1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

---

သီမဝိသောဓနီ

สีมาวิโสธนี (การชำระสีมาให้บริสุทธิ์)

---

ဝရဒံ [Pg.5] ဝရဒံ အဂ္ဂံ, ဒိစ္စံ ဒိစ္စံဝ ဝနဇံ;

ဗောဓကံ ဗောဓကံ ပါဏံ, ဒေဝ’ဒေဝံ နမာမ’ဟံ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ผู้ประทานพร ผู้ประทานพร ผู้รุ่งเรืองดุจดอกบัวอันแสงอาทิตย์ส่อง ผู้ทรงปลุกสัตว์ให้ตื่น ผู้ทรงปลุกสัตว์ให้ตื่น ผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลาย.

---

သန္တံ သန္တံ သဒါ ဝဋ္ဋံ, ပဇံ’ဘဝေ သုတံ;

နိဗ္ဗုဒံ နိဗ္ဗုဒံ တာရံ, ဓမ္မဝရံ နမာမ’ဟံ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมอันประเสริฐ ผู้สงบระงับ ผู้สงบระงับเสมอในวัฏฏะ ผู้ยังหมู่สัตว์ในภพให้พ้นไป ผู้ดับกิเลส ผู้ดับกิเลส ผู้ช่วยให้ข้ามพ้น.

---

သုတံ သုတံ ဘဝနေ ယံ, နတနံ နတနာ’ရဟံ;

နရာ’နရာ သဒါ’ကံသု, သံဃဝရံ နမာမ’ဟံ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสงฆ์อันประเสริฐ ผู้เลื่องลือ ผู้เลื่องลือในภพ ผู้ควรแก่การนอบน้อม ผู้ควรแก่การนอบน้อม ซึ่งมนุษย์และอมนุษย์ทั้งหลายกระทำอยู่เสมอ.

---

ဣစ္စေဝ’မစ္စန္တနတဿနေယျံ, နတယျမာနော ရတနတ္တယံ ယံ;

ပုညာဘိဝဍ္ဎိံ မဟဂ္ဃံ အလတ္ထံ, တဿာနုဘာဝေန ဟတန္တရာယော.

ด้วยอานุภาพแห่งการนอบน้อมพระรัตนตรัยอันควรแก่การนอบน้อมอย่างยิ่งนี้ ข้าพเจ้าได้ความเจริญแห่งบุญอันมีค่ามากแล้ว ขออุปสรรคทั้งหลายจงพินาศไป.

---

ဝိနယေ သတိ ဌိတေ ယံ, သာသနံ သဏ္ဌိတံ ဘဝေ;

ဝိနယေ သတိ နဋ္ဌေ ယံ, ဝိနဋ္ဌံ သာသနံ ဘဝေ.

เมื่อพระวินัยยังตั้งมั่นอยู่ พระศาสนาก็ตั้งมั่นอยู่ เมื่อพระวินัยพินาศไป พระศาสนาก็พินาศไป.

---

တသ္မာ ဒိတ္တံ မမေ’ဒါနိ, ဇောတယိတွာန သာသနေ;

ဘိန္ဒိတွာ ဒွေဠှကံ ဝါဒံ, ဧကီဘာဝံ ကရောမ’ဟံ.

เพราะเหตุนั้น บัดนี้ ข้าพเจ้าจักยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง ทำลายวาทะที่แตกแยกเป็นสองเสีย แล้วจักทำความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

---

အတ္တုက္ကံသန-ဘာဝဉ္စ, ပရဝမ္ဘနကမ္ပိစ;

တေသု စိတ္တံ အပေသေတွာ, သာသနဿ သုဝုဍ္ဎိယာ.

ข้าพเจ้าจักไม่ใส่ใจในความเป็นผู้ยกตนข่มผู้อื่น และความเป็นผู้ดูหมิ่นผู้อื่น เพื่อความเจริญแห่งพระศาสนา.

---

ယဒိ မေ ဤဒိသံ စိတ္တံ, ဘဝေယျုံ ပါပသင်္ကပ္ပာ;

ပစ္စိဿံ နိရယေ ဘယံ, ဟီန’ဇ္ဈာသယကာရဏာ.

หากจิตของข้าพเจ้ามีมโนปณิธานอันชั่วช้าเช่นนี้ ข้าพเจ้าจักต้องประสบภัยในนรก เพราะเหตุแห่งความตั้งใจอันต่ำทราม.

---

သာသနဿ [Pg.6] သုလဘံ’ဝ ပတ္ထယန္တော သတာ’စာရော;

သံသန္ဒိဿမဟံ ဒါနိ, စိရံ သဒ္ဓမ္မ’သုဒ္ဓိယာ.

บัดนี้ ข้าพเจ้าผู้ประพฤติด้วยสติ มุ่งหวังความสะดวกแห่งพระศาสนา จักรวบรวมพระสัทธรรมให้บริสุทธิ์ยืนยาว.

---

သုဒုလ္လဘံ လဘိတွာန, ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဇိနသာသနေ;

သမ္ဗုဒ္ဓဿ ဝရံ ဝါဒံ, ကတွာ ဒွေဠှက’မေကိကံ.

ข้าพเจ้าได้บรรพชาในพระศาสนาของพระชินเจ้าอันหาได้ยากยิ่งแล้ว จักทำวาทะอันประเสริฐของพระสัมพุทธเจ้าที่แตกแยกเป็นสองให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

---

သီမဝိသောဓနိံ နာမ, နာနာဂန္ထသမာဟဋံ;

ကရိဿံ မေ နိသာမေန္တု, သာဓဝေါ ကဝိပုင်္ဂဝါ.

ข้าพเจ้าจักทำคัมภีร์ชื่อว่า สีมาวิโสธนี ซึ่งรวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ ขอท่านสาธุชนผู้เป็นยอดกวีทั้งหลายจงตั้งใจฟังข้าพเจ้า.

---

ပါဠိံ အဋ္ဌကထဉ္စေဝ, မာတိကံ ပဒဘာဇနိံ;

ဩဂါဟေတွာန တံ သဗ္ဗံ, ပုနပ္ပုနံ အသေသတော.

ข้าพเจ้าจักพิจารณาพระบาลี อรรถกถา มาติกา และปทภาชนีย์ทั้งหมดนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยไม่เหลือ.

---

အတ္တနောမတိဂန္ထေသု, ဋီကာဂဏ္ဌိပဒေသုစ;

ဝိနိစ္ဆယဝိမတီသု, မာတိကာ’ဋ္ဌကထာသုပိ.

ทั้งในคัมภีร์ที่แต่งขึ้นเอง ในฎีกา ในคัมภีร์อธิบายศัพท์ ในวินิจฉัย ในความสงสัย ในมาติกา และในอรรถกถา.

---

သဗ္ဗံ အသေသကံ ကတွာ, သံသန္ဒိတွာန ဧကတော;

ပဝတ္တာ ဝဏ္ဏနာ ဧသာ, တောသယန္တီ ဝိစက္ခဏေတိ.

การพรรณนานี้ได้ดำเนินไปแล้ว โดยการรวบรวมทั้งหมดเข้าด้วยกันโดยไม่เหลือ เพื่อยังบัณฑิตทั้งหลายให้ยินดี.

---

ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ဟိ ဒုလ္လဘော, တတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ, ဝုတ္တဉှေတံ

อันที่จริง การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าย่อมหาได้ยากยิ่ง จากนั้นการบรรพชาและการอุปสมบทก็หาได้ยากยิ่ง ดังที่กล่าวไว้ว่า.

---

ဗုဒ္ဓေါ စ ဒုလ္လဘော လောကေ, သဒ္ဓမ္မသဝနမ္ပိ စ;

သံဃော စ ဒုလ္လဘော လောကေ, သပ္ပူရိသာ’တိဒုလ္လဘာ.

พระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก การฟังพระสัทธรรมก็หาได้ยาก พระสงฆ์ก็หาได้ยากในโลก สัปบุรุษทั้งหลายก็หาได้ยากยิ่ง.

---

ဒုလ္လဘဉ္စ မနုဿတ္တံ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ စ ဒုလ္လဘော;

ဒုလ္လဘာ ခဏသမ္ပတ္တိ, သဒ္ဓမ္မော ပရမဒုလ္လဘော’တိ.

ความเป็นมนุษย์ก็หาได้ยาก การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าก็หาได้ยาก ความสมบูรณ์แห่งขณะก็หาได้ยาก พระสัทธรรมก็หาได้ยากยิ่งนัก.

---

၁. ဥပသမ္ပဒါကဏ္ဍော

๑. หมวดว่าด้วยการอุปสมบท

---

ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဌတွာ ဗုဒ္ဓဂုဏပဋိသံယုတ္တာယ ကထာယ ဝုစ္စမာနာယ သာဓူနံ စိတ္တသမ္ပဟံသနဉ္စေဝ, ဣမဿေဝ ပကရဏဿ အနုမ္မတ္တဝစနဘာဝေါ စ ဘဝေယျ, အနုမ္မတ္တဝစနတ္တေ စ သိဒ္ဓေ သောတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဂုဏံ ဝဏ္ဏယိဿာမ. အမှာကံ ကိရ ဘဂဝါ ဗြဟ္မဒေဝဗုဒ္ဓမာဒိံ ကတွာ ယာဝ ပေါရာဏသကျဂေါတမာ မနောပဏိဓိဝသေန, ကဋ္ဌဝါဟနဇာတကံအာဒိံကတွာ ယာဝ မဇ္ဈိမဒီပင်္ကရာ ဝါစင်္ဂဝသေန မဇ္ဈိမဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဋ္ဌာယ ကာယဝါစင်္ဂဝသေန သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ယာဝ ဝေဿန္တရတ္တဘာဝါ ဝီသတိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေန္တဿ သဗ္ဗညုတညာဏတ္ထာယ ယေဝ အလင်္ကတံ သီသံ ဆိန္ဒိတွာ ဒေန္တဿ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ သီသံ ဇမ္ဗုဒီပဝါသီနံ ဥဒ္ဓနတောပိ ဗဟုတရံ, အဉ္ဇိတနယနံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဒေန္တဿ နယနံ အဇဋာကာသေ ဂဂနတလေ တာရာဂဏတောပိ ဗဟုတရံ, ဟဒယမံသံ ဝါ ဒက္ခိဏဗာဟုံ [Pg.7] ဝါ ဆိန္ဒိတွာ ဒေန္တဿ မံသံ ဆနဟုတ အဋ္ဌသ ဟဿာဓိကသတသဟဿပမာဏသိနေရုရာဇတောပိ ဗဟုတရံ, လောဟိတံ ဥပ္ပာဋေတွာ ဒေန္တဿ ရုဟိရံ စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု ဥဒကတောပိ ဗဟုတရံ, မဒ္ဒီသဒိသေ စ ဘရိယေ ဇာလီကဏှာဇိနသဒိသေ စ ပုတ္တေ ပရေသံ ဒါသတ္ထာယ ဒေန္တဿ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. ဧဝံ ပါရမိယော ပူရေန္တဿေဝ.

ในที่นี้ เมื่อกล่าวเรื่องที่ประกอบด้วยพุทธคุณ จิตของสาธุชนทั้งหลายย่อมเบิกบาน และคัมภีร์นี้ก็จักไม่เป็นคำพูดที่เหลวไหล เมื่อไม่เป็นคำพูดที่เหลวไหลแล้ว พวกเขาก็จักคิดว่าควรฟัง เพราะฉะนั้น เราจักพรรณนาพุทธคุณ. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคของเราทั้งหลาย ทรงบำเพ็ญบารมี ๒๐ อสงไขย เพื่อพระสัพพัญญุตญาณ โดยเริ่มตั้งแต่พระพุทธเจ้าพระนามว่าพรหมเทวะ จนถึงพระพุทธเจ้าพระนามว่าสักยโคดมในอดีต ด้วยการตั้งความปรารถนาในใจ และเริ่มตั้งแต่กัฏฐวาหนชาดก จนถึงพระพุทธเจ้าพระนามว่าทีปังกรในท่ามกลาง ด้วยการตั้งความปรารถนาด้วยวาจา และเริ่มตั้งแต่เชิงพระบาทของพระพุทธเจ้าทีปังกรเป็นต้นไป โดยรวมทั้งหมดด้วยกายและวาจา จนถึงอัตภาพเป็นพระเวสสันดร. พระโพธิสัตว์ผู้ทรงบำเพ็ญพระสัพพัญญุตญาณนั้น ทรงตัดพระเศียรที่ประดับแล้วถวาย พระเศียรของพระโพธิสัตว์นั้นมีมากกว่าเตาไฟของชาวชมพูทวีปเสียอีก ทรงควักพระเนตรที่ทาด้วยยาถวาย พระเนตรของพระองค์นั้นมีมากกว่าหมู่ดาวในท้องฟ้าอันว่างเปล่าเสียอีก ทรงตัดพระหทัยหรือพระพาหาเบื้องขวาถวาย พระเนื้อของพระองค์นั้นมีมากกว่าภูเขาสิเนรุราชที่มีประมาณหนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์เสียอีก ทรงควักพระโลหิตถวาย พระโลหิตของพระองค์นั้นมีมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่เสียอีก และทรงถวายพระชายาเช่นพระนางมัทรี และพระโอรสเช่นพระชาลีและพระกัณหาชินาแก่ผู้อื่นเพื่อเป็นทาส ซึ่งเกินกว่าที่จะนับได้. พระองค์ทรงบำเพ็ญบารมีอย่างนี้.

---

စိန္တိတံ သတ္တသင်္ချေယျံ, နဝသင်္ချေယျ’ဝါစကံ;

ကာယဝါစာ စတုချာတံ, ဗုဒ္ဓတ္တံ သမုပါဂမီတိ.

พระพุทธเจ้าทรงบรรลุพระพุทธภูมิแล้ว โดยทรงดำริ ๗ อสงไขย โดยทรงเปล่งวาจา ๙ อสงไขย และโดยทรงบำเพ็ญด้วยกายและวาจา ๔ อสงไขย.

---

ဇာတတ္တကီသောတတ္တကိယာ ဝုတ္တနယေန အသူရော ဟုတွာ ဗုဒ္ဓတ္တံ စိန္တေန္တဿေဝ သတ္တအသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. အတိသူရော အဟုတွာ ဝါစာမတ္တမေဝ နဝ အသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. အတိသူရော ဟုတွာ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂဝသေန ပူရေန္တဿ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ပဋ္ဌာယ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ပန အဇ္ဈတ္တပါရမီ ပူရိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေန စ သတ္တကမဟာဒါနံ ဒတွာ သတ္တက္ခတ္တုံ ပထဝိံ ကမ္ပေတွာ ဝင်္ကပဗ္ဗတံ ဂန္တွာ နယနသဒိသေ ဒွေ ပုတ္တေ ဗြာဟ္မဏဿ ဒါသတ္ထာယ ဒတွာ ဒုတိယဒိဝသေ ဗြာဟ္မဏဝဏ္ဏေန အာဂတဿ သက္ကဿ ဒေဝရညော အတ္တသမံ မဒ္ဒိံ နာမ ဘရိယံ ဒတွာ တသ္မိံ ဘဝေ အပရိမေယျာနိ ပုညာနိ ကတွာ တတော တုသိတပုရံ ဂန္တွာ တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အာဂန္တွာ ဒေဝတာဝိသေသေဟိ.

ตามนัยที่กล่าวไว้ในชาตัตตกีโสตัตตกียะ เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงดำริพระพุทธภูมิโดยไม่เป็นผู้กล้าหาญยิ่งนัก ก็ล่วงไป ๗ อสงไขย. เมื่อไม่เป็นผู้กล้าหาญยิ่งนัก ทรงเปล่งวาจาเท่านั้น ก็ล่วงไป ๙ อสงไขย. เมื่อเป็นผู้กล้าหาญยิ่งนัก ทรงบำเพ็ญด้วยกายและวาจา ก็ล่วงไป ๔ อสงไขย. อสงไขย ๔ เหล่านี้ พึงทราบว่าเริ่มตั้งแต่เชิงพระบาทของพระพุทธเจ้าทีปังกร. ส่วนในแสนกัปสุดท้าย พึงทราบว่าทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมี. และในอัตภาพเป็นพระเวสสันดร ทรงให้สัตตสดกมหาทาน ทำให้แผ่นดินไหว ๗ ครั้ง เสด็จไปยังเขาวงกต ทรงถวายพระโอรสสองพระองค์ดุจดวงตาแก่พราหมณ์เพื่อเป็นทาส ในวันที่สอง ทรงถวายพระชายาพระนามว่ามัทรีผู้เสมอด้วยพระองค์เองแก่ท้าวสักกะจอมเทพผู้มาในเพศพราหมณ์ ในภพนั้นทรงทำบุญอันประมาณมิได้แล้ว เสด็จไปยังสวรรค์ชั้นดุสิต ประทับอยู่ที่นั่นตลอดพระชนมายุ แล้วเสด็จลงมาด้วยเทพยดาผู้มีอานุภาพพิเศษจากหมื่นจักรวาล.

---

ကာလော ဒေဝ မဟာဝီရ, ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆိယံ;

သဒေဝကံ တာရယန္တော, ဗုဇ္ဈဿု အမတံ ပဒန္တိ.

ข้าแต่พระมหาวีระผู้เป็นเทพ ถึงเวลาแล้ว ขอพระองค์จงอุบัติในครรภ์มารดา ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้น และทรงตรัสรู้บทอันเป็นอมตะเถิด.

---

ယာစိယမာနော ကာလံ ဒီပဉ္စ ဒေသဉ္စ ကုလံ မာတရမေဝစာတိ ဣမာနိ ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ တုသိတပုရတော စဝိတွာ မဟာသမ္မတဝံသဇဿ ဩက္ကာကရညော ပုတ္တာနံ ကုသလမ္ဘေဒဘယေန ဘဂိနီဟိယေဝ သဒ္ဓိံ အာဝါဟကရဏံ သုတွာ သကျာ ဝတ ဘော ရာဇကုမာရာတိ ဩက္ကာကမဟာရာဇေန ဝုတ္တဝစနံ ပဝတ္တနိမိတ္တံ ကတွာ သကျာတိ လဒ္ဓနာမာနံ ရာဇူနမဗ္ဘန္တရေ ပဝတ္တဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ ဇေဋ္ဌမဟေသိယာ သိရိမဟာမာယာယ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဒသမာသစ္စယေန ဒေဝဒဟနဂရဿ ကပိလဝတ္ထုဿ စ မဇ္ဈေ လုမ္ဗိနီဝနေ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမိတွာ ဇာတက္ခဏေယေဝ [Pg.8] ဥတ္တရာဘိမုခံ သတ္တပဒဝီတိဟာရေန ဂန္တွာ အဆမ္ဘိဝါစံ နိစ္ဆာရေတွာ ပိတရံ ဝန္ဒာပေတွာ အနုက္ကမေန သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကကာလေ ရဇ္ဇသိရိံ အနုဘဝိတွာ ရာဟုလဘဒ္ဒဿ ဇာတဒိဝသေ နိက္ခမိတွာ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရစရိယံ စရိတွာ ဝေသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ပဉ္စစတ္တာလီသ ဝဿာနိ ဒေဝမနုဿာနံ ရတနဒါမံ ဂန္ထေန္တော ဝိယ ဓမ္မရတနဝဿံ ဝဿာပေတွာ ယာဝ သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကဝိနယနာ ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ ကုသိနာရာယဥပဝဋ္ဋနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ဝေသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပစ္စူသသမယေ အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိလောကနာထေ သုဘဒ္ဒေန ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတေန ‘‘အလံ အာဝုသော မာ သောစိတ္ထ မာ ပရိဒေဝိတ္ထ, သုမုတ္တာ မယံ တေန မဟာသမဏေန, ဥပဒ္ဒုတာ စ ဟောမ’ဣဒံ ဝေါ ကပ္ပတိ ဣဒံ ဝေါ န ကပ္ပတီ’တိ. ဣဒါနိ ပန မယံ ယံ ဣစ္ဆိဿာမ တံ ကရိဿာမ, ယံ န ဣစ္ဆိဿာမ န တံ ကရိဿာမာ’’တိ ဝုတ္တဝစနံ သလ္လက္ခေတွာ ဂဏပါမောက္ခာနံ သတ္တန္နံ ဘိက္ခုသတသဟဿာနံ သံဃတ္ထေရော အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဓမ္မသင်္ဂီတိံ ကတွာ ပရိသုဒ္ဓေ ဓမ္မဝိနယေ တတော အပရဘာဂေ ဝဿသတဿ အစ္စယေန ဝေသာလိယာ ဝဇ္ဇိပုတ္တကာ ဒသဝတ္ထူနိ ဒဿေတွာ သာသနဝိပတ္တိံ ကရောန္တေ ဒိသွာ အာယသ္မတာ ယသတ္ထေရေန ကာကဏ္ဍကပုတ္တေန သမုဿာဟိယမာနော ဒုတိယသင်္ဂီတိံ ကတွာ တတော အပရဘာဂေ တထာဂတဿ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ ဥပရိ အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ ဓမ္မာသောကောနာမ ရာဇာ သကလဇမ္ဗုဒီပတလေ ဧကရဇ္ဇာဘိသေကံ ပါပုဏိတွာ ဗုဒ္ဓသာသနေ မဟန္တံ လာဘသက္ကာရံ ပဝတ္တေတွာ ပရိဟီနလာဘသက္ကာရာ တိတ္ထိယာ အန္တမသော ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ အလဘန္တာ လာဘသက္ကာရံ ပတ္ထယမာနာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ သကာနိ သကာနိ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ ဒီပေတွာ သာသနေ မဟန္တံ အဗ္ဗုဒဉ္စ မလဉ္စ ပဝတ္တေသုံ. တဒါ ဓမ္မာသောကရညော ပတ္တာဘိသေကတော သတ္တရသမေ ဝဿေ သဋ္ဌိသတသဟဿ ဘိက္ခူသု သဟဿဘိက္ခုံ ဂဟေတွာ မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿော နာမ သံဃတ္ထေရော မဟာပဝါရဏာယ ပရပ္ပဝါဒံ ဘိန္ဒိတွာ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏံ ဒေသေတွာ တတိယဓမ္မသင်္ဂီတိံ ကတွာ ပရိသုဒ္ဓေ ဓမ္မဝိနယေ သာဋ္ဌကထေဗုဒ္ဓဝစနေ ဓရန္တေဝ ပါဠိယဋ္ဌကထာသု အတ္ထစ္ဆာယံ ဂဟေတွာ အတ္တနော မတိဝသေန နာနာဂန္ထဝိသေသာနိ ကရောန္တိ, တေသု အတ္တနောမတိဝသေန အတ္ထစ္ဆာယံ ဂဟေတွာ ကာရဏပတိရူပကံ ကတွာ [Pg.9] ဝုတ္တဝစနံ သာရတော သလ္လက္ခေတွာ သုတ္တ-သုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒေ မုဉ္စိတွာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထံ, အဋ္ဌကထာယ စ ပါဠိံ တဗ္ဗိဝရဏဘူတံ သာရတ္ထဒီပနိဉ္စ အညာနိ စ ဂန္ထဝိသေသာနိ အသံသန္ဒိတွာ အတ္တနောမတိယာပိ ပုဗ္ဗာပရံ အသမာနေတွာ ဝါဒပ္ပကာသနမတ္တမေဝ ဌပေတွာ ဂရုကလဟုကေသု ဂရုကေယေဝ ဌာတဗ္ဗေပိ ဂရုကေ အဋ္ဌတွာ ကေစိ ဘိက္ခူ နဒိယာ ဥဒကုက္ခေပံ အကတွာ ကရောန္တိ. ဧဝံ သာသနေ ဒွိဓာ ဘိန္နာ ဟောန္တိ. ဣဒဉ္စ ဘိန္ဒနံ ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓကေ ဘိန္နတောပိ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန ဗလဝတရမေဝ သာသနဿ ဝိပတ္တိကာရဏတ္တာ, တထာ ဟိ န ဣဒံ မနုဿလောကေ ဘိက္ခူနံယေဝ ဟောတိ, ဘိက္ခူနံ, ဥပါသကမနုဿာနံ, အာရက္ခကဒေဝတာနမ္ပိ, တာသံ သဟာယကာနံ ဘုမ္မနိဿိတဒေဝတာနမ္ပိ တာသံ သဟာယကာနံ ရုက္ခနိဿိတဒေဝတာနမ္ပိ တာသံသဟာယကာနံ အာကာသဋ္ဌကဒေဝတာနမ္ပိ, တာသံ သဟာယကာနံ စာတုမဟာရာဇိကဒေဝတာနမ္ပိ, တာသံ သဟာယကာနံ တာဝတိံသဒေဝတာနမ္ပိ, ဧဝံ မိတ္တပရမ္ပရဝသေန ဆကာမာဝစရဒေဝတာနမ္ပိ တာသံ မိတ္တာနံ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာနမ္ပီတိ ဧဝံ ယာဝအကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ အရိယပုဂ္ဂလေ ဌပေတွာ သဗ္ဗေ ပုထုဇ္ဇနာ ဒေဝမနုဿာ ဘိန္နာ ဟောန္တိ, တေသံ ဘိန္နတ္တာ ဗဟု စ ပါပံ ပသဝတိ, တသ္မာ ပါဠိယာ အဋ္ဌကထံ, အဋ္ဌကထာယ စ ပါဠိံ သံသန္ဒိတွာ တာနိ တာနိ ဂန္ထဝိသေသာနိ စ ဧကတော ကတွာ ဂင်္ဂေါဒကေ န ယမုနောဒကံ ဝိယ မိဿိတွာ ဧကီဘာဝံ ကတွာ သီမဝိသောဓနိံ နာမ ကရိဿာမိ, တံ သုဏာထ သာဓုကံ မနသိကရောထ ဓမ္မရာဇဿ သာဝကာတိ.

เมื่อทรงได้รับการอาราธนา ทรงพิจารณามหาปัญจวิโลกนะ ๕ ประการ คือ กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และพระมารดา แล้วจุติจากดุสิตบุรี ทรงได้ยินว่าพระโอรสของพระเจ้าโอกกากะ ผู้เกิดในมหาสมมตวงศ์ ทรงเกรงการปะปนกันแห่งเชื้อสาย จึงได้อภิเษกสมรสกับพระขนิษฐาของพระองค์เอง พระเจ้าโอกกากะจึงตรัสว่า 'เจ้าชายทั้งหลายสามารถหนอ' จึงทรงถือเอาพระดำรัสที่พระเจ้าโอกกากะตรัสไว้นั้นเป็นนิมิตแห่งการตั้งชื่อ แล้วทรงบังเกิดในพระครรภ์ของพระนางสิริมหามายา พระอัครมเหสีของพระเจ้าสุทโธทนะ ผู้เป็นใหญ่ในหมู่กษัตริย์ผู้ได้นามว่า 'ศากยะ' เมื่อครบ ๑๐ เดือน ทรงประสูติจากพระครรภ์พระมารดาในป่าลุมพินี ระหว่างเมืองเทวทหะกับเมืองกบิลพัสดุ์ ในขณะประสูตินั้นเอง ทรงดำเนินไปทางทิศเหนือ ๗ ก้าว แล้วเปล่งพระวาจาอันอาจหาญ ทรงให้พระบิดาถวายบังคม โดยลำดับ ทรงเสวยราชสมบัติเมื่อพระชนมายุ ๑๖ พรรษา แล้วทรงออกผนวชในวันประสูติของพระราหุลภัททะ ทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา ๖ ปี แล้วทรงตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยมในวันเพ็ญวิสาขะ ทรงยังฝนคือพระธรรมรัตนให้ตกลงมาตลอด ๔๕ พรรษา ดุจทรงร้อยพวงแก้วมณีแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย จนกระทั่งทรงกระทำพุทธกิจสำเร็จด้วยการทรมานสุภัททปริพาชกแล้ว พระโลกนาถผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในป่าสาละของเหล่ามัลละ ใกล้เมืองกุสินารา ในวันเพ็ญวิสาขะ ยามรุ่งอรุณ พระมหากัสสปเถระ สังฆเถระของภิกษุเจ็ดแสนรูป ผู้เป็นประมุขแห่งคณะ ได้พิจารณาเห็นถ้อยคำที่สุภัททวุฑฒบรรพชิตกล่าวว่า 'พอแล้วอาวุโส พวกท่านอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นแล้วจากพระมหาสมณะนั้น และพวกเราถูกเบียดเบียนว่า 'สิ่งนี้ควรแก่พวกท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกท่าน' บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น สิ่งใดไม่ปรารถนา ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น' แล้วได้กระทำปฐมสังคายนาพระธรรมวินัยให้บริสุทธิ์ หลังจากนั้น เมื่อล่วงไป ๑๐๐ ปี พระวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลีได้แสดงวัตถุ ๑๐ ประการ ทำให้พระศาสนาวิบัติ เมื่อเห็นดังนั้น พระยสะกากัณฑกบุตรเถระจึงได้รับการสนับสนุนให้กระทำทุติยสังคายนา หลังจากนั้นอีก ๑๘ ปี ล่วง ๒๐๐ ปี แห่งการปรินิพพานของพระตถาคต พระเจ้าธรรมาโศกราชทรงได้รับการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งหมด แล้วทรงยังลาภสักการะอันยิ่งใหญ่ให้เป็นไปในพระพุทธศาสนา พวกเดียรถีย์ผู้มีลาภสักการะเสื่อมถอย แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่มก็ไม่ได้ จึงปรารถนาลาภสักการะ พากันบวชในพระศาสนา แล้วแสดงทิฏฐิของตนๆ ทำให้เกิดความวุ่นวายและมลทินอันใหญ่หลวงในพระศาสนา ในกาลนั้น ในปีที่ ๑๗ แห่งการอภิเษกของพระเจ้าธรรมาโศกราช พระสังฆเถระนามว่าโมคคัลลีบุตรติสสะ ได้นำภิกษุ ๑,๐๐๐ รูป จากภิกษุ ๖,๐๐๐,๐๐๐ รูป ทำลายลัทธิอื่นด้วยมหาปวารณา แล้วแสดงคัมภีร์กถาวัตถุ แล้วกระทำตติยสังคายนาพระธรรมวินัยให้บริสุทธิ์ เมื่อพระพุทธพจน์พร้อมทั้งอรรถกถาตั้งมั่นอยู่ บางพวกได้ถือเอาเงาแห่งอรรถในพระบาลีและอรรถกถา แล้วแต่งคัมภีร์ต่างๆ ตามความเห็นของตน ในคัมภีร์เหล่านั้น บางพวกถือเอาเงาแห่งอรรถตามความเห็นของตน แล้วทำเหตุให้ผิดเพี้ยนไป พิจารณาถ้อยคำโดยสาระแล้วละทิ้งสุตตะ สุตตานุโลม และอาจริยวาท ไม่นำพระบาลีกับอรรถกถา และอรรถกถากับพระบาลี อันเป็นเครื่องอธิบายกันและกัน คือสารัตถทีปนีและคัมภีร์พิเศษอื่นๆ มาเทียบเคียงกัน ไม่จัดลำดับก่อนหลังตามความเห็นของตนเอง เพียงแต่ตั้งการประกาศวาทะไว้เท่านั้น ในบรรดาอาบัติหนักและเบา แม้ในอาบัติหนักที่ควรตั้งมั่นอยู่ ก็ไม่ตั้งมั่นอยู่ในอาบัติหนักนั้น ภิกษุบางรูปกระทำสังฆกรรมโดยไม่ทำอุทกุกเขปะ (การวักน้ำสาด) ในแม่น้ำ ด้วยประการฉะนี้ พระศาสนาจึงแตกแยกเป็นสองฝ่าย การแตกแยกนี้มีกำลังยิ่งกว่าการแตกแยกในโกสัมพิกขันธกะถึงร้อยเท่า พันเท่า เพราะเป็นเหตุแห่งความวิบัติของพระศาสนา แท้จริงแล้ว การแตกแยกนี้มิได้เกิดขึ้นเฉพาะในหมู่ภิกษุในโลกมนุษย์เท่านั้น แต่ยังเกิดขึ้นในหมู่ภิกษุ อุบาสกอุบาสิกา เทวดาผู้รักษา และเหล่าสหายของเทวดาเหล่านั้น คือเทวดาที่อาศัยอยู่บนพื้นดิน เหล่าสหายของเทวดาเหล่านั้น คือเทวดาที่อาศัยอยู่ตามต้นไม้ เหล่าสหายของเทวดาเหล่านั้น คือเทวดาที่อาศัยอยู่ในอากาศ เหล่าสหายของเทวดาเหล่านั้น คือเทวดาในชั้นจาตุมหาราชิกา เหล่าสหายของเทวดาเหล่านั้น คือเทวดาในชั้นดาวดึงส์ ด้วยประการฉะนี้ เทวดาในฉกามาพจรทั้งหมดพร้อมทั้งเหล่ามิตรของเทวดาเหล่านั้น คือพรหมปาริสัชชา จนถึงพรหมโลกชั้นอกนิฏฐ์ เว้นพระอริยบุคคลแล้ว ปุถุชนทั้งหลายที่เป็นเทวดาและมนุษย์ทั้งหมดก็แตกแยกกัน เพราะการแตกแยกของพวกเขา บาปเป็นอันมากจึงเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักนำพระบาลีกับอรรถกถา และอรรถกถากับพระบาลี มาเทียบเคียงกัน และรวบรวมคัมภีร์พิเศษเหล่านั้นเข้าด้วยกัน ทำให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดุจน้ำคงคาผสมกับน้ำยมนา แล้วจักกระทำคัมภีร์ชื่อว่า 'สีมาวิโสธนี' ขอท่านทั้งหลายจงฟังและตั้งใจให้ดีเถิด เหล่าสาวกของพระธรรมราชา

---

တတ္ထ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ဒုလ္လဘော တိ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပာဒကာလော ဒုလ္လဘော တထာ ဟိ အနုပ္ပန္နကာလေ ဗုဒ္ဓေ ဗုဒ္ဓေါတိ သဒ္ဒမ္ပိ အသုတွာ ဝီတိဝတ္တာနံ ကပ္ပာနံ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ. ဗုဒ္ဓကာရဏဿ ဒုက္ကရတ္တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าหาได้ยาก คือกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นหาได้ยาก เพราะว่าในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น สัตว์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยการนับกัปไป โดยไม่ได้ยินแม้แต่เสียงว่า 'พุทธะ' ความยากแห่งการบำเพ็ญพุทธการกธรรมได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว

---

တတော ပဗ္ဗဇာ စ ဥပသမ္ပဒါစာ တိဧတ္ထ တောပစ္စယော လာမကတ္ထေ, ပဉ္စမျတ္ထေ ဝါ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ဒုလ္လဘော, တမနုပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စ ဒုလ္လဘာယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ စ လောကေ ကိဉ္စိဒေဝ မဟဂ္ဃံ အလဘိတဗ္ဗံ လဘိတွာ ဝါ တေန သဟကာရီကာရဏဘူတံ အပ္ပဂ္ဃမ္ပိ မဟဂ္ဃံ မဟဂ္ဃံ ဒုလ္လဘံ ဒုလ္လဘန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမေဝ အတိဒုလ္လဘံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ အာဂမ္မ တမနုပဗ္ဗဇိတမ္ပိ ဒုလ္လဘန္တိ ဝုစ္စတိ, ယထာ စ နိဒိယာ ဥပရိမဘာဂေ သတ္တာဟဝဋ္ဋလိကာဒိဘာဝေန ဥဒကပူရဏေ ဟေဋ္ဌာ ကိသ္မိဉ္စိ ဌာနေ တရိတုံ အဝိသဟန္တာ ဣဒမေဝ ဌာနံ [Pg.10] ဒုက္ကရန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမေဝ ဗုဒ္ဓကာရဏဿ ဒုက္ကရဘာဝေ န တမနုပဗ္ဗဇ္ဇုပသမ္ပဒါပိ ဒုက္ကရံ ဒုလ္လဘန္တိ ဝုစ္စတိ. အညထာ ဗုဒ္ဓဘဂဝတော ပိ ပဗ္ဗဇ္ဇုပသမ္ပဒဘာဝေါယေဝ သေဋ္ဌော ဘဝေယျ. အထဝါ ကာရဏူပစာရဝသေနာပိ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယထာ သေမှောဂုဠောတိ တထာ ဟိ ဂုဠဿ ပိ ဝနပစ္စယာ သေမှော ဥဿန္နော, တံ ဇနော ဂုဠေနသေမှောတိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ ကာရဏသ္မိံ ဂုဠေ ဖလဘူတံ သေမှံ ရောပေတွာ သေမှော ဂုဠောတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ကာရဏဿ ဒုက္ကရတ္တာ ဒုလ္လဘေ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ တမနုကြိယာ ပဗ္ဗဇ္ဇာပိ တံ မူလကာရဏဘူတေ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ရောပေတွာ ဒုလ္လဘာ ပဗ္ဗဇ္ဇာတိ ဝုစ္စတိ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေပိ ဗုဒ္ဓဒဿနံ ဒုလ္လဘမေဝ, အနုပ္ပန္နကာလေ ပန ပဂေဝ, သဗ္ဗခဏေသု နဝမခဏတ္တာ စ တထာ ဟိ မိလက္ခုဒေသအရူပဘူမိအသညသတ္တနိရယပေတတိရစ္ဆာနဘူမီသု ဇာယမာနေသု ဝါ မဇ္ဈိမဒေသေ ဇာယမာနောပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘူတာ ဝါ, သမ္မာဒိဋ္ဌိကုလေ ဇာယမာနာပိ စက္ခုသောတ ဝိကလဘာဝေန အင်္ဂဝိကလာ ဝါ ဗုဒ္ဓဒဿနံ န အရဟန္တိ, ဒဿနမ္ပိ ဒဿနမတ္တမေဝ. သုပဏ္ဏနာဂရာဇာဒီနံ တသ္မိံ ဘဝေ မဂ္ဂဖလဘာဂိနော န ဟောန္တိ, ဟောန္တိ စေတ္ထ.

ในคำว่า 'ตโต บรรพชาและอุปสมบท' นี้ ปัจจัยคือ 'โต' มีความหมายในอรรถว่าเลว หรือในอรรถแห่งปัญจมีวิภัตติ. มีอธิบายว่า การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าหาได้ยาก และการบรรพชาและอุปสมบทตามการอุบัติขึ้นนั้นก็หาได้ยากเช่นกัน. เหมือนอย่างในโลก สิ่งของบางอย่างที่มีค่ามากซึ่งหาไม่ได้ แต่เมื่อได้มาแล้ว สิ่งที่เป็นเหตุร่วมกับสิ่งนั้น แม้จะมีค่าน้อย ก็ถูกเรียกว่ามีค่ามากและหาได้ยาก ฉันใด การบรรพชาตามการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าที่หาได้ยากยิ่งนั้น ก็ถูกเรียกว่าหาได้ยาก ฉันนั้น. และเหมือนอย่างในที่บางแห่งเบื้องล่างของแม่น้ำ เมื่อน้ำเต็มด้วยกระแสน้ำวนตลอด ๗ วันเป็นต้น ผู้ที่ไม่สามารถจะข้ามไปได้ ก็กล่าวว่า 'ที่นี้ทำได้ยาก' ฉันใด เมื่อเหตุแห่งพุทธะทำได้ยาก การบรรพชาและอุปสมบทตามนั้น ก็ถูกเรียกว่าทำได้ยากและหาได้ยาก ฉันนั้น. มิฉะนั้นแล้ว แม้การบรรพชาและอุปสมบทของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็พึงเป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่าคำนี้กล่าวโดยอุปจาระแห่งเหตุ เหมือนคำว่า 'น้ำอ้อยเป็นเสมหะ' เพราะเสมหะเกิดจากน้ำอ้อยเป็นปัจจัย แม้คนจะควรกล่าวว่า 'เสมหะมีเพราะน้ำอ้อย' แต่ก็นำผลคือเสมหะไปยกไว้ในเหตุคือน้ำอ้อย แล้วกล่าวว่า 'น้ำอ้อยเป็นเสมหะ' ฉันใด เพราะเหตุทำได้ยาก ในการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าที่หาได้ยาก การบรรพชาที่เป็นการกระทำตามนั้น ก็นำไปยกไว้ในการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าซึ่งเป็นมูลเหตุ แล้วเรียกว่า 'การบรรพชาที่หาได้ยาก' ฉันนั้น. แม้ในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น การเห็นพระพุทธเจ้าก็หาได้ยากอยู่แล้ว ส่วนในกาลที่ยังไม่อุบัติขึ้นยิ่งไม่ต้องพูดถึง และเพราะเป็นขณะที่ ๙ ในบรรดาขณะทั้งปวง ด้วยว่าบุคคลที่เกิดในมิลักขประเทศ อรูปภูมิ อสัญญีสัตว์ นรก เปรต และกำเนิดเดรัจฉาน หรือแม้เกิดในมัชฌิมประเทศแต่เป็นมิจฉาทิฏฐิ หรือแม้เกิดในตระกูลสัมมาทิฏฐิแต่มีอวัยวะบกพร่องเพราะตาบอดหูหนวก ก็ไม่ควรเพื่อจะเห็นพระพุทธเจ้า แม้การเห็นก็เป็นเพียงการเห็นเท่านั้น. พวกสุบรรณและพญานาคเป็นต้น ย่อมไม่เป็นผู้มีส่วนแห่งมรรคและผลในภพนั้น แต่ในที่นี้ (หมายถึงการบรรพชา) ย่อมมี (ส่วนแห่งมรรคผล).

---

‘‘ပစ္စန္တဇော အရူပိနော, ဝိကလင်္ဂေါ အသညဇော;

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ တိရစ္ဆာနော, ပေတော နေရယိကောပိစ.

ผู้เกิดในปัจจันตประเทศ ผู้ไม่มีรูป ผู้มีอวัยวะพิการ ผู้เกิดในอสัญญีภพ ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ สัตว์เดรัจฉาน เปรต และสัตว์นรกด้วย

---

ဧတေ အဋ္ဌက္ခဏာ ဝုတ္တာ, ဗုဒ္ဓေနာဒိစ္စဗန္ဓုနာ;

ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ခဏော ဧကော, နဝမောတိ ပဝုစ္စတီတိ’’.

ขณะ ๘ เหล่านี้ พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ตรัสไว้แล้ว การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นขณะหนึ่ง เรียกว่าขณะที่ ๙

---

ပဗ္ဗဇ္ဇာ တိစေတ္ထ သာမညေန ဝုတ္တေပိ သာမဏေရာဝ အဓိပ္ပေတာ, ဥပသမ္ပဒါ စာတိ ဝိသုံ ဝုတ္တတ္တာ. သာမဏေရာ စ နာမ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိတျာဒိနာ တိက္ခတ္တုံ ဝတွာ ဥဘတောသုဒ္ဓိဝသေနေဝ သာမဏေရဘူမိယံ တိဋ္ဌန္တိ. ဒသသီလာနိ ပန တေသံ သိက္ခာပဒမတ္တမေဝ. တာနိ ပါဠိဝသေန အသက္ကောန္တော အတ္ထဝသေန ‘‘ဣဒဉ္စ သမာဒါယ ဝတ္တေဟီ’’တိ အာစိက္ခိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ဣဓ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ. ဥပသမ္ပဒါ ပန အဋ္ဌဝိဓာ ဟောန္တိ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ, သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ, ဩဝါဒ ပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ, ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ, အဋ္ဌဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ, ဒူတေနူပသမ္ပဒါ, အဋ္ဌဝါစိကူပသမ္ပဒါ, ဉတ္တိစတုတ္ထူပသမ္ပဒါ စာတိ. တတ္ထ ဘဂဝါ ဧဟိ ဘိက္ခုဘာဝါယ ဥပနိဿယသမ္ပန္နံ ပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ ရတ္တပံသုကူလန္တရတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ဒက္ခိဏဟတ္ထံ နီဟရိတွာ ဗြဟ္မဃောသံ နိစ္ဆာရေန္တော ‘‘ဧဟိ ဘိက္ခု စရ ဗြဟ္မစရိယံ [Pg.11] သမ္မာ ဒုက္ခဿ အန္တကိရိယာယာ’’တိ ဝဒတိ. တဿာနန္တရမေဝ ဂိဟိလိင်္ဂံ အန္တရဓာယိတွာ.

ในคำว่า 'บรรพชา' นี้ แม้จะกล่าวโดยทั่วไป แต่ก็หมายถึงสามเณรเท่านั้น เพราะกล่าวคำว่า 'อุปสมบท' แยกไว้ต่างหาก. และชื่อว่าสามเณรทั้งหลาย ย่อมดำรงอยู่ในภูมิแห่งสามเณรด้วยการกล่าวว่า 'พุทธัง สรณัง คัจฉามิ' เป็นต้น ๓ ครั้ง และด้วยอำนาจความบริสุทธิ์ทั้งสองฝ่ายนั่นเอง. ส่วนศีล ๑๐ เป็นเพียงสิกขาบทของสามเณรเหล่านั้น. หากไม่สามารถกล่าวตามบาลีได้ จะบอกโดยอรรถว่า 'จงรับสิ่งนี้ไปประพฤติ' ดังนี้ ก็ควร. ในที่นี้ไม่มีคำที่จะต้องกล่าว. ส่วนอุปสมบทมี ๘ อย่าง คือ เอหิภิกขุอุปสมบท, สรณคมนูปสมบท, โอวาทปฏิคคหณูปสมบท, ปัญหาพยากรณูปสมบท, อัฏฐครุธัมมปฏิคคหณูปสมบท, ทูเตนูปสมบท, อัฏฐวาจิกูปสมบท และญัตติจตุตถกรรมอุปสมบท. ในบรรดาอุปสมบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอุปนิสัยเพื่อความเป็นเอหิภิกขุแล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ขวาอันมีสีดุจทองออกจากระหว่างแถบผ้าบังสุกุลสีแดง ทรงเปล่งพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสว่า 'เธอจงเป็นภิกษุมาเถิด จงประพฤติพรหมจรรย์ เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์โดยชอบเถิด'. ลำดับนั้น เพศคฤหัสถ์ของเขาก็อันตรธานไป.

---

တိစီဝရဉ္စ ပတ္တော စ, ဝါသိ သူစိစ ဗန္ဓနံ;

ပရိဿာဝနမဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခုနောတိ.

ผ้าไตรจีวร บาตร มีด เข็ม ประคดเอว และเครื่องกรองน้ำ ๘ อย่างเหล่านี้ เป็นของภิกษุผู้ประกอบความเพียร

---

ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ အဋ္ဌဟိပရိက္ခာရေဟိ သရီရေ ပဋိမုတ္တောယေဝ ဝဿသတိကတ္ထေရော ဝိယ ဣရိယာပထသမ္ပန္နော ဗုဒ္ဓါစရိယကော ဗုဒ္ဓုပဇ္ဈာယကော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဝန္ဒမာနောဝ တိဋ္ဌတိ. အယံ ဧဟိ ဘိက္ခူပသမ္ပဒါ နာမ. ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧတသ္မိံ ကာလေ ဧဟိ ဘိက္ခုပသမ္ပဒါယ ဧဝ ဥပသမ္ပာဒေတိ. တာနိ ပန ပဉ္စဝဂ္ဂိယာဒယော အင်္ဂုလိမာလတ္ထေရပရိယောသာနာ.

เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุนั้นก็เป็นผู้ทรงบริขาร ๘ ไว้ที่กาย มีอิริยาบถสมบูรณ์เหมือนพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ มีพระพุทธเจ้าเป็นอาจารย์ มีพระพุทธเจ้าเป็นอุปัชฌาย์ ยืนประนมมือไหว้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ นี้ชื่อว่า เอหิภิกขุอุปสมบท. ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคทรงให้อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุอุปสมบทเท่านั้นในสมัยปฐมโพธิกาลนี้. ภิกษุเหล่านั้นมีพระปัญจวัคคีย์เป็นต้น จนถึงพระองคุลิมาลเถระเป็นที่สุด.

---

တီဏိသတံ သဟဿဉ္စ, စတ္တာလီသံ ပုနာပရော;

ဧကော စ ထေရော သပ္ပညော;

သဗ္ဗေ တေ ဧဟိ ဘိက္ခုကာတိ.

หนึ่งพันสามร้อยสี่สิบ และพระเถระผู้มีปัญญาอีกหนึ่งรูป ทั้งหมดนั้นเป็นเอหิภิกขุ

---

ဧတေ ဝိနယပိဋကေ နိဒ္ဒိဋ္ဌဧဟိဘိက္ခူ နာမ ဝိနယပိဋကေ အနိဒ္ဒိဋ္ဌာ ပန တိသတပရိဝါရသေလဗြာဟ္မဏာဒယော.

ภิกษุเหล่านี้ชื่อว่าเอหิภิกขุที่ระบุไว้ในพระวินัยปิฎก ส่วนที่ไม่ได้ระบุไว้ในพระวินัยปิฎก คือพราหมณ์เสละพร้อมด้วยบริวาร ๓๐๐ เป็นต้น

---

သတ္တဝီသ သဟဿာနိ, တီဏိယေဝ သတာနိ စ;

ဧတေ ဟိ သဗ္ဗေ သင်္ခါတာ, သဗ္ဗေ တေ ဧဟိဘိက္ခုကာတိ.

สองหมื่นเจ็ดพัน และสามร้อยเท่านั้น ทั้งหมดเหล่านี้ถูกนับรวมแล้ว ทั้งหมดนั้นเป็นเอหิภิกขุ

---

တံ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အဋ္ဌဝီသသဟဿာနိ ဆသတာနိ ဧကစတ္တာလီသုတ္တရာနိ စ ဟောန္တိ. ပဌမဗောဓိစ နာမေသာ ဝီသတိဝဿာနိ ဟောန္တိ.

เมื่อรวมทั้งหมดนั้นเข้าด้วยกัน ก็เป็นสองหมื่นแปดพันหกร้อยสี่สิบเอ็ดรูป และที่ชื่อว่าปฐมโพธิกาลนี้ มี ๒๐ ปี

---

ဘဂဝါ ဟိ အနုတ္တရံ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ အဋ္ဌာရသကောဋိဗြာဟ္မဏာနံ အမတံ ပါယေတွာ ပဌမဝဿံ ဝသိ. ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဝဿေသု ရာဇဂဟေ ဝေဠုဝနဝိဟာရေ ဝဿံ ဝသိ, ဘဂဝါ ဟိ အာသာဠှိနက္ခတ္တပုဏ္ဏမိယံ ဗာရာဏသိယာ ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ ပဌမဝဿံ ဝသိတွာ ဖဂ္ဂုဏမာသေ ဖဂ္ဂုဏပုဏ္ဏမိယံ ရာဇဂဟံ ပတွာ ဗိမ္ဗိသာရရညာ ကာရိတေ ဝေဠုဝန ဝိဟာရေ ဧကမာသမတ္တံ ဝသိတွာ စိတြမာသေ ဝီသတိခီဏာသဝသဟဿပရိဝုတော ကပိလဝတ္ထုံ ဂန္တွာ အသီတိယာ ဉာတိသဟဿာနံ မဇ္ဈေ ဝိပ္ပဋိပန္နာနံ ရာဇူနံ မတ္ထကေ ပံသုရဇံ ဩကိရိတွာ တေ ဝန္ဒာပေတွာ ပေါက္ခရဝဿဉ္စ ဝဿာပေတွာ တမာဂမ္မ အသီတိယာ ဉာတိသဟဿာနံ ဝေဿန္တရ ဇာတကံ ကထေတွာ ရာဟုလမာတရမာဂမ္မ စန္ဒကိန္နရီဇာတကဉ္စ ကထေတွာ ပိတရံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ ရာဇဂဟမေဝ အာဂန္တွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ, တေန ဝုတ္တံ ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထ ဝဿေသု ရာဇဂဟေ ဝေဠုဝနဝိဟာရေ ဝဿံ ဝသီ’’တိ[Pg.12]. ပဉ္စမေ ပန ဝေသာလိယံ ဧကဝါသံ ဝသိ. ဆဋ္ဌေ မကုဠပဗ္ဗတေ ဧကဝါသံ ဝသိ. ပုဏ္ဏော ဝါ တတ္ထ. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ သုနာပရန္တရဋ္ဌေ ကိရ ဧကသ္မိံ ဝါဏိဇကဂါမေ ဒွေ ဘာတရော. တေသု ကဒါစိ ဇေဋ္ဌော ပဉ္စသကဋသတာနိ ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ဘဏ္ဍံ အာဟရတိ, ကဒါစိ ကနိဋ္ဌော. ဣမသ္မိံ ပန သမယေ ကနိဋ္ဌံ ဃရေ ဌပေတွာ ဇေဋ္ဌဘာတိကော ပဉ္စ သကဋသတာနိ ဂဟေတွာ ဇနပဒစာရိကံ စရန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနဿ အဝိဒူရေ ပဉ္စသကဋသတာနိ ဌပေတွာ ဘုတ္တပါတရာသော ပရိဇနပရိဝုတော ဖာသုကဋ္ဌာနေ နိသီဒိ. တေန စ သမယေန သာဝတ္ထိဝါသိနော ဘုတ္တပါတရာသာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ သုဋ္ဌုတ္တရာသင်္ဂါ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒိဟတ္ထာ ယေနဗုဒ္ဓေါ, ယေနဓမ္မော, ယေနသံဃော, တန္နိန္နာ တပ္ပောဏာ တပ္ပဗ္ဘရာ ဟုတွာ ဒိက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနံ ဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ဒိသွာ ‘‘ကဟံ ဣမေ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဧကံ မနုဿံ ပုစ္ဆိ. ကိံ တွံ အယျော န ဇာနာသိ, လောကေ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနာနိ နာမ ဥပ္ပန္နာနိ, ဣစ္စေဝ မဟာဇနော သတ္ထုသန္တိကေ ဓမ္မကထံ သောတုံ ဂစ္ဆတီတိ. တဿ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ဝစနံ ဆဝိစမ္မာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. အထ အတ္တနော ပရိဇနပရိဝုတော တာယ ပရိသာယသဒ္ဓိံ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ သတ္ထာမဓုရဿရေန ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿ ပရိသ ပရိယန္တေ ဌိတော ဓမ္မံ သုတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေသိ. အထ တထာဂတေန ကာလံ ဝိဒိတွာ ပရိသာယ ဥယျောဇိတာယ သတ္ထာရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဝန္ဒိတွာ သွာတနာယ နိမန္တေတွာ ဒုတိယဒိဝသေ မဏ္ဍပံ ကရေတွာ အာသနာနိ ပညာပေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ သံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ဘဂဝါ အနုမောဒနံ ကတွာ ပက္ကမိ. ဘုတ္တပါတရသော ဥပေါသထင်္ဂါနိ အဓိဋ္ဌာယ ဘဏ္ဍာဂါရိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ‘‘ဧတ္တကံ ဘဏ္ဍံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဧတ္တကံ ပန န ဝိဿဇ္ဇိတ’’န္တိ သဗ္ဗံ အာစိက္ခိတွာ ‘‘ဣမံ သာပတေယျံ မယှံ ကနိဋ္ဌဿ ဒေဟီ’’တိ သဗ္ဗံ နိယျောတေတွာ သတ္ထု သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတွာ ကမ္မဋ္ဌာန ပရာယဏော အဟောသိ. အထဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ န ဥပဋ္ဌာတိ, တတော စိန္တေသိ ‘‘အယံ ဇနပဒေါ မယှံ အသပ္ပာယော, ယံနူနာဟံ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆေယျ’’န္တိ. အထ ပုဗ္ဗဏှသမယေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ သာယနှသမယေ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သတ္ထာ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ပက္ကမိ. အထ ခေါ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော သူနာပရန္တရဋ္ဌံ [Pg.13] ပတွာ သမ္မတပဗ္ဗတံ နာမ ပဝိသိတွာ ဝါဏိဇကဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထ နံ ကနိဋ္ဌဘာတာ သဂေဟံ နေတွာ ဘိက္ခံ ဒတွာ ‘‘ဘန္တေ အညတ္ထ အဂန္တွာ ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဝသာပေသိ. တတော သမုဒ္ဒဂိရိဝိဟာရံ နာမ အဂမာသိ. တတ္ထ သမုဒ္ဒဝီစိယော အာဂန္တွာ အယကဏ္ဋပါသာဏေသု ပဟရိတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တိ. ထေရော ကမ္မဋ္ဌာနံ မနသိကရောန္တော န ဖာသုဝိဟာရော ဟောတီတိ သမုဒ္ဒံ နိသဒ္ဒံ ကတွာ အဓိဋ္ဌာသိ. တတော မာတုလဂိရိံ နာမ အာဂမာသိ. တတ္ထ သကုဏသံဃော ဥဿန္နော ရတ္တိဉ္စ ဒိဝါ စ သဒ္ဒေါ ဧကော ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ. ထေရော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ အဖာသုကန္တိ တတော မကုဠကာရာမဝိဟာရံ နာမ ဂတော. သော ဝါဏိဇဂါမဿ နာတိဒူရော နာစ္စာသန္နော ဂမနာဂမနသမ္ပန္နော ဝိဝိတ္တော အပ္ပသဒ္ဒေါ. ထေရော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ ဖာသုက’’န္တိ တတ္ထ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဌာနေ စင်္ကမနာဒီနိ ကာရေတွာ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆတိ. ဧဝံ စတူသု ဌာနေသု ဝိဟာသိ. အထေကဒိဝသံ တသ္မိံယေဝ အန္တောဝဿေ ပဉ္စ ဝါဏိဇကသတာနိ ‘‘ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ပက္ခိပိံသု. နာဝါရောဟနဒိဝသေ ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတာ ထေရံ ဘောဇေတွာ ထေရဿ သန္တိကေ သိက္ခာပဒါနိ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော ‘‘ဘန္တေ မဟာသမုဒ္ဒေါ နာမ အဿဒ္ဓေယျော စာနေကန္တရာယော စ, အမှေ အာဝဇ္ဇေယျာထာ’’တိ ဝတွာ နာဝံ အာရူယှိ. နာဝါ ဦမိဇဝေန ဂစ္ဆမာနာ အညတရံ ဒီပံ ပါပုဏိ. မနုဿာ ‘‘ပါတရာသံ ကရိဿာမာ’’တိ ဒီပကေ ဩတိဏ္ဏာ. တသ္မိံ ဒီပကေ အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, စန္ဒနဝနမေဝ အဟောသိ. အထေကော ဝါ သိယာ ရုက္ခံ အာကောဋေတွာ လောဟိတစန္ဒနဘာဝံ ဉတွာ ‘‘ဘော မယံ လာဘတ္ထာယ ပရသမုဒ္ဒံ ဂစ္ဆာမ, ဣတော စ ဥတ္တရိ လာဘာ နာမ နတ္ထိ, စတုရင်္ဂုလ မတ္တာပိ ဃဋိကာ သတသဟဿံ အဂ္ဃတိ, သံဟာရေတဗ္ဗကယုတ္တံ ဘဏ္ဍံ ဟာရေတွာ ဂစ္ဆာမာ’’တိ. တေ တထာ ကရိံသု စန္ဒနဝနေ အဓိဝတ္ထာ အမနုဿာ ကုဇ္ဈိတွာ ဣမေဟိ အမှာကံ စန္ဒနဝနံ နာသိတံ, ဃာတေဿာမ နေ’’တိ စိန္တေတွာ န ဣမေသု ဃာဋိတေသု သဗ္ဗံ ဧကကုဏပံ ဘဝိဿတိ, သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ နေသံ နာဝံ ဩသီဒေဿာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ တေသံ နာဝံ အာရူယှ မုဟုတ္တံ ဂတကာလေယေဝ ဥပ္ပာဒိကံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ သယမ္ပိ တေ အမနုဿာ ဘယာနကာနိ ရူပါနိ ဒဿယိံသု. ဘီတာ မနုဿာ အတ္တနော ဒေဝတာ နမဿန္တိ. ထေရဿ ကနိဋ္ဌော စူဠပုဏ္ဏကုဋုမ္ဗိကော ‘‘မယှံ ဘာတာ အဝဿယော ဟောတူ’’တိ ထေရဿ နမဿမာနော အဋ္ဌာသိ. ထေရော ပိ ကိရ တသ္မိံယေဝ ခဏေ [Pg.14] အာဝဇ္ဇေတွာ တေသံ ဗျသနပ္ပတ္တိံ ဉတွာ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ အဘိမုခေါ အဋ္ဌာသိ. အမနုဿာ ထေရံ ဒိသွာဝ ‘‘အယျပုဏ္ဏတ္ထေရော ဧဟီ’’ တိ ပက္ကမိံသု. ဥပ္ပာဒိကံ သန္နိသီဒိ. ထေရော ‘‘မာ ဘာယထာ’’တိ တေသံ အဿာသေတွာဝ ကဟံ ဂန္တုကာမတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘ဘန္တေ အမှာကံ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ထေရော နာဝံ ဖလေ အက္ကမိတွာ ‘‘ဧတေသံ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာတိ. ဝါဏိဇာ သကဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ တံ ပဝတ္တိံ ပုတ္တဒါရဿ အာရောစေတွာ ‘‘ဧထ ထေရံ သရဏံ ဂစ္ဆာမာ’’တိ ပဉ္စသတာနိ အတ္တနော အတ္တနော ပဉ္စမာတုဂါမသတေဟိ သဒ္ဓိံ တီသု သရဏေသု ပတိဋ္ဌာယ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသုံ. တတော နာဝါယ ဘဏ္ဍံ ဩတာရေတွာ ထေရဿ ဧကံ ကောဋ္ဌာသံ ကတွာ ‘‘အယံ ဘန္တေ တုမှာကံ ကောဋ္ဌာသော’’တိ အာဟံသု. ထေရော ‘‘မယှံ ဝိသုံ ကောဋ္ဌာသ ကိစ္စံ နတ္ထိ’’. သတ္ထာ ပန တုမှေဟိ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော’တိ. န ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော ဘန္တေ’တိ, တေနဟိ ဣမိနာ သတ္ထု မဏ္ဍလမာဠံ ကရောထ. ဧဝံ သတ္ထာရံ ပဿိဿထာတိ တေ သာဓု ဘန္တေ’တိ တေန စ ကောဋ္ဌာသေန အတ္တနော စ ကောဋ္ဌာသေန မဏ္ဍလမာဠံ ကာတုံ အာရဘိံသု. သတ္ထာ ကိရဿ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ပရိဘောဂံ အကာသိ. တထော မနုဿာ ရတ္တိံ ဩဘာသံ ဒိသွာ ‘‘မဟေသက္ခာ ဒေဝတာ အတ္ထီ’’တိ သညံကရိံသု. ဥပါသကာ မဏ္ဍလမာဠဉ္စ ဘိက္ခုသံဃဿ သေနာသနာနိ စ နိဋ္ဌပေတွာ ဒါနသမ္ဘာရံ သဇ္ဇေတွာ ‘‘ကတံ ဘန္တေ အမှေဟိ အတ္တနောကိစ္စံ, သတ္ထာရံ ပက္ကောသထာ’’တိ ထေရဿ အာရောစေသုံ. ထေရော သာယနှသမယေ ဣဒ္ဓိယာသာဝတ္ထိံ ပတွာ ‘‘ဘန္တေ ဝါဏိဇဂါမဝါသိနော တုမှေ ဒဋ္ဌုကာမာ, တေသံ အနုကမ္ပံ ကရောထာ’’တိ. ဘဂဝါ အဓိဝါသေသိ. ထေရော ဘဂဝတော အဓိဝါသနံ ဝိဒိတွာ သကဋ္ဌာနမေဝ ပစ္စာဂတော. ဘဂဝါ အာနန္ဒတ္ထေရံ အာမန္တေသိ ‘‘အာနန္ဒ သွေ သူနာပရန္တေ ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိဿာမ, တွံ ဧကူနပဉ္စသတာနံ ဘိက္ခူနံ သလာကံ ဒေဟီ’’တိ. ထေရော သာဓု ဘန္တေ’တိ ဘိက္ခုသံဃဿ တမတ္ထံ အာရောစေတွာ ‘‘စာရိကာ သလာကံ ဂဏှန္တူ’’တိ အာဟ. တံ ဒိဝသံ ကုဏ္ဍဓာနတ္ထေရော ပဌမံ သလာကံ အဂ္ဂဟောတိ. ဝါဏိဇဂါမဝါသိနောပိ ‘‘သွေ ကိရ သတ္ထာ အာဂမိဿတီ’’တိ ဂါမမဇ္ဈေ မဏ္ဍပံ ကတွာ ဒါနဂ္ဂံ သဇ္ဇယိံသု. ဘဂဝါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိ. သက္ကဿ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှံ အဟောသိ. သော ကိံ ဣဒန္တိ အာဝဇ္ဇေတွာ သတ္ထု သူနာပရန္တဂမနံ ဒိသွာ ဝိသုကမ္မံ အာမန္တေသိ [Pg.15] ‘‘တာတ အဇ္ဇ ဘဂဝါ တီဏိမတ္တာနိ ယောဇနသတာနိ ပိဏ္ဍာစာရံ ဂမိဿတိ, ပဉ္စ ကူဋာဂါရသတာနိ မာပေတွာ ဇေတဝနဒွါရ ကောဋ္ဌမတ္ထကေ ဂမနသဇ္ဇာနိံ ကတွာ ဌပေဟီ’’တိ, သော တထာ အကာသိ. ဘဂဝတော ကူဋာဂါရံ စတုမုခံ အဟောသိ, ဒွိန္နံ အဂ္ဂသာဝကာနံ ဒွိမုခံ, သေသာနံ ဧကမုခံ, သတ္ထာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ပဋိပါဋိယာ ဌပိတ ကူဋာဂါရေသု ဓုရကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ. ဒွေ အဂ္ဂသာဝကေ အာဒိံ ကတွာ ဧကူနပဉ္စဘိက္ခုသတာနိပိ ကူဋာဂါရံ ဂန္တွာ နိသိန္နာ အဟေသုံ, ဧကံ တုစ္ဆကူဋာဂါရံ အဟောသိ. ပဉ္စပိ ကူဋာဂါရသတာနိ အာကာသေ ဥပ္ပတိံသု. သတ္ထာ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ နာမ ပတွာ ကူဋာဂါရံ အာကာသေ ဌပေတွာ တသ္မိံ ပဗ္ဗတေ သစ္စဗန္ဓော နာမ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ, သော မဟာဇနံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိံ ဥဂ္ဂဏှာပေန္တော လာဘဂ္ဂယသဂ္ဂပ္ပတ္တော ဟုတွာ ဝသတိ. အဗ္ဘန္တရေ စဿ အန္တောစာဋိယံ ပဒီပေါ ဝိယ အရဟတ္တဿ ဥပနိဿယော ဇလတိ, တံ ဒိသွာ ‘‘ဓမ္မမဿ ကထေဿာမီ’’တိ ဂန္တွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တာပသော ဒေသနာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပါပုဏိ. မဂ္ဂေနေဝဿ အဘိညာ အာဂတာ, ဧဟိ ဘိက္ခု ဟုတွာ ဣဒ္ဓိမယပတ္တစီဝရော ကူဋာဂါရံ ပါဝိသိ. ဘဂဝါ ကူဋာဂါရဂတေဟိ ပဉ္စဟိ ဘိက္ခုသတေဟိသဒ္ဓိံ ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာ ကူဋာဂါရာနိ အဒိဿမာနာနိ ကတွာ ဝါဏိဇဂါမံ ပါဝိသိ. ဝါဏိဇာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဟာဒါနံ ဒတွာ သသတ္ထာရံ မကုဠကာရာမံ နယိံသု. သတ္ထာ မဏ္ဍလမာဠံ ပါဝိသိ. မဟာဇနော ယာဝ သတ္ထာ ဘတ္တဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတိ, တာဝ ပါတရာသံ ကတွာ ဥပေါသထင်္ဂါနိ သမာဒါယ ဂန္ဓဉ္စ ပုပ္ဖဉ္စ အာဒါယ ဓမ္မသဝနတ္ထာယ အာရာမံ ပစ္စာဂမာသိ. သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. မဟာဇနဿ ဗန္ဓနာ မောက္ခော ဇာတော, မဟန္တ ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ အဟောသိ. သတ္ထာ မဟာဇနဿ သင်္ဂဟတ္ထံ ကတိပါဟံ တတ္ထေဝ ဝသိ, အရုဏံ ပန မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ ဥဋ္ဌပေသိ. တတ္ထ ကတိပါဟံ ဝသိတွာ ဝါဏိဇဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘တွံ ဣဓေဝ ဝသာဟီ’’တိ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ နိဝတ္တေတွာ အန္တရေ နမ္မဒါနဒီ နာမ အတ္ထိ, တဿာ တီရံ အဂမာသိ. နမ္မဒါနာဂရာဇာ သတ္ထု ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ နာဂဘဝနံ ပဝေသေတွာ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ သက္ကာရံ အကာသိ. သတ္ထာ တဿ ဓမ္မံ ကထေတွာ နာဂဘဝနာ နိက္ခမိ. သော ‘‘မယှံ ဘန္တေ ပရိစရိတဗ္ဗံ ဒေထာ’’တိ ယာစိ. ဘဂဝါ နမ္မဒါနဒီတီရေ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ. တံ ဝီစီသု အာဂဟာသု ပိဓိယတိ ဝီစီသု ဂတာသု ဝိဝရတိ, မဟာသက္ကာရပ္ပတ္တံ အဟောသိ. သတ္ထာ တတော နိက္ခမ္မ သစ္စဗန္ဓပဗ္ဗတံ ဂန္တွာ [Pg.16] သစ္စဗန္ဓံ အာဟ ‘‘တယာ မဟာဇနော အပါယမဂ္ဂေ ဩတာရိတော. တွံ ဣဓေဝ ဝသိတွာ ဧတေသံ လဒ္ဓိံ ဝိဿဇ္ဇာပေတွာ နိဗ္ဗာနမဂ္ဂေ ပတိဋ္ဌာပေဟီ’’တိ. သောပိ ပရိစရိတဗ္ဗံ ယာစိ. သတ္ထာ ဃနပိဋ္ဌိပါသာဏေ အလ္လမတ္တိကပိဏ္ဍမှိ လဉ္ဆနံ ဝိယ ပဒစေတိယံ ဒဿေသိ. ဧဝံ သူနာပရန္တရဋ္ဌေယေဝ ဒွေ စက္ကရတနစေတိယာနိ ယာဝသာသနန္တရဓာနံ ပတိဋ္ဌာပေသိ. သတ္တမေ ပန ဝဿေ သာဝတ္ထိယံ ကဏ္ဍမ္ဗရုက္ခမူလေ တိတ္ထိ မဒ္ဒနံ ကရောန္တော ယမကပါဋိဟာရိယံ ကတွာ ဒသဟိ စက္ကဝါဠ သဟဿေဟိ အာဂတာနံ ဒေဝတာနံ မာတရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ အဘိဓမ္မံ ဒေသေန္တေ တာဝတိံသဘဝနေ ပါရိစ္ဆတ္တကမူလေ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာယံ ဝဿံ ဝသိ. အဋ္ဌမေ သံသုမာရနဂရေ ဧကဝဿံ ဝသိ. နဝမေ ကောသမ္ဗိယံ ဧကဝဿံ ဝသိ. တဒါ ဘဒ္ဒိယော, ကိမိလော, ဘဂု, အာနန္ဒော, အနုရုဒ္ဓေါ, ဒေဝဒတ္တော, စာတိ ဆ ခတ္တိယာ ပဗ္ဗဇိံသု. တေသံ ဝိတ္ထာရော ဓမ္မပဒေ အာဂတော. ဒသမေ ပန ဝဿေ ပါလိလေယျာဂါမေ ဒက္ခိဏဝနသဏ္ဍေ ဘဒ္ဒသာလမူလေ ပါလိလေယျကေန ဟတ္ထိနာ ဥပဋ္ဌိယမာနော ဖာသုကံ ဝဿာဝါသံ ဝသိ. ဧကာဒသမေ နာလန္ဓဗြာဟ္မဏဂါမေ ဧကဝါသံ ဝသိ. ဒွါဒသမေ ဝေရဉ္ဇာယံ ဧကဝါသံ ဝသိ ဒုစ္စရိတဿ ဝိပါကံ အနုဘဝမာနော, ဘဂဝတာ ကိရ ဖုဿဿ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝကာနံ ဝစီဒုစ္စရိတဝသေန ကတုပစိတဿ အကုသလကမ္မဿ တဒါ လဒ္ဓေါကာသဝသေန ဥပဋ္ဌိတတ္တာ ဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏေန နိမန္တိတောပိ သမာနော မာရာဝဋ္ဋန ဝသေန အသလ္လက္ခေတွာ အဿဝါဏိဇကာနံ နိဗဒ္ဓဝတ္တသင်္ခေပေန ပညတ္တံ ပတ္ထပတ္ထမူလကံ ယဝတဏ္ဍုလမေဝ တေမာသံ ဘုဉ္ဇတိ, ဝုတ္တဉှေတံ အပဒါနေ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังพระธรรมจักรที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าให้เป็นไปแล้ว ทรงยังพราหมณ์ ๑๘๐ ล้านให้ดื่มอมตธรรม แล้วประทับจำพรรษาแรก (ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน) ในพรรษาที่ ๒, ๓ และ ๔ ทรงจำพรรษา ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร กรุงราชคฤห์ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจำพรรษาแรกที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี ในวันอาสาฬหปุณณมี (วันเพ็ญเดือน ๘) ครั้นถึงเดือนผคคุณะ (เดือน ๔) วันเพ็ญเดือนผคคุณะ ได้เสด็จถึงกรุงราชคฤห์ ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวันมหาวิหารที่พระเจ้าพิมพิสารทรงสร้างไว้ประมาณ ๑ เดือน ครั้นถึงเดือนจิตระ (เดือน ๕) ทรงมีพระขีณาสพ ๒ หมื่นรูปเป็นบริวาร เสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ ทรงโปรยฝุ่นละอองลงบนเศียรของเหล่ากษัตริย์ผู้มีความเห็นผิดท่ามกลางพระญาติ ๘ หมื่น ทรงยังพระญาติเหล่านั้นให้ถวายบังคมแล้ว ทรงยังฝนโบกขรพรรษให้ตก ทรงอาศัยเหตุนั้นตรัสเวสสันดรชาดกแก่พระญาติ ๘ หมื่นเหล่านั้น ทรงอาศัยพระมารดาของราหุลตรัสจันทกินนรีชาดก ทรงประดิษฐานพระพุทธบิดาไว้ในอนาคามิผล แล้วเสด็จกลับมากรุงราชคฤห์นั่นเองเพื่อประทับอยู่ ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ในพรรษาที่ ๒, ๓ และ ๔ ทรงจำพรรษา ณ พระเวฬุวันมหาวิหาร กรุงราชคฤห์' ส่วนในพรรษาที่ ๕ ทรงจำพรรษา ณ เมืองเวสาลีเพียงพรรษาเดียว ในพรรษาที่ ๖ ทรงจำพรรษา ณ มกุฬบรรพตเพียงพรรษาเดียว หรือพระปุณณเถระอยู่ที่นั่น ในเรื่องนั้นมีลำดับเรื่องดังนี้ ได้ยินว่า ในหมู่บ้านพ่อค้าแห่งหนึ่งในแคว้นสุนาปรันตะ มีพี่น้องสองคน ในบรรดาพี่น้องสองคนนั้น บางครั้งพี่ชายก็นำเกวียน ๕๐๐ เล่มไปสู่ชนบทเพื่อนำสินค้ามา บางครั้งก็น้องชาย ในสมัยนี้ พี่ชายให้น้องชายอยู่เฝ้าบ้าน ส่วนตนเองนำเกวียน ๕๐๐ เล่มเที่ยวจาริกไปในชนบท จนถึงเมืองสาวัตถีโดยลำดับ ได้หยุดเกวียน ๕๐๐ เล่มไว้ในที่ไม่ไกลจากพระเชตวัน เมื่อบริโภคอาหารเช้าแล้ว มีบริวารล้อมรอบ นั่งอยู่ในที่อันสบาย สมัยนั้น ชาวเมืองสาวัตถีบริโภคอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นในมือ มีใจน้อมไป โน้มไป โอนไปในพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ ออกจากประตูทิศใต้เดินทางไปยังพระเชตวัน เขาเห็นคนเหล่านั้นแล้วจึงถามชายคนหนึ่งว่า 'คนเหล่านี้จะไปไหนกัน' ชายคนนั้นตอบว่า 'ท่านไม่รู้หรือ ในโลกนี้มีพระพุทธรัตนะ พระธรรมรัตนะ และพระสังฆรัตนะเกิดขึ้นแล้ว มหาชนเหล่านี้กำลังไปเพื่อฟังธรรมกถาในสำนักของพระศาสดา' คำว่า 'พุทธ' ของชายผู้นั้น ได้ซึมซาบผ่านผิวหนังและเนื้อเข้าไปถึงเยื่อในกระดูกของเขา ลำดับนั้น เขาพร้อมด้วยบริวารของตนได้ไปยังวิหารพร้อมกับบริษัทนั้น ยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ฟังธรรมของพระศาสดาผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ แล้วเกิดจิตปรารถนาจะบวช ลำดับนั้น พระตถาคตทรงทราบกาลเวลาแล้ว เมื่อบริษัทกลับไปแล้ว เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วนิมนต์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ในวันที่สอง เขาได้สร้างมณฑล จัดตั้งอาสนะ ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ในเวลาเสร็จภัตกิจ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอนุโมทนาแล้วเสด็จกลับ เขาบริโภคอาหารเช้าแล้ว สมาทานองค์อุโบสถ เรียกนายคลังมาแล้วบอกทรัพย์ทั้งหมดว่า 'สินค้าเท่านี้จำหน่ายแล้ว เท่านี้ยังไม่ได้จำหน่าย' แล้วมอบทรัพย์สมบัติทั้งหมดให้น้องชายว่า 'จงมอบทรัพย์นี้แก่น้องชายของเรา' แล้วบวชในสำนักของพระศาสดา เป็นผู้ปรารภกรรมฐาน ต่อมา เมื่อเขาพิจารณากรรมฐานอยู่ กรรมฐานกลับไม่ปรากฏ ลำดับนั้นเขาจึงคิดว่า 'ชนบทนี้ไม่เป็นที่สบายสำหรับเรา เราควรรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วไปยังที่อยู่ของตนเองเถิด' ลำดับนั้น ในเวลาเช้าเขาเที่ยวบิณฑบาต ในเวลาเย็นออกจากที่หลีกเร้น เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ทูลให้ทรงบอกกรรมฐาน พระศาสดาทรงบันลือสีหนาทแล้วเขาก็หลีกไป ลำดับนั้น ท่านพระปุณณะเดินทางไปถึงแคว้นสุนาปรันตะ เข้าไปยังภูเขาชื่อสัมมตบรรพต แล้วเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านพ่อค้า ลำดับนั้น น้องชายของท่านได้พาท่านไปที่บ้านของตน ถวายบิณฑบาตแล้วนิมนต์ให้รับคำว่า 'ท่านเจ้าข้า ขอท่านอย่าไปที่อื่นเลย โปรดจำพรรษาอยู่ที่นี่เถิด' แล้วให้นิมนต์ให้อยู่ ต่อมาท่านได้ไปยังวิหารชื่อสมุทรคิริ ที่นั่น คลื่นทะเลซัดมากระทบแผ่นหินเหล็กเกิดเสียงดังสนั่น พระเถระพิจารณากรรมฐานอยู่เห็นว่าไม่เป็นที่อยู่สบาย จึงอธิษฐานทำให้ทะเลเงียบเสียง จากนั้นได้ไปยังภูเขาชื่อมาตุลคิริ ที่นั่นมีฝูงนกชุกชุม มีเสียงดังต่อเนื่องทั้งกลางคืนและกลางวัน พระเถระคิดว่า 'ที่นี่ไม่เป็นที่สบาย' จึงไปยังมกุฬการามวิหาร ที่นั่นอยู่ไม่ไกลนักไม่ใกล้เกินไปจากหมู่บ้านพ่อค้า สะดวกแก่การไปมา สงัดเงียบ มีเสียงน้อย พระเถระคิดว่า 'ที่นี่เป็นที่สบาย' จึงให้สร้างที่พักกลางคืนที่พักกลางวันและที่จงกรมเป็นต้นที่นั่น แล้วเข้าจำพรรษา ท่านได้พำนักอยู่ในที่ ๔ แห่งเช่นนี้ ต่อมาวันหนึ่ง ในระหว่างพรรษานั้นเอง พ่อค้า ๕๐๐ คนบรรทุกสินค้าลงเรือด้วยตั้งใจว่า 'จะไปสู่ทะเลนอก' ในวันที่ขึ้นเรือ น้องชายของพระเถระได้ถวายภัตตาหารแก่พระเถระ สมาทานศีลในสำนักของพระเถระแล้วกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า มหาสมุทรเป็นที่ที่ไว้วางใจไม่ได้และมีอันตรายมาก ขอท่านโปรดระลึกถึงพวกเราด้วย' แล้วขึ้นเรือไป เรือแล่นไปด้วยกำลังคลื่นจนถึงเกาะแห่งหนึ่ง พวกมนุษย์ลงที่เกาะด้วยตั้งใจว่า 'จะทำอาหารเช้า' ที่เกาะนั้นไม่มีอะไรอื่น มีแต่ป่าไม้จันทน์ ชายคนหนึ่งใช้ขวานฟันต้นไม้เห็นว่าเป็นไม้จันทน์แดงจึงกล่าวว่า 'ท่านทั้งหลาย พวกเราไปสู่ทะเลนอกเพื่อต้องการลาภ แต่ลาภที่ยิ่งไปกว่านี้ไม่มีอีกแล้ว ไม้แม้เพียงขนาด ๔ นิ้วก็มีค่าถึงแสน พวกเราจงทิ้งสินค้าที่ควรทิ้งแล้วนำไม้นี้ไปเถิด' พวกเขาได้ทำเช่นนั้น พวกอมนุษย์ที่อาศัยอยู่ในป่าไม้จันทน์โกรธว่า 'พวกนี้ทำลายป่าไม้จันทน์ของพวกเรา เราจะฆ่าพวกมันเสีย' แล้วคิดว่า 'ถ้าฆ่าพวกนี้ที่นี่ ก็จะเป็นซากศพกองรวมกันหมด เราจะทำให้เรือของพวกมันจมลงในกลางสมุทร' ลำดับนั้น เมื่อพวกพ่อค้าขึ้นเรือไปได้ครู่เดียว พวกอมนุษย์ก็บันดาลให้เกิดลมพายุ และพวกอมนุษย์เองก็แสดงรูปที่น่ากลัวต่างๆ พวกมนุษย์ต่างตกใจกลัว ไหว้เทวดาของตนๆ น้องชายของพระเถระคือกุฎุมพีจุลปุณณะ ยืนประนมมือระลึกถึงพระเถระว่า 'ขอพี่ชายจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้าด้วย' ได้ยินว่า ในขณะนั้นเอง พระเถระพิจารณาดูแล้วทราบความพินาศของคนเหล่านั้น จึงเหาะไปปรากฏตัวอยู่ข้างหน้า พวกอมนุษย์เห็นพระเถระแล้วกล่าวว่า 'พระคุณเจ้าปุณณเถระมาแล้ว' จึงพากันหลีกไป ลมพายุก็สงบลง พระเถระปลอบใจพวกเขาว่า 'อย่ากลัวเลย' แล้วถามว่า 'พวกท่านอยากจะไปไหน' พวกเขาตอบว่า 'ท่านเจ้าข้า พวกเราอยากจะกลับไปยังที่อยู่ของตน' พระเถระเหยียบที่หัวเรือแล้วอธิษฐานว่า 'ขอเรือจงไปสู่ที่ที่คนเหล่านี้ปรารถนาเถิด' พวกพ่อค้ากลับถึงที่อยู่ของตนแล้ว แจ้งเรื่องนั้นแก่บุตรและภรรยาว่า 'มาเถิด พวกเราจงไปถึงพระเถระเป็นสรณะ' พ่อค้า ๕๐๐ คนพร้อมด้วยภรรยาคนละ ๕๐๐ ของตน ตั้งอยู่ในสรณะ ๓ ประกาศตนเป็นอุโบสถ ลำดับนั้น พวกเขาขนสินค้าลงจากเรือแล้วจัดส่วนแบ่งให้พระเถระส่วนหนึ่ง กล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า นี่เป็นส่วนแบ่งของท่าน' พระเถระกล่าวว่า 'เราไม่มีความจำเป็นด้วยส่วนแบ่งเฉพาะตัว แต่พวกท่านเคยเห็นพระศาสดาไหม' พวกเขาตอบว่า 'ไม่เคยเห็นเลย ท่านเจ้าข้า' พระเถระจึงว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงสร้างมณฑลศาลาถวายพระศาสดาด้วยส่วนแบ่งนี้เถิด ด้วยอาการอย่างนี้ พวกท่านจะได้เห็นพระศาสดา' พวกเขารับคำว่า 'สาธุ ท่านเจ้าข้า' แล้วเริ่มสร้างมณฑลศาลาด้วยส่วนแบ่งนั้นและส่วนแบ่งของตนเอง ได้ยินว่า พระศาสดาทรงใช้สอยมณฑลศาลานั้นตั้งแต่วันที่เริ่มสร้าง ต่อมาพวกมนุษย์เห็นแสงสว่างในตอนกลางคืนจึงสำคัญว่า 'มีเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่มา' เมื่อพวกอุสาสกสร้างมณฑลศาลาและเสนาสนะสำหรับภิกษุสงฆ์เสร็จแล้ว จัดเตรียมเครื่องไทยธรรมแล้ว จึงแจ้งแก่พระเถระว่า 'ท่านเจ้าข้า กิจของพวกข้าพเจ้าเสร็จแล้ว ขอท่านโปรดนิมนต์พระศาสดามาเถิด' พระเถระไปถึงเมืองสาวัตถีด้วยฤทธิ์ในเวลาเย็นแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชาวหมู่บ้านพ่อค้าปรารถนาจะเฝ้าพระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงทำความอนุเคราะห์แก่พวกเขาด้วยเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับนิมนต์ พระเถระทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไปยังที่ของตน พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า 'อานนท์ พรุ่งนี้เราจะไปบิณฑบาตที่หมู่บ้านพ่อค้าในแคว้นสุนาปรันตะ เธอจงให้สลากแก่ภิกษุ ๔๙๙ รูป' พระเถระรับพุทธบัญชาว่า 'สาธุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ' แล้วแจ้งเนื้อความนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงรับสลากจาริก' ในวันนั้น ท่านพระกุณฑธานเถระได้รับสลากเป็นรูปแรก ฝ่ายชาวหมู่บ้านพ่อค้าทราบว่า 'พรุ่งนี้พระศาสดาจะเสด็จมา' จึงสร้างมณฑลไว้กลางหมู่บ้าน จัดเตรียมโรงทานไว้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิบัติพระสรีระแต่เช้าตรู่ เสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี ทรงเข้าผลสมาบัติประทับนั่งอยู่ บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะแสดงอาการร้อน ท้าวสักกะทรงพิจารณาว่า 'นี่คืออะไร' ทรงเห็นการเสด็จไปแคว้นสุนาปรันตะของพระศาสดา จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาว่า 'พ่อเอ๋ย วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะเสด็จไปบิณฑบาตเป็นระยะทางประมาณ ๓๐๐ โยชน์ ท่านจงเนรมิตเรือนยอด ๕๐๐ หลัง จัดตั้งไว้ที่ยอดซุ้มประตูพระเชตวันให้พร้อมเพื่อการเสด็จไป' วิสสุกรรมเทพบุตรได้ทำตามนั้น เรือนยอดของพระผู้มีพระภาคเจ้ามี ๔ มุข ของพระอัครสาวกทั้งสองมี ๒ มุข ของภิกษุที่เหลือมีมุขเดียว พระศาสดาเสด็จออกจากพระคันธกุฎี เสด็จเข้าสู่เรือนยอดหลังแรกในบรรดาเรือนยอดที่ตั้งไว้ตามลำดับ ภิกษุ ๔๙๙ รูป มีพระอัครสาวกทั้งสองเป็นต้น ก็ขึ้นไปนั่งบนเรือนยอด มีเรือนยอดว่างอยู่หลังหนึ่ง เรือนยอดทั้ง ๕๐๐ หลังเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า พระศาสดาเสด็จถึงภูเขาชื่อสัจจพันธ์ ทรงหยุดเรือนยอดไว้ในอากาศ บนภูเขานั้นมีมิจฉาทิฏฐิชื่อสัจจพันธ์อาศัยอยู่ เขาพร่ำสอนมิจฉาทิฏฐิแก่มหาชนจนได้รับลาภและยศอย่างสูงสุด ภายในใจของเขามีอุปนิสัยแห่งพระอรหัตสว่างไสวอยู่เหมือนประทีปในหม้อ พระศาสดาทรงเห็นดังนั้น ทรงดำริว่า 'เราจะแสดงธรรมแก่เขา' จึงเสด็จไปแสดงธรรม เมื่อจบเทศนา ท่านสัจจพันธ์บรรลุพระอรหัต อภิญญาทั้งหลายได้ปรากฏแก่ท่านพร้อมกับมรรคทีเดียว ท่านบวชเป็นภิกษุ (ด้วยวิธีเอหิภิกขุ) มีบาตรและจีวรอันสำเร็จด้วยฤทธิ์แล้วขึ้นสู่เรือนยอด พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปที่อยู่ในเรือนยอดเสด็จไปยังหมู่บ้านพ่อค้า ทรงทำให้เรือนยอดหายไปแล้วเสด็จเข้าสู่หมู่บ้านพ่อค้า พวกพ่อค้าถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขแล้ว นำพระศาสดาไปยังมกุฬการาม พระศาสดาเสด็จเข้าสู่มณฑลศาลา มหาชนรอจนพระศาสดาทรงระงับความเหน็ดเหนื่อยจากการเสวยแล้ว จึงรับประทานอาหารเช้า สมาทานองค์อุโบสถ ถือของหอมและดอกไม้มายังอารามเพื่อฟังธรรม พระศาสดาทรงแสดงธรรม มหาชนพ้นจากเครื่องพันธนาการ (กิเลส) เกิดเสียงสาธุการพุทธโกลาหลอย่างยิ่งใหญ่ พระศาสดาประทับอยู่ที่นั่นสองสามวันเพื่อสงเคราะห์มหาชน แต่ทรงทำภารกิจในเวลาอรุณที่พระมหาคันธกุฎีนั่นเอง เมื่อประทับอยู่ที่นั่นสองสามวันแล้ว เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านพ่อค้า ทรงสั่งพระปุณณเถระให้กลับว่า 'เธอจงอยู่ที่นี่เถิด' แล้วเสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำชื่อนัมมทาซึ่งอยู่ในระหว่างทาง พญานาคนัมมทามาต้อนรับพระศาสดา นำเสด็จเข้าสู่พิภพนาค กระทำการสักการะพระรัตนตรัย พระศาสดาทรงแสดงธรรมแก่พญานาคนั้นแล้วเสด็จออกจากนาคพิภพ พญานาคทูลขอว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอโปรดประทานสิ่งที่ข้าพระองค์ควรปรนนิบัติด้วยเถิด' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงรอยพระพุทธบาทไว้ที่ฝั่งแม่น้ำนัมมทา รอยพระพุทธบาทนั้นจะถูกปิดเมื่อคลื่นมา และจะปรากฏเมื่อคลื่นไป เป็นที่สักการะอย่างยิ่งใหญ่ พระศาสดาเสด็จจากที่นั้นไปยังภูเขาสัจจพันธ์ ตรัสกับพระสัจจพันธ์ว่า 'มหาชนถูกเธอทำให้ตกลงไปในทางอบาย เธอจงอยู่ที่นี่แหละ คอยละทิฏฐิของคนเหล่านี้และประดิษฐานพวกเขาไว้ในทางนฤพาน' แม้ท่านสัจจพันธ์ก็ทูลขอสิ่งที่ควรปรนนิบัติ พระศาสดาทรงแสดงรอยพระพุทธบาทไว้บนแผ่นหินทึบเหมือนประทับตราไว้บนก้อนดินเหนียวที่เปียก พระองค์ทรงประดิษฐานเจดีย์คือรอยพระบาทอันเปรียบดังจักรแก้วไว้ ๒ แห่งในแคว้นสุนาปรันตะเช่นนี้ ซึ่งจะดำรงอยู่จนกว่าพระศาสนาจะอันตรธาน ส่วนในพรรษาที่ ๗ ทรงย่ำยีพวกเดียรถีย์ที่โคนต้นคัณฑามพฤกษ์ เมืองสาวัตถี ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์ แล้วเสด็จไปจำพรรษา ณ บัณฑุกัมพลศิลา ภายใต้ต้นปาริฉัตร ในภพดาวดึงส์ ทรงแสดงพระอภิธรรมแก่เหล่าเทพดาที่มาจากหมื่นจักรวาล โดยมีพระพุทธมารดาเป็นพยานในเทศนา ในพรรษาที่ ๘ ทรงจำพรรษา ณ เมืองสุงสุมารคิระ ๑ พรรษา ในพรรษาที่ ๙ ทรงจำพรรษา ณ เมืองโกสัมพี ๑ พรรษา ในครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์คือ ภัททิยะ, คิมิละ, ภคุ, อานันทะ, อนุรุทธะ และเทวทัตตะ ได้บวช เรื่องราวพิสดารของท่านเหล่านั้นปรากฏในธรรมบท ส่วนในพรรษาที่ ๑๐ ทรงจำพรรษา ณ โคนต้นภัททะสาละ ในป่ารักขิตวัน ทิศใต้ของหมู่บ้านปาลิเลยยกะ ทรงรับการปรนนิบัติจากช้างปาลิเลยยกะ ประทับจำพรรษาอย่างผาสุก ในพรรษาที่ ๑๑ ทรงจำพรรษา ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อนาฬันทะ ๑ พรรษา ในพรรษาที่ ๑๒ ทรงจำพรรษา ณ เมืองเวรัญชา ทรงเสวยวิบากแห่งทุจริต ได้ยินว่า เพราะอกุศลกรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสั่งสมไว้ด้วยอำนาจวจีทุจริตต่อพระสาวกในกาลของพระผุสสพุทธเจ้า ได้ช่องในสมัยนั้น แม้จะถูกพราหมณ์เวรัญชานิมนต์แล้ว แต่เพราะถูกมารดลใจพราหมณ์จึงมิได้ใส่ใจ พระองค์จึงทรงเสวยเพียงข้าวแดง (ข้าวลีบ) ที่พวกพ่อค้าม้าถวายตามกำหนดที่ตวงด้วยทะนานตลอด ๓ เดือน ดังที่มีกล่าวไว้ในอปทาน

---

‘‘ဖုဿဿာဟံ ပါဝစနေ, သာဝကေ ပရိဘာသိဿံ;

ယဝံ ခါဒထ ဘုဉ္ဇထ, မာစ ဘုဉ္ဇထ သာလိနော.

ในพระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระนามว่าผุสสะ เราได้ด่าว่าเหล่าสาวกว่า 'พวกท่านจงเคี้ยวจงกินแต่ข้าวบาร์เลย์ อย่ากินข้าวสาลีเลย'

---

တေန ကမ္မဝိပါကေန, တေမာသံ ခါဒိတံ ယဝံ;

နိမန္တိတော ဗြာဟ္မဏေန, ဝေရဉ္ဇာယံ ဝသိံ တဒါတိ’’.

ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น เราได้ฉันข้าวบาร์เลย์ตลอด ๓ เดือน ในคราวที่พราหมณ์นิมนต์ เราได้จำพรรษาอยู่ในเมืองเวรัญชาในครั้งนั้น

---

တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒွါဒသမေ ဝေရဉ္ဇာယံ ဧကဝါသံ ဝသိ ဒုစ္စရိတဿ ဝိပါကံ အနုဘဝမာနော’’တိ. တေရသမေ ဇာလိယပဗ္ဗတေ ဧကဝါသံ ဝသိ. စတုဒ္ဒသမေ သာဝတ္ထိယံ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ ဇေတဝနဝိဟာရေ ပဌမဝါသံ ဝသိတွာ ပန္နရသမေ ဝဿေ ဉာတိဇနသင်္ဂဟတ္ထံ ကပိလဝတ္ထုံ ဂန္တွာ ဧကမေဝ ဝါသံ ကပ္ပေသိ[Pg.17]. သောဠသမေ ဝဿေ အာဠဝကယက္ခဒမနတ္ထံ အဂ္ဂါဠဝီနဂရေ ဧကဝါသံ ဝသိ. သတ္တရသမေ ဝဿေ ရာဇဂဟမေဝ နိဝတ္တိတွာ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. အဋ္ဌာရသမေ ဝဿေ ဇာလိယပဗ္ဗတမေဝ နိဝတ္တိတွာ ဝသိ. ဧကူနဝီသတိမေပိ ဝဿေ တတ္ထေဝ ဇာလိယပဗ္ဗတမေဝ ဝသိ. ဝီသတိမေ ဝဿေ ရာဇဂဟဿ အဝိဒူရေ ဘီသနကေ ဘေသကလဝနသဏ္ဍေ ဝါသံ ကပ္ပေသီ’’တိ ဣမာနိ ဝီသတိ ဝဿာနိ ပဌမဗောဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတသ္မိံ ကာလေ ဧဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါယဧဝ ဥပသမ္ပာဒေသီတိ ယေဘုယျေန ဘဂဝန္တံယေဝ ဥဒ္ဒိဿ အာစရိယုပဇ္ဈာယံ ကတွာ ဧဟိဘိက္ခု ဘာဝမာပန္နေ ပုညဝန္တပုဂ္ဂလေယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အညေသမ္ပိ အရိယဘာဝမနာပန္နာနံ သုဒိန္နာဒီနံ ဝါ ယမကပါဋိဟာရိယေ ပသီဒိတွာ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာနံ ပုဗ္ဗေ ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ဝဂ္ဂုလိဘူတပုဗ္ဗာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ ထေရဿေဝ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတဘာဝဿ ဒိဿနတော တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဘဂဝါ ဟိ ပဌမဗောဓိယံ ဧတသ္မိံ ကာလေ ဧဟိ ဘိက္ခူပသမ္ပဒါယ ဧဝ ဥပသမ္ပာဒေသီ’’တိ. ဣတော ပရေသု ပန ပဉ္စဝီသတိဝဿေသု အနာထပိဏ္ဍိကေန ကာရိတေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရေ ဧကူနဝီသတိဝဿာ ဝါသံ ဝသိ. ဝိသာခါယ သတ္တဝီသတိ ကောဋိဓနပရိစ္စာဂေန ကာရိတေ ပုဗ္ဗာရာမေ ဆဗ္ဗဿာနိ ဝသိ. ဒွိန္နံ ကုလာနံ ဂုဏမဟတ္တံ ပဋိစ္စ သာဝတ္ထိယံ နိဿာယ ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ ဝါသံ ဝသိ. အန္တိမေ ပန ဝဿေ ဗေဠုဝဂါမေ ဝသိတွာ မရဏန္တိကာ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇိ, အာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနဉ္စ တတ္ထ အကာသိ. ဣမာနိ ဣဓ နာဓိပ္ပေတာနိ, ဘဂဝတော ဝဿက္ကမဇာနနတ္ထံယေဝ ဝုတ္တန္တိ.

ท่านกล่าวไว้ว่า 'ในปีที่ ๑๒ ทรงจำพรรษาที่เมืองเวรัญชา ๑ พรรษา ทรงเสวยวิบากแห่งทุจริต' ในปีที่ ๑๓ ทรงจำพรรษาที่เขาชาลิยะ ๑ พรรษา ในปีที่ ๑๔ ทรงจำพรรษาแรกที่พระเชตวันมหาวิหาร อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี ในเมืองสาวัตถี ในปีที่ ๑๕ เสด็จไปกรุงกบิลพัสดุ์เพื่อสงเคราะห์พระญาติ ทรงจำพรรษาเพียง ๑ พรรษา ในปีที่ ๑๖ ทรงจำพรรษาที่เมืองอัคคาฬวี ๑ พรรษา เพื่อทรมานอาฬวกยักษ์ ในปีที่ ๑๗ ทรงกลับไปจำพรรษาที่กรุงราชคฤห์ ในปีที่ ๑๘ ทรงกลับไปจำพรรษาที่เขาชาลิยะ แม้ในปีที่ ๑๙ ก็ทรงจำพรรษาที่เขาชาลิยะนั้นเอง ในปีที่ ๒๐ ทรงจำพรรษาที่ป่าเภสกลาวันอันน่าสะพรึงกลัว ไม่ไกลจากกรุงราชคฤห์ พึงทราบว่า ๒๐ พรรษาเหล่านี้เป็นปฐมโพธิกาล ในกาลนั้น พระองค์ทรงประทานเอหิภิกขุอุปสัมปทาเท่านั้น คำนี้กล่าวหมายถึงบุคคลผู้มีบุญที่ได้เป็นเอหิภิกขุโดยมีพระผู้มีพระภาคเป็นพระอุปัชฌาย์อาจารย์เป็นส่วนใหญ่ และยังกล่าวถึงบุคคลอื่นที่ยังไม่ถึงความเป็นอริยะ เช่น สุทินน์เป็นต้น ผู้เลื่อมใสในยมกปาฏิหาริย์แล้วบวชในสำนักของพระสารีบุตรเถระ และภิกษุ ๕๐๐ รูปที่เคยเป็นค้างคาวในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า ซึ่งปรากฏว่าได้บวชในสำนักของพระเถระนั้นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าในปฐมโพธิกาลนี้ ทรงประทานเอหิภิกขุอุปสัมปทาเท่านั้น' ส่วนใน ๒๕ พรรษาต่อจากนี้ ทรงจำพรรษาที่พระเชตวันมหาวิหารที่อนาถบิณฑิกเศรษฐีสร้าง ๑๙ พรรษา ทรงจำพรรษาที่บุพพารามที่นางวิสาขาสร้างด้วยการบริจาคทรัพย์ ๒๗ โกฏิ ๖ พรรษา ทรงอาศัยเมืองสาวัตถีจำพรรษา ๒๕ พรรษา เพราะความสำคัญแห่งคุณของสองตระกูล ส่วนในพรรษาสุดท้าย ทรงจำพรรษาที่หมู่บ้านเวฬุคาม แล้วเกิดเวทนาใกล้ตาย และทรงปลงอายุสังขารที่นั่น เรื่องเหล่านี้ไม่ได้มุ่งหมายในที่นี้ เพียงแต่กล่าวไว้เพื่อต้องการให้ทราบลำดับพรรษาของพระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้น

---

သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ နာမ ‘‘ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ’’တျာဒိနာ တိက္ခတ္တုံ ဝါစံ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ သရဏဂမနေဟိ ဥပသမ္ပန္နော.

อุปสัมปทาที่ชื่อว่าสรณคมนูปสัมปทา คือการเป็นผู้อุปสมบทด้วยสรณคมน์ ๓ ที่กล่าวเปล่งวาจาแยกเป็น ๓ ครั้ง มีคำว่า 'พุทธัง สรณัง คัจฉามิ' เป็นต้น

---

ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ နာမ ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ ကဿပ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ တိဗ္ဗမေဝ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသု စာတိ, ဧဝဉှိ တေ ကဿပ သိက္ခိတဗ္ဗံ တသ္မာ တိဟ တေ ကဿပ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ယံ ကိဉ္စိ ဓမ္မံ သောဿာမိ ကုသလူပသဉှိတံ သဗ္ဗန္တံ အဋ္ဌိံ ကတွာ မနသိကတွာ သဗ္ဗမေဝ စေတသော သမန္နာဟရိတွာ ဩဟိတသောတော ဓမ္မံ သောဿာမီတိ, ဧဝဉှိ တေ ကဿပ သိက္ခိတဗ္ဗံ တသ္မာ တိဟ တေ ကဿပ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ သာတသဟဂတံ မေ ကာယဂတာ သတိံ န ဇဟိဿတီတိ[Pg.18], ဧဝဉှိ တေ ကဿပ သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ ဣမိနာ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဏေန မဟာကဿပတ္ထေရဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ နာမ.

อุปสัมปทาที่ชื่อว่าโอวาทปฏิคคหณูปสัมปทา คืออุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่พระมหากัสสปเถระด้วยการรับโอวาทนี้ว่า 'เพราะเหตุนั้น กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า หิริและโอตตัปปะจักปรากฏแก่เราอย่างแรงกล้าในพระเถระ ในพระนวกะ และในพระมัชฌิมะทั้งหลาย กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล เพราะเหตุนั้น กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า เราจักตั้งใจฟังธรรมอย่างตั้งใจ โดยทำความใส่ใจทั้งหมดไว้ในใจ ทำความสนใจทั้งหมดไว้ในใจ แล้วเงี่ยโสตลงฟังธรรมใดๆ ที่ประกอบด้วยกุศลทั้งหมดนั้น กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล เพราะเหตุนั้น กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า สติที่เนื่องด้วยกายอันประกอบด้วยความสุขจักไม่ละเราไป กัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แล'

---

ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ နာမ သောပါကဿ အနုညာတဥပသမ္ပဒါ, ဘဂဝါ ကိရ ပုဗ္ဗာရာမေ အနုစင်္ကမန္တော သောပါကသာမဏေရံ ‘‘ဥဒ္ဓုမာတကသညာတိ ဝါ သောပါက ရူပသညာတိ ဝါ ဣမေ ဓမ္မာ နာနတ္ထာ နာနာဗျဉ္ဇနာ, ဥဒါဟု ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ ဒသအသုဘနိဿိတေ ပဉှေ ပုစ္ဆိ. သော တေ ဗျာကာသိ. ဘဂဝါ တဿ သာဓုကာရံ ဒတွာ ‘‘ကတိဝဿောသိ တွံ သောပါကာ’’တိ ပုစ္ဆိ. ‘‘သတ္တဝဿော အဟံ ဘဂဝါ’’တိ, ‘‘သောပါက တွံ မမ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ ပဉှေ ဗျာကာသီ’’တိ အာရဒ္ဓစိတ္တော ဥပသမ္ပဒံ အနုဇာနာတိ, အယံ ပဉှာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ.

อุปสัมปทาที่ชื่อว่าปัญหาพยากรณูปสัมปทา คืออุปสัมปทาที่ทรงอนุญาตแก่โสปากะ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจงกรมอยู่ในบุพพาราม ได้ตรัสถามปัญหา ๑๐ ข้อที่อาศัยอสุภะแก่โสปากสามเณรว่า 'โสปากะ อุทธุมาตกสัญญา (สัญญาในซากศพที่พองขึ้น) หรือรูปสัญญา (สัญญาในรูป) เหล่านี้ มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน แต่มีพยัญชนะต่างกัน' สามเณรนั้นได้พยากรณ์ปัญหาเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการแก่สามเณรนั้นแล้ว ตรัสถามว่า 'โสปากะ เธอมีอายุเท่าไร' สามเณรทูลว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์มีอายุ ๗ ขวบ' พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยยินดี ตรัสว่า 'โสปากะ เธอพยากรณ์ปัญหาโดยเทียบเคียงกับสัพพัญญุตญาณของเรา' แล้วทรงอนุญาตอุปสัมปทา นี้คือปัญหาพยากรณูปสัมปทา

---

အဋ္ဌဝါစိကူပသမ္ပဒါ နာမ ဘိက္ခုနိယာ ဘိက္ခုနိသံဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေန ဘိက္ခုသံဃတော ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ ဣမေဟိ ဒွီဟိ ကမ္မေဟိ ဥပသမ္ပဒါ. ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါ နာမ ဘိက္ခူနံ ဧတရဟိ ဥပသမ္ပဒါ, အယမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဝသေန သမ္ဘဝတော. ကသ္မာ ဟေသ ဥပသမ္ပန္နော နာမာတိ. သမဂ္ဂေန သံဃေန ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အကုပ္ပေန ဌာနာရဟေန ဥပရိဘာဝံ သမာပန္နော ပတ္တောတိ ဥပသမ္ပန္နော, သေဋ္ဌဘာဝံ ပတ္တောတိအတ္ထော တထာ ဟိ ဂိဟိဘာဝတော သာမဏေရဘာဝေါ သေဋ္ဌော နာမ, တတောပိ ဥပသမ္ပန္နဘာဝေါယေဝ သေဋ္ဌော. တတ္ထ သမဂ္ဂေန သံဃေနာတိ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိယာယေန ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယေ ကမ္မေ ယာဝတိကာ ဘိက္ခူ ကမ္မပ္ပတ္တာ, တေသံ အာဂတတ္တာ ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒဿ အာဟဋတ္တာ, သမ္မုခီဘူတာနဉ္စ အပ္ပဋိက္ကောသနတော ဧတသ္မိံ ကမ္မေ သမဂ္ဂဘာဝံ ဥပဂတေန. ဉတ္တိစတုတ္ထေနာတိ တီဟိ အနုသာဝနာဟိ ဧကာယ စ ဉတ္တိယာ ကတ္တဗ္ဗေန. ဧတ္ထ စ ကိဉ္စာပိ ဉတ္တိ သဗ္ဗပဌမံ ဝုတ္တာ, တိဿန္နံ ပန အနုသာဝနာနံ အတ္ထဗျဉ္ဇနဘေဒါဘာဝတော အတ္ထဗျဉ္ဇနဘိန္နာ ဉတ္တိ တာသံ စတုတ္ထန္တိ ကတွာ ဉတ္တိစတုတ္ထန္တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မေနာ တိ ဓမ္မိကေန ကမ္မေန, ဝိနယကမ္မေနာတိအတ္ထော. အကုပ္ပေနာ တိ ဝတ္ထု ဉတ္တိ အနုသာဝန သီမ ပရိသသမ္ပတ္တိ သမ္ပန္နတ္တာ အကောပေတဗ္ဗတံ အပ္ပဋိက္ကောသိတဗ္ဗတဉ္စ ဥပဂတေန. ဌာနာရဟေနာ တိ ကာရဏာရဟေန, သတ္ထုသာသနာရဟေနာတိ အတ္ထော. ဧတေဟိ ကာရဏေဟိ သေဋ္ဌဘာဝမာပန္နောတိ အတ္ထော. တတ္ထ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိဝသေန သမ္ဘဝတော တိ ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ ဉတ္တိသမ္ပတ္တိ အနုသာဝနသမ္ပတ္တိသီမသမ္ပတ္တိပရိသသမ္ပတ္တိဝသေန [Pg.19] ပဉ္စဟိ သမ္ပတ္တီဟိ ဥပသမ္ပဒကမ္မဿ သိဇ္ဈနတောတိ အတ္ထော. တတ္ထ ဝတ္ထု သမ္ပတ္တိနာမ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿဘာဝေါ ဣဒါနိ ပုရိသတ္တဘာဝေါ စ. ဥန္နဝီသတိဝဿံ, အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နပုဗ္ဗံ, ပဏ္ဍကော, ထေယျသံဝါသကော, တိတ္ထိယပက္ကန္တကော, တိရစ္ဆာနဂတော, မာတုဃာတကော, ပိတုဃာတကော, အရဟန္တဃာတကော, ဘိက္ခုနိဒူသကော, သံဃဘေဒကော, လောဟိတုပ္ပာဒကော, ဥဘတောဗျဉ္ဇနကော, တိ ဣမေ တေရသ ပုဂ္ဂလာ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထု. တတ္ထ ဦနဝီသတိဝဿန္တိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ မာတုကုစ္ဆိတော နိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ဧကူနဝီသပရိပုဏ္ဏော ပုရိသပုဂ္ဂလော ဥပသမ္ပဒါယ ဝတ္ထု, တတော ဩရံ န ဥပသမ္ပဒါယ ဝတ္ထု တထော ဟိ ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ ဟေမန္တဂိမှဝဿဝသေန တိဏ္ဏံ ဥတူနံ သမ္ဘဝတ္တာ တယော ဥတူ ဟောန္တိ, ဟောန္တိ စေတ္ထ.

อัฏฐวาจิกอุปสัมปทา คืออุปสมบทด้วยกรรม ๒ อย่างเหล่านี้ คือ ด้วยญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุณีสงฆ์ และด้วยญัตติจตุตถกรรมจากภิกษุสงฆ์. ญัตติจตุตถกรรมอุปสัมปทา คืออุปสมบทของภิกษุทั้งหลายในกาลนี้, อุปสมบทนี้แหละที่ประสงค์เอาในที่นี้, เพราะมีได้ด้วยอำนาจแห่งสมบัติและวิบัติ. เพราะเหตุไร บุคคลนี้จึงชื่อว่าอุปสัมบัน? ชื่อว่าอุปสัมบัน เพราะถึงความเป็นผู้สูงสุดด้วยกรรมอันเป็นญัตติจตุตถะ อันสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันทำ ไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ, อธิบายว่า ถึงความเป็นผู้ประเสริฐ, จริงอย่างนั้น ความเป็นสามเณรชื่อว่าประเสริฐกว่าความเป็นคฤหัสถ์, แม้กว่าความเป็นสามเณรนั้น ความเป็นอุปสัมบันนั่นเองประเสริฐที่สุด. ในคำว่า 'ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน' นั้น มีอธิบายโดยปริยายอันเป็นที่สุดว่า ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๕ ภิกษุทั้งหลายผู้ควรแก่กรรมมีประมาณเท่าใด ภิกษุเหล่านั้นมาพร้อมกัน ๑ นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมา ๑ และภิกษุทั้งหลายผู้อยู่พร้อมหน้าไม่คัดค้าน ๑ ชื่อว่าผู้ถึงความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันในกรรมนี้. ในคำว่า 'ด้วยญัตติจตุตถกรรม' นั้น คือด้วยกรรมที่พึงทำด้วยอนุสาวนา ๓ และญัตติ ๑. และในที่นี้ แม้ญัตติจะถูกกล่าวไว้ก่อนก็จริง, แต่เพราะอนุสาวนา ๓ ไม่มีความต่างกันโดยอรรถและพยัญชนะ, ส่วนญัตติมีความต่างจากอนุสาวนาเหล่านั้นโดยอรรถและพยัญชนะ, ท่านจึงทำญัตตินั้นให้เป็นที่ ๔ ของอนุสาวนาเหล่านั้นแล้วเรียกว่า ญัตติจตุตถะ. ในคำว่า 'ด้วยกรรม' คือด้วยกรรมที่เป็นธรรม, อธิบายว่า ด้วยวินัยกรรม. ในคำว่า 'ไม่กำเริบ' คือถึงความเป็นสภาพที่ไม่ควรให้กำเริบและไม่ควรคัดค้าน เพราะความถึงพร้อมแห่งวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และบริษัท. ในคำว่า 'ควรแก่ฐานะ' คือควรแก่เหตุ, อธิบายว่า ควรแก่พระศาสนาของพระศาสดา. อธิบายว่า ถึงความเป็นผู้ประเสริฐด้วยเหตุเหล่านี้. ในคำว่า 'เพราะมีได้ด้วยอำนาจแห่งสมบัติและวิบัติ' นั้น อธิบายว่า เพราะความสำเร็จแห่งอุปสัมปทากรรมด้วยสมบัติ ๕ ประการ คือ วัตถุสมบัติ ญัตติสมบัติ อนุสาวนาสมบัติ สีมาสมบัติ และบริษัทสมบัติ. ในสมบัติเหล่านั้น ที่ชื่อว่า วัตถุสมบัติ คือ ความเป็นผู้มีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ และความเป็นบุรุษในกาลนี้. บุคคล ๑๓ จำพวกเหล่านี้ คือ ผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี, ผู้เคยต้องอาบัติอันเป็นที่สุด, บัณเฑาะก์, ผู้ลักเพศ, ผู้ไปเข้ารีตเดียรถีย์, สัตว์ดิรัจฉาน, ผู้ฆ่ามารดา, ผู้ฆ่าบิดา, ผู้ฆ่าพระอรหันต์, ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี, ผู้ทำลายสงฆ์, ผู้ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนห้อพระโลหิต, และอุภโตพยัญชนก, บุคคล ๑๓ จำพวกนี้ ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท. ในคำว่า 'ผู้มีอายุหย่อน ๒๐ ปี' นั้น แม้จะกล่าวไว้โดยสามัญ, แต่บุรุษบุคคลผู้มีอายุครบ ๑๙ ปีบริบูรณ์นับแต่คลอดจากครรภ์มารดา ย่อมเป็นวัตถุแห่งอุปสมบทได้, ต่ำกว่านั้นไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท, จริงอย่างนั้น ในปีหนึ่ง ย่อมมี ๓ ฤดู ด้วยอำนาจแห่งฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน, และฤดูเหล่านั้นก็มีอยู่ในที่นี้.

---

‘‘ကတ္တိကန္တိကပက္ခမှာ, ဟေမံ ဖဂ္ဂုဏပုဏ္ဏမာ;

တဿန္တိ ကပက္ခမှာ, ဂိမှံ အာသာဠှိပုဏ္ဏမာ;

ဝဿကာလံ တတော သေသံ, စတုဝီသတူပေါသထာ.

ฤดูหนาวเริ่มตั้งแต่ปักษ์ที่สุดแห่งเดือนกัตติกะ (คือแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒) ถึงวันเพ็ญเดือนผัคคุณะ (เดือน ๔); ฤดูร้อนเริ่มตั้งแต่ปักษ์ที่สุดแห่งเดือนผัคคุณะนั้น (คือแรม ๑ ค่ำ เดือน ๔) ถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ (เดือน ๘); ส่วนที่เหลือจากนั้นเป็นฤดูฝน, มีอุโบสถ ๒๔ ครั้ง.

---

စာတုဒ္ဒသီ ဆ ဧတေသု, ပက္ခာ တတိယသတ္တမာ;

သေသာ ပန္နရသီ ဉေယျာ, အဋ္ဌာရသ ဥပေါသထာတိ’’.

ในอุโบสถเหล่านั้น มีวัน ๑๔ ค่ำ ๖ ครั้ง คือในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ (ของแต่ละฤดู); ที่เหลือพึงทราบว่าเป็นวัน ๑๕ ค่ำ ๑๘ ครั้ง.

---

ဧတ္ထ စ ကတ္တိကဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဖဂ္ဂုဏပုဏ္ဏမာ စတ္တာရော မာသာ ဟေမဥတု နာမ. ဖဂ္ဂုဏဿ ကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာသာဠှီပုဏ္ဏမာ စတ္တာရော မာသာ ဂိမှဥတု နာမ. အသာဠှကာဠပက္ခပါဋိပဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အပရကတ္တိကပုဏ္ဏမာ စတ္တာရော မာသာ ဝဿဥတု နာမ. ဧဝံ ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ တယော ဥတူ ဟောန္တိ. တတ္ထ ဧကသ္မိံ ဥတုမှိ ပက္ခဿ တတိယသတ္တမေသု ဒွေ ဒွေ ကတွာ ဆ စတုဒ္ဒသိကာ, ပဌမဒုတိယစတုတ္ထပဉ္စမဆဋ္ဌအဋ္ဌမေသု ဆ ဆ ကတွာ အဋ္ဌာရသ ပန္နရသိကာတိ ဧဝံ ဧကသံဝစ္ဆရေ စတုဝီသတိ ဥပေါသထာ ဟောန္တိ. ဣမေသု စတုဝီသတုပေါသထေသု စာတုဒ္ဒသိယာ ဧကူနတိံသ ဒိဝသာ ဟောန္တီတိ ကတွာ ဧကသံဝစ္ဆရေ ဆ ဦနာ ဒိဝသာ ဟောန္တိ. ဣမိနာ နယေန ဧကူနဝီသတိမေ ဝဿေ ဆမာသာဓိကာနိ အဋ္ဌာရသဝဿာနိ ဟောန္တိ. တသ္မိံ မာတုကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တကာလေ ဒသမာသေ ပက္ခိပိတွာ စတ္တာရိ မာသာဓိကာနိ ဧကူနဝီသဝဿာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ. ရာဇာနော ပန တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝဿာနံ အစ္စယေန မာသံ အာကဍ္ဎန္တိ[Pg.20], ဒိဝသေန သဟ မာသမ္ပိ, တသ္မာ အဋ္ဌာရသဝဿေ ယေဝ ဆ မာသာဓိကာနိ ဟောန္တိ. တံ ဟေဋ္ဌာစတုမာသာဓိက ဧကူနဝီသတိမေ ဝဿေ ပက္ခိပိတွာ ဧကမာသာဓိကာနိ ဝီသတိဝဿာနိ သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဧကူနဝီသတိဝဿတော ပဋ္ဌာယ ဂဗ္ဘဝီသော ဥပသမ္ပဒါယ ဝတ္ထူတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒါနိ ပုရိသတ္တဘာဝေါ တိ ဘိက္ခုနိယာ အဘာဝတော ပုရိသပုဂ္ဂလောဝ ဣဒါနိ ဝဋ္ဋတီတိ အဓိပ္ပေတော တထာ ဟိ မာတုဂါမဿ ပဗ္ဗဇိတတ္ထာ ပဉ္စဝဿသတာနိ သဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌေယျ, ပညတ္တတ္တာ ပန အပရာနိ ပဉ္စဝဿသတာနိ ဌဿတီတိ ဧဝံ ဝဿသဟဿမေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တသဒ္ဓမ္မဿ ပတိဋ္ဌိတဘာဝေါ ဝုတ္တော. မာတုဂါမာ စ နာမ ဒုပ္ပညာ တိဗ္ဗကိလေသာ လာမကာ စ. ဘဂဝတာ စ ပဌမဗောဓိယံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယမေဝ မဟာပဇာပတိယာ ဂေါတမိယာ အဋ္ဌဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏေန ဥပသမ္ပဒတ္တေ အနုညာတေပိ သာသနဿ အစိရဋ္ဌိတိကဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဒုပ္ပညတ္တာ ဣတ္ထိယော သာသနေ စိရံ န တိဋ္ဌန္တိ, တိဗ္ဗကိလေသတ္တာ ယထာ ပညတ္တ သိက္ခာပဒါနုရူပံ သံဝရမ္ပိ ရက္ခိတုံ န သက္ကောန္တိ. လာမကတ္တာပိ တာ အဋ္ဌသမာပတ္တိံ လဘန္တာပိ ဗြာဟ္မပါရိသဇ္ဇံ နာတိက္ကမန္တိ, ဧဝံ ဘိက္ခုနိယာ အဘာဝတော ဣဒါနိ ပုရိသပုဂ္ဂလောတိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ စတ္တာရိ ခေတ္တာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ တထာ ဟိ မာတုဂါမဿ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ဝဿသဟဿမေဝ ဌဿတီတိ စေတံ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တခီဏာသဝဝသေန ဝုတ္တံ, တတော ပရံ ဥတ္တရိပိ သုက္ခဝိပဿကခီဏာသဝဝသေန ဝဿသဟဿံ, အနာဂါမိဝသေန ဝဿသဟဿံ, သကဒါဂါမိဝသေန ဝဿသဟဿံ, သောတာပန္နဝသေန ဝဿသဟဿန္တိ ဧဝံ ပဉ္စဝဿသဟဿာနိ ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မော တိဋ္ဌတိ. ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မောပိ တာနိယေဝ န ဟိ ပရိယတ္တိယာ အသတိ ပဋိဝေဓော အတ္ထိ. နာပိ ပရိယတ္တိယာ သတိ ပဋိဝေဓော န ဟောတိ. လိင်္ဂံ ပန ပရိယတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ စိရံ ပဝတ္တိဿတိ, ဣဒံ ခန္ဓကဘာဏကာနံ မတေန ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒီဃနိကာယဋ္ဌကထာယံ ပန ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တေဟိ ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသိ, ဆဠဘိညေဟိ ဝဿသဟဿံ, တေဝိဇ္ဇေဟိ ဝဿသဟဿံ, သုက္ခဝိပဿကေဟိ ဝဿသဟဿံ, ပါတိမောက္ခေန ဝဿသဟဿံ အဋ္ဌာသီ’’တိ. ဣဒမ္ပိ ဒီဃဘာဏကတ္ထေရာနံ မတေန ဝုတ္တံ. အင်္ဂုတ္တရနိကာယဋ္ဌကထာယမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ ပရိနိဗ္ဗာနတော ဝဿသဟဿမေဝ ပဋိသမ္ဘိဒါ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကောန္တိ, တတော ပရံ ဆ အဘိညာ[Pg.21], တတော တာပိ အသက္ကောန္တာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဂစ္ဆန္တေကာလေ တာနိပိ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တာ သုက္ခဝိပဿကာ ဟောန္တိ. ဧတေနေဝ ဥပါယေန အနာဂါမိနော သကဒါဂိမိနော, သောတာပန္နာတိ ဝုတ္တံ. ဣဒမ္ပိ အင်္ဂုတ္တရနိကာယေ ဝုတ္တံ. သံယုတ္တနိကာယဋ္ဌကထာယံ ပန ပဌမဗောဓိယံ ဘိက္ခူ ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တာ. အထ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ပဋိသမ္ဘိဒါ ပါပုဏိတုံ န သက္ခိံသု, ဆဠဘိညာ အဟေသုံ. တတော ဆပိ အဘိညာ ပတ္တုံ အသက္ကောန္တာ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏိံသု. ဣဒါနိ ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ တိဿော ဝိဇ္ဇာ ပါပုဏိတုံ အသက္ကောန္တာ အာသဝက္ခယံ ပါပုဏိဿန္တိ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ အနာဂါမိဖလံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သကဒါဂါမိဖလံ, တမ္ပိ အသက္ကောန္တာ သောတာပတ္တိဖလံ. ဂစ္ဆန္တေကာလေ သောတာပတ္တိဖလမ္ပိ ပတ္တုံ န သက္ခိဿန္တီ’တိ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ စေ တေ အာစရိယာ ဘိန္နဝါဒါ, တသ္မာ တေသံ အာစရိယာနံ ဘာဏကာနံ မတမေဝ ဗုဒ္ဓဃောသာစရိယေန တတ္ထ တတ္ထ လိခိတန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ, အညထာ အာစရိယဿေဝ ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓပ္ပသင်္ဂေါ သိယာ အာစရိယဗုဒ္ဓဃောသေနေဝ ဟိ သီဟဠဘာသံ အပနေတွာ မာဂဓဘာသာယ သာဋ္ဌကထံ ဗုဒ္ဓဝစနံ လိခိတံ, န အညေန အာစရိယေန တသ္မာ အဋ္ဌကထာယ ဝုတ္တဝစနမေဝ ပမာဏန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. နနု စတ္တာရောပိ နိကာယဋ္ဌကထာသင်္ဂီတိံ အာရူဠှာ, အထ ကသ္မာ ဧဝံ ဘိန္နာတိ. သစ္စံ, တထာပိ ကေသဉ္စိ ထေရာနံ ဝါဒပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တံ. န သင်္ဂါဟကတ္ထေရာနံ, တသ္မာ အဋ္ဌကထာဝစနမေဝ ပမာဏန္တိ ဝုတ္တံ.

ในที่นี้ ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือนกัตติกะ (เดือน ๑๒) ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนผัคคุณะ (เดือน ๔) รวม ๔ เดือน ชื่อว่า เหมันตฤดู. ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือนผัคคุณะ (เดือน ๔) ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนอาสาฬหะ (เดือน ๘) รวม ๔ เดือน ชื่อว่า คิมหันตฤดู. ตั้งแต่วันแรม ๑ ค่ำ เดือนอาสาฬหะ (เดือน ๘) ไปจนถึงวันเพ็ญเดือนกัตติกะหลัง (เดือน ๑๒) รวม ๔ เดือน ชื่อว่า วัสสานฤดู. อย่างนี้ ในปีหนึ่งจึงมี ๓ ฤดู. ในฤดูหนึ่งๆ นั้น ในปักษ์ที่ ๓ และที่ ๗ ทำปักษ์ละ ๑๔ วัน รวมเป็นวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ ๖ วัน (ในหนึ่งปี), ในปักษ์ที่ ๑, ๒, ๔, ๕, ๖ และ ๘ ทำปักษ์ละ ๑๕ วัน รวมเป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ๑๘ วัน อย่างนี้ ในปีหนึ่งจึงมีวันอุโบสถ ๒๔ วัน. ในบรรดาวันอุโบสถ ๒๔ วันนี้ เมื่อทำวันอุโบสถ ๑๔ ค่ำ (๖ ครั้ง) วันจึงขาดไป ๖ วันในปีหนึ่ง. ด้วยนัยนี้ เมื่อถึงปีที่ ๑๙ จึงมีอายุ ๑๘ ปีกับ ๖ เดือน. เมื่อรวมเวลาที่อยู่ในครรภ์มารดาอีก ๑๐ เดือนเข้าไปด้วย ก็เป็นอันว่ามีอายุครบ ๑๙ ปีกับ ๔ เดือน. แต่พระราชาทั้งหลายทรงเพิ่มเดือน (อธิกมาส) ๑ เดือน เมื่อล่วงไปทุกๆ ๓ ปี พร้อมทั้งเพิ่มวัน (อธิกวาร) ด้วย เพราะฉะนั้น ในรอบ ๑๘ ปี จึงมีเดือนเพิ่มขึ้น ๖ เดือน. เมื่อนำเดือนที่เพิ่มขึ้นนั้นไปรวมเข้ากับปีที่ ๑๙ ซึ่งมีอายุเกินมา ๔ เดือน (รวมครรภ์) ดังกล่าวแล้วข้างต้น ก็เป็นอันว่ามีอายุครบ ๒๐ ปีกับ ๑ เดือนโดยประการทั้งปวง. อย่างนี้ พึงทราบว่า ตั้งแต่อายุ ๑๙ ปีเป็นต้นไป เป็นวัตถุแห่งการอุปสมบท (คือมีอายุครบ ๒๐ ปีรวมทั้งอยู่ในครรภ์). บัดนี้ คำว่า 'ภาวะแห่งบุรุษ' หมายความว่า เพราะไม่มีภิกษุณี บัดนี้ บุรุษบุคคลเท่านั้นที่ควร (อุปสมบท) ด้วยว่า เพราะการบวชของมาตุคาม พระสัทธรรมพึงตั้งอยู่ได้ ๕๐๐ ปี แต่เพราะได้บัญญัติ (ครุธรรม) ไว้ จึงจะตั้งอยู่ได้อีก ๕๐๐ ปี รวมเป็น ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้น ที่พระสัทธรรมอันบรรลุปฏิสัมภิทาจะดำรงอยู่ได้. อนึ่ง มาตุคามชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาน้อย มีกิเลสกล้า และเลวทราม. แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตการอุปสมบทแก่พระมหาปชาบดีโคตมีด้วยการรับครุธรรม ๘ ประการ ตั้งแต่ปฐมโพธิกาลเป็นต้นมา ก็ได้ตรัสถึงความที่พระศาสนาจะตั้งอยู่ไม่นาน. เพราะสตรีเป็นผู้มีปัญญาน้อย จึงไม่อาจดำรงอยู่ในพระศาสนาได้นาน เพราะเป็นผู้มีกิเลสกล้า จึงไม่อาจรักษาแม้ความสำรวมให้เป็นไปตามสิกขาบทที่ทรงบัญญัติไว้ได้. และเพราะเป็นผู้เลวทราม แม้จะได้สมาบัติ ๘ ก็ยังไม่ก้าวล่วงชั้นพรหมปาริสัชชาไปได้ ด้วยเหตุที่ไม่มีภิกษุณีนี้เอง บัดนี้จึงตรัสว่า 'บุรุษบุคคล'. ในที่นี้ พึงทราบเขต ๔ อย่าง คือ ที่ว่าเพราะการบวชของมาตุคาม พระศาสนาจะตั้งอยู่ได้เพียง ๑,๐๐๐ ปีนั้น ตรัสโดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา, หลังจากนั้นไปอีก ๑,๐๐๐ ปี โดยนัยแห่งพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสกะ, ๑,๐๐๐ ปี โดยนัยแห่งพระอนาคามี, ๑,๐๐๐ ปี โดยนัยแห่งพระสกทาคามี, ๑,๐๐๐ ปี โดยนัยแห่งพระโสดาบัน รวมเป็น ๕,๐๐๐ ปี ที่ปฏิเวธสัทธรรมจะดำรงอยู่. แม้ปริยัติสัทธรรมก็ดำรงอยู่ตลอดกาลเท่านั้นเหมือนกัน เพราะเมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธย่อมไม่มี และเมื่อมีปริยัติ ปฏิเวธย่อมมี. ส่วนเพศ (บรรพชิต) จะดำรงอยู่ได้นานแม้เมื่อปริยัติอันตรธานไปแล้ว พึงทราบว่า ข้อนี้กล่าวตามมติของพระขันธกภาณกะ. ส่วนในอรรถกถาพระทีฆนิกายกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'พระศาสนาตั้งอยู่ได้ ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอรหันต์ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา, ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอรหันต์ผู้ได้อภิญญา ๖, ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอรหันต์ผู้ได้วิชชา ๓, ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระอรหันต์ผู้สุกขวิปัสสกะ, ๑,๐๐๐ ปี ด้วยพระปาติโมกข์'. แม้ข้อนี้ก็กล่าวตามมติของพระเถระผู้เป็นทีฆภาณกะ. แม้ในอรรถกถาพระอังคุตตรนิกายก็กล่าวว่า นับแต่การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ๑,๐๐๐ ปีเท่านั้นที่สามารถบรรลุปฏิสัมภิทาได้ หลังจากนั้นก็เป็นอภิญญา ๖ หลังจากนั้นเมื่อไม่อาจบรรลุอภิญญา ๖ ได้ ก็บรรลุวิชชา ๓ เมื่อกาลล่วงไป เมื่อไม่อาจบรรลุวิชชา ๓ ได้ ก็เป็นพระสุกขวิปัสสกะ โดยอุบายนี้ จึงได้กล่าวถึงพระอนาคามี พระสกทาคามี และพระโสดาบันไว้ แม้ข้อนี้ก็กล่าวไว้ในอรรถกถาพระอังคุตตรนิกาย. ส่วนในอรรถกถาพระสังยุตตนิกายกล่าวว่า ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ต่อมาเมื่อกาลล่วงไป ไม่อาจบรรลุปฏิสัมภิทาได้ ก็เป็นผู้ได้อภิญญา ๖ ต่อจากนั้นเมื่อไม่อาจบรรลุอภิญญา ๖ ได้ ก็บรรลุวิชชา ๓ บัดนี้เมื่อกาลล่วงไป ไม่อาจบรรลุวิชชา ๓ ได้ ก็จะบรรลุอาสวักขยญาณ เมื่อไม่อาจบรรลุอาสวักขยญาณได้ ก็จะบรรลุอนาคามิผล เมื่อไม่อาจบรรลุอนาคามิผลได้ ก็จะบรรลุสกทาคามิผล เมื่อไม่อาจบรรลุสกทาคามิผลได้ ก็จะบรรลุโสดาปัตติผล และเมื่อกาลล่วงไป แม้โสดาปัตติผลก็จักไม่อาจบรรลุได้. เพราะเหตุที่พระอาจารย์เหล่านั้นมีความเห็นต่างกัน ฉะนั้น พึงทราบว่า พระพุทธโฆสาจารย์ได้เขียนมติของพระอาจารย์ผู้เป็นภาณกะนั้นๆ ไว้ในที่นั้นๆ มิฉะนั้นแล้ว ก็จะกลายเป็นว่าพระอาจารย์ขัดแย้งกันเอง เพราะพระอาจารย์พุทธโฆสะนั่นเองได้ตัดภาษาสีหฬออกแล้วเขียนพระพุทธพจน์พร้อมทั้งอรรถกถาด้วยภาษามคธ มิใช่อาจารย์อื่น เพราะฉะนั้น พึงถือเอาคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ. ถามว่า ก็อรรถกถาพระนิกายทั้ง ๔ ได้ขึ้นสู่สังคายนาแล้ว เหตุไฉนจึงต่างกันอย่างนี้? ตอบว่า จริงอยู่ ถึงอย่างนั้น ก็กล่าวไว้เพื่อแสดงวาทะของพระเถระบางรูป มิใช่ของพระเถระผู้สังคายนา เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า คำในอรรถกถานั่นเองเป็นประมาณ.

---

အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နပုဗ္ဗန္တိ ပါရာဇိကဘိက္ခု, သော အဘဗ္ဗော သာသနေ ဥပသမ္ပဒကမ္မဿ လဒ္ဓုံ.

ภิกษุผู้ต้องอาบัติปาราชิกในวัตถุที่สุดมาก่อน เป็นผู้ไม่ควรเพื่ออันได้ซึ่งกรรมคืออุปสมบทในพระศาสนา.

---

ပဏ္ဍကောတိစေတ္တ ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ အာသိတ္တပဏ္ဍကော, ဥဿူယပဏ္ဍကော, ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကော, နပုံသကော, ပက္ခပဏ္ဍကောတိ. တတ္ထ ယဿ ပရေသံ အင်္ဂဇာတံ မုခေန ဂဏှိတွာ အသုစိနာ အာသိတ္တဿ ပရိဠာဟော ဝူပသမတိ, အယံ အာသိတ္တပဏ္ဍကော နာမ. ယဿ ပရေသံ အဇ္ဈာစာရံ ပဿတော ဥဿူယာယ ဥပ္ပန္နာယ ပရိဠာဟော ဝူပသမတိ, အယံ ဥဿူယပဏ္ဍကော နာမ. ယဿ ဥပက္ကမေန ဗီဇာနိ အပနီတာနိ ဟောန္တိ, အယံ ဩပက္ကမိကပဏ္ဍကော နာမ. ယော ပန ပဋိသန္ဓိယံ ယေဝ အဘာဝကော ဥပ္ပန္နော ဟောတိ, အယံ နပုံသကော နာမ. ဧကစ္စော ပန အကုသလဝိပါကာနုဘာဝေန ကာဠပက္ခေ ပဏ္ဍကော ဟောတိ, ဇုဏှပက္ခေ ပနဿ ပရိဠာဟောဝူပသမတိ[Pg.22], အယံ ပက္ခပဏ္ဍကော နာမ, ကေစိ ပန ယော ကာဠပက္ခေ ဣတ္ထီ ဟောတိ, ဇုဏှပက္ခေ ပုရိသော, အယံ ပက္ခပဏ္ဍကောတိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. ဧတေသု အာသိတ္တပဏ္ဍကဿ စ ဥဿူယပဏ္ဍကဿ စ ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ဝါရိတာ. ဩပက္ကမိကနပုံသကပက္ခပဏ္ဍကာနံ ပန ဝါရိတာ. တေသုပိ ပက္ခပဏ္ဍကဿ ယသ္မိံ ပက္ခေ ပဏ္ဍကော ဟောတိ, တသ္မိံယေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာ. ဧတ္ထ စ အပဏ္ဍကပက္ခေ ပဗ္ဗဇိတွာ ပဏ္ဍကပက္ခေ နာသေတဗ္ဗောတိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ‘‘အပဏ္ဍကပက္ခေပဗ္ဗဇိတော သတော ကိလေသက္ခယံ ပါပုဏာတိ, န နာသေတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ, ပဏ္ဍကဿ ကိလေသက္ခယာ သမ္ဘဝတော ခီဏကိလေသဿ စ ပဏ္ဍကဘာဝါနုပပတ္တိတော အဟေတုက ပဋိသန္ဓိကထာယဉှိ အဝိသေသေန ပဏ္ဍကဿ အဟေတုကပဋိသန္ဓိ ကတာ ဝုတ္တာ, အာသိတ္တ ဥဿူယပက္ခပဏ္ဍကာနဉ္စ ပဋိသန္ဓိတော ပဋ္ဌာယေဝ ပဏ္ဍကဘာဝေါ, န ပဝတ္တိယံယေဝါတိ ဝဒန္တိ. တေနေဝ အဟေတုကပဋိသန္ဓိနိဒ္ဒေသေ ဇစ္စန္ဓ-ဇစ္စဗဓိရာဒယော ဝိယ ပဏ္ဍကော ဇာတိသဒ္ဒေန ဝိသေသေတွာ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. စတုတ္ထပါရာဇိကသံဝဏ္ဏနာယံ ပန အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ဒဿေန္တေန ပဏ္ဍကတိရစ္ဆာနဂတဥဘတော ဗျဉ္ဇနကာ တယော ဝတ္ထုဝိပန္နာ အဟေတုကပဋိသန္ဓိကာ, တေသံ သဂ္ဂေါ အဝါရိတောတိ အဝိသေသေန ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပဉ္စဝိဓာ ပဏ္ဍကာ တေ ပဏ္ဍကသာမညေန အဝိသေသေတွာ ‘‘ပဏ္ဍကာတိ ဧဝမေဝ ဝတွာ ပဏ္ဍကော ဘိက္ခဝေ န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

บัณเฑาะก์มี ๕ ประเภท คือ อาสิตบัณเฑาะก์, อุสุยบัณเฑาะก์, โอปักกมิกบัณเฑาะก์, นปุงสกบัณเฑาะก์ และปักขบัณเฑาะก์. ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น บัณเฑาะก์ใดมีความเร่าร้อนระงับได้ด้วยการอมอวัยวะเพศของผู้อื่นแล้วหลั่งอสุจิใส่ปาก บัณเฑาะก์นั้นชื่อว่าอาสิตบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใดมีความเร่าร้อนระงับได้ด้วยการเห็นผู้อื่นประพฤติล่วงละเมิดแล้วเกิดความริษยา บัณเฑาะก์นั้นชื่อว่าอุสุยบัณเฑาะก์. บัณเฑาะก์ใดถูกทำลายอัณฑะด้วยการผ่าตัด บัณเฑาะก์นั้นชื่อว่าโอปักกมิกบัณเฑาะก์. ส่วนบัณเฑาะก์ใดเกิดมาไม่มีเพศตั้งแต่ปฏิสนธิ บัณเฑาะก์นั้นชื่อว่านปุงสกบัณเฑาะก์. อนึ่ง บัณเฑาะก์บางคนเป็นบัณเฑาะก์ในข้างแรมด้วยอำนาจวิบากแห่งอกุศลกรรม แต่ในข้างขึ้นความเร่าร้อนของเขาระงับได้ บัณเฑาะก์นั้นชื่อว่าปักขบัณเฑาะก์. แต่บางท่านกล่าวว่า ผู้ใดเป็นหญิงในข้างแรม เป็นชายในข้างขึ้น ผู้นั้นชื่อว่าปักขบัณเฑาะก์ ความเห็นนั้นเป็นเพียงความเห็นของท่านเหล่านั้นเท่านั้น. ในบัณเฑาะก์เหล่านี้ อาสิตบัณเฑาะก์และอุสุยบัณเฑาะก์ไม่ถูกห้ามการบวช. ส่วนโอปักกมิกบัณเฑาะก์ นปุงสกบัณเฑาะก์ และปักขบัณเฑาะก์ ถูกห้ามการบวช. แม้ในบัณเฑาะก์เหล่านั้น การบวชของปักขบัณเฑาะก์ถูกห้ามเฉพาะในข้างที่เขาเป็นบัณเฑาะก์เท่านั้น. ในเรื่องนี้ มีกล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้งสามแห่งว่า ควรบวชในข้างที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์ และให้สึกในข้างที่เป็นบัณเฑาะก์. แต่บางท่านกล่าวว่า 'เมื่อบวชในข้างที่ไม่เป็นบัณเฑาะก์แล้ว ย่อมบรรลุความสิ้นกิเลสได้ ไม่ควรให้สึก' คำนั้นเป็นเพียงมติของท่านเหล่านั้นเท่านั้น เพราะความสิ้นกิเลสของบัณเฑาะก์ไม่มีทางเป็นไปได้ และเพราะความเป็นบัณเฑาะก์ย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ผู้สิ้นกิเลสแล้ว จริงอยู่ ในอเหตุกปฏิสนธิกถา ท่านกล่าวไว้โดยไม่จำแนกเป็นอย่างอื่นว่า บัณเฑาะก์มีการปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ และท่านกล่าวว่า ความเป็นบัณเฑาะก์ของอาสิตบัณเฑาะก์ อุสุยบัณเฑาะก์ และปักขบัณเฑาะก์ มีมาตั้งแต่ปฏิสนธิทีเดียว ไม่ใช่เพิ่งมีในกาลต่อมา เพราะเหตุนั้นนั่นแล ในอเหตุกปฏิสนธินิทเทส ท่านจึงระบุบัณเฑาะก์ไว้ด้วยศัพท์ว่า 'ชาติ' (โดยกำเนิด) เหมือนคนตาบอดแต่กำเนิดและคนหูหนวกแต่กำเนิดเป็นต้น ส่วนในอรรถกถาปาราชิกที่ ๔ เมื่อจะแสดงบุคคลผู้ไม่ควรบวช ท่านกล่าวไว้โดยไม่จำแนกเป็นอย่างอื่นว่า บัณเฑาะก์ สัตว์ดิรัจฉาน และอุภโตพยัญชนก ทั้ง ๓ นี้ เป็นผู้เสียที่ตั้ง (วัตถุวิปันนะ) มีปฏิสนธิเป็นอเหตุกะ แต่สวรรค์ของพวกเขาไม่ถูกห้าม พึงทราบว่า บัณเฑาะก์ ๕ ประเภทเหล่านี้ ท่านไม่จำแนกไว้โดยส่วนรวมแห่งบัณเฑาะก์ จึงตรัสไว้เพียงว่า 'ภิกษุทั้งหลาย บัณเฑาะก์ไม่พึงให้อุปสมบท' ดังนี้.

---

ထေယျသံဝါသကော တိ ယော သယမေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇာလိင်္ဂံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဝဿံ ဂဏေတွာ ဘိက္ခူတိ ပဋိညံ သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတိ, သော လိင်္ဂဿ သံဝါသဿ စ ထေနတ္တာ ဥဘယတ္ထေနကော နာမ. ယော ပန ယထာဝုဍ္ဎံ ဝန္ဒနံ န သာဒိယတိ, အသုဒ္ဓစိတ္တဝသေန လိင်္ဂဿထေနတ္တာလိင်္ဂတ္ထေနကော နာမ. ယော ဝါ ပန သာမဏေရဘူမိယံ ဌတွာ မုသာဝါဒေန ဘိက္ခုတိ ပဋိညံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဝဿဂ္ဂေန ဝန္ဒနာဒိံ သာဒိယတိ, သော ဘိက္ခူဟိ ဒိန္နလိင်္ဂတ္တာ လိင်္ဂတ္ထေနကော န ဟောတိ, သံဝါသဿ ထေနတ္တာ သံဝါသတ္ထေနကော နာမ. ဧတ္ထ စ ဥဘယတ္ထေနကောပိ အသုဒ္ဓစိတ္တေန လိင်္ဂတ္ထေနကေဧဝ ပဝိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယောပိ သာမဏေရော ဝုဍ္ဎသာမဏေရာနံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတိ, ဒဟရဘိက္ခူပိ ဝုဍ္ဎဘိက္ခူနံ ဝန္ဒနံ သာဒိယတိ, သောပိ ထေယျသံဝါသကော နာပိ ဟောတိ, အထေနတ္တာ. ယော ဝါ ပန ဘိက္ခုပါရာဇိကမာပန္နောဝ ဘိက္ခုလိင်္ဂေ [Pg.23] ဌိတော ယာဝ ပဋိဇာနာတိ, တာဝ အတ္ထေဝ တဿ ဘိက္ခုဘာဝေါ, န သော အနုပသမ္ပန္နသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, တထာ ဟိ သော သံဝါသံ သာဒိယန္တောပိ ထေယျသံဝါသကော န ဟောတိ, သော သဟသေယျာဒိအာပတ္တိမ္ပိ န ဇနေတိ, ဩမသဝါဒေ ပါစိတ္တိယဉ္စ န ဇနေတိ တေနေဝ ‘‘အသုဒ္ဓေါ ဟောတိ ပုဂ္ဂလော အညတရံ ပါရာဇိကံ ဓမ္မံ အဇ္ဈာပန္နော, တဉ္စေ သုဒ္ဓဒိဋ္ဌိ သမာနော ဩကာသံ ကာရာပေတွာ အက္ကောသာဓိပ္ပာယော ဝဒတိ အာပတ္တိ ဩမသဝါဒဿာ’’တိ ဩမသဝါဒေ ပါစိတ္တိယံ ဝုတ္တံ. အသတိ ဟိ ဘိက္ခုဘာဝေ ဒုက္ကဋံ ဝဒေယျ. ယော ပန သာမဏေရော သာမဏေရလိင်္ဂေနေဝ ပါဏာတိပါတာဒိပဉ္စဝိဓံ သိလဝိပတ္တိံ ပါပုဏာတိ, သောပိ အာဂတော လိင်္ဂနာသနာယ နာသေတွာ သရဏသီလံ ဒါတဗ္ဗံ, အထေနတ္တာ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထုဘာဝမ္ပိ န ပါပုဏာတိ. ဝိကာလဘောဇနာဒိကံ ကရောန္တဿ ပန ‘‘အစ္စယော မံ ဘန္တေ အစ္စာဂမာ’’တျာဒိနာ သံဃမဇ္ဈေ အစ္စယံ ဒေသာပေတွာ ဝါ ဒဏ္ဍကမ္မံ ဝါ ကတွာ သီလံ ဒါတဗ္ဗမေဝ. တိတ္ထိယပက္ကန္တကော ဥတ္တာနောယေဝ.

ผู้ขโมยอยู่ร่วม หมายถึง ผู้ที่ถือเอาเพศบรรพชิตเองก็นับพรรษาภิกษุ รับคำปฏิญาณว่าเป็นภิกษุ ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา ผู้นั้นชื่อว่าอุภยัตเถนกะ (ผู้ขโมยทั้งเพศและอยู่ร่วม) เพราะขโมยทั้งเพศและอยู่ร่วม. ส่วนผู้ใดไม่ยินดีการไหว้ตามลำดับพรรษา ผู้นั้นชื่อว่าลิงคัตเถนกะ (ผู้ขโมยเพศ) เพราะขโมยเพศด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์. หรือผู้ใดอยู่ในภูมิแห่งสามเณรแล้วรับคำปฏิญาณว่าเป็นภิกษุด้วยการพูดเท็จ ยินดีการไหว้เป็นต้นด้วยการนับพรรษาภิกษุ ผู้นั้นไม่เป็นลิงคัตเถนกะ เพราะได้รับเพศจากภิกษุ แต่เป็นสังวาสัตเถนกะ (ผู้ขโมยอยู่ร่วม) เพราะขโมยอยู่ร่วม. ในเรื่องนี้ พึงทราบว่า แม้อุภยัตเถนกะก็สงเคราะห์เข้าในลิงคัตเถนกะด้วยจิตที่ไม่บริสุทธิ์นั่นเอง. แม้สามเณรใดยินดีการไหว้ของสามเณรผู้แก่กว่า หรือภิกษุหนุ่มใดยินดีการไหว้ของภิกษุผู้แก่กว่า ผู้นั้นก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เพราะไม่ได้ขโมย. หรือผู้ใดต้องอาบัติปาราชิกแล้วยังคงอยู่ในเพศภิกษุ ตราบเท่าที่เขายังไม่ยอมรับ ความเป็นภิกษุของเขยังคงมีอยู่ เขาไม่จัดเข้าในจำนวนอนุปสัมบัน. ดังนั้น แม้เขายินดีการอยู่ร่วม ก็ไม่เป็นเถยยสังวาสกะ เขาไม่ก่ออาบัติสหเสยยะเป็นต้น และไม่ก่ออาบัติปาจิตตีย์ในโอมาสวาท. ด้วยเหตุนั้น ในโอมาสวาทจึงกล่าวปาจิตตีย์ไว้ว่า 'บุคคลผู้ต้องธรรมคือปาราชิกข้อใดข้อหนึ่ง เป็นผู้ไม่บริสุทธิ์ ถ้าบุคคลผู้มีความเห็นว่าบริสุทธิ์ (ภิกษุอื่น) ให้เขาทำโอกาสแล้ว พูดด่าด้วยประสงค์จะบริภาษ เป็นอาบัติโอมาสวาท' เพราะถ้าไม่มีความเป็นภิกษุอยู่ ท่านก็ควรจะกล่าวว่าเป็นอาบัติทุกกฎ ส่วนสามเณรใดถึงความวิบัติแห่งศีล ๕ ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้น ด้วยเพศสามเณรนั่นเอง สามเณรนั้นท่านก็กล่าวไว้ว่า ให้ฉิบหายด้วยเพศนาสนาแล้ว ให้สรณศีลได้ เพราะความเป็นผู้ไม่ขโมย จึงไม่ถึงความเป็นผู้ไม่เป็นวัตถุแห่งอุปสมบท ส่วนสำหรับผู้ที่บริโภคอาหารในเวลาวิกาลเป็นต้น ก็ควรให้แสดงความผิดในท่ามกลางสงฆ์ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ท่านเจ้าข้า ความล่วงละเมิดได้ครอบงำข้าพเจ้าแล้ว' หรือทำทัณฑกรรมแล้ว จึงให้ศีลได้ ส่วนเดียรถีย์เข้ารีด (ติตถิยปักกันตกะ) นั้น ชัดเจนอยู่แล้ว.

---

တိရစ္ဆာနဂတောတိ ယောကောစိ အမနုဿဘူတော စတ္တာရော အပါယိကာပိ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထုယေဝ. တေ ပဋိသန္ဓိယာ လာမကတ္တာ အဘဗ္ဗာ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတုံ. ယဒိ စတ္တာရော အပါယိကာ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထု ဘဝေယျ, အထ ကသ္မာ သေသေ အနပဒိသိတွာ တိရစ္ဆာနဂတောဝ အဝတ္ထူတိ ဝုတ္တန္တိ. သေသာနံ အပါကဋဝတ္ထုတ္တာ, တထာ ဟိ သမ္ဗုဒ္ဓကာလေ တိရစ္ဆာနယောနိယံ နိဗ္ဗတ္တော ဧကော နာဂရာဇာ နာဂယောနိယာ အဋ္ဋီယတိ ဟရာယတိ ဇိဂုစ္ဆတိ. အထခေါ တဿ နာဂဿ ဧတဒဟောသိ ကေနနုခေါ အဟံ ဥပါယေန နာဂယောနိယာ ပရိမုစ္စေယျံ ခိပ္ပဉ္စ မနုဿတ္တံ လဘေယျန္တိ. အထခေါ တဿ နာဂဿ ဧတဒဟောသိ ‘‘ဣမေ ခေါ သမဏာသကျပုတ္တိယာ ဓမ္မစာရိနော သမစာရိနော ဗြဟ္မစာရိနော သစ္စဝါဒိနော သီလဝန္တော ကလျာဏဓမ္မာ သစေ ခေါ အဟံ သမဏေသု သကျပုတ္တိယေသု ပဗ္ဗဇေယျံ, ဧဝါဟံ နာဂယောနိယာ ပရိမုစ္စေယျံ ခိပ္ပဉ္စ မနုဿတ္တံ ပဋိလဘေယျ’’န္တိ. အထ ခေါ သော နာဂေါ မာဏဝကဝဏ္ဏေန ဘိက္ခူ ဥပသင်္ကမိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိ. တံ ဘိက္ခူ ပဗ္ဗာဇေသုံ ဥပသမ္ပာဒေသုံ. တေန ခေါ ပန သမယေန သော နာဂေါ အညတရေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ ပစ္စန္တိမေ ဝိဟာရေ ပဋိဝသတိ. အထ ခေါ သော ဘိက္ခု ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယံ ပစ္စူဋ္ဌာယ အဇ္ဈောကာသေ [Pg.24] စင်္ကမတိ. အထ ခေါ သော နာဂေါ တဿ ဘိက္ခုနော နိက္ခန္တေ ဝိဿဋ္ဌော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမေသိ. သဗ္ဗော ဝိဟာရော အဟိနာ ပုဏ္ဏော, ဝါတပါနေဟိ ဘောဂါ နိက္ခန္တာ ဟောန္တိ. အထခေါ သော ဘိက္ခု ‘‘ဝိဟာရံ ပဝိသိဿာမီ’’တိ ကဝါဋံ ပဏာမေန္တော အဒ္ဒသ သဗ္ဗံ ဝိဟာရံ အဟိနာပုဏ္ဏံ ဝါတပါနေဟိ ဘောဂေ နိက္ခန္တေ. ဒိသွာန ဘီတော ဝိဿရမကာသိ. ဘိက္ခူ ဥပဓာဝိတွာ တံ ဘိက္ခုံ ဧတဒဝေါစုံ ‘‘ကိဿ တွံ အာဝုသော ဝိဿရမကာသီ’’တိ. အယံ အာဝုသော သဗ္ဗော ဝိဟာရော အဟိနာ ပုဏ္ဏော ဝါတပါနေဟိ ဘောဂါ နိက္ခန္တာတိ. အထ ခေါ သော နာဂေါ တေန သဒ္ဒေန ပဗုဇ္ဈိတွာ သကေ အာသနေ နိသီဒိ. ဘိက္ခူ ဧဝမာဟံသု ‘‘ကောစိ တွံ အာဝုသော’’တိ. ‘‘အဟံ ဘန္တေ နာဂေါ’’တိ. ‘‘ကိဿ ပန တွံ အာဝုသော ဧဝရူပံ အကာသီ’’တိ. အထ ခေါ သော နာဂေါ ဘိက္ခူနံ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသီ. ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဧတမတ္ထံ အာရောစေသုံ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဧတသ္မိံ နိဒါနေ ဧတသ္မိံ ပကရဏေ ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတာပေတွာ တံ နာဂံ ဧတဒဝေါစ ‘‘တုမှေ ခွတ္ထ နာဂါ အဝိရူဠှိဓမ္မာ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ, ဂစ္ဆ တွံ နာဂ, တတ္ထေဝ စာတုဒ္ဒသေ ပန္နရသေ အဋ္ဌမိယာ စ ပက္ခဿ ဥပေါသထံ ဥပဝသ, ဧဝံ တွံ နာဂယောနိယာ ပရိမုစ္စိဿသိ ခိပ္ပဉ္စ မနုဿတ္တံ ပဋိလဘိဿသီ’’တိ. အထ ခေါ သော နာဂေါ ‘‘အဝိရူဠှဓမ္မော ကိရာဟံ ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေတိ ဒုက္ခီ ဒုမ္မနော အဿူနိ ပဝတ္တယမာနော ဝိဿရံ ကတွာ ပက္ကမိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ ‘‘ဒွေ မေ ဘိက္ခဝေ ပစ္စယာ နာဂဿ သဘာဝပါတုကမ္မာယ. ယဒါ စ သဇာတိယာ မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ, ယဒါ စ ဝိဿဋ္ဌော နိဒ္ဒံ ဩက္ကမတိ. ဣမေ ခေါ ဘိက္ခဝေ ဒွေ ပစ္စယာ နာဂဿ သဘာဝ ပါတုကမ္မာယ. တိရစ္ဆာနဂတော ဘိက္ခဝေ န ဥပသမ္ပာဒေတဗ္ဗော, ဥပသမ္ပန္နော နာသေတဗ္ဗော’’တိ ဧဝံ တိရစ္ဆာနဿေဝ ပါကဋဝတ္တုတ္တာတိ. ဧတ္ထ စ ပဝတ္တိယံ အဘိဏှံ သဘာဝပါတုကမ္မဒဿနဝသေန ‘‘ဒွေ ပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ. နာဂဿ ပန ပဉ္စသု ကာလေသု သဘာဝပါတုကမ္မံ ဟောတိ ပဋိသန္ဓိကာလေ, တစပဇဟနနကာလေ, သဇာတိယာ မေထုနကာလေ, ဝိဿဋ္ဌ နိဒ္ဒေါက္ကမနကာလေ, စုတိကာလေတိ. နနု စ ဒေဝါပိ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထုယေဝ, အထ ကသ္မာ စတ္တာရော အပါယိကာဝ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထူတိ ဝုတ္တန္တိ. သစ္စံ, တထာပိ ဒေဝါနံ အဘဗ္ဗတ္တာ ပဋိဝေဓသာသနဿ ဌိတတ္တာ တေ အဘဗ္ဗတော ဝိသုံ ကရဏတ္ထာယ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝက္ခတိ ဟိ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ မဟာဝဂ္ဂေ ‘‘တိရစ္ဆာနဂတော ဘိက္ခဝေတိ [Pg.25] ဧတ္ထ နာဂေါ ဝါ ဟောတု သုပဏ္ဏမာဏဝကာဒီနံ ဝါ အညတရော အန္တမသော သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ဥပါဒါယ ယော ကောစိ အမနုဿဇာတိယော သဗ္ဗောဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ တိရစ္ဆာနဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ, တေန ‘‘တိရစ္ဆာနဂတောတိ ယောကောစိ အမနုဿဘူတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဧတ္ထ စာဟ ယဒိ နာဂသုပဏ္ဏာ ပဋိသန္ဓိယာ လာမကာ ဘဝေယျ, အထ ကသ္မာ ဝိဓုရဇာတကေ စတ္တာရော ဇနာ နာဂသုပဏ္ဏသက္ကဓနဉ္စယကောရဗျေသု ဘဝနေသု တံ တဒေဝ ဌာနံ ပတ္ထေန္တာ ဒါနာဒီနိ ပုညာနိ ကရောန္တိ, တေသု ဧကော အာယုပရိယောသာနေ သပုတ္တဒါရော နာဂဘဝနေ နာဂရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧကော သုပဏ္ဏဘဝနေ သိမ္ဗလိဝိမာနေ သုပဏ္ဏရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧကော တာဝတိံသဘဝနေ သက္ကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧကော ဓနဉ္စယကောရဗျရညော အဂ္ဂမဟေသိယာ ကုစ္ဆိမှိ နိဗ္ဗတ္တီတိ စတုန္နမ္ပိ ဇနာနံ ပဋိသန္ဓိယံ ကုသလကမ္မေနေဝ ပဝတ္တဘာဝေါ ဝုတ္တော ယဒိ ကုသလကမ္မေန ဘဝေယျ, ‘‘ကုသလာ စေတနာ ဝိပါကာနံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဣမိဿာပိ ပဋ္ဌာနပါဠိယာ အဟေတုကာနမ္ပိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဝတ္တဗ္ဗံ အထ ကထဉ္စိဒံ ပစ္စေတဗ္ဗန္တိ. ဝုစ္စတေ, နိကန္တိယာ ဗလဝတ္တာ သတ္တဝိဓမေထုနသံယောဂတ္တာ စ အပရိသုဒ္ဓါ တေသံ ကုသလစေတနာ, အပရိသုဒ္ဓါယေဝ သုဂတိဘူမိယံ ဇနေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဒုဂ္ဂတိဘူမိယံ ပဝတ္တမာနာပိ ကမ္မာ ယူဟနကာလေ တံ တံ ဘူမိပတ္ထနာ တဏှာသမ္ပယုတ္တာပုဗ္ဗဘာဂစေတနာ ဗလေန တေသု တိရစ္ဆာနဘူမီသု နိဗ္ဗတ္တန္တိ, န အညေန အကုသလေန. ဧဝဉှိ ပတ္ထိတပတ္ထနာ သိဒ္ဓါပိ ဘဝေယျ. ယဒိ အညေန အကုသလကမ္မေန ဘဝေယျ, ဣစ္ဆိတပတ္ထနာပိ အသိဒ္ဓါဝ ဘဝေယျ. နိကန္တိစ နာမေသာ ဗလဝဈာနသမ္ပယုတ္တစေတနာပိ ပဋိဗာဟိတုံ သက္ကာ တထာ ဟိ ဂေါပကဒေဝဒတ္တဿ အာစရိယသမဏော ဈာနဗလေန ဗြဟ္မဘူမီသု အနိဗ္ဗတ္တိတွာ ဈာနံ ပဋိဗာဟိတွာ အညကမ္မေန ဂန္ဓဗ္ဗဒေဝေသုယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ‘‘သီလဝတော ဟိ ဘိက္ခဝေ စေတောပဏိဓိ သမိဇ္ဈတိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ တေသံ ဝိတ္ထာရော ဒီဃနိကာယေ အာဂတော, အတ္ထိကေဟိ တတ္ထ ဩလောကေတဗ္ဗော. သတ္တဝိဓမေထုနသံယောဂဝသေနာပိ သတ္တာ ဒုက္ခတော န မုစ္စန္တိ ဝုတ္တဉှိ ဘဂဝတာ ‘‘ဣဓ ဗြာဟ္မဏ ဧကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ သမ္မာ ဗြဟ္မစာရီ ပဋိဇာနမာနော န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဒွယံဒွယ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, အပိ [Pg.26] စ ခေါ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနံ နှာပနံ ပရိမဒ္ဒနံ သမ္ဗာဟနံ သာဒိယတိ, သော တဒဿာဒေတိ တံ နိကာမေတိ, တေနစဝိတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ဣဒမ္ပိခေါ ဗြာဟ္မဏဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပိ. အယံ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏ အပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ. သံယုတ္တော မေထုနသံယောဂေန န ပရိမုစ္စတိ ဇာတိယာ ဇရာမရဏေန…ပေ… န ပရိမုစ္စတိ ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ ဣဓေကစ္စော သမဏောဝါ…ပေ… ပဋိဇာနမာနော. န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေနသဒ္ဓိံ ဒွယံဒွယသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, န ပိ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနံ…ပေ… သာဒိယတိ, အပိ စ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ သံဇဂ္ဃတိ သံကီဠတိ သံကေဠာယတိ, သော တဒဿာဒေတိ…ပေ… ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ…ပေ… န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ သမာပဇ္ဇတိ. နပိ မာတုဂါမဿ ဥစ္ဆာဒနံ သာဒိယတိ. နပိ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ သံဇဂ္ဃတိ သံကီဠတိ သံကေဠာယတိ. အပိစ ခေါ မာတုဂါမဿ စက္ခုံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ ပေက္ခတိ, သော တဒဿာဒေတိ…ပေ… ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ ဣဓေကစ္စော သမဏောဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ…ပေ… န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန, န မာတုဂါမဿ, နပိ မာတုဂါမေန ပေက္ခတိ. အပိ စ ခေါ မာတုဂါမဿ သဒ္ဒံ သုဏာတိ တိရောကုဋ္ဋံဝါ တိရောပါကာရံဝါ ဟသန္တိယာ ဝါ ဘဏန္တိယာ ဝါ ဂါယန္တိယာ ဝါ ရောဒန္တိယာ ဝါ, သော တဒဿာဒေတိ…ပေ… ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြဟ္မဏော ဝါ…ပေ… နဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန, နပိ မာတုဂါမဿ, နပိ မာတုဂါမေန, နပိ မာတုဂါမဿ ရောဒန္တိယာ ဝါ…ပေ… အပိ စ ခေါ ယာနိတာနိ ပုဗ္ဗေ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဟသိတလပိတကီဠိတာနိ အနုဿရတိ. သော တဒဿာ ဒေတိ…ပေ… ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ ဣဓေကစ္စော သမဏော ဝါ ဗြဟ္မဏော ဝါ…ပေ… န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန, နပိ မာတုဂါမဿ…ပေ… န ပိ ယာနိ တာနိ ပုဗ္ဗေ မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ ဟသိတလပိတကီဠိတာနိ အနုဿရတိ, အပိ စ ခေါ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သဟိတံ သမင်္ဂီဘူတံ ပရိစာရယမာနံ, သော တဒဿာဒေတိ…ပေ… ဒုက္ခသ္မာတိ ဝဒါမိ. ပုနစ ပရံ ဗြာဟ္မဏ…ပေ… န ဟေဝ ခေါ မာတုဂါမေန…ပေ… နပိ အနုဿရတိ ဂဟပတိံ ဝါ ဂဟပတိပုတ္တံ ဝါ ပရိစာရယမာနံ, အပိ စ ခေါ အညတရံ ဒေဝနိကာယံ ပဏိဓာယ ဗြဟ္မစရိယံ စရတိ ဣမိနာဟံ သီလေန ဝါ ဝတေန ဝါ တပေနဝါ ဗြဟ္မစရိယေန ဝါ ဒေဝေါ ဝါ ဘဝိဿာမိ ဒေဝညတရော ဝါတိ, သော တဒဿာဒေတိ[Pg.27], တံ နိကာမေတိ, တေန စ ဝိတ္တိံ အာပဇ္ဇတိ. ဣဒံ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ဗြဟ္မစရိယဿ ခဏ္ဍမ္ပိ ဆိဒ္ဒမ္ပိ သဗလမ္ပိ ကမ္မာသမ္ပီ’’တိ ဧဝံ လာဘာဒိဟေတုကေန ဘေဒေန စ သတ္တဝိဓမေထုနသံယောဂေန ခဏ္ဍာဒိဘာဝေါ သင်္ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

สัตว์เดรัจฉาน คือ อมนุษย์ผู้ใดผู้หนึ่ง แม้สัตว์ในอบายภูมิ ๔ ก็เป็นอวัตถุแห่งการอุปสมบทนั่นเอง สัตว์เหล่านั้นเพราะปฏิสนธิเลวทราม จึงไม่สามารถบวชในพระศาสนาได้ ถ้าสัตว์ในอบายภูมิ ๔ เป็นอวัตถุแห่งการอุปสมบท เหตุไฉนเล่าจึงไม่กล่าวถึงสัตว์ที่เหลือ แต่กล่าวว่าสัตว์เดรัจฉานเท่านั้นเป็นอวัตถุ เพราะสัตว์ที่เหลือไม่เป็นวัตถุที่ปรากฏชัด เรื่องมีอยู่ว่า ในสมัยพุทธกาล พญานาคตนหนึ่งเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน เบื่อหน่าย ระอา เกลียดชังในกำเนิดนาค ครั้งนั้น พญานาคนั้นได้มีความคิดว่า ด้วยอุบายอะไรหนอ เราจึงจะพ้นจากกำเนิดนาคได้ และพึงได้ความเป็นมนุษย์โดยเร็ว ครั้งนั้น พญานาคนั้นได้มีความคิดว่า 'สมณศากยบุตรเหล่านี้เป็นผู้ประพฤติธรรม ประพฤติเสมอ ประพฤติพรหมจรรย์ พูดจริง มีศีล มีธรรมอันงาม ถ้าเราพึงบวชในสำนักของสมณศากยบุตร เราก็จะพ้นจากกำเนิดนาคได้ และพึงได้ความเป็นมนุษย์โดยเร็ว' ครั้งนั้น พญานาคนั้นแปลงเพศเป็นมาณพ เข้าไปหาภิกษุทั้งหลาย ขอบรรพชา ภิกษุทั้งหลายได้ให้บรรพชาและอุปสมบทแก่พญานาคนั้น ก็โดยสมัยนั้น พญานาคนั้นอยู่ร่วมกับภิกษุรูปหนึ่งในวิหารชายแดน ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี แล้วเดินจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ครั้งนั้น พญานาคนั้นเมื่อภิกษุรูปนั้นออกไปแล้ว ก็วางใจหลับไป วิหารทั้งหลังเต็มไปด้วยงู ขนดของงูยื่นออกทางช่องลม ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นคิดว่า 'เราจะเข้าวิหาร' จึงผลักบานประตู ได้เห็นวิหารทั้งหลังเต็มไปด้วยงู ขนดของงูยื่นออกทางช่องลม ครั้นเห็นแล้วก็ตกใจกลัว ร้องเสียงหลง ภิกษุทั้งหลายวิ่งมาแล้วถามภิกษุนั้นว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านร้องทำไม' ภิกษุนั้นตอบว่า 'ท่านผู้มีอายุ วิหารทั้งหลังนี้เต็มไปด้วยงู ขนดของงูยื่นออกทางช่องลม' ครั้งนั้น พญานาคนั้นตื่นขึ้นเพราะเสียงนั้นแล้ว นั่งบนอาสนะของตน ภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านเป็นใคร' พญานาคตอบว่า 'ท่านผู้เจริญ กระผมเป็นนาคครับ' ภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านทำอย่างนี้เพื่ออะไร' ครั้งนั้น พญานาคนั้นได้แจ้งเนื้อความนั้นแก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายจึงกราบทูลเนื้อความนั้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับสั่งให้ประชุมสงฆ์เพราะเหตุนั้นเป็นเค้ามูล เพราะเรื่องนั้นเป็นเหตุ แล้วได้ตรัสกับพญานาคนั้นว่า 'พวกเธอเป็นนาค ไม่มีความงอกงามในพระธรรมวินัยนี้ ไปเถิดนาค จงไปรักษาอุโบสถในวันที่ ๑๔ วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ แห่งปักษ์ในที่นั้นเอง ด้วยอาการอย่างนี้ เธอจะพ้นจากกำเนิดนาค และจะได้ความเป็นมนุษย์โดยเร็ว' ครั้งนั้น พญานาคนั้นเสียใจว่า 'ได้ยินว่า เราเป็นผู้ไม่มีความงอกงามในพระธรรมวินัยนี้' จึงเป็นทุกข์ เสียใจ หลั่งน้ำตา ร้องเสียงหลงแล้วหลีกไป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เหตุปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งสภาวะของนาคมี ๒ อย่างนี้ คือ ในเวลาเสพเมถุนธรรมกับนางนาคผู้มีชาติเดียวกัน ๑ ในเวลาวางใจหลับไป ๑ ภิกษุทั้งหลาย เหตุปัจจัยเพื่อความปรากฏแห่งสภาวะของนาคมี ๒ อย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สัตว์เดรัจฉานไม่พึงให้อุปสมบท ที่อุปสมบทแล้วพึงให้สึกเสีย' เพราะสัตว์เดรัจฉานเป็นวัตถุที่ปรากฏชัดอย่างนี้ และในเรื่องนี้ ที่ตรัสว่า 'เหตุ ๒ อย่าง' ก็โดยมุ่งถึงการแสดงความปรากฏแห่งสภาวะบ่อยๆ แต่ความปรากฏแห่งสภาวะของนาคมีใน ๕ กาล คือ ในกาลปฏิสนธิ ๑ ในกาลลอกคราบ ๑ ในกาลเสพเมถุนกับนางนาคผู้มีชาติเดียวกัน ๑ ในกาลวางใจหลับไป ๑ ในกาลตาย ๑ ก็เทวดาทั้งหลายก็เป็นอวัตถุแห่งการอุปสมบทมิใช่หรือ เหตุไฉนจึงตรัสว่าสัตว์ในอบาย ๔ เท่านั้นเป็นอวัตถุแห่งการอุปสมบท จริงอยู่ ถึงอย่างนั้น พึงทราบว่า เพราะเทวดาทั้งหลายเป็นผู้ไม่ควรแก่การบรรลุธรรม (ในเพศบรรพชิต) และเพราะพระศาสนาตั้งอยู่ได้ด้วยการแทงตลอดธรรม ท่านจึงกล่าวอย่างนั้นเพื่อแยกผู้ไม่ควรไว้อีกส่วนหนึ่ง เพราะในสมันตปาสาทิกา วินยอัฏฐกถา มหาวรรค กล่าวไว้ว่า 'คำว่า สัตว์เดรัจฉาน ภิกษุทั้งหลาย ในคำนี้ พึงทราบว่า จะเป็นนาคก็ตาม หรือเป็นผู้ใดผู้หนึ่งในบรรดาสุบรรณมาณพเป็นต้น จนถึงท้าวสักกะเทวราชก็ตาม ที่เป็นอมนุษย์ทั้งหมด ชื่อว่าสัตว์เดรัจฉานในความหมายนี้' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คำว่า สัตว์เดรัจฉาน คือ อมนุษย์ผู้ใดผู้หนึ่ง' ในเรื่องนี้มีคำถามว่า หากนาคและสุบรรณเป็นผู้มีปฏิสนธิเลวทราม เหตุไฉนในวิธุรชาดก ชน ๔ คน คือ นาค สุบรรณ ท้าวสักกะ และพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะ ปรารถนาฐานะนั้นๆ ในภพของตนๆ จึงทำบุญมีทานเป็นต้น ในบรรดาคนเหล่านั้น คนหนึ่งเมื่อสิ้นอายุได้ไปเกิดเป็นพญานาคพร้อมด้วยบุตรและภรรยาในนาคพิภพ คนหนึ่งไปเกิดเป็นพญาสุบรรณในวิมานฉิมพลีในสุบรรณพิภพ คนหนึ่งไปเกิดเป็นท้าวสักกะในภพดาวดึงส์ คนหนึ่งไปเกิดในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะ ท่านกล่าวถึงความที่ชนทั้ง ๔ แม้ในปฏิสนธิก็เป็นไปด้วยกุศลกรรม หากเป็นไปด้วยกุศลกรรม แม้ในปัฏฐานปาลีนี้ว่า 'กุศลเจตนาเป็นปัจจัยแก่ปฏิสนธิขันธ์และกฏัตตารูปด้วยอำนาจกรรมปัจจัย' ก็พึงกล่าวถึงความเป็นกรรมปัจจัยแม้แก่สัตว์ผู้มีเหตุน้อยในขณะปฏิสนธิ แต่ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ถ้าเช่นนั้นจะพึงเข้าใจเรื่องนี้อย่างไร ตอบว่า เพราะความยินดี (ในภพ) มีกำลัง และเพราะประกอบด้วยเมถุนสังโยค ๗ ประการ กุศลเจตนาของสัตว์เหล่านั้นจึงไม่บริสุทธิ์ เมื่อไม่บริสุทธิ์จึงไม่สามารถให้เกิดในสุคติภูมิได้ แม้กรรมที่กำลังประมวลมาในทุคติภูมิ ด้วยกำลังแห่งบุพพภาคเจตนาที่ประกอบด้วยตัณหาซึ่งปรารถนาภูมินั้นๆ ในเวลาสั่งสมกรรม จึงทำให้เกิดในเดรัจฉานภูมิเหล่านั้น ไม่ใช่เกิดด้วยอกุศลอื่น อย่างนี้ความปรารถนาที่ปรารถนาไว้จึงจะสำเร็จได้ หากเกิดด้วยอกุศลกรรมอื่น ความปรารถนาที่ต้องการไว้ก็จะไม่สำเร็จ ความยินดี (ในภพ) นี้ แม้เจตนาที่ประกอบด้วยฌานอันมีกำลังก็ยังกั้นได้ ดังเช่นอาจารย์ของโกปกเทวทัตตภิกษุ ไม่ไปเกิดในพรหมภูมิด้วยกำลังแห่งฌาน แต่กั้นฌานไว้แล้วไปเกิดในหมู่เทพคนธรรพ์ด้วยกรรมอื่น เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาทางใจของผู้มีศีลย่อมสำเร็จเพราะความบริสุทธิ์' เนื้อความโดยพิสดารแห่งเรื่องนั้นมาในทีฆนิกาย ผู้ต้องการพึงดูในที่นั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่พ้นจากทุกข์แม้ด้วยอำนาจแห่งเมถุนสังโยค ๗ ประการ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ ปฏิญาณว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์โดยชอบ แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรมกับมาตุคามแบบสองต่อสอง แต่ก็ยังยินดีการนวดเฟ้น การให้อาบน้ำ การบีบนวด การดัดตัวของมาตุคาม เขาย่อมเพลิดเพลิน ยินดี และถึงความอิ่มใจด้วยการกระทำนั้น พราหมณ์ นี้ชื่อว่าพรหมจรรย์ที่ขาด ทะลุ ด่าง พร้อย พราหมณ์ นี้เรียกว่าประพฤติพรหมจรรย์ไม่บริสุทธิ์ ประกอบด้วยเมถุนสังโยค ย่อมไม่พ้นจากชาติ ชรา มรณะ...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้...ฯลฯ... ปฏิญาณตน แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรมกับมาตุคามแบบสองต่อสอง และไม่ยินดีการนวดเฟ้น...ฯลฯ... แต่ยังซิกซี้ เล่นหัว สัพยอกกับมาตุคาม เขาย่อมเพลิดเพลิน...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้...ฯลฯ... แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรมกับมาตุคาม ไม่ยินดีการนวดเฟ้น ไม่ซิกซี้เล่นหัวกับมาตุคาม แต่ยังเพ่งมองดูตาของมาตุคาม เขาย่อมเพลิดเพลิน...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้...ฯลฯ... แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรม ไม่ยินดีการนวดเฟ้น ไม่เพ่งมองดูตา แต่ยังฟังเสียงของมาตุคามผ่านฝาหรือผ่านกำแพง ไม่ว่าจะเป็นเสียงหัวเราะ เสียงพูด เสียงขับร้อง หรือเสียงร้องไห้ เขาย่อมเพลิดเพลิน...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้...ฯลฯ... แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรม ไม่ยินดีการนวดเฟ้น ไม่เพ่งมองดูตา ไม่ฟังเสียงร้องไห้...ฯลฯ... แต่ยังระลึกถึงการหัวเราะ การพูดจา และการเล่นหัวกับมาตุคามในกาลก่อน เขาย่อมเพลิดเพลิน...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้...ฯลฯ... แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรม ไม่ยินดีการนวดเฟ้น...ฯลฯ... ไม่ระลึกถึงการหัวเราะ การพูดจา และการเล่นหัวกับมาตุคามในกาลก่อน แต่ยังเห็นคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้เอิบอิ่มพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ เขาย่อมเพลิดเพลิน...ฯลฯ... เรากล่าวว่าไม่พ้นจากทุกข์ อีกประการหนึ่ง พราหมณ์...ฯลฯ... แม้จะไม่ถึงขั้นเสพเมถุนธรรม...ฯลฯ... ไม่ระลึกถึงคฤหบดีหรือบุตรคฤหบดีผู้บำเรอตนอยู่ แต่ยังประพฤติพรหมจรรย์โดยตั้งความปรารถนาถึงเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้ เราจักได้เป็นเทพเจ้าหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง เขาย่อมเพลิดเพลิน ยินดี และถึงความอิ่มใจด้วยความปรารถนานั้น พราหมณ์ นี้ชื่อว่าพรหมจรรย์ที่ขาด ทะลุ ด่าง พร้อย พึงทราบว่า ความเป็นผู้มีพรหมจรรย์ขาดเป็นต้น ถูกสงเคราะห์เข้าด้วยเมถุนสังโยค ๗ ประการ และด้วยความแตกแยกเพราะเหตุมีลาภเป็นต้นอย่างนี้แล.'

---

မာတုဃာတကေ ပန ယေန မနုဿိတ္ထိဘူတာပိ အဇနိကာ ပေါသာ ဝနိကာ မာတာ ဝါ မဟာမာတာ ဝါ စူဠမာတာ ဝါ ဇနိကာပိ အမနုဿိတ္ထိဘူတာ မာတာ ဃာတိတာ, တဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ န ဝါရိတာ, န စ အနန္တရိကော ဟောတိ. တိရစ္ဆာနိတ္ထိယောပိ မနုဿပုရိသမာဂမ္မ မနုဿဘူတံ ပုတ္တံ ဝိဇာယန္တိ ကောန္တပုတ္တာ ဒွေဘာတိကတ္ထေရာ ဝိယ တေပိ ဟိ အဏ္ဍဇာယေဝ, တထာ ဟိ ပေတလောကေ တိရစ္ဆာနေ မနုဿေ စာတိ ဣမေသု တီသု ဘူမီသု စတဿော ယောနိယော သမ္ဘဝန္တိ. မနုဿေသု ပနေတ္ထ ကေစိဒေဝ ဩပပါတိကာ ဟောန္တိ, သေယျထာပိ မဟာပဒုမကုမာရာဒယော. အဏ္ဍဇာပိ ကောန္တ ပုတ္တာ ဒွေဘာတိကတ္ထေရာ ဝိယ. ဝိတ္ထာရော ပန သီဟဠဝတ္ထုသ္မိံ ဩလောကေတဗ္ဗော. ဧတ္ထ စ ကောန္တာတိ ကိန္နရီ, တဿာ ပုတ္တာ ကောန္တပုတ္တာ, သာ ဟိ ရညော အသောကဓမ္မရာဇဿ ကာလေ ဝနစရကေန လဘိတွာ မနုဿသံဝါသမာဂမ္မ ဒွေ ပုတ္တေ ဝိဇာယိတွာ ‘‘ဣဒါနိ ဒါရကေ ပဟာယ န ဂမိဿတီ’’တိ သညာယ ဝနစရကော တဿာ ပေါတ္ထံ အဒါသိ, သာ ပေါတ္ထံ လဘိတွာ ပက္ခန္ဒိတွာ သကဋ္ဌာနမေဝ ဂတာ ကိန္နရိယော ဟိ ပေါတ္ထံ ဝိနာ ပက္ခန္ဒိတုံ န သက္ကောန္တိ, တေနေဝ တာပသော ‘‘မာ ပေါတ္ထံ အဿာ အဒါသီ’’တိ အာဟ. ကမ္မပစ္စယ ဥတုသမုဋ္ဌာနဉှိ တာသံ ပေါတ္ထံ, ရညော စက္ကဝတ္တိဿ စက္ကရတနံ ဝိယ, တထာ ဟိ စက္ကဝတ္တိနော ဝေဟာသဂမနာဒိ ပုညဝတော ဣဒ္ဓိနာမ, န တေန စက္ကရတနံ ဝါ ဟတ္ထိအဿရတနံ ဝါ ဝိနာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဂန္တုံ သက္ကောန္တိ. တတ္ထ စက္ကရတနံ ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ကမ္မဗလေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ သမုဒ္ဒမဇ္ဈေ ဇာယမာနမ္ပိ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနံ နာမ. ဟတ္ထိအဿရတနာနိ ပန ကမ္မပစ္စယကမ္မသမုဋ္ဌာနာနိ နာမ. ပက္ခီနံ ဝေဟာသဂမနာဒိကာ ကမ္မဝိပါကဇာ ဣဒ္ဓိ. ကိန္နရိယော ပန ပေါတ္ထံ ဝိနာ အတ္တနော သဘာဝေန ပက္ခန္ဒိတုံ န သက္ကောန္တိ, တသ္မာ တာသံ ပေါတ္ထံ ကမ္မပစ္စယဥတုသမုဋ္ဌာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကေစိ ပန ဒေဝါနံ အလင်္ကာရာ ဝိယ ပဋိသန္ဓိယာ သဟ အာဂတောတိ ဝဒန္တိ, န တံ ပစ္စေတဗ္ဗံ, အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာနံ တထာ အသမ္ဘဝတော. ကေစိပိ ပဝတ္တိ ကာလေ ကတန္တိ ဝဒန္တိ, တမ္ပိ အယုတ္တမေဝ, သံသေဒဇာပိ ပဒုမဂဗ္ဘေဝါ ဝေဠုဂဗ္ဘေ [Pg.28] ဝါ နိဗ္ဗတ္တာ ပေါက္ခရသာတိဗြာဟ္မဏပဒုမဝတီဝေဠုဝတီဒေဝီအာဒယော ဝိယ. ဇလာဗုဇာ ပန ပါကဋာယေဝ. ယေန သယံ တိရစ္ဆာနဘူတေန မနုဿိတ္ထိဘူတာ မာတာ ဃာတိတာ, သောပိ အာနန္တရိကော န ဟောတိ တိရစ္ဆာနဂတတ္တာ ပနဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဋိက္ခိတ္တာ, ကမ္မံ ပနဿ ဘာရိယံ ဟောတိ, အာနန္တရိယံ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတိ. မနုဿိတ္ထိယောပိ တိရစ္ဆာနမာဂမ္မ ဂဗ္ဘံ ဇနေန္တိ, သေယျထာပိ ဘူရိဒတ္တဿ မာတာ ဣတ္ထိယော ဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ - အဇ္ဈာစာရေန, ကာယသံသဂ္ဂေန, စောဠဂ္ဂဟဏေန, အသုစိပါနေန, နာဘိပရာမသနေန, ရူပဒဿနေန, သဒ္ဒေန ဂန္ဓေနာတိ. တတ္ထ အဇ္ဈာစာရေန သုဒိန္နဿ ပုရာဏဒုတိယိကာ ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ ပစ္ဆိမဘဝိကံ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသံ ဗီဇကံ နာမ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ. ကဒါစိ ဧကစ္စာ ဥတုသမယေ ဆန္ဒရာဂရတ္တာ ပုရိသာနံ ဟတ္ထဂါဟဝေဏိဂါဟအင်္ဂပစ္စင်္ဂပရာမသနံ သာဒိယန္တိယောပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဧဝံ ကာယသံသဂ္ဂေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. ဥဒါယိတ္ထေရဿ ပန ပုရာဏဒုတိယိကာ ဘိက္ခုနီ တံ အသုစိံ ဧကဒေသံ မုခေန အဂ္ဂဟေသိ, ဧကဒေသံ စောဠကေနေဝ သဒ္ဓိံ အင်္ဂဇာတေ ပက္ခိပိ, သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိ. ဧဝံ စောဠဂ္ဂဟဏေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. မိဂသိင်္ဂတာပသဿ မာတာ မိဂီ ဥတုသမယေ တာပသဿ ပဿာဝဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ သသမ္ဘဝံ ပိဝိ, သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ မိဂသိင်္ဂံ နာမ တာပသဒါရကံ ဝိဇာယိ. ဧဝံ အသုစိပါနေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. သာမဿ ပန ဗောဓိသတ္တဿ မာတာ ဥတုသမယေ နာဘိပရာမသနေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှိတွာ သာမတာပသဒါရကံ ဝိဇာယိ, ဧဝံ မဏ္ဍဗျဿ စ စဏ္ဍပဇ္ဇော တဿ စ မာတာ ဥတုသမယေ နာဘိပရာမသနဝသေန, တတ္ထ စ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာယ နာဘိပရာမသနေန မဏ္ဍဗျဿ နိဗ္ဗတ္တိ အဟောသိ. စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ မာတု နာဘိယံ ဝိစ္ဆိကော ဖရိတွာ ဂတော, တေန စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ နိဗ္ဗတ္တိ အဟောသိ. ဣဓေကစ္စာ ဣတ္ထီ ဥတုသမယေ ပုရိသသံသဂ္ဂံ အလဘမာနာ ဆန္ဒရာဂဝသေန အန္တောဂေဟေဂတာဝ ပုရိသံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ, ရာဇောရောဓော ဝိယ, သာ တေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ရူပဒဿနေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. ဗလာကာသု ပန ပုရိသောနာမ နတ္ထိ, တာ ဥတုသမယေ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဂါဝီဧဝ ဝါ ကဒါစိ ဥသဘဂန္ဓေန ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဧဝံ ဂန္ဓေန ဂဗ္ဘဂ္ဂဟဏံ ဟောတိ. ဧဝံ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဣတ္ထိယော ဂဗ္ဘံ ဂဏှန္တိ. ဧတ္ထ စ ပိတုသဒိသာယေဝ [Pg.29] ပုတ္တာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဘူရိဒတ္တာဒယော ဓတရဋ္ဌံ နာဂရာဇာနံ ပဋိစ္စ နာဂါယေဝ ဟောန္တိ. စဏ္ဍပဇ္ဇောတဿ ပန ဝိစ္ဆိကံ ပဋိစ္စ မနုဿော ဇာတော, သမ္ဘဝေန အဇာတတ္တာ. ပိတုဃာတကေပိ ဧသေဝ နယော.

ส่วนในเรื่องมาตุฆาตนั้น บุคคลใดฆ่ามารดาที่เป็นมนุษย์หญิงแต่ไม่ใช่ผู้ให้กำเนิด เป็นเพียงผู้เลี้ยงดู หรือเป็นป้า (มารดาใหญ่) เป็นน้าหรืออา (มารดาเล็ก) หรือฆ่ามารดาผู้ให้กำเนิดแต่ไม่ใช่เป็นมนุษย์หญิง การบวชของผู้นั้นไม่ถูกห้าม และไม่เป็นอนันตริยกรรม. แม้สัตว์เดรัจฉานตัวเมีย เมื่อสมสู่กับมนุษย์ผู้ชาย ก็ออกลูกเป็นมนุษย์ได้ เหมือนพระเถระพี่น้องสองรูปผู้เป็นบุตรของนางโกนตะ เพราะพระเถระเหล่านั้นเป็นอัณฑชะ (เกิดในไข่) แท้จริงแล้ว ในภพภูมิทั้ง ๓ คือ เปรตโลก เดรัจฉาน และมนุษย์ ย่อมมีกำเนิด ๔ อย่าง. ในหมู่มนุษย์นี้ บางพวกเป็นโอปปาติกะ เช่น พระมหาปทุมกุมารเป็นต้น. บางพวกเป็นอัณฑชะ เช่น พระเถระพี่น้องสองรูปผู้เป็นบุตรของนางโกนตะ. รายละเอียดพึงดูในสีหลวัตถุ. ในที่นี้ คำว่า โกนตะ คือนางกินรี บุตรของนางชื่อว่า โกนตะบุตร. ได้ยินว่า ในกาลของพระเจ้าอโศกธรรมราช พรานป่าคนหนึ่งได้นางกินรีนั้นมาแล้วสมสู่กับมนุษย์ นางคลอดบุตร ๒ คน. พรานป่าคิดว่า 'บัดนี้นางจักไม่ทิ้งเด็กๆ ไป' จึงให้ปีก (เครื่องแต่งกาย) แก่นางด้วยความเข้าใจผิด. นางได้ปีกแล้วก็โผบินไปยังที่อยู่ของตนทันที เพราะนางกินรีทั้งหลายหากไม่มีปีกก็ไม่สามารถจะโผบินไปได้ เพราะเหตุนั้น พระดาบสจึงกล่าวว่า 'อย่าให้ปีกแก่นางเลย'. เพราะปีกของพวกนางเหล่านั้น มีกรรมเป็นปัจจัยและมีอุตุเป็นสมุฏฐาน เหมือนจักรแก้วของพระเจ้าจักรพรรดิ. จริงอย่างนั้น การไปในอากาศเป็นต้นของพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีบุญ ชื่อว่าอิทธิฤทธิ์ ไม่ใช่ว่าพระองค์จะสามารถไปได้ด้วยสภาวะของตนเองโดยปราศจากจักรแก้ว หรือช้างแก้วม้าแก้ว. ในบรรดารัตนะเหล่านั้น จักรแก้วชื่อว่ามีกรรมเป็นปัจจัยและมีอุตุเป็นสมุฏฐาน เพราะบังเกิดขึ้นด้วยกำลังกรรมของพระเจ้าจักรพรรดิ แม้จะเกิดในท่ามกลางมหาสมุทรก็ตาม. ส่วนช้างแก้วและม้าแก้ว ชื่อว่ามีกรรมเป็นปัจจัยและมีกรรมเป็นสมุฏฐาน. อิทธิฤทธิ์มีการไปในอากาศเป็นต้นของเหล่านก เป็นวิบากกรรม. แต่นางกินรีทั้งหลายหากไม่มีปีกก็ไม่สามารถโผบินไปได้ด้วยสภาวะของตนเอง ดังนั้น พึงทราบว่าปีกของพวกนางมีกรรมเป็นปัจจัยและมีอุตุเป็นสมุฏฐาน. แต่บางพวกกล่าวว่า ปีกนั้นมาพร้อมกับการปฏิสนธิเหมือนเครื่องประดับของพวกเทพ คำนั้นไม่พึงเชื่อ เพราะในสัตว์อัณฑชะและชลาพุชะไม่มีการเป็นไปอย่างนั้น. บางพวกก็กล่าวว่า เกิดขึ้นในภายหลัง (กาลแห่งความเป็นไป) คำนั้นก็ไม่สมควรเหมือนกัน. แม้สัตว์สังเสทชะที่เกิดในดอกบัวหรือในกอไผ่ เช่น พราหมณ์โปกขรสาติ พระนางปทุมวดี พระนางเวฬุวดีเทวี เป็นต้น (ก็มีนัยเดียวกัน). ส่วนสัตว์ชลาพุชะ (เกิดในครรภ์) นั้นปรากฏชัดอยู่แล้ว. บุคคลใดตนเองเป็นสัตว์เดรัจฉานแล้วฆ่ามารดาที่เป็นมนุษย์หญิง ผู้นั้นก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่การบวชของเขาถูกห้ามเพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉาน ส่วนกรรมของเขานั้นหนักมาก ตั้งอยู่เกือบถึงขั้นอนันตริยกรรม. แม้มนุษย์หญิงเมื่อสมสู่กับสัตว์เดรัจฉานก็ตั้งครรภ์ได้ เช่น มารดาของพระภูริทัต. จริงอยู่ สตรีทั้งหลายย่อมตั้งครรภ์ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยการล่วงเกิน (เสพเมถุน), ด้วยการสัมผัสกาย, ด้วยการจับผ้า, ด้วยการดื่มอสุจิ, ด้วยการลูบคลำสะดือ, ด้วยการเห็นรูป, ด้วยเสียง, ด้วยกลิ่น. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น ด้วยการล่วงเกิน เช่น ภรรยาเก่าของพระสุทินนะตั้งครรภ์แล้วคลอดบุตรชื่อพีชกะ ผู้เป็นพระขีณาสพ (ผู้มีภพสุดท้าย) มีรูปงามประดุจรูปทอง. บางครั้ง สตรีบางคนในสมัยมีระดู มีความกำหนัดยินดี ยอมรับการจับมือ การจับผม หรือการลูบคลำอวัยวะน้อยใหญ่ของบุรุษ ก็ตั้งครรภ์ได้. การตั้งครรภ์ด้วยการสัมผัสกายเป็นอย่างนี้. ส่วนภรรยาเก่าของพระอุทายีเถระซึ่งเป็นภิกษุณี ได้รับเอาอสุจินั้นส่วนหนึ่งด้วยปาก อีกส่วนหนึ่งใส่เข้าไปในอวัยวะเพศพร้อมกับผ้า นางก็ตั้งครรภ์ด้วยเหตุนั้น. การตั้งครรภ์ด้วยการจับผ้าเป็นอย่างนี้. มารดาของมิคสิงคดาบสเป็นนางเนื้อ ในสมัยมีระดูมายังที่ถ่ายปัสสาวะของพระดาบสแล้วดื่มน้ำปัสสาวะที่มีเชื้ออสุจิ นางตั้งครรภ์ด้วยเหตุนั้นแล้วคลอดบุตรดาบสชื่อมิคสิงคะ. การตั้งครรภ์ด้วยการดื่มอสุจิเป็นอย่างนี้. ส่วนมารดาของพระโพธิสัตว์นามว่า สามะ ในสมัยมีระดูตั้งครรภ์ด้วยการลูบคลำสะดือแล้วคลอดสามดาบสกุมาร. และมารดาของมัณฑัพยะและพระเจ้าจัณฑปัชโชต ก็ตั้งครรภ์ด้วยอำนาจการลูบคลำสะดือในสมัยมีระดู. ในเรื่องนั้น การบังเกิดของมัณฑัพยะมีขึ้นเพราะการลูบคลำสะดือของนางทิฏฐมังคลีกา. ส่วนที่สะดือของมารดาพระเจ้าจัณฑปัชโชต แมงป่องซ่านไป การบังเกิดของพระเจ้าจัณฑปัชโชตจึงมีขึ้นเพราะเหตุนั้น. สตรีบางคนในโลกนี้ ในสมัยมีระดู เมื่อไม่ได้การสมสู่กับบุรุษ มีความกำหนัดยินดี ยืนเพ่งดูบุรุษอยู่ภายในบ้าน เหมือนพวกนางสนม นางก็ตั้งครรภ์ด้วยเหตุนั้น. การตั้งครรภ์ด้วยการเห็นรูปเป็นอย่างนี้. ส่วนในพวกนกกระเรียนไม่มีตัวผู้ พวกมันในสมัยมีระดูได้ยินเสียงเมฆแล้วก็ตั้งครรภ์. หรือแม้แต่แม่วัว บางครั้งก็ตั้งครรภ์ด้วยกลิ่นของวัวตัวผู้. การตั้งครรภ์ด้วยกลิ่นเป็นอย่างนี้. สตรีทั้งหลายย่อมตั้งครรภ์ด้วยเหตุ ๘ ประการนี้ด้วยประการฉะนี้. และในเรื่องนี้ บุตรย่อมเหมือนบิดาเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระภูริทัตเป็นต้นอาศัยพญานาคธตรฐจึงเป็นนาค. ส่วนพระเจ้าจัณฑปัชโชตอาศัยแมงป่องแต่เกิดเป็นมนุษย์ เพราะไม่ได้เกิดจากน้ำอสุจิ (ของแมงป่อง). ในเรื่องปิตุฆาต ก็นัยนี้เหมือนกัน

---

အရဟန္တဃာတကော ပန အမနုဿ အရဟန္တဒေဝတံ ဝါ မနုဿဇာတိယံ ဝါ အဝသေသံ အရိယပုဂ္ဂလံ ဃာတေတွာ အနန္တရိယော န ဟောတိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာပိဿ န ဝါရိတာ, ကမ္မံ ပန ဗလဝံ ဟောတိ. တိရစ္ဆာနော ပန အမနုဿအရဟန္တမ္ပိ ဃာတေတွာ အာနန္တရိကော န ဟောတိ, ကမ္မံ ပန ဘာရိယံ တိရစ္ဆာနဂတတ္တာ ပနဿ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ဝါရိတာ. ဘိက္ခုနိဒူသကသံဃဘေဒကာနိ ပါကဋာယေဝ.

ส่วนผู้ฆ่าพระอรหันต์ที่เป็นอมนุษย์ คือเทวดาผู้เป็นพระอรหันต์ หรือฆ่าพระอริยบุคคลที่เหลือที่เป็นมนุษย์ ไม่เป็นอนันตริยกรรม การบวชของเขาก็ไม่ถูกห้าม แต่กรรมนั้นมีกำลังมาก. ส่วนสัตว์เดรัจฉาน แม้ฆ่าพระอรหันต์ที่เป็นอมนุษย์ ก็ไม่เป็นอนันตริยกรรม แต่กรรมนั้นหนักเพราะความเป็นสัตว์เดรัจฉาน การบวชของเขาจึงถูกห้าม. ส่วนผู้ประทุษร้ายภิกษุณีและผู้ทำลายสงฆ์นั้น ปรากฏชัดอยู่แล้ว.

---

လောဟိတုပ္ပာဒကော ပန ယော တထာဂတဿ အဘေဇ္ဇကာယတာယ ပရူပက္ကမေန စမ္မံ ဆိန္ဒိတွာ လောဟိတံ ပဂ္ဃရိတုံ န သက္ကောတိ, သရီရဿ ပန အန္တောယေဝ ဧကသ္မိံ ဌာနေ လောဟိတံ သမောသရတိ, အာဃာတေန ပတုဗ္ဗနမာနံ သဉ္စိတံ ဟောတိ, တဿ ဗဟု အပုညံ ပသဝတိ, အာနန္တရိကော စ ဟောတိ, ပဗ္ဗဇ္ဇာပိဿ ဝါရိတာ, သေယျထာပိ ဒေဝဒတ္တော. ယော ပန ဇီဝကော ဝိယ ရောဂဝူပသမနတ္ထံ ဖာလေတွာ ပူတိမံသဉ္စ လောဟိတဉ္စ နီဟရိတွာ ဖာသုံ ကရောတိ, အယံ လောဟိတုပ္ပာဒကော န ဟောတိ, ဗဟုပုညံ ပသဝတိ ဗြဟ္မပုညံ ပသဝတိ, သေယျထာပိ ဇီဝကောကောမာရဘစ္စော.

ส่วนผู้ทำโลหิตให้ห้อขึ้นนั้น บุคคลใดพยายามทำร้ายพระตถาคตผู้มีพระกายอันไม่อาจทำลายได้ด้วยความพยายามของผู้อื่น ตัดผิวหนังแล้วไม่สามารถทำให้โลหิตไหลออกได้ แต่โลหิตรวมตัวกันอยู่ภายในพระวรกายในที่แห่งหนึ่งนั่นเอง เป็นโลหิตที่สะสมอยู่ซึ่งปรากฏขึ้นด้วยความอาฆาต ผู้นั้นย่อมประสบอกุศลเป็นอันมาก และเป็นอนันตริยกรรม การบวชของเขาก็ถูกห้าม เช่น พระเทวทัต. ส่วนบุคคลใดเช่นหมอชีวก ผ่าตัดเพื่อระงับโรค นำเนื้อเน่าและโลหิตออกแล้วทำความสบายให้ ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำโลหิตให้ห้อขึ้น ย่อมประสบบุญเป็นอันมาก ประสบบุญอันประเสริฐ เช่น หมอชีวกโกมารภัจจ์.

---

ဥဗ္ဘတောဗျဉ္ဇနကော ပန ဣတ္ထိ-ပုရိသဝသေန ဒုဝိဓော တတ္ထ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပါကဋံ, ပုရိသနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသနိမိတ္တံ ပါကဋံ, ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ. ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထီသု ပုရိသတ္တံ ကရောန္တဿ ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ, ပုရိသနိမိတ္တံ ပါကဋံ ဟောတိ. ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသာနံ ဣတ္ထိဘာဝံ ဥပဂစ္ဆန္တဿ ပုရိသနိမိတ္တံ ပဋိစ္ဆန္နံ ဟောတိ, ဣတ္ထိနိမိတ္တံ ပါကဋံ. ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော သယဉ္စ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ, ပရဉ္စ ဂဏှာပေတိ. ပုရိသ ဥဘတော ဗျဉ္ဇနကော ပန သယံ န ဂဏှာတိ, ပရံ ဂဏှာပေတိ. ဣဒမေဝ တေသံ နာနာကရဏံ. ဥဘတောဗျဉ္ဇနန္တိ စေတ္ထ ‘‘ဗျဉ္ဇနန္တိ နိမိတ္တံ. ဥဘတော ဗျဉ္ဇနံ အဿ အတ္ထီတိ ဝိဂ္ဂဟေန ‘‘ဥဘတောဗျဉ္ဇ’’န္တိ ဝက္ခထ, ဧကဿ ဒွေ ဣန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ, အထ ဧကမေဝါတိ. ဧကမေဝ န ဒွေ, ‘‘ယဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပုရိသိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နော. ယဿ ဝါ ပန ပုရိသိန္ဒြိယံ [Pg.30] ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နောတိ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဣန္ဒြိယ ဒွယဿ ပဋိသေဝိတတ္တာ. တဉ္စ ခေါ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ပုရိသိန္ဒြိယမေဝါတိ. ယဒိ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယံ, ဧဝံ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဘာဝေါ ကထံ သိယာ. ဣန္ဒြိယံ ဗျဉ္ဇနကာရဏန္တိ ဝုတ္တံ, တဉ္စ တဿ နတ္ထီတိ. ဝုစ္စတေ န ဣတ္ထိန္ဒြိယံ ပုရိသဗျဉ္ဇနဿ ကာရဏံ, တထာ ပုရိသိန္ဒြိယမ္ပိ ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနကဿ, ကသ္မာ သဒါ အဘာဝတောတိ, တထာ ဟိ ဣတ္ထိ ဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿ ယဒါ ဣတ္ထိယာ ရတ္တံ ဟောတိ, တဒါ ပုရိသဗျဉ္ဇနံ ပါကဋံ ဟောတိ, ဣတ္ထိဗျဉ္ဇနံ ပဋိစ္ဆန္နံ တထာ ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကဿပိ. ယဒိ တေသံ ဣန္ဒြိယဒွယံ ဗျဉ္ဇနာနံ ကာရဏံ ဘဝေယျ, သဒါ ဗျဉ္ဇန ဒွယံ ဧကတော တိဋ္ဌေယျ န ပန တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ဧကမေဝ ဣန္ဒြိယန္တိ နိဋ္ဌမေတ္ထာဝ ဂန္တဗ္ဗံ. ဗျဉ္ဇနကာရဏံ ဣန္ဒြိယံ ပဟာယ ရာဂစိတ္တမေဝေတ္ထ ဗျဉ္ဇနဒွယဿ ကာရဏန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တသ္မာ ဣတ္ထိဥဘတောဗျဉ္ဇနကော သယမ္ပိ ဂဗ္ဘံ ဂဏှာတိ, ပရမ္ပိ ဂဏှာပေတိ, ပုရိသဥဘတောဗျဉ္ဇနကော ပရံ ဂဏှာပေတိ, သယံ ပန န ဂဏှာတိ, ဣတ္ထိန္ဒြိယသမင်္ဂိဿေဝ ဂဗ္ဘသမ္ဘဝတောတိ. ကုရုန္ဒိယံ ပန ‘‘ယဒိ ပဋိသန္ဓိယံ ပုရိသလိင်္ဂံ, ပဝတ္တေ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ နိဗ္ဗတ္တတိ, ယဒိ ပဋိသန္ဓိယံ ဣတ္ထိလိင်္ဂံ, ပဝတ္တေ ပုရိသလိင်္ဂံ နိဗ္ဗတီ’’တိ ပဋိသန္ဓိယံ လိင်္ဂသမ္ဘဝေါ ဝုတ္တော, သော အယုတ္တောဝ. ကသ္မာ, ပဝတ္တိယံယေဝ ဣတ္ထိလိင်္ဂါဒီနိ သမုဋ္ဌဟန္တိ. ပဋိသန္ဓိယမေဝ သမုဋ္ဌာတိ, န လိင်္ဂါဒီနိ. ဣန္ဒြိယမေဝ လိင်္ဂန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဣန္ဒြိယလိင်္ဂါနံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ, ယထာ စ ဗီဇေ သတိ ရုက္ခော သမ္ဘဝတိ, နာသတိ, ဧဝမေဝ ဣန္ဒြိယေ သတိ လိင်္ဂါဒီနိ သမ္ဘဝန္တိ ဗီဇသဒိသဉှိ ဣန္ဒြိယံ, ရုက္ခသဒိသာနိ လိင်္ဂါဒီနိ ဧဝမေဝ တေသု ပုဂ္ဂလေသု ပဏ္ဍကာဒယော ဧကာဒသပုဂ္ဂလာ တသ္မိံ ယေဝ ဘဝေ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ န အရဟန္တိ, တသ္မာ အဘဗ္ဗာ နာမ. ဦနဝီသတိ အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နပုဗ္ဗာ ဒွေ ဥပသမ္ပဒါယ အဝတ္ထုမတ္တမေဝ, ဥပနိဿယေ သတိ တသ္မိံယေဝ ဘဝေ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ အရဟန္တိ, တသ္မာ ဘဗ္ဗာနာမ ဟောန္တိ.

อุภโตพยัญชนกนั้นมี ๒ ชนิด โดยความเป็นหญิงและชาย ในบรรดาอุภโตพยัญชนกนั้น อุภโตพยัญชนกหญิงมีนิมิตหญิงปรากฏ นิมิตชายปกปิด. อุภโตพยัญชนกชายมีนิมิตชายปรากฏ นิมิตหญิงปกปิด. อุภโตพยัญชนกหญิงเมื่อทำความเป็นชายในพวกผู้หญิง นิมิตหญิงย่อมปกปิด นิมิตชายย่อมปรากฏ. อุภโตพยัญชนกชายเมื่อเข้าถึงความเป็นหญิงในพวกผู้ชาย นิมิตชายย่อมปกปิด นิมิตหญิงย่อมปรากฏ. อุภโตพยัญชนกหญิงย่อมตั้งครรภ์เองด้วย ย่อมทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ด้วย. ส่วนอุภโตพยัญชนกชายย่อมไม่ตั้งครรภ์เอง ย่อมทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์. นี้คือความแตกต่างของอุภโตพยัญชนกเหล่านั้น. ในคำว่า 'อุภโตพยัญชนะ' นี้ คำว่า 'พยัญชนะ' คือนิมิต. ท่านจะกล่าวว่า 'อุภโตพยัญชนะ' ด้วยวิเคราะห์ว่า 'มีพยัญชนะทั้งสอง' หรือว่าคนหนึ่งมีอินทรีย์สอง หรือว่ามีเพียงหนึ่ง? มีเพียงหนึ่ง ไม่ใช่สอง. เพราะว่า 'อินทรีย์หญิงเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อินทรีย์ชายย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น' ดังนี้ก็หามิได้. หรือว่า 'อินทรีย์ชายเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อินทรีย์หญิงย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้น' ดังนี้ก็หามิได้ เพราะความที่อินทรีย์ทั้งสองไม่เกิดร่วมกันในสันดานเดียวกัน. และอินทรีย์นั้นเป็นอินทรีย์หญิงของอุภโตพยัญชนกหญิง เป็นอินทรีย์ชายของอุภโตพยัญชนกชายเท่านั้น. หากมีอินทรีย์เพียงหนึ่ง ความเป็นอุภโตพยัญชนกจะมีได้อย่างไร? อินทรีย์ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งพยัญชนะ และอินทรีย์นั้นไม่มีแก่เขา. พึงกล่าวว่า อินทรีย์หญิงไม่ใช่เหตุแห่งพยัญชนะชาย และอินทรีย์ชายก็ไม่ใช่เหตุแห่งพยัญชนะหญิง เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีอยู่ตลอดเวลา. จริงอย่างนั้น ในอุภโตพยัญชนกหญิง เมื่อมีความกำหนัดในหญิง พยัญชนะชายย่อมปรากฏ พยัญชนะหญิงย่อมปกปิด แม้ในอุภโตพยัญชนกชายก็เช่นเดียวกัน. หากอินทรีย์สองอย่างเป็นเหตุแห่งพยัญชนะของพวกเขา พยัญชนะสองอย่างย่อมตั้งอยู่พร้อมกันเสมอ แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ เพราะฉะนั้น ในเรื่องนี้พึงลงข้อสรุปว่ามีอินทรีย์เพียงหนึ่งเท่านั้น. พึงเห็นว่า จิตที่ประกอบด้วยราคะนั่นแหละเป็นเหตุแห่งพยัญชนะสองอย่างในที่นี้ โดยยกเว้นอินทรีย์ที่เป็นเหตุแห่งพยัญชนะเสีย เพราะฉะนั้น อุภโตพยัญชนกหญิงย่อมตั้งครรภ์เองด้วย ย่อมทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ด้วย ส่วนอุภโตพยัญชนกชายย่อมทำให้ผู้อื่นตั้งครรภ์ แต่ตนเองไม่ตั้งครรภ์ เพราะการตั้งครรภ์ย่อมมีได้เฉพาะแก่ผู้ประกอบด้วยอินทรีย์หญิงเท่านั้น. ส่วนในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'หากในปฏิสนธิมีเพศชาย ในปวัตติกาลเพศหญิงย่อมเกิดขึ้น หากในปฏิสนธิมีเพศหญิง ในปวัตติกาลเพศชายย่อมเกิดขึ้น' ดังนี้ การเกิดแห่งเพศในปฏิสนธิที่กล่าวไว้นั้นไม่ถูกต้อง. เพราะเหตุไร? เพราะเพศหญิงเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นในปวัตติกาลเท่านั้น. ในปฏิสนธิย่อมเกิดขึ้นเฉพาะอินทรีย์เท่านั้น ไม่ใช่เพศเป็นต้น. ไม่สามารถกล่าวได้ว่าอินทรีย์นั่นแหละคือเพศ เพราะอินทรีย์และเพศมีสภาวะต่างกัน. และเหมือนเมื่อมีเมล็ด ต้นไมย่อมเกิดขึ้น เมื่อไม่มีเมล็ด ย่อมไม่เกิดขึ้น ฉันใด เมื่อมีอินทรีย์ เพศเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น ฉันนั้น อินทรีย์เปรียบเหมือนเมล็ด เพศเป็นต้นเปรียบเหมือนต้นไม้. บุคคล ๑๑ จำพวกมีบัณเฑาะก์เป็นต้นในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ไม่ควรเพื่อหยั่งลงสู่ความแน่นอนในภพนั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอภัพพบุคคล. ส่วนบุคคล ๑๙ จำพวก และบุคคล ๒ จำพวกผู้เคยต้องอาบัติอันติมวัตถุมาก่อน เป็นเพียงผู้ไม่มีวัตถุสำหรับการอุปสมบท เมื่อมีอุปนิสัย ย่อมควรเพื่อหยั่งลงสู่ความแน่นอนในภพนั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าภัพพบุคคล.

---

ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

การกล่าวถึงความสมบูรณ์แห่งวัตถุ จบแล้ว.

---

ဉတ္တိသမ္ပတ္တိ နာမ.

ชื่อว่าความสมบูรณ์แห่งญัตติ.

---

‘‘သိထိလံ ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ, ဂရုကံ လဟုကဉ္စ နိဂ္ဂဟိတံ;

သမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ, ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ.

สิถิลและธนิต ทีฆะและรัสสะ ครุและลหุ นิคหิต สัมพันธะ ววัตถิตะ และวิมุตตะ การจำแนกพยัญชนะด้วยปัญญา มี ๑๐ ประการ.

---

ဧဝံ [Pg.31] ဝုတ္တံ ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနံ အပေက္ခိတွာ ဝါ ဧဝံ အသက္ကောန္တေနာပိ သိထိလဓနိတ ဝိမုတ္တနိဂ္ဂဟိတဝသေန ဝုတ္တာနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အကောပေတွာ ဝါ ဒုရုတ္တံ ဝါ အကတွာ ဝုတ္တံ ဉတ္တိသမ္ပတ္တိ နာမ. ဉတ္တိဝိပတ္တိ နာမ သဗ္ဗသော ဉတ္တိံ အဋ္ဌပေတွာ ဝါ ဝတ္ထုသံဃပုဂ္ဂလဉတ္တီနံ အပရာမသနာနိ ပစ္ဆာ ဉတ္တိဋ္ဌပနဉ္စာတိ ဣမေ တာဝ ပဉ္စ ဉတ္တိဒေါသာ. တတ္ထ အယံ ဣတ္ထနာမောတိ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခဿ အပိ အကိတ္တနံ ဝတ္ထုအပရာမသနံ နာမ. သုဏာတု မေ ဘန္တေ သံဃောတိ ဧတ္ထ သုဏာတု မေ ဘန္တေတိ ဝတွာ သံဃောတိ အဘဏနံ သံဃအပရာမသနံ နာမ. ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခောတိ ဥပဇ္ဈာယဿ အကိတ္တနံ ပုဂ္ဂလအပရာမသနံ နာမ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဉတ္တိယာ အနုစ္စာရဏံ ဉတ္တိအပရာမသနံ နာမ. ပဌမံ ကမ္မဝါစံ နိဋ္ဌာပေတွာ ဧသာ ဉတ္တီတိ ဝတွာ ခမတိ သံဃဿာတိ ဧဝံ ဉတ္တိ ကိတ္တနံ ပစ္ဆာ ဉတ္တိဋ္ဌပနံ နာမ. ဣတိ ဣမေ ပဉ္စ ဉတ္တိဒေါသာ ဉတ္တိဝိပတ္တိ နာမ. ဣမေဟိ ဒေါသေဟိ ဝိမုတ္တာယ ဉတ္တိယာ သမ္ပန္နံ ဉတ္တိသမ္ပတ္တိ နာမ.

ชื่อว่าความสมบูรณ์แห่งญัตติ คือการกล่าวโดยคำนึงถึงพยัญชนะ ๑๐ อย่างตามที่กล่าวมาแล้วนั้น หรือแม้เมื่อไม่สามารถจะทำได้อย่างนั้น ก็กล่าวโดยไม่ให้พยัญชนะที่กล่าวไว้โดยความเป็นสิถิล ธนิต วิมุต และนิคคหิตผิดเพี้ยนไป หรือไม่กล่าวให้ผิดพลาด. ชื่อว่าความวิบัติแห่งญัตติ คือการไม่ตั้งญัตติเลย หรือการไม่ระบุถึงวัตถุ สงฆ์ บุคคล และญัตติ และการตั้งญัตติในภายหลัง โทษแห่งญัตติ ๕ ประการนี้มีอยู่ก่อน. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ระบุแม้ชื่อของผู้มุ่งอุปสมบทว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้' ชื่อว่าการไม่ระบุวัตถุ. ในคำว่า 'ขอพระสงฆ์ผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า' นี้ การกล่าวว่า 'ขอท่านผู้เจริญจงฟังข้าพเจ้า' แล้วไม่กล่าวคำว่า 'สงฆ์' ชื่อว่าการไม่ระบุสงฆ์. การไม่ระบุชื่ออุปัชฌาย์ในคำว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีชื่อนี้' ชื่อว่าการไม่ระบุบุคคล. การไม่สวดญัตติเลย ชื่อว่าการไม่ระบุญัตติ. การสวดกรรมวาจาจบก่อนแล้วจึงกล่าวว่า 'นี้คือญัตติ สงฆ์จงอดทน' อย่างนี้ ชื่อว่าการตั้งญัตติในภายหลัง. โทษแห่งญัตติ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าความวิบัติแห่งญัตติ. ญัตติที่ประกอบด้วยความพ้นจากโทษเหล่านี้ ชื่อว่าความสมบูรณ์แห่งญัตติ.

---

ဉတ္တိသမ္ပတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

จบเรื่องความสมบูรณ์แห่งญัตติ.

---

အနုသာဝနသမ္ပတ္တိ နာမ ဝတ္ထု သံဃပုဂ္ဂလာနံ အပရာမသနာနိ, သာဝနာယ ဟာပနံ, အကာလေ သာဝနန္တိ ဣမေ ပဉ္စ အနုသာဝနဒေါသေ ဝဇ္ဇေတွာ ကထနံ အနုသာဝနသမ္ပတ္တိ နာမ. တတ္ထ ဝတ္ထာဒီနံ အပရာမသနာနိ ဉတ္တိယံ ဝုတ္တသဒိသာနေဝ. တီသု ပန အနုသာဝနာသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဧတေသံ အပရာမသနံ အပရာမသနမေဝ. သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ပန ကမ္မဝါစံ အဝတွာ စတုက္ခတ္တုံ ဉတ္တိကိတ္တနမေဝ ဝါ ကမ္မဝါစဗ္ဘန္တရေပိ စတ္တာရိ ဗျဉ္ဇနာနိ ကောပေတွာ ဝါ အက္ခရဿ ဝါ ပဒဿ ဝါ ဒုရုစ္စာရဏံ ဝါ ကတွာ သာဝနံ သာဝနာယ ဟာပနံ နာမ, တထာ ဟိ သိထိလဓနိတဝိမုတ္တနိဂ္ဂဟိတဝသေန စတ္တာရိ ဗျဉ္ဇနာနိ အန္တောကမ္မဝါစာယ ကမ္မံ ကောပေန္တိ. တတ္ထ ‘‘သုဏာတု မေ တိ သိထိလေ ဝတ္တဗ္ဗေ သုဏာထု မေ’’တိ ဝစနံ သိထိလေ ဓနိတံ နာမ. ‘‘ဘန္တေ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ဘန္တေတိ ဝစနံ ဓနိတေ သိထိလံ နာမ. ‘‘သုဏာတု ဧသာ ဉတ္တီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘သုဏန္တု ဧသံ ဉတ္တီ’’တိ ဝစနံ ဝိမုတ္တေ နိဂ္ဂဟိတံ နာမ. ‘‘ပတ္တကလ္လ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘ပတ္တကလ္လာ’’တိ ဝစနံ နိဂ္ဂဟိတေ ဝိမုတ္တံ နာမ. ဧဝံ ဣမာနိ စတ္တာရိ ဗျဉ္ဇနာနိ အန္တောကမ္မဝါစာယ ကမ္မံ ဒူသေန္တိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အကောပေတွာ ဝဒန္တေနာပိ အညသ္မိံ အက္ခရေ [Pg.32] ဝတ္တဗ္ဗေ အညံ အက္ခရံ ဝဒန္တော ဒုရုတ္တံ ကရောတိ နာမ. ဣတရေသု ဒီဃရဿာဒီသု ဆသု ဌာနေသု ဒီဃဋ္ဌာနေ ဒီဃံ, ရဿဋ္ဌာနေ ရဿမေဝါတိ ဧဝံ ယထာဌာနေ တံ တဒေဝ အက္ခရံ ဘာသန္တေန အနုက္ကမာဂတံ ပဝေဏိံ အဝိနာသေတွာ ကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. သစေ ပန ဧဝံ အကတွာ ဒီဃေ ဝတ္တဗ္ဗေ ရဿံ, ရဿေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဒီဃံ ဝဒတိ, တထာ ဂရုကေ ဝတ္တဗ္ဗေ လဟုကံ, လဟုကေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဂရုကံ ဝဒတိ. သမ္ဗန္ဓေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝဝတ္ထိတံ, ဝဝတ္ထိတေ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗေ သမ္ဗန္ဓံ ဝဒတိ, ဧဝမ္ပိ ကမ္မဝါစာ န ကုပ္ပတိ. ဣမာနိ ဆ ဗျဉ္ဇနာနိ ကမ္မံ န ကောပေန္တိ. ဣဒမေဝ အာစရိယာနံ သမာနကထာ. အပရေ ပန ဣဒါနိ ဗျဉ္ဇနာနိ အန္တောကမ္မဝါစာယ ကမ္မံ ဒူသေန္တီတိ ဝဒန္တိ, ဧဝံ သတိ အနုပသမ္ပန္နာဝ ဗဟုတရာ ဘဝေယျုံ, ဝီမံသိတွာ ပန ဂဟေတဗ္ဗံ. သုဋ္ဌုတရာ ဝါ ကမ္မဝါစာ သိက္ခိတဗ္ဗာ. သာဝနာယ အနောကာသေ ပဌမံ ဉတ္တိံ အဋ္ဌပေတွာ အနုသာဝနံ အကာလေ သာဝနံ နာမ. ဣတိ ဣမေဟိ ဒေါသေဟိ ဝိမုတ္တာယ အနုသာဝနာယ သမ္ပန္နံ အနုသာဝနသမ္ပတ္တိသမ္ပန္နံ နာမ. ယဒိ ပတ္တစီဝရရဟိတံ ပုဂ္ဂလံ ဥပသမ္ပာဒေတိ, ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ အနုသာဝနာယ ကတတ္တာ ကမ္မကောပေါ န ဟောတိ, ကာရကသံဃော ပန သာတိသာရော တေနေဝါဟ ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ ပတ္တစီဝရာနံ အဘာဝေပိ’ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’န္တိ ကမ္မဝါစာယ သာဝိတတ္တာ ကမ္မကောပံ အဝတွာ ဒုက္ကဋမေဝ ဝုတ္တန္တိ. သစေ အနုပဇ္ဈာယကော ဥပသမ္ပာဒေတိ, ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော, ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ဝါ ဥပဇ္ဈာယံ သာဝေတိ, သူပသမ္ပန္နောဝ ဟောတိ. ဥပဇ္ဈာယံ န သာဝေတိ နုပသမ္ပန္နော. ဝက္ခတိ ဟိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ကမ္မံ န ကုပ္ပတီတိ ဣဒံ ဥပဇ္ဈာယာဘာဝေပိ ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ မတဿ ဝါ ဝိဗ္ဘမန္တဿ ဝါ ပုရာဏဥပဇ္ဈာယဿ ဝါ ယဿ ကဿစိ အဝိဇ္ဇမာနဿာပိ နာမေန သဗ္ဗတ္ထ ဥပဇ္ဈာယကိတ္တနဿ ကတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဟိ ဥပဇ္ဈာယကိတ္တနံ န ကရေယျ,’ပုဂ္ဂလံ န ပရာမသတီ’တိ ဝုတ္တကမ္မဝိပတ္တိဧဝ သိယာ, တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘အနုပဇ္ဈာယကန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. သစေ သံဃုပဇ္ဈာယေန ဂဏုပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတိ, ကာရကသံဃော သာတိသာရော, ကမ္မံ ပန န ကုပ္ပတိ, ဝက္ခတိ ဟိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘သံဃေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ အယံ ဣတ္ထန္နာမော သံဃဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော, ဣတ္ထန္နာမော သံဃံ ဥပသမ္ပဒံ ယာစတိ. သံဃေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ဧဝံ ကမ္မဝါစာယ သံဃမေဝ ဥပဇ္ဈာယံ ကိတ္တေတွာတိ အတ္ထော. ဧဝံ’ဂဏေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’တိ ဧတ္ထာပိ အယံ ဣတ္ထန္နာမောဂဏဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော’တိ အာဒိနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝံ ဝုတ္တေပိ ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ ဧဝ, ဒုက္ကဋဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ, အညထာ သော စ ပုဂ္ဂလော အနုပသမ္ပန္နောတိ ဝဒေယျာ’တိ. သစေ ပဏ္ဍကာဒိနာ အနုပသမ္ပန္နကေန ဥပဇ္ဈာယေန ဥပသမ္ပာဒေတိ, တေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဉ္စဝဂ္ဂါဒိဂဏော ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ ပူရတိ, ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ, ကာရကသံဃော ပန သာတိသာရော တေန ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ပဏ္ဍကာဒီဟိ ဥပဇ္ဈာယေဟိ ကရိယမာနေသု ပဏ္ဍကာဒိကေန ဝိနာဝ ပဉ္စဝဂ္ဂါဒိဂဏော ပူရတိ, ကမ္မံ န ကုပ္ပတိ. ဣတရထာ ကုပ္ပတီ’’တိ. သစေ စတ္တာရော အာစရိယာ ဧကတော အနုသာဝေန္တိ, ဧတ္ထ ပန ကထန္တိ ဝုစ္စတေ, သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု ဒွီဟိ ဝါ တီဟိ ဝါ အာစရိယေဟိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဧကေန ဧကဿာတိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဒွေ တိဿော ဝါ ကမ္မဝါစာ ကာတဗ္ဗာ. သစေ ပန နာနာစရိယာ နာနုပဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, တိဿတ္ထေရော သုမနတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ, သုမနတ္ထေရော တိဿတ္ထေရဿ သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ အနုသာဝေတိ, ဂဏပူရကာ ဟောန္တိ ဝဋ္ဋတိ. သစေ ပန နာနုပဇ္ဈာယာ ဟောန္တိ, ဧကော အာစရိယော ဟောတိ, နတွေဝ’နာနုပဇ္ဈာယေနာ’တိ ပဋိက္ခိတ္တတ္တာ န ဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္တကမေဝ ဝုတ္တံ. စတုန္နံ ပန ဇနာနံ ဝိစာရဏကထာယ နာပိ ကမ္မဝိပတ္တိဆာယာ ဒိဿတိ, တထာပိ န ကတ္တဗ္ဗမေဝ, သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု အဝိစာရိတတ္တာ. သစေ ဝတ္ထာလင်္ကာရာဒိသဟိတပရူဠှကေသမဿုံ ဥပသမ္ပာဒေတိ, သူပသမ္ပန္နောဝ ဟောတိ, ပစ္ဆာ ကေသမဿုံ ဩဟာရေတွာ ကာသာယာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတုံ ဝဋ္ဋတိ တေရသဝတ္ထုဝိမုတ္တတ္တာ သမ္ပတ္တိ ယေဝေတ္ထပမာဏတ္တာ စ.

ชื่อว่า อนุสาวนาสัมปัตติ คือ การกล่าวเว้นโทษแห่งอนุสาวนา ๕ ประการเหล่านี้ คือ การไม่ปรารภวัตถุ ๑ การไม่ปรารภสงฆ์ ๑ การไม่ปรารภบุคคล ๑ การยังการประกาศให้เสียไป ๑ การประกาศในเวลาไม่สมควร ๑ ชื่อว่า อนุสาวนาสัมปัตติ. ในบรรดาโทษเหล่านั้น การไม่ปรารภวัตถุเป็นต้น เหมือนที่กล่าวไว้ในญัตติแล. ก็ในอนุสาวนา ๓ ครั้ง การไม่ปรารภวัตถุเป็นต้นเหล่านั้นในที่ใดที่หนึ่ง ก็ชื่อว่าการไม่ปรารภนั่นเอง. ก็โดยประการทั้งปวง การไม่กล่าวซึ่งกรรมวาจาเลย หรือกล่าวแต่การสวดประกาศญัตติ ๔ ครั้งเท่านั้น หรือยังพยัญชนะ ๔ ตัวให้เสียไปในภายในกรรมวาจา หรือทำอักขระหรือบทให้กล่าวผิดแล้วประกาศ ชื่อว่า การยังการประกาศให้เสียไป. เพราะพยัญชนะ ๔ ตัว คือ สิถิล ธนิต วิมุตต์ นิคคหิต ย่อมยังกรรมให้เสียไปในภายในกรรมวาจา. ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น คำว่า 'สุณาถุ เม' ในเมื่อพึงกล่าวเป็นเสียงสิถิลว่า 'สุณาตุ เม' ชื่อว่า เสียงธนิตในที่ของเสียงสิถิล. คำว่า 'ภันเต' ในเมื่อพึงกล่าวเป็นเสียงธนิตว่า 'ภนฺเต' ชื่อว่า เสียงสิถิลในที่ของเสียงธนิต. คำว่า 'สุณันตุ เอสัง ญัตติ' ในเมื่อพึงกล่าวเป็นเสียงวิมุตต์ว่า 'สุณาตุ เอสา ญัตติ' ชื่อว่า เสียงนิคคหิตในที่ของเสียงวิมุตต์. คำว่า 'ปัตตกัลลา' ในเมื่อพึงกล่าวเป็นเสียงนิคคหิตว่า 'ปัตตกัลลัง' ชื่อว่า เสียงวิมุตต์ในที่ของเสียงนิคคหิต. พยัญชนะ ๔ ตัวเหล่านี้ ย่อมยังกรรมให้เสียไปในภายในกรรมวาจาอย่างนี้. แม้ผู้กล่าวโดยไม่ยังพยัญชนะ ๔ ตัวเหล่านี้ให้เสียไป เมื่อพึงกล่าวอักขระอื่น แต่กล่าวอักขระอื่น ชื่อว่า ทำการกล่าวผิด. ในฐานะ ๖ อย่างมีทีฆะและรัสสะเป็นต้นเหล่าอื่น โดยกล่าวอักขระนั้นๆ ในฐานะของตนอย่างนี้ คือ ในฐานะทีฆะก็ทีฆะนั่นเอง ในฐานะรัสสะก็รัสสะนั่นเอง พึงทำกรรมวาจาโดยไม่ยังประเพณีที่สืบต่อกันมาให้พินาศ. ก็ถ้าไม่ทำอย่างนี้ เมื่อพึงกล่าวทีฆะ แต่กล่าวรัสสะ, เมื่อพึงกล่าวรัสสะ แต่กล่าวทีฆะ, อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพึงกล่าวครุ แต่กล่าวลหุ, เมื่อพึงกล่าวลหุ แต่กล่าวครุ, หรือเมื่อพึงกล่าวสัมพันธะ แต่กล่าวววัตถิตะ, หรือเมื่อพึงกล่าวววัตถิตะ แต่กล่าวสัมพันธะ, แม้อย่างนี้ กรรมวาจาก็ไม่เสียไป. พยัญชนะ ๖ ตัวเหล่านี้ ย่อมไม่ยังกรรมให้เสียไป. นี้เป็นคำกล่าวที่เสมอกันของอาจารย์ทั้งหลาย. แต่อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า พยัญชนะเหล่านี้ย่อมยังกรรมให้เสียไปในภายในกรรมวาจา. เมื่อเป็นอย่างนี้ ผู้ไม่ได้รับอุปสมบทก็พึงมีมากกว่า. ก็พึงถือเอาโดยพิจารณา. หรือพึงศึกษากรรมวาจาให้ดียิ่งขึ้น. การประกาศโดยไม่ตั้งญัตติไว้ก่อน ในเวลาที่ไม่ใช่โอกาสแห่งการประกาศ ชื่อว่า การประกาศในเวลาไม่สมควร. การประกาศที่พ้นจากโทษเหล่านี้ ชื่อว่า ถึงพร้อมด้วยอนุสาวนาสัมปัตติ. หากอุปสมบทบุคคลผู้ไม่มีบาตรและจีวร เพราะทำอนุสาวนาว่า 'บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว' กรรมจึงไม่เสียไป. แต่สงฆ์ผู้ทำย่อมมีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ในวิมติวิโนทนีก็กล่าวว่า 'แม้ในเวลาที่ไม่มีบาตรและจีวร เพราะกรรมวาจาประกาศว่า บาตรและจีวรบริบูรณ์แล้ว จึงไม่กล่าวว่ากรรมเสียไป แต่กล่าวว่าเป็นทุกกฏเท่านั้น.' หากอุปสมบทบุคคลผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ (แต่) ประกาศอุปัชฌาย์ว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทชื่อนี้ มีอุปัชฌาย์ชื่อนี้' ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ได้รับอุปสมบทดีแล้ว. หากไม่ประกาศอุปัชฌาย์ ก็ไม่ได้รับอุปสมบท. ในวิมติวิโนทนีกล่าวไว้ว่า 'กรรมไม่เสียไป' นี้กล่าวไว้เพราะมีการประกาศอุปัชฌาย์ในที่ทั้งปวงด้วยชื่อของอุปัชฌาย์ผู้ตายไปแล้ว หรือผู้ลาสิกขาไปแล้ว หรืออุปัชฌาย์เก่า หรือของใครก็ตามที่ไม่มีอยู่จริง แม้ในเวลาที่ไม่มีอุปัชฌาย์ โดยกล่าวว่า 'ผู้มุ่งอุปสมบทชื่อนี้ มีอุปัชฌาย์ชื่อนี้'. หากไม่ประกาศอุปัชฌาย์ ก็พึงเป็นกรรมวิบัติที่กล่าวว่า 'ไม่ปรารภบุคคล' นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า 'อนุปัชฌายกะ'. หากอุปสมบทโดยมีสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์ หรือมีคณะเป็นอุปัชฌาย์ สงฆ์ผู้ทำย่อมมีอาบัติ แต่กรรมไม่เสียไป. ในวิมติวิโนทนีกล่าวไว้ว่า 'คำว่า โดยสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์ นี้ หมายถึงว่า ผู้นี้ชื่อนี้ เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของสงฆ์, ผู้นี้ชื่อนี้ ขออุปสมบทต่อสงฆ์ โดยสงฆ์เป็นอุปัชฌาย์ คือ การประกาศสงฆ์นั่นเองว่าเป็นอุปัชฌาย์ด้วยกรรมวาจาอย่างนี้.' แม้ในคำว่า 'โดยคณะเป็นอุปัชฌาย์' ก็พึงทราบการประกอบความด้วยบทว่า 'ผู้นี้ชื่อนี้ เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของคณะ' เป็นต้นอย่างนี้. แม้กล่าวอย่างนี้ กรรมก็ไม่เสียไปนั่นเอง เพราะกล่าวว่าเป็นทุกกฏเท่านั้น, หากเป็นอย่างอื่น ก็พึงกล่าวว่าบุคคลนั้นไม่ได้รับอุปสมบท. หากอุปสมบทโดยมีอุปัชฌาย์ผู้ไม่ได้รับอุปสมบท มีบัณเฑาะก์เป็นต้น โดยเว้นบุคคลเหล่านั้นแล้ว คณะ ๕ รูปเป็นต้นย่อมบริบูรณ์โดยไม่ละหัตถบาส กรรมไม่เสียไป. แต่สงฆ์ผู้ทำย่อมมีอาบัติ. เพราะเหตุนั้น ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'เมื่ออุปัชฌาย์มีบัณเฑาะก์เป็นต้นทำอุปสมบท คณะ ๕ รูปเป็นต้นย่อมบริบูรณ์โดยไม่มีบัณเฑาะก์เป็นต้น กรรมไม่เสียไป. หากเป็นอย่างอื่น ย่อมเสียไป.' หากอาจารย์ ๔ รูปประกาศพร้อมกัน ในเรื่องนี้กล่าวไว้อย่างไร ในอรรถกถาทั้งปวงกล่าวว่า พึงทำกรรมวาจา ๒ หรือ ๓ ครั้ง โดยอาจารย์ ๒ หรือ ๓ รูปต่างหากกัน รูปละครั้งในคราวเดียวกัน. ก็หากมีอาจารย์ต่างกันและอุปัชฌาย์ต่างกัน พระติสสเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระสุมนเถระ พระสุมนเถระประกาศสัทธิวิหาริกของพระติสสเถระ ย่อมเป็นผู้ทำให้คณะบริบูรณ์ ย่อมควร. ก็หากมีอุปัชฌาย์ต่างกัน มีอาจารย์รูปเดียว เพราะถูกห้ามไว้ว่า 'ไม่พึงมีอุปัชฌาย์ต่างกัน (สำหรับอาจารย์รูปเดียว)' จึงไม่ควร ดังนี้เท่านั้นที่กล่าวไว้. ก็ในคำพิจารณาของคน ๔ คน แม้เงาแห่งกรรมวิบัติก็ไม่ปรากฏ ถึงอย่างนั้น ก็ไม่พึงทำนั่นเอง เพราะไม่ได้พิจารณาไว้ในอรรถกถาทั้งปวง. หากอุปสมบทผู้มีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับเป็นต้น มีผมและหนวดที่ยาว ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ได้รับอุปสมบทดีแล้วนั่นเอง. ภายหลังพึงปลงผมและหนวดแล้วนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ย่อมควร เพราะพ้นจากวัตถุ ๑๓ อย่าง และเพราะความถึงพร้อมนั่นเองเป็นประมาณในเรื่องนี้.

---

အနုသာဝနသမ္ပတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

เรื่องอนุสาวนาสัมปัตติ จบแล้ว.

---

ဣဒါနိ သီမဝိသောဓနိံ နာမ, နာနာဂန္ထသမာဟန္တိ ဣမိဿာ ဂါထာယ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော အနုပ္ပတ္တော.

บัดนี้ ลำดับแห่งการพรรณนาคาถานี้ที่รวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ ชื่อว่า สีมาวิโสธนี ได้มาถึงแล้ว.

---

ပညာဝ သဗ္ဗဉေယျေသု, ဒယာ ယဿ မဟေသိနော;

အနန္တေသုပိ သတ္တေသု, ပဝတ္တိတ္ထ ယထာရုစိ.

พระปัญญาในเญยยธรรมทั้งปวง และพระกรุณาของพระมหามุนีพระองค์ใด ได้เป็นไปตามพระพุทธประสงค์ในสัตว์ทั้งหลายแม้หาที่สุดมิได้.

---

တာယ ဥဿာဟိတော သတ္ထာ, ဘိက္ခူနံ ဟိတကာရဏံ;

ယံ သီမံ အနုဇာနာတိ, တတ္ထ ပဉှော ပဝတ္တတိ.

พระศาสดาผู้ทรงได้รับความอุตสาหะด้วยพระปัญญาและพระกรุณานั้น เพื่อประโยชน์แก่ภิกษุทั้งหลาย ทรงอนุญาตสีมาใด ปัญหาย่อมเกิดขึ้นในสีมานั้น.

---

ဒွေဠှကာ [Pg.34] သံသယာ ဟောန္တိ, ဒေသေ သဗ္ဗတ္ထ ဘိက္ခဝေါ;

ဂန္ထာပိ ဝိသမာ ဟောန္တိ, အတ္တနောမတိကာရဏာ.

ความสงสัยเป็นสองส่วนย่อมมีแก่ภิกษุทั้งหลายในที่ทั้งปวง แม้คัมภีร์ทั้งหลายก็ขัดแย้งกัน เพราะเหตุแห่งความเห็นของตน.

---

ယဒိ မေ ဤဒိသံ ဝါဒံ, သုတွာဝုပေက္ခကော ဘဝေ;

ပဗ္ဗဇ္ဇာ နိပ္ဖလာ မယှံ, ဝရေ သမ္ဗုဒ္ဓသာသနေ;

ဂမ္ဘီရော နိပုဏော အတ္ထော, သဗ္ဗညုဇိနဂေါစရော.

หากข้าพเจ้าได้ฟังวาทะเช่นนี้แล้วพึงเป็นผูางเฉย การบรรพชาของข้าพเจ้าในพระศาสนาของพระสัมพุทธเจ้าอันประเสริฐก็ย่อมไร้ผล อรรถอันลึกซึ้งละเอียดอ่อน เป็นวิสัยของพระชินเจ้าผู้ทรงพระสัพพัญญู.

---

သာရိပုတ္တော မဟာပညော, ထေရဿပိ အဝိသယော;

ကထံ တွံ သက္ကုဏေယျာသိ, သဗ္ဗညုဇိနဂေါစရေ;

ဣတိ မေ ဥပဝဒေယျုံ, ဓရတေဝ မဟာမုနိ.

พระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก แม้พระเถระนั้นก็ยังมิใช่เป็นวิสัย (ที่จะรู้ได้) ท่านจะสามารถทำได้อย่างไรในวิสัยของพระชินเจ้าผู้ทรงพระสัพพัญญู คนทั้งหลายพึงตำหนิข้าพเจ้าอย่างนี้ ในเมื่อพระมหามุนียังทรงดำรงอยู่.

---

ပါလိဖုလ္လော မဟာသာလော, ဥစ္စော မေရုနဂူပမော;

ပရိနိဗ္ဗာနကာလမှိ, သမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣစ္စမဗြဝိ.

พระสัมพุทธเจ้าผู้เปรียบด้วยต้นสาละใหญ่ที่ออกดอกบานสะพรั่ง สูงตระหง่านดุจภูเขาพระสุเมรุ ได้ตรัสอย่างนี้ในเวลาปรินิพพาน.

---

မာ တွံ အာနန္ဒ ရောဒသိ, မာ တွံ အာနန္ဒ သောစသိ;

အဟမေကောဝ နိဗ္ဗာယိ, ဓရန္တေဝ ဗဟူ ဗုဒ္ဓါ.

อานนท์ เธออย่าร้องไห้เลย อานนท์ เธออย่าเศร้าโศกเลย เราผู้เดียวเท่านั้นที่ปรินิพพาน แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายยังทรงดำรงอยู่เป็นอันมาก.

---

သမ္ဗုဒ္ဓါ စတုရာသီတိ, သဟဿာနိ ဣမာနိ တေ;

ဩဝဒိဿန္တိ တွံ ဘိက္ခု, ကတပုညောသိ ဟောဟိသိ.

พระสัมพุทธเจ้า (คือพระธรรมขันธ์) ๘๔,๐๐๐ เหล่านี้ จักโอวาทเธอ ภิกษุ เธอจักเป็นผู้มีบุญอันได้กระทำไว้แล้ว.

---

ဝရေ သာဋ္ဌကထေ ပါဠိ, ဌိတေ သဗ္ဗညုဂေါစရေ;

နိဗ္ဗုတောပိ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အသုညောဝ ပဇံ ဣမံ.

เมื่อพระบาลีอันประเสริฐพร้อมทั้งอรรถกถา ซึ่งตั้งอยู่ในวิสัยของพระสัพพัญญูยังดำรงอยู่ แม้พระสัมพุทธเจ้าจะปรินิพพานแล้ว หมู่สัตว์นี้ก็ชื่อว่าไม่ว่างเปล่า (จากพระศาสดา).

---

ဧဝါဟံ စိန္တယိတွာန, ရတ္တိဒိဝံ အတန္ဒိတော;

ဓရန္တေယေဝ သမ္ဗုဒ္ဓေ, ဘိန္နဝါဒေါ အဝိသယော.

ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน เมื่อพระสัมพุทธเจ้ายังทรงดำรงอยู่ (ด้วยพระธรรมวินัย) วาทะที่แตกแยกกันย่อมไม่มีวิสัย (ที่จะเกิดขึ้นได้).

---

တံ ဝါဒံ ဘိန္ဒယိတွာန, ဇဟိတွာ ဝတ္တနောမတိံ;

ဝိဿဇ္ဇိဿမဟံ ဒါနိ, စိရံ သဒ္ဓမ္မသုဒ္ဓိယာတိ.

ข้าพเจ้าจะทำลายวาทะนั้น ละทิ้งความเห็นของตนที่ดำเนินมา บัดนี้จะขอวิสัชนา เพื่อความบริสุทธิ์แห่งพระสัทธรรมตลอดกาลนาน.

---

တတ္ထ သီမဝိသောဓနိ'န္တိ သီမဝိပတ္တိဇဟနံ သီမဝိပတ္တိံ ပဟာယ သမ္ပတ္တိလက္ခဏပ္ပကာသကံ ပကရဏံ ကရိဿန္တိ အတ္ထော. တတ္ထ သီမာတိ ပန္နရသဝိဓာ သီမာ. ကတမေ ပန္နရသ. ခဏ္ဍသီမာ, ဥပစာရသီမာ, သမာနသံဝါသသီမာ, အဝိပ္ပဝါသသီမာ, လာဘသီမာ, ဂါမသီမာ, နိဂမသီမာ, နဂရသီမာ, အဗ္ဘန္တရသီမာ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ, ဇနပဒသီမာ, ရဋ္ဌသီမာ, ရဇ္ဇသီမာ, ဒီပသီမာ, စက္ကဝါဠသီမာ’တိ. တတ္ထ ခဏ္ဍသီမာ နာမ ပဗ္ဗဇ္ဇုပသမ္ပဒါဒီနံ သံဃကမ္မာနံ သုခကရဏတ္ထံ မဟာသီမာယ ဝါ ဂါမခေတ္တေ ဝါ ခဏ္ဍိတွာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ သမ္မတာ. တဿာဝိတ္ထာရော ''ပဌမံ နိမိတ္တာ ကိတ္တေတဗ္ဗာ''တိ အာဒိနာ ဒွါသတ္တတိပ္ပဘေဒါယ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ မဟာဝဂ္ဂေ ဝုတ္တော, ဣဓ ဝုတ္တောပိ တထေဝ ဝုတ္တော ဘဝေယျ, တသ္မာ န [Pg.35] ဝက္ခာမ, ဒုဝိညေယျဋ္ဌာနမေဝ ကိဉ္စိဌာနံ နီဟရိတွာ ပါကဋံ ကရိဿာမ. တတ္ထ သစေ ပန ဟေဋ္ဌာ ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ပရတော အန္တော လေဏံ ဟောတိ, ဗဟိ သီမာ န ဩတရတိ. အထာပိ ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဩရတော ဗဟိ လေဏံ ဟောတိ, အန္တောသီမာ န ဩတရတီတိ ဣမေ ဒွေ ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာနံ. အယဉှေတ္ထတ္ထောဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဩရိမဘာဂတော ဟေဋ္ဌာ ပဗ္ဗတပါဒေ ဥမင်္ဂသဏ္ဌာနေန ပဗ္ဗတပဿေ ဝိဇ္ဈိတွာ လေဏံ ဟောတိ, သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ပရတော လေဏေ စ လေဏဿ ဗဟိဘူတေ ဟေဋ္ဌာ ပဗ္ဗတေ စ ဘူမိဘာဂေ သီမာ န ဩတရတိ, လေဏဿ ဥပရိယေဝ သီမာ ဟောတီတိ. တဿ ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဩရိမဘာဂတော ဗဟိဘူတေ ဟေဋ္ဌာ ပဗ္ဗတပါဒေ ဥမင်္ဂသဏ္ဌာနေန ဝိဇ္ဈိတွာ ပဗ္ဗတပဿေ လေဏံ အထာပိ ဟောတိ, လေဏေ စ လေဏဿ ပရဘူတေ ဟေဋ္ဌာ ပဗ္ဗတေ စ ဘူမိဘာဂေ သီမာ န ဩတရတိ, လေဏဿ ဥပရိဘာဂေ ဝ သီမာ ဟောတီတိ. ဧသာ စ ဝိစာရဏာ ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ ကတာ. အန္တော တိ ပဗ္ဗတဿ အန္တော, ပဗ္ဗတမူလေတိ အတ္ထော. တမေဝ အန္တောသဒ္ဒံ သီမာပရိစ္ဆေဒေန ဝိသေသေတုံ ‘‘ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ပရတော’’တိ ဝုတ္တံ. ပဗ္ဗတပါဒံ ပန အပေက္ခိတွာ ‘‘ဩရတော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေပိ သီမာနိဿယံ ပဗ္ဗတဂ္ဂံ သန္ဓာယ ‘‘ပရတော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တေနေဝ ဗဟိလေဏန္တိ ဧတ္ထ ဗဟိသဒ္ဒံ ဝိသေသေန္တော ‘‘ဥပရိမဿ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဩရတော’’တိ အာဟ. ဗဟိ သီမာ န ဩတရတီတိ ဧတ္ထ ဗဟီ တိ ပဗ္ဗတပါဒေလေဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. လေဏဿ ဗဟိဘူတေ ဥပရိ သီမာပရိစ္ဆေဒဿ ဟေဋ္ဌာဘာဂေ သီမာ န ဩတရတီတိ အတ္ထော. အန္တောသီမာတိ လေဏဿ စ ပဗ္ဗတပါဒဿ စ အန္တော အတ္တနော ဩတရဏာရဟဋ္ဌာနေ န ဩတရတီတိ အတ္ထော. ဗဟိ သီမာ န ဩတရတီတိ အတ္ထော, သီမာ န ဩတရတီ တိ စေတ္ထ အတ္တနော ဩတရဏာရဟဋ္ဌာနေ လေဏဘာဝေန သီမာ သဗ္ဗထာ ‘‘အနောတရဏမေဝ ဒဿိတန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပိ အနောတရဏန္တိ ဥပရိဧဝ သီမာ ဟောတီ’’တိ ဝိမတိဝိနောဒနီ. ကေစိ ပန ဝေဠုသုသိရော ဝိယ သုသိရမေဝ လေဏန္တိ ဝဒန္တိ, တံ အယုတ္တံ.

ในคำว่า สีมาวิโสธนี นั้น มีอธิบายว่า (ข้าพเจ้า) จักทำปกรณ์ที่ละสีมาวิบัติ คือแสดงลักษณะแห่งสีมาสัมปัตติโดยละสีมาวิบัติเสีย. ในเรื่องสีมานั้น สีมามี ๑๕ อย่าง คือ ขัณฑสีมา, อุปจารสีมา, สมานสังวาสสีมา, อวิปปวาสสีมา, ลาภสีมา, คามสีมา, นิคมสีมา, นครสีมา, อัพภันตรสีมา, อุทกุกเขปสีมา, ชนปดสีมา, รัฏฐสีมา, รัชชสีมา, ทีปสีมา, จักกวาฬสีมา. ในสีมาเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ขัณฑสีมา ได้แก่สีมาที่สงฆ์สวดสมมติโดยตัดหรือกำหนดแยกออกมาในมหาสีมาหรือในเขตบ้าน เพื่อความสะดวกในการทำสังฆกรรมมีการบรรพชาและอุปสมบทเป็นต้น. รายละเอียดของขัณฑสีมานั้น กล่าวไว้แล้วในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาวินัย มหาวรรค โดยแบ่งเป็น ๗๒ ประเภท มีคำเริ่มต้นว่า 'พึงสวดประกาศนิมิตก่อน' เป็นต้น แม้จะนำมากล่าวในที่นี้ ก็คงเป็นอย่างเดียวกันนั่นเอง เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักไม่กล่าวถึง แต่จะยกเอาเฉพาะบางตอนที่เข้าใจยากมาทำให้ปรากฏชัด. ในเรื่องนั้น หากว่าภายในถ้ำอยู่เลยจากกำหนดสีมาส่วนบนลงไป สีมาก็ไม่หยั่งลงไปภายนอก. อีกอย่างหนึ่ง หากว่าภายนอกถ้ำอยู่ก่อนถึงกำหนดสีมาส่วนบน สีมาก็ไม่หยั่งลงไปภายในถ้ำ สองประโยคนี้มีความหมายอย่างเดียวกัน ต่างกันเพียงพยัญชนะเท่านั้น. เนื้อความในเรื่องนี้มีดังนี้: เมื่อมีการเจาะที่ข้างภูเขาเป็นรูปอุโมงค์ที่เชิงเขาเบื้องล่างจากส่วนก่อนถึงกำหนดสีมาส่วนบน สีมาไม่หยั่งลงไปในถ้ำที่อยู่เลยกำหนดสีมา และไม่หยั่งลงไปในส่วนภูเขาและพื้นดินเบื้องล่างที่อยู่นอกถ้ำ สีมาจะมีอยู่เฉพาะข้างบนถ้ำเท่านั้น. แม้หากว่ามีการเจาะที่ข้างภูเขาเป็นรูปอุโมงค์ที่เชิงเขาเบื้องล่างซึ่งอยู่นอกส่วนก่อนถึงกำหนดสีมาส่วนบนนั้นเป็นถ้ำ สีมาก็ไม่หยั่งลงไปในถ้ำและในส่วนภูเขาและพื้นดินเบื้องล่างที่อยู่เลยถ้ำไป สีมาจะมีอยู่เฉพาะที่ส่วนบนของถ้ำเท่านั้น. การพิจารณานี้มีกล่าวไว้แม้ในคัมภีร์วิมติวิโนทนี. คำว่า ภายใน คือ ภายในภูเขา อธิบายว่า ที่โคนภูเขา. เพื่อจะวิเศษณ์คำว่า ภายใน นั้นด้วยการกำหนดสีมา ท่านจึงกล่าวว่า เลยจากกำหนดสีมาส่วนบน. แต่เมื่อเพ่งถึงเชิงเขา แม้ควรจะกล่าวว่า ก่อนถึง (โอรโต) แต่เพราะหมายเอาส่วนยอดภูเขาซึ่งเป็นที่ตั้งของสีมา ท่านจึงกล่าวว่า เลยไป (ปรโต) พึงทราบอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น เมื่อจะวิเศษณ์คำว่า ภายนอก ในคำว่า ภายนอกถ้ำ นี้ ท่านจึงกล่าวว่า ก่อนถึงกำหนดสีมาส่วนบน. คำว่า ภายนอกสีมาไม่หยั่งลง ในที่นี้ คำว่า ภายนอก ท่านกล่าวหมายถึงถ้ำที่เชิงเขา. มีอธิบายว่า สีมาไม่หยั่งลงไปในส่วนเบื้องล่างของกำหนดสีมาส่วนบนที่อยู่นอกถ้ำ. คำว่า สีมาภายใน มีอธิบายว่า สีมาไม่หยั่งลงไปภายในถ้ำและภายในเชิงเขาในที่ที่ควรจะหยั่งลงไปได้เอง. คำว่า สีมาไม่หยั่งลงไปภายนอก มีอธิบายว่า ในคำว่า สีมาไม่หยั่งลง นี้ พึงถือเอาว่า ท่านแสดงความที่สีมาไม่หยั่งลงโดยประการทั้งปวงในที่ที่ควรจะหยั่งลงไปได้เอง เพราะความเป็นถ้ำ. ในเรื่องนั้น คัมภีร์วิมติวิโนทนีกล่าวว่า การไม่หยั่งลงนั้น หมายความว่าสีมามีอยู่เฉพาะข้างบนเท่านั้น. ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ถ้ำที่เป็นโพรงเหมือนโพรงไม้ไผ่เท่านั้น (จึงจะเรียกว่าถ้ำ) คำนั้นไม่ถูกต้อง.

---

ဥပစာရသီမာ နာမ ဂါမာရညနိဂမာဒိဝသာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ နိဝါသဂေဟဿ ဝါ ဒေဝဝိမာနကပ္ပရုက္ခာဒီနံ ဝါ ဥပစာရာရဟဋ္ဌာနမေဝ ဥပစာရသီမာ တေ ဣဓ နာဓိပ္ပေတာ, ဘိက္ခူနံ အဝိသယတာယ[Pg.36]. ယံ ပန ပဒေသံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ပရိဝေဏံ ကတွာ ပါကာရာဒိပရိက္ခိတ္တံ ဝါ ကတွာ အပရိက္ခိတ္တေပိ ဥပစာရာရဟဋ္ဌာနံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝါ ယသ္မိံ ပဒေသေ ဘိက္ခူ ဝသန္တိ, အယမေဝ ဥပစာရသီမာတိ အဓိပ္ပေတာ. ဘိက္ခူနံ ဝဿူပဂမနကထိနတ္ထာရကရဏဋ္ဌာနတ္တာ, တထာ ဟိ ‘‘ကထိနတ္ထတသီမာယ’’န္တိ ဥပစာရသီမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ခန္ဓသီမာယ တတြုပ္ပာဒါဘာဝတောတိ တီသုပိ ဂဏ္ဌိပဒေသု ဝုတ္တံ. တတြုပ္ပာဒေနာ ဘတန္တိ ဝိဟာရသန္တကေန ခေတ္တဝတ္ထုအာဒိနာ အာဘတံ ကိဉ္စိ သံဃိကံ စီဝရံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ တေသံ ကထိနတ္ထာရကဘိက္ခူနံ ယေဝ ဘဝိဿတီတိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ခေတ္တဝတ္ထုအာဒိနာ တိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန မတကစီဝရံ ဝါ ဟောတု သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ဝါ သံဃိကေန ဝါ တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တသ္မိံ ဥပစာရသီမေ ပဝတ္တစီဝရံ သဗ္ဗံ သင်္ဂဏှာတိ, တေနေဝ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရေန ဥပါသကေန သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဝိဟာရော ကာရိတော ဟောတိ, သော တဿ ဝိဟာရဿ ကတေ ဥဘတောသံဃဿ အကာလစီဝရံ ဒါတုကာမော ဟောတိ. တေန ခေါ ပန သမယေန ဥဘတောသံဃဿ ကထိနံ အတ္ထတံ ဟောတိ. အထ ခေါ သော ဥပါသကော သံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကထိနုဒ္ဓါရံ ယာစီ’’တိ ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ အာနိသံသပသမ္ဘနတ္ထံ ကထိနုဒ္ဓါရံ ဘဂဝတာ ပညတ္တံ, တေနေဝ ထုလ္လနန္ဒာ ဘိက္ခုနီ အာနိသံသံ အပ္ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တာ စီဝရံ အမှာကံ ဘဝိဿတီတိ ကထိနုဒ္ဓါရံ ပဋိဗာဟိ, တသ္မာ ကထိနတ္ထတသီမာယံ အနုဒ္ဓဋေ ကထိနေ ယာဝ ဖဂ္ဂုဏပုဏ္ဏမာ ပဉ္စ မာသာ ဧတ္ထန္တရေ မတကစီဝရံ ဝါ ဟောတု စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ မတာနံ ဉာတိဇနာနံ ဝါ, ဘိက္ခာပညတ္တိယာ ဝါ ဝိဟာရမဟာဒိကိစ္စေန ဝါ ယေနကေနစိ အာကာရေန သံဃိကံ စီဝရံ ဒိန္နံ ဟောတိ, တံ သဗ္ဗံ တေသံ ကထိနတ္ထာရကဘိက္ခူနံယေဝ ဟောတိ. ဆိန္နဝဿာနံ ဝါ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာနံ ဝါ တတ္ထ သမ္ပတ္တာနံ သီမဋ္ဌကဘိက္ခူနံ ဝါ န ဟောတိ. အဇာနိတွာ စေ ဂဏှန္တိ ဒါတဗ္ဗမေဝ. ယဒိ တံ စီဝရံ တဏ္ဍုလာဒိခါဒနီယဘောဇနံ ကရောတိ, ဣတရေသမ္ပိ ဟောတိယေဝ. ကသ္မာတိ စေ အာနိသံသ ဝိဂတတ္တာ. တေနေဝ ဂဏပူရဏဝသေန သမ္ပတ္တာနံ ဆိန္နံ ဝဿာနံ ဝါ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာနံ ဝါ အညသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝုတ္ထဝဿနံ ဝါ ခါဒနီယဘောဇနီယာဒီနိ ပါပုဏန္တိ. ကထိနတ္ထတသာဋကဿ ဒါနကမ္မဝါစာ ပန ခဏ္ဍသီမာယမေဝ ဝဋ္ဋသိ. တသ္မိံ ဝိဟာရေ အသတိ အညဝိဟာရေ ဗဒ္ဓသီမာယ ဝါ ဥဒကုက္ခေပသီမာဒီသု ဝါ ကာတဗ္ဗမေဝ.

ชื่อว่าอุปจารสีมา ได้แก่ สถานที่อันเป็นอุปจารของเรือนที่อยู่อาศัยของสัตว์เหล่านั้นๆ หรือของเทววิมานและต้นกัลปพฤกษ์เป็นต้น ตั้งแต่หมู่บ้าน ป่า และนิคมเป็นต้น จนถึงพรหมโลก อุปจารสีมาเหล่านั้นมิได้หมายเอาในที่นี้ เพราะมิใช่เขตวิสัยของภิกษุทั้งหลาย. ส่วนพื้นที่ใดที่กั้นเขตทำเป็นบริเวณ หรือล้อมด้วยกำแพงเป็นต้น หรือแม้ในที่ที่มิได้ล้อมรั้วแต่กั้นเขตสถานที่อันเป็นอุปจารไว้ ในพื้นที่ใดที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ พื้นที่นี้แหละที่ประสงค์เอาว่าเป็นอุปจารสีมา เพราะเป็นสถานที่สำหรับจำพรรษาและกรานกฐินของภิกษุทั้งหลาย สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'ในสีมาที่กรานกฐินแล้ว' ดังนี้ ซึ่งกล่าวหมายถึงอุปจารสีมา เพราะในขัณฑสีมาไม่มีการเกิดขึ้น (แห่งลาภ) ในที่นั้น ดังนี้ นี้เป็นคำที่กล่าวไว้ในคัมภีร์คัณฐีทั้ง ๓ ปกรณ์. พึงประกอบความเชื่อมโยงว่า จีวรที่เป็นของสงฆ์บางอย่างที่นำมาด้วยที่นาและที่ดินเป็นต้นอันเป็นสมบัติของวิหาร ย่อมเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นในที่นั้น จีวรนั้นย่อมเป็นของภิกษุผู้กรานกฐินเหล่านั้นนั่นเอง. ในคำว่า 'ด้วยที่นาและที่ดินเป็นต้น' นี้ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ท่านหมายเอาผ้าคนตายก็ดี ผ้าที่ถวายอุทิศสงฆ์ก็ดี หรือผ้าที่ถวายแก่สงฆ์ก็ดี ดังที่กล่าวไว้ในมหาอรรถกถา. จีวรทั้งหมดที่เกิดขึ้นในอุปจารสีมานั้น ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้ (เป็นของภิกษุผู้กรานกฐิน) ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงบัญญัติการถอนกฐินเพื่อระงับอานิสงส์ในเรื่องนี้ว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล อุบาสกคนหนึ่งได้สร้างวิหารถวายสงฆ์ เขาประสงค์จะถวายผ้าอากาลจีวรแก่สงฆ์ทั้งสองฝ่ายในวิหารนั้น ก็โดยสมัยนั้นแล สงฆ์ทั้งสองฝ่ายได้กรานกฐินแล้ว ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเข้าไปหาสงฆ์แล้วขอถอนกฐิน' ดังนี้ ด้วยเหตุนั้น ภิกษุณีถุลลนันทาเมื่อไม่ต้องการให้ระงับอานิสงส์ จึงคัดค้านการถอนกฐินด้วยหวังว่า 'จีวรจักเป็นของพวกเรา' เพราะฉะนั้น ในสีมาที่กรานกฐินแล้ว เมื่อยังไม่ได้ถอนกฐิน ตลอด ๕ เดือนจนถึงวันเพ็ญเดือน ๔ ในระหว่างนี้ ไม่ว่าจะเป็นผ้าคนตายก็ดี ผ้าที่ถวายอุทิศสงฆ์จตุรทิศเพื่อญาติผู้ล่วงลับไปแล้วก็ดี หรือผ้าที่ถวายด้วยการเผดียงบิณฑบาตก็ดี ด้วยกิจใหญ่มีฉลองวิหารเป็นต้นก็ดี หรือผ้าสังฆิกะที่ถวายด้วยอาการใดๆ ก็ตาม ทั้งหมดนั้นย่อมเป็นของภิกษุผู้กรานกฐินเหล่านั้นนั่นเอง. ย่อมไม่เป็นของภิกษุผู้ขาดพรรษา หรือผู้จำพรรษาหลัง หรือภิกษุผู้ยืนอยู่ในสีมาที่มาถึงในที่นั้น. หากภิกษุเหล่านั้นรับไปโดยไม่รู้ ก็พึงคืนให้เสีย. หากจีวรนั้น (ทายก) เปลี่ยนให้เป็นข้าวสารเป็นต้นอันเป็นของควรเคี้ยวควรบริโภค ย่อมเป็นของภิกษุเหล่าอื่นได้ด้วย. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะอานิสงส์สิ้นไปแล้ว. ด้วยเหตุนั้น ของควรเคี้ยวควรบริโภคเป็นต้น ย่อมตกแก่ภิกษุผู้มาถึงเพื่อทำหมู่ให้เต็มก็ดี ผู้ขาดพรรษาก็ดี ผู้จำพรรษาหลังก็ดี หรือผู้จำพรรษาในวิหารอื่นก็ดี. ส่วนกรรมวาจาในการถวายผ้าเพื่อกรานกฐิน ย่อมใช้ได้ในขัณฑสีมาเท่านั้น. เมื่อไม่มีขัณฑสีมาในวิหารนั้น ก็พึงทำในพัทธสีมาในวิหารอื่น หรือในอุทกุกเขปสีมาเป็นต้น.

---

ကသ္မာတိ စေ[Pg.37], တသ္မိံ ဝိဟာရေ ပုရိမိကာယ ဥပဂတာ ကထိနတ္ထာရကုသလာ န ဟောန္တိ. အတ္ထာရကုသလာ ခန္ဓကဘာဏကတ္ထေရာ ပရိယေသိတွာ အာနေတဗ္ဗာ. ကမ္မဝါစံ သာဝေတွာ ကထိနံ အတ္ထရာပေတွာ ဒါနဉ္စ ဘုဉ္ဇိတွာ ဂမိဿန္တိ, အာနိသံသော ပန ဣတရေသံ ဝဟောတီ’တိ. အညသီမဋ္ဌကဘိက္ခူနမ္ပိ ကမ္မဝါစ သာဝနဿ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ. ဆိန္နဝဿာဝါ ပစ္ဆိမိကာယ ဥပဂတာ ဝါ အညသ္မိံ ဝိဟာရေ ဝုတ္ထဝဿာပိ ဝါ ပုရိမိကာယ ဥပဂတာနံ ဂဏပူရဏမတ္တမေဝ လဘန္တိ, အာနိသံသော ဣတရေသံယေဝ ဟောတိ. သစေပိ တေ ဆိန္နဝဿာဒယော အနုမောဒေန္တိ, ဘိန္နော ကထိနတ္ထာရော, ဣဒံ အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတံ. အပရေ ပန ‘‘ကထိနတ္ထတသီမန္တိ ဥပစာရသီမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥပစာရသီမာယမေဝ ကထိနနတ္ထာရက ဉတ္တိံ ကရောန္တိ, တံ အယုတ္တံ, သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ. တထာ ဟိ ဥပစာရသီမာယမေဝ ပဝိဋ္ဌဂါမသီမာယံ တတ္ထ ဩတိဏ္ဏေ ဘိက္ခူ တတ္ထ ပါသာနယနံ ဝါ ဗဟိသီမကရဏံ ဝါ ကော သက္ခိဿတိ. ‘‘ကထိနတ္ထတသီမာယ’’န္တိ ဣမိနာပိပဒေန ကထိနတ္ထတဘာဝေါယေဝ ဝုတ္တော, န ကထိနတ္ထတသာဋကဿ ဒါနကမ္မဝါစာ, သာ စ ဝိစာရဏာ ကမ္မစတုက္ကေန ဒီပေတဗ္ဗာ. တတ္ထ အပလောကနကမ္မံ ဉတ္တိကမ္မံ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မန္တိ. တတ္ထ အပလောကနကမ္မံ နာမ သီမဋ္ဌကသံဃံ သောဓေတွာ ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ သမဂ္ဂဿ သံဃဿ အနုမတိယာ သံဃံ ကိတ္တေတွာ ‘‘ရုစ္စတိ သံဃဿာ’’တိ တိက္ခုတ္တုံ အနုသာဝေတွာ ကတ္တဗ္ဗံ ဝုစ္စတိ. ဉတ္တိကမ္မံ နာမ ဝုတ္တနယေနေဝ သမဂ္ဂဿ သံဃဿ အနုမတိယာ ဧကာယ ဉတ္တိယာ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ နာမ ဝုတ္တနယေနေဝ သမဂ္ဂဿ သံဃဿ အနုမတိယာ ဧကာယ ဉတ္တိယာ ဧကာယ စ အနုသာဝနာယာတိ ဧဝံ ဉတ္တိဒုတိယာယ အနုသာဝနာယ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မံ နာမ ဝုတ္တနယေနေဝ သမဂ္ဂဿ သံဃဿ အနုမတိယာ ဧကာယ ဉတ္တိယာ တီဟိ စ အနုသာဝနာဟီတိ ဧဝံ ဉတ္တိစတုတ္ထာဟိ တီဟိ အနုသာဝနာဟိ ကတ္တဗ္ဗံ ကမ္မံ. တတ္ထ အပလောကနကမ္မံ ဖလဘာဇနကာလာဒီသု လဟုကကမ္မေယေဝ လဗ္ဘတိ. ကထိနတ္ထတသာဋကဒါနေပိ အနတ္ထတေယေဝ ကထိနေ တတော ဗဟုအာနိသံသစီဝရသာဋကံ လဘိတွာ တေနေဝ သာဋကေန အတ္ထရိတဗ္ဗာ, ပုန ကမ္မဝါစာယ ဒါနကိစ္စံ နတ္ထိ အပလောကနကမ္မေန သံဃဿ အနုမတိယာ ဒါတဗ္ဗံ. ကထိနတ္ထတသာဋကဒါနကမ္မဝါစာ ဧကာ စေ ဝဋ္ဋတိ. ပုန ကမ္မ ဝါစာယကိစ္စံ [Pg.38] နတ္ထိ. ဉတ္တိကမ္မံ ပန ဓမ္မသင်္ဂါဟကကာလေ မဟာကဿပတ္ထေရာဒီဟိ အတ္တနာဝ အတ္တာနံ သမ္မန္နနကာလေ လဟုကကမ္မေယေဝ လဗ္ဘတိ. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မံ ပန သီမာသမ္မုတိ, သီမာသမူဟနံ, ကထိနဒါနံ, ကထိနုဒ္ဓါရော, ကုဋိဝတ္ထုဒေသနာ, ဝိဟာရဝတ္ထုဒေသနာတိ ဣမာနိ ဆ ဂရုကမ္မာနိ အပလောကေတွာ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစံ သာဝေတွာဝ ကာတဗ္ဗံ. ဣတော ပရေသု စီဝရဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိအာဒီသု ဉတ္တိဒုတိယကမ္မေသု အပလောကေတွာပိ ကာတဗ္ဗံ, လဟုကကမ္မတ္တာ. ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မံ ပန ဣဒါနိ ဥပသမ္ပဒါကမ္မံ ဣဒါနိ စတ္တာရိ ကမ္မာနိ ဗဒ္ဓသီမာယ ဝါ, တသ္မိံ အသတိ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ဝါ သောဓေတုံ အသက္ကောန္တေ သတိ အဗဒ္ဓသီမာယ ဝါ ကာတဗ္ဗမေဝ. အပရေ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘ကုဋိဝတ္ထုကာရဝိဟာရဝတ္ထုကာရကာလေ တာနိ ကုဋိဝိဟာရဝတ္ထူနိ ကထံ သီမဋ္ဌာ ကာတုံ သက္ခိဿန္တိ, တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထေဝ ကုဋိဝိဟာရကရဏဋ္ဌာနေယေဝ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ, တံ တေသံ ဝစနမတ္တမေဝ, န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ. ဝတ္ထုပရာမသနမေဝေတ္ထ ပမာဏံ, တထာ ဟိ သံဃကုဋိဝတ္ထုံ ဩလောကေန္တံ ယာစတိတျာဒိနာ ဝတ္ထုပရာမသနံ ကတွာ ဟေဋ္ဌာ ဝတ္ထုဉတ္တိဒေါသေ စ ဝိပတ္တိ လက္ခဏေ စ ဝဇ္ဇေတွာ ဉတ္တိဒုတိယကမ္မေန သမ္မတဘိက္ခူဟိ တတ္ထ ကုဋိဝိဟာရဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဩလောကေတဗ္ဗံ တေနေဝ ပါဠိယံ ‘‘တေဟိ သမ္မတေဟိ ဘိက္ခူဟိ တတ္ထ ဂန္တွာ ကုဋိဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အညထာ ပတ္တစီဝရဝိရဟိတံ ပုဂ္ဂလံ ဝါ အနုပဇ္ဈာယကံ ဝါ ကတွာ ဥပသမ္ပာဒေန္တေဟိ ‘‘ပရိပုဏ္ဏဿ ပတ္တစီဝရ’’န္တိ ဝါ ‘‘ဣတ္ထန္နာမဿ ဥပသမ္ပဒါပေက္ခော, ဣတ္ထန္နာမေန ဥပဇ္ဈာယေနာ’’တိ ကမ္မဝါစာယ သာဝိတေပိ ကမ္မဿ အသိဇ္ဈနံ ဘဝေယျ. အပရေ ဧဝံ ဝဒန္တိ ‘‘သီမာသမ္မုတိကာလေ ပန ကတံ, တထာ ဟိ သီမာသမ္မုတိကာလေ ဘိက္ခူ တသ္မိံ ယေဝ ဌာနေ ဌတွာ ကမ္မဝါစံ သာဝေန္တိ, တသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အဗဒ္ဓသီမာဝ ဟောတိ. ယဒိ ဗဒ္ဓသီမာ ဘဝေယျ, သီမဇ္ဈောတ္ထရဏံ ဝါ သီမသမ္ဘေဒေါ ဝါ သိယာ’’တိ. သစ္စံ, တထာပိ တံ သီမာသမ္မုတိဋ္ဌာနံ ဘုဇိဿံ ကတွာ သီမသမ္မုတိကမ္မဿကတတ္တာ ဝိသုံဂါမေ သမ္မတာနံ ဘိက္ခူနံ ဂါမသီမေ ဌိတာ ဘိက္ခူ ကမ္မံ ကောပေတုံ န သက္ကောန္တိ. ယဒိ သီမသမ္မုတိဋ္ဌာနံ ဘုဇိဿံ ကတွာဝ သီမံ သမ္မန္နေယျ, ကထံ ဘဂဝတော ဓရမာနကာလေ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခု ယထာသုခံ သီမံ သမ္မန္နိဿန္တီတိ န ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တထာ ဟိ ဝါသာခါ မိဂါရမာတာပိ နဝကောဋီဟိ ဘူမိံ ဂဏှိတွာ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ မဟာ ဝိဟာရံ [Pg.39] ကာရေသိ, တထာ အနာထပိဏ္ဍိကော ကဟာပဏသန္ထတေန ဇေတဿ ရာဇကုမာရဿ ဥယျာနဋ္ဌာနံ ကိဏာပေတွာ ဂဏှိတွာ ဇေတဝနံ နာမ မဟာဝိဟာရံ ကာရေသိ ဧဝံ ပုညကာမာ ပရိဝေဏံ ကတွာ ဝိဟာရံ ကရောန္တိ တသ္မာ ဆဗ္ဗဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ ယထာသုခံ သီမံ ဗန္ဓန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. အယံ ဥပစာရသီမာယ ဝိစာရဏာ.

ถ้าถามว่าเพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะในวิหารนั้น ภิกษุผู้เข้าจำพรรษาต้น (ปุริมิกา) ไม่เป็นผู้ฉลาดในการกรานกฐิน. (ดังนั้น) พึงแสวงหาพระเถระผู้เป็นขันธกภาณกะที่ฉลาดในการกรานกฐินมา. ท่านเหล่านั้นสวดประกาศกรรมวาจา ให้กรานกฐินแล้ว ฉันไทยธรรมแล้วก็จักไป, แต่อานิสงส์ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าอื่น (ผู้อยู่จำพรรษาในวิหารนั้น). เพราะในอรรถกถากล่าวไว้ถึงการสวดกรรมวาจาแม้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในสีมาอื่น. ส่วนภิกษุผู้พรรษาขาดก็ดี ผู้เข้าจำพรรษาหลัง (ปัจฉิมิกา) ก็ดี หรือแม้ผู้จำพรรษาในวิหารอื่นก็ดี ย่อมได้เพียงเป็นผู้ทำคณะให้เต็มแก่ภิกษุผู้เข้าจำพรรษาต้นเท่านั้น, อานิสงส์ย่อมมีแก่ภิกษุเหล่าอื่น (ผู้เข้าจำพรรษาต้นในวิหารนั้น) เท่านั้น. แม้หากภิกษุผู้พรรษาขาดเป็นต้นเหล่านั้นอนุโมทนา การกรานกฐินก็เสียไป (เป็นอันเดาะ), เรื่องนี้มีการวินิจฉัยไว้ในอรรถกถา. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'คำว่า สีมาที่กรานกฐินแล้ว นี้ ตรัสหมายถึงอุปจารสีมา' จึงกระทำญัตติการกรานกฐินในอุปจารสีมานั่นเอง, ข้อนั้นไม่สมควร เพราะชำระ (สีมา) ให้บริสุทธิ์ได้ยาก. ด้วยว่า ในอุปจารสีมาที่คาบเกี่ยวกับคามสีมา ใครเล่าจะสามารถนำหินออกไปหรือทำให้เป็นภายนอกสีมาแก่ภิกษุทั้งหลายผู้เข้าไปในที่นั้นได้. แม้ด้วยบทว่า 'ในสีมาที่กรานกฐินแล้ว' นี้ ก็ตรัสถึงความเป็นผู้มีการกรานกฐินแล้วเท่านั้น ไม่ใช่กรรมวาจาในการถวายผ้าที่จะใช้กรานกฐิน, และการวินิจฉัยนั้นพึงแสดงด้วยหมวดกรรม ๔. ในกรรม ๔ นั้น คือ อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม. ในกรรมเหล่านั้น ที่ชื่อว่า อปโลกนกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยการชำระสงฆ์ผู้ตั้งอยู่ในสีมา (ให้บริสุทธิ์) นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาแล้ว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ประกาศแก่สงฆ์แล้วสวดประกาศให้รู้ ๓ ครั้งว่า 'สงฆ์ชอบใจ'. ที่ชื่อว่า ญัตติกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติเดียว โดยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันตามนัยที่กล่าวแล้ว. ที่ชื่อว่า ญัตติทุติยกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยอนุสาวนาเป็นที่ ๒ แห่งญัตติ คือด้วย ๑ ญัตติ และ ๑ อนุสาวนา โดยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันตามนัยที่กล่าวแล้ว. ที่ชื่อว่า ญัตติจตุตถกรรม คือ กรรมที่พึงทำด้วยอนุสาวนาเป็นที่ ๔ แห่งญัตติ คือด้วย ๑ ญัตติ และ ๓ อนุสาวนา โดยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันตามนัยที่กล่าวแล้ว. ในกรรมเหล่านั้น อปโลกนกรรม ย่อมได้ในกรรมเบาเท่านั้น เช่น ในกาลเป็นที่แบ่งผลไม้เป็นต้น. แม้ในการถวายผ้าที่จะใช้กรานกฐิน เมื่อกฐินยังไม่ได้กราน ได้ผ้าจีวรที่มีอานิสงส์มากมาจากที่นั้นแล้ว พึงกรานด้วยผ้าผืนนั้น, กิจคือการถวายด้วยกรรมวาจาอีกไม่มี พึงถวายด้วยอปโลกนกรรมโดยความยินยอมของสงฆ์. หากกรรมวาจาถวายผ้าที่จะใช้กรานกฐินมีเพียงครั้งเดียวก็ใช้ได้, กิจคือการสวดกรรมวาจาอีกไม่มี. ส่วนญัตติกรรม ย่อมได้ในกรรมเบาเท่านั้น เช่น ในคราวที่พระมหากัสสปเถระเป็นต้นสมมติตนเองในเวลาสังคายนาพระธรรม. ส่วนญัตติทุติยกรรม คือ การสมมติสีมา, การถอนสีมา, การถวายกฐิน, การเดาะกฐิน, การสมมติที่สร้างกุฏิ, การสมมติที่สร้างวิหาร, กรรมหนัก ๖ อย่างเหล่านี้ ไม่ควรทำด้วยการอปโลกน์. พึงสวดประกาศญัตติทุติยกรรมวาจาจึงควรทำ. ส่วนในญัตติทุติยกรรมอื่นๆ นอกจากนี้ เช่น การสมมติจีวรวิปปวาสเป็นต้น แม้จะทำด้วยการอปโลกน์ก็ควรทำ เพราะเป็นกรรมเบา. ส่วนญัตติจตุตถกรรม คือ อุปสมบทกรรม และกรรม ๔ อย่าง (ที่เหลือ) ในบัดนี้ พึงทำในพัทธสีมา หรือเมื่อไม่มีพัทธสีมานั้น ก็พึงทำในอุทกุกเขปสีมา หรือเมื่อไม่สามารถชำระ (สีมา) ให้บริสุทธิ์ได้ ก็พึงทำในอพัทธสีมานั่นเอง. อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในเวลาสมมติที่สร้างกุฏิและที่สร้างวิหาร จะสามารถทำให้ที่สร้างกุฏิและวิหารเหล่านั้นตั้งอยู่ในสีมาได้อย่างไร, เพราะฉะนั้น พึงทำในสถานที่สร้างกุฏิและวิหารนั้นๆ นั่นเอง', คำนั้นของอาจารย์เหล่านั้นเป็นเพียงคำกล่าวเท่านั้น ไม่ควรเชื่อถือโดยสาระ. การพิจารณาที่ตั้ง (วัตถุ) เท่านั้นเป็นประมาณในเรื่องนี้, ด้วยว่า เมื่อภิกษุขอที่สร้างกุฏิของสงฆ์เป็นต้น พึงทำการพิจารณาที่ตั้ง แล้วเว้นโทษในญัตติที่ตั้งและลักษณะวิบัติในเบื้องต่ำเสีย ภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติด้วยญัตติทุติยกรรมพึงไปพิจารณาสถานที่สร้างกุฏิและวิหารนั้น, เพราะเหตุนั้น ในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'ภิกษุผู้ได้รับสมมติเหล่านั้นพึงไปพิจารณาที่สร้างกุฏิในที่นั้น'. มิฉะนั้น เมื่ออุปสมบทบุคคลผู้ปราศจากบาตรและจีวร หรือผู้ไม่มีอุปัชฌาย์ แม้จะสวดประกาศกรรมวาจาว่า 'บาตรและจีวรของท่านบริบูรณ์แล้ว' หรือ 'ผู้นี้ชื่อนี้เป็นผู้อุปสมบท มีอุปัชฌาย์ชื่อนี้' กรรมก็จะไม่สำเร็จ. อาจารย์เหล่าอื่นกล่าวอย่างนี้ว่า 'แต่ในเวลาสมมติสีมานั้นทำได้, เพราะว่าในเวลาสมมติสีมา ภิกษุทั้งหลายยืนอยู่ในที่นั้นนั่นเองแล้วสวดประกาศกรรมวาจา, ในที่นั้นก็เป็นอพัทธสีมานั่นเอง. หากเป็นพัทธสีมา ก็จะพึงมีการทับสีมาหรือการระคนสีมา'. จริงอยู่, ถึงกระนั้น เพราะเหตุที่กระทำสถานที่สมมติสีมานั้นให้เป็นอิสระแล้วจึงทำกรรมสมมติสีมา, ภิกษุทั้งหลายผู้ตั้งอยู่ในคามสีมา (อื่น) จึงไม่สามารถทำกรรมของภิกษุทั้งหลายผู้ได้รับสมมติในหมู่บ้านต่างหากให้กำเริบ (เสีย) ได้. หากพึงสมมติสีมาโดยทำสถานที่สมมติสีมาให้เป็นอิสระเท่านั้น, ในกาลที่พระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ภิกษุฉัพพัคคีย์จะสมมติสีมาได้ตามสบายได้อย่างไร? แต่ไม่พึงเห็นอย่างนั้น, เพราะว่าแม้นางวิสาขามิคารมารดาก็ได้ซื้อที่ดินด้วยเงิน ๙ โกฏิแล้วสร้างมหาวิหารชื่อบุพพาราม, และอนาถบิณฑิกเศรษฐีก็ได้ให้ซื้อที่อุทยานของเจ้าเชตด้วยเงินกหาปณะที่ปูลาดเต็มพื้นที่แล้วสร้างมหาวิหารชื่อเชตวัน, ผู้ใคร่บุญทั้งหลายย่อมสร้างบริเวณแล้วสร้างวิหารอย่างนี้, เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าภิกษุฉัพพัคคีย์ผูกสีมาได้ตามสบาย (ในที่ดินที่เป็นอิสระเช่นนั้น). นี้คือการวินิจฉัยเรื่องอุปจารสีมา.

---

သမာနသံဝါသသီမာ နာမ ဒိဋ္ဌိသီလသာမညသံဃာတသင်္ခါတေဟိ ဘိက္ခုဂဏေဟိ ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မေန သမာနံ ဧကီဘာဝံ ဟုတွာ ဝသိတုံ သမ္မတာ သီမာ. အဝိပ္ပဝါသသီမာ နာမ တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝသိတုံ သမ္မတာ သီမာ, ဧတာ ဒွေသီမာ တိယောဇနပရမတာယပိ သမ္ဘဝတော မဟာသီမာ တိပိ နာမံ လဘန္တိ, တာသံ ဝိစာရဏာ မဟာအဋ္ဌကထာယံ သဗ္ဗသော ပရိပုဏ္ဏံ ကတွာ ဝုတ္တာ, တသ္မာ ဣဓ န ဝက္ခာမ ဝုစ္စမာနမ္ပိ အဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, တသ္မာ န ဝက္ခာမ.

สีมาชื่อสมานสังวาสสีมา คือสีมาที่สมมติเพื่อให้ภิกษุทั้งหลายผู้ชื่อว่ารวมกันด้วยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล อยู่ร่วมกันเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้น. สีมาชื่ออวิปปวาสสีมา คือสีมาที่สมมติเพื่อให้อยู่ปราศจากไตรจีวรได้. สีมาทั้งสองนี้ แม้จะมีขนาดสูงสุดเพียง ๓ โยชน์ ก็ย่อมได้ชื่อว่ามหาสีมา. การวินิจฉัยสีมาเหล่านั้น อรรถกถาใหญ่ได้กล่าวไว้โดยบริบูรณ์แล้ว เพราะฉะนั้น ในที่นี้เราจักไม่กล่าว ถึงกล่าวไปก็จะเป็นการกล่าวโดยไม่จำแนก เพราะฉะนั้น เราจักไม่กล่าว.

---

လာဘသီမာ နာမ ယံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ပေါက္ခရဏီတဠာကဝနာဒိကံ ဝါ ယံ ယံ ပဒေသံ သံဃဿ စတုစ္စပ္ပယတ္ထာယ ရာဇရာဇမဟာမတ္တေဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဌပိတာ, ဧသာ လာဘသီမာ နာမ. နေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အနုညာတာ, န ဓမ္မသင်္ဂဟကတ္ထေရေဟိ ဌပိတာ, အပိ စ ခေါ လာဘဒါယကေဟိ ဌပိတာဝ. မာတိကာဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယမ္ပိ လာဘသီမာတိ ယံ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယော ဝိဟာရံ ကာရေတွာ ဂါဝုတံ ဝါ အဍ္ဎယောဇနံ ဝါ ယောဇနံ ဝါ သမန္တာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘အယံ အမှာကံ ဝိဟာရဿ လာဘသီမာ, ယံ ဧတ္ထန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သဗ္ဗံ အမှာကံ ဝိဟာရဿ ဒေမာ’’တိ ဌပေန္တိ, အယံ လာဘသီမာ နာမာ’တိ ဝုတ္တံ. ဣမသ္မိံ လာဘသီမာဓိကာရေ ရညော မဟာစေတိယဒါယကဿ ဒိဝင်္ဂတကာလတော ဧကသ္မိံ သံဝစ္ဆရေ အတီတေ တဿ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ ဓမ္မရညော ကာလေ ဤဒိသံ ပုညံ ဘူတပုဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ယော ကောစိ ယဿ ဝိဟာရဿ ယာနိ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒီနိ ဒတွာ တံ သဟိတဝိဟာရံ ပုဂ္ဂလဿ ဒေတိ, ဧဝံ သတိ ကိံ တဿ ပုဂ္ဂလဿ တံ သဟိတဝိဟာရံ ပုဂ္ဂလိကဘာဝေန ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဥဒါဟု သံဃိကဘာဝေနေဝါတိ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒိဝိရဟိတော ပန ကေဝလော ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရော အညေသံ ဒမ္မီတိ အဒတွာ ပုဂ္ဂလေ မတေ သံဃိကော ဟောတိ, ဥဒါဟု ပုဂ္ဂလိကောယေဝါတိ. တတြာယံ ဝိဿဇ္ဇနာ, ယဒိ ဟိ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ယောကောစိ ဝိဟာရဿ တဠာကခေတ္တာဝတ္ထာဒီနိ [Pg.40] ဒေတိ, ဧဝံ သတိ ပဋိက္ခိပိတုံ န ဝဋ္ဋတီတိဒဋ္ဌဗ္ဗံ တေန ဝုတ္တံ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဣမံ တဠာကံ, ဣမံ ခေတ္တံ, ဣမံ ဝတ္ထုံ ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ ဝုတ္တေ ပဋိက္ခိပိတုံ န လဗ္ဘတီ’’တိ. ‘‘ပါသာဒဿ ဒါသိံ, ဒါသံ, ခေတ္တံ, ဝတ္ထုံ, ဂေါမဟိံသံ ဒေမာတိ ဝဒန္တိ, ပါဋေက္ကံ ဂဟဏကိစ္စံ နတ္ထိ, ပါသာဒေ ပဋိဂ္ဂဟိတေ ပဋိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတီ’’တိ စ. ဝိနယဝိနိစ္ဆယပကရဏေ စ.

ลาภสีมา คืออาณาเขตที่พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชากำหนดไว้เพื่อประโยชน์แห่งปัจจัย ๔ ของสงฆ์ ไม่ว่าจะเป็นหมู่บ้าน นิคม สระน้ำ บ่อน้ำ ป่า หรือสถานที่ใดๆ ก็ตาม นี้เรียกว่าลาภสีมา. ลาภสีมานี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้ และพระเถระผู้สังคายนาพระธรรมก็มิได้กำหนดไว้ แต่เป็นสิ่งที่พวกทายกผู้ถวายลาภกำหนดไว้เท่านั้น. แม้ในอรรถกถามาติกาและลีนัตถัปปกาสินีก็กล่าวถึงลาภสีมาว่า “ลาภสีมา คือเมื่อพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น สร้างวิหารแล้ว กำหนดอาณาเขตโดยรอบ ๑ คาวุต หรือครึ่งโยชน์ หรือ ๑ โยชน์ แล้วตั้งไว้ว่า ‘นี้คือลาภสีมาของวิหารของเรา สิ่งใดเกิดขึ้นในระหว่างนี้ เราขอมอบสิ่งนั้นทั้งหมดให้แก่วิหารของเรา’ นี้เรียกว่าลาภสีมา.” ในเรื่องลาภสีมานี้ เคยมีบุญเช่นนี้เกิดขึ้นในสมัยของพระธรรมราชา ผู้เป็นพระโอรสองค์โตของพระราชาผู้ถวายมหาเจดีย์ หลังจากที่พระราชาองค์นั้นสวรรคตไปแล้ว ๑ ปี. หากพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นคนใดคนหนึ่ง ถวายสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้นแก่วิหารใด แล้วมอบวิหารพร้อมกับสิ่งเหล่านั้นให้แก่บุคคล, เมื่อเป็นเช่นนั้น บุคคลนั้นควรรับวิหารพร้อมกับสิ่งเหล่านั้นในฐานะเป็นของส่วนตัว หรือว่าในฐานะเป็นของสงฆ์เท่านั้น? ส่วนวิหารส่วนตัวที่ปราศจากสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น หากไม่ได้ให้แก่ผู้อื่นด้วยคำว่า ‘ข้าพเจ้าให้’ เมื่อบุคคลนั้นตายไป วิหารนั้นจะเป็นของสงฆ์ หรือว่าเป็นของส่วนตัวตามเดิม? ในปัญหานั้น มีคำวิสัชนาว่า หากพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นคนใดคนหนึ่ง ถวายสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้นแก่วิหาร, เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงทราบว่าไม่ควรปฏิเสธ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในวินัยอรรถกถาว่า “เมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายสระน้ำนี้ ที่นานี้ ที่ดินนี้ แก่วิหาร’ ดังนี้ ไม่ควรปฏิเสธ.” และกล่าวว่า “เมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายนางทาสี ทาส ที่นา ที่ดิน โค และกระบือ แก่ปราสาท’ ดังนี้ ไม่ต้องมีการรับแยกกัน เมื่อรับปราสาทแล้ว ก็เป็นอันรับสิ่งเหล่านั้นด้วยนั่นเอง.” และในคัมภีร์วินัยวินิจฉัยก็กล่าวไว้ว่า:

---

‘‘ခေတ္တဝတ္ထုတဠာကံ ဝါ, ဒေမ ဂေါအဇိကာဒိကံ;

ဝိဟာရဿာတိ ဝုတ္တေပိ, နိသေဓေတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

“แม้เมื่อเขากล่าวว่า ‘ข้าพเจ้าทั้งหลายถวายที่นา ที่ดิน สระน้ำ หรือโคและแพะเป็นต้น แก่วิหาร’ ดังนี้ ก็ไม่ควรห้าม (ปฏิเสธ)”

---

ခုဒ္ဒသိက္ခာပကရဏေ စ ‘‘ခေတ္တာဒီနိ ဝိဟာရဿ, ဝုတ္တေ ဒမ္မီတိ ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဝိဟာရဿ ဒေမာ’’တိ စေတ္ထ သံဃိကဝိဟာရဿေဝ, န ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ သံဃိကဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ပါသာဒဿာ’’တိ စ သာမညေန ဝုတ္တေပိ ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန ဝိသာခါ မိဂါရမာတာ သံဃဿ အတ္ထာယ သာဠိန္ဒံ ပါသာဒံ ကာရာပေတုကာမော ဟောတိ ဟတ္ထိနခက’’န္တိ ဣမသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပါသာဒပရိဘောဂဿ အနုညာတတ္တာ သံဃိကံယေဝ ပါသာဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝိညာယတိ တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’န္တိ. ပါဠိယာ အဋ္ဌကထာယ ဝဏ္ဏနာဓိကာရေ ‘‘သုဝဏ္ဏရဇတာဒိဝိစိတြာနီ’’တိအာဒိ သံဃိကသေနာသနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပုဂ္ဂလိကံ ပန သုဝဏ္ဏာဒိဝိစိတြံ ဘိက္ခုဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတုမေဝ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘န ကေနစိ ပရိယာယေန ဇာတရူပဇတံ သာဒိယိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ, တေနေဝေတ္ထ အဋ္ဌကထာယံ သံဃိကဝိဟာရေ ဝါ ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရေ ဝါတိ န ဝုတ္တ’န္တိ. ‘‘ဘိက္ခူနံ ဓမ္မဝိနယဝဏ္ဏနဋ္ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ သံဃိကမေဝ သုဝဏ္ဏာဒိမယံ သေနာသနံ သေနာသနပရိက္ခာရာ စ ဝဋ္ဋန္တိ, န ပုဂ္ဂလိကာနီတိ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ စ, တသ္မာ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒိသဟိတဝိဟာရော သံဃိကောယေဝ ဟောတိ, န ပုဂ္ဂလိကောတိ ဝိနယကောဝိဒေဟိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သစေ ပန ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ယောကောစိ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒိသဟိတံ ဝိဟာရံ ပုဂ္ဂလဿ တံ သဟိတဝိဟာရဘာဝမာရောစေတွာ ဒေတိ, ဧဝံ သတိ ပုဂ္ဂလဿ သံဃိကဝိဟာရဘာဝေနေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ, န ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရဘာဝေနာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ကသ္မာ, ဝိဟာရဿ ဒေမာ’’တိ ဝတွာ ဒိန္နာနံ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒီနံ သံဃဿေဝ ဝဋ္ဋမာနတ္တာ. တေနေဝါဟ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ ဝုတ္တံ သံဃဿ ဝဋ္ဋတိ, န ပုဂ္ဂလဿ, ခေတ္တာဒိ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. တတြာယံ ယောဇနာ [Pg.41] ဝိဟာရဿာဒေမာတိ ဝတွာ ဒိန္နံ ခေတ္တာဒိ သံဃဿ ဝဋ္ဋတိ, န ပုဂ္ဂလဿ, ဧဝံ ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ ဝုတ္တံ သုဝဏ္ဏာဒိဝိစိတ္တံ အကပ္ပိယမဉ္စံ သံဃဿ ဝဋ္ဋတိ, န ပုဂ္ဂလဿာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ. သံဃဿေဝ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ခေတ္တာဒီနိ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ, တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘စတ္တာရောပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇတူတိ ဒေတိ ဝဋ္ဋတီတိဧတ္ထ ဘိက္ခုသံဃဿ စတုပစ္စယပရိဘောဂတ္ထာယ တဠာကံ ဒမ္မီတိ ဝါ ဘိက္ခုသံဃော စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ တဠာကံ ဒမ္မီတိ ဝါ ဣတော တဠာကတော ဥပ္ပန္နေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒမ္မီတိ ဝါ ဝုတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဣဒဉ္စ သံဃဿ ဒိယျမာနညေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပုဂ္ဂလဿ ပန ဧဝမ္ပိ ဒိန္နံ တဠာကခေတ္တာဒိ န ဝဋ္ဋတိ. သုဒ္ဓစိတ္တဿ ပန ဥဒကပရိဘောဂတ္ထံ ကူပပေါက္ခရဏီအာဒယော ဝဋ္ဋန္တိ. သံဃဿတဠာကံအတ္ထိ, တံကထန္တိအာဒိနာဟိသဗ္ဗတ္ထ သံဃဿဝသေနေဝ ဝုတ္တန္တိ. ‘‘ခေတ္တာဒယော ပန သဗ္ဗေသံဃဿေဝ ဝဋ္ဋန္တိ, ပါဠိယံ ပုဂ္ဂလိကဝသေန ဂဟေတုံ အနနုညာတတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ စ. ပုဂ္ဂလဿ ပန ပုဂ္ဂလာနဉ္စ ခေတ္တဝတ္ထာဒီနိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေနာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ဧဝဉ္စကတွာ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ခေတ္တဝတ္ထာဒီနိပိ ကပ္ပိယဝေါဟာရေနာပိ ပုဂ္ဂလာနံ ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋတိ, တထာ အနုညာတတ္တာတိ ဝိညာယတိ ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ အာဒိနာ ဟိ ပဋိက္ခိတ္တာသု ဧကဿေဝ ပုဂ္ဂလိကဝသေန ဂဟဏေ အနနုညာတေ တဒိတရာနံ တထာဂဟေတဗ္ဗတာ သိဒ္ဓါဝ ဟောတီ’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒိသဟိတဿ ဝိဟာရဿ သံဃိကဘာဝေနေဝ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာ သိဒ္ဓါ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အယံ ပဌမပဉှေ ဝိဿဇ္ဇနာ.

และในคัมภีร์ขุททสิกขาปกรณ์ก็กล่าวว่า 'เมื่อกล่าวว่า ที่นาเป็นต้นถวายแก่วิหาร ดังนี้ ย่อมควร' พึงทราบว่า คำว่า 'เราถวายแก่วิหาร' ในที่นี้ หมายถึงวิหารของสงฆ์เท่านั้น ไม่ใช่วิหารส่วนตัว เพราะเหตุนั้นแล ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'คำว่า เราถวายแก่วิหาร นี้ ตรัสหมายถึงวิหารของสงฆ์' และแม้เมื่อกล่าวโดยทั่วไปว่า 'แก่ปราสาท' ก็พึงทราบว่าหมายถึงปราสาทของสงฆ์เท่านั้น เพราะในเรื่องนี้ว่า 'ก็โดยสมัยนั้นแล นางวิสาขามิคารมารดาประสงค์จะสร้างปราสาทมีมุขมีเชิงกลอนรูปเล็บช้างเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์' ดังนี้ เพราะการใช้สอยปราสาทนั้นได้รับอนุญาตแล้ว จึงทราบว่าหมายถึงปราสาทของสงฆ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นแล ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'การใช้สอยปราสาททั้งหมด' ในอธิการแห่งการอธิบายในปาฬิและอรรถกถา คำว่า 'สิ่งที่ประดับด้วยทองและเงินเป็นต้น' ตรัสหมายถึงเสนาสนะของสงฆ์ ส่วนเสนาสนะส่วนตัวที่ประดับด้วยทองเป็นต้น ภิกษุไม่ควรรับเลย เพราะมีคำกล่าวว่า 'ไม่พึงยินดีทองและเงินโดยปริยายใดๆ' ด้วยเหตุนั้นแล ในอรรถกถานี้จึงมิได้กล่าวว่า 'ในวิหารของสงฆ์หรือในวิหารส่วนตัว' และพึงทราบว่า เพราะมีคำกล่าวว่า 'ในที่อธิบายพระธรรมวินัยของภิกษุทั้งหลาย' เสนาสนะที่ทำด้วยทองเป็นต้นและบริขารเสนาสนะที่เป็นของสงฆ์เท่านั้นจึงควร ไม่ใช่ของส่วนตัว ดังนั้น วิหารที่ประกอบด้วยสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น จึงเป็นของสงฆ์เท่านั้น ไม่ใช่ของส่วนตัว ผู้รู้พระวินัยพึงทราบอย่างนี้ แต่ถ้าพระราชาหรือมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นคนใดคนหนึ่ง ถวายวิหารที่ประกอบด้วยสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น แก่บุคคล โดยแจ้งความเป็นวิหารที่ประกอบด้วยสิ่งเหล่านั้นให้ทราบ เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุผู้เป็นบุคคลนั้นควรรับในฐานะเป็นวิหารของสงฆ์เท่านั้น ไม่ควรรับในฐานะเป็นวิหารส่วนตัว พึงทราบอย่างนี้ เพราะเหตุไร? เพราะสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น ที่ถวายโดยกล่าวว่า 'เราถวายแก่วิหาร' ย่อมควรแก่สงฆ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นแล ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'ที่กล่าวว่า ถวายแก่วิหาร ย่อมควรแก่สงฆ์ ไม่ใช่แก่บุคคล พึงทราบเหมือนที่นาเป็นต้น' ในคำนั้น มีการประกอบความดังนี้ว่า ที่นาเป็นต้นที่ถวายโดยกล่าวว่า 'เราถวายแก่วิหาร' ย่อมควรแก่สงฆ์ ไม่ใช่แก่บุคคล ฉันใด แม้เตียงที่ไม่ควรซึ่งประดับด้วยทองเป็นต้นที่กล่าวว่า 'เราถวายแก่วิหาร' ก็ย่อมควรแก่สงฆ์ ไม่ใช่แก่บุคคล ฉันนั้น พึงทราบอย่างนี้ ที่นาเป็นต้นควรรับด้วยกัปปิยโวหารแก่สงฆ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้นแล ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'ในคำว่า ให้โดยกล่าวว่า จงบริโภคปัจจัย ๔ ดังนี้ ย่อมควร นี้ แม้จะกล่าวว่า เราถวายสระน้ำเพื่อประโยชน์แก่การบริโภคปัจจัย ๔ ของภิกษุสงฆ์ หรือว่า ภิกษุสงฆ์จงบริโภคปัจจัย ๔ เราถวายสระน้ำ หรือว่า เราถวายปัจจัย ๔ ที่เกิดจากสระน้ำนี้ ดังนี้ ก็ย่อมควร' และคำนี้ตรัสหมายถึงสิ่งที่ถวายแก่สงฆ์เท่านั้น ส่วนที่นาและที่ดินเป็นต้นที่ถวายแก่บุคคล แม้จะกล่าวอย่างนี้ก็ไม่ควร แต่บ่อน้ำและสระโบกขรณีเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่การใช้น้ำ ย่อมควรแก่ผู้มีจิตบริสุทธิ์ เพราะในที่ทั้งปวงท่านกล่าวโดยความเป็นของสงฆ์เท่านั้นว่า 'สระน้ำของสงฆ์มีอยู่ สิ่งนั้นอย่างไร' เป็นต้น และพึงทราบว่า 'ส่วนที่นาเป็นต้น ย่อมควรแก่สงฆ์ทั้งปวงเท่านั้น เพราะในปาฬิมิได้อนุญาตให้รับโดยความเป็นของส่วนตัว' ส่วนที่นาและที่ดินเป็นต้น ไม่ควรรับแม้ด้วยกัปปิยโวหารแก่บุคคลหรือแก่บุคคลทั้งหลาย และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า 'แม้ที่นาและที่ดินเป็นต้น ก็ไม่ควรรับแม้ด้วยกัปปิยโวหารแก่บุคคลทั้งหลาย เพราะความเป็นสิ่งที่มิได้อนุญาตไว้ ย่อมทราบได้ด้วยคำเป็นต้นว่า เป็นผู้งดเว้นจากการรับที่นาและที่ดิน เมื่อการรับโดยความเป็นของส่วนตัวของบุคคลเพียงคนเดียวไม่ได้รับอนุญาต ความที่บุคคลอื่นนอกเหนือจากนั้นจะรับอย่างนั้น (เป็นของส่วนตัว) ก็เป็นอันสำเร็จ (ว่ารับไม่ได้) ด้วยเช่นกัน' ดังนั้น พึงทราบว่า ความที่วิหารที่ประกอบด้วยสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น เป็นสิ่งที่พึงรับโดยความเป็นของสงฆ์เท่านั้น ย่อมเป็นอันสำเร็จแล้ว นี้เป็นคำเฉลยในปัญหาแรก

---

တဠာကခေတ္တဝတ္ထာဒိဝိရဟိတံ ပန ဝိဟာရံ ပုဂ္ဂလိကဘာဝေနာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတိ. သော စ ဝိဟာရော တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဇီဝန္တေ ပုဂ္ဂလိကော ဟောတိ. အညေသံ ဒမ္မီတိ အဒတွာ မတေ အဝိဿဇ္ဇနီယော အဝေဘင်္ဂိယော, သံဃိကောယေဝ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာဟ, ဘိက္ခုဿ ဘိက္ခဝေ ကာလင်္ကတေ သံဃော သာမိ ပတ္တစီဝရေ. အပိ စ ဂိလာနုပဋ္ဌာကာ ဗဟူပကာရာ, အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သံဃေန တိစီဝရဉ္စ ဂိလာနုပဋ္ဌာကာနံ ဒါတုံ. ယံ တတ္ထ လဟုဘဏ္ဍံ လဟုပရိက္ခာရံ, တံ သမ္မုခီဘူတေန သံဃေန ဘာဇေတဗ္ဗံ. ယံ တတ္ထ ဂရုဘဏ္ဍံဂရုပရိက္ခာရံ တံ အာဂတာနာဂတဿ စာတုဒ္ဒိသဿ သံဃဿ အဝိဿဇ္ဇိယံ အဝေဘင်္ဂိယန္တိ. ဝိနယဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တသ္မိံ [Pg.42] ဇီဝန္တေ ပုဂ္ဂလိကော, မတေ သံဃိကောယေဝါတိ အညေသံ အဒတွာ ဌပိတပရိက္ခာရာပိ တတ္ထ သံဃဿေဝ ဟောန္တိ. ဒွိန္နံ သန္တကံ ဟောတိ အဝိဘတ္တံ, ဧကသ္မိံ ကာလင်္ကတေ ဣတရော သာမိ. ဗဟူနံ သန္တကေပိ ဧသေဝ နယော, သဗ္ဗေသု မတေသု သံဃိကံ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ส่วนวิหารที่ปราศจากสระน้ำ ที่นา และที่ดินเป็นต้น ย่อมควรเพื่อรับไว้แม้โดยความเป็นของส่วนบุคคล และวิหารนั้นย่อมเป็นของส่วนบุคคลตราบเท่าที่บุคคลนั้นยังมีชีวิตอยู่ เมื่อเขาตายไปโดยมิได้ให้แก่ผู้อื่นว่า 'เราให้' วิหารนั้นเป็นของไม่ควรสละ ไม่ควรแบ่ง พึงทราบว่าเป็นของสงฆ์นั่นเอง ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุทำกาละแล้ว สงฆ์ย่อมเป็นเจ้าของบาตรและจีวร อนึ่ง ภิกษุผู้พยาบาลไข้มีอุปการะมาก ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้สงฆ์ให้ไตรจีวรแก่ภิกษุผู้พยาบาลไข้ สิ่งใดเป็นลหุภัณฑ์ ลหุบริขาร ในที่นั้น สงฆ์ผู้อยู่พร้อมหน้าพึงแบ่งปันสิ่งนั้น สิ่งใดเป็นครุภัณฑ์ ครุบริขาร ในที่นั้น สิ่งนั้นเป็นของไม่ควรสละ ไม่ควรแบ่ง แก่สงฆ์ผู้มาจากทิศทั้ง ๔ ทั้งที่มาแล้วและยังไม่มา' และในอรรถกถาพระวินัยกล่าวว่า 'เมื่อเขายังมีชีวิตอยู่ เป็นของส่วนบุคคล เมื่อตายไป เป็นของสงฆ์นั่นเอง' แม้บริขารที่เก็บไว้โดยมิได้ให้แก่ผู้อื่น ก็เป็นของสงฆ์ในที่นั้น สิ่งที่เป็นของของบุคคล ๒ รูปที่ยังมิได้แบ่งกัน เมื่อรูปหนึ่งทำกาละแล้ว อีกรูปหนึ่งย่อมเป็นเจ้าของ แม้ในสิ่งที่เป็นของของบุคคลหลายรูปก็มีนัยนี้ เมื่อทุกรูปทำกาละแล้ว ย่อมเป็นของสงฆ์

---

ဧတ္ထ စ ယံ တတ္ထ ဂရုဘဏ္ဍ’န္တိ အာဒီသု ဂရုဘဏ္ဍံ နာမ ရာသိဝသေန ပဉ္စဝိဓံ, သရူပဝသေန ပန ပဉ္စဝီသတိဝိဓံ ဟောတိ, တသ္မာ မတကသန္တကဘူတဿာပိ ဝိဟာရဿ ဂရုဘဏ္ဍဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယံ တတ္ထ လဟုဘဏ္ဍံ ယံ တတ္ထ ဂရုဘဏ္ဍ’’န္တိ.

ในที่นี้ ในคำเป็นต้นว่า 'สิ่งใดเป็นครุภัณฑ์ในที่นั้น' ชื่อว่าครุภัณฑ์นั้น โดยหมวดมี ๕ อย่าง แต่โดยประเภทมี ๒๕ อย่าง เพราะฉะนั้น พึงทราบความเป็นครุภัณฑ์แม้แห่งวิหารซึ่งเป็นของของภิกษุผู้มรณภาพแล้ว ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดเป็นลหุภัณฑ์ในที่นั้น สิ่งใดเป็นครุภัณฑ์ในที่นั้น'

---

ဣတိ ပဉ္စဟိ ရာသီဟိ, ပဉ္စနိမ္မလလောစနော;

ပဉ္စဝီသဝိဓံ နာထော, ဂရုဘဏ္ဍံ ပကာသယီတိ.

ด้วยหมวด ๕ อย่างนี้ พระโลกนาถผู้มีพระจักษุอันบริสุทธิ์ ๕ ทรงประกาศครุภัณฑ์ ๒๕ อย่าง

---

ဧတ္ထ ဝိဟာရဿ ဂရုဘဏ္ဍဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ဒုတိယပဉှေ ဝိဿဇ္ဇနာ.

ในที่นี้ พึงทราบความเป็นครุภัณฑ์แห่งวิหาร นี้เป็นคำวิสัชนาในปัญหาที่สอง

---

အယံ ဟံသာဝတိယာ ပါမောက္ခမဟာထေရာနံ ဝိဿဇ္ဇနာ. ရာမညရဋ္ဌဝါသိနော ပန မဟာထေရာ ပုဂ္ဂလိကဘာဝေနာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗမေဝါတိ ဝဒန္တိ, တထာ ဇံမာယရဋ္ဌဝါသိနောပိ မဟာထေရာ, တထာ သူနာပရန္တရဋ္ဌဝါသိနောပိ မဟာထေရာ တထာ ဣသိနဂရဝါသိနောပိ မဟာထေရာ ပုဂ္ဂလိကဘာဝေန ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဒေါသော နတ္ထီ’တိ ဝဒန္တိ တေသံ မဟာထေရာနံ အယမဓိပ္ပာယော လာဘသီမာနာမေသာ နေဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အနုညာတာ. န ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရေဟိပိ ဌပိတာ. အပိ စ ခေါ ပုညတ္ထိကေဟိ လာဘဒါယကေဟိ ဌပိတာ တသ္မာ ပုညတ္ထိကာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒယော ဝိဟာရံ ကာရာပေတွာ တဿ ဝိဟာရဿ လာဘတ္ထာယ ပဒေသံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဌပေန္တိ ‘‘ယံ ဧတ္ထန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တံ သဗ္ဗံ အမှာကံ ဝိဟာရဿ ဒေမာ’’တိ. တံ ပန ဝိဟာရံ အတ္တနော ရုစိတဿ ယဿကဿစိ ပုဂ္ဂလဿ ‘‘ဣမံ ဝိဟာရံ တုယှံ ဒမ္မိ, တဝ ဝိဟာရော ဟောတူ’’တိဝါ အတ္တနော ရုစိယာ ဒေတိ သောပိ ပုဂ္ဂလော ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စလေဏာနိ ဝိဟာရ’’န္တိ အာဒိနာ အနုညာတဝိဟာရမေဝ ပဋိဂ္ဂဏှာတိ, ဘဂဝတော အနုညာတဝိဟာရမတ္တဿေဝ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာတိ. တသ္မိံ ဝိဟာရေ ခေတ္တဝတ္ထာဒီနိ အတ္ထီတိ စေ. ‘‘ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ အာဒိနာ ယံ ခေတ္တာဒိဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏံ ပဋိက္ခိတ္တံ, တဿ ခေတ္တာဒိဝတ္ထုဿ အပ္ပဋိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဝိဟာရမတ္တမေဝ ဟိ ပဋိဂ္ဂဟိတေ တပ္ပဋိဗဒ္ဓါ ခေတ္တာဒိဝတ္ထုသ္မိံ ဥပ္ပန္နစီဝရ ပိဏ္ဍပါတဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာပိ [Pg.43] တဿေဝ ပုဂ္ဂလဿ ကပ္ပိယဘာဝေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, ပုဂ္ဂလဿ ပဋိဂ္ဂဟဏေ ဝါ ပရိဘုတ္တေ ဝါ ဒေါသော နတ္ထိ, ဘဂဝတာ ဧဝ အနုညာတဿ ကပ္ပိယပစ္စယဿ ပရိဘုဉ္ဇိတတ္တာ. သုတ္တံ အာဟရာတိ စေ, ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’’န္တိ. နနု စ ဝိသာခါ မိဂါရမာတာ သံဃဿေဝ အတ္ထာယ သာဠိန္ဒံ ပါသာဒံ ဟတ္ထိနခကန္တိ. သစ္စံ, တထာပိ ပုဂ္ဂလော သံဃပရိယာပန္နော သံဃဿ ပါသာဒပရိဘောဂေ အနုညာတေ တဒန္တောဂဓဿပိ ပုဂ္ဂလဿ အနုညာတမေဝ ဟောတိ. အညထာ ပုဂ္ဂလေ အန္တောဝိဟာရေ နိသိန္နောယေဝ သံဃော တသ္မိံ ယေဝ ဝိဟာရသီမေ ကမ္မံ ကရောန္တောပိ ကမ္မကောပေါ န ဘဝေယျ, အဝဂ္ဂါရဟတ္တာတိ ဝက္ခတိ စ သာရတ္ထဒီပနိယံ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’’န္တိ ဝစနတော ပုဂ္ဂလိကေပိ သေနာသနေ သေ နာသနပရိဘောဂဝသေန နိယမိတံ သုဝဏ္ဏဃဋာဒိကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဝဋ္ဋမာနမ္ပိ ကေဝလံ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ, ဣမိနာပိ ဝစနေန ပုဂ္ဂလိကဝိဟာရဿပိ သဗ္ဗကပ္ပိယဘာဝေါ ဝိညာယတိ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’’န္တိ ဉာပကဿ ဒဿနတော. သုဝဏ္ဏဃဋာဒိကန္တိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေါ မရိယာဒတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ, တေန ရဇတဟာရကူဋ-ဇာတိဖလိကာဒီနိ အကပ္ပိယဃဋာနိ သုဝဏ္ဏရဇတဟာရကူဋ ဇာတိဖလိကာဒိဘာဇနသရဝါဒီနိ စ သေနာသနပရိက္ခာရာနိ သင်္ဂဏှာတိ, တာနိ ဘိက္ခုဿ ပရိက္ခာရဘာဝေန န ဝဋ္ဋန္တိ တထာ ဒါသိဒါသဂေါမဟိံသာပိ, တထာ ခေတ္တာဒိဝတ္ထုမ္ပိ ဘိက္ခုဿ အတ္တနော သန္တကဘာဝေန ပဋိဂ္ဂဟေတုံ န ဝဋ္ဋန္တိ, ဝိဟာရဿ ပန ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထိ, သဗ္ဗသဒ္ဒဿ ဒဿနတော တေနေဝါဟ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ‘‘သေနာသနေ ပန ဒွါရကဝါဋ ဝါတပါနကဝါဋာဒီသု သဗ္ဗံ ရတနမယမ္ပိ ဝဏ္ဏမဋ္ဌကမ္မံ ဝဋ္ဋတိ. သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နတ္ထိ အညတြ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနာ’’တိ, ဣမိနာ ဌပေတွာ’ဂါမဉ္စ ဂါမူပစာရဉ္စာ’တိ ဧတ္ထ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနံ ဌပေတွာ သဗ္ဗကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ဝိဟာရဿ ကပ္ပတိ, ကိဉ္စိအပ္ပမတ္တကမ္ပိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ နာမ နတ္ထီတိ ဝိညာယတိ, တေနေဝါဟ ဝိနယဝိနိစ္ဆယေ.

นี้เป็นคำวิสัชนาของพระมหาเถระผู้เป็นประธานแห่งเมืองหงสาวดี ส่วนพระมหาเถระผู้อยู่ในแคว้นรามัญกล่าวว่า 'แม้การรับไว้โดยความเป็นของส่วนบุคคลก็ควรรับได้แท้' เช่นเดียวกับพระมหาเถระผู้อยู่ในแคว้นชัมมายะ (เชียงใหม่) พระมหาเถระผู้อยู่ในแคว้นสุนาปรันตะ และพระมหาเถระผู้อยู่ในเมืองอิสินคร ก็กล่าวว่า 'ในการรับไว้โดยความเป็นของส่วนบุคคล ไม่มีโทษ' ความเห็นของพระมหาเถระเหล่านั้นเป็นดังนี้ว่า 'เขตแห่งลาภเหล่านี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตไว้ และพระเถระผู้รวบรวมธรรมก็มิได้ตั้งไว้ แต่ว่าผู้ต้องการบุญและผู้ถวายลาภได้ตั้งไว้ เพราะฉะนั้น ผู้ต้องการบุญมีพระราชาและมหาอำมาตย์เป็นต้น สร้างวิหารแล้วกำหนดเขตพื้นที่เพื่อประโยชน์แก่ลาภของวิหารนั้น แล้วตั้งไว้ว่า "สิ่งใดเกิดขึ้นในเขตนี้ สิ่งนั้นทั้งหมดเราถวายแก่วิหารของเรา" แต่ว่า (ทายก) ย่อมถวายวิหารนั้นแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่งที่ตนพอใจตามความพอใจของตนว่า "เราถวายวิหารนี้แก่ท่าน ขอวิหารนี้จงเป็นของท่าน" แม้บุคคลนั้นก็ย่อมรับวิหารที่ทรงอนุญาตไว้แล้วนั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตที่พำนัก ๕ อย่าง คือ วิหาร..." เพราะความที่ตนรับไว้เพียงวิหารที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้วเท่านั้น หากมีคำถามว่า "ในวิหารนั้นมีที่นาและที่ดินเป็นต้น" (ตอบว่า) การรับที่นาและที่ดินเป็นต้นใดที่ทรงห้ามไว้ด้วยคำเป็นต้นว่า "เป็นผู้งดเว้นจากการรับที่นาและที่ดิน" เพราะความที่ที่นาและที่ดินเป็นต้นนั้นตนมิได้รับไว้ แต่รับไว้เพียงวิหารเท่านั้น จีวร บิณฑบาต คิลานปัจจัยเภสัชบริขารที่เกิดขึ้นในที่นาและที่ดินเป็นต้นที่เนื่องด้วยวิหารนั้น ก็ย่อมเป็นไปโดยความเป็นของควรแก่บุคคลนั้นนั่นเอง ในการรับหรือการบริโภคของบุคคลนั้นไม่มีโทษ เพราะบริโภคปัจจัยที่ควรซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้แล้วเท่านั้น หากจะให้นำพระสูตรมาอ้าง (ก็คือคำว่า) "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบริโภคปราสาททั้งหมด" มิใช่หรือว่า นางวิสาขามิคารมารดาได้สร้างปราสาทชื่อสาฬินทะมีเท้าดั่งเท้าช้างเพื่อประโยชน์แก่สงฆ์เท่านั้น? จริงอยู่ ถึงกระนั้น บุคคลก็นับเนื่องในสงฆ์ เมื่อการบริโภคปราสาทของสงฆ์ได้รับอนุญาตแล้ว การบริโภคของบุคคลผู้รวมอยู่ในสงฆ์นั้นก็ย่อมเป็นอันได้รับอนุญาตด้วย มิฉะนั้นแล้ว เมื่อบุคคลนั่งอยู่ในวิหาร แม้สงฆ์ทำกรรมในวิหารสีมานั้น กรรมก็จะไม่เสียไป เพราะความเป็นผู้ไม่แยกเป็นพวก และในสารัตถทีปนีจะกล่าวว่า "ด้วยคำว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบริโภคปราสาททั้งหมด' แม้ในเสนาสนะส่วนบุคคล สิ่งที่กำหนดไว้โดยการบริโภคเสนาสนะ เช่น หม้อทองคำเป็นต้น แม้จะควรบริโภค แต่จะบริโภคโดยทำให้เป็นของส่วนตัวอย่างเดียวไม่ได้" ด้วยคำนี้ พึงทราบความเป็นของควรทุกอย่างแม้แห่งวิหารส่วนบุคคล เพราะเห็นบทนำแสดงว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการบริโภคปราสาททั้งหมด" ในคำว่า "หม้อทองคำเป็นต้น" นี้ อาทิศัพท์มีอรรถว่าขอบเขต หรือมีอรรถว่าประเภท ด้วยเหตุนั้น จึงรวมเอาหม้อที่ไม่ควร เช่น เงิน ทองแดง และแก้วผลึกแท้เป็นต้น และภาชนะและถาดเป็นต้นที่เป็นเครื่องใช้ในเสนาสนะ เช่น ที่ทำด้วยทอง เงิน ทองแดง และแก้วผลึกแท้ สิ่งเหล่านั้นไม่ควรแก่ภิกษุโดยความเป็นบริขาร เช่นเดียวกับทาส ทาสี โค และกระบือ และเช่นเดียวกับที่นาและที่ดินเป็นต้น ก็ไม่ควรที่ภิกษุจะรับไว้โดยความเป็นของส่วนตัว แต่สำหรับวิหารนั้น ไม่มีสิ่งใดที่ควรห้าม เพราะเห็นการใช้คำว่า "ทั้งหมด" ด้วยเหตุนั้น ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัย จึงกล่าวว่า "ในเสนาสนะ ที่บานประตูและบานหน้าต่างเป็นต้น แม้ทั้งหมดที่ทำด้วยรัตนะ หรือการทาสีขัดเงา ก็ย่อมควร ในเสนาสนะไม่มีสิ่งใดที่ควรห้าม เว้นแต่เสนาสนะที่เป็นข้าศึก" ด้วยคำนี้ พึงทราบว่า เว้นจากคำว่า 'บ้านและอุปจารบ้าน' ซึ่งเป็นเสนาสนะที่เป็นข้าศึกแล้ว สิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะทั้งปวง ย่อมควรแก่วิหาร ไม่มีสิ่งใดแม้เพียงเล็กน้อยที่ชื่อว่าควรห้าม ด้วยเหตุนั้น ในวินัยวินิจฉัยจึงกล่าวไว้ว่า

---

‘‘ခေတ္တဝတ္ထု တဠာကံဝါ, ဒေမ ဂေါအဇိကာဒိကံ;

ဝိဟာရဿာတိ ဝုတ္တေပိ, နိသေဓေတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

“ที่นา ที่ดิน หรือสระน้ำ เราให้โคและแพะเป็นต้น” แม้เมื่อกล่าวว่า “เพื่อวิหาร” ก็ไม่ควรห้าม

---

နနုစ [Pg.44] ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ သံဃိကဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တန္တိ. ဝုတ္တံ ဧတ္ထ ဟိ အာစရိယဿအဓိပ္ပာယေန ဘဝိတဗ္ဗံ ‘‘ခေတ္တဝတ္တာဒီနိပုဂ္ဂလိကဝိဟာရဿ ဒေမာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘န ကပ္ပတိ ဥပါသကာ’’တိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ ပုဂ္ဂလော တဿ ဝိဟာရဿ သာမိ, ဝိဟာရဿ ဒိန္နေ ပုဂ္ဂလဿ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ, ဧဝံ သတိ စ ‘‘ခေတ္တဝတ္ထုပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော ဟောတီ’’တိ အာဒိနာ ဝုတ္တသိက္ခာပဒေန ကာရေတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. သံဃိကဝိဟာရဿ ပန န ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. ကသ္မာ သော ပုဂ္ဂလော တဿ သံဃိကဝိဟာရဿ အနိဿရော. စာတုဒ္ဒိသံ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒိန္နံ ယံကိဉ္စိ ခုဒ္ဒကံ ဝါ မဟန္တံ ဝါ ပဒေသံ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှန္တဿပိ ပါရာဇိကော န ဟောတိ, သဗ္ဗဿေဝ စာတုဒ္ဒိသိကဿ သံဃဿ ဓုရနိက္ခေပဿ အသမ္ဘဝတော တသ္မာ သံဃိကဝိဟာရဿ ဒိန္နေ ပဋိက္ခိတ္တေ သံဃဿ လာဘန္တရာယကရော ဟောတီတိ. ဣမမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ဝိဟာရဿ ဒေမာတိ သံဃိကဝိဟာရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’န္တိ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, န ပုဂ္ဂလိကဘာဝေနာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗန္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ သာမိကာနံ ဓုရနိက္ခေပေနာ’တိ ဧတ္ထ ဧကဿ သန္တကေ တဠာကေ ခေတ္တေ စ ဇာတေ တဿေဝ ဓုရနိက္ခေပေန ပါရာဇိကံ. ယဒိ ပန တံ တဠာကံ သဗ္ဗသာဓာရဏံ, ခေတ္တာနိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ, တဿ စ ဓုရနိက္ခေပေ အဝဟာရော. အထ ခေတ္တာနိပိ သဗ္ဗသာဓာရဏာနိ, သဗ္ဗေသံ ဓုရနိက္ခေပေယေဝ ပါရာဇိကံ, နာသတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တဝစနေန အဝိရောဓော သိယာ, တထာ ဟိ ခေတ္တဝတ္ထာဒိသဟိတဿ ဝိဟာရဿ ပုဂ္ဂလိကဘာဝေန အကပ္ပိယေ သတိ. ကထံ ပုဂ္ဂလဿ ခေတ္တဝတ္ထာဒိကမာရဗ္ဘ အဘိယုဉ္ဇဘာဝေါ ဘဝေယျ, ဧဝဉ္စ ပန ဝဒေယျ ‘‘ဓုရံ နိက္ခိပတီတိ ဧတ္ထ ဧကဿ သန္တကေ တဠာကေ ခေတ္တေ စာတိဧတ္ထ ဂိဟိသန္တကမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. တထာပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ ‘‘ဓုရံ နိက္ခိပတီတိ ယဒါ ပန သာမိကော အယံ ထဒ္ဓေါ ကက္ခဠော, ဇီဝိတဗြဟ္မစရိယန္တရာယမ္ပိ မေ ကရေယျ, အလံ ဒါနိ မယှံ ဣမိနာ’’တိ ပဒဿ ဒိဿနတော တေနေဝ ‘‘ခေတ္တာနိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကာနိ, တဿ စ ဓုရနိက္ခေပေ’’တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တံ. တထာ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ သဗ္ဗံ ပါသာဒပရိဘောဂ’’န္တိ ဝစနတော ပုဂ္ဂလိကေပိ သေနာသနေ သေနာသနပရိဘောဂဝသေန နိယမိတံ သုဝဏ္ဏဃဋာဒိကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋမာနမ္ပိ ကေဝလံ အတ္တနော သန္တကံ ကတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ န ဝဋ္ဋတီ’’တိ သာရတ္ထဒီပနိယံ ဝုတ္တ ဝစနေနာပိ အဝိရောဓော သိယာ, တထာ ‘‘သေနာသနေ ကိဉ္စိ ပဋိသေဓေတဗ္ဗံ [Pg.45] နတ္ထိ အညတြ ဝိရုဒ္ဓသေနာသနနာ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနေနာပိ သံသန္ဒမေဝ. တထာ ‘‘ယံ ဘိက္ခဝေ မယာ ဣဒံ န ကပ္ပတီတိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ, တံ စေ ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ ကပ္ပတီ’’တိ ဣမိနာ သုတ္တာနုလောမေနပိသံန္ဒမေဝ. ကထံ ‘‘အနုဇာနာမိ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စလေဏာနိ ဝိဟာရန္တျာ’’ဒိနာ အနုညာတဝိဟာရဿ ပဋိဂ္ဂဟိတတ္ထာ. တပ္ပဋိဗဒ္ဓစီဝရာဒိကပ္ပိယပစ္စယဿေဝ ပရိဘုဉ္ဇိတတ္တာ စ ဝိဟာရပိဏ္ဍပါတဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရာပိ ဘိက္ခုဿ သဗ္ဗကပ္ပိယာ ကပ္ပိယာနုလောမာ စ ဟောန္တိ. ဧဝံ သုတ္တသုတ္တာနုလောမအာစရိယဝါဒအတ္တနောမတီဟိ သံသန္ဒနတော အညဒတ္ထု ဂင်္ဂေါဒကေန ယမုနောဒကံ ဝိယ ခေတ္တဝတ္ထာဒိသဟိတဝိဟာရော ပုဂ္ဂလိကဘာဝေနာပိ ပဋိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ ကပ္ပိယာ ကပ္ပိယာနိ ဝိနယကောဝိဒေဟိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အယံ ဣသိနဂရဝါသီနံ မဟာထေရာနံ သမာနဝိဿဇ္ဇနာ.

ก็คำว่า ‘เราถวายวิหาร’ ดังนี้ ท่านกล่าวหมายถึงสังฆิกวิหาร ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีมิใช่หรือ. ในเรื่องนี้ พึงมีตามความประสงค์ของอาจารย์ว่า เมื่อมีผู้กล่าวว่า ‘เราถวายที่นาและสวนเป็นต้นแก่วิหารที่เป็นของเฉพาะบุคคล’ พึงปฏิเสธว่า ‘ไม่ควร อุบาสก’ เพราะเหตุไร? เพราะบุคคลเป็นเจ้าของวิหารนั้น เมื่อถวายแก่วิหารก็เท่ากับถวายแก่บุคคล เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ย่อมถึงความเป็นผู้ต้องถูกปรับด้วยสิกขาบทที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า ‘เป็นผู้เว้นขาดจากการรับที่นาและที่ดิน’ แต่สังฆิกวิหารไม่พึงปฏิเสธ เพราะเหตุไร? เพราะบุคคลนั้นไม่มีอำนาจในสังฆิกวิหารนั้น สิ่งใดก็ตามไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ที่ถวายอุทิศแก่สงฆ์สี่ทิศ แม้ผู้ที่ยึดเอาส่วนหนึ่งไป ก็ไม่เป็นปาราชิก เพราะการสละภาระต่อสงฆ์สี่ทิศทั้งหมดเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ เพราะฉะนั้น เมื่อปฏิเสธสิ่งที่ถวายแก่สังฆิกวิหาร ก็ย่อมเป็นผู้ทำอันตรายต่อลาภของสงฆ์. ท่านพึงกล่าวหมายถึงเนื้อความนี้เองว่า คำว่า ‘เราถวายวิหาร’ ท่านกล่าวหมายถึงสังฆิกวิหาร ไม่ใช่ว่าพึงรับได้แม้โดยความเป็นของเฉพาะบุคคล. และเมื่อเป็นเช่นนั้น (ตามคำว่า) ‘ด้วยการสละภาระของเจ้าของ’ ในที่นี้ เมื่อเกิดสระและที่นาที่เป็นของบุคคลคนเดียว ก็เป็นปาราชิกด้วยการสละภาระของผู้นั้นเอง. แต่ถ้าสระนั้นเป็นของสาธารณะทั่วไป (แต่) ที่นาเป็นของเฉพาะบุคคล การสละภาระของผู้นั้นก็เป็นอวหาร (การลัก). หากแม้ที่นาก็เป็นของสาธารณะทั่วไป ก็เป็นปาราชิกด้วยการสละภาระของทุกคนนั่นเอง พึงเห็นว่าไม่ใช่ไม่มี (ปาราชิก) ด้วยคำที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีนี้ ย่อมไม่ขัดแย้งกัน เพราะเมื่อวิหารพร้อมด้วยที่นาและสวนเป็นต้น ไม่ควรโดยความเป็นของเฉพาะบุคคลแล้ว ความเป็นผู้ถูกฟ้องร้องปรารภที่นาและสวนเป็นต้นของบุคคลจะพึงมีได้อย่างไร? และพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ที่ว่า สละภาระ ในที่นี้ ในคำว่า เมื่อเกิดสระและที่นาที่เป็นของบุคคลคนเดียวเป็นต้นนี้ ท่านกล่าวหมายถึงของคฤหัสถ์เท่านั้น’ ถึงอย่างนั้นก็ไม่ควรกล่าว เพราะเหตุไร? เพราะปรากฏบทว่า ‘สละภาระ’ ในขณะที่เจ้าของ (คิดว่า) ‘ผู้นี้ดื้อด้านหยาบกระด้าง อาจทำอันตรายแม้แก่ชีวิตและพรหมจรรย์ของเราได้ พอทีสำหรับเราด้วยสิ่งนี้’ ด้วยเหตุนั้นเอง ในวิมติวิโนทนีจึงกล่าวว่า ‘ที่นาเป็นของเฉพาะบุคคล และในการสละภาระของผู้นั้น’. อนึ่ง คำที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีว่า ‘ด้วยพระดำรัสว่า ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตการใช้สอยปราสาททั้งหมด แม้ในเสนาสนะที่เป็นของเฉพาะบุคคล สิ่งที่มีกำหนดไว้โดยความเป็นเครื่องใช้สอยเสนาสนะ มีหม้อทองเป็นต้น แม้ไม่ควรใช้สอย (โดยปกติ) แต่จะใช้สอยโดยทำเป็นของตนเองเท่านั้นก็ไม่ควร’ ดังนี้ ก็ไม่ขัดแย้งกัน. อนึ่ง ย่อมสอดคล้องกับคำในอรรถกถาว่า ‘ในเสนาสนะไม่มีสิ่งใดที่พึงห้าม เว้นแต่เสนาสนะที่ขัดกัน’ อนึ่ง ย่อมสอดคล้องกับพระสูตรอนุโลมนี้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่ตถาคตไม่ได้ห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควร ถ้าสิ่งนั้นอนุโลมเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดขวางสิ่งที่มิควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย’. อย่างไร? เพราะวิหารที่ทรงอนุญาตไว้ด้วยบทมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตถ้ำห้าแห่ง’ เป็นอันรับไว้แล้ว. และเพราะมีการใช้สอยปัจจัยที่ควรมีจีวรเป็นต้นที่เนื่องด้วยวิหารนั้นนั่นเอง แม้บิณฑบาต คิลานปัจจัย เภสัชบริขารของวิหาร ก็เป็นสิ่งที่ควรและอนุโลมแก่สิ่งที่ควรแก่ภิกษุทั้งสิ้น. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อสอดคล้องกับพระสูตร พระสูตรอนุโลม อาจาริยวาท และอัตโนมติ โดยส่วนเดียว เหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนา วิหารพร้อมด้วยที่นาและสวนเป็นต้น แม้โดยความเป็นของเฉพาะบุคคล วินัยธรพึงเห็นสิ่งที่ควรและไม่ควร. นี้เป็นคำวิสัชนาที่ตรงกันของพระมหาเถระผู้อยู่ในเมืองอิสินคร.

---

‘‘ယေ စ ဇနာ ဂရုဘဏ္ဍံ သံဝိဓာယ အဝဟရုံ. ဓုရနိက္ခေပေါ စ ဟောတိ, ပါရာဇိကမနာပန္နာ, ပဉှာမေသာ ကုသလေဟိ စိန္တိတာ’’တိ.

‘ชนเหล่าใดจัดแจงครุภัณฑ์แล้วลักไป และมีการสละภาระ แต่ไม่เป็นปาราชิก ปัญหานี้บัณฑิตทั้งหลายพิจารณาแล้ว’

---

အယံ ပဉှာ သံဃိကဘူမိထေနကေ ဘိက္ခု သန္ဓာယ ဝုတ္တာ, တတ္ထ ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နသံဃဿ ဓုရနိက္ခေပေန စာတုဒ္ဒိသိကသံဃဿ ဓုရနိက္ခေပါဘာဝတော အဝဟာရော နတ္ထီတိ. အယံ လာဘသိမာယ ဝိစာရဏာ.

ปัญหานี้กล่าวหมายถึงภิกษุผู้ลักที่ดินของสงฆ์ เพราะในกรณีนั้น เมื่อมีการสละภาระของสงฆ์ปัจจุบัน แต่ไม่มีการสละภาระของสงฆ์สี่ทิศ จึงไม่มีการลักทรัพย์. นี้คือการพิจารณาในเรื่องเขตแห่งลาภ.

---

ဂါမသီမာနိဂမသီမာနဂရသီမာ ပန ပါကဋာယေဝ. တာသံ ပန ဝိသေသော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော ယသ္မိံ ပန ပဒေသေ အာပဏမေဝ အတ္ထိ, န ပါကာရပရိက္ခိတ္တံ ပါကာရပရိက္ခိတ္တမေဝ ဝါ အတ္ထိ န အာပဏံ အယံ ပဒေသော ဂါမော နာမ. ယသ္မိံ ပန ဋ္ဌာနေ ဂါမောယေဝ အတ္ထိ, န ပန အာပဏပါကာရာ သန္တိ, အယံ ပဒေသော နိဂမော နာမ. ယတ္ထ ပန အာပဏမ္ပိ အတ္ထိ ပါကာရပရိက္ခိတ္တမ္ပိ, အယံ ပဒေသော နဂရံ နာမ. အယံ ပဒေသော နာဂါရဝန္တိ ဧတ္ထာတိ ဝစနတ္ထေန ရာဇူနံ ဝါ မဟာမတ္တာနံ ဝါ နိဝါသနယောဂျဋ္ဌာနတ္တာ နဂရန္တိ ဝုစ္စတိ. လောကိယသတ္ထေ ပန.

เขตบ้าน เขตนิคม และเขตเมืองนั้นปรากฏชัดอยู่แล้ว. แต่ความต่างกันแห่งเขตเหล่านั้นพึงทราบดังนี้ คือ ในที่ใดมีแต่ตลาด ไม่มีกำแพงล้อมรอบ หรือมีแต่กำแพงล้อมรอบ ไม่มีตลาด ที่นั่นชื่อว่าบ้าน. ในที่ใดมีแต่บ้าน แต่ไม่มีตลาดและกำแพง ที่นั่นชื่อว่านิคม. ในที่ใดมีทั้งตลาดและมีกำแพงล้อมรอบ ที่นั่นชื่อว่าเมือง. ที่ชื่อว่า เมือง (นคระ) เพราะอรรถว่า ในที่นี้มีเรือน (น-อคาระ) คือเป็นสถานที่ที่ควรเป็นที่อยู่อาศัยของพระราชาหรือมหาอำมาตย์. ส่วนในคัมภีร์โลกิยศาสตร์กล่าวว่า

---

‘‘ဝိစိတ္တဒေဝါယတနံ, ပါသာဒါပဏမန္ဒိရံ;

နဂရံ ဒဿယေ ဝိဒွါ, ရာဇမဂ္ဂေါ ပသောဘိတ’’န္တိ.

‘บัณฑิตพึงแสดงเมืองว่ามีเทวสถานอันวิจิตร มีปราสาท มีตลาด มีเรือน และมีถนนหลวงอันรุ่งเรือง’

---

ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဂါမနိဂမနဂရာနံ ဝိသေသံ ဉတွာ ဂါမောယေဝ ဂါမသီမာ, နိဂမောယေဝ နိဂမသီမာ, နဂရမေဝ နဂရသီမာတိ တာသံ ဝစနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ယံ ပဒေသံ အသမ္မတာယ ဘိက္ခဝေ သီမာယ အဌပိတာယ ယံ [Pg.46] ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတိ, ယာ တဿ ဂါမဿ ဝါ ဂါမသီမာ နိဂမဿ ဝါ နိဂမသီမာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’တိ အနုညာတံ, တသ္မိံ ပဒေသေ သဗ္ဗောပိ ဝါ ဂါမပဒေသော. ယမ္ပိ ဧကသ္မိံယေဝ ဂါမခေတ္တေ ဧကံ ပဒေသံ ‘‘အယံ ဝိသုံ ဂါမော ဟောတူ’’တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ရာဇာ ကဿစိ ဒေတိ သောပိ ဝိသုံဂါမသီမာ ဟောတိယေဝ တသ္မာ သာ စ ဣတရာ စ ပကတိဂါမနဂရနိဂမသီမာ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာယေဝ ဟောန္တိ. ကေဝလံ ပန တိစီဝရဝိပ္ပဝါသပရိဟာရံ န လဘန္တိ. ဧတ္ထ စ အပရေ ဧဝံ ဝဒန္တိ, ‘‘ရာဇာ ပသေနဒီကောသလာဒယော ပေါက္ခရသာတိပဘုတီနံ ဒက္ခိဏောဒကပါတနဝသေန ဒေန္တိ ဝိယ ဗြဟ္မဒေယျဝသေန ဒိန္နမေဝ ဝိသုံ ဂါမသီမာ ဟောတိ, န အာယမတ္တဿ, ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇဿ အနိဿရတ္တာ’’တိ တံ န ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇဿ ရာဇာရဟတ္တာ တထာ ဟိ လောကဝေါဟာရသင်္ကေတဝသေန အယံ ပဒေသော ဣမဿ ဂါမဿ ပရိစ္ဆေဒေါ’’တိ ဣဿရေဟိ ကတပရိစ္ဆိန္နမေဝ ပမာဏံ ဟောတိ. ယဒိ ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇကရော ဘဝေယျ, ရာဇာတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. သောပိ ဂါမဒေသော နဂရရဇ္ဇသီမာ ဘဝေယျ, န ပန ဂါမသီမာမတ္တမေဝ, တေနေဝါဟ သမန္တပါသာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယ ‘‘ယတ္တကေ ပဒေသေ တဿ ဂါမဿ ဂါမဘောဇကာ ဗလိံ လဘန္တိ, သော ပဒေသော အပ္ပော ဝါ ဟောတု မဟန္တော ဝါ, ဂါမသီမာတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. နဂရနိဂမသီမာသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. အယံ ဂါမ နိဂမနဂရသီမာနံ ဝိစာရဏာ.

คำที่ท่านกล่าวไว้นั้น มีอธิบายดังนี้. พึงทราบเนื้อความแห่งคำเหล่านั้นว่า หมู่บ้านนั่นแหละเป็นสีมาของหมู่บ้าน, นิคมนั่นแหละเป็นสีมาของนิคม, เมืองนั่นแหละเป็นสีมาของเมือง โดยทราบความแตกต่างของหมู่บ้าน นิคม และเมืองอย่างนี้. ในคำนั้น (มีอธิบายว่า) ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่มิได้สมมติยังไม่ได้ตั้งไว้ ภิกษุอาศัยหมู่บ้านหรือนิคมใดอยู่ สีมาของหมู่บ้านนั้นหรือสีมาของนิคมนั้นใด อันทรงอนุญาตไว้ว่า 'เป็นที่อยู่ร่วมกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น' สีมานั้นย่อมเป็นสีมาในที่นั้น หรือแม้ภูมิภาคของหมู่บ้านทั้งหมด. อนึ่ง แม้ในเขตหมู่บ้านเดียวกัน พระราชาทรงกำหนดภูมิภาคหนึ่งว่า 'ขอภูมิภาคนี้จงเป็นวิสุงคาม' แล้วพระราชทานแก่ผู้ใด ภูมิภาคนั้นก็ย่อมเป็นวิสุงคามสีมานั่นเอง เพราะฉะนั้น สีมาของหมู่บ้าน เมือง และนิคมตามปกติ ทั้งสีมานั้นและสีมาอื่น ย่อมเป็นเช่นเดียวกับพัทธสีมานั่นเอง. เพียงแต่ว่า ย่อมไม่ได้การผ่อนผันการอยู่ปราศจากไตรจีวร. ในเรื่องนี้ อาจารย์พวกอื่นกล่าวอย่างนี้ว่า 'วิสุงคามสีมา ย่อมมีแก่หมู่บ้านที่พระราชาทั้งหลายมีพระเจ้าปเสนทิโกศลเป็นต้น พระราชทานโดยการหลั่งทักษิโณทกแก่พราหมณ์ทั้งหลายมีโปกขรสาติเป็นต้น เหมือนอย่างที่พระราชทานโดยพรหมไทยเท่านั้น ไม่ใช่เพียงเพื่อประโยชน์แก่รายได้ เพราะไม่มีอำนาจในการลงอาญา (การตัดและการทำลาย)' ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะการลงอาญาเป็นอำนาจของพระราชา. จริงอย่างนั้น การกำหนดที่ผู้เป็นใหญ่กระทำไว้ว่า 'ภูมิภาคนี้เป็นเขตของหมู่บ้านนี้' โดยอาศัยการกำหนดหมายตามโลกโวหารเท่านั้น ย่อมเป็นประมาณ. ถ้าผู้ใดเป็นผู้ลงอาญาได้ ผู้นั้นก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นพระราชาเท่านั้น. แม้ภูมิภาคของหมู่บ้านนั้น ก็พึงเป็นสีมาของเมืองหรือของราชอาณาจักร ไม่ใช่เพียงสีมาของหมู่บ้านเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในสมันตปาสาทิกา อรรถกถาพระวินัยว่า 'ภูมิภาคมีประมาณเท่าใดที่ผู้ครองหมู่บ้านนั้นได้รับส่วย ภูมิภาคนั้นไม่ว่าน้อยหรือมาก ก็ย่อมถึงการนับว่าเป็นสีมาของหมู่บ้านเท่านั้น. แม้ในสีมาของเมืองและนิคมก็มีนัยนี้เหมือนกัน'. นี้คือการพิจารณาสีมาของหมู่บ้าน นิคม และเมือง.

---

အဗ္ဘန္တရသီမာ နာမ ယံ ပဋပဒေသံ အဂါမကေ ဘိက္ခဝေ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’တိ အနုညာတာ အဗ္ဘန္တရသီမာ နာမ. တတ္ထ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာတိ ယသ္မိံ ဝိဉ္ဈာဋဝိသဒိသေ အရညေ ဘိက္ခု ဝသတိ, အထဿ ဌိတောကာသတော သမန္တာ ပုရတ္ထိမာယ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ပစ္ဆိမာယ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ဒက္ခိဏာယ သတ္တဗ္ဘန္တရာ ဥတ္တရာယ သတ္တဗ္ဘန္တရာတိ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ. ဝိနိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသာ တိ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမဝသေန စုဒ္ဒသဗ္ဘန္တရာ, ဒက္ခိဏုတ္တရဝသေနပိ စုဒ္ဒသဗ္ဘန္တရာတိ ဧဝံ နိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသ စုဒ္ဒသ ကတွာ သမန္တာ အဋ္ဌဝီသတိ အဗ္ဘန္တရာ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ ဧကံ အဗ္ဘန္တရံ အဋ္ဌဝီသတိ ဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဟောတိ, တသ္မာ ပုရတ္ထိမာယ သတ္တဗ္ဘန္တရေ ဆန္နဝုတိသတဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဟောတိ, ဧဝံ ဒက္ခိဏုတ္တရပစ္ဆိမေသုပီတိ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ စတုရာသီတိသတ္တသတဟတ္ထပ္ပမာဏံ [Pg.47] ဟောတိ. ပရိမဏ္ဍလဝသေန ပန သဗ္ဗံ ဆသတ္တတိဧကသတုတ္တရာနိ စ ဧကံ သဟဿဉ္စ ဟောတိ. ပကတိအယနဝသေန မိနိတေ ပန –

ชื่อว่าอัพภันตรสีมา คือ ภิกษุทั้งหลาย ภูมิภาคใดในป่าที่ไม่มีหมู่บ้าน (มีประมาณ) ๗ อัพภันดรโดยรอบ สีมานี้ชื่อว่าอัพภันตรสีมาที่ทรงอนุญาตไว้ว่า 'เป็นที่อยู่ร่วมกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น'. ในคำนั้น คำว่า '๗ อัพภันดรโดยรอบ' คือ ในป่าที่เหมือนป่าวิญฌาฏวีที่ภิกษุอาศัยอยู่ จากที่ที่ภิกษุนั้นยืนอยู่ โดยรอบคือ ทิศตะวันออก ๗ อัพภันดร ทิศตะวันตก ๗ อัพภันดร ทิศใต้ ๗ อัพภันดร ทิศเหนือ ๗ อัพภันดร รวมเป็น ๗ อัพภันดรโดยรอบ. คำว่า 'โดยการแทงตลอดเป็น ๑๔' คือ โดยทิศตะวันออกและตะวันตกเป็น ๑๔ อัพภันดร โดยทิศใต้และทิศเหนือก็เป็น ๑๔ อัพภันดร อย่างนี้โดยการแทงตลอดเป็นด้านละ ๑๔ จึงรวมเป็น ๒๘ อัพภันดรโดยรอบ. ในที่นี้ อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก เพราะฉะนั้น ใน ๗ อัพภันดรทางทิศตะวันออกจึงมีประมาณ ๑๙๖ ศอก แม้ในทิศใต้ ทิศเหนือ และทิศตะวันตกก็มีนัยเดียวกัน รวมทั้งหมดจึงมีประมาณ ๗๘๔ ศอก. แต่โดยส่วนรอบทั้งหมด ย่อมมีประมาณ ๑,๑๗๖ ศอก. แต่เมื่อวัดโดยปกติด้วยมาตราอายนะ -

---

‘‘ပဉ္စဟတ္ထော မတော ဒဏ္ဍော, ဝီသဒဏ္ဍော ဥသဘော;

အထီတိဥသဘာ ဂါဝီ, စတုဂါဝီ ယောဇန’’န္တိ.

'ไม้พลองมีประมาณ ๕ ศอก, ๒๐ ไม้พลองเป็น ๑ อุสภะ, ๘๐ อุสภะเป็น ๑ คาวุต, ๔ คาวุตเป็น ๑ โยชน์'.

---

ဝုတ္တတ္တာ အယနဝသေန ဝိနိဗ္ဗေဓေ စုဒ္ဒသဗ္ဘန္တရေ ဒွေဟတ္ထာဓိကအဋ္ဌသတ္တတိ ဟောတိ. သဗ္ဗံ အဋ္ဌဝီသတိ အဗ္ဘန္တရံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ စတုဟတ္ထာဓိကဆပ္ပညာသုတ္တရ ဧကသတံ ဟောတိ. ပရိမဏ္ဍလဝသေန ပန ဆဟတ္ထာဓိကစတုတိံသုတ္တရဒွေသတာနိ ဟောန္တိ, ဥသဘဝသေန ပန ဝိနိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသ အဗ္ဘန္တရေ ဒွေဟိ ဦနာနိ စတ္တာရိ ဥသဘာနိ စ ဒွေရတနဉ္စ ဟောန္တိ. သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အဋ္ဌဝီသတိယာ အဗ္ဘန္တရေ စတုရတနဉ္စ သောဠသ အယနာနိ အဓိကာနိ သတ္တ ဥသဘာနိ ဟောန္တိ. ပရိမဏ္ဍလဝသေန ပန ဆရတနဉ္စ စုဒ္ဒသအယနာနိ စ အဓိကာနိ ဧကာဒသ ဥသဘာနိ ဟောန္တိ. အယမေတ္ထ သာရတော ဝိနိစ္ဆယော. ကေစိ ပန အဗ္ဘန္တရသဒ္ဒံ ဟတ္ထရတနဝါစကံ ပရိကပ္ပေတွာ ဧဝံ ဝဒန္တိ မဇ္ဈေ ဌိတဿ သမန္တာ သတ္တ ဝိနိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသာ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ပုရတ္ထိမာယ သတ္တ ဟတ္ထာ ဒက္ခိဏုတ္တရပစ္ဆိမေသုပိ သတ္တ သတ္တ ဟတ္ထာတိ ကတွာ ဧဝံ နိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသ ဟတ္ထာ ဟောန္တိ. သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထံ အဗ္ဘန္တရန္တိ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ, န သာရတော ပစ္စေတဗ္ဗံ. ကသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ တတ္ထ ဧကံ အဗ္ဘန္တရံ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထ’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ယဒိ တေသံ မတေန သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထဗ္ဘန္တရံ ဘဝေယျ, အဋ္ဌကထာယံ တတ္ထ အဗ္ဘန္တရံ နာမ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဟောတိ, မဇ္ဈေ ဌိတဿ သမန္တာ သတ္တဝိနိဗ္ဗေဓေန စုဒ္ဒသာ ဟောန္တီ’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တတ္ထ အယဉှေတ္ထတ္ထော တတ္ထ တတ္ထာ’တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ဧကန္တိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. အဗ္ဘန္တရန္တိ ပရိစ္ဆိန္နနိဒ္ဒေသော, နိယမိတပရိဒီပနံ ဝါ. အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏန္တိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗဓမ္မသမုဒါယနိဒ္ဒေသော တတ္ထ တေသု သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရေသု ဧကံ အဗ္ဘန္တရံ နာမ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္ထပ္ပမာဏံ ဟောတီတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧတ္ထ ပန သင်္ချာ ကထေတဗ္ဗာ. သာ ဒုဝိဓာ ပရိမာဏမိနနဝသေန. တတ္ထ ပရိမာဏ သင်္ချာ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ စတဿော မုဋ္ဌိယော ဧကော ကုဍုဝေါ. စတ္တာရော ကုဍုဝါ ဧကော ပတ္ထော, စတ္တာရော ပတ္ထာ ဧကော အာဠှကော. စတ္တာရော အာဠှကာ ဧကံ ဒေါဏံ, စတ္တာရိ ဒေါဏာနိ ဧကာ မာနိကာ. စတဿော မာနိကာ [Pg.48] ဧကာ ခါရီ. ဝီသတိ ခါရိကာ ဧကော ဝါဟော. တဒေဝ ဧကံ သကဋန္တိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု ဝုတ္တံ. သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန နဝ ဝါဟသဟဿာနီတိ ဧတ္ထ စတဿော မုဋ္ဌိယော ကုဍုဝေါ, စတ္တာရော ကုဍုဝါ ဧကော ပတ္ထော, စတ္တာရော ပတ္ထာ ဧကော အာဠှကော. စတ္တာရော အာဠှကာ ဧကံ ဒေါဏံ, စတ္တာရိ ဒေါဏာနိ ဧကာ မာနိကာ, စတ္တဿော မာနိကာ ဧကာ ခါရီ. ဝီသတိခါရိကာ ဧကော ဝါဟော. တဒေဝ ဧကံ သကဋန္တိ သုတ္တနိပါတဋ္ဌကထာဒီသု ဝုတ္တ’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဣဓ ပန ဒွေ သကဋာနိ ဧကော ဝါဟောတိ ဝဒန္တီ’’တိ လိခိတံ ပစ္စန္တဝေါဟာရေန မိနိတေ ပန သဋ္ဌိသတံ ဧကော ဝါဟောတိ ရညော ဓမ္မာသောကဿ သူဝကာဟတသာလိယာ မိနိတေ ပန ပစ္စန္တဝေါဟာရေန ဝီသာဓိကတိသတံ ဟောတိ ဧကော ဝါဟောတိ ဝဒန္တိ. မိနန သင်္ချာ ပန ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဟိ –

เพราะเหตุที่กล่าวแล้ว โดยมาตราอายนะ ใน ๑๔ อัพภันดรที่แยกออก ย่อมมี ๗๘ ศอก กับอีก ๒ ศอก. รวม ๒๘ อัพภันดรทั้งหมด ย่อมมี ๑๕๖ ศอก กับอีก ๔ ศอก. แต่โดยรอบ ย่อมมี ๒๓๔ ศอก กับอีก ๖ ศอก. ส่วนโดยมาตราอุสภะ ใน ๑๔ อัพภันดรที่แยกออก ย่อมมี ๔ อุสภะ ขาดไป ๒ และ ๒ รัตนะ. รวมทั้งหมด ใน ๒๘ อัพภันดร ย่อมมี ๗ อุสภะ กับ ๔ รัตนะ และ ๑๖ อายนะที่เกินมา. แต่โดยรอบ ย่อมมี ๑๑ อุสภะ กับ ๖ รัตนะ และ ๑๔ อายนะที่เกินมา. นี้คือการวินิจฉัยโดยเนื้อหาในเรื่องนี้. แต่บางพวกกำหนดคำว่า ‘อัพภันดร’ ว่าเป็นคำที่แสดงถึงศอกและรัตนะ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุที่กล่าวว่า ‘โดยรอบ ๗ โดยการแยกออกเป็น ๑๔ จากที่ที่ยืนอยู่ตรงกลาง’ จึงทำให้ทางทิศตะวันออก ๗ ศอก, แม้ในทิศใต้ ทิศเหนือ และทิศตะวันตกก็ ๗ ศอก ๗ ศอก, อย่างนี้โดยการแยกออกเป็น ๑๔ ศอก. รวมทั้งหมดเป็น ๒๘ ศอกเป็นอัพภันดร’ ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น, ไม่พึงเชื่อถือโดยเนื้อหา. เพราะเหตุไร? เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า ‘ในที่นั้น อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก’. ถ้าตามความเห็นของพวกเขา รวมทั้งหมดเป็น ๒๘ ศอกเป็นอัพภันดร, ในอรรถกถาก็พึงกล่าวว่า ‘ในที่นั้น อัพภันดรมีประมาณ ๒๘ ศอก, โดยรอบ ๗ โดยการแยกออกเป็น ๑๔ จากที่ที่ยืนอยู่ตรงกลาง’ แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้น, เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่าข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น. ในที่นี้ อรรถะนี้คือ คำว่า ‘ในที่นั้น ๆ’ เป็นภูมิภาคในการกำหนด. คำว่า ‘หนึ่ง’ เป็นการกำหนดจำนวน. คำว่า ‘อัพภันดร’ เป็นการแสดงสิ่งที่ถูกกำหนด, หรือเป็นการแสดงสิ่งที่ถูกกำหนดไว้. คำว่า ‘มีประมาณ ๒๘ ศอก’ เป็นการแสดงรวมของธรรมที่พึงกำหนด. ในบรรดา ๗ อัพภันดรโดยรอบเหล่านั้น พึงทราบอรรถะว่า ‘อัพภันดรหนึ่งมีประมาณ ๒๘ ศอก’. ในที่นี้ พึงกล่าวถึงจำนวน. จำนวนนั้นมี ๒ อย่าง คือโดยการวัดปริมาณและการวัดขนาด. ในที่นั้น จำนวนปริมาณพึงทราบอย่างนี้ว่า ๔ กำมือเป็น ๑ กุฑุวะ. ๔ กุฑุวะเป็น ๑ ปัตถะ, ๔ ปัตถะเป็น ๑ อาฬหกะ. ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ, ๔ โทณะเป็น ๑ มานิกา. ๔ มานิกาเป็น ๑ ขารี. ๒๐ ขารีเป็น ๑ วาหะ. สิ่งนั้นนั่นแหละเป็น ๑ เกวียน ดังที่กล่าวไว้ในสุตตนิบาตอรรถกถาเป็นต้น. แต่ในสารัตถทีปนี ในคำว่า ‘เก้าพันวาหะ’ นี้ กล่าวว่า ‘๔ กำมือเป็น ๑ กุฑุวะ, ๔ กุฑุวะเป็น ๑ ปัตถะ, ๔ ปัตถะเป็น ๑ อาฬหกะ. ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ, ๔ โทณะเป็น ๑ มานิกา, ๔ มานิกาเป็น ๑ ขารี. ๒๐ ขารีเป็น ๑ วาหะ. สิ่งนั้นนั่นแหละเป็น ๑ เกวียน ดังที่กล่าวไว้ในสุตตนิบาตอรรถกถาเป็นต้น’ แล้วเขียนไว้ว่า ‘แต่ในที่นี้ พวกเขากล่าวว่า ๒ เกวียนเป็น ๑ วาหะ’. แต่เมื่อวัดโดยโวหารของชาวชนบท ๑๖๐ เป็น ๑ วาหะ. เมื่อวัดข้าวสาลีที่นกแขกเต้ากะเทาะถวายพระเจ้าธรรมาโศก โดยโวหารของชาวชนบท พวกเขากล่าวว่า ๓๒๐ เป็น ๑ วาหะ. ส่วนจำนวนการวัดพึงทราบอย่างนี้. แท้จริง –

---

‘‘ဆတ္တိံသ ပရမာဏူနံ, အဏုမတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ;

ဆတ္တိံ သအဏုမတ္တံ, တဇ္ဇာရီတိ ပဝုစ္စတိ.

‘ปรมาณู ๓๖ เรียกว่า อณู; อณู ๓๖ เรียกว่า ตัชชารี’.

---

ဆတ္တိံ သမတ္တာတဇ္ဇာရီ, ရထရေဏုပမာဏံ;

ဆတ္တိံသ ရထရေဏူ စ, ဧကာ လိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ.

ตัชชารี ๓๖ มีประมาณเท่ากับธุลีรถ, และธุลีรถ ๓๖ เรียกว่า ๑ เล็น.

---

သတ္တလိက္ခာ စ ဧကူကာ, သတ္တူကာ ဓညမာသကော;

သတ္တဓညင်္ဂုလိ ဧကာ, ဝိဒတ္ထိ ဒွါဒသင်္ဂုလိ.

และเล็น ๗ เป็น ๑ อูกา, อูกา ๗ เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก, เมล็ดข้าวเปลือก ๗ เป็น ๑ องคุลี, คืบหนึ่งมี ๑๒ องคุลี.

---

ဒွေ ဝိဒတ္ထိတု ရတနံ, သတ္တဟတ္ထံ ဧကယဋ္ဌိ;

ဝီသယဋ္ဌိတု ဥသဘံ, ဥသဘာသီတိ ဂါဝုတံ;

ဂါဝုတာနိ စတ္တာရိ, မေရုယောဇနန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

สองคืบเป็น ๑ ศอก, ๗ ศอกเป็น ๑ ไม้เท้า, ๒๐ ไม้เท้าเป็น ๑ อุสภะ, ๘๐ อุสภะเป็น ๑ คาวุต, ๔ คาวุต เรียกว่า ๑ โยชน์ตามแบบเขาพระสุเมรุ.

---

ဝုတ္တတ္တာ ဧကာ ရဇော ပရမာဏု အတိသုခုမာ အစက္ခုဝိညေယျာ, သရီရမ္ပိ ဃနသေလမယံ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇမ္ပိ ဝိနိဇ္ဈိတွာ ဂတာ. တဿာ ဆတ္တိံသပရိမာဏံ ဧကောအဏု တဇ္ဇာရိတဿ ဆတ္တိံသပရိမာဏံ ဧကာရထရေဏု. တဿာ ဆတ္တိံသပရိမာဏံ ဧကလိက္ခာ. သတ္တလိက္ခာ ဧကာ ဦကာ. သတ္တ ဦကာ ဧကံ ဓညံ. သတ္တဓညံ ဧကာ အင်္ဂုလိ, ဒွါဒသအင်္ဂုလိ ဧကာ ဝိဒတ္ထိ. ဒွေ ဝိဒတ္ထိ ဧကရတနံ. သတ္တဟတ္ထံ ဧကယဋ္ဌိ, ဝီသယဋ္ဌိ ဧကာ ဥသဘာ, အသီတိ ဥသဘာ ဂါဝုတံ. စတ္တာရိ ဂါဝုတာနိ မေရုယောဇနန္တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ အဏုရဇော ကိဠဉ္ဇကုဋ္ဋဆိဒ္ဒါဒီသု ဝါတေ ပဟဋကာလေ သူရိယာလောကေသု ဒိဿတိ. တဇ္ဇာရီ ပန သကဋမဂ္ဂါဒီသု ဒက္ခိဏဝါမ ပဿာဒီသု ဒိဿတိ[Pg.49]. ရထရေဏု ပန တဿာ အလ္လီယနဋ္ဌာနေသု ဒိဿတိ. လိက္ခာ ပန အတိဩဠာရိကာ ပါကဋာ ဟောတိ. အယံ မေရုအယနဝသေန ဝုတ္တံ.

เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า ธุลีปรมาณูหนึ่งละเอียดมากจนไม่อาจเห็นได้ด้วยตาเปล่า, ย่อมทะลุผ่านแม้ร่างกายที่ทึบดุจแท่งหิน และแม้ขุนเขาสิเนรุไปได้. ธุลีปรมาณูนั้น ๓๖ มีประมาณเท่ากับ ๑ อณู, ตัชชารี ๓๖ มีประมาณเท่ากับ ๑ ธุลีรถ. ธุลีรถ ๓๖ มีประมาณเท่ากับ ๑ เล็น. เล็น ๗ เป็น ๑ อูกา. อูกา ๗ เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก. เมล็ดข้าวเปลือก ๗ เป็น ๑ องคุลี, ๑๒ องคุลี เป็น ๑ คืบ. สองคืบเป็น ๑ ศอก. ๗ ศอกเป็น ๑ ไม้เท้า, ๒๐ ไม้เท้าเป็น ๑ อุสภะ, ๘๐ อุสภะเป็น ๑ คาวุต. ๔ คาวุต เรียกว่า ๑ โยชน์ตามแบบเขาพระสุเมรุ. ในที่นั้น อณูธุลี ย่อมปรากฏในแสงอาทิตย์เมื่อลมพัดผ่านช่องรอยแตกของเสื่อหรือฝาผนังเป็นต้น. ส่วนตัชชารี ย่อมปรากฏที่ข้างซ้ายขวาของทางเกวียนเป็นต้น. ส่วนธุลีรถ ย่อมปรากฏในที่ที่มันเกาะติดอยู่. ส่วนเล็น ย่อมปรากฏอย่างหยาบมาก. การกล่าวนี้เป็นไปตามแบบเขาพระสุเมรุ.

---

အပရမ္ပိ

อีกอย่างหนึ่ง

---

‘‘ဒသ ကေသာ ဧကတိလံ, ဆတိလံ ယဝကံ ဘဝေ;

စတုယဝဉ္စ အင်္ဂုလိ, ပဉ္စဒသ ဧကပါဒ’’န္တိ.

‘เส้นผม ๑๐ เส้น เป็น ๑ เมล็ดงา, ๖ เมล็ดงา เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก, และ ๔ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ องคุลี, ๑๕ องคุลี เป็น ๑ บาท’.

---

ဝုတ္တတ္တာ ဒသ ကေသာ ဧကတိလံ နာမ. ဆတိလံ ဧကံ ယဝံ နာမ. စတုယဝံ ဧကော အင်္ဂုလိ နာမ. ပဉ္စဒသင်္ဂုလိယော ဧကော ပါဒေါတိ ဝုစ္စတိ. ဣဒံ တီသု ဝေဒေသု အာဂတဝသေန ဝုတ္တံ.

เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า เส้นผม ๑๐ เส้น ชื่อว่า ๑ เมล็ดงา. ๖ เมล็ดงา ชื่อว่า ๑ เมล็ดข้าวเปลือก. ๔ เมล็ดข้าวเปลือก ชื่อว่า ๑ องคุลี. ๑๕ องคุลี เรียกว่า ๑ บาท. การกล่าวนี้เป็นไปตามที่มาในพระเวททั้งสาม.

---

အပရမ္ပိ

อีกอย่างหนึ่ง

---

‘‘ဒသ ကေသာ ဧကတိလံ, ဆတိလံ ယဝကံ ဘဝေ;

စတုယဝဉ္စ အင်္ဂုလိ, အဋ္ဌင်္ဂုလိ ဧကာ မုဋ္ဌိ, ရတနံ တိမုဋ္ဌိ ဘဝေ’’တိ.

‘เส้นผม ๑๐ เส้น เป็น ๑ เมล็ดงา, ๖ เมล็ดงา เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก, และ ๔ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ องคุลี, ๘ องคุลี เป็น ๑ กำมือ, ๓ กำมือ เป็น ๑ ศอก’.

---

ဝုတ္တတ္တာ ဒသကေသာ ဧကံ တိလံ နာမ. ဆတိလံ ဧကံ ယဝံ နာမ. စတုယဝံ ဧကာအင်္ဂုလိ နာမ. အဋ္ဌင်္ဂုလံ ဧကာမုဋ္ဌိ. တြိမုဋ္ဌိ ဧကရတနံ. ပဉ္စ ရတနာနိ ဧကောဒဏ္ဍော. ဝီသတိ ဒဏ္ဍာနိ ဧကောဥသဘော. အသီတိ ဥသဘာ ဧကာ ဂါဝီ. စတဿော ဂါဝိယော ဧကယောဇနန္တိ ဝုတ္တံ, တေနေဝါဟ.

เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า ขน 10 เส้น ชื่อว่า 1 เมล็ดงา. 6 เมล็ดงา ชื่อว่า 1 เมล็ดข้าวเปลือก. 4 เมล็ดข้าวเปลือก ชื่อว่า 1 องคุลี. 8 องคุลี เป็น 1 กำมือ. 3 กำมือ เป็น 1 ศอก. 5 ศอก เป็น 1 ไม้เท้า. 20 ไม้เท้า เป็น 1 อุสภะ. 80 อุสภะ เป็น 1 คาวุต. 4 คาวุต เรียกว่า 1 โยชน์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า.

---

‘‘ပဉ္စဟတ္ထော မတော ဒဏ္ဍော, ဝီသဒဏ္ဍော စ ဥသဘော;

အသီတိ ဥသဘာ ဂါဝီ, စတုဂါဝီ စ ယောဇန’’န္တိ.

“5 ศอก นับว่าเป็น 1 ไม้เท้า, และ 20 ไม้เท้า เป็น 1 อุสภะ, 80 อุสภะ เป็น 1 คาวุต, และ 4 คาวุต เป็น 1 โยชน์” ดังนี้.

---

ဣဒံ ပကတိအယနဝသေန ဝုတ္တံ. စက္ကဝါဠအယနယောဇနဝသေန ပန

การกล่าวนี้กล่าวโดยอำนาจแห่งทางปกติ. ส่วนการกล่าวโดยอำนาจแห่งโยชน์ตามทางจักรวาลนั้น.

---

‘‘သတ္တဟတ္ထော မတော ဒဏ္ဍော, ဝီသဒဏ္ဍော စ ဥသဘော;

အသီတိ ဥသဘာ ဂါဝီ, စတုဂါဝီ စ ယောဇန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ท่านกล่าวไว้ว่า “7 ศอก นับว่าเป็น 1 ไม้เท้า, และ 20 ไม้เท้า เป็น 1 อุสภะ, 80 อุสภะ เป็น 1 คาวุต, และ 4 คาวุต เป็น 1 โยชน์” ดังนี้.

---

အပရမ္ပိ.

อีกอย่างหนึ่ง.

---

‘‘ဒသ ကေသာ ဧကတိလံ;

ဆတိလံ ဧကံ ယဝံ;

စတုယဝံ ဧကင်္ဂုလိ;

အဋ္ဌင်္ဂုလံ ဧကာမုဋ္ဌိ;

တြိမုဋ္ဌိ ဧကရတနံ, အဋ္ဌဝီသတိရတနံ ဧကံအဗ္ဘန္တရန္တိ.

“ขน 10 เส้น เป็น 1 เมล็ดงา; 6 เมล็ดงา เป็น 1 เมล็ดข้าวเปลือก; 4 เมล็ดข้าวเปลือก เป็น 1 องคุลี; 8 องคุลี เป็น 1 กำมือ; 3 กำมือ เป็น 1 ศอก, 28 ศอก เป็น 1 อัพภันดร” ดังนี้.

---

ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘တတ္ထ ဧကံ အဋ္ဌဝီသတိဟတ္တပ္ပမာဏံ ဟောတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ အဂါမကေ စေတိ ဧတ္ထ အကာရော ကတရတ္ထောတိ, တထာ ဟိ အကာရော.

ได้กล่าวไว้แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในอัพภันดรนั้น อัพภันดรหนึ่ง มีประมาณ 28 ศอก”. และในคำว่า agāmake นี้ อักษร อ มีความหมายอย่างไร? ด้วยว่า อักษร อ นั้น...

---

ပဋိသေဓေ ဝုဒ္ဓိတဗ္ဘာဝေ, အညတ္ထေ သဒိသေပိစ;

ဝိရုဒ္ဓေ ဂရဟေ သုညေ, အကာရော ဝိရဟ’ပ္ပကေ’တိ.

อักษร อ (ปรากฏ) ในความหมายว่า ปฏิเสธ, ความเจริญ, ภาวะนั้น, อรรถอื่น, ความคล้ายกัน, ความตรงกันข้าม, การติเตียน, ความว่างเปล่า, ความปราศจาก และความน้อย.

---

ဝုတ္တေသု ဒိဿတိ တထာ ဟိ အဇနေတွာ တိအာဒီသု ပဋိသေဓေ ဒိဿတိ. ‘‘အပရိဟာနီယာ ဓမ္မာ’’တိ အာဒီသု ဝုဒ္ဓိမှိ. ‘‘အနဝဇ္ဇံ ဘန္တေ’’တိ အာဒီသု တဗ္ဘာဝေ အက္ခရာ’တိ အာဒီသု [Pg.50] အညတ္ထေ. ‘‘အမရု ရာဇာ’’တိအာဒီသု သဒိသေ. ‘‘အမလ’’န္တိ အာဒီသု ဝိရုဒ္ဓေ. ‘‘အသေဋ္ဌောယံ ဗြာဟ္မဏော အဗြဟ္မစာရီ’’တိ အာဒီသု ဂရဟေ. ‘‘အဂါမော’’တိ အာဒီသု သုညေ. ‘‘အပတိကာယံဣတ္ထီ’’တိ အာဒီသု ဝိရဟေ. ‘‘အထ နာယံ ကညာ’’တိ အာဒီသု အပ္ပကေ. ဣဓ ပန သုညေ ဝိရဟေ ဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုညတ္ထေန ပန အဂါမကေ နိမနုဿေ ကေဝလာရညေတိ အတ္ထော. ဝိရဟတ္ထော ဝါ အဂါမကေ ဂါမဝိရဟိတေ ပဒေသေတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနေဝ သုညတ္ထေန ဝိရဟတ္ထေန ‘‘အဂါမကေ’’တိမိနာပဒေန ဂါမနဒီဇာတဿရသမုဒ္ဒေ မုဉ္စိတွာ ယံ အနဝသေသံ ဟေဋ္ဌာ ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကမ္ပိဥဒကသန္ဓာရကော ဝါတောပိ အဇဋာကာသမ္ပိ, တထာ ယာဝ ဥပရိဗြဟ္မလောကံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗံ အသုရယက္ခသုရာဒိအာကာသဋ္ဌကဒေဝဗြဟ္မဝိမာနာနိပိ အရညန္တွေဝ သင်္ဂဟိတာ. နဒီသမုဒ္ဒန္တရေသုပိ မစ္ဆဗန္ဓာနံ အဂမနပထော ဒီပကော ဝါ ပဗ္ဗတော ဝါ, သောပိ အရညသီမာတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ အယံ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ နိမနုဿေ ကေဝလာရညေ ပထဝီမဏ္ဍလေပိ ဒေဝလောကေ ဝိမာနကပ္ပရုက္ခာဒီသုပိ လဗ္ဘတေဝ. ပထဝိယံ ပန ယသ္မိံ ဂါမခေတ္တေ ဟေဋ္ဌာ ပထဝိယာ ယတ္ထ ဝါ သုဝဏ္ဏမဏိအာဒီနိ ခဏိတွာ ဂဟေတုံ သက္ကောန္တိ, တံ ပဒေသံ ဂါမခေတ္တမေဝ. တတော ပရာ ယာဝ ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကာ အဇဋာကာသေပိ လဗ္ဘတေဝ. နနု ဆကာမာဝစရ ဒေဝလောကေသုပိ ဒေဝဝိမာနကပ္ပရုက္ခဂါမနိဂမာဒယောပိ အတ္ထေဝ. အထ ကသ္မာ ‘‘အရညာ’’တိ ကထိတာတိ အမနုဿာ ဝါ သတ္တာ ဇာတိဘိန္နတ္တာ စ တေ အဂါမာယေဝ, တေနေဝ ‘‘နိမနုဿမှိ အရညမှီ’’တိ ဝုတ္တံ. တိရစ္ဆာနဝတ္ထုသ္မိမ္ပိ ‘‘နာဂေါ ဝါ ဟောတု သုပဏ္ဏမာဏဝကာဒီနံ ဝါ အညတရော အန္တမသော သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ဥပါဒါယ ယော ကောစိ အမနုဿဇာတိကော သဗ္ဗောဝ ဣမသ္မိံ အတ္ထေ တိရစ္ဆာနဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဇာတိဘိန္နတာယ အမနုဿာဝါသော အရညန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဗ္ဘန္တရသီမာယ ဝိစာရဏာ.

ย่อมปรากฏในความหมายที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น คือ ปรากฏในความหมายปฏิเสธในคำว่า ajanetvā เป็นต้น, ในความหมายความเจริญในคำว่า Aparihānīyā dhammā เป็นต้น, ในความหมายภาวะนั้นในคำว่า Anavajjaṃ bhante เป็นต้น, ในความหมายอรรถอื่นในคำว่า akkharā เป็นต้น, ในความหมายความคล้ายกันในคำว่า Amaru rājā เป็นต้น, ในความหมายความตรงกันข้ามในคำว่า Amalaṃ เป็นต้น, ในความหมายการติเตียนในคำว่า Aseṭṭhoyaṃ brāhmaṇo abrahmacārī เป็นต้น, ในความหมายความว่างเปล่าในคำว่า Agāmo เป็นต้น, ในความหมายความปราศจากในคำว่า Apatikāyaṃ itthī เป็นต้น, ในความหมายความน้อยในคำว่า Atha nāyaṃ kaññā เป็นต้น. แต่ในที่นี้ พึงเห็นว่าอยู่ในความหมายว่า ว่างเปล่า หรือ ปราศจาก. ด้วยอรรถว่าว่างเปล่า คำว่า agāmake จึงหมายถึง ป่าล้วนๆ ที่ไม่มีมนุษย์. หรือด้วยอรรถว่าปราศจาก คำว่า agāmake พึงเห็นความหมายว่า ในที่ที่ปราศจากหมู่บ้าน. เพราะเหตุนั้น ด้วยคำว่า agāmake ซึ่งมีอรรถว่าว่างเปล่าและปราศจากนี้ เว้นหมู่บ้าน แม่น้ำ สระที่เกิดเอง และมหาสมุทรเสียแล้ว ส่วนที่เหลือทั้งหมดจนถึงน้ำที่รองรับแผ่นดินเบื้องล่าง หรือลมที่รองรับน้ำ หรืออากาศที่ว่างเปล่า และรวมถึงวิมานของเหล่าอสูร ยักษ์ เทวดา และพรหมในอากาศ ตลอดจนถึงพรหมโลกเบื้องบน ทั้งหมดนั้นก็นับเข้าในคำว่า ป่า (อรัญญะ) ทั้งสิ้น. แม้ในระหว่างแม่น้ำและมหาสมุทร ทางเดินของชาวประมง หรือเกาะ หรือภูเขา ก็นับเข้าในเขตป่าเช่นกัน. เพราะฉะนั้น สัตตัพภันตรสีมานี้ จึงมีได้ทั้งในป่าล้วนๆ ที่ไม่มีมนุษย์ ในพื้นปฐพี ในเทวโลก และในวิมานและต้นกัลปพฤกษ์เป็นต้น. แต่ในพื้นดิน ส่วนใดที่เป็นเขตหมู่บ้าน หรือใต้พื้นดินที่สามารถขุดเอาทองและอัญมณีเป็นต้นขึ้นมาได้ ส่วนนั้นเป็นเขตหมู่บ้านเท่านั้น. ถัดจากนั้นไปจนถึงน้ำที่รองรับแผ่นดิน และในอากาศที่ว่างเปล่า ก็มี (สัตตัพภันตรสีมา) ได้. มิใช่หรือว่า ในเทวโลกชั้นกามาวจรทั้ง ๖ ก็มีเทววิมาน ต้นกัลปพฤกษ์ หมู่บ้าน และนิคมเป็นต้นอยู่? ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุใดจึงเรียกว่า ป่า? ตอบว่า เพราะเหล่าอมนุษย์หรือสัตว์เหล่านั้นมีชาติที่แตกต่างกัน จึงชื่อว่าไม่มีหมู่บ้านนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในป่าที่ไม่มีมนุษย์”. แม้ในเรื่องสัตว์เดรัจฉาน ท่านก็กล่าวไว้ว่า “จะเป็นพญานาค หรือบรรดาสุบรรณมาณพเป็นต้นคนใดคนหนึ่ง จนถึงท้าวสักกะเทวราชก็ตาม ผู้ใดก็ตามที่เป็นกำเนิดอมนุษย์ ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็นเดรัจฉานในอรรถนี้” ดังนี้. ดังนั้น เพราะความที่ชาติแตกต่างกัน ที่อยู่อาศัยของอมนุษย์จึงพึงทราบว่าเป็นป่า. จบการพิจารณาสัตตัพภันตรสีมา.

---

ဣဒါနိ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာ ဘိက္ခဝေ နဒီ အသီမာ. သဗ္ဗော သမုဒ္ဒေါ အသီမော. သဗ္ဗော ဇာတဿရော အသီမော. နဒိယာ ဝါ ဘိက္ခဝေ သမုဒ္ဒေ ဝါ ဇာတဿရေ ဝါ ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’’တိ ပညတ္တာ, အယံ ဥဒကုက္ခေပသီမာ နာမ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗာ ဘိက္ခဝေ နဒီ အသီမာ’’တိ ဧတ္ထ [Pg.51] အသီမသဒ္ဒေ အကာရော ဝိရဟတ္ထော, အသီမာ ဗဒ္ဓသီမာ ဝိရဟိတာတိ အတ္ထော. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစံ သာဝေတွာပိ ဗန္ဓသီမာဝိရဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဋိသေဓတ္ထော ဝါ, အသမ္မန္နိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဝုဍ္ဎိအတ္ထော ဝါ, ‘‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’’တိ ယထာ သိက္ခိတသိက္ခာ နိဋ္ဌိတသိက္ခာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧဝံ အသီမာသီမကိစ္စနိဋ္ဌပ္ပတ္တာတိ အတ္ထော. ဉတ္တိဒုတိယကမ္မ ဝါစံ သာဝေတွာ သမ္မတာပိ အသမ္မတာယေဝ, အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဂါမသီမာ ဝိယ ဗဒ္ဓသီမာသဒိသာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတေန နဒီဇာတဿရသမုဒ္ဒါနံ ဗဒ္ဓသီမာယ အခေတ္တဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. ဧဝံ ‘‘သဗ္ဗာ ဘိက္ခဝေ နဒီ အသီမာ’’တိအာဒိနာ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာနံ ဗဒ္ဓသီမာဘာဝံ ပဋိက္ခိပိတွာ တတ္ထ လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓါသု ဧတာသု နဒီအာဒီသု အဗဒ္ဓသီမာသု ပုန ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဝါလိကာဒီဟိ သီမပရိစ္ဆိန္ဒနံ ကတ္တုကာမော ဘဂဝါ ‘‘နဒိယာ ဝါ ဘိက္ခဝေ သမုဒ္ဒေ ဝါ ဇာတဿရေ ဝါ ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ’’တိ အာဒိမာဟ. တတ္ထ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿတိ ထာမမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ တေနေဝါဟ သမန္တပါကာဒိကာယ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ‘‘ထာမမဇ္ဈိမေန ပုရိသေနာ’’တိ. ယဒိ ဝဍ္ဎကီပုရိသမိစ္ဆေယျ, ‘‘ဝဍ္ဎကီပုရိသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ, န ပနေဝံ ဝုတ္တံ, တေန ဉာယတိ ‘‘ထာမမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿာ’’တိ. တိဝိဓာ ဟိ ပုရိသာ ဥတ္တမပုရိသော မဇ္ဈိမပုရိသော ပကတိပုရိသောတိ. တတ္ထ ဥတ္တမပုရိသော နာမ သဗ္ဗညု ဘဂဝါ, သော ဟိ ဘဂဝါ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ထာမယသသမ္ပတ္တိဣဿရိယာဒီဟိ တထာ ဟိ တထာဂတဿ ထာမော.

บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการพรรณนาสีมาน้ำ. ในสีมาน้ำนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา. มหาสมุทรทั้งปวงไม่มีสีมา. สระน้ำที่เกิดเองทั้งปวงไม่มีสีมา. ภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำก็ดี ในมหาสมุทรก็ดี ในสระน้ำที่เกิดเองก็ดี การวักน้ำสาดไปโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางใด, นี้ชื่อว่าสีมาน้ำที่อยู่ร่วมกัน มีอุโบสถเดียวกันในที่นั้น." ในบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา" นั้น อักษร 'อ' ในคำว่า 'อสิมา' มีความหมายว่าปราศจาก, หมายความว่า ปราศจากสีมาที่ผูกไว้. แม้เมื่อสวดประกาศญัตติทุติยกรรมวาจาแล้ว ก็ชื่อว่าปราศจากสีมาที่ผูกไว้. หรือมีความหมายว่าปฏิเสธ, หมายความว่า ไม่พึงสมมติ. หรือมีความหมายว่าความเจริญ, เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "ธรรมอันเป็นอเสกขะ" คือผู้ศึกษาแล้วเสร็จสิ้นการศึกษาแล้ว. อย่างนี้มีความหมายว่าถึงความสำเร็จในกิจแห่งสีมาที่ไม่มีสีมา. แม้สมมติแล้วด้วยการสวดประกาศญัตติทุติยกรรมวาจา ก็ชื่อว่าไม่สมมติ, ชื่อว่าเหมือนสีมาที่ผูกไว้โดยสภาพของตนเอง เหมือนสีมาบ้าน. ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่าแม่น้ำ สระน้ำที่เกิดเอง และมหาสมุทร ไม่เป็นเขตแห่งสีมาที่ผูกไว้. อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิเสธความเป็นสีมาที่ผูกไว้ของแม่น้ำ มหาสมุทร และสระน้ำที่เกิดเอง ด้วยบทว่า "ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งปวงไม่มีสีมา" เป็นต้น แล้วทรงประสงค์จะกำหนดสีมาด้วยทรายเป็นต้น เพื่อป้องกันกรรมที่ทำเป็นพวกๆ ในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้นที่ไม่มีสีมา ซึ่งสำเร็จด้วยโลกโวหาร จึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ในแม่น้ำก็ดี ในมหาสมุทรก็ดี ในสระน้ำที่เกิดเองก็ดี การวักน้ำสาดไปโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางใด" เป็นต้น. ในบทว่า "ของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง" นั้น หมายถึงบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง เพราะเหตุนั้นในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกาเป็นต้นจึงกล่าวว่า "ด้วยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง". หากประสงค์บุรุษช่างไม้ ก็พึงกล่าวว่า "ด้วยบุรุษช่างไม้", แต่ไม่ได้กล่าวอย่างนั้น, ด้วยเหตุนั้นจึงรู้ว่า "ของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง". บุรุษมี ๓ ประเภท คือ อุตตมบุรุษ มัชฌิมบุรุษ และปรกติบุรุษ. ในบุรุษ ๓ ประเภทนั้น อุตตมบุรุษ คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงรู้ทุกสิ่ง, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นผู้สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งปวงด้วยกำลัง ยศสมบัติ และความเป็นใหญ่เป็นต้น, กำลังของพระตถาคตก็เป็นเช่นนั้น.

---

‘‘ကာဠာဝကဉ္စ ဂင်္ဂေယျံ, ပဏ္ဍရံ တမ္ဗပိင်္ဂလံ;

ဂန္ဓမင်္ဂလဟေမဉ္စ, ဥပေါသထံ ဆဒ္ဒန္တိမေ’’တိ.

ตระกูลช้างเหล่านี้ คือ กาฬาวกะ คังเคยยะ ปัณฑระ ตัมพะ ปิงคละ คันธะ มงคล เหมะ อุโบสถ และฉัททันต์.

---

ဝုတ္တာနံ ဒသန္နံ ဟတ္ထိကုလာနံ ဗလာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ကာဠာဝက န္တိ ပကတိဟတ္ထိကုလံ ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာဠာဝကဿ ဟတ္ထိနော ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ကာဠာဝကာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂင်္ဂေယျဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဂင်္ဂေယျာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ပဏ္ဍရဿ ဗလံ, ယံ ဒသန္နံ ပဏ္ဍရာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ တမ္ဗဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ တမ္ဗာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ပိင်္ဂလဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ပိင်္ဂလာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဂန္ဓဟတ္ထိနော ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဂန္ဓဟတ္ထီနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ မင်္ဂလဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ မင်္ဂလာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဟေမဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဟေမဝတာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ [Pg.52] ဥပေါသထဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဥပေါသထာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ ဆဒ္ဒန္တဿ ဗလံ. ယံ ဒသန္နံ ဆဒ္ဒန္တာနံ ဗလံ, တံ ဧကဿ တထာဂတဿ ကာယဗလံ. ‘‘နာရာယနသင်္ခါတံ ဗလ’’န္တိပိ ဣဒမေဝ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ နာရာ ဝုစ္စန္တိ ရသ္မိယော, တာ ဗဟူ နာနာဝိဓာ တတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ နာရယနံ, ဝဇိရံ, တသ္မာ ဝဇိရသင်္ခါတံ ဗလန္တိ ပိ အတ္ထော, တဒေတံ ပကတိဟတ္ထိဂဏနာယ ဟတ္ထိကောဋိသဟဿံ, ပုရိသဂဏနာယ ဒသန္နံ ပုရိသကောဋိသဟဿာနံ ဗလံ ဟောတိ, ဣဒံ တထာဂတဿ ကာယဗလံ. ဣဿရိယာဒိဗလဝိဓာနံ ပန တံတံ သုတ္တာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဈိမပုရိသော နာမ ဝဍ္ဎကိပုရိသော သော ဟိ တထာဂတဿ ဗလံ ပဋိစ္စ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇံ သာသပဗီဇေန မိနန္တော ဝိယ သတေနပိသဟဿေနပိ သတသဟဿေနပိ မိနေတုံ အဘဗ္ဗော, အန္တမသော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌ သော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကမ္ပိ ဂဏှေတုံ အဘဗ္ဗောဝ. တဿ ပကတိပုရိသတော မဟန္တဘာဝေန မဇ္ဈေ ဘဝတ္တာ မဇ္ဈိမပုရိသော နာမ ဇာတော, တထာ ဟိ သုဂတဝိဒတ္ထိ ဝဍ္ဎကိဿ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော, ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎဟတ္ထော ဟောတိ, တထာ ဝဍ္ဎကိဝိဒတ္ထိ ပကတိပုရိသဿ ဒွေ ဝိဒတ္ထိယော, ပကတိပုရိသဟတ္ထေန ပရိပုဏ္ဏဟတ္ထော ဟောတိ တထာ ဟိ သုဂတဝိဒတ္ထိ နာမ ဣဒါနိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ တိဿော ဝိဒတ္ထိယော, ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန ဒိယဍ္ဎော ဟတ္ထော ဟောတီတိ ကုဋိကာရသိက္ခာပဒဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အယံ ဣဓ မဇ္ဈိမပုရိသောတိ နာဓိပ္ပေတာ. ကသ္မာ ကုဋိကာရသိက္ခာပဒေယေဝ တိဟတ္ထာတိ ဝဍ္ဎကိဟတ္ထေန တိဟတ္ထာ. ပမာဏယုတ္တော မဉ္စောတိ ပကတိဝိဒတ္ထိယာ နဝဝိဒတ္ထိပ္ပမာဏော မဉ္စောတိ ဝုစ္စတိ ယထာ, ဧဝံ မဇ္ဈိမပုရိသေနာ’တိ ဣဓ အဝတွာ’ထာမမဇ္ဈိမေန ပုရိသေနာ’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ. ပကတိပုရိသော နာမ’ယံ ဒသန္နံ ပုရိသာနံ ကာယဗလံ, တံ ဧကဿ ကာဠာဝကဿ ဟတ္ထိနော ဗလ’န္တိ ဝုတ္တပုရိသော ပကတိပုရိသော နာမ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဧကစ္စေ ပုညဝန္တာ ရာဇာ အဇာတသတ္တု ဇီဝကော ကောမာရဘစ္စော ဣတ္ထိယာပိ ဝိသာခါ မိဂါရမာတာတိ ဧဝမာဒယော ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရေန္တိ, န ပန တေ မဇ္ဈိမပုရိသာ နာမ ဟောန္တိ, ပကတိပုရိသော ယေဝ, ပုညဝန္တဘာဝေန ဝိသေသပုရိသတ္တာ. ဣဓ ပန ပကတိပုရိသောယေဝ ထာမ မဇ္ဈိမပုရိသောတိ အဓိပ္ပေတော. ဥဒကုက္ခေပါတိ ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္နာ, တေနေဝါဟ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယံ ဥဒကုက္ခေပါတိ ကရဏတ္ထေ နိဿက္ကဝစနန္တိ အာဟ. ဥဒကုက္ခေပေနာ’တိ အယဉှေတ္ထတ္ထော[Pg.53]. နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသု ယံဌာနံ မဇ္ဇိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ပရိသပရိယန္တတော ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္နံ, အယံ တတ္ထ နဒီအာဒီသု လောကဝေါဟာရ သိဒ္ဓါသု တာသုဧဝ အဗဒ္ဓသီမာသု အပရာပိ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာတိ ကင်္ခါဝိတရဏိယံ ပန ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါတိ ယံ ဌာနံ ထာမမဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တတော ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္နံ. တတ္ထ ယထာ အက္ခဓုတ္တာ ဒါရုဂုဠံ ခိပန္တိ, ဧဝံ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ မဇ္ဈိမေန ပုရိသေန သဗ္ဗထာမေန ခိပိတဗ္ဗံ. ယတ္ထ ဧဝံ ခိတ္တံ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကာ ပတတိ, အယံ ဥဒကုက္ခေပေါ နာမ. အယံ တတ္ထ သမာန သံဝါသာ ဧကူပေါသထာတိ, အယံ တေသု နဒီအာဒီသု ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆိန္နာ သီမာ သမာနသံဝါသာစေဝ ဧကူပေါသထာစာ’တိ အတ္ထယောဇနံ ကတွာ အယံ ဧတေသံ နဒီအာဒီနံ အန္တောယေဝ လဗ္ဘတိ, န ဗဟိ, တသ္မာ နဒိယာ ဝါ ဇာတဿရေ ဝါ ယတ္တကံ ပဒေသံ ပကတိဝဿကာလေ စတူသု မာသေသု ဥဒကံ ဩတ္ထရတိ, သမုဒ္ဒေ ယသ္မိံ ပဒေသေ ပကတိဝီစိယော ဩသရိတွာ သဏ္ဌဟန္တိ, တတောပဋ္ဌာယ ကပ္ပိယဘူမိ. ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာလေ ဝါ ဂိမှေ ဝါ နဒီဇာတဿရေသု သုက္ခေသုပိ သာဧဝ ကပ္ပိယဘူမိ. သစေ ပန သုက္ခေ ဇာတဿရေ ဝါပိံ ဝါ ခဏန္တိ ဝပ္ပံ ဝါ ကရောန္တိ, တံ ဌာနံ ဂါမခေတ္တံ ဟောတိ. ယာ ပနေသာ ကပ္ပိယဘူမီတိ ဝုတ္တာ, တတော ဗဟိ ဥဒကုက္ခေပသီမာ န ဂစ္ဆတိ, အန္တောယေဝ ဂစ္ဆတိ, တသ္မာ တေသံ အန္တောပရိသပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ သမန္တာဥဒကုက္ခေပ ပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဂဏ္ဌိပဒေ ပန ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါတိ ပန ဧတိဿာ နဒိယာ စတုဝဂ္ဂါဒီနံ သံဃာနံ ဝိသုံ စတုဝဂ္ဂကရဏီယာဒိကမ္မကရဏကာလေ သီမာပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, တိစီဝရေန ဝိပ္ပဝါသပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထမ္ပိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ပရိစ္ဆေဒဒဿနံ ဝိယာတိ အာစရိယာ, တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒါဘာဝေပိ အန္တောနဒိယံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓ’န္တိ လိခိတံ. တတ္ထ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒါဘာဝေပီ’တိ ဣဒံ ပဒံ သမန္တတော ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္န’န္တိ မဟာအဋ္ဌကထာဝစနေန ဝါ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော’တိ မာတိကာဋ္ဌကထာယ ကင်္ခါ ဝိတရဏိယဉ္စ ဝုတ္တဝစနေန ဝါ, ‘‘တတ္ထာပိ ဟိ မဇ္ဈိမပုရိသော န ဉာယတိ, တထာ သဗ္ဗထာမေန ခိပန’’န္တိ ဝါ, ‘‘ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ ဝါလိကာဒီဟိ သီမပရိစ္ဆိန္ဒန’’န္တိ ဝါ ဝိမတိဝိနောဒနီဝစနေဟိ ဝါ န သမေတိ. ဂန္ထကာရေနာပိ ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ‘‘အယံ အမှာကံ ခန္တီ’’တိ အဝတွာ’အစရိယာ’တိ [Pg.54] အညကတ္တာရေ နိဒဿိတွာ ပရတော နိဂမနေ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗံ သုဋ္ဌု ဝိစာရေတွာ ဂရုကုလေ ပယိရုပါသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ ယုတ္တံ ဂဟေတဗ္ဗံ, ဣတရံ ဆဍ္ဍေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ တသ္မာ အညေသံ အာစရိယာနံ မတေန လိခိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အညထာ တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရူဠှေ အဋ္ဌကထာဝစနေ စ ကင်္ခါဝိတရဏီ-ဝိမတိဝိနောဒနီဝစနာနိ စ မက္ခေတဗ္ဗာနိ ဘဝေယျုံ, ဂန္ထာပိ အညမညဝိရုဒ္ဓါ ဘဝေယျုံ, ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒမ္ပိ သာဝကာနံ မတေန ပဋိသင်္ခရိတဗ္ဗံ ဘဝေယျ ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒံ ပန န မက္ခေတဗ္ဗံ, ယထာ ပညတ္တေယေဝ ဝတ္တိတဗ္ဗံ ဝက္ခတိ ဟိ ဝတ္ထုံ ဇာနိတွာပိ မဇ္ဇံ ပိဝတော ဘိက္ခုဿ ပါစိတ္တိယံ, သာမဏေရဿ ပန ဇာနိတွာ ပိဝတော သီလဘေဒေါ, န အဇာနိတွာတိ ဝုတ္တံ တတ္ထ ကာရဏံ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ, သိက္ခာပဒ ပညတ္တိယာ ဗုဒ္ဓါနမေဝ ဝိသယတ္တာ န ဝါ မဂ္ဂိတဗ္ဗံ, ယထာ ပညတ္တေယေဝ ဝတ္တိတဗ္ဗ’န္တိ တသ္မာ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါတိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုရူပံ သမန္တတော ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္နန္တိ ဝါ ဥဒကံ ဥက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဝါ ဥဒကုက္ခေပေန ပိ ပရိစ္ဆိန္နာ သီမာတိဝါ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗောတိ ဝါ ဝုတ္တဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရာနံ ဝစနမေဝ ပမာဏံ တေ ဟိ ဗုဒ္ဓမတညုနော, ဣဒဉ္စ ဝစနံ ဘဂဝတော န ပစ္စက္ခဝစနံ နာပိသင်္ဂါဟကတ္ထေရာနံ ဝစနံ အထဝါ ‘‘ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ’’တိ ပန ဧတိဿာ နဒိယာ…ပေ… သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ပရိစ္ဆေဒဒဿနံ ဝိယ သီမပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’န္တိ အာစရိယာ ယသ္မာ ဝဒန္တိ, တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒါဘာဝေပိ အန္တောနဒိယံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ သိဒ္ဓန္တိ ဣမိဿာ အတ္ထယောဇနာယ န ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရာပိ ပဝိဋ္ဌာ, ဂန္ထကာရောပိ အပဝိဋ္ဌော. ကသ္မာတိ စေ တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရူဠှေသု ဝိနယဋ္ဌကထာသုစေဝ တဗ္ဗိဝရဏဘူတာသု သိလောကဋီကာသု စ ‘‘ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆိန္နံ, ဥဒကံ ဥက္ခိပိတဗ္ဗံ, ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော’’တိ အာဒိနာ ဗဟူဟိ အာကာရေဟိ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒမေဝ လိခန္တိ, တသ္မာ ဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရာပိ အပ္ပဝိဋ္ဌာတိ ဝိညာယတိ ဂန္ထကာရော ပိ ပရူပဝါဒဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ‘‘အာစရိယာ’’တိ အညကတ္တာရေ နိဒဿေတိ, တသ္မာ ဂန္တ္ထကာရောပိ အပ္ပဝိဋ္ဌောတိ ဝိညာယတိ, ဣဒဉ္စ ဝစနံ ကေသဉ္စိ ထေရာနံ အတ္တနောမတိ, အတ္တနောမတိစ နာမေသာ သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ, သိနေရုပဗ္ဗတရာဇံ သာသပဗီဇေန မိနေန္တော ဝိယ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေန ပညတ္တဿ ဥဒကုက္ခေပါတိ သိက္ခာပဒဿ အတ္ထံ ဝဒန္တာနံ မဟာကဿပယသမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿပဘုတီနဉ္စ [Pg.55] တေသံ သိဿာနုသိဿာနံ မဟာဝိဟာရဝါသီနဉ္စ ဝစနံ ကော နာမ ပုဂ္ဂလော မက္ခေတုံ သက္ခိဿတိ, ဥပသမ္ပဒါဒိကမ္မဿ စ ဂရုကမ္မတ္တာ သာသနဿ မူလတ္တာ စ ဂရုကေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ. ‘‘ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ’’တိ ဘဂဝတာ ပညတ္တံ, ကထံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ ဥဒကုက္ခေပါရဟဋ္ဌာနမေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာ, ဥဒါဟု ဥဒကုက္ခေပေနေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာတိ စောဒနံ ပရိဟရန္တော အဋ္ဌကထာစရိယော ကထံ ပန ဥဒကံ ဥက္ခိပိတဗ္ဗန္တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ကထန္တိ ကထေတုကမျတာ ပုစ္ဆာ, ကထံ ကေန ကာရဏေန ဥဒကံ ဥက္ခိပိတဗ္ဗံ ဥဒကာသိဉ္စနသင်္ခေပေန ဥက္ခိပိတဗ္ဗံ အထ ခေါ လေဍ္ဍုခိပနဒါရုဂုဠခိပနာကာရေန ဥက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. အက္ခဓုတ္တာတိ သာမညေန ဝုတ္တေပိ ‘‘သီဟော ဂါယတိ နင်္ဂုဋ္ဌံ, သီဟော စာလေတိ ဝါလဓိ’’န္တိ ဧတ္ထ ဝိယ ဒါရုဂုဠံ ခိပန္တိ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနတော အတ္ထဝသေန ဒါရုဂုဠကီဠကာ ဓုတ္တဇနာတိ ဝိညာယတိ အက္ခသဒ္ဒေါ ဟိ ဇူတေပိ နိရူဠှော. ဒါရုဂုဠန္တိ ဘမံ အာရောပေတွာ အာရဂ္ဂေန ကတဒါရုဝိကတိ အယဉှေတ္ထတ္ထော… ယထာ အက္ခဓုတ္တာ ဒါရုဂုဠကာ ဓုတ္တဇနာ ဒါရုဂုဠံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ အတ္တနော ဗလံ ဒဿေန္တာ ဝိယ သဗ္ဗထာမေန အတ္တာနံ ဩနမိတွာ ခိပန္တိ, ဧဝမေဝ ထာမမဇ္ဈိမေန ပုရိသေန ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ အတ္တနော ဗလံ ဒဿေန္တာဝိယ ဩနမိတွာ သဗ္ဗထာမေန နိသိန္နဿ ဝါ ဌိတဿ ဝါ ပရိသပရိယန္တတော အနုပရိယာယိတွာ ခိပိတဗ္ဗံ, ဧဝံ စိတ္တံ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ယတ္ထ ယသ္မိံ ဌာနေ ပတတိ, အယမေကော ဥဒကုက္ခေပေါ နာမာတိ ‘‘အယမေကော ဥဒကုက္ခေပေါ’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ဒွိန္နံ သံဃာနံ ဝိသုံဝိသုံ ကမ္မကရဏာဓိကာရေ သီမန္တရိကတ္တာ အညဿာပိ ဥဒကုက္ခေပဿ သမ္ဘဝံ ဒဿေတိ, တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစေ ပန ဒွေ သံဃာ ဝိသုံဝိသုံ ဥပေါသထာဒိကမ္မံ ကရောန္တိ, ဒွိန္နံ ဥဒကုက္ခေပါနံ အန္တရေ အညော ဧကော ဥဒကုက္ခေပေါ ဥပစာရတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ, ဝိမတိဝိနောဒနိယမ္ပိ ‘‘တဿ အန္တောတိ တဿ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆိန္နဿ ဌာနဿ အန္တော န ကေဝလဉ္စ တဿေဝ အန္တော, တတော ဗဟိပိ ဧကဿ ဥဒကုက္ခေပဿ အန္တော ဌာတုံ န ဝဋ္ဋတီတိ ဝစနံ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ ဒုဗ္ဗိဇာနတော ကမ္မကောပသင်္ကာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, သာရတ္ထဒီပနိယံ ပန ‘‘တဿ အန္တော ဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတော ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣမိနာ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော ကမ္မံ န ကောပေတီတိ ဒီပေတီ’’တိ ဝတွာ မာတိကာဋ္ဌကထာဝစနမ္ပိ ပဋိက္ခိပိ, တံ ဧကသံဃံ သန္နိပါတံ [Pg.56] သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယထာ စ မဟာသီမာယ ခဏ္ဍိတွာ ဗဒ္ဓါနံ ခဏ္ဍသီမာနံ အညမညသင်္ကရဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ သီမန္တရိကာ ဌပိတာ, ဧဝမေဝ အတ္တနော သဘာဝေန ဂါမသီမာ ဝိယ သယံ ဇာတသီမာယံ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရာနံ အတိမဟန္တဘာဝေန ဥဒကုက္ခေပေန ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဘဂဝတာ အနုညာတာ, တထာပိ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနမိဝ အညမညသင်္ကရဝိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဒွိန္နံ ဥဒကုက္ခေပသီမာနံ အန္တရေ သီမန္တရိကတ္ထာယ အညော ဥဒကုက္ခေပေါ ဌပေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တံ, သနိမိတ္တာ ဗဒ္ဓသီမာ, သဥဒကုက္ခေပါ ဥဒကုက္ခေပသီမာ, သီမန္တရိကာ ဝိယ ဧကော ဥဒကုက္ခေပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, တေနေဝ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ဣဒဉ္စေတ္ထ သီမန္တရိကာဝိဓာနံ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနံ သီမန္တရိကာအနုဇာနနသုတ္တာနုလောမတော သိဒ္ဓန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧကသ္မိံ သံဃသန္နိပါတေ ပန ဧကဿ ဥဒကုက္ခေပဿ ဗဟိ တိဋ္ဌန္တောပိ ကမ္မံ န ကောပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ဝုတ္တဉှိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ဘဂဝတာ နိဒါနဝသေန ဧကဂါမသီမနိဿိတာနံ ဧကသဘာဂါနဉ္စ ဒွိန္နံ ဗဒ္ဓသီမာနမေဝ အညမညံ သမ္ဘေဒဇ္ဈောတ္ထရဏံ သီမန္တရိကံ ဝိနာ အဗျဝဓာနေ ဌာနဉ္စ ဘဂဝတာ အနုမတမေဝါတိ ဉတွာ အဋ္ဌကထာစရိယာ ဣဓာပိ သီမန္တရိကာဝိဓာနမကံသု ဝိသဘာဂသီမာနမ္ပိ ဟိ ဧကသီမနိဿိတတ္တံ ဧကသဘာဝတ္တဉ္စာတိ ဒွီဟင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတေ သတိ ဧဝ သီမန္တရိကံ ဝိနာ ဌာနံ သမ္ဘေဒါယ ဟောတိ, နာသတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’န္တိ. ဧဝံ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသု သမန္တာဥဒကုက္ခေပါတိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုရူပံ ဥဒကုက္ခေပေန ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ ရဿပဘဝေ နဒီဇာတဿရပဒေသေ ဥဒကုက္ခေပေန ဝိနာဝ အတ္တနော သဘာဝေန ဂါမသီမာယမိဝ သဗ္ဗထာ ကပ္ပိယဘာဝံ ဒဿေတုံ သစေ ပန နာတိဒီဃာ ဟောတိ, ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ တျာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဘဝတော ပဋ္ဌာယာတိ ယသ္မိံ ပဒေသေ စတုမာသပရမာ နဒီ သန္ဒတိ, တဿ ဥပရိမဘာဂတော ပဋ္ဌာယာတိ အတ္ထော. ယာဝ မုခဒွါရာ တိ ယာဝ နဒီတီရမေဝေတ္ထ မုခဒွါရာတိ အဓိပ္ပေတာ. သဗ္ဗတ္ထာ’တိ သဗ္ဗသ္မိံ နဒီပဒေသေ ဥဒကုက္ခေပသီမာကမ္မံ နတ္ထီ တိ ဥဒကုက္ခေပေန ပဝတ္တာ သီမာ ဥဒကုက္ခေပသီမာ. ကရိတဗ္ဗန္တိ ကမ္မံ, ကရကရဏေတိ ဓာတု, ရမ္မပစ္စယော. ကရဏေတိ မနောဒွါရဝီထိယာ သတ္တမကုသလဇဝနစိတ္တသမုဋ္ဌာပိတဝါယောဓာတုယာ ဝိကာရဘူတော ကာယပယောဂေါ, တေန ကာယပယောဂေန ခိပိတဗ္ဗံ ဥဒ္ဓဋံ ကမ္မန္တိ ဝုစ္စတိ ပရမတ္ထဝသေန ပန ကာယပယောဂသင်္ခါတာယ စိတ္တံ ဇဝါယောဓာတုယာ ဝိပ္ဖာရေန ဒေသန္တရပ္ပတ္တိသမုဋ္ဌာပိကာ [Pg.57] အဋ္ဌကလာပပုဉ္ဇာယေဝ. ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ကမ္မံ ဥဒကုက္ခေပသီမာကမ္မံ တံ ဧတ္ထ ရဿပဘဝနဒိယာ နတ္ထီတိ အတ္ထော. အယဉှေတ္ထတ္ထော သစေ နဒီ နာတိဒီဃာ ဟောတိ အဍ္ဎယောဇနံ ဝါ ဂါဝုတံ ဝါ အဍ္ဎဂါဝုတံ ဝါ, တဿာ ပဝတ္တနဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နဒီတီရာ သဗ္ဗတ္ထ နဒီပဒေသေ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သံဃော နိသီဒတိ, တတ္ထ တသ္မိံ နဒီပဒေသေ သမန္တတော အဝသေသနဒိယာ အဘာဝါ ဝဂ္ဂကမ္မသင်္ကာဘာဝေန ဥဒကုက္ခေပသီမာ ကမ္မံ နတ္ထိ, ကေဝလာ နဒီ သီမာယေဝါတိ သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ မာတိကာဋ္ဌကထာယလီနတ္ထပ္ပကာသနိယမ္ပိ ဧတဒေဝ သန္နိဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပန ယတ္ထ ခုဒ္ဒကေ အရညေ မဟန္တေဟိ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဝဂ္ဂကမ္မသင်္ကာဘာဝေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာပေက္ခာ နတ္ထိ, တတ္ထ သတ္ထဗ္ဘန္တရသီမာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကေဝလာရညသီမာယေဝ တတ္ထ သံဃေန ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ နဒီအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော ဝက္ခတိ ဟိ သစေ နဒီ နာတိဒီဃာ ဟောတိ, ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ ယာဝမုခဒွါရာ သဗ္ဗတ္ထ သံဃော နိသီဒတိ, ဥဒကုက္ခေပသီမာကမ္မံ နတ္ထီ’တိ အာဒိ စ ဥဘယတ္ထာပိ စ. ယဿံ ဒိသာယံ သတ္တဗ္ဘန္တရဿ ဝါ ဥဒကုက္ခေပဿ ဝါ ဩကာသော နပ္ပဟောတိ, တတ္ထ ကထံ မိနနံ ခိပနံ ဝါ ဘဝေယျ, ဂါမခေတ္တာဒီသု ပဝိသနတော အခေတ္တေ သီမာ ပဝိဋ္ဌာ နာမာတိသီမာ ဝိပဇ္ဇေယျ, အပေက္ခာယ သီမုပ္ပတ္တိယံ ပန ယတော ပဟောတိ, တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ သယမေဝ ပရိပုဏ္ဏာ ဇာယန္တိ. ယတော ပန နပ္ပဟောတိ, တတ္ထ အတ္တနော ခေတ္တပ္ပမာဏေနေဝ ဇာယန္တိ, န ဗဟီတိ ဝုတ္တံ, ဧတ္ထ စ’သီမာပေက္ခာယ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ သယမေဝ ပရိပုဏ္ဏာ ဇာယန္တီ’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒကုက္ခေပံ ဝိနာယေဝ အပေက္ခာယ သီမာယ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, တံ အယုတ္တရူပံ ဝိယ ဒိဿတိ. ကသ္မာတိ စေ ပါဠိနယဝိရောဓတော ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ပရတော ဝုတ္တဝစနေနာပိ ဝိရောဓတော စ. ဣဒဉ္စ ဝစနံ အာစရိယဿ ကေသဉ္စိ ပုဂ္ဂလာနံ ဝါဒပ္ပကာသနတ္ထံ ဝုတ္တံ ဘဝေယျ. ကသ္မာ ပရတော ဝုတ္တဝစနေန အဃဋိယတ္တာ စ ပါဠိယဋ္ဌကထာဋီကာဝစနေဟိပိ ဝိရုဇ္ဈနတော စ, တံ ပရတော ဝဏ္ဏယိဿာမ. ယထာ စ လောကေ ဝတိံ အပရိက္ခိပိတွာ ‘‘ဣဒံ ဝတိယာ ဌာန’’န္တိ စ ယထာ စ နင်္ဂလကောဋိယာ အကသိတွာ ‘‘ဣဒံ ကသိကဋ္ဌာန’’န္တိ စ ယထာ စ ဝတ္ထုံ ကရောန္တာ မနုဿာ ကုဓာရီဖရသုအာဒိနာ ရုက္ခေ အစ္ဆိန္ဒိတွာ ‘‘ဣဒံ မမ ကုဓာရိပတနဋ္ဌာန’’န္တိ စ ယထာ စ ဒါတ္တေန အလာယိတွာ ‘‘ဣဒံ မမ လာယိတဋ္ဌာန’’န္တိ [Pg.58] စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဧဝမေဝ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ဟတ္ထေန အခိပိတွာ ‘‘အယမေကော ဥဒကုက္ခေပေါတိ စ, ဥဒကပတနဋ္ဌာနန္တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဧတ္ထ စ ဒွေ ဘိက္ခူ ဧဝံ ဝိဝါဒံ ကရောန္တိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ‘‘ယတ္ထ ခုဒ္ဒကေ အရညေ မဟန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဝဂ္ဂကမ္မသင်္ကာဘာဝေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာပေက္ခာ နတ္ထိ, တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကေဝလာရညသီမာယေဝ တတ္ထ သံဃေန ကမ္မံ ကတ္တဗ္ဗံ နဒီ အာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝက္ခတိ ဟိ သစေ နဒီ နာတိဒီဃာ ဟောတိ. ပဘဝတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မုခဒွါရာ သဗ္ဗတ္ထ သံဃော နိသီဒတိ, ဥဒကုက္ခေပသီမာကမ္မံ နတ္ထီ’တိအာဒိံ, ဣမိနာ ဧဝ ဝစနေန ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒကုက္ခေပံ ဝိနာဝ ပရိသပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ သီမာပေက္ခာယ သဟေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပေန ပယောဇနံ နတ္ထေဝါတိ တေ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘မာ သပ္ပုရိသာ ဧဝံ ဝဒေယျာထ အာစရိယဝရဉ္စ မာ အဗ္ဘာစိက္ခထ ဣဒဉ္စ ဝစနံ အာစရိယဝရဿ နေယျဝစနံ, ပရတောပိ အာစရိယဝရော သန္နိဋ္ဌာနံ ဝက္ခတိ ဝိနယဋ္ဌကထာသုစေဝ သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ ဝုတ္တဝစနေဟိပိ တဝ ဝစနံ အသံသန္ဒေဝ, ဝိမတိဝိနောဒနိယမေဝ ပရတော ဝုတ္တဝစနေနာပိ န ဃဋိယတိ. ကထံ နေယျဝစနံ ဟောတီတိ. ‘‘သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ…ပေ… နဿတီ’’တိ ဧတ္ထ သီမာပေက္ခာယ ဝိနာ မဂ္ဂဂမနနှာနာဒိ အတ္ထေဟိ ဘိက္ခူဟိ အရညေ ဝါ နဒီအာဒီသုပိဝါ ပဝိဋ္ဌက္ခဏေယေဝ နုပ္ပဇ္ဇတိ, သီမာပေက္ခာယ သတိဧဝ အရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ’တိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုရူပံ အဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ’ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသုပိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေ’ပါတိ ပညတ္တ သိက္ခာပဒါနုရူပံ ဥဒကုက္ခေပေန သဟ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ဥဒကုက္ခေပေန ဝိနာတိ အယံ နေယျတ္ထော. နာသတီတိဧတ္ထ ဥဒကုက္ခေပေန ဝိနာတိ အတ္ထောပိ န လဗ္ဘတေ. ဧဝဉ္စ သတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံ ယေဝ ပုန တတ္ထာတိ လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓါသု ဧတာသု နဒီအာဒီသု တီသု အဗဒ္ဓသီမာသု ပုနဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သာသနဝေါဟာရသိဒ္ဓါယ အဗဒ္ဓသီမာယ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေန္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ပါဠိယံ ‘‘ယံ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿာ’’တိ အာဒီသု ဥဒကံ ဥက္ခိပိတွာ ခိပိယတိ ဧတ္ထာတိ ဥဒကုက္ခေပေါ, ဥဒကဿ ပထနောကာသော, တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပါ. အယဉှေတ္ထ ပဒသမ္ဗန္ဓဝသေန အတ္ထော… ‘‘ပရိသ ပရိယန္တတော ပဋ္ဌာယ သမန္တာ ယာဝ မဇ္ဈိမဿ [Pg.59] ပုရိသဿ ဥဒကုက္ခေပေါ ဥဒကပတနဋ္ဌာနံ, တာဝ ယံ တံ ပရိစ္ဆိန္နံ ဋ္ဌာနံ, အယံ တတ္ထ နဒီအာဒီသု အပရာ သမာနသံဝါသာ ဥဒကုက္ခေပသီမာ’’တိ ဝုတ္တအတ္ထပဒေဟိပိ သမာနံ ဘဝေယျ အာစရိယမေဝ ဟိ ကေစိပန သမန္တာ အဗ္ဘန္တရံ မိနိတွာ ပရိစ္ဆေဒကရဏေနေဝ သီမာ သဉ္ဇာယတိ, န သယမေဝါတိ ဝဒန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဘန္တျာဒိနာ ကေစိဝါဒံ ပဋိက္ခိပိတွာ မိနနခိပနေ ဒေါသံ ဒဿေတွာ စ ယံ ပနေတ္ထ အဗ္ဘန္တရမိနနပ္ပမာဏဿ ဝါလိကာဒိခိပနကမ္မဿ စ ဒဿနံ, တံ သယံဇာတသီမာနံ ဌိတဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဒဿနတ္ထံ ကတံ, ဂါမူပစာရဃရူပစာရဇာနနတ္ထံ လေဍ္ဍုသုပ္ပာဒိခိပနဝိဇာနနဒဿနံ ဝိယ, တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ သီမံ ဝါ ဗန္ဓန္တိ ဥဒကုက္ခေပံ ဝါ ပရိစ္ဆေဒ’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ကတေပိ တဿ ပရိစ္ဆေဒဿ ပဘဝတော ဉာတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တေန ထူလတော ဉတွာ အန္တောတိဋ္ဌန္တေဟိ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ဌာတဗ္ဗံ အညံ ဗဟိကရောန္တေဟိ အတိဒူရေ နိရာသင်္ကဋ္ဌာနေ ပေသေတဗ္ဗန္တိ ဝါ, တသ္မာ ယထာ ဝုတ္တသီမာပေက္ခဝသေနေဝ တာသံ သတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာနံ ဥပ္ပတ္တိ, တဗ္ဗိဂမေန ဝိနာသော စ ဂဟေတဗ္ဗောတိ အမှာကံ ခန္တိ, ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ, အညော ဝါ ပကာရော ဣတော ယုတ္တတရော ဂဝေသိတဗ္ဗော’တိ အာဟ. ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. အညော ဝါ ပကာရော ဣတော ယုတ္တတရော ဂဝေသိတဗ္ဗော’တိ ဣမိနာ အာစရိယဿ ဝစနေန ဣမဿ ဝစနဿ အတ္တနောမတိဘာဝဉ္စ အာစရိယဿ အပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဘာဝဉ္စ ဒဿေတိ. ဣဒဉ္စ ဝစနံ န ဘဂဝတော ပစ္စက္ခဝစနံ, နာပိဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္ထေရာနံ ဝစနံ, တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အနာရူဠှာ, နာပိ အဋ္ဌကထာယ သံဝဏ္ဏနာစရိယဿ ဝါဒပ္ပကာသနမေဝ တသ္မာ အသလ္လက္ခိတဗ္ဗမေဝ သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ သစေ နဒီ နာတိဒီဃာ ဟောတီတိ ဣမိဿာ သံဝဏ္ဏနာဓိကာရေ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ကမ္မံ နတ္ထီတိ ယသ္မာ သဗ္ဗောပိ နဒီပဒေသော ဘိက္ခူဟိ အဇ္ဈောတ္ထဋော, တသ္မာ သမန္တတော နဒိယာ အဘာဝါ ဥဒကုက္ခေပေန ပယောဇနံ နတ္ထီ’တိ ဝုတ္တံ တထာ ဟိ သမန္တတော နဒိယာ အဘာဝါ ဥဒကုက္ခေပေန ပယောဇနံ နတ္ထီ’တိဣမဿ အနွယဝသေန ဝါ အတ္ထာပတ္တိဝသေန ဝါ သမန္တတော နဒိယာ ဘာဝေ သတိ ဥဒကုက္ခေပေန ပယောဇနံ အတ္ထေဝ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထန္တိ အတ္ထော လဗ္ဘတေ မာတိကာဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယမ္ပိ ‘‘သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗောတိ ပဟောနကဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ယတ္ထ ပန ကုန္နဒိယံ နပ္ပဟောတိ. တတ္ထ ပဟောနကဋ္ဌာနေ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ [Pg.60] ကာတဗ္ဗော’တိဝုတ္တံ. ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော’တိ ဣမိနာ ဝစနေန သီမာပေက္ခာယ သဟ ဥဒကုက္ခေပံ ဝိနာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ နုပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝိညာယတိ, တထာ ဟိ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒကေ ကတ္တာရေ အသတိ ကထံ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒေါ ကာတဗ္ဗော ဘဝေယျ တသ္မာ ‘‘ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ ဥဒကုက္ခေပသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတီ’တိ ဣဒံ ဝစနံ သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ မာတိကာဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တဝစနေဟိ အညမညဝိရုဒ္ဓံ ဝိယ ဒိဿတိ ဝိမတိဝိနောဒနိယံယေဝ စ ‘‘မဟောဃေန ပန ဥန္နတဋ္ဌာနတော နိန္နဋ္ဌာနေ ပတန္တေန ခတော ခုဒ္ဒကော ဝါ မဟန္တော ဝါ လက္ခဏယုတ္တော ဇာတဿရောဝ ဧတ္ထာပိ ခုဒ္ဒကေ ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ နတ္ထိ သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ တထာ ဟိ အယမာစရိယဝရော ပုဗ္ဗေ ‘‘ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ ဥဒကုက္ခေပသတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နာသတီ’’တိ ဝတွာ ပရတော ကထမာစရိယဝရေန ‘‘ဧတ္ထာပိ ခုဒ္ဒကေ ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ နတ္ထိ’’တျာဒိဝစနမုစ္စတေ, တတ္ထာယံ ဝိဂ္ဂဟော ဥဒကံ ဥက္ခိပိတွာ ခိပီယတိ ဧတ္ထာတိ ဥဒကုက္ခေပေါ ဥဒကဿ ပတနောကာသော ကိန္တုံ, ဌာနံ ကရိတဗ္ဗံ ကိစ္စံ ကရ ကရဏေတိ ဓာတု ရိစ္စပစ္စယော ယံ. ‘‘အဇ္ဇေဝ ကိစ္စံ အာတပ္ပ’’န္တိ ယထာ, ဥဒကုက္ခေပဿ ကိစ္စံ ကရဏံ ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ. သမုဒ္ဒေ ပနာ တိ ဧတ္ထ ပန သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထော, ပက္ခန္တရတ္ထောတိပိ အပရေ ဝိသေသတ္ထေ ပန နဒီဇာတဿရေသု မဟန္တေသု ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကာတဗ္ဗံ, ခုဒ္ဒကေ ပန ကေဝလေ နဒီဇာတဿရေပိ ကာတဗ္ဗံ သမုဒ္ဒေ ပန ဝိသေသတော ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ အယံ ပန သဒ္ဒဿ ဝိသေသတ္ထော. သဗ္ဗထာ တိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ. ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝါ တိ ဧတ္ထ ဧဝကာရော သန္နိဋ္ဌာနတ္ထော, ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, န သမုဒ္ဒသီမာယ ကဒါစီတိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ. နဒီဇာတဿရေသု ပန မဟန္တေသု ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ကာတဗ္ဗံ, ခုဒ္ဒကေ နဒီဇာတဿရေယေဝ န ကာတဗ္ဗန္တိ အယံ အတ္ထော သာမတ္ထိယတော လဗ္ဘတေဝ နဒီဇာတဿရေသု ခုဒ္ဒကမဟန္တဘာဝေန နဒီဇာတဿရဥဒကုက္ခေပါတိ ဒွေ ဒွေ သီမာ လဗ္ဘန္တိ သမုဒ္ဒေ ပန ကသ္မာ သမုဒ္ဒဥဒကုက္ခေပဝသေန ဒွေ န လဗ္ဘန္တီတိ သမုဒ္ဒေ ပန ကသ္မာ သမုဒ္ဒဥဒကုက္ခေပဝသေန ဒွေ န လဗ္ဘန္တီတိ စောဒနံ မနသိသန္ဓာယာဟ ‘‘သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ’’တိ. တတ္ထ သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ တိ သမုဒ္ဒဿ အတိမဟန္တဘာဝေန သမုဒ္ဒမောတိဏ္ဏေ ဘိက္ခူ [Pg.61] ဟတ္ထပါသနယနံ ဝါ ဗဟိသမုဒ္ဒကရဏံ ဝါ ကာတုံ အတိဒုက္ကရံ တသ္မာ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကာတဗ္ဗန္တိ အယမာစရိယဝရဿ အဓိပ္ပာယော. ယဒိ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဧဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ သတိ သမုဒ္ဒမောတိဏ္ဏေ ဘိက္ခုသမူဟေဝ ဟတ္ထပါသတော ဗဟိ ကရေယျ, ဧဝဉ္စ သတိ သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ’တိ ဟေတုပဒမ္ပိ နိရတ္ထကံ ဘဝေယျ န ပနေဝံ သက္ကာ ဝတ္တုံ, တေန ဉာယတိ ‘‘ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဥဒကုက္ခေပပယောဇန’’န္တိ. အပိစ တေသံ အာစရိယာနံ အဓိပ္ပာယေန ‘‘မယံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ န ကရောမ, ကေဝလံ သမုဒ္ဒေယေဝ ကရောမာ’’တိ ဣစ္ဆမာနေ သတိ ကထံ ကရိဿန္တိ. တသ္မာ တေသံ မတေန သီမာပေက္ခာယ သဟေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ သမ္ဘဝတော ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဘဝေယျ ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ, သောဓေတုံ ဒုက္ကရတ္တာ’’တိ ဝစနမ္ပိ နိရတ္ထကံ ဘဝေယျ ဧဝဉ္စ ပန ဝဒေယျ… သဗ္ဗသော သမုဒ္ဒသီမာယ အလဗ္ဘမာနတံ သန္ဓာယ ‘‘သမုဒ္ဒေ ပနာ’’တျာဒိဝစနံ အာစရိယဝရေန ဝုတ္တန္တိ တထာပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ကသ္မာ ဧဝဉ္စ အတ္ထေ ဣစ္ဆမာနေ သတိ ‘‘သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗတ္ထ ဥဒကုက္ခေ ပသီမာဝ လဗ္ဘတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ နနေဝံ ဝုတ္တံ. အထဝါ ပကရဏာဒိဝသေန သဒ္ဒတ္ထေ ဝိဘဇ္ဇီယမာနေပိ ဝိရုဇ္ဈတေဝ ကထံ သံယောဂဝသေန ‘‘သဝစ္ဆံ ဓေနုမာနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘ဂါဝီ’’တိ ဝိညာယတိ, န ဝဠဝါ. ‘‘အဝစ္ဆံ ဓေနု’’န္တိ ဝုတ္တေ ဂါဝီတိ ဝိညာယတိ, န ဝဠဝါတိ ဧတ္ထ ဝိယ ကဒါစိပိ ဧဝသဒ္ဒေန နိဝတ္တေတဗ္ဗဿ သမုဒ္ဒဿ နဒိယမိဝ နာတိဒီဃဘာဝေ အလဗ္ဘမာနေ သတိ ‘‘သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝကာရေန အဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တထာ ဟိ သံယောဂဝိပ္ပယောဂဝသေန ‘‘သဝစ္ဆံ ဓေနုံ, အဝစ္ဆံ ဓေနု’’န္တိ ဝုတ္တေ ဂါဝီတိ ဝိညာယတိ, န ဝဠဝါ. ဝဠဝါ စ နာမ ယောနိမဂ္ဂဿ အတိသမ္ဗာဓတ္တာ ဝိဇာယိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဂဗ္ဘဿ ပရိဏတကာလေ ကုစ္ဆိံ ဖာလေတွာ အာဇညပေါတကံ ဂဏှန္တိ ဧဝံ ဧကဂဗ္ဘေနေဝ မရန္တိ တသ္မာ ‘‘ဝဠဝံ သဝစ္ဆ’’န္တိဝါ အဝစ္ဆ’’န္တိ ဝါ ဝတ္တုံ နာရဟတိ ဧဝမေဝ ကဒါစိပိ နာတိဒီဃသမုဒ္ဒဿပိ အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ တံ နိဝတ္တာပကေန ဧဝသဒ္ဒေန ‘‘သမုဒ္ဒေ ပန သဗ္ဗထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယမေဝ ကမ္မံ ကာတဗ္ဗ’’န္တိ အပဒိသိတုံ နာရဟတိယေဝ တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပေန သီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထာဝ ဂန္တဗ္ဗံ တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝဉ္စ အတ္ထေ ဣစ္ဆမာနေ သတိ သမုဒ္ဒေ ပန [Pg.62] သဗ္ဗထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာဝ လဗ္ဘတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ န ပနေဝံ ဝုတ္တ’’န္တိ တေန ဉာယတိ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဝါလိကာဒီဟိ ခိပနန္တိ အပိစ ဝိမတိဝိနောဒနိယံယေဝ ‘‘ဂစ္ဆန္တိယာ ပန နာဝါယ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ ဥဒကုက္ခေပမတ္တမေဝ ဟိ သီမာ, တံ နာဝါ သီဃမေဝ အတိက္ကမေတိ ဧဝံ သတိ အညိဿာ သီမာယ ဉတ္တိ, အညိဿာ အနုသာဝနာ ဟောတီ’’တိ ဣမဿ သံဝဏ္ဏနာဓိကာရေ တန္တိ သီမံ. သီဃမေဝ အတိက္ကမေတီတိ ဣမိနာ တံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တော ဧဝ ပရိဝတ္တမာနာယ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒဿေတိ. ဧတဒတ္ထမေဝ ဟိ ဝါလိကာဒီဟိ သီမာပရိစ္ဆိန္ဒနံ. ဣတရထာ ‘‘ဗဟိပရိဝတ္တာ နုခေါ နော ဝါ’’တိ ကမ္မကောပသင်္ကာ ဘဝေယျ. အညိဿာ အနုသာဝနာတိ ကေဝလာယ နဒီသီမာယ အနုသာဝနာ’တိ အာစရိယဝရေန ဝုတ္တံ. ယဒိသီ မာပေက္ခာယ သဟ အတ္တနော သဘာဝေန ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဧဝံ သတိ နာဝါယ ဂတဂတဋ္ဌာနေ သမန္တတော သဘာ ဝိယ ပရိခိပိတွာ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ဥပ္ပဇ္ဇမာနေပိ စ အညိဿာ အနုသာဝနာတိ စ အပရာယ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ အနုသာဝနာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဘဝေယျ န ပနေဝံ ဝုတ္တံ အထာပိ ဝဒေယျ ‘‘ပဌမောတိဏ္ဏဋ္ဌာနေယေဝ သီမာပေက္ခာ ဟောတိ, ဂတဂတဋ္ဌာနေ နတ္ထီ’’တိ, တမ္ပိ ဝစနံ အယုတ္တမေဝ. ကသ္မာ ယာဝ ကမ္မံ န နိပ္ဖန္နံ, တာဝ သီမာပေက္ခာယ ဝိနာ အသမ္ဘဝတော တေန ဉာယတိ ‘‘ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဥဒကုက္ခေပံ ဝိနာ သီမာပေက္ခာယ သဟေဝ အတ္တနော သဘာဝေန ဥဒကုက္ခေပသီမာ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ နိဋ္ဌမေတ္ထာဝ ဂန္တဗ္ဗံ တသ္မာ နာဝါယ ကမ္မံ ကရောန္တေဟိ ထိရတရံ ကတွာ နာဝံ အဂမနီယံ ကတွာဝ ကာတဗ္ဗံ. သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ ‘‘ဂစ္ဆန္တိယာ ပန နာဝါယ ကာတုံနဝဋ္ဋတီတိ ဧတ္ထ ဥဒကုက္ခေပံ အနတိက္ကမိတွာ ပရိဝတ္တမာနာယ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝဉ္စ ပန ဝဒေယျ ‘‘ယာဝ ပရိသာ ဝဍ္ဎတိ, တာဝ သီမာပိ ဝဍ္ဎတိ ပရိသပရိယန္တတော ဥဒကုက္ခေပေါယေဝ ပမာဏန္တိ ဝိနယဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တတ္တာ ပရိသဝသေန ဝဍ္ဎမာနာ ဥဒကခိပနံ ဝိနာယေဝ ဝဍ္ဎတိ ဥပစာရသီမာ ဝိယ တသ္မာ ဥဒကုက္ခေပေန ပယောဇနံ နတ္ထေဝါ’’တိ. တံ နု, အယဉှေတ္ထတ္ထော… ဥဒကုက္ခေပသီမာ နာမေသာ ဝဍ္ဎမာနာ ပရိသဝသေနေဝ ဝဍ္ဎတိ ဗဒ္ဓသီမာယံ ပန ဝဍ္ဎမာနာ သမူဟဝသေန ဝဍ္ဎတိ. ကသ္မာ ပရိသဝသေန ဝဍ္ဎမာနာ ပရိသပရိယန္တတော ဥဒကုက္ခေပေါ ကာတဗ္ဗောတိ. အပရေ ဧဝံ ဝဒန္တိ ပုဗ္ဗေ ဥဒကုက္ခေပေါယေဝ ပမာဏံ, ပုန ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ နတ္ထိ, ကထိနတ္ထတသာဋကဒါနကမ္မဝါစာဝိယ [Pg.63] တထာ ဟိ ကထိနတ္ထတသာဋကဒါနကာလေ ဝုတ္တကမ္မဝါစာ ဧကာယေဝဝဋ္ဋတိ, အတ္ထတေယေဝ ကထိနေ ပုန ဝရသာဋကံ လဘိတွာ ကမ္မဝါစာယ ဒါနကိစ္စံ နတ္ထိ ဧဝမေဝ ဧတ္ထာပိ ပုဗ္ဗေ ဥဒကုက္ခေပေါယေဝ ပမာဏံ, ပုန ဥဒကုက္ခေပကိစ္စံ နတ္ထီတိ တေ ဥပစာရသီမာယမိဝ မညိတွာ ဝဒန္တိ ဥပစာရသီမာယဉှိ ပုရိသာယ နိသိန္နဋ္ဌာနမေဝ ဥပစာရသီမာဘာဝေန ဝဍ္ဎတိ ဣဓ ပန ပရိသပရိယန္တတော ဥဒကုက္ခေပပ္ပမာဏေန ဝဍ္ဎတိယေဝ န ဥဒကုက္ခေပံ ဝိနာဝ ဣဇ္ဈတေ ‘‘ကထံ ပန ဥဒကံ ဥက္ခိပိတဗ္ဗံ ယထာ အက္ခဓုတ္တာ ဒါရုဂုဠံ ခိပန္တိ, ဧဝံ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ ထာမမဇ္ဈိမေန ပုရိသေန သဗ္ဗထာမေန ခိပိတဗ္ဗံ, ယတ္ထ ဧဝံ ခိတ္တံ ဥဒကံ ဝါ ဝါလိကံ ဝါ ပတတိ, အယမေကော ဥဒကုက္ခေပေါ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ဘိန္ဒန္တိ နာမ. ကိမိဝါတိ စေ, ယေ ပန ‘‘ကမ္မမေဝ ကမ္မကရဏံ ကရောတိ, နတ္ထိ နိရယပါလာ’’တိ ဝဒန္တိ, တေ ‘‘အတ္ထိ ဘိက္ခဝေ နိရယေ နိရယပါလာ’’တိ ဒေဝဒူတသုတ္တံ ဘိန္ဒန္တိ ဝိယာတိ. ဧဝဉ္စပန ဝဒေယျ ယေ ဥဒကုက္ခေပေန သဟ ဣဇ္ဈန္တိ, တေပိ ‘‘သစေပိ ဟိ ဘိက္ခုသဟဿံ တိဋ္ဌတိ, တဿ ဌိတောကာသဿ ဗာဟိရန္တတော ပဋ္ဌာယ ဘိက္ခူနံ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခာယ ဥပ္ပန္နာယ တာယ သဟ သယမေဝ သဉ္ဇာတာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ သမာနသံဝါသကာတိ အဓိပ္ပာယော. ယတ္ထ ပန ခုဒ္ဒကေ အရညေ မဟန္တေဟိ ဝါ ဘိက္ခူဟိ ပရိပုဏ္ဏတာယ ဝဂ္ဂကမ္မသင်္ကာဘာဝေန သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာပေက္ခာ နတ္ထိ, တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကေဝလာရညသီမာယမေဝ တတ္ထ သံဃေန ကမ္မံ ကာတဗ္ဗံ နဒီအာဒီသုပိ ဧသေဝနယော’’တိ ဝိမတိ ဝိနောဒနိယံ ဝုတ္တဝစနံ ဘိန္ဒန္တိ နာမာတိ. တံ န, တေန နော ကာ ဟာနိ ဧဝမ္ပိ အမှာကံ ဝါဒေ ကောစိ ဝိရောဓော န ဝိဇ္ဇတေဝ. ကသ္မာတိ စေ, ဣမေ ဒွေ သဒ္ဒရစနာပိ အသမ္ဗန္ဓာဝ ဘိန္နလက္ခဏာ ဘိန္နဝိသယာ စေတာ သီမာ. ကထံ သဒ္ဒရစနာ အသမ္ဗန္ဓာ. ယထာ အရညေ တတ္ထ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ကေဝလာရညမေဝါတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝ မေဝ ‘‘နဒိယာပိ သဗ္ဗတ္ထ သံဃော နိသီဒတိ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဥဒကုက္ခေပသီမာ ကမ္မံ နတ္ထီ’’တိ ကြိယာပရာမသနဝသေန ဝုတ္တံ. ကရိတဗ္ဗံ ကမ္မံ. ကိံ တံ, ခိပနံ. ဧဝမ္ပိ သဒ္ဒရစနာ အသမ္ဗန္ဓာဝ. ‘‘ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ…ပေ… ဥဒကုက္ခေပသီမာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာသတီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘နာသတီ’’တိ ဣမဿ ဥဒကုက္ခေပေန ဝိနာပီတိ အတ္ထောပိ ယုဇ္ဇတေဝ. ကသ္မာတိ စေ ‘‘သီမာပေက္ခာယ သတိဧဝါ’’တိ ဣမိနာ အနုလောမနယဝသေန ‘‘သီမာပေက္ခာယ အသတိ [Pg.64] နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ. ကေစိပန ‘‘သမန္တာ အဗ္ဘန္တရံ မိနိတွာ ပရိစ္ဆေဒကရဏေနေဝ သီမာ သဉ္ဇာယတိ, န သယမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ တံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ယဒိ ဟိ…ပေ… ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယပိ နဒီအာဒီသုပိ တတ္ထာပိ ဟိ မဇ္ဈိမပုရိသော န ဉာယတိ, တထာ သဗ္ဗထာမေန ခိပနန္တိ ဣမိနာပိ ဝစနေန အာစရိယဝရဿ ဥဒကုက္ခေပေန သဟေဝ သီမာပေက္ခာယ သတိ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နာသတီတိ အဓိပ္ပာယော ဉာယတိ. ကထံ ဘိန္နလက္ခဏာ, ဂါမသီမသတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ ကိဉ္စာပိ အဗဒ္ဓသီမသာမညေန သမာနာ, န ပန သမာနလက္ခဏာ တထာ ဟိ ‘‘အသမ္မတာယ ဘိက္ခဝေ သီမာယ အဋ္ဌပိတာယ ယံ ဂါမံ ဝါ နိဂမံ ဝါ ဥပနိဿာယ ဝိဟရတိ, ယာ တဿ ဂါမဿ ဝါ ဂါမသီမာ, နိဂမဿ ဝါ နိဂမသီမာ, အယံ တတ္ထ သမာနသံဝါသာ ဧကူပေါသထာ’’တိ ဣမသ္မိံ သိက္ခာပဒေ ခုဒ္ဒကော ဝါ မဟန္တော ဝါ သဗ္ဗောပိ ဂါမပဒေသော ဂါမသီမာတိ အနုညာတာ, န သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယ ဝိယ သမန္တာ လေဍ္ဍုပါတုက္ခေပေန အနုညာတာ အဗ္ဘန္တရသီမာယပိ အဂါမကေ စေ အရညေ ယံ နိဿာယ ဝိဟရတိ, တဿ အရညဿ အရညသီမာတိ နာနုညာတာ တထာ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသုပိ ဂါမသီမာယမိဝ သဗ္ဗော နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရပဒေသော နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿ ရသီမာတိ ဧဝမေဝ န အနုညာတာ တထာ အဗ္ဘန္တရသီမာယမိဝ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာတိ ဝါ နာနုညာတာ ဧဝမိမာ ဂါမသီမသတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ ဘိန္နလက္ခဏာ, တသ္မာ ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုသာရေနေဝ ဂါမသီမာယပိ ခုဒ္ဒကော ဝါ မဟန္တော ဝါ သဗ္ဗော ဂါမပဒေသော ဂါမသီမာဝ ဟောတိ, သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာယပိ ‘‘သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရာ’’တိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုသာရေန သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ သီမာပေက္ခာယ သဟ သယမေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ မိနနာမိနနဝိစာရဏာ ပန နိရတ္ထကာဝ တထာ ဥဒကုက္ခေပသီမာယပိ ‘‘မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပါ’’တိ ပညတ္တသိက္ခာပဒါနုရူပံ ဥဒကုက္ခေပေန သဟေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နတ္ထိ ခိပနာခိပန ဝိစာရဏာယ ပယောဇနန္တိ. ကထံ ဘိန္နဝိသယာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ အရညဝိသယာ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရဝိသယာ, ဧဝမ္ပိ ဧတာ ဂါမသီမသတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ ဘိန္နဝိသယာဝ တသ္မာ ‘‘နဒီအာဒီသု ဧသေဝ နယော’’တိ ဝုတ္တေပိ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ အပေက္ခာယ သဟေဝ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ယထာ. ဧဝမေဝ ဥဒကုက္ခေပသီမာယပိ [Pg.65] အပေက္ခာယ သဟ ဥဒကုက္ခေပံ ကတွာဝ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ဝိနာတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကာတဗ္ဗံ. နနု စ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ပရိစ္ဆေဒဗ္ဘန္တရေ ဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတောပိ, ပရိစ္ဆေဒါ ဗဟိ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတိ, ဣဒံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု သိန္နိဋ္ဌာန’န္တိ ဝုတ္တဝစနေ နဝိရုဇ္ဈတီတိ စေ. တံ န, မာတိကာဋ္ဌကထာယံ ‘‘သစေ ပန ဒွေသံဃာ ဝိသုံဝိသုံ ဥပေါသထာဒိကမ္မံ ကရောန္တိ, ဒွိန္နံ ဥဒကုက္ခေပါနံ အန္တရေ အညော ဧကော ဥဒကုက္ခေပေါ ဥပစာရတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗော’’တိ ဒွိန္နံ သံဃာနံ ဝိသုံ ဝိသုံ ကမ္မကရဏာဓိကာရေ ဝုတ္တတ္တာ. သာရတ္ထဒီပနိယမ္ပိ ‘‘တတ္ထ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣဒံ နေဝ ပါဠိယံ, န အဋ္ဌကထာယံ ဥပလဗ္ဘတိ. ယဒိ စေတံ ဒွိန္နံ သံဃာနံ ဝိသုံဝိသုံ ဥပေါသထာဒိကမ္မကရဏာဓိကာရေ ဝုတ္တတ္တာ ဥဒကုက္ခေပတော ဗဟိ အညံ ဥဒကုက္ခေပံ အနတိက္ကမိတွာ ဥပေါသထာဒိကရဏတ္ထံ. ဌိတော သံဃော သီမာသမ္ဘေဒသမ္ဘဝတော ကမ္မံ ကောပေတီတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ သိယာ. ဧဝံ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, တေနေဝ မာတိကာဋ္ဌကထာယံ လီနတ္ထပ္ပကာသနိယံ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒန္တိ ဒုတိယံ ဥဒကုက္ခေပံ အနတိက္ကမန္တောပိ ကောပေတိ. ကသ္မာ, အတ္တနော ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ပရေသံ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ အဇ္ဈောတ္ထတတ္တာ သီမာသမ္ဘေဒေါ ဟောတိ, တသ္မာ ကောပေတီ’တိ ‘‘ဣဒံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု သန္နိဋ္ဌာန’’န္တိ စ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တန္တိ ဂဟေတဗ္ဗံ. သဗ္ဗာသုပိ အဋ္ဌကထာသု သီမာသမ္ဘေဒဿ အနိစ္ဆိတတ္တာ တေနေဝ အတ္တနော စ အညေသဉ္စ ဥဒကုက္ခေပပရိစ္ဆေဒဿ အန္တရာ အညော ဥဒကုက္ခေပေါ သီမန္တရိကတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗောတိ ဝုတ္တံ. အညေ ပနေတ္ထ အညထာပိ ပပဉ္စေန္တိ, တံ န ဂဟေတဗ္ဗ’န္တိ ဝတွာ ပဋိက္ခိတ္တံ. တဿ ‘‘အန္တောဟတ္ထပါသံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတော ကမ္မံ ကောပေတီ’’တိ ဣမိနာ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ ယတ္ထကတ္ထစိ ဌိတော ကမ္မံ န ကောပေတီတိ ဒီပေတီတိ သာရတ္ထဒီပနီဝစနေနာပိ ဧကသ္မိံ သံဃသန္နိပါတေ ပရိစ္ဆေဒတော ဗဟိ အညံ တတ္တကံယေဝ ပရိစ္ဆေဒံ အနတိက္ကမိတွာ ဌိတောပိ ကမ္မံ န ကောပေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗမေတံ သာရတ္ထဒီပနိယံယေဝ ဣမမတ္ထံ ဒဠှိကရဏဝသေန ဥဒကုက္ခေပပ္ပမာဏာ သီမန္တရိကာ သုဝိညေယျတရာ ဟောတိ, သီမာသမ္ဘေဒသင်္ကာ စ န သိယာတိ သာမိစိဒဿနတ္ထံ အညော ဥဒကုက္ခေပေါ သီမန္တရိကတ္ထာယ ဌပေတဗ္ဗော’တိ ဝုတ္တံ. ယတ္တကေန ပန သီမာသမ္ဘေဒေါ န [Pg.66] ဟောတိ, တတ္တကံ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိယေဝ, တေနာဟု ပေါရာဏာ ‘‘ယတ္တကေန သီမသင်္ကရော န ဟောတိ, တတ္တကမ္ပိ ဌပေတုံ ဝဋ္ဋတိ. ခုဒ္ဒကံ ပန န ဝဋ္ဋတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ပရိသဝသေန ဝဍ္ဎနတော သီမသမ္ဘေဒသင်္ကာ သိယာ. တံ နိဝါရဏတ္ထမေဝ ဝုတ္တန္တိ.

พึงทราบตามกำลังของตระกูลช้าง ๑๐ ตระกูลที่กล่าวมาแล้ว ดังนี้: ในบรรดาช้างเหล่านั้น ช้างที่ชื่อว่า กาฬาวกะ คือตระกูลช้างปกติ กำลังกายของบุรุษ ๑๐ คน เป็นกำลังของช้างกาฬาวกะ ๑ เชือก. กำลังของช้างกาฬาวกะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคังเคยยะ ๑ เชือก. กำลังของช้างคังเคยยะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างปัณฑระ ๑ เชือก. กำลังของช้างปัณฑระ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างตัมพะ ๑ เชือก. กำลังของช้างตัมพะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างปิงคละ ๑ เชือก. กำลังของช้างปิงคละ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างคันธหัตถี ๑ เชือก. กำลังของช้างคันธหัตถี ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างมงคล ๑ เชือก. กำลังของช้างมงคล ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างเหมะ ๑ เชือก. กำลังของช้างเหมะ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างอุโบสถ ๑ เชือก. กำลังของช้างอุโบสถ ๑๐ เชือก เป็นกำลังของช้างฉัททันต์ ๑ เชือก. กำลังของช้างฉัททันต์ ๑๐ เชือก เป็นกำลังกายของพระตถาคต ๑ พระองค์. แม้กำลังที่เรียกว่า 'กำลังนารายณ์' ก็คือกำลังนี้เอง. ในคำนั้น คำว่า 'นารา' หมายถึง รัศมี รัศมีเหล่านั้นมีมากและหลากหลายประการย่อมเกิดขึ้นจากที่นั้น (คือพระวรกาย) เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า นารายณะ คือ วชิระ (เพชร) ดังนั้น จึงมีความหมายว่า 'กำลังที่นับว่าวชิระ' ด้วย. กำลังนั้น เมื่อนับด้วยจำนวนช้างปกติ จะเท่ากับช้างหนึ่งพันโกฏิเชือก เมื่อนับด้วยจำนวนบุรุษ จะเท่ากับกำลังของบุรุษหนึ่งหมื่นโกฏิคน นี้คือกำลังกายของพระตถาคต. ส่วนการกำหนดกำลังมีอิสริยพละเป็นต้น พึงทราบตามนัยในพระสูตรนั้นๆ. ที่ชื่อว่า มัชฌิมบุรุษ คือ บุรุษช่างไม้ เพราะเขาเมื่อเทียบกับกำลังของพระตถาคตแล้ว ก็เหมือนกับคนที่พยายามวัดภูเขาสิเนรุราชด้วยเมล็ดผักกาด ไม่สามารถจะวัดได้ด้วยจำนวนร้อย พัน หรือแสน แม้ที่สุดเพียงแค่หัวแม่เท้า (ของพระองค์) เขาก็ไม่สามารถจะกำหนดได้เลย. เพราะเขามีร่างกายใหญ่กว่าบุรุษปกติและอยู่ในระดับกลาง จึงได้ชื่อว่า มัชฌิมบุรุษ. ด้วยว่า คืบพระสุคตเท่ากับ ๓ คืบของช่างไม้, เท่ากับ ๑ ศอกครึ่งด้วยศอกของช่างไม้. อนึ่ง คืบของช่างไม้เท่ากับ ๒ คืบของบุรุษปกติ, เท่ากับ ๑ ศอกเต็มด้วยศอกของบุรุษปกติ. ดังนั้น คืบพระสุคตในบัดนี้จึงเท่ากับ ๓ คืบของมัชฌิมบุรุษ, เท่ากับ ๑ ศอกครึ่งด้วยศอกของช่างไม้ ดังนี้ นี้เป็นคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถากุฏิกาสิกขาบท. แต่มัชฌิมบุรุษ (ช่างไม้) นี้ ไม่ได้ประสงค์เอาในที่นี้. เพราะเหตุไร? เพราะในกุฏิกาสิกขาบทนั้นเอง ท่านกล่าวว่า '๓ ศอก' คือ ๓ ศอกด้วยศอกของช่างไม้. และที่ว่า 'เตียงมีประมาณ' คือเตียงที่มีประมาณ ๙ คืบด้วยคืบปกติ. ในที่นี้ (เรื่องอุทุกเขปสีมา) ท่านไม่ได้กล่าวว่า 'ด้วยมัชฌิมบุรุษ' (ที่เป็นช่างไม้) แต่ในอรรถกถากล่าวว่า 'ด้วยบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' (ถามมัชฌิมบุรุษ). ที่ชื่อว่า บุรุษปกติ คือบุรุษที่กล่าวไว้ว่า 'กำลังกายของบุรุษ ๑๐ คน เป็นกำลังของช้างกาฬาวกะ ๑ เชือก' นี้ชื่อว่าบุรุษปกติ. ในบรรดาบุรุษเหล่านั้น แม้บุคคลผู้มีบุญบางพวก เช่น พระเจ้าอชาตศัตรู, หมอชีวกโกมารภัจจ์ หรือแม้แต่สตรี เช่น นางวิสาขามิคารมารดา เป็นต้น จะมีกำลังเท่ากับช้าง ๕ เชือกก็ตาม แต่ท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้ชื่อว่าเป็นมัชฌิมบุรุษ เป็นเพียงบุรุษปกติเท่านั้น แต่เป็นบุรุษพิเศษเพราะความเป็นผู้มีบุญ. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาบุรุษปกติที่มีกำลังปานกลางนั่นเองว่าเป็นมัชฌิมบุรุษ. คำว่า อุทุกเขปา คือ สีมาที่กำหนดด้วยการซัดน้ำ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในลีนัตถัปปกาสนีย์ (อรรถกถามาติกา) ว่า คำว่า อุทุกเขปา เป็นนิสสัคควิภัตติในความหมายของตติยาวิภัตติ (เครื่องมือ). ความหมายในที่นี้คือ 'ด้วยการซัดน้ำ'. สถานที่ใดในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง อันบุรุษผู้มีกำลังปานกลางกำหนดด้วยการซัดน้ำไปโดยรอบจากขอบเขตของบริษัท. ในกังขาวิตรณีย์กล่าวว่า ในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นที่รู้จักกันตามโลกโวหาร ในบรรดาอพัทธสีมาเหล่านั้น สีมาอื่นที่เป็นสมานสังวาสและมีอุโบสถร่วมกัน ก็คือสถานที่ที่กำหนดด้วยการซัดน้ำโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง. ในการซัดน้ำนั้น พึงซัดน้ำหรือทรายด้วยมือ โดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลางซัดด้วยกำลังทั้งหมด เหมือนนักเลงเล่นลูกไม้ (ลูกช่วง) ซัดลูกไม้ไป. น้ำหรือทรายที่ซัดไปอย่างนั้นตกลงในที่ใด ที่นั้นชื่อว่า อุทุกเขปะ. คำว่า 'นี้เป็นสมานสังวาสและมีอุโบสถร่วมกันในที่นั้น' เมื่อทำอรรถโยชนาว่า 'สีมาที่กำหนดด้วยการซัดน้ำในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น เป็นสมานสังวาสและมีอุโบสถร่วมกัน' สีมานี้ย่อมได้ภายในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ได้ภายนอก. เพราะฉะนั้น ในแม่น้ำหรือสระที่เกิดเอง บริเวณใดที่น้ำท่วมถึงในฤดูฝนปกติ ๔ เดือน, ในทะเล บริเวณใดที่คลื่นปกติซัดเข้าถึงแล้วตั้งอยู่ นับจากที่นั้นไปเป็นกัปปิยภูมิ. แม้ในคราวฝนแล้งหรือในฤดูร้อน เมื่อแม่น้ำและสระที่เกิดเองแห้งลง ภูมิที่ควร (กัปปิยภูมิ) ก็คือบริเวณนั้นนั่นเอง. แต่ถ้าในสระที่เกิดเองที่แห้งนั้น มีการขุดบ่อน้ำหรือทำนา ที่นั้นย่อมกลายเป็นเขตบ้าน (คามเขต). ส่วนกัปปิยภูมิที่กล่าวมานี้ สีมาอุทุกเขปะจะไม่ขยายออกไปภายนอก แต่จะอยู่ภายในเท่านั้น. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงกำหนดสีมาอุทุกเขปะโดยรอบ นับจากขอบเขตของบริษัทภายในเหล่านั้น'. ในคัณฑปถะกล่าวว่า คำว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' นี้ กล่าวเพื่อแสดงการกำหนดสีมาในเวลาที่สงฆ์มีคณะ ๔ เป็นต้น กระทำกรรมมีจตุวรรคกรรมเป็นต้นแยกกันในแม่น้ำนี้ และเพื่อแสดงการกำหนดเขตการอยู่ปราศจากไตรจีวร เหมือนการแสดงการกำหนดสีมา ๗ อัพภันดร ดังนี้ นี้เป็นความเห็นของอาจารย์ทั้งหลาย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงเขียนไว้ว่า 'แม้ไม่มีการกำหนดอุทุกเขปะ ก็ควรทำกรรมในแม่น้ำได้'. ในคำนั้น คำว่า 'แม้ไม่มีการกำหนดอุทุกเขปะ' นี้ ไม่เข้ากันกับคำในมหาอรรถกถาที่ว่า 'กำหนดด้วยการซัดน้ำโดยรอบ' หรือกับคำในอรรถกถามาติกาและกังขาวิตรณีย์ที่ว่า 'พึงกำหนดอุทุกเขปะโดยรอบ' หรือกับคำในวิมติวิโนทนีย์ที่ว่า 'ในที่นั้นก็ไม่รู้จักมัชฌิมบุรุษ และการซัดด้วยกำลังทั้งหมด' หรือ 'การกำหนดสีมาด้วยทรายเป็นต้น ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง'. แม้ผู้แต่งคัมภีร์เอง เพื่อหลีกเลี่ยงการถูกผู้อื่นตำหนิ จึงไม่กล่าวว่า 'นี้เป็นความเห็นของเรา' แต่แสดงอ้างถึงผู้แต่งท่านอื่นว่า 'อาจารย์ทั้งหลาย' และในตอนท้ายสรุปว่า 'สิ่งทั้งหมดนี้ พึงพิจารณาให้ดี พึงเข้าไปหาและศึกษาในสำนักของครูบาอาจารย์ พึงถือเอาสิ่งที่ควร สิ่งอื่นพึงละทิ้งเสีย'. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าข้อความนั้นเขียนไว้ตามมติของอาจารย์ท่านอื่น. มิฉะนั้นแล้ว คำในอรรถกถาที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และคำในกังขาวิตรณีย์และวิมติวิโนทนีย์ ก็จะถูกลบล้างไป คัมภีร์ทั้งหลายก็จะขัดแย้งกันเอง แม้สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ก็จะต้องถูกแก้ไขตามมติของสาวก. แต่สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ไม่พึงถูกลบล้าง พึงปฏิบัติไปตามที่ทรงบัญญัติไว้เท่านั้น. ดังที่มีคำกล่าวว่า ภิกษุดื่มสุราทั้งที่รู้ เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ส่วนสามเณรดื่มทั้งที่รู้ เป็นศีลขาด ไม่ใช่ไม่รู้. ในเรื่องนั้น พึงแสวงหาเหตุผล หรือไม่พึงแสวงหา เพราะการบัญญัติสิกขาบทเป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น พึงปฏิบัติไปตามที่ทรงบัญญัติไว้เท่านั้น. เพราะฉะนั้น คำของพระเถระผู้รวบรวมพระธรรมที่กล่าวว่า 'กำหนดด้วยการซัดน้ำโดยรอบ' หรือ 'พึงซัดน้ำ' หรือ 'สีมาที่กำหนดด้วยการซัดน้ำ' หรือ 'พึงกำหนดอุทุกเขปะโดยรอบ' ตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' นั่นแหละเป็นประมาณ เพราะท่านเหล่านั้นเป็นผู้รู้พุทธมติ. และคำนี้ (ที่ว่าไม่ต้องซัดน้ำ) ไม่ใช่พระดำรัสโดยตรงของพระผู้มีพระภาค และไม่ใช่คำของพระเถระผู้รวบรวมพระธรรม. อีกอย่างหนึ่ง เพราะอาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางนี้ กล่าวเพื่อแสดงการกำหนดสีมาในแม่น้ำนี้... เหมือนการแสดงการกำหนดสีมา ๗ อัพภันดร' เพราะฉะนั้น ในอรรถโยชนานี้ที่ว่า 'แม้ไม่มีการกำหนดอุทุกเขปะ ก็ควรทำกรรมในแม่น้ำได้' พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมก็ไม่ได้ยอมรับ และผู้แต่งคัมภีร์ก็ไม่ได้ยอมรับ. ถ้าถามว่า เพราะเหตุไร? เพราะในวินัยอรรถกถาที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และในฎีกาต่างๆ ที่อธิบายอรรถกถาเหล่านั้น ท่านเขียนถึงการกำหนดอุทุกเขปะไว้หลายนัย เช่น 'กำหนดด้วยการซัดน้ำ', 'พึงซัดน้ำ', 'พึงกำหนดอุทุกเขปะ' เป็นต้น. เพราะฉะนั้น จึงทราบว่า แม้พระเถระผู้รวบรวมพระธรรมก็ไม่ได้ยอมรับ. แม้ผู้แต่งคัมภีร์เอง เพื่อหลีกเลี่ยงการถูกตำหนิ จึงอ้างถึงผู้แต่งท่านอื่นว่า 'อาจารย์ทั้งหลาย' จึงทราบว่า แม้ผู้แต่งคัมภีร์ก็ไม่ได้ยอมรับ. และคำนี้เป็นเพียงมติส่วนตัว (อัตตโนมติ) ของพระเถระบางรูป และชื่อว่าอัตตโนมตินั้นมีน้ำหนักน้อยที่สุด. ใครเล่าจะสามารถลบล้างคำของพระมหากัสสปะ, พระยสะ, พระโมคคัลลีบุตรติสสะ เป็นต้น และเหล่าศิษย์ยานุศิษย์ของท่านเหล่านั้น ผู้อยู่อาศัยในมหาวิหาร ผู้กล่าวอธิบายอรรแห่งสิกขาบทที่พระสัพพัญญูพุทธเจ้าทรงบัญญัติว่า 'อุทุกเขปะ' เหมือนคนที่พยายามวัดภูเขาสิเนรุราชด้วยเมล็ดผักกาด. และเพราะกรรมมีอุปสมบทกรรมเป็นต้นเป็นกรรมหนัก และเป็นรากฐานของพระศาสนา จึงพึงตั้งอยู่ในสิ่งที่หนักแน่นเท่านั้น. สิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' นั้น สีมาอุทุกเขปะคือสถานที่ที่ควรซัดน้ำของบุรุษผู้มีกำลังปานกลางเท่านั้น หรือว่าสีมาอุทุกเขปะคือการกำหนดด้วยการซัดน้ำ? พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแก้ข้อสงสัย จึงกล่าวว่า 'พึงซัดน้ำอย่างไร' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'อย่างไร' เป็นคำถามเพื่อจะอธิบาย. พึงซัดน้ำอย่างไร ด้วยเหตุผลใด? พึงซัดด้วยการสาดน้ำไปพอประมาณ หรือพึงซัดด้วยอาการเหมือนการขว้างก้อนดินหรือขว้างลูกไม้? นี้คือความหมาย. คำว่า นักเลงลูกเต๋า (อักขะธุตตะ) แม้จะกล่าวโดยทั่วไป แต่ในที่นี้หมายถึง คนที่เล่นขว้างลูกไม้ (ลูกช่วง) เพราะมีบทอื่นใกล้เคียงว่า 'ขว้างลูกไม้' เหมือนในคำว่า 'ราชสีห์ร้องหาง, ราชสีห์กระดิกหาง' เพราะคำว่า 'อักขะ' ใช้ในความหมายว่าการพนันก็ได้. คำว่า ลูกไม้ (ดารุคุฬะ) คือไม้ที่กลึงด้วยเครื่องกลึง. ความหมายในที่นี้คือ... เหมือนนักเลงลูกไม้ ถือลูกไม้ด้วยมือ แสดงกำลังของตน ซัดไปด้วยกำลังทั้งหมดโดยน้อมตัวลง ฉันใด, บุรุษผู้มีกำลังปานกลางก็พึงถือเอาน้ำหรือทรายด้วยมือ แสดงกำลังของตน ซัดไปด้วยกำลังทั้งหมดโดยน้อมตัวลง ไม่ว่าจะนั่งหรือยืนอยู่ โดยรอบจากขอบเขตของบริษัท ฉันนั้น. น้ำหรือทรายที่ซัดไปอย่างนั้นตกลงในที่ใด ที่นั้นชื่อว่า อุทุกเขปะหนึ่ง. ด้วยบทว่า 'อุทุกเขปะหนึ่ง' นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นไปได้ที่จะมีอุทุกเขปะอื่นอีก ในกรณีที่สงฆ์ ๒ คณะทำกรรมแยกกัน ซึ่งต้องมีสีมันตริกา (ช่องว่างระหว่างสีมา). เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถามาติกาจึงกล่าวว่า 'ถ้าสงฆ์ ๒ คณะทำอุโบสถกรรมเป็นต้นแยกกัน พึงตั้งอุทุกเขปะอื่นอีกหนึ่งอุทุกเขปะไว้ในระหว่างอุทุกเขปะทั้งสอง เพื่อเป็นอุปจาระ'. ในวิมติวิโนทนีย์ก็กล่าวว่า 'คำว่า ภายในนั้น คือภายในสถานที่ที่กำหนดด้วยอุทุกเขปะนั้น ไม่ใช่เพียงภายในนั้นเท่านั้น แม้ภายนอกนั้นก็ไม่ควรยืนอยู่ภายในระยะอุทุกเขปะหนึ่ง เพราะการกำหนดอุทุกเขปะทำได้ยาก จึงอาจเกิดความสงสัยว่ากรรมจะเสีย'. แต่ในสารัตถทีปนีกล่าวว่า 'คำว่า ผู้ยืนอยู่ภายในโดยเว้นหัตถบาส ย่อมทำกรรมให้เสีย ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ผู้ยืนอยู่ภายนอกเขตที่กำหนดไว้ในที่ใดก็ตาม ย่อมไม่ทำกรรมให้เสีย' แล้วจึงปฏิเสธคำในอรรถกถามาติกา. พึงทราบว่า คำนั้นกล่าวโดยหมายถึงการประชุมสงฆ์คณะเดียว. และเหมือนกับการตั้งสีมันตริกาไว้เพื่อป้องกันการปะปนกันของขัณฑสีมาที่ผูกไว้ในมหาสีมา ฉันใด, ในสีมาที่เกิดขึ้นเอง (สยัมชาตสีมา) ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเองที่มีขนาดใหญ่มาก พระผู้มีพระภาคก็ทรงอนุญาตสีมาอุทุกเขปะไว้ ฉันนั้น. ถึงกระนั้น ท่านก็กล่าวว่า พึงตั้งอุทุกเขปะอื่นไว้ระหว่างสีมาอุทุกเขปะทั้งสอง เพื่อเป็นสีมันตริกา เพื่อป้องกันการปะปนกันของสีมาอุทุกเขปะทั้งสอง เหมือนสีมาที่ผูกไว้ ๒ แห่ง. สีมาที่ผูกไว้มีนิมิต, สีมาอุทุกเขปะมีอุทุกเขปะ, พึงเห็นอุทุกเขปะหนึ่งเหมือนสีมันตริกา. เพราะเหตุนั้น ในวิมติวิโนทนีย์จึงกล่าวว่า 'การกำหนดสีมันตริกาในที่นี้ พึงทราบว่าสำเร็จตามพระสูตรที่ทรงอนุญาตสีมันตริกาของสีมาที่ผูกไว้ ๒ แห่ง'. แต่ในการประชุมสงฆ์คณะเดียว พึงทราบว่าแม้ผู้ยืนอยู่ภายนอกอุทุกเขปะหนึ่ง ก็ไม่ทำกรรมให้เสีย. ดังที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีย์ว่า พระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตการปะปนกัน การทับถมกัน และการยืนอยู่โดยไม่มีสีมันตริกาของสีมาที่ผูกไว้ ๒ แห่ง ที่อาศัยสีมาบ้านเดียวกันและมีสภาพเดียวกัน โดยมีนิทานเป็นเหตุ อรรถกถาจารย์ทั้งหลายทราบว่าพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตแล้ว จึงได้กำหนดสีมันตริกาในที่นี้ด้วย เพราะแม้สีมาที่ต่างสภาพกัน หากประกอบด้วยองค์ ๒ คือ การอาศัยสีมาเดียวกันและการมีสภาพเดียวกัน การยืนอยู่โดยไม่มีสีมันตริกาจึงจะเป็นการปะปนกัน หากไม่มีองค์ประกอบนี้ก็ไม่เป็นการปะปนกัน ดังนี้ พึงทราบ. อย่างนี้ เมื่อแสดงการกำหนดด้วยอุทุกเขปะตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบ' ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเองแล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นกัปปิยะโดยประการทั้งปวง เหมือนสีมาบ้านโดยสภาพของตน โดยไม่ต้องมีอุทุกเขปะในบริเวณแม่น้ำและสระที่เกิดเองที่มีต้นน้ำสั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ถ้าไม่ยาวนัก นับจากต้นน้ำ' เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า 'นับจากต้นน้ำ' คือในบริเวณที่แม่น้ำไหลไปตลอด ๔ เดือนเป็นอย่างมาก หมายถึงนับจากส่วนบนของที่นั้น. คำว่า 'จนถึงปากทาง' (มุขทวาร) ในที่นี้ประสงค์เอาว่า จนถึงฝั่งแม่น้ำนั่นเองคือปากทาง. คำว่า 'ในที่ทั้งปวง' คือในบริเวณแม่น้ำทั้งหมด 'ไม่มีกรรมแห่งสีมาอุทุกเขปะ'. สีมาที่กำหนดด้วยอุทุกเขปะ เรียกว่า สีมาอุทุกเขปะ. คำว่า 'พึงทำ' (การิตัพพะ) คือ กรรม, ธาตุคือ กร (กระทำ), ปัจจัยคือ รัมมะ. คำว่า 'กรณะ' (การกระทำ) คือ กายปโยคที่เป็นวิการแห่งวาโยธาตุที่เกิดจากกุศลชวนจิตดวงที่ ๗ ในมโนทวารวิถี. กรรมที่ยกขึ้นด้วยกายปโยคนั้น เรียกว่า 'กรรม'. แต่โดยปรมัตถ์ คือกลุ่มของอัฏฐกกลาปที่ทำให้ถึงที่อื่นด้วยการแผ่ไปแห่งวาโยธาตุที่เกิดจากชวนจิตที่เรียกว่ากายปโยคนั่นเอง. กรรมของสีมาอุทุกเขปะ คือ 'อุทุกเขปสีมากรรม' มีความหมายว่า กรรมนั้นไม่มีในแม่น้ำที่มีต้นน้ำสั้นในที่นี้. ความหมายในที่นี้คือ ถ้าแม่น้ำไม่ยาวนัก เช่น ครึ่งโยชน์ หรือ ๑ คาวุต หรือครึ่งคาวุต สงฆ์ย่อมนั่งทับในบริเวณแม่น้ำทั้งหมด นับจากที่ที่แม่น้ำไหลไปจนถึงฝั่งแม่น้ำ ในบริเวณแม่น้ำนั้น ไม่มีอุทุกเขปสีมากรรม เพราะไม่มีแม่น้ำส่วนที่เหลือโดยรอบ และไม่มีความสงสัยเรื่องคณะวิบัติ แม่น้ำล้วนๆ นั่นแหละเป็นสีมา. ในสารัตถทีปนีและลีนัตถัปปกาสนีย์ (อรรถกถามาติกา) ก็สรุปไว้อย่างนี้. แต่ในวิมติวิโนทนีย์กล่าวว่า ในป่าเล็กๆ ที่ภิกษุอยู่เต็มพื้นที่จนไม่มีความสงสัยเรื่องคณะวิบัติ ก็ไม่ต้องอาศัยอัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร ในที่นั้น อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรย่อมไม่เกิดขึ้น เป็นสีมาป่าล้วนๆ สงฆ์พึงทำกรรมในที่นั้น. ในแม่น้ำเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ดังที่จะกล่าวว่า 'ถ้าแม่น้ำไม่ยาวนัก นับจากต้นน้ำจนถึงปากทาง สงฆ์ย่อมนั่งทับในที่ทั้งหมด ไม่มีอุทุกเขปสีมากรรม' เป็นต้น และในที่ทั้งสองด้วย. ในทิศใดที่พื้นที่สำหรับ ๗ อัพภันดร หรืออุทุกเขปะไม่พอ ในที่นั้นจะมีการวัดหรือการซัดได้อย่างไร? เพราะหากเข้าไปในเขตบ้านเป็นต้น สีมาที่ล้ำเข้าไปในที่ไม่ใช่เขต ก็ชื่อว่าสีมาวิบัติ. แต่ในการเกิดขึ้นของสีมาโดยอาศัยความต้องการ (สีมาเปกขา) ในที่ใดที่พื้นที่พอเพียง ในที่นั้น อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเองโดยบริบูรณ์. แต่ในที่ใดไม่พอเพียง ย่อมเกิดขึ้นตามขนาดของพื้นที่ของตนเท่านั้น ไม่ล้ำออกไปภายนอก ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า 'อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเองโดยบริบูรณ์โดยอาศัยความต้องการสีมา' บางท่านจึงตีความว่า สีมาอุทุกเขปะย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยความต้องการสีมาโดยไม่ต้องมีการซัดน้ำจริงๆ. คำนั้นดูไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะขัดกับนัยในบาลี และขัดกับคำที่วิมติวิโนทนีย์กล่าวไว้ในภายหลังด้วย. และคำนี้ พึงเห็นว่ากล่าวเพื่อแสดงวาทะของบุคคลบางกลุ่มตามความเห็นของอาจารย์. เพราะเหตุไร? เพราะไม่เข้ากับคำที่กล่าวไว้ในภายหลัง และขัดกับคำในบาลี อรรถกถา และฎีกาด้วย เราจะอธิบายเรื่องนั้นในภายหลัง. และเหมือนกับในโลกนี้ หากไม่ล้อมรั้ว จะกล่าวว่า 'นี้เป็นที่ตั้งของรั้ว' ไม่ได้, หากไม่ไถด้วยปลายไถ จะกล่าวว่า 'นี้เป็นที่ไถ' ไม่ได้, และเหมือนมนุษย์ผู้สร้างบ้าน หากไม่ตัดต้นไม้ด้วยขวานหรือจอบเป็นต้น จะกล่าวว่า 'นี้เป็นที่ที่ขวานของฉันตก' ไม่ได้, และหากไม่เกี่ยวด้วยเคียว จะกล่าวว่า 'นี้เป็นที่ที่ฉันเกี่ยวแล้ว' ไม่ได้ ฉันใด, หากไม่ซัดน้ำหรือทรายด้วยมือ จะกล่าวว่า 'นี้เป็นอุทุกเขปะหนึ่ง' หรือ 'เป็นที่น้ำตก' ก็ไม่ได้ ฉันนั้น. ในเรื่องนี้ ภิกษุ ๒ รูปย่อมโต้เถียงกันอย่างนี้: ในวิมติวิโนทนีย์กล่าวว่า 'ในป่าเล็กๆ ที่ภิกษุอยู่เต็มพื้นที่จนไม่มีความสงสัยเรื่องคณะวิบัติ ก็ไม่ต้องอาศัยอัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร ในที่นั้น อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรย่อมไม่เกิดขึ้น เป็นสีมาป่าล้วนๆ สงฆ์พึงทำกรรมในที่นั้น. ในแม่น้ำเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ดังที่จะกล่าวว่า ถ้าแม่น้ำไม่ยาวนัก นับจากต้นน้ำจนถึงปากทาง สงฆ์ย่อมนั่งทับในที่ทั้งหมด ไม่มีอุทุกเขปสีมากรรม เป็นต้น'. ด้วยคำนี้แหละ พึงทราบว่า อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติ ไม่ใช่ไม่มี. เพราะฉะนั้น สีมาอุทุกเขปะย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับความต้องการสีมา นับจากขอบเขตของบริษัท โดยไม่ต้องมีการซัดน้ำจริงๆ ดังนั้น การซัดน้ำจึงไม่มีประโยชน์. พวกเขาพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ อย่ากล่าวอย่างนี้เลย และอย่ากล่าวตู่พระอาจารย์ผู้ประเสริฐเลย คำนี้เป็นคำที่ต้องนำไปอธิบาย (เนยยัตถะ) ของพระอาจารย์ผู้ประเสริฐ แม้ในภายหลังพระอาจารย์ก็จะกล่าวสรุปไว้. คำของท่านไม่เข้ากับคำที่กล่าวไว้ในวินัยอรรถกถาและสารัตถทีปนี และไม่เข้ากับคำที่วิมติวิโนทนีย์กล่าวไว้ในภายหลังด้วย'. คำที่ต้องนำไปอธิบายเป็นอย่างไร? คำว่า 'เมื่อมีความต้องการสีมา... ย่อมไม่เสื่อมไป' ในที่นี้ หมายความว่า สีมาไม่เกิดขึ้นในขณะที่ภิกษุเข้าไปในป่าหรือแม่น้ำเป็นต้นเพื่อเดินไปหรืออาบน้ำ โดยไม่มีความต้องการสีมา. แต่เมื่อมีความต้องการสีมา อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร ย่อมเกิดขึ้นโดยรอบในป่า ตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า '๗ อัพภันดรโดยรอบ'. และในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง สีมาอุทุกเขปะย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการซัดน้ำ ตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' ไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีการซัดน้ำ นี้คืออรรถที่ควรนำไปอธิบาย. ในคำว่า 'ไม่เสื่อมไป' (นาสติ) นั้น จะตีความว่า 'โดยไม่มีการซัดน้ำ' ไม่ได้. และเมื่อเป็นเช่นนี้ ในวิมติวิโนทนีย์อีกครั้งหนึ่ง คำว่า 'ในที่นั้น' คือในอพัทธสีมาทั้ง ๓ เหล่านี้ที่สำเร็จด้วยโลกโวหาร มีแม่น้ำเป็นต้น มีความประสงค์จะแสดงการกำหนดอพัทธสีมาที่สำเร็จด้วยพระศาสนโวหาร เพื่อป้องกันคณะวิบัติอีกครั้งหนึ่ง. ในบาลี คำว่า 'ของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' เป็นต้น อุทุกเขปะ คือสถานที่ที่น้ำถูกซัดไป คือที่น้ำตก. เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า อุทุกเขปะ. ความหมายตามการเชื่อมโยงบทในที่นี้คือ... 'สถานที่ใดที่กำหนดไว้โดยรอบจากขอบเขตของบริษัท จนถึงระยะที่น้ำตกของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง สถานที่นั้นเป็นสีมาอุทุกเขปะที่เป็นสมานสังวาสในแม่น้ำเป็นต้น'. คำนั้นก็พึงเหมือนกับบทอรรถที่กล่าวไว้. อาจารย์บางท่านกล่าวว่า 'สีมาเกิดขึ้นด้วยการวัดอัพภันดรโดยรอบและกำหนดเขตเท่านั้น ไม่ใช่เกิดขึ้นเอง' คำนั้นไม่พึงถือเอา เป็นต้น. เมื่อปฏิเสธวาทะบางอย่าง และแสดงโทษในการวัดและการซัดแล้ว ท่านกล่าวว่า 'การแสดงการวัดอัพภันดรและการซัดทรายเป็นต้นในที่นี้ ทำไว้เพื่อแสดงการกำหนดที่ตั้งของสีมาที่เกิดขึ้นเอง เหมือนการแสดงการซัดก้อนดินและกระด้งเป็นต้น เพื่อให้รู้เขตบ้านและเขตเรือน'. เพราะเหตุนั้น ในอรรถกถามาติกาจึงกล่าวว่า 'ผูกสีมา หรือกำหนดอุทุกเขปะ'. เมื่อทำอย่างนี้แล้ว เพราะไม่สามารถรู้จุดเริ่มต้นของการกำหนดนั้นได้อย่างแม่นยำ พึงทราบอย่างคร่าวๆ แล้วผู้ที่อยู่ภายในพึงอยู่ในที่ที่ไม่มีความสงสัย หรือผู้ที่อยู่ภายนอกพึงให้อยู่ในที่ที่ไกลออกไปจนไม่มีความสงสัย. เพราะฉะนั้น การเกิดขึ้นของอัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะเหล่านั้น ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยความต้องการสีมาที่กล่าวมาแล้ว และการเสื่อมไปของสีมาเหล่านั้นก็พึงถือเอาตามนั้น ดังนี้เป็นความเห็นของเรา พึงพิจารณาแล้วถือเอา หรือพึงแสวงหาวิธีอื่นที่สมควรยิ่งกว่านี้ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. คำว่า 'พึงพิจารณาแล้วถือเอา หรือพึงแสวงหาวิธีอื่นที่สมควรยิ่งกว่านี้' ด้วยคำของอาจารย์นี้ ย่อมแสดงว่าคำนี้เป็นเพียงอัตตโนมติ และแสดงถึงความที่อาจารย์ยังไม่บรรลุปฏิสัมภิทา. และคำนี้ไม่ใช่พระดำรัสโดยตรงของพระผู้มีพระภาค และไม่ใช่คำของพระเถระผู้รวบรวมพระธรรม ไม่ได้ขึ้นสู่สังคายนาทั้ง ๓ ครั้ง และไม่ใช่การแสดงวาทะของพระอรรถกถาจารย์ เพราะฉะนั้น จึงไม่พึงใส่ใจ. ในสารัตถทีปนีก็กล่าวว่า ในการอธิบายคำว่า 'ถ้าแม่น้ำไม่ยาวนัก' นั้น 'ไม่มีอุทุกเขปสีมากรรม' เพราะบริเวณแม่น้ำทั้งหมดถูกภิกษุอยู่เต็มพื้นที่ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีประโยชน์ที่จะซัดน้ำ เพราะไม่มีแม่น้ำส่วนที่เหลือโดยรอบ. อนึ่ง ด้วยการเชื่อมโยงคำว่า 'ไม่มีประโยชน์ที่จะซัดน้ำ เพราะไม่มีแม่น้ำโดยรอบ' หรือด้วยอรรถาปัตติ (การกล่าวอ้างโดยปริยาย) ย่อมได้ความว่า 'เมื่อมีแม่น้ำโดยรอบ ย่อมมีประโยชน์ที่จะซัดน้ำ เพื่อป้องกันคณะวิบัติ'. ในลีนัตถัปปกาสนีย์ (อรรถกถามาติกา) ก็กล่าวว่า คำว่า 'พึงกำหนดอุทุกเขปะโดยรอบ' กล่าวโดยหมายถึงสถานที่ที่พื้นที่พอเพียง. แต่ในแม่น้ำเล็กๆ ที่พื้นที่ไม่พอเพียง ในที่นั้นพึงกำหนดอุทุกเขปะในสถานที่ที่พอเพียง. ด้วยคำว่า 'พึงกำหนดอุทุกเขปะ' นี้ ย่อมทราบว่า สีมาไม่เกิดขึ้นเองโดยสภาพของตนโดยไม่มีการซัดน้ำพร้อมกับความต้องการสีมา. อนึ่ง เมื่อไม่มีผู้ซัดน้ำ จะมีการกำหนดอุทุกเขปะได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น คำว่า 'อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติ ไม่ใช่ไม่มี' คำนี้ดูเหมือนขัดแย้งกับคำที่กล่าวไว้ในสารัตถทีปนีและอรรถกถามาติกา. และในวิมติวิโนทนีย์ก็กล่าวว่า 'สระที่เกิดเองที่มีลักษณะเหมาะสม ไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ที่เกิดจากน้ำหลากพัดจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ ในที่นี้ ในสระเล็กๆ ไม่มีกิจแห่งอุทุกเขปะ แต่ในทะเล พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง เพราะยากที่จะชำระ'. อนึ่ง พระอาจารย์ผู้ประเสริฐนี้กล่าวไว้ก่อนว่า 'อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติ ไม่ใช่ไม่มี' แล้วภายหลังพระอาจารย์กล่าวคำว่า 'ในที่นี้ ในสระเล็กๆ ไม่มีกิจแห่งอุทุกเขปะ' เป็นต้น ได้อย่างไร? ในเรื่องนั้น มีการวิเคราะห์ดังนี้: อุทุกเขปะ คือสถานที่ที่น้ำถูกซัดไป คือที่น้ำตก. กิจที่พึงทำ (กิจจะ) คือ กรณะ, ธาตุคือ กร (กระทำ), ปัจจัยคือ ริจจะ เหมือนที่กล่าวว่า 'กิจที่ควรทำในวันนี้ คือความเพียร'. กิจแห่งอุทุกเขปะ คือการซัดน้ำ. คำว่า 'ในทะเล' แต่คำว่า 'ปนะ' ในที่นี้ มีความหมายพิเศษ หรือมีความหมายว่า 'อีกฝ่ายหนึ่ง'. ในความหมายพิเศษอื่น คือในแม่น้ำและสระที่เกิดเองที่มีขนาดใหญ่ พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้น แต่ในสระเล็กๆ พึงทำในแม่น้ำและสระที่เกิดเองล้วนๆ ก็ได้. แต่ในทะเล พึงทำในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยเฉพาะ นี้คือความหมายพิเศษของคำว่า 'ปนะ'. คำว่า 'โดยประการทั้งปวง' คือทั้งหมด. คำว่า 'ในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้น' ในที่นี้ คำว่า 'เอวะ' เป็นการเน้นย้ำ มีความหมายว่า พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้น ไม่ใช่ในสีมาทะเลเลย ย่อมสมควร. แต่ในแม่น้ำและสระที่เกิดเองที่มีขนาดใหญ่ พึงทำในสีมาอุทุกเขปะ แต่ในสระเล็กๆ ไม่พึงทำในแม่น้ำและสระที่เกิดเองเท่านั้น อรรถนี้ย่อมได้โดยนัย. ในแม่น้ำและสระที่เกิดเอง ย่อมได้สีมา ๒ อย่าง คือ สีมาแม่น้ำ/สระ และสีมาอุทุกเขปะ ตามความเล็กและใหญ่. แต่ในทะเล เพราะเหตุไรจึงไม่ได้ ๒ อย่าง คือ สีมาทะเล และสีมาอุทุกเขปะ? เมื่อพิจารณาข้อสงสัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะยากที่จะชำระ'. ในคำนั้น คำว่า 'เพราะยากที่จะชำระ' คือเพราะทะเลมีขนาดใหญ่มาก ภิกษุที่ลงไปในทะเล ยากมากที่จะกำหนดหัตถบาส หรือทำให้พ้นจากเขตทะเล. เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงมีความประสงค์ว่า พึงทำในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง. หากสีมาอุทุกเขปะเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติจริง เมื่อเป็นเช่นนี้ หมู่ภิกษุที่ลงไปในทะเลก็พึงกำหนดเขตภายนอกหัตถบาสได้ และเมื่อเป็นเช่นนี้ บทเหตุว่า 'เพราะยากที่จะชำระ' ก็จะไร้ประโยชน์. แต่ไม่สามารถกล่าวอย่างนั้นได้. ด้วยเหตุนั้น จึงทราบว่า 'ประโยชน์ของการซัดน้ำก็เพื่อป้องกันคณะวิบัติ'. อีกอย่างหนึ่ง ตามความเห็นของอาจารย์เหล่านั้น หากต้องการว่า 'เราไม่ทำในสีมาอุทุกเขปะ แต่จะทำในทะเลเท่านั้น' จะทำได้อย่างไร? เพราะฉะนั้น ตามมติของท่านเหล่านั้น เพราะสีมาอุทุกเขปะเกิดขึ้นพร้อมกับความต้องการสีมา สีมาอุทุกเขปะก็พึงมีในทุกที่ที่ไปถึง. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า 'ในทะเล พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง เพราะยากที่จะชำระ' ก็จะไร้ประโยชน์. และพึงกล่าวอย่างนี้ว่า... โดยหมายถึงการไม่ได้สีมาทะเลโดยประการทั้งปวง คำว่า 'ในทะเล' เป็นต้น อันพระอาจารย์กล่าวไว้. ถึงกระนั้น ก็ไม่พึงกล่าวเช่นนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อต้องการความหมายอย่างนี้ พึงกล่าวว่า 'ในทะเล ย่อมได้สีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง' แต่ท่านไม่ได้กล่าวอย่างนั้น. หรือแม้เมื่อวิเคราะห์ความหมายของคำตามปกรณ์ต่างๆ ก็ยังขัดแย้งกันอยู่. อย่างไร? โดยการเชื่อมโยง (สังโยค) เหมือนเมื่อกล่าวว่า 'จงนำแม่โคที่มีลูกมา' ย่อมเข้าใจว่า 'แม่โค' ไม่ใช่ม้า. เมื่อกล่าวว่า 'แม่โคที่ไม่มีลูก' ย่อมเข้าใจว่า 'แม่โค' ไม่ใช่ม้า. เหมือนในที่นี้ เมื่อไม่สามารถหาทะเลที่ 'ไม่ยาวนัก' ได้เหมือนแม่น้ำ การที่จะใช้คำว่า 'เอวะ' เพื่อจำกัดความว่า 'ในทะเล พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง' จึงไม่ควร. อนึ่ง โดยการเชื่อมโยงและการแยกแยะ (วิปปโยค) เมื่อกล่าวว่า 'แม่โคที่มีลูก, แม่โคที่ไม่มีลูก' ย่อมเข้าใจว่า 'แม่โค' ไม่ใช่ม้า. และชื่อว่าม้า (บางชนิด) เพราะช่องคลอดแคบมาก จึงไม่สามารถตกลูกได้เอง เมื่อครรภ์แก่ ต้องผ่าท้องเพื่อนำลูกม้าออกมา อย่างนี้ย่อมตายในการตกลูกครั้งเดียว เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า 'ม้าที่มีลูก' หรือ 'ไม่มีลูก'. ฉันใด เมื่อไม่สามารถหาทะเลที่ 'ไม่ยาวนัก' ได้เลย การที่จะใช้คำว่า 'เอวะ' เพื่อจำกัดความว่า 'ในทะเล พึงทำกรรมในสีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง' จึงไม่ควรฉันนั้น. เพราะฉะนั้น พึงสรุปในที่นี้ว่า สีมาเกิดขึ้นด้วยการซัดน้ำ. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'และเมื่อต้องการความหมายอย่างนี้ พึงกล่าวว่า ในทะเล ย่อมได้สีมาอุทุกเขปะเท่านั้นโดยประการทั้งปวง แต่ท่านไม่ได้กล่าวอย่างนั้น'. ด้วยเหตุนั้น จึงทราบว่า การซัดทรายเป็นต้นก็เพื่อป้องกันคณะวิบัติ. อีกอย่างหนึ่ง ในวิมติวิโนทนีย์กล่าวว่า 'ไม่ควรทำกรรมในเรือที่กำลังแล่นไป เพราะเหตุไร? เพราะสีมาคือระยะอุทุกเขปะเท่านั้น เรือย่อมแล่นพ้นไปอย่างรวดเร็ว เมื่อเป็นเช่นนี้ ญัตติก็เป็นของสีมาหนึ่ง อนุสาวนาก็เป็นของอีกสีมาหนึ่ง'. ในการอธิบายคำนี้ คำว่า 'ตันติ' คือ สีมา. คำว่า 'ย่อมแล่นพ้นไปอย่างรวดเร็ว' ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ควรทำกรรมในเรือที่วนเวียนอยู่ภายในโดยไม่แล่นพ้นเขตไป. การกำหนดสีมาด้วยทรายเป็นต้น ก็เพื่อประโยชน์นี้เอง. มิฉะนั้น ก็จะเกิดความสงสัยในการทำกรรมว่า 'แล่นพ้นไปภายนอกหรือไม่'. คำว่า 'อนุสาวนาของสีมาอื่น' คือ อนุสาวนาของสีมาแม่น้ำล้วนๆ ดังนี้ พระอาจารย์กล่าวไว้. หากสีมาอุทุกเขปะเกิดขึ้นพร้อมกับความต้องการสีมาโดยสภาพของตนจริง เมื่อเป็นเช่นนี้ สีมาอุทุกเขปะก็พึงเกิดขึ้นโดยรอบตามสภาพในทุกที่ที่เรือแล่นไปถึง. และเมื่อเกิดขึ้นแล้ว ก็พึงกล่าวว่า 'อนุสาวนาของสีมาอื่น' และ 'อนุสาวนาของสีมาอุทุกเขปะอื่น'. แต่ท่านไม่ได้กล่าวอย่างนั้น. หรือหากจะกล่าวว่า 'ความต้องการสีมามีเฉพาะในที่ที่ลงไปครั้งแรกเท่านั้น ไม่มีในที่ที่แล่นไปถึง' คำนั้นก็ไม่สมควร. เพราะเหตุไร? เพราะตราบใดที่กรรมยังไม่สำเร็จ ตราบนั้นจะเป็นไปไม่ได้เลยหากไม่มีความต้องการสีมา. ด้วยเหตุนั้น จึงทราบว่า 'สีมาอุทุกเขปะไม่เกิดขึ้นเองโดยสภาพของตนโดยไม่มีการซัดน้ำพร้อมกับความต้องการสีมา เพื่อป้องกันคณะวิบัติ' พึงสรุปในที่นี้ตามนี้. เพราะฉะนั้น ผู้ที่ทำกรรมในเรือ พึงทำให้เรือหยุดนิ่งมั่นคงไม่เคลื่อนที่แล้วจึงทำกรรม. ในสารัตถทีปนีก็กล่าวว่า 'ในคำว่า ไม่ควรทำในเรือที่กำลังแล่นไปนั้น พึงทราบว่า ควรทำในเรือที่วนเวียนอยู่โดยไม่แล่นพ้นระยะอุทุกเขปะ'. และพึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ตราบใดที่บริษัทเพิ่มขึ้น ตราบนั้นสีมาก็เพิ่มขึ้น ระยะอุทุกเขปะจากขอบเขตของบริษัทเท่านั้นเป็นประมาณ'. เพราะกล่าวไว้ในวินัยอรรถกถาว่า สีมาที่เพิ่มขึ้นตามจำนวนบริษัท ย่อมเพิ่มขึ้นโดยไม่ต้องซัดน้ำ เหมือนอุปจารสีมา เพราะฉะนั้น การซัดน้ำจึงไม่มีประโยชน์เลย. คำนั้นเป็นอย่างไร? ความหมายในที่นี้คือ... สีมาอุทุกเขปะนี้ เมื่อเพิ่มขึ้น ย่อมเพิ่มขึ้นตามจำนวนบริษัทเท่านั้น. แต่ในสีมาที่ผูกไว้ (พัทธสีมา) เมื่อเพิ่มขึ้น ย่อมเพิ่มขึ้นตามจำนวนหมู่คณะ. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อเพิ่มขึ้นตามจำนวนบริษัท ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงซัดน้ำจากขอบเขตของบริษัท'. อาจารย์บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า 'ในตอนแรก การซัดน้ำเท่านั้นเป็นประมาณ (เพื่อกำหนดเขต) หลังจากนั้นไม่ต้องซัดน้ำอีก เหมือนกรรมวาจาในการถวายผ้ากฐิน'. อนึ่ง ในเวลาถวายผ้ากฐิน กรรมวาจาที่สวดไปแล้วย่อมใช้ได้เพียงครั้งเดียว เมื่อกฐินถูกกรานแล้ว แม้จะได้ผ้าที่ดีกว่ามาอีก ก็ไม่ต้องสวดกรรมวาจาเพื่อถวายอีก. ฉันใด ในที่นี้ก็เหมือนกัน ในตอนแรก การซัดน้ำเท่านั้นเป็นประมาณ หลังจากนั้นไม่ต้องซัดน้ำอีก. พวกเขาเข้าใจผิดว่าเหมือนอุปจารสีมา. เพราะในอุปจารสีมา พื้นที่ที่ภิกษุนั่งอยู่เท่านั้นย่อมเพิ่มขึ้นโดยความเป็นอุปจารสีมา. แต่ในที่นี้ ย่อมเพิ่มขึ้นตามระยะการซัดน้ำจากขอบเขตของบริษัท ไม่ใช่สำเร็จได้โดยไม่มีการซัดน้ำ. การกล่าวเช่นนั้นชื่อว่าทำลายคำในอรรถกถาที่ว่า 'พึงซัดน้ำอย่างไร? เหมือนนักเลงลูกเต๋าซัดลูกไม้ พึงซัดน้ำหรือทรายด้วยมือ โดยบุรุษผู้มีกำลังปานกลางซัดด้วยกำลังทั้งหมด น้ำหรือทรายที่ซัดไปอย่างนั้นตกลงในที่ใด ที่นั้นชื่อว่า อุทุกเขปะ'. เหมือนอะไร? เหมือนผู้ที่กล่าวว่า 'กรรมนั่นเองที่ลงโทษ (สัตว์นรก) ไม่มีนายนิรยบาล' ย่อมชื่อว่าทำลายเทวทูตสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในนรกมีนายนิรยบาล' ฉันนั้น. และพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ผู้ที่เห็นว่าสีมาสำเร็จได้ด้วยการซัดน้ำ ก็ชื่อว่าทำลายคำที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีย์ว่า 'แม้หากภิกษุพันรูปยืนอยู่ อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรที่เกิดขึ้นเองพร้อมกับความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติของภิกษุ นับจากภายนอกพื้นที่ที่ยืนอยู่ มีความประสงค์ว่าเป็นสมานสังวาสสีมา. แต่ในป่าเล็กๆ ที่ภิกษุอยู่เต็มพื้นที่จนไม่มีความสงสัยเรื่องคณะวิบัติ อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรย่อมไม่เกิดขึ้น เป็นสีมาป่าล้วนๆ สงฆ์พึงทำกรรมในที่นั้น. ในแม่น้ำเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน' ดังนี้. คำนั้นไม่ใช่. ด้วยเหตุนั้น ความเสียหายอะไรก็ไม่มีแก่เรา. แม้ในวาทะของเราก็ไม่มีความขัดแย้งเลย. เพราะเหตุไร? เพราะโครงสร้างของคำทั้งสองนี้ไม่เกี่ยวข้องกัน สีมาเหล่านี้มีลักษณะต่างกันและมีวิสัยต่างกัน. โครงสร้างของคำไม่เกี่ยวข้องกันอย่างไร? เหมือนในป่า ที่กล่าวว่า 'ในที่นั้น อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรย่อมไม่เกิดขึ้น เป็นป่าล้วนๆ' ฉันใด, ในแม่น้ำก็เหมือนกัน ท่านไม่ได้กล่าวว่า 'สงฆ์ย่อมนั่งทับในที่ทั้งหมด สีมาอุทุกเขปะย่อมไม่เกิดขึ้น' แต่กล่าวว่า 'ไม่มีอุทุกเขปสีมากรรม' โดยอ้างถึงการกระทำ. กรรมที่พึงทำคืออะไร? คือการซัดน้ำ. อย่างนี้ โครงสร้างของคำจึงไม่เกี่ยวข้องกัน. ในคำว่า 'อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรและสีมาอุทุกเขปะ ย่อมเกิดขึ้นเมื่อมีความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติ ไม่ใช่ไม่มี' ในที่นี้ คำว่า 'ไม่ใช่ไม่มี' (นาสติ) จะตีความว่า 'แม้ไม่มีการซัดน้ำ' ก็ย่อมได้. เพราะเหตุไร? เพราะด้วยคำว่า 'เมื่อมีความต้องการสีมาเท่านั้น' โดยนัยอนุโลม ความหมายว่า 'เมื่อไม่มีความต้องการสีมา ย่อมไม่เกิดขึ้น' ก็ย่อมสมควร. อาจารย์บางท่านกล่าวว่า 'สีมาเกิดขึ้นด้วยการวัดอัพภันดรโดยรอบและกำหนดเขตเท่านั้น ไม่ใช่เกิดขึ้นเอง' คำนั้นไม่พึงถือเอา. หาก... เหมือนในที่นี้ ฉันใด ในสีมาอุทุกเขปะและในแม่น้ำเป็นต้นก็เหมือนกัน. 'ในที่นั้นก็ไม่รู้จักมัชฌิมบุรุษ และการซัดด้วยกำลังทั้งหมด' ด้วยคำนี้ ก็ทราบความประสงค์ของพระอาจารย์ว่า สีมาอุทุกเขปะย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการซัดน้ำเมื่อมีความต้องการสีมา ไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีการซัดน้ำ. ลักษณะต่างกันอย่างไร? สีมาบ้าน, อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร และสีมาอุทุกเขปะ แม้จะเหมือนกันโดยความเป็นอพัทธสีมาโดยทั่วไป แต่ก็มีลักษณะไม่เหมือนกัน. ด้วยว่า ในสิกขาบทนี้ที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อสีมาที่ไม่ได้สมมติไม่ได้ตั้งไว้ อาศัยบ้านหรือนิคมใดอยู่ สีมาบ้านของบ้านนั้น หรือสีมานิคมของนิคมนั้น เป็นสมานสังวาสสีมาในที่นั้น' พื้นที่บ้านทั้งหมดไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ทรงอนุญาตว่าเป็นสีมาบ้าน ไม่ได้อนุญาตโดยการซัดก้อนดินโดยรอบเหมือนอัพภันตรสีมา. แม้ในอัพภันตรสีมา หากอาศัยป่าที่ไม่มีบ้านอยู่ ก็ไม่ได้อนุญาตว่าพื้นที่ป่านั้นทั้งหมดเป็นสีมาป่า. อนึ่ง ในแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง ก็ไม่ได้อนุญาตว่าพื้นที่แม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเองทั้งหมด เป็นสีมาแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง เหมือนสีมาบ้าน และก็ไม่ได้อนุญาตว่า '๗ อัพภันดรโดยรอบ' เหมือนอัพภันตรสีมา. อย่างนี้ สีมาบ้าน, อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร และสีมาอุทุกเขปะ จึงมีลักษณะต่างกัน. เพราะฉะนั้น ตามสิกขาบทที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ ในสีมาบ้าน พื้นที่บ้านทั้งหมดไม่ว่าเล็กหรือใหญ่ ก็เป็นสีมาบ้านเท่านั้น. ในอัพภันตรสีมา อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดรโดยรอบ ย่อมเกิดขึ้นเองพร้อมกับความต้องการสีมา ตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า '๗ อัพภันดรโดยรอบ' ส่วนการพิจารณาเรื่องการวัดหรือไม่วัดนั้นไร้ประโยชน์. อนึ่ง ในสีมาอุทุกเขปะ ก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการซัดน้ำ ตามสิกขาบทที่บัญญัติว่า 'อุทุกเขปะโดยรอบของบุรุษผู้มีกำลังปานกลาง' จึงไม่มีประโยชน์ที่จะพิจารณาเรื่องการซัดหรือไม่ซัด. วิสัยต่างกันอย่างไร? อัพภันตรสีมาเป็นวิสัยของป่า, สีมาอุทุกเขปะเป็นวิสัยของแม่น้ำ ทะเล และสระที่เกิดเอง. อย่างนี้ สีมาบ้าน, อัพภันตรสีมา ๗ อัพภันดร และสีมาอุทุกเขปะ จึงมีวิสัยต่างกัน. เพราะฉะนั้น แม้จะกล่าวว่า 'ในแม่น้ำเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน' อัพภันตรสีมาก็ย่อมเกิดขึ้นเองพร้อมกับความต้องการสีมาโดยสภาพของตน ฉันใด, ในสีมาอุทุกเขปะก็พึงสรุปว่า สีมาอุทุกเขปะย่อมเกิดขึ้นโดยการซัดน้ำพร้อมกับความต้องการสีมาเพื่อป้องกันคณะวิบัติ ไม่ใช่เกิดขึ้นโดยไม่มีการซัดน้ำ ฉันนั้น. มีข้อสงสัยว่า ในอรรถกถามาติกาที่ว่า 'ผู้ยืนอยู่ภายในโดยเว้นหัตถบาส และผู้ยืนอยู่ภายนอกเขตที่กำหนดโดยไม่พ้นระยะที่กำหนดไว้อีกเท่ากัน ก็ทำกรรมให้เสีย คำนี้เป็นข้อสรุปในอรรถกถาทั้งหมด' คำนี้ไม่ขัดแย้งกันหรือ? คำนั้นไม่ใช่. เพราะในอรรถกถามาติกา ท่านกล่าวไว้ในกรณีที่สงฆ์ ๒ คณะทำกรรมแยกกันว่า 'ถ้าสงฆ์ ๒ คณะทำอุโบสถกรรมเป็นต้นแยกกัน พึงตั้งอุทุกเขปะอื่นอีกหนึ่งอุทุกเขปะไว้ในระหว่างอุทุกเขปะทั้งสอง เพื่อเป็นอุปจาระ'. ในสารัตถทีปนีก็กล่าวว่า 'คำว่า ผู้ยืนอยู่ภายในโดยเว้นหัตถบาส ย่อมทำกรรมให้เสีย คำนี้ไม่ปรากฏทั้งในบาลีและอรรถกถา. หากคำนี้กล่าวไว้ในกรณีที่สงฆ์ ๒ คณะทำกรรมแยกกัน โดยมีความประสงค์ว่า สงฆ์ที่ยืนอยู่ภายนอกระยะอุทุกเขปะหนึ่งโดยไม่พ้นระยะอุทุกเขปะอื่นเพื่อทำอุโบสถกรรมเป็นต้น ย่อมทำกรรมให้เสีย เพราะอาจเกิดการปะปนกันของสีมา เมื่อเป็นเช่นนี้ก็ย่อมสมควร'. เพราะเหตุนั้น ในลีนัตถัปปกาสนีย์ (อรรถกถามาติกา) จึงกล่าวว่า 'ผู้ที่ไม่พ้นระยะที่กำหนดไว้อีกเท่ากัน คืออุทุกเขปะที่สอง ก็ทำกรรมให้เสีย. เพราะเหตุไร? เพราะสีมาอุทุกเขปะของตนถูกสีมาอุทุกเขปะของผู้อื่นทับถม จึงเกิดการปะปนกันของสีมา เพราะฉะนั้นจึงทำกรรมให้เสีย'. และพึงทราบว่า คำว่า 'นี้เป็นข้อสรุปในอรรถกถาทั้งหมด' นั้น กล่าวด้วยความประสงค์นี้. ในอรรถกถาทั้งหมดไม่ต้องการให้มีการปะปนกันของสีมา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงตั้งอุทุกเขปะอื่นไว้ระหว่างเขตอุทุกเขปะของตนและของผู้อื่น เพื่อเป็นสีมันตริกา'. บางท่านในที่นี้อธิบายเป็นอย่างอื่น คำนั้นไม่พึงถือเอา ดังนี้แล้วจึงปฏิเสธ. คำว่า 'ผู้ยืนอยู่ภายในโดยเว้นหัตถบาส ย่อมทำกรรมให้เสีย' ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ผู้ยืนอยู่ภายนอกเขตที่กำหนดไว้ในที่ใดก็ตาม ย่อมไม่ทำกรรมให้เสีย. ดังนี้ พึงทราบว่า ในการประชุมสงฆ์คณะเดียว แม้ผู้ยืนอยู่ภายนอกเขตที่กำหนดโดยไม่พ้นระยะที่กำหนดไว้อีกเท่ากัน ก็ไม่ทำกรรมให้เสีย. ในสารัตถทีปนีกล่าวเพื่อเน้นย้ำความหมายนี้ว่า 'สีมันตริกาที่มีขนาดเท่าระยะอุทุกเขปะ ย่อมทำให้รู้ได้ง่ายกว่า และไม่เกิดความสงสัยเรื่องการปะปนกันของสีมา เพื่อแสดงความเหมาะสม ท่านจึงกล่าวว่า พึงตั้งอุทุกเขปะอื่นไว้เพื่อเป็นสีมันตริกา'. และหากเว้นไว้เท่าที่ไม่เกิดการปะปนกันของสีมา ก็ย่อมใช้ได้. เพราะเหตุนั้น คนโบราณจึงกล่าวว่า 'เว้นไว้เท่าที่ไม่เกิดการปะปนกันของสีมา ก็ย่อมใช้ได้ แต่ถ้าเว้นไว้น้อยเกินไปไม่ได้'. และคำนี้ก็กล่าวไว้เพื่อป้องกันความสงสัยเรื่องการปะปนกันของสีมา เพราะสีมาอุทุกเขปะย่อมขยายออกตามจำนวนบริษัท.

---

ပါဠိံ အဋ္ဌကထဉ္စေဝ, ဋီကာဝိမတိအာဒိကေ;

ဩလောကေတွာ ပုနပ္ပုနံ, မညန္တု ကဝိပုင်္ဂဝါတိ;

အယမေတ္ထ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ဝိစာရဏာ.

ขอปราชญ์ผู้เป็นยอดกวีทั้งหลายจงพิจารณาซ้ำแล้วซ้ำเล่าซึ่งพระบาลี อรรถกถา และฎีกา วิมติ เป็นต้นเถิด การพิจารณาสีมาน้ำเหวี่ยงในที่นี้มีดังนี้

---

ဇနပဒသီမာ နာမ ဧကဿ ရညော ဝိဇိတေ ပဝတ္တော မဟာမစ္စာနံ နိဝါသဘူတော ဧကမေကော ပဒေသော ဇနပဒသီမာ နာမ.

ชื่อว่าชนบทสีมา ได้แก่ แคว้นแต่ละแคว้นที่เหล่ามหาอำมาตย์อาศัยอยู่ ซึ่งตั้งอยู่ในเขตแดนของพระราชาองค์หนึ่ง ชื่อว่าชนบทสีมา

---

ရဋ္ဌသီမာ နာမ ကာသိကောသလာဒိကာ သောဠသ မဟာဇနပဒါ. ‘‘သောဠသမဟာနဂရ’’န္တိပိ တေသံ နာမံ. တတ္ထ သောဠသ မဟာဇနပဒါနိ နာမ. အင်္ဂရဋ္ဌံ, မဂဓရဋ္ဌံ, ကောသလရဋ္ဌံ, ဝဇ္ဇိရဋ္ဌံ, စေတိယရဋ္ဌံ, ကုရုရဋ္ဌံ, ပဉ္စာလရဋ္ဌံ, မဇ္ဈရဋ္ဌံ, သုရသေနရဋ္ဌံ, အဿကရဋ္ဌံ, အဝန္တိရဋ္ဌံ, ဂန္ဓာလရဋ္ဌံ, မလ္လရဋ္ဌံ, ကမ္ဗောဇရဋ္ဌန္တိ ဣမာနိ သောဠသမဟာဇနပဒါနိ နာမ. ဣမေ သောဠသမဟာဇနပဒါ မဇ္ဈိမပဒေသေယေဝ ပဝတ္တာ မဟာရဋ္ဌာ နာမ တဒညေပိ သုနာပရန္တရဋ္ဌာဒိကာ ဗဟုတရာဝ. တထာ ပစ္စန္တဝိသယေပိ ရာမညာဒိကာ အနေကပ္ပဘေဒါ မဟာရဋ္ဌာ အတ္ထေဝ တေပိ သဗ္ဗေ ရဋ္ဌသီမာ နာမ. လောကိယသတ္ထေသု ပန ယသ္မိံ ပဒေသေ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏဝေဿသုဒ္ဒဝသေန စတုဝဏ္ဏာနိ ဝသန္တိ, သော ပဒေသော ‘‘မဟာရဋ္ဌော’’တိ ပဝုစ္စတိ. ဝုတ္တဉှေ တံ ပေါရာဏေဟိ.

ชื่อว่ารัฐสีมา ได้แก่ มหาชนบท ๑๖ มีกาสีและโกศลเป็นต้น ชื่อของชนบทเหล่านั้นก็คือ “มหานคร ๑๖” ก็มี ในบรรดาชนบทเหล่านั้น ชื่อว่ามหาชนบท ๑๖ ได้แก่ อังครัฐ มคธรัฐ โกศลรัฐ วัชชีรัฐ เจติยรัฐ กุรุรัฐ ปัญจาลรัฐ มัจฉรัฐ สุรเสนะรัฐ อัสสกะรัฐ อวันตีรัฐ คันธารรัฐ มัลลรัฐ กัมโพชรัฐ เหล่านี้ชื่อว่ามหาชนบท ๑๖ มหาชนบท ๑๖ เหล่านี้ตั้งอยู่ในมัชฌิมประเทศเท่านั้น ชื่อว่ามหารัฐ รัฐอื่น ๆ มีสุนาปรันตรัฐเป็นต้นก็มีอยู่เป็นจำนวนมาก เช่นเดียวกัน ในปัจจันตประเทศก็มีมหารัฐหลายประเภท มีรามัญรัฐเป็นต้น รัฐเหล่านั้นทั้งหมดชื่อว่ารัฐสีมา ส่วนในคัมภีร์ทางโลก ประเทศใดที่วรรณะทั้งสี่ คือ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร อาศัยอยู่ ประเทศนั้นเรียกว่า “มหารัฐ” เพราะโบราณาจารย์กล่าวไว้ดังนี้

---

‘‘ပဝတ္တာ စတုဝဏ္ဏာနံ, ယသ္မိံ ပဒေသေ န ဝိဇ္ဇတေ;

သော မိလက္ခုဒေသော ဝုတ္တော, ပုညဘူမိ တတော ပရ’’န္တိ.

“ประเทศใดไม่มีวรรณะทั้งสี่อาศัยอยู่ ประเทศนั้นเรียกว่ามิลักขประเทศ (ประเทศของคนป่าเถื่อน) ส่วนประเทศอื่นจากนั้นเป็นบุญญภูมิ (ภูมิแห่งบุญ)”

---

ရဇ္ဇသီမာ နာမ ဧကဿ ရညော အာဏာပဝတ္တဋ္ဌာနံ ရဇ္ဇသီမာ နာမ.

ชื่อว่าราชสีมา ได้แก่ สถานที่ที่พระราชาองค์หนึ่งทรงใช้อำนาจปกครอง ชื่อว่าราชสีมา

---

ဒီပသီမာ နာမ သမုဒ္ဒန္တရေ ဝါ နဒိမဇ္ဈေ ဝါ ပဝတ္တာ ဒီပါ ဒီပသီမာ နာမ. ယသ္မိံ ပန ဒီပေ ဂါမာ ဝသန္တိ, သော ဂါမသီမာတွေဝ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, ဝက္ခတိ ဟိ သုက္ခေ ဇာတဿရေ ဝါပိံ ဝါ ခဏန္တိ ဝပ္ပံ ဝါ ကရောန္တိ, တံ ဌာနံ ဂါမခေတ္တံ ဟောတီတိ.

ชื่อว่าทวีปสีมา ได้แก่ เกาะที่ตั้งอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทรหรือท่ามกลางแม่น้ำ ชื่อว่าทวีปสีมา ส่วนเกาะใดที่หมู่บ้านตั้งอยู่ เกาะนั้นย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นสีมาหมู่บ้านเท่านั้น เพราะท่านจะกล่าวไว้ว่า “ในสระธรรมชาติที่แห้ง หรือในบ่อที่ขุดขึ้น หรือในที่ที่ทำการเพาะปลูก สถานที่นั้นย่อมเป็นเขตหมู่บ้าน”

---

စက္ကဝါဠသီမာ နာမ ‘‘အာယာမတော စ ဝိတ္ထာရတော စ ယောဇနာနံ ဒွါဒသသတသဟဿာနိ တီဏိသဟဿာနိ စတ္တာရိသတာနိ ပညာသဉ္စယောဇနာနိ.

ชื่อว่าจักรวาลสีมา ได้แก่ “จักรวาลหนึ่งมีขนาดโดยยาวและกว้าง ๑,๒๐๓,๔๕๐ โยชน์

---

ပရိက္ခေပတော

โดยรอบ

---

‘‘သဗ္ဗံ [Pg.67] သတသဟဿာနိ, ဆတ္တိံသပရိမဏ္ဍလံ;

ဒသဉ္စေဝ သဟဿာနိ, အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ သတာနိစာ’’တိ.

“ทั้งหมดมีเส้นรอบวง ๓,๖๑๐,๓๕๐ โยชน์”

---

ဝုတ္တံ ဧကံ စက္ကဝါဠံ စက္ကဝါဠသီမာ နာမ. ဧဝံ ပန္နရသပ္ပဘေဒါ ဟောတိ သီမာ. တတ္ထ ဣဒ္ဓိမာ ပုဂ္ဂလော ယသ္မိံ ယသ္မိံ ဝါ သီမေ ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကရောတိ, တတ္ထ တတ္ထ ဂတေ ဘိက္ခူ ဟတ္ထပါသနယနံ ဝါ ဗဟိသီမကရဏံ ဝါ ကာတုံ ဆန္ဒာရဟာနံ, ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ ကာတုံ သက္ကုဏေယျဘာဝေါယေဝ ပမာဏံ. ဧဝမသက္ကောန္တေ အနိဒ္ဓိမပုဂ္ဂလေ သန္ဓာယ အတိမဟန္တာရညေ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ အနုညာတာ. တတ္ထ သီမာပေက္ခာယ သဟ သမန္တာ သတ္တဗ္ဘန္တရသီမာ အတ္တနော သဘာဝေနေဝ ဇာတာ တထာ နဒီသမုဒ္ဒဇာတဿရေသုပိ မဇ္ဈိမဿ ပုရိသဿ သမန္တာ ဥဒကုက္ခေပသီမာ အနုညာတာ တတ္ထပိ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ သီမာပေက္ခံ ကတွာ ဥဒကုက္ခေပေန သဟ ဥဒကုက္ခေပသီမာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ တထာ ဂါမနိဂမဇနပဒနဂရရဋ္ဌရဇ္ဇသီမာသုပိ ဝဂ္ဂကမ္မပရိဟာရတ္ထံ ဗဒ္ဓသီမာ အနုညာတာ. တတော ပရေသု ပန ဂါမသီမသတ္တဗ္ဘန္တရဥဒကုက္ခေပသီမာ နုညာတသုတ္တာနုလောမနယသာမတ္ထိယတော ခုဒ္ဒကေသု ဂါမနိဂမဇနပဒနဂရေသု တတ္ထ တတ္ထ ဂတေ ဘိက္ခူ သောဓေတွာ ဆန္ဒာရဟာနံ ဆန္ဒံ အာဟရိတွာ သမဂ္ဂဿ သံဃဿ အနုမတိယာဝ ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကာတဗ္ဗမေဝ တထာ ခုဒ္ဒကေ အရညေပိ နဒီဇာတဿရေပိ ယထာသုခံ ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကာတဗ္ဗမေဝါတိ.

จักรวาลหนึ่งที่กล่าวมานี้ ชื่อว่าจักรวาลสีมา สีมามี ๑๕ ประเภทดังนี้ ในสีมาเหล่านั้น บุคคลผู้มีฤทธิ์ทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นในสีมาใด ๆ ภิกษุทั้งหลายที่ไปในสีมานั้น ๆ พึงนำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาเพื่อทำหัตถบาสหรือทำนอกสีมาได้ ความสามารถที่จะทำได้นั้นแหละเป็นประมาณ เมื่อไม่สามารถทำได้ดังนี้ พึงอนุญาตสีมาภายใน ๗ อัพภันดรโดยรอบในป่าใหญ่สำหรับบุคคลผู้ไม่มีฤทธิ์ ในสีมานั้น สีมาภายใน ๗ อัพภันดรโดยรอบย่อมเกิดขึ้นเองโดยสภาพของตนพร้อมกับการพิจารณาสีมา เช่นเดียวกัน ในแม่น้ำ มหาสมุทร และสระธรรมชาติ ก็พึงอนุญาตสีมาน้ำเหวี่ยงโดยรอบสำหรับบุรุษผู้มีกายปานกลาง ในที่นั้นก็เช่นกัน เพื่อป้องกันวักกกรรม (การทำกรรมแยกเป็นพวก) เมื่อพิจารณาสีมาแล้ว สีมาน้ำเหวี่ยงย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับการเหวี่ยงน้ำ เช่นเดียวกัน ในสีมาหมู่บ้าน นิคม ชนบท นคร รัฐ และราชสีมา ก็พึงอนุญาตสีมาที่ผูกไว้เพื่อป้องกันวักกกรรม ส่วนในสีมาอื่นจากนั้น คือ สีมาหมู่บ้าน สีมาภายใน ๗ อัพภันดร และสีมาน้ำเหวี่ยง ด้วยอำนาจแห่งนัยที่อนุโลมตามพระสูตรที่อนุญาตไว้ ในหมู่บ้าน นิคม ชนบท และนครเล็ก ๆ ภิกษุทั้งหลายที่ไปในที่นั้น ๆ พึงชำระภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะแล้วนำฉันทะมา พึงทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นด้วยความยินยอมพร้อมใจของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันเท่านั้น เช่นเดียวกัน ในป่าเล็ก ๆ ในแม่น้ำ และในสระธรรมชาติ ก็พึงทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นได้ตามสบาย

---

ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္ဒနလက္ခဏေန အဘေဒေပိ ဗဒ္ဓါဗဒ္ဓဝသေန ဒုဝိဓာ. တပ္ပဘေဒေန ပန္နရသဝိဓာ, သရူပဝသေန ပန ခဏ္ဍသီမာ, ဥပစာရသီမာ, သမာနသံဝါသသီမာ, အဝိပ္ပဝါသသီမာ, လာဘသီမာ, ဂါမသီမာ. နိဂမသီမာ, နဂရသီမာ, အဗ္ဘန္တရသီမာ, အရညသီမာ, ဥဒကုက္ခေပသီမာ, နဒီသီမာ, ဇာတဿရသီမာ, သမုဒ္ဒသီမာ, ဇနပဒသီမာ, ရဋ္ဌသီမာ, ရဇ္ဇသီမာ, ဒီပသီမာ, စက္ကဝါဠသီမာတိဧကူနဝီသပ္ပဘေဒေ ပိ သီမေ ဝိပတ္တိလက္ခဏံ ပဟာယ သမ္ပတ္တိလက္ခဏပ္ပကာသကံ သီမဝိသောဓနီနာမ ပကရဏံ သမတ္တံ.

สีมามีลักษณะกำหนดเขตดังนี้ แม้จะไม่มีความแตกต่างกันโดยลักษณะ แต่ก็มี ๒ ชนิด คือ สีมาที่ผูกไว้และสีมาที่ไม่ได้ผูกไว้ โดยประเภทนั้นมี ๑๕ ชนิด ส่วนโดยระบุชื่อแล้วมี ขัณฑสีมา อุปจารสีมา สมานสังวาสสีมา อวิปปวาสสีมา ลาภสีมา คามสีมา นิคมสีมา นครสีมา อัพภันตรสีมา อรัญญสีมา อุทุกเขปสีมา นทีสีมา ชาตัสสรสีมา สมุทรสีมา ชนบทสีมา รัฐสีมา ราชสีมา ทีปสีมา จักกวาฬสีมา รวมเป็น ๑๙ ประเภท ในสีมาเหล่านั้น คัมภีร์ชื่อว่า สีมาวิโสธนี ซึ่งแสดงลักษณะแห่งความสมบูรณ์ ละทิ้งลักษณะแห่งความวิบัติ ได้จบลงแล้ว

---

ဣတိ

ดังนี้

---

‘‘သီမဝိသောဓနိံ နာမ, နာနာဂန္ထသမာဟဋံ;

ကရိဿံ မေ နိသာမေန္တု, သာဓဝေါ ကဝိပုင်္ဂဝါ.

“ข้าพเจ้าจะทำคัมภีร์ชื่อว่า สีมาวิโสธนี ซึ่งรวบรวมมาจากคัมภีร์ต่าง ๆ ขอท่านผู้เป็นยอดกวีทั้งหลายผู้เป็นสัตบุรุษจงตั้งใจฟังข้าพเจ้าเถิด”

---

ပါဠိံ [Pg.68] အဋ္ဌကထဉ္စေဝ, မာတိကာပဒဘာဇနိံ;

ဩဂါဟေတွာန တံ သဗ္ဗံ, ပုနပ္ပုနမသေသတော.

“ข้าพเจ้าได้พิจารณาพระบาลี อรรถกถา และมาติกาบทภาชนีย์ทั้งหมดนั้นซ้ำแล้วซ้ำเล่าโดยไม่เหลือเลย”

---

အတ္တနောမတိဂန္ထေသု, ဋီကာဂဏ္ဌိပဒေသု စ;

ဝိနိစ္ဆယဝိမတီသု, မာတိကာဋ္ဌကထာသုပိ.

“ในคัมภีร์อัตตโนมติ ในฎีกาและคัมภีร์คันถีบท ในวินิจฉัยและวิมติ และในมาติกาอรรถกถาด้วย”

---

သဗ္ဗံ အသေသကံ ကတွာ, သံသန္ဒိတွာန ဧကတော;

ပဝတ္တာ ဝဏ္ဏနာ ဧသာ, တောသယန္တီ ဝိစက္ခဏေ’’တိ.

“เมื่อรวบรวมทั้งหมดโดยไม่เหลือเลยเข้าไว้ด้วยกัน คำอธิบายนี้ที่ดำเนินไป ย่อมยังบัณฑิตทั้งหลายให้ยินดี”

---

ဣမေသံ ဂါထာပဒါနံ အတ္ထော သဗ္ဗသော သံဝဏ္ဏိတော ဟောတိ.

อรรถแห่งบทคาถาเหล่านี้ได้พรรณนาไว้โดยประการทั้งปวงแล้ว

---

သီမသမ္ပတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

เรื่องสีมาสัมปัตติจบลงแล้ว

---

ပရိသသမ္ပတ္တိနာမ ဧကဝီသတိဝဇ္ဇနီယပုဂ္ဂလေ ဝဇ္ဇေတွာ ဧတရဟိ ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မေန ဥပသမ္ပန္နာ ဘိက္ခူ ပစ္စန္တိမေသု ဇနပဒေသု ပဉ္စဝဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ, မဇ္ဈိမေသု ဇနပဒေသု ဒသဝဂ္ဂတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေ ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ နိသိန္နာ ဟောန္တိ, အယံ ပရိသသမ္ပတ္တိ နာမ. တတ္ထ ဧကဝီသတိ ဝဇ္ဇနီယာ နာမ ‘‘န ဘိက္ခဝေ သဂ ဋ္ဌာယ ပရိသာယာ’’တိ ဝစနတော ဟေဋ္ဌာ ‘‘န ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခုနိယာ နိသိန္နပရိသာယ ပါတိမောက္ခံ ဥဒ္ဒိသိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဒိနာနယေန ဝုတ္တာ ဘိက္ခုနီ, သိက္ခမာနာ, သာမဏေရော, သာမဏေရီ, သိက္ခာပစ္စက္ခာတကော, အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နကော, အာပတ္တိယာ အဒဿနေ ဥက္ခိတ္တကော, အာပတ္တိယာ အပ္ပဋိကမ္မေ ဥက္ခိတ္တကော, ပါပိကာယ ဒိဋ္ဌိယာ အပ္ပဋိနိဿဂ္ဂေ ဥက္ခိတ္တကော, ပဏ္ဍကော, ထေယျသံဝါသကော, တိတ္ထိယပက္ကန္တကော, တိရစ္ဆာနဂတော, မာဃာတုတကော, ပိတုဃာတကော, အရဟန္တဃာတကော, ဘိက္ခုနိဒူသကော, သံဃဘေဒကော, လောဟိတုပ္ပာဒကော, ဥဘတောဗျဉ္ဇနကောတိ တေ ဗဟိသီမကရဏဝသေန နိသိန္နာတိ အတ္ထော. ယဒိ တေ ဟတ္ထပါသေ ဝါ သီမေယေဝ ဝါ ဟောန္တိ, တေ အဝဇ္ဇေတွာ ပဉ္စဝဂ္ဂါဒိကော ပကတတ္တဂဏော ဟတ္ထပါသံ အဝိဇဟိတွာ နိသိန္နော ဟောတိ, ကာရကသံဃော သာဝဇ္ဇော, ကမ္မံပန န ကုပ္ပတိ ကသ္မာ အဝဂ္ဂါရဟတ္တာ. အပရေပန ဧဝံ ဝဒန္တိ အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နဿ အဝန္ဒနီယေသု အဝုတ္တတ္တာ, တေန သဒ္ဓိံ သယန္တဿ သဟသေယျာပတ္တိယာ အဘာဝတော တဿ စ ပဋိဂ္ဂဟဏဿ ရူဟနတောတိ တဒေဝ ယုတ္တတရန္တိ ဝိညာယတိ, ကိဉ္စာပိ ယာဝ သော ဘိက္ခုဘာဝံ ပဋိဇာနာတိ, တာဝ ဝန္ဒိတဗ္ဗော. ယဒါ ပန ‘‘အဿမဏောမှီ’’တိ [Pg.69] ပဋိဇာနာတိ, တဒါ န ဝန္ဒိတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. အန္တိမဝတ္ထုအဇ္ဈာပန္နဿ ဟိ ဘိက္ခုဘာဝံ ပဋိဇာနန္တဿေဝ ဘိက္ခုဘာဝေါ, န တတောပရံ. ဘိက္ခုဘာဝံ အပ္ပဋိဇာနန္တော ဟိ အနုပသမ္ပန္နပက္ခံ ဘဇတီတိ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပဒေ သာရတ္ထဒီပနိယဉ္စ ဝုတ္တတ္တာ အန္တိမဝတ္ထု အဇ္ဈာပန္နပုဗ္ဗော ဘိက္ခု အတ္တနော ကာရဏံ အဇာနိတွာဝ တေန သဟ ပဉ္စဝဂ္ဂဂဏော ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကရောတိ, ကာရကသံဃော အနဝဇ္ဇော, ကမ္မမ္ပိ န ကုပ္ပတီတိ, တေသံ မတိမတ္တမေဝ. ကသ္မာ သဟသေယျာပတ္တိ အဘာဝေါပိ တဿ ဘိက္ခုသညာယ ပတိဋ္ဌိတတ္တာ, ပဋိဂ္ဂဟဏရုဟဏဿ စ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဘိက္ခူတိ သဒ္ဒဟိတတ္တာ တေန ပုဂ္ဂလေန သဟသေယျာပတ္တိပိ နတ္ထိ, ပဋိဂ္ဂဟဏဉ္စ ရုဟတိ, ဧကဝီသတိဝဇ္ဇနီယပုဂ္ဂလေပိ တထာဝိဓဿ အဝိစာရိကတ္တာ တေန သဟ ပဉ္စဝဂ္ဂဂဏော ဥပေါသထာဒိသံဃကမ္မံ ကရောန္တော ကာရကသံဃော အသဉ္စိစ္စ အနုပဝဇ္ဇော. ကမ္မံ ပန ကုပ္ပတီတိ အမှာကံ ခန္တိ, ဣတော ယုတ္တတရော လဗ္ဘမာနော ပရိယေသိတဗ္ဗောဝ.

ชื่อว่าปริสสัมปทา คือ ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นอุปสัมบันด้วยญัตติจตุตถกรรมในบัดนี้ เว้นบุคคลผู้ควรเว้น ๒๑ จำพวกแล้ว ในปัจจันตชนบท ตั้งแต่คณะ ๕ เป็นต้นไป ในมัชฌิมชนบท ตั้งแต่คณะ ๑๐ เป็นต้นไป ทั้งหมดนั่งไม่ละหัตถบาส นี้ชื่อว่าปริสสัมปทา ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้ควรเว้น ๒๑ จำพวก คือ ภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี ผู้บอกคืนสิกขา ผู้ต้องอันติมวัตถุ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่ทำคืนอาบัติ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่สละทิฏฐิอันลามก บัณเฑาะก์ ผู้ขโมยบวช ผู้เข้ารีตเดียรถีย์ สัตว์เดรัจฉาน ผู้ฆ่ามารดา ผู้ฆ่าบิดา ผู้ฆ่าพระอรหันต์ ผู้ประทุษร้ายภิกษุณี ผู้ทำลายสงฆ์ ผู้ทำโลหิตุปบาท ผู้มีสองเพศ ที่กล่าวไว้ในเบื้องต้นด้วยคำว่า “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ควรแสดงปาติโมกข์ในบริษัทที่มีภิกษุณีนั่งอยู่” เป็นต้น หมายความว่า บุคคลเหล่านั้นนั่งอยู่นอกสีมา ถ้าบุคคลเหล่านั้นอยู่ในหัตถบาสหรือในสีมานั่นเอง หมู่คณะผู้เป็นปกติมีคณะ ๕ เป็นต้น นั่งไม่เว้นบุคคลเหล่านั้น ไม่ละหัตถบาส สงฆ์ผู้ทำกรรมมีโทษ แต่กรรมไม่กำเริบ เพราะความเป็นผู้ไม่เป็นพวก (ไม่ขาดองค์สงฆ์) แต่บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า เพราะผู้ต้องอันติมวัตถุไม่ได้กล่าวไว้ในบรรดาผู้ไม่ควรไหว้ และเพราะไม่มีอาบัติสหเสยยาแก่ผู้ที่นอนร่วมกับเขา และเพราะการรับของเขาย่อมสำเร็จ ฉะนั้น พึงทราบว่า ข้อนั้นนั่นแหละสมควรยิ่งกว่า ถึงแม้ว่าตราบใดที่เขายังปฏิญาณความเป็นภิกษุอยู่ ตราบนั้นก็ควรไหว้ แต่เมื่อใดเขาปฏิญาณว่า “เราไม่ใช่สมณะ” เมื่อนั้นไม่ควรไหว้ นี้เป็นข้อแตกต่างที่พึงทราบในเรื่องนี้ เพราะความเป็นภิกษุของผู้ต้องอันติมวัตถุนั้น มีอยู่เฉพาะเมื่อเขายังปฏิญาณความเป็นภิกษุอยู่เท่านั้น ไม่ใช่หลังจากนั้น เพราะผู้ไม่ปฏิญาณความเป็นภิกษุ ย่อมเข้าถึงฝ่ายอนุปสัมบัน ดังที่กล่าวไว้ในมัชฌิมคัณฐิปทและสารัตถทีปนี ภิกษุผู้เคยต้องอันติมวัตถุ ไม่รู้เรื่องของตนเอง แล้วหมู่คณะมีคณะ ๕ เป็นต้น ทำสังฆกรรมมีอุโบสถเป็นต้นร่วมกับเขา สงฆ์ผู้ทำกรรมไม่มีโทษ แม้กรรมก็ไม่กำเริบ ดังนี้ เป็นเพียงมติของพวกเขาเท่านั้น เพราะเหตุไร แม้ความไม่มีอาบัติสหเสยยา เพราะความเป็นภิกษุของเขยังตั้งมั่นอยู่ด้วยสัญญา และเพราะการรับย่อมสำเร็จ เพราะเชื่อว่าบุคคลนั้นเป็นภิกษุ อาบัติสหเสยยาก็ไม่มีกับบุคคลนั้น การรับก็สำเร็จ แม้ในบุคคลผู้ควรเว้น ๒๑ จำพวก เพราะความเป็นผู้ไม่ได้พิจารณาเห็นปานนั้น สงฆ์ผู้ทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นร่วมกับเขาโดยไม่แกล้ง ย่อมไม่มีโทษ แต่กรรมย่อมกำเริบ นี้เป็นความพอใจของเรา หากได้เหตุผลที่สมควรยิ่งกว่านี้ ก็พึงแสวงหาเถิด

---

ပရိသသမ္ပတ္တိကထာ နိဋ္ဌိတာ.

เรื่องปริสสัมปทาจบลงแล้ว

---

ဧဝံ ဝတ္ထုဉတ္တိအနုသာဝနသီမပရိသသမ္ပတ္တိဝသေန ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမ္ပန္နောတိ ပဉ္စင်္ဂေါတိ ဝါ သမဂ္ဂေန သံဃေန ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန အကုပ္ပေန ဌာနာရဟေန ဥပရိဘာဝံ သမာပန္နောတိ ဝါ ဒွီဟိ ကာရဏေဟိ လဒ္ဓနာမော ဉတ္တိ စတုတ္ထဥပသမ္ပန္နဘာဝေါ အတိဒုလ္လဘောဝ.

ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นอุปสัมบันด้วยญัตติจตุตถกรรมที่ได้ชื่อด้วยเหตุ ๒ ประการ คือ ด้วยอำนาจแห่งองค์ ๕ มีวัตถุ ญัตติ อนุสาวนา สีมา และปริสสัมปทา จึงชื่อว่ามีองค์ ๕ หรือด้วยอำนาจที่บรรลุถึงความเป็นเบื้องบนด้วยญัตติจตุตถกรรมอันไม่กำเริบ ควรแก่ฐานะ โดยสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน ย่อมหาได้ยากยิ่งนัก

---

ဧဝံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ ဒုလ္လဘော, တတော ပဗ္ဗဇ္ဇာ စ ဥပသမ္ပဒါ စာ တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ပဒါနံ အတ္တော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ.

ด้วยประการฉะนี้ การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นของยาก จากนั้น การบรรพชาและการอุปสมบท ความหมายของบท ๓ บทเหล่านี้ ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วทีเดียว

---

ဣတိ သာဂရဗုဒ္ဓိတ္ထေရဝိရစိတေ သီမဝိသောဓနေ

ดังนี้ ในสีมาวิโสธนี อันพระสาครพุทธิเถระรจนาไว้

---

ဥပသမ္ပဒါကဏ္ဍော ပဌမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

อุปสัมปทากัณฑ์ ปริจเฉทที่ ๑

---

၂. ကပ္ပဝိနာသကဏ္ဍော

๒. กัปปวินาสกัณฑ์

---

ဣဒါနိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒဒုလ္လဘကထာ

บัดนี้ เรื่องความยากแห่งการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า

---

‘‘ဗုဒ္ဓေါ စ ဒုလ္လဘော လောကေ, သဒ္ဓမ္မသဝနမ္ပိ စ;

သံဃော စ ဒုလ္လဘော လောကေ, သပ္ပုရိသာတိ ဒုလ္လဘာ’’တိ.

“พระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก, และการฟังพระสัทธรรมก็หาได้ยาก; พระสงฆ์หาได้ยากในโลก, สัปบุรุษทั้งหลายหาได้ยาก” ดังนี้

---

ဣမိဿာ [Pg.70] ဂါထာယ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော. တတ္ထ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ဩကာသလောကေ ဝါ သဗ္ဗညုသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဒုလ္လဘောဝ တထာ ဟေသ လောကော သင်္ခါရလောကော, သတ္တလောကော, ဩကာသလောကောတိ တိပ္ပဘေဒေါ ဟောတိ တေသံ သမ္ပတ္တိဝိပတ္တိ စ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ တတ္ထ လုဇ္ဇတိ ပလုဇ္ဇတီတိ လောကောတိ ဝစနတ္ထေန သတ္တလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော. လောကိယန္တိ ပတိဋ္ဌဟန္တိ ဧတ္ထ သတ္တနိကာယာတိ ဝစနတ္ထေန ဩကာသလောကော ဝေဒိတဗ္ဗော. တထာ ဟေသ သတ္တာ အဝကသန္တိ ဧတ္ထာတိဩကာသောတိ ဝုစ္စတိ သော ဘူမိဝသေန အပါယဘူမိ, ကာမသုဂတိဘူမိ, ရူပါဝစရဘူမိ, အရူပါဝစရဘူမိစေတိ စတုဗ္ဗိဓာ ဟောတိ. တတ္ထ နိရယံ, တိရစ္ဆာနယောနိ, ပေတ္တိဝိသယော, အသုရကာယော, တိ စတဿော အပါယဘူမိ နာမ. မနုဿာ, စာတုမဟာရာဇိကာ, တာဝတိံသာ, ယာမာ, တုသိတာ, နိမ္မာနရတိ, ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ စေတိ သတ္တဝိဓာ ဟောတိ ကာမသုဂတိဘူမိ သာပနာယံ ဧကာဒသဝိဓာပိ ကာမတဏှာ အဝစရတိ ဧတ္ထာတိ ဝစနတ္ထေန ကာမာဝစရဘူမိ နာမ. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ, ဗြဟ္မပုရောဟိတာ, မဟာဗြဟ္မာ စ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ ဣဒံ အဂ္ဂိနာ ပရိဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနံ. ပရိတ္တာဘာ, အပ္ပမာဏာဘာ, အာဘဿရာ စ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိ ဣဒံ အာပေန ပရိဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနံ. ပရိတ္တသုဘာ, အပ္ပမာဏသုဘာ, သုဘကိဏှာ စ တတိယဇ္ဈာနဘူမိ ဣဒံ ဝါတေန ပရိဂ္ဂဟိတဋ္ဌာနံ, တေသံ ဝိပတ္တိံ ပရတော ဝဏ္ဏယိဿာမ. ဝေဟပ္ဖလာ, အသညသတ္တာ, သုဒ္ဓါဝါသာ စ စတုတ္ထဇ္ဈာနဘူမိစေတိ ရူပါဝစရဘူမိ သောဠသဝိဓာ ဟောတိ. အဝိဟာ, အတပ္ပာ, သုဒဿာ, သုဒဿီ, အကနိဋ္ဌာစေတိ သုဒ္ဓါဝါသဘူမိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ. အာကာသာနဉ္စာယတနဘူမိ, ဝိညာဏဉ္စာယတနဘူမိ, အာကိဉ္စညာယတနဘူမိ, နေဝသညာနာသညာယတနဘူမိစေတိ စတုဗ္ဗိဓာ ဟောတိ အရူပဘူမိ. ဧတ္တာဝတာ ဧကတိံသပ္ပဘေဒါပိ ဘူမိ အဝကသန္တိ ဧတ္ထ သတ္တနိကာယာတိ ဝစနတ္ထေန ဩကာသောတိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ အဋ္ဌ မဟာနိရယာနိ အပါယဘူမိ နာမ. တိရစ္ဆာနံ ပေတ္တိဝိသယော အသုရကာယောတိ ဣမေသံ ဝိသုံ ဘူမိ နာမ နတ္ထိ, မနုဿဘူမိယံယေဝ ယတ္ထ ကတ္ထစိ အရညဝနပတ္ထာဒီသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသန္တိ သောယေဝ ပဒေသော တေသံ ဘူမိ. မနုဿဘူမိတော ဒွိတာလီသသဟဿယောဇနော ယုဂန္ဓရပ္ပမာဏော သိနေရုနော ပဉ္စမာဠိန္ဓော စာတုမဟာရာဇိကဘူမိ. တတုပရိ ဒွိတာလီသသဟဿယောဇနံ သိနေရုမတ္ထကံ တာဝတိံသာနံ [Pg.71] ဘူမိ. တတုပရိ ဒွေတာလီသသဟဿယောဇနံ ဌာနံ ယာမာနံ ဘူမိ. ဣမိနာ နယေန ယာဝ ဝသဝတ္တိဘူမိ ဒွိတာလီသသဟဿယောဇနေ တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ မနုဿဘူမိတော ယာဝ ဝသဝတ္တိဘူမိ ဒွေသဟဿာနိပဉ္စန ဟုတာနိ ဒုဝေသတသဟဿာနိ ယောဇနာနိ ဟောန္တိ, တေနေတံ ဝုစ္စတိ.

ถึงลำดับแห่งการอธิบายคาถานี้แล้ว ในบรรดาสัตวโลกหรือโอกาสโลกนี้ พระสัพพัญญูสัมมาสัมพุทธเจ้าหาได้ยากยิ่งนัก โลกนั้นแลมี ๓ ประเภท คือ สังขารโลก สัตวโลก และโอกาสโลก ความสมบัติและความวิบัติของโลกเหล่านั้น พึงทราบดังนี้ ในบรรดาโลกเหล่านั้น สัตวโลกพึงทราบโดยความหมายว่า 'ย่อมแตกสลาย ย่อมพินาศ' โอกาสโลกพึงทราบโดยความหมายว่า 'หมู่สัตว์ย่อมตั้งอยู่ ณ ที่นี้' อนึ่ง สัตว์ทั้งหลายย่อมมีโอกาสในที่นี้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'โอกาส' โอกาสนั้นมี ๔ ชนิด โดยแบ่งตามภูมิ คือ อบายภูมิ กามสุคติภูมิ รูปาวจรภูมิ และอรูปาวจรภูมิ ในบรรดาภูมิเหล่านั้น นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปตติวิสัย อสุรกาย เหล่านี้ชื่อว่าอบายภูมิ ๔ มนุษย์ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี เหล่านี้ชื่อว่ากามสุคติภูมิ ๗ กามสุคติภูมินั้นแม้มี ๑๑ ชนิด (เมื่อรวมกับอบายภูมิ) ก็ชื่อว่ากามาวจรภูมิ ด้วยความหมายว่า 'กามตัณหาย่อมเที่ยวไปในที่นี้' พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา และมหาพรหม เป็นปฐมฌานภูมิ นี้เป็นสถานที่ที่ถูกไฟครอบงำ ปริตตาภา อัปปมาณาภา และอาภัสสรา เป็นทุติยฌานภูมิ นี้เป็นสถานที่ที่ถูกน้ำครอบงำ ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหา เป็นตติยฌานภูมิ นี้เป็นสถานที่ที่ถูกลมครอบงำ เราจักพรรณนาความวิบัติของภูมิเหล่านั้นในภายหลัง เวหัปผลา อสัญญีสัตว์ และสุทธาวาส เป็นจตุตถฌานภูมิ รูปาวจรภูมิมี ๑๖ ชนิด อวิหา อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี และอกนิฏฐา เป็นสุทธาวาสภูมิ ๕ ชนิด อากาสานัญจายตนภูมิ วิญญาณัญจายตนภูมิ อากิญจัญญายตนภูมิ และเนวสัญญานาสัญญายตนภูมิ เป็นอรูปภูมิ ๔ ชนิด ด้วยประการฉะนี้ ภูมิแม้ทั้ง ๓๑ ประเภทนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมมีโอกาสในที่นี้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า 'โอกาส' ในบรรดาภูมิเหล่านั้น มหานรก ๘ ขุม ชื่อว่าอบายภูมิ กำเนิดเดรัจฉาน เปตติวิสัย อสุรกาย เหล่านี้ไม่มีภูมิแยกต่างหาก ย่อมอาศัยอยู่ในภูมิของมนุษย์นั่นเอง ในป่าหรือที่ใดที่หนึ่งที่อาศัยอยู่เป็นประจำ สถานที่นั้นแหละเป็นภูมิของสัตว์เหล่านั้น จากภูมิของมนุษย์ขึ้นไป ๔๒,๐๐๐ โยชน์ เท่ากับภูเขายุคันธร เป็นมาลินท์ชั้นที่ ๕ ของภูเขาสิเนรุ เป็นภูมิของจาตุมหาราชิกา เหนือขึ้นไปจากนั้น ๔๒,๐๐๐ โยชน์ เป็นยอดภูเขาสิเนรุ เป็นภูมิของดาวดึงส์ เหนือขึ้นไปจากนั้น ๔๒,๐๐๐ โยชน์ เป็นภูมิของยามา ด้วยนัยนี้ จนถึงภูมิของวสวัตดี ย่อมตั้งอยู่ในระยะ ๔๒,๐๐๐ โยชน์ เพราะฉะนั้น จากภูมิของมนุษย์จนถึงภูมิของวสวัตดี ย่อมมีระยะ ๒๕๒,๐๐๐ โยชน์ ด้วยเหตุนี้จึงกล่าวไว้ดังนี้

---

‘‘မနုဿဘူမိတော ယာဝ, ဘူမိ ဝသဝတ္တန္တရာ;

ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, ပဉ္စနဟုတမေဝ စ.

จากมนุสสภูมิไปจนถึงภูมิชั้นวสวัตดี มีสองแสนห้าหมื่น

---

ဒွေသဟဿဉ္စ မဓိကံ, ယောဇနာနံ ပမာဏတော;

ဂဏနာ နာမ ဘူမီသု, သင်္ချာ ဧဝံ ပကာသိတာ’’တိ.

กับอีกสองพัน โดยประมาณแห่งโยชน์ การนับจำนวนในภูมิทั้งหลาย ท่านประกาศไว้แล้วอย่างนี้

---

တတုပရိ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဒယော တယော ဗြဟ္မုနော ပဉ္စပညာသသတသဟဿ အဋ္ဌသဟဿယောဇနေ သမတလေ ဌာနေ တိဋ္ဌန္တိ. ဒုတိယတတိယဘူမီဗြဟ္မုနောပိ တပ္ပမာဏေသု သမတလေသု တိဋ္ဌန္တိ. စတုတ္ထဘူမိယံ ပန ဝေဟပ္ဖလအသညသတ္တာ တပ္ပမာဏေ သမတလေ ဌာနေ တိဋ္ဌန္တိ. တတုပရိသုဒ္ဓါဝါသဘူမိယော တံတံ ပမာဏေ ဌာနေ ဥပရူပရိ တိဋ္ဌန္တိ. စတဿောပိ အရူပဘူမိယော တပ္ပမာဏေ ဌာနေ ဥပရူပရိ တိဋ္ဌန္တိ. ဧတ္တာဝတာ စ မနုဿဘူမိတော ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ ယောဇနာနံ သတ္တကောဋိ စ အဋ္ဌာရသလက္ခာ စ ပဉ္စနဟုတာနိ စ ဆသဟဿာနိ စ ဟောန္တိ တေနေတံ ဝုစ္စတိ ပေါရာဏေဟိ.

เบื้องบนจากนั้น พรหม ๓ พวก มีพรหมปาริสัชชาเป็นต้น ตั้งอยู่ ณ ที่ราบมีประมาณ ๕,๕๐๘,๐๐๐ โยชน์ แม้พรหมในภูมิที่ ๒ และที่ ๓ ก็ตั้งอยู่ ณ ที่ราบมีประมาณเท่านั้น ส่วนในภูมิที่ ๔ เวหัปผลาและอสัญญีสัตว์ ก็ตั้งอยู่ ณ ที่ราบมีประมาณเท่านั้น เบื้องบนจากนั้น ภูมิสุทธาวาสทั้งหลายก็ตั้งอยู่เบื้องบนตามลำดับ ณ ที่มีประมาณนั้นๆ แม้อรูปภูมิทั้ง ๔ ก็ตั้งอยู่เบื้องบนตามลำดับ ณ ที่มีประมาณเท่านั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จากมนุสสภูมิไปจนถึงภวัคคภูมิ มีระยะ ๗ โกฏิ ๑๘ แสน ๕ หมื่น ๖ พันโยชน์ เพราะเหตุนั้น บัณฑิตทั้งหลายในกาลก่อนจึงกล่าวคำนี้

---

‘‘ဟေဋ္ဌိမာ ဗြဟ္မလောကမှာ, ပတိတာ မဟတီ သိလာ;

အဟောရတ္တေန ဧကေန, ဥဂ္ဂတာ အဋ္ဌတာလီသံ.

ก้อนหินใหญ่ตกลงมาจากพรหมโลกชั้นต่ำสุด ด้วยวันกับคืนหนึ่ง เคลื่อนไปได้ ๔๘

---

ယောဇနာနံ သဟဿာနိ, စာတုမာသေဟိ ဘူမိ;

ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပမာဏေန, သာယံ ဟေဋ္ဌိမဘူမိ.

พันโยชน์ ถึงพื้นดินในเวลา ๔ เดือน ภูมิเบื้องต่ำนั้นมีประมาณที่กล่าวแล้วอย่างนี้

---

ဣတော သတသဟဿာနိ, သတ္တပညာသ စာပရံ;

သဋ္ဌိ စေဝ သဟဿာနိ, ဥဗ္ဗေဓေန ပကာသိတာ.

จากนี้ไปอีก ๕๗ แสน กับอีก ๖ หมื่นโยชน์ ท่านประกาศไว้โดยความสูง

---

ယောဇနေသုပိ ဝုတ္တေသု, ဟိတွာ ကာမပ္ပမာဏကံ;

သေသာနိ ဝသဝတ္တီနံ, ပါရိသဇ္ဇာန မန္တရံ.

แม้ในจำนวนโยชน์ที่กล่าวมานั้น เมื่อยกเว้นประมาณแห่งกามภูมิเสีย ระยะที่เหลือเป็นระหว่างพวกวสวัตดีกับพวกพรหมปาริสัชชา

---

တဉ္စ ပဉ္စဟိ ပညာသ, သတသဟဿာနိ စာပရံ;

အဋ္ဌ စေဝ သဟဿာနိ, ယောဇနာနိ ပဝုစ္စရေ.

และระยะนั้นท่านกล่าวว่ามี ๕๕ แสน กับอีก ๘ พันโยชน์

---

ဣတော ပရာသု သဗ္ဗာသု, ဗြဟ္မဘူမီသု ယောဇနာ;

တပ္ပမာဏာဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ, နယဂ္ဂါဟေန ဓီမတာ.

ในพรหมภูมิที่เหลือทั้งหมดต่อจากนี้ บัณฑิตผู้ถือเอาหลักนัยพึงทราบว่ามีประมาณเท่านั้น

---

ဘူမိတော [Pg.72] အာဘဝဂ္ဂမှာ, သတ္တကောဋိ အဋ္ဌာရသ;

လက္ခာ ပဉ္စ နဟုတာနိ, ဆသဟဿာနိ သဗ္ဗဒါတိ.

จากพื้นดินไปจนถึงภวัคคภูมิ มี ๗ โกฏิ ๑๘ แสน ๕ หมื่น ๖ พันโยชน์ โดยประการทั้งปวง

---

ဧသာ စ ဝိစာရဏာ ဋီကာ စရိယမတေန ကတာ;

ဣဒမေဝ သန္ဓာယ, ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ.

และการพิจารณานี้ทำขึ้นตามความเห็นของพระฎีกาจารย์ มุ่งหมายถึงข้อความนี้เองว่า 'เพียงใดที่พระจันทร์และพระอาทิตย์'

---

ပရိဟရန္တိ ဒိသာ ဘန္တိ, ဝိရောစမာနာ ယာဝတာ;

တာဝ သဟဿဓာ လောကေ, ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတီ ဝသော’’တိ.

โคจรไปรอบๆ ส่องแสงสว่างไปทั่วทิศ รุ่งเรืองอยู่เพียงใด ในโลกธาตุพันหนึ่งนั้น อำนาจของท่านย่อมเป็นไปเพียงนั้น

---

ဝုတ္တံ. ဧတ္ထန္တရေ သတ္တာ တိဋ္ဌန္တိ, တေသံ ဝိတ္ထာရော အပုဗ္ဗံ ကတွာ ကထေတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ န ဝက္ခာမ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ ဩကာသလောကေ စ သဗ္ဗညုသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါဝ ဒုလ္လဘော, တထာ ဟိ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ အနုဗုဒ္ဓေါ, သာဝကဗုဒ္ဓေါ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ, သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ. တတ္ထ ဗဟုဿုတံ ဘိက္ခုံ ပသံသန္တေန စ န သော တုမှာကံ သာဝကော နာမ, ဗုဒ္ဓေါနာမေသ စုန္ဒာတိ ဗဟုဿုတဿ ဘိက္ခုနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ အနုဇာနန္တေန စ.

คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้ว ในระหว่างนี้สัตว์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ เราจะไม่กล่าวรายละเอียดของสัตว์เหล่านั้นเพราะไม่สามารถจะกล่าวโดยไม่เคยมีมาก่อน ในสัตวโลกและโอกาสโลกนี้ พระสัพพัญญูสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นหาได้ยาก ด้วยว่าพระพุทธเจ้ามี ๔ คือ อนุพุทธะ สาวกพุทธะ ปัจเจกพุทธะ และสัมมาสัมพุทธะ ในบรรดาพระพุทธเจ้าเหล่านั้น (มีพระดำรัส) เมื่อจะทรงสรรเสริญภิกษุผู้เป็นพหูสูตว่า 'จุนทะ ภิกษุนั้นไม่ใช่สาวกของพวกเธอ' และเมื่อจะทรงอนุญาตความเป็นพุทธะแก่ภิกษุผู้เป็นพหูสูตว่า 'จุนทะ ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นพุทธะ'

---

ဓမ္မကာယော ယတော သတ္ထာ, ဓမ္မော သတ္ထုကာယော မတော;

ဓမ္မာသိကောသော သံဃော စ, သတ္ထုသင်္ချမ္ပိ ဂစ္ဆတီတိ.

เพราะพระศาสดาเป็นธรรมกาย ธรรมจึงชื่อว่าเป็นกายของพระศาสดา และพระสงฆ์ผู้เป็นคลังแห่งดาบคือธรรม ย่อมถึงซึ่งการนับว่าเป็นพระศาสดาด้วย

---

ဝုတ္တေ ပုထုဇ္ဇနောပိ ဥပစာရဝသေန ဝါစနာမဂ္ဂဿ ဗောဓတ္တာ အနုဗုဒ္ဓေါ နာမ. အရိယသာဝကော ပန ပရတော ယောသဝသေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဇ္ဈတိ ဗုဇ္ဈနမတ္တမေဝ ဝါတိ ဝစနတ္ထေန ဗုဇ္ဈနသဘာဝတ္တာ သာဝကဗုဒ္ဓေါ နာမ. ယော ပန ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော သယမ္ဘူဉာဏေန အနညဗောဓကော ဟုတွာ သာမံ ဗုဇ္ဈနတ္ထေန ပစ္စေကဗုဇ္ဈတ္တာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ နာမ. သမ္ဗုဒ္ဓေါတိပိ ဧတဿေဝ နာမံ. ယော ပန သင်္ခတာသင်္ခတပ္ပဘေဒံ သကလမ္ပိ ဓမ္မဇာတံ ယာထာဝသရသလက္ခဏပ္ပဋိဝေဓဝသေန သမ္မာ ပကာရေန သယံ ပစိတုပါရမိတာသယမ္ဘူတေန သယမ္ဘူဉာဏေန သယမေဝ အနညဗောဓိတော ဟုတွာ သဝါသနသမ္မောဟနိဒ္ဒါယ အစ္စန္တံ ဝိဂတော ဒိနကရကိရဏသမာဂမေန ပရမရုစိရသိရီသောဘဂ္ဂပ္ပတ္တိယာ ဝိကသိတမိဝ ပဒုမံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏသမာဂမေန အပရိမိတဂုဏဂဏာလင်္ကတသဗ္ဗညုတညာဏပ္ပတ္တိယာ သဗ္ဗဓမ္မေ ဗုဇ္ဈိ အဗုဇ္ဈိ အညာသီတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, ဘဂဝါ, သောဝ လောကေ ဒုလ္လဘော ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ ဟိ ဧကသ္မိံ ကာလေ သတသဟဿာဒိဝသေန ဧကတော ပဝတ္တတ္တာ တေ ဒုလ္လဘာပိ အနစ္ဆရိယဇာတတ္တာ ပရေသံ မဂ္ဂဖလာဓိဂမာယ ဥပနိဿယရဟိတတ္တာ စ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါဝ လောကေ ဒုလ္လဘော, အယံ လောကသမ္ပတ္တိဝိစာရဏာ.

เมื่อกล่าวเช่นนั้น แม้ปุถุชนก็ชื่อว่าอนุพุทธะ เพราะเป็นผู้รู้ทางแห่งการสาธยายโดยอ้อม ส่วนพระอริยสาวก ชื่อว่าสาวกพุทธะ เพราะมีสภาวะที่รู้แจ้งโดยอรรถแห่งคำว่า รู้แจ้ง หรือเพียงความรู้แจ้งซึ่งอริยสัจ ๔ โดยอาศัยเสียงจากผู้อื่น ส่วนผู้ใดเปรียบเหมือนนอแรด ไม่เป็นผู้ให้ผู้อื่นตรัสรู้ตาม ตรัสรู้เองด้วยญาณอันเป็นสยัมภู เพราะอรรถว่าตรัสรู้เฉพาะตน จึงชื่อว่าปัจเจกพุทธะ แม้คำว่าสัมพุทธะ ก็เป็นชื่อของผู้นี้นั่นเอง ส่วนผู้ใดตรัสรู้ คือได้รู้แจ้งแล้วซึ่งธรรมทั้งปวง ทั้งที่เป็นสังขตะและอสังขตะ โดยการแทงตลอดลักษณะและรสตามความเป็นจริง โดยชอบด้วยตนเอง ด้วยสยัมภูญาณอันเกิดจากบารมีที่ตนสั่งสมมาเอง ไม่ต้องให้ผู้อื่นช่วยให้ตรัสรู้ เป็นผู้ปราศจากนิทราคือความหลงพร้อมด้วยวาสนาอย่างสิ้นเชิง เป็นผู้ตรัสรู้ธรรมทั้งปวงด้วยการบรรลุสัพพัญญุตญาณอันประดับด้วยหมู่คุณหาประมาณมิได้ เพราะการมาประจวบกันแห่งอรหัตมรรคญาณ เปรียบเหมือนดอกบัวที่บานแล้วเพราะการมาประจวบกันแห่งแสงอาทิตย์จนถึงความงามแห่งสิริอันน่ารื่นรมย์ยิ่ง ผู้นั้นชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ ชื่อว่าภควา พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นนั่นแหละหาได้ยากในโลก เพราะแม้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายจะหาได้ยาก โดยการเกิดขึ้นพร้อมกันคราวละแสนองค์เป็นต้นก็ตาม แต่เพราะความที่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นไม่น่าอัศจรรย์ และเพราะความที่ไม่มีอุปนิสัยเพื่อจะให้ผู้อื่นบรรลุมรรคและผล พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นจึงหาได้ยากในโลก นี้คือการพิจารณาความถึงพร้อมแห่งโลก

---

ကထံ [Pg.73] လောကဿ ဝိပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ တထာ ဟေသ လောကော ဝိနဿမာနော တေဇေနပိ အာပေနပိ ဝါယုနာပိ ဝိနဿတိ. တဿ ဝိတ္ထာရော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီသု ဝုစ္စမာနောပိ ကေသဉ္စိ ပုဂ္ဂလာနံ မတေန မိစ္ဆာဂါဟတ္တာ ဗြဟ္မူနံ အာယုနာ မိနိတေပိ အသမာနံ သံဝဋ္ဋသီမာပိ ဝိရုဒ္ဓါ, တသ္မာ တေသံ ဝါဒံ အပနေတွာ ဂန္ထတော သမာနေတွာ ဝက္ခာမ. တတ္ထ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ သံဝဋ္ဋော, သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ, ဝိဝဋ္ဋော, ဝဋ္ဋဋ္ဌာယီတိ. တယော သံဝဋ္ဋာ အာပေါသံဝဋ္ဋော, တေဇောသံဝဋ္ဋော, ဝါယောသံဝဋ္ဋော. တိဿော သံဝဋ္ဋသီမာ အာဘဿရာ, သုဘကိဏှာ, ဝေဟပ္ဖလာတိ. အယမေတ္ထ ဥဒ္ဒေသော. တတ္ထ သံဝဋ္ဋော နာမ ပရိဟာယမာနော ကပ္ပော. တေန သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီပိ ဂဟိတော ဟောတိ, တံ မူလကတ္တာ. ဝဍ္ဎယမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပော နာမ. တေန ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီပိ ဂဟိတော တံ မူလကတ္တာ. တတ္ထ သံဝဋ္ဋောတိ ဝိနာသော. ယဒါ ကပ္ပော ဝိနဿမာနော တေဇေန သံဝဋ္ဋတိ, အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ အဂ္ဂိနာ ဒယှတိ. ယဒါ အာပေန သံဝဋ္ဋတိ, သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ ယာဝ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိ ဥဒကေန ဝိလီယတိ. ယဒါ ဝါယုနာ သံဝဋ္ဋတိ, ဝေဟပ္ဖလတော ဟေဋ္ဌာ ယာဝ တတိယဇ္ဈာနဘူမိ ဝါတေန သံဝဋ္ဋတိ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဇာတိခေတ္တ အာဏာခေတ္တဝိသယခေတ္တဝသေန တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓခေတ္တာနံ အာဏာခေတ္တံ ဝိနဿတိ. တသ္မိံ ဝိနဋ္ဌေ ဇာတိခေတ္တမ္ပိ ဝိနဿတေဝ. တတ္ထ ဇာတိခေတ္တံ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ ဟောတိ. တံ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏအာယုသင်္ခါရောဿဇ္ဇနာဒိကာလေသုပိ ကမ္ပတိ. အာဏာခေတ္တံ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပရိယန္တံ. ယတ္ထ ရတနသုတ္တံ ခန္ဓပရိတ္တံ ဓဇဂ္ဂပရိတ္တံ အာဋာနာဋိယပရိတ္တံ မောရပရိတ္တန္တိ ဣမေသံ ပရိတ္တာနံ အာနုဘာဝေါ ပဝတ္တတိ. ဝိသယခေတ္တံ အနန္တံ အပရိမာဏံ. တတ္ထ ဇာတိခေတ္တအာဏာခေတ္တာဝသေန ဒွေ ခေတ္တာနိ ဧကတော ဝိနဿန္တိ. သဏ္ဌဟန္တမ္ပိ ဧကတော သဏ္ဌဟတိ. တဿ ဝိနာသောစ သဏ္ဌဟန္တဉ္စ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗံ ယသ္မိံ သမယေ ကပ္ပော အဂ္ဂိနာ နဿတိ, တဒါ အာဒိတော ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃော ဝုဋ္ဌဟိတွာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဧကမေဃဝဿံ ဝသိ, တုဋ္ဌာ မနုဿာ ဗီဇာနိ ဝပ္ပေန္တိ, သဿေသု ဂေါခါယိတမတ္တေသု ဇာတေသု ဂဒြဘရဝံ ဝိရဝန္တော ဧကဗိန္ဒုပိ န ပတတိ. ယဒါ ပစ္ဆိန္နမေဝ ဟောတိ တဒါ ဝဿူပဇီဝိနော သတ္တာ ကာလံ ကတွာ ပရိတ္တာဘေသု ဗြဟ္မဘူမီသု [Pg.74] ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ပုညဖလူပဇီဝိနောပိ ဒေဝတာ တတ္ထေဝ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန တတ္ထ တတ္ထ ဥဒကံ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆတိ, မစ္ဆကစ္ဆပါဒိ ဥဒကနိဿိတာ ပါဏာ ကာလံ ကတွာ မနုဿဒေဝလောကေသု နိဗ္ဗတ္တိတွာ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. နေရယိကသတ္တာပိ သတ္တမသူရိယပါတုဘာဝါ ဝိနဿန္တိ, တေပိ ဒေဝလောကေ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဝသေန ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ ဟိ လောကဗျူဟာ နာမ ကာမာဝစရဒေဝါ ဥက္ခိတ္တသိရာ ဝိကိဏ္ဏကေသာ ရုဒမုခါ အဿူနိ ဟတ္ထေဟိ မုဉ္စမာနာ ရတ္တဝတ္ထနိဝတ္ထာ အတိဝိယ ဝိရူပဝေသဓာရိနော ဟုတွာ မနုဿပထေ ဝိစရန္တာ ဧဝံ အာရောစေန္တိ ‘‘မာရိသာ ဘော ဣတော ဝဿသတ သဟဿစ္စယေန ကပ္ပဝုဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ အယံ လောကော ဝိနဿိဿတိ မဟာသမုဒ္ဒေါပိသုဿိဿတိ အယဉ္စ မဟာပထဝီ သိနေရုပဗ္ဗတရာဇာ ဍယှိဿတိ ဝိနဿိဿတိ ယာဝဗြဟ္မလောကာ ဝိနာသော ဘဝိဿတိ မေတ္တံ မာရိသာ ဘာဝေထ. ကရုဏံ, မုဒိတံ, ဥပေက္ခံ မာရိသာ ဘာဝေထ မာတရံ ဥပဋ္ဌဟထ, ပိတရံ ဥပဋ္ဌဟထ, ကုလေ ဇေဋ္ဌာပစာယိနော ဟောထာ’’တိ. တေသံ ဝစနံ သုတွာ ယေဘုယျေန မနုဿာ စ ဘုမ္မဒေဝတာ စ သံဝေဂဇာတာ အညမညံ မုဒုစိတ္တာ ဟုတွာ မေတ္တာဒီနိ ပုညာနိ ကရိတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. တတ္ထ သုဓာဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝါယော ပရိကမ္မံ ကတွာ ဈာနံ ပဋိလဘန္တိ, ဧဝံ နေရယိကသတ္တာပိ အပရာပရိယကမ္မေန ဒေဝလောကံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ယေ ပန နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ တေသံ ကမ္မဿ အပရိက္ခယာ အညစက္ကဝါဠေသု အတ္တနော ကမ္မာနုရူပံ ဝိပါကမနုဘောန္တိ. တေနေဝ အဟောသိကမ္မေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန အကတ္တဗ္ဗံ နာမ ပါပံ နတ္ထိ, ယတော သံသာရခါဏုဘာဝေါဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိ ပရမာနိ ဘိက္ခဝေ ဝဇ္ဇာနီ’’တိ. ‘‘အပရာပရိယဝေဒနီယကမ္မရဟိတောပိ သံသရန္တော သတ္တော နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ‘‘အပရာပရိယကမ္မဝသေန ယတော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမာဒါနတော သပ္ပုရိသူပနိဿယဝသေန ဝိရာဇေတွာ ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ ဘဝေယျာတိ အမှာကံ ခန္တိ. ဧဝံ ဒေဝလောကေ ပဋိလဒ္ဓဇ္ဈာနဝသေန သဗ္ဗေပိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ဝဿုပစ္ဆေဒတော ပန ဥဒ္ဓံ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန ဒုတိယော သူရိယော ပါတုဘဝတိ. ပါတုဘူတေ စ တသ္မိံ နေဝ ရတ္တိပရိစ္ဆေဒေါ, န ဒိဝါ ပရိစ္ဆေဒေါ ပညာယတိ, ဧကော သူရိယော ဥဋ္ဌေတိ, ဧကော သူရိယော အတ္ထံ ဂစ္ဆတိ. အဝိစ္ဆိန္နသူရိယသန္တာပေါဝ လောကော ဟောတိ.

ความวิบัติของโลกพึงทราบได้อย่างไร? โลกนี้เมื่อจะพินาศ ย่อมพินาศด้วยไฟบ้าง ด้วยน้ำบ้าง ด้วยลมบ้าง. แม้คำอธิบายโดยพิสดารของเรื่องนั้นจะกล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคเป็นต้น แต่ตามความเห็นของบางบุคคล เพราะความยึดถือผิด แม้เมื่อนับด้วยอายุของพรหมก็ไม่สอดคล้องกัน และขอบเขตแห่งการพินาศของโลก (สังวัฏฏสีมา) ก็ขัดแย้งกัน ดังนั้น เราจักละทิ้งวาทะของพวกเขาเสีย แล้วปรับให้ตรงตามคัมภีร์แล้วจักกล่าว. ในเรื่องนั้น มีอสงไขย ๔ อย่าง. อสงไขย ๔ อย่างนั้นคืออะไรบ้าง? คือ สังวัฏฏะ, สังวัฏฏัฏฐายี, วิวัฏฏะ, วิวัฏฏัฏฐายี. สังวัฏฏะมี ๓ อย่าง คือ อาโปสังวัฏฏะ, เตโชสังวัฏฏะ, วาโยสังวัฏฏะ. สังวัฏฏสีมามี ๓ อย่าง คือ อาภัสสรา, สุภกิณหา, เวหัปผลา. นี้เป็นบทสรุปในเรื่องนี้. ในบรรดาอสงไขยเหล่านั้น สังวัฏฏะ คือ กัปที่กำลังเสื่อม. ด้วยสังวัฏฏะนี้ สังวัฏฏัฏฐายีก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะเป็นมูลฐานของสังวัฏฏะ. กัปที่กำลังเจริญ ชื่อว่า วิวัฏฏกัป. ด้วยวิวัฏฏกัปนี้ วิวัฏฏัฏฐายีก็เป็นอันสงเคราะห์เข้าด้วย เพราะเป็นมูลฐานของวิวัฏฏกัป. ในบรรดาอสงไขยเหล่านั้น สังวัฏฏะ คือ ความพินาศ. เมื่อใดกัปกำลังพินาศด้วยไฟ ภูมิปฐมฌานเบื้องต่ำจากพรหมโลกอาภัสสรา ย่อมถูกไฟไหม้. เมื่อใดกัปกำลังพินาศด้วยน้ำ ภูมิทุติยฌานเบื้องต่ำจากพรหมโลกสุภกิณหา ย่อมละลายด้วยน้ำ. เมื่อใดกัปกำลังพินาศด้วยลม ภูมิตติยฌานเบื้องต่ำจากพรหมโลกเวหัปผลา ย่อมพินาศด้วยลม. แต่โดยพิสดารแล้ว ในบรรดาพุทธเกษตร ๓ อย่าง คือ ชาติเขต อาณาเขต และวิสัยเขต อาณาเขตย่อมพินาศ. เมื่ออาณาเขตพินาศแล้ว ชาติเขตก็ย่อมพินาศด้วย. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น ชาติเขตมีประมาณหมื่นจักรวาล. ชาติเขตนั้นย่อมหวั่นไหวแม้ในกาลที่พระตถาคตทรงถือปฏิสนธิ ทรงปลงพระชนมายุสังขารเป็นต้น. อาณาเขตมีประมาณแสนโกฏิจักรวาล. ในอาณาเขตนั้น อานุภาพของพระปริตรเหล่านี้ คือ รตนสูตร ขันธปริตร ธชัคคปริตร อาฏานาฏิยปริตร โมรปริตร ย่อมเป็นไป. วิสัยเขตไม่มีที่สุด ไม่มีประมาณ. ในบรรดาพุทธเกษตรเหล่านั้น เขต ๒ อย่าง คือ ชาติเขตและอาณาเขต ย่อมพินาศพร้อมกัน. แม้เมื่อตั้งขึ้นใหม่ ก็ย่อมตั้งขึ้นพร้อมกัน. ความพินาศและความตั้งขึ้นใหม่ของโลกนั้น พึงทราบอย่างนี้: ในสมัยใดกัปพินาศด้วยไฟ ในสมัยนั้น เบื้องต้น เมฆใหญ่ที่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้น แล้วยังฝนให้ตกทั่วแสนโกฏิจักรวาลด้วยฝนเมฆเดียว. มนุษย์ทั้งหลายยินดีแล้ว ย่อมหว่านพืช. เมื่อพืชข้าวยังเจริญเพียงพอที่โคจะกินได้ เมฆนั้นย่อมคำรามเหมือนเสียงลา แล้วไม่ยังหยาดฝนแม้หยาดเดียวให้ตกลงมา. เมื่อฝนขาดหายไปแล้ว สัตว์ทั้งหลายผู้ยังชีพด้วยฝน ย่อมจุติแล้วไปเกิดในพรหมโลกชั้นปริตตาภา. แม้เทพทั้งหลายผู้ยังชีพด้วยผลบุญ ก็ย่อมไปเกิดในพรหมโลกนั้นเอง. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกาลเวลาล่วงไปนาน น้ำในที่นั้นๆ ย่อมหมดสิ้นไป. สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยน้ำ เช่น ปลาและเต่าเป็นต้น ย่อมจุติแล้วไปเกิดในมนุษยโลกและเทวโลก แล้วยังฌานให้เกิดขึ้น แล้วไปเกิดในพรหมโลก. แม้สัตว์นรกทั้งหลายก็ย่อมพินาศด้วยการปรากฏขึ้นของดวงอาทิตย์ดวงที่เจ็ด. สัตว์นรกเหล่านั้นก็ย่อมไปเกิดในพรหมโลกโดยอาศัยฌานที่ได้ในเทวโลก. ในกาลนั้น เทวดาในกามภพชื่อว่า โลกพยูหะ มีศีรษะยกขึ้น มีผมกระเซิง มีใบหน้าร้องไห้ หลั่งน้ำตาด้วยมือ นุ่งห่มผ้าสีแดง มีรูปร่างน่าเกลียดอย่างยิ่ง เที่ยวไปในทางของมนุษย์ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกแสนปีนับจากนี้ไป จักมีการพินาศของกัป (กัปปวุฏฐานะ). โลกนี้จักพินาศ. แม้มหาสมุทรก็จักเหือดแห้ง. มหาปฐพีนี้และภูเขาสิเนรุราชก็จักถูกไฟไหม้พินาศ. ความพินาศจักมีไปจนถึงพรหมโลก. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญเมตตา. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงเจริญกรุณา มุทิตา อุเบกขา. จงบำรุงมารดา จงบำรุงบิดา. จงเป็นผู้เคารพผู้ใหญ่ในตระกูลเถิด'. เมื่อได้ฟังคำของเทวดาเหล่านั้นแล้ว โดยมากมนุษย์และเทวดาที่อาศัยอยู่บนพื้นดิน ย่อมเกิดความสังเวช มีจิตอ่อนโยนต่อกันและกัน แล้วกระทำบุญมีเมตตาเป็นต้น แล้วไปเกิดในเทวโลก. ในเทวโลกนั้น สัตว์เหล่านั้นย่อมบริโภคอาหารทิพย์ แล้วกระทำวาโยบริกรรมแล้วย่อมได้ฌาน. ด้วยประการฉะนี้ แม้สัตว์นรกทั้งหลายก็ย่อมไปเกิดในเทวโลกด้วยกรรมที่ให้ผลในภพหลังๆ. ส่วนผู้ที่ถือมิจฉาทิฏฐิอันแน่นอน เพราะกรรมของพวกเขายังไม่สิ้นสุด ย่อมเสวยวิบากตามสมควรแก่กรรมของตนในจักรวาลอื่น. ด้วยเหตุนั้น บาปที่ชื่อว่าไม่ควรทำเพราะมิจฉาทิฏฐิ (อันเป็นเหตุให้กรรมเป็นอโหสิกรรม) นั้นไม่มีเลย เพราะมิจฉาทิฏฐิย่อมเป็นสภาพที่ทำให้เป็นเหมือนตอในสังสารวัฏเท่านั้น ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิเป็นโทษอย่างยิ่ง'. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'สัตว์ผู้ปราศจากกรรมที่ให้ผลในภพหลังๆ แล้วท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏนั้นไม่มี'. เพราะเหตุที่การออกจากภพพึงมีได้ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ให้ผลในภพหลังๆ เพราะการละมิจฉาทิฏฐิที่สมาทานไว้ได้โดยอาศัยสัปปุริสูปนิสัย นี้เป็นความเห็นของเรา. ด้วยประการฉะนี้ สัตว์ทั้งปวงย่อมไปเกิดในพรหมโลกโดยอาศัยฌานที่ได้ในเทวโลก. ส่วนเมื่อฝนขาดหายไปแล้ว เมื่อกาลเวลาล่วงไปนาน ดวงอาทิตย์ดวงที่สองย่อมปรากฏขึ้น. เมื่อดวงอาทิตย์นั้นปรากฏขึ้นแล้ว ย่อมไม่ปรากฏการแบ่งกลางคืนและกลางวัน. ดวงอาทิตย์ดวงหนึ่งขึ้น ดวงอาทิตย์อีกดวงหนึ่งตก. โลกย่อมมีแต่ความร้อนจากดวงอาทิตย์อย่างต่อเนื่อง.

---

ပကတိသူရိယေ [Pg.75] သူရိယဒေဝပုတ္တော အတ္ထိ ကပ္ပဝိနာသကသူရိယေ ပန နတ္ထိ. ပကတိသူရိယောဘာသေန အာကာသေ ဝလာဟကာ ဓူမသိခါပိ စရန္တိ. ကပ္ပဝိနာသကသူရိယောဘာသေန ဝိဂတဓူမဝလာဟကံ အာဒါသမဏ္ဍလံ ဝိယ နိမ္မလံ ဟောတိ နဘံ ဌပေတွာ ဂင်္ဂါ, ယမုနာ, သရဘူ, အစိရဝတီ, မဟီတိ, ဣမာ ပဉ္စ မဟာနဒိယော ဌပေတွာ အဝသေသပဉ္စသတကုန္နဒီအာဒီသု ဥဒကံ သုဿတိ တတော ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန တတိယော သူရိယော ပါတုဘဝတိ တသ္မိံ ပါတုဘူတေ ပဉ္စ မဟာနဒိယောပိ သုဿန္တိ. တတော ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန စတုတ္ထော သူရိယော ပါတုဘဝတိ. ယဿ ပါတုဘာဝါ ဟိမဝတီ မဟာနဒီနံ ပဘဝါ သီဟပတနော, ဟံသပတနော, မန္ဒာကိနီ, ကဏ္ဏမုဏ္ဍကော, ရထကာရဒဟော, အနောတတ္တဒဟော, ဆဒ္ဒန္တဒဟော, ကုဏာလဒဟောတိ ဣမေ သတ္တ မဟာသရာ သုဿန္တိ. တတော ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန ပဉ္စမော သူရိယော ပါတုဘဝတိ, ယဿ ပါတုဘာဝါ အနုပုဗ္ဗေန မဟာသမုဒ္ဒေါ အင်္ဂုလိပဗ္ဗတေမနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န သဏ္ဌာတိ. တတော ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန ဆဋ္ဌော သူရိယော ပါတုဘဝတိ, ယသ္မိံ ပါတုဘာဝေ သကလစက္ကဝါဠံ ဧကဓူမံ ဟောတိ, ပရိယာဒိန္နသိနေဟဓူမေန ယထာ စ ဧဝံ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠမ္ပိ. တတောပိ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန သတ္တမော သူရိယော ပါတုဘဝတိ, ယဿ ပါတုဘာဝါ သကလစက္ကဝါဠံ ဧကဇာလံ ဟောတိ သဒ္ဓိံ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေဟိ ယောဇနသတိကာဒိဘေဒါ သိနေရုကူဋာနိ ပလုဇ္ဇိတွာ အာကာသေယေဝ အန္တရဓာယန္တိ. သာပိ အဂ္ဂိဇာလာ ဥဋ္ဌဟိတွာ စာတုမဟာရာဇိကေ ဂဏှာတိ, တတ္ထ ကနကဝိမာနရတနဝိမာနာနိ ဈာပေတွာ တာဝတိံသဘဝနံ ဂဏှာတိ ဧတေနူပါယေန ယာဝ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ ဂဏှာတိ. တတ္ထ တယောပိ ဗြဟ္မလောကေ ဈာပေတွာ အာဘဿရေ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. သာ ယာဝ အဏုမတ္တမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ အတ္ထိ, တာဝ နနိဗ္ဗာယိ. သဗ္ဗသင်္ခါရပရိက္ခယာ ပန သပ္ပိတေလဈာပနအဂ္ဂိသိခါ ဝိယ ဆာရိကမ္ပိ အနဝသေသေတွာ နိဗ္ဗာယိ. ဟေဋ္ဌာ အာကာသေန သဟ ဥပရိ အာကာသော ဧကော ဟောတိ မဟန္ဓကာရော. ဧဝံ ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃတော ယာဝဇာလပရိစ္ဆေဒါ သံဝဋ္ဋော နာမ ဧကမသင်္ချေယျံ နာမ. အထ ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော အစ္စယေန မဟာမေဃော ဝုဋ္ဌဟိတွာ ပဌမံ သုခုမံ ဝဿတိ. အနုပုဗ္ဗေန ကုမုဒနာဠယဋ္ဌိမုသလတာလက္ခန္ဓာဒိပ္ပမာဏာဟိ ဓာရာဟိ ဝဿန္တော [Pg.76] ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေသု သဗ္ဗဍဍ္ဎဋ္ဌာနံ ပူရေတွာ အန္တရဓာယတိ. တံ ဥဒကံ ဟေဋ္ဌာ စ တိရိယဉ္စ ဝါတော သမုဋ္ဌဟိတွာ ဃနံ ကရောတိ. ပရိဝဋုမံ ပဒုမိနိပတ္တေ ဥဒကဗိန္ဒုသဒိသံ. ဧဝံ အဂ္ဂိဇာလနိဗ္ဗာယနတော ယာဝ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပရိပူရတော သမ္ပတ္တိမဟာမေဃော, ဣဒံ သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ နာမ, ဒုတိယမသင်္ချေယျံ နာမ. ကထံ တာဝ မဟန္တံ ဥဒကရာသိံ ဝါတော ဃနံ ကရောတီတိ စေ. ဝိဝရသမ္ပဒါနတော တံ ဝါ တေန ပိဏ္ဍိယမာနံ ဃနံ ကရိယမာနံ ပရိက္ခယမာနံ အနုပုဗ္ဗေန ဟေဋ္ဌာ ဩတရတိ. ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏေ ဥဒကေ ပုဗ္ဗေ ဗြဟ္မလောကဋ္ဌာနေ ဗြဟ္မပါရိ သဇ္ဇ-ဗြဟ္မပုရောဟိတမဟာဗြဟ္မာဝသေန ပဌမဇ္ဈာနဘူမိ ပဌမံ ပါတုဘဝတိ. တတော ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏေ ဥဒကေ စတုကာမာဝစရဒေဝလောကဋ္ဌာနေ အနုက္ကမေန ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ, နိမ္မာနရတီ, တုသိတာ, ယာမာတိ စတ္တာရော ကာမာဝစရဒေဝလောကာ ပါတုဘဝန္တိ. တတော ပုရိမပထဝိဋ္ဌာနံ ဩတိဏ္ဏေ ပန ဥဒကေ ဗလဝဝါတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တေ တံ ပိဒဟိတဒွါရေ ဓမကရဏေ ဌိတဥဒကမိဝ နိရုဿာသံ ကတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ. မဓုရောဒကံ ပရိက္ခယံ ဂစ္ဆမာနံ ဥပရိ ရသပထဝိံ သမုဋ္ဌာပေတိ သာ ဝဏ္ဏသမ္ပန္နာစေဝ ဟောတိ ဂန္ဓရသသမ္ပန္နာ စ, နိရုဒကပါယာသဿ ဥပရိ ပဋလံ ဝိယ တဒါ စ အာဘဿရဗြဟ္မလောကေ ပဌမတရာဘိနိဗ္ဗတ္တာ သတ္တာ အာယုက္ခယာ ဝါ ပုညက္ခယာ ဝါ တတော စဝိတွာ ဣဓူပပဇ္ဇန္တိ. ‘‘ပုညက္ခယာ ဝါ’’တိ ဣမိနာ ဗြဟ္မူနံ အာယုပရိစ္ဆေဒံ အပ္ပတွာဝ ကမ္မက္ခယေန မရဏံ ဝိညာယတိ. တေ ဟောန္တိ သယံပဘာ အန္တလိက္ခစရာ. တေ အဂ္ဂညသုတ္တေ ဝုတ္တနယေန တံ ရသပထဝိံ သာယိတွာ တဏှာဘိဘူတာ အာလုပ္ပကာရံ ပရိဘုဉ္ဇိတုံ ဥပက္ကမန္တိ. အထ နေသံ သယံ ပဘာ အန္တရဓာယတိ, အန္ဓကာရော ဟောတိ တေ အန္ဓကာရံ ဒိသွာ ဘာယန္တိ. တတော နေသံ ဘယံ နာသေတွာ သူရဘာဝံ ဇနယန္တံ ပရိပုဏ္ဏပဏ္ဏာသယောဇနံ သူရိယမဏ္ဍလံ ဝါ ပါတုဘဝတိ. တေ တံ ဒိသွာ ‘‘အာလောကံ ပဋိလဘိမှာ’’တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဟုတွာ ‘‘အမှာကံ ဘယံ နာသေတွာ သူရဘာဝံ ဇနယန္တော ဥဋ္ဌိတော, တသ္မာ သူရိယော ဟောတူ’’တိ သူရိယော တွေဝဿ နာမံ ကရောန္တိ. အထ သူရိယေ ဒိဝသံ အာလောကံ ကတွာ အတ္ထင်္ဂတေ ‘‘ယမ္ပိ အာလောကံ လဘိမှာ, သောပိ နော နဋ္ဌော’’တိ ပုန ဘီတာ ဟောန္တိ. တေသံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘သာဓုဝတဿ အညံ အာလောကံ လဘေယျာမာ’’တိ. တေသံ စိတ္တံ ဉတွာ ဝိယ ဧကူနပညာသယောဇနံ စန္ဒမဏ္ဍလံ ပါတုဘဝတိ[Pg.77]. တေ တံ ဒိသွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ ဟုတွာ ‘‘အမှာကံ ဆန္ဒံ ဉတွာ ဝိယ ဥဋ္ဌိတော, တသ္မာ စန္ဒော ဟောတူ’’တိ စန္ဒောတွေဝဿ နာမံ ကရောန္တိ. တတော ပဘုတိ ရတ္တိဒိဝါ ပညာယန္တိ. အနုက္ကမေန စ မာသဒ္ဓမာသဥတုသံဝစ္ဆရာ. စန္ဒိမသူရိယာနံ ပန ပါတုဘူတဒိဝသေယေဝ သိနေရုစက္ကဝါဠဟိမဝန္တပဗ္ဗတာ ပါတုဘဝန္တိ, တေ စ ခေါ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ ဖဂ္ဂုဏပုဏ္ဏမဒိဝသေယေဝ ပါတုဘဝန္တိ. ကထံ ယထာနာမ ကင်္ဂုဘတ္တေ ပစ္စမာနေ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဗုဗ္ဗုဠကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ. ဧကေ ပဒေသာ ထူပထူပါ ဟောန္တိ, ဧကေ နိန္နနိန္နာ, ဧကေ သမသမာ ဧဝမေဝ ထူပထူပဋ္ဌာနေ ပဗ္ဗတာ ဟောန္တိ, နိန္နနိန္နဋ္ဌာနေ သမုဒ္ဒါ, သမသမဋ္ဌာနေ ဒီပါတိ ဧဝံ မနုဿလောကေ သဏ္ဌိတေ စာတုမဟာရာဇိကာ, တာဝတိံသာတိ ဒွေ ကာမာဝစရဒေဝလောကာ ပစ္ဆတော ပါတုဘဝန္တိ. ဘူမနိဿိတာ နာမ ဟေတေ ဒွေ ဒေဝလောကာ. ဧဝံ သမ္ပတ္တိမဟာမေဃတော ယာဝ စန္ဒိမသူရိယပါတုဘာဝေါ, ဣဒံ ဝိဝဋ္ဋော နာမ တတိယမသင်္ချေယျံ နာမ. အထ တေသံ သတ္တာနံ ရသပထဝိံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ကမ္မေန ဧကစ္စေ ဝဏ္ဏဝန္တော, ဧကစ္စေ ဒုဗ္ဗဏ္ဏာ ဟောန္တိ တတ္ထ ဝဏ္ဏဝန္တော ဒုဗ္ဗဏ္ဏေ အတိမညန္တိ. တေသံ မာနာတိမာနပစ္စယာ သာပိ ရသပထဝီ အန္တရဓာယတိ. ဘူမိပပ္ပဋကော ပါတုဘဝတိ အထ နေသံ တေနေဝ နယေန သောပိ အန္တရဓာယတိ, ပတာလတာ ပါတုဘဝတိ, တေနေဝ နယေန သာပိ အန္တရဓာယတိ. အကဋ္ဌပါကော သာလိ ပါတုဘဝတိ အကဏော အထုသော သုဒ္ဓေါ သုဂန္ဓော တဏ္ဍုလပ္ဖလော. တတော နေသံ ဘာဇနာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ တေ သာလီ ဘာဇနေ ဌပေတွာ ပါသာဏပိဋ္ဌိယာ ဌပေန္တိ, သယမေဝ ဇာလသိခါ ဥဋ္ဌဟိတွာ ပစတိ. သော ဟောတိ ဩဒနော သုမနဇာတိပုပ္ဖသဒိသော, န တဿ သူပေန ဝါ ဗျဉ္ဇနေန ဝါ ကရဏီယံ အတ္ထိ. ယံယံ ရသံ ဘုဉ္ဇိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံတံ ရသောဝ ဟောတိ. တေသံ တံ ဩဠာရိကံ အာဟာရံ အာဟရတံ တတော ပဘုတိ မုတ္တကရီသံ သဉ္ဇာယတိ. အထ နေသံ တဿ နိက္ခမနတ္ထာယ ဝဏမုခါနိ ပဘိဇ္ဇန္တိ. ပုရိသဿ ပုရိသဘာဝေါ, ဣတ္ထိယာ ဣတ္ထိဘာဝေါ ပါတုဘဝတိ. တတြသုဒံ ဣတ္ထီ ပုရိသံ, ပုရိသော စ ဣတ္ထိံ အတိဝေလံ ဥပနိဇ္ဈာယတိ. တေသံ အတိဝေလံ ဥပနိဇ္ဈာယနဘာဝါ ကာမပရိဠာဟော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တတော မေထုနဓမ္မံ ပဋိသေဝန္တိ. တေ အသဒ္ဓမ္မပဋိသေဝနပစ္စယာ ဝိညူဟိ ဂရဟိယမာနာ ဝိဟေဌိယမာနာ တဿ အသဒ္ဓမ္မဿ ပဋိစ္ဆာဒနဟေတု အဂါရာနိ ကရောန္တိ.

ในพระอาทิตย์ตามปกติมีสุริยเทพบุตร แต่ในพระอาทิตย์ทำลายกัปไม่มี. ด้วยแสงแห่งพระอาทิตย์ตามปกติ หมู่เมฆและกลุ่มควันก็ยังคงลอยอยู่ในอากาศ. ด้วยแสงแห่งพระอาทิตย์ทำลายกัป ท้องฟ้าปราศจากควันและเมฆบริสุทธิ์ดุจแผ่นกระจก เว้นแม่น้ำใหญ่ ๕ สายเหล่านี้ คือ คงคา ยมุนา สรภู อจิรวดี มหี น้ำในแม่น้ำเล็ก ๕๐๐ สายที่เหลือเป็นต้น ย่อมเหือดแห้งไป ครั้นล่วงกาลนาน พระอาทิตย์ดวงที่ ๓ ก็ปรากฏขึ้น เมื่อพระอาทิตย์ดวงนั้นปรากฏขึ้น แม้แม่น้ำใหญ่ ๕ สายนั้นก็เหือดแห้งไป. ครั้นล่วงกาลนาน พระอาทิตย์ดวงที่ ๔ ก็ปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของพระอาทิตย์ดวงนั้น สระใหญ่ ๗ สระเหล่านี้ คือ สีหปตนะ หังสปตนะ มนทากินี กัณณมุณฑกะ รถการทหะ อโนตตัตตะ ฉัททันตะ กุณาละ อันเป็นที่เกิดแห่งแม่น้ำใหญ่ในป่าหิมพานต์ ย่อมเหือดแห้งไป. ครั้นล่วงกาลนาน พระอาทิตย์ดวงที่ ๕ ก็ปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของพระอาทิตย์ดวงนั้น น้ำในมหาสมุทรย่อมไม่คงเหลืออยู่แม้เพียงข้อปลายนิ้วมือโดยลำดับ. ครั้นล่วงกาลนาน พระอาทิตย์ดวงที่ ๖ ก็ปรากฏขึ้น เมื่อพระอาทิตย์ดวงนั้นปรากฏขึ้น จักรวาลทั้งสิ้นย่อมเป็นควันเดียวกัน ด้วยควันที่หมดสิ้นความชุ่มชื้นแล้ว แม้จักรวาลแสนโกฏิจักรวาลก็เป็นเช่นนั้น. ครั้นล่วงกาลนาน พระอาทิตย์ดวงที่ ๗ ก็ปรากฏขึ้น เพราะการปรากฏขึ้นของพระอาทิตย์ดวงนั้น จักรวาลทั้งสิ้นย่อมเป็นเปลวไฟเดียวกัน พร้อมด้วยจักรวาลแสนโกฏิจักรวาล ยอดเขาสิเนรุซึ่งมีขนาดร้อยโยชน์เป็นต้น ย่อมแตกสลายแล้วอันตรธานไปในอากาศนั่นเอง. เปลวไฟนั้นก็ลุกโพลงขึ้นเผาผลาญสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา เผาผลาญวิมานทองและวิมานแก้วในชั้นนั้นแล้ว ก็เผาผลาญภพดาวดึงส์ ด้วยอุบายนี้ ก็เผาผลาญไปจนถึงปฐมฌานภูมิ. เผาผลาญพรหมโลกทั้ง ๓ ชั้นในปฐมฌานภูมินั้นแล้ว ก็ไปถึงชั้นอาภัสสราแล้วหยุดอยู่. เปลวไฟนั้นตราบใดที่ยังมีสังขารอันเป็นไปแม้เพียงเล็กน้อย ตราบนั้นก็ยังไม่ดับ. แต่เมื่อสังขารทั้งปวงสิ้นไปแล้ว ก็ดับไปโดยไม่เหลือแม้เถ้าถ่าน ดุจเปลวไฟที่เผาไหม้น้ำมันเนย. อากาศเบื้องล่างกับอากาศเบื้องบนก็เป็นอันเดียวกัน เป็นความมืดมิดอย่างยิ่ง. การที่เมฆใหญ่ทำลายกัปจนถึงการสิ้นสุดแห่งเปลวไฟนี้ ชื่อว่าสังวัฏฏะ เป็นหนึ่งอสงไขย. ครั้นล่วงกาลนาน เมฆใหญ่ก็ตั้งขึ้นแล้วตกเป็นฝนเม็ดเล็กก่อน. โดยลำดับก็ตกเป็นฝนเม็ดใหญ่เท่าก้านอุบล ด้ามสาก และลำตาลเป็นต้น ยังที่ที่ถูกไฟไหม้ทั้งหมดในแสนโกฏิจักรวาลให้เต็มแล้วก็อันตรธานไป. ลมก็พัดขึ้นเบื้องล่างและเบื้องขวาง ทำให้ก้อนน้ำนั้นข้นขึ้น. หมุนวนดุจหยาดน้ำบนใบบัว. การที่เมฆใหญ่มาถึงแล้วตั้งแต่ไฟดับไปจนถึงการเต็มของแสนโกฏิจักรวาลนี้ ชื่อว่าสังวัฏฏัฏฐายี เป็นอสงไขยที่ ๒. ถ้าถามว่า ลมทำให้ก้อนน้ำอันใหญ่โตเช่นนั้นข้นขึ้นได้อย่างไร. เพราะการให้ช่องว่าง ก้อนน้ำนั้นถูกลมนั้นรวมตัวกัน ทำให้ข้นขึ้น และลดน้อยลง ย่อมลดต่ำลงไปเบื้องล่างโดยลำดับ. เมื่อน้ำลดต่ำลงไป ปฐมฌานภูมิก็ปรากฏขึ้นก่อน ในที่ตั้งของพรหมโลกแต่เดิม คือ พรหมปาริสัชชา พรหมปุโรหิตา และมหาพรหม. ครั้นน้ำลดต่ำลงไปอีก เทวโลกกามาวจร ๔ ชั้น คือ ปรนิมมิตวสวัตดี นิมมานรดี ดุสิต และยามา ก็ปรากฏขึ้นโดยลำดับในที่ตั้งของเทวโลกกามาวจร ๔ ชั้น. ครั้นน้ำลดต่ำลงไปถึงที่ตั้งของแผ่นดินเดิม ลมอันมีกำลังก็เกิดขึ้น. ลมเหล่านั้นทำให้ก้อนน้ำนั้นไม่มีช่องว่าง ดุจน้ำที่อยู่ในเครื่องสูบลมที่ปิดปากไว้แล้ว ก็ดับไป. น้ำหวานเมื่อลดน้อยลง ย่อมทำให้เกิดแผ่นดินมีรสขึ้นเบื้องบน แผ่นดินนั้นมีสีสันงดงามและมีกลิ่นรสดี ดุจฝ้าที่อยู่บนข้าวปายาสที่ไม่มีน้ำ ในกาลนั้น สัตว์ทั้งหลายที่เกิดก่อนในอาภัสสราพรหมโลก เพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ ย่อมจุติจากที่นั้นแล้วมาเกิดในโลกนี้. ด้วยคำว่า 'หรือเพราะสิ้นบุญ' นี้ พึงทราบถึงความตายเพราะสิ้นกรรม ทั้งที่ยังไม่ถึงกำหนดอายุของพวกพรหม. สัตว์เหล่านั้นมีแสงสว่างในตัวเอง เที่ยวไปในอากาศ. สัตว์เหล่านั้นลิ้มรสแผ่นดินนั้นตามนัยที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ถูกตัณหาครอบงำแล้ว ก็เริ่มบริโภคโดยทำเป็นคำๆ. ลำดับนั้น แสงสว่างในตัวของสัตว์เหล่านั้นก็อันตรธานไป ความมืดก็ปรากฏขึ้น สัตว์เหล่านั้นเห็นความมืดแล้วก็กลัว. ลำดับนั้น ดวงสุริยมณฑลอันมีขนาดเต็ม ๕๐ โยชน์ ซึ่งทำลายความกลัวและยังความแกล้วกล้าให้เกิดแก่สัตว์เหล่านั้น ก็ปรากฏขึ้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงอาทิตย์นั้นแล้ว ต่างก็ดีใจร่าเริงว่า 'พวกเราได้แสงสว่างคืนมาแล้ว' และกล่าวว่า 'ดวงอาทิตย์นี้เกิดขึ้นเพื่อกำจัดความกลัวและสร้างความแกล้วกล้าให้แก่พวกเรา เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า สุริยะ เถิด' จึงตั้งชื่อว่า สุริยะ. ลำดับนั้น เมื่อดวงอาทิตย์ให้แสงสว่างตลอดวันแล้วอัสดงไป สัตว์เหล่านั้นก็กลับกลัวอีกว่า 'แสงสว่างที่พวกเราได้มานั้นหายไปเสียแล้ว' สัตว์เหล่านั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า 'โอหนอ ถ้าพวกเราจะได้แสงสว่างอย่างอื่นอีกก็คงจะดี'. ดวงจันทมณฑลอันมีขนาด ๔๙ โยชน์ ก็ปรากฏขึ้นประหนึ่งรู้ใจของสัตว์เหล่านั้น. สัตว์เหล่านั้นเห็นดวงจันทร์นั้นแล้วก็ยิ่งดีใจร่าเริงขึ้นไปอีกว่า 'ดวงจันทร์นี้เกิดขึ้นประหนึ่งรู้ความพอใจของพวกเรา เพราะฉะนั้น จงชื่อว่า จันทะ เถิด' จึงตั้งชื่อว่า จันทะ. ตั้งแต่นั้นมา กลางคืนและกลางวันก็ปรากฏขึ้น. และเดือน กึ่งเดือน ฤดู และปี ก็ปรากฏขึ้นตามลำดับ. อนึ่ง ในวันที่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นนั่นเอง เขาสิเนรุ ภูเขาจักรวาล และภูเขาหิมพานต์ก็ปรากฏขึ้น. และสิ่งเหล่านั้นปรากฏขึ้นพร้อมกันในวันเพ็ญเดือน ๔ นั่นเอง. เป็นอย่างไร? เปรียบเหมือนเมื่อข้าวฟ่างกำลังหุงอยู่ ฟองน้ำย่อมผุดขึ้นพร้อมกัน. บางแห่งเป็นปุ่มป่ำ บางแห่งเป็นแอ่ง บางแห่งราบเรียบ ฉันใด ในที่ที่เป็นปุ่มป่ำก็กลายเป็นภูเขา ในที่ที่เป็นแอ่งก็กลายเป็นมหาสมุทร ในที่ที่ราบเรียบก็กลายเป็นทวีป ฉันนั้น เมื่อมนุษย์โลกตั้งอยู่ได้อย่างนี้แล้ว เทวโลกกามาวจร ๒ ชั้น คือ จาตุมหาราชิกา และดาวดึงส์ ก็ปรากฏขึ้นภายหลัง. เพราะเทวโลก ๒ ชั้นนี้ชื่อว่าอาศัยภาคพื้น. การที่เมฆใหญ่มาถึงจนถึงการปรากฏขึ้นของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์นี้ ชื่อว่าวิวัฏฏะ เป็นอสงไขยที่ ๓. ลำดับนั้น เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภครสแผ่นดินอยู่ บางพวกก็มีผิวพรรณงาม บางพวกก็มีผิวพรรณทรามด้วยอำนาจกรรม ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พวกที่มีผิวพรรณงามก็ดูหมิ่นพวกที่มีผิวพรรณทราม. เพราะปัจจัยคือมานะและอติมานะของสัตว์เหล่านั้น รสแผ่นดินนั้นก็อันตรธานไป. สะเก็ดดินก็ปรากฏขึ้น ลำดับนั้น โดยนัยเดียวกันนั้นเอง สะเก็ดดินนั้นก็อันตรธานไป เครือดินก็ปรากฏขึ้น โดยนัยเดียวกันนั้นเอง เครือดินนั้นก็อันตรธานไป. ข้าวสาลีที่สุกเองโดยไม่ต้องเพาะปลูกก็ปรากฏขึ้น เป็นข้าวสารที่ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม. ลำดับนั้น ภาชนะทั้งหลายก็เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นใส่ข้าวสาลีลงในภาชนะแล้ววางไว้บนหลังหิน เปลวไฟก็เกิดขึ้นเองแล้วหุงให้สุก. ข้าวนั้นเป็นข้าวสุกที่เหมือนดอกมะลิ ไม่จำเป็นต้องมีแกงหรือกับข้าวเลย. สัตว์เหล่านั้นอยากบริโภครสใดๆ ก็กลายเป็นรสนั้นๆ. เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคอาหารอันหยาบนั้น ตั้งแต่นั้นมา มูตรและกรีสก็เกิดขึ้น. ลำดับนั้น ช่องทวารก็ปรากฏขึ้นเพื่อเป็นทางออกของมูตรและกรีสนั้น. ความเป็นชายก็ปรากฏแก่ชาย ความเป็นหญิงก็ปรากฏแก่หญิง. ในกาลนั้น หญิงก็เพ่งดูชาย ชายก็เพ่งดูหญิงเกินขอบเขต. เพราะการเพ่งดูเกินขอบเขตนั้น ความเร่าร้อนด้วยกามก็เกิดขึ้น. ลำดับนั้น สัตว์เหล่านั้นก็เสพเมถุนธรรม. เพราะปัจจัยคือการเสพอสัทธรรมนั้น เมื่อถูกผู้รู้ติเตียนเบียดเบียน จึงสร้างเรือนขึ้นเพื่อปกปิดอสัทธรรมนั้น.

---

တေ [Pg.78] အဂါရံ အဇ္ဈာဝသမာနာ အနုက္ကမေန အညတရဿ အလသဇာတိကဿ သတ္တဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ အာပဇ္ဇန္တာ သန္နိဓိံ ကရောန္တိ. တတော ပဘုတိ ကဏောပိ ထုသောပိ တဏ္ဍုလံ ပရိယောနဒ္ဓန္တိ, လာယိတဋ္ဌာနမ္ပိ နပ္ပဋိဝိရူဟတိ. တေ သန္နိပတိတွာ အနုဋ္ဌုနန္တိ ‘‘ပါပကာ ဝတ ဘော ဓမ္မာ သတ္တေသု ပါတုဘူတာ, မယံ ပုဗ္ဗေ မနောမယာ အဟုမှာ’’တိ. အဂ္ဂညသုတ္တေ ဝုတ္တနယေန ဝိတ္ထရေတဗ္ဗံ. တတော မရိယာဒံ ဌပေန္တိ. အထညတရော သတ္တော အညဿ ဘာဂံ အဒိန္နံ အာဒိယတိ. တံ ဒွိက္ခတ္တုံ ပရိဘာသိတွာ တတိယဝါရေ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍေဟိ ပဟရန္တိ. တေ ဧဝံ အဒိန္နာဒါနကလဟမုသာဝါဒဒဏ္ဍဒါနေသု ဥပ္ပန္နေသု သန္နိပတိတွာ စိန္တယန္တိ, ‘‘ယံနူန မယံ ဧကံ သတ္တံ သမ္မန္နေယျာမ, ယော နော သမ္မာ ခိယိတဗ္ဗံ ခိယေယျ, ဂရဟိတဗ္ဗံ ဂရဟေယျ, ပဗ္ဗာဇေတဗ္ဗံ ပဗ္ဗာဇေယျ, မယံ ပနဿ သာလီနံ ဘာဂံ အနုပဒဿာမာ’’တိ. ဧဝံ ကတသန္နိဋ္ဌာနေသု ပန သတ္တေသု ဣမသ္မိံ တာဝ ကပ္ပေ အယမေဝ ဘဂဝါ ဗောဓိသတ္တဘူတော တေန သမယေန တေသု သတ္တေသု အဘိရူပတရော စ ဒဿနီယတရော စ မဟေသက္ခတရော စ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော ပဋိဗလော နိဂ္ဂဟပဂ္ဂဟံ ကာတုံ တေ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ယာစိတွာ သမ္မနိံသု. သော တေန မဟာဇနေန သမ္မတောတိပိ မဟာသမ္မတော, ခေတ္တာနံ အဓိပတီတိ ခတ္တိယော, ဓမ္မေန သမေန ပရေသံ ရဉ္ဇေတီတိ ရာဇာတိ, တီဟိ နာမေဟိ ပညာယိတ္ထ. ယဉှိ လောကေ အစ္ဆရိယံ ဌာနံ ဗောဓိသတ္တောဝ တတ္ထ အာဒိ ပုရိသောတိ ဧဝံ ဗောဓိသတ္တံ အာဒိံ ကတွာ ခတ္တိယမဏ္ဍလေ သဏ္ဌိတေ အနုပုဗ္ဗေန ဗြာဟ္မဏာဒယောပိ ဝဏ္ဏာ သဏ္ဌဟိံသု. ဧဝံ စန္ဒိမသူရိယပါတု ဘာဝတော ယာဝ ပုန ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃော, ဣဒံ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ နာမ စတုတ္ထမသင်္ချေယျံ နာမ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ မေဃော ဇာလပရိစ္ဆိန္နော သံဝဋ္ဋောတိ ဇာလာ မေဃပရိစ္ဆိန္နော သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီတိ ဝုစ္စတိ. မေဃာ သူရိယပရိစ္ဆိန္နော ဝိဝဋ္ဋောတိ ဝုစ္စတိ. သူရိယာ မေဃပရိစ္ဆိန္နော ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီတိ ဝုစ္စတိ. စတ္တာရိ ဣမာနိ ကပ္ပာနိ မဟာကပ္ပောတိ ဝုစ္စတိ. ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိကပ္ပေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ ဗုဒ္ဓါဒယောတိ. တထာ ဟိ ဣမသ္မိံယေဝ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယိအသင်္ချယျကပ္ပေ ဗုဒ္ဓပစ္စေက ဗုဒ္ဓသာဝကစက္ကဝတ္တိနော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, န တီသု အသင်္ချေယျကပ္ပေသု. တဉ္စ ခေါ အသုညကပ္ပေယေဝ, န သုညကပ္ပေ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓသာဝကစက္ကဝတ္တီဟိ ပုညဝန္တပုဂ္ဂလေဟိ အသုညတ္တာ အသုညကပ္ပော နာမ. တဗ္ဗိဂမေန သုညကပ္ပော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေသုပိ အသုညကပ္ပော ပဉ္စဝိဓော ဟောတိ သာရကပ္ပော[Pg.79], မဏ္ဍကပ္ပော, ဝရကပ္ပော, သာရမဏ္ဍကပ္ပော, ဘဒ္ဒကပ္ပောတိ, တေသု ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဧကောဝ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သော သာရကပ္ပော နာမ. ယသ္မိံ ကပ္ပေ ဒွေ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သော မဏ္ဍကပ္ပော နာမ. ယသ္မိံ ကပ္ပေ တယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သော ဝရကပ္ပော နာမ. ယသ္မိံ ကပ္ပေ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သော သာရမဏ္ဍကပ္ပော နာမ. ယသ္မိံ ကပ္ပေ ပဉ္စ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သော ဘဒ္ဒကပ္ပောနာမ. ဣမာနိ ပဉ္စကပ္ပာနိယေဝ သဟေဝ သမောဓာနေတွာ ဇာတတ္တကီသောတတ္တကိယာ နိဒါနေ.

เมื่อพวกเขายังคงอาศัยอยู่ในบ้านเรือนนั้น โดยลำดับก็ทำความสะสมตามอย่างสัตว์บางจำพวกที่มีความเกียจคร้าน ตั้งแต่นั้นมา แม้รำและแกลบก็ห่อหุ้มข้าวสารไว้ สถานที่ที่เก็บเกี่ยวแล้วก็ไม่งอกขึ้นอีก พวกเขาประชุมกันแล้วก็คร่ำครวญว่า "ท่านผู้เจริญเอ๋ย! ธรรมอันลามกได้ปรากฏขึ้นในหมู่สัตว์แล้ว พวกเราเมื่อก่อนเป็นผู้สำเร็จด้วยใจ" พึงขยายความตามนัยที่กล่าวไว้ในอัคคัญญสูตร ตั้งแต่นั้นมาก็ตั้งขอบเขตขึ้น ครั้นแล้วสัตว์บางจำพวกก็ถือเอาส่วนของผู้อื่นที่เขาไม่ได้ให้ พวกเขาด่าว่าผู้นั้นสองครั้ง พอครั้งที่สามก็ตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้ เมื่อการลักทรัพย์ การทะเลาะ การพูดเท็จ และการลงโทษเกิดขึ้นอย่างนี้ พวกเขาจึงประชุมกันคิดว่า "ถ้ากระไร เราพึงสมมติสัตว์ตัวหนึ่ง ผู้ใดควรจะติเตียน ก็พึงติเตียน ผู้ใดควรจะตำหนิ ก็พึงตำหนิ ผู้ใดควรจะขับไล่ ก็พึงขับไล่ ส่วนพวกเราจักให้ส่วนข้าวสาลีแก่ผู้นั้น" ครั้นสัตว์ทั้งหลายได้ตกลงกันอย่างนี้แล้ว ในกัปนี้แล พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้เมื่อยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ ในสมัยนั้นเป็นผู้มีรูปงามกว่า น่าดูชมกว่า มีอานุภาพมากกว่า ประกอบด้วยปัญญา สามารถที่จะข่มและยกได้ พวกเขาจึงเข้าไปหาพระองค์แล้วอ้อนวอนขอให้สมมติพระองค์ พระองค์นั้นเป็นที่สมมติของมหาชน จึงชื่อว่ามหาชนสมมติ เป็นอธิบดีแห่งนา จึงชื่อว่ากษัตริย์ ทรงยังผู้อื่นให้ยินดีด้วยธรรมอันเสมอ จึงชื่อว่าราชา ทรงปรากฏด้วยชื่อสามอย่างนี้ เพราะว่าตำแหน่งอันน่าอัศจรรย์ในโลก พระโพธิสัตว์เท่านั้นเป็นบุรุษคนแรกในตำแหน่งนั้น เมื่อวรรณะกษัตริย์ตั้งมั่นโดยมีพระโพธิสัตว์เป็นต้นอย่างนี้ วรรณะพราหมณ์เป็นต้นก็ตั้งมั่นโดยลำดับ อย่างนี้ ตั้งแต่การปรากฏขึ้นของพระจันทร์และพระอาทิตย์ จนถึงเมฆใหญ่ที่ทำลายกัปอีกครั้งหนึ่ง นี้ชื่อว่า วิวัฏฏัฏฐายี คือ อสงไขยกัปที่สี่ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า เมฆมีเปลวไฟเป็นที่สุด ชื่อว่า สังวัฏฏะ เปลวไฟมีเมฆเป็นที่สุด ชื่อว่า สังวัฏฏัฏฐายี เมฆมีพระอาทิตย์เป็นที่สุด ชื่อว่า วิวัฏฏะ พระอาทิตย์มีเมฆเป็นที่สุด ชื่อว่า วิวัฏฏัฏฐายี กัปทั้งสี่นี้เรียกว่า มหากัป พระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมบังเกิดในวิวัฏฏัฏฐายีกัปเท่านั้น แท้จริง ในวิวัฏฏัฏฐายีอสงไขยกัปนี้เท่านั้น พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก และพระเจ้าจักรพรรดิย่อมบังเกิด ไม่บังเกิดในอสงไขยกัปทั้งสาม และกัปนั้นย่อมเป็นอสุญญกัปเท่านั้น ไม่ใช่สุญญกัป ในกัปนั้น ชื่อว่า อสุญญกัป เพราะไม่ว่างจากพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวก และพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้มีบุญ พึงทราบสุญญกัปโดยการไม่มีบุคคลเหล่านั้น ในบรรดากัปเหล่านั้น อสุญญกัปมีห้าชนิด คือ สารกัป มัณฑกัป วรกัป สารมัณฑกัป และภัทรกัป ในบรรดากัปเหล่านั้น กัปใดมีพระพุทธเจ้าบังเกิดเพียงพระองค์เดียว กัปนั้นชื่อว่า สารกัป กัปใดมีพระพุทธเจ้าบังเกิดสองพระองค์ กัปนั้นชื่อว่า มัณฑกัป กัปใดมีพระพุทธเจ้าบังเกิดสามพระองค์ กัปนั้นชื่อว่า วรกัป กัปใดมีพระพุทธเจ้าบังเกิดสี่พระองค์ กัปนั้นชื่อว่า สารมัณฑกัป กัปใดมีพระพุทธเจ้าบังเกิดห้าพระองค์ กัปนั้นชื่อว่า ภัทรกัป กัปทั้งห้านี้เท่านั้น เมื่อรวมเข้าด้วยกันแล้ว ก็เป็นไปในชาตัตตกีโสตรัตตกิยะในนิทาน

---

‘‘နန္ဒော သုနန္ဒော ပထဝီ, မဏ္ဍော ဓရဏီ သာဂရော;

ပုဏ္ဍရီကော ဣမေ သတ္တ, အသင်္ချေယျာ ပကာသိတာ.

นันทะ สุนันทะ ปฐวี มัณฑะ ธรณี สาคร ปุณฑรีกะ อสงไขยทั้งเจ็ดเหล่านี้ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว

---

ပဉ္စ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ဟောန္တိ နန္ဒေ အသင်္ချေယျေ;

နဝ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သုနန္ဒမှိ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าห้าพันพระองค์ ย่อมมีในนันทะอสงไขย พระพุทธเจ้าเก้าพันพระองค์ ย่อมมีในสุนันทะอสงไขย

---

ဒသ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ပထဝိမှိ အသင်္ချေယျေ;

ဧကာဒသ သဟဿာနိ, တမှိ မဏ္ဍေ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าหนึ่งหมื่นพระองค์ ย่อมมีในปฐวีอสงไขย พระพุทธเจ้าหนึ่งหมื่นหนึ่งพันพระองค์ ย่อมมีในมัณฑะอสงไขยนั้น

---

ဝီသတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ဓရဏိမှိ အသင်္ချေယျေ;

တိံသ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သာဂရမှိ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าสองหมื่นพระองค์ ย่อมมีในธรณีอสงไขย พระพุทธเจ้าสามหมื่นพระองค์ ย่อมมีในสาครอสงไขย

---

စတ္တာလီသ သဟဿာနိ, ပုဏ္ဍရီကေ အသင်္ချေယျေ;

အသင်္ချေယျေသု သတ္တသု, ဧတ္တကာတိ ပဝုစ္စတိ.

พระพุทธเจ้าสี่หมื่นพระองค์ ย่อมมีในปุณฑรีกะอสงไขย ในอสงไขยทั้งเจ็ดนี้ กล่าวได้เท่านี้

---

ဧကံသတသဟဿာနိ, ဝီသတိ စ သဟဿဉ္စ;

သေသာ ပဉ္စသဟဿာနိ, သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ မဏ္ဍိတာ’’တိ.

หนึ่งแสนสองหมื่นห้าพันพระองค์ที่เหลือ ประดับด้วยพระพุทธเจ้าทั้งปวง

---

ဝုတ္တံ. အပရမ္ပိ ဝုတ္တံ.

กล่าวไว้แล้ว อีกอย่างหนึ่งก็กล่าวไว้แล้ว

---

‘‘ဘဒ္ဒေါ သဗ္ဗဖုလ္လော, သဗ္ဗရတနော ဥသဘက္ခန္ဓော;

မာနိတဘဒ္ဒေါ စ ပဒုမော, ဥသဘက္ခန္တုတ္တမေဝ စ;

သဗ္ဗဘာသော အသင်္ချေယျော, နဝမောတိ ပဝုစ္စတိ.

ภัททะ สัพพะผุลละ สัพพะรัตนะ อุสภักขันธะ มานิตภัททะ ปทุมะ อุสภะ ขันตุตตมะ และสัพพะภาสะ อสงไขยที่เก้า ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว

---

ပဏ္ဏာသ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သဗ္ဗဘဒ္ဒေ အသင်္ချေယျေ;

သဋ္ဌိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သဗ္ဗဖုလ္လေ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าห้าหมื่นพระองค์ ย่อมมีในสัพพภัททะอสงไขย พระพุทธเจ้าหกหมื่นพระองค์ ย่อมมีในสัพพะผุลละอสงไขย

---

သတ္တတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သဗ္ဗရတနေ အသင်္ချေယျေ;

အသီတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ဥသဘက္ခန္ဓေ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าเจ็ดหมื่นพระองค์ ย่อมมีในสัพพะรัตนะอสงไขย พระพุทธเจ้าแปดหมื่นพระองค์ ย่อมมีในอุสภักขันธะอสงไขย

---

နဝုတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, မာနိတဘဒ္ဒေ အသင်္ချေယျေ;

ဝီသတိ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ပဒုမမှိ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าเก้าหมื่นพระองค์ ย่อมมีในมานิตภัททะอสงไขย พระพุทธเจ้าสองหมื่นพระองค์ ย่อมมีในปทุมะอสงไขย

---

ဒသ [Pg.80] ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ ဥသဘမှိ အသင်္ချေယျေ;

ပဉ္စ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, ခန္တုတ္တမေ အသင်္ချေယျေ.

พระพุทธเจ้าหนึ่งหมื่นพระองค์ ย่อมมีในอุสภะอสงไขย พระพุทธเจ้าห้าพันพระองค์ ย่อมมีในขันตุตตะมะอสงไขย

---

ဒွေ စ ဗုဒ္ဓသဟဿာနိ, သဗ္ဗဘာသေ အသင်္ချေယျေ;

အင်္ချေယေ နဝသ္မိံ, ဧတ္တကာတိ ပဝုစ္စတိ.

พระพุทธเจ้าสองพันพระองค์ ย่อมมีในสัพพะภาสะอสงไขย ในอสงไขยที่เก้านี้ กล่าวได้เท่านี้

---

တီဏိ သတသဟဿာနိ, သတ္တာသီတိသဟဿဉ္စ;

ဂဏနာနဉ္စ ဗုဒ္ဓါနံ, သဗ္ဗဗုဒ္ဓေဟိ မဏ္ဍိတာ’’တိ.

สามแสนแปดหมื่นเจ็ดพันพระองค์ เป็นการนับจำนวนพระพุทธเจ้า ประดับด้วยพระพุทธเจ้าทั้งปวง

---

တေ သဗ္ဗေပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေ ယာဝ အရိမေတ္တေယျာ သမောဓာနေတွာ

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหมดเหล่านั้น จนถึงพระอริยเมตไตรย เมื่อรวมเข้าด้วยกันแล้ว

---

‘‘သမ္ဗုဒ္ဓေ အဋ္ဌဝီသဉ္စ, ဒွါဒသဉ္စ သဟဿကေ;

ပဉ္စသတသဟဿာနိ, နမာမိ သိရသာ မဟံ;

တေသံ ဓမ္မဉ္စ သံဃဉ္စ, အာဒရေန နမာမဟံ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระสัมพุทธเจ้าห้าแสนหนึ่งหมื่นสองพันยี่สิบแปดพระองค์ด้วยเศียรเกล้า ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมและพระสงฆ์ของพระองค์เหล่านั้นด้วยความเคารพ

---

နမက္ကာရာနုဘာဝေန, ဟိတွာ သဗ္ဗေ ဥပဒ္ဒဝေ;

အနေကအန္တရာယာပိ, ဝိနဿန္တု အသေသတော’’တိ.

ด้วยอานุภาพแห่งการนอบน้อม ขอให้ภัยพิบัติทั้งปวงจงพินาศไป อุปสรรคนานาประการก็จงพินาศไปโดยไม่เหลือ

---

နမဿနဂါထာ ပဝတ္တာ သာ ဦနသင်္ချာဝသေနေဝ ကတာဝ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထာ ဟိ အမှာကံ ဘဂဝါ ပေါရာဏဗြဟ္မဒေဝဗုဒ္ဓံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ ပေါရာဏသကျဂေါတမာ မနသာဝ စိန္တေန္တဿ သတ္တအသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ ပေါရာဏသကျဂေါတမဗုဒ္ဓံ အာဒိံ ကတွာ ယာဝ မဇ္ဈိမဒီပင်္ကရာ ဝါစာမတ္တေန နဝ အသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. မဇ္ဈိမဒီပင်္ကရတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓါ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂဝသေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. ပဒုမုတ္တရဗုဒ္ဓတော ယာဝ ကကုသန္ဓာ ဧကမသင်္ချေယျံ ဝီတိဝတ္တံ. ဧဝမိမေသု ဝီသတိအသင်္ချေယျေသု ဗြဟ္မဒေဝပေါရာဏသကျဂေါတမဗုဒ္ဓါနမန္တရေ သတ္တ အသင်္ချေယျေ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ ဧကသတသဟဿဉ္စ ဝီသတိ သဟဿဉ္စ ပဉ္စသဟဿာနိ စ ဟောန္တိ. ပေါရာဏသကျဂေါတမမဇ္ဈိမဒီပင်္ကရာနမန္တရေ နဝ အသင်္ချေယျေ သဗ္ဗံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ တီဏိသတသဟဿာနိ သတ္တာသီတိသဟဿာနိ စ ဟောန္တိ. မဇ္ဈိမဒီပင်္ကရတော ယာဝ မေတ္တေယျာ အဋ္ဌဝီသာတိ သဗ္ဗံ သမောဓာနေတွာ အဋ္ဌဝီသဉ္စ ဒွါဒသသဟဿဉ္စ ပဉ္စသတသဟဿာနိ စ ဟောန္တိ တသ္မာ ဦနသင်္ချာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပရိပုဏ္ဏသင်္ချာဝသေန ဣစ္ဆမာနေဟိ စိန္တေတဗ္ဗာဝ. ဧသာ စ သင်္ချာဝိစာရဏာ နိဒါနေ ဝုတ္တာဝ.

บทนมันสนคาถาที่ดำเนินไปนั้น พึงทราบว่าทำขึ้นโดยอำนาจแห่งจำนวนที่พร่องไปเท่านั้น ด้วยว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคของเราทรงดำริด้วยพระทัยเท่านั้น เริ่มตั้งแต่พระพรหมเทวพุทธะในกาลก่อน จนถึงพระศากยโคตมพุทธะในกาลก่อน อสงไขย ๗ ได้ล่วงไปแล้ว เริ่มตั้งแต่พระศากยโคตมพุทธะในกาลก่อน จนถึงพระทีปังกรพุทธะองค์กลาง อสงไขย ๙ ได้ล่วงไปแล้วด้วยเพียงพระวาจา จำเดิมแต่พระทีปังกรพุทธะองค์กลาง จนถึงพระปทุมุตตรพุทธะ อสงไขย ๔ ได้ล่วงไปแล้วด้วยอำนาจแห่งกายประโยคและวจีประโยค ตั้งแต่พระปทุมุตตรพุทธะ จนถึงพระกกุสันธพุทธะ อสงไขย ๑ ได้ล่วงไปแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ในอสงไขย ๒๐ เหล่านี้ ในระหว่างอสงไขย ๗ แห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีพระพรหมเทวพุทธะและพระศากยโคตมพุทธะในกาลก่อนเป็นต้น เมื่อรวมทั้งหมดแล้ว ย่อมมี ๑๒๕,๐๐๐ พระองค์ ในระหว่างอสงไขย ๙ แห่งพระศากยโคตมพุทธะในกาลก่อนและพระทีปังกรพุทธะองค์กลาง เมื่อรวมทั้งหมดแล้ว ย่อมมี ๓๘๗,๐๐๐ พระองค์ ตั้งแต่พระทีปังกรพุทธะองค์กลาง จนถึงพระเมตไตรยพุทธะ รวม ๒๘ พระองค์ เมื่อประมวลเข้าด้วยกันทั้งหมด ย่อมมี ๕๑๒,๐๒๘ พระองค์ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าเป็นจำนวนที่พร่องไป ผู้ที่ปรารถนาด้วยอำนาจแห่งจำนวนที่เต็มเปี่ยม พึงพิจารณาเอาเอง และการพิจารณาจำนวนนี้ ได้กล่าวไว้แล้วในนิทานนั่นแล

---

ဧဝံ ‘‘စိန္တိတံ သတ္တသင်္ချေယျံ, နဝသင်္ချေယျဝါစကံ;

ကာယဝါစာ စတုသင်္ချေယျံ, ဗုဒ္ဓတ္တံသမုပါဂမီ’’တိ.

ดังนี้ว่า 'ทรงดำริด้วยพระทัย ๗ อสงไขย, ทรงเปล่งพระวาจา ๙ อสงไขย, ทรงบำเพ็ญด้วยพระกายและพระวาจา ๔ อสงไขย จึงได้บรรลุพระพุทธภูมิ' ดังนี้

---

ဝုတ္တေသု [Pg.81] ဝီသတိအသင်္ချေယျေသု ပဝတ္တအသင်္ချေယျကပ္ပဝသေနေဝ ကတာ. အတ္ထတော ပန သာရကပ္ပမဏ္ဍကပ္ပဝရကပ္ပသာရမဏ္ဍကပ္ပဘဒ္ဒကပ္ပဝသေန ပဉ္စဝိဓာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣမာနိ ပဉ္စနာမာနိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကပ္ပေယေဝ လဗ္ဘန္တိ, အနုပ္ပန္နကပ္ပေ ပန သုညကပ္ပောတွေဝ နာမံ လဗ္ဘတိ တထာ ဟိ ကပ္ပသဏ္ဌဟနကာလေ သဗ္ဗပဌမံ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနေယေဝ ပဒုမိနိဂဗ္ဘာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သာ ယသ္မိံ ကာလေ ဧကော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ဧကော ပဒုမိနိဂဗ္ဘော အဋ္ဌပရိက္ခာရေဟိ သဟ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ဒိသွာ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မုနော နေမိတ္တပါဌကာ အရဟန္တော ဣမသ္မိံ ကပ္ပေ ဧကော ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ သဉ္ဇာတပီတိသောမနဿာ ဟုတွာ အဋ္ဌပရိက္ခာရေ ဂဟေတွာ ဗြဟ္မလောကေ ဌပေန္တိ ‘‘ယဒါ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဒါ ဒဿာမာ’’တိ. ဧဝံ ဒွေ တယော စတ္တာရော ပဉ္စ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, တဒါ ဒွေ တီဏိ စတ္တာရိ ပဉ္စ ပဒုမိနိဂဗ္ဘာ အဋ္ဌပရိက္ခာရေဟိ သဟ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တဉ္စ ခေါ ဧကသ္မိံ ယေဝ နာဠေကေက ဗဒ္ဓါ ဟုတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ကပ္ပသဏ္ဌဟနကာလတော ပဋ္ဌာယေဝ ဣမာနိ ပဉ္စ နာမာနိ လဗ္ဘန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဧတ္တာဝတာ ဣမသ္မိံယေဝ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီအသင်္ချေယျကပ္ပေ ဗုဒ္ဓါဒယော မဟေသက္ခာ ပုညဝန္တော စက္ကဝတ္တိရာဇာနော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တထာ အာယုကပ္ပန္တရကပ္ပာနိပိ. တတ္ထ အာယုကပ္ပော နာမ တေသံ တေသံ သတ္တာနံ အာယုပရိစ္ဆေဒေါ. အန္တရကပ္ပော နာမ တတ္ထ သတ္ထရောဂဒုဗ္ဘိက္ခာနံ အညတရသံဝဋ္ဋနေန ဗဟူသု ဝိနာသမုပဂတေသု အဝသိဋ္ဌသတ္တသန္တာ နပ္ပဝတ္တကုသလကမ္မာနုဘာဝေန ဒသဝဿတော ပဋ္ဌာယ အနုက္ကမေန အသင်္ချေယျာယုကပ္ပပ္ပမာဏေသု သတ္တေသု ပန အဓမ္မသမာဒါနဝသေန ကမေန ပရိဟာယိတွာ ဒသဝဿာယုကေသု ဇာတေသု ရောဂါဒီနမညတရသံဝဋ္ဋနေန သတ္တာနံ ဝိနာသပ္ပတ္တိ ယာဝ အယမေကော အန္တရကပ္ပော. ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နအန္တရကပ္ပဝသေန စတုသဋ္ဌိအန္တရကပ္ပော ဧကော အသင်္ချေယျကပ္ပော ဝီသတိ အန္တရကပ္ပပ္ပမာဏောတိ အပရေ ဝဒန္တိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျကပ္ပာနိ ဧကော မဟာကပ္ပော နာမ. ဧဝံ တေဇော သံဝဋ္ဋဝသေန တာဝ မဟာကပ္ပာနံ အန္တရံ အဂ္ဂိနာဝ ဝိနဿတိ. ယသ္မိံ ပန သမယေ ကပ္ပော ဥဒကေန နဿတိ, တဒါ အာဒိတောဝ ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃော ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ အယံ ပန ဝိသေသော ယထာ တတ္ထ ဒုတိယသူရိယော, ဧဝမိဓပိ ကပ္ပဝိနာသကော ခါရုဒကမဟာမေဃော ဝုဋ္ဌာတိ သော အာဒိတော သုခုမံ ဝဿန္တော အနုက္ကမေန မဟာဓာရာဟိ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ [Pg.82] ပူရေန္တော ဝဿတိ. ခါရုဒကေန ဖုဋ္ဌဖုဋ္ဌာ ပထဝီပဗ္ဗတာဒယော ဝိလီယန္တိ တံ ဥဒကံ ဝါတေန သမန္တတော ဓာရိတံ ပထဝိတော ယာဝ ပရိတ္တာဘာ အပ္ပမာဏာဘာ အာဘဿရာတိ တယောပိ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိ ဥဒကံ ဂဏှာတိ. တတ္ထ တယောပိ ဗြဟ္မလောကေ ဝိလီယာပေတွာ သုဘ ကိဏှေ အာဟစ္စ တိဋ္ဌတိ ယာဝ အဏုမတ္တံ သင်္ခါရဂတံ အတ္ထိ, တာဝ န ဝူပသမတိ. ဥဒကာနုဂတံ ပန သဗ္ဗသင်္ခါရဂတံ အဘိဘဝိတွာ သဟသာ ဝူပသမတိ အန္တရဓာနံ ဂစ္ဆတိ, ဟေဋ္ဌာ အာကာသေန သဟ ဥပရိ အာကာသော ဧကော ဟောတိ မဟန္ဓကာရောတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တသဒိသမေဝ. ကေဝလံ ပနိဓ ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏေ ဥဒကေ အာဘဿရဗြဟ္မလောကံ အာဒိံ ကတွာ လောကပါတုဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သုဘကိဏှတော စဝိတွာ အာဘဿရဋ္ဌာနာဒီသု သတ္တာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ကပ္ပဝိနာသကမဟာမေဃတော ယာဝ ကပ္ပဝိနာသကဥဒကပရိစ္ဆေဒေါ သံဝဋ္ဋော နာမ ပဌမမသင်္ချေယျကပ္ပော နာမာတိ စတ္တာရိအသင်္ချေယျကပ္ပာနိ ဝုတ္တသဒိသာနိ ဧဝံ သတ္တ မဟာကပ္ပာနိ သတ္တက္ခတ္တုံ အဂ္ဂိနာ ဝိလီယိတွာ အဋ္ဌမေ မဟာကပ္ပေ ဥဒကေနပိ ဝိနာသော စ သဏ္ဌဟနဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဧဝံ သတ္တသတ္တမဟာကပ္ပော သတ္တသတ္တဝါရံ အဂ္ဂိနာ ဝိလီယိတွာ အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ ဝါရေ အာပေန ဝိလီယိတွာ အနုက္ကမေန တေသဋ္ဌိမဟာကပ္ပာနိ ပရိပုဏ္ဏာနိ တဒါ အာပဝါရံ ပဋိဗာဟိတွာ စတုသဋ္ဌိမေ မဟာကပ္ပေ ဝါတေန ဝိနဿတိ တဒါ အာဒိတော ကပ္ပဝိနာသကမဟာဝါတော ဝုဋ္ဌဟိတွာတိ သဗ္ဗံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယမေဝ. အယံ ပန ဝိသေသော ယထာ အဂ္ဂိနာ ဝိနာသကပ္ပေ ဒုတိယသူရိယော, ဧဝမိဓာပိ ကပ္ပဝိနာသနတ္ထံ ဝါတော သမုဋ္ဌာတိ သော ပဌမံ သုခုမရဇံ ဥဋ္ဌာပေတိ, တတော ထူလရဇံ သဏှရဇံ သုခုမဝါလိကံ သက္ခရပါသာဏာဒယောတိ ယာဝ ကူဋာဂါရမတ္တေ ပါသာဏေပိ ဝိသမဋ္ဌာနေ ဌိတမဟာရုက္ခေစ ဥဋ္ဌာပေတိ, တေ ပထဝိတော နဘမုဂ္ဂတာ န ပုန ပတန္တိ, တတ္ထေဝ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ ဟုတွာ အဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ. ယထာနုက္ကမေန ဟေဋ္ဌာ မဟာပထဝိယာ ဝါတော သမုဋ္ဌဟိတွာ ပထဝိံ ပရိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓံမူလံ ကတွာ အာကာသေ ခိပတိ ယောဇနသတပ္ပမာဏာပိ ပထဝိပ္ပဒေသာ ဒွိယောဇနတိယောဇနစတုယောဇနပဉ္စယောဇနဆယောဇနသတ္တယောဇနပ္ပမာဏာပိ ဘိဇ္ဇိတွာ တေ ဝေဂက္ခိတ္တာ အာကာသေယေဝ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ ဟုတွာ အဘာဝံ ဂစ္ဆန္တိ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတမ္ပိ ဝါတော ဥက္ခိပိတွာ အာကာသေ ခိပတိ တေ အညမညံ ဃဋ္ဋယန္တာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ [Pg.83] ဟုတွာ ဝိနဿန္တိ ဧတေနေဝ ဘူမဋ္ဌကဝိမာနာနိ အာကာသဋ္ဌကဝိမာနာနိ စ ဝိနာသေန္တော ဆကာမာဝစရဒေဝလောကေ နာသေတွာ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠာနိ ဝိနာသေတိ. တတ္ထ စက္ကဝါဠာ စက္ကဝါဠေဟိ, ဟိမဝန္တာ ဟိမဝန္တေဟိ, သိနေရူ သိနေရူဟိ အညမညံ သမာဂန္တွာ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာ ဟုတွာ ဝိနဿန္တိ. ပထဝိတော ယာဝ ပရိတ္တသုဘာ, အပ္ပမာဏသုဘာ, သုဘဏိဏှာတိ တယောပိ တတိယဇ္ဈာနဘူမီ ဝါတော ဂဏှာတိ တတ္ထ တယောပိ ဗြဟ္မလောကေ ဝိနာသေတွာ ဝေဟပ္ဖလံ အာဟစ္စ အဋ္ဌာသိ. ဧဝံ သဗ္ဗံ သင်္ခါရဂတံ ဝိနာသေတွာ သယံ ဝိနဿတိ, ဟေဋ္ဌာ အာကာသေန သဟ ဥပရိ အာကာသော ဧကော ဟောတိ မဟန္ဓကာရောတိ သဗ္ဗံ ဝုတ္တသဒိသံ. ဣဓ ပန သုဘကိဏှဗြဟ္မလောကံ အာဒိံ ကတွာ လောကော ပါတုဘဝတိ. ဝေဟပ္ဖလတော စဝိတွာ သုဘကိဏှာဒီသု သတ္တာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တတ္ထကပ္ပဝိနာ သကမဟာမေဃတော ယာဝ ကပ္ပဝိနာသကဝါတုပစ္ဆေဒေါ, ဣဒံ သံဝဋ္ဋော နာမ, ပဌမမသင်္ချေယျံ နာမာတိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျကပ္ပာနိ ဧကော မဟာကပ္ပော နာမာတိ သဗ္ဗံ တေဇောသံဝဋ္ဋေ ဝုတ္တနယမေဝ.

ในอสงไขย ๒๐ ที่กล่าวมานั้น ได้กระทำโดยอำนาจอสงไขยกัปที่ดำเนินไปนั่นเอง แต่โดยอรรถ พึงทราบว่ามี ๕ ชนิด คือ สารกัป มัณฑกัป วรกัป สารมัณฑกัป และภัทรกัป ชื่อทั้ง ๕ เหล่านี้ ย่อมได้เฉพาะในกัปที่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น ส่วนในกัปที่ไม่มีพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ย่อมได้ชื่อว่า สุญญกัป เท่านั้น ด้วยว่า ในเวลาที่กัปตั้งขึ้น ครั้งแรกที่สุด ดอกบัวย่อมผุดขึ้น ณ สถานที่ตั้งมหาโพธิบัลลังก์นั่นเอง ในกัปใด พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นหนึ่งพระองค์ ดอกบัวหนึ่งดอกย่อมผุดขึ้นพร้อมด้วยอัฐบริขาร พวกพรหมชั้นสุทธาวาสผู้เป็นพระอรหันต์และเป็นผู้ทำนายเห็นดอกบัวนั้นแล้ว เกิดปีติโสมนัสว่า 'ในกัปนี้ พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นหนึ่งพระองค์' จึงถือเอาอัฐบริขารไปเก็บไว้ในพรหมโลก (ด้วยตั้งใจว่า) 'เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเมื่อใด เราจักถวายเมื่อนั้น' อย่างนี้ เมื่อพระพุทธเจ้า ๒, ๓, ๔, ๕ พระองค์จักอุบัติขึ้น ดอกบัว ๒, ๓, ๔, ๕ ดอก พร้อมด้วยอัฐบริขารก็ย่อมผุดขึ้น และดอกบัวเหล่านั้นย่อมผุดขึ้นโดยผูกติดกันอยู่ที่ก้านเดียวกันนั่นเอง พึงทราบว่า ชื่อทั้ง ๕ เหล่านี้ ย่อมได้ตั้งแต่เวลาที่กัปตั้งขึ้นเป็นต้นไปอย่างนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ในวิวัฏฏัฏฐายีอสงไขยกัปนี้เอง พระพุทธเจ้าเป็นต้นผู้มีศักดิ์ใหญ่ มีบุญมาก และพระเจ้าจักรพรรดิทั้งหลายย่อมอุบัติขึ้น แม้อายุกัปและอันตรกัปก็เช่นกัน ในบรรดากัปเหล่านั้น อายุกัป คือ การกำหนดอายุของสัตว์เหล่านั้นๆ อันตรกัป คือ เมื่อสัตว์จำนวนมากถึงความพินาศด้วยความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาศาสตรา โรค และทุพภิกขะ (ความอดอยาก) และด้วยอานุภาพแห่งกุศลกรรมที่สัตว์ผู้เหลืออยู่ประพฤติ อายุของสัตว์ทั้งหลายเพิ่มขึ้นโดยลำดับจาก ๑๐ ปี จนถึงประมาณอสงไขยปี แต่เมื่อสัตว์เหล่านั้นประพฤติอธรรม อายุจึงลดลงโดยลำดับ จนถึงมีอายุ ๑๐ ปี แล้วถึงความพินาศด้วยความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโรคเป็นต้น จนถึงความพินาศของสัตว์ทั้งหลาย นี้คืออันตรกัปหนึ่ง อสงไขยกัปหนึ่งมี ๖๔ อันตรกัป โดยส่วนแห่งอันตรกัปที่กำหนดไว้อย่างนี้ แต่อาจารย์พวกอื่นกล่าวว่า มีประมาณ ๒๐ อันตรกัป อสงไขยกัป ๔ เหล่านี้ รวมเป็นหนึ่งมหากัป อย่างนี้ ในระหว่างมหากัปทั้งหลาย ย่อมพินาศด้วยไฟเท่านั้น โดยอำนาจแห่งเตโชสังวัฏฏะ แต่ในสมัยใด กัปพินาศด้วยน้ำ ในสมัยนั้น พึงขยายความโดยนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้วว่า 'มหาเมฆที่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นแต่แรก' แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศด้วยไฟมีดวงอาทิตย์ดวงที่สองฉันใด ในกัปนี้ก็มีมหาเมฆน้ำเค็มที่ทำลายกัปตั้งขึ้นฉันนั้น เมฆนั้นในตอนแรกตกเป็นฝนละเอียด แล้วตกเป็นห่าฝนใหญ่โดยลำดับจนเต็มแสนโกฏิจักรวาล แผ่นดินและภูเขาเป็นต้นที่ถูกน้ำเค็มกระทบแล้วๆ ย่อมละลายไป น้ำนั้นถูกลมพยุงไว้โดยรอบ ท่วมตั้งแต่แผ่นดินขึ้นไปจนถึงภูมิแห่งทุติยฌานทั้ง ๓ คือ ปริตตาภา อัปปมาณาภา และอาภัสสรา น้ำนั้นละลายพรหมโลกทั้ง ๓ นั้นแล้ว ไปจดอยู่ที่ชั้นสุภกิณหะ ตราบเท่าที่ยังมีสังขารเหลืออยู่แม้เพียงอณูหนึ่ง น้ำนั้นก็ยังไม่สงบ แต่เมื่อครอบงำสังขารทั้งปวงที่ไปตามน้ำแล้ว ก็สงบลงและหายไปโดยพลัน เบื้องล่างพร้อมด้วยอากาศ เบื้องบนก็เป็นอากาศเดียวกัน เกิดความมืดมิดใหญ่หลวง ทั้งหมดก็เหมือนที่กล่าวมาแล้ว แต่ในที่นี้ เมื่อน้ำลดลงๆ พึงทราบการปรากฏขึ้นของโลกโดยเริ่มตั้งแต่พรหมโลกชั้นอาภัสสระ สัตว์ทั้งหลายจุติจากชั้นสุภกิณหะแล้ว ย่อมบังเกิดในที่ของชั้นอาภัสสระเป็นต้น ในที่นี้ก็เช่นกัน ตั้งแต่มหาเมฆที่ทำลายกัปจนถึงการกำหนดน้ำที่ทำลายกัป ชื่อว่า สังวัฏฏะ เป็นอสงไขยกัปที่ ๑ อสงไขยกัป ๔ ก็เหมือนที่กล่าวมาแล้ว อย่างนี้ มหากัป ๗ ครั้ง ย่อมละลายด้วยไฟ ๗ หน และในมหากัปที่ ๘ พึงทราบความพินาศและการตั้งขึ้นด้วยน้ำ อย่างนี้ มหากัป ๗ ชุด (ชุดละ ๘ กัป) ย่อมละลายด้วยไฟ ๗ ครั้ง และในครั้งที่ ๘ ย่อมละลายด้วยน้ำ โดยลำดับจนครบ ๖๓ มหากัป เมื่อนั้น ในมหากัปที่ ๖๔ ย่อมพินาศด้วยลม โดยข้ามวาระของน้ำไป เมื่อนั้น มหาลมที่ทำลายกัปย่อมตั้งขึ้นแต่แรก ทั้งหมดก็เหมือนนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว แต่มีข้อแตกต่างดังนี้ คือ ในกัปที่พินาศด้วยไฟมีดวงอาทิตย์ดวงที่สองฉันใด ในกัปนี้ก็มีลมตั้งขึ้นเพื่อทำลายกัปฉันนั้น ลมนั้นในตอนแรกพัดธุลีละเอียดขึ้นไป จากนั้นก็พัดธุลีหยาบ ธุลีละเอียด ทรายละเอียด หินกรวดเป็นต้น จนกระทั่งพัดก้อนหินขนาดเท่าเรือนยอด และต้นไม้ใหญ่ที่ตั้งอยู่ในที่ที่ไม่ราบเรียบขึ้นไป สิ่งเหล่านั้นเมื่อลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าจากแผ่นดินแล้ว ก็ไม่ตกลงมาอีก แต่ย่อมแตกละเอียดเป็นผุยผงถึงความไม่มีในที่นั้นเอง โดยลำดับ ลมย่อมตั้งขึ้นจากเบื้องล่างของมหาปฐพี พลิกแผ่นดินให้มีรากอยู่เบื้องบนแล้วซัดขึ้นไปในอากาศ แม้ส่วนของแผ่นดินที่มีประมาณ ๑๐๐ โยชน์ หรือ ๒, ๓, ๔, ๕, ๖, ๗ โยชน์ ก็ย่อมแตกออก และถูกซัดไปด้วยความเร็ว แตกละเอียดเป็นผุยผงถึงความไม่มีในอากาศนั่นเอง ลมยังยกภูเขาจักรวาลขึ้นแล้วซัดไปในอากาศ ภูเขาเหล่านั้นกระทบกันเองแล้วแตกละเอียดเป็นผุยผงพินาศไป ด้วยลมนี้เอง ลมย่อมทำลายวิมานที่ตั้งอยู่บนพื้นดินและวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ทำลายเทวโลกชั้นกามาวจรทั้ง ๖ และทำลายแสนโกฏิจักรวาล ในที่นั้น จักรวาลกับจักรวาล หิมพานต์กับหิมพานต์ สิเนรุกับสิเนรุ ย่อมมาปะทะกันแล้วแตกละเอียดเป็นผุยผงพินาศไป ลมย่อมพัดตั้งแต่แผ่นดินขึ้นไปจนถึงภูมิแห่งตติยฌานทั้ง ๓ คือ ปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหะ ลมนั้นทำลายพรหมโลกทั้ง ๓ นั้นแล้ว ไปจดอยู่ที่ชั้นเวหัปผลา อย่างนี้ ลมทำลายสังขารทั้งปวงแล้วก็พินาศไปเอง เบื้องล่างพร้อมด้วยอากาศ เบื้องบนก็เป็นอากาศเดียวกัน เกิดความมืดมิดใหญ่หลวง ทั้งหมดก็เหมือนที่กล่าวมาแล้ว แต่ในที่นี้ โลกย่อมปรากฏขึ้นโดยเริ่มตั้งแต่พรหมโลกชั้นสุภกิณหะ สัตว์ทั้งหลายจุติจากชั้นเวหัปผลาแล้ว ย่อมบังเกิดในชั้นสุภกิณหะเป็นต้น ในที่นั้น ตั้งแต่มหาเมฆที่ทำลายกัปจนถึงการตัดกระแสลมที่ทำลายกัป นี้ชื่อว่า สังวัฏฏะ เป็นอสงไขยกัปที่ ๑ อสงไขยกัป ๔ รวมเป็นหนึ่งมหากัป ทั้งหมดก็เหมือนนัยที่กล่าวไว้ในการพินาศด้วยไฟ

---

ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ.

ข้อนี้ก็กล่าวไว้แล้ว

---

‘‘သတ္တ သတ္တ ဂ္ဂိနာ ဝါရာ, အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ ဒကာ;

စတုသဋ္ဌိ ယဒါ ပုဏ္ဏာ, ဧကော ဝါယုဝရော သိယာ.

เจ็ดวาระด้วยไฟ (แต่ละครั้ง) และในวาระที่แปดด้วยน้ำ (แต่ละครั้ง) เมื่อครบหกสิบสี่ (วาระ) วาระแห่งลมก็มีหนึ่ง

---

အဂ္ဂိနာ’ဘဿရာ ဟေဋ္ဌာ, အာပေန သုဘကိဏှတော;

ဝေဟပ္ဖလတော ဝါတေန, ဧဝံ လောကော ဝိနဿတီ’’တိ.

ด้วยไฟ (โลกพินาศ) เบื้องล่างจนถึงชั้นอาภัสสรา ด้วยน้ำ (โลกพินาศ) จนถึงชั้นสุภกิณหา ด้วยลม (โลกพินาศ) จนถึงชั้นเวหัปผลา โลกย่อมพินาศอย่างนี้

---

တသ္မာ တိဏ္ဏမ္ပိ ပဌမဇ္ဈာနတလာနံ ဧကကပ္ပေပိ အဝိနာသာဘာဝတော သကလကပ္ပေ တေသံ သမ္ဘဝေါ နတ္ထီတိ အသင်္ချေယျ ကပ္ပဝသေန တေသံ အာယုပရိစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒုတိယဇ္ဈာနတလတော ပဋ္ဌာယ ပန ပရိပုဏ္ဏမဟာကပ္ပဝသေန အာယုပရိစ္ဆေဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န အသင်္ချေယျကပ္ပဝသေန. ယဒိ ဒုတိယဇ္ဈာနတလတော ပဋ္ဌာယ ပရိပုဏ္ဏမဟာကပ္ပဝသေန အာယုပရိစ္ဆေဒေါ သိယာ, ကထံ အာဘဿရာဒီသု ဗြဟ္မူနံ အဋ္ဌမဟာကပ္ပာဒိဝသေန အာယု ပရိပုဏ္ဏံ သိယာ, တထာ ဟိ ပဌမဇ္ဈာနတလံ သတ္တသု ဝါရေသု အဂ္ဂိနာ ဝိနဿတိ. အဋ္ဌမေ ဝါရေ ယာဝ အာဘဿရာ ဥဒကေန ဝိနဿတိ ပုန သတ္တဝါရေသု အဂ္ဂိနာ ပဌမဇ္ဈာနတလံ, ပုန အဋ္ဌမေဝါရေ ဥဒကေန ဒုတိယဇ္ဈာနတလံ ဝိနဿတီတိ ဧဝံ အဋ္ဌမေ ဝါရေ အာပဝါရံ ပဋိဗာဟိတွာ ယာဝ သုဘကိဏှာ ဝါတေန ဝိနဿတိ ဧဝံ စတုသဋ္ဌိ ပရိပုဏ္ဏာ ဟောတီတိ သစ္စံ[Pg.84], ဟေဋ္ဌာဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ အသင်္ချေယျကပ္ပဝသေန ဧကော သတ္တ မဟာကပ္ပာနိ စာတိ အဋ္ဌ ကပ္ပာနိ အာဘဿရဗြဟ္မူနံ အာယုပ္ပမာဏံ ဟောတိ. စတုသဋ္ဌိကပ္ပေသုပိ ဝိဝဋ္ဋဋ္ဌာယီအသင်္ချေယျကပ္ပဝသေန ဧကော တေ သဋ္ဌိမဟာကပ္ပာနိ စာတိ စတုသဋ္ဌိကပ္ပာနိ သုဘကိဏှာနံ ဗြဟ္မူနံ အာယုပ္ပမာဏံ ဟောတိ တေန ဝုတ္တံ ပေါရာဏေဟိ.

เพราะฉะนั้น เพราะภูมิปฐมฌานทั้ง ๓ แม้ในกัปเดียวก็ไม่มีสภาวะที่ไม่พินาศ การเกิดขึ้นของภูมิเหล่านั้นตลอดกัปทั้งหมดจึงไม่มี พึงกำหนดอายุของภูมิเหล่านั้นโดยอสงไขยกัป แต่ตั้งแต่ภูมิทุติยฌานเป็นต้นไป พึงกำหนดอายุโดยมหากัปที่สมบูรณ์ ไม่ใช่โดยอสงไขยกัป ถ้าตั้งแต่ภูมิทุติยฌานเป็นต้นไป พึงกำหนดอายุโดยมหากัปที่สมบูรณ์ อายุของพรหมทั้งหลายในชั้นอาภัสสราเป็นต้น จะสมบูรณ์โดย ๘ มหากัปเป็นต้นได้อย่างไร? แท้จริง ภูมิปฐมฌานย่อมพินาศด้วยไฟใน ๗ วาระ ในวาระที่ ๘ ย่อมพินาศด้วยน้ำจนถึงชั้นอาภัสสรา อีก ๗ วาระ ภูมิปฐมฌานย่อมพินาศด้วยไฟอีก ในวาระที่ ๘ ภูมิทุติยฌานย่อมพินาศด้วยน้ำอีก อย่างนี้ ในวาระที่ ๘ (ครั้งที่ ๖๔) หลังจากงดวาระแห่งน้ำแล้ว ย่อมพินาศด้วยลมจนถึงชั้นสุภกิณหา อย่างนี้เมื่อครบ ๖๔ วาระย่อมสมบูรณ์ เป็นความจริงว่า อายุของพรหมชั้นอาภัสสรามีประมาณ ๘ กัป คือ ๑ อสงไขยกัปโดยส่วนวิวัฏฏัฏฐายีเบื้องล่าง และ ๗ มหากัป แม้ใน ๖๔ กัป อายุของพรหมชั้นสุภกิณหามีประมาณ ๖๔ กัป คือ ๑ อสงไขยกัปโดยส่วนวิวัฏฏัฏฐายี และ ๖๓ มหากัป เพราะเหตุนั้น โบราณาจารย์จึงกล่าวไว้ว่า

---

သတ္တ သတ္တ’ဂ္ဂိနာ ဝါရာ, အဋ္ဌမေ အဋ္ဌမေ ဒကာ;

စတုသဋ္ဌိ ယဒါ ပုဏ္ဏာ, ဧကော ဝါယုဝရော သိယာ’တိ.

เจ็ดวาระด้วยไฟ (แต่ละครั้ง) และในวาระที่แปดด้วยน้ำ (แต่ละครั้ง) เมื่อครบหกสิบสี่ (วาระ) วาระแห่งลมก็มีหนึ่ง

---

ကေစိ ပန.

แต่บางท่านกล่าวว่า

---

‘‘အဂ္ဂိနာ’ဘဿရာ ဟေဋ္ဌာ, အာပေန သုဘကိဏှတော;

ဝေဟပ္ဖလတော ဝါတေန, ဧဝံ လောကော ဝိနဿတီ’’တိ.

ด้วยไฟ (โลกพินาศ) เบื้องล่างจนถึงชั้นอาภัสสรา ด้วยน้ำ (โลกพินาศ) จนถึงชั้นสุภกิณหา ด้วยลม (โลกพินาศ) จนถึงชั้นเวหัปผลา โลกย่อมพินาศอย่างนี้

---

ဣမိဿာ ဂါထာယ ‘‘အာဘဿရာတိ’’စ ‘‘သုဘကိဏှတော’’တိ စ ‘‘ဝေဟပ္ဖလတော’’တိ စ အဘိဝိဓိဝသေန ဝုတ္တဘာဝဉ္စ သမတလဘာဝေပိ သေဋ္ဌဘူမိတ္တာ ပဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တဘာဝဉ္စ အမညိတွာ သုဒ္ဓါဝါသဘူမီသု ဝိယ ဥပရူပရိဝသေန ဘူမိက္ကမောတိ မညိတွာ.

โดยไม่เข้าใจว่าในคาถานี้คำว่า “อาภัสสรา” “สุภกิณหา” และ “เวหัปผลา” กล่าวโดยอภิวิธิ (การนับรวมเข้า) และกล่าวโดยความเป็นภูมิเริ่มต้นเพราะเป็นภูมิที่ประเสริฐแม้จะอยู่ในระดับเดียวกัน และเข้าใจว่าลำดับภูมิเป็นไปโดยสูงขึ้นไปเรื่อยๆ เหมือนในสุทธาวาสภูมิ

---

‘‘ပဉ္စဘူမိ နဋ္ဌာ အဂ္ဂိ, အဋ္ဌ ဘူမိ နဋ္ဌာ ဒကာ;

နဝဘူမိ နဋ္ဌာ ဝါတာ, လောကနဋ္ဌာ တဒါ သိယုံ.

ภูมิ ๕ ชั้นพินาศด้วยไฟ ภูมิ ๘ ชั้นพินาศด้วยน้ำ ภูมิ ๙ ชั้นพินาศด้วยลม โลกทั้งหลายย่อมพินาศในกาลนั้น

---

ပဌမေ အဂ္ဂိ ဒွတ္တိံသ, ဒုတိယေ အာဒိ သောဠသ;

ဒုတိယဘူမေ မဇ္ဈေ အဋ္ဌမံ, တံ ဆပ္ပညာသ ဝါရကံ.

ในครั้งแรก ไฟ (พินาศ) ๓๒ (กัป) ในครั้งที่สอง น้ำ (พินาศ) ๑๖ (กัป) ในท่ามกลางภูมิที่ ๒ (พินาศ) เป็นครั้งที่ ๘ นั่นคือ ๕๖ วาระ

---

အာဘဿရမှိ စတုတ္ထံ, ပရိတ္တသုဘမှိ ဒွေ ဇလံ;

အပ္ပမာဏသုဘံ ဧကဝါရံ, မတံ ဥဒကသတ္တမ’’န္တိ.

ในชั้นอาภัสสรา (พินาศ) ๔ (กัป) ในชั้นปริตตสุภา (พินาศ) ๒ (กัป) ด้วยน้ำ ในชั้นอัปปมาณสุภา (พินาศ) ๑ วาระ ถือว่าเป็นการพินาศด้วยน้ำครั้งที่ ๗

---

ဝဒန္တိ တေသံ ဝါဒေ အာဘဿရတော ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စဘူမိ အဂ္ဂိနဋ္ဌာ, သုဘကိဏှတော ဟေဋ္ဌာ အဋ္ဌဘူမိ ဥဒကနဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ. သမတလဒီပနတ္ထံ သန္ဒေဟစ္ဆေဒနတ္ထံ ဧဝံ ဂဟိတာတိ ဧကဘဝပရိယောသာနံ သန္ဓာယ ပဋိသန္ဓိဘဝဉ္စာတိ အာဒိ ဝုတ္တန္တိ. ဣမိဿာပိ အတ္ထံ ဒုဂ္ဂဟိတေန ဂဟေတွာ ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂဝသေန သဒိသဘာဝမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ပရိကပ္ပေန္တိ သော အယုတ္တရူပေါ ဝိယ ဒိဿတိ အတိဝိယ မိစ္ဆာဂါဟော စ ဟောတိ အဂ္ဂညသုတ္တဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂါဒီဟိ ဝိရုဇ္ဈနတော သံဝဋ္ဋသီမာပိ ဝိရုဒ္ဓါ တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနတလံ ဥပါဒါယ အဂ္ဂိနာ, ဒုတိယဇ္ဈာနတလံ ဥပါဒါယ ဥဒကေန, စတုတ္ထဇ္ဈာနတလံ ဥပါဒါယ ဝါတေန ဝိနဿတီတိ ဝုတ္တဝစနေနာပိ ဝိရုဇ္ဈတေဝ တသ္မာ [Pg.85] ‘‘အာဘဿရာ’’တိ စ ‘‘သုဘကိဏှတော’’တိ စ ‘‘ဝေဟပ္ဖလတော’’တိ စ ဧတ္ထာဘိဝိဓိဝသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. အညထာ ‘‘ဥပရိ ပဗ္ဗတာ ဒေဝေါ ဝဿတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ အာဘဿရသုဘကိဏှဝေဟပ္ဖလာနံ တေန တေန သံဝဋ္ဋေန ဝိနာသောပိ န ဘဝေယျ. အယံ လောကဝိပတ္တိပရိစ္ဆေဒေါ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓေါ စ ဒုလ္လဘော လောကေ တိ ဣမဿ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ.

พวกเขากล่าวว่า ในวาทะของพวกเขานั้น ภูมิ ๕ ชั้นเบื้องล่างจากชั้นอาภัสสราพินาศด้วยไฟ ภูมิ ๘ ชั้นเบื้องล่างจากชั้นสุภกิณหาพินาศด้วยน้ำ คำว่า “ปฏิสนธิภพเป็นต้น” กล่าวโดยหมายถึงความสิ้นสุดแห่งภพหนึ่ง เพื่อแสดงความเท่าเทียมกันและเพื่อขจัดความสงสัย แม้ความหมายของคาถานี้ก็ถูกตีความผิดไปว่ากล่าวโดยหมายถึงความคล้ายคลึงกันโดยอำนาจปฏิสนธิและภวังค์เท่านั้น ซึ่งดูเหมือนไม่สมเหตุสมผล และเป็นความเข้าใจผิดอย่างยิ่ง เพราะขัดแย้งกับอัคคัญญสูตรและวิสุทธิมรรคเป็นต้น แม้ขอบเขตแห่งสังวัฏฏะก็ขัดแย้งกัน เพราะขัดแย้งกับคำที่กล่าวไว้ในที่นั้นว่า โลกย่อมพินาศด้วยไฟโดยเริ่มจากภูมิปฐมฌาน ด้วยน้ำโดยเริ่มจากภูมิทุติยฌาน ด้วยลมโดยเริ่มจากภูมิจตุตถฌาน เพราะฉะนั้น พึงถือเอาความหมายโดยอภิวิธิในคำว่า “อาภัสสรา” “สุภกิณหา” และ “เวหัปผลา” มิฉะนั้น การพินาศของชั้นอาภัสสรา สุภกิณหา และเวหัปผลา ด้วยการพินาศนั้นๆ ก็จะไม่มี เหมือนในคำว่า “ฝนตกบนภูเขา” นี้คือการกำหนดความพินาศของโลก ความหมายของคำว่า “พระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก” นี้ได้กล่าวไว้แล้ว

---

ဣတိ သာဂရဗုဒ္ဓိတ္ထေရဝိရစိတေ သီမဝိသောဓနေ

ในสีมาวิโสธนะที่พระเถระสาครพุทธิรจนาไว้ ดังนี้

---

ကပ္ပဝိနာသကဏ္ဍော ဒုတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

จบกัปปวินาสกัณฑ์ ปริจเฉทที่ ๒

---

၃. နိဗ္ဗာနကဏ္ဍော

๓. นิพพานกัณฑ์

---

ဣဒါနိ ‘‘သဒ္ဓမ္မသဝနမ္ပိ စာတိ ဣမဿ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော တတ္ထ သဒ္ဓမ္မသဝနမ္ပိ စ လောကေ ဒုလ္လဘမေဝ တထာ ဟိ သဒ္ဓမ္မော နာမ တိဝိဓော ဟောတိ. ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော, ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော, ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မောတိ. တတ္ထ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ. ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မော နာမ တေရသဓုတင်္ဂါနိ အသီတိ ခန္ဓကဝတ္တာဒယော အဘိသမာစာရဝတ္တာဒီနိ. ပဋိဝေဓသဒ္ဓမ္မော နာမ စတုသစ္စပ္ပဋိဝေဓော. တေသု ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မော ဒွိန္နံ သဒ္ဓမ္မာနံ ပုဗ္ဗင်္ဂမောယေဝ ပဒဋ္ဌာနဉ္စ. ကသ္မာ တံမူလကတ္တာ တထာ ဟိ ပရိယတ္တိယာ အသတိ ပဋိဝေဓော နာမ နတ္ထိ. ပရိယတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ ပဋိပတ္တိ, ပဋိပတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ အဓိဂမော အန္တရဓာယတိ. ကိံ ကာရဏာ အယဉှိ ပရိယတ္တိ ပဋိပတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ. ပဋိပတ္တိအဓိဂမဿာပိ ပရိယတ္တိယေဝ ပမာဏံ. တတ္ထ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ နဟောတိပိ. ဧကသ္မိဉှိ ကာလေ ပဋိဝေဓဓရာ ဘိက္ခူ ဗဟူ ဟောန္တိ, ‘‘ဧသ ဘိက္ခု ပုထုဇ္ဇနော’’တိ အင်္ဂုလိံ ပဟရိတွာ ဒဿေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဣမသ္မိံ ယေဝ ဒီပေ ဧကဝါရံ ပုထုဇ္ဇနဘိက္ခုနာမ နာဟောသိ. ပဋိပတ္တိပူရကာပိ ကဒါစိ ဗဟူ ဟောန္တိ ကဒါစိ အပ္ပာ. ဣတိ ပဋိဝေဓော စ ပဋိပတ္တိ စ ဟောတိပိ န ဟောတိပိ. သာသနဿ ဌိတိယာ ပန ပရိယတ္တိယေဝ ပမာဏံ ပဏ္ဍိတော ဟိ တေပိဋကံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ, ယထာ အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော အာဠာရဿ သန္တိကေ ပဉ္စ အဘိညာ သတ္တ စ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ္တိယာ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ. သော ‘‘န ဇာနာမီ’’တိ အာဟ. တတော ဥဒကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ အဓိဂတဝိသေသံ သံသန္ဒိတွာ နေဝသညာနာသညာယတနဿ ပရိကမ္မံ ပုစ္ဆိ. သော အာစိက္ခိ, တဿ ဝစနသမနန္တရမေဝ မဟာသတ္တော တံ [Pg.86] သမ္ပာဒေသိ ဧဝမေဝ ပညဝါ ဘိက္ခု ပရိယတ္တိံ သုတွာ ဒွေပိ ပူရေတိ တသ္မာ ပရိယတ္တိယာ ဌိတာယ သာသနံ ဌိတံ ဟောတိ ယထာ မဟာတဠာကဿ ပါဠိယာ ထိရာယ ဥဒကံ န ဌဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဥဒကေ သတိ ပဒုမာဒီနိ ပုပ္ဖာနိ န ပုပ္ဖိဿန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဧဝမေဝ မဟာတဠာကဿ ထိရပါဠိသဒိသေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ သတိ မဟာတဠာကေ ဥဒကသဒိသာ ပဋိပတ္တိပူရကာ ကုလပုတ္တာ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. တေသု သတိ မဟာတဠာကေသု ပဒုမာဒီနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိယ သောတာပန္နာဒယော အရိယပုဂ္ဂလာ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧကန္တတော ပရိယတ္တိယေဝ ပမာဏံ ပရိယတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ ပဋိပတ္တိပဋိဝေဓာနံ အန္တရဓာနတော. တတ္ထ ပရိယတ္တိနာမ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သာဋ္ဌကထာ ပါဠိယာဝ သာ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ပရိယတ္တိ ပရိပုဏ္ဏာ ဟောတိ. ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ကလိယုဂရာဇာနော အဓမ္မိကာ ဟောန္တိ တေသု အဓမ္မိကေသု ရာဇာမစ္စာဒယော အဓမ္မိကာ ဟောန္တိ တထာ ရဋ္ဌဇနပဒဝါသိနောပိ အဓမ္မိကာ ဧတေသံ အဓမ္မိကတာယ န ဒေဝေါ သမ္မာ ဝဿတိ, တတော သဿာနိ န သမ္ပဇ္ဇန္တိ. တေသု သမ္ပဇ္ဇန္တေသု ပစ္စယဒါယကာ ဘိက္ခုသံဃဿ ပစ္စယေ ဒါတုံ န သက္ကောန္တိ. ဘိက္ခူ ပစ္စယေဟိ ကိလမန္တာ အန္တေဝါသိကေ သင်္ဂဟေတုံ န သက္ကောန္တိ. ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ပရိယတ္တိ ပရိဟာယတိ, အတ္ထဝသေန ဓာရေတုံ န သက္ကောန္တိ, ပါဠိဝသေနေဝ ဓာရေန္တိ. တတော ကာလေ ဂစ္ဆန္တေ ပါဠိမ္ပိ သကလံ ဓာရေတုံ န သက္ကောန္တိ ပဌမံ အဘိဓမ္မပိဋကံ ပရိဟာယတိ. ပရိဟာယမာနံ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ ပရိယတ္တိ ဟာယတိ ပဌမဉှိ မဟာပကရဏံ ပရိဟာယတိ. တသ္မိံ ပရိဟာယမာနေ ယမကံ, ကထာဝတ္ထု, ပုဂ္ဂလပညတ္တိ, ဓာတုကထာ, ဝိဘင်္ဂေါ, ဓမ္မသင်္ဂဟောတိ ဧဝံ အဘိဓမ္မပိဋကေ ပရိဟီနေ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ သုတ္တန္တပိဋကံ ပရိဟာယတိ. ပဌမဉှိ အင်္ဂုတ္တရနိကာယော ပရိဟာယတိ. တသ္မိမ္ပိ ပဌမံ ဧကာဒသနိပါတော…ပေ… တတော ဧကနိပါတောတိ ဧဝံ အင်္ဂုတ္တရေ ပရိဟီနေ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ သံယုတ္တနိကာယော ပရိဟာယတိ, ပဌမံ မဟာဝဂ္ဂေါ ပရိဟာယတိ. တတော ပဋ္ဌာယ သဠာယတနဝဂ္ဂေါ, ခန္ဓဝဂ္ဂေါ, နိဒါနဝဂ္ဂေါ, သဂါထာဝဂ္ဂေါတိ ဧဝံ သံယုတ္တနိကာယေ ပရိဟီနေ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ မဇ္ဈိမနိကာယော ပရိဟာယတိ ပဌမဉှိ ဥပရိပဏ္ဏာသကော ပရိဟာယတိ. တတော မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသကော, တတော မူလပဏ္ဏာသကောတိ ဧဝံ မဇ္ဈိမနိကာယေ ပရိဟီနေ မတ္ထကတော ပဋ္ဌာယ ဒီဃနိကာယော ပရိဟာယတိ, ပဌမဉှိ ပါထိယဝဂ္ဂေါ [Pg.87] ပရိဟာယတိ တတော မဟာဝဂ္ဂေါ, တတော ခန္ဓကဝဂ္ဂေါတိ ဒီဃနိကာယေ ပရိဟီနေ သုတ္တန္တပိဋကံ ပရိဟီနံ နာမ ဟောတိ. ဝိနယပိဋကေန သဒ္ဓိံ ဇာတကမေဝ ဓာရေန္တိ. ဝိနယပိဋကံ လဇ္ဇိနော ဓာရေန္တိ. လာဘကာမာ ပန သုတ္တန္တေ ကထိတေပိ သလ္လက္ခေန္တာ နတ္ထီတိ ဇာတကမေဝ ဓာရေန္တိ. ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ ဇာတကမ္ပိ ဓာရေတုံ န သက္ကောန္တိ. အထ နေသံ ပဌမံ ဝေဿန္တရဇာတကံ ပရိဟာယတိ. တတော ပဋိလောမက္ကမေန ပုဏ္ဏကဇာကတကံ, မဟာနာရဒကဿပဇာတကံ ပရိဟာယတိ. ဝိနယပိဋကမေဝ ဓာရေန္တိ. ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ တမ္ပိ မတ္ထကတော ပရိဟာယတိ ပဌမဉှိ ပရိဝါရော ပရိဟာယတိ, တတော ခန္ဓကော ဘိက္ခုနီဝိဘင်္ဂေါ မဟာဝိဘင်္ဂေါတိ အနုက္ကမေန ဥပေါသထက္ခန္ဓကမတ္တမေဝ ဓာရေန္တိ, တဒါ ပရိယတ္တိ အနန္တရဟိတာဝ ဟောတိ. ယာဝ ပန မနုဿေသု စတုပ္ပဒိကဂါထာပိ ပဝတ္တတိ, တာဝ ပရိယတ္တိ အနန္တရဟိတာဝ ဟောတိ. ယဒါ သဒ္ဓေါ ပသန္နော ရာဇာ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ သုဝဏ္ဏစင်္ကောဋကမှိ သဟဿတ္ထဝိကံ ဌပါပေတွာ ‘‘ဗုဒ္ဓေဟိ ကထိတံ စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ ဇာနန္တော ဣမံ သဟဿံ ဂဏှတူ’’တိ နဂရေ ဘေရိံ စရာပေတွာ ဂဏှကံ အလဘိတွာ ဧကဝါရံ စရာပိတေ န သုဏန္တာပိ ဟောန္တိ အသုဏန္တာပိ, ယာဝ တတိယံ စရာပေတွာ ဂဏှကံ အလဘိတွာ ရာဇပုရိသာ သဟဿတ္ထဝိကံ ပုန ရာဇကုလံ ပဝေသေန္တိ, တဒါ ပရိယတ္တိအန္တရဟိတာ နာမ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိယတ္တိယာ အန္တရဟိတာယ ပဋိပတ္တိပိ ပဋိဝေဓောပိ အန္တရဟိတောဝ ဟောတိ. သဒ္ဓမ္မသဝနဿ ဒုလ္လဘဘာဝေါ ဓမ္မသောဏ္ဍကဝတ္ထုနာ ဒီပေတဗ္ဗော အမှာကံ ကိရ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မရာဇဿ သာသနန္တရဓာနတော နစိရေနေဝ ကာလေန ဗာရာဏသိရညော ပုတ္တော ဓမ္မသောဏ္ဍကရာဇကုမာရော ဟုတွာ ပိတုအစ္စယေန ရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာယ ကဿပဒသဗလေန ဒေသိတံ ဓမ္မံ သောတုကာမော ဟုတွာ မာသမတ္တံ ရဇ္ဇံ ကတွာ အမှာကံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဣမသ္မိံ ယေဝ ဘဒ္ဒကပ္ပေ ရဇ္ဇံ ကာရေတွာ ဒေဝနဂရသဒိသေ ဗာရာဏသိနဂရေ စက္ကဝတ္တိရဇ္ဇသဒိသံ ရဇ္ဇံ ကရောန္တော ဧဝံ စိန္တေသိ… ‘‘မယှံ ဧဝရူပံ ရဇ္ဇံ ကိံ ဝိလာသံ ရဇ္ဇာနုဘာဝံ သဒ္ဓမ္မဝိယောဂေန, ဒိဝါကရဝိရဟိတော အာကာသော ဝိယ, သသင်္ကဝိရဟိတရတ္တိ ဝိယ, ဒါဌာဝိရဟိတဂဇော ဝိယ, ဝေလန္တဝိရဟိတမဟာသမုဒ္ဒေါ ဝိယ စက္ခုဝိရဟိတ သုသဇ္ဇိတဝဒနံ ဝိယ, သုဂန္ဓဝိရဟိတပါရိဆတ္တပုပ္ဖံ ဝိယ, စတုအက္ခရနိယမိတဓမ္မဒေသနာဝိယောဂေန မယှံ ဣဒံ ရဇ္ဇံ န သောဘတီ’’တိ [Pg.88] စိန္တေတွာ သုဝဏ္ဏစင်္ကောဋကေန သဟဿတ္ထဝိကံ ဘဏ္ဍကံ သုသဇ္ဇိတံ မင်္ဂလဟတ္ထိကုမ္ဘေ ဌပေတွာ ဗာရာဏသီနဂရေ မဟာဝီထိယံ ဘေရိံ စရာပေတိ ‘‘ဧကပဒိကံ ဝါ ဒွိပဒိကံ ဝါ တိပဒိကံ ဝါ စတုပ္ပဒိကံ ဝါ ဓမ္မပဒံ ဇာနန္တဿ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဘေရိံ စရာပေတွာ ဓမ္မဇာနနကံ အလဘိတွာ ပုနပ္ပုနံ ဒွိသဟဿံ တိသဟဿံ ယာဝ သတသဟဿံ ကောဋိ ဒွေ သဟဿကောဋိ, သတသဟဿကောဋိ ဂါမနိဂမဇနပဒသေနာပတိဋ္ဌာနံ ဥပရာဇဋ္ဌာနံ. ပရိယောသာနေ ဓမ္မဒေသကံ အလဘိတွာ အတ္တနော သုဝဏ္ဏပီဌကံ သေတစ္ဆတ္တံ စဇိတွာပိ ဓမ္မဒေသကံ အလဘိတွာ ရဇ္ဇသိရိံ ပဟာယ အတ္တာနံ စဇိတွာ ‘‘ဓမ္မဒေသကဿ ဒါသော ဟုတွာပိ ဓမ္မံ သောဿာမီ’’တိ ဝတွာ ဧဝမ္ပိ ဓမ္မ ဒေသကံ အလဘိတွာ ဝိပ္ပဋိသာရီ ဟုတွာ ‘‘ကိံ မေ သဒ္ဓမ္မဝိယောဂေန ရဇ္ဇေနာတိ အမစ္စာနံ ရဇ္ဇံ နိယျာတေတွာ သဒ္ဓမ္မဂဝေသကော ဟုတွာ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇာ မဟာဝနံ ပါဝိသိ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇဿ သဒ္ဓမ္မသဝနံ သန္ဓာယ ပဝိဋ္ဌက္ခကေ သက္ကဒေဝမဟာရာဇဿ ဝေဇယန္တပါသာဒေါ သဟေဝ ကိဏ္ဏိကာယ ကမ္ပော အဟောသိ, ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှာကာရံ အဟောသိ. သက္ကောဒေဝရာဇာ ကေနကာရဏေန ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနံ ဥဏှာကာရံ အဟောသီ’’တိ စိန္တေတွာ အတ္တနော သဟဿနေတ္တေန ဒေဝမနုဿေသု ဝိတ္ထာရေတွာ ဩလောကေန္တော ဓမ္မဂဝေသကော ဟုတွာ ဝနံ ပဝိဋ္ဌံ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇာနံ ဒိသွာ စိန္တေသိ… ‘‘အဇ္ဇ မေ အတ္တာနမ္ပိ ဇဟာယ ရက္ခသဝေသံ မာပေတွာ ဧတံ အနိစ္စပရိဒီပနံ ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏံ သကလသရီရေ ဒေါသံ ဒဿေတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဧတံ သကရဇ္ဇေယေဝ ပတိဋ္ဌာပေတဗ္ဗ’’န္တိ စိန္တေတွာ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ယက္ခသရူပံ မာပေတွာ ဗောဓိသတ္တဿ အဘိမုခေါ အဝိဒူရေ အတ္တာနံ ဒဿေသိ. တံ ဒိသွာ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇာ ဧဝံ စိန္တေသိ… ‘‘ဧဝံရူပေါ နာမ ရက္ခသော ဓမ္မံ ဇာနေယျာ’’တိ, စိန္တေတွာ အဝိဒူရေ ဌာနေ ဌတွာ ပုစ္ဆာမီတိ ရက္ခသေန သဒ္ဓိံ သလ္လပန္တော အာဟ ‘‘သာမိပုညဒေဝရာဇ ဣမသ္မိံ ပန ဝနဃနေ ဝသနကဒေဝရာဇာ ကိံ နုခေါ ဓမ္မံ ဇာနာသီ’’တိ, ဒေဝတာ ‘‘မဟာရာဇ ဓမ္မံ ဇာနာမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ယဒိ ဓမ္မံ ဇာနာသိ, မယှံ ဓမ္မကထံ ကထေထာ’’တိ အာဟ. ‘‘အဟံ တုယှံ ဓမ္မံ ကထေဿာမိ, တွံ မယှံ ကီဒိသံ ဓမ္မကထိကဿ သက္ကာရံ ကရိဿသီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧဝံ သန္တေ မယှံ ဓမ္မံ ကထေတွာ ပစ္ဆာ မယှံ သရီရေ မံသံ ခါဒိဿသီ’’တိ အာဟ. ‘‘အဟံ မဟာရာဇ ဆာတော ဟုတွာ ဓမ္မံ ကထေတုံ န သက္ကောမီ’’တိ အာဟ. ‘‘ယဒိ တုမှေ [Pg.89] ပဌမံ မံသံ ခါဒထ, ဓမ္မံ ကော သုဏိဿတီ’’တိ အာဟ. ပုန သော ရက္ခသော ‘‘နာဟံ ဓမ္မံ ဒေသေတုံ သက္ကောမီ’’တိ. ပုန ရာဇာ ‘‘မယှံ ဓမ္မပဋိလာဘဉ္စ တုမှာကံ မံသပဋိလာဘဉ္စ တုမှေ ဇာနိတွာ မယှံ ဓမ္မံ ဒေသေထာ’’တိ အာဟ. အထ သက္ကော ဒေဝရာဇာ ‘‘သာဓု ဟောထာ’’တိ ဝတွာ အဝိဒူရေ ဌာနေ ဥဗ္ဗေဓေန တိဂါဝုတမတ္တံ မဟန္တံ အဉ္ဇနပဗ္ဗတံ မာပေတွာ ဧဝမာဟ… ‘‘သစေ မဟာရာဇ ဣမံ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိံ အာရူယှ အာကာသာ ဥပ္ပတိတွာ တွံ မမ မုခေ ပတိဿသိ, အဟံ တေ အာကာသဂတကာလေ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ, ဧဝံ သန္တေ တုယှဉ္စ ဓမ္မပ္ပလာဘော မယှဉ္စ မံသပဋိလာဘော ဘဝိဿတီ’’တိ အာဟ. တဿ ကထံ သုတွာ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇာ ‘‘အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ပုရိသော ဟုတွာ အဓမ္မသမင်္ဂီ ဟုတွာ အဓမ္မဿေဝ အတ္ထာယ ပါဏာတိပါတော အဒိန္နာဒါနော ကာမေသုမိစ္ဆာစာရော သူကရိကော ဩရဗ္ဘိကော သာကုဏိ ကော စောရော ပရဒါရိကော တံ ဂဟေတွာ သီသစ္ဆိန္နာနံ လောဟိတံ စတူသု မဟာသမုဒ္ဒေသု ဥဒကတောပိ ဗဟုတရံ မာတာပိတုအာဒီနမ္ပိ မနာပါနံ အတ္ထာယ ရောဒန္တာနံ အဿု စတူသုမဟာသမုဒ္ဒေသု ဥဒကတောပိ ဗဟုတရံ, ဣမံ ပန သရီရံ ဓမ္မဿ အတ္ထာယ ဝိက္ကိဏာမိ တံ မဟပ္ဖလဉ္စ မနာပဉ္စာ’’တိ စိန္တေတွာ ‘‘သာဓု မာရိသ ဧဝံ ကရောမီ’’တိ ပဗ္ဗတံ အာရူယှ ပဗ္ဗတဂ္ဂေ ဌိတော ‘‘မမ ရဇ္ဇေန သဒ္ဓိံ မယှံ သဇီဝသရီရံ သဒ္ဓမ္မဿတ္ထာယ ဒဿာမီ’’တိ သောမနဿော ဟုတွာ ‘‘ဓမ္မံ ကထေထာ’’တိ သဒ္ဓမ္မတ္ထာယ ဇီဝိတံ ပရိစ္စဇိတွာ အာကာသတော ဥပ္ပတိတွာ ဓမ္မံ ကထေထာတိ အာဟ. အထ သက္ကော ဒေဝရာဇာ သကတ္တဘာဝေန သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ ပဋိမဏ္ဍိတော အတိဝိယ သောတုံ သောမနဿော အာကာသတော ပတန္တံ ဒိဗ္ဗဖဿေန ပရာမသန္တော ဥရေန ပဋိဂ္ဂဏှိတွာ ဒေဝလောကံ နေတွာ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလာသနေ နိသီဒါပေတွာ မာလာဂန္ဓာဒီဟိ ပူဇေတွာ ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇဿ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဂါထမာဟ.

บัดนี้ ถึงลำดับการพรรณนาความแห่งคำว่า 'สทฺธมฺมสวณมฺปิ จ' (และการฟังพระสัทธรรม) นี้แล้ว ในคำนั้น การฟังพระสัทธรรมเป็นสิ่งที่หาได้ยากยิ่งในโลก เพราะว่าพระสัทธรรมมี ๓ ประการ คือ ปริยัติสัทธรรม ปฏิบัติสัทธรรม และปฏิเวธสัทธรรม ในพระสัทธรรมเหล่านั้น ปริยัติสัทธรรมคือพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎก ปฏิบัติสัทธรรมคือธุดงค์ ๑๓ ขันธกวัตร ๘๐ และอภิสมาจาริกวัตรเป็นต้น ปฏิเวธสัทธรรมคือการแทงตลอดอริยสัจ ๔ ในบรรดาพระสัทธรรมเหล่านั้น ปริยัติสัทธรรมเป็นเบื้องต้นและเป็นเหตุใกล้ของพระสัทธรรมอีก ๒ ประการ เพราะเหตุไร? เพราะมีปริยัติเป็นมูลนั่นเอง ด้วยว่าเมื่อไม่มีปริยัติ ปฏิเวธย่อมไม่มี เมื่อปริยัติอันตรธานไป ปฏิบัติย่อมอันตรธาน เมื่อปฏิบัติอันตรธานไป ปฏิเวธย่อมอันตรธาน เพราะเหตุไร? เพราะปริยัตินี้เป็นปัจจัยแก่ปฏิบัติ และปริยัตินั่นเองเป็นประมาณแม้แก่การบรรลุปฏิบัติ ในเรื่องนั้น ปฏิเวธและปฏิบัติจะมีอยู่บ้างหรือไม่มีบ้างก็ได้ ในสมัยหนึ่ง ภิกษุผู้ทรงปฏิเวธมีมาก จนถึงกับต้องชี้นิ้วบอกว่า 'ภิกษุรูปโน้นเป็นปุถุชน' ในเกาะนี้เอง (ลังกาทวีป) ครั้งหนึ่งเคยไม่มีภิกษุชื่อว่าเป็นปุถุชนเลย แม้ผู้บำเพ็ญปฏิบัติบางสมัยก็มีมาก บางสมัยก็มีน้อย ด้วยประการฉะนี้ ปฏิเวธและปฏิบัติจะมีอยู่บ้างหรือไม่มีบ้างก็ได้ แต่สำหรับการดำรงอยู่ของพระศาสนา ปริยัติเท่านั้นเป็นประมาณ เพราะบัณฑิตฟังพระไตรปิฎกแล้วย่อมบำเพ็ญสัทธรรมแม้ทั้งสองให้บริบูรณ์ได้ เหมือนอย่างพระโพธิสัตว์ของเรา เมื่อบังเกิดอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๗ ในสำนักของอาฬารดาบสแล้ว ได้ถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อาฬารดาบสนั้นกล่าวว่า 'เราไม่รู้' จากนั้นพระโพธิสัตว์จึงไปในสำนักของอุทกดาบส เทียบเคียงคุณวิเศษที่ตนบรรลุแล้วถามถึงบริกรรมแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อุทกดาบสได้บอกให้ และเพียงสิ้นสุดคำบอกนั้นเอง พระมหาสัตว์ก็ทำให้แจ้งสมาบัตินั้นได้ ภิกษุผู้มีปัญญาฟังปริยัติแล้วย่อมบำเพ็ญสัทธรรมแม้ทั้งสองให้บริบูรณ์ได้เช่นเดียวกัน เพราะฉะนั้น เมื่อปริยัติยังดำรงอยู่ พระศาสนาชื่อว่ายังดำรงอยู่ เหมือนเมื่อคันทำนบของสระใหญ่ยังมั่นคง จะกล่าวว่าน้ำจักไม่คงอยู่ไม่ได้ เมื่อน้ำยังมีอยู่ จะกล่าวว่าดอกบัวเป็นต้นจักไม่บานไม่ได้ เช่นเดียวกัน เมื่อพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกอันเปรียบเสมือนคันทำนบที่มั่นคงของสระใหญ่ยังมีอยู่ จะกล่าวว่ากุลบุตรผู้บำเพ็ญปฏิบัติอันเปรียบเสมือนน้ำในสระใหญ่ไม่มีไม่ได้ เมื่อกุลบุตรเหล่านั้นยังมีอยู่ จะกล่าวว่าพระอริยบุคคลมีพระโสดาบันเป็นต้น อันเปรียบเสมือนดอกบัวในสระใหญ่ไม่มีไม่ได้ ปริยัติเท่านั้นเป็นประมาณโดยส่วนเดียว เพราะเมื่อปริยัติอันตรธานไป ปฏิบัติและปฏิเวธย่อมอันตรธาน ในปริยัตินั้น พระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา ดำรงอยู่เพียงใด ปริยัติชื่อว่ายังบริบูรณ์อยู่เพียงนั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไป พระราชาในกลียุคเป็นผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เมื่อพระราชาไม่ตั้งอยู่ในธรรม เหล่าราชอำมาตย์เป็นต้นก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรม ชาวนิคมและชาวชนบทก็ไม่ตั้งอยู่ในธรรม เพราะความที่คนเหล่านั้นไม่ตั้งอยู่ในธรรม ฝนย่อมไม่ตกต้องตามฤดูกาล แต่นั้นพืชพันธุ์ธัญญาหารย่อมไม่เผล็ดผล เมื่อพืชพันธุ์ไม่เผล็ดผล ทายาทผู้ถวายปัจจัยก็ไม่สามารถถวายปัจจัยแก่ภิกษุสงฆ์ได้ ภิกษุทั้งหลายเมื่อลำบากด้วยปัจจัยก็ไม่สามารถสงเคราะห์ศิษย์ได้ เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ ปริยัติย่อมเสื่อมถอยลง ไม่สามารถทรงจำไว้โดยอรรถได้ ทรงจำไว้ได้เพียงโดยพยัญชนะเท่านั้น ต่อมาแม้พยัญชนะก็ไม่สามารถทรงจำไว้ได้ทั้งหมด ก่อนอื่นพระอภิธรรมปิฎกย่อมอันตรธานไป เมื่อจะอันตรธาน ย่อมเสื่อมถอยจากปลายลงมา ปกรณ์ใหญ่ (มหาปกรณ์/ปัฏฐาน) ย่อมอันตรธานก่อน เมื่อปัฏฐานอันตรธานไปแล้ว ยมก กถาวัตถุ ปุคคลบัญญัติ ธาตุกถา วิภังค์ และธรรมสังคณี ย่อมอันตรธานไปตามลำดับ เมื่อพระอภิธรรมปิฎกอันตรธานไปแล้ว พระสุตตันตปิฎกย่อมอันตรธานจากปลายลงมา ก่อนอื่นอังคุตตรนิกายย่อมอันตรธาน ในอังคุตตรนิกายนั้น เอกาทสกนิบาตอันตรธานก่อน... จนถึงเอกนิบาต เมื่ออังคุตตรนิกายอันตรธานแล้ว สังยุตตนิกายย่อมอันตรธานจากปลายลงมา มหาวารวรรคอันตรธานก่อน จากนั้นสฬายตนวรรค ขันธวรรค นิทานวรรค และสคาถวรรค ย่อมอันตรธานไปตามลำดับ เมื่อสังยุตตนิกายอันตรธานแล้ว มัชฌิมนิกายย่อมอันตรธานจากปลายลงมา อุปริปัณณาสก์อันตรธานก่อน จากนั้นมัชฌิมปัณณาสก์ และมูลปัณณาสก์ ย่อมอันตรธานไปตามลำดับ เมื่อมัชฌิมนิกายอันตรธานแล้ว ทีฆนิกายย่อมอันตรธานจากปลายลงมา ปาถิกวรรคอันตรธานก่อน จากนั้นมหาวรรค และสีลขันธวรรค ย่อมอันตรธานไปตามลำดับ เมื่อทีฆนิกายอันตรธานแล้ว ชื่อว่าพระสุตตันตปิฎกอันตรธานไป เหลือเพียงชาดกที่ทรงจำไว้พร้อมกับพระวินัยปิฎก ภิกษุผู้มีหิริโอตตัปปะย่อมทรงจำพระวินัยปิฎกไว้ ส่วนภิกษุผู้ใคร่ในลาภแม้เมื่อพระสูตรถูกแสดงอยู่ก็ไม่ใส่ใจ ย่อมทรงจำไว้แต่เพียงชาดกเท่านั้น เมื่อกาลเวลาล่วงไป แม้ชาดกก็ไม่สามารถทรงจำไว้ได้ ลำดับนั้น เวสสันดรชาดกย่อมอันตรธานก่อน จากนั้นปุณณกชาดก มหานารทกัสสปชาดก ย่อมอันตรธานไปตามลำดับย้อนกลับมา ภิกษุทั้งหลายย่อมทรงจำไว้เพียงพระวินัยปิฎกเท่านั้น เมื่อกาลเวลาล่วงไป แม้พระวินัยปิฎกนั้นก็อันตรธานจากปลายลงมา ก่อนอื่นปริวารอันตรธานก่อน จากนั้นขันธกะ ภิกขุนีวิภังค์ และมหาวิภังค์ ย่อมอันตรธานไปตามลำดับ จนเหลือเพียงอุโบสถขันธกะเท่านั้นที่ทรงจำไว้ได้ ในกาลนั้น ปริยัติชื่อว่ายังไม่อันตรธาน ตราบเท่าที่คาถาแม้เพียง ๔ บาท ยังเป็นไปอยู่ในหมู่มนุษย์ ปริยัติชื่อว่ายังไม่อันตรธาน เมื่อใดพระราชาผู้มีศรัทธาเลื่อมใส ทรงวางถุงเงินหนึ่งพันไว้ในผอบทองคำบนหลังช้าง แล้วให้ตีกลองประกาศไปในพระนครว่า 'ผู้ใดรู้คาถา ๔ บาทที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสไว้ จงมารับเงินหนึ่งพันนี้ไป' แม้ประกาศไปครั้งหนึ่งก็ไม่มีผู้ฟังหรือไม่มีผู้รู้ จนประกาศไปถึงครั้งที่สามก็ยังไม่มีผู้รับ ราชบุรุษจึงนำถุงเงินหนึ่งพันกลับคืนสู่ราชตระกูล เมื่อนั้นชื่อว่าปริยัติอันตรธานไปแล้ว เมื่อปริยัติอันตรธานไปอย่างนี้ แม้ปฏิบัติและปฏิเวธก็ชื่อว่าอันตรธานไปแล้วเช่นกัน ความที่การฟังพระสัทธรรมเป็นสิ่งที่หาได้ยาก พึงแสดงด้วยเรื่องธรรมโสณฑกะ ดังได้ยินมาว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเรา เมื่อครั้งศาสนาของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าธรรมราชาอันตรธานไปได้ไม่นาน ได้บังเกิดเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าพาราณสี นามว่าธรรมโสณฑกราชกุมาร เมื่อพระบิดาล่วงลับไปก็ได้ครองราชสมบัติ ทรงปรารถนาจะฟังธรรมที่พระกัสสปทศพลทรงแสดงไว้ พระองค์ครองราชย์ได้เพียงประมาณหนึ่งเดือน พระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราผู้ครองราชย์ในภัทรกัปนี้เอง ในกรุงพาราณสีอันเปรียบประดุจเทพนคร ทรงครองราชย์อันยิ่งใหญ่ประดุจราชสมบัติของพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงดำริอย่างนี้ว่า 'ราชสมบัติเช่นนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เรา ความรุ่งเรืองแห่งราชสมบัติที่ปราศจากพระสัทธรรม ก็เปรียบเสมือนท้องฟ้าที่ปราศจากดวงอาทิตย์ เปรียบเสมือนราตรีที่ปราศจากดวงจันทร์ เปรียบเสมือนช้างที่ปราศจากงา เปรียบเสมือนมหาสมุทรที่ปราศจากชายฝั่ง เปรียบเสมือนใบหน้าที่ตกแต่งอย่างดีแต่ปราศจากดวงตา เปรียบเสมือนดอกปาริฉัตรที่ปราศจากกลิ่นหอม ราชสมบัติของเรานี้ย่อมไม่สง่างามเพราะปราศจากการแสดงธรรมที่กำหนดด้วยอักษรเพียง ๔ ตัว' ทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงทรงวางถุงเงินหนึ่งพันที่จัดเตรียมไว้อย่างดีในผอบทองคำบนกระพองช้างมงคล ให้ตีกลองประกาศไปตามถนนสายหลักในกรุงพาราณสีว่า 'เราจะให้รางวัลแก่ผู้ที่รู้ธรรมบทแม้เพียงบทเดียว สองบท สามบท หรือสี่บท' เมื่อตีกลองประกาศไปอย่างนี้แล้วไม่พบผู้รู้ธรรม จึงเพิ่มรางวัลเป็นสองพัน สามพัน จนถึงแสนกหาปณะ หนึ่งโกฏิ สองพันโกฏิ แสนล้านโกฏิ และตำแหน่งแม่ทัพในหมู่บ้านนิคมชนบท จนถึงตำแหน่งอุปราช ในที่สุด เมื่อยังไม่พบผู้แสดงธรรม แม้จะทรงสละบัลลังก์ทองและเศวตฉัตรของพระองค์ก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม จึงทรงสละสิริราชสมบัติและสละพระองค์เองว่า 'แม้ต้องเป็นทาสของผู้แสดงธรรม เราก็จะฟังธรรม' เมื่อยังไม่พบผู้แสดงธรรมอยู่อย่างนั้น จึงทรงเกิดความเดือดร้อนพระทัยว่า 'ราชสมบัติจะมีประโยชน์อะไรแก่เราผู้ปราศจากพระสัทธรรม' จึงทรงมอบราชสมบัติแก่เหล่าอำมาตย์ แล้วเสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่เพื่อแสวงหาพระสัทธรรม ในขณะที่พระเจ้าธรรมโสณฑกมหาราชเสด็จเข้าป่าเพื่อมุ่งหวังการฟังพระสัทธรรมนั้นเอง เวชยันตปราสาทของท้าวสักกะเทวราชก็เกิดอาการสั่นสะเทือนพร้อมกับกระดิ่ง บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ก็แสดงอาการร้อน ท้าวสักกะเทวราชทรงดำริว่า 'เพราะเหตุใดบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์จึงร้อน' ทรงตรวจดูด้วยทิพยจักษุพันดวงไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ทรงเห็นพระเจ้าธรรมโสณฑกมหาราชผู้แสวงหาธรรมเสด็จเข้าสู่ป่า จึงทรงดำริว่า 'วันนี้เราควรจะสละแม้แต่ตนเอง นิรมิตเพศเป็นยักษ์ แสดงโทษในร่างกายทั้งหมดว่ามีความไม่เที่ยง มีความเกิด แก่ เจ็บ ตาย แล้วแสดงธรรมแก่พระราชาองค์นี้ และประดิษฐานพระองค์ไว้ในราชสมบัติของพระองค์ตามเดิม' ท้าวสักกะเทวราชทรงดำริฉะนี้แล้ว จึงนิรมิตรูปเป็นยักษ์ ปรากฏกายให้เห็นในที่ไม่ไกลต่อหน้าพระโพธิสัตว์ พระเจ้าธรรมโสณฑกมหาราชทรงเห็นยักษ์นั้นแล้วทรงดำริว่า 'ยักษ์ที่มีรูปกายเช่นนี้จะรู้ธรรมหรือหนอ' ทรงดำริแล้วจึงประทับยืนในที่ไม่ไกล ทรงสนทนากับยักษ์นั้นว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้มีบุญ ท่านผู้เป็นเทพเจ้าผู้อาศัยอยู่ในป่าชัฏนี้ ท่านรู้ธรรมบ้างหรือไม่' เทวดากล่าวว่า 'มหาราช ข้ารู้ธรรม' พระราชาตรัสว่า 'หากท่านรู้ธรรม ขอท่านจงแสดงธรรมกถาแก่ข้าพเจ้าเถิด' ยักษ์กล่าวว่า 'ข้าจะแสดงธรรมแก่ท่าน แต่ท่านจะกระทำสักการะแก่ข้าผู้แสดงธรรมอย่างไร' พระราชาตรัสว่า 'ถ้าเช่นนั้น ท่านจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าก่อน แล้วภายหลังท่านจงกินเนื้อในร่างกายของข้าพเจ้าเถิด' ยักษ์กล่าวว่า 'มหาราช ข้าหิวอยู่ ไม่สามารถแสดงธรรมได้' พระราชาตรัสว่า 'หากท่านกินเนื้อข้าพเจ้าเสียก่อน ใครเล่าจักฟังธรรม' ยักษ์นั้นกล่าวอีกว่า 'ข้าไม่สามารถแสดงธรรมได้' พระราชาจึงตรัสว่า 'ท่านจงรู้ถึงการได้ธรรมของข้าพเจ้า และการได้เนื้อของท่าน แล้วจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าเถิด' ลำดับนั้น ท้าวสักกะเทวราชตรัสว่า 'ดีละ' แล้วนิรมิตภูเขาอัญชนะขนาดใหญ่สูงประมาณ ๓ คาวุตในที่ไม่ไกล แล้วตรัสอย่างนี้ว่า 'มหาราช หากท่านขึ้นไปบนยอดเขานี้แล้วกระโดดลงมาในอากาศ ตกเข้าสู่ปากของข้า ข้าจะแสดงธรรมแก่ท่านในขณะที่ท่านลอยอยู่ในอากาศ เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านก็ได้ฟังธรรม และข้าก็ได้กินเนื้อ' พระเจ้าธรรมโสณฑกมหาราชได้ฟังคำของยักษ์นั้นแล้วทรงดำริว่า 'ในสังสารวัฏที่หาเบื้องต้นและเบื้องปลายไม่ได้นี้ บุคคลผู้ประกอบด้วยอธรรม เพื่อประโยชน์แก่อธรรมนั่นเอง ย่อมกระทำปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร เป็นคนฆ่าสุกร ฆ่าแกะ ฆ่านก เป็นโจร เป็นผู้ผิดในภรรยาผู้อื่น เลือดของบุคคลเหล่านั้นที่ถูกจับไปตัดศีรษะยังมีมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ น้ำตาของมารดาบิดาเป็นต้นที่ร้องไห้เพราะรักใคร่ก็ยังมีมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ แต่เราจะสละร่างกายนี้เพื่อประโยชน์แก่ธรรม การสละนั้นย่อมมีผลมากและเป็นที่น่าพอใจ' ทรงดำริฉะนี้แล้วจึงตรัสว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะทำตามนั้น' แล้วเสด็จขึ้นสู่ภูเขา ประทับยืนบนยอดเขา ทรงมีพระทัยโสมนัสว่า 'เราจะสละร่างกายที่มีชีวิตพร้อมกับราชสมบัติเพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม' ทรงสละชีวิตเพื่อพระสัทธรรมแล้วกระโดดลงจากอากาศ ตรัสว่า 'ท่านจงแสดงธรรมเถิด' ลำดับนั้น ท้าวสักกะเทวราชทรงกลับคืนสู่เพศของพระองค์ ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ทรงมีพระทัยโสมนัสยิ่งนักที่จะฟังธรรม ทรงประคองพระโพธิสัตว์ผู้กำลังตกลงจากอากาศด้วยทิพยสัมผัส รับไว้ด้วยพระอุระ แล้วนำไปยังเทวโลก ให้ประทับนั่งบนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ บูชาด้วยดอกไม้และของหอมเป็นต้น เมื่อจะแสดงธรรมแก่พระเจ้าธรรมโสณฑกมหาราช จึงได้ตรัสคาถานี้ว่า

---

‘‘အနိစ္စာ ဝတ သင်္ခါရာ, ဥပ္ပာဒဝယဓမ္မိနော;

ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈန္တိ, တေသံ ဝူပသမော သုခေါ’’တိ.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

---

ဧဝံ သက္ကော ဓမ္မသောဏ္ဍကမဟာရာဇဿ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဒေဝလောကသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတွာ ဒေဝလောကတော အာနေတွာ သကရဇ္ဇေ ပတိဋ္ဌာပေတွာ အပ္ပမာဒေန ဩဝဒိတွာ ဒေဝလောကမေဝ အဂမာသိ ဧဝံ သဒ္ဓမ္မသဝနဿာပိ ဒုလ္လဘဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧဝံ ပရိယတ္တိအန္တရဓာနေန ပဋိပတ္တိ ပဋိဝေဓာပိ [Pg.90] အန္တရဓာယန္တိ. ဧတ္ထ စ တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ ကတမာနိ တီဏိ ပရိနိဗ္ဗာနာနိ. ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ, ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ, ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနန္တိ. တတ္ထ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနံ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ ဟောတိ, ဘဂဝါ ဟိ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ ဝီရိယပါဒေဟိ သီလပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ သဒ္ဓါဟတ္ထေန ကမ္မက္ခယကရံ ဉာဏဖရသုံ ဂဟေတွာ သဗ္ဗော လောဘဒေါသမောဟဝိပရီတမနသိကာရအဟိရီကာနောတ္တပ္ပကောဓူပနာဟမက္ခပဠာသ- ဣဿာမစ္ဆရိယမာယာသာဌေယျထမ္ဘသာရမ္ဘမာနာတိ မာနမဒပမာဒတဏှာ’ဝိဇ္ဇာတိဝိဓာကုသလမူလဒုစ္စရိတသံကိလေသမလဝိသမသညာဝိတက္က ပပဉ္စစတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသအာသဝဂန္ထဩဃယောဂါ’ဂတိဂန္ထု’ ပါဒါနပဉ္စစေတောခိလဝိနိဗန္ဓနီဝရဏာ’ဘိနန္ဒန ဆဝိဝါဒမူလတဏှာကာယသတ္တာနုသယ အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တနဝတဏှာမူလကဒသာကုသလကမ္မပထ ဒွါသဋ္ဌိဒိဋ္ဌိဂတ အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတပ္ပ ဘေဒ သဗ္ဗဒရထပရိဠာဟကိလေသသတသဟဿာနိ, သင်္ခေပတော ဝါ ပဉ္စ ကိလေသအဘိသင်္ခါရခန္ဓမစ္စုဒေဝပုတ္တမာရေ အသေသတော ဟတာ ဝိဟတာ အနဘာဝံကတာ တသ္မာ သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓံ ဂစ္ဆန္တီတိ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ ဟောတိ ဧတ္ထ စ ဗောဓီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂညာဏံ အဓိပ္ပေတံ တထာ ဟိ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓအရိယသာဝကာနံ အရဟတ္တမဂ္ဂက္ခဏေယေဝ သဗ္ဗေပိ ကိလေသာ အသေသံ နိရောဓံ နိဗ္ဗာနံ ဂစ္ဆန္တိ တေပိ ဗုဒ္ဓါ ဥဂ္ဃဋိတဝိညူဝိဘဇ္ဇိတညူနေယျဝသေန တိဝိဓာ ဟောန္တိ ဝုတ္တဉှေတံ ဇာတတ္တကီသောတတ္တကီနိဒါနေ.

ท้าวสักกะทรงแสดงธรรมแก่มหาราชธรรมโสณฑะอย่างนี้ ทรงแสดงสมบัติในเทวโลก ทรงนำกลับมาจากเทวโลก ทรงให้ดำรงอยู่ในราชสมบัติของตน ทรงโอวาทด้วยความไม่ประมาทแล้วได้เสด็จไปยังเทวโลกนั่นเอง พึงทราบว่าแม้การฟังพระสัทธรรมก็เป็นของหาได้ยากอย่างนี้ เมื่อปริยัติอันตรธานไปอย่างนี้ แม้ปฏิบัติและปฏิเวธก็ย่อมอันตรธานไปด้วย และในที่นี้ พึงทราบปรินิพพาน ๓ อย่าง ปรินิพพาน ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ กิเลสปรินิพพาน ขันธปรินิพพาน และธาตุปรินิพพาน ในบรรดาปรินิพพานเหล่านั้น กิเลสปรินิพพานย่อมมีที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่บนพื้นแผ่นดินคือศีลด้วยพระบาทคือวิริยะ ทรงถือขวานคือญาณอันกระทำกรรมให้สิ้นไปด้วยพระหัตถ์คือศรัทธาที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ทรงประหาร ทรงกำจัด ทรงทำให้ไม่มีซึ่งกิเลสแสนอย่างอันเป็นเครื่องเร่าร้อนและเผาลนทั้งปวง มีโลภะ โทสะ โมหะ มนสิการวิปลาส อหิริกะ อโนตตัปปะ โกธะ อุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ มายา สาเถยยะ ถัมภะ สารัมภะ มานะ มทะ ปมาทะ ตัณหา อวิชชา อกุศลมูล ๓ ทุจริต สังกิเลส มลทิน วิสมสัญญา วิตก ปปัญจะ วิปริเยส ๔ อาสวะ คันถะ โอฆะ โยคะ อคติ คันถะ อุปาทาน เจโตขีละ ๕ วินิพันธะ นิวรณ์ อภินันทนะ มูลแห่งการวิวาท ๖ ตัณหา กายสัตตะ อนุสัย ๗ มิจฉัตตะ ๘ ตัณหามูลกะ ๙ อกุศลกรรมบถ ๑๐ ทิฏฐิคตะ ๖๒ ตัณหาวิจริต ๑๐๘ โดยประการต่างๆ หรือโดยย่อคือ มาร ๕ มีกิเลสมาร อภิสังขารมาร ขันธมาร มัจจุมาร และเทวปุตตมาร โดยไม่เหลือ เพราะฉะนั้น กิเลสทั้งปวงย่อมถึงซึ่งนิพพานคือความดับที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง กิเลสนิพพานจึงมีที่โพธิบัลลังก์นั่นเอง ในที่นี้ คำว่า โพธิ หมายถึง อรหัตตมรรคญาณ เพราะว่า กิเลสทั้งปวงของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอริยสาวกทั้งหลาย ย่อมถึงความดับคือความนิพพานโดยไม่เหลือในขณะแห่งอรหัตตมรรคนั่นเอง พระพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มี ๓ ประเภท โดยเป็นอุคฆฏิตัญญู วิปัจจิตัญญู และเนยยะ ข้อนี้ได้กล่าวไว้แล้วในชาตัตตกีโสัตตกีนิทาน

---

‘‘ဥဂ္ဃဋိတညုနာမကော, ဝိဘဇ္ဇိတညုနော ဒုဝေ;

တတိယော နေယျော နာမေန, ဗောဓိသတ္တော တိဓာ မတော.

พระโพธิสัตว์ชื่ออุคฆฏิตัญญู และวิปัจจิตัญญู เป็น ๒ ประเภทที่ ๓ ชื่อเนยยะ พระโพธิสัตว์พึงทราบว่ามี ๓ ประเภท

---

ဥဂ္ဃဋိတညုဗောဓိသတ္တော, ပညာဓိကောတိ နာမသော;

ဝိဘဇ္ဇိတညုဗောဓိသတ္တော, ဝုတ္တော ဝီရိယာဓိကော.

พระโพธิสัตว์อุคฆฏิตัญญู ชื่อว่าปัญญาธิกะ พระโพธิสัตว์วิปัจจิตัญญู ตรัสว่าเป็นวิริยาธิกะ

---

မတော နေယျော သဒ္ဓါဓိကော နာမ, ဗောဓိသတ္တာ ဣမေ တယော;

ကပ္ပေစ သတသဟဿေ, စတုရော စ အသင်္ချေယျေ.

พระโพธิสัตว์เนยยะ ชื่อว่าสัทธาธิกะ พระโพธิสัตว์ ๓ ประเภทนี้ (บำเพ็ญบารมี) ๔ อสงไขยกับแสนกัป

---

ပူရေတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ, လဒ္ဓဗျာကရဏော ပုရေ;

ဥဂ္ဃဋိတညုဗောဓိသတ္တော, ပတ္တော သမ္ဗောဓိမုတ္တမံ.

พระโพธิสัตว์อุคฆฏิตัญญู บำเพ็ญโพธิสมภารเต็มแล้ว ได้รับพยากรณ์มาแต่ก่อน ย่อมถึงพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

---

အဋ္ဌမေ [Pg.91] စ အသင်္ချေယျေ, ကပ္ပေ စ သတသဟဿေ;

ပူရေတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ, လဒ္ဓဗျာကရဏော ပုရေ.

ในอสงไขยที่ ๘ กับแสนกัป บำเพ็ญโพธิสมภารเต็มแล้ว ได้รับพยากรณ์มาแต่ก่อน

---

ဝိပဉ္စိတညုဗောဓိသတ္တော, ပတ္တော သမ္ဗောဓိမုတ္တမံ;

နေယျော တု ဗောဓိသတ္တော စ, သောဠသေ အသင်္ချေယျေ.

พระโพธิสัตว์วิปัจจิตัญญู ย่อมถึงพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ส่วนพระโพธิสัตว์เนยยะ ในอสงไขยที่ ๑๖

---

ကပ္ပေ စ သတသဟဿေ, လဒ္ဓဗျာကရဏော ပုရေ;

ပူရေတွာ ဗောဓိသမ္ဘာရေ, ပတ္တော သမ္ဗောဓိမုတ္တမ’’ န္တိ.

กับแสนกัป ได้รับพยากรณ์มาแต่ก่อน บำเพ็ญโพธิสมภารเต็มแล้ว ย่อมถึงพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด

---

သုတ္တနိပါတအပဒါနဋ္ဌကထာသု ပန ‘‘ဗုဒ္ဓါနံ အာနန္ဒ ဟေဋ္ဌိမပရိစ္ဆေဒေန စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, မဇ္ဈိမပရိစ္ဆေဒေန အဋ္ဌ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, ဥပရိမပရိစ္ဆေဒေန သောဠသာသင်္ချျေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ. ဧတေစ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ တေသု ပညာဓိကော စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, သဒ္ဓါဓိကော အဋ္ဌအသင်္ခေယျေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ, ဝီရိယာဓိကော သောဠသအသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပညာဓိကော ယောနိဂတိဝိညာဏဋ္ဌိတိသတ္တာဝါသေသု သံသရန္တောပိ ပညာဗဟုလ္လဝသေန သမ္ပန္နဇ္ဈာသယ သမ္ဘဝတော ခိပ္ပညေဝ တဿ သမ္ဗောဓိ. သဒ္ဓါဓိကော ပန မန္ဒပညတ္တာ အဿဒ္ဒဟိတဗ္ဗေပိ သဒ္ဒဟတိ, တသ္မာ တဿ မန္ဒညေဝ သမ္ဗောဓိ. ဝီရိယာဓိကော ပန ဥဘယမန္ဒော အဿဒ္ဒဟိတဗ္ဗမ္ပိ သဒ္ဒဟတိ, အကတ္တဗ္ဗမ္ပိ ကရောတိ, ရာဇာ ပဿေနဒီကောသလော ယထာ သော ဟိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓေ ဓရမာနေယေဝ အဂမနီယမ္ပိ ပရဒါရံ ဂန္တုံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေတုံ အာရဒ္ဓေါ နေရယိကာနံ ဝိရဝန္တာနံ ဒု-သ-န-သောတိ သဒ္ဒမ္ပိ သုတွာ အတိဝိမူဠှော သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓံ ဌပေတွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဗြာဟ္မဏံ ပုစ္ဆိတွာ တဿ ဝစနေန သဗ္ဗဇနာနံ ယညတ္ထာယ ဒုက္ခံ ဥပ္ပာဒေသိ ကော ပနဝါဒေါ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ, တထာ ဟိ ဧသ ကဿပဘဂဝတော သာသနန္တရဓာနေန အန္ဓဘူတေ လောကေ ဗာရာဏသိယံ ရာဇာ ဟုတွာပိ နိဂြောဓရုက္ခဒေဝတာယ ယညတ္ထာယ ဧကသတရာဇာနော မဟေသီဟိ သဒ္ဓိံ မာရေတုံ အာရဒ္ဓေါ. ဧဝံ ဝီရိယာဓိကော ဥဘယမန္ဒော, တသ္မာ တဿ သမ္ဗောဓိ အတိမန္ဒောတိ ဧဝံ ပညာဓိကသဒ္ဓါဓိကဝီရိယာဓိကဝသေန ကာလဿာပိ ရဿဒီဃဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. ပစ္ဆိမနယောဧဝ ပသံသိတဗ္ဗောတိ အယမေတ္ထ အမှာကံ အတ္တနောမတိ. ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ ပန ကုသိနာရာယ ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ ယမကသာလာနမန္တရေ [Pg.92] ဝေသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပစ္စူသသမယေ ဧကူနဝီသတိယာ စုတိစိတ္တေသု မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂဿ သောမနဿဉာဏသမ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကကုသလစိတ္တသဒိသေန မဟာဝိပါကစိတ္တေန အဗျာကတေန စရိမကံ ကတွာ ကတ္ထစိ ဘဝေ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ အနန္တရပစ္စယော ဟုတွာ ကမ္မတဏှာကိလေသေဟိ အနုပါဒါနော သဗ္ဗုပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဥပါဒိန္နကက္ခန္ဓပရိစ္စာဂေါ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိတ္ထာရော ပန ဒီဃနိကာယေ မဟာဝဂ္ဂေ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ္တဝဏ္ဏနာယံ ဩလောကေတဗ္ဗော. တတ္ထ ဝိဒေသံ ဂစ္ဆန္တော ပုရိသော သဗ္ဗံ ဉာတိဇနံ အာလိင်္ဂေတွာ သီသေ စုမ္ဗိတွာ ဂစ္ဆတိ ဝိယ ဘဂဝါပိ နိဗ္ဗာနပုရံ ပဝိသန္တော သဗ္ဗေပိ စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိယော အနဝသေသံ သမာပဇ္ဇိတွာ ယာဝ သညာဝေဒယိတံ, တတောပိ ဝုဋ္ဌာယ ယာဝ နေဝသညာနာသညာယတနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနင်္ဂါနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန အဗျာကတေန ဒုက္ခသစ္စေန ပရိနိဗ္ဗာယိ. ပါဠိယံ ပန ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ သမနန္တရာ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ ဝုတ္တံ တတ္ထ ဒွေ သမနန္တရာ ဈာနသမနန္တရာ, ပစ္စဝေက္ခဏသမနန္တရာတိ. တတ္ထ ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏဿ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ ဈာနသမနန္တရံ နာမ. ဈာနာ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ပုန ဈာနင်္ဂါနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတိဏ္ဏဿ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာနံ ပစ္စဝေက္ခဏသမနန္တရံ နာမ. ဘဂဝါ ပန ဈာနသမနန္တရာ အပရိ နိဗ္ဗာယိတ္တာ ပစ္စဝေက္ခဏသမနန္တရမေဝ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, တေနေဝါဟ ‘‘ဘဂဝါ ပန ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဈာနာ ဝုဋ္ဌာယ ဈာနင်္ဂါနိ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန အဗျာကတေန ဒုက္ခသစ္စေန ပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ. ဧတ္ထ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တဿ ကိံ အာရမ္မဏံ ကမ္မံ ဝါ ဟောတိ, ဥဒါဟု ကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ, အထ နိဗ္ဗာနန္တိ အပရေ ဧဝံ ဝဒန္တိ.

ในอรรถกถาสุตตนิบาตและอรรถกถาอปทานกล่าวว่า 'ดูก่อนอานนท์ สำหรับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย โดยกำหนดอย่างต่ำคือ 4 อสงไขยกับอีกแสนกัป โดยกำหนดอย่างกลางคือ 8 อสงไขยกับอีกแสนกัป และโดยกำหนดอย่างสูงคือ 16 อสงไขยกับอีกแสนกัป' พึงทราบว่ากำหนดเหล่านี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งพระปัญญาธิกพุทธเจ้า พระสัทธาธิกพุทธเจ้า และพระวิริยาธิกพุทธเจ้า ในบรรดาพระพุทธเจ้าเหล่านั้น พึงทราบว่า พระปัญญาธิกะคือ 4 อสงไขยกับอีกแสนกัป พระสัทธาธิกะคือ 8 อสงไขยกับอีกแสนกัป และพระวิริยาธิกะคือ 16 อสงไขยกับอีกแสนกัป ในบรรดาพระพุทธเจ้าเหล่านั้น พระปัญญาธิกะแม้จะท่องเที่ยวไปในกำเนิด คติ วิญญาณฐิติ และสัตตาวาส ก็ตรัสรู้ได้เร็วพลัน เพราะความที่พระองค์ทรงมีอัธยาศัยสมบูรณ์ด้วยปัญญาเป็นส่วนมาก ส่วนพระสัทธาธิกะ เพราะมีปัญญาทราม (อ่อน) จึงเชื่อในสิ่งที่ไม่ควรเชื่อ ดังนั้น การตรัสรู้ของพระองค์จึงช้า ส่วนพระวิริยาธิกะ เพราะอ่อนทั้งสองอย่าง (ทั้งปัญญาและศรัทธา) จึงเชื่อในสิ่งที่ไม่ควรเชื่อ และทำในสิ่งที่ไม่ควรทำ เหมือนพระเจ้าปเสนทิโกศล เพราะว่าพระองค์นั้น เมื่อพระสัพพัญญูพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่นั่นเอง ทรงเกิดความคิดที่จะไปสู่ภรรยาของผู้อื่นซึ่งไม่ควรไป และเริ่มที่จะปลิดชีวิตผู้อื่น เมื่อได้ยินแม้เสียงของสัตว์นรกที่ร้องว่า 'ทุ สะ นะ โส' ก็ทรงหลงงมงายอย่างยิ่ง ทรงละเว้นพระสัพพัญญูพุทธเจ้าเสียแล้วไปสอบถามพราหมณ์ผู้มีความเห็นผิด และด้วยคำพูดของพราหมณ์นั้น ก็ได้ก่อความทุกข์ให้แก่คนทั้งปวงเพื่อการบูชายัญ จะกล่าวไปไยถึงเมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิดเล่า เพราะว่าพระองค์นี้แหละ เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่ากัสสปะอันตรธานไป โลกมืดมิด แม้จะเป็นพระราชาในเมืองพาราณสี ก็ยังเริ่มที่จะฆ่าพระราชา 101 พระองค์พร้อมด้วยมเหสี เพื่อบูชายัญแก่รุกขเทวดาที่ต้นไทร พระวิริยาธิกะเป็นผู้อ่อนทั้งสองอย่างด้วยประการฉะนี้ ดังนั้น การตรัสรู้ของพระองค์จึงช้ามาก พึงทราบความสั้นและยาวของกาลเวลาด้วยอำนาจแห่งพระปัญญาธิกะ พระสัทธาธิกะ และพระวิริยาธิกะอย่างนี้ ในเรื่องนี้ ความเห็นของเราคือ นัยสุดท้ายเท่านั้นที่ควรสรรเสริญ ส่วนขันธปรินิพพานนั้น พึงทราบว่า เป็นการสละขันธ์ที่ถูกยึดมั่น เป็นการสละอุปธิทั้งปวง ไม่มีความถือมั่นด้วยกรรม ตัณหา และกิเลส โดยมีมหาวิบากจิตที่เป็นอัพยากฤต ซึ่งคล้ายกับกุศลจิตที่เป็นอสังขาริกะประกอบด้วยโสมนัสและญาณ มีเมตตาเป็นบุพภาค เป็นจิตดวงสุดท้ายในบรรดาจุติจิต 19 ดวง ในเวลาใกล้รุ่งของวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ณ ระหว่างต้นสาละคู่ในป่าสาละของพวกมัลละ ใกล้เมืองกุสินารา โดยไม่เป็นอนันตรปัจจัยแก่ปฏิสนธิวิญญาณในภพไหนๆ ส่วนรายละเอียดพึงดูในอรรถกถามหาปรินิพพานสูตร ในมหาวรรค แห่งทีฆนิกาย ในเรื่องนั้น เหมือนบุรุษผู้จะไปต่างประเทศ กอดญาติทั้งปวง จูบศีรษะแล้วจึงไป ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เช่นกัน เมื่อจะเสด็จเข้าสู่พระนิพพานนคร ก็ทรงเข้าสมาบัติทั้งหมด 2,400,000 โกฏิ โดยไม่เหลือ จนถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ จากนั้นก็เสด็จออกจากสมาบัตินั้น เข้าสมาบัติจนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ แล้วเสด็จออกจากสมาบัตินั้น ทรงพิจารณาองค์ฌาน แล้วปรินิพพานด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากฤต มีทุกขสัจเป็นอารมณ์ แต่ในพระบาลีกล่าวไว้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วปรินิพพานในลำดับนั้น' ในที่นั้นมีลำดับ 2 อย่าง คือ ฌานสมนันตระ และปัจจเวกขณสมนันตระ ในที่นั้น การปรินิพพานของผู้ที่ออกจากฌานแล้วตกภวังค์ และปรินิพพานในภวังค์นั้น ชื่อว่า ฌานสมนันตระ การปรินิพพานของผู้ที่ออกจากฌานแล้ว พิจารณาองค์ฌานอีกครั้ง แล้วตกภวังค์ และปรินิพพานในภวังค์นั้น ชื่อว่า ปัจจเวกขณสมนันตระ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ปรินิพพานด้วยฌานสมนันตระ แต่ปรินิพพานด้วยปัจจเวกขณสมนันตระเท่านั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าฌานแล้ว เสด็จออกจากฌาน ทรงพิจารณาองค์ฌาน แล้วปรินิพพานด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากฤต มีทุกขสัจเป็นอารมณ์' ในที่นี้ บางท่านกล่าวว่า อารมณ์ของจิตปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าคืออะไร เป็นกรรม หรือเป็นกรรมนิมิต คตินิมิต หรือเป็นนิพพาน

---

နာဟု အဿာသပဿာသာ, ဌိတစိတ္တဿ တာဒိနော;

အနေဇော သန္တိ’မာရဗ္ဘ, ယံကာလ’မကရီ မုနိ.

ลมหายใจเข้าและหายใจออกไม่มีแล้ว แก่พระมุนีผู้มีจิตตั้งมั่น ผู้คงที่ ผู้ไม่หวั่นไหว ทรงปรารภความสงบ ในกาลที่พระมุนีทรงทำกาละ

---

အသလ္လီနေန စိတ္တေန, ဝေဒနံ အဇ္ဈဝါသယိ;

ပဇ္ဇောတဿေ’ဝ နိဗ္ဗာနံ, ဝိမောက္ခော စေတသော အဟူ’တိ.

ด้วยพระทัยอันไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้ ความหลุดพ้นแห่งพระทัยได้มีแล้ว เหมือนการดับไปแห่งดวงประทีป

---

ဣမိဿာဂါထာယ ‘‘ယံ ယော မုနိ အနေဇော သန္တိ နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ ကာလံ အကရီ’’တိ ယောဇေတွာ ဘဂဝတော ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏန္တိ တမယုတ္တံ, ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂစုတီနံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဿ အနာရဟတ္တာ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ဂေါတြဘုဿ ဝေါဒါနဿ မဂ္ဂဿ အာရမ္မဏပစ္စယေနပစ္စယော, နိဗ္ဗာနံ ဖလဿ [Pg.93] အာဝဇ္ဇနာယာ’’တိ ပဋ္ဌာနပါဠိယာ ဇဝနအာဝဇ္ဇနာနမေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘ယံ ယော မုနိ ဖလသမာပတ္တိယာ အနေဇော အနေဇသင်္ခါတော တဏှာရဟိတော သန္တိံ နိဗ္ဗာနံ အာရဗ္ဘ အာရမ္မဏံ ကတွာ ကာလံ အသီတိဝဿပရိမာဏံ အကရိ အတိက္ကမီ’’တိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ကေစိ ပန ဧဝံ ဝဒန္တိ… ‘‘ကတ္ထစိ ပန အနုပ္ပဇ္ဇမာနဿ ခီဏာသဝဿ ယထောပဋ္ဌိတံ နာမရူပဓမ္မာဒိကမေဝ စုတိပရိယောသာနာနံ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, န ကမ္မ-ကမ္မနိမိတ္တာဒယော’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကမ္မနိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ အရဟတော စုတိစိတ္တဿ အာရမ္မဏဘာဝံ န ဂစ္ဆန္တီတိ တမ္ပိ အယုတ္တမေဝ အယဉှေတ္ထတ္ထော ကတ္ထစိ ပန ဘဝေ အနုပ္ပဇ္ဇမာနဿ ခီဏာသဝဿ အရဟတော ယထာ ယထာ ယေန ယေန ပကာရေန ဥပဋ္ဌိတံ နာမရူပဓမ္မာဒိကမေဝ စုတိပရိယောသာနံ အာဝဇ္ဇနဇဝနစိတ္တာနံ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတိ, ပုန ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ အဘာဝတော. ကိံ ကာရဏံ ဘူတာနိ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ ဂေါစရဘာဝံ န ဂစ္ဆန္တီတိ. စုတိစိတ္တဿ ပန ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန ဂဟိတံ အတီတာရမ္မဏမေဝ ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆတိ. ‘‘နာမရူပါဒိကမေဝါ တိ ဧတ္ထ နာမ’’န္တိ စိတ္တစေတသိကနိဗ္ဗာနံ ရူပန္တိ အဋ္ဌာရသဝိဓံ ရူပံ သင်္ဂဏှာတိ. နာမဉ္စ ရူပဉ္စ နာမရူပါ. နာမရူပါ စ တေ ဓမ္မာ စေတိ တထာ. တေ အာဒိ ယေသံ တေတိ နာမရူပဓမ္မာဒိ တမေဝ နာမရူပဓမ္မာဒိကံ. အာဒိသဒ္ဒေန ဆ ပညတ္တိယော သင်္ဂဏှာတိ, တေန နိဗ္ဗာနမ္ပိ အရဟတော မရဏာသန္နကာလေ ကြိယဇဝနဿပိ အာရမ္မဏဘာဝေါ ဘဝေယျာတိ အမှာကံ ခန္တိ ဝီမံသိတွာ ပန ဂဟေတဗ္ဗံ. ဘဂဝတော နိဗ္ဗာနစိတ္တဿ ပန တုသိတပုရတော စဝိတွာ သိရီမဟာမာယာယ ကုစ္ဆိမှိ ဝသိတပဋိသန္ဓိစိတ္တေန ဂဟိတာရမ္မဏမေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ တဉ္စ ခေါ ဂတိနိမိတ္တမေဝ, န ကမ္မကမ္မနိမိတ္တာနိ. ယုတ္တိတောပိ အာဂမတောပိ ဂတိနိမိတ္တမေဝ ယုဇ္ဇတိ တထာ ဟိ တုသိတပုရေယေဝ သေတကေတုဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ ဒိဗ္ဗဂဏနာယ စတ္တာရိ သဟဿာနိ, မနုဿဂဏနာယ သတ္တပညာသဝဿကောဋိ,သဋ္ဌိဝဿသတသဟဿာနိ ဌတွာ ပရိယောသာနေ ပဉ္စ ပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ဒိသွာ သုဒ္ဓါဝါသေ အရဟန္တဗြဟ္မုနာ ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ အာဂမ္မ ဒေဝတာဝိသေသေဟိ စ.

การประกอบความในคาถานี้ว่า 'พระมุนีใด ผู้ไม่มีตัณหา อาศัยพระนิพพานอันสงบ ทำกาลแล้ว' โดยเชื่อมโยงว่า จิตปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคมีพระนิพพานเป็นอารมณ์นั้น ไม่สมควร เพราะความที่ปฏิสนธิจิต ภวังคจิต และจุติจิต ไม่มีการมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เพราะในปัฏฐานปาฬิว่า 'พระนิพพานเป็นปัจจัยโดยอารัมมณปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน และมรรค, พระนิพพานเป็นอารมณ์เพื่อการอาวัชชนะแห่งผล' มีความประสงค์เฉพาะชวนะและอาวัชชนะเท่านั้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงทำการประกอบความว่า 'พระมุนีใด ผู้ไม่มีตัณหา คือผู้ชื่อว่าไม่มีตัณหาเพราะปราศจากตัณหา อาศัยพระนิพพานอันสงบ คือกระทำพระนิพพานให้เป็นอารมณ์ด้วยผลสมาบัติแล้ว ทำกาล คือก้าวล่วงกาลประมาณ ๘๐ พรรษา' แต่บางท่านกล่าวอย่างนี้ว่า... เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'ในบางแห่ง นามรูปธรรมเป็นต้นที่ปรากฏขึ้นตามที่เป็นจริงนั่นเอง ย่อมถึงความเป็นโคจรของจิตอันมีจุติเป็นที่สุดของพระขีณาสพผู้ไม่เกิดอีก ไม่ใช่กรรมและกรรมนิมิตเป็นต้น' แม้คำนั้นที่ว่า กรรมนิมิตและคตินิมิตไม่ถึงความเป็นอารมณ์ของจุติจิตของพระอรหันต์ ก็ไม่สมควรเหมือนกัน เพราะเนื้อความในที่นี้มีว่า ในบางภพ นามรูปธรรมเป็นต้นที่ปรากฏขึ้นโดยประการใดๆ นั่นเอง ย่อมถึงความเป็นโคจรของอาวัชชนจิตและชวนจิตอันมีจุติเป็นที่สุดของพระอรหันต์ผู้เป็นพระขีณาสพผู้ไม่เกิดอีก เพราะไม่มีการบังเกิดในภพใหม่ต่อไป ถามว่า เพราะเหตุไร กรรม กรรมนิมิต และคตินิมิตที่เกิดแล้ว จึงไม่ถึงความเป็นโคจร? ตอบว่า ส่วนจุติจิต ย่อมมีอารมณ์ในอดีตที่ปฏิสนธิจิตยึดถือไว้แล้วนั่นเองเป็นโคจร ในคำว่า 'นามรูปธรรมเป็นต้นนั่นเอง' นี้ คำว่า 'นาม' สงเคราะห์จิต เจตสิก และนิพพาน คำว่า 'รูป' สงเคราะห์รูป ๑๘ ประการ นามและรูป ชื่อว่านามรูป นามรูปเหล่านั้นด้วย เป็นธรรมด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นามรูปธรรม สิ่งที่มีนามรูปธรรมเหล่านั้นเป็นต้น ชื่อว่า นามรูปธรรมเป็นต้น ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์บัญญัติ ๖ ประการ ด้วยเหตุนั้น แม้พระนิพพานก็พึงเป็นอารมณ์ของกิริยาชวนะในกาลใกล้ตายของพระอรหันต์ได้ นี้เป็นความพอใจของเรา แต่พึงพิจารณาแล้วจึงถือเอา ส่วนจิตปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค พึงทราบว่ามีอารมณ์ที่ปฏิสนธิจิตซึ่งอาศัยอยู่ในพระครรภ์ของพระนางสิริมหามายาหลังจากจุติจากดุสิตบุรีถือเอาแล้วนั่นเองเป็นอารมณ์ และอารมณ์นั้นเป็นคตินิมิตเท่านั้น ไม่ใช่กรรมและกรรมนิมิต คตินิมิตเท่านั้นย่อมสมควรทั้งโดยเหตุผลและโดยคัมภีร์ ด้วยว่า พระองค์ทรงเป็นเสตเกตุเทพบุตรในดุสิตบุรีนั่นเอง ทรงดำรงอยู่ ๔,๐๐๐ ปีทิพย์ หรือ ๕๗ โกฏิ ๖๐ แสนปีโดยการนับอย่างมนุษย์ ในที่สุดทรงเห็นบุพพนิมิต ๕ ประการ (ถูกทูลเชิญ) โดยพระอรหันตพรหมจากชั้นสุทธาวาส และโดยเหล่าเทพผู้พิเศษที่มาจากหมื่นจักรวาล

---

‘‘ကာလော ဒေဝ မဟာဝီရ, ဥပ္ပဇ္ဇ မာတုကုစ္ဆယံ;

သဒေဝကံ တာရယန္တော, ဗုဇ္ဈဿု အမတံ ပဒ’’န္တိ.

ข้าแต่เทพผู้มหาวีระ ถึงเวลาแล้ว ขอพระองค์จงอุบัติในพระครรภ์ของพระมารดา เมื่อจะยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้น ขอพระองค์จงตรัสรู้ซึ่งอมตบทเถิด

---

ယာစိယမာနော [Pg.94] ‘‘ကာလံ ဒီပဉ္စ ဒေသဉ္စ, ကုလံ မာတရမေဝ စာ’’တိ ဝုတ္တာနိ ပဉ္စ မဟာဝိလောကနာနိ ဝိလောကေတွာ တုသိတပုရတော စဝိတွာ အာသာဠှီပုဏ္ဏမာယံ ဥတ္တရာသာဠှနက္ခတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိယာ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေသု မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂမဿ သောမနဿဉာဏသမ္ပယုတ္တအသင်္ခါရိကကုသလစိတ္တဿ သဒိသေန မဟာဝိပါကစိတ္တေန ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသိ. တဒါရမ္မဏာသန္နဝီထိတော ပုဗ္ဗဘာဂေ အာလောကိတာနိ ကာလဒီပဒေသကုလမာတရဝသေန ဣမာနိ ပဉ္စ ပဋိသန္ဓိစိတ္တဿ ဂတိနိမိတ္တာရမ္မဏဘာဝေန ဂေါစရဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ အမှာကံ ခန္တိ တန္နိန္နတပ္ပောဏတပ္ပဗ္ဘာရဝသေန ဗာဟုလ္လပ္ပဝတ္တိတော တေနေဝ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟာဒီသု အဘိဓမ္မတ္ထ ဝိဘာဝနိယံ ‘‘မရဏကာလေ ယထာရဟံ အဘိမုခီဘူတံ ဘဝန္တရေ ပဋိသန္ဓိဇနကံ ကမ္မံ ဝါ တံ ကမ္မကရဏကာလေ ရူပါဒိကမုပလဒ္ဓပုဗ္ဗမုပကရဏဘူတဉ္စ ကမ္မနိမိတ္တံ ဝါ အနန္တရမုပ္ပဇ္ဇမာနဘဝေ ဥပလဘိတဗ္ဗံ ဥပဘောဂဘူတံ ဂတိနိမိတ္တံ ဝါ ကမ္မဗလေန ဆန္နံ ဒွါရာနမညတရသ္မိံ ပစ္စုပဋ္ဌာသိ, တတော ပရံ တမေဝ တထောပဋ္ဌိတမာလမ္ဗဏံ အာရဗ္ဘ ဝိပစ္စမာနကကမ္မာနုရူပံ ပရိသုဒ္ဓံ ဝါ, ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဝါ ဥပပဇ္ဇိတဗ္ဗဘဝါနုရူပံ တတ္ထောဏတံဝ စိတ္တသန္တာနမဘိဏှံ ပဝတ္တတိ ဗာဟုလ္လေန. တမေဝ ဝါ ပန ဇနကဘူတံ ကမ္မံ အဘိနဝကရဏဝသေန ဒွါရပ္ပတ္တံ ဟောတိ. ပစ္စာသန္နမရဏဿ ပန တဿ ဝီထိစိတ္တာဝသာနေ ဘဝင်္ဂက္ခယေဝါ စဝနဝသေန ပစ္စုပ္ပန္နဘဝပရိယောသာနဘူတံ စုတိစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ နိရုဇ္ဈတိ. တသ္မိံ နိရုဒ္ဓါဝသာနေ တဿာနန္တရမေဝ တထာ ဂဟိတမာလမ္ဗဏမာရဗ္ဘ သဝတ္ထုကမဝတ္ထုကမေဝ ဝါ ယထာရဟံ အဝိဇ္ဇာနုသယပရိက္ခိတ္တေန တဏှာနုသယမူလကေန သင်္ခါရေန ဇနိယမာနံ သမ္ပယုတ္တေဟိ ပရိဂ္ဂယှမာနံ သဟဇာတာနမဓိဋ္ဌာနဘာဝေန ပုဗ္ဗင်္ဂမဘူတံ ဘဝန္တရပဋိသန္ဓာနဝသေန ပဋိသန္ဓိသင်္ခါတံ မာနသမုပ္ပဇ္ဇမာနမေဝ ပတိဋ္ဌာတိ ဘဝန္တရေ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘တတ္ထောဏတံဝ စိတ္တသန္တာနမဘိဏှံ ပဝတ္တတိ ဗာဟုလ္လေနာ’’တိ ဣမိနာ ကမ္မဗလေန ဥပဋ္ဌိတံ ဂတိနိမိတ္တံ မရဏာသန္နဝီထိတော ပုဗ္ဗေ ဧကာဟဒွီဟာဒိဝသေန သတ္တာဟမ္ပိ, သတ္တာဟတော ဥတ္တရိပိ ဥပ္ပဇ္ဇတေ ဝါတိ ဒဿေတိ တထာ ဟိ ပရိသုဒ္ဓံ ဝါ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဝါ ဝိပစ္စမာနကကမ္မာနုရူပံ ဂတိနိမိတ္တံ စိရကာလမ္ပိ တိဋ္ဌတိ, အရိယဂါလတိဿစောရဃာတကာဒယော ဝိယ တထာ ဟိ အရိယဂါလတိဿော နာမ ဥပါသကော သီဟဠဒီပေ အတ္တနော ဘရိယာယ သုမနာယ သဒ္ဓိံ ယာဝဇီဝံ ဒါနာဒိ ပုညကမ္မာနိ [Pg.95] ကတွာ အာယူဟပရိယောသာနေ အရိယဂါလတိဿဿ မရဏမဉ္စေ နိပန္နဿ ဆဒေဝလောကတော ရထံ အာနေတွာ အတ္တနော အတ္တနော ဒေဝလောကံ ဝဏ္ဏေသုံ. ဥပါသကော ဒေဝတာနံ ကထံ သုတွာ တုသိတပုရတော အာဟဋရထံ ဌပေတွာ အဝသေသရထေ ‘‘ဂဟေတွာ ဂစ္ဆထာ’’တိ အာဟ. သုမနာ ပန အတ္တနော သာမိကဿ ဝစနံ သုတွာ ‘‘ကိံ တိဿ မရဏာသန္နေ ဝိလာပံ အကာသီ’’တိ အာဟ. တိဿော အတ္တနော ဘရိယာယ ကထံ သုတွာ အာဟ… ‘‘အဟံ ဝိလာပံ န ကရောမိ, ဒေဝလောကတော ဒေဝတာ ဆ ရထေ အာနေသုံ တာဟိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓံ ကထေမီ’’တိ. တံ နပဿာမိ ကုဟိ’’န္တိ ဝုတ္တေ ပုပ္ဖဒါမံ အာဟရာပေတွာ အာကာသေ ခိပါပေသိ. သာ တံ ပုပ္ဖဒါမံ ရထသီသေ ဩလမ္ဗမာနံ ဒိသွာ ဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ သယနေ သယိတွာ နာသိကဝါတံ သန္နိရုဇ္ဈိတွာ စဝိတွာ ပါတုရဟောသိ. သာ အတ္တနော သာမိကဿ သာသနံ ပေသေသိ… ‘‘အဟံ ပန ပဌမံ အာဂတောမှိ, တွံ ကသ္မာ စိရာယသီ’’တိ. ဥဘောပိ ရထေ ဌတွာ သဗ္ဗေ ဩလောကေန္တာနံယေဝ တုသိတပုရံ အဂမံသု. ဣမသ္မိဉှိ ဝတ္ထုသ္မိံ သာမိကဿ ဥပဋ္ဌိတဂတိနိမိတ္တံ ဘရိယာယ ပါကဋံ ဟုတွာ ပုရေတရတုသိတပုရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သာမိကဿ သာသနံ ပေသေသိ တေန အရိယဂါလတိဿဿ စိရကာလံ ဂတိနိမိတ္တံ ဥပဋ္ဌာတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မနုဿလောကေ ဟိ စိရကာလံ တုသိတပုရေ မုဟုတ္တံဝ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဝိပစ္စမာနကကမ္မာနုရူပံ ဂတိနိမိတ္တံ စိရကာလံ ပဝတ္တတိ ဣမိနာ နယေန ဒုဋ္ဌဂါမဏိအဘယဓမ္မိကဥပ္သကာဒီနမ္ပိ ဝတ္ထု ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗံ. စောရဃာတကဿ ပန မဟာနိရယေ ဝိပစ္စမာနကကမ္မာနုရူပံ နေရယဂ္ဂိဇာလာဒိကံ သတ္တာဟံ ဥပဋ္ဌာတိ. သာဝတ္ထိနဂရေ ကိရ ပဉ္စသတာ စောရာ ဗဟိနဂရေ စောရကမ္မံ ကရောန္တိ. အထေကဒိဝသံ ဇနပဒပုရိသော တေသံ အဗ္ဘန္တရော ဟုတွာ စောရကမ္မံ အကာသိ, တဒါ တေ သဗ္ဗေပိ ရာဇပုရိသာ အဂ္ဂဟေသုံ. ရာဇာ တေ ဒိသွာ ‘‘တုမှာကံ အန္တရေ ဣမေ သဗ္ဗေ မာရေတုံ သမတ္ထဿ ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ အာဟ. ပဉ္စသတာ စောရာ အညမညံ သမ္ဗန္ဓာ အညမညံ သဟာယကာတိ အညမညံ မာရေတုံ န ဣစ္ဆိံသု, ဇနပဒမနုဿော ပန ‘‘အဟံ မာရေမီ’’တိ ဝတွာ သဗ္ဗေ မာရေသိ. ရာဇာ တဿ တုဿိတွာ စောရဃာတကကမ္မံ အဒါသိ. သော ပဉ္စဝီသတိဝဿာနိ စောရဃာတကကမ္မံ အာကာသိ. ရာဇာ တဿ မဟလ္လကောတိ ဝတွာ အညဿ စောရဃာတက ကမ္မံ ဒါပေသိ. သော စောရဃာတကကမ္မာ အပနီတော အညတရဿ သန္တိကေ [Pg.96] နာသိကဝါတံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ ဟတ္ထပါဒကဏ္ဏနာသာဒီဟိ ဆိန္ဒိတဗ္ဗာနံ ဦရူထနကဋ္ဌာနံ ဘိန္ဒန္တမာရေတဗ္ဗယုတ္တာနံ နာသိကဝါတံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ မာရေတဗ္ဗံ မန္တံ လဘိ. သော ရာဇာနံ အာရောစေတွာ နာသိကဝါတေန စောရဃာတကကမ္မံ ကရောန္တဿေဝ တိံသ ဝဿာနိ အတိက္ကမိ. သော ပစ္ဆာ မဟလ္လကော ဟုတွာ မရဏမဉ္စေ နိပဇ္ဇိ ‘‘သတ္တဒိဝသေန ကာလံ ကရိဿတီ’’တိ. မရဏကာလေ မဟန္တံ ဝေဒနံ အဟောသိ. သော မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော ဝိယ မဟာသဒ္ဒံ ကတွာ ဒုက္ခိတော ဟောတိ. တဿ သဒ္ဒေန ဘီတာ မနုဿာ ဥဘတောပဿေ ဂေဟံ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယိံသု. တဿ မရဏဒိဝသေ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ လောကံ ဩလောကေန္တော ဧတဿ ကာလံ ကတွာ မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိသွာ တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ ဂေဟဒွါရေ ပါကဋော အဟောသိ. သော ကုဇ္ဈိတွာ နာသိကဝါတံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ယာဝ တတိယံ ဝိဿဇ္ဇမာနောပိ ဝိဿဇ္ဇာပေတုံ အသက္ကောန္တော ထေရံ အတိရေကေန ဝိရောစမာနံ ဒိသွာ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ ပါယာသံ ထေရဿ ဒါပေသိ. ထေရော မင်္ဂလံ ဝဍ္ဎေတွာ အဂမာသိ. စောရဃာတကော ထေရဿ ဒိန္နဒါနံ အနုဿရိတွာ စဝိတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ, နိရယဇာလာဒယော အန္တရဓာယန္တိ. သော အနာဂတေပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ ဥပက္ကိလိဋ္ဌံ ဝါ ဝိပစ္စမာန ကကမ္မာနုရူပံ ဂတိနိမိတ္တမ္ပိ သတ္တာဟပရမံ ဥပဋ္ဌာတိ. အတ္ထိကေဟိ ပန သဟဿဝတ္ထု သဂါထာဝဂ္ဂေသု ဩလောကေတဗ္ဗော. ဘဂဝတော ပန ပရိသုဒ္ဓံ မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂဿ သောမနဿ ဉာဏသမ္ပယုတ္တကုသလဿ ကမ္မဿ ဝေဂေန ကာလဒီပဒေသကုလမာတရဝသေန ဣမာနိ ပဉ္စဂတိနိမိတ္တာနိ စိရကာလံ ဟုတွာ ဥပဋ္ဌဟန္တိ. စိရကာလန္တိ မနုဿလောကေ သတ္တာဟမတ္တံ, တုသိတပုရေမုဟုတ္တမေဝ, တထာပိ မနုဿလောကေ သတ္တာဟမတ္တေ ကာလေ ဒေဝတာနံ ပဉ္စပုဗ္ဗနိမိတ္တာနိ ပညာယန္တိ တဉ္စ ခေါ ပုညဝန္တာနံယေဝ ပညာယန္တိ, န သဗ္ဗေသံ မနုဿလောကေ ပုညဝန္တာနံ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံ ဝိယ တံ ဒိသွာ မဟေသက္ခာ ဒေဝတာ ဇာနန္တိ, န အပ္ပေသက္ခာ, မနုဿလောကေ နေမိတ္တကာ ဗြာဟ္မဏပဏ္ဍိတာဒယောဝိယ. မဟေသက္ခာ ဒေဝတာ တံ ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ ဒိသွာ နန္ဒဝနံ နေတွာ ‘‘ကာလော ဒေဝါ’’တိ အာဒီဟိ ယာစန္တိ. မဟာသက္ကော တတ္ထေဝ နန္ဒဝနုယျာနေ ကာလဒီပဒေသကုလမာတရဝသေန ပဉ္စ ဝိလောကေတွာ စဝိတွာ တမာရမ္မဏံ ကတွာ မဟာမာယာယ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ အဂ္ဂဟေသီတိ သန္နိဋ္ဌာနမဝဂန္တဗ္ဗံ.

เมื่อถูกอาราธนา ทรงตรวจดูมหาปุริสวิโลกนะ ๕ ประการที่กล่าวไว้ว่า 'กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และมารดา' แล้วจุติจากดุสิตบุรี ในวันเพ็ญเดือน ๘ พร้อมด้วยนักษัตรอุตตราสาฬหะ ทรงถือปฏิสนธิด้วยมหาวิบากจิตที่คล้ายกับอสังขาริกกุศลจิตที่ประกอบด้วยโสมนัสและญาณ มีเมตตาเป็นเบื้องหน้า ในบรรดาปฏิสนธิจิต ๑๙ ดวง เป็นที่ยอมรับของเราว่า มหาปุริสวิโลกนะ ๕ ประการเหล่านี้ คือ กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และมารดา ที่ทรงตรวจดูในส่วนเบื้องต้นก่อนวิถีจิตใกล้กับอารมณ์นั้น ย่อมถึงความเป็นอารมณ์โคจรของปฏิสนธิจิตโดยความเป็นคตินิมิตอารมณ์ เพราะเป็นไปโดยมากด้วยความน้อมไปในสิ่งนั้น ความโน้มเอียงในสิ่งนั้น และความหนักแน่นในสิ่งนั้น ดังนั้น ในอภิธัมมัตถสังคหะเป็นต้น ในอภิธัมมัตถวิภาวินี จึงกล่าวไว้ว่า 'ในเวลาใกล้ตาย กรรมที่ยังปฏิสนธิในภพหน้าให้เกิด หรือกรรมนิมิตอันเป็นเครื่องมือที่เคยได้เห็นรูปเป็นต้นในเวลาทำกรรมนั้น หรือคตินิมิตอันเป็นเครื่องบริโภคที่จะพึงได้ในภพที่จะเกิดต่อจากนั้น ย่อมปรากฏขึ้นที่ทวารใดทวารหนึ่งในบรรดาทวารทั้ง ๖ ด้วยกำลังแห่งกรรม หลังจากนั้น กระแสจิตย่อมเป็นไปเนืองๆ โดยมาก โดยน้อมไปในอารมณ์ที่ปรากฏขึ้นนั้น อันบริสุทธิ์หรือเศร้าหมองตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล และตามสมควรแก่ภพที่จะไปเกิด หรือกรรมที่เป็นชนกกรรมนั้นเอง ย่อมถึงทวารโดยเป็นกรรมที่ทำใหม่ ส่วนจุติจิตอันเป็นที่สุดแห่งภพปัจจุบันของสัตว์ผู้ใกล้ตายนั้น ย่อมเกิดขึ้นและดับไปโดยความเป็นจุติ ในขณะที่ภวังค์ดับไปเมื่อวิถีจิตสิ้นสุดลง เมื่อจุติจิตนั้นดับไปแล้ว จิตที่ชื่อว่าปฏิสนธิ อันเป็นไปเพื่อเชื่อมต่อภพใหม่ ย่อมเกิดขึ้นและตั้งมั่นในภพใหม่ทันทีหลังจากนั้น โดยมีอารมณ์ที่ยึดถือไว้เช่นนั้นเป็นอารมณ์ ไม่ว่าจะมีวัตถุหรือไม่มีวัตถุตามสมควร อันเกิดจากสังขารที่มีอวิชชานุสัยห่อหุ้ม มีตัณหานุสัยเป็นมูล ถูกสัมปยุตตธรรมยึดถือไว้ เป็นประธานของธรรมที่เกิดร่วมกัน เป็นเบื้องหน้า' ในข้อนั้น คำว่า 'กระแสจิตย่อมเป็นไปเนืองๆ โดยมาก โดยน้อมไปในสิ่งนั้น' นี้ แสดงว่าคตินิมิตที่ปรากฏขึ้นด้วยกำลังแห่งกรรมนั้น ย่อมเกิดขึ้นก่อนวิถีจิตใกล้ตายเป็นเวลา ๑ วัน ๒ วัน หรือแม้ ๗ วัน หรือเกินกว่า ๗ วันก็ได้ เพราะคตินิมิตที่บริสุทธิ์หรือเศร้าหมองตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล ย่อมตั้งอยู่ได้นาน เหมือนเรื่องของอุบาสกอริยคาฬติสสะและเพชฌฆาตเป็นต้น เรื่องมีอยู่ว่า อุบาสกชื่ออริยคาฬติสสะในเกาะสีหล ได้ทำบุญมีทานเป็นต้นตลอดชีวิตพร้อมกับนางสุมนาภรรยาของตน เมื่อถึงที่สุดแห่งอายุขัย ขณะที่อริยคาฬติสสะนอนอยู่บนเตียงมรณะ เทวดาจากสวรรค์ ๖ ชั้น ได้นำรถมาและพรรณนาถึงสวรรค์ของตน อุบาสกได้ฟังคำของเทวดาแล้ว กล่าวว่า 'รถที่นำมาจากดุสิตบุรี จงวางไว้ ส่วนรถที่เหลือพวกท่านจงรับไปแล้วไปเถิด' แต่นางสุมนาได้ฟังคำของสามีแล้ว กล่าวว่า 'ติสสะ ท่านเพ้ออะไรในเวลาใกล้ตาย?' ติสสะได้ฟังคำของภรรยาแล้วกล่าวว่า '...ฉันไม่ได้เพ้อ เทวดาจากสวรรค์นำรถมา ๖ คัน ฉันกำลังพูดกับเทวดาเหล่านั้น' เมื่อภรรยากล่าวว่า 'ฉันไม่เห็นสิ่งนั้นเลย อยู่ที่ไหน?' เขาจึงให้นำพวงมาลัยมาแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ นางเห็นพวงมาลัยนั้นห้อยอยู่ที่หัวรถ จึงเข้าไปในห้อง นอนบนเตียง กลั้นลมหายใจแล้วจุติไปปรากฏ (ในสวรรค์) นางได้ส่งข่าวสารไปยังสามีของตนว่า '...ฉันมาถึงก่อนแล้ว ท่านมัวชักช้าอยู่ทำไม?' ทั้งสองคนต่างยืนอยู่บนรถ แล้วก็พากันไปยังดุสิตบุรีในขณะที่ทุกคนมองดูอยู่ ในเรื่องนี้ คตินิมิตที่ปรากฏแก่สามี ได้ปรากฏแก่นางภรรยาด้วย และนางได้ไปเกิดในดุสิตบุรีก่อน แล้วจึงส่งข่าวสารไปยังสามี ด้วยเหตุนี้จึงพึงทราบว่า คตินิมิตของอริยคาฬติสสะปรากฏอยู่เป็นเวลานาน เพราะเวลาที่นานในโลกมนุษย์นั้น เป็นเพียงชั่วขณะในดุสิตบุรี ด้วยประการฉะนี้ คตินิมิตที่บริสุทธิ์ตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล ย่อมเป็นไปได้นาน เรื่องของพระเจ้าทุฏฐคามณีและอุบาสกผู้มีธรรมเป็นต้น ก็พึงขยายความด้วยนัยนี้ ส่วนคตินิมิตที่เศร้าหมองตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล เช่น เปลวไฟนรกเป็นต้น ย่อมปรากฏแก่เพชฌฆาตเป็นเวลา ๗ วัน ได้ยินว่า ในเมืองสาวัตถี มีโจร ๕๐๐ คนทำการโจรกรรมนอกเมือง อยู่มาวันหนึ่ง ชายชาวชนบทคนหนึ่งได้เข้าไปร่วมกับพวกโจรทำการโจรกรรม ในครั้งนั้น เจ้าหน้าที่ของพระราชาได้จับพวกโจรทั้งหมด พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกโจรแล้วตรัสว่า 'เราจะให้ชีวิตแก่ผู้ที่สามารถฆ่าโจรทั้งหมดในหมู่พวกเจ้าได้' โจร ๕๐๐ คนนั้นมีความสัมพันธ์กันและเป็นเพื่อนกัน จึงไม่ประสงค์จะฆ่ากันเอง แต่ชายชาวชนบทคนนั้นกล่าวว่า 'ฉันจะฆ่า' แล้วก็ฆ่าโจรทั้งหมด พระราชาทรงพอพระทัยจึงพระราชทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่เขา เขาได้ทำหน้าที่เพชฌฆาตเป็นเวลา ๒๕ ปี พระราชาตรัสว่าเขาแก่แล้ว จึงให้ตำแหน่งเพชฌฆาตแก่ผู้อื่น เขาถูกปลดจากตำแหน่งเพชฌฆาต ได้เรียนมนต์ที่ใช้ลมหายใจทางจมูกจากคนอื่น เพื่อฆ่าคนโดยการปล่อยลมหายใจทางจมูกไปยังส่วนที่พึงตัดด้วยมือ เท้า หู จมูก เป็นต้น และส่วนที่พึงทำลาย เช่น ต้นขา หน้าอก เขาได้กราบทูลพระราชาแล้ว ทำหน้าที่เพชฌฆาตด้วยลมหายใจทางจมูกเช่นนั้นอีก ๓๐ ปี ภายหลังเขาแก่แล้วนอนอยู่บนเตียงมรณะ (มีคนกล่าวว่า) 'เขาจะตายใน ๗ วัน' ในเวลาใกล้ตาย เขามีเวทนาอย่างมาก เขาเป็นทุกข์ ส่งเสียงดังเหมือนไปเกิดในนรกใหญ่แล้ว ผู้คนตกใจกลัวเสียงของเขา จึงทิ้งบ้านเรือนทั้งสองข้างแล้วหนีไป ในวันตายของเขา พระสารีบุตรเถระได้ตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุ เห็นเขาตายแล้วไปเกิดในนรกใหญ่ จึงอาศัยความกรุณาปรากฏที่ประตูบ้านของเขา เขาโกรธแล้วปล่อยลมหายใจทางจมูก (เพื่อฆ่าพระเถระ) แม้ปล่อยลมหายใจถึงสามครั้งก็ไม่สามารถทำอันตรายได้ เห็นพระเถระมีรัศมีรุ่งเรืองยิ่งนัก จึงเลื่อมใสถวายข้าวยาคูแด่พระเถระ พระเถระได้ให้พรแล้วจากไป เพชฌฆาตนั้นระลึกถึงทานที่ถวายแด่พระเถระแล้ว จุติไปเกิดในสวรรค์ เปลวไฟนรกเป็นต้นก็อันตรธานไป เขาจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าในอนาคต ด้วยประการฉะนี้ คตินิมิตที่เศร้าหมองตามสมควรแก่กรรมที่จะให้ผล ย่อมปรากฏได้ไม่เกิน ๗ วัน ส่วนผู้ที่สนใจพึงดูในคัมภีร์สหัสสวัตถุและในสคาถวรรค ส่วนคตินิมิต ๕ ประการเหล่านี้ คือ กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และมารดา ย่อมปรากฏแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นเวลานาน ด้วยกำลังแห่งกรรมที่เป็นกุศลที่บริสุทธิ์ ประกอบด้วยโสมนัสและญาณ มีเมตตาเป็นเบื้องหน้า คำว่า 'เป็นเวลานาน' นั้น หมายถึงประมาณ ๗ วันในโลกมนุษย์ แต่เป็นเพียงชั่วขณะในดุสิตบุรี ถึงกระนั้น ในเวลา ๗ วันในโลกมนุษย์ บุพนิมิต ๕ ประการของเทวดาย่อมปรากฏ และบุพนิมิตนั้นย่อมปรากฏแก่ผู้มีบุญเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้มีบุญทุกคนในโลกมนุษย์ เช่น พระราชา มหาอำมาตย์เป็นต้น เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เท่านั้นที่เห็นแล้วรู้ได้ ไม่ใช่เทวดาผู้มีศักดิ์น้อย เหมือนพวกหมอดู พราหมณ์บัณฑิตเป็นต้นในโลกมนุษย์ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เห็นบุพนิมิตนั้นแล้ว จึงนำพระโพธิสัตว์ไปยังสวนนันทวัน แล้วอาราธนาด้วยคำว่า 'ถึงเวลาแล้ว เทพเจ้าข้า' เป็นต้น พึงทราบว่า พระโพธิสัตว์ได้ทรงตรวจดูมหาปุริสวิโลกนะ ๕ ประการ คือ กาล ทวีป ประเทศ ตระกูล และมารดา ณ สวนนันทวันนั้นเอง แล้วจุติจากดุสิตบุรี ทรงถือปฏิสนธิในพระครรภ์ของพระนางมหามายา โดยมีอารมณ์นั้นเป็นอารมณ์

---

တတ္ထ [Pg.97] ကာလန္တိ မနုဿလောကေ ဧကူနတိံသတိမေ ဝဿေ ဝေသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿာမီတိ ကာလံ ဩလောကေသိ. ဒီပန္တိ ဇမ္ဗုဒီပေယေဝ ဘဝိဿာမိ, န အညဒီပေသူတိ ဒီပံ ဩလောကေသိ. ဒေသန္တိ မဇ္ဈိမဒေသေယေဝ, တဉ္စ ခေါ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ, န အညဒေသေတိ ဒေသံ ဩလောကေသိ. ကုလန္တိ ဒွေ ကုလာနိ ခတ္တိယကုလဗြာဟ္မဏကုလဝသေန. တတ္ထ ယသ္မိံ ကာလေ ခတ္တိယကုလံ လောကေ သေဋ္ဌဘာဝေန ‘‘အယမေဝ လောကေ အဂ္ဂေါ’’တိ သမ္မန္နတိ, တဒါ ခတ္တိယကုလေယေဝ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ယသ္မိံ ပန ကာလေ ဗြာဟ္မဏကုလံ အယမေဝ လောကေ အဂ္ဂေါတိ, တဒါ ဗြာဟ္မဏကုလေယေဝ ဗုဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဣဒါနိ ပန ခတ္တိယကုလမေဝ အဂ္ဂေါတိ သမ္မန္နန္တိ. ခတ္တိယကုလေပိ သကျရာဇာနောဝ လောကေ ဥတ္တမာ, အသမ္ဘိန္နခတ္တိယကုလတ္တာ တသ္မာ သကျရာဇကုလေယေဝ ဘဝိဿာမီတိ ကုလံ ဩလောကေသိ. မာတရန္တိ မမ မာတရံ ဒသ မာသာနိ သတ္တ စ ဒိဝသာနိ ဌဿတိ, ဧတ္ထန္တရေ မမ မာတုယာ အရောဂေါ ဘဝိဿတီတိ မာတရမ္ပိ ဩလောကေသိ. ဗောဓိသတ္တမာတာ ပန ပစ္ဆိမဝယေ ဌိတာ. ဧဝံ ယုတ္တိတောပိ အာဂမတောပိ ဘဂဝတော နိဗ္ဗာနစိတ္တဿ ပဋသန္ဓိစိတ္တေန ဂဟိတနိမိတ္တမေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ในกาลนั้น พระองค์ทรงพิจารณาถึงกาลว่า เราจักเป็นพระพุทธเจ้าในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ เมื่อมีพระชนมายุ ๒๙ พรรษาในมนุษยโลก ทรงพิจารณาถึงทวีปว่า เราจักอุบัติในชมพูทวีปเท่านั้น ไม่ใช่ในทวีปอื่น ทรงพิจารณาถึงประเทศว่า เราจักอุบัติในมัชฌิมประเทศเท่านั้น และในมหาโพธิมณฑลเท่านั้น ไม่ใช่ในประเทศอื่น ทรงพิจารณาถึงตระกูลว่า มี ๒ ตระกูล คือ ตระกูลกษัตริย์และตระกูลพราหมณ์ ในกาลใด ตระกูลกษัตริย์เป็นที่ยอมรับว่าเป็นตระกูลประเสริฐในโลกว่า "ตระกูลนี้แลเป็นเลิศในโลก" ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในตระกูลกษัตริย์เท่านั้น แต่ในกาลใด ตระกูลพราหมณ์เป็นที่ยอมรับว่าเป็นเลิศในโลก ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมอุบัติในตระกูลพราหมณ์เท่านั้น แต่บัดนี้ ตระกูลกษัตริย์เท่านั้นเป็นที่ยอมรับว่าเป็นเลิศ แม้ในตระกูลกษัตริย์ พระราชาศากยะทั้งหลายเท่านั้นเป็นผู้สูงสุดในโลก เพราะเป็นตระกูลกษัตริย์ที่ไม่ระคนปนกัน ฉะนั้น เราจักอุบัติในตระกูลพระราชาศากยะเท่านั้น ดังนี้ จึงทรงพิจารณาถึงตระกูล ทรงพิจารณาถึงมารดาว่า มารดาของเราจักดำรงอยู่ ๑๐ เดือนกับ ๗ วัน ในระหว่างนั้น มารดาของเราจักไม่มีโรค ดังนี้ จึงทรงพิจารณาถึงมารดาด้วย แต่มารดาของพระโพธิสัตว์นั้นดำรงอยู่ในวัยสุดท้าย พึงทราบว่า โดยนัยนี้ ทั้งโดยเหตุผลและโดยคัมภีร์ อารมณ์ที่ปฏิสนธิจิตถือเอาแล้วนั่นเอง ย่อมเป็นอารมณ์ของนิพพานจิตของพระผู้มีพระภาคเจ้า

---

သဗ္ဗညုဇိနနိဗ္ဗာန, စိတ္တဿ ဂေါစရံ သုဘံ;

ဝိညေယျံ ဂတိနိမိတ္တံ, ဂန္ထေဟိ အဝိရောဓတော.

นิพพานของพระชินเจ้าผู้สัพพัญญู เป็นอารมณ์อันดีงามของจิต พึงทราบเครื่องหมายแห่งคติ โดยไม่ขัดแย้งกับคัมภีร์ทั้งหลาย

---

ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနမ္ပိ ဗောဓိမဏ္ဍေယေဝ ဘဝိဿတိ ဝုတ္တဉှေတံ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ‘‘ဓာတုပရိနိဗ္ဗာနံ အနာဂတေ ဘဝိဿတိ သာသနဿ ဟိ ဩသက္ကနကာလေ ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဓာတုယော သန္နိပတိတွာ မဟာစေတိယတော နာဂဒီပေ ရာဇာယတနစေတိယံ, တတော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ ဂမိဿန္တိ. နာဂဘဝနတောပိ ဒေဝလောကတောပိ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကမေဝ ဂမိဿန္တိ သာသပမတ္တာပိ ဓာတုယော အန္တရာ န နဿိဿန္တိ, သဗ္ဗာ ဓာတုယော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကေ ရာသိဘူတာ သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓာ ဝိယ ဧကဂ္ဃနာ ဟုတွာ ဆဗ္ဗဏ္ဏရသ္မိယော ဝိဿဇ္ဇိဿန္တိ, တာ ဒသသဟဿလောကဓာတုံ ဖရိဿန္တိ. တတော ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေသု ဒေဝတာ သန္နိပတိတွာ ''အဇ္ဇ သတ္ထာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ အဇ္ဇ သာသနံ ဩသက္ကတိ ပစ္ဆိမဒဿနံ ဣဒံ အမှာက’’န္တိ ဒသဗလဿ ပရိနိဗ္ဗုတဒိဝသတော မဟန္တတရံ ကာရုညံ ကရိဿန္တိ ဌပေတွာ အနာဂါမိခီဏာသဝေ အဝသေသာ သကတ္တဘာဝေန သန္ဓာရေတုံ [Pg.98] နာသက္ခိံသု, ဓာတုသရီရတော တေဇောဓာတု ဥဋ္ဌဟိတွာ ယာဝ ဗြဟ္မလောကာ ဥဂ္ဂစ္ဆိဿတိ. သာသပမတ္တာယပိ ဓာတုယာ သတိ ဧကဇာလာ ဘဝိဿတိ ဓာတူသု ပရိယာဒါနံ ဂတာသု ပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ. ဧဝံ မဟန္တံ အာနုဘာဝံ ဒဿေတွာ ဓာတူသု အန္တရဟိတာသု သာသနံ အန္တရဟိတံ နာမ ဟောတိ. ယာဝ ဧဝံ န အန္တရဓာယတိ, တာဝ အနန္တရဓာနမေဝ သာသနံ. ပရိနိဗ္ဗာနကာလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သာသပမတ္တာ ဓာတု တိဋ္ဌတိ, တာဝ ဗုဒ္ဓကာလတော ပစ္ဆာတိ န ဝေဒိတဗ္ဗံ ဓာတူသု ဟိ ဌိတာသု ဗုဒ္ဓါ ဌိတာ ဝ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧတ္ထန္တရေ အညဿ ဗုဒ္ဓဿ ဥပ္ပတ္တိ နိဝါရိတာဝ ဟောတိ. တေနေဝ ဝဒါမ.

แม้การปรินิพพานแห่งธาตุก็จักมีที่โพธิมณฑลเท่านั้น เรื่องนี้ได้กล่าวไว้ในอุปริปัณณาสก์ว่า "การปรินิพพานแห่งธาตุจักมีในอนาคต ในกาลที่พระศาสนาเสื่อมถอย ในเกาะตัมพปัณณิแห่งนี้ พระธาตุทั้งหลายจักมารวมกันจากมหาเจดีย์ไปยังราชายตนเจดีย์ในนาคทวีป จากนั้นจักไปยังมหาโพธิบัลลังก์ แม้จากนาคภพและจากเทวโลก พระธาตุทั้งหลายก็จักไปยังมหาโพธิบัลลังก์เท่านั้น พระธาตุแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดก็จักไม่พินาศไปในระหว่าง พระธาตุทั้งปวงจักรวมกันเป็นกองที่มหาโพธิบัลลังก์ เป็นแท่งเดียวกันดุจกองทองคำ แล้วจักเปล่งฉัพพรรณรังสี แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุ จากนั้น เทวดาทั้งหลายในหมื่นจักรวาลจักมารวมกันแล้วจักทำความกรุณาที่ยิ่งใหญ่กว่าวันปรินิพพานของพระทศพลว่า 'วันนี้พระศาสดาปรินิพพานแล้ว วันนี้พระศาสนาเสื่อมถอย นี่เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายของพวกเรา' เว้นพระอนาคามีและพระขีณาสพที่เหลือไม่สามารถทรงกายของตนไว้ได้ เตโชธาตุจักลุกขึ้นจากพระธาตุสรีระแล้วจักขึ้นไปจนถึงพรหมโลก เมื่อมีพระธาตุแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาด ก็จักมีเปลวไฟเป็นอันเดียวกัน เมื่อพระธาตุหมดสิ้นไป (เปลวไฟ) ก็จักดับไป เมื่อแสดงอานุภาพอันยิ่งใหญ่เช่นนี้แล้ว เมื่อพระธาตุอันตรธานไป ชื่อว่าพระศาสนาเป็นอันอันตรธานไป ตราบใดที่ยังไม่อันตรธานไปอย่างนี้ ตราบนั้นพระศาสนาก็ชื่อว่ายังไม่อันตรธานไปเลย นับตั้งแต่กาลปรินิพพานเป็นต้นไป ตราบใดที่พระธาตุแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดดำรงอยู่ ตราบนั้นไม่พึงทราบว่าเป็นกาลภายหลังพุทธกาล เพราะเมื่อพระธาตุดำรงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ชื่อว่ายังดำรงอยู่ ฉะนั้น การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าพระองค์อื่นในระหว่างนี้จึงถูกห้ามไว้ เราจึงกล่าวว่า"

---

ပရိနိဗ္ဗာနကာလတော, ပစ္ဆာ ဓရန္တိ ဓာတုယော;

အနိဗ္ဗုတောဝ သမ္ဗုဒ္ဓေါ, အညဗုဒ္ဓဿ ဝါရိတာ.

พระธาตุทั้งหลายย่อมดำรงอยู่ภายหลังกาลปรินิพพาน พระสัมพุทธเจ้าก็ชื่อว่ายังไม่ปรินิพพาน การอุบัติของพระพุทธเจ้าพระองค์อื่นจึงถูกห้ามไว้

---

ဇီဝမာနေပိ သမ္ဗုဒ္ဓေ, နိဗ္ဗုတေ ဝါ တထာဂတေ;

ယော ကရောတိ သမံ ပူဇံ, ဖလံ တာသ သမံ သိယာ’တိ.

แม้เมื่อพระสัมพุทธเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ หรือเมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว ผู้ใดกระทำการบูชาเท่ากัน ผลของการบูชาเหล่านั้นย่อมเท่ากัน

---

ဣတိ သာဂရဗုဒ္ဓိတ္ထေရဝိစရိတေ သီမဝိသောဓနေ ဓမ္မဝဏ္ဏနာယ

ดังนี้ ในการพรรณนาธรรมว่าด้วยการชำระสีมา ซึ่งพระเถระชื่อว่าสาครพุทธิพิจารณาแล้ว

---

နိဗ္ဗာနကဏ္ဍော တတိယော ပရိစ္ဆေဒေါ.

นิพพานกัณฑ์ ปริจเฉทที่ ๓

---

၄. သမသီသိကဏ္ဍော

๔. สมสีสกัณฑ์

---

ဣဒါနိ သံဃော စ ဒုလ္လဘော လောကေတိ ပဒဿ ဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော. တတ္ထ သံဃောတိ ပရမတ္ထသမ္မုတိဝသေန ဒုဝိဓော ဟောတိ. တေသု ပရမတ္ထသံဃော စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ, အဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလာ, စတ္တာလီသမ္ပိ ပုဂ္ဂလာ, အဋ္ဌသတမ္ပိ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. တတ္ထ သင်္ခေပဝသေန သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ ယုဂံ, သကဒါမိမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ, အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ, အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကန္တိ စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ ဟောန္တိ. စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. စတ္တာလီသမ္ပိ ပုဂ္ဂလာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌော ပဌမဈာနိကာဒိဝသေန ပဉ္စ, တထာ သကဒါဂါမိအနာဂါမိအရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာပိ ပဉ္စ ပဉ္စာတိ ဝီသတိ မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂလာ, တထာ ဖလဋ္ဌာပိ သောတပတ္တိဖလဋ္ဌာဒိဝသေန ပဉ္စ ပဉ္စာတိ ဝီသတိ ဖလဋ္ဌာတိ စတ္တာလီသပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ မဂ္ဂဿ ဧကစိတ္တက္ခဏိကတ္တာ ကထံ ဝီသတိမဂ္ဂဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလာ ဘဝေယျုန္တိ.

บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการพรรณนาบทว่า saṅgho ca dullabho loke (และพระสงฆ์เป็นของหาได้ยากในโลก) ในบทนั้น คำว่า "พระสงฆ์" มี ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งปรมัตถ์และสมมติ ในบรรดาพระสงฆ์เหล่านั้น พระสงฆ์โดยปรมัตถ์มี ๔ ชนิด คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ คู่, บุรุษบุคคล ๘, บุคคล ๔๐ และบุรุษบุคคล ๑๐๘ ในบรรดาพระสงฆ์เหล่านั้น โดยย่อ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคและโสดาปัตติผลเป็นคู่หนึ่ง, ผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรคและสกทาคามิผลเป็นคู่หนึ่ง, ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิมรรคและอนาคามิผลเป็นคู่หนึ่ง, ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรคและอรหัตตผลเป็นคู่หนึ่ง รวมเป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ ผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔ และผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ รวมเป็นบุรุษบุคคล ๘ บุคคล ๔๐ นั้น คือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคมี ๕ โดยอำนาจแห่งปฐมฌานเป็นต้น, เช่นเดียวกัน ผู้ตั้งอยู่ในสกทาคามิมรรค อนาคามิมรรค และอรหัตตมรรค ก็มีอย่างละ ๕ รวมเป็นบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๒๐, เช่นเดียวกัน ผู้ตั้งอยู่ในผลก็มีอย่างละ ๕ โดยอำนาจแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้น รวมเป็นบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผล ๒๐ รวมเป็นบุคคล ๔๐ ในที่นี้ เพราะความที่มรรคมีขณะจิตเดียว บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๒๐ จะมีได้อย่างไร

---

ဝုစ္စတေပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယေသုပိ [Pg.99] ဟိ အညတရဝသေန တံ တံ ဈာနသဒိသဝိတက္ကာဒိအင်္ဂပါတုဘာဝေန စတ္တာရောပိ မဂ္ဂဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနိကာဒိဝေါဟာရံ လဘန္တာ ပစ္စေကံ ပဉ္စပဉ္စဓာ ဝိဘဇိယန္တိ, တသ္မာ ဝီသတိ မဂ္ဂဋ္ဌာ ဟောန္တိ. တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု ယံ ယံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ ပဝတ္တာ, တံ ပါဒကဇ္ဈာနံ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနဘာဝတော. ယံ ယံ ဈာနံ သမ္မသန္တဿ သာ ပဝတ္တာ, တံ သမ္မသိတဇ္ဈာနံ. ‘‘အဟော ဝတ မေ ပဌမဇ္ဈာနသဒိသော မဂ္ဂေါ ပဉ္စင်္ဂိကော, ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီသု ဝါ အညတရသဒိသော စတုရင်္ဂိကာဒိဘေဒေါ မဂ္ဂေါ ဘဝေယျာ’’တိ ဧဝံ ယောဂါဝစရဿ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာသယော ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယော နာမ. တတ္ထ ယေန ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု အညတရံ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော ဝုဋ္ဌာယ ပကိဏ္ဏကသင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပာဒိတော ဟောတိ, တဿ သော မဂ္ဂေါ ပဌမဇ္ဈာနာဒိ တံ တံ ပါဒကဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတိ. သစေ ပန ဝိပဿနာပါဒကံ ကိဉ္စိဈာနံ နတ္ထိ, ကေဝလံ ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု အညတရံ ဈာနံ သမ္မသိတွာ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပာဒိတော ဟောတိ, တဿ သော သမ္မသိတဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတိ. ယဒါ ပနယံ ကိဉ္စိ ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ တတော အညံ သမ္မသိတွာ မဂ္ဂေါ ဥပ္ပာဒိတော ဟောတိ, တဒါ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ဒွီသု အညတရသဒိသော ဟောတိ. ဧဝံ သမထယာနိကဿ ပုထုဇ္ဇနဿ အရိယာနံ ဝါ ပါဒကဇ္ဈာနသမ္မသိတဇ္ဈာနပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယဝသေန ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ အညတရဈာနသဒိသဿ မဂ္ဂင်္ဂိကဿ ပဝတ္တနတော ပုဂ္ဂလဘေဒဝသေန ဝီသတိ မဂ္ဂဋ္ဌာ ပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ, တထာ ဖလဋ္ဌာပိ ဝီသတီတိ စတ္တာလီသအရိယပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. အပရမ္ပိ သစေ ပန ပုဂ္ဂလဿ တထာ ဝိဓော အဇ္ဈာသယော နတ္ထိ, အနုလောမဝသေန ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဥပရူပရိဈာနဓမ္မေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပာဒိတမဂ္ဂေါ ပါဒကဇ္ဈာနမနပေက္ခိတွာ သမ္မသိတဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတိ. ပဋိလောမဝသေန ဥပရူပရိဈာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဈာနဓမ္မေ သမ္မသိတွာ ဥပ္ပာဒိတမဂ္ဂေါ သမ္မသိတဇ္ဈာနမနပေက္ခိတွာ ပါဒကဇ္ဈာနသဒိသော ဟောတိ, ဟေဋ္ဌိမဟေဋ္ဌိမဈာနတော ဟိ ဥပရူပရိဈာနံ ဗလဝတရန္တိ, အဋ္ဌသတမ္ပိ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ တတ္ထ ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ တယော သောတာပန္နာ. ကာမရူပါရူပဘဝေသု အဓိဂတဖလာ တယော သကဒါဂါမိနောတိ တေ သဗ္ဗေပိ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညံ, ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညံ, သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညံ, သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညန္တိ [Pg.100] စတုန္နံ ပဋိပဒါနံ ဝသေန စတုဝီသတိ, အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥပဟစ္စပရိ နိဗ္ဗာယီ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥဒ္ဓံသောတော အကနိဋ္ဌဂါမီတိ အဝိဟာသု ပဉ္စ အနာမိဂါနော, တထာ အတပ္ပာသုဒဿာသုဒဿီသုပိ ပဉ္စ. အကနိဋ္ဌေသု ပန ဥဒ္ဓံသောတဝဇ္ဇာ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, ဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီ, သသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီ, အသင်္ခါရပရိဗ္ဗာယီတိ စတ္တာရောတိ စတုဝီသတိ အနာဂါမိနော. သုက္ခဝိပဿကော, သမထယာနိကောတိ ဒွေ အရဟန္တော, စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာတိ စတုပညာသ တေ သဗ္ဗေပိ သဒ္ဓါဓုရပညာဓုရာနံဝသေန ဒွေဂုဏေ ဟုတွာ အဋ္ဌသတံ အရိယပုဂ္ဂလာ ဟောန္တိ. တေ သဗ္ဗေပိ ‘‘အဋ္ဌသတံ ဝါ’’တိ ဝိတ္ထာရဝသေန ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ အရိယပုဂ္ဂလာ တေ သင်္ခေပတော ယုဂဝသေန သောတာပတ္တိ မဂ္ဂဋ္ဌော ဖလဋ္ဌောတိ ဧကံ ယုဂန္တျာဒိနာ စတ္တာရောဝ ဟောန္တိ. တေနေဝါဟ ရတနပရိတ္တေ ‘‘ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌသတံ ပသတ္ထာ, စတ္တာရိ ဧတာနိ ယုဂါနိ ဟောန္တီ’’တိ အယံ ပဘေဒေါမဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌေသု မိဿကဝသေန လဗ္ဘတိ ဈာနိကဝိပဿကပဘေဒေါ ပန ဖလဋ္ဌေယေဝ လဗ္ဘတိ မဂ္ဂဿ ဧကစိတ္တက္ခတိကတ္တာ မဂ္ဂဋ္ဌေသု န လဗ္ဘတိ. တတ္ထ သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌော ဈာနိကသုက္ခဝိပဿကဝသေန ဒုဝိဓော. တေသု ဈာနိကော ပုဂ္ဂလော တသ္မိံ ဘဝေ အရဟတ္တပ္ပတ္တော ပရိနိဗ္ဗာယတိ. အပ္ပတ္တော ဗြဟ္မလောကဂတော ဟောတိ, သော ဈာနိကော နာမ. မူလဋီကာယံ ပန နိကန္တိယာ သတိ ပုထုဇ္ဇနာဒယော ယထာလဒ္ဓဇ္ဈာနဿ ဘူမိဘူတေ သုဒ္ဓါဝါသဝဇ္ဇိတေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တန္တိ တထာ ကာမဘဝေပိ ကာမာဝစရကမ္မဗလေန ‘‘ဣဇ္ဈတိ ဟိ ဘိက္ခဝေ သီလဝတော စေတောပဏိဓိ ဝိသုဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အနာဂါမိနော ပန ကာမရာဂဿ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ ကာမဘဝေသု နိကန္တိံ န ဥပ္ပာဒေန္တီတိ ကာမလောကဝဇ္ဇိတေ ယထာလဒ္ဓဿ ဘူမိ ဘူတေ ယတ္ထ ကတ္ထစိ နိဗ္ဗတ္တန္တီ’တိ ဝုတ္တံ တထာ ဟိ အနာဂါမိဿေဝ ကာမဘဝေ နိကန္တိယာ ပဟီနတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမီနမ္ပိ နိကန္တိယာ သတိ ကာမဘဝေ ကာမာဝစရကမ္မဗလေန ဥပ္ပတ္တိဘာဝေါ အဝါရိတောဝ ဟောတီတိ ဝိညာယတိ တသ္မာ ‘‘အပ္ပတ္တေ ဗြဟ္မလောကဂတော ဟောတိ, သော ဈာနိကော နာမာတိ ဣဒံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သုက္ခဝိပဿကော ပန တိဝိဓော ဧကဗီဇီ, ကောလံကောလော, သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ. တတ္ထ ဧကော မနုဿလောကေ ဝါ ဟောတု ဆဒေဝလောကေ ဝါ, ဧကပဋိသန္ဓိကော ဟုတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ဧကဗီဇီ နာမ ဧကော [Pg.101] မနုဿလောကေ ဧကာ ပဋိသန္ဓိ ဒေဝလောကေ ဧကာတိ ဒွေပဋိသန္ဓိကော ဝါ, ဧဝံ တိစတုပဉ္စဆပရမော ဟုတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ ကောလံကောလော နာမ. ဧကော မနုဿလောကေ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဒေဝလောကေ ဧကာ ပဋိသန္ဓိ တတော ပုနာဂန္တွာ မနုဿလောကေ ဧကာတိ ဧဝံ မနုဿဒေဝလောကမိဿကဝသေန တတ္ထ စတ္တာရိ ဣဓ တီဏိတျာဒိနာ တတ္ထ ဆ, ဣဓ ဧကောတိ ယာဝ သတ္တပဋိသန္ဓိကော ဟုတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အယံ သတ္တက္ခတ္တုပရမော နာမ. ကေဝလံ ပန မနုဿလောကေ ယေဝ သတ္တ ဒေဝလောကေယေဝ ဝါ သတ္တာတိ ဧဝံ အမိဿော ဟုတွာ ပဋိသန္ဓိကော ဂဟေတဗ္ဗော အပရေ ပန ‘‘ဣတော သတ္တ, တတော သတ္တ သံသာရေ ဝိစရန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ မနုဿလောကသတ္တပဋိသန္ဓိဒေဝလောက သတ္တပဋိသန္ဓိဝသေန သတ္တက္ခတ္တုပရမံ ဝဒန္တိ. တံ အယုတ္တံ ကသ္မာ ‘‘ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ ဘုသံပမတ္တာ, န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တီ’’တိ ပါဠိယာ ဝိရောဓတ္တာ. အပိစ ဒွိဘဝပရိစ္ဆိန္နော သကဒါဂါမီပိ ဒွိက္ခတ္တုံ မနုဿလောကံ အာဂတော ဘဝေယျ, တဿပိ တတ္ထ ဧကံ, ဣဓ ဧကန္တိ ဝါရဿ လဗ္ဘိတဗ္ဗတော န ပနေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သကိံ ဣမံ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆတီတိ သကဒါဂါမီ ဣဓ ပတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီ, တတ္ထ ပတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီ, တတ္ထ ပတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီ, ဣဓ ပတွာ တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ ပဉ္စသု သကဒါဂါမီသု ပဉ္စမကော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ယဒိ ဧဝံ ဣဓ ပတွာ ဣဓ ပရိနိဗ္ဗာယီတိ အာဒယော စတ္တာရော ကထံ သကဒါဂါမီနာမာတိ. တေ သကိံ ပုန အာဂစ္ဆတီတိ ဝစနတ္ထေန သကဒါဂါမီ နာမ. ကာမတဏှာယ သဗ္ဗသော ပဟီနတ္တာ ဣမံ ကာမဓာတုံ အနာဂစ္ဆတီတိ အနာဂါမီ, နိစ္စံ ဗြဟ္မလောကေယေဝ ပဋိသန္ဓိ ဝသေန အာဂစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဈာနိကဿ ဧဝံ ဟောတု, သုက္ခဝိပဿကဿ ကထန္တိ သောပိ ဈာနိကောဝ ဟုတွာ ဂစ္ဆတိ တဿ ဟိ မဂ္ဂန္တရေ သီဟဗျဂ္ဃာဒီဟိ ဟတဿာပိ လက္ခဏတ္တယံ အာရောပေတွာ ဈာနိကော ဟုတွာဝ မရဏံ ဟောတိ အယံ ပန ရူပါရူပဘဝေန ဧကက္ခတ္တုပရမော နာမ. သတ္တက္ခတ္တုပရမာဒယော အရိယာ ရူပါရူပလောကေသု အနေကက္ခတ္တုပဋိသန္ဓိကာပိ ဗြဟ္မလောကသာမညေန ဧကပဋိသန္ဓိကာ နာမ ဟောန္တိ. အရဟာ ပန ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါ ဒက္ခိဏံ အရဟတ္တာ ပုန ဘဝါ ဘိနိဗ္ဗတ္တိယာရဟာဘာဝါတျာဒိနာ ဝစနတ္ထေန အရဟာ နာမ. သောပိ တိဝိဓော ဈာနိက သုက္ခဝိပဿက သမသီသီဝသေန. တတ္ထ ဈာနိကော မဂ္ဂေနေဝ အာဂတော[Pg.102], သော ပဋိသမ္ဘိဒါပ္ပတ္တော နာမ. အပရောပိ ပုထုဇ္ဇနသေက္ခသန္တာနေ ဈာနိကော ဟုတွာ ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ မဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေတိ, သောပိ ဈာနိကောဝ. သုက္ခဝိပဿကော ပန ကိလေသက္ခယမတ္တမေဝ မဂ္ဂေန သဟ အနာဂတဈာနံ နာမ နတ္ထိ, တံ ပစ္ဆာ ပရိဟာယတီတိပိ ဝဒန္တိ. သမသီသီ ပန တိဝိဓော ဟောတိ ဣရိယာပထသမသီသီ, ရောဂသမသီသီ, ဇီဝိတသမသီသီတိ. တတ္ထ ယော ဌာနာဒီသု ဣရိယာပထေသု ယေနေဝ ဣရိယပထေန သမန္နာဂတော ဟုတွာ ဝိပဿနံ အာရဘတိ, တေနေဝ ဣရိယာပထေန အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတိ အယံ ဣရိယာပထသမသီသီ နာမ. ယော ပန ဧကံ ရောဂံ ပတွာ အန္တောရောဂေ ဧဝ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ အရဟတ္တံ ပတွာ တေနေဝ ရောဂေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ အယံ ရောဂသမသီသိ နာမ. ယော ပန တေရသသု သီသေသု ကိလေသသီသံ အဝိဇ္ဇံ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ပရိယာဒိယတိ, ပဝတ္တိသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ, အယံ ဇီဝိတသမသီသီနာမ. တတ္ထ တေရသ သီသာနိ ကတမာနိ တေရသ သီသာနိ. ပလိဗောဓသီသံ, တဏှာဗန္ဓနသီသံ, မာနပရာမာသသီသံ, ဒိဋ္ဌိဝိက္ခေပသီသံ, ဥဒ္ဓစ္စကိလေသသီသံ, အဝိဇ္ဇာအဓိမောက္ခသီသံ, သဒ္ဓါပဂ္ဂဟသီသံ, ဝီရိယဥပဋ္ဌာနသီသံ, သတိအဝိက္ခေပသီသံ, သမာဓိဒဿနသီသံ, ပညာပဝတ္တိသီသံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယဂေါစရသီသံ, ဝိမောက္ခသင်္ခါရသီသန္တိ. ဧတ္ထ စ အဝိဇ္ဇာ ပရိယာဒါယကံ မဂ္ဂစိတ္တံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောတိ, ဇီဝိတပရိယာဒါယကံ စုတိစိတ္တံ အဝိဇ္ဇံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, အဝိဇ္ဇာ ပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ အညံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါယကံ စိတ္တံ အညံ. ကထံ ပနိဒံ သီသံ သမံ ဟောတီတိ. ဝါရသမတာယ, ယသ္မိဉှိ ဝါရေ မဂ္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဟောတိ, သောတာပတ္တိမဂ္ဂေ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနပဟီနသေသကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန ပဉ္စ ပစ္စဝေက္ခဏာနိ, တထာ သကဒါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ, အနာဂါမိမဂ္ဂေ ပဉ္စ, အရဟတ္တမဂ္ဂေ သေသကိလေသာဘာဝါ စတ္တာရီတိ ဧကူနဝီသတိမေ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေ ပတိဋ္ဌာယ ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတော ဣမာယ ဝါရသမတာယ ဣဒံ ဥဘယသီသ ပရိယာဒါနမ္ပိ သမံ ဟောတိ နာမ. အရဟတ္တမဂ္ဂေ စ ပဝတ္တိသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဝတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟန္တော မဂ္ဂေါ စုတိတော ဥဒ္ဓံ အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ယဒိပိ ပရိယာဒိယတိ. ယာဝ ပန စုတိ, တာဝ ပဝတ္တိသဘာဝတော ပဝတ္တိသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတိ နာမ. ကိလေသပရိယာဒါနေန မဂ္ဂစိတ္တေန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာဝ [Pg.103] ပရိပုဏ္ဏာ. ပရိပုဏ္ဏဝသေန ပဟီနကိလေသေ ပစ္စဝေက္ခဏတော ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ, တေနေဝ ကိလေသသီသံ အဝိဇ္ဇာပရိယာဒါနဉ္စ ပဝတ္တိသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယပရိယာဒါနဉ္စ သမံ ကတွာ ဣမာယ ဝါရသမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနံ ဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ အပုဗ္ဗစရိမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ. သံယုတ္တဌကထာယံ ပန ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စ, အယံတိ ပုဂ္ဂလော သမသီသီ. ဧတ္ထ စ ပဝတ္တိသီသံ ကိလေသသီသန္တိ ဒွေ သီသာနိ. တတ္ထ ပဝတ္တိသီသံ နာမ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ကိလေသသီသံ နာမ အဝိဇ္ဇာ. တေသု ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ခေပေတိ. အဝိဇ္ဇံ မဂ္ဂစိတ္တံ. ဒွိန္နံ စိတ္တာနံ ဧကတော ဥပ္ပာဒေါ နတ္ထိ. မဂ္ဂါနန္တရံ ပန ဖလံ, ဖလာနန္တရံ ဘဝင်္ဂံ, ဘဝင်္ဂတော ဝုဋ္ဌာယ ပစ္စဝေက္ခဏံ ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ, တံ အပရိပုဏ္ဏံ ဝါတိ. တိခိဏေန အသိနာ သီသေ ဆိန္ဒန္တေပိ ဟိ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ အဝဿံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိယေဝ, စိတ္တာနံ ပန လဟုပရိဝတ္တိတာယ အာသဝက္ခယော စ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စ ဧကက္ခဏေ ဝိယ သဉ္ဇာယတီ’တိ ဝုတ္တံ. တဋ္ဋီကာယဉ္စ ‘‘ဒွိန္နံ စိတ္တာနန္တိ စုတိစိတ္တမဂ္ဂစိတ္တာနံ. တန္တိ ပစ္စယဝေကလ္လံ. ပရိပုဏ္ဏံ ဇဝနစိတ္တာနံ သတ္တက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယာ. အပရိပုဏ္ဏံ ပဉ္စက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယာ. ကိဉ္စာပိ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ တိ ဝုတ္တံ, တံ ပန ဝစန သိလိဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. ယာဝ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တဒါရမ္မဏစိတ္တာနီတိ ဟေဋ္ဌိမန္တေန ဒွေ ပဝတ္တန္တီတိ ဝဒန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထ စ ‘‘ပရိပုဏ္ဏံ ဇဝနစိတ္တာနံ သတ္တက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယာ, အပရိပုဏ္ဏံ ပဉ္ဆက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယာ’’တိ ဣမိနာ အဋ္ဌကထာဋီကာဝစနေန သမသီသီနံ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသေန မရဏာသန္နဝီထိယံ ပရိပုဏ္ဏဝသေန သတ္တက္ခတ္တုံ, အပရိပုဏ္ဏဝသေန ပဉ္စက္ခတ္တုံ ကြိယဇဝနာနိ ဇဝန္တီတိ သန္နိဋ္ဌာနမေတ္ထာဝ ဂန္တဗ္ဗံ. ‘‘အသမ္မူဠှော ကာလံ ကရောတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ စ ဝိညာယတိ သတ္တက္ခတ္တုံ ပရိပုဏ္ဏဝသေန မရဏာသန္နကာလေ ဇဝနပဝတ္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ ‘‘မန္ဒပ္ပဝတ္တိယံ ပန မရဏကာလာဒီသု ပဉ္စဝါရမေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘မန္ဒပ္ပဝတ္တိယ’’န္တိ ဝိသေသနံ သာတ္ထကံ သိယာ. ‘‘ပဉ္စဝါရမေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝကာရေန မန္ဒပ္ပဝတ္တိကာလေ ဆသတ္တက္ခတ္တုံ နိဝတ္တေတိ. အသမ္မူဠှကာလေ ပန ဆသတ္တက္ခတ္တုမ္ပိ အနုဇာနာတိ. ကာမာဝစရဇဝနာနဉ္စ အနိယတပရိမာဏာ ဗလဝကာလေပိ ပရိသမ္ပုဏ္ဏဘာဝါ တထာ ဟိ ‘‘ကာမာဝစရဇဝနာနိဗလဝကာလေ သတ္တက္ခတ္တုံ ဆက္ခတ္တုံ ဝါ, မန္ဒပ္ပဝတ္တိယံ ပန မရဏကာလာဒီသု ပဉ္စဝါရမေဝ. ဘဂဝတော ယမကပါဋိဟာရိယကာလာဒီသု လဟုကပ္ပဝတ္တိယံ စတ္တာရိ ပဉ္စဝါ [Pg.104] ပစ္စဝေက္ခဏဇဝနစိတ္တာနိ ဘဝန္တီ’’တိ အနိယမိတပ္ပမာဏဝသေန ဥပ္ပတ္တိဘာဝေါ အာဂတော ဣမသ္မိံ သမသီသိနိဒ္ဒေသဝါရေပိ မရဏာသန္နဝီထိစိတ္တဿ ဝိသုံ အလဗ္ဘနတော ပစ္စဝေက္ခဏန္တေယေဝ ဘဝင်္ဂစိတ္တေန ပရိနိဗ္ဗာနတော ပရိပုဏ္ဏဝသေန သတ္တ ဇဝနစိတ္တာနိ ပါဋိကင်္ခိတဗ္ဗာနီတိ အမှာကံ ခန္တိ ဝီမံသိတွာ ဂဟေတဗ္ဗော ဣတော ယုတ္တတရော ဝါ ပကာရော လဗ္ဘမာနော ဂဝေသိတဗ္ဗော. ဧဝံ ပရမတ္ထသံဃဝသေန စတ္တာရိ ပုရိသယုဂါနိ, အဋ္ဌ ပုရိသပုဂ္ဂလာ, စတ္တာလီသမ္ပိပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌသတမ္ပိ ပုရိသပုဂ္ဂလာတိ သဗ္ဗံ သမောဓာနေတွာ ဣမသ္မိံ လောကေ သံဃောပိ ဒုလ္လဘောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော တထာ ဟိ အရိယပုဂ္ဂလာ အတိဒုလ္လဘာဝ သာသနဿ ဝိဇ္ဇမာနကာလေပိ ဣဒါနိ သောတာပန္နဿာပိ အဝိဇ္ဇမာနတော အယံ ပရမတ္ထသံဃဝိစာရဏာ. သမ္မုတိသံဃော ပန ဉတ္တိစတုတ္ထေန ဥပသမ္ပန္နော ပုထုဇ္ဇနသံဃောဝ, သောပိ ဒုလ္လဘောယေဝ. ကသ္မာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေယေဝ လဗ္ဘနတော တထာ ဟိ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ သတသဟဿာဒိဂဏနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေပိ တေသံ သန္တိကေ ဥပသမ္ပဒါဘာဝဿ အလဗ္ဘမာနတော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနဉှိ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတာနံ ကုလပုတ္တာနံ သရဏဂမနကမ္မဋ္ဌာနဿာပိ ဒါတုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စ နာမ မူဂဿ သုပိနဒဿနံ ဝိယ အတ္တနာ ပဋိလဒ္ဓသစ္စဓမ္မေ ပရေသံ အာစိက္ခိတုံ န သက္ကောန္တိ, တသ္မာ တေ ပဗ္ဗာဇေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနေ နိယောဇေတုံ အသမတ္ထာ ‘‘ဧဝံ တေ နိဝါသေတဗ္ဗံ, ဧဝံ တေ ပါရုပိတဗ္ဗ’’န္တိ အာဒိနာနယေန အဘိသမာစာရိကမေဝ သိက္ခာပေသုံ တသ္မာ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေယေဝ သမ္မုတိသံဃော လဗ္ဘတိ. အပိစ န တေ ဒုလ္လဘာယေဝ ဟောန္တိ, အထ ခေါ တသ္မိံ ဥဒ္ဒိဿ အပ္ပမတ္တကဿာပိ ကတာကာရဿ အသင်္ချေယျဖလာပိ ဟောန္တိ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ဘဝိဿန္တိ ခေါ ပနာနန္ဒ အနာဂတမဒ္ဓါနံ ဂေါတြဘုနော ကာသာဝကဏ္ဌာ ဒုဿီလာ ပါပဓမ္မာ တေသု ဒုဿီလေသု သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဒါနံ ဒဿန္တိ, တဒါ ပါဟံ အာနန္ဒ သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ အသင်္ချေယျံ အပ္ပမေယျံ ဝဒါမိ န တွေဝါဟံ အာနန္ဒ ကေနစိ ပရိယာယေန သံဃဂတာ ဒက္ခိဏာ ပါဋိပုဂ္ဂလိကံ ဒက္ခိဏံ မဟပ္ဖလန္တိ ဝဒါမီ’’တိ. တထာ ဟိ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ဒက္ခိဏဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ‘‘ကာသာဝကဏ္ဌာနံ သံဃေ ဒိန္နေ ဒက္ခိဏာပိ ဂုဏာသင်္ချာယ အသင်္ချေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. သံဃဂတဒက္ခိဏာ ဟိ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ ဟောတိ. သံဃေ ပန စိတ္တီကာရော ဒုက္ကရော ယော ဟိ ‘‘သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ ဒဿာမီ’’တိ ဒေယျဓမ္မံ ပဋိယာဒေတွာ [Pg.105] ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဘန္တေ သံဃံ ဥဒ္ဒိဿ ဧကံ ထေရံ ဒေထာ’တိ ဝဒတိ, အထ သံဃတော သာမဏေရံ လဘိတွာ ‘‘သာမဏေရော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ န ဟောတိ. မဟာထေရံ လဘိတွာ ပိ ‘‘မဟာထေရော မေ လဒ္ဓေါ’’တိ သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေန္တဿာပိ န ဟောတိယေဝ. တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ န ဟောတိ. ယော ပန သာမဏေရံ ဥပသမ္ပန္နံ ဝါ ဒဟရံ ဝါ ထေရံ ဝါ ဗာလံ ဝါ ပဏ္ဍိတံ ဝါ ယံကိဉ္စိ သံဃတော လဘိတွာ နိဗ္ဗေမတိကော ဟုတွာ ‘‘သံဃဿ ဒမ္မီ’’တိ သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောတိ, တဿ ဒက္ခိဏာ သံဃဂတာ နာမ ဟောတိ. ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော ကိရ ဧဝံ ကရောန္တိ တတ္ထ ဟိ ဧကော ဝိဟာရဿာမိကုဋုမ္ဗိကော ‘‘သံဃဂတံ ဒက္ခိဏံ ဒဿာမီ’’တိ သံဃတော ဥဒ္ဒိသိတွာ ‘‘ဧကံ ဘိက္ခုံ ဒေထာ’’တိ ယာစိတွာ သော ဧကံ ဒုဿီလဘိက္ခုံ လဘိတွာ နိသီဒနဋ္ဌာနံ ဩပုဉ္ဇာပေတွာ အာသနံ ပညပေတွာ ဥပရိ ဝိတာနံ ဗန္ဓိတွာ ဂန္ဓဓူမပုပ္ဖေဟိ ပူဇေတွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ဗုဒ္ဓဿ နိပစ္စကာရံ ကရောန္တော ဝိယ သံဃေ စိတ္တီကာရေန ဒေယျဓမ္မံ အဒါသိ သော ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ ဝိဟာရံ ဇဂ္ဂနတ္ထာယ ‘‘ကုဒါလကံ ဒေထာ’’တိ ဃရဒွါရံ အာဂတော ဥပါသကော နိသိန္နောဝ ကုဒါလံ ပါဒေန ခိပိတွာ ‘‘ဂဏှာ’’တိ အဒါသိ တမေနံ မနုဿာ အာဟံသု ‘‘တုမှေဟိ ပါတောဝ ဧတဿ ကတသက္ကာရော ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ဣဒါနိ အပစယမတ္တကမ္ပိ နတ္ထိ, ကိံ နာမေတ’’န္တိ. ဥပါသကော ‘‘သံဃဿ သော အယျော စိတ္တီကာရော, န ဧတဿာ’’တိ အာဟ. ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဒိန္နဒက္ခိဏံ ပန ကော သောဓေတိ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလာနာဒယော အသီတိမဟာထေရာ သောဓေန္တိ အပိ စ ထေရာ စိရပရိနိဗ္ဗုတာ, ထေရေ အာဒိံ ကတွာ ယာဝဇ္ဇတနာ ဓရမာနခီဏာသဝါ သောဓေန္တိယေဝ, တထာ ဟိ ဒါယကတော ပဋိဂ္ဂါဟတောပိ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ ဒါနံ. ဒါယကတော ဝေဿန္တရဇာတကံ ကထေတဗ္ဗံ ဝေဿန္တရော ဟိ ဒုဿီလဿ ဇူဇကာဗြာဟ္မဏဿ နယနသဒိသေ ဒွေ ဇာလီကဏှာဇိနေ ပုတ္တေ ဒတွာ ပထဝိံ ကမ္ပေသိ. သဗ္ဗညုတညာဏံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တစေတနာယ မဟန္တဘာဝေန ပထဝိံ ကမ္ပေသိ. ဧဝံ ဒါယကတောပိ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ပဋိဂ္ဂါဟကတော ပန သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဒိန္နစောရဃာတကဝတ္ထု ကထေတဗ္ဗံ စောရဃာတကော နာမ ဟိ သာဝတ္ထိယံ ဧကော ဇနပဒပုရိသော ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ စောရဃာတကကမ္မံ ကတွာ မဟလ္လကကာလေပိ တိံသ ဝဿာနိ နာသိကဝါတေနေဝ ကဏ္ဏနာသာဒီနိ ဆိန္ဒိတွာ စောရဃာတကကမ္မံ [Pg.106] ကရောန္တဿေဝ ပဉ္စပညာသ ဝဿာနိ ဝီတိဝတ္တာနိ. သော မရဏ မဉ္စေ နိပန္နောဝ အတ္တနော ကမ္မဗလေန မဟာနိရယေ နိဗ္ဗတ္တော ဝိယ မဟာသဒ္ဒံ ကတွာ ဒုက္ခိတော ဟောတိ, တဿ သဒ္ဒေန ဘီတာ မနုဿာ ဥဘတော ပဿေ ဂေဟံ ဆဍ္ဍေတွာ ပလာယိံသု. တဒါ သာရိပုတ္တတ္ထေရော ဒိဗ္ဗစက္ခု နာ လောကံ ဝေါလောကေန္တော တံ ဒိသွာ တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ တဿ ဂေဟဒွါရေ အဋ္ဌာသိ. သော ကုဇ္ဈိတွာ တိက္ခတ္တုံ နာသိကဝါတေန ဝိဿဇ္ဇမာနောပိ ဝိဿဇ္ဇိတုံ အသက္ကောန္တော အတိဝိရောစမာနံ ထေရံ ဒိသွာ အတိဝိယ ပသီဒိတွာ အတ္တနော အတ္ထာယ သမ္ပာဒိတံ ပါယာသံ အဒါသိ. ထေရောပိ မင်္ဂလံ ဝဍ္ဎေတွာ ပက္ကမိ. စောရဃာတကော ထေရဿ ဒိန္နဒါနံ အနုဿရိတွာ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တိ, ဧဝံ ပဋိဂ္ဂါဟကတောပိ မဟပ္ဖလံ ဟောတိ. ဥဘယတောပိ မဟပ္ဖလံ, အနာထပိဏ္ဍိကဝိသာခါဒယော ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဒိန္နဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

กล่าวคือ โดยอำนาจแห่งปาทกฌาน (ฌานที่เป็นบาท) สัมมสิตฌาน (ฌานที่ถูกพิจารณา) และอัธยาศัยของบุคคล อย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อองค์ฌานมีวิตกเป็นต้นที่คล้ายกับฌานนั้นๆ ปรากฏขึ้น ผู้ตั้งอยู่ในมรรคทั้ง 4 แม้ทั้งหมด เมื่อได้รับโวหารว่าเป็นผู้ได้ปฐมฌานเป็นต้น จึงจำแนกออกเป็นอย่างละ 5 รวมเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรค 20 ท่าน. ในบรรดาฌานเหล่านั้น ฌานใดก็ตามที่บุคคลเข้าแล้วออกจากฌานนั้น พิจารณาสังขารทั้งหลาย วิปัสสนาที่นำไปสู่การออก (จากกิเลส) ย่อมเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่า ปาทกฌาน เพราะเป็นสภาวะที่เป็นเหตุใกล้แห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก. ฌานใดที่บุคคลพิจารณาอยู่แล้ววิปัสสนานั้นเป็นไป ฌานนั้นชื่อว่า สัมมสิตฌาน. ส่วนอัธยาศัยที่เกิดขึ้นแก่โยคาวจรว่า 'โอ หนอ มรรคอันประกอบด้วยองค์ 5 ของเราพึงเป็นเช่นเดียวกับปฐมฌาน หรือมรรคอันจำแนกเป็นองค์ 4 เป็นต้นพึงเป็นเช่นเดียวกับฌานใดฌานหนึ่งในบรรดาทุติยฌานเป็นต้น' นี้ชื่อว่า ปุคคลาธยาศัย. ในบรรดาอัธยาศัยเหล่านั้น มรรคที่บุคคลใดเข้าฌานใดฌานหนึ่งในบรรดาปฐมฌานเป็นต้นแล้วออกจากฌานนั้น พิจารณาปกิณณกสังขารแล้วให้เกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับปาทกฌานนั้นๆ มีปฐมฌานเป็นต้น. แต่ถ้าว่าฌานที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนาไม่มี บุคคลพิจารณาเพียงฌานใดฌานหนึ่งในบรรดาปฐมฌานเป็นต้นแล้วให้มรรคเกิดขึ้น มรรคนั้นของบุคคลนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับสัมมสิตฌาน. แต่เมื่อใดบุคคลนี้เข้าฌานอย่างหนึ่งแล้วออกจากฌานนั้นพิจารณาฌานอื่นแล้วให้มรรคเกิดขึ้น เมื่อนั้น มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับฌานอย่างใดอย่างหนึ่งใน 2 อย่างนั้น ด้วยอำนาจแห่งปุคคลาธยาศัย. ด้วยประการฉะนี้ เพราะความที่เป็นไปแห่งมรรคอันเป็นองค์มรรคที่คล้ายกับฌานใดฌานหนึ่งมีปฐมฌานเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งปาทกฌาน สัมมสิตฌาน และปุคคลาธยาศัย ของปุถุชนผู้มีสมถะเป็นยาน หรือของพระอริยบุคคลทั้งหลาย บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรคจึงมี 20 ท่าน โดยการจำแนกตามบุคคล และผู้ตั้งอยู่ในผลก็มี 20 ท่านเช่นกัน รวมเป็นพระอริยบุคคล 40 ท่าน. อีกนัยหนึ่ง ถ้าว่าอัธยาศัยเช่นนั้นไม่มีแก่บุคคล มรรคที่บุคคลออกจากฌานชั้นต่ำๆ ตามลำดับอนุโลมแล้วพิจารณาฌานธรรมชั้นสูงขึ้นไปแล้วให้เกิดขึ้น มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับสัมมสิตฌานโดยไม่ต้องคำนึงถึงปาทกฌาน. มรรคที่บุคคลออกจากฌานชั้นสูงๆ ตามลำดับปฏิโลมแล้วพิจารณาฌานธรรมชั้นต่ำๆ แล้วให้เกิดขึ้น มรรคนั้นย่อมเป็นเช่นเดียวกับปาทกฌานโดยไม่ต้องคำนึงถึงสัมมสิตฌาน เพราะว่าฌานชั้นสูงย่อมมีกำลังมากกว่าฌานชั้นต่ำ. ส่วนที่ว่าบุรุษบุคคล 108 ท่านนั้น ในจำนวนนั้น พระโสดาบันมี 3 ประเภท คือ เอกพีชี, โกลังโกละ, สัตตักขัตตุปรมะ. พระสกทาคามี 3 ประเภทที่บรรลุผลในกามภพ รูปภพ และอรูปภพ ทั้งหมดนั้นเมื่อจำแนกตามปฏิปทา 4 คือ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา, สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา, สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา จึงเป็น 24 ท่าน. พระอนาคามี 5 ประเภท คือ อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี ในชั้นอวิหา 5 ท่าน, ในชั้นอตัปปา สุทัสสา และสุทัสสี ก็มีชั้นละ 5 ท่านเช่นกัน. ส่วนในชั้นอกนิฏฐะ มี 4 ท่าน คือยกเว้นอุทธังโสโต ได้แก่ อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี รวมเป็นพระอนาคามี 24 ท่าน. พระอรหันต์ 2 ประเภท คือ สุกขวิปัสสกะ และสมถยานิกะ. ผู้ตั้งอยู่ในมรรค 4 ท่าน. รวมทั้งหมดเป็น 54 ท่าน. ท่านเหล่านั้นทั้งหมดเมื่อทวีคูณด้วยอำนาจแห่งสัทธาธุระและปัญญาธุระ จึงเป็นพระอริยบุคคล 108 ท่าน. พระอริยบุคคลเหล่านั้นทั้งหมดที่ระบุไว้โดยพิสดารว่า 'หรือ 108' เมื่อกล่าวโดยย่อตามคู่แห่งบุคคล คือ ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคและผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลเป็นคู่ที่ 1 เป็นต้น ย่อมมีเพียง 4 คู่เท่านั้น. เพราะเหตุนั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้ในรัตนปริตรว่า 'บุคคล 8 ท่านที่สัตบุรุษสรรเสริญแล้ว นับได้เป็น 4 คู่เหล่านี้'. การจำแนกนี้ย่อมได้ในระหว่างผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผู้ตั้งอยู่ในผลโดยคละกัน ส่วนการจำแนกเป็นฌานิกบุคคลและวิปัสสกบุคคลย่อมได้ในผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น ไม่ได้ในผู้ตั้งอยู่ในมรรค เพราะมรรคมีจิตขณะเดียว. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลมี 2 ประเภท คือ ฌานิกบุคคล และสุกขวิปัสสกบุคคล. ใน 2 ประเภทนั้น ฌานิกบุคคลย่อมบรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานในภพนั้นเอง. หากยังไม่บรรลุ ก็จะเป็นผู้ไปสู่พรหมโลก บุคคลนั้นชื่อว่า ฌานิกบุคคล. แต่ในมูลฎีกากล่าวว่า เมื่อมีความยินดี (นิกันติ) อยู่ ปุถุชนเป็นต้นย่อมบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งอันเป็นภูมิแห่งฌานที่ตนได้แล้ว ยกเว้นชั้นสุทธาวาส แม้ในกามภพก็เป็นไปด้วยกำลังแห่งกามพจรกรรม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความปรารถนาทางใจของผู้มีศีลย่อมสำเร็จได้ เพราะความที่ใจบริสุทธิ์'. ส่วนพระอนาคามี เพราะละกามราคะได้โดยสิ้นเชิง จึงไม่ยังความยินดีให้เกิดขึ้นในกามภพทั้งหลาย จึงบังเกิดในที่ใดที่หนึ่งอันเป็นภูมิแห่งฌานที่ตนได้แล้ว ยกเว้นกามโลก. ด้วยเหตุนี้ จึงเป็นอันทราบว่า เพราะความยินดีในกามภพถูกละได้แล้วในพระอนาคามีเท่านั้น เมื่อความยินดียังมีอยู่แก่พระโสดาบันและพระสกทาคามี การบังเกิดในกามภพด้วยกำลังแห่งกามพจรกรรมจึงเป็นสิ่งที่ห้ามไม่ได้ ดังนั้น คำที่ว่า 'เมื่อยังไม่บรรลุ ย่อมเป็นผู้ไปสู่พรหมโลก บุคคลนั้นชื่อว่า ฌานิกบุคคล' นี้ พึงทราบว่าตรัสไว้โดยส่วนมาก. ส่วนสุกขวิปัสสกบุคคลมี 3 ประเภท คือ เอกพีชี, โกลังโกละ, สัตตักขัตตุปรมะ. ใน 3 ประเภทนั้น บุคคลใดจะเป็นในมนุษย์โลกก็ตาม หรือในเทวโลก 6 ชั้นก็ตาม เป็นผู้มีปฏิสนธิเดียวแล้วบรรลุพระอรหัตปรินิพพาน บุคคลนี้ชื่อว่า เอกพีชี. บุคคลใดมีปฏิสนธิหนึ่งในมนุษย์โลก หนึ่งในเทวโลก รวมเป็น 2 ปฏิสนธิ หรือเป็นผู้มีปฏิสนธิอย่างมาก 3, 4, 5, 6 ครั้ง แล้วบรรลุพระอรหัตปรินิพพาน บุคคลนี้ชื่อว่า โกลังโกละ. บุคคลใดเป็นพระโสดาบันในมนุษย์โลกแล้ว มีปฏิสนธิหนึ่งในเทวโลก จากนั้นกลับมามีหนึ่งในมนุษย์โลก โดยคละกันระหว่างมนุษย์โลกและเทวโลก เช่น ในเทวโลก 4 ในมนุษย์โลก 3 หรือในเทวโลก 6 ในมนุษย์โลก 1 เป็นต้น จนถึงมีปฏิสนธิอย่างมาก 7 ครั้งแล้วปรินิพพาน บุคคลนี้ชื่อว่า สัตตักขัตตุปรมะ. พึงทราบว่าบุคคลผู้มีปฏิสนธิเพียงในมนุษย์โลกอย่างเดียว 7 ครั้ง หรือในเทวโลกอย่างเดียว 7 ครั้ง โดยไม่คละกันก็มี. ส่วนอาจารย์พวกอื่นกล่าวถึงสัตตักขัตตุปรมะโดยนัยแห่งปฏิสนธิ 7 ครั้งในมนุษย์โลกและปฏิสนธิ 7 ครั้งในเทวโลก เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า 'ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏจากโลกนี้ 7 ครั้ง จากโลกโน้น 7 ครั้ง'. คำนั้นไม่ถูกต้อง เพราะเหตุไร? เพราะขัดกับพระบาลีว่า 'แม้บุคคลเหล่านั้นจะเป็นผู้ประมาทอย่างมาก แต่พวกเขาก็ไม่ยึดถือภพที่ 8'. อนึ่ง แม้พระสกทาคามีผู้กำหนดด้วย 2 ภพ ก็พึงเป็นผู้มาสู่มนุษย์โลก 2 ครั้ง เพราะย่อมได้วาระคือในเทวโลก 1 ครั้ง ในมนุษย์โลกนี้ 1 ครั้ง แต่ไม่พึงเห็นอย่างนี้. บุคคลใดย่อมมาสู่มนุษย์โลกนี้เพียงครั้งเดียว ชื่อว่า พระสกทาคามี. ในบรรดาพระสกทาคามี 5 ประเภท คือ ผู้บรรลุในที่นี้แล้วปรินิพพานในที่นี้, ผู้บรรลุในที่นั้นแล้วปรินิพพานในที่นั้น, ผู้บรรลุในที่นั้นแล้วปรินิพพานในที่นี้, ผู้บรรลุในที่นี้แล้วปรินิพพานในที่นั้น ในที่นี้ประสงค์เอาประเภทที่ 5. หากเป็นเช่นนั้น ประเภทที่ 1 เป็นต้นจะเป็นพระสกทาคามีได้อย่างไร? ท่านเหล่านั้นชื่อว่าพระสกทาคามี โดยความหมายว่า 'ย่อมมาอีกเพียงครั้งเดียว'. บุคคลใดไม่มาสู่กามธาตุนี้ เพราะละกามตัณหาได้โดยสิ้นเชิง ชื่อว่า พระอนาคามี โดยมีความหมายว่า ย่อมมาด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิในพรหมโลกโดยส่วนเดียว. สำหรับฌานิกบุคคลพึงเป็นอย่างนี้ สำหรับสุกขวิปัสสกบุคคลเป็นอย่างไร? แม้สุกขวิปัสสกบุคคลนั้นก็ย่อมไปเหมือนฌานิกบุคคล เพราะสำหรับบุคคลนั้น แม้จะถูกราชสีห์หรือเสือโคร่งเป็นต้นฆ่าในระหว่างมรรค แต่เมื่อยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณา ย่อมมีความตายเกิดขึ้นในขณะที่เป็นฌานิกบุคคลนั่นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า เอกักขัตตุปรมะ โดยความเป็นรูปภพหรืออรูปภพ. พระอริยบุคคลมีสัตตักขัตตุปรมะเป็นต้น แม้จะมีปฏิสนธิหลายครั้งในรูปภพและอรูปภพ แต่โดยสามัญญภาพแห่งพรหมโลก ย่อมชื่อว่ามีปฏิสนธิเดียว. ชื่อว่า พระอรหันต์ เพราะความหมายว่า เป็นผู้ไกลจากกิเลส เป็นผู้กำจัดซี่กำแห่งสังสารจักร เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา และเป็นผู้ไม่มีความลับในการทำบาปเป็นต้น. พระอรหันต์นั้นมี 3 ประเภท คือ โดยอำนาจแห่งฌานิกบุคคล, สุกขวิปัสสกะ และสมสีสี. ใน 3 ประเภทนั้น บุคคลที่มาด้วยมรรคนั่นเอง บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. อีกบุคคลหนึ่งเป็นฌานิกบุคคลในขณะที่เป็นปุถุชนหรือเสขบุคคล แล้วกระทำฌานให้เป็นบาทให้มรรคเกิดขึ้น บุคคลนั้นก็ชื่อว่า ฌานิกบุคคลเช่นกัน. ส่วนสุกขวิปัสสกบุคคล คือผู้ที่มีเพียงความสิ้นไปแห่งกิเลสพร้อมกับมรรค ฌานที่ยังไม่เกิดย่อมไม่มี และบางท่านก็กล่าวว่าฌานนั้นย่อมเสื่อมไปในภายหลัง. ส่วนสมสีสีมี 3 ประเภท คือ อิริยาบถสมสีสี, โรคสมสีสี, ชีวิตสมสีสี. ใน 3 ประเภทนั้น บุคคลใดประกอบด้วยอิริยาบถใดในบรรดาอิริยาบถมียืนเป็นต้นแล้วเริ่มวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานด้วยอิริยาบถนั้นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า อิริยาบถสมสีสี. บุคคลใดประสบโรคอย่างหนึ่งแล้วตั้งวิปัสสนาในระหว่างที่เป็นโรคนั้น บรรลุพระอรหัตแล้วปรินิพพานด้วยโรคนั้นเอง บุคคลนี้ชื่อว่า โรคสมสีสี. บุคคลใดในบรรดาสีสะ (หัวข้อ) 13 ประการ อรหัตมรรคกำจัดอวิชชาอันเป็นกิเลสสีสะ และจุติจิตกำจัดชีวิตินทรีย์อันเป็นปวัตติสีสะ บุคคลนี้ชื่อว่า ชีวิตสมสีสี. ในบรรดาสีสะเหล่านั้น สีสะ 13 ประการคืออะไรบ้าง? คือ ปลิโพธสีสะ, ตัณหาพันธนสีสะ, มานปรามาสสีสะ, ทิฏฐิวิกเขปสีสะ, อุทธัจจกิเลสสีสะ, อวิชชาอธิโมกขสีสะ, สัทธาปัคคหสีสะ, วิริยอุปัฏฐานสีสะ, สติอวิกเขปสีสะ, สมาธิดัสสนสีสะ, ปัญญาปวัตติสีสะ, ชีวิตินทรียโคจรสีสะ, วิโมกขสังขารสีสะ. ในที่นี้ มรรคจิตที่กำจัดอวิชชาสามารถกำจัดชีวิตินทรีย์ได้ จุติจิตที่กำจัดชีวิตสามารถกำจัดอวิชชาไม่ได้ จิตที่กำจัดอวิชชาเป็นดวงหนึ่ง จิตที่กำจัดชีวิตินทรีย์เป็นอีกดวงหนึ่ง. ก็สีสะนี้จะเสมอกันได้อย่างไร? เสมอกันโดยความเป็นวาระ เพราะในวาระใดที่มีการออกจากมรรค ในโสดาปัตติมรรคมีการพิจารณา 5 ประการ โดยอำนาจแห่งการพิจารณามรรค ผล นิพพาน และกิเลสที่ละแล้วและที่ยังเหลืออยู่ ในสกทาคามิมรรคก็มี 5 ในอนาคามิมรรคก็มี 5 ในอรหัตมรรคมี 4 เพราะไม่มีกิเลสที่เหลืออยู่ รวมเป็นปัจจเวกขณญาณ 19 เมื่อตั้งอยู่ในญาณนี้แล้วลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ การกำจัดสีสะทั้งสองจึงชื่อว่าเสมอกัน. และในอรหัตมรรค มรรคที่ออกจากปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ แม้จะกำจัดโดยความเป็นไปไม่ได้อีกต่อไปหลังจากจุติ แต่ตราบเท่าที่ยังไม่จุติ โดยสภาวะที่เป็นไปอยู่ ปวัตติสีสะคือชีวิตินทรีย์ย่อมชื่อว่าถูกจุติจิตกำจัด. วาระแห่งการพิจารณาที่พึงให้สำเร็จเหมือนลำดับถัดจากจิตของตนด้วยมรรคจิตที่กำจัดกิเลสนั้นย่อมบริบูรณ์. เพราะความบริบูรณ์แห่งการพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว จึงควรเรียกว่าเป็นวาระแห่งการกำจัดกิเลสนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่าพึงทราบความไม่ก่อนไม่หลังกันแห่งการกำจัดกิเลสและการกำจัดชีวิต ด้วยความเสมอกันแห่งวาระนี้ โดยกระทำอวิชชาอันเป็นกิเลสสีสะและการกำจัดชีวิตินทรีย์อันเป็นปวัตติสีสะให้เสมอกัน. ส่วนในสังยุตตอรรถกถากล่าวว่า บุคคลใดมีการกำจัดอาสวะและการกำจัดชีวิตไม่ก่อนไม่หลังกัน บุคคลนี้ชื่อว่า สมสีสี. และในที่นี้ สีสะมี 2 คือ ปวัตติสีสะ และกิเลสสีสะ. ใน 2 อย่างนั้น ปวัตติสีสะ ได้แก่ ชีวิตินทรีย์. กิเลสสีสะ ได้แก่ อวิชชา. ใน 2 อย่างนั้น จุติจิตย่อมทำให้ชีวิตินทรีย์สิ้นไป. มรรคจิตย่อมทำให้อวิชชาสิ้นไป. ความเกิดขึ้นแห่งจิต 2 ดวงพร้อมกันย่อมไม่มี. แต่ลำดับแห่งมรรคคือผล ลำดับแห่งผลคือภวังค์ ออกจากภวังค์แล้วการพิจารณาย่อมบริบูรณ์ หรือไม่บริบูรณ์. เพราะแม้เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบอันคม วาระแห่งการพิจารณา 1 หรือ 2 วาระย่อมเกิดขึ้นแน่นอน แต่เพราะความหมุนเวียนไปอย่างรวดเร็วแห่งจิต ท่านจึงกล่าวว่าความสิ้นไปแห่งอาสวะและการกำจัดชีวิตย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งในขณะเดียวกัน. และในฎีกาแห่งอรรถกถานั้นกล่าวว่า 'คำว่า แห่งจิต 2 ดวง คือ จุติจิตและมรรคจิต. คำว่า นั้น คือ ความบกพร่องแห่งปัจจัย. บริบูรณ์ คือ ด้วยความเป็นไปแห่งชวนจิต 7 ครั้ง. ไม่บริบูรณ์ คือ ด้วยความเป็นไป 5 ครั้ง. แม้คำที่ว่า 1 หรือ 2 ครั้งนั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งความสละสลวยของถ้อยคำ. ท่านกล่าวว่าโดยอย่างต่ำย่อมเป็นไป 2 ครั้ง คือตทารัมมณจิต 1 หรือ 2 ดวง'. และในที่นี้ ด้วยคำในอรรถกถาและฎีกาที่ว่า 'บริบูรณ์ด้วยความเป็นไปแห่งชวนจิต 7 ครั้ง ไม่บริบูรณ์ด้วยความเป็นไป 5 ครั้ง' นี้ พึงสันนิษฐานในที่นี้ว่า สำหรับสมสีสีทั้งหลาย ในมรณาสันนวิถีโดยอำนาจแห่งการพิจารณา กิริยาชวนะย่อมแล่นไป 7 ครั้งโดยความบริบูรณ์ และ 5 ครั้งโดยความไม่บริบูรณ์. และเพราะคำที่กล่าวว่า 'ย่อมทำกาละอย่างผู้ไม่หลงใหล' จึงทราบได้ว่าความเป็นไปแห่งชวนะในเวลามรณาสันนะย่อมบริบูรณ์ 7 ครั้ง. และเมื่อเป็นเช่นนี้ คำวิเศษณ์ว่า 'แต่ในความที่จิตเป็นไปช้า...' ในที่นี้คำว่า 'ในความที่จิตเป็นไปช้า' ย่อมมีความหมาย. ในคำว่า '5 ครั้งเท่านั้น' ด้วยศัพท์ว่า 'เท่านั้น' ย่อมกันการเป็นไป 6 หรือ 7 ครั้งในเวลาที่จิตเป็นไปช้า. แต่ในเวลาที่ไม่หลงใหล ย่อมอนุญาตการเป็นไป 6 หรือ 7 ครั้งด้วย. และเพราะกามพจรชวนะมีประมาณไม่แน่นอน แม้ในเวลาที่มีกำลังก็มีความบริบูรณ์ ดังที่มาว่า 'กามพจรชวนะในเวลาที่มีกำลังย่อมเป็นไป 7 ครั้ง หรือ 6 ครั้ง แต่ในความที่จิตเป็นไปช้า เช่นในเวลามรณาสันนะเป็นต้น ย่อมเป็นไป 5 ครั้งเท่านั้น. ในเวลาที่จิตเป็นไปอย่างรวดเร็ว เช่นในเวลาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น ปัจจเวกขณชวนจิตย่อมมี 4 หรือ 5 ครั้ง' เพราะความเกิดขึ้นโดยประมาณที่ไม่แน่นอน ในวาระที่แสดงเรื่องสมสีสีนี้ เมื่อไม่ได้วิถีจิตมรณาสันนะแยกต่างหาก การปรินิพพานด้วยภวังคจิตในที่สุดแห่งการพิจารณานั่นเอง ชวนจิต 7 ดวงโดยความบริบูรณ์พึงหวังได้ นี้เป็นความเห็นของเรา พึงพิจารณาถือเอา หรือพึงแสวงหานัยอื่นที่เหมาะสมกว่านี้. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อรวมทั้งหมดเข้าด้วยกัน คือ คู่บุรุษ 4 คู่, บุรุษบุคคล 8 ท่าน, บุคคล 40 ท่าน และบุรุษบุคคล 108 ท่าน พึงทราบว่าแม้พระสงฆ์ก็หาได้ยากในโลกนี้ เพราะว่าพระอริยบุคคลหาได้ยากยิ่งนัก แม้ในกาลที่พระศาสนายังดำรงอยู่ ในปัจจุบันนี้แม้พระโสดาบันก็ไม่มี นี้คือการพิจารณาเรื่องปรมัตถสงฆ์. ส่วนสมมติสงฆ์ คือหมู่ภิกษุปุถุชนที่อุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา แม้สมมติสงฆ์นั้นก็หาได้ยากยิ่ง. เพราะเหตุไร? เพราะจะหาได้เฉพาะในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น เพราะเมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่บังเกิด แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าจะบังเกิดมีจำนวนนับแสนเป็นต้น แต่การอุปสมบทในสำนักของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะกุลบุตรผู้บวชในสำนักของพระปัจเจกพุทธเจ้า แม้การให้สรณคมน์และกัมมัฏฐานก็ไม่สามารถจะให้ได้. และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเปรียบเหมือนคนใบ้ฝันเห็นเหตุการณ์ ย่อมไม่สามารถจะบอกสอนสัจธรรมที่ตนบรรลุแล้วแก่ผู้อื่นได้ เพราะฉะนั้น ท่านเหล่านั้นจึงไม่สามารถจะให้บวชแล้วมอบหมายกัมมัฏฐานได้ ท่านเหล่านั้นย่อมสั่งสอนเพียงอภิสมาจารเท่านั้น เช่น 'พึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้' เป็นต้น เพราะฉะนั้น สมมติสงฆ์ย่อมได้เฉพาะในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นเท่านั้น. อนึ่ง พระสงฆ์เหล่านั้นมิใช่ว่าจะหาได้ยากอย่างเดียวเท่านั้น แต่ทว่าการกระทำแม้เพียงเล็กน้อยที่อุทิศต่อพระสงฆ์นั้น ย่อมมีผลหาประมาณมิได้ ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'ดูกรอานนท์ ในอนาคตกาล จักมีภิกษุผู้มีผ้ากาสาวะพันคอ เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันลามก ในภิกษุทุศีลเหล่านั้น ทายกทั้งหลายจักถวายทานอุทิศต่อสงฆ์ ดูกรอานนท์ เมื่อนั้น เราย่อมกล่าวว่าทักษิณาที่ถึงสงฆ์มีผลนับไม่ได้ ประมาณไม่ได้ ดูกรอานนท์ เราไม่กล่าวว่าทักษิณาที่ถวายเจาะจงบุคคลจะมีผลมากกว่าทักษิณาที่ถึงสงฆ์โดยปริยายใดๆ เลย'. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาแห่งทักษิณาวิภังคสูตรในอุปริปัณณาสก์ว่า 'เมื่อถวายทานในสงฆ์ที่มีผ้ากาสาวะพันคอ ทักษิณาย่อมมีผลนับไม่ได้โดยการนับคุณ'. เพราะว่าทักษิณาที่ถึงสงฆ์ย่อมมีแก่ผู้ที่สามารถทำความเคารพในสงฆ์ได้. แต่การทำความเคารพในสงฆ์นั้นทำได้ยาก บุคคลใดเตรียมไทยธรรมแล้วไปสู่วิหารกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า โปรดให้พระเถระรูปหนึ่งอุทิศต่อสงฆ์' ครั้นได้รับสามเณรจากสงฆ์แล้วกลับมีความรู้สึกเปลี่ยนไปว่า 'เราได้สามเณร' ทักษิณาของเขาไม่ชื่อว่าถึงสงฆ์. แม้ได้รับพระมหาเถระแล้วเกิดความโสมนัสว่า 'เราได้พระมหาเถระ' ทักษิณาของเขาก็ไม่ชื่อว่าถึงสงฆ์เช่นกัน. ทักษิณาของเขาไม่ชื่อว่าถึงสงฆ์. ส่วนบุคคลใดได้รับสามเณร หรือภิกษุบวชใหม่ หรือพระเถระ หรือผู้เขลา หรือผู้ฉลาด รูปใดรูปหนึ่งจากสงฆ์แล้ว เป็นผู้ไม่มีความสงสัย (ในคุณส่วนตัว) สามารถทำความเคารพในสงฆ์ว่า 'ข้าพเจ้าถวายแก่สงฆ์' ทักษิณาของบุคคลนั้นชื่อว่าถึงสงฆ์. ได้ยินว่า ชาวเกาะสิงหล (ปรสมุทร) ย่อมทำอย่างนี้ ในเกาะนั้น กุฎุมพีเจ้าของวิหารคนหนึ่งปรารถนาจะถวายสังฆทาน จึงขอพระรูปหนึ่งโดยอุทิศต่อสงฆ์ เขาได้รับภิกษุทุศีลรูปหนึ่ง จึงให้กวาดที่นั่ง จัดอาสนะ ผูกเพดานเบื้องบน บูชาด้วยของหอมควันและดอกไม้ ล้างเท้า ทาเท้า กระทำความเคารพในสงฆ์ประหนึ่งกระทำนิจจการต่อพระพุทธเจ้าแล้วได้ถวายไทยธรรม ภิกษุรูปนั้นหลังจากฉันภัตตาหารแล้วได้มาที่ประตูบ้านเพื่อจะขอยืมจอบไปดูแลวิหาร อุพาสกนั้นนั่งอยู่ตามเดิมแล้วใช้เท้าเขี่ยจอบให้พลางกล่าวว่า 'จงเอาไป'. คนทั้งหลายจึงกล่าวกับเขาว่า 'เมื่อเช้านี้ท่านทำสักการะแก่ท่านรูปนี้จนหาที่เปรียบไม่ได้ บัดนี้แม้เพียงความเคารพเล็กน้อยก็ไม่มี นี่มันคืออะไรกัน?'. อุบาสกกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ความเคารพนั้นมีต่อสงฆ์ มิใช่มีต่อภิกษุรูปนี้'. ก็ใครเล่าจะเป็นผู้ชำระทักษิณาที่ถวายในสงฆ์ผู้มีผ้ากาสาวะพันคอ? พระมหาเถระ 80 รูป มีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้นย่อมเป็นผู้ชำระ แม้พระเถระทั้งหลายจะปรินิพพานไปนานแล้ว แต่พระขีณาสพทั้งหลายที่ดำรงอยู่ตั้งแต่พระเถระเป็นต้นมาจนถึงปัจจุบันย่อมเป็นผู้ชำระแน่นอน เพราะฉะนั้น ทานย่อมมีผลมากทั้งจากฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก. จากฝ่ายทายก พึงกล่าวถึงเวสสันดรชาดก เพราะพระเวสสันดรทรงประทานบุตรสองพระองค์คือชาลีและกัณหาชินะผู้เปรียบเสมือนดวงตาแก่ชูชกพราหมณ์ผู้ทุศีลแล้วทำให้แผ่นดินหวั่นไหว. แผ่นดินหวั่นไหวเพราะความยิ่งใหญ่แห่งเจตนาที่ปรารภสัพพัญญุตญาณ. ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมมีผลมากแม้จากฝ่ายทายก. ส่วนจากฝ่ายปฏิคาหก พึงกล่าวถึงเรื่องโจรฆาตกรที่ถวายทานแก่พระสารีบุตรเถระ. ได้ยินว่า ในกรุงสาวัตถี มีบุรุษชาวชนบทคนหนึ่งทำหน้าที่โจรฆาตกร (เพชฌฆาต) มา 25 ปี แม้ในวัยแก่เขาก็ยังทำหน้าที่ตัดหูและจมูกเป็นต้นด้วยลมจมูก (ดาบ) มาอีก 30 ปี รวมเวลาที่ทำหน้าที่โจรฆาตกรมาถึง 55 ปี. เมื่อเขานอนบนเตียงมรณะ ย่อมได้รับความทุกข์ส่งเสียงร้องดังประหนึ่งบังเกิดในมหานรกด้วยกำลังแห่งกรรมของตน คนทั้งหลายกลัวเสียงของเขาจึงทิ้งบ้านหนีไปทั้งสองข้างทาง. ในขณะนั้น พระสารีบุตรเถระตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุเห็นเขาแล้ว จึงอาศัยความอนุเคราะห์ไปยืนอยู่ที่ประตูบ้านของเขา. เขาโกรธและพยายามจะพ่นลมจมูก (ฟัน) ถึง 3 ครั้งแต่ไม่สามารถทำได้ เมื่อเห็นพระเถระผู้รุ่งเรืองยิ่งนักจึงเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ได้ถวายข้าวมธุปายาสที่เตรียมไว้เพื่อประโยชน์แก่ตน. พระเถระได้กระทำอนุโมทนาแล้วจากไป. โจรฆาตกรระลึกถึงทานที่ถวายแก่พระเถระแล้วไปบังเกิดในสวรรค์ ด้วยประการฉะนี้ ทานย่อมมีผลมากแม้จากฝ่ายปฏิคาหก. ทานที่มีผลมากจากทั้งสองฝ่าย พึงทราบทานที่อนาถบิณฑิกเศรษฐีและนางวิสาขาเป็นต้นถวายแก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข.

---

ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้แล้ว.

---

‘‘တထာဂတေ စ သမ္ဗုဒ္ဓေ, အထဝါ တဿ သာဝကေ;

နတ္ထိ စိတ္တေ ပသန္နမှိ, အပ္ပကာ နာမ ဒက္ခိဏာ.

"เมื่อจิตเลื่อมใสในพระตถาคตสัมพุทธเจ้า หรือในพระสาวกของพระองค์แล้ว ทักษิณาทานชื่อว่าน้อยย่อมไม่มี.

---

ဧဝံ အစိန္တိယာ ဗုဒ္ဓါ, ဗုဒ္ဓဓမ္မာ အစိန္တိယာ;

အစိန္တိယေ ပသန္နာနံ, ဝိပါကော ဟောတိ အစိန္တိယော’’တိ.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย วิบากของผู้เลื่อมใสในสิ่งที่อจินไตย ย่อมเป็นอจินไตย."

---

ဧဝံ ဥဘယဝသေန မဟပ္ဖလဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒါယကတောပိ ပဋိဂ္ဂါဟကတောပိ နိပ္ဖလမေဝ. သေယျထာပိ မက္ခလိဂေါသာလဆသတ္ထာရာဒီနံ အတ္တနော ဥပါသကမိစ္ဆာဒိဋ္ဌီဟိ ပူဇာဝိသေသာ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ.

พึงทราบความเป็นผู้มีผลมากด้วยอำนาจแห่งบุคคลทั้งสองฝ่ายอย่างนี้. แม้ (ในทางตรงกันข้าม) ย่อมไม่มีผลเลย ทั้งจากฝ่ายผู้ให้และจากฝ่ายผู้รับ. เหมือนอย่างการบูชาเป็นพิเศษต่อศาสดาทั้ง ๖ มีมักขลิโคสาลเป็นต้น ของพวกอุบาสกผู้มีความเห็นผิดของตน. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้แล้ว.

---

‘‘မာသေ မာသေ ကုသဂ္ဂေန, ဗာလော ဘုဉ္ဇေယျ ဘောဇနံ;

န သော သင်္ခတဓမ္မာနံ, ကလံ နာဂ္ဃတိ သောဠသိ’’န္တိ.

"คนพาลพึงบริโภคอาหารด้วยปลายหญ้าคาเดือนแล้วเดือนเล่า, เขาย่อมไม่ถึงแม้ส่วนที่ ๑๖ แห่งธรรมที่พระอริยเจ้าพิจารณาแล้ว."

---

တေနေဝါဟ ဘဂဝါ စတ္တာရိမာနိ အာနန္ဒ ဒက္ခိဏဝိသုဒ္ဓိယော’’တိ. ဣမာနိ တီဏိ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃရတနာနိ သာဓူနံ ရတိဇနနတ္ထေန ရတနာနိ နာမ.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนอานนท์ ทักษิณาวิสุทธิ ๔ ประการเหล่านี้." รัตนะ ๓ ประการ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์เหล่านี้ ชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นที่ยังความยินดีให้เกิดแก่สาธุชนทั้งหลาย.

---

ဝုတ္တဉှေတံ.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้แล้ว.

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ.

"สิ่งที่เขาทำความยำเกรง มีค่ามาก ไม่มีสิ่งเปรียบเทียบ เห็นได้ยาก เป็นที่บริโภคของสัตว์ผู้ประเสริฐ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่ารัตนะ."

---

ရတနဉ္စ နာမ ဒုဝိဓံ သဝိညာဏကာဝိညာဏကဝသေန. တတ္ထ အဝိညာဏကံ စက္ကရတနံ, မဏိရတနံ ယံ ဝါ ပနညမ္ပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓသုဝဏ္ဏရဇတာဒိ. သဝိညာဏကံ ဟတ္ထိအဿရတနာဒိပရိဏာယကရတနပရိယောသာနံ, ယံ ဝါ [Pg.107] ပနညမ္ပိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓံ. ဧဝံ ဒုဝိဓေ စေတ္ထ သဝိညာဏကရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ, ကသ္မာ ယသ္မာ အဝိညာဏကံ သုဝဏ္ဏရဇတမဏိမုတ္တာဒိရတနံ သဝိညာဏကာနံ ဟတ္တိရတနာဒီနံ အလင်္ကာရတ္ထာယ ဥပနီယတိ. သဝိညာဏကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ တိရစ္ဆာနဂတရတနံ မနုဿရတနဉ္စ. တတ္ထ မနုဿရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ယသ္မာ တိရစ္ဆာနဂတရတနံ မနုဿရတနဿ ဩပဝယှံ ဟောတိ. မနုဿရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ ဣတ္ထိရတနံ ပုရိသရတနဉ္စ. တတ္ထ ပုရိသရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ယသ္မာ ဣတ္ထိရတနံ ပုရိသရတနဿ ပရိစာရိကတ္တံ အာပဇ္ဇတိ. ပုရိသရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ အဂါရိကရတနံ အနဂါရိကရတနဉ္စ တတ္ထ အနဂါရိကရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ယသ္မာ အဂါရိကရတနေသု အဂ္ဂေါ စက္ကဝတ္တီပိ သီလာဒိဂုဏယုတ္တံ အနဂါရိကရတနံ ပဉ္စပတိဋ္ဌိတေန ဝန္ဒိတွာ ဥပဋ္ဌဟိတွာ ပယိရုပါသိတွာ ဒိဗ္ဗမာနုဿိကာ သမ္ပတ္တိယော ပါပုဏိတွာ အန္တေ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိံ ပါပုဏာတိ. အနဂါရိကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ အရိယပုထုဇ္ဇနဝသေန. အရိယရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သေက္ခာသေက္ခဝသေန. အသေက္ခရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သုက္ခဝိပဿကသမထယာနိကဝသေန. သမထယာနိကရတနမ္ပိ ဒုဝိဓံ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တမပတ္တဉ္စ. တတ္ထ သာဝကပါရမိပ္ပတ္တံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ဂုဏမဟတ္တတာယ. သာဝကပါရမိပ္ပတ္တရတနတောပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ဂုဏမဟတ္တတာယ. သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလာနသဒိသာပိ ဟိ အနေကသတာ သာဝကာ ပစ္စေကဗုဒ္ဓဿ ဂုဏာနံ သတဘာဂမ္ပိ န ဥပနေန္တိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓတော သမ္ဗုဒ္ဓရတနံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ. ကသ္မာ ဂုဏမဟတ္တတာယ သကလမ္ပိ ဇမ္ဗုဒီပံ ပလ္လင်္ကေ န ပလ္လင်္ကံ ဃဋ္ဋေန္တော နိသိန္နာ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ ဧကဿ ဂုဏာနံ နေဝ သင်္ချံ ကလံ ဂဏနဘာဂံ ဥပနေန္တိ, ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ယာဝတာ ဘိက္ခဝေ သတ္တာ အပဒါ ဝါ…ပေ… တထာဂတော တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ အာဒိ. ဧဝံ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ စ ဒုလ္လဘော လောကေ, သဒ္ဓမ္မသဝနမ္ပိ စ, သံဃော စ ဒုလ္လဘော လောကေ’’တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ပဒါနံ အတ္ထုဒ္ဓါရဝသေန သဗ္ဗသော အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ.

อนึ่ง รัตนะมี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นสวิญญาณกะ (มีวิญญาณ) และอวิญญาณกะ (ไม่มีวิญญาณ). ในบรรดารัตนะเหล่านั้น รัตนะที่ไม่มีวิญญาณ ได้แก่ จักรแก้ว มณีแก้ว หรือแม้สิ่งอื่นใดที่เป็นทอง เงิน เป็นต้น ที่ไม่ประกอบด้วยอินทรีย์. รัตนะที่มีวิญญาณ ได้แก่ ช้างแก้ว ม้าแก้ว เป็นต้น จนถึงปริณายกแก้ว หรือแม้สิ่งอื่นใดที่ประกอบด้วยอินทรีย์. ในรัตนะ ๒ อย่างนี้ รัตนะที่มีวิญญาณย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะรัตนะที่ไม่มีวิญญาณ เช่น ทอง เงิน แก้วมณี และแก้วมุกดาเป็นต้น ย่อมถูกนำมาเพื่อเป็นเครื่องประดับของรัตนะที่มีวิญญาณ เช่น ช้างแก้ว เป็นต้น. รัตนะที่มีวิญญาณก็มี ๒ อย่าง คือ รัตนะที่เป็นสัตว์เดรัจฉาน และรัตนะที่เป็นมนุษย์. ในบรรดารัตนะเหล่านั้น รัตนะที่เป็นมนุษย์ย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะรัตนะที่เป็นสัตว์เดรัจฉานย่อมเป็นพาหนะสำหรับขี่ของรัตนะที่เป็นมนุษย์. รัตนะที่เป็นมนุษย์ก็มี ๒ อย่าง คือ อิตถีรัตนะ (นางแก้ว) และปุริสรัตนะ (บุรุษแก้ว). ในบรรดารัตนะเหล่านั้น ปุริสรัตนะย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะอิตถีรัตนะย่อมถึงความเป็นผู้บำเรอของปุริสรัตนะ. ปุริสรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ อคาริยรัตนะ (รัตนะที่เป็นคฤหัสถ์) และอนคาริยรัตนะ (รัตนะที่เป็นบรรพชิต). ในบรรดารัตนะเหล่านั้น อนคาริยรัตนะย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะแม้พระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นเลิศในบรรดาอคาริยรัตนะทั้งหลาย ก็ยังกราบไหว้ บำรุง และเข้าไปนั่งใกล้ อนคาริยรัตนะผู้ประกอบด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วย่อมบรรลุสมบัติอันเป็นทิพย์และสมบัติของมนุษย์ และในที่สุดย่อมบรรลุถึงพระนิพพานสมบัติ. อนคาริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นพระอริยะและปุถุชน. อริยรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นพระเสขะและพระอเสขะ. อเสขรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ โดยความเป็นพระสุขวิปัสสกะและพระสมถยานิกะ. สมถยานิกะรัตนะก็มี ๒ อย่าง คือ ผู้บรรลุสาวกบารมีและผู้ยังไม่บรรลุ. ในบรรดารัตนะเหล่านั้น ผู้บรรลุสาวกบารมีย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีพระคุณมาก. แม้จากรัตนะผู้บรรลุสาวกบารมี พระปัจเจกพุทธรัตนะย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีพระคุณมาก. เพราะว่าพระสาวกหลายร้อยองค์แม้ผู้เช่นกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ก็ยังไม่ถึงแม้เพียงส่วนที่ร้อยแห่งพระคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้า. จากพระปัจเจกพุทธเจ้า พระสัมพุทธรัตนะย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศ. เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีพระคุณมาก. เพราะว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายที่ประทับนั่งเต็มชมพูทวีปจนอาสนะเบียดกัน ก็ยังไม่ถึงแม้การนับ การประมาณ หรือการแบ่งส่วนแห่งพระคุณของพระสัมพุทธเจ้าพระองค์เดียว. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ไว้แล้วว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด ไม่มีเท้าก็ดี... (ละ)... พระตถาคตย่อมปรากฏว่าเป็นเลิศกว่าสัตว์เหล่านั้น" เป็นต้น. ด้วยประการฉะนี้ ความหมายโดยประการทั้งปวงของบททั้ง ๓ เหล่านี้ คือ "พระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก, การฟังพระสัทธรรมหาได้ยาก, และพระสงฆ์หาได้ยากในโลก" ย่อมเป็นอันกล่าวไว้แล้วโดยการยกเนื้อความขึ้นแสดง.

---

ဣတိ သာဂရဗုဒ္ဓိတ္ထေရဝိရစိတေ သီမဝိသောဓနေ သံဃဝဏ္ဏနာယ

จบการพรรณนาพระสงฆ์ ในคัมภีร์สีมาวิโสธนี ที่พระสาครพุทธิเถระรจนาไว้ ดังนี้.

---

သမသီသိကဏ္ဍော စတုတ္ထော ပရိစ္ဆေဒေါ.

สมสีสิกกัณฑ์ ปริจเฉทที่ ๔.

---

ပကိဏ္ဏကကဏ္ဍော

ปกิณณกกัณฑ์.

---

ဣဒါနိ [Pg.108] သပ္ပုရိသာတိ ဒုလ္လဘာတိ ဣမဿ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော တထာ ဟိ လောကေ သပ္ပုရိသာပိ အတိဒုလ္လဘာယေဝ. သပ္ပုရိသာတိ ကလျာဏဂုဏသမ္ပန္နာ ဥတ္တမပုရိသာ. တေ နိဿာယ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ, မရဏဓမ္မာ သတ္တာ မရဏတော မုစ္စန္တိ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘မမဉှိ အာနန္ဒ ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ, ဇရာဓမ္မာ သတ္တာ ဇရာယ မုစ္စန္တီ’’တိ အာဒိ ဝစနတော ပန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါယေဝ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နော ကလျာဏမိတ္တော နာမ. တံ အလဘန္တေန သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလာနာဒယော အရိယပုဂ္ဂလာ ဝါ. တေပိ အလဘန္တေန ဧကန္တဇဟိတံ သိဝဋ္ဌိကံ ကလျာဏမိတ္တံ လဘိတဗ္ဗံ, ဝုတ္တဉှေတံ ပေါရာဏေဟိ.

บัดนี้ ถึงลำดับแห่งการพรรณนาบทว่า สัปบุรุษทั้งหลาย และบทว่า เป็นผู้หาได้ยาก เพราะว่าแม้สัปบุรุษทั้งหลายก็หาได้ยากยิ่งในโลก. สัปบุรุษทั้งหลาย คือบุรุษผู้สูงสุดผู้สมบูรณ์ด้วยคุณอันงาม. สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความเกิด, สัตว์ทั้งหลายผู้มีความตายเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความตาย เพราะอาศัยสัปบุรุษเหล่านั้น. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความเกิด, สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความแก่" เป็นต้น. โดยความหมายแล้ว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้น ชื่อว่าเป็นกัลยาณมิตรผู้สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง. เมื่อไม่ได้พระองค์ พึงได้พระอริยบุคคลทั้งหลายมีพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะเป็นต้น. เมื่อไม่ได้แม้พระอริยบุคคลเหล่านั้น พึงคบกัลยาณมิตรผู้ละทิ้งความชั่วอย่างเด็ดขาด. สมจริงดังที่โบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้ว่า.

---

‘‘ပိယော ဂရု ဘာဝနီယော, ဝတ္တာ စ ဝစနက္ခမော;

ဂမ္ဘီရဉ္စ ကထံ ကတ္တာ, နောစာဌာနေ နိယောဇယေ’’တိ.

"เป็นที่รัก น่าเคารพ น่าเจริญใจ เป็นผู้กล่าวสอน อดทนต่อถ้อยคำ เป็นผู้กล่าวถ้อยคำลึกซึ้ง และไม่ชักนำในทางที่ไม่ควร."

---

ဧဝမာဒိဂုဏသမန္နာဂတော ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတပဏ္ဍိတပုဂ္ဂလော လောကေ ဒုလ္လဘောဝ. ကတမော ပဏ္ဍိတပုဂ္ဂလော ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အသီတိ စ မဟာသာဝကာ အညေ စ တထာဂတဿ သာဝကာ သုနေတ္တမဟာဂေါဝိန္ဒဝိဓုရသရဘင်္ဂမဟောသဓသုတသောမနိမိရာဇအယောဃရကုမာရက အကတ္တိပဏ္ဍိတာဒယော စ ပဏ္ဍိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဘယေ ဝိယ ရက္ခာ, အန္ဓကာရေ ဝိယ ပဒီပါ, ခုပ္ပိပါသာဒိဒုက္ခာဘိဘဝေ ဝိယ အန္နပါနာဒိပဋိလာဘော, အတ္တနော ဝစနကရာနံ သဗ္ဗဘယဥပဒ္ဒဝူပသဂ္ဂဝိဒ္ဓံသနသမတ္ထာ ဟောန္တိ တထာ ဟိ တထာဂတံ အာဂမ္မ အသင်္ချေယျာ အပရိမာဏာ ဒေဝမနုဿာ အာသဝက္ခယံ ပတ္တာ ဗြဟ္မလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ, ဒေဝလောကေ ဥပ္ပန္နာ. သာရိပုတ္တတ္ထေရေ စိတ္တံ ပသာဒေတွာ စတူဟိ စ ပစ္စယေဟိ ထေရံ ဥပဋ္ဌဟိတွာ အသီတိ ကုသလဟဿာနိ သဂ္ဂေ နိဗ္ဗတ္တာနိ, တထာ မဟာမောဂ္ဂလာနမဟာကဿပပဘုတိ သုနေတ္တဿ သတ္ထုနော သာဝကာ အပ္ပေကစ္စေ ဗြဟ္မလောကေ ဥပပဇ္ဇိံသု, အပ္ပေကစ္စေ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနံ ဒေဝါနံ သဟဗျတံ…ပေ… အပ္ပေကစ္စေ ဂဟပတိမဟာသာလကုလာနံ သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇိံသု, ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘နတ္ထိ ဘိက္ခဝေ ပဏ္ဍိတတော ဘယံ, နတ္ထိ ပဏ္ဍိတတော ဥပဒ္ဒဝေါ, နတ္ထိ ပဏ္ဍိတတော ဥပသဂ္ဂေါ’’တိ. အပိစ တဂ္ဂရမာလာဒိဂန္ဓဘဏ္ဍသဒိသော ပဏ္ဍိတော, တဂ္ဂရမာလာဒိဂန္ဓဘဏ္ဍပလိဝေဌနပတ္တသဒိသော တဒုပသေဝီ ဝုတ္တဉှေတံ နာရဒဇာတကေ.

บัณฑิตบุคคลผู้ตั้งอยู่ในฝ่ายเจริญ ผู้ประกอบด้วยคุณมีประการเป็นต้นอย่างนี้ ย่อมหาได้ยากยิ่งในโลก. บัณฑิตบุคคลคือใคร? พึงทราบว่า พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระมหาสาวก ๘๐ และพระสาวกเหล่าอื่นของพระตถาคต มีพระสุเนตร มหาโควินทะ วิธุระ สรภังคะ มโหสถ สุตโสม นิมิราช อโยฆรราชกุมาร และอักกิตติบัณฑิต เป็นต้น ชื่อว่าเป็นบัณฑิต. ท่านเหล่านั้นเป็นเสมือนที่พึ่งในยามมีภัย เป็นเสมือนประทีปในความมืด เป็นเสมือนการได้ข้าวและน้ำเป็นต้นในยามที่ถูกความทุกข์มีความหิวและกระหายเป็นต้นครอบงำ เป็นผู้สามารถกำจัดภัย อุปัทวะ และอุปสรรคทั้งปวงแก่ผู้ที่ทำตามคำของตน. ด้วยว่า เพราะอาศัยพระตถาคต เทวดาและมนุษย์จำนวนมากมายนับไม่ได้ประมาณไม่ได้ บรรลุอาสวักขัยบ้าง ตั้งมั่นอยู่ในพรหมโลกบ้าง บังเกิดในเทวโลกบ้าง. กุศลชน ๘๐,๐๐๐ ทำจิตให้เลื่อมใสในพระสารีบุตรเถระ บำรุงพระเถระด้วยปัจจัย ๔ แล้ว บังเกิดในสวรรค์. เช่นเดียวกัน พระสาวกของพระศาสดาสุเนตร มีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้น บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายของพรหมในพรหมโลก บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี...ล... บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายของตระกูลคฤหบดีมหาศาล. สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ภัยที่เกิดจากบัณฑิตไม่มี อุปัทวะที่เกิดจากบัณฑิตไม่มี อุปสรรคที่เกิดจากบัณฑิตไม่มี'. อีกอย่างหนึ่ง บัณฑิตเปรียบเหมือนของหอมมีกฤษณาเป็นต้น ผู้คบบัณฑิตนั้นเปรียบเหมือนใบไม้ที่ห่อของหอมมีกฤษณาเป็นต้น สมจริงดังที่ตรัสไว้ในนารทชาดกว่า

---

‘‘တဂ္ဂရဉ္စ [Pg.109] ပလာသေန, ယော နရော ဥပနယှတိ;

ပတ္တာပိ သုရဘိ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ဓီရူပသေဝနာ’’တိ.

"นรชนใดห่อกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ก็ย่อมหอมฟุ้งไป การคบหาบัณฑิตก็เป็นเช่นนั้น"

---

အကိတ္တိပဏ္ဍိတော သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန ဝရေ ဒိယျမာနေ ဧဝမာဟ

เมื่อท้าวสักกะจอมเทพจะประทานพร อักกิตติบัณฑิตได้กล่าวอย่างนี้ว่า

---

‘‘ဓီရံ ပဿေ သုဏေ ဓီရံ, ဓီရေန သဟ သံဝသေ;

ဓီရေနာ’လာပသလ္လာပံ, တံ ကရေ တဉ္စ ရောစယေ.

"พึงเห็นบัณฑิต พึงฟังบัณฑิต พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิต พึงทำปราศรัยสนทนากับบัณฑิต และพึงพอใจบัณฑิตนั้น"

---

ကိံ နု တေ အကရံ ဓီရော, ဝဒ ကဿပ ကာရဏံ;

ကေန ကဿပ ဓီရဿ, ဒဿနံ အဘိကင်္ခသိ.

"ดูก่อนกัสสปะ บัณฑิตทำอะไรให้ท่านหรือ? จงบอกเหตุผลมาเถิด เพราะเหตุไรท่านจึงปรารถนาการเห็นบัณฑิตเล่า?"

---

နယံ နယတိ မေဓာဝီ, အဒုရာယံ န ယုဉ္ဇတိ;

သနရော သေယျသော ဟောတိ, သမ္မာ ဝုတ္တော န ကုပ္ပတိ;

ဝိနယံ သော ပဇာနာတိ, သာဓု တေန သမာဂမော’’တိ.

"ผู้มีปัญญาย่อมแนะนำสิ่งที่ควรแนะนำ ไม่ชักชวนในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง นรชนนั้นย่อมเป็นผู้ประเสริฐ (เมื่อผู้อื่น) กล่าวตักเตือนโดยชอบก็ไม่โกรธ เขาย่อมรู้วินัย การสมาคมกับบัณฑิตนั้นจึงดี"

---

အပိစ တေပိ သပ္ပုရိသေ သင်္ဂမ္မ အဿုတပုဗ္ဗမ္ပိ ဥဘယလောကဟိတာဝဟံ ဝါစံ သုယျတေဝ, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ.

อนึ่ง เมื่อคบหาสัตบุรุษเหล่านั้น แม้คำที่ไม่เคยได้ยินมาก่อน อันนำมาซึ่งประโยชน์เกื้อกูลในโลกทั้งสอง ก็ย่อมได้ฟังแน่นอน สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

---

‘‘သုဘာသိတံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော, ဓမ္မံ ဘဏေ နာဓမ္မံ တံ ဒုတိယံ;

ပိယံ ဘဏေ နာပ္ပိယံ တံ တတိယံ, သစ္စံ ဘဏေ နာလီကံ တံ စတုတ္ထ’’န္တိ စ.

"สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า วาจาสุภาษิตเป็นเยี่ยม พึงกล่าวธรรมไม่พึงกล่าวอธรรม นั่นเป็นข้อที่ ๒ พึงกล่าวคำอันเป็นที่รักไม่พึงกล่าวคำอันไม่เป็นที่รัก นั่นเป็นข้อที่ ๓ พึงกล่าวคำจริงไม่พึงกล่าวคำเท็จ นั่นเป็นข้อที่ ๔"

---

‘‘ယံ ဗုဒ္ဓေါ ဘာသတိ ဝါစံ, ခေမံ နိဗ္ဗာနပတ္တိယာ;

ဒုက္ခဿန္တကိရိယာယ, သာ ဝေ ဝါစာနမုတ္တမာ’’တိ.

"วาจาใดที่พระพุทธเจ้าตรัส เป็นวาจาเกษม เพื่อบรรลุพระนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์ วาจานั้นแลเป็นยอดแห่งวาจาทั้งหลาย"

---

သပ္ပုရိသူပနိဿယသေဝနပစ္စယာယေဝ ဒါနာဒိကုသလသမာယောဂေန အပါယဒုက္ခတော မုစ္စန္တိ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘အပိစ နေရယိကာဒိဒုက္ခပရိတ္တာဏတော ပုညာနိ ဧဝ ပါဏီနံ ဗဟူပကာရာနိ, ယတော တေသမ္ပိ ဥပကာရာနုဿရဏတာ ကတညုတာ သပ္ပုရိသေဟိ ပသံသနီယာဒိနာနပ္ပကာရဝိသေသာဓိဂမဟေတူစ ဟောန္တိ ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ, ‘‘ဒွေ မေ ဘိက္ခဝေ ပုဂ္ဂလာ ဒုလ္လဘာ လောကသ္မိံ, ကတမေ ဒွေ, ယော စ ပုဗ္ဗကာရီ, ယော စ ကတညု ကတဝေဒီ’’တိ. အပိစ ဝိဓုရမဟောသဓဇာတကာဒိကာလေပိ ဣဓလောကပရလောကသမ္ပတ္တိအတ္ထမေဝ အတ္တနော ဝစနကရေ သမ္မာ ယောဇေန္တိ. အနာကုလကမ္မန္တာဓိဋ္ဌာနေန ကာလညုတာယ ပတိရူပကာရိတာယ အနလသတာယ ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမတာယ အဗျသနိယတာစ ကာလာနတိက္ကမနအပ္ပတိရူပကရဏအကရဏသိထိလကရဏာဟိ အကုသလာဒီဟိ ရဟိတကသိဂေါရက္ခဝါဏိဇ္ဇာဒယော ကမ္မန္တာ, ဧတေ အတ္တနော ဝါ ပုတ္တဒါရဿ ဝါ ဒါသကမ္မကရာနံ ဝါ ဗျတ္တတာယ ဧဝံ ပယောဇိတာ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓနဓညဝိတ္တိ ပဋိလာဘဟေတူ ဟောန္တိ, ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ.

เพราะอาศัยการเข้าไปนั่งใกล้และการคบหาสัตบุรุษนั่นเอง (สัตว์ทั้งหลาย) จึงพ้นจากทุกข์ในอบายได้ด้วยการประกอบกุศลมีทานเป็นต้น สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า "อนึ่ง บุญทั้งหลายนั่นเองเป็นของมีอุปการะมากแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะเป็นเครื่องป้องกันจากทุกข์มีทุกข์ในนรกเป็นต้น เพราะเหตุที่การระลึกถึงอุปการะของบุญเหล่านั้นและความเป็นผู้กตัญญู ย่อมเป็นเหตุแห่งการบรรลุคุณวิเศษนานาประการมีการที่สัตบุรุษพึงสรรเสริญเป็นต้น" สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๒ จำพวกนี้หาได้ยากในโลก ๒ จำพวกคือใครบ้าง? คือ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน ๑ และบุคคลผู้กตัญญูกตเวที ๑" อนึ่ง แม้ในกาลแห่งวิธุรชาดกและมโหสถชาดกเป็นต้น (บัณฑิตทั้งหลาย) ย่อมแนะนำผู้ทำตามคำของตนโดยชอบ เพื่อประโยชน์และความถึงพร้อมในโลกนี้และโลกหน้า. การงานทั้งหลายมีการกสิกรรม การเลี้ยงโค และการค้าขายเป็นต้น ที่ปราศจากอกุศลมีการไม่ล่วงเลยกาล การไม่ทำสิ่งที่ไม่สมควร การไม่ละทิ้งการงาน และการไม่ทำอย่างย่อหย่อน ด้วยการตั้งมั่นในการงานที่ไม่อากูล ด้วยความเป็นผู้รู้จักกาล ด้วยความเป็นผู้ทำสิ่งที่สมควร ด้วยความเป็นผู้ไม่เกียจคร้าน ด้วยความถึงพร้อมด้วยความเพียร และด้วยความเป็นผู้ไม่ติดในอบายมุข การงานเหล่านี้ที่บุคคลผู้ฉลาดจัดแจงไว้ดีแล้วอย่างนี้ เพื่อตนเองก็ดี เพื่อบุตรภรรยาก็ดี หรือเพื่อทาสกรรมกรก็ดี ย่อมเป็นเหตุแห่งการได้มาซึ่งทรัพย์ ข้าวเปลือก และความเลี้ยงชีพในปัจจุบัน สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

---

ပတိရူပကာရီရိ [Pg.110] ဓုရဝါ, ဥဋ္ဌာနတာ ဝိန္ဒတေ ဓနန္တိ စ;

န ဒိဝါ သောပ္ပသီလေ, ရတ္တိံ ဥဋ္ဌာနဒဿိနာ;

နိစ္စပ္ပမတ္တေန သောဏ္ဍေန, သက္ကာ အာဝသိတုံ ဃရံ.

"ผู้ทำสิ่งที่สมควร มีความรับผิดชอบ มีความขยัน ย่อมหาทรัพย์ได้" และว่า "บุคคลผู้มีปกติหลับในเวลากลางวัน ไม่ตื่นในเวลากลางคืน ประมาทเป็นนิตย์ และเป็นนักเลงสุรา ไม่สามารถจะครองเรือนได้"

---

အတီသိတံ အတိဥဏှံ, အတိသာရမိဒံ အဟု;

ဣတိ ဝိဿဋ္ဌကမ္မန္တေ, အတ္ထာ အစ္စေန္တိ မာဏဝေ.

"หนาวเกินไป ร้อนเกินไป สายเกินไปแล้ว มาณพผู้ทอดทิ้งการงานด้วยอ้างเหตุอย่างนี้ ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลยเขาไป"

---

ယော စ သီတဉ္စ ဥဏှဉ္စ;

တိဏာနိ ယော န မညတိ;

သပ္ပုရိသကိစ္စာနိ, သော သုခံ န ဝိဟာယတီ’’တိ စ.

"ส่วนผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนยิ่งไปกว่าหญ้า ทำกิจของสัตบุรุษ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข"

---

ဘောဂေ သံဟရမာနဿ, ပရဿေဝ ဣရယတော;

ဘောဂါ သန္နိစယံ ယန္တိ, ဝမ္မိကောဝူပစီယတီတိ.

"เมื่อบุคคลรวบรวมโภคทรัพย์อยู่ เหมือนแมลงผึ้งที่เที่ยวไปรวบรวมน้ำหวาน โภคทรัพย์ย่อมพอกพูนขึ้น เหมือนจอมปลวกที่ก่อตัวขึ้นฉะนั้น"

---

ဧဝမာဒိပ္ပဘေဒါ သပ္ပုရိသာ လောကေ အတိဒုလ္လဘာဝ. တဗ္ဗိဂမေန ဒုပ္ပုရိသာ ဗာလဇနာ အဂဝေသန္တောပိ လဗ္ဘန္တေဝ တေ ဗာလာ အတ္တာနံ သေဝမာနေ ပရဇနေ သံသာရဒုက္ခေယေဝ ဩသီဒေန္တိ ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ န ဒေန္တိ တထာ ဟိ ပူရဏကဿပါဒယော ဆသတ္ထာရာ ဒေဝဒတ္တကောကာလိက-မောဒကတိဿ ခဏ္ဍဒေဝိယာပုတ္တသမုဒ္ဒဒတ္တစိဉ္စမာဏဝိကာဒယော အတီတကာလေ စ ဒီဃဒုက္ခဿ လာဘာတိ ဣမေ အညေ စ ဧဝရူပါ သတ္တာ ဗာလာ အဂ္ဂိပဒိတ္တမိဝ အဂါရံ အတ္တနာ ဒုဂ္ဂဟိတေန အတ္တာနဉ္စ အတ္တနော ဝစနကာရကေ စ ဝိနာသေန္တိ တထာ ဟိ ဒေဝဒတ္တမာဂမ္မ ရာဇာ အဇာတသတ္တု-ကောကာလိကာဒယော တဒညေပိ ပုဂ္ဂလာ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ. ရာဇာ အဇာတသတ္တု သာမညဖလသုတ္တန္တသဝနကာလေ ယဒိ ပိတရံ အဃာတေယျ, သောတာပန္နော ဘဝေယျ ပိတရံ ဃာတိတတ္တာ မဂ္ဂဖလမ္ပိ အပ္ပတွာ လောဟကုမ္ဘိယံ သဋ္ဌိဝဿသဟဿာနိ ပစ္စိတွာ မုစ္စိဿတိ အနာဂတေပိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတိ. ကောကာလိကောပိ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလာနတ္ထေရေ အနပစာယိတွာ မဟာနိရယေ ပဒုမဂဏနာယ ပစ္စနောကာသေ နိရယပဒေသေ ပဒုမနိရယေ…ပေ… ပဒုမံ ခေါ ပန အညတရော ဘိက္ခု နိရယံ ကောကာလိကော ဘိက္ခု ဥပပန္နော သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလာနေသု စိတ္တံ အာဃာတေတွာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အညတရော ဘိက္ခူတိ နာမဂေါတ္တေန အပါကဋံ ‘‘ကိံ ဝ ဒီဃံ နုခေါ ဘန္တေ ပဒုမေ နိရယေ အာယုပ္ပမာဏ’’န္တိ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ နိသိန္နံ ဧကံ ဘိက္ခုံ ဧဝမာဟ ‘‘ဒီဃံ ခေါ ဘိက္ခု နိရယေ အာယုပ္ပမာဏံ, တံ န သုကရံ သင်္ခါတုံ ဧတ္တကာနိ ဝဿာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာနိ ဝဿသတာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာနိ ဝဿသဟဿာနီတိ ဝါ ဧတ္တကာနိ ဝဿသတသဟဿာနီ’’တိ [Pg.111] ဝါ သက္ကာ ပန ဘန္တေ ဥပမံ ကာတုန္တိ. ‘‘သက္ကာ ဘိက္ခူ’’တိ ဘဂဝါ အဝေါစ. သေယျထာပိ ဘိက္ခု ဝီသတိခါရိကော ကောသလကော တိလဝါဟော ဟောတိ, တတော ပုရိသော ဝဿသတဿ ဝဿသဟဿဿ အစ္စယေန ဧကမေကံ တိလံ ဥဒ္ဓရေယျ, ခိပ္ပတရံ ခေါ သော ဘိက္ခု ဝီသတိခါရိကော ကောသလကော တိလဝါဟော ဣမိနာ ဥပက္ကမေန ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ ဂစ္ဆေယျ, န တွေဝ ဧကော အဗ္ဗုဒေါ နိရယော. သေယျထာပိ ဘိက္ခု ဝီသ အဗ္ဗုဒေါ နိရယော, ဧဝမေကော နိရဗ္ဗုဒေါ နိရယော’’တိ အာဒိ. ဝီသတိခါရိကော တိ မာဂဓိကေန ပတ္ထေန စတ္တာရော ပတ္ထာ ကောသလရဋ္ဌေ ဧကော ပတ္ထော ဟောတိ. တေန ပတ္ထေန စတ္တာရော ပတ္ထာ အာဠှကံ. စတ္တာရိ အာဠှကာနိ ဒေါဏံ. စတုဒေါဏာ မာနိကာ. စတုမာနိကာ ခါရီ. တာယခါရိယာ ဝီသတိခါရိကော တိလဝါဟော. တိလဝါဟောတိ တိလသကဋံ. အဗ္ဗုဒေါ နိရယောတိ အဗ္ဗုဒေါ နာမ ဧကော ပစ္စေကနိရယော နတ္ထိ, အဝီစိမှိ ဧဝ ပန အဗ္ဗုဒဂဏနာယ ပစ္စနောကာသော ‘‘အဗ္ဗုဒေါ နိရယော’’တိ ဝုတ္တော. ဧသ နယော နိရဗ္ဗုဒါဒီသုပိ. တတ္ထ ဝဿဂဏနာပိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗာ ယထာဟ ‘‘သတံသတသဟဿာနိ ကောဋိ ဟောတိ ဧဝံ သတံသဟဿကောဋိယော ပကောဋိ နာမ. သတံသတသဟဿပကောဋိယော ကောဋိပကောဋိ နာမ. သတံ သတသဟဿကောဋိပကောဋိယော နဟုတံ. သတံသတသဟဿနဟုတာနိ နိန္နဟုတံ. သတံသတသဟဿနိန္နဟုတာနိ ဧကော အဗ္ဗုဒေါ. တတော ဝီသတိဂုဏော နိရဗ္ဗုဒေါ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ အယဉ္စ ဂဏနာ အပရိစိတာနံ ဒုက္ကရာ’’တိ ဝုတ္တံ တံ န သုကရံ သင်္ခါတု’န္တိ ကေစိ ပန တတ္ထ ပရိဒေဝနာနတ္တေနပိ ကမ္မကရဏနာနတ္တေနပိ ဣမာနိ နာမာနိ လဒ္ဓါနီတိ ဝဒန္တိ. အပရေပိ ဝါနကာရဏေဟီတိ ဋီကာနေတ္တိ. ယထာ စ ဒီဃဝိဒဿအာဃာတာ စ ဗုဒ္ဓန္တရံ သဋ္ဌိယောဇနမတ္တေန အတ္တဘာဝေန ဥတ္တာနော ပတိတော မဟာနိရယေ ပစ္စတိ ယထာ စ, တဿ ဒိဋ္ဌိအဘိရုစိတာနိ ပဉ္စ ကုလသတာနိ တဿေဝ သဟဗျတံ ဥပ္ပန္နာနိ မဟာနိရယေ ပစ္စန္တိ. ဝုတ္တဉ္စေတံ ဘဂဝတာ ‘‘သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ နဠာဂါရံ ဝါ တိဏာဂါရံ ဝါ အဂ္ဂိဖုဋ္ဌော ကူဋာဂါရာနိ ဒဟတိ ဥလ္လိတ္တာဝလိတ္တာနိ နိဝါတာနိ ဖုသိတဂ္ဂဠာနိ ပိဟိတ ဝါတပါနာနိ ဧဝမေဝ ခေါ ဘိက္ခဝေ ယာနိကာနိစိ ဘယာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗာနိ ဗာလတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နော ပဏ္ဍိတတော ယေကေစိ ဥပဒ္ဒဝါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နော ပဏ္ဍိတတော, ယေကေစိ ဥပသဂ္ဂါ…ပေ… နော ပဏ္ဍိတတော. ဣတိ ခေါ ဘိက္ခဝေ သပ္ပဋိဘယော [Pg.112] ဗာလော အပ္ပဋိဘယော ပဏ္ဍိတော သဥပဒ္ဒဝေါ ဗာလော အနုပဒ္ဒဝေါ ပဏ္ဍိတော, သဥပသဂ္ဂေါ ဗာလော အနုပသဂ္ဂေါ ပဏ္ဍိတောတိ. အပိ စ ပူတိမစ္ဆသဒိသော ဗာလော, ပူတိမစ္ဆဗဒ္ဓပတ္တ ပုတိသဒိသော ဟောတိ တဒုပသေဝီ. ဆဍ္ဍနီယတံ ဇိဂုစ္ဆနီယတဉ္စ အာပဇ္ဇတိ ဝိညူနံ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ နာရဒဇာတကေ.

สัปบุรุษผู้มีประเภทดังกล่าวนี้หายากยิ่งในโลก เพราะการไม่มีสัปบุรุษนั้น พวกคนพาลคนชั่ว แม้ไม่แสวงหาก็ยังพบได้ คนพาลเหล่านั้นย่อมจมอยู่ในทุกข์ในสังสารวัฏเท่านั้น ไม่ให้ผู้อื่นที่คบหาตนพ้นจากภพได้ เหมือนอย่างที่ปูรณกัสสปะเป็นต้น ศาสดา ๖ ท่าน เทวทัต โกกาลึก โมทกติสสะ ขัณฑเทวีบุตร สมุทททัตต์ จิญจมานวิกาเป็นต้น ในอดีตกาล ได้รับทุกข์ยาวนาน สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้และเหล่าอื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ เป็นคนพาล ย่อมทำลายตนเองและผู้ที่เชื่อฟังตน ด้วยความยึดมั่นผิดๆ ของตน เหมือนเรือนที่ไฟไหม้ เหมือนอย่างที่อาศัยเทวทัต พระราชาอชาตศัตรู โกกาลึกเป็นต้น และบุคคลอื่นๆ เหล่านั้น ย่อมไปเกิดในอบาย พระราชาอชาตศัตรู หากไม่ปลงพระชนม์พระบิดาในเวลาที่ทรงสดับสามัญญผลสูตร ก็จักเป็นพระโสดาบัน แต่เพราะปลงพระชนม์พระบิดา จึงไม่บรรลุมรรคผล ต้องตกนรกโลหกุมภีเป็นเวลาหกหมื่นปี จึงจะพ้น และในอนาคตจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า แม้พระโกกาลึกก็ไม่เคารพพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ จึงไปเกิดในมหานรกชื่อปทุมนรก ในสถานที่ที่นับด้วยปทุมะ... (ละไว้)... พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโกกาลึกไปเกิดในปทุมนรก เพราะผูกอาฆาตในพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ" ในที่นั้น คำว่า ภิกษุรูปหนึ่ง หมายถึง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะภิกษุรูปหนึ่งผู้ไม่ปรากฏชื่อและโคตรที่นั่งถามปัญหาอยู่ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อายุในปทุมนรกยาวนานเพียงใด" ว่า "ดูกรภิกษุ อายุในนรกนั้นยาวนาน ไม่สามารถนับได้ว่าเท่านั้นปี หรือเท่านั้นร้อยปี หรือเท่านั้นพันปี หรือเท่านั้นแสนปี" "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แต่จะเปรียบเทียบได้หรือไม่" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ได้ ภิกษุ" "ดูกรภิกษุ เปรียบเหมือนเกวียนบรรทุกงา ๒๐ ขารีของชาวโกศล มีบุรุษคนหนึ่งตักงาออกทีละเม็ดทุกร้อยปีหรือพันปี เกวียนบรรทุกงา ๒๐ ขารีของชาวโกศลนั้น ย่อมหมดสิ้นไปเร็วกว่าด้วยอุบายนี้ แต่นรกอัพพุทะหนึ่งยังไม่หมดสิ้น" "ดูกรภิกษุ นรกนิรัพพุทะหนึ่งเท่ากับนรกอัพพุทะ ๒๐ นรก" เป็นต้น คำว่า "๒๐ ขารี" หมายถึง ๔ ปัตถะของชาวมคธ เป็น ๑ ปัตถะในแคว้นโกศล ด้วยปัตถะนั้น ๔ ปัตถะเป็น ๑ อาฬหกะ ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ ๔ โทณะเป็น ๑ มานิกา ๔ มานิกาเป็น ๑ ขารี เกวียนบรรทุกงา ๒๐ ขารีด้วยขารีนั้น คำว่า "ติลวาโห" คือ เกวียนบรรทุกงา คำว่า "อัพพุทะนรก" หมายถึง อัพพุทะไม่ใช่ชื่อนรกเฉพาะ แต่เป็นสถานที่ที่สัตว์นรกถูกทรมานในอเวจีตามจำนวนอัพพุทะ จึงเรียกว่า "อัพพุทะนรก" ข้อนี้พึงทราบในนิรัพพุทะเป็นต้นด้วย การนับปีในที่นั้นก็พึงทราบดังที่กล่าวไว้ว่า "ร้อยแสนเป็นหนึ่งโกฏิ แสนโกฏิเป็นหนึ่งปโกฏิ ร้อยแสนปโกฏิเป็นหนึ่งโกฏิปโกฏิ ร้อยแสนโกฏิปโกฏิเป็นหนึ่งนะหุตะ ร้อยแสนนะหุตะเป็นหนึ่งนินนะหุตะ ร้อยแสนนินนะหุตะเป็นหนึ่งอัพพุทะ นิรัพพุทะเป็น ๒๐ เท่าของอัพพุทะ ข้อนี้เป็นนัยทั่วไป การนับนี้ยากสำหรับผู้ไม่คุ้นเคย" ดังที่กล่าวว่า "ไม่สามารถนับได้" บางท่านกล่าวว่า ชื่อเหล่านี้ได้มาจากการคร่ำครวญที่แตกต่างกันและการกระทำกรรมที่แตกต่างกันในที่นั้น ส่วนท่านอื่นๆ กล่าวว่าได้มาจากเหตุแห่งความอยาก (ตัณหา) ดังที่ฎีกาและเนตติกล่าวไว้ และเหมือนอย่างที่ทีฆวิทธะผู้ผูกอาฆาต ได้นอนหงายตกลงไปไหม้อยู่ในมหานรกด้วยอัตภาพสูง ๖๐ โยชน์ ตลอดช่วงพุทธันดรหนึ่ง และตระกูล ๕๐๐ ตระกูลที่เลื่อมใสในทิฏฐิของเขาก็ไปเกิดในมหานรกพร้อมกับเขา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือนที่มุงด้วยไม้ไผ่หรือมุงด้วยหญ้า เมื่อถูกไฟไหม้ ย่อมไหม้เรือนยอดที่ฉาบทาอย่างดี ไม่มีลมเข้า มีกลอนปิดสนิท มีหน้าต่างปิดสนิท ฉันใด ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภัยทั้งหลายที่เกิดขึ้นทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ได้เกิดขึ้นจากบัณฑิต อุปัทวะทั้งหลายที่เกิดขึ้นทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นจากคนพาล ไม่ได้เกิดขึ้นจากบัณฑิต อุปสรรคทั้งหลาย... (ละไว้)... ไม่ได้เกิดขึ้นจากบัณฑิต" "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น คนพาลจึงมีภัย บัณฑิตไม่มีภัย คนพาลมีอุปัทวะ บัณฑิตไม่มีอุปัทวะ คนพาลมีอุปสรรค บัณฑิตไม่มีอุปสรรค" อนึ่ง คนพาลเปรียบเหมือนปลาเน่า ผู้ที่คบหาคนพาลก็เหมือนใบไม้ที่ห่อปลาเน่า ย่อมเป็นที่ทอดทิ้งและน่ารังเกียจของวิญญูชน เรื่องนี้ก็กล่าวไว้ในนารทชาดก

---

‘‘ပူတိမစ္ဆံ ကုသဂ္ဂေန, ယော နရော ဥပနယှတိ;

ကုသာပိ ပူတိ ဝါယန္တိ, ဧဝံ ဗာလူပသေဝနာ’’တိ.

"คนใดห่อปลาเน่าด้วยปลายหญ้าคา แม้หญ้าคาก็ย่อมเหม็นเน่า ฉันใด การคบหาคนพาลก็ฉันนั้น"

---

အကတ္တိပဏ္ဍိတောစာပိ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန ဝရေ ဒိယျမာနေ ဧဝမာဟ

แม้พระอักกัตติบัณฑิต เมื่อท้าวสักกะจอมเทพประทานพร ก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า

---

‘‘ဗာလံ န ပဿေ န သုဏေ, န စ ဗာလေန သံဝသေ;

ဗာလေနာ’လ္လာပသလ္လာပံ, န ကရေ န စ ရောစယေ.

"ไม่พึงเห็นคนพาล ไม่พึงฟังคนพาล ไม่พึงอยู่ร่วมกับคนพาล ไม่พึงสนทนาปราศรัยกับคนพาล และไม่พึงชอบใจคนพาล"

---

ကိံနု တေ အကရံ ဗာလော, ဝဒ ကဿပ ကာရဏံ;

ကေန ကဿပ ဗာလဿ, ဒဿနံ နာဘိကင်္ခသိ.

"ดูกรพระกัสสปะ คนพาลทำอะไรแก่ท่าน ท่านจงบอกเหตุเถิด ดูกรพระกัสสปะ เพราะเหตุไรท่านจึงไม่ปรารถนาการเห็นคนพาล"

---

အနယံ နယတိ ဒုမ္မေဓော, အဓုရာယံ နိယုဉ္ဇတိ;

ဒုန္နယော သေယျသော ဟောတိ, သမ္မာ ဝုတ္တော ပကုပ္ပတိ;

ဝိနယံ သော န ဇာနာတိ, သာဓု တဿ အဒဿန’’န္တိ.

"คนพาลย่อมนำไปสู่ความพินาศ ย่อมชักชวนในสิ่งที่ไม่ใช่ธุระ (สิ่งที่ไม่ควรทำ) แนะนำสิ่งที่ผิดว่าดีกว่า เมื่อถูกว่ากล่าวโดยชอบก็โกรธ เขาไม่รู้วินัย การไม่เห็นคนพาลนั้นแลเป็นความดี"

---

ဧဝံ ဗာလဒုဇ္ဇနသံသဂ္ဂဝသေနေဝ သဗ္ဗာနိ ဘယုပဒ္ဒဝါနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, နော ပဏ္ဍိတသေဝနဝသေနာတိသဗ္ဗသော သပ္ပုရိသာ အတိဒုလ္လဘာဝ.

ภัยและอุปัทวะทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นเพราะการคบหาคนพาลและคนชั่วเท่านั้น ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะการคบหาบัณฑิต โดยประการทั้งปวง สัตบุรุษหาได้ยากยิ่งนัก

---

ဣဒါနိ.

บัดนี้

---

‘‘ဒုလ္လဘဉ္စ မနုဿတ္တံ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ စ ဒုလ္လဘော;

ဒုလ္လဘာ ခဏသမ္ပတ္တိ, သဒ္ဓမ္မော ပရမဒုလ္လဘော’’တိ.

"ความเป็นมนุษย์เป็นของหายาก การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นของหายาก ความถึงพร้อมแห่งขณะเป็นของหายาก พระสัทธรรมเป็นของหายากยิ่ง"

---

ဣမိဿာ ဂါထာယ ဝဏ္ဏနာက္ကမော သမ္ပတ္တော. တတ္ထ ဒုလ္လဘဉ္စ မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဘာဝေါပိ ဒုလ္လဘောယေဝ မနုဿဿ ဒုလ္လဘဘာဝေါ ကာဏကစ္ဆပေါပမာဒီဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော ဧကော ကိရ ကဿကော ဂင်္ဂါတီရေ တီဏိ သံဝစ္ဆရာနိ ကသိတွာ ကိဉ္စိမတ္တမ္ပိ အလဘိတွာ နင်္ဂလဖာလံ ဒွေဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဂင်္ဂါယံ ခိပိ တေန ဂင်္ဂါနဒိယာ ဝါဟေန ဧကော ဥဒ္ဓံ ဧကော ဟေဋ္ဌာတိ ဧဝံ ဒွေ နင်္ဂလဖာလကာ ဂင်္ဂါယံ ဝုယှန္တာ စိရေန ဧကော ဥဒ္ဓံ ဧကော ဟေဋ္ဌာတိ ဒွေ ဧကတော ဟုတွာ ပါကတိကာ ယုဇ္ဇန္တိ တသ္မိံ ခဏေ ဝဿသတဝဿသဟဿစ္စယေန ဧကဝါရံ ဥမ္မုဇ္ဇမာနော ကာဏကစ္ဆပေါ ဥမ္မုဇ္ဇမာနက္ခဏေ တဿ ဂီဝါ ဒွိန္နံ နင်္ဂလဖာလာနမန္တရေ ဟောတိ အယံ ကာလော [Pg.113] ဒုလ္လဘောဝ ဧဝမေဝ မနုဿတ္တဘာဝေါပိ ဒုလ္လဘောယေဝ တထာဟိ မနုဿတ္တဘာဝံ အလဘိတွာဝ နိရယပေတအသုရကာယတိရစ္ဆာနဘူမီသုယေဝ သံသရိတွာ သီသမ္ပိ ဥက္ခိပိတုံ အလဘန္တာ ဧကဗုဒ္ဓန္တရာ ဒွေ ဗုဒ္ဓန္တရာ တယော ဗုဒ္ဓန္တရာ စတ္တာရော ဗုဒ္ဓန္တရာ ဧကာသင်္ချေယျဝသေန နိရယေ ပစ္စနကသတ္တာနံ ဂဏနပထံ ဝီတိဝတ္တာ, တထာ ပေတအသုရကာယတိရစ္ဆာနဘူမီသုပိ အတိခုဒ္ဒကေန အတ္တဘာဝေန တိလဗီဇသာသပဗီဇဿ စတုပဉ္စဆသတ္တအဋ္ဌကလဘာဂမတ္တေနေဝ အင်္ဂုလိယာ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနမတ္တေယေဝ ဘူမိပဒေသေ နိသိန္နာနံ အတိခုဒ္ဒကသတ္တာနံ ဂဏနပထမ္ပိ ဝီတိဝတ္တာ တေ ဟိ ဂဏိတုံ ဣဒ္ဓိမန္တပုဂ္ဂလေ ဌပေတွာ အညော ကော နာမ သက္ခိဿတိ တေဟိ မောဟန္ဓဘာဝေန ကဏှသုက္ကပက္ခမ္ပိ အဇာနန္တာ အနေကေသု ဗုဒ္ဓသတေသု ဝါ ဗုဒ္ဓသဟဿေသု ဝါ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ဗုဒ္ဓေါတိသဒ္ဒံ အသုတွာ ဝီတိဝတ္တာ, ဧဝံ မနုဿတ္တဘာဝေါပိ ဒုလ္လဘောယေဝ. မနုဿတ္တဘာဝေ လဘမာနေပိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလော အတိဒုလ္လဘောဝ. ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒကာလေပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဟုတွာ ကုသလူပပတ္တိသင်္ခါတာ ခဏသမ္ပတ္တိ ဒုလ္လဘာဝ, သဒ္ဓမ္မဒေသကဿာပိ ဒုလ္လဘတ္တာ, တသ္မိမ္ပိ သတိ အင်္ဂဝိကလဘာဝေန သဒ္ဓမ္မသဝနဿာပိ ဒုလ္လဘတ္တာတိ ဧဝမာဒိပ္ပဘေဒါ မနုဿတ္တဘာဝါဒိကာ ခဏသမ္ပတ္တိယော ဒုလ္လဘာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဒုလ္လဘာ ခဏသမ္ပတ္တီတိ ကုသလူပပတ္တိသင်္ခါတာ ခဏသမ္ပတ္တိ ဒုလ္လဘာယေဝ တထာ ဟိ ပစ္စန္တဝိသယ အရူပအသညသတ္တတိရစ္ဆာနပေတနေရယိကကာလေ ဝါ မဇ္ဈိမဒေသေပိ စက္ခာဒိအင်္ဂဝိကလေဝါ ပရိပုဏ္ဏအင်္ဂဘာဝေပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘူတာ ဝါ ကုသလူပပတ္တိသင်္ခါတာ ခဏာ န ဟောန္တိ ပစ္စန္တဝိသယေ ဟိ ပဝတ္တာ ဇနာ ပါဏာတိပါတာဒိဒသအကုသလကမ္မပထေယေဝ ရမန္တိ အဘိရမန္တိ, စဏ္ဍသဘာဝါ စ တေ ဟောန္တိ, ရတနတ္တယဂုဏမ္ပိ န ဇာနန္တိ. အရူပိနောပိ ပုဂ္ဂလာ ပရတောဃောသဝိရဟိတတ္တာ သောတာပတ္တိမဂ္ဂပဋိလာဘောပိ တေသံ နတ္ထိ, ဗုဒ္ဓဒဿနာဒီနိပိ န လဘန္တိ. အသညသတ္တတိရစ္ဆာနပေတနေရယိကကာလေသု ပန ပဂေဝ ပူရိတပါရမီနံ သတ္တာနံ ပဝတ္တနမ္ပိ အဗ္ဗောဟာရိကံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိကုလေ ဇာယမာနာပိ စက္ခုဝိကလေန ဗုဒ္ဓသံဃရတနာနံ အဒဿနံ, သောတဝိကလေန ဓမ္မသဝနတောပိ ဟာယတိ ဧဠမူဂါဒိဘာဝေန ကုသလသမာဒါနာ န ဟောန္တိ. အင်္ဂသမ္ပန္နေပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဘာဝေန ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏအသီတိအနုဗျဉ္ဇနဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တံ သဗ္ဗဇနာနံ [Pg.114] နယနရသာယတနဘူတံ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓမ္ပိ ဒိသွာ ပသာဒသောမ္မေန စက္ခုနာ ဩလောကေတဗ္ဗမ္ပိ န မညန္တိ မနောပဒေါသဝသေနေဝ ယုဂဂ္ဂါဟာ ဟုတွာ ယမကပါဋိဟာရိယကာလာဒီသု အနေကေပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနော မဟာနိရယေ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ကုသလူပပတ္တိခဏသမ္ပတ္တိပိ ဒုလ္လဘာယေဝ.

ถึงลำดับแห่งการพรรณนาคาถานี้ ในคาถานั้น คำว่า ‘ความเป็นมนุษย์เป็นของหายาก’ คือ แม้ความเป็นมนุษย์ก็เป็นของหายากยิ่ง ความเป็นของหายากของมนุษย์นั้น พึงทราบด้วยอุปมาเรื่องเต่าตาบอดเป็นต้น เรื่องมีอยู่ว่า ชาวนาคนหนึ่งทำนาอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ๓ ปี ไม่ได้ผลอะไรเลย จึงหักผาลไถออกเป็นสองท่อนแล้วทิ้งลงในแม่น้ำคงคา ด้วยกระแสน้ำในแม่น้ำคงคานั้น ผาลไถสองท่อนนั้น ท่อนหนึ่งลอยขึ้นไปข้างบน ท่อนหนึ่งลอยลงไปข้างล่าง ผาลไถสองท่อนนั้นลอยไปในแม่น้ำคงคาเป็นเวลานาน ท่อนหนึ่งลอยขึ้นไปข้างบน ท่อนหนึ่งลอยลงไปข้างล่าง แล้วกลับมารวมกันและสวมเข้ากันได้ตามปกติ ในขณะนั้น เต่าตาบอดตัวหนึ่งผุดขึ้นมาครั้งหนึ่งเมื่อล่วงไปร้อยปีพันปี ในขณะที่ผุดขึ้นมานั้น คอของมันสวมเข้าในระหว่างผาลไถสองท่อนนั้นพอดี กาลนี้เป็นของหายากอย่างยิ่ง แม้ความเป็นมนุษย์ก็เป็นของหายากอย่างนั้น เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายเมื่อไม่ได้ความเป็นมนุษย์แล้ว ก็ท่องเที่ยวอยู่ในนรก เปรต อสุรกาย และกำเนิดเดรัจฉานเท่านั้น ไม่สามารถแม้แต่จะเงยศีรษะขึ้นได้ ผ่านพ้นจำนวนสัตว์ที่เสวยทุกข์ในนรกไปแล้ว ด้วยระยะเวลาหนึ่งพุทธันดร สองพุทธันดร สามพุทธันดร สี่พุทธันดร โดยประมาณหนึ่งอสงไขย แม้ในภพภูมิเปรต อสุรกาย และเดรัจฉาน ก็ผ่านพ้นจำนวนสัตว์ที่เล็กจิ๋วมาก มีอัตภาพเพียงเท่าส่วนที่ ๔ ๕ ๖ ๗ ๘ ของเมล็ดงาและเมล็ดผักกาด นั่งอยู่ในพื้นที่เพียงเท่าที่ปลายนิ้วตั้งอยู่ได้ สัตว์เหล่านั้นใครเล่าจะสามารถนับได้ นอกจากบุคคลผู้มีฤทธิ์ สัตว์เหล่านั้นไม่รู้แม้กระทั่งข้างขึ้นข้างแรมด้วยความมืดบอดแห่งโมหะ ผ่านพ้นไปโดยไม่ได้ยินเสียงว่า ‘พระพุทธเจ้า’ แม้พระพุทธเจ้าจะอุบัติขึ้นเป็นร้อยเป็นพันพระองค์ก็ตาม ด้วยประการฉะนี้ แม้ความเป็นมนุษย์ก็เป็นของหายากอย่างยิ่ง แม้ได้ความเป็นมนุษย์แล้ว กาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นก็เป็นของหายากอย่างยิ่ง แม้ในกาลที่พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว ความถึงพร้อมแห่งขณะอันนับว่าเป็นการอุบัติในกุศลก็เป็นของหายาก เพราะแม้ผู้แสดงพระสัทธรรมก็เป็นของหายาก และเมื่อมีผู้แสดงแล้ว การได้ฟังพระสัทธรรมก็เป็นของหายากเพราะความพิการแห่งอวัยวะ ด้วยประการฉะนี้ ความถึงพร้อมแห่งขณะมีความเป็นมนุษย์เป็นต้นเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นของหายาก คำว่า ‘ความถึงพร้อมแห่งขณะเป็นของหายาก’ คือ ความถึงพร้อมแห่งขณะอันนับว่าเป็นการอุบัติในกุศลเป็นของหายากอย่างยิ่ง เพราะว่าในกาลที่อยู่ในปัจจันตประเทศ อรูปภพ อสัญญีสัตว์ เดรัจฉาน เปรต และสัตว์นรก หรือแม้ในมัชฌิมประเทศ ผู้มีอวัยวะพิการมีตาเป็นต้น หรือแม้มีอวัยวะสมบูรณ์ แต่เป็นมิจฉาทิฏฐิ ก็ไม่มีขณะที่ประกอบด้วยกุศล เพราะว่าชนทั้งหลายที่อยู่ในปัจจันตประเทศ ย่อมยินดีและเพลิดเพลินอยู่ในทางแห่งอกุศลกรรมบถ ๑๐ มีการฆ่าสัตว์เป็นต้นเท่านั้น และชนเหล่านั้นมีอัธยาศัยดุร้าย ไม่รู้จักแม้คุณของพระรัตนตรัย แม้บุคคลผู้อยู่ในอรูปภพ ก็ไม่มีการบรรลุโสดาปัตติมรรค เพราะปราศจากเสียงจากผู้อื่น และไม่ได้รับการเห็นพระพุทธเจ้าเป็นต้น ส่วนในกาลแห่งอสัญญีสัตว์ เดรัจฉาน เปรต และสัตว์นรก การดำเนินไปของสัตว์ผู้บำเพ็ญบารมีมาแล้วก็เป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวถึง แม้เกิดในตระกูลสัมมาทิฏฐิ ผู้มีตาพิการก็ไม่เห็นพระรัตนตรัยคือพระพุทธและพระสงฆ์ ผู้มีหูพิการก็เสื่อมจากการฟังพระธรรม ผู้เป็นใบ้เป็นง่อยเป็นต้น ก็ไม่สามารถสมาทานกุศลได้ แม้มีอวัยวะสมบูรณ์ แต่เป็นมิจฉาทิฏฐิ ก็ไม่คิดที่จะมองดูพระสัพพัญญูพุทธเจ้า ผู้ทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ แวดล้อมด้วยพระรัศมีประมาณวา เป็นที่เจริญตาเจริญใจของชนทั้งปวง ด้วยดวงตาที่ผ่องใสด้วยความเลื่อมใส เพราะอาศัยความประทุษร้ายแห่งใจ ยึดมั่นในทิฏฐิผิด แม้ในกาลแห่งยมกปาฏิหาริย์เป็นต้น มิจฉาทิฏฐิเป็นอันมากก็ไปเกิดในมหานรก ด้วยประการฉะนี้ แม้ความถึงพร้อมแห่งขณะที่ประกอบด้วยกุศลก็เป็นของหายากอย่างยิ่ง

---

‘‘ဒုလ္လဘဉ္စ မနုဿတ္တံ, ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ စ ဒုလ္လဘော;

ဒုလ္လဘာ ခဏသမ္ပတ္တိ, သဒ္ဓမ္မော ပရမဒုလ္လဘော’’တိ.

‘ความเป็นมนุษย์เป็นของหายาก การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าก็เป็นของหายาก ความถึงพร้อมแห่งขณะเป็นของหายาก พระสัทธรรมเป็นของหายากอย่างยิ่ง’

---

ဣမိဿာ ဂါထာယ အတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ.

ความหมายของคาถานี้ได้กล่าวไว้แล้ว

---

ဣတိ သာဂရဗုဒ္ဓိတ္ထေရဝိရစိတေ သီမဝိသောဓနေ

จบเรื่องในสีมาวิโสธนีที่พระเถระชื่อสาครพุทธิรจนาไว้

---

ပကိဏ္ဏကကဏ္ဍော နာမ ပဉ္စမော ပရိစ္ဆေဒေါ.

ปริจเฉทที่ ๕ ชื่อปกิณณกัณฑ์

---

ဧဝံ သတ္ထုပရိနိဗ္ဗာနတော ဝဿသတစ္စယေန ပတိဋ္ဌိတေ ဣသိနာ ကာရိတတ္တာ’ ဣသိနဂရ’န္တိ လဒ္ဓနာမေ ဒွတ္တပါဒိဘူပါလာနံ နိဝါသဋ္ဌာနဘူတေ သီရိခေတ္တနဂရေ ဧရာဝတိယာ နဒိယာ ပါရိမတီရဘူတေ ပဗ္ဗတသာနုမှိ ပတိဋ္ဌိတဿ ကဉ္စနဝရမဟာထူပဿ ဒါယကဿ သတွိဝမဟာဓမ္မရညော ကာလေ သာသနဿ ဒွိသဟဿသတာဓိကဧကတိံသတိမေ ဝဿေ သာသနေ ပဋိလဒ္ဓသဒ္ဓါနံ ကုလပုတ္တာနံ မဟာဇာနိကရဏဝသေန ဝိမတိဝိနောဒနိယာ ဝုတ္တဝစနံ သဒ္ဒယုတ္တိအတ္ထယုတ္တိဝသေန သာဓုကံ အဝိစိနိတွာ နဒိယာ ဥဒကုက္ခေပံ အကတွာ ဥပသမ္ပဒါ ကမ္မဿ ကာရိတတ္တာ သာသနေ ပရာဇယမာပန္နေ ကုလပုတ္တေ ဥပါရမ္ဘကရဏဝသေန သီမဝိပတ္တိဟာရကော သီမသမ္ပတ္တိပ္ပကာသကော ဂန္ထော ပဝတ္တတိ.

ดังนั้น ในเมืองศรีเกษตรอันเป็นที่ประทับของเหล่าพระราชา มีพระเจ้าทวัตตปาทิเป็นต้น ซึ่งตั้งขึ้นโดยฤๅษีเมื่อล่วงไป ๑๐๐ ปีนับแต่การปรินิพพานของพระศาสดา จึงได้นามว่า ‘อิสินคร’ ตั้งอยู่บนเชิงเขาที่อยู่ริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี ในรัชสมัยของพระเจ้าสัตวิวมหาธรรมราชา ผู้เป็นทายกแห่งพระมหาเจดีย์ทองคำอันประเสริฐ ในปีพุทธศักราช ๒๑๓๑ คัมภีร์ที่แสดงความวิบัติของสีมาและประกาศความสมบูรณ์ของสีมานี้จึงดำเนินไป เพื่อตำหนิกุลบุตรทั้งหลาย ในคราวที่พระศาสนาถึงความเสื่อมเสีย เพราะการทำให้เกิดความเสียหายใหญ่แก่กุลบุตรผู้มีความเลื่อมใสในพระศาสนา ด้วยเหตุที่ไม่ได้พิจารณาถ้อยคำที่กล่าวไว้ในวิมติวิโนทนีโดยชอบด้วยเหตุผลทางศัพท์และเหตุผลทางอรรถ แล้วไม่ได้ทำอุทกุกเขปสีมาในแม่น้ำ แต่กลับทำอุปสมบทกรรม

---

ဧတ္တာဝတာ စ သိရိခေတ္တနဂရဂေါစရဂါမေန သတွိဝမဟာဓမ္မရာဇဂုရုဘူတေန မဟာဝေယျာကရဏေန တိပိဋကဓရေန’သဒ္ဓမ္မကောဝိဒေါ’တိ ပါကဋ နာမဓေယျေန မဟာထေရေန ဥပဇ္ဈာယော ဟုတွာ ပညာဓိပတီနံ နိဝါသဘူတေ ပစ္ဆိမဇိနစက္ကသာသနဝရေ ဝါသိဂဏာစရိယေန ဂဏဝါစကေန ဝိနယဓရေန မဟာသာမိနာ စ, ရာဇဂုရုနာ တိပိဋကနာဂတ္ထေရေန စ အာစရိယော ဟုတွာ ဝေဇ္ဇကမ္မဇင်္ဃပေသနကမ္မာဒိဝသေန အနေသနံ ပဟာယ သမ္မာ အာဇီဝေန ဝိသုဒ္ဓါဇီဝေဟိ သံဃဂဏေဟိ ကာရကသံဃာ ဟုတွာ သိရိခေတ္တနဂရဿ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ ဒီဃပဗ္ဗတသာနုမှိ ဧရာဝတိယာ နဒိယာ တီရေ ဝါလိကပုဠိနေ သီမာပေက္ခာယ သဟ ဥဒကုက္ခေပံ [Pg.115] ကတွာ ပဝတ္တာယ ဥဒကုက္ခေပသီမာယ ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဝိပတ္တိံ အကတွာ ဌာနာရဟေန ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန ဥပသမ္ပဒါယ ဝီသတိဝဿေန သာဂရဗုဒ္ဓီတိ ဂရူဟိ ဂဟိတနာမဓေယျေန ဘိက္ခုနာ ရစိတော သာသနဝိပတ္တိဟာရကော သီမဝိသောဓနီ နာမ ဂန္ထော သမတ္တော.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คัมภีร์ชื่อสีมาวิโสธนี อันเป็นเครื่องขจัดความวิบัติแห่งพระศาสนา ซึ่งพระภิกษุผู้มีนามว่า สาครพุทธิ อันครูบาอาจารย์ตั้งให้เมื่อมีพรรษา ๒๐ ได้รจนาขึ้น โดยมีพระมหาเถระผู้เป็นมหาไวยากรณ์ ผู้ทรงพระไตรปิฎก มีนามปรากฏว่า ‘สัทธรรมโกวิท’ ผู้เป็นพระราชครูของพระเจ้าสัตวิวมหาธรรมราชา มีเมืองศรีเกษตรเป็นโคจรคาม เป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระมหาเถระผู้เป็นพระมหาสามี ผู้เป็นอาจารย์ของคณะสงฆ์ เป็นผู้บอกคณะ เป็นผู้ทรงพระวินัย เป็นที่พำนักของเหล่าพระปัญญาธิปติในพระศาสนาอันประเสริฐของพระชินเจ้าทางทิศตะวันตก และมีพระราชครูพระเถระนามว่านาคะผู้ทรงพระไตรปิฎก เป็นพระอาจารย์ โดยมีคณะสงฆ์ผู้มีอาชีวะบริสุทธิ์ ละการแสวงหาที่ไม่สมควร เช่น เวชกรรมและการรับใช้เป็นต้น เป็นคณะสงฆ์ผู้ทำพิธี ได้กระทำอุทกุกเขปสีมาพร้อมด้วยการกำหนดสีมาบนหาดทรายริมฝั่งแม่น้ำอิรวดี ณ เชิงเขาที่ทอดยาวทางทิศใต้ของเมืองศรีเกษตร โดยไม่ให้เกิดความวิบัติแห่งพยัญชนะ ๑๐ ประการ ด้วยญัตติจตุตถกรรมอันควรแก่ฐานะเพื่อการอุปสมบท ได้สำเร็จลงแล้ว

---

ဧတ္တာဝတာ ဝိဘတ္တာ ဟိ, သပ္ပဘေဒပ္ပဝတ္တိကာ;

သီမဝိသောဓနီဟေသာ, နိပုဏာ သာဓုစိန္တိတာ.

คัมภีร์สีมาวิโสธนีนี้ มีประเภทและเรื่องราวต่างๆ ได้ถูกจำแนกไว้โดยละเอียด และได้รับการพิจารณาอย่างดีแล้ว

---

သိရိခေတ္တာတိ ပညာတေ, ပုရေ အပရနာမကေ;

ဒက္ခိဏေယျဒိသာဘာဂေ, ဥစ္စနေန ကတာလယေ.

ในเมืองที่ปรากฏนามว่าศรีเกษตร และมีนามอื่นว่าอปร ในทิศใต้ บนที่สูงที่สร้างเป็นที่พำนัก

---

ဝသန္တော ဘိက္ခု နာမေန, သာဂရဗုဒ္ဓီတိ ဝိဿုတော;

ပုဏ္ဏေ ဝီသတိဝဿမှိ, ဂန္ထောယံ သာဓုစိန္တိတော.

พระภิกษุผู้มีนามว่า สาครพุทธิ ผู้มีชื่อเสียงโด่งดัง พำนักอยู่ เมื่อมีพรรษาครบ ๒๐ ปี คัมภีร์นี้ได้ถูกพิจารณาอย่างดีแล้ว

---

မယာယံ ရစိတော ဂန္ထော, နိဋ္ဌပ္ပတ္တော အနာကုလော;

ဧဝံ ပါဏိနံ သဗ္ဗေ, သီဃံ သိဇ္ဈန္တု သင်္ကပ္ပာ.

คัมภีร์นี้ที่ข้าพเจ้ารจนาขึ้น ได้สำเร็จลงโดยไม่ติดขัด ขอความดำริทั้งปวงของสัตว์ทั้งหลายจงสำเร็จโดยเร็วพลันเถิด

---

ယာဝ ဗုဒ္ဓေါတိနာမမ္ပိ လောကဇေဋ္ဌဿ တာဒိနော;

တာဝ တိဋ္ဌတု ယံ ဂန္ထော, သာသနေ ဟာရယံ တမံ.

ขอคัมภีร์นี้จงดำรงอยู่ตราบเท่าที่แม้พระนามว่าพระพุทธเจ้า ของพระองค์ผู้เป็นประธานของโลก ผู้คงที่ ยังคงอยู่ เพื่อขจัดความมืดมิดในพระศาสนา

---

ဥဒ္ဓံ ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ စ, အဓော ယာဝ အဝီစိတော;

သမန္တာ စက္ကဝါဠေသု, ယေ သတ္တာ ပထဝီစရာ.

สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดที่เที่ยวไปในแผ่นดิน ทั้งเบื้องบนจนถึงภวัคคพรหม ทั้งเบื้องล่างจนถึงอเวจีนรก และในจักรวาลทั้งปวงโดยรอบ

---

တေပိ သဗ္ဗေ မယာ ဟောန္တု, သမသမဝိပါကိနော;

စိရံ ဇီဝတု နော ရာဇာ, သာသနဿ ဥဇ္ဇောတကော.

สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดจงเป็นผู้มีวิบากเสมอกันกับข้าพเจ้า ขอพระราชาของพวกเราผู้ทรงยังพระศาสนาให้รุ่งเรือง จงทรงพระชนม์ชีพยืนนาน

---

ဒိဗ္ဗန္တော ရာဇဓမ္မေန, အရောဂေါ သဟ ဉာတိဘိ;

အနေန ပုညကမ္မေန, ဘဝေယျံ ဇာတိဇာတိယံ.

ขอพระองค์จงทรงรุ่งเรืองด้วยราชธรรม ทรงปราศจากโรคพร้อมด้วยพระประยูรญาติ ด้วยบุญกรรมนี้ ขอข้าพเจ้าพึงเป็นผู้ในทุกๆ ชาติ

---

သာသနံ ဇောတယန္တောဝ, သကျပုတ္တဿ သာသနေ;

ယဒါ နဿတိ သဒ္ဓမ္မော, အန္ဓီဘူတော မဟီတလေ;

ဒေဝလောကေ တဒါ ဟေဿံ, တုသိတေ ဌာနမုတ္တမေတိ.

ยังพระศาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ในพระศาสนาของพระศากยบุตร เมื่อใดพระสัทธรรมอันตรธานไป แผ่นดินมืดมิด เมื่อนั้นข้าพเจ้าพึงไปบังเกิดในดุสิตเทวโลกอันเป็นสถานอันสูงสุด

---

သီမဝိသောဓနီ နိဋ္ဌိတာ.

คัมภีร์สีมาวิโสธนี จบแล้ว