๑๙๐.

190.

วนฺทิตฺวา โรทมาโนโส,กตฺตา เวสฺสนฺตรํ พฺรวี;

ทุกฺขํ เต เวทยิสฺสามิ,มาเมกุชฺฌ รเถสภ.

Bowing, weeping, the attendant said to Vessantara: “I must make known a sorrowful matter to you. Do not be angry with me, O bull among charioteers.”

๑๙๑.

191.

อสฺมารตฺยา วิวสาเน,สูริยุคฺคมเน สติ;

สิวโย เทว เตกุทฺธา,รฏฺฐา ปพฺพาชยนฺติตํ.

“O lord, the Sivis are enraged with you; at the end of this night, at sunrise, they will banish you from the kingdom.”

๑๙๒.

192.

สุตฺวาน [Pg.79] ภาสิตํ เอตํ,หสมาโน ปโมทยํ;

เอวํปุจฺฉิตฺถ กตฺตารํ,เวสฺสนฺตโร สุธีติมา.

Hearing these words, laughing and rejoicing, Vessantara, the very wise one, thus asked the attendant:

๑๙๓.

193.

กิสฺมึ เม สิวโย กุทฺธา,ยํ นปสฺสามิ ทุกฺกฏํ;

ตํเม กตฺเต วิยาจิกฺข,กสฺมา ปพฺพาชยนฺติ มํ.

“For what are the Sivis angry with me? I see no wrongdoing. Tell me clearly, attendant, why do they banish me?”

๑๙๔.

194.

ตหึ [Pg.80] กตฺตา อิทํโวจ,หตฺถิทาเนน กุชฺฌเร;

ขียนฺติ สิวโย ราช,ตสฺมา ปพฺพาชยนฺติ ตํ.

Thereupon the attendant said this: “They are angry because of the gift of the elephant; the Sivis are vexed, O king, and therefore they banish you.”

๑๙๕.

195.

ตํสุตฺวาน มหาสตฺโต,ทาเนสุ ถีรมานโส;

วจนํ มฺหิตปุพฺพํ โส,กตฺตารํ เอตทพฺรวี.

Hearing this, the Great Being, whose mind was steadfast in giving, with speech preceded by a smile, spoke thus to the attendant:

๑๙๖.

196.

หทยํ [Pg.81] จกฺขุมหํ ทชฺชํ,พาหุํปิ ทกฺขิณํ มม;

หิรญฺญ มณิโสณฺณาทึ,นกึ พาหิรกํ ธนํ.

“I would give my heart, my eyes, and even my right arm. What then of external wealth, such as gold, jewels, and fine gold?”

๑๙๗.

197.

กามํมํสิ วโยสพฺเพ,ปพฺพาเชนฺตุ หนนฺตุวา;

เนวทานา วิรมิสฺสํ,กามํฉินฺทนฺตุ สตฺตธา.

“Let all the Sivis banish me or kill me if they wish; I will never cease from giving. Let them cut me into seven pieces if they wish.”

๑๙๘

198

ตโตโส เทวตาวิฏฺโฐ,กตฺตามคฺคม เทสยิ;

ปพฺพาชิตานํ สพฺเพสํ,คตปุพฺพํ ปุราณกํ.

Then that attendant, possessed by a deity, pointed out the path, the ancient, former path taken by all the banished ones.

๑๙๙.

199.

โกนฺตีมาราย [Pg.82] ตีเรน,คีริมา รญฺจรํ ปติ;

เยนปพฺพาชิตายนฺติ,เตนคจฺฉตุ สุพฺพโต.

“Along the bank of the Kontīmārā river, towards Girimārañjara; by the path that the banished take, let the virtuous one go.”

๒๐๐.

200.

ตํสุตฺวาน โพธิสตฺโต,สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิย;

เอโกกาสํ นาครานํ,ยาเจตุํ เอวมพฺรวี.

Hearing this, the Bodhisatta accepted it with “Sādhu!” Then, to ask a favor of the citizens, he spoke thus:

๒๐๑.

201.

ทานํสตฺตสตกํหํ[Pg.83],กตฺเตทชฺชํ สุเวตโต;

ปรสฺเว นิกฺขมิสฺสามิ,รตฺตึทิวํ ขมนฺตุเม.

“Attendant, I would give a seven-hundredfold gift tomorrow. I shall depart the day after tomorrow; let them grant me a day and a night.”

๒๐๒.

202.

สาธุเทวปวกฺขามิ,ขมาเปตุํนิสาทิวํ;

นาครานํติวตฺวาน,ตทากตฺตาปิปกฺกมิ.

“Very well, lord, I will speak to the citizens to have them grant a day and a night.” Having spoken thus, the attendant then departed.

๒๐๓.

203.

มหาสตฺโตมหาเยน- [Pg.84]กุตฺตํสกลกมฺมิกํ;

ปกฺโกสาวิยสฺเวทานํ,เอวํพฺยากาสิทาตเว.

The Great Being, with great haste, summoned all the functionaries and instructed them thus for the giving.

๒๐๔.

204.

หตฺถีอสฺเสรเตอิตฺถี,ทาสีทาเสจเธนุโย;

ปฏิยาเทหิตฺวํสตฺต-สเตจาคายมาริส.

“Elephants, horses, chariots, women, male and female slaves, and cows; prepare seven hundred of each, O noble sir.”

๒๐๕.

205.

อโถนานปฺปการานิ,อนฺนปานานิสพฺพโส;

สุรํปิ ปฏิยาเทหิ,สพฺพํทาตพฺพยุตฺตกํ.

“Moreover, prepare all kinds of food and drink, and even liquor—everything suitable for giving, without exception.”

๒๐๖.

206.

เอวํโสพฺยากริตฺวาน[Pg.85],เปมจิตฺเตนโจทิโต;

เอโกวมทฺทิยารมฺมํ,ปาสาทมภิรูหถ.

Having thus given instructions, urged by a heart full of affection, he ascended alone to the delightful palace of Maddī.

๒๐๗.

207.

รตฺตจนฺทน คนฺเธหิ,คนฺโธทเกหิวาสิตํ;

โสปาเวกฺขิสิรีคพฺภํ,มทฺทีเทวีนิวาสนํ.

He entered the splendid chamber, the dwelling of Queen Maddī, which was perfumed with the scent of red sandalwood and fragrant waters.

๒๐๘.

208.

มทฺทีทิสฺวานอายนฺตํ[Pg.86],มฺหิตานเนนสามิกํ;

อุฏฺฐาสิอาสนาสีฆํ,เรณุมตฺตาวกินฺนรี.

Seeing her lord approaching with a smiling face, Maddī quickly rose from her seat, like a kinnarī startled by dust.

๒๐๙.

209.

อุฏฺฐาหิตฺวานสามทฺที,วามหตฺเถสุ ราชิโน;

ทกฺขิเณ นสหตฺเถน,คณฺหิตฺถมนฺทหาสินี.

Having risen, the gently smiling Maddī took the king's left hand, and with her right hand, she grasped his nose.

๒๑๐.

210.

ตโตสิริสยนมฺหิ[Pg.87],นสินฺนํสกสามิกํ;

พีชยนฺตีวสาฏฺฐาสิ,มทฺทีสญฺญตวาสินี.

Then, as her own lord was seated on the glorious couch, Maddī, of restrained conduct, stood fanning him.

๒๑๑.

211.

มทฺทึองฺเกฏฺฐเปตฺวาถ,คณฺหํหตฺเตสุเทวิยา;

มุขํมุเขนกตฺวาน,ราชามนฺทมภาสถ.

Then, drawing Maddī onto his lap, holding the queen’s hands, and placing his face to her face, the king spoke softly.

๒๑๒.

212.

ยํเตสเจมยาทินฺนํ,ยญฺจเตเปตฺติกํธนํ;

สพฺพํตํนิทเหยฺยาสิ,ภทฺเทโกมารเปมิเก.

“All that I gave to you, and all your paternal wealth—all that you should lay aside, good lady, fond of the prince.”

๒๑๓.

213.

ตหึนวุตฺตปุพฺพํเม[Pg.88],สามิเกนมมีทิสํ;

กทาจิเอตฺถกํกาลํ,มทฺทีเอวญฺหิจินฺตยิ.

“Never before at any time has my lord spoken to me in such a way,” thus indeed Maddī thought.

๒๑๔.

214.

ตโต อุพฺพิคฺคจิตฺเตน,มทฺทีเอว มภาสถ;

กุหึ เทว นิทหามิ,ตํเม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

Then, with an agitated heart, Maddī spoke thus: “Where, my lord, shall I place this? Tell me, for I ask you.”

๒๑๕.

215.

สีลวนฺเตสุ [Pg.89] ทุชฺชาสิ,ทานํ มทฺที ยถารหํ;

นหิทานา ปรํอตฺถิ,ปติฏฺฐา สพฺพปาณินํ.

“To the virtuous, Maddī, you should give a gift as is fitting; for there is no higher support for all beings than giving.”

๒๑๖.

216.

นิธานํ นาม เอตํว,ธนานํ นนฺทิวฑฺฒเน;

ทานํหิ นิธิ สตฺตานํ,เอวํพฺยากาสิ ขตฺติโย.

“This indeed is called a treasure, a source of joy and wealth’s increase; for generosity is the treasure of beings,” thus declared the noble king.

๒๑๗.

217.

มทฺทีวตฺวาน [Pg.90] สาธูติ,โอนมิตฺวา สิรุตฺตมํ;

สมฺปฏิจฺฉิ ตโต ราชา,ปุนาปิ เอวมพฺรวี.

When Maddī had said, 'It is well!' and bowed her most excellent head, the king accepted her consent and spoke again thus:

๒๑๘.

218.

ชาลิมฺหิมทฺทิทเยสิ,สาธุกณฺหาชินายจ;

คารวํนิวาตํกาสิ,สสฺสุยาสสฺสุรมฺหิจ.

“Maddī, be kind to Jāli and also to Kaṇhājinā; show respect and humility to your mother-in-law and father-in-law.”

๒๑๙.

219.

โยหิตํ เปม จิตฺเตน,มยาวิปฺปวเสน เต;

อิจฺเฉ เจภวิตุํ อตฺตา,สกฺกจฺจํ ตํอุปฏฺฐเห.

“And should there be one who, with a loving heart, wishes for your welfare in your separation from me, you should attend to him respectfully.”

๒๒๐.

220.

สเจ [Pg.91] เอวํ นภเวยฺย,ภตฺตารํ มาทิสํ วิยํ;

ปริเร เสหิ อญฺญํ ตฺวํ,มากิ สฺสิตฺโถ มยาวินา.

“If it should not be so, and you are without a husband like me, then seek another; do not be afflicted in my absence.”

๒๒๑.

221.

ตทาหิ ทุมฺมุขี มทฺที,ราชาน เมว มพฺรวี;

ทุสฺสุตํ วต สุโณมิ,อีทิสํ กินฺนุภาสสิ.

Then Maddī, with a sorrowful face, spoke thus to the king: “Alas, I hear ill-spoken words—what is this you say?”

๒๒๒.

222.

วิยาจิกฺขามิ [Pg.92] เมภ ทฺเท,สกลํ ทานิ การิณํ;

หตฺถิทาเนนกุชฺฌนฺติ,สมคฺคา สิวโย มม.

“I will explain to you, my dear, the entire reason now. My Sivis are angry because of the elephant gift; they are united in this.”

๒๒๓.

223.

ปพฺพาเชนฺติ มมํ เตน,สิวโย สิวิรฏฺฐโต;

มหาทานํ ททิสฺสามิ,สุเว โกมารสงฺคเม.

“For that they banish me, the Sivis from the Sivi realm; tomorrow at the assembly of princes I will give a great gift.”

๒๒๔.

224.

ปรสฺเว นิกฺขมิสฺสามิ,รฏฺฐา เอโกว โสภเณ;

นานาภเยหิ สํกิณฺณํวงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพต.

“The day after tomorrow I shall depart from the kingdom, alone, O beautiful one; I shall go to Vanka mountain, fraught with various dangers.”

๒๒๕.

225.

ปาณีกตปิเย [Pg.93] ชาลึ,กณฺหาชินญฺจ อตฺตชํ;

ตญฺจโอหาย คจฺเฉยฺยํ,วเสยฺยํ เอกโกวเน.

“Leaving behind Jāli and Kaṇhājinā, my own children dear as life, and you as well, I shall go to dwell all alone in the forest.”

๒๒๖.

226.

รญฺโญ สุตฺวาน สงฺกมฺปิ,วจนํโสกวฑฺฒนํ;

มาลุเตริตปตฺตํว,มทฺทียา หทยํ ตทา.

Hearing the king’s sorrow-increasing words, Maddī’s heart then trembled, like a leaf stirred by the wind.

๒๒๗.

227.

มามเมวมวจุตฺถ[Pg.94],กมฺเปสิ หทยํ มม;

ตตฺตเตเลนสิตฺตํว,สริรํ ราช ทยฺหเต.

“Do not speak to me thus; you make my heart tremble. Like a body sprinkled with hot oil, my frame burns, O king.”

๒๒๘.

228.

เนสธมฺโม มหาราช,ยํ ตฺวํ คจฺเฉยฺย เอกโก;

อหํปิ เตน คจฺฉามิ,เยนคจฺฉสิ ขตฺติย.

“This is not the Dhamma, great king, that you should go alone. I too will go by that path, wherever you go, O noble one.”

๒๒๙.

229.

มรณํวา [Pg.95] ตยา สทฺธึ,ชีวิตํวา ตยา วินา;

ตเทว มรณํ เสยฺโย,ยญฺเจชีเว ตยาปินา.

“Death with you, or life without you—death itself is better than to live without you.”

๒๓๐.

230.

อคฺคึ อุชฺชาลยิตฺวาน,เอกชาล สมาหิตํ;

ตตฺเถ วมรณํ เสยฺโย,ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา.

“Having kindled a fire gathered into a single flame, even there death would be better than to live without you.”

๒๓๑.

231.

จรนฺตา รญฺญนาคํว,ทุคฺเคสฺวนฺเวตฺติ หตฺถินี;

เอวํตํ [Pg.96] อนุคจฺฉามิ,ปุตฺเตอาทายปจฺฉโต.

“Just as a she-elephant follows a wandering forest tusker through difficult terrain, so shall I follow you, taking our children behind me.”

๒๓๒.

232.

วิมํเสตุํ ตทา ราชา,มานสํ มทฺทิเทวิยา;

นานาภยํ ปกาเสนฺโต,เอวํพฺรวิ ภยาปยํ.

Then the king, in order to test the mind of Queen Maddī, revealing various dangers, spoke thus to cause her fear:

๒๓๓.

233.

วิยาจิกฺขามิ [Pg.97] เตสจฺจํ,วนมฺหิ มุทุมานเส;

นานาภยํ ขรํ โฆรํ,เหสฺมํ หทยกมฺปนํ.

I shall explain to you the truth, O tender-minded one, concerning the forest: its various perils, harsh, terrible, dreadful, and heart-trembling.

๒๓๔.

234.

เกสรีนาม เยภทฺเท,มิคราชา ขรสฺสรา;

หึ สนฺตึ เต สสทฺเทน,มิเคติกฺขคฺค ทาฐิโน.

There, my dear, are lions, kings of beasts with harsh roars; they, with their sharp-tipped fangs, harm other beasts with their sound.

๒๓๕.

235.

ทีปีพฺยคฺฆากณฺหาจฺฉาจ,ติกฺขคฺค นข ธาริโน;

ขคฺคา [Pg.98] วนมหึสาจ,ติกฺขคฺคสิงฺคธาริโน.

Leopards, tigers, and black bears, possessing sharp-tipped claws; rhinoceroses and wild buffaloes, possessing sharp-tipped horns.

๒๓๖.

236.

ติกฺขคฺค นข สิงฺเคหิ,เอเต โปสํปิ ฉินฺทิย;

ขณฺฑาขณฺฑํ กริตฺวาน,มูลาลํวิย ภกฺขเร.

With sharp-tipped claws and horns, these creatures tear a person apart; having rent him into pieces, they devour him as if he were an edible root.

๒๓๗.

237.

ยาจยกฺขินิโยยกฺขา,พหูมนุสฺสขาทกา;

นรํนารึ คเวสนฺติ,ทุมฺมุขา ขคฺคปาณิโน.

And there are those female and male yakkhas, many of whom are man-eaters; ugly-faced and sword-in-hand, they seek out men and women.

๒๓๘.

238.

อโถ [Pg.99] อชคราสปฺปา,โฆรวีสาจ วิชฺชเร;

วึสาจา รกฺขสาวาฬา,สชฺชุโลหิตโภชนา.

Then there are pythons and serpents, terribly venomous; and fierce goblins and ogres, who feed on fresh blood.

๑๓๙.

139.

อญฺเญปิ พหโวสนฺติ,ภยาเภสฺมการกา;

กึนภายสิ เอเตสํ,ภยานํ ภยมานเส.

Many others also exist, creators of fear and dread; why do you not fear these dangers, O fearful-minded one?

๒๔๐.

240.

มา [Pg.100] มมํ ตฺวํ นุคจฺฉาหิ,คจฺฉนฺตํ ภยสํยุตํ;

วนํ อิเธว อจฺฉาหิ,วุตฺเตหิสหภีรุเก.

Do not follow me as I go to the forest filled with fear. Stay right here, O timid one, with those of whom we have spoken.

๑๔๑.

141.

ตฺเวกทาสิริคพฺภมฺหิ,วสนฺตี สหเม สุเภ;

สุตฺวาคเวสิตาณงฺเก,กึเม มญฺชารคชฺชิตํ.

Once, O lovely one, while dwelling with me in a splendid cave, why did you seek my lap upon hearing the roar of a wildcat?

๒๔๒.

242.

ตฺเวกทากึวิโพเธสิ[Pg.101],เภมิเภมีติ ภาสิย;

รตฺติยํ หิ สยนฺตํ มํ,สุตฺวา นุลุงฺกวสฺสิตํ.

Once, why did you awaken me, saying, ‘I am afraid, I am afraid,’ when I was lying down at night, having heard the cry of an owl?

๒๔๓.

243.

ตฺเวกทา เมฆสทฺทํหิ,สุตฺวาทิวา มมนฺติกํ;

ธาวิตฺวามํ ปริสฺสชฺช,กึ มุจฺฉิโลมหํสีนี.

Once, having heard a thunderclap in the daytime near me, you ran and embraced me; why did you faint, with hair standing on end?

๑๔๔.

144.

เอวํภย [Pg.102] จญฺจลาย,สุขุมาลาย เทวิยา;

นาลํหิ วสิตุํรญฺเญ,เภสฺเม อวนวาสิเก.

Thus, for a fearful, restless, and delicate princess, it is indeed not fitting to dwell in the dreadful forest, devoid of inhabitants.

๒๔๕.

245.

มทฺทีสุตฺวาน ราชสฺส,ภาสิตฺตํ ถีรมานสา;

วิสารเทน จิตฺเตน,สามิกํ เอวมพฺรวี.

Hearing the king’s words, Maddī, firm of mind, with a confident heart, spoke thus to her lord:

๒๔๖.

246.

ตยิเม เปม จิตฺตญฺจ,อรญฺเญ ภยมานสํ;

ตยิเตสุมหาราช[Pg.103],สุติกฺขํ เปม เจตสํ.

Though my mind is fearful in the forest, my heart is full of love for you; for you, O great king, my loving mind is exceedingly keen.

๒๔๗.

247.

สนฺทเต สีฆโสตํเม,ตยิสาคร สนฺนิเภ;

นิจฺจํเปโมทกํราช,คงฺโคทกํว สาคเร.

Into you, who are like the ocean, my swift current flows; constantly, O king, it is a water of love, like the water of the Ganges into the sea.

๒๔๘.

248.

มรณํเปมจิตฺเตน,ชีวิตํ ภย เจตสา;

ตเทว มรณํเสยฺโย,ยญฺเจตํ ชีวิตํจิรํ.

To die with a loving mind, or to live with a fearful mind—that death is indeed better than this long life.

๒๔๙.

249.

ปาการํ [Pg.104] มมูรํราช,กตฺวาน ปุรโตวนํ;

นานาภยํ นิวาเรนฺตี,คจฺฉํ หํเวรหึสินี.

O king, making my breast a wall before you, I shall go into the forest; warding off various dangers, I shall go, being myself harmless.

๒๕๐.

250.

ตยิหํ เปมจิตฺตาสึ,คเหตฺตฺวา วงฺกปพฺพเต;

ผลาผลํคเวสนฺตี,วเสยฺยามิ ตยาสห.

With a heart full of love for you, I would dwell with you on Vanka mountain, having taken the children, seeking for fruits and berries.

๒๕๑.

251.

เอวํญฺหิ [Pg.105] สูรภาวํ สา,ทสฺสยิตฺวาน อตฺตโน;

หิมวนฺต วาสินีว-ราชานํ วีติโตสยิ.

Thus, having shown her own courageous nature, like a female dweller of the Himalayas, she greatly pleased the king.

๒๕๒.

252.

ยทาทกฺขสินจฺจนฺเต,กุมาเร มาลธาริเน;

กีฬนฺเต อสฺสเมรมฺเม,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When you see the boys, adorned with garlands, dancing and playing in the pleasant hermitage, will you not remember the kingdom?

๒๕๓.

253.

ยทาทกฺขสิคายนฺเต[Pg.106],อญฺโญญฺญมุขทสฺสิเน;

กุมาเรวนคุมฺพมฺหิ,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When you see the boys singing, looking at each other’s faces, in the forest grove, will you not remember the kingdom?

๒๕๔.

254.

ยทาทกฺขสิมาตงฺคํ,สายํปาตํพฺรหาวเน;

อสหายํวิจรนฺตํ,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When you see an elephant roaming alone at evening and morning in the great forest, will you not remember the kingdom?

๒๕๕.

255.

นาทํกเรณุสงฺฆสฺส[Pg.107],นทมานสฺสปูรโต;

นาคสฺสวชโตสุตฺวา,นรชฺชสฺสสริสฺสสิ.

Having heard the sound of a herd of female elephants roaring in front, and the sound of the bull elephant roaring, will you not remember the kingdom?

๒๕๖.

256.

มิคํทิสฺวานสายนฺหํ,ปญฺจมาลินมาคตํ;

กึ ปูริเสจนจฺจนฺเต,นรชฺฌสฺสสริสฺสสิ.

When in the evening you see a deer approach, adorned with five garlands, and when you see men dancing, will you not remember the kingdom?

๒๕๗.

257.

ยทาสุสฺสสินิคฺโฆสํ[Pg.108],สนฺทมานายสินฺธุยา;

คีตํกึปุริสานญฺจ,นรชฺชสฺสสริสฺสสิ.

When you hear the sound of the flowing river, and the songs of the Kinnaras, will you not remember the kingdom?

๒๕๘.

258.

สรตสฺสจสีหสฺส,พฺยคฺฆสฺสจฺฉสฺสทิวิโน;

สทฺทํ สุตฺวานขคฺคสฺส,นรชฺชสฺสสริสฺสสิ.

When you hear the sound of the hyena and the lion, of the tiger, the bear, and the leopard, and the cry of the rhinoceros, will you not remember the kingdom?

๒๕๙.

259.

ยทาโมรีหิปริกิณฺณํ[Pg.109],วิจิตฺรปุจฺฉปกฺขินํ;

โมรํทกฺขสินจฺจนฺตํ,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When you see a peacock dancing, surrounded by peahens, a bird with a variegated tail and wings, will you not remember the kingdom?

๒๖๐.

260.

ยทาทกฺขสิ เหมนฺเต,ปุปฺผิเตธรณีรุเห;

สุรพฺภิสมฺปวายนฺเต,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When in winter you see the flowering trees, and fragrant breezes blowing, will you not remember the kingdom?

๒๖๑.

261.

ยทา [Pg.110] เหมนฺติ เกมาเส,หริตํ ทกฺขสิ เมทนึ;

อินฺทโคปก สญฺฉนฺนํ,นรชฺชสฺส สริสฺสสิ.

When in the winter season you see the green earth covered with cochineal insects, will you not remember the kingdom?

๑๖๒.

162.

ตทาหิผุสฺสตีเทวี,ฐิตาสิ ปุตฺตโสกินี;

สีรีปคพฺภสฺสทฺวารมฺหิ,วิมํสนฺตีกถากถํ.

Then Queen Phussatī, grieving for her son, stood at the door of the glorious chamber, pondering the matter with uncertainty.

๒๖๓.

263.

กลุนํปริเทวิตฺถ[Pg.111],อญฺโญญฺญาภาสิตํคิรํ;

สุตฺวานผุสฺสตีเทวี,วุตฺตสฺสสุณิสายจ.

Having heard the piteous lamentation and the words spoken between her son and daughter-in-law, Queen Phussatī...

๒๖๔.

264.

วิสํเมขาทิตํเสยฺโย,ปพฺพตาจ ปปาตนํ;

มตญฺจรชฺชุยาพชฺฌ,นตฺถตฺโถชีวิเตนเม.

“Better for me to swallow poison, or fall from a mountain precipice; better to die bound by a rope, for there is no purpose in my life.”

๒๖๕.

265.

อชฺฌายกํ [Pg.112] ทาน ปตึ,ยสสฺสินํ อมจฺฉรึ;

กสฺมา เวสฺสรํ ปุตฺตํ,ปพฺพาชนฺติ อทูสกํ.

“Why do they banish the innocent Prince Vessantara, a liberal and generous lord, renowned and unselfish?”

๒๖๖.

266.

ปูชิตํ ปติรา ชูหิ,สพฺพโลกหิ เตสินํ;

กสฺมา เวสฺสนฺตรํ วุตฺตํ,ปพฺพาเชนฺติอทูสกํ.

“Honored by rival kings, seeking the welfare of the entire world, why do they banish the innocent Vessantara?”

๒๖๗.

267.

กลุนํ ปริ เทวิตฺวา,อสฺสา เสตฺวาน ผุสฺสตี;

วุตฺตญฺจ สุณิสํ สีฆํ,อคา สิญฺจย สนฺติกํ.

Having lamented piteously, and having consoled her son and daughter-in-law, Phussatī quickly went into the king's presence.

๒๖๘.

268.

ตโตตํ [Pg.113] สิญฺจยํเทวี,วิสฏฺฐา เอตทพฺรวี;

นานูปายํ ปกาเสนฺตี,วิจิตฺต วาท วิญฺญุนี.

Then the queen, eloquent and skilled in varied discourse, revealing various means, spoke thus to the Sivi king.

๒๖๙.

269.

มธูนิว ปลา ตานิ,อมฺพาวปติ ตาฉมา;

เอวํเห สฺสติเต รฏฺฐํ,ปพฺพาชิเตอทูสเก.

“Like fallen honeycombs, or mangoes dropped to the ground, thus indeed will your kingdom be when the innocent one is banished.”

๒๗๐.

270.

หํโส [Pg.114] นิขีณ ปตฺโตว,ปลฺลสฺมึ อนูทเก;

อปวิฏฺโฐ อมจฺเจหิ,เอโกราชาวิหิยฺยสิ.

“Like a swan with broken wings in a waterless pond, forsaken by your ministers, you, O king, will be left all alone.”

๒๗๐.

270.

ตนฺตํพฺรูมิ มหาราช,อตฺโถเตมา อุปจฺจคา;

มานํสิวีนํวจนา,ปพฺพาเชสิอทูสกํ.

“This I tell you, great king, let not this opportunity pass you by. Do not banish the innocent one on account of the words of the Sivis.”

๑๗๒.

172.

เทวิยาวจนํสุตฺวา[Pg.115],ธมฺมราชาธมฺมญฺจโร;

ธมฺเมนธมฺมิกํพฺรูสิ,มเหสึ ปุตฺตโสกินึ.

Hearing the queen’s words, the righteous king, a practitioner of the Dhamma, spoke righteously to the queen, who was grieving for her son.

๒๗๓.

273.

เอโสเวสฺสนฺตโรภทฺเท,ปาณาปิยตโรหิเม;

ตถาปินํ ปพฺพาเชมิ,ธมฺมสตฺถวสานุโค.

“This Vessantara, good lady, is dearer to me than my own life; yet I banish him, acting in accordance with the authority of righteous law.”

๒๗๔.

274.

สีวิรฏฺฐมฺหิโปราณ- [Pg.116]ราชูนํธมฺมตนฺติยา;

อหญฺหิปจิตึกุมฺมิ,วินยนฺโตมโมรสํ.

“According to the ancient royal tradition in the Sivi realm, I indeed show reverence by disciplining my own dear son.”

๒๗๕.

275.

รญฺโญตํ วจนํสุตฺวา,ขินฺนาหทยกมฺปินี;

ปุนสาปริเทวนฺตี,เอวํวิลวิผุสฺสตี.

Hearing the king’s words, Phussatī, dejected and with a trembling heart, lamenting once more, wailed thus.

๒๗๖.

276.

ยสฺสปุพฺเพธชคฺคานิ,กณิการาวปุปฺผิตา;

ยายนฺตมนุยายนฺติ,สฺวชฺเชโกวคมิสฺสติ.

“He whose banner-tops, like blossoming Kaṇikāra trees, formerly followed him as he went—today he will go alone.”

๒๗๗.

277.

อินฺทโคปกวณฺณาภา[Pg.117],คนฺธารา ปณฺฑุกมฺปลา;

ยายนฺตมนุยายนฺติ,สฺวชฺเชโกวคมิสฺสสิ.

“Gandhāran steeds, lustrous as the Indagopaka insect, with their pale woolen blankets, followed you as you went; today you will go alone.”

๒๗๘.

278.

โยปุพฺเพหตฺถินายาติ,สิวิกายรเถนจ;

สฺวชฺชเวสฺสโรราชา,กถํคจฺฉติปตฺถิกา.

“He who formerly traveled by elephant, by palanquin, and by chariot—how will King Vessantara go on foot today?”

๒๗๙.

279.

กถํจนฺทนลิตฺตงฺโค[Pg.118],นจฺจคีตปโพธโน;

ขุราชินํ ผรุสญฺจ,ขาริกาชญฺจหาหิติ.

“How can he, with limbs anointed with sandalwood, awakened by dance and song, wear the rough deer-hide and carry the yoke?”

๒๘๐.

280.

ปวีสนฺโต พฺรหารญฺญํ,กาสาวํ อชินา นิวา;

ขรํ กุส มยํ จีรํ,กถํ ปริ ทหิสฺสติ.

“Entering the great forest, how will he wear the ochre robe, the deer-skin, and the rough garment made of kusa grass?”

๒๘๑.

281.

กาสิยานิจ [Pg.119] ธเรตฺวา,โขมโก ฏุมฺปรานิจ;

กุสจีรานิ ธาเรนฺตี,กถํมทฺทีกริสฺสติ.

“Having worn silks from Kāsi, and fine linen and cotton cloths, how will Maddī manage, wearing garments of kusa grass?”

๒๘๒.

282.

วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา,สิวิกาย รเถนจ,สากถชฺช อนุชฺฌงฺคี,ปถํ คจฺฉติ ปตฺถิกา.

“Having formerly traveled by litters, by palanquin, and by chariot, how will she today, without a vehicle, walk the path on foot?”

๒๘๓.

283.

สุเขธิตาหิหิรญฺญ- [Pg.120]ปาทุการุฬฺหคามินี,สากถชฺชสุขานนฺที,ปถํคจฺฉติปตฺถิกา.

“She who was raised in comfort, who walked upon golden sandals—how will she, who delighted in luxury, walk the path on foot today?”

๒๘๔.

284.

คนฺตฺวาอิตฺถิสหสฺสานํ,ปูรโตยาหิมาลินี;

สากถชฺชยสานนฺที,วนํคจฺฉติเอกิกา.

“She who, adorned with garlands, went at the head of a thousand women—how will she today, who delighted in glory, go to the forest all alone?”

๒๘๕.

285.

สทฺทํสิวายสุตฺวายา[Pg.121],มุหุํอุตฺตสฺสเตปุเร;

วสนฺตีสาพฺรหารญฺเญ,กถํ วจฺฉติภีรุกา.

“She who was often terrified in the palace upon hearing the cry of a jackal—how will that timid one live, dwelling in the great forest?”

๒๘๙.

289.

สทฺทํสุตฺวานุลุงฺกสฺส,มุหุํอุตฺตสเตปุเร;

วสนฺตีสาพฺรหารญฺเญ,กถํวจฺฉติภีรุกา.

“She who was often terrified in the palace upon hearing the hoot of an owl—how will that timid one live, dwelling in the great forest?”

๒๘๗.

287.

สกุณีหต [Pg.122] ปุตฺตาว,สุญฺญํทิสฺวา กุลาวกํ;

จีรํทุกฺเขน ฌายิสฺสํ,สุญฺญํอาคมฺมิมํปุรํ.

“Like a mother bird whose young are slain, seeing her empty nest, I shall grieve with sorrow for a long time, having come to this empty city.”

๒๘๘.

288.

กุรุรี หตฉาปาว,สุญฺญํทิสฺวา กุลาวกํ;

เตนเตน ปธาวิสฺสํ,ปิเยปุตฺเตอปสฺสตี.

“Like an osprey whose young are slain, seeing her empty nest, I shall run here and there, not seeing my beloved son.”

๒๘๙.

289.

เอวํเมวิล [Pg.123] ปนฺติยา,ราชปุตฺตํ อทูสกํ;

ปพฺพาเชสิ วนํรฏฺฐา,มญฺเญหิสฺสามิชีวิตํ.

“While I am lamenting thus, you banish the innocent prince from the kingdom to the forest; I think I shall lose my life.”

๒๙๐.

290.

ผุสฺสตฺยา ลวิตํสุตฺวา,สพฺพา สิญฺจยรา ชิโน;

พาหาปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ,สิวิกญฺญา สมาคตา.

Hearing Phussatī's lament, all the maidens of the Sivi king gathered, and raising their arms, they wept aloud.

๒๙๑.

291.

ปกฺกนฺทิตรวํตาสํ[Pg.124],สุตฺวา โสกปมทฺทิตา;

สิวิกญฺญาจ ปกฺกนฺทุํ,เวสฺสนฺตรนิเวสเน.

Hearing their loud cries of lament, overcome with sorrow, the Sivi maidens also wept aloud in Vessantara's dwelling.

๒๙๒.

292.

โอโรธาจ กุมาราจ,เวสิยานา พฺรหฺมณา;

พาหาปคฺคยฺหปกฺกนฺทุํ,เวสฺสนฺตรนิเวสเน.

The women of the court and the princes, the merchants and the brahmins, raising their arms, wept aloud in Vessantara's dwelling.

๒๙๓.

293.

หตฺถาโรหาอนีกฏฺฐา[Pg.125],รถิกา ปตฺถิการกา;

พาหาปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ,เวสฺสนฺตร นิเวสเน.

The elephant riders, the soldiers, the charioteers, and the foot soldiers, raising their arms, wept aloud in Vessantara's dwelling.

๒๙๔.

294.

ตสฺสารตฺยา อจฺจเยน,สูริเย อุคฺคเตสติ;

อาโรจยึสุ ราชานํ,ทานคฺคํ อุปคนฺตเว.

At the end of that night, when the sun had risen, they informed the king to go to the great alms-giving.

๒๙๕.

295.

อถปาโตว โสราชา,นฺหตฺวาภูสน ภูสิโต;

ทานสาล มุปาคญฺฉิ,มหาชน ปุรกฺขโต.

Then in the morning that king, having bathed and adorned himself with ornaments, approached the alms-hall, preceded by a great crowd.

๒๙๖.

296.

ทานสาลาสุ [Pg.126] ทาตพฺพํ,ทิสฺวาน ปฏิยาทิตํ;

อมจฺเจว มาณาเปสิ,ราชาภิ ตุฏฺฐมานโต.

Seeing what was to be given in the alms-halls prepared, the king, with a pleased mind, commanded his ministers.

๒๙๗.

297.

วตฺตานิวตฺถกามานํ,โสณฺฑานํ เทถวารุณึ;

โภชนํ โภชนตฺถินํ,สมฺมเทว ปวจฺฉถ.

Give robes to those desiring robes, give liquor to the drunkards, food to those needing food; distribute them properly.

๒๙๘.

298.

เยยํยํ [Pg.127] ลทฺธุมิจฺฉนฺติ,ตํตํตสฺสปวจฺฉถ;

มายาจเก นิวาเรถ,ทานสาลาสุ อาคเต.

Whatever they wish to receive, give that to them; do not turn away the beggars who have come to the alms-halls.

๒๙๙.

299.

ตทาสิยํ ภีสนกํ,ตทาสิ โลมหํสนํ;

มหาทาเน ปทินฺนมฺหิเมทินี สมฺปกมฺปถ.

Then there was that which was terrifying, then there was that which was hair-raising; when the great gift was given, the earth trembled.

๓๐๐.

300.

ปริเทวึสุ เวสฺสนฺตฺต-รราชํ ปติตาวเท;

ปกิตฺเตตฺวาน นานปฺป-การํ เอวํ วณิพฺพกา.

The beggars lamented for King Vessantara, fallen from his position; extolling him in various ways, they spoke thus:

๓๐๑.

301.

อมฺเหหิตฺวาน [Pg.128] เวสฺสนฺต-รราชา ทานทายโก;

อจิเร เนว รฏฺฐมฺหา,นิกฺขมิสฺสติกานนํ.

King Vessantara, the giver of gifts, having abandoned us, will soon depart from the kingdom to the forest.

๓๐๒.

302.

สตฺตหตฺถิสเตทตฺวา,สพฺพาลงฺการ ภูสิเต;

เอสเวสฺสนฺตโร สมฺหา,รฏฺฐมฺหา นิกฺขมิสฺสติ.

Having given seven hundred elephants, adorned with all ornaments, this Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๓.

303.

สตฺตอสฺส สเต ทตฺวา,สินฺธเว สีฆ วาหเน;

เอส เวสฺสนฺตโรสมฺหา,รฏฺฐมฺหา นิกฺขมิสฺสติ.

Having given seven hundred horses, swift-going Sindh steeds, this Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๔.

304.

รเถสตฺตสเตทตฺวา[Pg.129],สนฺนนฺเธ อุสฺสิตทฺธเช;

เอส เวสฺสนฺตโรสมฺหา,รฏฺฐมฺหา นิกฺขมิสฺสติ.

Having given seven hundred chariots, well-equipped, with banners raised high, this Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๕.

305.

สตฺตกญฺญา สเตทตฺวา,สุรูปินี วิภูสิตา;

เอส เวสฺสนฺตโรสมฺหา,รฏฺฐมฺหา นิกฺขมิสฺสติ.

Having given seven hundred maidens, beautiful and adorned, this Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๖.

306.

สตฺตเธนุ [Pg.130] สเต ทตฺวา,สพฺพากํสุ ปธารณา;

เอสเวสฺสนฺตโรราชา,สมฺหารฏฺฐานิรจฺฉติ.

Having given seven hundred cows, all with bronze milking-pails, this King Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๗.

307.

สตฺตทาสิ สเต ทตฺวา,สตฺตทาส สตานิจ;

เอสเวสฺสนฺตโรราชา,สมฺหารฏฺฐานิรจฺฉติ.

Having given seven hundred female slaves and seven hundred male slaves, this King Vessantara will depart from our kingdom.

๓๐๘.

308.

อเถตฺถวตฺตเตสทฺโท,ตุมุโลเภ รโวมหา;

สมากุลํ ปุรํอาสิ,อโหสิ โลมหํสนํ.

Then a sound arose there, tumultuous, dreadful, and great; the city was in confusion, it was hair-raising.

๓๐๙.

309.

โสทตฺวาน [Pg.131] มหาทานํ,เวสฺสนฺตโร อมจฺฉรี;

ปุรกฺขโต อมจฺเจหิ,อคาสกนิเวสนํ.

Having given the great gift, Vessantara, free from stinginess, preceded by his ministers, went to his own dwelling.

๓๑๐.

310.

ตโตหิ มทฺทิยาสทฺธึ,มาตาปิตูน สนฺติกํ;

วนฺทนตฺถาย อคญฺฉิ,อลงฺกต รเถนโส.

Then, together with Maddī, he went in an adorned chariot to the presence of his mother and father to pay his respects.

๓๑๑.

311.

วนฺทิตฺวา [Pg.132] ปิตรํโพธิ-สตฺโตพฺรวิกตญฺชลี;

เอวํอาวีกโรนฺโตว,คมิสฺสมานอญฺชสํ.

The Bodhisatta, having saluted his father, spoke with joined palms, thus making known his imminent departure on the path.

๓๑๒.

312.

มมํตาต ปพฺพาเชสิ,ยมฺหารฏฺฐา อทูสกํ;

สิวีนํ วจนตฺเถน,เตนํ-คจฺฉามิ กานนํ.

"Father, you banish me from this kingdom, though I am innocent. At the word of the Sivis, therefore, I go to the forest."

๓๑๓.

313.

สุเวอหํ มหาราช,สูริยุคฺค มเน สติ,นิกฺขมิสฺสามิ รฏฺฐมฺหา,วงฺกํ คจฺฉามิ ปพฺพตํ.

"Tomorrow, great king, at sunrise, I shall depart from the kingdom; I shall go to Mount Vaṅka."

๓๑๔.

314.

วเนวาฬ [Pg.133] มิคากิณฺเณ,ขคฺคทีปินิอิเส วิเต;

อหํปุญฺญานิ กโรมิ,ตุมฺเห ปงฺกมฺหี สีทถ.

"In the forest teeming with beasts of prey, frequented by rhinoceroses and leopards, I will perform meritorious deeds, while you sink in the mire."

๓๑๕.

315.

ตโตโสตรมาโนว,คนฺตฺวานมากุสนฺติกํ;

วนฺทมาโนอาโรจิตฺต,เอวํญฺหิสกมาตุยา.

Then, hurrying, he went to his mother's presence and, paying homage, he announced thus to his own mother:

๓๑๖.

316.

อนุชานาหิมํอมฺมา,คจฺฉามิวงฺกปพฺพตํ;

วเนปุญฺญานิกาหามิ[Pg.134],ปพฺพชฺชามมรุจฺจติ.

"Mother, permit me, I go to Mount Vaṅka. In the forest I will perform meritorious deeds; renunciation is my delight."

๓๑๗.

317.

ตํสุตฺตฺวารุณฺณมุเขน,ชนนีเอวมพฺรวี;

อนุชานามิตํวุตฺตํ,ปพฺพชฺชาเตสมิชฺฌภุ.

Hearing this, with a tearful face, his mother thus spoke: "I permit what you have said; may your renunciation succeed."

๓๑๘.

318.

อยญฺหิวุตฺต เมมทฺที,สุณฺหา สุขุมวทฺธินี;

อจฺฉตํ สห วุตฺเตหิ,กึ อรญฺเญกริสฺสติ.

"But, O son, this Maddī, my daughter-in-law, delicately nurtured, let her stay with her relatives. What will she do in the forest?"

๓๑๙.

319.

มาตุยาวจนํสุตฺวา[Pg.135],เวสฺสนฺตโร กตญฺชลี;

มฺหิตปุพฺพมภา สิตฺต,ญาเปนฺโตอตฺตโนมตึ.

Hearing his mother's words, Vessantara, with joined palms, first smiled and then spoke, revealing his own intention.

๓๒๐.

320.

นาหํอกา มาทาสํวิ,อรญฺญํเนตุ มุสฺสเห;

สเจอิจฺฉ ติอนฺเวตุ,สเจนิจฺฉติ อจฺฉตุ.

"I would not venture to lead even an unwilling slave to the forest. If she wishes, let her follow; if she does not wish, let her stay."

๓๒๑.

321.

ตโตสุณฺหํมหาราชา[Pg.136],ยาจิตุํปฏิปชฺชถ;

มาจนฺทนสมาจาเร,รโชชลฺลํมธารยิ.

Then the great king began to entreat his daughter-in-law: "You who are accustomed to sandalwood, do not bear dust and dirt."

๓๒๒.

322.

กาสิยานิจธาเรตฺวา,กุสจีรมธารยิ;

ทุกฺโขวาโสอรญฺญสฺมึ,มาหิตฺวํลกฺขเณคมิ.

"You who have worn garments of Kasi silk, do not now wear garments of kusa grass. Dwelling in the forest is painful; do not go, O fortunate one."

๓๒๓.

323.

ตโต [Pg.137] ปติพฺพตา สุณฺหา,สสฺสุรํ เอวมพฺรวี;

นาหํ ตํสุขมิจฺฉยฺยํ,ยํเม เวสฺสนฺตรํ วินา.

Then the devoted daughter-in-law spoke thus to her father-in-law: 'I would not desire that happiness which is without Vessantara.'

๓๒๔.

324.

ตโต สุณฺหํ มหาราชา,ทุสฺสหานิ พฺรหาวเน;

นานาภยานิ ญาเปนฺโต,วนํ ยาจิ อคนฺตเว.

Then the great king, making known to his daughter-in-law the various dangers and unbearable hardships in the great forest, begged her not to go to the forest.

๓๒๕.

325.

ยาน สนฺติ มหาราช,ภยานิตานิ กานเน;

สพฺพานิ [Pg.138] หํ สหิสฺสมิ,อนุคจฺฉามิ เมปตึ.

'Whatever dangers there are in the forest, O great king, all of them I shall endure. I shall follow my lord.'

๓๒๖.

326.

ปูรโตหํ คมิสฺสามิ,ททนฺตี ภตฺถุโน ปถํ;

อุรสา ปนุทหิตฺวาน,กุส นฬ วนาทโย.

'I shall go in front, making a path for my husband, pushing aside with my breast the kusa grass, reeds, and other things of the forest.'

๓๒๗.

327.

พหูหิ วตวริยาหิ,กุมารี วินฺทเต ปตึ;

เวธพฺยํ กฏุกํ โลเก,คจฺฉญฺเญว รเถสภ.

'By many vows and observances does a maiden find a husband. Widowhood is bitter in the world; I must indeed go, O bull among charioteers!'

๓๒๘.

328.

นานากาเรหิ [Pg.139] ปีเฬนฺติ,อนาถํวิธวํ ชนา;

อติวากฺเยน ภาสนฺติ,มิตฺตาจาปิ สโลหิตา.

'People torment a helpless widow in various ways; even friends and blood-relatives speak with harsh words.'

๓๒๙.

329.

นคฺคา นที อนูทกา,นคฺคํ รฏฺฐํ อราชกํ;

อิตฺถีปิ วิธวา นคฺคา,ยสฺสาสุํทส ภาตโร.

'Naked is a river without water; naked is a kingdom without a king. A widowed woman is also naked, even if she should have ten brothers.'

๓๓๐.

330.

ธโช [Pg.140] รถสฺส ปญฺญานํ,ธุโม ปญฺญา นมคฺคิโน;

ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญานํ,ภตฺตา ปญฺญานมิตฺถิยา.

'A banner is the sign of a chariot, smoke is the sign of a fire; a king is the sign of a kingdom, a husband is the sign of a woman.'

๓๓๑.

331.

ยา ทลิทฺทสฺส โปสสฺส,ทลิทฺที ภริยา สิยา;

อฑฺฒา อฑฺฒสฺส ราชินฺท,ตํ เว เทวา ปสํสเร.

'She who is a poor wife to a poor man, and a wealthy wife to a wealthy man, O lord of kings, her indeed do the gods praise.'

๓๓๒.

332.

กถํ นุตาสํ หทยํ,สุขราวต อิตฺถิโย;

ยา [Pg.141] สามิเก ทุกฺขิตมฺหิ,สุขมิจฺฉนฺติ อตฺตโน.

'How indeed can the hearts of those women be happy, who desire their own happiness when their lord is suffering?'

๓๓๓.

333.

อปิสาครปริยนฺตํ,พหุวิตฺตธรํมหึ;

นานารตนปริปูรํ,นิจฺเฉเวสฺสนฺตรํวินา.

'Even this earth, bounded by the ocean, bearer of much wealth, filled with various jewels—I would not desire it without Vessantara.'

๓๓๔.

334.

สามิกํ อนุคจฺฉิสฺสํ,อหํ กาสายวาสินี;

ธีรตฺถุตํ [Pg.142] นิสฺสีริกํ,เวธพฺยํยญฺจ นาริยา.

'I shall follow my husband, clad in ochre robes. Fie upon that wretched widowhood of a woman!'

๓๓๕.

335.

สุณฺหาย ภาสิตํ สุตฺวา,สสฺสุโร นิกฺขิเปตเว;

ทุเว อิเธว นตฺตาโร,สุณฺหํโส เอว มพฺรวี.

Having heard his daughter-in-law's speech, the father-in-law, in order to have the two grandsons left behind, spoke thus to her.

๓๓๖.

336.

อิเมเต ทหราปุตฺตา,ชาลีกณฺหาชินา จุโภ;

นิกฺขิปฺป ลกฺขเณ คจฺฉ,มยํเต โปสิสามเส.

'These are your young children, both Jāli and Kaṇhājinā. Leave them, O fortunate one, and go; we shall raise them.'

๓๓๗.

337.

ปิยาเม [Pg.143] ปุตฺตกา เทว,ชาลี กณฺหาชินา จุโภ;

ตฺยมฺหํ ตตฺถ รเมสฺสนฺติ,อรญฺเญ ชีวิโส กินํ.

'My children are dear to me, O king, both Jāli and Kaṇhājinā. They will delight us there in the forest; what use is life to me?'

๓๓๘.

338.

ปุตฺเตเนตฺวาน คจฺฉาม,ทฺเวมยํ วงฺกปพฺพตํ,ทกฺขมานา วสิสฺสาม,เอเต ปโมทมานสา.

'Taking our children, we two shall go to Mount Vaṅka. We shall dwell there with joyful minds, watching them.'

๓๓๙.

339.

สุณมานา [Pg.144] วสิสฺสาม,คีตญฺจ วิยภาณินํ;

เอเตสํ นจฺจมานานํ,อรญฺเญ มาลธารินํ.

'We shall dwell there, listening to the song, like speech, of these little ones as they dance in the forest wearing garlands.'

๓๔๐.

340.

สุณฺหาย ภาสิตํสุตฺวา,สสฺสุโรขินฺน มานโส;

เอวญฺหิโส วิลวิตฺถ,ปฏิจฺจทารเก ทุเว.

Having heard his daughter-in-law's speech, the father-in-law, with an afflicted mind, thus lamented concerning the two children.

๓๔๑.

341.

สาลินํ [Pg.145] โอทนํ ภุตฺวา,สุจึ มํสุปเสจนํ;

รุกฺขผลานิ ภุญฺชนฺตา,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Having eaten fine Sāli rice with pure meat curry, how will the children fare, eating the fruits of trees?'

๓๔๒.

342.

ภุตฺวา สตปเล กํเส,โสวณฺเณ สตราชิเต;

รุกฺขปตฺเตสุ ภุญฺชนฺตา,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Having eaten from golden bowls worth a hundred pala, shining with a hundred rays, how will the children fare, eating from the leaves of trees?'

๓๔๓.

343.

กาสิยานิจ ธาเรตฺวา,โขม โกฏุมฺปรานิจ;

กุสจีรานิ [Pg.146] ธาเรนฺตา,กถํ กาหนฺติ ทารกา.

'Having worn silks of Kasi, and garments of linen and fine cotton, how will the children fare, wearing robes of kusa grass?'

๓๔๔.

344.

วยฺหาหิปริยายิตฺวา,สิวิกาย รเถนจ;

ปตฺถิกา ปริธาวนฺตา,กถํ กาหนฺติ ทารกา.

'Having traveled by conveyances, by palanquin and by chariot, how will the children fare, running about on foot?'

๓๔๕.

345.

กุฏาคาเร สยิตฺวาน,นิวาเต ผุสิตคฺคเล;

สยนฺตา รุกฺขมูลสฺมึ,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Having slept in gabled chambers, sheltered from the wind with doors well-bolted, how will the children fare, sleeping at the foot of a tree?'

๓๔๖.

346.

ปลฺลงฺเกสุ [Pg.147] สยิตฺวาน,โคนเก จิตฺตสนฺถเต;

สยนฺตา ติณสนฺถาเร,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Having slept on couches with beautiful, long-fleeced coverlets, how will the children fare, sleeping on a pallet of grass?'

๓๔๗.

347.

คนฺธเกน วิลิมฺเปตฺวา,อคลุจนฺทเนนจ;

รโชชลฺลานิ ธาเรนฺตา,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Having been anointed with perfumes, with aloe and with sandalwood, how will the children fare, covered in dust and grime?'

๓๔๘.

348.

จามรี [Pg.148] โมร หตฺเถหิ,พีชิตงฺคา สุเขธิตา;

ผุฏฺฐา ฑํเสหิ มกเสหิ,กถํกาหนฺติ ทารกา.

'Their limbs fanned with yak-tail whisks and peacock feathers, raised in comfort, how will the children fare, bitten by gadflies and mosquitoes?'

๓๔๙.

349.

ตหึวํพฺรวิ ราชานํ,วิลปนฺตํ โสกฏฺฏิตํ;

ปฏิจฺจ ทารเก สุณฺหา,เวสฺสนฺตรปิยญฺชนา.

Then the daughter-in-law, she who was dear to Vessantara, spoke thus to the king as he was lamenting, afflicted with sorrow on account of the children.

๓๕๐.

350.

มา [Pg.149] เทว ปริเทเวสิ,มาจ ตฺวํ วิมโนอหุ;

ยถามยํ ภวิสฺสาม,ตถา เหสฺสนฺติ ทารกา.

'Do not lament, O king, and do not be dejected. As we shall be, so too shall the children be.'

๓๕๑.

351.

เอวญฺหิ สลฺลปนฺตานํ,เตสํ ขตฺติยชาตินํ;

อญฺโญญฺญํ วิภาตา รตฺติ,สมุคฺคญฺฉิตฺถ สูริโย.

Thus, as they of the warrior caste conversed with one another, the night passed and the sun arose.

๓๕๒.

352.

ตทาเนตฺวา [Pg.150] ฐปยึสุ,จตุสินฺธวยุญฺชิตํ;

อลงฺกต รถํราช-ทฺวาเร มงฺคลสมฺมตํ.

Then they brought and placed the adorned chariot, yoked with four Sindh horses and deemed auspicious, at the royal gate.

๓๕๓.

353.

วนฺทิตฺวา สสฺสุเร มทฺที,อาทาย ปุตฺตเก ทุเว;

ภตฺตุโน ปุรโต คนฺตฺวา,ปถมํ รถมารุหิ.

Having saluted her father-in-law and taken the two children, Maddī went before her husband and was the first to ascend the chariot.

๓๕๔.

354.

ตโตเวสฺสนฺตโรมาตา-ปิตโร อติวนฺทิย;

ปทกฺขิณญฺจ กตฺวาน,สีฆโส รถมารุหิ.

Then Vessantara, having greatly saluted his mother and father and made a circumambulation, swiftly ascended the chariot.

๓๕๕.

355.

ตโต [Pg.151] มงฺคลทฺวาเรน,รถํ เปเสสิ ลงฺกตํ;

โตสาปยํ มหาสตฺโต,มทฺทึ ชาลิสฺส มาตรํ.

Then, through the auspicious gate, the great being sent forth the adorned chariot, pleasing Maddī, Jāli's mother.

๓๕๖.

356.

ปถนฺเตสุ ภิวนฺทนฺติ,สกฺกจฺจํ พหโว ชนา;

เวสฺสนฺตรญฺจ มทฺทิญฺจ,ปสฺสมานา กตญฺจลี.

Along the path, many people with joined palms respectfully saluted Vessantara and Maddī as they saw them.

๓๕๗.

357.

อาปุจฺฉนฺโตจ [Pg.152] ปกฺกามิ,คจฺฉิสฺสามีหิ ปตฺถยํ;

นิทุกฺขา สุขิตาโหถ,อิติโส วนฺทเก ชเน.

Taking his leave, he departed, wishing, 'I shall go.' To the people who paid homage, he said: 'May you be without suffering; may you be happy.'

๓๕๘.

358.

รเถ ฐิโตว โสราชา,โอวทนฺโต อปกฺกมิ;

ทานอาทีนิ ปุญฺญานิ,กโรถาติ มหาชนํ.

Standing in the chariot, that king departed, admonishing the great multitude: 'Perform meritorious deeds, such as generosity!'

๓๕๙.

359.

คจฺฉนฺเต โพธิสตฺตมฺหิ,มาตา เอวญฺหิ จินฺตยิ;

ทาตุกาโมสิ เมวุตฺโต,ปฏฺฐาย ชาตกาลโต.

As the Bodhisatta was departing, his mother thought thus: 'He has been desirous of giving, as was said by me, ever since the time of his birth.'

๓๖๐.

360.

ตโตทานํ [Pg.153] ทโทเปตุํ,ปุตฺตํรตน ปูริเต;

ปุตฺตสฺสุโภสุ ปสฺเสสุ,เปเสสิ สกเฏพหู.

Then, desiring to provide a gift, she sent many carts filled with jewels for her son, to travel on both his sides.

๓๖๑.

361.

เวสฺสนฺตโรหิ สมฺปโรหิ สมฺปตฺต-ยาจกานํ อเสสกํ;

อฏฺฐารสวาเร ทาสิ,กายารุฬฺหํปิอตฺตโน.

Vessantara indeed gave completely to the beggars who had arrived; eighteen times he gave even that which was worn on his own body.

๓๖๒.

362.

นครา [Pg.154] นิกฺขมนฺตมฺหิ,เวสฺสนฺตเรส เปตฺติกํ;

นครํ ทฏฺฐุกาโมสิ,ตทา สงฺกมฺปิ เมทนี.

As Vessantara was leaving the city, he became desirous of seeing his paternal city, and at that moment the earth trembled.

๓๖๓.

363.

ตหึ รถปฺปมาณมฺหิ,ฐาเน ภิชฺชิย เมทนี,ปริวตฺติตฺถ กุลาล-จกฺกํวนครามุขี.

There, in a spot the size of a chariot, the earth split and revolved like a potter's wheel to face the city.

๓๖๔.

364.

นครํ โอโลเกตฺวาน,นคราภิมุเข รเถ,ฐิโตมทฺทึปิ ทกฺเขตุํ,เอวํโสพฺรวิ หาสยํ.

Gazing upon the city, standing in the chariot that faced the city, he spoke thus, wishing to show it to Maddī and make her smile:

๓๖๕.

365.

อิงฺฆ [Pg.155] มทฺทิ นิสาเมหิ,รมฺมรูปํว ทิสฺสติ;

อาวาโส สิวิเสฏฺฐสฺส,เปตฺติกํ ภวนํ มม.

"Come, Maddī, behold! It appears as a delightful vision. It is the dwelling of the best of the Sivis, my paternal home."

๓๖๖.

366.

สหชาตอมจฺเจจ,นิวตฺเตตฺวา มหาชนํ;

รถํ ปาเชสิ โส สีฆํ,โมทนฺโตมทฺทิยาตโต.

Having turned back his contemporaneous ministers and the great multitude, he then swiftly drove the chariot, departing thence with Maddī in great joy.

๓๖๗.

367.

อนฺวาคมึสุ [Pg.156] ปาเชนฺตํ,จตฺตาโร พฺรหฺมณา ตหึ;

ยาจิตุํ สินฺธเว เอเต,มทฺที ปสฺสิตฺถ ตาวเท.

Four brahmins followed him as he drove, there to beg for the Sindh horses; Maddī saw them at that very moment.

๓๖๘.

368.

มทฺทีปิ มนฺทสทฺเทน,ยาจกา วิย อาคตา;

อิตฺยาโรเจสิ ภตฺตารํ,คณฺหนฺตี ตสฺส ปิฏฺฐิยํ.

Maddī, touching his back, informed her husband in a soft voice, saying: 'It seems that beggars have arrived.'

๓๖๙.

369.

สาธุ [Pg.157] ภทฺเทติ วตฺวาน,รถสฺสาคมนํ อกา;

พฺรหฺมณา อุปคนฺตฺวาน,ยาจึสุ สินฺธเว ตหึ.

Saying, 'Very well, my dear,' he brought the chariot to a halt. The brahmins, having approached, there begged for the Sindh horses.

๓๗๐.

370.

โมทมาโนว โสทาสิ,พฺรหฺมณานํ สุสินฺธเว;

พฺรหฺมณาทาย คญฺฉึสุ,อสฺเสสก นิเวสนํ.

Rejoicing, he gave the fine Sindh horses to the brahmins. The brahmins took them and departed to the dwelling of Assesaka.

๓๗๑.

371.

อสฺเสสุ ปน ทินฺเนสุ,จตฺตาโร เทวปุตฺตกา;

โรหิจฺจมิควณฺเณน,รถํ วหิย คญฺฉิสุํ.

But when the horses had been given, four sons of the gods, having the color of rohita deer, went on, drawing the chariot.

๓๗๒.

372.

เทวา [Pg.158] โรหิจฺจวณฺเณน,วหนฺตีติ สุพุทฺธิมา;

วิชานิตฺวาน มทฺทึปิ,ญาเปนฺโต เอวมพฺรวี.

The wise one, having understood, 'It is gods with the color of rohita deer who are drawing it,' spoke thus to inform Maddī also:

๓๗๓.

373.

อิงฺฆปฺมทฺทิ นิสาเมหิ,จิตฺตรูปํว ทิสฺสติ;

มิคโร หิจฺจวณฺเณน,ทกฺขิณสฺสาวหนฺติมํ.

"Come, Maddī, behold! It appears like a wondrous painting. Deer of rohita color are drawing this chariot southward."

๓๗๔.

374.

มทฺทีเจวํ [Pg.159] นิจฺฉาเรสิ,คิรํ อจฺเฉรรูปินี;

เวสฺสนฺตรสฺสเตเชน,รถํวหนฺติเทวตา.

And Maddī uttered a speech of wondrous form: 'By the power of Vessantara, deities are drawing the chariot.'

๓๗๕.

375.

อาคนฺตฺวาน รถํ ยาจิ,อปโร พฺราหฺมโณ ตโต;

โพธิสตฺโตปิโสทาสิ,รถํ ตสฺส อนิคฺฆิยํ.

Then another brahmin came and begged for the chariot; and the Bodhisatta gave the chariot to him without reservation.

๓๗๖.

376.

สกปฺปิเย ททนฺตมฺหิ,มทฺที ปหฏฺฐมานสา;

สาธุการํ ปวตฺเตสิ,สทา มจฺเฉรหึสินี.

As he was giving away his own beloved chariot, Maddī, with delighted mind, uttered an acclamation of approval, she who was ever a destroyer of stinginess.

๓๗๗.

377.

ทินฺเน [Pg.160] รถมฺหิ อนฺตร-ธาริยึสุ เทวปุตฺตกา;

สพฺเพ เต ปตฺถิกา อาสุํ,ราชามทฺทึ ตทาพฺรวี.

When the chariot was given, the sons of the gods disappeared. They all became pedestrians. Then the king spoke to Maddī:

๓๗๘.

378.

ตฺวํ มทฺทิ กณฺหํคณฺหาหิ,ลหุเอสา กนิฏฺฐกา;

อหํ ชาลึ คเหสฺสามิ,ครุโก ภาติโกหิโส.

"You, Maddī, take Kaṇhā; she is light, the younger sister. I will take Jāli, for he is heavy, the brother."

๓๗๙.

379.

ราชา [Pg.161] กุมารมาทาย,ราชปุตฺตีจ ทาริกํ;

สมฺโมทมานา ปกฺกามุํ,อญฺญมญฺญ ปิยํ วทา.

The king, taking the boy, and the princess, the girl, departed rejoicing together, speaking loving words to one another.

๓๘๐.

380.

อาคจฺฉนฺเต ปฏิปถํ,ทิสฺวาน อทฺธิเกชเน;

เอวํ ปุจฺฉิยคญฺฉึสุ,กุหึ วงฺกตปพฺพโต.

Seeing travelers coming on the path, they went on, asking them thus: 'Where is Mount Vaṅkata?'

๓๘๑.

381.

กลุณํ [Pg.162] ปริเทวิตฺวา,ปุจฺฉิตา อทฺธิกาชนา;

เอวํ เต ปฏิเวเทสุํ,ทูเรวงฺกตปพฺพโต.

Having lamented pitifully, the travelers who were asked reported thus: 'Mount Vaṅkata is far away.'

๓๘๒.

382.

มคฺคาสนฺเนสุ ปสฺสนฺตา,ทารกา ผลิเน ทุเม;

เตสํผลานํ เหตุมฺหิ,ปิตโร อุปโรทเร.

The children, seeing fruit-laden trees near the path, cried out to their parents on account of those fruits.

๓๘๓.

383.

โรทนฺเต ทารเก ทิสฺวา,อุพฺพิคฺคา วิปุลา ทุมา;

ยสเมโวนมิตฺวาน,อุปคจฺฉนฺติ ทารเก.

Seeing the children crying, the great trees were agitated; as if bowing down, they approached the children.

๓๘๔.

384.

อิทํ [Pg.163] อจฺเฉรกํ ทิสฺวา,มทฺที สสงฺกสนฺนิภา;

ปิติปุณฺเณน กาเยน,เอวํคายิตฺถ นนฺทนา.

Seeing this marvel, Maddī, though anxious, her body filled with joy, sang out in delight:

๓๘๕.

385.

อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ,อพฺภูตํ โลมหํสนํ,เวสฺสนฺตรสฺส เตเชน;

สยเม โวนตา ทุมา.

"Marvelous indeed is it in the world, wonderful, hair-raising! By Vessantara's power, the trees themselves have bowed down."

๓๘๖.

386.

สํขิปึสุ [Pg.164] ปถํ ยกฺขา,อนุกมฺปาย ทารเก;

นิกฺขนฺตทิวเสเนว,เชตรฏฺฐมุปาคมุํ.

The yakkhas shortened the path out of compassion for the children; as if on the very day they had departed, they reached the Jeta kingdom.

๓๘๗.

387.

เอกาเหเนวเต ตึส-โยชนานิ อติกฺกมุํ;

สายนฺเห มาตุลํนาม,สมฺปตฺตา นครํ สุภํ.

In a single day they crossed thirty yojanas; by evening, they arrived at the splendid city named Mātula.

๓๘๘.

388.

นครสฺสสฺส ทฺวารมฺหิ,สาลายํ นิสิทึ สุเต;

เขทํ วิโนทมานาว,โตเสนฺตา ทารเก ทุเว.

At the city gate, they sat in a hall, easing their weariness and comforting the two children.

๓๘๙.

389.

มทฺทีปิ [Pg.165] โพธิสตฺตสฺส,รชํ ปาเทสุ ปุญฺฉิย;

สมฺพหิตฺวาน ปาเทจ,วิชยนฺตี ฐิตา ตทา.

Maddī, too, wiped the dust from the Bodhisatta's feet; having massaged his feet, she then stood fanning him.

๓๙๐.

390.

สาลาย นิกฺขมิตฺวาน,ภตฺตุจกฺขุปเถ ฐิตา;

ทิโสทิสํ โอโลเกสิ,มทฺที กนฺตารเขทินี.

Leaving the hall, Maddī stood within her husband's sight; weary from the wilderness, she looked in every direction.

๓๙๑.

391.

เชติโย [Pg.166] ปริวารึสุ,ทิสฺวาน อสหายิกํมทฺทึ เอวํอุคฺโฆสึสุ,อิตฺถี อิจฺเฉรรูวินี.

The people of Jeta surrounded her and, seeing Maddī without a companion, exclaimed thus: "This woman has a strange appearance!"

๓๙๒.

392.

วยฺหาหิ ปริยายิตฺวา,สิวิกาย รเถนจ;

สาชฺช มทฺทีอรญฺญสฺมิ,ปตฺถิกา ปริธาวติ.

She who used to travel by conveyances, by palanquins and by chariots—that same Maddī today runs about on foot in the wilderness.

๓๙๓.

393.

อนาถาคมนํ มทฺทึ,ภตฺตารา ปุตฺตเกหิจ,ทิสฺวาคนฺตฺวานา จิกฺขํสุ,เชตินฺทานํ ขเณน ตา.

Seeing Maddī arrive unprotected, without her husband and children, they went at once and reported to the lords of Jeta.

๓๙๔.

394.

ตํ [Pg.167] สุตฺวา เชตปาโมกฺขา,โรทมานา อุปาคมุํ;

เวสฺสนฺตรสฺส ปาเทส,นิปจฺจ อิติ ปุจฺฉิสุํ.

Hearing this, the leaders of Jeta approached, weeping; falling at Vessantara’s feet, they asked him thus:

๓๙๕.

395.

กิจฺจินุ เทว กุสลํ,กิจฺจิ เทว อนามยํ;

กิจฺจิปิตา อโรโคเต,สิวีนญฺจ อนามยํ;

โก เต พลํ มหาราช,โกนุ เต รถมณฺฑลํ.

"Is all well with you, O lord? Are you free from affliction? Is your father in good health, and are the Sivis free from affliction? Where is your army, great king? Where is your company of chariots?"

๓๙๖.

396.

อนสฺสโก [Pg.168] อรถโก,ทีฆมทฺธาน มาคโต;

กิจฺจามิตฺเตหิ ปกโต,อนุปฺปตฺโต สิมํทิสํ.

"Are you without horses and without chariots, having come this long way? Have you been overcome by enemies, that you have arrived at this borderland?"

๓๙๗.

397.

อถ เวสฺสนฺตโรราชา,อาคตเหตุมตฺตโน;

ญาเปตุํ เชตราชูนํ,อิมาคาถา อภาสถ.

Then King Vessantara, in order to explain to the kings of Jeta the reason for his arrival, spoke these verses:

๓๙๘.

398.

กุสลญฺเจว [Pg.169] เมสมฺม,อโถ สมฺม อนามยํ;

อโถ วิภา อโรโคเม,สิวีนญฺจ อานามยํ.

"All is well with me, friends, and I am free from affliction. My father is also in good health, and the Sivis are free from affliction."

๓๙๙.

399.

อหญฺหิกุญฺชรํ ทชฺชํ,สพฺพเสตํ คชุตฺตมํ;

พฺราหฺมณานํ สาลงฺการํ,เขตฺตญฺญุํ รฐปูชิตํ.

"For I gave to brahmins the elephant, that all-white, noblest of beasts, with its adornments, an expert on the battlefield, honored by the kingdom."

๔๐๐.

400.

ตสฺมึ เม สิวโยกุทฺธา,วิภา อุปหโตมโน;

อวรุทฺธสิ มํ ราชา,วงฺกํคจฺฉามิปพฺพตํ.

"For that, the Sivis were enraged with me, O lord, their minds afflicted. The king has banished me, so I am going to Vaṅka Mountain."

๔๐๑.

401.

ตทา [Pg.170] เต เชตราชาโน,พลานุปฺปทมานสา;

เอวํ โตสึสุ ราชานํ,นิกฺขนฺตํ สกรฐโต.

Then those kings of Jeta, with resolute minds, thus consoled the king who had departed from his own kingdom:

๔๐๒.

402.

สฺวาคตนฺเต มหาราช,อโถเตอทุราคตํ;

อิสฺสโร สิอนุปฺปตฺโต,ยํอิธตฺถิปเวทย.

"Welcome, great king! Your arrival is most welcome. You are the lord who has arrived. Declare whatever is needed here."

๔๐๓.

403.

อิเธว [Pg.171] ตาว อจฺฉสฺสุ,เชตรฏฺเฐ รเถสภ;

ยาว เชตา คมิสฺสนฺติ,รญฺโญ สนฺติก ยาจิตุํ.

"Stay here for now in the Jeta kingdom, O bull among charioteers, until the Jetas go to the king to entreat him."

๔๐๔.

404.

ตทา เวสฺสนฺตโร อาห,มาโวคมิตฺถ สนฺติกํ;

ยาจิตุํ มม ปิตุสฺส,ราชาปิ ตตฺถ นิสฺสโร.

Then Vessantara said, “Do not go to my father's presence to entreat him; for in this matter, even the king is powerless.”

๔๐๕.

405.

อจฺจุคฺคตาหิ สิวโย,พลคฺคาเน คมาจเย,เตปอธํสิ ตุมิจฺฉนฺติ,ราชานํ มม การณา.

"The Sivis are exceedingly arrogant and assembled with their forces; they desire to attack the king on my account."

๔๐๖.

406.

สเจเอวํ [Pg.172] มหาราช,สิยา เชตุตฺตเร ปุเร;

อิเธวรชฺชํ กาเรหิ,เชเตหิ ปริวาริโต.

"If that is the case, great king, then stay in the city of Uttara-Jeta! Rule the kingdom here, surrounded by the Jetas."

๔๐๗.

407.

อิทฺธํ ผิตญฺจิทํรฏฺฐํ,อิทฺโธ ชนปโท มหา;

มตึ กโรหิ ตฺวํ เทว,รชฺชสฺส มนุสฺสติตุํ.

"This kingdom is prosperous and flourishing; the great country is wealthy. O lord, resolve your mind to rule this realm."

๔๐๘.

408.

อลํ [Pg.173] เม รชฺชสุเขน,ปพฺพาชิตสฺส รฏฺฐโต;

อตุฏฺฐา สิวโยจาสุํ,มญฺเจรชฺเชภิเสจยฺยูํ.

"Enough for me with the pleasure of kingship, for I am one banished from the kingdom. The Sivis were displeased; otherwise, they would anoint me to rule again."

๔๐๙.

409.

อสมฺโมทนี ยมฺปิโวอสฺส,อจฺจนฺตํ มมการณา;

สิวีหิ ภณฺฑนญฺจาวิ,วิคฺคโห เม นรุจฺจติ.

"There would be great discord among the Sivis entirely on my account; quarreling with the Sivis and strife are not pleasing to me."

๔๑๐.

410.

ปฏิคฺคหิตํ ยํ ทินฺนํ,สพฺพสฺส อคฺฆิยํ กตํ;

อวรุทฺธสิ มํ ราชา,วงฺก คจฺฉามิปพฺพตํ.

"What is given is to be received; every gift is to be valued. The king has banished me; I am going to Vaṅka Mountain."

๔๑๑.

411.

อเนก [Pg.174] ปริยาเยน,เชตราชูหิ ยาจิโต;

อนิจฺฉนฺโต ปฏิกฺขีปิ,รชฺชํ โส เชตรฏฺฐเก.

Though entreated in many ways by the kings of Jeta, he, being unwilling, refused the kingdom in the Jeta state.

๔๑๒.

412.

นครํ อปวีสิตฺวา,สาลํ สาณิปริกฺขิปํ;

กาเรตฺวา เอกรตฺตึโส,สยี สปุตฺตทารโก.

Without entering the city, having caused a hall enclosed by a cloth fence to be built, he slept there for one night with his wife and children.

๔๑๓.

413.

ปุพฺพณฺหสมเย [Pg.175] ภุตฺวา,นานคฺคํ รสโภชนํ;

นูตฺวา โส เชตราชูหิ,ปริวุโตว นิกฺขมิ.

In the morning, having eaten various excellent and delicious foods, he, praised by the Jeta kings, departed, surrounded.

๔๑๔.

414.

เชตราชา ปนฺนรส-โยชนํ เชตรฏฺฐโต;

คนฺตฺวาน วนทฺวารมฺหิฐิตามคฺค มภาสิสุํ.

The Jeta kings traveled fifteen yojanas from the Jeta kingdom; arriving at the forest gate, they stood and spoke about the path.

๔๑๕.

415.

เอสเสโลมหาราช,ปพฺพโต คนฺธมาทโน;

ยตฺต ตฺวํ สห ปุตฺเตหิ,สหภริยาย วจฺฉสิ.

"This is the mountain, O great king, the Gandhamādana mountain, where you will dwell with your sons, together with your wife."

๔๑๖.

416.

ตํ [Pg.176] เชตา อนุสาสึสุ,อสฺสุเนตฺตา รุทมฺมุขา;

อิโต คจฺฉํมหาราช,อุชุํ เยนุตฺตราภิมุโข.

Then the Jeta people advised him, with tear-filled eyes and weeping faces: "Go from here, great king, straight, facing north."

๔๑๗.

417.

อถ ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต,เวปุลฺลํนาม ปพฺพตํ;

นานาทุมคณากิณฺณํ,สีตจฺฉายํ มโนรมํ.

Then, O gracious lord, you will see the mountain named Vepulla, crowded with various kinds of trees, cool-shaded, and delightful.

๔๑๘.

418.

ตมติกฺกมภทฺทนฺเต[Pg.177],อถทกฺขสิอาปคํ;

นทึเกตุมทึนาม,คมฺภีรํคิริคพฺภรํ.

Having passed beyond that, O gracious lord, you will then see a river, the river named Ketumatī, deep, in a mountain gorge.

๔๑๙.

419.

ปุถุโลมจฺฉอากิณฺณํ,สุปฺปติตฺถํมโหทกํ;

ถตฺตนูตฺวาปิวิตฺวาจ,อสฺสาเสตฺวาสปุตฺตเก.

It is filled with many large fish, with good fords and abundant water. Having bathed and drunk there, comfort your children.

๔๒๐.

420.

อถทกฺขสิภทฺทนฺเต,นคฺโรธํมธุวิปฺผลํ;

รมฺมเก สิขเรชาตํ,สีตจฺฉายํมโนรมํ.

Then you will see, O gracious lord, a banyan tree with honey-sweet fruit, grown on a charming peak, cool-shaded and delightful.

๔๒๑.

421.

อถ [Pg.178] ทกฺขสิ ภทฺทนฺเต,นาฬิกํนาม ปพฺพตํ;

นานาทิช คณากิณฺณํ,เสลํ กึ ปุริสายุตํ.

Then you will see, O gracious lord, the mountain named Nāḷika, teeming with flocks of various birds, a rocky place frequented by Kinnaras.

๔๒๒.

422.

ตสฺสอุตฺตรปุพฺเพน,มุจลินฺโทนามโสสโร;

ปุณฺฑริเกหิสญฺฉนฺโน,เสตโสคนฺธิเกหิจ.

To its northeast is the lake named Mucalinda, covered with white lotuses and fragrant white water lilies.

๔๒๓.

423.

โสวนํ เมฆสงฺกาสํ,ธุวํ หริตสทฺทลํ;

สีโหวา มิสเปกฺขีว,วนสณฺฑํ วิคาหย.

Beautiful, like a rain cloud, ever green and lush. Like a lion, as if looking for prey, enter the forest thicket.

๔๒๔.

424.

ตตฺถ [Pg.179] พินฺทุสฺสรา วคฺคู,นานาวณฺณา พหูทิชา;

กูชนฺติ มุปกูชนฺติ,อุตุสํปุปฺผิเต ทุเม.

There, with sweet and melodious voices, many birds of diverse hues coo and sing together in trees abloom with the season.

๔๒๕.

425.

คนฺตฺวา คิริวิทุคฺคานํ,นทีนํ ปภวานิจ;

โส อทฺทส โปกฺขรณึ,กรญฺจ-ก กุธายุตํ.

Having gone to the impassable mountain regions and the sources of rivers, he saw a lotus pond abounding with Karañja and Kakudha trees.

๔๒๖.

426.

ปุถุโล มจฺฉอากิณฺณํ,สุปฺปติตฺถํ มโหทกํ;

สมญฺจ จตุรํ สญฺจ,สาทุํ อปฺปติคนฺธิยํ.

Crowded with many large fish, with excellent fords and abundant water; level and four-sided, sweet and without offensive odor.

๔๒๗.

427.

ตสฺสา [Pg.180] อุตฺตรปุพฺเพน,ปณฺณสาลํ อมาปย;

ปณฺณสาลํ อมาเปตฺวา,อุญฺฉาจริยาย อีหถ.

To its northeast, have a leaf-hut built. Having had the leaf-hut built, you should strive by gleaning.

๔๒๘.

428.

เอวญฺหิ เชตราชาโน,อาจิกฺขิตฺวาน อญฺชสํ;

เอกํ เชตปุตฺตํ พฺยตฺตํ,อามนฺเตสุํ สุสิกฺขิตํ.

Thus indeed the Jeta kings, having explained the direct path, addressed one capable and well-trained Jeta prince.

๔๒๙.

429.

คจฺฉนฺเตจา [Pg.181] คจฺฉนฺเตจ,ปริคฺคณฺหสฺสุ ลุทฺธก;

อิจฺเจวํ สญฺญาเปตฺวาน,วนทฺวาเร ฐปึ สุตํ.

“As they go on their way, O hunter, you must protect them!” Having thus instructed him, they stationed their son at the forest gate.

๔๓๐.

430.

นานาภย วิโนทาย,เวสฺสนฺตรสฺส ราชิโน;

อารกฺขํ เต ฐเปตฺวาน,อาคมึสุ สกํปุรํ.

To dispel various fears for King Vessantara, having established a guard, they returned to their own city.

๔๓๑.

431.

เวสฺสนฺตโรจ คจฺฉนฺโต,คนฺธ มาทนปพฺพตํ;

สปุตฺต [Pg.182] ทารโก ปตฺโต;

วิสฺสมี ทิวสํ ตหึ.

Vessantara, while going, reached Gandhamādana Mountain. With his children and wife he arrived, and rested there for a day.

๔๓๒.

432.

ตโตตฺตราหิ มุโขโส,คจฺฉ เวปุลฺล ปพฺพตํ;

ปตฺวา ตปฺปาท มคฺเคน,ปตฺโต เกตุมตึ นทึ.

From there, facing northwards, he went to Vepulla Mountain. Following the path at its foot, he arrived at the Ketumatī River.

๔๓๓.

433.

ติสฺสา ตีเร นิสีทิตฺวา,มํสํขาทิย สุนฺทรํ;

ทินฺนเมเกน ลุทฺเธน,นูตฺวา ปิตฺวาจ วิสฺสมี.

Sitting on its bank, he ate fine meat given by a hunter. Having bathed and drunk, he rested.

๔๓๔.

434.

โสณฺณสูจึ [Pg.183] ลุทฺธกสฺส,ทตฺวาน โส ตโตปรํ;

คจฺฉนฺโต ทกฺขินิคฺโรธํ,ปพฺพตสิขเร ฐิตํ.

Having given a golden needle to the hunter, he then went onward, toward the Southern Banyan tree standing on a mountain peak.

๔๓๕.

435.

ตสฺสมูเล นิสีทิตฺวา,โถกํผลานิ ภุญฺชิย;

ตโตปรํ ส คจฺฉนฺโต,ปตฺโต นาฬิกปพฺพตํ.

Seated at its foot, having eaten a few fruits, he then proceeded onward and reached Nāḷika Mountain.

๔๓๖.

436.

นาฬิกํ ปริหริตฺวา,คจฺฉนฺโต โส มหาสรํ;

มุจลินฺทํ อุปาคญฺฉิ,นานากมล ภูสิตํ.

Having gone around Nāḷika, he went toward the great lake. He approached Mucalinda, adorned with various lotuses.

๔๓๗.

437.

ตสฺส [Pg.184] ปุพฺพอุตฺตเรน,ขุทฺทมคฺเคน คจฺฉตา;

ทิฏฺฐํ พฺรหาวนํ รมฺมํ,ผล ปุปฺผาน ปูริตํ.

To its northeast, going by a small path, he saw a delightful great forest, filled with fruits and flowers.

๔๓๘.

438.

ตมติกฺกมฺม คจฺฉนฺโต,อนุปุพฺเพน ขตฺถิโย;

จตุรํส โปกฺขรณึ,สมฺปตฺโต, สิ มโหทกํ.

Passing beyond that, the nobleman gradually went on. He reached a four-sided lotus pond with abundant water.

๔๓๙.

439.

เวสฺสนฺตโรจ [Pg.185] มทฺทีจ,ชาลีกณฺหาชินา จุโภ;

ตตฺเถว เต วิสฺสมึสุ,อญฺญมญฺญปิยํวทา.

Vessantara and Maddī, and both Jālī and Kaṇhājinā, rested right there, speaking affectionately to one another.

๔๔๐.

440.

อาวชฺชนฺโต ตทา สกฺโก,ปสฺสิตฺถ เทวกุญฺชโร;

หิมวนฺตํ มหาสตฺตํ,ปวิฏฺฐํภยเภรวํ.

Then Sakka, the chief of gods, reflecting, saw the great being who had entered the fearsome and terrible Himavanta.

๔๔๑.

441.

วิสฺสุกมฺมํ เทวปุตฺตํ,ปกฺโกสาปิย โส ตโต;

อสฺสมํ มาปนตฺถาย,เปเสสิ วงฺกปพฺพตํ.

Then, having summoned the divine being Vissakamma, he sent him to Vaṅka Mountain for the purpose of having a hermitage built.

๔๔๒.

442.

วิสฺสุกมฺโมปิ [Pg.186] โส สีฆํ,โอตริตฺวา เทวโลกโต;

วงฺกปพฺพต กุจฺฉิมฺหิ,มาเปสิ อสฺสเม ทุเว.

Vissakamma swiftly descended from the world of the gods. In a hollow of Vaṅka Mountain, he created two hermitages.

๔๔๓.

443.

ทุเวจ จงฺกเมรตฺติ-ทิวา ฐานานิมาปยิ;

ปฏิรูเปสุ ฐาเนสุ,ปุปฺผิเต ผลิเต ทุเม.

He had two cloisters made for walking, for day and night, in suitable spots amidst flowering and fruit-bearing trees.

๔๔๔.

444.

ปฏิยาทิยิตฺวา สมณ-ปริกฺขาเร อเสสโต;

อกฺขรานิปิ โสกาสิ,เอวํอสฺสม ภิตฺติยํ.

Having completely prepared all the ascetic’s requisites, he also wrote thus on the hermitage wall.

๔๔๕.

445.

ปพฺพชฺชํ [Pg.187] อิจฺฉมานาเจ,โยเต อิเม คณฺหนฺตุเว;

ปพฺพชิตฺวาน อจฺฉนฺตุ,อิมมฺหิอสฺสเม สุขํ.

“Those who desire to go forth, let them take these. Having gone forth, let them dwell happily in this hermitage.”

๔๔๖.

446.

เอวํลิขิตฺวาน โสเทโว,อมนุสฺเสจ เภรเว;

มิเค ขเค ปลาเปตฺวา,สกฐาน คโต อหุ.

Having written thus, that god, having driven away the terrifying non-humans, beasts, and birds, went to his own place.

๔๔๗.

447.

โส [Pg.188] เอกปทิกํ มคฺคํ,ทิสฺวา เวสฺสนฺตโร ตโต;

ปพฺพชิตาน มาวาโส,อยํ เหหีติ จินฺติย.

Then Vessantara, seeing the single-file path and thinking, “This must be a dwelling for those who have gone forth,”

๔๔๘.

448.

มทฺทึ อสฺสม ทฺวารมฺหิ,ฐเปตฺวา ปุตฺตเกปิจ;

อสฺสมํ ปวิสิตฺวาน,ปสฺสิตฺถ อกฺขรานิโส.

Leaving Maddī and the children at the hermitage door, he entered the hermitage and saw the writing.

๔๔๙.

449.

อิทํสกฺเกน ทินฺนํติ,อุตฺวา โส ตุฏฺฐมานโส;

ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺถ,เอกโก ปพฺพเชตเว.

Knowing, “This has been given by Sakka,” he, with a delighted mind, entered the leaf-hut alone to go forth.

๔๕๐.

450.

ตหึ [Pg.189] ธนุญฺจ ขคฺคญฺจ,อปเนตฺวา สสาฏเก;

โอมุญฺจิตฺวาน โสรตฺต-วากจีรํ นิวาสยิ.

There, having laid aside his bow, sword, and outer garments, he took them off and donned the red bark-cloth.

๔๕๑.

451.

อํเส กตฺวาน อชิน-จมฺมญฺจ สกฺกทตฺติยํ;

คณฺหิตฺถ อิสิเวสํโส,พนฺธิตฺวา ชฏมณฺฑลํ.

Placing the antelope skin given by Sakka on his shoulder, he took up the ascetic’s garb, having bound his matted hair into a coil.

๔๕๒.

452.

ทณฺฑมาทาย [Pg.190] นิกฺขมฺม,ปณฺณสาลาย จงฺกมํ;

อารุยฺห อุท, เนตฺวานํ,จงฺกมี อปราปรํ.

Taking his staff, he went out from the leaf-hut to the walking path; having ascended it, he paced to and fro.

๔๕๓.

453.

ตโตโส ปุตฺตทารานํ,สนฺติกํ สํวุตินฺทฺริโย;

อาคญฺฉิ สฏฺฐิ วสฺโสว,เถโร โอรุยฺห จงฺกมา.

Then, with senses controlled, he approached his wife and children, descending from the walking path like an elder of sixty years.

๔๕๔.

454.

มทฺทีทิสฺวา มหาสตฺตํ,กลุนํ ปริเทวยิ;

นิปจฺจ ตสฺส ปาเทสุ,ปุราณานิ อนุตฺถุนํ.

Seeing the great being, Maddī lamented sorrowfully. Falling at his feet, she recalled past things, wailing.

๔๕๕.

455.

ตโต [Pg.191] สา โพธิสตฺเตน,สทฺธึ ปวิสิ อสฺสมํ;

คนฺตฺวา สกปณฺณสาลํ,อิสิเวสคฺคหา อหุ.

Then she entered the hermitage with the Bodhisatta. Going to her own leaf-hut, she took up the ascetic’s garb.

๔๕๖.

456.

ปจฺฉาปุตฺเตปิ ตาปส-กุมารเก กรึสุเต;

วสึสุ วงฺกกุจฺฉิมฺหิ,จตฺตาโร ขตฺติยาชนา.

Afterward, they also made their children into young ascetics. The four khattiyas dwelt in the hollow of Mount Vaṅka.

๔๕๗.

457.

อถมทฺที วรํยาจิ,มหาสตฺตํ มหาอิสึ;

มาตุมฺเห เทวคญฺฉิตฺถ,ผลาผล คเวสนํ.

Then Maddī made a request of the great being, the great seer: “May you not go, my lord, to seek for fruits.”

๔๕๘.

458.

อิธปุตฺเต [Pg.192] คเหตฺวาน,วเสยฺยาถ ยถาสุขํ;

อหเมวา หริสฺสามิ,มูลาเลจ ผลาผเล.

“Here, taking the children, may you dwell at ease. I myself will bring roots, tubers, and fruits.”

๔๕๙.

459.

เอวํวรํ ยาจิตฺวาน,อรญฺญโต ผลาผลํ;

อาหริตฺวาน โปเสสิ,ชฏินีสา ตโยชเน.

Having thus requested this boon, she, the female ascetic, brought fruits from the forest and nourished the three persons.

๔๖๐.

460.

โพธิสตฺโตปิ [Pg.193] ยาจิตฺต,วรํมทฺทึ สุจารินึ;

มาคจฺฉ อากาเลภทฺเท,ปฏฺฐายิโต มมนฺติกํ.

The Bodhisatta also requested a boon of Maddī, the virtuous one: “Do not come near me at an improper time, good lady.”

๔๖๑.

461.

อิตฺถีจ พฺรหฺมจริย-มลํนาม สุเมธเส;

พฺรหฺมจารึหิ นาเสนฺติ,ตสฺมา ยาจามิ มํวรํ.

“A woman, O wise one, is indeed a stain on the holy life. For they destroy one who leads the holy life; therefore, I ask this boon of you.”

๔๖๒.

462.

สมฺปฏิจฺฉิตฺถ สาธูติ,สามทฺที พฺรหฺมจารินี;

สกฏฺฐาเน เต วสึสุ,ภาเวนฺตา ปิย ภาวนํ.

She, Maddī, who was leading the holy life, accepted, saying, “Good!” They remained in their own places, developing the meditation of loving-kindness.

๔๖๔.

464.

เมตฺตาย [Pg.194] อานุภาเวน,มเหสิสฺส ติโยชเน;

อญฺญมญฺญํ เมตฺตายึสุ,สมนฺตา สพฺพปาณิโน.

Through the power of the Great Seer’s loving-kindness, all living beings within three leagues were friendly to one another.

๔๖๔.

464.

ปาโตวุฏฺฐาย มทฺทีปิ,อุปฏฺฐาปิย ปานิยํ;

ปริโภชนิยญฺเจว,มุโขทกญฺจ อาหริ.

Maddī, rising at dawn, would prepare and bring drinking water, provisions, and water for washing the face.

๔๖๕.

465.

ทนฺตกฏฺฐญฺจ [Pg.195] ปาทาสิ,ตโต อสฺสมมณฺฑลํ;

สมฺมชิตฺวาน ทฺเวปุตฺเต,ฐเปตฺวา ปิตุสนฺติเก.

She also gave him a tooth-stick. Then, having swept the hermitage grounds, she placed her two sons near their father.

๔๖๖.

466.

ขณิตฺตึ ปจฺฉิ มาทาย,องฺกุสญฺจาปิ คณฺหิย;

วนมูลผลตฺถาย,ปาเวกฺขิ เอกิกาวนํ.

Taking a digging spade, a basket, and also a hook, she entered the forest alone for the sake of roots and fruits.

๔๙๗.

497.

สายนฺหสมเย ปจฺฉึ,มูลาเลหิ ผเลหิจ;

ปูราเปตฺวาน สาคญฺฉิ,ปณฺณสาลํ อรญฺญโต.

In the evening, having filled her basket with roots, tubers, and fruits, she would come from the forest to the leaf-hut.

๔๖๘.

468.

ผลปจฺฉึ [Pg.196] นิกฺขิเปตฺวา,สยํ นฺหาตฺวาน ปุตฺตเก;

นฺหาเปตฺวาจ ภุญฺชึสุ,โมเทนฺตา จตุโรชนา.

Setting down the fruit basket, bathing herself and then bathing the children, the four people ate, rejoicing.

๔๖๙.

469.

ภุตฺวา นลฺลาป สลฺลาปํ,กตฺวาน ปุตฺตเก ทุเว;

มทฺทีอาทาย ปาวีสิ,สาปณฺณสาลมตฺตโน.

After eating and engaging in pleasant conversation, Maddī, taking the two children, entered her own leaf-hut.

๔๗๐.

470.

เอวํวุตฺตนิยาเมน,จตฺตาโรขตฺติยาชนา;

วงฺกปพฺพตกุจฺฉิมฺหิ,สตฺตมาเสวสึสุเต.

In the manner thus described, the four royal persons dwelt in the hollow of Mount Vaṅka for seven months.

๔๗๑.

471.

ตทากลิงฺครฏฺฐมฺหิ[Pg.197],คามมฺหิทุนฺนิวิฏฺฐเก;

พฺรหฺมโณชูจโกนาม,ภิกฺขาจาโร อลกฺขิโก.

At that time, in the country of Kaliṅga, in the village of Dunniviṭṭha, there was a brahmin named Jūjaka, an ill-fated mendicant.

๔๗๒.

472.

กหาปณสตํลทฺธา,ภิกฺขาจาเรนพฺราหฺมโณ;

เอกพฺราหฺมณกุลมฺหิ,ถเปตฺวาปุนโสคโต.

The brahmin, having obtained a hundred coins through begging, deposited them with a brahmin family and then went away again.

๔๗๓.

473.

อนาคนฺตฺวาจิรายนฺเต,ชูจกมฺหิคหาปณํ,ขีณํพฺราหฺมณเคหมฺหิ,วลญฺเชตฺวาอเสสโต.

When Jūjaka did not return for a long time, the coins in the brahmin’s house were completely spent.

๔๗๔.

474.

โจเทสิคหาปณํโส[Pg.198],ปจฺฉาคนฺตฺวานชูจโก;

กหาปณสฺสขีณตฺตา,ทาตุํนาสกฺขิพฺราหฺมโณ.

When Jūjaka returned later and demanded the coins, the brahmin could not give them because the coins were spent.

๔๗๕.

475.

ธีตา ตสฺส พฺราหฺมณสฺส,นาเมนามิตฺตตาปนา;

ยุวตีรูปวนฺตีจ,ชูจกสฺสอทํสุตํ.

The brahmin’s daughter, named Amittatāpanā, young and beautiful, was given to Jūjaka.

๔๗๖.

476.

วสิตฺถทุนฺนิวิฏฺฐมฺหิ[Pg.199],อาทายามิตฺตตาปนํ;

ทหรึชิณฺณโกปาโป,ชูจโกยาจชีวโก.

The wicked Jūjaka, an old beggar, lived in Dunniviṭṭha, having taken the young Amittatāpanā.

๔๗๗.

477.

อมิตฺตตาปนาสมฺมา,ครุํกตฺวานพฺราหฺมณํ;

ปฏิชคฺคติอินฺทํว,สูชาอุฏฺฐานสีลินี.

Amittatāpanā, thoroughly respecting the brahmin, attended upon him like Sujā upon Inda, being of a diligent nature.

๔๗๘.

478.

ยุวาโนพฺราหฺมณาอญฺเญ,ทิสฺวานามิตฺตตาปนํ;

ชายาวตฺเตนสมฺปนฺนํ,สทาเรอิติตชฺชเร.

Other young brahmins, seeing Amittatāpanā endowed with wifely duties, reproached their own wives thus.

๔๗๙.

479.

อยํมหลฺลกํสมฺมา[Pg.200],ปฏิชคฺคติชูจกํ;

กึ ปมชฺชถ อมฺหากํ,ยุวานานํตุ โว สตํ.

“This one attends well upon the old Jūjaka. Why do you neglect us, who are your young husbands?”

๔๘๐.

480.

ปฏิชคฺคถโนพาลา,ปสฺสิตฺวา มิตฺตตาปนํ;

โนเจปฏิชคฺเคยฺยาถ,ทณฺเฑสฺสามขรํภุสํ.

“Attend upon us, you foolish ones, seeing Amittatāpanā. If you do not attend upon us, we will punish you very harshly.”

๔๘๑.

481.

ตชฺชิตา [Pg.201] ภริยาสพฺพา,ปตีหิ ภยมานสา;

สนฺนิสินฺนา มนฺตลึสุ;

อารพฺภามิตฺตตาปนํ.

All the wives, threatened by their husbands and with fearful minds, sat together and conferred concerning Amittatāpanā.

๔๘๒.

482.

ปลาเปสฺสาม อยฺยาโย,อิมมฺหาทุนฺนิ วิฏฺฐโต;

เอวํสุขํ วิหิสฺสาม,ชูจกสฺส ปชาปตึ.

“Noble ladies, let us drive away Jūjaka’s wife from this Dunniviṭṭha. Thus we shall live happily.”

๔๘๓.

483.

มนฺตยิตฺวานตา เอวํ,นทึ อุทกหาริยา;

สมาคนฺตา อุชฺฌายึสุ,ติตฺเถ อมิตฺตตาปนํ.

Having thus consulted, they gathered at the river while fetching water and grumbled against Amittatāpanā at the ford.

๔๘๔.

484.

อมิตฺตานุนเตมาตา[Pg.202],อมิตฺโตนุนเตปิตา;

เยสํชิณฺณสฺสปาทํสุ,เอวํ ทหริยํ สตึ.

“Surely your mother is no friend, surely your father is no friend, who gave you, being so young, to an old man.”

๔๘๕.

485.

อหิตํวตเตญฺญาตี,มนฺตยึสุ รโหคตา;

เยตํชิณฺณสฺส ปาทํสุ,เอวํ ทหริยํสตึ.

“Indeed, your relatives plotted what is unbeneficial for you, conferring in secret, they who gave you, being so young, to an old man.”

๔๘๖.

486.

อมนาปวาสํวสติ[Pg.203],ชิณฺเณนปตินาสห;

ยาตฺวํวสสิชิณฺณสฺส,มตนฺเตชีวิตาวรํ.

“One lives an unpleasant life with an aged husband. For you, who live with an old man, death is better than life.”

๔๘๗.

487.

นหินุนเตวินฺทึสุ,มาตาปิตาจโสภเณ;

ตุยฺหตฺถายชูจกมฺหา,ปตึอญฺญํสุโยพฺพนํ.

“Surely your mother and father, O beautiful one, did not find for you another very youthful husband instead of Jūjaka.”

๔๘๘.

488.

ทุยิฏฺฐํเตนวมิยา,อกตํอคฺคิหุตกํ;

เยตํชิณฺณสฺสปาทํสุ,เอวํทหริยํสตึ.

“Wrong sacrifices have they performed, the fire offering they have not made, they who gave you, being so young, to an old man.”

๔๘๙.

489.

สมเณ [Pg.204] พฺราหฺมเณ สุทฺเธ,อกฺโกสิ พฺราหฺมจาริเน;

เยนเตนทหรีตฺวํ,มญฺเญชิณฺเณนสงฺคมี.

“One must have reviled pure ascetics and brahmins, celibate ones; for that reason, I think, you, though young, have come together with an old man.”

๔๙๐.

490.

นทุกฺขํอหินาทฏฺฐํ,นทุกฺขํสตฺติยาหตํ;

ตญฺจทุกฺขญฺจติพฺพญฺจ,ยํปสฺเสชิณฺณกํปตึ.

“Not painful is the bite of a snake, not painful is being struck by a spear; but that pain is truly intense, when one sees an aged husband.”

๔๙๑.

491.

นตฺถิขิฏฺฏานตฺถิรติ[Pg.205],ชิณฺเณนปตินาสห;

นตฺถิอลฺลาปสลฺลาโป,ชคฺฆิตุํวินโสภติ.

“There is no sport, there is no delight with an aged husband. There is no pleasant conversation; even to laugh is not seemly.”

๔๙๒.

492.

ยทาทหโรทหรี,มนฺตยึสุรโหคตา;

สพฺพโสกาวินสฺสนฺติ,เยเกจิหทยสฺสิตา.

“When a young man and a young woman confer together in a secret place, all sorrows vanish, whatever are based in the heart.”

๔๙๓.

493.

ทหรีตฺวํรูปาตี,ปุริสาตฺวมภิปตฺถิตา;

คจฺฉ ญาติกุเล อจฺฉ,กึ ชิณฺโณ รมยิสฺสติ.

“You are young and beautiful, desired by men. Go, stay in your relatives’ home. What delight can an old man provide?”

๔๙๔.

494.

โรทมานาวอาคญฺฉิ[Pg.206],สาฆรํปริภาสิตา;

พฺราหฺมณีหิ หิรายนฺตี,ฆฏมาทายสีฆโส.

Reviled by the brahmin women, she, ashamed and weeping, quickly took her water pot and came home.

๔๙๕.

495.

โรทนฺตึ อาคตํชายํ,ทิสฺวากึ โภติโรทิย;

อาคจฺฉ สีติปุจฺฉิตฺถ,ปจฺจุคฺคจฺฉํ วชูจโก.

Seeing his wife returning weeping, Jūjaka went out to meet her and asked, “Why do you weep, lady, as you return?”

๔๙๖.

496.

นเตพฺราหฺมณ [Pg.207] คจฺฉามิ,นทึ อุทกหาริยา;

ถิโยมํปริภาสึสุ,ตยาชิณฺเณนพฺราหฺมณ.

“I will not go to the river to fetch water for you, brahmin. The women reviled me because of you, an old brahmin.”

๔๙๗.

497.

พฺราหฺมณฺยาภาสมานาย,กถํสุตฺวานพฺราหฺมโณ;

โตเสนฺโตภริยํรุณฺณํ,ชิณฺโณโสเอตทพฺรวี.

Having heard the words of the speaking brahmin woman, that old brahmin, consoling his weeping wife, said this:

๔๙๘.

498.

มาเมตฺวํอกรากมฺมํ,มเมอุทกมาหริ;

อหํอุทกมาหิสฺสํ,มาโภติกุปิตาอหุ.

“Do not do work for me, do not fetch water for me. I will fetch the water. Do not be angry, lady.”

๔๙๙.

499.

นาหํตมฺหิกุเลชาตา[Pg.208],ยํตฺวํอุทกมาหริ;

เอวํพฺราหฺมณชานาหิ,นเตวจฺฉามิหํฆเร.

“I was not born in a family where you would fetch water. Know this, brahmin: I will not live in your house.”

๕๐๐.

500.

สเจเมทาสํทาสึ วา,นานยิสฺสสิพฺราหฺมณ;

เอวํพฺราหฺมณชานาหิ,นเตวจฺฉามสนฺติเก.

“If you do not bring me a male or female slave, O brahmin, know this, O brahmin: I will not dwell near you.”

๕๐๑.

501.

นตฺถิเม [Pg.209] สิพฺพฏฺฐานํวา,ธนธญฺญญฺจ พฺรหฺมณิ;

กุโตตํ ทาสํทาสึ วา,อานยิสฺสามิ โภติยา,อหํโภตึ อุปฏฺฐิสฺสํ,มาโภติกุ ปิตาอหุ.

“I have no craft or position, nor wealth and grain, O brahmin woman. From where could I bring a male or female slave for you, lady? I will attend to you myself, lady. Do not be angry, lady.”

๕๐๒.

502.

เอหิเต อห มกฺขิสฺสํ,ยถาเมวจนํสุตํ;

เอสเวสฺสนฺตโร ราชา,วงฺเกวสติ ปพฺพเต.

“Come, I will tell you, according to the word that I have heard: King Vessantara dwells on Mount Vaṅka.”

๕๐๓.

503.

ตํตฺวํคนฺตฺวาน ยาจสฺสุ,ทาสํทาสิญฺจ พฺรหฺมณ;

โสเตทสฺสติ ยาจิโต,ทาสํทาสิญฺจ ขตฺถิโย.

Go there and beg, O brahmin, for a male and female slave. He, the khattiya, when asked, will give you a male and female slave.

๕๐๔.

504.

ชิณฺโณหสฺมิ [Pg.210] ทุพฺพโล,ทีโฆจทฺธาสุ ทุคฺคโม;

กถํคนฺตุํ สกฺขิสฺสมิ,อุปฐิสฺสามิ ตํ อหํ.

I am old and weak, and the path is long and very difficult to traverse. How shall I be able to go? I will attend upon you.

๕๐๕.

505.

ยถาอคนฺตฺวา สงฺคามํ,อยุทฺโธว ปราชิโต,เอวเมว ตุวํพฺรหฺเม,อคนฺตฺวาว ปราชิโต.

Just as one, without going to battle, is defeated without fighting, just so, O brahmin, you are defeated without even going.

๕๐๖.

506.

สเจเม [Pg.211] ทาสํทาสึ วา,นานยิสฺสสิ พฺรหฺมณ;

เอวํ พฺรหฺมณ ชานาหิ,นเตวจฺฉา มหํฆเร;

อมนาปํ เตกริสฺสามิ,ตํเตทุกฺขํ ภวิสฺสติ.

If you do not bring me a male or female slave, O brahmin, know this, O brahmin: I will not stay in your house. I will make it unpleasant for you, and that will be sorrow for you.

๕๐๗.

507.

นกฺขตฺเต อุตุปุปฺเผสุ,ยทามํทกฺขสิ ลงฺกตํ;

อญฺเญหิ สทฺธึ รมมานํ,ตนฺเตทุกฺขํ ภวิสฺสติ.

When you see me adorned at festivals, in seasons, and with flowers, enjoying myself with others, that will be sorrow for you.

๕๐๘.

508.

อทสฺสเนน [Pg.212] มยฺหํเต,ชิณฺณสฺส ปริเทวโต;

ภิยฺโยวงฺกา ปลิตาจ,พหูเหสฺสนฺติ พฺรหฺมณ.

Through my absence from you, as you lament, old man, you will become even more bent and have more gray hairs, O brahmin.

๕๐๙.

509.

ตโต โส พฺรหฺมโณ ภีโต,พฺรหฺมณิยาว สานุโค;

อฏฺฏิโต กามราเคน,พฺรหฺมณึ เอตทพฺรวี.

Then that brahmin, terrified, devoted to his wife, and afflicted by sensual lust, spoke thus to the brahmin woman:

๕๑๐.

510.

ปาเถยฺยํเมกโรหิตฺวํ[Pg.213],สํกุลฺยาสกลานิจ;

มธุปิณฺฑิกาจสุกตาโย,สตฺถุ ภตฺตญฺจพฺรหฺมณิ.

Prepare provisions for me, O brahmin woman: all kinds of rice cakes, well-made honey balls, and food for the journey.

๕๑๑.

511.

อานยิสฺสํ เมถุนเก,อุโภทาสกุมารเก;

เตตํปริจริสฺสนฺติ,รตฺตึทิวมตนฺทิตา.

I will bring back a pair, both a young male and female slave. They will attend to you night and day, unwearied.

๕๑๒.

512.

สาขิปฺปํปฏิยาเทสิ[Pg.214],ปาเถยฺยํมิตฺตตาปนา;

ปฏิยาทิตนฺติ อาจิกฺขิ,พฺรหฺมณสฺสอลกฺขิโน.

She quickly prepared the provisions, she who torments friends. She told the unlucky brahmin, 'It is ready.'

๕๑๓.

513.

เคเหทุพฺพลฐานํโส,ถิรํกตฺวานพฺรหฺมโณ;

ภริยายโคปนตฺถํ,คุตฺตทฺวารญฺจสงฺขริ.

Having made firm the weak places in the house, the brahmin secured the doors for the purpose of guarding his wife.

๕๑๔.

514.

ทารูนิอาหริตฺวาน,ฆเฏปูเรสิวารินา;

ชายายสุขวาสตฺถํ,อนิกฺขนฺตุํจเคหโต.

Having brought wood and filled the pots with water for his wife's comfortable dwelling, so that she would not go out from the house,

๕๑๕.

515.

ปจฺจกฺเขเยว [Pg.215] ชายาย,อิสิเวสํสมาทิย;

ปสฺสิตฺวาภริยํเอวํ,โอวเทสิสชูจโก.

In the very presence of his wife, having taken up the ascetic's garb, that Jūcaka, looking upon his wife, advised her thus:

๕๑๖.

516.

อิโตปฐายตฺวํภทฺเท,วิกาเลมาสฺสุนิกฺขมิ;

มมอาคมนายาว,วเสสิอปฺปมตฺตกา.

From now on, dear one, do not go out at the wrong time. Until my return, you should dwell heedfully.

๕๑๗.

517.

อิทํวตฺวานลคฺคิตฺวา[Pg.216],โสปาเถยฺยปสิพฺพหํ;

อุปาหนญฺจอารุยฺห,คณฺหีกตฺตรทณฺฑกํ.

Having said this, he slung his provision bag over his shoulder, put on his sandals, and grasped his walking stick.

๕๑๘.

518.

ตโตโสรุณฺณมุเขน,ภริยํกตฺวาปทกฺขิณํ;

โสจมาโน วปกฺกามิ,ทาสเก ปริเยสิตุํ.

Then, with a tearful face, having respectfully circumambulated his wife, grieving, he departed to seek for servants.