Tipiṭaka Translation

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น.

රසවාහිනී

รสวาหินี

පණාමාදිකථා

กถาว่าด้วยการนอบน้อมเป็นต้น

๑.

සත්ථුප්පසත්ථචරණං [Pg.1] සරණං ජනානං,බ්‍රහ්මාදිමොළි මණිරංසි සමාවහන්තං,පඞ්කෙරුහාභමුදුකොමලචාරුවණ්ණං;

වන්දාමි චක්කවරලක්ඛණමාදධානං.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาทอันพระศาสดาสรรเสริญแล้ว ซึ่งเป็นที่พึ่งของปวงชน ผู้ทรงรับรัศมีแห่งแก้วมณีบนยอดมงกุฎของท้าวพรหมเป็นต้น ผู้มีวรรณะงามอ่อนนุ่มดุจดอกบัว และผู้ทรงไว้ซึ่งลักษณะแห่งจักรันประเสริฐ.

๒.

සිද්ධං ජිනෙන චිරකාලමතන්දිතෙන,යං භාවකො සමධිගච්ඡති ඛෙමමග්ගං;

යං කප්පරුක්ඛ රුචිදාන මණිව භාති,තං ධම්මමග්ග මසමං පණමාමි නිච්චං.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมมรรคอันหาที่เปรียบมิได้นั้นเป็นนิตย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่เกียจคร้านทรงทำให้สำเร็จแล้วตลอดกาลนาน ซึ่งผู้เจริญย่อมบรรลุถึงทางอันเกษม และซึ่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีและต้นกัลปพฤกษ์อันให้สิ่งที่น่าปรารถนา.

๓.

සන්තින්ද්‍රියං සුගතසූනුවරං විසුද්ධං,යං දක්ඛිණෙය්‍යමතදං සුචිපුඤ්ඤඛෙත්තං;

තාණෙසිනං සරණමුජ්ඣිතසබ්බදුක්ඛං,වන්දාමි සඞ්ඝ මනඝං සිරසා මහග්ඝං.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสงฆ์ผู้เป็นพระโอรสอันประเสริฐของพระสุคต ผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บริสุทธิ์ ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้ให้อมตธรรม เป็นเนื้อนาบุญอันสะอาด เป็นที่พึ่งของผู้แสวงหาที่ต้านทาน ผู้ละทิ้งความทุกข์ทั้งปวง ผู้ไม่มีความผิด ผู้มีค่ามาก ด้วยเศียรเกล้า.

๔.

යම්පත්තමෙත්ථ රතනත්තයථොමනෙන,පුඤ්ඤෙන තෙන දුරිතං සකලං පණුජ්ජ,වක්ඛාමහං සුමධුරං රසවාහිනින්තං,භො භො සුණන්තු සුජනා භිමුදාවහා සා.

ด้วยบุญที่ข้าพเจ้าได้รับในการสรรเสริญพระรัตนตรัยนี้ ขอจงขจัดความชั่วทั้งปวงด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวคัมภีร์รสวาหินีอันไพเราะยิ่งนั้น ดูก่อนสัตบุรุษทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังเถิด เพราะคัมภีร์นั้นนำมาซึ่งความยินดียิ่ง.

๕.

තත්ථතත්ථූපපන්නානි, [Pg.2] වත්ථූනි අරහා පුරෙ;

අභාසුං දීපභාසාය, ඨපෙසුං තං පුරාතනා.

เรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ พระอรหันต์ทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาเกาะ และคนโบราณทั้งหลายก็ได้รวบรวมไว้.

๖.

මහාවිහාරෙ තඞ්ගුත්ත, වඞ්කපරිවෙණවාසිකො;

රට්ඨපාලොති නාමෙන, සීලාචාර ගුණාකරො.

พระเถระนามว่า รัฏฐปาละ ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณคือศีลและอาจาระ ผู้อยู่ในวังกปริเวณะ ในมหาวิหารนั้น.

๗.

හිතාය පරිවත්තෙසි, පජානං පාළිභාසතො;

පුනරුත්තාදිදොසෙහි, තමාසි සබ්බමාකුලං;

අනාකුලං කරිස්සාමි, තං සුණාථ සමාහිතා.

ท่านได้แปลเรื่องราวเหล่านั้นเป็นภาษาบาลีเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แต่เรื่องราวนั้นทั้งหมดสับสนด้วยโทษมีการกล่าวซ้ำเป็นต้น ข้าพเจ้าจักทำให้ไม่สับสน ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเรื่องนั้นเถิด.

๘.

විතරාගා පුරෙ වොචුං, යස්මා තස්මා හි භාසිතං;

එතමාදරණීයඤ්හි, සාධු සාධූහි සබ්බදාති.

เพราะเหตุที่พระผู้ปราศจากราคะทั้งหลายได้กล่าวไว้ในกาลก่อน ฉะนั้นคำที่กล่าวนี้จึงเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เป็นสิ่งดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายพึงสรรเสริญตลอดไป.

ජම්බුදීපුප්පත්ති වත්ථූනි.

เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีป.

ධම්මසොණ්ඩකවග්ගො

วรรคว่าด้วยพระเจ้าธัมมโสณฑกะ

1. ධම්මසොණ්ඩකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑. อนุปุพพีกถาในเรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะนี้.

තත්ථ තෙසං වත්ථූන මුප්පත්තියො ද්විධා භවන්ති ජම්බුදීපෙ සීහළදීපෙචාති, තත්ථ ජම්බුදීපෙ තාළීස, සීහළදීපෙ තෙසට්ඨි, තෙසු තාව ජම්බුදීපුප්පත්තිවත්ථූනි ආවි භවිස්සන්ති, තතොපි ධම්මසොණ්ඩකස්ස වත්ථු ආදි, කථං, අම්හාකං කිර භගවතො පුබ්බෙ ඉමස්මිංයෙව භද්දකප්පෙ කස්සපොනාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි, තස්ස ඛො පන භගවතො සාසනන්තරධානතො න චිරෙනෙව කාලෙන අම්හාකං බොධිසත්තො බාරාණසීරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, තස්සු ප්පත්ති කාලසමනන්තරමෙව සබ්බසත්තානං මනසි ධම්මසඤ්ඤා උදපාදි, තස්මාස්ස ධම්මසොණ්ඩොතිනාම මකංසු, සො පනෙසො කුමාරො මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪෙන්තො සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්වා පිතරා උපරජ්ජෙන පූජිතො හුත්වා දානාදයො දසකුසලකම්මපථෙ පූරෙන්තො පිතුඅච්චයෙනාමච්චෙහි [Pg.3] රජ්ජෙනාභිසිඤ්චිතො අහොසි, සො පනෙස ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා දෙවනගරසදිසෙ බාරාණසීනගරෙ චක්කවත්තිසදිසං බාරාණසීරජ්ජං කාරෙන්තො මාසද්ධමාසච්චයෙන සිරිසයනගතො එවං චින්තෙසි, මමෙවං රජ්ජසිරිමනුභවනං න සොභති ධම්මවියොගෙන, දිවාකර විරහිතො නභො වියාතිආදිනා නානාකාරණං චින්තෙසි, තෙනෙත්ථ.

ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น การเกิดขึ้นของเรื่องราวเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือในชมพูทวีปและในสีหฬทวีป ในชมพูทวีปมี ๔๐ เรื่อง ในสีหฬทวีปมี ๖๓ เรื่อง ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีปจักปรากฏก่อน และในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะเป็นเรื่องแรก เรื่องเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนพระผู้มีพระภาคของเรา ในภัทรกัปนี้เอง พระศาสดาพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นในโลก ไม่นานหลังจากศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นอันตรธานไป พระโพธิสัตว์ของเราได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาแห่งเมืองพาราณสี ทันทีที่พระองค์ประสูติ ความสำคัญหมายในธรรมได้เกิดขึ้นในใจของสัตว์ทั้งปวง ฉะนั้นจึงได้ขนานนามพระองค์ว่า ธัมมโสณฑกะ เจ้าชายพระองค์นั้นเจริญวัยด้วยบริวารอันมาก ได้สำเร็จในศิลปะทั้งปวง ได้รับการบูชาจากพระบิดาด้วยตำแหน่งอุปราช ทรงบำเพ็ญทศกุศลกรรมบถมีทานเป็นต้น เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ก็ได้รับการอภิเษกให้เป็นพระราชาโดยเหล่าอำมาตย์ พระมหาธัมมโสณฑกะพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติพาราณสีอันรุ่งเรืองดุจพระเจ้าจักรพรรดิในเมืองพาราณสีอันเปรียบประดุจเมืองสวรรค์ เมื่อผ่านไปกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ก็ทรงบรรทมอยู่บนพระแท่นบรรทมอันเป็นมงคล ทรงดำริว่า การที่เราเสวยราชสมบัติอันรุ่งเรืองเช่นนี้ไม่สง่างามเลยเพราะปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าปราศจากพระอาทิตย์ ดังนี้เป็นต้น ทรงดำริด้วยเหตุผลนานาประการ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี.

๑.

පුඤ්ඤෙන සීලාදිමයෙන පුබ්බෙ,කතෙන පත්තොස්මි අතන්දිතෙන,මසක්කසාරෙ විය දෙවරාජා;

රාජත්තමිද්ධෙ පුරමුත්තමම්හි.

ด้วยบุญที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้น ที่ข้าพเจ้าได้กระทำไว้ในกาลก่อนโดยไม่เกียจคร้าน ข้าพเจ้าจึงได้บรรลุความเป็นพระราชาในเมืองอันประเสริฐที่รุ่งเรืองนี้ ดุจท้าวเทวราชในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์.

๒.

රූපෙන හාරීනයනුස්සවෙන,සද්දෙන සම්මා සවණාමතෙන,ගන්ධෙන ඝානුස්සවසොභනෙන,රසඤ්ඤපුඤ්ඤෙන රසෙනචාපි.

ด้วยรูปอันเป็นที่เจริญตาเป็นที่ฉลองนัยน์ตา ด้วยเสียงอันไพเราะเป็นอมตะแก่การฟัง ด้วยกลิ่นอันหอมเป็นที่เจริญแก่จมูก และด้วยรสอันเป็นที่รู้รสด้วยบุญ.

๓.

ඵස්සෙන ගත්තස්ස සුඵස්සදෙන,සමිද්ධිපත්තොස්මි මහිද්ධිකොහං,නෙවෙත්තකෙනෙව පමාදභාව,මා පජ්ජිතුං යුත්තරූපන්ති ඤත්වා.

ด้วยโผฏฐัพพะอันให้สัมผัสที่ดีแก่กาย ข้าพเจ้าผู้มีฤทธิ์มากได้บรรลุความสมบูรณ์แล้ว เมื่อรู้ว่าไม่สมควรจะถึงความประมาทเพียงเท่านี้.

๔.

දස්සාමි අඞ්ගඅපි ජීවිතඤ්ච,ධඤ්ඤං ධනං චාපි පසන්නචිත්තො,සොස්සාමි ධම්මං සිවමාදධානං,ජිනෙරිතං ජාතිජරාපහාණං.

ข้าพเจ้าจักให้แม้ซึ่งอวัยวะและชีวิต ข้าวเปลือกและทรัพย์ ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้าพเจ้าจักฟังพระธรรมอันนำมาซึ่งความเกษม ซึ่งพระชินเจ้าตรัสไว้ อันเป็นเครื่องละชาติและชรา.

๕.

න සොභති යථාකාසං, ජලං ධාමපතිංවිනා,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าไม่สง่างามหากปราศจากพระอาทิตย์.

๖.

න සොභති හථා රත්ති, නිසානාථං විනා සදා,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนราตรีไม่สง่างามหากปราศจากพระจันทร์เสมอไป.

๗.

අලඞ්කතොපි [Pg.4] චෙ හත්ථී, විනා දාඨා න සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนช้างที่ประดับประดาแล้วก็ไม่สง่างามหากปราศจากงา.

๘.

යථා කල්ලොලමාලීයං,විනා වෙලා න සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං,විනා ධම්මා න සොභති.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนทะเลที่มีคลื่นไม่สง่างามหากปราศจากฝั่ง.

๙.

යථා සුමණ්ඩිතො රාජා,කුපටො නෙව සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං,විනා ධම්මා න සොභති.

การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนพระราชาที่ทรงเครื่องประดับอย่างดีแล้ว แต่ทรงผ้าเก่าก็ไม่สง่างาม.

10.

๑๐.

ධම්මමෙව සුණිස්සාමි, ධම්මෙ මෙ රමතී මනො,න හි ධම්මා පරං අත්ථි, ධම්මමූලං තිසම්පදන්ති.

ข้าพเจ้าจักฟังแต่พระธรรม จิตของข้าพเจ้าย่อมยินดีในพระธรรม เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าพระธรรม ความสมบูรณ์ ๓ ประการมีพระธรรมเป็นรากฐาน.

එවං චින්තෙත්වා පාතොව සිරිගබ්භා නික්ඛම්ම සුසජ්ජිතෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලෙඞ්කෙ අමච්චගණ පරිවුතො නිසීදි දෙවරාජාවිය විරොචමානො, නිසින්නො පන රාජා අමච්චෙ එවමාහ, යො පනෙත්ථ භොන්තො බුද්ධභාසිතෙසු ධම්මෙසු කිඤ්චිධම්මං ජානාති, සො භාසතු, සොතුමිච්ඡාමිධම්මන්ති, තෙ සබ්බෙපි මයං දෙව න ජානාමාති ආහංසු, තං සුත්වා අ න ත්ත ම නො රාජා එවං චින්තෙසි, යන්නූනාහං හත්ථික්ඛන්ධෙ සහස්සං ඨපෙත්වා නගරෙ භෙරිංචරාපෙය්‍යං, යං අප්පෙවනාම කොචි ධනලොභෙන චාතුප්පදිකායපි ගාථාය ධම්මං දෙසෙය්‍ය. තං මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති, තතො සො තථා කත්වාපි ධම්මදෙසකං අලභන්තො පුන ද්විසහස්සං තිචතුපඤ්චසහස්සන්තියාවකොටිප්පකොටිංදම්මීති, තතො ගාම නිගම ජනපදෙ, තතො සෙට්ඨිට්ඨානං සෙනාපති උපරාජට්ඨානා දයොපි, පුන සෙතච්ඡත්තං දම්මි, රාජවෙසං පහාය අත්තානං දාසං සාවෙත්වා ධම්මදෙසෙන්තස්ස දම්මිති වත්වා භෙරි චරාපෙත්වාපි ධම්ම දෙසකමලභිත්වා සංවිග්ගො [Pg.5] කිම්මෙ ධම්මවියොගෙන රජ්ජෙනාති අමච්චානං රජ්ජං නීය්‍යාතෙත්වා සද්ධම්මගවෙසකො ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා මහාවනං පාවිසි ගාම නිගම රාජධානි පරම්පරාය, තෙනෙත්ථ.

ทรงดำริอย่างนี้แล้ว ในเวลาเช้าตรู่ก็เสด็จออกจากพระตำหนักอันเป็นมงคล ประทับนั่งบนพระราชบัลลังก์ที่ตกแต่งอย่างดี มีเศวตฉัตรกางกั้น แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงรุ่งเรืองดุจท้าวเทวราช เมื่อประทับนั่งแล้ว พระราชาจึงตรัสกับเหล่าอำมาตย์ว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดในที่นี้รู้ธรรมะบางอย่างในพระธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ ขอผู้นั้นจงแสดงเถิด ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังธรรม" พวกเขาทั้งหมดกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ พวกข้าพระองค์ไม่รู้เลย" พระราชาทรงไม่พอพระทัยเมื่อได้ยินดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ถ้ากระนั้น เราควรจะให้ตีกลองประกาศในเมือง โดยวางทรัพย์พันหนึ่งบนหลังช้าง เผื่อว่าจะมีใครสักคนแสดงธรรมด้วยคาถาเพียงสี่บาทด้วยความโลภในทรัพย์นั้น การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" จากนั้น แม้ทรงกระทำเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม จึงทรงประกาศอีกว่า "เราจักให้สองพัน สาม สี่ ห้าพัน จนถึงโกฏิและโกฏิ" จากนั้นก็ประกาศไปในหมู่บ้าน ตำบล ชนบท จากนั้นก็ประกาศถึงตำแหน่งเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น อีกทั้งยังประกาศว่า "เราจักให้เศวตฉัตร เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและยอมเป็นทาสของผู้แสดงธรรม" แม้ทรงให้ตีกลองประกาศเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม ทรงสังเวชพระทัยว่า "การครองราชย์จะประโยชน์อะไรแก่เราเมื่อปราศจากธรรม" จึงทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าอำมาตย์ แล้วพระมหาธัมมโสณฑกะผู้แสวงหาพระสัทธรรมก็เสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ โดยเสด็จผ่านหมู่บ้าน ตำบล และเมืองหลวงไปตามลำดับ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี.

11.

๑๑.

පුරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා,ධම්මසොණ්ඩො නරාධිපො;

සද්ධම්මජ්ඣෙසකං සත්ථු,අලද්ධා ධනකොටිහි.

ในกาลก่อน พระราชาธัมมโสณฑกะทรงให้ตีกลองประกาศแล้ว แต่ก็ยังไม่พบผู้แสดงพระสัทธรรมของพระศาสดา แม้ด้วยทรัพย์เป็นโกฏิ.

12.

๑๒.

දාසො හොමි පහායාහං,රාජත්තං දෙසකස්ස මෙ;

ඉච්චාහ සො මහීපාලො,අහො ධම්මෙසු ලොලතා.

พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า "เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและเป็นทาสของผู้แสดงธรรมแก่เรา" โอ้! ความกระหายในธรรมช่างยิ่งนัก.

13.

๑๓.

රජ්ජං නීය්‍යාතයිත්වාන, අමච්චානං මනොරමං,වනං පාවිසි සො රාජා, ගවෙසං ධම්මමුත්තමන්ති.

พระราชาพระองค์นั้นทรงมอบราชสมบัติอันน่ารื่นรมย์ให้แก่เหล่าอำมาตย์แล้ว เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อแสวงหาพระธรรมอันสูงสุด.

මහාවනං පවිට්ඨක්ඛණෙ පන මහාසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන සක්කස්සාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි, අථ දෙවරාජා චින්තෙසි අකාමං මෙ පණ්ඩුකම්බල සිලාසනං උණ්හමහොසි, කින්නුඛො කාරණන්ති ලොකං ඔලොකෙන්තො සක්කො දෙවරාජා ධම්මසොණ්ඩක මහාරාජානං සකලජම්බුදීපං විචිනිත්වා සද්ධම්මජ්ඣෙසකං අලභිත්වා වනං පවිට්ඨභාවං අද්දස, ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා සද්ධම්මත්ථාය රජ්ජ ධන බන්ධු ජීවිතම්පි පහාය අරඤ්ඤං පවිට්ඨො, න සො වතායං යොවා සොවා සත්තො, ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ බුද්ධො භවිස්සති, බුද්ධබොධිසත්තො චායං අජ්ජෙව මහාරඤ්ඤං පවිට්ඨො සද්ධම්මං අලද්ධා මහාදුක්ඛං පාපුණෙය්‍ය, න චෙතං යුත්තං, අජ්ජ මයා තත්ථ ගන්ථබ්බං ධම්මාමතරසෙන තමභිසිඤ්චිත්වා රජ්ජෙ පහිට්ඨාපෙතුන්ති චින්තෙත්වා අත්තභාවං විජහිත්වා භයානකං මහන්තං රක්ඛසවෙසං නිම්මිණිත්වා මහාසත්තාභිමුඛො අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි, තෙනෙත්ථ.

แต่ในขณะที่พระมหาบุรุษเสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อนขึ้น ลำดับนั้น ท้าวเทวราชทรงดำริว่า อาสนะศิลาบัณฑุกัมพลของเรานี้ร้อนขึ้นโดยไม่ปรารถนา อะไรหนอเป็นเหตุ ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นว่าพระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงแสวงหาผู้แสดงธรรมอันดีงามทั่วชมพูทวีปแล้วไม่พบ จึงเสด็จเข้าป่า พระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงสละราชสมบัติ ทรัพย์สิน หมู่ญาติ และแม้ชีวิต เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม แล้วเสด็จเข้าป่า ผู้นี้มิใช่สัตว์ธรรมดาคนใดคนหนึ่ง แต่จักเป็นพระพุทธเจ้าในกัปนี้เอง พระพุทธโพธิสัตว์นี้หากเสด็จเข้าป่าใหญ่ในวันนี้แล้วไม่ได้พระสัทธรรม ก็พึงประสบทุกข์ใหญ่ นั่นไม่สมควรเลย วันนี้เราควรไปที่นั่น รดพระองค์ด้วยรสแห่งอมตธรรม แล้วให้กลับไปสู่ราชสมบัติ ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงละอัตภาพของพระองค์เสีย แล้วเนรมิตเพศยักษ์ที่น่ากลัวและใหญ่โต แสดงพระองค์ในที่ไม่ไกลเบื้องหน้าพระมหาบุรุษ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ (จึงมีคำกล่าวว่า)

14.

๑๔.

බ්‍යග්ඝච්ඡසීහමහිසො [Pg.6] රගහත්ථිදීපි,මිගාකුලං කණ්ටකසෙලරුක්ඛං;

නරානමින්දො පවිසිත්වකානනං,ඉතොචිතො විබ්භමි ධම්මකාමො.

ป่าที่เต็มไปด้วยเสือโคร่ง หมี สิงห์ กระบือ แรด ช้าง เสือดาว และหมู่เนื้อ มีหนาม มีภูเขา มีต้นไม้ พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชน ผู้ใคร่ธรรม เสด็จเข้าป่า ทรงเที่ยวไปในที่โน้นที่นี้

15.

๑๕.

තස්සානුභාවෙන පුරින්දදස්ස,සිලාසනං උණ්හමහොසි කාමං;

තෙනෙව සො ලොකමුදික්ඛමානො,අද්දක්ඛි ධීරං විපිනෙ චරන්තං.

ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้น อาสนะของท้าวสักกะก็ร้อนขึ้นโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นพระปราชญ์ผู้เที่ยวไปในป่า

16.

๑๖.

මයජ්ජ තං ධම්මරසෙන සම්මා,සන්තප්පයිත්වා ගමනං වරන්ති;

මන්ත්වා සුභීමඤ්ජනකූටවණ්ණං,මහාමුඛං නිග්ගත භීමදාඨං.

วันนี้เราควรให้พระองค์อิ่มหนำด้วยรสแห่งธรรมโดยชอบ แล้วให้กลับไป (สู่ราชสมบัติ) ทรงดำริแล้ว (จึงเนรมิตกาย) มีสีเหมือนยอดภูเขาอัญชัน มีปากใหญ่ มีเขี้ยวอันน่ากลัวงอกออกมา

17.

๑๗.

දිත්තග්ගිසඞ්කාස විසාලනෙත්තං,මජ්ඣෙන භග්ගං චිපිටග්ගනාසං;

ඛරතම්බදාඨිං ඝනමස්සුවන්තං,නීලොදරං ගජ්ජිතභීමඝොසං.

มีนัยน์ตาใหญ่เหมือนเปลวไฟที่ลุกโพลง มีจมูกแบนหักตรงกลาง มีฟันหยาบสีแดง มีหนวดเคราดกหนา มีท้องสีเขียวเข้ม มีเสียงคำรามอันน่ากลัว

18.

๑๘.

කරොරුහං තික්ඛසලොහිතායතං,විසාලධොතායතඛග්ගහත්ථං;

ගදායුධෙනඞ්කිතමඤ්ඤබාහුං,දට්ඨොට්ඨභීමං සවලීලලාටං.

มีเล็บแหลมคมยาวสีแดง มีมือถือดาบใหญ่ที่ขัดเงายาว มีแขนอีกข้างหนึ่งถือคทาเป็นอาวุธ มีริมฝีปากกัดกันน่ากลัว มีหน้าผากย่นเป็นริ้ว

19.

๑๙.

මනුස්සමංසාදනරත්තපානං,භයානකං කක්ඛලයක්ඛවණ්ණං;

සුමාපයිත්වාන වනන්තරස්මිං,දස්සෙසි අත්තං ස නරාධිපස්සාති.

กินเนื้อคน ดื่มเลือด มีวรรณะเป็นยักษ์ที่น่ากลัวและหยาบกระด้าง เนรมิตกายเช่นนั้นในท่ามกลางป่า แล้วแสดงตนแก่พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชนนั้น

අථ මහාසත්තො අත්තනො අවිදූරෙ ඨිතං රක්ඛසං අද්දක්ඛි, තං දිස්වානාස්ස භයංවා ඡම්භිතත්තංවා චිත්ථුත්‍රාසමත්තංවා නාහොසි, කිමත්‍ර චින්තෙසි, අපිනාම එවරූපො පිරක්ඛසො ධම්මං [Pg.7] ජානෙය්‍ය, යන්නූනාහං තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුණිස්සාමි, තම්මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති චින්තෙසි. චින්තෙත්වා චපන අජ්ජ මයා තමුපසඞ්කම්ම පුච්ඡිතං වට්ටතීති ගන්ත්වා රක්ඛසෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො ආහ.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษทรงเห็นยักษ์ที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ ทรงเห็นแล้วก็มิได้มีความกลัว ความสะดุ้ง หรือความหวาดหวั่นแม้แต่น้อย ทรงดำริว่า อะไรหนอในที่นี้ ยักษ์เช่นนี้พึงรู้ธรรมได้หรือ ถ้ากระนั้น เราพึงฟังธรรมในสำนักของยักษ์นั้น ธรรมนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงดำริแล้วว่า วันนี้เราควรเข้าไปหาและสอบถามยักษ์นั้น ดังนี้ จึงเสด็จเข้าไปสนทนากับยักษ์นั้นแล้วตรัสว่า

20.

๒๐.

අස්මිං වනස්මිං තරුසණ්ඩ මණ්ඩිතෙ;

සුඵුල්ලිතානෙකලතාකුලාකුලෙ;

අධිග්ගහීතො සි මහානුභාව,පුච්ඡාමි තං දෙව වදෙහි කඞ්ඛං.

ในป่านี้ที่ประดับด้วยหมู่ไม้ ที่เกลื่อนกล่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิดที่บานสะพรั่ง ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้ครอบครองอยู่ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพ ขอท่านจงบอกความสงสัยของข้าพเจ้าเถิด

21.

๒๑.

ධම්මං ගවෙසං වනමාගතොම්හි,පහාය රජ්ජං අපි ඤාතිසඞ්ඝං;

ජානාසි චෙ සම්ම වදෙහි මය්හං,එකම්පි ගාථං සුගතෙන දෙසිතං.

ข้าพเจ้ามาสู่ป่าเพื่อแสวงหาธรรม ละราชสมบัติและหมู่ญาติแล้ว ถ้าท่านรู้ ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า แม้คาถาบทหนึ่งที่พระสุคตทรงแสดงไว้

තතො යක්ඛො ආහ.

ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า

22.

๒๒.

ධම්මං පජානාමහමෙකදෙසං,ජිනෙරිතං සාධුතරං රසානං,දෙසෙමි චෙහං තව ධම්ම මග්ගං,තුවඤ්හි කිං කාහසි දෙසකස්සාති.

ข้าพเจ้ารู้ธรรมส่วนหนึ่ง ที่พระชินเจ้าตรัสไว้ เป็นรสอันประเสริฐยิ่ง ถ้าข้าพเจ้าจะแสดงหนทางแห่งธรรมแก่ท่าน ท่านจักทำอะไรแก่ผู้แสดงเล่า

අථ මහාසත්තො ආහ.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า

23.

๒๓.

රජ්ජෙ ඨිතො අස්සමහං සචෙ භො,අනප්පරූපං පකරොමි පූජං;

ඉදානි එකො වනමජ්ඣපත්තො,කරොමි කිං දෙහමිමං ඨපෙත්වා.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าอยู่ในราชสมบัติ ข้าพเจ้าจักทำการบูชาอันไม่น้อย บัดนี้ ข้าพเจ้ามาถึงท่ามกลางป่าแต่ผู้เดียว ข้าพเจ้าจักทำอะไรได้เล่า นอกจากสละร่างกายนี้

24.

๒๔.

යදිච්ඡසි ත්වං මම මංසලොහිතං,කරොමහං සඞ්ගහමජ්ජ තෙන,න චත්ථි අඤ්ඤං තව අච්චනීයං,දෙසෙහි ධම්මං සුගත ප්පසත්ථන්ති.

ถ้าท่านปรารถนาเนื้อและเลือดของข้าพเจ้า วันนี้ข้าพเจ้าจักสงเคราะห์ท่านด้วยสิ่งนั้น ไม่มีสิ่งอื่นใดที่ควรบูชาแก่ท่านอีกแล้ว ขอท่านจงแสดงธรรมที่พระสุคตทรงสรรเสริญเถิด

තතො [Pg.8] යක්ඛො ආහ.

ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า

25.

๒๕.

භුත්වාන මංසං සුහිතොව සන්තො,හන්ත්වා පිපාසං රුධිරං පිවිත්වා;

ධම්මං කථෙතුං පභවාමි තුය්හං,වත්තුං න සක්කොමි ඛුදාපරෙතොති.

เมื่อข้าพเจ้าได้กินเนื้อจนอิ่มหนำแล้ว และดับความกระหายด้วยการดื่มเลือดแล้ว ข้าพเจ้าจึงสามารถแสดงธรรมแก่ท่านได้ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหิวครอบงำแล้ว ไม่อาจกล่าวได้

අථ මහාසත්තො ආහ.

ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า

26.

๒๖.

භුත්වා තුවං මං පථමඤ්හි යක්ඛ,පච්ඡා තු දෙසෙස්සසි කස්ස ධම්මං;

ධම්මස්ස මය්හං තව මංසලාභං,ත්වමෙව ජානාහි යථා භවෙය්‍යාති.

ข้าแต่ยักษ์ หากท่านกินข้าพเจ้าก่อน ภายหลังท่านจักแสดงธรรมแก่ใครเล่า การที่ข้าพเจ้าได้ธรรม และการที่ท่านได้เนื้อ ท่านนั่นแหละจงรู้เถิดว่าควรจะเป็นอย่างไร

එවං වුත්තෙ සක්කො දෙවානමින්දො සාධු මහාරාජ අහමෙව යුත්තං ජානාමීති වත්වා තස්සාවිදූරෙ තිගාවුතුබ්බෙධං අඤ්ජනවණ්ණං මහන්තං පබ්බතං මාපෙත්වා මහාරාජ ඉමමාරුය්හ පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො මම මුඛෙ පතතු, අහං පතන්ථස්ස තෙ ධම්මං දෙසෙස්සාමි, එවං සන්තෙ තුය්හං ධම්මපටිලාභො, මය්හංච මංසපටිලාභො භවිස්සතීති. තං සුත්වා මහාසත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සංසරතො මෙ සීහබ්‍යග්ඝච්ඡමච්ඡකච්ඡපවිහඞ්ගාදීනං භක්ඛභූතස්ස ජාතීසු පමාණං නත්ති, අජ්ජ මයා සම්බුද්ධස්ස ධම්මත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජිතුං වට්ටතීති චින්තෙත්වා එවමාහ.

เมื่อตรัสอย่างนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า ดีละ มหาบพิตร อาตมภาพย่อมรู้สิ่งที่สมควรเอง ดังนี้แล้ว ทรงเนรมิตภูเขาใหญ่สูงสามคาวุต มีสีเหมือนสีแห่งยาหยอดตา ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ (แล้วตรัสว่า) มหาบพิตร ขอพระองค์จงขึ้นภูเขานี้ แล้วยืนอยู่บนยอดเขา จงตกลงมาในปากของอาตมภาพเถิด อาตมภาพจักแสดงธรรมแก่พระองค์ผู้กำลังตกลงมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักได้ธรรม และอาตมภาพก็จักได้เนื้อ ดังนี้ พระมหาบุรุษทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงดำริว่า ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้นี้ เมื่อเราท่องเที่ยวไป ได้เป็นเหยื่อของสัตว์ต่างๆ เช่น สิงห์ เสือโคร่ง หมี ปลา เต่า และนก เป็นต้น มาแล้วนับประมาณมิได้ วันนี้เราควรสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่ธรรมของพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ ทรงดำริแล้ว จึงตรัสอย่างนี้

27.

๒๗.

සංසාරවට්ටෙසු විවට්ටමානා,පප්පොන්ති දුක්ඛං ජනතා අනෙකා;

එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං.

หมู่สัตว์มากมายที่ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ย่อมประสบทุกข์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

28.

๒๘.

ත්වමදින්නහාරී තිච පාරදාරිකො,පාණාතිපාතීසි මුසා අභාසි;

ත්ව මජ්ජපායීති අකාසි දොසං,පග්ගය්හ දුක්ඛං බහුසො දදන්ති.

ท่านเป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่น เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้กล่าวเท็จ ท่านเป็นผู้ดื่มน้ำเมา ได้ทำความผิดไว้ ย่อมให้ทุกข์เป็นอันมาก

29.

๒๙.

එතඤ්හි [Pg.9] භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං;

රුක්ඛා පපාතා පපතිත්වකෙචි,දුබ්බන්ධියා දුග්ගවිසාදනෙන.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น บางคนตกลงมาจากต้นไม้ จากหน้าผา ด้วยการผูกคอตาย ด้วยการดื่มยาพิษร้ายแรง

30.

๓๐.

බ්‍යාධීහි නානාඛරවෙදනාහි,මරන්ති සත්තා උතුවෙදනාහි;

එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං.

สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรค ด้วยเวทนาอันหยาบต่างๆ ย่อมตายด้วยเวทนาที่เกิดจากฤดู ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

31.

๓๑.

බ්‍යග්ඝච්ඡමච්ඡො රගකුච්ඡියඤ්හි,මතස්ස මෙ නත්ථි පමාණසඞ්ඛා;

එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං.

ในท้องของเสือโคร่ง หมี ปลา และงู การตายของข้าพเจ้ามีจำนวนนับไม่ถ้วน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น

32.

๓๒.

එතජ්ජ මෙ දුච්ච ජ මත්තදානං,න හොති දෙවිස්සරියාදිකාය;

සබ්බඤ්ඤුභාවං පන පාපුණිත්වා,සංසාරතො නිත්තරණාය සත්තෙ.

การสละตนเองอันสละได้ยากของข้าพเจ้าในวันนี้ ไม่ได้เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่แห่งทวยเทพเป็นต้น แต่เป็นไปเพื่อการบรรลุความเป็นพระสัพพัญญู เพื่อช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากสังสารวัฏ

33.

๓๓.

ත්වං සම්ම මය්හං බහුසො පකාරී,තස්මා තවෙතං වචනං කරොමි;

අසංකිතො දෙසය මය්හධම්මං,සමිජ්ඣතෙ දානි මනොරථො තෙති.

ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำอุปการะแก่ข้าพเจ้ามากมาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงทำตามคำของท่าน ขอท่านจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยไม่ต้องระแวง บัดนี้ ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จแล้ว

එවඤ්ච පන වත්වා මහාසත්තො පබ්බතමාරුය්හ ඨිතො ආහ, අහමජ්ජ රජ්ජෙන සද්ධිං ජීවිතඤ්ච සරීරමංසඤ්ච සද්ධම්මත්ථාය දම්මීති සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා සම්ම ධම්මං දෙසෙහීති වත්වා තස්මිං මහාදාඨං මහාමුඛං විවරිත්වා ඨිතෙ තස්සාභිමුඛො උපපති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො සොමනස්සො අච්ඡරියප්පත්තො අත්තභාවං විජහිත්වා අලඞ්කතදිබ්බත්තභාවං මාපෙත්වා ආකාසෙ [Pg.10] තරුණසුරියො විය ඔභාසමානො ආකාසතො පතන්තං මහාසත්තං උභොහි හත්ථෙහි දළ්හං පතිගණ්හිත්වා දෙවලොකං නෙත්වා පණ්ඩුකම්බල සිලාසනෙ නිසීදාපෙත්වා දිබ්බමයෙහි ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා සයං ධම්මං සුත්වා පසන්නො පසන්නාකාරං කත්වා කස්සපදසබලෙන දෙසිතාය අනිච්චාදිපරිදීපිකාය.

ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว พระมหาบุรุษก็เสด็จขึ้นสู่ภูเขา ยืนอยู่แล้วตรัสว่า วันนี้ข้าพเจ้าสละชีวิตและเนื้อในร่างกายพร้อมด้วยราชสมบัติ เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม ดังนี้ ทรงถึงซึ่งความโสมนัสแล้ว ตรัสว่า ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงธรรมเถิด ดังนี้แล้ว ก็ทรงกระโดดลงไปเบื้องหน้ายักษ์นั้น ซึ่งกำลังอ้าปากใหญ่มีเขี้ยวใหญ่ยืนอยู่ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงโสมนัสและอัศจรรย์พระทัย ทรงละอัตภาพนั้นแล้วเนรมิตอัตภาพเป็นเทพที่ประดับประดาแล้ว ส่องแสงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์แรกขึ้นในอากาศ ทรงรับพระมหาบุรุษผู้กำลังตกลงมาจากอากาศด้วยพระหัตถ์ทั้งสองข้างอย่างมั่นคง ทรงนำไปยังเทวโลก ประทับนั่งบนอาสนะศิลาบัณฑุกัมพล ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและพวงมาลัยอันเป็นทิพย์เป็นต้น แล้วพระองค์เองทรงฟังธรรม ทรงเลื่อมใส ทรงทำอาการแห่งความเลื่อมใส ด้วยคาถาที่แสดงถึงอนิจจังเป็นต้น ที่พระกัสสปทศพลทรงแสดงไว้

34.

๓๔.

අනිච්චාව ත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛොති.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

ගාථාය ධම්මදෙසනෙන තස්ස මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා දෙවලොකෙ මහන්තං සිරිවිභවං දස්සෙත්වා ආනෙත්වා සකරජ්ජෙයෙව පතිට්ඨාපෙත්වා අප්පමත්තො හොති මහාරාජාති ඔවදිත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසීති.

ด้วยการแสดงธรรมด้วยคาถา ทรงยังความปรารถนาของพระราชาให้ถึงที่สุด แสดงสิริสมบัติอันยิ่งใหญ่ในเทวโลก แล้วทรงนำกลับมาประดิษฐานไว้ในราชสมบัติของพระองค์ตามเดิม ทรงโอวาทว่า มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด แล้วก็เสด็จกลับสู่เทวโลก

35.

๓๕.

ඉති අමිතසිරිං වා ජීවිතං වාපි සන්තො,න සුමරිය පසත්ථං ධම්මමෙවා චරන්ති;

තනුතර විභවානං අප්පමායූනමම්භො,ඉහ කුසලපමාදො කො නු තුම්හාදිසානන්ති.

เพราะฉะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ระลึกถึงสิริอันไม่สิ้นสุดหรือแม้แต่ชีวิต ย่อมประพฤติแต่ธรรมที่สรรเสริญแล้วเท่านั้น โอหนอ สำหรับผู้มีสมบัติน้อยยิ่งนัก มีอายุน้อย การประมาทในกุศลในโลกนี้ จะมีแก่คนเช่นพวกท่านได้อย่างไร

ධම්මසොණ්ඩකවත්ථුං පඨමං.

เรื่องธัมมโสณฑกะ จบที่หนึ่ง

2. මිගලුද්දකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බිකථා

๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของนายพรานเนื้อ

ඉතො කිර එක තිංසතිමෙ කප්පෙ සිඛීනාම සම්මාසම්බුද්ධො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා පරමාතිසම්බොධිං පත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො ධම්මරතනවස්සං වස්සාපෙන්තො ධම්මභෙරිංපහරන්තො ධම්මකෙතුං උස්සාපෙන්තො එකස්මිං සමයෙ විවෙක මනුබ්‍රූහන්තො අරඤ්ඤායතනං පාවිසි, [Pg.11] පවිසිත්වා චපන සුපුප්ඵිතනාගපුන්නාගාදිනානාතරුසණ්ඩමණ්ඩිතෙ සුඵුල්ලසුමනමාලතිප්පභුතිනානාලතාකුලෙ අනෙකවිධදිපදචතුප්පදසඞ්ඝනිසෙවිතෙ රමණීයෙ සීතලසිලාතලෙ චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිංපඤ්ඤපෙත්වා නිසීදි ඡබ්බණ්ණරංසීහි දිසං පූරයන්තො, තදා තත්ථ දෙවබ්‍රහ්මනාගසුපණ්ණාදයො සන්නිපතිත්වා දිබ්බමයෙහි ගන්ධමාලාදීහි භගවන්තං පූජයමානා ථොමයමානා නමස්සමානා අට්ඨංසු, තස්මිං පනසමාගමෙ භගවා මධුරස්සරං නිච්ඡාරෙන්තො බ්‍රහ්මඝොසෙන චතුසච්චපටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙති අමතවස්සං වස්සාපෙන්තොවිය. තදා එකො මිගලුද්දකො වනං පවිට්ඨො මිගසූකරෙ හන්ත්වා මංසං ඛාදන්තො තං ඨානං පත්වා අද්දස භගවන්තං ධම්මං දෙසෙන්තං. දිස්වා එකමන්තං ඨිතො ධම්මං සුත්වා චිත්තං පසාදෙත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු මනුස්සෙසුච අපරාපරං ඉස්සරියං අනුභවන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා එකදිවසං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස භගවතො චතුසච්චපති සංයුත්තං ධම්මකථං සුත්වා චතුපටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා එකදිවසං භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣගතො අත්තනො කතකම්මප්පකාසනෙන පීතිවාචමුදාහරි.

ได้ยินว่า ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศเต็มแล้ว ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ทรงยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ในสมัยหนึ่ง ทรงเจริญวิเวก ได้เสด็จเข้าไปยังป่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงประทับนั่งบนแผ่นหินอันเย็นสบาย ซึ่งประดับด้วยหมู่ไม้ต่างๆ มีต้นกากะทิงและต้นบุนนาคเป็นต้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง และมีหมู่เถาวัลย์ต่างๆ มีดอกมะลิและดอกมะลิวัลย์เป็นต้นที่บานสะพรั่ง ซึ่งมีหมู่สัตว์สองเท้าและสี่เท้าหลายชนิดอาศัยอยู่ เป็นที่รื่นรมย์ ทรงปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นแล้วประทับนั่ง ทรงยังทิศให้เต็มด้วยพระฉัพพรรณรังสี ในกาลนั้น เทวดา พรหม นาค ครุฑ เป็นต้น ได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ยืนถวายสักการะ บูชา สรรเสริญ และนมัสการพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์เป็นต้น ในการประชุมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ด้วยพระสุรเสียงดุจพรหม เหมือนทรงยังฝนคือน้ำอมฤตให้ตกลงมา ในกาลนั้น นายพรานเนื้อคนหนึ่งเข้าไปในป่า ฆ่าเนื้อและหมูป่า กินเนื้ออยู่ ได้มาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่ง ฟังธรรมแล้วยังจิตให้เลื่อมใส จุติจากที่นั้นแล้วไปเกิดในเทวโลก เสวยอิสริยยศในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้งหกและในหมู่มนุษย์สลับกันไป ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในเรือนแห่งตระกูลในเมืองสาวัตถี ครั้นเจริญวัยแล้ว ได้บวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค วันหนึ่ง ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ของพระผู้มีพระภาคที่กำลังแสดงธรรมอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา 4 วันหนึ่ง ได้เข้าไปในท่ามกลางหมู่ภิกษุ แล้วเปล่งอุทานวาจาอันประกอบด้วยความปีติแสดงกรรมที่ตนทำไว้

๑.

එ ක තිං සෙ ඉතො කප්පෙ,ලොකෙ උප්පජ්ජි නායකො;

පත්තිංස ලක්ඛණාතිණ්ණො,සම්බුද්ධො ස සිඛීව්හයො.

ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระนายกผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้อุบัติขึ้นในโลก.

๒.

ජලන්තො දීපරුක්ඛොව, සූරියොව නභ මුග්ගතො;

මෙරුරාජාව සම්බුද්ධො, ජනෙසග්ගො පතාපවා.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชน มีเดชานุภาพ ทรงรุ่งเรืองดุจต้นประทีปที่ลุกโชน ดุจดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า ดุจพระราชาแห่งภูเขาพระสุเมรุ.

๓.

පූරෙත්වා ධම්මනාවායං, ස නාථො සකලං පජං;

පතිට්ඨපෙන්තො සංසාර, කන්තාරා සන්තිභූමියං.

พระโลกนาถนั้น ทรงยังเรือคือพระธรรมให้เต็ม ทรงยังหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ตั้งมั่นในภูมิแห่งความสงบจากกันดารแห่งสงสาร.

๔.

ධම්මකෙතුං [Pg.12] සමුස්සෙන්තො, හනන්තො ධම්මදුන්දුභිං;

සත්තෙ දුක්ඛා පමොචෙන්තො, වසී තත්ථ ජිනො වසී.

พระชินเจ้าผู้ทรงวสีนั้น ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากทุกข์ ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น.

๕.

එකස්මිං සමයෙ නාථො,ලොකපජ්ජොතකො ජිනො;

විවෙකකාමො සම්බුද්ධො,සුරම්මං කානනං ගතො.

ในสมัยหนึ่ง พระโลกนาถ พระชินเจ้าผู้ยังโลกให้สว่างไสว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาวิเวก ได้เสด็จไปยังป่าอันรื่นรมย์ยิ่ง.

๖.

පුන්නාගනාගපූගාදි, නානාපාදපසංකුලං;

ලතා ලිඞ්ගිතසාඛාහි, සා මොදකුසුමායුතං.

ป่านั้นเต็มไปด้วยต้นไม้ต่างๆ มีต้นปุนนาค ต้นกากะทิง และต้นหมากเป็นต้น มีเถาวัลย์พันกิ่งก้าน ประกอบด้วยดอกไม้ที่หอมหวน.

๗.

කුසුමා මොදසම්මත්ත, ඡප්පදාලි නිසෙවිතං;

නානාමිග ගණාකිණ්ණං, මයූරගණ නච්චිතං.

มีหมู่ภมรเมามัวในกลิ่นดอกไม้ มีหมู่ภมรหกเท้าอาศัยอยู่ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่เนื้อนานาชนิด มีหมู่ยูงรำแพน.

๘.

සීතලච්ඡොදිකාසාධු, සුපතිත්ථජලාසයං;

ආසාර සාරධාරාහි, නිජ්ඣරාසත සංකුලං.

มีสระน้ำที่มีน้ำเย็นใสสะอาด มีท่าอันดี เต็มไปด้วยน้ำตกหลายร้อยสายจากภูเขา.

๙.

ගන්ත්වාන සො මහාරඤ්ඤං,සීතලං සිකතාතලං;

සිලාතලෙ නිසින්නොසි,විස්සජ්ජෙන්තො ඡරංසියො.

พระองค์นั้นเสด็จไปสู่ป่าใหญ่ มีพื้นทรายเย็น ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี.

10.

๑๐.

දෙවා තත්ථ සමාගන්ත්වා, පූජෙසුං ද්විපදුත්තමං;

දිබ්බෙහි ගන්ධමාලාහි, නච්චෙහි තුරියෙහිච.

เทวดาทั้งหลายมาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บูชาพระผู้ประเสริฐสุดในหมู่สัตว์สองเท้า ด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ และด้วยการฟ้อนรำและดนตรี.

11.

๑๑.

දෙවදෙවො තදා දෙව, සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිය;

චතුසච්ච මදෙසෙසි, නිච්ඡරං මධුරං ගිරං.

ในกาลนั้น พระเทวเทพ ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่เทวดา ได้ทรงแสดงอริยสัจ 4 ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ.

12.

๑๒.

තදාහං ලුද්දකො ආසිං, මිගසූකරමාරකො;

මිගමංසෙන ජිවාමි, තෙන පොසෙමි දාරකෙ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นนายพราน ผู้ฆ่าเนื้อและหมูป่า เลี้ยงชีพด้วยเนื้อสัตว์ และเลี้ยงดูบุตรด้วยเนื้อนั้น.

13.

๑๓.

තදාහං [Pg.13] මිගවං යාතො,සබාණො සසරාසනො;

අද්දසං විරජං බුද්ධං,දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතං.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าไปล่าเนื้อ มีลูกศรและคันธนูพร้อม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี ผู้มีหมู่เทวดาแวดล้อม.

14.

๑๔.

චන්දංව තාරකාකිණ්ණං, මෙරුංවණ්ණවමජ්ඣගං;

විරොචමාන මාසීනං, චතුසච්චප්පකාසකං.

ประทับนั่งรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ที่เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว เหมือนภูเขาพระสุเมรุที่อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4.

15.

๑๕.

එකපස්සෙ ඨිතො තත්ථ, අස්සොසිං ධම්මමුත්තමං;

තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, සොමනස්සං පවෙදයිං.

ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่งในที่นั้น ได้ฟังพระธรรมอันสูงสุด ยังจิตให้เลื่อมใสในที่นั้น ได้แสดงความโสมนัส.

16.

๑๖.

එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ,යං පුඤ්ඤං පසුතං මයා;

තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන,ජාතොසිං දෙවයොනියං.

ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยกรรมอันเป็นบุญนั้น ข้าพเจ้าได้เกิดในกำเนิดแห่งเทวดา.

17.

๑๗.

සම්පත්තිමනුභුත්වාන, ඡකාමග්ගෙ පරාපරං;

දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හො, විමානෙ රතනාමයෙ.

เสวยสมบัติในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้ง 6 สลับกันไป แวดล้อมด้วยหมู่เทวดา ในวิมานที่สำเร็จด้วยแก้ว.

18.

๑๘.

මනුස්සෙසුච යං අග්ගං, තස්ස භාගී භවාමහං;

භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, සද්ධම්මසවණෙ ඵලං.

และสิ่งใดที่ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าก็ได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสิ่งนั้น โภคะของข้าพเจ้าไม่มีความบกพร่อง นี้เป็นผลแห่งการฟังพระสัทธรรม.

19.

๑๙.

ඉමස්මිං භද්දකෙ කප්පෙ,සාවත්තිපුරමුත්තමෙ;

අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ සාලෙ,ජාතොහං උදිතෙ කුලෙ.

ในภัทรกัปนี้ ในเมืองสาวัตถีอันประเสริฐ ข้าพเจ้าได้เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เป็นตระกูลที่รุ่งเรือง.

20.

๒๐.

මහතා පරිවාරෙන, පත්තො වුද්ධිංච විඤ්ඤුතං;

චාරිකං චරමානොහං, පත්තො ජෙතවනං වරං.

มีบริวารมาก ได้เจริญวัยและบรรลุความรู้ ข้าพเจ้าเที่ยวจาริกไป ได้มาถึงพระเชตวันอันประเสริฐ.

21.

๒๑.

අද්දසං සහ සිස්සෙහි, නිසින්නං සුගතං තදා;

අස්සොසිං මධුරං ධම්මං, චතුසච්චප්පකාසකං.

ได้เห็นพระสุคตประทับนั่งพร้อมด้วยพระสาวกในกาลนั้น ได้ฟังพระธรรมอันไพเราะ ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4.

22.

๒๒.

සුත්වාන මධුරං ධම්මං, පබ්බජිත්වාන සාසනෙ;

අ ජරා මරං සීතිභූතං, පත්තො නිබ්බාණමුත්තමං.

ครั้นฟังพระธรรมอันไพเราะแล้ว ได้บวชในพระศาสนา เป็นผู้ปราศจากความแก่และความตาย เป็นผู้ดับเย็นแล้ว ได้บรรลุพระนิพพานอันสูงสุด.

23.

๒๓.

සුතං [Pg.14] එකමුහුත්තං මෙ, තදා ධම්මං සුදෙසිතං;

තෙනම්හි චතුරාපායෙ, න ජාතො න කුතොභයං.

ข้าพเจ้าได้ฟังพระธรรมที่แสดงดีแล้วในกาลนั้น เพียงชั่วขณะหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เกิดในอบายภูมิ 4 และไม่มีภัยจากที่ไหนเลย.

24.

๒๔.

කරමුක්ඛිප්ප වක්ඛාමි, කරොථෙ කගිරං මම;

මමො පමං කරිත්වාන, ධම්මං සුණාථ සාධුකන්ති.

ข้าพเจ้าจะยกมือขึ้นกล่าว ขอท่านทั้งหลายจงทำตามคำของข้าพเจ้า จงทำข้าพเจ้าให้เป็นตัวอย่าง จงฟังธรรมโดยเคารพเถิด.

එවඤ්ච පන වත්වා සත්තෙ ධම්මසවණෙ නියොජෙසීති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้ชักชวนสัตว์ทั้งหลายให้ฟังธรรม.

25.

๒๕.

ඉති තනුතරකාලං සාධු ධම්මං සුණිත්වා,අධිගතවිභවානං ආනුභාවං සුණිත්වා;

භවවිභවසුඛං භො පත්ථයන්තා කුසීතං,ජහථ සුණථ ධම්මං දුල්ලභං දුල්ලභස්සාති.

ดังนั้น เมื่อได้ฟังพระธรรมอันดีงามเพียงชั่วเวลาอันน้อยนิดแล้ว เมื่อได้ฟังอานุภาพของผู้ที่ได้บรรลุสมบัติแล้ว ท่านทั้งหลายผู้ปรารถนาความสุขในภพและวิภพ จงละความเกียจคร้าน จงฟังพระธรรมที่หาได้ยากยิ่งเถิด.

මිගලුද්දකස්ස වත්ථුං දුතියං.

เรื่องนายพรานเนื้อที่ 2

3. තිණ්ණංජනානං වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓. ในเรื่องของบุคคล 3 คนนี้ นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ

ජම්බුදීපස්මිං කිර පුබ්බෙ මහානිදාඝො අහොසි, තදා නිදාඝසුරියෙන සකිරණකරා වාපි පොක්ඛරණි නදී ගිරිකන්දරනිජ්ඣරාදීසු උදකං නිස්සෙසං කත්වා පීතමිව උදකෙ පරික්ඛීණෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො යෙභුය්‍යෙන විනාසං පත්තා. අථ මහාරඤ්ඤභූමියං රුක්ඛතිණලභාදයො අතීව මිලාතා අහෙසුං. මිගපක්ඛිනොපිඝම්මාභිතත්තා පිපාසිතො මරීචිං තොයන්තිමඤ්ඤමානා ඉතොචිතොච ධාවන්තා මහාදුක්ඛප්පත්තා අහෙසුං. තදා එකො සුවපොතකො පිපාසිතො තත්ථ තත්ථ පානීයං පරියෙසන්තො මහාරඤ්ඤෙ එකස්මිං පූතිපාදපෙ සට්ඨිරතනෙ නරකාවාටෙ පානීයගන්ධං ඝායිත්වා ලොභෙන පාතුං ඔතිණ්ණො අතිපානෙන භාරො තත්ථෙව පතිත්වා උග්ගන්තුං නාසක්ඛි. අථාපරොපි සප්පොච මනුස්සොචාති ද්වෙ ජනා තත්ථෙව පතිංසු, සප්පානාම විවෙකං ලද්ධාව අත්තං විජහන්ති. තස්මායං අලද්ධා [Pg.15] විවෙකත්තං උග්ගන්තුං නාසක්ඛි. අනාලම්බත්තා මනුස්සොපි. තෙ උග්ගන්තුං අසක්කොන්තා මරණභයභීතා අඤ්ඤමඤ්ඤ මවිහෙඨෙන්තා තත්ථෙව වසිංසු. අථෙකො බරාණසීවාසිකො මනුස්සො වනං පවිට්ඨො තථෙව පානීයං පරියෙසමානො තං ඨානං පත්වා තෙ තයොපි දිස්වා කම්පමානහදයො වල්ලියා පිටකං බන්ධිත්වා සික්කාය පක්ඛිපිත්වා ඔතාරෙත්වා තෙ තයොපි උද්ධරි, අථානෙන තෙ අම්හාකං ජීවිතං දින්නන්ති සොමනස්සා තස්සෙවමාහංසු, සාමි මයං තුම්හෙ නිස්සාය ජීවිතං ලභිම්හ, තුම්හෙ ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං සහායො, මයම්පි තෙ සහායා, අම්හාකං වසනට්ඨානානි ආගන්තුකාමාති වත්වා තෙසු තාව සුවපොතකො ආහ, සාමි බාරාණසියං දක්ඛිණද්වාරෙ මහානිග්‍රොධො අත්ථි, තත්ථාහං වසාමි, තව තථාරූපෙ කිච්චෙ සති මම සන්තිකමාගම්ම සුවාති සද්දංකරොහීති වත්වා මෙත්තිථිරං කත්වා පක්කාමි, සප්පොපි සම්මාහං තස්සෙව නිග්‍රොධස්සා විදූරෙ මහන්තං වම්මිකං අත්ථි, තත්ථ වසාමි, තවත්ථෙ සති තත්ථාගන්ත්වා දීඝාතිසද්දං කරොහීති වත්වා තථෙවපක්කාමි, මනුස්සොපි බාරාණසියං අසුකායනාම වීථියා අසුකගෙහෙ වසාමි, තවත්ථෙ සති මම සන්තිකං ආගච්ඡාති වත්වා පක්කාමි, අථා පරභාගෙ සො උපකාරකො පුරිසො අත්තනො කිච්චෙ සඤ්ජාතෙ මම සහායානං සන්තිකං ගමිස්සාමීති සඞ්කෙතානුසාරෙන ගන්ත්වා නිග්‍රොධමූලෙ ඨිතො සුවස්ස සද්දමකාසි, තං සුත්වා සුවපොතකො වෙගෙනාගන්ත්වා තෙන සද්ධිං පටිසම්මොදිත්වාසම්ම චිරෙනා ගතොසි, ආගතකාරණං මෙ ආචික්ඛාති ආහ. සොපාහ සම්මාහං ජීවිතු මසක්කොන්තො පුත්තදාරකෙ ඤාතීනං පටිපාදෙත්වා තව සන්තිකමාගතොම්හිති, සුවපොතකොපි සාධු සම්ම තයා කතං මම සන්තිකමාගච්ඡන්තෙන, තයා මම ජීවිතං දින්නං, මයාපි තව ජීවනුපායං කාතුං වට්ටති, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාවෙත්ථ ථොකං විස්සමාති වත්වා පක්කාමි ජීවනුපායං පරියෙසමානො, [Pg.16] තස්මිං කිර සමයෙ බාරාණසීරාජා නගරතො නික්ඛම්ම සුසජ්ජිතුය්‍යානං පවිසිත්වා සපරිසො කීළිත්වා මජ්ඣන්තිකසමයෙ සුඵුල්ලිතං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්වං මඞ්ගලපොක්ඛරණිං දිස්වා නහායිතුකාමො සබ්බාභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා රාජපුරිසෙ පටිපාදෙත්වා නහායිතුං ඔතරි, තදා සුවපොතකො තං ඨානං පත්තො සාඛන්තරෙ නිලීනො රාජපුරිසානං පමාදං දිස්වා රඤ්ඤො මුත්තාහාරං ඩසිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දිත්වා වෙගෙනාගන්ත්වා අත්තනො සහායස්ස දත්වා අප්පමත්තො ඉමං වලඤ්ජෙහි සම්මාති වත්වා අදාසි, තතො සො නං ගහෙත්වා ඉමං කුහිං පටිසාමෙස්සාමීති චින්තොන්තො මමෙකො සහායකො අන්තොනගරෙ වසති, තස්මිං ඨපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා යථාසඞ්කෙතමුපගම්ම තං දිස්වා පටිසන්ථාරං කත්වා සුවපොතකෙන කතො පකාරං පකාසෙත්වා ඉමං මුත්තාහාරං සාධුකං ඨපෙහීති වත්වා අදාසි, තංඛණෙ රාජා නහාත්වානුලිත්තො ආභරණානි පිලන්ධෙන්තො මුත්තාහාරං නාද්දස. තතො රාජපුරිසා අන්තොච බහිච පරිජනෙ උපපරික්ඛිත්වා මුත්තාහාරං අපස්සන්තා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසුං, යො මුත්තාහාරං පස්සති, තස්ස රාජා මහන්තං යසං දස්සතීති. තං සුත්වා සො මිත්තදූභී එවං චින්තෙසි, අහංචම්හි දුක්ඛිතො, යන්නූනාහං මුත්තාහාරං රඤ්ඤො දස්සෙත්වා සුඛෙන වසෙය්‍යං, කිම්මෙ එතෙනාති තෙන කතං තථාරූපං උපකාරං අසල්ලක්ඛෙන්තො මහාමිත්තදූභී පුරිසො රාජපුරිසෙ උපසඞ්කම්ම මුත්තහාරං අත්තනො සන්තිකෙ ඨපිතභාවං කථෙසි, භො මම සන්තිකෙ එකො පුරිසො මුත්තහාරං ඨපෙසීති. එවං අසප්පුරිසසංසග්ගොති, තථාහි.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ได้เกิดความแห้งแล้งครั้งใหญ่ในชมพูทวีป ครั้งนั้น ดวงอาทิตย์ในฤดูร้อนได้แผดเผาจนน้ำในสระ โบกขรณี แม่น้ำ และลำธารตามซอกเขาเหือดแห้งไปสิ้น ราวกับถูกดื่มกินไป เมื่อน้ำเหือดแห้งไป เหล่าปลาและเต่าเป็นต้นส่วนใหญ่ก็ถึงแก่ความพินาศ แม้ต้นไม้ หญ้า และเถาวัลย์ในป่าใหญ่ก็เหี่ยวเฉาอย่างยิ่ง แม้เหล่าสัตว์ปีกและสัตว์ป่าก็ถูกความร้อนแผดเผา กระหายน้ำ มองเห็นพยับแดดเป็นน้ำ จึงวิ่งไปมาจนได้รับความทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้งนั้น ลูกนกแก้วตัวหนึ่งกระหายน้ำ เที่ยวแสวงหาน้ำไปทั่วในป่าใหญ่ ได้กลิ่นน้ำในหลุมลึก ๖๐ ศอกที่มีต้นไม้เน่าเปื่อย จึงลงไปด้วยความโลภเพื่อจะดื่มน้ำ แต่เพราะดื่มน้ำมากเกินไปจนหนักตัว จึงตกลงไปในที่นั้นและไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่อมา แม้แต่งูและมนุษย์ทั้งสองก็ตกลงไปในที่นั้นเช่นกัน ธรรมดางูเมื่อได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงจะสลัดตัวขึ้นมาได้ แต่งูตัวนี้เมื่อไม่ได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงไม่สามารถขึ้นมาได้ แม้แต่มนุษย์ก็เช่นกันเพราะไม่มีที่ยึดเหนี่ยว พวกเขาไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่างกลัวต่อมรณภัยจึงอยู่ร่วมกันในที่นั้นโดยไม่เบียดเบียนกันและกัน ครั้งนั้น ชายชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่งเข้าไปในป่าเพื่อแสวงหาน้ำเช่นกัน เมื่อมาถึงที่นั้นเห็นทั้ง ๓ แล้วก็มีจิตหวั่นไหว จึงใช้เถาวัลย์สานเป็นตะกร้าผูกกับเชือกหย่อนลงไปช่วยทั้ง ๓ ขึ้นมาได้ ทั้ง ๓ นั้นมีความโสมนัสว่า 'ท่านให้ชีวิตแก่พวกเรา' จึงกล่าวว่า 'นายจ๋า พวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยท่าน ตั้งแต่นี้ไปท่านคือสหายของพวกเรา และพวกเราก็เป็นสหายของท่าน หากท่านปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของพวกเรา' ดังนี้ ในบรรดาทั้ง ๓ นั้น ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'นายจ๋า ที่ประตูทิศใต้ของเมืองพาราณสีมีต้นนิโครธใหญ่ต้นหนึ่ง ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น เมื่อท่านมีกิจธุระเช่นนั้น จงมาหาข้าพเจ้าแล้วทำเสียงว่า สุวะ' เมื่อกระชับมิตรภาพมั่นคงแล้วก็จากไป แม้แต่งูก็กล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าอยู่ในจอมปลวกใหญ่ไม่ไกลจากต้นนิโครธนั้น เมื่อท่านมีธุระ จงมาที่นั่นแล้วทำเสียงว่า ทีฆะ' แล้วก็จากไปเช่นกัน ส่วนมนุษย์ก็กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าอยู่ในบ้านชื่อโน้น ถนนชื่อโน้น ในเมืองพาราณสี เมื่อท่านมีธุระ จงมาหาข้าพเจ้า' แล้วก็จากไป ต่อมาภายหลัง ชายผู้มีอุปการะคนนั้นเกิดกิจธุระขึ้น จึงคิดว่า 'เราจะไปหาสหาย' แล้วเดินทางไปตามนัดหมาย เมื่อถึงโคนต้นนิโครธก็ทำเสียงนกแก้ว ลูกนกแก้วได้ยินก็รีบมาปฏิสันถารด้วยความยินดีว่า 'สหาย ท่านมานานแล้วหรือ จงบอกเหตุที่ท่านมาแก่ข้าพเจ้าเถิด' เขาจึงบอกว่า 'สหาย ข้าพเจ้าไม่สามารถเลี้ยงชีพได้ จึงฝากบุตรภรรยาไว้กับญาติแล้วมาหาท่าน' ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านมาหาข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านเคยให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ควรทำอุบายเลี้ยงชีพให้แก่ท่าน ท่านจงพักผ่อนที่นี่สักครู่จนกว่าข้าพเจ้าจะกลับมา' แล้วบินไปแสวงหาอุบายเลี้ยงชีพ สมัยนั้น พระราชาแห่งเมืองพาราณสีเสด็จออกจากพระนครเข้าสู่พระราชอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี ทรงเล่นสนุกพร้อมกับบริวาร เมื่อถึงเวลาเที่ยงวัน ทรงเห็นสระโบกขรณีมงคลที่บานสะพรั่งด้วยปทุม ๕ สี ทรงปรารถนาจะสรงน้ำ จึงเปลื้องเครื่องประดับทั้งปวงฝากไว้กับราชบุรุษแล้วเสด็จลงสรงน้ำ ขณะนั้น ลูกนกแก้วมาถึงที่นั้น แฝงตัวอยู่ในระหว่างกิ่งไม้ เห็นความประมาทของเหล่าราชบุรุษ จึงคาบมุกดาหารของพระราชาบินขึ้นสู่เวหา รีบนำมามอบให้แก่สหายของตนแล้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านจงใช้สอยสิ่งนี้เถิด' ชายคนนั้นรับมาแล้วคิดว่า 'เราจะเก็บสิ่งนี้ไว้ที่ไหนดี' จึงคิดได้ว่า 'สหายของเราคนหนึ่งอยู่ในเมือง เราจะฝากไว้ที่เขา' จึงไปตามนัดหมาย เมื่อพบกันแล้วก็ทำปฏิสันถาร บอกเล่าเรื่องที่นกแก้วทำอุปการะให้ แล้วมอบมุกดาหารนั้นให้โดยกำชับว่า 'จงเก็บรักษามุกดาหารนี้ไว้ให้ดี' ในขณะนั้น พระราชาสรงน้ำและไล้ทาของหอมเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงเครื่องประดับก็ไม่เห็นมุกดาหาร เหล่าราชบุรุษตรวจดูทั้งภายในและภายนอกก็ไม่พบ จึงเที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ผู้ใดพบมุกดาหาร พระราชาจะพระราชทานยศใหญ่ให้' ชายผู้ประทุษร้ายมิตรได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า 'เรากำลังลำบาก ถ้าเรานำมุกดาหารไปถวายพระราชา เราคงจะอยู่อย่างเป็นสุข เราจะสนใจอะไรกับชายคนนี้' เขาไม่คำนึงถึงอุปการะที่ชายคนนั้นเคยทำไว้ เป็นคนประทุษร้ายมิตรอย่างยิ่ง จึงเข้าไปหาราชบุรุษแล้วบอกเรื่องที่มุกดาหารอยู่ที่ตนว่า 'ท่านทั้งหลาย มีชายคนหนึ่งนำมุกดาหารมาฝากไว้ที่ข้าพเจ้า' การคบกับอสัตบุรุษเป็นเช่นนี้แล

๑.

යථා සංවඩ්ඪිතො නිම්බො, මධුඛීරො දසිඤ්චනා;

න යාති මධුරං තං වො, පකාර මසතං කතං.

ต้นสะเดาที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำผึ้งและน้ำนม แม้ตั้งสิบครั้ง ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น

๒.

සීසෙනු දක මාදාය, වඩ්ඪිතොපි නුහීතරු;

න යාති මධුරං තංවො, පකාරමසතං කතං.

ต้นสลัดไดที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำที่ยอด แม้จะเติบโตขึ้น ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น

๓.

නිච්චං [Pg.17] ඛීරොදපානෙන, වඩ්ඪිතො සිවිසො යථා;

විසංව පරිවත්තෙති, තථා නීචොපකාරකං.

งูพิษที่ถูกบำรุงด้วยการให้ดื่มน้ำนมและน้ำเป็นนิจ ย่อมกลับกลายเป็นพิษฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนเลวก็ฉันนั้น

๔.

යථාත්තනා කතො අග්ගි, සීතලං න දදෙ ඛලු;

තථා නීචෙ කතං කාරං, අග්ගීව දහතෙ තනුං.

ไฟที่ตนเองก่อขึ้น ย่อมไม่ให้ความเย็นเลยฉันใด การสงเคราะห์ที่ทำแก่คนเลว ก็ย่อมเผาผลาญร่างกายเหมือนไฟฉันนั้น

๕.

තස්මා උපපරික්ඛිත්වා, හාවභාවෙන බුද්ධියා;

කාතබ්බා මෙත්ති ජන්තූහි, නාමිත්තො ලභතෙසුඛන්ති.

เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายพึงพิจารณาด้วยอัธยาศัยและปัญญาแล้วจึงกระทำมิตรภาพ เพราะผู้ที่ไม่มีมิตรย่อมไม่ได้รับความสุข

අථස්ස මිත්තදුභිනො වචනෙන රාජපුරිසා මුත්තාහාරංචතංච ගහෙත්වා සභණ්ඩකං පුරිසං දස්සෙසුං. අථ රාජා සභණ්ඩකං චොරං දිස්වා කුද්ධො ඉමං නෙත්වා දක්ඛිණද්වාරෙ ජීවසූලෙ උත්තාසෙථාති ආණාපෙසි, රාජපුරිසා තස්ස රාජාණං කරොන්තො අගමංසු, තෙහි නීයමානො පුරිසො දක්ඛිණද්වාරා නික්ඛම්ම සප්පසහායං සරිත්වා අප්පෙවනාමෙ තස්ස සන්තිකා කිඤ්චි සොත්ථි භවෙය්‍යාති පුබ්බෙ වුත්තසඞ්කෙතා නුසාරෙන වම්මිකං දිස්වා සම්ම දීඝාති සද්දමකාසි, සො වම්මිකා නික්ඛම්මතං තථා නියමානං දිස්වා සංවිග්ගො දුක්ඛප්පත්තො සහායස්සමෙ අජ්ජ අවස්සයෙන උපත්ථම්භං භවිතුං වට්ටතීති තං සමස්සාසෙත්වා අත්තභාවං විජහිත්වා අඤ්ඤතරවෙසෙන රාජපුරිසෙ උපසඞ්කම්ම ඉමං පුරිසං මුහුත්තංමා මාරෙථාති දළ්හං වත්වා මුහුත්තෙන රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සප්පවණ්ණෙන දෙවිං ඩසිත්වා තාය විසෙන මුච්ඡිතකාලෙ මනුස්සවණ්ණෙන වජ්ඣප්පත්තො විසොසධං ජානාතිතී වත්වා තංඛණෙව සහායස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා රඤ්ඤා තව පක්කො සිතකාලෙ ගන්ත්වා උදකප්පසතෙන දෙවියා සරීරෙ පහරිත්වා නිබ්බිසං කරාහීති වත්වා පක්කාමි, අථ රාජා විසවෙජ්ජ පරියෙසන්තො තං පවත්තිං සුත්වා වජ්ඣප්පත්තං ආනෙථාති ආණාපෙත්වා දෙවියා නිබ්බිසං කරොථාති ආහ, සො නාගරාජෙන වුත්තනයෙන නිබ්බිසමකාසි, සා සුඛිතා අරොගා අහොසි, රාජා තං දිස්වා තුට්ඨො තස්ස ඛෙත්තවත්ථුයානවාහනාදිදානෙන [Pg.18] මහාසක්කාරමකාසි, අථ සො රාජානං උපසඞ්කම්ම අත්තනා කතං සබ්බං පකාසෙසි. තෙන වුත්තං.

ด้วยคำของมิตรทรยศนั้น พวกราชบุรุษจึงจับชายผู้มีเครื่องประดับพร้อมทั้งสร้อยมุกนั้นไปแสดง. เมื่อนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นโจรผู้มีเครื่องประดับพร้อมด้วยของกลางแล้ว ทรงกริ้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้นี้ไปเสียบหลาวทั้งเป็นที่ประตูทิศใต้'. พวกราชบุรุษรับพระราชโองการนั้นแล้วก็ไป. ชายผู้นั้นถูกพวกราชบุรุษนำไป ออกจากประตูทิศใต้แล้วระลึกถึงสหายงูว่า 'บางทีความสวัสดีบางอย่างพึงมีจากสำนักของเขา' จึงเห็นจอมปลวกตามสัญญาณที่เคยบอกไว้ก่อนแล้ว ก็ส่งเสียงเรียก 'สหายทีฆะ'. งูนั้นออกจากจอมปลวก เห็นเขาถูกนำไปอย่างนั้นแล้วก็สลดใจ ได้รับความทุกข์ว่า 'วันนี้เราจำเป็นต้องเป็นที่พึ่งของสหาย' จึงปลอบโยนเขาแล้วละอัตภาพของตน ไปหาราชบุรุษด้วยเพศอื่น กล่าวอย่างหนักแน่นว่า 'อย่าเพิ่งฆ่าชายผู้นี้ชั่วครู่หนึ่ง' แล้วในชั่วครู่หนึ่งก็ไปที่ประทับของพระอัครมเหสีของพระราชา กัดพระเทวีด้วยรูปงู เมื่อพระเทวีสลบไปด้วยพิษนั้น ก็กล่าวด้วยรูปมนุษย์ว่า 'ผู้ที่ต้องโทษประหารนั้นรู้ยาแก้พิษ' แล้วในขณะนั้นเองก็ไปหาสหาย กล่าวว่า 'เมื่อพระราชาเรียกท่าน จงไปในเวลาที่พระองค์ทรงเรียก แล้วเอาน้ำหนึ่งฟายมือประพรมพระวรกายของพระเทวีให้พิษหาย' แล้วก็จากไป. เมื่อนั้น พระราชาทรงแสวงหาหมองู ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้ที่ต้องโทษประหารมา' แล้วตรัสว่า 'จงถอนพิษของพระเทวีเสีย'. เขาได้ถอนพิษตามวิธีที่พญานาคบอก. พระเทวีนั้นทรงมีความสุขและหายประชวร. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้วทรงยินดี จึงทรงกระทำการสักการะอย่างใหญ่หลวงด้วยการพระราชทานที่นา ที่ดิน ยานพาหนะเป็นต้นแก่เขา. เมื่อนั้น เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาและเปิดเผยเรื่องทั้งหมดที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า.

๖.

එකදාහං මහාරාජ, වනං කම්මෙන කෙනචි;

ගතොද්දසං මහාවාටෙ, පතිතං සුවපොතකං.

ครั้งหนึ่ง ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์ไปป่าด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นลูกนกแก้วตกลงในหลุมใหญ่.

๗.

අථො රගං මනුස්සංච;

දුක්ඛප්පත්තෙ ඛුදාපරෙ;

උක්ඛිපිං කරුණායාහං;

තෙ මෙ වොචුං තදා තයො.

อนึ่ง งูและมนุษย์ ผู้ถึงความทุกข์เพราะความหิว ข้าพระองค์ได้ช่วยยกขึ้นด้วยความกรุณา เขาทั้งสามนั้นได้กล่าวแก่ข้าพระองค์ในกาลนั้น.

๘.

අදාසි ජීවමම්හාකං, උපකාරොසි නො තුවං;

තව කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ, අම්හාකං එහි සන්තිකං.

ท่านได้ให้ชีวิตแก่พวกเรา ท่านได้ทำอุปการะแก่พวกเรา เมื่อกิจของท่านเกิดขึ้น จงมาหาพวกเรา.

๙.

එවං තෙහි පවුත්තොහං, අගඤ්ඡිං සුවසන්තිකං;

තෙන කතූපකාරොහං, මනුස්සස්සාපි සන්තිකං.

ข้าพระองค์ถูกพวกเขากล่าวอย่างนี้แล้ว จึงไปหานกแก้ว. ข้าพระองค์ผู้ทำอุปการะ (แก่มนุษย์) ก็ไปหามนุษย์ด้วย.

10.

๑๐.

තෙනාහං මරණප්පත්තො, අද්දසං උරගාධිපං;

සොදාසි ජීවිතං මය්හං, අලත්ථං විපුලං ධනං.

เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ผู้ถึงความตาย ได้เห็นพญางู เขาได้ให้ชีวิตแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ทรัพย์อันไพบูลย์.

11.

๑๑.

සුජනො නාවමන්තබ්බො, ඛුද්දකොති නරාධිප;

සුවොච උරගොචෙතෙ, මිත්තධම්මෙ පතිට්ඨිතා.

คนดีไม่ควรดูหมิ่นว่าเป็นคนเล็กน้อย ข้าแต่มหาราช นกแก้วและงูเหล่านี้ตั้งอยู่ในมิตรธรรม.

12.

๑๒.

කාරණඤ්ඤූ මනුස්සෙසො,අම්හෙහි සමජාතිකො;

කතූපකාරො එවම්පි,දිසො ජාතො නරාධමො.

มนุษย์ผู้นี้รู้เหตุผล เป็นผู้มีชาติกำเนิดเสมอกับเรา แม้ได้รับอุปการะแล้วอย่างนี้ ก็ยังกลายเป็นศัตรู เป็นคนเลวทราม.

13.

๑๓.

අකස්මා දෙව කුප්පන්ති, පසීදන්තිනිමිත්තතො;

සීලං හෙතමසාධූනං, බාලානමවිජානතං.

ข้าแต่พระองค์ (คนพาล) ย่อมโกรธโดยไม่มีเหตุ ย่อมเลื่อมใสโดยไม่มีเหตุ นี้เป็นปกติของคนไม่ดี ของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้ง.

14.

๑๔.

මනුස්සාපි මහාරාජ, කෙචි විස්සාසියා න වෙ;

තිරච්ඡානාපි හොන්තෙව, අජිම්හමනසාසඨාති.

ข้าแต่มหาราช มนุษย์บางพวกไม่ควรไว้วางใจเลย แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นผู้มีใจซื่อตรงไม่คดโกง.

එවං [Pg.19] සො අත්තනො පවත්තිං කථෙසි, රාජා තං සුත්වා පසන්නො ඉමස්ස පුරිසස්ස මහන්තං ගෙහං කත්වා මහාපරිහාරං කරොථාති ආණාපෙසි, සො පන මම ගෙහං නිග්‍රොධස්ස ච වම්මිකස්ස ච අන්තරෙ කරොථාති වත්වා තථා කාරෙත්වා තත්ථ වසන්තො රාජූපට්ඨානං කරොන්තො තෙහි සහායෙහි සද්ධිං සම්මොදමානො යාවජීවං වසිත්වා ආයු පරියොසානෙ තෙහි සද්ධිං යථාකම්මං ගතොති.

เขาได้เล่าเรื่องของตนอย่างนี้. พระราชาทรงสดับแล้วทรงเลื่อมใส จึงมีรับสั่งว่า 'จงสร้างเรือนใหญ่และให้การดูแลอย่างดีแก่ชายผู้นี้'. แต่เขาได้กล่าวว่า 'จงสร้างเรือนของข้าพเจ้าไว้ระหว่างต้นไทรและจอมปลวก' แล้วก็ให้สร้างอย่างนั้น อยู่ที่นั่น ทำการปรนนิบัติพระราชา ยินดีอยู่กับสหายเหล่านั้น ตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็ไปตามกรรมพร้อมกับสหายเหล่านั้น.

15.

๑๕.

ඉති පතිතසුඛම්හා අඞ්ගතො වා ධනම්හා,පරමතරපතිට්ඨා හොන්ති මිත්තා සඛානං;

විරහිතසඛිනං භො නත්ථි යස්මාභිවුද්ධි,චිණුථ කුසලධම්මං මිත්තවන්තා මහන්තං.

ดังนั้น มิตรทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งอันประเสริฐยิ่งกว่าความสุขที่เกิดจากอวัยวะหรือจากทรัพย์ เพราะความเจริญย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ปราศจากมิตร ท่านผู้มีมิตรทั้งหลาย จงประพฤติกุศลธรรมอันยิ่งใหญ่เถิด.

තිණ්ණං ජනානං වත්ථුං තතියං.

เรื่องของคนสามคน จบเรื่องที่สาม.

4. බුද්ධෙනියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๔. นี้คือเรื่องราวตามลำดับในเรื่องของนางพุทธินี.

ජම්බුදීපෙ කිර පුබ්බෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සත්තාසීතීකොටිනිහිතධනං එකං සෙට්ඨිකුලං අහොසි, තස්ස පන සෙට්ඨිනො එකායෙව ධීතා අහොසි නාමෙන බුද්ධෙනිනාම, තස්සා සත්තවස්සිකකාලෙ මාතාපිතරො කාලමකංසු, තස්මිං කුලෙ සබ්බං සාපතෙය්‍යං තස්සායෙව අහොසි, සා කිර අභිරූපා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා දෙවච්ඡරපටිභාගා පියාච අහොසි මනාපා, සද්ධා පසන්නා රතනත්තයමාමිකා පටිවසති, තස්මිං පන නගරෙ සෙට්ඨිසෙනාපතිඋපරාජාදයො තං අත්තනො පාදපරිචාරිකං කාමයමානා මනුස්සෙ පෙසෙසුං පණ්ණාකාරෙහි සද්ධිං, සා තං සුත්වා චින්තෙසි, මය්හං මාතාපිතරො සබ්බං විභවං පහාය මතා, මයා පන තථා අගන්තබ්බං, කිං මෙ පතිකුලෙන, කෙවලං [Pg.20] විත්තවිනාසාය භවති, මයා පනි මං ධනං බුද්ධසාසනෙයෙව නිදහිතුං වට්ටතීති චින්තෙසි, චින්තෙත්වා ච පන තෙසං න මය්හං පතිකුලෙනත්ථොති පටික්ඛිපි, සා තතො පට්ඨාය මහාදානං පවත්තෙන්තී සමණබ්‍රහ්මණෙ සන්තප්පෙසි, තෙනෙත්ථ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ ชมพูทวีป ในเมืองปาฏลีบุตร มีตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่ง มีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๘๗ โกฏิ. เศรษฐีนั้นมีธิดาคนเดียว ชื่อว่า พุทธินี. เมื่อนางมีอายุเจ็ดขวบ มารดาบิดาก็ล่วงลับไป. ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในตระกูลนั้นก็เป็นของนางผู้เดียว. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีรูปงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงดงามยิ่งนัก เปรียบดังนางอัปสร เป็นที่รักและเป็นที่พอใจ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส รักในพระรัตนตรัย อยู่ในเมืองนั้น. ในเมืองนั้น พวกเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น ปรารถนาให้นางเป็นภรรยาของตน จึงส่งคนพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไป. นางได้ฟังดังนั้นแล้วก็คิดว่า 'มารดาบิดาของเราละทิ้งสมบัติทั้งหมดแล้วตายไป แต่เราไม่ควรไปอย่างนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลสามีของเรา? มันเป็นเพียงการทำลายทรัพย์เท่านั้น เราควรจะฝากทรัพย์นี้ไว้ในพระพุทธศาสนาเท่านั้น'. ครั้นคิดแล้ว ก็ปฏิเสธพวกเขาว่า 'เราไม่มีความต้องการด้วยตระกูลสามี'. ตั้งแต่นั้นมา นางก็ให้ทานอันยิ่งใหญ่ ยังสมณพราหมณ์ให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าวไว้ว่า.

๑.

චතුද්දිසායාතජිනත්‍රජානං,ආපානභූතං ඝරමාසි තස්සා;

යදිච්ඡිත ප්පච්චයලාභ හෙතු,දෙවද්දුමොවාසි මහානුභාවො.

เรือนของนางได้เป็นดุจสถานที่พักพิงสำหรับเหล่าพุทธบุตรผู้มาจากทิศทั้งสี่ เพราะเป็นเหตุให้ได้ปัจจัยตามที่ปรารถนา จึงเป็นดุจต้นไม้ทิพย์ที่มีอานุภาพมาก.

๒.

පුප්ඵූපහාරාදි විතානලඞ්කතා,පදීප පඤ්ඤත්ත සුභාසනාවලී;

සුඛාසනාසීන වසීහිලඞ්කතා,තස්සාසි තස්මිං වරදානසාලා.

โรงทานอันประเสริฐของนางนั้น ประดับด้วยเครื่องบูชาคือดอกไม้และเพดานเป็นต้น มีแถวแห่งอาสนะอันดีงามที่จัดตั้งประทีปไว้ ประดับด้วยพระขีณาสพผู้นั่งบนอาสนะอันเป็นสุข.

๓.

සුධොතහත්ථා සුචිපුඤ්ඤචිත්තා,සදාදරා රක්ඛිතපඤ්චසීලා;

බුද්ධෙනිනාමා කරුණා ගුණග්ගා,අදා මහාදානවරං පසත්ථන්ති.

มีมือที่ล้างสะอาด มีจิตบริสุทธิ์ในบุญ มีความเคารพเสมอ รักษาศีลห้า นางพุทธินีผู้มีชื่อว่าพุทธินี ผู้มีกรุณาเป็นคุณอันยอดเยี่ยม ได้ให้ทานอันประเสริฐอันยิ่งใหญ่ที่น่าสรรเสริญ.

අථාපරභාගෙ එකො අස්සවාණිජකො අස්ස-වාණිජ්ජාය පුබ්බන්තාපරන්තං ගච්ඡන්තො ආගම්ම ඉමිස්සා ගෙහෙ නිවාසං ගණ්හි, අථ සො වාණිජො තං දිස්වා ධීතුසිනෙහං පති ට්ඨා පෙ ත්වා ගන්ධමාලවත්ථාලඞ්කාරාදීහි තස්සා උපකාරකො හුත්වා ගමනකාලෙ අම්ම එතෙසු අස්සෙසු තව රුච්චනකං අස්සං ගණ්හාහීති ආහ, සාපි අස්සෙ ඔලොකෙත්වා එකං සින්ධවපොතකං දිස්වා එතං මෙ දෙහීති ආහ, වාණිජො අම්ම එසො සින්ධවපොතකො, අප්පමත්තා හුත්වා පටිජග්ගාහීති වත්වා තං පටිපාදෙත්වා අගමාසි. සාපි තං පටිජග්ගමානා ආකාසගාමිභාවං ඤත්වා සම්මා පටිජග්ගන්තී එවං චින්තෙසි, පුඤ්ඤකරණස්ස [Pg.21] මෙ සහායො ලද්ධොති, අගතපුබ්බාච මෙ භගවතො සමාරං මාරබලං විධමෙත්වා බුද්ධභූතස්ස ජයමහාබොධිභූමි, යන්නූනාහං තත්ථ ගන්ත්වා භගවතො ජයමහාබොධිං වන්දෙය්‍යන්ති චින්තෙත්වා බ හූ රජතසුවණ්ණමාලාදයො කාරාපෙත්වා එකදිවසං අස්ස මභිරුය්හ ආකාසෙන ගන්ත්වා බොධිමාලකෙ ඨත්වා ආගච්ඡන්තුඅය්‍යා සුවණ්ණමාලා පූජෙතුංති උග්ඝොසෙසි. තෙනෙත්ථ.

ต่อมาในภายหลัง พ่อค้าม้าคนหนึ่งเดินทางค้าขายม้าไปมาระหว่างทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ได้มาพักอาศัยอยู่ในเรือนของนาง. ครั้งนั้น พ่อค้านั้นเห็นนางแล้วก็เกิดความรักเหมือนบุตรสาว ได้ทำอุปการะแก่นางด้วยเครื่องหอม ดอกไม้ ผ้า และเครื่องประดับเป็นต้น เมื่อถึงเวลาจะไปก็ได้กล่าวว่า 'แม่เอ๋ย ในบรรดาม้าเหล่านี้ จงเลือกม้าที่เจ้าชอบใจไปตัวหนึ่งเถิด'. นางมองดูม้าทั้งหลาย เห็นลูกม้าสินธพตัวหนึ่งจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงให้ตัวนี้แก่ข้าพเจ้า'. พ่อค้ากล่าวว่า 'แม่เอ๋ย นี่คือลูกม้าสินธพ จงเป็นผู้ไม่ประมาทดูแลให้ดีเถิด' แล้วก็มอบม้านั้นให้แล้วจากไป. นางดูแลม้านั้นอยู่ เมื่อรู้ว่าม้านั้นสามารถไปในอากาศได้ ก็ดูแลอย่างดีแล้วคิดว่า 'เราได้สหายในการทำบุญแล้ว'. และคิดว่า 'เรายังไม่เคยไปถึงภูมิแห่งพระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำลายกองทัพมารพร้อมด้วยมารแล้วตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไฉนหนอ เราควรจะไปที่นั่นเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาค' ครั้นคิดแล้ว ก็ให้สร้างพวงมาลัยเงินและพวงมาลัยทองเป็นต้นจำนวนมาก วันหนึ่งก็ขึ้นม้าเหาะไปทางอากาศ ไปยืนอยู่ที่บริเวณโพธิ์มณฑลแล้วประกาศว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาบูชาด้วยพวงมาลัยทองเถิด'. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (จึงมีคำประพันธ์ว่า)

๔.

යතො පට්ඨායහං බුද්ධ, සාසනෙ සුද්ධමානසා;

පසන්නා තෙන සච්චෙන, මමානුග්ගහබුද්ධියා.

ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ เลื่อมใสแล้วในพระพุทธศาสนา ด้วยสัจจะนั้น ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด

๕.

ආගච්ඡන්තු නමස්සන්තු, බොධිං පූජෙන්තු සාධුකං;

සොණ්ණමාලාහි සම්බුද්ධ, පුත්තා අරියසාවකා.

ขอพระอริยสาวกทั้งหลายผู้เป็นบุตรของพระสัมพุทธเจ้า จงมา จงนมัสการ จงบูชาพระโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองอย่างดีเถิด

๖.

සුත්වා තං වචනං අය්‍යා, බහූ සීහළවාසිනො;

ආගම්ම නභසා තත්ථ, වන්දිං සුච මහිංසුචාති.

พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะลังกาจำนวนมาก ได้ฟังคำนั้นแล้ว มาทางอากาศ ณ ที่นั้น ได้ไหว้และบูชาแล้ว

තතො ප්පතුති සා කුමාරිකා බුද්ධසාසනෙ අතීව පසන්නා නිච්චමෙව අස්ස මභිරුය්හ ආගන්ත්වා අරියෙහි සද්ධිං මහාබොධිං සුවණ්ණමාලාහි පූජෙත්වා ගච්ඡති, අථ පාටලිපුත්තනගරොපවනෙ වනචරා තස්සා අභිණ්හං ගච්ඡන්තියා ච ආගච්ඡන්තියා ච රූපසම්පත්තිං දිස්වා රඤ්ඤො කථෙසුං. මහාරාජ එවරූපා කුමාරිකා අස්ස මභිරුය්හ ආගන්ත්වා නිබද්ධං වන්දිත්වා ගච්ඡති. දෙවස්සානුරූපා අග්ගමහෙසී භවිතුන්ති, රා ජා තං සුත්වා තෙනහි භණෙ ගණ්හථ නං කුමාරිං, මම අග්ගමහෙසිං කරොමීති පුරිසෙ පයොජෙසි, තෙන පයුත්තපුරිසා බොධිපූජං කත්වා ආගච්ඡන්තිං ගණ්හාමාති තත්ථ නිලීනා ගහණසජ්ජා අට්ඨංසු, තදා සා කුමාරිකා අස්ස මභිරුය්හ මහාබොධිමණ්ඩං ගන්ත්වා වීතරොගෙහි සද්ධිං පුප්ඵපූජං කත්වා වන්දිත්වා නිවත්ති, අථ තෙසු එකො ධම්මරක්ඛිත ත්ථෙරොනාම තස්සා එව මාහ, භගිනි තං අන්තරාමග්ගෙ චොරා ගණ්හිතුකාමා ඨිතා, අසුකට්ඨානං පත්වා අප්පමත්තා [Pg.22] සීඝං ගච්ඡාති, සාපි ගච්ඡන්තී තං ඨානං පත්වා චොරෙහි අනුබන්ධිතා අස්සස්ස පණ්හියා සඤ්ඤං දත්වා පක්කාමි, චොරා පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිංසු. අස්සො වෙගං ජ නෙ ත්වා ආකාස මුල්ලඞ්ඝි, කුමාරිකා වෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තී අස්සස්ස පිට්ඨිතො පරිගලිත්වා පතන්තී මයා කතූපකාරං සර පුත්තාති ආහ, සො පතන්තිං දිස්වා වෙගෙනා ගන්ත්වා පිට්ඨියං නිසීදාපෙත්වා ආකාසතො නෙත්වා ස ක ට්ඨා නෙ යෙව පතිට්ඨාපෙසි. තස්මා.

ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง ขี่ม้ามาบูชามหาโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองคำพร้อมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายเป็นนิตย์แล้วก็กลับไป. ครั้งนั้น พวกพรานป่าในป่าใกล้กรุงปาฏลีบุตร เห็นรูปสมบัติของนางผู้ไปและมาอยู่บ่อยๆ จึงกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าแต่มหาราช นางกุมาริกาผู้มีรูปโฉมเช่นนี้ขี่ม้ามาไหว้ (พระมหาโพธิ์) อยู่เป็นประจำ นางคู่ควรจะเป็นพระอัครมเหสีของพระองค์'. พระราชาทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงไปจับนางกุมาริกานั้นมา เราจะตั้งนางเป็นอัครมเหสี' แล้วทรงใช้พวกบุรุษไป. บุรุษเหล่านั้นที่ถูกใช้ไปก็ไปซุ่มรอเตรียมจะจับนางในขณะที่นางบูชาพระโพธิ์แล้วกลับมา. ครั้งนั้น นางกุมาริกาขี่ม้าไปยังมหาโพธิมณฑล บูชาดอกไม้ร่วมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ปราศจากโรคแล้วไหว้แล้วจึงกลับ. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าธัมมรักขิตะ ได้กล่าวก็นางว่า 'น้องหญิง พวกโจรซุ่มรอเพื่อจะจับเจ้าอยู่ในระหว่างทาง เมื่อถึงที่นั้นแล้วจงอย่าประมาทและรีบไปเถิด'. นางเมื่อเดินทางไปถึงที่นั้นถูกพวกโจรไล่ตาม จึงให้สัญญาณด้วยส้นเท้าแก่ม้าแล้วหนีไป พวกโจรก็ไล่ตามไปข้างหลัง. ม้าเร่งฝีเท้าแล้วกระโดดขึ้นสู่ท้องฟ้า นางกุมาริกาไม่สามารถทนต่อความเร็วได้จึงพลัดตกจากหลังม้า ขณะที่กำลังตกลงมานางได้กล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงระลึกถึงอุปการะที่แม่ทำไว้แก่เจ้า'. ม้าเห็นนางตกลงมาจึงรีบวิ่งไปรับนางให้นั่งบนหลังแล้วพานางเหาะไปทางอากาศ นำไปส่งถึงที่อยู่ของนางนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น

๗.

තිරච්ඡානගතාපෙවං, සරන්තා උපකාරකං;

න ජහන්තීති මන්ත්වාන, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังระลึกถึงผู้มีอุปการะ ไม่ทอดทิ้ง ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้กตัญญูเถิด

තතො සා කුමාරිකා සත්තා සීතිකොටිධනං බුද්ධසාසනෙයෙව චජිත්වා යාවජීවං සීලං රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං ක ත්වා ත තො චුතා සුත්ත ප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති.

ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นสละทรัพย์ ๘๗ โกฏิในพระพุทธศาสนา รักษาศีลตลอดชีวิต กระทำอุโบสถกรรม จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก ประดุจตื่นจากหลับฉะนั้น

๘.

අතිතරුණවයා භො මාතුගාමාපි එවං,විවිධකුසලකම්මං කත්ව සග්ගං වජන්ති;

කුසලඵලමහන්තං මඤ්ඤමානා භවන්තා,භවථ කථ මුපෙක්ඛා දානමානාදිකම්මෙ.

ดูก่อนท่านทั้งหลาย แม้สตรีทั้งหลายผู้มีวัยเยาว์ยิ่งนัก ก็ยังกระทำกุศลกรรมต่างๆ แล้วไปสู่สวรรค์เช่นนี้ ท่านทั้งหลายเมื่อทราบว่าผลของกุศลนั้นยิ่งใหญ่ ไฉนจึงยังเพิกเฉยในการบุญมีการให้ทานและการแสดงความเคารพเป็นต้นเล่า

බුද්ධෙනියා වත්ථුං චතුත්ථං.

เรื่องนางพุทธินี จบที่ ๔

5. අහිතුණ්ඩිකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๕. ลำดับเรื่องในเรื่องของหมองู มีดังนี้

ඉමස්මිං කිර භද්දකප්පම්හි අම්හාකං කිර භගවතො පුබ්බෙ කස්සපොනාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරසාගරා තාරෙත්වා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨපෙත්වා අත්ථං ගතො දිවසකරොවිය සෙතබ්‍යම්හි අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි, තදා සකලජම්බුදීපවාසිනො මනුස්සා සන්නිපතිත්වා [Pg.23] එකෙකං සුවණ්ණිට්ඨකං කොටිඅග්ඝනකං රතනවිචිත්තං බහිචිනනත්ථාය එකෙකං අඩ්ඪකොටිඅග්ඝනකං අබ්භන්තරූපපූරණත්ථං මනොසිලාය මත්තිකාකිච්චං කරොන්තා යොජනබ්බෙධං ථූපං කත්වා මහන්තං සක්කාරං කරොන්ති. තදා එකො අහිතුණ්ඩිකො ගාමනිගමරාජධානීසු සප්පෙ කීළාපෙත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තො එකං ගාමකං පත්වා තත්ථ සප්පෙ කීළාපෙත්වා සන්තුට්ඨෙහි ගාමවාසීහි දින්නවිවිධොපායනො ඛාදනීයභොජනීයං ඛා දි ත්වා භුඤ්ජිත්වා තත්ථෙව නිවාසං ගහෙත්වා නිසීදි. තස්මිං කිර ගාමකෙ මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන රතනත්තයමාමකා. තස්මා තෙ රත්තිභාගෙ සයන්තා ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ එවමාදිං වදන්ති. සො පන අහිතුණ්ඩිකො මිච්ඡාදිට්ඨිකො තිණ්ණං රතනානං ගුණං න ජානාති. තස්මා තෙසං තං වචනං සුත්වා සයම්පි කෙ ළිං කුරුමානො පරිහාසවසෙන ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ වදති, අථෙකදිවසං සො අත්තනො කීළාපනසමත්ථං එකං සප්පං භත්ථ තත්ථ පරියෙසමානො ආහිණ්ඩති. තදා එකො නාගරාජා කස්සපදසබලස්ස ථූ පං ග න්ත්වා වන්දිත්වා එකං වම්මිකං පවිසති. තං දි ස්වා අහිතුණ්ඩිකො වෙගෙනා ගන්ත්වා නාගරාජං ගණ්හිතුං මන්තං පරිජපි, සො මන්තං සුත්වා කුජ්ඣිත්වා තං මාරෙතුකාමො අනුබන්ධි, තං දි ස්වා අහිතුණ්ඩිකො වෙ ගෙ න පලායන්තො එකස්මිං පාසාණෙ පක්ඛලිත්වා පතමානො පුබ්බෙවුත්තපරිහාස වචනපරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ වදන්තො පති. තස්ස තං වචනං අනුබන්ධන්තස්ස නාගරඤ්ඤො සොතපථෙ අමතංවිය පති. අථ සො රතනත්තයගාරවෙන තස්මිං කොධං නිබ්බාපෙත්වා සම්ම මා භායි. අහං රතනත්තයමන්තානුභාවපාසෙන බද්ධො. තස්මා තු වං ඩසිතුං මය්හං අනනුරූපං. අජ්ජ ත යි පසන්නොම්හි, පණ්ණාකාරං තෙදම්මි, ගණ්හාති තීණි සුවණ්ණපුප්ඵානි අදාසි. එවං රතනත්තයං නාම ඝොරාසිවිසානම්පි සප්පානං මනං පීණෙති. හොන්ති චෙත්ථ.

ได้ยินว่า ในภัทรกัปนี้ ก่อนพระผู้มีภาคเจ้าของเรา ได้มีพระศาสดาพระนามว่ากัสสปะอุบัติขึ้นในโลก ทรงช่วยโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นจากสังสารสาคร ทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเมืองเสตพยะ เหมือนพระอาทิตย์อัสดงคตฉะนั้น ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในชมพูทวีปทั้งหมดได้ประชุมกัน สร้างพระสถูปสูงหนึ่งโยชน์ โดยใช้ทองคำอิฐละหนึ่งโกฏิ มีรัตนวิจิตรสำหรับก่อภายนอก และอิฐละกึ่งโกฏิสำหรับถมภายใน โดยใช้หรดาลทำหน้าที่ดินเหนียว แล้วกระทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ครั้งนั้น หมองูคนหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยการเล่นงูในหมู่บ้าน นิคม และราชธานี ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นงูที่นั่น ได้รับเครื่องบรรณาการต่างๆ จากชาวบ้านผู้พอใจ กินและบริโภคอาหารแล้ว ก็พักอยู่ที่นั่น ได้ยินว่า ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ส่วนมากเป็นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น พวกเขานอนในเวลากลางคืนก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” เป็นต้น แต่หมองูนั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่รู้คุณของพระรัตนตรัย ๓ ประการ เพราะฉะนั้น เมื่อได้ยินคำนั้นของพวกเขา ตนเองก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” โดยทำเป็นเล่นหัวเยาะเย้ย วันหนึ่ง เขาเที่ยวแสวงหางูตัวหนึ่งที่สามารถเล่นได้ของตนที่หายไปในที่นั้น ครั้งนั้น พญานาคราชองค์หนึ่งไปไหว้พระสถูปของพระกัสสปทศพลแล้วเข้าไปในจอมปลวกแห่งหนึ่ง หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบไปร่ายมนต์เพื่อจับพญานาคราช พญานาคราชได้ยินมนต์แล้วโกรธ คิดจะฆ่าเขาจึงติดตามไป หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบหนีไป สะดุดก้อนหินก้อนหนึ่งล้มลง ขณะที่ล้มลงก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” ด้วยความเคยชินกับคำพูดที่กล่าวเล่นหัวเยาะเย้ยมาก่อน คำนั้นของเขาได้ตกไปในโสตประสาทของพญานาคราชผู้ติดตามไปเหมือนน้ำอมฤต ครั้งนั้น พญานาคราชด้วยความเคารพในพระรัตนตรัย จึงดับความโกรธในตัวเขาแล้วกล่าวว่า “สหาย อย่ากลัวเลย เราถูกผูกมัดด้วยบ่วงแห่งอานุภาพมนต์พระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น การกัดเจ้าจึงไม่สมควรแก่เรา วันนี้เราเลื่อมใสในเจ้า เราจะให้เครื่องบรรณาการแก่เจ้า จงรับไปเถิด” แล้วได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอก พระรัตนตรัยชื่อว่ายังจิตของงูพิษร้ายให้ยินดีได้ แม้ในที่นี้ก็มี

๑.

බුද්ධොති [Pg.24] වචනං සෙට්ඨං, බුද්ධොති පද මුත්තමං;

නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං.

คำว่า “พุทโธ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “พุทโธ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๒.

ධම්මොතිවචනං සෙට්ඨං, ධම්මොති පදමුත්තමං;

නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං.

คำว่า “ธัมโม” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “ธัมโม” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๓.

සඞ්ඝොති වචනං සෙට්ඨං, සඞ්ඝොති පදමුත්තමං;

නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං.

คำว่า “สังโฆ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “สังโฆ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท

๔.

තස්ස මුඛං මුඛං නාම, යං වත්තති මුඛෙ සදා;

දුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං.

ปากของผู้นั้นชื่อว่าปาก ที่กล่าวพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่เสมอ

๕.

තස්ස මනො මනො නාම, යං චෙ මනසි වත්තති;

දුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං.

ใจของผู้นั้นชื่อว่าใจ ที่ดำรงพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่ในใจ

๖.

තමෙව කවචං දෙහෙ, තමෙව මණි කාමදො;

තමෙව සුරභී ධෙනු, තමෙව සුරපාදපො.

พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นเกราะในกาย พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแก้วมณีที่ให้ความปรารถนา พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแม่โคที่ให้กลิ่นหอม พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นต้นไม้ทิพย์

๗.

තස්සෙව සොතං සොතංව, යං සුණාති ජනො අයංදුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං.

หูของผู้นั้นชื่อว่าหู ที่ชนนี้ได้ฟังพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวง

๘.

එවං විධො රගො ඝොරො, හළාහළවිසො සදා;

බුද්ධොති වචනං සුත්වා, සන්තුට්ඨො දාසි ජීවිතං.

งูร้ายเช่นนี้ มีพิษร้ายแรงเสมอ เมื่อได้ยินคำว่า “พุทโธ” ก็ยินดีแล้วให้ชีวิต

๙.

සොණ්ණපුප්ඵත්තයංචාපි, මහග්ඝං බහලං අදා;

පස්ස බුද්ධොති වාචාය, ආනුභාවමහන්තතන්ති.

และได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอกอันมีค่ามากและหนา จงดูเถิด อานุภาพอันยิ่งใหญ่ของคำว่า “พุทโธ”

අථ නාගරාජා තස්ස තානි සුවණ්ණපුප්ඵානි දත්වා එවමාහ. සම්ම එතෙසු එකං තව පුඤ්ඤත්තාය එකං මම පුඤ්ඤත්ථාය පූජෙහි. ඉතරෙන යාවජීවං සුඛෙන ජීවන්තො පුත්තදාරෙ පොසෙන්තො දානාදීසු අප්පමජ්ජන්තො ජීවිකං කප්පෙහි. මා හීනකම්මෙ බ්‍යවටො හොහි, මිච්ඡාදිට්ඨිඤ්ච පජහාති ඔවදිත්වා පක්කාමි. අහිතුණ්ඩිකොපි සොමනස්සප්පත්තො තෙන වුත්තනයෙනෙව ද්විහි පුප්ඵෙහි චෙතියං පූජෙත්වා එකෙන ස හ ස්සං ලභිත්වා තෙ න පුත්තදාරෙ [Pg.25] පොසෙන්තො කපණද්ධිකවණිබ්බකාදීනං දානං දෙන්තො අහිතුණ්ඩිකකම්මං පහාහ කුසලමෙව උපචිනන්තො ආයුපරියොසානෙ සග්ගපරායනො අහොසි.

ครั้งนั้น พญานาคราชให้ดอกไม้ทองคำเหล่านั้นแก่เขาแล้วกล่าวว่า “สหาย ในบรรดาดอกไม้เหล่านี้ จงบูชาดอกหนึ่งเพื่อบุญของเจ้า ดอกหนึ่งเพื่อบุญของเรา ส่วนดอกที่เหลือ จงเลี้ยงชีพอย่างมีความสุขตลอดชีวิต เลี้ยงดูบุตรภรรยา ไม่ประมาทในการให้ทานเป็นต้น อย่าประกอบอาชีพที่ต่ำทราม และจงละมิจฉาทิฐิเสีย” ครั้นให้โอวาทแล้วก็จากไป หมองูนั้นก็มีความยินดี ได้บูชาพระเจดีย์ด้วยดอกไม้ ๒ ดอกตามที่พญานาคราชกล่าวไว้ ได้เงินพันหนึ่งจากดอกไม้ดอกหนึ่ง แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา ให้ทานแก่คนยากจน คนเดินทาง และคนขอทานเป็นต้น ละอาชีพหมองูแล้วสั่งสมแต่กุศลกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยก็ได้ไปสู่สวรรค์

10.

๑๐.

ඉති අවිදිතසත්තො කිඤ්චි බුද්ධානුභාවං,ලභති ධනවිසෙසං යස්ස නාමප්පකාසා;

විදිතජනනිකායො කින්නු තස්සානුභාවං,න ලපති ජිනනාමං කිච්ච මඤ්ඤප්පහායාති.

สัตว์ผู้ไม่รู้พุทธานุภาพบางอย่าง ย่อมได้ทรัพย์อันพิเศษ เพราะการประกาศพระนามของพระองค์เห็นปานนี้ หมู่ชนผู้รู้พุทธานุภาพของพระองค์ ไฉนเล่าจะไม่กล่าวถึงพระนามของพระชินเจ้า โดยละทิ้งกิจอื่นเสียเล่า

අහිතුණ්ඩිකස්ස වත්ථුං පඤ්චමං.

เรื่องของนายหมองู ที่ ๕

6. සරණත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๖. ในเรื่องของพระเถระชื่อสรณะ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

සාවත්ථියං කිර සුමනො නාමෙ කො ගහපති අහොසි. තස්ස භරියා සුජම්පතිකා නාම. තෙ අගාරං අජ්ඣාවසන්තා අපරභාගෙ පුත්තංච ධීතරංච ලභිංසු. අථ තෙසං දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලං කරොන්තා ජෙට්ඨකංපක්කොසිත්වා මයං පුත්ත තුවං පතිරූපෙ ඨානෙ නිවෙසිතුං නාසක්ඛිම්හ, යං නො ඝරෙ විභවං, සබ්බං තං ගණ්හ. ඉමායච තෙ කණිට්ඨිකාය වුද්ධිංත්වමෙව ජානාහීති වත්වා ජෙට්ඨකස්ස හත්ථෙ කණිට්ඨිකාය හත්ථං ඨපෙත්වා කාලමකංසු. අථ සො මාතාපිතුන්නං අච්චයෙන ආළාහනකිච්චං කත්වා වසන්තො කාලන්තරෙන කණිට්ඨිකං පතිරූපෙන කුලෙන සම්බන්ධිත්වා සයම්පි දාරපරිග්ගහමකාසි. අථාපරභාගෙ තස්ස කණිට්ඨිකා ගබ්භිනී හුත්වා එකදිවසං සාමිකං ආහ, සාමි මම භාතරං දට්ඨුකාමාම්හීති. සොපි සාධු භද්දෙති අනුරූපෙන පණ්ණාකාරෙන තාය සද්ධිං නික්ඛමි. තදා පන භගවා සුනිවත්ථො සුපාරුතො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුසො පිණ්ඩාය නගරං පාවිසි ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙන්තො, ත තො තෙ භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන [Pg.26] වන්දිත්වා අට්ඨංසු, අථ සත්තා තෙසං ජයම්පතිකානං උපනිස්සයසම්පත්තිංදිස්වා තෙ සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨාපෙත්වා එවමාහ, කදාචි වො දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ තථාගතො අනුස්සරිතබ්බොති. තථාහි.

ได้ยินว่า ในเมืองสาวัตถี มีคฤหบดีคนหนึ่งชื่อสุมนะ ภรรยาของเขามีชื่อว่า สุชัมปติกา เขาทั้งสองอยู่ครองเรือน ในเวลาต่อมาก็ได้บุตรและธิดา ครั้นเมื่อบุตรธิดาเหล่านั้นยังเป็นเด็กเล็กอยู่ มารดาบิดาก็ได้ทำกาละ เรียกบุตรคนโตมาแล้วกล่าวว่า ลูกเอ๋ย พวกเราไม่สามารถจะให้เจ้าตั้งอยู่ในฐานะที่สมควรได้ ทรัพย์สมบัติใดมีอยู่ในเรือนของเรา เจ้าจงรับเอาทรัพย์นั้นทั้งหมด และเจ้าจงดูแลความเจริญของน้องสาวคนนี้เองเถิด กล่าวแล้วก็วางมือน้องสาวลงบนมือของพี่ชายแล้วก็ตายไป ครั้นเขาทำกิจเผาศพมารดาบิดาแล้วอยู่มา โดยกาลต่อมาก็ได้ผูกพันน้องสาวกับตระกูลที่สมควร ตนเองก็ได้มีภรรยา ครั้นในเวลาต่อมา น้องสาวของเขาก็ตั้งครรภ์ วันหนึ่งจึงบอกสามีว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากจะไปพบพี่ชายของดิฉัน เขาก็กล่าวว่า ดีละ นางผู้เจริญ แล้วก็ออกเดินทางไปพร้อมกับนางพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการที่สมควร ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มเรียบร้อย ทรงห่มผ้าดีแล้ว มีหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่เมืองเพื่อบิณฑบาต ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ สีอันหนาทึบ ครั้นเขาทั้งสองเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วยืนอยู่ ครั้นพระศาสดาเห็นอุปนิสัยสมบัติของสามีภรรยาคู่นั้นแล้ว จึงให้เขาทั้งสองตั้งอยู่ในสรณะและศีลแล้วตรัสอย่างนี้ว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่พวกเธอเมื่อใด พึงระลึกถึงพระตถาคตเมื่อนั้น ดังนี้

๑.

යංකිඤ්චි භයමුප්පන්නං, රාජචොරාදිසම්භවං;

තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තොත දුපද්දවං.

ภัยใดๆ ที่เกิดขึ้น อันเกิดจากพระราชา โจร เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๒.

යං වෙ උපද්දවං හොති, යක්ඛපෙතා දිසම්භවං;

තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං.

อุปัทวะใดแลมีอยู่ อันเกิดจากยักษ์ เปรต และอสุรกาย เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๓.

සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡාදි, පුණ්ඩරීකාදිසම්භවං;

තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං.

ภัยอันเกิดจากราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๔.

යමාතපග්ගි වාතාදි, උදකාසනිසම්භවං;

තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං.

ภัยอันเกิดจากแดด ไฟ ลม เป็นต้น อันเกิดจากน้ำและสายฟ้า เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๕.

පජ්ජරාදීහි රොගෙහි, විසමො තුහිසම්භවං;

තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං.

ด้วยโรคทั้งหลายมีไข้เป็นต้น อันเกิดจากความไม่สม่ำเสมอของธาตุ เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น.

๖.

මච්චුනා චෙ යදා යුද්ධං, කරෙ තෙනාපි ජන්තුනා;

සරිතබ්බො තදා බුද්ධො, පත්ථෙන්තෙනත්තනො ජයන්ති.

เมื่อใดสัตว์พึงทำสงครามกับความตาย เมื่อนั้นสัตว์นั้นผู้ปรารถนาชัยชนะแก่ตน พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้า.

තතො තෙ භගවතො වචනං පටිනන්දිත්වා වන්දිත්වා අගමංසු. අථ ජෙට්ඨකො ආගතෙ තෙ දිස්වා යථානුරූපං සක්කාර මකාසි. තස්සා සාමිකො කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා භරියං ජෙට්ඨකස්ස පටිපාදෙත්වා මම ගාමෙ කිච්චං අත්ථීති වත්වා පක්කාමි. අථස්සා භාතා භරියං පක්කොසිත්වා ආහ භද්දෙ ඉමිස්සා සබ්බං කත්තබ්බං කරොහීති. සා තතො පට්ඨාය තස්සා උදකන්න පානා දිනා වෙය්‍යාවච්චං කුරුමානා එතිස්සා හත්ථපාදගීවූපගෙසු ආභරණෙසු ලොභං උප්පාදෙත්වා තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තී ආහාරූ පච්ඡෙදං කත්වා ගිලානාවිය මඤ්චකං උපගූහිත්වා නිපති. අථ සො ගෙහං ගන්ත්වා තං තථා සයිතං [Pg.27] දිස්වා මඤ්චකෙ නිසින්නො කිං භද්දෙ අඵාසුකන්ති පුච්ඡි, සා තුණ්හී හුත්වා කතිපයවාරෙ පුච්ඡිතා න සක්කා කථෙතුන්ති ආහ. පුන සාමිකෙන ගාළ්හං නිබන්ධිතෙ සා චින්තෙසි, උජුකං මයා තස්සා පිළන්ධනං පත්ථෙමීති වුත්තෙ න ප්පතිරුපං, තස්සා පඤ්චමධුර මංසං පත්ථෙමීති වුත්තෙ තං මාරෙස්සති, තදා පිළන්ධනානි මය්හමෙවාති, තතො සාමි තව කණිට්ඨිකාය පඤ්චමධුරමංසං පත්ථෙමි, අලභමානාය මෙ ජීවිතං නත්ථීති ආහ, තං සුත්වා සො අනෙකපරියායෙන මනුස්සමාරණං නාම භාරියන්ති වත්වා නිවාරෙන්තොපි නිවාරෙතුං නාසක්ඛි, අථ තාය පටිබද්ධචිත්තො කාමමුච්ඡිතො මොහමූළ්හො හුත්වා සාධු ලභිස්සසීති තස්සා වචනං සම්පටිච්ඡි. තථාහි.

แต่นั้น เขาทั้งสองก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ไหว้แล้วก็ไป ครั้นพี่ชายเห็นเขาทั้งสองมาถึงแล้ว ก็ได้ทำสักการะตามสมควร สามีของนางอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวัน มอบภรรยาไว้กับพี่ชาย กล่าวว่า มีกิจในหมู่บ้านของตน แล้วก็จากไป ครั้นพี่ชายของนางเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอจงทำกิจทุกอย่างแก่นางผู้นี้เถิด นางตั้งแต่นั้นมาก็ทำเวยยาวัจจะแก่นางผู้นั้น ด้วยข้าว น้ำ และเครื่องดื่มเป็นต้น เกิดความโลภในเครื่องประดับที่มือ เท้า และคอของนาง ไม่สามารถระงับความโลภนั้นได้ จึงงดอาหาร แกล้งทำเป็นป่วยนอนกอดเตียงอยู่ ครั้นเขากลับไปเรือน เห็นนางนอนอยู่อย่างนั้น นั่งบนเตียงแล้วถามว่า นางผู้เจริญ ไม่สบายอะไรหรือ นางเงียบอยู่ ถูกถามหลายครั้งก็กล่าวว่า ไม่สามารถบอกได้ ครั้นสามีคะยั้นคะยออย่างหนัก นางก็คิดว่า ถ้าเราบอกตรงๆ ว่าอยากได้เครื่องประดับของนาง ก็ไม่สมควร ถ้าบอกว่าอยากได้เนื้อปัญจมธูรของนาง เขาก็จะฆ่านาง เมื่อนั้นเครื่องประดับก็จะตกเป็นของเราเอง แต่นั้นนางก็กล่าวว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากได้เนื้อปัญจมธูรของน้องสาวของท่าน ถ้าไม่ได้ ดิฉันก็จะไม่มีชีวิตอยู่ ครั้นเขาได้ฟังดังนั้น ก็กล่าวห้ามว่า การฆ่ามนุษย์เป็นเรื่องร้ายแรงนัก ด้วยประการต่างๆ แต่ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้นเขามีจิตผูกพันกับนาง ถูกกามมูรฉาครอบงำ เป็นผู้หลงงมงาย จึงรับคำของนางว่า ดีละ เจ้าจักได้ ดังนี้

๗.

හායන්ති ඉධලොකත්ථා, හායන්ති පාරලොකිකා;

හායන්ති මහතා අත්ථා, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා.

ประโยชน์ในโลกนี้ย่อมเสื่อม ประโยชน์ในโลกหน้าย่อมเสื่อม ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ย่อมเสื่อม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๘.

එසා මාතා පිතා එසො, භගිනී භාතරො ඉමෙ;

ගරුතබ්බෙ න ජානන්ති, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා.

นี้มารดา นี้บิดา นี้พี่สาวน้องสาว นี้พี่ชายน้องชาย ย่อมไม่รู้จักความเคารพ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

๙.

කාරණාකාරණන්තෙතං, කත්තබ්බංවා න වා ඉදං;

කාමන්ධත්තා න ජානන්ති, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා.

เหตุและมิใช่เหตุนั้น สิ่งนี้ควรทำหรือไม่ควรทำ ย่อมไม่รู้เพราะความมืดบอดด้วยกาม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

10.

๑๐.

පාණං වා අතිපාතෙන්ති, හොන්ති වා පාරදාරිකා;

භාසන්ති අලිකං වාචං, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා.

ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ย่อมเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นบ้าง ย่อมกล่าววาจาเท็จ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

11.

๑๑.

සන්ධිච්ඡෙදාදිකං ථෙය්‍යං, මජ්ජපානංච පෙසුනං;

කරොන්ති සාහසං සබ්බං, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා.

การลักทรัพย์มีตัดช่องเป็นต้น การดื่มน้ำเมาและการพูดส่อเสียด ย่อมทำกรรมหยาบช้าทุกอย่าง แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง.

12.

๑๒.

අහො අච්ඡරියං ලොකෙ, සරන්තානං භයා වහං;

භරියාය වසං ගන්ත්වා, සොදරිංහන්තුමිච්ඡතීති.

โอ้หนอ เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ในโลก เป็นสิ่งที่นำภัยมาให้แก่ผู้ที่ระลึกถึง ตกอยู่ในอำนาจของภรรยาแล้ว ย่อมปรารถนาจะฆ่าน้องสาวร่วมสายโลหิตของตน.

අථ සො සාහසිකො පුරිසො භගිනි එව මාහ, එහි අම්ම අම්හාකං මාතාපිතුන්නං ඉණං සාධෙස්සාම, අප්පෙවනාම නො දිස්වා ඉණායිකා ඉණං දස්සන්තීති, තං සුත්වා තාය සම්පටිච්ඡිතෙ [Pg.28] සුඛයානකෙ නිසීදාපෙත්වා ඉණායිකානං ගාමං ගච්ඡන්තො විය මහාඅටවිංපත්වා යානං මග්ගා ඔක්කම්ම ඨපෙත්වා විරවන්තිමෙව නං හත්ථෙ ගහෙත්වා ඡින්දිස්සාමීති චින්තෙත්වා කෙසෙ ගහෙත්වා භූමියං පාතෙසි, තස්මිං ඛණෙ තස්සා කම්මජවාතා චලිංසු. සා භාතුලජ්ජාය සාමි කම්මජවාතා මෙ චලිංසු, යා වා හං විජායාමි, තාව උපධාරෙහීති වදන්තීපි අපනෙතුං අසක්කොන්තී පුත්තං විජායි, අථ සො තං සමීපෙ වටරුක්ඛමූලෙ මාරෙස්සාමීති චිකුරෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි, තස්මිං කාලෙ සා සාමි තව භාගිනෙය්‍යස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා තස්ස සිනෙහෙනාපි මං න මාරෙහීති වදන්තී යාචි, අථ සො කක්ඛළො තස්සා තං කාරුණිකවචනං අසුණන්තො විය මාරෙතුං උස්සහතෙව, තතො සා කුමාරිකා අත්තනො අසරණා චින්තෙසි, මම සද්දෙනා ගන්ත්වා යො කොචි මම භාතු අනයං කරෙය්‍ය, තං න ප්පතිරූපන්ති භාතුසිනෙහෙන නිස්සද්දා අත්තනා ගතිතසරණං ආවජ්ජමානා නිපජ්ජි, අථස්සා භා ත රි මෙත්තානුභාවෙනච අනුස්සරිතසරණානුභාවෙනච තස්මිං නිග්‍රොධෙ අධිවත්ථා දෙවතා එවරූපො මාතුගාමො එත්ථ මාරිතා අභවිස්සා, අද්ධාහං දෙවසමාගමං පවිසිතුං න ලභිස්සාමීති චින්තෙත්වා එතිස්සා සා මි කො විය තං ත ජ්ජෙ ත්වා පලාපෙත්වා ත්වං මා භායීති සමස්සාසෙත්වා යා න කෙ ස පු ත්තං කුමාරිං නිසීදාපෙත්වා තං දිවසමෙව සාවත්ථිමාගම්ම අන්තොනගරෙ සා ලා ය නං නිපජ්ජාපෙත්වා අන්තරධායි. තථාහි.

ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นจึงกล่าวกับน้องสาวว่า มาเถิดแม่ เราจะไปทวงหนี้ของมารดาบิดาของเรา บางทีพวกเจ้าหนี้เห็นเราแล้วก็จะใช้หนี้คืน ครั้นนางได้ฟังดังนั้นก็รับคำ จึงให้นางนั่งบนยานที่สะดวกสบาย ทำทีเหมือนจะไปหมู่บ้านของเจ้าหนี้ แต่เมื่อไปถึงป่าใหญ่ ก็เลี้ยวยานออกจากทางแล้วจอดไว้ คิดว่า เราจะจับนางที่กำลังร้องไห้อยู่นี้ฆ่าเสีย จึงจับผมของนางแล้วฉุดลงบนพื้น ในขณะนั้น ลมกรรมชวาตของนางก็กำเริบ นางด้วยความละอายต่อพี่ชาย จึงกล่าวว่า นายเจ้าขา ลมกรรมชวาตของดิฉันกำเริบ ขอท่านจงรอจนกว่าดิฉันจะคลอดบุตร แม้นางจะกล่าวอย่างนั้น เขาก็ไม่หยุด (นางไม่สามารถจะกลั้นไว้ได้) จึงคลอดบุตรออกมา ลำดับนั้น เขาคิดว่าเราจะฆ่านางที่โคนต้นไทรที่อยู่ใกล้ๆ นี้ จึงจับผมแล้วลากไป ในกาลนั้น นางมองดูหน้าหลานของเขาแล้วอ้อนวอนว่า นายเจ้าขา ขอท่านอย่าฆ่าดิฉันเลย แม้ด้วยความรักในหลานของท่านเถิด ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นทำเหมือนไม่ได้ยินคำอันน่าสงสารของนาง ก็ยังคงพยายามจะฆ่าอยู่นั่นเอง แต่นั้นนางกุมาริกานั้นเมื่อไม่มีที่พึ่งจึงคิดว่า หากใครก็ตามมาทำอันตรายพี่ชายของเราเพราะเสียงร้องของเรา นั่นก็ไม่สมควรเลย ด้วยความรักในพี่ชาย นางจึงนิ่งเงียบลง ระลึกถึงสรณะที่ตนถึงแล้วก็นอนลง ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาของนาง และด้วยอานุภาพแห่งสรณะที่นางระลึกถึง เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้นคิดว่า หากสตรีเช่นนี้ถูกฆ่าที่นี่ เราก็จักไม่ได้เข้าสู่ที่ประชุมเทวดาเป็นแน่ จึงจำแลงกายเป็นประดุจสามีของนาง ขู่ตะคอกเขาให้หนีไป แล้วปลอบโยนนางว่า เธออย่ากลัวเลย ให้นางกุมาริกาพร้อมด้วยบุตรนั่งบนยาน แล้วก็มาถึงเมืองสาวัตถีในวันนั้นเอง ให้นางนอนลงในศาลาภายในเมืองแล้วก็หายตัวไป ดังนี้

13.

๑๓.

සබ්බසම්පත්තිදාතාරං, සබ්බලොකෙකනායකං;

මනසාපි යො විභාවෙති, තං වෙ පාලෙන්ති දෙවතා.

เทวดาย่อมรักษาผู้ใดผู้หนึ่งที่ระลึกถึงแม้ด้วยใจ ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้ประทานสมบัติทั้งปวง และเป็นผู้นำเอกของโลกทั้งปวง

14.

๑๔.

මුහුත්තම්පිච යො මෙත්තං, භාවෙති යදි සාධුකං;

තං වෙ පාලෙන්ති දෙවාපි, තොසයන්ති උපායනාති.

ผู้ใดเจริญเมตตาแม้ชั่วขณะหนึ่ง หากเจริญดีแล้วไซร้ แม้เทวดาทั้งหลายย่อมรักษาผู้นั้น และย่อมทำให้ยินดีด้วยเครื่องบรรณาการ

තතො [Pg.29] තස්සා පන සාමිකො නගරා නික්ඛම්ම ගච්ඡන්තො අත්තනො භරියං දිස්වා ත්වං කදා ආගතා, කෙනානීතාසීති පුච්ඡි. සා දෙවතාය ආනීතභාවං අජානන්තී කිං ත්වං භණසි, නනු තයා ආනීතාම්හීති, සොපි කිංභොති භණසි, තව භාතුගාමෙ දිට්ඨකාලතො ප්පතුති අජ්ජ චත්තාරො මාසා ජාතා, එත්තකං කාලං ත්වං න දිට්ඨපුබ්බා, කථං ත්වං මයා සද්ධිංආගතාති පුච්ඡි. සා තං සුත්වා තෙනහි මාඤ්ඤස්ස ඉමං රහස්සං කථෙහි සාමීති වත්වා භා ත රා අත්තනො කතං සබ්බං විත්ථාරෙන කථෙසි. තං සුත්වා තස්ස සාමිකො සංවිග්ගො භයප්පත්තො හුත්වා තං අත්තනො ගෙහං පාපෙසි, තතො කතිපාහං තාය විස්සමිතෙ තෙ උභොපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසීදිංසු, අථ සා භගවතො සරණසීලානුභාවෙන අත්තනො ජීවිතපටිලාභං පකාසෙත්වා අත්තනො පුත්තං භගවන්තං වන්දාපෙත්වා සරණොතිනාමමකංසු, සත්ථා තෙ සං අජ්ඣාසයං ඤත්වා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාවසානෙ උභොපි සොතාපන්නා අහෙසුං, අථස්සා පුත්තො සරණකුමාරො වීසතිමෙ වස්සෙ බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තො සරණත්ථෙරොනාම පඤ්ඤායීති.

ครั้นแล้ว สามีของนางนั้น เมื่อออกจากเมืองไป เห็นภรรยาของตน จึงถามว่า "เธอมาเมื่อไร ใครพาเธอมา?" นางไม่รู้ว่าเทวดาพามา จึงตอบว่า "ท่านพูดอะไร? ก็ท่านมิใช่หรือที่พาฉันมา?" เขาก็กล่าวว่า "แม่จำเริญ เธอพูดอะไร? นับตั้งแต่เวลาที่ฉันเห็นเธอที่บ้านพี่ชายของเธอ จนถึงวันนี้ก็สี่เดือนแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ ฉันไม่เคยเห็นเธอเลย เธอมากับฉันได้อย่างไร?" นางได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่สามี ถ้าเช่นนั้น ท่านอย่าบอกความลับนี้แก่คนอื่นเลย" แล้วนางก็เล่าเรื่องทั้งหมดที่พี่ชายทำแก่ตนโดยละเอียด สามีของนางได้ฟังดังนั้น ก็เกิดความสังเวชและหวาดกลัว จึงพานางกลับบ้านของตน หลังจากนั้นไม่กี่วัน เมื่อนางได้พักผ่อนแล้ว ทั้งสองก็พากันนิมนต์พระศาสดา ถวายมหาทานแล้วถวายบังคม นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว นางก็ประกาศการได้ชีวิตคืนมาของตนด้วยอานุภาพแห่งสรณะและศีลของพระผู้มีพระภาค แล้วให้บุตรของตนถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และตั้งชื่อว่า "สรณะ" พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยของคนทั้งสองนั้นแล้ว จึงทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เขาเหล่านั้น ในเวลาจบเทศนา คนทั้งสองก็บรรลุโสดาปัตติผล ครั้นแล้ว สรณกุมารบุตรของนางนั้น เมื่ออายุครบยี่สิบปี ได้บวชในพระพุทธศาสนา เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ปรากฏนามว่า "พระสรณเถระ" ดังนี้แล

15.

๑๕.

ඛණමපි මනසෙවං දෙවදෙවං සරන්තා,පරමතරපතිට්ඨං පාපුණන්තීති මන්ත්වා;

භවගති ගුණරාසිං ජානමානා ජනා භො;

භජථ සරණසීලං සබ්බථා සබ්බකාලන්ති.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชนทั้งหลายผู้รู้กองแห่งพระคุณในพระผู้มีพระภาคเจ้า พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลายอย่างนี้ แม้ชั่วขณะหนึ่งด้วยใจ พึงดำริว่า "เราทั้งหลายพึงบรรลุที่พึ่งอันประเสริฐยิ่ง" เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงสมาทานสรณะและศีลโดยประการทั้งปวงในกาลทุกเมื่อเถิด

සරණත්ථෙරස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං.

จบเรื่องพระสรณเถระ ที่ ๖

7. වෙස්සාමිත්තාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๗. ในเรื่องของนางเวสสามิตตา นี้เป็นลำดับเรื่อง

ජම්බුදීපෙ [Pg.30] කිර කොසම්බිනගරෙ කොසම්බිරඤ්ඤො වෙස්සාමිත්තානාම අග්ගමහෙසී අහොසි. තදා භගවා කොසම්බියං පටිවසති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චාරිකං චරමානො. තස්මිං සමයෙ සා රඤ්ඤා සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා අනොපමාය බුද්ධලීළාය මධුරෙන සරෙන දෙසෙන්තස්ස භගවතො ධම්මං සුත්වා පසන්නා සරණෙසු පතිට්ඨාය බුද්ධමාමිකා හුත්වා විහරති. අථා පරභාගෙ තස්ස රඤ්ඤො රජ්ජත්ථාය පච්චන්තරාජා යුද්ධසජ්ජො රජ්ජං වා දෙතු, යුද්ධංවාති පණ්ණං පහිණි. තං සුත්වා රාජා මහතියා සෙනාය පරිවුතො යුද්ධභූමිං ගච්ඡන්තො මහෙසියා සද්ධිං ගන්ත්වා ඛන්ධාවාරං නිවාසෙත්වා තස්සා එවමාහ. භද්දෙ සඞ්ගාමසීසෙ ජයපරාජයො නාම න සක්කා විඤ්ඤාතුං. සචෙ මෙ පරාජයො අභවිස්ස, පුරෙතරමෙව රත්තපතාකං උස්සාපෙස්සාමි, තෙන අභිඤ්ඤාණෙන ත්වං කොසම්බිමෙව ගච්ඡාහීති අනුසාසිත්වා සඞ්ගාම මණ්ඩලං ගන්ත්වා මහාරණං කරොන්තො අත්තනො පරාජයභාවං ඤත්වා මාතුගාමං සරිත්වා රත්තද්ධජං උස්සාපෙත්වා යුජ්ඣන්තො රණෙ පති. අථ සා රත්තපතාකං දිස්වා පරාජිතො නූන මෙ සාමිකොති භයෙන පලායිතුමාරභි. අථ තං චොරරඤ්ඤො මනුස්සා දිස්වා නූනායං රඤ්ඤො අග්ගමහෙසීති ඤත්වා අත්තනො රාජානං දස්සෙසුං, රාජා තං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො මමෙතං අභිසෙකං කරොථාති අමච්චෙ ආණාපෙසි. අමච්චා තං අභිසෙකත්ථාය යාචිංසු, සා න මෙ භණෙ අභිසෙකෙනත්ථොති න ඉච්ඡි. අමච්චා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා නං පක්කොසාපෙත්වා කස්මා න ඉච්ඡසීති පුච්ඡි. සා එවමාහ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองโกสัมพี มีพระอัครมเหสีพระนามว่า เวสสามิตตา ของพระราชาแห่งโกสัมพี ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองโกสัมพี ทรงจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น นางนั้นพร้อมด้วยพระราชา ได้ไปยังวิหาร ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะแล้ว เกิดความเลื่อมใส ตั้งมั่นในสรณะ เป็นพุทธมามิกาอยู่ ครั้นต่อมาภายหลัง พระราชาปัจจันตประเทศผู้เตรียมรบเพื่อราชสมบัติของพระราชาองค์นั้น ได้ส่งสาส์นไปว่า "จงให้ราชสมบัติ หรือจงรบ" พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพใหญ่ เสด็จไปยังสมรภูมิ เมื่อเสด็จไปพร้อมด้วยพระมเหสี ทรงตั้งค่ายแล้ว ตรัสกับนางอย่างนี้ว่า "น้องหญิง การแพ้ชนะในสงครามนั้น ไม่สามารถรู้ได้ ถ้าหากว่าฉันจะแพ้ ฉันจะชักธงแดงขึ้นก่อน ด้วยเครื่องหมายนั้น เธอจงกลับไปเมืองโกสัมพีเถิด" ตรัสสอนแล้ว เสด็จไปยังสนามรบ ทรงทำสงครามใหญ่ เมื่อทรงทราบว่าตนจะแพ้ ทรงระลึกถึงสตรีนั้นแล้ว ชักธงแดงขึ้น ทรงรบอยู่ ก็สิ้นพระชนม์ในสงคราม ครั้นแล้ว นางเห็นธงแดง จึงเริ่มหนีด้วยความกลัวว่า "สามีของเราคงแพ้แล้ว" ครั้นแล้ว มนุษย์ของพระราชาโจรเห็นนางนั้นแล้ว ทราบว่า "นางนี้เป็นพระอัครมเหสีของพระราชาแน่" จึงนำไปถวายพระราชาของตน พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนั้นแล้ว ทรงปฏิพัทธ์ จึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ว่า "จงอภิเษกนางนี้ให้แก่เรา" อำมาตย์ทั้งหลายทูลขอให้นางอภิเษก แต่นางไม่ปรารถนา (โดยกล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย การอภิเษกไม่เป็นประโยชน์แก่ฉัน" อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้นางมา แล้วตรัสถามว่า "ทำไมเธอจึงไม่ปรารถนา?" นางจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า

๑.

සුණොහි සාධුකං දෙව, භාසමානාය මෙ වචො;

භත්තා මය්හං මතො අජ්ජ, සබ්බසම්පත්තිදායකො.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์จงทรงสดับถ้อยคำของหม่อมฉันที่กำลังกล่าวอยู่โดยดี สามีของหม่อมฉันผู้ประทานความสมบูรณ์ทั้งปวง สิ้นพระชนม์แล้ววันนี้.

๒.

කත්වාන [Pg.31] සොභිසෙකං මං, අත්තනො හදයං විය;

පාලෙති තං සරන්තස්සා, සොකග්ගි දහතෙ මනං.

ไฟคือความโศกย่อมเผาใจของหม่อมฉันผู้ระลึกถึงพระองค์ผู้ทรงอภิเษกหม่อมฉันดุจดวงหทัยของพระองค์เอง และทรงปกครองหม่อมฉันนั้น.

๓.

මහාරාජ සචඤ්ඤස්ස, අස්ස මග්ගමහෙසිකා;

තම්හා දුක්ඛා න මුච්චාමි, තෙනාහං තං න පත්ථයෙ.

ข้าแต่มหาราช หากหม่อมฉันเป็นพระอัครมเหสีของผู้อื่น หม่อมฉันย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์.

๔.

සොකග්ගිනා පදිත්තාහං, සොකෙ සොකං කථං ඛිපෙ;

ජලන්තග්ගිම්හී කො නාම, පලාලං පක්ඛිපෙ බුධො.

หม่อมฉันถูกไฟคือความโศกเผาอยู่ จะทิ้งความโศกในความโศกได้อย่างไร? ใครหนอผู้รู้จะพึงทิ้งฟางลงไปในไฟที่กำลังลุกโพลง.

๕.

පියවිප්පයොගදුක්ඛං, තං චින්තයන්තී පුනප්පුනං;

තම්හා දුක්ඛා න මුච්චාමි, තස්මාහං තං න පත්ථයෙති.

หม่อมฉันผู้คิดถึงทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งที่รักซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์.

තං සුත්වා රාජා කොධෙනාභිභූතො සචෙ නාභිසිඤ්චිස්සසි, අග්ගිම්හි තං පක්ඛිපිස්සාමීති වත්වා මහන්තං දාරුචිතකං කාරාපෙත්වා අග්ගිං දත්වා එකපජ්ජොතෙ ජාතෙ එත්ත පවිසාති ආහ. අථ සා යාචන්තී රාජානං ආහ.

พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงถูกความโกรธครอบงำ ตรัสว่า "ถ้าเธอไม่ยอมอภิเษก เราจะโยนเธอลงในกองไฟ" แล้วรับสั่งให้ก่อกองฟืนใหญ่ ให้จุดไฟ เมื่อเปลวไฟลุกโพลงแล้ว ตรัสว่า "จงเข้าไปในนี้" ครั้นแล้ว นางจึงทูลขอพระราชาว่า

๖.

පාපො නිප්පාපිනං රාජ, පාතනං ඛලු පාවකෙ;

හොති පාපඵලං තස්ස, පච්චත්තෙච පරත්ථච.

ข้าแต่พระราชา การที่ผู้มีบาปโยนผู้ไม่มีบาปลงในกองไฟ ย่อมมีผลเป็นบาปแก่ผู้นั้น ทั้งในภพนี้และภพหน้า.

๗.

පුරාතනෙහි භූපාල, සමණබ්‍රහ්මණෙසුච;

මාතාපිතුසු බාලෙසු, රොගෙනා තුරඉත්ථිසු;

නප්පසත්ථො වධො දෙව, තස්මාහං න වධාරහාති.

ข้าแต่พระราชา การฆ่าในสมัยโบราณ ในสมณะและพราหมณ์ ในมารดาบิดา ในเด็ก ในสตรีผู้ป่วย การฆ่าไม่เป็นที่สรรเสริญเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ควรถูกฆ่า.

තං සුත්වාපි රාජා අසද්දහන්තො මනුස්සෙ ආණාපෙසි. එතාය හත්ථපාදෙ ගහෙත්වා අග්ගිම්හි පක්ඛිපථාති තෙ තථා කරිංසු, අථ සා අග්ගිම්හි පක්ඛිපමානා නත්ථෙත්ථ මෙ කොචි පටිසරණොති සරණමෙව සරණං කරොමීති චින්තෙත්වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති’’ වදන්තී මනසාච අනුස්සරන්තී අග්ගිම්හි පති, තථාවිධොපි අග්ගි තස්සා සරීරෙ ලොමකූපමත්තම්පි උණ්හාකාරං කාතුං නාසක්ඛි. පදුමගබ්භං පවිට්ඨා විය සීතිභූතසරීරා අහොසි. රාජා තං අච්ඡරියං [Pg.32] දිස්වා සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො වෙගෙන තං උපසඞ්කමිත්වා උභොහි හත්ථෙහි පග්ගය්හ උරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා රාජාසනෙ නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං ගග්ගය්හ ඨිතො කස්මා තෙ තං අග්ගි සරීරං මා පරිදහීති පුච්ඡි. සා තං කාරණං කථෙන්තී එව මාහ.

พระราชาได้ฟังดังนั้น ก็ยังไม่ทรงเชื่อ จึงมีพระบัญชาแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า "จงจับมือเท้าของนางนี้ โยนลงในกองไฟเสีย" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นแล้ว นางเมื่อถูกโยนลงในกองไฟ คิดว่า "ที่นี่ไม่มีที่พึ่งอื่นแก่เรา เราจักทำสรณะให้เป็นที่พึ่งเท่านั้น" กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง" และระลึกด้วยใจ ก็ตกลงไปในกองไฟ แม้ไฟเช่นนั้น ก็ไม่สามารถทำความร้อนแม้เท่ารูขุมขนในร่างกายของนางได้ นางมีร่างกายเย็นเหมือนเข้าไปอยู่ในดอกบัว พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงสังเวช ขนลุกซู่ เสด็จเข้าไปหานางโดยเร็ว ทรงยกขึ้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ให้ประทับบนพระอุระ แล้วให้นั่งบนราชอาสน์ ทรงประนมพระหัตถ์ยืนอยู่ ตรัสถามว่า "ทำไมไฟนั้นจึงไม่เผาร่างกายของเธอ?" นางจึงกราบทูลเหตุนั้นอย่างนี้ว่า

๘.

මාතා පිතාච ඤාතීච, පරිවාරාච සොහදා;

මන්තො සධාදයොචාපි, මහෙසක්ඛාච දෙවතා.

มารดา บิดา ญาติ บริวาร มิตร มนต์ ยาเป็นต้น และเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่.

๙.

එතෙච ඤ්ඤෙච භූපාල, සත්තානං භය මාගතෙ;

රක්ඛිතුං නෙව සක්කොන්ති, හිත්වාන සරණත්තයං.

ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น ๆ เมื่อภัยมาถึงสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่สามารถรักษาได้เลย เว้นสรณะสาม.

10.

๑๐.

අගාහං බුද්ධං සරණං, බුද්ධො මෙ සරණං ඉති;

තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි.

หม่อมฉันถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง พระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

11.

๑๑.

අගාහං ධම්මං සරණං, ධම්මො මෙ සරණං ඉති;

තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි.

หม่อมฉันถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง พระธรรมเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

12.

๑๒.

අගාහං සඞ්ඝං සරණං, සඞ්ඝො මෙ සරණං ඉති;

තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි.

หม่อมฉันถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง พระสงฆ์เป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน.

13.

๑๓.

එවං මහානුභාවන්තං, පච්චක්ඛං එහිපස්සිකං;

නානො පද්දව විද්ධංසිං, නානාසම්පත්තිදායකං.

สรณะสามมีอานุภาพมากอย่างนี้ เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ควรเรียกให้มาดู ทำลายอันตรายต่าง ๆ และให้ความสมบูรณ์ต่าง ๆ.

14.

๑๔.

සරණත්තයඤ්හි යො සත්තො, න සමාදාය ගණ්හති;

ඉධවා පරත්ථවා ලොකෙ, සො සුඛං නානුභොස්සති.

สัตว์ใดไม่ถือเอาสรณะสาม สัตว์นั้นย่อมไม่เสวยสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า.

15.

๑๕.

සරණත්තයඤ්හි යො සත්තො, සුසමාදාය ගණ්හති;

ඉධවාපරත්ථවා ලොකෙ, සො සුඛා න විහායති.

สัตว์ใดถือเอาสรณะสามโดยดี สัตว์นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า.

16.

๑๖.

තස්මා තුවම්පි භූපාල, ගණ්හාහි සරණත්තයං;

තං තෙ භවති සබ්බත්ථ, තාණං ලෙණං පරායණන්ති.

เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา แม้ท่านจงถือเอาพระรัตนตรัยเป็นสรณะ สรณะนั้นย่อมเป็นที่พึ่ง ที่กำบัง ที่พึ่งอันสูงสุดแก่ท่านในที่ทั้งปวง.

තං සුත්වා රාජා අතිවිය පසන්නමානසො තං ඛමාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා අජ්ජප්පට්ඨාය ත්වං මම මාතාති තං මාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සරණ මගමාසි. තස්මිං සන්නිපතිත්වා ඨිතමහාජනා තං පාටිහාරියං දිස්වා සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා යථාකම්මං ගතාති.

พระราชาได้ทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงขอขมานางนั้น ทรงกระทำสักการะและสัมมานะอันยิ่งใหญ่ ทรงตั้งนางนั้นไว้ในฐานะมารดาว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นมารดาของเรา' แล้วได้ทรงถึงสรณะ. มหาชนที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย กระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ได้ไปตามกรรมของตน.

17.

๑๗.

ඉති [Pg.33] සරණවරං සා කෙවලං උග්ගහෙත්වා,ජලිතදහනමජ්ඣෙ සීතිභාවං අලත්ථ;

පරමසරණසීලං පාලයන්තා කථං වො,න ලභථ භවභොගං නිබ්බුතිඤ්චාපි අන්තෙති.

ด้วยประการฉะนี้ นางนั้นเพียงถือเอาสรณะอันประเสริฐเท่านั้น ก็ได้ความเย็นใจในท่ามกลางไฟที่ลุกโชน ไฉนเล่าพวกท่านผู้รักษาศีลและสรณะอันสูงสุด จะไม่ได้โภคะในภพและแม้ความดับทุกข์ในที่สุดเล่า

වෙස්සාමිත්තාප වත්ථුං සත්තමං.

เรื่องนางเวสสามิตตา เรื่องที่ ๗

8. මහාමන්ධාතුවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๘. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องพระเจ้ามหามันธาตุ

ඉතො කිර එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සීනාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කො සදෙවකෙහි ලොකෙහි පූජියමානො බන්ධුමතීනගරෙ පටිවසති. තදා සො මන්ධාතා තස්මිං නගරෙ තුන්නකාරො හුත්වා නිබ්බත්ති. තුන්නකාරකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො විහරති. තදා සකලනගරවාසිනො බුද්ධපමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා මහාදාන මදංසු. අථ සො එවං චින්තෙසි, සබ්බෙපිමෙ නගරවාසිනො දානං දදන්ති. අහමෙකොව සෙසො දුග්ගතත්තා, යජ්ජාහමජ්ජ බීජං න රොපෙමි, ඉමම්හා දුක්ඛා න පරිමුච්චිස්සාමීති. සො වෙගෙන තුන්නකාරකම්මං පරියෙසිත්වා කිඤ්චිමූලං ලභිත්වා තෙන එකස්සාපි දානං දාතුං ඔකාස මලද්ධා ආපණං ගන්ත්වා රාජමාසකෙ ගහෙත්වා චඞ්කොටකං පූරෙත්වා ආදාය බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තග්ගං ගන්ත්වා ඨිතො එවං චින්තෙසි, නත්ථි දානි ඔකාසං එකස්සාපි භික්ඛුනො පත්තෙ ඔකිරිතුං, අද්ධාහං ඉමෙ ආකාසෙ විකිරිස්සාමීති අප්පෙවනාම පතමානානං එකස්සාපි භික්ඛුනො පත්තෙ එකම්පි පතෙය්‍ය, තං මෙ භවිස්සති දීඝරත්තං හිභාය සුඛායාති පසන්නමානසො උද්ධං ඛිපි, ත තො පතමානා තෙ පරිවාරිකදෙවතානඤ්ච භගවතො ආනුභාවෙනච බහි අපතිත්වා භගවන්තමාදිං කත්වා සබ්බෙසං භික්ඛූනං [Pg.34] පත්තෙයෙව පතිංසු. අථ සො තං අච්ඡරියං දිස්වා පසන්නමානසො සිරසි අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතො එවං පත්ථනමකාසි.

ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นที่สุดแห่ง ๙๑ กัปแต่กัปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป อันโลกพร้อมทั้งเทวดาบูชาอยู่ ประทับอยู่ในเมืองพันธุมดี ในกาลนั้น พระเจ้ามันธาตุนั้นได้บังเกิดเป็นช่างเย็บผ้าในเมืองนั้น ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการงานช่างเย็บผ้า ในกาลนั้น ชาวเมืองทั้งปวงได้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วถวายมหาทาน ครั้งนั้น เขาคิดอย่างนี้ว่า 'ชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมดถวายทาน เราคนเดียวเท่านั้นที่เหลืออยู่เพราะความเป็นคนยากจน ถ้าวันนี้เราไม่หว่านพืช เราจักไม่พ้นจากทุกข์นี้' เขาจึงรีบแสวงหางานช่างเย็บผ้า ได้ทรัพย์มาบ้าง ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานแก่ภิกษุแม้รูปเดียวด้วยทรัพย์นั้น จึงไปยังตลาด ถือเอาถั่วราชมาสบรรจุเต็มกระเช้าแล้วถือเอาไป ไปยังโรงฉันของพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วยืนอยู่ คิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ไม่มีโอกาสที่จะโปรยลงในบาตรของภิกษุแม้รูปเดียว เราจักโปรยเมล็ดถั่วเหล่านี้ขึ้นไปในอากาศเป็นแน่ บางทีเมื่อตกลงมา เมล็ดหนึ่งอาจจะตกลงในบาตรของภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่ง นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน' เขามีใจเลื่อมใสแล้วโยนขึ้นไปข้างบน ถั่วเหล่านั้นเมื่อตกลงมา ด้วยอานุภาพของเทวดาผู้เป็นบริวารและของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ตกลงภายนอก ได้ตกลงในบาตรของพระภิกษุทั้งปวงมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นต้นนั่นเอง ครั้งนั้น เขาเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว มีใจเลื่อมใส ประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วยืนอยู่ ได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้

๑.

ඉමිනා මෙ අධිකාරෙන, පසාදෙන යතිස්සරෙ;

කාමභොගීනහං අග්ගො, භවෙය්‍යං ජාතිජාතියං.

ด้วยอธิการนี้ และด้วยความเลื่อมใสในพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าเหล่าผู้บริโภคกามในทุกๆ ชาติเถิด

๒.

පහරිත්වා යදා පාණිං, ඔලොකෙමි නභොතලං;

සත්තරතනසම්පන්නං, වස්සං වස්සතු සබ්බදාති.

ในเวลาที่เราปรบมือแล้วมองดูพื้นท้องฟ้า ขอฝนที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการ จงตกมาในกาลทุกเมื่อเถิด

සො තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ ආදිම්හි මහාසම්මතො නාම රාජා අහොසි. තස්ස පුත්තො රොජො නාම. තස්ස පුත්තො වරරොජො නාම, තස්ස පුත්තො කල්‍යාණො නාම, තස්ස පුත්තො වරකල්‍යාණො නාම. වරකල්‍යාණස්ස පුත්තො උපොසථො නාම. උපොසථස්ස පුත්තො මන්ධාතා නාම හුත්වා නිබ්බත්ති. සො සත්තහි රතනෙහි චතූහි ච ඉද්ධීහි සමන්නාගතො චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙසි, තස්ස වාමහත්ථං සම්මිඤ්ජිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන අප්පොට්ඨිතෙ ආකාසතො දිබ්බමෙඝා විය ජණ්ණුප්පමාණං සත්තරතනවස්සං වස්සති. එවරූපො අච්ඡරියො අහොසි. සො චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළි. චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ඔපරජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙසි, ආයු පනස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අහොසි. සො එකදිවසං කාමතණ්හං පූරෙතුං අසක්කොන්තො උක්කණ්ඨිතාකාරං දස්සෙසි, අමච්චා දෙව කින්නඛො උක්කණ්ඨා සීති පුච්ඡිංසු. සො භණෙ මය්හං පුඤ්ඤකම්මෙ ඔලොකියමානෙ ඉමං රජ්ජං නප්පහොති, කතරන්නු ඛො ඨානං රමණීයන්ති. දෙවලොකො මහාරාජාති. සො චක්කරතනං අබ්භුක්කිරිත්වා පරිසාය සද්ධිං චාතුමහාරාජිකදෙවලොකං අගමාසි, අථස්ස චත්තාරො මහාරාජානො දිබ්බමාලගන්ධ- හත්ථා [Pg.35] දෙවගණපරිවුතා පච්චුග්ගමනං කත්වා තං ආදාය චාතුමහාරාජිකදෙවලොකං ගන්ත්වා රජ්ජං අදංසු, තස්ස පරිසාය පරිවුතස්ස තස්මිං රජ්ජං කරොන්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො. සො තත්ථපි තණ්හං පූරෙතු මසක්කොන්තො උක්කණ්ඨිතා කාරං දස්සෙසි. තතො චත්තාරො මහාරාජානො කින්නුඛො මහාරාජ උක්කණ්ඨිතොති පුච්ඡිංසු. ඉමම්හා දෙවලොකා කතරන්නු ඛො ඨානං රමණීයන්ති, දෙව පරෙසං උපට්ඨාකමනුස්සසදිසා මයං. තාවතිංසදෙවලොකො ඉතො සතගුණෙන රමණීයොති. මන්ධාතා චක්කරතනං අබ්භුක්කිරිත්වා අත්තනො පරිසපරිවුතො තාවතිංසාභිමුඛො පායාසි, අථස්ස සක්කො දෙවරාජා දිබ්බමාලගන්ධහත්ථො දෙවගණපරිවුතො පච්චුග්ගමනං කත්වා තං හත්ථෙ ගහෙත්වා ඉතො එහි මහාරාජාති ආහ. තතො රඤ්ඤො දෙවගණපරිවුතස්ස ගමනකාලෙ පරිණායකරතනං චක්කරතනං ආදාය සද්ධිංපරිසාය මනුස්සපථං ඔතරිත්වා අත්තනො ඝරං පාවිසි. සක්කො මන්ධාතුං සක්කභවනං නෙත්වා දෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා අත්තනො රජ්ජං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා අදාසි. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි රාජනො රජ්ජං කාරෙසුං. එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ සක්කො සට්ඨිසතසහස්සාධිකානි තිස්සොච වස්සකොටියො ආයුං ඛෙපෙත්වා චවි. අඤ්ඤො සක්කො නිබ්බත්ති, සොපි තථෙව දෙවරජ්ජං කාරෙත්වා ආයුක්ඛයෙන චවි, එතෙනු පායෙන ඡත්තිංස සක්කා චවිංසු, මන්ධාතා පන මනුස්සපරිහාරෙන දෙවරජ්ජං කාරෙසියෙව, තස්සෙවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ භීය්‍යොසො මත්තාය කාමතණ්හා උප්පජ්ජි, සො කිම්මෙ උපඩ්ඪරජ්ජෙන. සක්කං මාරෙත්වා එකරජ්ජං කරිස්සාමීති චින්තෙසි. සක්කං පන මාරෙතුං න සක්කා, කාමතණ්හා පනෙසා විපත්තිමූලා. තථාහි.

พระองค์นั้นตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในเบื้องต้นแห่งภัทรกัปนี้ ได้เป็นพระราชาพระนามว่ามหาสัมมตะ. พระโอรสของพระองค์พระนามว่าโรชะ. พระโอรสของพระโรชะนั้นพระนามว่าวรโรชะ, พระโอรสของพระวรโรชะนั้นพระนามว่ากัลยาณะ, พระโอรสของพระกัลยาณะนั้นพระนามว่าวรกัลยาณะ. พระโอรสของพระวรกัลยาณะพระนามว่าอุโบสถ. พระโอรสของพระอุโบสถบังเกิดเป็นพระนามว่ามันธาตุ. พระองค์นั้นประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการ ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, เมื่อพระองค์คู้พระหัตถ์ซ้ายแล้วปรบด้วยพระหัตถ์ขวา ฝนรัตนะ ๗ ประการประมาณเพียงเข่า ย่อมตกลงมาจากอากาศดุจเมฆทิพย์. พระองค์เป็นผู้มีอัศจรรย์อย่างนี้. พระองค์ทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ ปี, ส่วนอายุของพระองค์เป็นอสงไขย. วันหนึ่ง พระองค์ไม่สามารถจะยังกามตัณหาให้เต็มได้ จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย, พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. พระองค์ตรัสว่า 'แน่ะพนาย เมื่อเราพิจารณาดูบุญกรรมของเรา ราชสมบัตินี้ไม่เพียงพอ, สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์'. 'เทวโลก พระเจ้าข้า'. พระองค์ทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป พร้อมด้วยบริษัท ได้เสด็จไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา, ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วรับพระองค์ไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถวายราชสมบัติ, เมื่อพระองค์แวดล้อมด้วยบริษัทครองราชสมบัติอยู่ในที่นั้น กาลเวลาอันยาวนานได้ผ่านไป. พระองค์ไม่สามารถจะยังตัณหาให้เต็มได้แม้ในที่นั้น จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย. ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทูลถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. 'สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์ยิ่งกว่าเทวโลกนี้'. 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์เป็นเหมือนมนุษย์ผู้รับใช้ของผู้อื่น. เทวโลกชั้นดาวดึงส์น่ารื่นรมย์กว่าที่นี่ร้อยเท่า'. พระเจ้ามันธาตุทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป แวดล้อมด้วยบริษัทของตน ได้เสด็จมุ่งหน้าไปยังภพดาวดึงส์, ครั้งนั้น ท้าวสักกะเทวราช มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วจับพระหัตถ์พระองค์ตรัสว่า 'เชิญเสด็จมาทางนี้เถิด มหาราช'. ลำดับนั้น เมื่อพระราชาแวดล้อมด้วยหมู่เทพเสด็จไป ปริณายกแก้วถือเอาจักรแก้วพร้อมด้วยบริษัท ลงสู่ทางมนุษย์แล้วเข้าสู่เรือนของตน. ท้าวสักกะทรงนำพระเจ้ามันธาตุไปยังสักกภพ ทรงแบ่งเทวราชสมบัติออกเป็นสองส่วนแล้วประทานให้กึ่งหนึ่ง. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทั้งสองพระองค์ก็ทรงครองราชสมบัติ. เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ ท้าวสักกะทรงสิ้นอายุหลังจากทรงมีอายุ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. ท้าวสักกะองค์อื่นได้บังเกิด, แม้พระองค์นั้นก็ทรงครองเทวราชสมบัติเช่นนั้นแล้วสิ้นอายุไป, โดยทำนองนี้ ท้าวสักกะ ๓๖ องค์จุติไปแล้ว, ส่วนพระเจ้ามันธาตุยังคงครองเทวราชสมบัติด้วยอัตภาพเป็นมนุษย์นั่นเอง, เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ กามตัณหาเกิดขึ้นแก่พระองค์ยิ่งขึ้นไปอีก, พระองค์ทรงดำริว่า 'เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติกึ่งหนึ่ง. เราจักฆ่าท้าวสักกะแล้วครองราชสมบัติแต่เพียงผู้เดียว'. ก็ท้าวสักกะใครๆ ไม่สามารถจะฆ่าได้, ก็กามตัณหานี้นั่นเองเป็นรากเหง้าแห่งความวิบัติ. ดังนี้.

๓.

වරමත්‍ර සුඛන්ත්‍යත්‍ර, අත්‍රිච්ඡාවිහතො නරො;

ඉධවා පරත්ථවා කිඤ්චි, න සාතං වින්දතෙ සදා.

นรชนผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดเสียแล้ว ย่อมไม่ได้ความสุขที่ประเสริฐในโลกนี้เลย ย่อมไม่ได้ความสำราญในที่ไหนๆ ทุกเมื่อ ไม่ว่าในโลกนี้หรือในโลกอื่น.

๔.

තණ්හාය [Pg.36] ජායතෙ සොකො,තණ්හාය ජායතෙ භයං;

තණ්හාය විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

โสกะย่อมเกิดเพราะตัณหา ภัยย่อมเกิดเพราะตัณหา. แก่ผู้พ้นวิเศษจากตัณหา โสกะไม่มี ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน.

๕.

තණ්හාදාසො නරො එත්ථ, රාජචොරාදිසම්භවං;

හත්තච්ඡෙදාදිකං දුක්ඛං, පාපුණාති විහඤ්ඤති.

นรชนผู้เป็นทาสแห่งตัณหาในโลกนี้ ย่อมถึงทุกข์มีการตัดมือเป็นต้น อันเกิดจากพระราชาและโจรเป็นต้น ย่อมถูกเบียดเบียน.

๖.

යෙන ලොභෙන ජාතෙන, සදා ජීයන්ති පාණිනො;

ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤංච, ගවාස්සං දාසපොරිසං;

සබ්බත්ථාමෙන සො ලොභො, පහාතබ්බොව විඤ්ඤුනාති.

เพราะโลภะใดที่เกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมจากทรัพย์เสมอ คือ ไร่นา ที่ดิน เงินทอง โค ม้า ทาส และคนใช้. โลภะนั้นอันวิญญูชนพึงละเสียด้วยกำลังทั้งปวง.

තතො අත්‍රිච්ඡාවිහතස්ස තස්ස ආයුසඞ්ඛාරො පරිහායි, ජරා සරීරං පහරි, මනුස්සසරීරඤ්හි නාම න දෙවලොකෙභිජ්ජති, තථ සො දෙවලොකා භස්සිත්වා බන්ධුමතීනගරුය්‍යානං පාවිසි, උය්‍යානපාලො තස්ස ආගතභාවං රාජකුලං නිවෙදෙසි. රාජා රාජකුලා ආගන්ත්වා උය්‍යානෙයෙව ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. තතො මන්ධාතා උය්‍යානෙ පඤ්ඤත්තවරාසනෙ නිපන්නො අනුට්ඨානසෙය්‍යං කප්පෙසි. තතො අමච්චා දෙව තුම්හාකං පරතො කින්නු කථෙසාමාති පුච්ඡිංසු, මම පරතො තුම්හෙ ඉමං සාසනං මහාජනස්ස කථෙය්‍යාථ, මන්ධාතුමහාරාජා ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙත්වා චාතුමහාරාජිකෙසු රජ්ජං කාරෙත්වා ඡත්තිංසසක්කානං ආයුපරිමාණෙන දෙවලොකෙ රජ්ජං කාරෙත්වා කාලමකාසීති. සො එවං වත්වා කාලංකත්වා යථාකම්මං ගතොති ඉමමත්ථං පකාසෙතුං භගවා චතුමහාපරිසමජ්ඣෙ ඉමා ගාථායො ආහ.

ลำดับนั้น อายุสังขารของพระองค์ผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดแล้วก็เสื่อมถอยลง ชราได้เข้ากระทบร่างกาย ด้วยว่าร่างกายของมนุษย์ย่อมไม่ตั้งมั่นในเทวโลก, พระองค์จึงเคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยานแห่งเมืองพันธุมดี, นายอุทยานได้แจ้งความที่พระองค์เสด็จมาแก่ราชตระกูล. พระราชาเสด็จมาจากราชตระกูลแล้วทรงสั่งให้จัดอาสนะในอุทยานนั่นเอง. ลำดับนั้น พระเจ้ามันธาตุบรรทมลงบนอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ในอุทยาน ทรงทำอนุฏฐานไสยา. ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะกล่าวคำอะไรในกาลที่พระองค์ล่วงไปแล้ว'. 'พวกท่านพึงบอกข่าวสารนี้แก่มหาชนในกาลที่เราล่วงไปแล้วว่า พระเจ้ามันธาตุมหาราชทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในมหาทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปเล็กสองพันเป็นบริวาร ทรงครองราชสมบัติในเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา และทรงครองราชสมบัติในเทวโลกเท่าประมาณอายุของท้าวสักกะ ๓๖ องค์ แล้วสวรรคต'. พระองค์ตรัสอย่างนี้แล้วสวรรคตไปตามกรรม. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในท่ามกลางบริษัท ๔.

๗.

යාවතා චන්දිමසුරියා, පරිහරන්ති දිසා භන්ති විරොචනා;

සබ්බෙව දාසා මන්ධාතා, යෙ පාණා පථවිනිස්සිතා.

ตราบเท่าที่พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไป ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินทั้งหมด ล้วนเป็นทาสของพระเจ้ามันธาตุ.

๘.

න [Pg.37] කහාපණවස්සෙන, තිත්ති කාමෙසු විජ්ජති;

අප්පස්සදා දුඛා කාමා, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො.

ความอิ่มในกามทั้งหลายย่อมไม่มีด้วยการหลั่งฝนเป็นกหาปณะ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อยและเป็นทุกข์ บัณฑิตรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว.

๙.

අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, රතිංසො නාධිගච්ඡති;

තණ්හාක්ඛයරතො හොති, සම්මාසම්බුද්ධසාවකොති.

แม้ในกามอันเป็นทิพย์ สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ย่อมไม่ถึงความยินดี ย่อมเป็นผู้ยินดีในการสิ้นไปแห่งตัณหา.

තං සුත්වා බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසූති.

ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะได้ฟังพระธรรมนั้น.

10.

๑๐.

ඉති ගතිනියතානං බොධියා උත්තමානං;

සකවසමුපනෙත්වා දෙති දුක්ඛාතිතණ්හා;

අනියතගතිකානං කා කථා මාදිසානං;

ජහථ තමිති මන්ත්වා භො භජව්හො තිවත්ථුංති.

ตัณหาได้นำสัตว์ผู้มีคติอันแน่นอน ผู้เป็นเลิศด้วยโพธิญาณ มาอยู่ในอำนาจของตนแล้วให้ถึงทุกข์ จะกล่าวอะไรถึงสัตว์ผู้มีคติไม่แน่นอนเช่นพวกเราเล่า ท่านทั้งหลายจงละตัณหานั้นเสีย พึงบูชาพระรัตนตรัยเถิด

මහාමන්ධාතුවත්ථුං අට්ඨමං.

เรื่องพระเจ้ามหาจักรพรรดิมันธาตุ เรื่องที่ ๘

9. බුද්ධවම්මවාණිජකවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๙. ในเรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้

ජම්බුදීපෙ කිර පාටලිපුත්තනගරෙ බුද්ධවම්මො නාම වාණිජකො අහොසි වාණිජකකම්මෙන ජීවමානො. සො අපරභාගෙ සත්ථවාහෙහි සද්ධිං ගාමනිගමජනපද රාජධානීසු වාණිජ්ජං පයොජයමානො විචරති, තස්මිං සමයෙ භගවානෙකභික්ඛුසහස්සපරිවුතො ජනපදචාරිකං චරති බහූ දෙවමනුස්සෙ සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො. තදා සො භගවන්තං අද්දස ද්වත්තිංසලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපතිමණ්ඩිතං ජලමානසුවණ්ණමෙරුං වියවිරොචමානං මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං, දිස්වා පරමපීතියා ඵුටසරීරො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා සායණ්හෙ භගවන්තං භත්තෙන නිමන්තෙසි බුද්ධසාසනෙ අපරිචිතභාවෙන. අථස්ස භගවා විකාලභොජනා පටිවිරතා තථාගතාති ආහ. අථ සො භගවන්තං වන්දිත්වා කිං භන්තෙ භගවන්තා විකාලෙ භුඤ්ජිස්සන්තීති, අථස්ස කථං පටිච්ච භගවා [Pg.38] අට්ඨවිධං පානං තථාගතානං විකාලෙ භුඤ්ජිතුං කප්පති. සෙය්‍යථිදං, අම්බපානං ජම්බුපානං චොචපානං මොචපානං ඵාරුසකපානං මධුපානං මුද්දිකපානං සාලූකපානන්ති. තං සුත්වා වාණිජො සහසක්කාරාරසෙහි මුද්දිකපානං කත්වා බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි, සභික්ඛුසඞ්ඝො සත්ථා පරිභුත්තපානීයරසො තස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා ජනපදචාරිකං පක්කාමි. සොපි පසන්නමානසො හුත්වා නිවත්තො සද්ධිං වාණිජකෙහි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු වාණිජ්ජං පයොජෙන්තො මහාවත්තනීයංනාම කන්තාරං පාපුණි, තත්ත තෙසං සබ්බෙසුයෙව සකටෙසු පානීයං පරික්ඛයමගමාසි. තත්ථ සබ්බමනුස්සානංච බලීවද්දානංච පානීයං නාහොසි. අථ සො වාණිජො පිපාසාභිභූතො තෙසු තෙසු සකටෙසු පානීයං පරියෙසන්තො විචරති. අථෙකස්මිං සකටෙ මනුස්සා තං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙන එත්ථාගච්ඡ, ඉමස්මිං කොළම්බෙ ථොකං පානීයං අත්ථි පිවාති වදිංසු. ත තො සො ගන්ත්වා පානීයං පිවි. තස්ස තං රසං මුද්දිකපානරසසදිසං අහොසි, පිවන්තොව සො එවං චින්තෙසි. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තදා මෙ දින්නමුද්දිකපානස්ස නිස්සන්දො අජ්ජ සම්පත්තො භවිස්සතීති අච්ඡෙරබ්භුතචිත්තො සොමනස්සජාතො ගන්ත්වා සයමෙව චාටියා පිධානං විවරි. සකලාපි සා චාටි මුද්දිකපානෙන පරිපුණ්ණා අහොසි. තතො සො ර සව න්තං ඔජවන්තං අපරික්ඛයං දිබ්බපානසදිසං පානීයං දිස්වා පරමාය පීතියා ඵුටසරීරො උග්ඝොසෙසි සබ්බෙ පානීයං පිවන්තූති. තං සුත්වා සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා පානීයං දිස්වා අබ්භුතචිත්තා ජාතා. වාණිජො තෙසං මජ්ඣෙ බුද්ධානුභාවං පකාසෙන්තො ආහ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองปาฏลีบุตร มีพ่อค้าชื่อพุทธวัมมะ ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการค้าขาย ภายหลัง เขาได้เดินทางไปค้าขายในหมู่บ้าน นิคม ชนบท และเมืองหลวงต่างๆ พร้อมกับพวกพ่อค้าเกวียน ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแวดล้อมด้วยภิกษุหนึ่งพันรูป กำลังเสด็จจาริกไปในชนบท ทรงช่วยให้เทวดาและมนุษย์จำนวนมากข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ขณะนั้น เขาได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่ส่องแสงอยู่ แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เห็นแล้ว มีกายอันปีติซ่านไป ได้ประคองอัญชลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้ว ได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยภัตตาหารในเวลาเย็น เพราะความที่ตนยังไม่คุ้นเคยในพระพุทธศาสนา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่เขาว่า "พระตถาคตทั้งหลายงดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น เขาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายจะเสวยอะไรในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเขาว่า "น้ำปานะ ๘ ชนิด ย่อมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายเพื่อบริโภคในเวลาวิกาล คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำน้ำผึ้ง น้ำองุ่น และน้ำเหง้าบัว" พ่อค้านั้นได้ฟังแล้ว จึงทำน้ำองุ่นด้วยรสอันเลิศและด้วยความเคารพ แล้วถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระศาสดาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ได้เสวยน้ำปานะแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่เขา แล้วเสด็จจาริกไปในชนบท เขาก็มีใจเลื่อมใสแล้วกลับไป พร้อมกับพวกพ่อค้า ได้เดินทางไปค้าขายในชนบทเหล่านั้นๆ จนกระทั่งถึงกันดารชื่อมหาวัตนียะ ณ ที่นั้น น้ำในเกวียนของพวกเขาทั้งหมดได้หมดลง ณ ที่นั้น ไม่มีน้ำสำหรับมนุษย์และโคทั้งหลาย ลำดับนั้น พ่อค้านั้นถูกความกระหายครอบงำ ได้เที่ยวแสวงหาน้ำในเกวียนเหล่านั้นๆ ลำดับนั้น มนุษย์ในเกวียนหนึ่งเห็นเขาแล้ว ด้วยความกรุณาจึงกล่าวว่า "มานี่เถิด ในตุ่มนี้มีน้ำอยู่เล็กน้อย จงดื่มเถิด" จากนั้น เขาไปแล้วก็ดื่มน้ำ รสของน้ำนั้นเหมือนรสน้ำองุ่น ขณะดื่มนั่นเอง เขาก็คิดอย่างนี้ว่า "ผลแห่งน้ำองุ่นที่เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในครั้งนั้น คงจะมาถึงในวันนี้" มีจิตอัศจรรย์ใจ เกิดความโสมนัส แล้วไปเปิดฝาตุ่มด้วยตนเอง ตุ่มนั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยน้ำองุ่น จากนั้น เขาเห็นน้ำนั้นมีรส มีโอชะ ไม่หมดสิ้น ดุจน้ำทิพย์ จึงมีกายอันปีติซ่านไปอย่างยิ่ง ได้ประกาศว่า "ขอทุกท่านจงดื่มน้ำเถิด" ได้ฟังแล้ว ทุกคนก็ประชุมกัน เห็นน้ำแล้วก็มีจิตอัศจรรย์ใจ พ่อค้าได้ประกาศพุทธานุภาพในท่ามกลางพวกเขาแล้วกล่าวว่า

๑.

පස්සථෙදං භවන්තො භො, ආනුභාවං මහෙසිනො;

අචින්තනීයමච්ඡෙරං, සන්දිට්ඨික මකාලිකං.

ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพของพระมหามุนีนี้เถิด เป็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิด เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล

๒.

පසන්නමනසා බුද්ධෙ, දින්නං පානීයකං මයා;

විපච්චති ඉදානෙව, තං දානං මුනිවාහසා.

น้ำปานะที่เราถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยใจเลื่อมใส ทานนั้นย่อมให้ผลในบัดนี้ ด้วยอานุภาพของพระมุนี

๓.

ඔජවන්තං [Pg.39] සුඛන්නංව, සීතලං මධුරො දකං;

දිබ්බපානංව දෙවානං, ජාතමබ්භුතමක්ඛයං.

น้ำนี้มีโอชะ ดุจอาหารอันประณีต เย็น หวาน เป็นน้ำทิพย์ของเหล่าเทวดา เกิดขึ้นอย่างอัศจรรย์ ไม่รู้จักหมดสิ้น

๔.

සීලවන්තෙසු කො නාම, න දදෙය්‍ය විචක්ඛණො;

ඉධ ලොකෙ පරත්තෙච, සුඛදං දාන මුත්තමං.

บัณฑิตผู้มีปัญญาคนไหนเล่า จะไม่ถวายทานในท่านผู้มีศีล ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๕.

යථි ච්ඡිතං ගහෙත්වාන, පිවන්තු මධුරො දකං;

භාජනානිච පූරෙත්වා, යන්තු සබ්බෙ යථිච්ඡිතන්ති.

จงถือเอาตามที่ต้องการแล้วดื่มน้ำหวานนี้เถิด จงเติมภาชนะให้เต็มแล้วไปตามที่ต้องการเถิด

එවඤ්ච පන වත්වා සබ්බෙ මනුස්සෙච බලීවද්දෙච මුද්දිකරසෙනෙව සන්තප්පෙසි. තතො තතො ආගතාපි පානීයං පිවන්තොච පානීයං අක්ඛයං අහොසි. තතො වාණිජො සත්ථවාහෙහි සද්ධිං වාණිජ්ජං පයොජෙත්වා සකනගරං ආගච්ඡන්තො භගවන්තං පස්සිත්වා ගමිස්සාමීති වෙළුවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා කතානුඤ්ඤො එකමන්තෙ නිසීදි. සත්ථාපි තෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරමකාසි. උපාසකොපි භන්තෙ තුම්හාකං පාටිහාරියං දිස්වා පසන්නො වන්දිත්වා ගමිස්සාමීති ආගතොම්හි, එවඤ්චෙ වඤ්ච පාටිහාරියන්ති විත්ථාරෙන කථෙසි. අථස්ස භගවා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වාන සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා අත්තනො ගෙහමෙව අගමාසි. සො තතො පට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ දෙවච්ඡරාපරිවුතො දෙවිස්සරියසමන්නාගතො නිබ්බත්ති. තස්ස පුබ්බකම්මපකාසනත්ථං තත්ථ තත්ථ රතනභාජනෙසු දිබ්බමයෙහි මුද්දිකපානෙහි පරිපුණ්ණං අහොසි. පානීයං පිවිත්වා දෙවා නච්චන්ති වාදෙන්ති කීළන්තීති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังมนุษย์และโคทั้งหลายทั้งหมดให้อิ่มหนำด้วยน้ำองุ่นนั่นเอง แม้ผู้ที่มาจากที่ต่างๆ ก็ดื่มน้ำ และน้ำนั้นก็ไม่หมดสิ้น จากนั้น พ่อค้านั้นได้ค้าขายกับพวกพ่อค้าเกวียนแล้ว เมื่อจะกลับเมืองของตน ก็คิดว่า "เราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงกลับ" จึงไปที่พระเวฬุวัน ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้รับอนุญาตแล้วก็นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาก็ทรงปฏิสันถารด้วยถ้อยคำอันไพเราะกับเขา อุบาสกนั้นก็กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อถวายบังคมด้วยใจเลื่อมใส เพราะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์" แล้วได้เล่าปาฏิหาริย์นั้นโดยพิสดาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่เขา เขาได้ฟังธรรมแล้ว นิมนต์พระศาสดาเพื่อภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ถวายมหาทานแล้วก็กลับไปยังเรือนของตน เขาตั้งแต่นั้นมา ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากโลกมนุษย์ ไปบังเกิดในเทวโลก ในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสร เพียบพร้อมด้วยทิพยสมบัติ เพื่อประกาศบุพพกรรมของเขา ณ ที่นั้นๆ ในภาชนะรัตนะทั้งหลาย เต็มไปด้วยน้ำองุ่นอันเป็นทิพย์ เทวดาทั้งหลายดื่มน้ำแล้วก็ฟ้อนรำ บรรเลงดนตรี และเล่นสนุกสนาน

๖.

න විපුලජිනසාරං ජානමානො ජනෙවං,ලභති විපුලභොගං තොයමත්තස්ස දානා;

විදිතගුණගණා භො තීසු වත්ථූසු තුම්හෙ,ලභථ ඛලු විසෙසං සීලවන්තෙසු දානාති.

ชนผู้ไม่รู้สาระอันไพบูลย์ของพระชินเจ้าอย่างนี้ ย่อมได้โภคสมบัติอันไพบูลย์เพียงเพราะการถวายน้ำ ท่านทั้งหลายผู้รู้คุณสมบัติทั้งหลายในพระรัตนตรัย พึงได้ผลพิเศษจากการถวายทานในท่านผู้มีศีลเถิด

බුද්ධවම්මවාණිජකස්ස වත්ථුං නවමං.

เรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ เรื่องที่ ๙

10. රූපදෙවියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๐. ในเรื่องของรูปเทวี มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้

අතීතෙ [Pg.40] කිර විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ තස්මිං නගරෙ එකා ගාමදාරිකා විහාරෙ ආහිණ්ඩන්තී එකං ගිලානභික්ඛුං දිස්වා කම්පමානහදයා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා භන්තෙ කොතෙ ආබාධො සරීරං පීළෙතීති පුච්ඡි. තෙනාපි භගිනි ඛරාබාධො මෙ පීළෙතීති වුත්තෙ සා තෙනහි භන්තෙ අහං තං රොගං වූපසමෙස්සාමීති නිමන්තෙත්වා ගෙහං ගන්ත්වා තං පවත්තිං මාතාපිතුන්නං කථෙත්වා තෙහි අනුඤ්ඤාතා පුන දිවසෙ නානග්ගරසෙන භෙසජ්ජාහාරං සම්පාදෙසි, තතො සො භික්ඛු පුනදිවසෙ චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛාය චරන්තො තස්සා ගෙහං ගන්ත්වා අට්ඨාසි. සා ථෙරං ආගතං දිස්වා සොමනස්සජාතා පත්තං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. තත්ථ නිසින්නං තං ආහාරෙන සාධුකං පරිවිසිත්වා සක්කාර මකාසි. අථස්සා සද්ධාබලෙන භුත්තමත්තෙයෙව සො ආබාධො වූපසමි. තතො සො වූපසන්තරොගො දුතියදිවසෙ තස්සා ගෙහං නා ගමාසි. අථ සා විහාරං ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා කස්මානාගතත්ථාති පුච්ඡිත්වා තෙන මෙ භගිනි බ්‍යාධි වූපසමි, තස්මා නාගතොස්මීති වුත්තෙ සා සාධු භන්තෙති සොමනස්සජාතා ගෙහමෙව අගමාසි. සා තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්සා තත්ථ ද්වාදසයොජනිකං කනකවිමානං නිබ්බත්ති. සා තත්ථ දෙවිස්සරියං අනුභවන්තී ඡබුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ ජම්බුදීපෙ දෙවපුත්තනගරෙ උදිච්චබ්‍රහ්මණකුලෙ ජෙට්ඨබ්‍රාහ්මණස්ස භරියාය කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, සා පරිපාක මන්වාය මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. තස්සා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය දිවසෙ දිවසෙ අට්ඨට්ඨනාලිමත්තං තණ්ඩුලං නිබ්බත්තති. තස්සා රූපසම්පත්තිං දිස්වා පසන්නා මාතාපිතරො රූපදෙවීති නාම මකංසු. පච්ඡා තං පතිරූපෙන දාරකෙන නියොජෙසුං. අථස්සා තණ්ඩුල- නාලිමත්තං [Pg.41] ගහෙත්වා පචිතුං ආරද්ධෙ ඉච්ඡිතිච්ඡිතමංසාදිබ්‍යඤ්ජනඤ්ජ සප්පිනවනීතදධිඛීරාදිගොරසඤ්ච ජීරමරිචාදිකටුකභණ්ඩඤ්ච කදලිපනසමධුගුළාදිඋපකරණඤ්ච භාජනානි පූරෙත්වා නිබ්බත්තති, තාය හත්ථෙන ගහිතං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයංවා පූතිභාවං න ගච්ඡති, භත්තුක්ඛලිං ගහෙත්වා සකලනගරවාසිනො භොජෙන්තියාපි එකකටච්ඡුමත්තං භත්තං ගහිතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. එවං අපරික්ඛයපුඤ්ඤා අහොසි, සකලදෙවපුත්තනගරෙ චන්දසුරියාව පාකටා අහොසි, අථ සා පඤ්චසතභික්ඛූ නිමන්තෙත්වා නිච්චං සකනිවෙසනෙයෙව භොජෙති, තදා තෙසං අන්තරෙ පටිසම්භිදාපත්තො මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරොනාම ඉමිස්සා පුඤ්ඤානුභාවං දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා න ජානාති එසා අත්ථනා පුබ්බෙ කතකම්මං. යන්නූනාහං අස්සා පකාසෙය්‍යන්ති එකදිවසං තස්සා නිවෙසනෙ භුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කරොන්තො ජානාසි භගිනි තයා පුබ්බෙ කතකම්මන්ති පුච්ඡි, න ජානාමි භන්තෙ. සොතුමිච්ඡාමීති, අථස්සා සො පුබ්බකම්මං පකාසෙන්තො.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ในเมืองนั้น มีเด็กหญิงชาวบ้านคนหนึ่ง เที่ยวไปในวิหาร เห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง มีหัวใจหวั่นไหว เข้าไปหา ไหว้แล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาพาธอะไรเบียดเบียนร่างกายของท่าน?’ เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธร้ายแรงเบียดเบียนอาตมา’ นางจึงนิมนต์ว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันจักระงับโรคนั้น’ แล้วไปเรือน บอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดา เมื่อบิดามารดาอนุญาตแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงจัดหาอาหารที่เป็นยาอันมีรสเลิศต่างๆ จากนั้น ภิกษุนั้นในวันรุ่งขึ้น นุ่งห่มจีวร เที่ยวบิณฑบาตไปถึงเรือนของนางแล้วยืนอยู่. นางเห็นพระเถระมาถึงแล้ว มีใจยินดี รับบาตร จัดอาสนะถวาย. เมื่อพระเถระนั่งแล้ว นางได้ถวายอาหารบำรุงอย่างดี. ด้วยกำลังศรัทธาของนาง อาพาธนั้นก็ระงับไปเพียงแต่ฉันเสร็จเท่านั้น. จากนั้น ภิกษุผู้หายจากโรคแล้วนั้น ไม่ได้ไปเรือนของนางในวันที่สอง. นางจึงไปวิหาร ไหว้พระเถระแล้วถามว่า ‘เพราะเหตุไรท่านจึงไม่มา?’ เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธของอาตมาหายแล้ว เพราะฉะนั้นอาตมาจึงไม่มา’ นางก็มีใจยินดีว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ’ แล้วกลับเรือนไป. นางนั้นทำกาละแล้วด้วยกรรมบุญนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก. วิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ได้เกิดขึ้นแก่นางในที่นั้น. นางเสวยทิพยสมบัติในที่นั้น ล่วงพ้นพุทธันดรไป ๖ พุทธันดร ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาพราหมณ์ผู้เป็นใหญ่ในตระกูลพราหมณ์อุทิจจะ ในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป. เมื่อครรภ์แก่แล้ว นางก็คลอดจากครรภ์มารดา. นับตั้งแต่วันที่นางคลอดจากครรภ์มารดา ข้าวสารประมาณครั้งละ ๘ ทะนาน ได้เกิดขึ้นทุกวัน. บิดามารดาเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปของนางแล้วเลื่อมใส จึงตั้งชื่อว่า ‘รูปเทวี’. ภายหลังได้มอบนางให้แก่เด็กหนุ่มที่เหมาะสม. เมื่อนางเริ่มถือข้าวสารประมาณ ๘ ทะนานมาหุง แกงมีเนื้อเป็นต้นที่ปรารถนาแล้วๆ และโกรสมีเนยใส เนยข้น นมส้ม นมสดเป็นต้น และเครื่องเผ็ดร้อนมียี่หร่าและพริกไทยเป็นต้น และเครื่องประกอบมีกล้วย ขนุน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น ก็เกิดขึ้นเต็มภาชนะ. สิ่งใดที่นางจับด้วยมือ ไม่ว่าจะเป็นของขบเคี้ยวหรือของบริโภค ก็ไม่เน่าเสีย. แม้เมื่อนางถือหม้อข้าวเลี้ยงชาวเมืองทั้งหมด ข้าวเพียงทัพพีเดียวที่ตักไปก็ไม่ปรากฏรอยพร่อง. นางเป็นผู้มีบุญไม่สิ้นสุดอย่างนี้ เป็นที่ปรากฏเหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในเมืองเทวบุตรทั้งหมด. จากนั้น นางได้นิมนต์ภิกษุ ๕๐๐ รูป มาฉันในเรือนของตนเป็นประจำ. ในเวลานั้น พระมหาเถระชื่อพระสังฆรักขิตะ ผู้ได้ปฏิสัมภิทาญาณในหมู่ภิกษุเหล่านั้น เห็นอานุภาพบุญของนางด้วยทิพยจักษุแล้วคิดว่า ‘นางผู้นี้ไม่รู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนด้วยตนเอง. ถ้ากระไร เราพึงประกาศกรรมนั้นแก่นาง’ วันหนึ่ง เมื่อฉันในเรือนของนางแล้ว ขณะอนุโมทนา ได้ถามว่า ‘น้องหญิง เธอรู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนหรือไม่?’ นางตอบว่า ‘ไม่ทราบเจ้าค่ะ ท่านผู้เจริญ ดิฉันปรารถนาจะฟัง’ จากนั้น พระเถระนั้นจึงประกาศกรรมในปางก่อนของนางว่า.

๑.

එකනවුතෙ ඉතො කප්පෙ,විපස්සීනාම නායකො;

අහොසි ලොකෙ ලොකෙක,නායකො ඡින්නබන්ධනො.

ในกัปที่ ๙๑ นับแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าวิปัสสี ผู้เป็นเอกในโลก ผู้ตัดเครื่องผูกทั้งปวง ได้มีแล้วในโลก.

๒.

තදා තස්මිං පුරෙ රම්මෙ, ආසි ත්වං ගාමදාරිකා;

ආහිණ්ඩන්තී විහාරස්මිං, අද්දක්ඛි ජිනසාවකං.

ในกาลนั้น เธอเป็นเด็กหญิงชาวบ้านอยู่ในเมืองอันรื่นรมย์นั้น เที่ยวไปในวิหาร ได้เห็นพระสาวกของพระชินเจ้า.

๓.

රොගාතුරං කිසං පණ්ඩුං, අස්සසන්තං මුහුං මුහුං;

දිස්වාන කම්පිතා චිත්තා, නිමන්තෙත්වාන තං මුනිං.

เห็นพระมุนีนั้นอาพาธ ผอมเหลือง หายใจรวยรินอยู่บ่อยๆ มีจิตหวั่นไหวแล้ว จึงนิมนต์พระมุนีนั้น.

๔.

භෙසජ්ජඤ්චෙව භත්තඤ්ච, අදා ත්වං තෙන සො යති;

අබ්‍යාබාධො අනීඝොච, අහොසි අනුපද්දවො.

เธอได้ถวายเภสัชและภัตตาหาร ด้วยเหตุนั้น พระยติรูปนั้นจึงหายจากอาพาธ ไม่มีทุกข์ ไม่มีอุปัทวะ.

๕.

තතො ත්වං තෙන කම්මෙන, සුකතෙන තතො චුතා;

ජාතාසි දෙවලොකස්මිං, සබ්බකාමසමිද්ධිනී.

จากนั้น เธอจุติจากโลกมนุษย์ด้วยกรรมที่ทำดีนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง.

๖.

තත්ථ [Pg.42] තෙ පුඤ්ඤතෙජෙන, පාසාදො රතනාමයො;

මණිථූපිසතාකිණ්ණො, කූටාගාරෙහි ලඞ්කතො.

ในที่นั้น ด้วยเดชแห่งบุญของเธอ ปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดแก้วมณีร้อยยอด ประดับด้วยเรือนยอด ได้เกิดขึ้นแก่เธอ.

๗.

නෙකගබ්භසතාකිණ්ණො, සයනාසනමණ්ඩිතො;

අච්ඡරාසතසංකිණ්ණො, නච්චගීතාදිසංකුලො.

ปราสาทนั้นเกลื่อนกล่นด้วยห้องหลายร้อยห้อง ประดับด้วยที่นอนและอาสนะ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายร้อย และครึกครื้นด้วยการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น.

๘.

රම්භාම්බජම්බුසන්නීර, පූගපුන්නාගපාටලී;

නාගාදිතරුසණ්ඩෙහි, මණ්ඩිතුය්‍යානපන්තිහි.

ประดับด้วยแถวแห่งอุทยานที่มีหมู่ไม้กล้วย มะม่วง ชมพู่ มะพร้าว หมาก บุนนาค แคฝอย และกากะทิงเป็นต้น.

๙.

පදුමුප්පලකළාර, කුන්දකානනමණ්ඩිතෙ;

මධුමත්තාලිපාලීහි, සාරසීසරසංකුලෙ.

ประดับด้วยป่าดอกบัว ดอกอุบล ดอกกะหล่า และดอกมะลิซ้อน ครึกครื้นด้วยหมู่ภมรเมาน้ำหวาน และนกกระเรียน.

10.

๑๐.

දෙවපුත්තෙහි නෙකෙහි, තථා දෙවච්ඡරාහිච;

නිච්චුස්සවෙ මහාභොගෙ, විමානෙ මනනන්දනෙ.

ในวิมานอันเป็นที่รื่นรมย์ใจ มีความสุขสำราญยิ่งใหญ่ มีการเฉลิมฉลองอยู่เป็นนิตย์ ซึ่งมีเทพบุตรและนางอัปสรมากมาย.

11.

๑๑.

ත්වමෙවං දෙවලොකම්හි, වින්දමානා මහායසං;

අද්ධානං වීතිනාමෙත්වා, නිබ්බුතෙ ගොතමෙ ජිනෙ.

เธอผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ เสวยสุขอยู่ในเทวโลกอย่างนี้ ล่วงกาลเวลามาจนกระทั่งพระชินเจ้าโคตมะปรินิพพานแล้ว.

12.

๑๒.

ජම්බුදීපෙ ඉදානි ත්වං, නිබ්බත්තා උදිතෙ කුලෙ;

පුඤ්ඤපඤ්ඤාගුණාවාසා, රූපෙනග්ගා පියංවදා.

บัดนี้ เธอได้มาเกิดในชมพูทวีป ในตระกูลสูง เป็นที่รวมแห่งบุญ ปัญญา และคุณงามความดี เป็นเลิศด้วยรูปโฉม และเป็นผู้มีวาจาเป็นที่รัก.

13.

๑๓.

එතං තෙ දෙවලොකස්මිං, දෙවිස්සරියමබ්භුතං,ඉමං තෙ ඉධ ලොකස්මිං, සබ්බං මානුසිකං සුඛං.

ทิพยสมบัติอันน่าอัศจรรย์ในเทวโลกนั้นเป็นของเธอ และความสุขของมนุษย์ทั้งปวงในโลกนี้ก็เป็นของเธอ.

14.

๑๔.

විපස්සිමුනිනො කාලෙ, ත්වං තස්සෙකස්ස භික්ඛුනො;

අදා දානං ගිලානස්ස, තස්ස තං ඵලමීදිසං.

ในสมัยพระมุนีวิปัสสี เธอได้ถวายทานแก่ภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง ผลแห่งกรรมนั้นเป็นเช่นนี้.

15.

๑๕.

කාතබ්බඤ්හි සදා පුඤ්ඤං, ඉච්ඡන්තෙන සුඛප්පදං;

තස්මා ත්වං සබ්බදා භද්දෙ, උස්සුක්කා කුසලෙ භවාති.

เพราะว่า บุญที่ให้ความสุข อันผู้ปรารถนาพึงทำอยู่เสมอ เพราะฉะนั้น น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ขวนขวายในกุศลกรรมในกาลทุกเมื่อเถิด.

එවං සො තස්ස පුරිමත්තභාවෙ කතකම්මං පකාසෙත්වා ඉදානි පුඤ්ඤකම්මෙ අප්පමාදා භවාති අනුසාසි. සා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පරමසොමනස්සා තතො පට්ඨාය දානාදීසු නිරතා පුඤ්ඤානි කරොන්තී තෙනෙව සොමනස්සෙන සොතාපන්නා අරියසාවිකා අහොසීති.

พระเถระนั้นประกาศกรรมที่นางทำไว้ในภพก่อนอย่างนี้แล้ว จึงได้สั่งสอนว่า ‘บัดนี้ เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทในบุญกรรมเถิด’ นางได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีความยินดีอย่างยิ่ง ตั้งแต่นั้นมาก็ยินดีในการให้ทานเป็นต้น ทำบุญกุศลอยู่ ด้วยความยินดีนั้นเอง นางก็ได้เป็นพระอริยสาวิกาผู้เป็นพระโสดาบัน.

16.

๑๖.

ඉති [Pg.43] තරුණකුමාරී පුඤ්ඤකම්මෙසු සාරං,අවිදිතගුණමත්තා දත්ව භික්ඛුස්ස දානං;

දිවිමනුජසුඛං සාලත්ථ තුම්හෙ භවන්තා,විදිතකුසලපාකා කිං න ලබ්භෙථ සන්තිං.

ดังนี้ กุลธิดาผู้เยาว์วัยนั้น แม้ไม่รู้ถึงประมาณแห่งคุณ ได้ถวายทานอันเป็นสาระในบุญกรรมทั้งหลายแก่ภิกษุแล้ว ได้บรรลุสุขทิพย์และสุขมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้รู้ผลแห่งกุศลกรรมแล้ว ไฉนจะไม่พึงได้ความสงบเล่า

රූපදෙවියා වත්ථුං දසමං.

เรื่องรูปเทวี เรื่องที่ ๑๐.

ධම්මසොණ්ඩකවග්ගො පථමො.

ธัมมโสณฑกวรรคที่ ๑.

නන්දියරාජවග්ගො

นันทิยราชวรรค

11. නන්දියරාජස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๑. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระเจ้านันทิยะ

ඉතො [Pg.45] කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි සදෙවකං ලොකං සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො. තස්මිං කිර සමයෙ එකො කුටුම්බිකො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නමානසො බුද්ධපමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා අත්තනො භවනං දෙවභවනමිව අලඞ්කරිත්වා බුද්ධාරහං මහාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා ගන්ත්වා භගවන්තං යාචි කාලොයං භන්තෙ භගවතො භත්තග්ගස්ස උපසඞ්කමනායාති. අථ භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මහතා බුද්ධානුභාවෙන ගන්ත්වා නිසීදි පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ, තතො කුටුම්බිකො හට්ඨො උදග්ගො සපරිසො භගවන්තං පරිවිසති අනෙකෙහි මධුරන්නපානාදීහි. තදා තස්ස භගවතො සාසනෙ ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො වසභත්ථෙරොනාම මහාසාවකො සපදානවත්තෙන පිණ්ඩාය චරමානො තස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි, අථ සො ථෙරං දිස්වා භන්තෙ සත්ථා අන්තොගෙහෙ නිසින්නො, තුම්හෙපි පවිසථාති යාචි, ථෙරො අපවිසිත්වාව අගමාසි, කුටුම්බිකො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්තං වත්වා කිං භන්තෙ සදෙවකෙ ලොකෙ භගවතාපි උත්තරිතරො ගුණෙන සංවිජ්ජතීති ආහ. අථස්ස සත්ථා පුත්තොපමං දස්සෙත්වා ථෙරස්ස ගුණෙ වණ්ණෙන්තො එවමාහ.

ในอดีตกาล ล่วงไปแสนกัปแต่กัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารคือสังสารวัฏ ในกาลนั้น กุฎุมพีคนหนึ่งฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน จัดมหาทาน ตกแต่งเรือนของตนให้เหมือนวิมานเทวดา ปูลาดพุทธอาสนะอันประเสริฐแล้วไปทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาเสด็จไปสู่โรงภัตตาหารแล้ว' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์บริวาร เสด็จไปด้วยพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ประทับนั่งบนพุทธอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ แต่นั้น กุฎุมพีมีใจยินดีร่าเริงพร้อมด้วยบริวาร ได้อังคาสพระผู้มีพระภาคด้วยข้าวน้ำอันโอชะมีประการต่างๆ ในกาลนั้น ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระมหาเถระนามว่าวสภะ ผู้เป็นเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ เที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของกุฎุมพีนั้น แต่นั้น กุฎุมพีนั้นเห็นพระเถระแล้ว ได้นิมนต์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ภายในเรือน แม้ท่านก็จงเข้าไปเถิด' พระเถระไม่เข้าไปแล้วก็หลีกไป กุฎุมพีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มีใครที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยคุณสมบัติอยู่หรือ' ลำดับนั้น พระศาสดาทรงแสดงอุปมาด้วยบุตร ทรงพรรณนาคุณของพระเถระว่าดังนี้

๑.

පාලෙන්ති නිම්මලං කත්වා, පාතිමොක්ඛාදිසංවරං;

සමාදින්නධුතඞ්ගාච, අප්පිච්ඡා මුනිසූනවො.

บุตรของพระมุนีทั้งหลาย ย่อมรักษาปาติโมกขสังวรเป็นต้นให้บริสุทธิ์ เป็นผู้สมาทานธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย

๒.

නිච්ච මන්තකයුද්ධම්හි, නද්ධා යොධාව දප්පිතා;

පුඤ්ඤානං වත්ථුභූතා තෙ, දෙවමානුසකා දිනං.

พวกเธอเป็นผู้เตรียมพร้อมในการรบกับพระยามัจจุราชอยู่เป็นนิตย์ ดุจนักรบผู้องอาจ เป็นที่ตั้งแห่งบุญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายทุกวัน

๓.

ධාරෙමහං වණ්ණවන්තං, සීවෙය්‍යම්පිච චීවරං;

බුද්ධපුත්තා මහානාගා න ධාරෙන්ති තථාවිධං.

เราย่อมทรงจีวรที่มีสีสันและที่เย็บอย่างดี แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นมหาบุรุษทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงจีวรเช่นนั้น

๔.

ධාරෙන්ති [Pg.46] තෙ පංසුකූලං, සඞ්ඝාටෙත්වා පිලොතිකෙ;

වණච්ඡාදනචොලංව, ඉච්ඡාලොභ විවජ්ජිතා.

พวกเธอทรงผ้าบังสุกุลที่เย็บปะติดปะต่อกันด้วยผ้าเก่า ดุจผ้าสำหรับปิดแผล ปราศจากความอยากและความโลภ

๕.

සාදියාමි සදා හම්භො, උපාසකනිමන්තනං;

නෙව සාදෙන්ති සම්බුද්ධ, පුත්තො පාසකයාචනං.

ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราย่อมรับนิมนต์ของอุบาสกอยู่เสมอ แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นโอรสของพระสัมพุทธเจ้า ย่อมไม่รับคำอ้อนวอนของอุบาสก

๖.

සපදානෙන යං ලද්ධං, ලූඛංවාපි පණීතකං;

තෙන තුස්සන්ති මෙ පුත්තා, රසගෙධවිවජ්ජිතා.

บุตรของเราทั้งหลาย ย่อมยินดีด้วยปัจจัยที่ได้มาโดยลำดับตรอก ไม่ว่าจะเป็นของหยาบหรือประณีต ปราศจากความติดใจในรส

๗.

නිපජ්ජාමි අහං සාධු, සන්ථතෙ සයනෙ සුභෙ;

න තෙ සෙය්‍යං පකප්පෙන්ති, සංසාරභයභීරුකා.

เราย่อมนอนบนที่นอนอันปูลาดดีแล้วและสวยงาม แต่พวกเธอผู้เกรงกลัวภัยในสงสาร ย่อมไม่จัดแจงที่นอน

๘.

ඨානා සනගමනෙන, කප්පෙන්ති ඉරියාපථං;

නෙකභූමිසමාකිණ්ණ, පාසාදෙසු වසාමහං.

พวกเธอจัดแจงอิริยาบถด้วยการยืน การนั่ง และการเดิน เราย่อมอยู่ในปราสาทที่เกลื่อนกล่นด้วยชั้นจำนวนมาก

๙.

බුද්ධපුත්තා තථාච්ඡන්නං, න කදා පවිසන්ති තෙ;

රුක්ඛමූලෙ සුසානස්මිං, අබ්භොකාසෙ රමන්ති තෙ.

แต่พระพุทธบุตรทั้งหลาย ย่อมไม่เข้าไปในที่มุงบังเช่นนั้นเลย พวกเธอรื่นรมย์อยู่โคนไม้ ในป่าช้า และในที่แจ้ง

10.

๑๐.

භාවෙත්වා භවනාසාය, හෙතුං භාවනමුත්තමං;

අහං ගාමෙ වසිස්සාමි, පාපෙන්තො ජනතං සිවං.

พวกเธอเจริญภาวนาอันสูงสุดอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งภพ เราย่อมอยู่ในหมู่บ้าน ยังชนให้ถึงความสวัสดี

11.

๑๑.

රමන්ති මම පුත්තා තෙ, පන්තසෙනාසනෙ කකා;

තෙසං මහත්තරො සන්තො, ථෙරොයං වසභො මහා;

ධුතපාපො ධුතඞ්ගග්ගො, ඤාතොයං මම සාසනෙති.

บุตรของเราเหล่านั้น ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเสนาสนะอันสงัดเสมอ พระวสภเถระผู้ใหญ่รูปนี้ เป็นผู้ประเสริฐกว่าบุตรเหล่านั้น เป็นผู้ขจัดบาป เป็นเลิศแห่งผู้ทรงธุดงค์ เป็นที่ปรากฏชัดในศาสนาของเรา ดังนี้

එවං භගවා හත්ථං උක්ඛිපිත්වා චන්දමණ්ඩලෙ පහරන්තො විය ථෙරස්ස ගුණෙ පකාසෙසි, තතො සො තස්ස ගුණකථං සුත්වා සයම්පිතං ඨානන්තරං කාමයමානො යන්නූනාහං අනාගතෙ අඤ්ඤතරස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො භවිස්සාමීති තං ඨානන්තරං පත්ථෙන්තො භගවතො පාදමූලෙ නිපජ්ජි, සත්ථා තං කාරණං උපපරික්ඛිත්වා ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ ගොතමො නාම සත්ථා උප්පජ්ජිස්සති. ත්වං තදා ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො හුත්වා කස්ස පොති පඤ්ඤායිස්සතීති බ්‍යාකරණ [Pg.47] මදාසි. තතො පට්ඨාය සො සොමනස්සො පුඤ්ඤකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවමනුස්සෙසු දෙවිස්සරියං අනුභවන්තො විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ එකසාටකො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා මහාදානං අදාසි. තතො චුතො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ බාරාණසීනගරෙ බාරාණසීසෙට්ඨි හුත්වා නිබ්බත්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චවිත්වා සංසාරෙ සංසරන්තො දසවස්සසහස්සා යුකෙසු මනුස්සෙසු බාරාණසියං එකො කුටුම්බිකො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පනායං කුටුම්බිකො අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝාවිහාරං අනුවිචරන්තො පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ අරඤ්ඤායතනෙ අඤ්ඤතරං පච්චෙකබුද්ධං අද්දස. සො ච පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සංහරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. කුටුම්බිකො තං දිස්වා භන්තෙ කිං කරොථාති පුච්ඡි. සො පච්චෙකබුද්ධො අප්පිච්ඡතාය තෙන පුට්ඨො න කිඤ්චි වුත්තො හොති. සො චීවරදුස්සං නප්පහොතීති ඤත්වා අත්තනො උත්තරසාටකං පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා අගමාසි. පච්චෙකබුද්ධො තං ගහෙත්වා අනුවාතකං ආරොපෙන්තො චීවරං කත්වා පාරුපි. කුටුම්බිකො ජීවිතපරියොසානෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චවිත්වා බාරාණසිතො තියොජනමත්තකෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං නගරෙ නිබ්බත්ති, තස්ස මාතාපිතරො නන්දියොති නාමං අකංසු, තස්ස සත්ත භාතරො අහෙසුං, සෙසා ඡ භාතරො නානාකම්මන්තෙසු බ්‍යාවටා මාතාපිතුන්නං පොසෙන්ති. නන්දියො පන අකම්මසීලො ගෙහෙයෙව වසති. තස්මා තස්ස සෙසා කුජ්ඣන්ති. මාතාපිතරොපි නන්දියං ආමන්තෙත්වා ඔවදන්ති. සො තුණ්හී හොතෙව. අථාපරස්මිං සමයෙ ගාමෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං, තදා සො මාතරං ආහ. අම්ම සාටකං දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමීති, සා ධොත- වත්ථං [Pg.48] නීහරිත්වා අදාසි, අම්ම ථූලං ඉදන්ති, සා අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ. තාත යාදිසෙ මයං ගෙහෙ ජාතා, නත්ථි ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤන්ති, ලභනට්ඨානං ගමිස්සාමි අම්මාති. පුත්ත අහං අජ්ජෙව තව බාරාණසීනගරෙ රජ්ජපටිලාභං ඉච්ඡාමීති ආහ. සො සාධු අම්මාති මාතරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. මාතුයා පනස්ස එවං අහොසි. කහං සො ගමිස්සති, පුබ්බෙවිය ඉධවා එත්ථවා ගෙහෙ නිසීදිත්වා ආගච්ඡතීති, සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන චොදියමානො ගාමතො නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා සෙනගුත්තස්ස ගෙහෙ පටිවසති, අථෙකදිවසං සො තස්ස කම්මකාරෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො නිසීදිත්වා පචලායන්තො සුපිනං අද්දස. මුඛෙන අන්තං නික්ඛමිත්වා සකලජම්බුදීපෙ පත්ථරිත්වා අන්තොකුච්ඡිමෙව පාවිසි. පබුද්ධො සො භීතො මහාසද්දමකාසි. අථ නං මහාසෙනගුත්තො පුච්ඡි. නන්දියො සුපිනං අද්දසන්ති ආහ. අථ තෙන කීදිසන්ති පුට්ඨො කථෙසි, තතො සෙනගුත්තො තං අත්තනො කුලූපගං පරිබ්බාජිකං පුච්ඡි කො තස්ස විපාකොති. පරිබ්බාජිකා යදි භො ඉත්ථී පස්සති. සත්තදිවසබ්භන්තරෙයෙව අභිසෙකං ලභති, යදි පුරිසො පස්සති, තථෙව රාජා හොතීති කථෙසි. සෙනගුත්තො තස්සා තං කථං සුත්වා ඉමං මම ඤාතිං කරොමීති අත්තනො සත්ත ධීතරෙ පක්කොසිත්වා පටිපාටියා පුච්ඡි. නන්දියස්ස සන්තිකෙ වසථාති, සෙසා සබ්බා න ඉච්ඡිංසු, න මයං ජානාම එතං අධුනාගතං කුලවන්තං වා දුක්කුලවන්තංවාති. අථ කණිට්ඨිකං පුච්ඡි. සා යස්ස මං මාතාපිතරො දස්සන්ති. තෙසං වචනං න භින්දිස්සාමීති සම්පටිච්ඡි, අථ සෙනගුත්තො නන්දියං පක්කොසිත්වා අත්තනො ධීතරං දත්වා තස්ස මහාසම්පත්ති මදාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ නන්දියො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො රඤ්ඤො මඞ්ගලුය්‍යානං පස්සිස්සාමීති ගන්ත්වා ධඞ්ගලසිලාපට්ටෙසසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි, සො ච බාරාණසීරඤ්ඤො කාලඞ්කතස්ස සත්තමො [Pg.49] දිවසො හොති. අමච්චාච පුරොහිතොච රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කාරෙත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු. රඤ්ඤො එකාව ධීතා අත්ථි, පුත්තො පනස්ස නත්ථි. අරාජිකං රජ්ජං න තිට්ඨති. ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙස්සාමාති. තෙ කුමුදපත්තවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා සෙතච්ඡත්තපමුඛංපඤ්චවිධරාජකකුධභණ්ඩං රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තුරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි. පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති. නිවත්තෙමාති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො මා නිවාරයිත්ථාති ආහ. රථො කුමාරකං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහණසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපණකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො තිට්ඨතු අයං දීපො. ද්විසහස්සදීප පරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු එකරජ්ජං කාතුං සමත්ථොතිවත්වා තස්ස ධිතිං උපධාරෙතුං තික්ඛත්තුං තුරියානි පග්ගණ්හාපෙසි. අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා කෙන කාරණෙන ආගතත්ථාති ආහ, දෙව තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතීති, රාජා කහන්ති, දෙවත්තං ගතො සාමීති, කති දිවසා අතික්කන්තාති, අජ්ජ සත්තමො දිවසොති. පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථීති, ධීතා අත්ථි දෙව. පුත්තො න විජ්ජතීති, තෙනහි කරිස්සාමි රජ්ජන්ති, තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කාරෙත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කාරිත්වා උය්‍යානං නෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු, අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනකං වත්ථං ආනෙසුං, සො කිමිදං තාතාති ආහ, නිවාසනවත්ථං දෙවාති, නනු තාතා ථූලංති, මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවාති, තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසීති, ආම දෙවාති. න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං රාජාති වත්වා හන්ද සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථන්ති, තෙ සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරිංසු, සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙන උදකං ආදාය පුරත්ථිමදිසාය අබ්භුක්කිරි, [Pg.50] තාවදෙව ඝනපථවිං භින්දිත්වා සොළසකප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු, පුන උදකං හත්ථෙන ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සොපි දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු සොළස සොළස හුත්වා චතුසට්ඨිකප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු, සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා නන්දියරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තන්තූති භෙරිං චරාපෙථාති වත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා පාසාදමභිරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි. අහො තදා පච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නානුවාතකස්ස විපාකො. තෙනාහු පොරාණා.

พระผู้มีพระภาคทรงยกพระหัตถ์ขึ้นประหนึ่งจะทรงลูบคลำดวงจันทร์ ทรงประกาศคุณของพระเถระอย่างนี้ ลำดับนั้น เขา (พระเถระในอดีตชาติ) ได้ฟังถ้อยคำพรรณนาคุณของท่านแล้ว ปรารถนาตำแหน่งนั้นด้วยตนเอง คิดว่า "ไฉนหนอ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง" เมื่อจะปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาค พระศาสดาทรงพิจารณาเหตุนั้นแล้ว ทรงพยากรณ์ว่า "ในที่สุดแห่งแสนกัปนับจากนี้ พระศาสดานามว่าโคดมจักเสด็จอุบัติขึ้น ในกาลนั้น เธอจักเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ จักปรากฏนามว่า กัสสปะ" ตั้งแต่นั้นมา เขามีใจยินดี บำเพ็ญบุญกุศล จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เสวยเทวสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เกิดเป็นพราหมณ์ชื่อเอกสาฎก ได้ถวายมหาทาน จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ได้บังเกิดเป็นเศรษฐีในกรุงพาราณสี บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ในยุคที่มนุษย์มีอายุหนึ่งหมื่นปี ได้บังเกิดเป็นกุฎุมพีคนหนึ่งในกรุงพาราณสี กุฎุมพีนั้นเดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ในป่า ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งในราวป่าชายแดน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นกำลังทำจีวรกรรมอยู่ในที่นั้น เมื่อผ้าอนุวาต (ผ้าขอบ) ไม่เพียงพอ จึงเริ่มพับเก็บไว้ กุฎุมพีเห็นดังนั้นจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกำลังทำอะไร" พระปัจเจกพุทธเจ้าถูกเขาถามแล้วก็มิได้กล่าวอะไรเพราะความเป็นผู้มักน้อย กุฎุมพีรู้ว่าผ้าทำจีวรไม่เพียงพอ จึงวางผ้าห่มของตนไว้ที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจากไป พระปัจเจกพุทธเจ้าถือเอาผ้านั้นมาทำเป็นผ้าอนุวาต เย็บจีวรเสร็จแล้วก็ห่ม กุฎุมพีนั้นทำกาลกิริยาเมื่อสิ้นอายุแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติในที่นั้นจนตลอดอายุ จุติจากที่นั้นแล้วมาบังเกิดในเมืองหนึ่งห่างจากกรุงพาราณสีประมาณ ๓ โยชน์ มารดาบิดาตั้งชื่อเขาว่า นันทิยะ เขามีพี่น้องชาย ๗ คน พี่น้อง ๖ คนที่เหลือขวนขวายในงานต่างๆ เลี้ยงดูมารดาบิดา แต่นันทิยะเป็นคนเกียจคร้าน อาศัยอยู่แต่ในบ้าน เพราะเหตุนั้น พี่น้องที่เหลือจึงโกรธเขา แม้มารดาบิดาก็เรียกนันทิยะมาโอวาท เขาก็ได้แต่นิ่งเสีย ต่อมาในสมัยหนึ่ง ในหมู่บ้านมีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ครั้งนั้น เขาจึงกล่าวกับมารดาว่า "แม่จ๋า ขอผ้าสาฎกให้ฉันหน่อย ฉันจะไปเที่ยวงานนักขัตฤกษ์" มารดานำผ้าที่ซักสะอาดแล้วมาให้ เขาบอกว่า "แม่จ๋า ผ้านี้เนื้อหยาบ" มารดานำผืนอื่นมาให้ เขาก็ปฏิเสธผืนนั้นอีก ลำดับนั้น มารดาจึงกล่าวกับเขาว่า "พ่อเอ๋ย ในบ้านที่เราเกิดมานี้ ไม่มีบุญพอที่จะได้ผ้าที่ละเอียดกว่านี้หรอก" เขาจึงบอกว่า "แม่จ๋า ฉันจะไปในที่ที่หาได้" มารดากล่าวว่า "ลูกเอ๋ย แม่ปรารถนาให้เจ้าได้ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสีเสียในวันนี้เลย" เขารับคำว่า "ดีจ้ะแม่" แล้วไหว้มารดา ทำประทักษิณแล้วหลีกไป แต่มารดาคิดว่า "เขาจะไปไหนได้ เดี๋ยวก็คงกลับมานั่งในบ้านเหมือนเมื่อก่อนนั่นแหละ" แต่เขาถูกอำนาจบุญเตือนให้ต้องออกจากหมู่บ้าน เดินทางไปยังกรุงพาราณสี อาศัยอยู่ในบ้านของเสนะคุต วันหนึ่ง เขานั่งสนทนากับพวกคนงานของเสนะคุตนั้นแล้วสัปหงกหลับไป ได้ฝันเห็นไส้ออกจากปาก แผ่ไปทั่วชมพูทวีปแล้วกลับเข้าสู่ภายในท้องตามเดิม เขาตื่นขึ้นมาด้วยความกลัว ร้องเสียงดัง ลำดับนั้น มหาเสนะคุตจึงถามเขา นันทิยะบอกว่า "ฉันฝันไป" เมื่อถูกถามว่าฝันอย่างไร เขาก็บอกไป ลำดับนั้น เสนะคุตจึงไปถามนางปริพาชิกาผู้คุ้นเคยกับตระกูลของตนว่า "ผลของความฝันนั้นจะเป็นอย่างไร" นางปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ถ้าผู้หญิงฝัน จักได้อภิเษกภายใน ๗ วัน ถ้าผู้ชายฝัน ก็จักได้เป็นพระราชาเช่นเดียวกัน" เสนะคุตฟังคำของนางแล้วคิดว่า "เราจะทำชายคนนี้ให้เป็นญาติของเรา" จึงเรียกบุตรสาวทั้ง ๗ คนมาถามตามลำดับว่า "พวกเจ้าจงไปอยู่กับนันทิยะเถิด" บุตรสาวที่เหลือทั้งหมดไม่ปรารถนา โดยกล่าวว่า "พวกเราไม่รู้จักชายผู้นี้ที่เพิ่งมาใหม่ว่าเป็นผู้มีตระกูลหรือไร้ตระกูล" ลำดับนั้น เขาจึงถามบุตรสาวคนเล็ก นางตอบรับว่า "มารดาบิดาจะยกดิฉันให้แก่ใคร ดิฉันจะไม่ขัดคำของท่านเหล่านั้น" ลำดับนั้น เสนะคุตจึงเรียกนันทิยะมาแล้วยกบุตรสาวให้ มอบสมบัติมากมายให้แก่เขา ต่อมาในวันที่ ๗ นันทิยะเดินเที่ยวไปในที่ต่างๆ คิดว่า "เราจะไปดูพระราชอุทยาน" จึงเข้าไปแล้วคลุมศีรษะนอนบนแผ่นศิลามงคล และวันนั้นเป็นวันที่ ๗ นับแต่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีสวรรคต พวกอำมาตย์และปุโรหิตจัดการพระสรีระของพระราชาแล้ว นั่งปรึกษากันที่ลานหลวงว่า "พระราชามีพระธิดาเพียงพระองค์เดียว แต่ไม่มีพระโอรส แผ่นดินจะว่างเว้นพระราชาไม่ได้ เราจะปล่อยบุษยรถ" พวกเขาจึงเทียมม้าสินธพ ๔ ตัวที่มีสีเหมือนกลีบดอกกุมุท วางเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ มีเศวตฉัตรเป็นประธานไว้บนรถ ปล่อยรถไปแล้วให้ประโคมดนตรีตามหลัง รถออกจากประตูทิศตะวันออกมุ่งหน้าไปยังพระราชอุทยาน เพราะความคุ้นเคยรถจึงมุ่งหน้าไปทางพระราชอุทยาน บางคนกล่าวว่า "พวกเราจงให้รถกลับเถิด" ปุโรหิตกล่าวว่า "อย่าห้ามเลย" รถทำประทักษิณชายหนุ่มแล้วหยุดนิ่งเตรียมพร้อมจะให้ขึ้น ปุโรหิตเปิดชายผ้าห่มตรวจดูพื้นเท้าแล้วกล่าวว่า "อย่าว่าแต่ทวีปนี้เลย ชายผู้นี้สามารถครองความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ ที่มีทวีปบริวารสองพันเป็นบริวารได้" แล้วสั่งให้ประโคมดนตรีขึ้น ๓ ครั้งเพื่อทดสอบความเข้มแข็งของเขา ลำดับนั้น ชายหนุ่มเปิดหน้าดูแล้วถามว่า "พวกท่านมาด้วยเหตุอันใด" "ข้าแต่สมมติเทพ ราชสมบัติถึงแก่พระองค์แล้ว" "พระราชาไปไหนเสียเล่า" "เสด็จไปสู่สวรรค์แล้วพระเจ้าข้า" "ล่วงไปกี่วันแล้ว" "วันนี้เป็นวันที่ ๗ พระเจ้าข้า" "ไม่มีพระโอรสหรือพระธิดาหรือ" "มีพระธิดาพระเจ้าข้า แต่ไม่มีพระโอรส" "ถ้าอย่างนั้น เราจะครองราชย์" พวกเขาจึงให้สร้างมณฑปพิธีอภิเษกในขณะนั้นเอง ตกแต่งพระราชธิดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง นำมายังพระราชอุทยานแล้วทำพิธีอภิเษกชายหนุ่ม ลำดับนั้น เมื่อเขาอภิเษกแล้ว พวกเขานำผ้ามีค่าแสนหนึ่งมาถวาย เขาถามว่า "นี่อะไรกันพ่อ" "ผ้าสำหรับนุ่งพระเจ้าข้า" "พ่อเอ๋ย ผ้านี้หยาบมิใช่หรือ" "ข้าแต่สมมติเทพ ในบรรดาผ้าที่มนุษย์ใช้สอย ไม่มีที่ละเอียดกว่านี้อีกแล้วพระเจ้าข้า" "พระราชาของพวกท่านนุ่งผ้าเช่นนี้หรือ" "พระเจ้าข้า" เขาจึงกล่าวว่า "พระราชาของพวกท่านคงเป็นผู้มีบุญน้อยกระมัง เอาเถิด จงนำพระสุวรรณภิงคารมา เราจักได้ผ้า" พวกเขานำพระสุวรรณภิงคารมา เขาลุกขึ้นล้างมือบ้วนปากแล้ว เอามือวักน้ำซัดไปทางทิศตะวันออก ทันใดนั้นเอง ต้นกัลปพฤกษ์ ๑๖ ต้นก็ผุดขึ้นชำแรกแผ่นดินอันหนาทึบขึ้นมา เขาเอามือวักน้ำซัดไปทางทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนืออย่างนั้นอีก ต้นกัลปพฤกษ์ผุดขึ้นทิศละ ๑๖ ต้น รวมเป็น ๖๔ ต้นในทิศทั้งสี่ เขานุ่งผ้าทิพย์ผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วสั่งว่า "จงตีกลองประกาศไปในเขตแดนของพระเจ้านันทิยะว่า ห้ามพวกผู้หญิงปั่นด้าย" แล้วยกฉัตรขึ้น ตกแต่งร่างกายแล้วเสด็จขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ เข้าสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาท เสวยมหาศมบัติ โอ! นั่นเป็นผลแห่งผ้าอนุวาตที่ถวายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าในกาลนั้น เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวไว้ว่า"

12.

๑๒.

යථා සාසපමත්තම්හා, බීජා නිග්‍රොධපාදපො;

ජායතෙ සතසාඛඩ්ඪො, මහානීලම්බුදොපමො.

ต้นไทรย่อมเกิดจากเมล็ดพันธุ์เท่าเมล็ดผักกาด มีร้อยกิ่งก้านสาขา เปรียบเหมือนเมฆสีครามใหญ่ฉะนั้น.

13.

๑๓.

තථෙව පුඤ්ඤකම්මම්හා, අණුම්හා විපුලං ඵලං;

හොතීති අප්පපුඤ්ඤන්ති, නාවමඤ්ඤෙය්‍ය පණ්ඩිතොති.

ฉันนั้นเหมือนกัน ผลอันไพบูลย์ย่อมมีจากบุญกรรมแม้เล็กน้อย บัณฑิตไม่พึงดูหมิ่นว่าบุญเล็กน้อยเลย.

එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා අහො තපස්සීති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. කිමිදං දෙවීති ච පුට්ඨා අතිමහතී තෙ දෙව සම්පත්ති. අතීතමද්ධානං කල්‍යාණං කතත්තා. ඉදානි අනාගතස්සත්ථාය කුසලං කරොථාති ආහ. කස්ස දස්සාම. සීලවන්තා නත්ථීති. අසුඤ්ඤො දෙව ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානං සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමීති ආහ. පුනදිවසෙ රාජා මහාරහං දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී සචෙ ඉමිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ඉධා ගන්ත්වා අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූති උත්තරහිමවන්තාභිමුඛී පුප්ඵානි උද්ධං ඛිපිත්වා උරෙන නිපජ්ජි. අථ තානි පුප්ඵානි ආකාසතො ගන්ත්වා හිමවන්තපදෙසෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානංපච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකමහාපදුමපච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ පතිංසු. තථාහි.

กาลล่วงไปอย่างนี้ วันหนึ่ง พระเทวีทอดพระเนตรเห็นสมบัติของพระราชาแล้ว ทรงแสดงอาการกรุณาว่า "โอ้หนอ น่าสงสาร" เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร พระเทวี?" ก็ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ สมบัติของพระองค์ยิ่งใหญ่มาก เพราะได้ทำกรรมดีไว้ในอดีตกาล บัดนี้ ขอพระองค์จงทำกุศลเพื่อประโยชน์ในอนาคตเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะถวายแก่ใคร? ผู้มีศีลไม่มี" พระเทวีตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ ชมพูทวีปนี้มิได้ว่างเปล่าจากพระอรหันต์ ขอพระองค์จงจัดเตรียมทาน หม่อมฉันจะหาพระอรหันต์มาเอง" ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงให้จัดเตรียมทานอันมีค่ามาก พระเทวีทรงหันหน้าไปทางทิศหิมพานต์เหนือ ทรงโยนดอกไม้ขึ้นไปเบื้องบน แล้วทรงนอนหมอบลง (อธิษฐานว่า) "ถ้ามีพระอรหันต์อยู่ในทิศนี้ ขอจงมายังที่นี้และรับบิณฑบาตของพวกเราเถิด" ครั้นแล้วดอกไม้เหล่านั้นไปในอากาศ ไปตกที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะผู้เป็นพี่ใหญ่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ผู้เป็นโอรสของนางปทุมวดี ผู้ประทับอยู่ในป่าหิมพานต์ จริงอย่างนั้น.

14.

๑๔.

අහො [Pg.51] පස්සථ භො දානි, විම්හයං පුඤ්ඤකම්මුනො;

අචෙතනාපි පුප්ඵානි, දූතකිච්චෙසු බ්‍යාවටා.

โอ้ ท่านทั้งหลาย จงดูเถิดบัดนี้ ความอัศจรรย์แห่งบุญกรรม แม้ดอกไม้ที่ไม่มีเจตนา ก็ยังขวนขวายในกิจแห่งทูต.

15.

๑๕.

කත්තුකාමෙන ලොකස්මිං, සකලං අත්තනො වසං;

සබ්බත්ථාමෙන කත්තබ්බං, පුඤ්ඤං පඤ්ඤවතා සදාති.

ผู้ปรารถนาจะทำโลกนี้ทั้งหมดให้อยู่ในอำนาจของตน บัณฑิตพึงทำบุญด้วยความเพียรทุกอย่างเสมอไป.

තතො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තං ඤත්වා සෙසභාතරෙ ආමන්තෙසි. මාරිසා නන්දියරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙසි. අධිවාසෙථ තස්ස නිමන්තනන්ති. තෙ අධිවාසෙත්වා තාවදෙව ආකාසෙනා ගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා පඤ්චසතා දෙව පච්චෙකබුද්ධා ආගතාති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං, රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තෙ ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තත්ථ තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස ච පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා අය්‍යා පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්තු, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං ඉධ වාසාය පටිඤ්ඤං දෙථාති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ නිවාසට්ඨානාදයො කාරෙත්වා යාවජීවං පච්චකබුද්ධෙ උපට්ඨහිත්වා තෙසු පරිනිබ්බුතෙසු සාධුකීළනං කාරෙත්වා චන්දනා ගරුආදීහි සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා එවරූපානම්පි මහානුභාවානං මහෙසීනං මරණං භවිස්සති, කිමඞ්ගං පන මාදිසානන්ති සංවෙගජාතො ජෙට්ඨපුත්තං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සයං පබ්බජං පබ්බජි, දෙවීපි රඤ්ඤෙ පබ්බජිතෙ අහං කිංකරිස්සාමීති පබ්බජිත්වා ද්වෙපි උය්‍යානෙ වසන්තා ඣානාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙන්තා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිංසු, තදා නන්දියරාජා ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො මහාකස්සපත්ථෙරොනාම හුත්වා චන්දො විය සුරියො වියච ලොකෙ පාකටො හුත්වා භගවති පරි- නිබ්බුතෙ [Pg.52] බුද්ධසාසනං අතිවිය සොභෙති. භරියාපිස්ස භද්දකාපිළානී නාම අහොසීති.

แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ตรัสเรียกพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นน้องทั้งหลายว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระราชาชื่อนันทิยะทรงนิมนต์ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับนิมนต์ของพระองค์เถิด" พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จไปทางอากาศในทันทีนั้น และเสด็จลงที่ประตูทิศเหนือ มนุษย์ทั้งหลายกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระองค์ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เสด็จมาแล้ว" พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไป ทรงถวายบังคมแล้ว ทรงรับบาตรแล้ว ทรงนิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าขึ้นสู่ปราสาท ถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ณ ที่นั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆเถระ และพระเทวีทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆนวกะ (แล้วกราบทูลว่า) "ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าได้ลำบากด้วยปัจจัยเลย พวกข้าพระองค์จะไม่เสื่อมจากบุญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ปฏิญญาเพื่ออยู่ ณ ที่นี้แก่พวกข้าพระองค์เถิด" ทรงให้ปฏิญญาแล้ว ทรงให้สร้างที่อยู่และสิ่งอื่น ๆ ในอุทยาน ทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดพระชนมชีพ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นปรินิพพานแล้ว ทรงให้จัดงานฉลองอย่างดี ทรงให้ทำสรีรกิจด้วยไม้จันทน์และไม้กฤษณาเป็นต้น ทรงเก็บพระธาตุแล้ว ทรงสร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ (แล้วทรงดำริว่า) "แม้พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ก็ยังมีความตาย จะกล่าวไปไยถึงคนเช่นเรา" ดังนี้ ทรงเกิดความสังเวช ทรงมอบราชสมบัติให้พระโอรสองค์ใหญ่ พระองค์เองก็ทรงผนวช แม้พระเทวีเมื่อพระราชาทรงผนวชแล้วก็ทรงดำริว่า "หม่อมฉันจะทำอะไร?" แล้วก็ทรงผนวช ทั้งสองพระองค์ประทับอยู่ในอุทยาน ทรงยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น ทรงดำรงชีวิตอยู่ด้วยความสุขแห่งฌาน เมื่อสิ้นอายุแล้วก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านทั้งสองได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา แล้วทรงผนวชในพระพุทธศาสนา ในกาลนั้น พระราชาชื่อนันทิยะได้เป็นพระมหากัสสปเถระผู้เป็นเลิศในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ เป็นผู้ปรากฏในโลกดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็ทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองยิ่งนัก แม้ภรรยาของท่านก็ได้เป็นพระภัททกาปิลานีเถรี ดังนี้.

16.

๑๖.

දත්වා පුරෙකො විපිනෙ චරන්තො,පච්චෙකබුද්ධස්සනුවාතමත්තං;

කත්වා සරට්ඨං කුරුදීපසොභං,මහානුභාවො වසුධා ධිපොසි.

ในกาลก่อน บุคคลหนึ่งผู้เที่ยวไปในป่า ได้ถวายเพียงลมพัดตามหลังพระปัจเจกพุทธเจ้า ได้กระทำแคว้นของตนให้รุ่งเรืองดุจกุรุรัฐ เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในแผ่นดิน.

17.

๑๗.

තුම්හෙච භොන්තො ඛලු සීලවන්තෙ,දදාථ දානානි අනප්පකානි;

තං වො පතිට්ඨාච භවන්තරස්මිං,චින්තාමණිං කප්පතරුංව සාරන්ති.

ท่านทั้งหลายผู้เจริญ จงถวายทานอันไม่น้อยแก่ผู้มีศีล ทานนั้นจักเป็นที่พึ่งของท่านทั้งหลายในภพหน้า เปรียบเหมือนแก้วจินดามณีและต้นกัลปพฤกษ์อันเป็นสาระ.

නන්දියරාජස්ස වත්ථුං පථමං.

เรื่องของพระราชาชื่อนันทิยะ จบเรื่องที่หนึ่ง.

12. අඤ්ඤතරමනුස්සස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของมนุษย์คนหนึ่ง.

අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ පාටලිපුත්තසමීපෙ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤතරො දුග්ගතමනුස්සො වසති, සො පනෙකදිවසං අඤ්ඤතරං ගාමං ගච්ඡන්තො ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා මහන්තං අටවිංපාපුණි, තදෙවං ගච්ඡන්තං දිස්වා එතස්ස වත්ථං ගණ්හිස්සාමීති එකො චොරො අනුබන්ධි, සො දූරතොව ආගච්ඡන්තං චොරං දිස්වා චින්තෙසි, අහමෙතස්මා පලායිතුං වා තෙන සද්ධිංයුජ්ඣිතුං වා න සක්කොමි, අයමාගන්ත්වා අවස්සං අනිච්ඡන්තස්සාපි මෙ වත්ථං ගණ්හිස්සති. මයාපිස්ස නිරත්ථකෙන හරිතුං න සක්කා, දානවසෙනස්ස දස්සාමීති සන්නිට්ඨාන මකාසි, අථ චොරො ආගන්ත්වා වත්ථකං පරාමසි, අථ සො පුරිසො චිත්තං පසාදෙත්වා ඉමං මම වත්ථදානං භවභොගසුඛත්ථාය පච්චයො හොතූති වත්ථං දත්වා දුච්ඡාදිතත්තා මහාමග්ගං පහාය අඤ්ඤෙන ජඞ්ඝාමග්ගෙන ගච්ඡන්තො ආසිවිසෙන දට්ඨො කාලං කත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ [Pg.53] ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නෙකච්ඡරාසහස්සපරිවුතො නිබ්බත්ති. විමානං පනස්ස පරිවාරෙත්වා තියොජනිකෙ ඨානෙ කප්පරුක්ඛා නිබ්බත්තිංසු, සො මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං දිස්වා සොමනස්සං පවෙදෙන්තො ආහ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองปาฏลีบุตร มีมนุษย์ผู้ยากไร้คนหนึ่งอาศัยอยู่ วันหนึ่ง เขาผู้นั้นกำลังจะไปหมู่บ้านอื่น นุ่งห่มผ้าสองผืน ได้เข้าไปในป่าใหญ่ โจรคนหนึ่งเห็นเขาผู้นั้นกำลังไปอย่างนั้นแล้ว ได้ติดตามไป (คิดว่า) "เราจะเอาผ้าของผู้นี้" เขาผู้นั้นเห็นโจรมาแต่ไกลแล้วคิดว่า "เราไม่สามารถหนีจากโจรนี้ได้ หรือจะต่อสู้กับมันก็ไม่ได้ มันมาแล้วจะต้องเอาผ้าของเราไปอย่างแน่นอน แม้เราจะไม่ต้องการให้ก็ตาม เราไม่ควรให้มันเอาไปโดยเปล่าประโยชน์ เราจะให้มันไปโดยการให้ทาน" ดังนี้ แล้วก็ตั้งใจมั่น ครั้นแล้วโจรมาถึงก็จับผ้า ครั้นแล้วบุรุษผู้นั้นทำจิตให้เลื่อมใสแล้ว (อธิษฐานว่า) "ขอทานผ้าของเรานี้จงเป็นปัจจัยเพื่อความสุขแห่งภพและโภคะเถิด" ให้ผ้าแล้ว เพราะนุ่งห่มไม่เรียบร้อย จึงละทางใหญ่ไปทางเดินเท้าอื่น ถูกงูพิษกัดตาย ได้บังเกิดในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ ในป่าหิมพานต์ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายพัน ต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดแวดล้อมวิมานของเขาในที่ ๓ โยชน์ เขาเห็นสมบัติทิพย์อันยิ่งใหญ่แล้ว จึงกล่าวด้วยความโสมนัสว่า

๑.

පරිණාමිතමත්තෙන, දානස්ස සකසන්තකං;

දදාති විපුලං භොගං, දිබ්බමිස්සරියං වරං.

เพียงการน้อมไปซึ่งของที่เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งทาน ย่อมให้โภคะอันไพบูลย์ และความเป็นใหญ่ทิพย์อันประเสริฐ.

๒.

ද්වාදසයොජනුබ්බෙධං, දුද්දික්ඛං චක්ඛුමූසනං;

කූටා ගාරවරුපෙතං, සබ්බසොවණ්ණයං සුභං.

สูง ๑๒ โยชน์ ยากที่จะมองเห็น อันพร่างพรายตา ประกอบด้วยยอดเรือน เป็นทองคำล้วน งดงาม.

๓.

මම පුඤ්ඤෙන නිබ්බත්තං, නෙකරාගද්ධජාකුලං,තථෙව පරිසුද්ධෙහි, විතානෙහි ච ලඞ්කතං.

เกิดขึ้นด้วยบุญของข้าพเจ้า เต็มไปด้วยธงมีสีต่าง ๆ ประดับด้วยเพดานที่บริสุทธิ์.

๔.

පාසාදපරියන්තම්හි, දිබ්බවත්ථානි ලම්බරෙ;

වාතෙරිතා තෙ සොභන්ති, අව්හෙන්තාව සුධාසිනො.

ที่ชายปราสาท ผ้าทิพย์ทั้งหลายห้อยระย้าอยู่ ผ้าเหล่านั้นอันลมพัดไหวอยู่ย่อมงดงาม ประดุจดังกวักเรียกเหล่าเทพผู้บริโภคสุธาโภชน์

๕.

පාසාදස්ස සමන්තා මෙ, භූමිභාගෙ තියොජනෙ;

ඉච්ඡිතිච්ඡිතදාතාරො, ජාතාසුං සුරපාදපා.

โดยรอบปราสาทของข้าพเจ้า ในพื้นที่ ๓ โยชน์ ต้นไม้สวรรค์ทั้งหลายที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกประการ บังเกิดขึ้นแล้ว

๖.

තත්ථ නච්චෙහි ගීතෙහි, වාදෙහි තුරියෙහි ච;

නෙ කච්ඡරාසහස්සෙහි, මොදාමි භවනෙ මම.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ในวิมานของข้าพเจ้า ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี กับด้วยเหล่านางอัปสรหลายพัน

๗.

න සම්මා දින්නවත්ථස්ස, අක්ඛෙත්තෙ ඵලමී දිසං;

ඛෙත්තෙ සම්මා දදන්තස්ස, කො ඵලං වණ්ණයිස්සතීති.

ผลแห่งวัตถุที่ให้ไม่ดีในอเนื้อนาบุญ ย่อมเป็นเช่นนี้ ส่วนใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของบุคคลผู้ให้โดยชอบในเนื้อนาบุญได้

๘.

එවං විධම්පි කුසලං මනුජො කරිත්වා,පප්පොති දිබ්බවිභවං මුනිවණ්ණනීයං;

මන්ත්වාන භො දදථ දානවරං සුසීලෙ,සද්ධාය සුද්ධමනසාස්ස විසෙසභාගීති.

มนุษย์ทำกุศลแม้เห็นปานนี้แล้ว ย่อมบรรลุถึงทิพยสมบัติอันพระมุนีพรรณนาไว้ ท่านทั้งหลายจงพิจารณาแล้วถวายทานอันประเสริฐแก่ผู้มีศีลเถิด ด้วยศรัทธาและจิตใจที่บริสุทธิ์ ท่านย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ

අඤ්ඤතරමනුස්සස්ස වත්ථුං දුතියං.

เรื่องของมนุษย์คนใดคนหนึ่ง จบเรื่องที่ ๒

13. විසමලොමකුමාරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๓. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของวิสมโลมกุมาร

අතීතෙ [Pg.54] කිර ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ලොකස්ස දුක්ඛාපනුදො සුඛාවහො පටිවසති ලොකං නිබ්බාණමහානගරවරෙ පරිපූරෙන්තො. තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්තො සීලං රක්ඛන්තො උපොසථකම්මං කරොන්තො නානාවිධානි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා සුත්තප්පබුද්ධොවිය ගන්ත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති සබ්බරතනමයෙ දිබ්බවිධානෙ දෙවච්ඡරාසහස්සපරිවුතො. තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරෙ ආණාචක්කවත්තිධම්මාසොකමහානරින්දස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. තස්ස නාමං කරොන්තො සීසෙ ලොමං විසමං හුත්වා ජාතත්ථා විසමලොමකුමාරොති සඤ්ජානිංසු. සො කමෙන විඤ්ඤුතං පත්තො බලසම්පන්නො අහොසි. මහාථාමො අභිරූපොච අහොසි. දස්සනීයො පාසාදිකො යසපරිවාරසම්පන්නො පටිවසති. තතො අපරෙන සමයෙන ධම්මාසොකමහානරින්දො චතුරාසීතිසහස්සරාජපරිවුතො අනන්තබලවාහනො කී ළා ප රො හිමවන්තං ගන්ත්වා යථාභිරන්තං කීළිත්වා ආගච්ඡන්තො චන්දභාගං නාම ගඞ්ගං සම්පාපුණි. සා පන යොජනවිත්ථතා තිගාවුතගම්භීරා අහොසි. තදා සා අධුනාගතෙහි ඔඝෙහි මහාඵෙණසමාකුලා බහූමියො උභොකූලෙ උත්තරන්තී මහාවෙගා ගච්ඡන්ති. තදා රාජා ගඞ්ගං දිස්වා කො නාමෙත්ථ පුරිසො එවංවිධං මහාගඞ්ගං තරිතුං සමත්ථො භවිස්සතීති ආහ. තං සුත්වා විසමලොම කුමාරො ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අහං දෙව ගඞ්ගං තරිත්වා ගන්තුඤ්ච ආගන්තුඤ්ච සක්කොමීති ආහ. රාජා සාධූති සම්පටිච්ඡි. අථ කුමාරො ගාළ්හං නිවාසෙත්වා මකරදන්තියා [Pg.55] කෙසෙ බන්ධිත්වා ගඞ්ගාකූලෙ ඨිතො අට්ඨාරසහත්ථං අබ්භුග්ගන්ත්වා උසභමත්තට්ඨානෙ පතිත්වා තරිතු මාරභි. තතො චණ්ඩසොතං ඡින්දිත්වා තරන්තො ගමනා ගමනකාලෙ ගණ්හනත්ථාය ආගතෙ චණ්ඩසුංසුමාරෙ පාණිනා පහරිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තො වීසසතං මාරෙත්වා උත්තාරෙත්වා තලමුග්ගම්ම රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. රාජා තං කාරණං දිස්වා භයප්පත්තො එසො ඛො මං මාරෙත්වා රජ්ජම්පි ගහිතුං සමත්ථො. එතං මාරෙතුං වට්ටතීති චින්තෙත්වා නගරං සම්පත්තො කුමාරං පක්කොසාපෙත්වා අමච්චෙ ආහ. ඉමං භණෙ බන්ධනාගාරෙ කරොථාති. තෙ තථා කරිංසු, අථස්ස බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස චත්තාරො මාසා අතික්කන්තා. තතො රාජා චතුමාසච්චයෙන දීඝතො සට්ඨිහත්ථප්පමාණෙ සට්ඨිවෙළුකලාපෙ ආහරාපෙත්වා ගණ්ඨියො සොධාපෙත්වා අන්තො අයොසාරං පූරෙත්වා රාජඞ්ගණෙ ඨපාපෙත්වා විසමලොමකුමාරං බන්ධනාගාරතො ආහාරාපෙත්වා අමච්චෙ එවමාහ. භණෙ ස්වායං කුමාරො ඉමිනා ඛග්ගෙන ඉමෙ වෙළුකලාපෙ චතුරඞ්ගුලං කත්වා ඡින්දතු. නො චෙ ඡින්දිතුං සක්කොති. තං මාරෙථාති ආහ, තං සුත්වා කුමාරො අහං බන්ධනාගාරෙ චි ර වු ත්ථො ජිඝච්ඡාපීළිතො ආහාරෙන කිලමිං, යන්නූනාහං ආහාරං භුඤ්චිත්වා ඡින්දෙය්‍යන්ති. තෙ නත්ථි දානි තුය්හං ආහාරන්ති ආහංසු. තෙනහි පොක්ඛරණියා පානීයං පිවිස්සාමීති ආහ. තෙ සාධූති පොක්ඛරණිං නෙසුං. කුමාරො පොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා නහායිත්වා නිමුග්ගො යාවදත්ථං කලලං භුඤ්චිත්වා පානීයං පිවිත්වා උට්ඨාය අසිපත්තං ගහෙත්වා මහාජනානං පස්සන්තානමෙව අට්ඨාසීතිහත්ථට්ඨානං ආකාසං උල්ලඞ්ඝිත්වා සබ්බවෙළුකලාපෙ චතුරඞ්ගුලමත්තෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කුරුමානො ඔතරිත්වා මූලෙ ථූලඅයසලාකං පත්වා කිණීති සද්දං සුත්වා අසිපත්තං විස්සජ්ජෙත්වා රොදමානො අට්ඨාසි. තතො රාජපුරිසෙහි කිමත්තං රොදසීති වුත්තෙ [Pg.56] එත්තකානං පුරිසානමන්තරෙ මය්හං එකොපි සුහදො නත්ති. සචෙ භවෙය්‍ය, ඉමෙසං වෙළුකලාපානමන්තරෙ අයො සාරං අත්ථිභාවං කථෙය්‍ය, අහං පන ජානමානො ඉමෙ වෙළු කලාපෙ අඞ්ගුලඞ්ගුලෙසු ඡින්දෙය්‍යන්ති ආහ. තතො රාජා කුමාරෙන කතකම්මං ඔලොකෙත්වා පසන්නො උපරාජට්ඨානං බහුඤ්ච විභවං දාපෙසි, එවමස්ස බලසම්පත්තිලාභො නාම න ජාතිගොත්තකුලපදෙසාදීනං බලං. න පාණාතිපාතාදිදුච්චරිතානං බලං. කස්සෙතං බලන්ති. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දින්නදානාදිසුචරිතකම්මවිපාකං. තෙන වුත්තං.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นผู้บรรเทาความทุกข์และนำความสุขมาสู่โลก ประทับอยู่ ทรงยังโลกให้เต็มเปี่ยมด้วยพระนิพพานมหานครอันประเสริฐ ในสมัยนั้น บุรุษคนหนึ่งได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วเกิดความเลื่อมใส เมื่อจะถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม และกระทำบุญกรรมนานาชนิดแล้ว ได้ไปบังเกิดในเทวโลกเหมือนผู้ตื่นจากหลับ ในวิมานทิพย์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสรพันหนึ่ง อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว จุติจากที่นั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว ได้มาบังเกิดในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีพระราชอำนาจ ในเมืองปาฏลีบุตร ในชมพูทวีป เมื่อจะตั้งพระนามให้แก่พระกุมารนั้น เพราะขนบนพระเศียรไม่เสมอกัน จึงได้ขนานพระนามว่า วิสมโลมกุมาร พระกุมารนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง มีพละกำลังมาก มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยยศและบริวาร ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช แวดล้อมด้วยหมู่พระราชาแปดหมื่นสี่พัน มีกองทัพและพาหนะอันมีกำลังหาประมาณมิได้ ทรงพอพระทัยในการเล่น เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ทรงเล่นตามพระทัยชอบแล้ว เมื่อเสด็จกลับมา ได้ถึงแม่น้ำคงคาชื่อจันทภาคา แม่น้ำนั้นกว้างหนึ่งโยชน์ ลึกสามคาวุต ในเวลานั้น แม่น้ำนั้นเต็มไปด้วยฟองอันเกิดจากกระแสน้ำที่ไหลมาใหม่ มีคลื่นมากไหลท่วมฝั่งทั้งสอง มีกระแสเชี่ยวแรง ในเวลานั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำคงคาแล้ว ตรัสว่า 'ใครเล่าในที่นี้จะเป็นบุรุษผู้สามารถข้ามแม่น้ำใหญ่เห็นปานนี้ได้' วิสมโลมกุมารได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงมาถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์สามารถข้ามแม่น้ำไปและกลับได้พระเจ้าข้า' พระราชาทรงรับคำว่า 'ดีละ' ลำดับนั้น พระกุมารนุ่งห่มอย่างแน่นหนา เกล้าผมด้วยปิ่นงา ยืนที่ฝั่งแม่น้ำคงคา กระโดดขึ้นไปในอากาศ ๑๘ ศอก ตกลงในที่ประมาณหนึ่งอุสภะ แล้วเริ่มว่ายไป จากนั้น เมื่อว่ายตัดกระแสอันเชี่ยวไป ในเวลาที่ไปและกลับ ได้ใช้มือประหารจระเข้อันดุร้ายที่เข้ามาเพื่อจะคาบกินให้แหลกลาญ ฆ่าจระเข้ไป ๑๒๐ ตัว แล้วข้ามขึ้นสู่บก ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ทรงเกิดความกลัว ทรงดำริว่า 'บุรุษผู้นี้สามารถฆ่าเราแล้วยึดเอาราชสมบัติได้ ควรจะฆ่าเขาเสีย' เมื่อเสด็จถึงพระนครแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพระกุมารมา แล้วตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'พนาย พวกท่านจงนำบุรุษผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกอำมาตย์ได้ทำตามนั้น เมื่อพระกุมารอยู่ในเรือนจำล่วงไป ๔ เดือน ต่อมา เมื่อล่วงไป ๔ เดือน พระราชาทรงรับสั่งให้นำมัดไม้ไผ่ ๖๐ มัด ที่มีความยาว ๖๐ ศอกมา ให้ชำระข้อออก แล้วบรรจุแก่นเหล็กไว้ภายใน ให้วางไว้ที่ลานหลวง แล้วให้เบิกตัววิสมโลมกุมารมาจากเรือนจำ ตรัสกับพวกอำมาตย์อย่างนี้ว่า 'พนาย พระกุมารนี้จงใช้ดาบนี้ตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละ ๔ นิ้ว ถ้าไม่สามารถตัดได้ พวกท่านจงฆ่าเขาเสีย' พระกุมารได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เราอยู่ในเรือนจำมานาน ถูกความหิวเบียดเบียน ลำบากด้วยอาหาร ถ้ากระไรเราพึงบริโภคอาหารก่อนแล้วจึงค่อยตัด' พวกอำมาตย์กล่าวว่า 'ตอนนี้ไม่มีอาหารสำหรับเจ้า' พระกุมารจึงว่า 'ถ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าจะดื่มน้ำในสระโบกขรณี' พวกอำมาตย์รับคำว่า 'ดีละ' แล้วพาไปที่สระโบกขรณี พระกุมารลงสู่สระโบกขรณี อาบน้ำแล้วดำลงไป กินเปือกตมตามต้องการ ดื่มน้ำแล้วขึ้นมา ถือดาบกระโดดขึ้นไปในอากาศสูง ๘๘ ศอก ต่อหน้ามหาชนนั่นเอง ตัดมัดไม้ไผ่ทั้งหมดให้เป็นท่อนๆ ละประมาณ ๔ นิ้ว เมื่อลงมาถึงโคนไม้ไผ่ กระทบเข้ากับแท่งเหล็กหนา ได้ยินเสียง 'กิณิ' จึงวางดาบแล้วยืนร้องไห้อยู่ ลำดับนั้น เมื่อพวกราชบุรุษถามว่า 'เจ้าร้องไห้ทำไม' พระกุมารจึงตอบว่า 'ในท่ามกลางบุรุษจำนวนเท่านี้ ไม่มีใครเป็นมิตรที่จริงใจต่อเราเลยแม้แต่คนเดียว หากจะมีมิตรอยู่บ้าง ก็คงจะบอกเราว่ามีแก่นเหล็กอยู่ในมัดไม้ไผ่เหล่านี้ ส่วนเราหากรู้ก่อน ก็จะตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละนิ้วๆ เลยทีเดียว' ลำดับนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นการกระทำของพระกุมารแล้ว ทรงเลื่อมใส จึงพระราชทานตำแหน่งอุปราชและทรัพย์สมบัติเป็นอันมาก การได้มาซึ่งความสมบูรณ์ด้วยกำลังของพระกุมารนี้ มิใช่กำลังของชาติ โคตร ตระกูล หรือถิ่นที่เกิดเป็นต้น มิใช่กำลังของทุจริตมีการฆ่าสัตว์เป็นต้น แต่เป็นกำลังของอะไร? เป็นวิบากแห่งสุจริตกรรมมีการถวายทานเป็นต้น แก่ภิกษุสงฆ์ในกาลของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า

๑.

කස්සපස්ස මුනින්දස්ස, කාලෙ අඤ්ඤතරො නරො;

සම්බුද්ධමුපසංකම්ම, සුත්වා ධම්මං සුදෙසිතං.

ในสมัยของพระมุนินทรกัสสปะ บุรุษคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมที่ทรงแสดงดีแล้ว

๒.

පටිලද්ධසද්ධො හුත්වා, සීලවන්තාන භික්ඛුනං;

මධුරන්නපානෙ පචුරෙ, අදාසි සුමනො තදා.

มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ได้ถวายอาหารและน้ำดื่มอันโอชะมากมาย แก่ภิกษุผู้มีศีล ด้วยใจยินดีในกาลนั้น

๓.

අදාසි චීවරෙ පත්තෙ, තථෙව කායබන්ධනෙ;

අදා ඛීරසලාකඤ්ච, බහූ කත්තරයට්ඨියො.

ได้ถวายจีวร บาตร และผ้าประคดเอวเช่นนั้น ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำนม และไม้เท้ามากมาย

๔.

අදා සුපස්සයං දානං, මඤ්චපීඨාදිකං තථා;

පාවාර කම්බලාදීනි, අදා සීතනිවාරණෙ.

ได้ถวายเสนาสนะอันดีงาม ทานมีเตียงและเก้าอี้เป็นต้นเช่นนั้น ได้ถวายผ้าห่มและผ้ากัมพลเป็นต้น เพื่อป้องกันความหนาว

๕.

අදා භෙසජ්ජදානානි, ආරොග්‍යත්ථාය භික්ඛුනං;

එවං නානාවිධං පුඤ්ඤං, කත්වාන තිදිවං ගතො.

ได้ถวายเภสัชทาน เพื่อความไม่มีโรคแก่ภิกษุทั้งหลาย กระทำบุญนานาชนิดอย่างนี้แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์

๖.

තත්ථ දිබ්බවිමානම්හි, උප්පන්නො සො මහිද්ධිකො;

දෙවච්ඡරාපරිවුතො, දෙවසෙනාපුරක්ඛතො.

ในวิมานทิพย์นั้น เขาได้บังเกิดเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีหมู่นางอัปสรแวดล้อม มีหมู่เทพห้อมล้อม

๗.

දිබ්බෙහි නච්චගීතෙහි, දිබ්බවාදිතතන්තිහි;

මොදමානො අනෙකෙහි, දිබ්බසම්පත්තියා සහ.

รื่นเริงอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้องทิพย์ และด้วยเครื่องสายดนตรีทิพย์นานาชนิด พร้อมด้วยสมบัติทิพย์

๘.

යාවතායුං තහිං ඨත්වා, ජම්බුදීපෙ මනොරමෙ;

පුරෙ පාටලිපුත්තම්හි, ධම්මාසොකස්ස රාජිනො.

อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว ได้มาบังเกิดในชมพูทวีปอันน่ารื่นรมย์ ในเมืองปาฏลีบุตร ของพระเจ้าธรรมาโศก

๙.

පුත්තො [Pg.57] හුත්වාන නිබ්බත්ති, මහාථාමො මහාබලො;

මහායසො මහාභොගො, ආසි බුද්ධාදිමාමකො.

ได้มาบังเกิดเป็นโอรส เป็นผู้มีกำลังมาก มีพละมาก มีเกียรติยศมาก มีโภคสมบัติมาก เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น

10.

๑๐.

කාතබ්බං කුසලං තස්මා, භවසම්පත්ති මිච්ඡතා;

පාලෙතබ්බ මථො සීලං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවනන්ති.

เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสมบัติในภพ จึงควรกระทำกุศล และควรรักษาศีล ควรเจริญภาวนา

තතො කුමාරො උපරාජට්ඨානං ලභිත්වා සම්පත්තිංඅනුභවමානො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරමාදිං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයදානා දිවසෙන සක්කාරං කත්වා සීලං රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා ආයුපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතොති.

จากนั้น พระกุมารได้ตำแหน่งอุปราช เสวยสมบัติ ทรงกระทำสักการะทุกวันด้วยการถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นประธาน ทรงรักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปตามกรรม

11.

๑๑.

එවංවිධං සුචරිතං සුමනො කරිත්වා,භාගිස්ස නෙකවිභවස්ස භවාභවෙසු;

තුම්හෙපි භො සුචරිතං විභවානුරූපං,කත්වාන නිබ්බුතිපදං කරගං කරොථාති.

บุรุษผู้มีใจดี ได้กระทำสุจริตกรรมเช่นนี้แล้ว เป็นผู้มีส่วนแห่งโภคสมบัติมากมายในภพน้อยภพใหญ่ ท่านทั้งหลายก็จงกระทำสุจริตกรรมให้สมควรแก่โภคสมบัติ แล้วจงกระทำพระนิพพานให้เป็นของอยู่ในกำมือเถิด

විසමලොමකුමාරස්ස වත්ථුං තතියං.

เรื่องวิสมโลมกุมาร จบเรื่องที่สาม

14. කඤ්චනදෙවියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๔. ในเรื่องของพระนางกาญจนาเทวี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ජම්බුදීපෙ කිර දෙවපුත්තනගරං නාම දස්සනීයං එකං නගරං අහොසි. තස්මිං සමයෙ මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පත්තමහං නාම පූජං කරොන්ති, භගවතා පරිභුත්තපත්තං ගහෙත්වා කතානෙකපූජාවිධානා උස්සවං කරොන්ති. තං පත්තමහන්ති වුච්චති. තස්මිං සමයෙ දෙවපුත්තනගරෙ රාජා සබ්බරතනමයං රථං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කාරාපෙත්වා කුමුදපත්තවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා සුසික්ඛිතසිප්පාචරියෙහි සත්තරතනපරිනිට්ඨිතෙ අසීතිහත්ථවෙළග්ගෙ සත්ථුනා පරිභුත්තං සෙලමයපත්තං මුත්තාජාලාදීහි අලඞ්කරිත්වා වෙළග්ගං ආරොපෙත්වා වෙළුං [Pg.58] රථෙ ඨපාපෙත්වා නගරං දෙවනගරං විය අලඞ්කරිත්වා ධජපතාකාදයො උස්සාපෙත්වා තොරණග්ඝ කපන්තියොච පුණ්ණඝටදීපමාලාදයොච පතිට්ඨාපෙත්වා අනෙකෙහි පූජාවිධානෙහි නගරං පදක්ඛිණං කාරෙත්වා නගරමජ්ඣෙ සුසජ්ජිතරතනමණ්ඩපෙ පත්තධාතුං ඨපෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ මහාධම්මසවණං කාරාපෙසි. තදා තස්මිං ජනපදෙ බහූ මනුස්සාච දෙවතාච යක්ඛරක්ඛසනාගසුපණ්ණාදයොච මනුස්සවෙසෙන යෙභුය්‍යෙන තං සමාගමං ඔතරන්ති, එවමච්ඡරියං තං පූජාවිධානං අහොසි.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มีเมืองหนึ่งชื่อว่า เทวบุตรนคร เป็นเมืองที่น่าชม ในสมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายส่วนมากกระทำการบูชาที่เรียกว่า ปัตตมหา คือถือบาตรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้แล้ว กระทำการบูชาหลายอย่าง เป็นการฉลอง การบูชานั้นเรียกว่า ปัตตมหา ในสมัยนั้น พระราชาในเทวบุตรนคร ทรงให้ประดับรถที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงเทียมม้าสินธพสี่ตัวมีสีเหมือนกลีบบัว ทรงให้ช่างผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนดีแล้วประดับบาตรศิลาที่พระศาสดาทรงใช้แล้วด้วยข่ายมุกดาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ยอดไม้ไผ่สูง ๘๐ ศอกที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงให้ตั้งไม้ไผ่ไว้บนรถ ทรงให้ประดับเมืองเหมือนเมืองของเทวดา ทรงให้ยกธงและธงชัยเป็นต้นขึ้น ทรงให้ตั้งซุ้มประตู แถวพวงมาลัย หม้อน้ำเต็ม และพวงประทีปเป็นต้น ทรงให้กระทำประทักษิณเมืองด้วยการบูชาหลายอย่าง แล้วทรงให้ตั้งบาตรธาตุไว้ในมณฑปรัตนะที่ประดับดีแล้วกลางเมือง ในวันที่เจ็ด ทรงให้มีการฟังธรรมครั้งใหญ่ ในเวลานั้น มนุษย์ เทวดา ยักษ์ รากษส นาค สุบรรณเป็นต้นจำนวนมากในชนบทนั้น ส่วนมากพากันมายังที่ประชุมนั้นด้วยเพศมนุษย์ การบูชานั้นเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์อย่างนี้

තදා එකො නාගරාජා උත්තමරූපධරං අගතපුබ්බපුරිසං එකං කුමාරිකං ධම්මපරිසන්තරෙ නිසින්නං දිස්වා තස්සා පටිබද්ධචිත්තො අනෙකාකාරෙහි තං යා චි ත්වා තස්සා අලද්ධමානො කුජ්ඣිත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙසි ඉමං මාරෙස්සාමීති. තං තස්සා සද්ධාබලෙන කිඤ්චි උපද්දවං කාතුං සමත්ථො නාහොසි. අථස්සා නාගො පාදතො පට්ඨාය යාවසකලසරීරං භොගෙන වෙඨෙත්වා සීසෙ ඵණං කත්වා භායාපෙන්තො අට්ඨාසි. අනඤ්ඤවිහිතාය තාය ධම්මසවණබලෙන අණුමත්තම්පි දුක්ඛං නාහොසි. පභාතාය රත්තියා තං දිස්වා මනුස්සා කිමෙතන්ති කාරණං පුච්ඡිංසු, සාපි තෙසං කථෙත්වා එවං සච්චකිරියමකාසි. තථාහි.

ในเวลานั้น พญานาคราชตนหนึ่งเห็นกุมาริกาผู้หนึ่งซึ่งไม่เคยมีบุรุษมาเกี่ยวข้อง มีรูปงามยิ่ง นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัทผู้ฟังธรรม ก็มีจิตปฏิพัทธ์ในนาง จึงวิงวอนนางด้วยอาการหลายอย่าง เมื่อไม่ได้นางก็โกรธ ปล่อยลมจมูก (คิดว่า) เราจะฆ่านางนี้ พญานาคนั้นไม่สามารถทำอันตรายใดๆ แก่นางได้ด้วยกำลังแห่งศรัทธาของนาง ครั้นแล้ว พญานาคก็เอาขนดรัดนางตั้งแต่เท้าจนตลอดทั้งตัว ทำพังพานไว้บนศีรษะ ยืนขู่ให้นางกลัว ด้วยกำลังแห่งการฟังธรรมของนางผู้มีใจแน่วแน่ ความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มีแก่นาง เมื่อราตรีสว่างแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางนั้นแล้วก็ถามถึงเหตุว่านี่คืออะไร นางก็เล่าให้พวกเขาฟังแล้วกระทำสัจจกิริยาอย่างนี้ ดังนี้

๑.

බ්‍රහ්මචාරී අහොසාහං, සඤ්ජාතා ඉධ මානුසෙ;

තෙන සච්චෙන මං නාගො, ඛිප්පමෙව පමුඤ්චතු.

ข้าพเจ้าเป็นพรหมจาริณี เกิดมาในหมู่มนุษย์นี้ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๒.

කාමාතුරස්ස නාගස්ස, නොකාසමකරිංයතො;

තෙන සච්චෙන මං නාගො, ඛිප්පමෙව මුඤ්චතු.

เพราะข้าพเจ้าไม่ได้ให้โอกาสแก่พญานาคผู้กำหนัดแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๓.

විසවාතෙන ඛිත්තස්ස, කුපිතස්සොරගස්සහං;

අකුද්ධා තෙන සච්චෙන, සො මං ඛිප්පං පමුඤ්චතු.

ข้าพเจ้าไม่โกรธต่อพญานาคผู้โกรธแล้ว ผู้พ่นลมพิษ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๔.

සද්ධම්මං සුණමානාහං, ගරුගාරවභත්තියා;

අස්සොසිං තෙන සච්චෙන, ඛිප්පං නාගො පමුඤ්චතු.

ข้าพเจ้าฟังพระสัทธรรมด้วยความเคารพและเลื่อมใสอย่างยิ่ง ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

๕.

අක්ඛරංවා [Pg.59] පදංවාපි, අවිනාසෙත්වාව ආදිතො;

අස්සොසිං තෙන සච්චෙන, ඛිප්පං නාගො පමුඤ්චතූති.

ข้าพเจ้าฟัง (ธรรม) โดยไม่ให้พยัญชนะหรือบทใดๆ เสียหายตั้งแต่ต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด

සච්චකිරියාවසානෙ නාගරාජා තස්සා අතීව පසන්නො භොගං විනිවෙඨෙත්වා ඵණසතං මාපෙත්වා තං ඵණගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා බහූහි නාගමානවකෙහි සද්ධිං උදකපූජං නාම පූජ මකාසි, තං දිස්වා බහූ නගරවාසිනො අච්ඡරියබ්භුතජාතා අට්ඨාරසකොටිධනෙන පූජ මකංසු. තථාහි.

เมื่อสิ้นสุดสัจจกิริยา พญานาคราชเลื่อมใสในนางยิ่งนัก จึงคลายขนดออก ทำพังพานร้อยอัน แล้วให้นางนั่งในวงพังพานนั้น พร้อมด้วยนาคมาณพจำนวนมาก ได้กระทำการบูชาที่เรียกว่า อุทกบูชา ชาวเมืองจำนวนมากเห็นดังนั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงกระทำการบูชาด้วยทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ดังนี้

๖.

නත්ථි සද්ධාසමො ලොකෙ, සුහදො සබ්බකාමදො;

පස්සථස්සා බලං සද්ධා, පූජෙන්තෙවං නරො රගා.

ในโลกนี้ ไม่มีมิตรผู้ประเสริฐเท่าศรัทธา ผู้ให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพแห่งศรัทธาของนางเถิด ทั้งมนุษย์และพญานาคบูชา (นาง) อย่างนี้

๗.

ඉධ ලොකෙව සාලත්ථ, භවභොග මනප්පකං;

තස්මා සද්ධෙන කාතබ්බං, රතනත්තයගාරවන්ති.

ในโลกนี้ นางได้บรรลุภพและโภคะอันไม่น้อย เพราะฉะนั้น ผู้มีศรัทธาพึงกระทำความเคารพในพระรัตนตรัย

අථෙවං සා පටිලද්ධමහාවිභවා යාවජීවං කොමාරිය බ්‍රහ්මචාරිණී හුත්වා ආයුපරියොසානෙ කාලං කත්වා තස්මිංයෙව නගරෙ රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා දසමාසච්චයෙන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. නික්ඛන්තදිවසෙ පනස්සා සකලදෙවපුත්තනගරෙ රතනවස්සං වස්සි. තෙනස්සා කඤ්ජනදෙවීති නාමං කරිංසු. සමන්තපාසාදිකා අහොසි. අභිරූපා දෙවච්ඡරපටිභාගා. මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති. සරීරතො චන්දනගන්ධො වායති. සකලසරීරතො බාලසුරියො විය රංසියො නිච්ඡාරෙන්තී චතුරතනගබ්භෙ පදීපකිච්චං නාම නත්ථි. සබ්බො ගබ්භො සරීරා ලොකෙන එකො භාසො හොති, තස්සා රූපසම්පත්ති සකලජම්බුදීපෙ පාකටා අහොසි. තතො සකලජම්බුදීපවාසී රාජානො තස්සා අත්ථාය පිතුරඤ්ඤො පණ්ණාකාරානි පහිණිංසු. සා පන පඤ්චකාමෙ අනනුලිත්තා පිතරං අනුජානාපෙත්වා භික්ඛුනූ පස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති.

ครั้นแล้ว นางผู้ได้สมบัติอันยิ่งใหญ่เช่นนั้น เป็นพรหมจาริณีประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่เยาว์วัยตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ได้ทำกาละไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาในพระนครนั้นนั่นเอง และได้คลอดจากครรภ์มารดาโดยล่วงไปสิบเดือน. ก็ในวันที่นางคลอดนั้น ฝนรัตนะได้ตกลงมาทั่วพระนครเทวบุตรทั้งหมด เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงตั้งชื่อนางว่า กัญจนเทวี. นางเป็นผู้ที่น่าเลื่อมใสยิ่ง มีรูปงามดุจนางฟ้า. กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย. รัศมีเปล่งออกจากกายทั้งหมดดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น ในห้องขนาด ๔ ศอก กิจด้วยประทีปย่อมไม่มี. ห้องทั้งหมดเป็นแสงสว่างเดียวกันด้วยแสงจากกายของนาง ความถึงพร้อมด้วยรูปของนางได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. จากนั้น พระราชาผู้พำนักอยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้ส่งเครื่องบรรณาการมาถวายพระราชาผู้เป็นพระบิดาเพื่อต้องการนาง. แต่นางผู้ไม่พัวพันในกามคุณ ๕ ได้ขออนุญาตพระบิดาแล้ว ไปยังสำนักภิกษุณี บวชแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย.

๘.

සුත්වාන [Pg.60] සාදරවසෙන කුමාරිකෙවං;

ධම්මඤ්හි සීලමමලං පරිපාලයන්තී;

ලද්ධාන නෙකවිභවං විභවං පයාතා,මා භො පමජ්ජථ සදා කුසලප්පයොගෙති.

กุมาริกาผู้ฟังด้วยความเคารพอย่างนี้ รักษาธรรมและศีลอันหาที่มลทินมิได้ ได้รับสมบัติมากมายแล้วถึงความเจริญ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทในการประกอบกุศลอยู่เสมอเลย.

කඤ්චනදෙවියා වත්ථුං චතුත්ථං.

เรื่องพระนางกัญจนเทวี จบเรื่องที่ ๔.

15. බ්‍යග්ඝස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๕. ลำดับเรื่องในเรื่องเสือโคร่งนี้.

ජම්බුදීපෙ චූලරට්ඨා සන්නෙ බාරාණසීනගරෙ එකං පංසුපබ්බතං විනිවිජ්ඣිත්වා මහාමග්ගො හොති, තත්ථ වෙමජ්ඣෙ එකො බ්‍යග්ඝො අත්තනො අන්ධපිතරං පබ්බතගුහායං කත්වා පොසෙන්තො වසති. තස්සෙව පබ්බතස්ස වනද්වාරෙ තුණ්ඩිලො නාම එකො සුවපොතකො රුක්ඛස්මිං වසති. තෙ උභොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පියසහායා අහෙසුං, තස්මිං සමයෙ පච්චන්තගාමවාසී එකො මනුස්සො අත්තනො මාතුගාමෙන සද්ධිං කලහං කත්වා බාරාණසිං ගච්ඡන්තො තං වනද්වාරං සම්පාපුණි. අථ සුවපොතකො පරිහීනත්තභාවං දුක්ඛිතං තං දිස්වා කම්පමානහදයො තං පක්කොසිත්වා භො කුහිං ගච්ඡසීති ආහ, තෙන පරඛණ්ඩං ගච්ඡාමීති වුත්තෙ තුණ්ඩිලො භො ඉමස්මිං වනඛණ්ඩමජ්ඣෙ එකො බ්‍යග්ඝො වසති. කක්ඛලො ඵරුසො සම්පත්තසම්පත්තෙ මාරෙත්වා ඛාදති. මා ත්වං තෙන ගච්ඡාති ආහ. ස්වායං දුබ්භගො මනුස්සො හිතකාමස්ස තස්ස වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡාමෙවාති ආහ. තුණ්ඩිලො තෙනහි සම්ම යදි අනිවත්තමානො ගච්ඡසි. එසො බ්‍යග්ඝො මම සහායො. මෙ වචනං තව සන්තිකා සුත්වා න ගණ්හාතීති. තස්ස තං අනාදියන්තො සො සුවරාජෙ පදුට්ඨචිත්තො මුග්ගරෙන පහරිත්වා මාරෙත්වා අරණිං අග්ගිං කත්වා මංසං ඛාදි. අසප්පුරිසසංසග්ගො නාමෙ ස ඉධ ලොකපරලොකෙසු දුක්ඛාවහොයෙව. තථාහි.

ในชมพูทวีป ใกล้เมืองพาราณสีในจุลรัฐ มีทางหลวงเจาะผ่านภูเขาดินแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยเลี้ยงดูบิดาผู้ตาบอดของตนอยู่ในถ้ำภูเขา. ที่ปากป่าของภูเขานั้น มีลูกนกแก้วตัวหนึ่งชื่อตุณฑิละ อาศัยอยู่บนต้นไม้. สัตว์ทั้งสองนั้นเป็นเพื่อนรักกัน. ในสมัยนั้น ชายคนหนึ่งผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านชายแดน ทะเลาะกับภรรยาของตนแล้วเดินทางไปเมืองพาราณสี ได้มาถึงปากป่านั้น. ครั้งนั้น ลูกนกแก้วเห็นชายนั้นมีร่างกายทรุดโทรมและเป็นทุกข์ ก็มีใจหวั่นไหว เรียกเขามาแล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านจะไปไหน?' เมื่อชายนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้าจะไปส่วนอื่น' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในท่ามกลางป่านี้มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยอยู่ มันดุร้ายหยาบคาย ฆ่ากินผู้ที่มาถึงแล้วๆ ท่านอย่าไปทางนั้นเลย.' ชายผู้เคราะห์ร้ายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วผู้หวังดีนั้น กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะไปแน่นอน.' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'สหาย ถ้าเช่นนั้น หากท่านไม่กลับและจะไป เสือโคร่งตัวนี้เป็นสหายของข้าพเจ้า เมื่อมันได้ยินคำของข้าพเจ้าจากท่าน มันจักไม่จับท่าน.' ชายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วนั้น กลับมีจิตประทุษร้ายในพญานกแก้ว ใช้กระบองตีฆ่าเสียแล้ว ทำไฟด้วยไม้สีไฟกินเนื้อนกแก้วนั้น. ชื่อว่าการคบหาสมาคมกับคนพาล ย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

මයා [Pg.61] කතං මය්හමිදං, ඉති වෙස්සානරං නරො;

සමාලිඞ්ගති සප්පෙමො, දහතෙවස්ස විග්ගහං.

นรชนย่อมกอดรัดไฟด้วยความรักว่า 'สิ่งนี้เราทำแล้ว สิ่งนี้เป็นของเรา' ไฟนั้นย่อมเผาผลาญร่างกายของเขา.

๒.

මධුඛීරාදිදානෙන, පෙමසා පරිපාලිතො;

සොරගො කුපිතොවස්ස, ඩසතෙවස්ස විග්ගහං.

งูที่บุคคลเลี้ยงดูด้วยความรัก ด้วยการให้น้ำผึ้งและนมเป็นต้น เมื่อโกรธแล้ว ย่อมกัดร่างกายของเขานั่นเอง.

๓.

එවං නිහීනජච්චෙන, පාපෙන අකතඤ්ඤුනා;

නරා ධමෙන දීනෙන, කතොපි ඛණසඞ්ගමො.

การคบหาสมาคมแม้เพียงชั่วขณะที่ทำกับนรชนผู้ต่ำช้า เลวทราม มีชาติอันต่ำ เป็นคนบาป และอกตัญญู เช่นนี้ (ย่อมนำทุกข์มาให้).

๔.

අසාධුකො අයංතෙවං, ජානමානෙන ජන්තුනා;

මුහුත්තම්පි න කාතබ්බො, සඞ්ගමො සො අනත්ථදොති.

สัตว์เมื่อรู้ว่า 'ผู้นี้เป็นคนไม่ดี' ไม่พึงทำความสมาคมแม้เพียงครู่เดียว เพราะความสมาคมนั้นย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์.

තතො සො අසප්පුරිසො මංසං ඛාදිත්වා ගච්ඡන්තො වනඛණ්ඩමජ්ඣං සම්පාපුණි. අථ බ්‍යග්ඝො තං දිස්වා මහානාදං කරොන්තො ගහණත්ථාය උට්ඨාසි. සො බ්‍යග්ඝං දිස්වා භයප්පත්තො තුණ්ඩිලස්ස වචනං සරිත්වා අහං භො තව සහායතුණ්ඩිලස්ස සන්තිකා ආගතොම්හීති ආහ, තං සුත්වා බ්‍යග්ඝො අත්තමනො එහි සම්මාති තං පක්කොසිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා ඛාදිතබ්බාහාරෙන තං සන්තප්පෙත්වා පිතුසන්තිකෙ නිසීදාපෙත්වා පුන වනඛණ්ඩ මගමාසි. අථස්ස පිතා පුත්තස්ස ගතකාලෙ තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො තස්ස වචනානුසාරෙන තුණ්ඩිලං මාරෙත්වා ඛාදිතභාවං අඤ්ඤාසි. තතො සො පුත්තස්ස ආගතකාලෙ තව සහායො තෙන මාරිතොති ආහ. තං සුත්වා බ්‍යග්ඝො අනත්තමනො වෙගෙන තස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සම්ම තුණ්ඩිලාති සද්දං කත්වා අපස්සන්තො ලුඤ්චිතපත්තංචස්ස දිස්වා නිස්සංසයං තෙන මාරිතො මෙ සහායොති සොචන්තො පරිදෙවන්තො ආගඤ්ඡි. අථ සො අසප්පුරිසො තස්මිං තත්ථ ගතෙ තස්ස පිතරං පාසාණෙන පහරිත්වා මාරෙත්වා බ්‍යග්ඝංච දානි මාරෙස්සාමීති බ්‍යග්ඝාගමනමග්ගං ඔලොකෙන්තො නිලීනො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ බ්‍යග්ඝොපි ආගඤ්ඡි. සො තස්සා ගතකාලෙ තස්ස තෙජෙන භීතො ගන්ත්වා [Pg.62] ජීවිතං මෙ සාමි දෙහීති පාදමූලෙ උරෙන නිපජ්ජි, බ්‍යග්ඝො පන තෙන කතකම්මං දිස්වා තස්මිං චිත්තං නිබ්බාපෙත්වා මම සහායස්ස සාසනමාදායාගතස්ස දුබ්භිතුං න යුත්තන්ති චින්තෙන්තො තං සමස්සාසෙත්වා ගච්ඡ සම්මාති සුඛං පෙසෙසි. එවඤ්හි සප්පුරිසසමාගමො නාම ඉධ ලොකපරලොකෙසු සුඛාවහොයෙව, වුත්තංහි.

จากนั้น อสัตบุรุษนั้นกินเนื้อแล้วเดินไปถึงกลางป่า. ครั้งนั้น เสือโคร่งเห็นเขาแล้วบันลือสีหนาทใหญ่ ลุกขึ้นเพื่อจะจับ. เขาเห็นเสือโคร่งแล้วถึงความกลัว ระลึกถึงคำของตุณฑิละได้จึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักของตุณฑิละสหายของท่าน.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจยินดี เรียกเขาว่า 'มาเถิดสหาย' แล้วพาไปยังที่อยู่ของตน บำรุงด้วยอาหารที่ควรเคี้ยวกิน ให้นั่งใกล้บิดาแล้วกลับเข้าป่าไปอีก. ครั้งนั้น บิดาของเสือโคร่งเมื่อบุตรไปแล้ว ได้สนทนากับเขาและรู้ว่าเขาฆ่าตุณฑิละกินตามคำพูดของเขา. จากนั้น เมื่อบุตรกลับมา บิดาจึงบอกว่า 'สหายของเจ้าถูกเขาฆ่าแล้ว.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจไม่ยินดี รีบไปยังที่อยู่ของเขา ร้องเรียก 'สหายตุณฑิละ' เมื่อไม่เห็นและเห็นขนที่ถูกถอนทิ้งไว้ จึงเศร้าโศกรำพันว่า 'สหายของเราถูกเขาฆ่าตายอย่างไม่ต้องสงสัย' แล้วกลับมา. ครั้งนั้น เมื่อเสือโคร่งไปที่นั่น อสัตบุรุษนั้นได้เอาหินทุบบิดาของเสือโคร่งจนตาย แล้วซ่อนตัวมองดูทางที่เสือโคร่งจะกลับมาด้วยคิดว่า 'บัดนี้เราจะฆ่าเสือโคร่งด้วย.' ในขณะนั้น เสือโคร่งก็กลับมา. เมื่อเสือโคร่งมาถึง เขาผู้กลัวต่อเดชของเสือโคร่งนั้น จึงเข้าไปหมอบลงด้วยอกที่ใกล้เท้าของเสือโคร่ง กล่าวว่า 'นาย ขอท่านจงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด.' ส่วนเสือโคร่งเห็นกรรมที่เขาทำแล้ว ดับความโกรธในเขาเสีย คิดว่า 'ไม่ควรที่เราจะประทุษร้ายต่อผู้ที่ถือเอาคำของสหายเรามา' จึงปลอบโยนเขาแล้วส่งไปโดยสวัสดีว่า 'ไปเถิดสหาย.' ชื่อว่าการสมาคมกับสัตบุรุษ ย่อมนำความสุขมาให้ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้ ดังที่กล่าวไว้ว่า

๕.

සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං;

සබ්බත්ථ සන්ථවො තෙන, සෙය්‍යො හොති න පාපියො.

พึงนั่งใกล้สัตบุรุษเท่านั้น พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เพราะความสนิทสนมกับสัตบุรุษนั้น ย่อมประเสริฐในที่ทั้งปวง ไม่เลวทรามเลย.

๖.

සුඛාවහො දුක්ඛනුදො, සදා සබ්භි සමාගමො;

තස්මා සප්පුරිසෙහෙව, සඞ්ගමො හොතු ජන්තුනං.

การสมาคมกับสัตบุรุษย่อมนำความสุขมาให้ ขจัดทุกข์ได้เสมอ เพราะฉะนั้น ขอการสมาคมกับสัตบุรุษจงมีแก่สัตว์ทั้งหลายเถิด.

තතො සො බ්‍යග්ඝො තෙන මෙත්තචිත්තානුභාවෙන කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තොති.

จากนั้น เสือตัวนั้นด้วยอานุภาพแห่งจิตเมตตานั้น ได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์

๗.

එවංවිධොපි ඵරුසො පරමංසභොජී;

බ්‍යග්ඝො දයායුපගතො සුගතිං සුමෙධො;

තස්මා කරොථ කරුණං සතතං ජනානං,තං වො දදාති විභවඤ්ච භවෙසු භොගන්ති.

แม้เสือผู้ดุร้าย กินเนื้อเป็นอาหารอย่างยิ่งเช่นนี้ เมื่อประกอบด้วยความกรุณาแล้ว ย่อมไปสู่สุคติ เป็นผู้มีปัญญาดี เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาแก่ชนทั้งหลายเสมอไป ความกรุณานั้นย่อมให้ความมั่งคั่งและโภคะในภพทั้งหลายแก่ท่าน

බ්‍යග්ඝස්ස වත්ථුං පඤ්චමං.

เรื่องเสือ จบเรื่องที่ ๕

16. ඵලකඛණ්ඩදින්නස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๖. ในเรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

සාවත්ථියං කිරෙකො මනුස්සො උත්තරාපථං ගච්ඡාමීති අද්ධානමග්ගපටිපන්නො ගිම්හානමාසෙ මජ්ඣණ්හෙ බහලාතපෙන කිලන්තො හුත්වා රුක්ඛච්ඡායං පවිසිත්වා තම්බුලං ඛාදන්තො ඵලකෙ නිසීදි. අථ උත්තරාපථෙනාගච්ඡාන්තො එකො තථෙව ආතපෙන කිලන්තො ආගන්ත්වා පුරිමස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා භො පානීයං අත්ථීති පුච්ඡි. ඉතරො පානීයං නත්ථීති ආහ. අථස්ස [Pg.63] සො මය්හම්පි භො තම්බුලං දෙහි පිපාසිතොම්හිති වත්වාපි න ලභි. චතුකහාපණෙන එකං තම්බුලපණ්ණං කිණිත්වා ලද්ධො තත්ථෙව නිසීදිත්වා ඛාදිත්වා පිපාසං විනොදෙත්වා තෙන උපකාරෙන තස්ස සිනෙහං කත්වා අත්තනො ගමනට්ඨාන මගමාසි, අථා පරභාගෙ සො පට්ටනං ගන්ත්වා නාවාය වණිජ්ජත්ථාය ගච්ඡන්තො සමුද්දමජ්ඣං පාපුණි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා භිජ්ජි. මනුස්සා මච්ඡකච්ඡපානං භක්ඛා ජාතා. සො එව පුරිසො අරොගො හුත්වා එකං ඵලකඛණ්ඩං උරෙ කත්වා සමුද්දං තරති. අථෙ තරොපි තථෙව නාවාය භින්නාය සෙසො හුත්වා සමුද්දං තරන්තො පුරිමෙන සමාගමි. අථ තෙ සත්තදිවසං සමුද්දෙ තරන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානිංසු. තෙසු කහාපණෙ දත්වා තම්බුලං ගහිතො එකං ඵලකඛණ්ඩං උරෙ කත්වා තරති. ඉතරස්සෙතං නත්ථි. අථ සො කහාපණෙ ගහෙත්වා දින්නතම්බුලමත්තස්සො පකාරං සරිත්වා අත්තනො ඵලකඛණ්ඩං තස්ස අදාසි. සො තස්මිං සයිත්වා තරන්තො තං පහාය අගමාසි, අපරො අනාධාරකෙන තරන්තො ඔස්සට්ඨවිරියො උදකෙ ඔසීදිතුමාරති. තස්මිං ඛණෙ සමුද්දෙ අධිවත්ථා මණිමෙඛලා නාම දෙවධීතා ඔසීදන්තං තං දිස්වා සප්පුරිසොති තස්ස ගුණානුස්සරන්තී වෙගෙනා ගන්ත්වා තං අත්තනො ආනුභාවෙන සමුද්දතීරං පාපෙසි. ඉතරංපි සා එතස්සෙව ගුණානුභාවෙන තීරං පාපෙසි. අථ ඵලකෙනොතිණ්ණපුරිසො තං දිස්වා විම්හිතො කථං පුරතො අහොසි සම්මාති පුච්ඡි. සො න ජානාමි. අපිච ඛො සුඛෙනෙව තීරං පත්තොස්මීති ආහ. අථ දෙවධීතා දිස්සමානකසරීරෙනෙව අත්තනා ආනීතභාවං ආරොචෙන්තී ආහ.

ได้ยินว่า ที่เมืองสาวัตถี มีชายคนหนึ่งตั้งใจจะไปทางทิศเหนือ ได้เดินทางไปในฤดูร้อน เวลาเที่ยงวัน เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัด จึงเข้าไปในร่มไม้ เคี้ยวหมากพลูพลางนั่งอยู่บนแผ่นกระดาน ครั้งนั้น ชายอีกคนหนึ่งมาจากทางทิศเหนือ เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัดเช่นกัน มานั่งใกล้ชายคนแรกแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มีน้ำดื่มไหม” ชายคนแรกตอบว่า “ไม่มีน้ำ” ครั้งนั้น ชายคนที่สองกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอหมากพลูแก่ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ” แต่ก็ไม่ได้รับ เขาจึงซื้อหมากพลูหนึ่งใบด้วยเงินสี่กหาปณะ ได้แล้วนั่งกินอยู่ที่นั่น บรรเทาความกระหายแล้ว ด้วยอุปการะ (ที่เขาทำเอง) นั้น จึงเกิดความรักใคร่ในชายคนแรก แล้วเดินทางไปยังที่ของตน ต่อมาภายหลัง ชายคนแรกไปถึงเมืองท่า แล้วเดินทางด้วยเรือเพื่อการค้าขาย ไปถึงกลางทะเล จากนั้น ในวันที่เจ็ด เรือก็แตก มนุษย์ทั้งหลายกลายเป็นอาหารของปลาและเต่า ชายคนนั้นคนเดียวเท่านั้นที่รอดชีวิต เอาแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอกแล้วลอยอยู่ในทะเล ครั้งนั้น ชายคนที่สองก็เช่นกัน เมื่อเรือแตกแล้วก็รอดชีวิต ลอยอยู่ในทะเลแล้วมาพบกับชายคนแรก ครั้งนั้น พวกเขาลอยอยู่ในทะเลเจ็ดวัน ก็จำกันได้ ในบรรดาพวกเขา ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูด้วยเงินกหาปณะนั้น ลอยอยู่โดยมีแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอก ส่วนชายอีกคนหนึ่งไม่มีสิ่งนี้ ครั้งนั้น ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูนั้น ระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อยที่เขาเคยให้ (คือการขายหมากพลู) จึงให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายคนแรก ชายคนแรกนอนบนแผ่นกระดานนั้นแล้วลอยไป ทิ้งชายคนที่สองไว้เบื้องหลัง ส่วนชายคนที่สองลอยอยู่โดยไม่มีที่ยึดเหนี่ยว หมดกำลังแล้วเริ่มจมลงในน้ำ ในขณะนั้น เทพธิดาชื่อมณีเมขลา ผู้สถิตอยู่ในทะเล เห็นเขาจมลงแล้ว ระลึกถึงคุณของเขาว่า “เป็นสัตบุรุษ” จึงรีบไปส่งเขาถึงฝั่งทะเลด้วยอานุภาพของตน เทพธิดานั้นก็ส่งชายคนแรกถึงฝั่งด้วยอานุภาพแห่งคุณของชายคนที่สองนี้เอง ครั้งนั้น ชายผู้ขึ้นฝั่งด้วยแผ่นกระดาน เห็นชายคนที่สองแล้วประหลาดใจ ถามว่า “สหาย ท่านมาถึงก่อนได้อย่างไร” เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าไม่รู้ แต่ข้าพเจ้ามาถึงฝั่งอย่างสบาย” ครั้งนั้น เทพธิดาปรากฏกายให้เห็นแล้วกล่าวบอกว่าตนเองเป็นผู้นำมา

๑.

යො මාතරං පිතරංවා, ධම්මෙන ඉධ පොසති;

රක්ඛන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා.

ผู้ใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรมในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๒.

යො චෙ බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සංඝඤ්ච සරණං ගතො;

රක්ඛන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා.

ผู้ใดถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๓.

පඤ්චවිධං [Pg.64] අට්ඨවිධං, පාතිමොක්ඛඤ්ච සංවරං;

පාලෙති යො තං පාලෙන්ති, දෙවා සබ්බත්ථ සබ්බදා.

ผู้ใดรักษาศีล ๕ ศีล ๘ และปาติโมกขสังวร เทพย่อมรักษาผู้นั้นในทุกที่ทุกเวลา

๔.

කායෙන වාචා මනසා, සුචරිත්තං චරතී ධ යො;

පාලෙන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා.

ผู้ใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

๕.

යො සප්පුරිසධම්මෙසු, ඨිතො ධ කතවෙදිකො;

පාලෙන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා.

ผู้ใดตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม และเป็นผู้รู้คุณที่ผู้อื่นทำแล้วในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก

තතො සො ආහ.

จากนั้น ชายคนนั้นกล่าวว่า

๖.

නෙව දානං අදාසාහං, න සීලං පරිපාලයිං;

කෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, මමං රක්ඛන්ති දෙවතා;

පුච්ඡාමි සංසයං තුය්හං, තං මෙ අක්ඛාහි දෙවතෙති.

ข้าพเจ้ามิได้ให้ทาน มิได้รักษาศีล ด้วยบุญกรรมอะไร เทวดาจึงรักษาข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอถามข้อสงสัยของท่าน ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด เทพธิดา

දෙවතා ආහ.

เทพธิดากล่าวว่า

๗.

අගාධා පාරගෙ භීමෙ, සාගරෙ දුරිතා කරෙ;

භින්නනාවො තරන්තො ත්වං, හදයෙ කත්වා කලිඞ්ගරං.

ในมหาสมุทรที่ลึก ไม่มีฝั่ง น่ากลัว ทำให้เกิดความทุกข์ เรือแตกแล้ว ท่านลอยอยู่ โดยมีแผ่นกระดานอยู่ในใจ

๘.

ඨත්වා සප්පුරිසෙ ධම්මෙ, අත්තාන මනවෙක්ඛිය;

ඛණසන්ථවස්ස පුරිසස්ස, අදාසි ඵලකං සකං.

ท่านตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม ไม่เห็นแก่ตัว ได้ให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายผู้ที่เพิ่งรู้จักกันชั่วขณะ

๙.

තං තුය්හං මිත්තධම්මඤ්ච, දානඤ්ච ඵලකස්ස තෙ;

පතිට්ඨාසි සමුද්දස්මිං, එවං ජානාහි මාරිසාති.

มิตรธรรมของท่านนั้น และทานแผ่นกระดานของท่าน ได้ตั้งมั่นอยู่ในทะเลแล้ว ท่านพึงรู้ดังนี้เถิด ท่านผู้เจริญ

එවඤ්ච වත්වා සා තෙ දිබ්බාහාරෙන සන්තප්පෙත්වා දිබ්බවත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන සාවත්ථිනගරෙයෙව තෙ පතිට්ඨාපෙසි. තතො පට්ඨාය තමෙව ආරම්මණං කත්වා තෙ දානං දදන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා ආයුපරියොසානෙ සග්ගපරායණා අහෙසුං.

เทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว ได้บำรุงบำเรอพวกเขาด้วยอาหารทิพย์ ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทิพย์ แล้วด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ส่งพวกเขาไปตั้งไว้ที่เมืองสาวัตถี ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ถือเอาเรื่องนั้นเป็นอารมณ์ ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

10.

๑๐.

එවං පරිත්තකුසලෙනපි සාගරස්මිං,සත්තා ලභන්ති සරණං ඛලු දෙවතාහි;

තුම්හෙපි සප්පුරිසතං න විනාසයන්තා,මා භො පමජ්ජථ සදා කුසලප්පයොගෙති.

แม้ด้วยกุศลเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ในมหาสมุทร สัตว์ทั้งหลายย่อมได้ที่พึ่งจากเทพยดา ท่านทั้งหลายก็อย่าทำลายความเป็นสัตบุรุษ ท่านผู้เจริญ อย่าประมาทในการประกอบกุศลเสมอไปเถิด

ඵලකඛණ්ඩදින්නස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං.

เรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน จบเรื่องที่ ๖

17. චොරසහායස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๗. ในเรื่องของสหายโจร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

අම්හාකං [Pg.65] භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ දෙවදහනගරෙ එකො මනුස්සො දුක්ඛිතො තත්ථ තත්ථ විචරන්තො පච්චන්තෙ අඤ්ඤතරං ගාමං ගන්ත්වා තත්ථ එකස්මිං කුලගෙහෙ නිවාසං කප්පෙසි. තත්ථ මනුස්සා තස්ස යාගුභත්තං දත්වා පොසෙසුං, තතො සො තත්ථ මනුස්සෙහි මිත්තසන්ථවං කත්වා කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා අඤ්ඤට්ඨානං ගන්ත්වා අපරභාගෙ චොරකම්මං කරොන්තො ජීවිකං කප්පෙති. අථෙකදිවසං චොරෙන්තං තං රාජපුරිසා ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තං බන්ධනාගාරෙ කරොථාති ආණාපෙසි, තෙ තං බන්ධනාගාරං නෙත්වා සඞ්ඛලිකාහි බන්ධිත්වා ආරක්ඛකානං පටිපාදෙත්වා අගමංසු, බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස තස්ස ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි. තතො අපරභාගෙ තස්ස පුබ්බසහායො පච්චන්තගාමවාසී මනුස්සො කෙනචි කම්මෙන දෙවදහ මාගතො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො බන්ධනාගාරෙ බද්ධං තං අද්දස. දිස්වා තස්ස හදයං කම්පි, සො රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා කිං තෙ මයා කත්තබ්බං සම්මාති පුච්ඡි. තතො තෙන සම්ම බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස මෙ ඉදානි ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි, එත්තකං කාලං දුබ්භොජනාදිනා මහාදුක්ඛං අනුභොමි. යාවාහං ආහාරං පරියෙසිත්වා භුඤ්ජිත්වා ආගමිස්සාමි. තාව මං ඉතො මුඤ්චනුපායං ජානාහීති වුත්තෙ සො සප්පුරිසො.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในเมืองเทวทหะ แขวงชมพูทวีป มีชายคนหนึ่งผู้ยากจน เที่ยวไปในที่นั้นๆ ไปยังหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง แล้วเข้าอาศัยอยู่ในเรือนตระกูลแห่งหนึ่งในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายในที่นั้นได้ให้ข้าวต้มและข้าวสวยเลี้ยงดูเขา ต่อมาเขาได้ทำความสนิทสนมกับพวกมนุษย์ในที่นั้น พักอยู่สองสามวันแล้วก็ไปที่อื่น ในกาลต่อมา เขาเลี้ยงชีพด้วยการทำโจรกรรม อยู่มาวันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับเขาขณะกำลังขโมยได้แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทรงสั่งว่า 'จงนำชายผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกราชบุรุษจึงนำเขาไปเรือนจำ ล่ามด้วยโซ่ตรวน มอบให้แก่ผู้คุมแล้วก็ไป เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำนั้น เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ต่อมาภายหลัง สหายเก่าของเขาซึ่งเป็นชาวบ้านชายแดน มายังเมืองเทวทหะด้วยธุระบางอย่าง เที่ยวไปในที่นั้นๆ ได้เห็นเขาผู้ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ เห็นแล้วก็สะเทือนใจ เขาร้องไห้คร่ำครวญแล้วถามว่า 'สหาย เราจะทำอะไรให้ท่านได้บ้าง?' ลำดับนั้น เขา (ผู้ถูกจองจำ) กล่าวว่า 'สหาย เราอยู่ในเรือนจำนี้ล่วงไป ๑๒ ปีแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ เราได้รับทุกข์ทรมานอย่างยิ่งด้วยอาหารเลวเป็นต้น ท่านจงหาวิธีช่วยให้เราพ้นจากที่นี่ชั่วคราว ตราบเท่าที่เราจะไปหาอาหารกินแล้วกลับมา' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ สัตบุรุษนั้น...

๑.

රූපෙන කින්තු ගුණසීලවිවජ්ජිතෙන,මිච්ඡාලයස්ස කිතවස්ස ධියා කිමත්ථං;

දානා දිචාගවිගතෙන ධනෙන කිං වා;

මිත්තෙන කිං බ්‍යසනකාලපරම්මුඛෙනාති.

จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปโฉมที่ปราศจากคุณธรรมและศีล จะมีประโยชน์อะไรด้วยปัญญาของคนโกงผู้ฝักใฝ่ในทางผิด จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์ที่ปราศจากการบริจาคทานเป็นต้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยมิตรผู้หันหลังให้ในยามมีวิบัติ

එවඤ්ච පන වත්වා සාධු සම්ම කරොමි තෙ වචනන්ති ආරක්ඛකානං සන්තිකං ගන්ත්වා භොන්තො යාවෙසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ආගච්ඡති. තාවාහං තස්ස පාටිභොගො භවිස්සාමි. විස්සජ්ජෙථ [Pg.66] නන්ති ආහ, තෙහි න සක්කා භො එතං විස්සජ්ජෙතුං, අපි ච ඛො යාවායං ආගච්ඡති. තාව ත්වං අයසඞ්ඛලිකාය බද්ධො නිසීදිස්සසි, එවං තං විස්සජ්ජෙස්සාම, නො චෙ න සක්කාති ආහංසු, සො එවම්පි හොතු සම්මාති වත්වා තස්ස පාදතො සඞ්ඛලිකං මුඤ්චිත්වා අත්තනො පාදෙ කත්වා බන්ධනාගාරං පවිසිත්වා ඉතරං මුඤ්චාපෙසි. සොපි අසප්පුරිසො බන්ධනා මුත්තො න පුන තං ඨාන මගමාසි, අහො අකතඤ්ඤුනො පකතිං ඤාතුං භාරියං. යථාහ.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'ดีละ สหาย เราจะทำตามคำของท่าน' จึงไปหาพวกผู้คุมแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่ชายผู้นี้จะไปกินอาหารแล้วกลับมา เราจะเป็นผู้ค้ำประกันให้เขา ขอท่านทั้งหลายจงปล่อยเขาเถิด' พวกผู้คุมกล่าวว่า 'ท่านเอ๋ย เราไม่อาจปล่อยเขาได้ แต่ว่าตราบเท่าที่เขาจะกลับมา ท่านจะต้องถูกล่ามด้วยโซ่เหล็กนั่งอยู่ ถ้าเป็นเช่นนั้น เราจะปล่อยเขา ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่อาจปล่อยได้' เขากล่าวว่า 'สหาย แม้อย่างนั้นก็ยอม' แล้วปลดโซ่จากเท้าของสหายนั้นมาใส่ที่เท้าของตน เข้าไปในเรือนจำแล้วให้ปล่อยอีกคนหนึ่งไป แม้ชายผู้นั้นซึ่งเป็นอสัตบุรุษ เมื่อพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ก็ไม่กลับมายังที่นั้นอีกเลย โอ้หนอ ธรรมชาติของคนอกตัญญูช่างรู้ได้ยากยิ่งนัก ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า

๒.

වාරිපූරෙ යථා සොබ්භෙ, නෙවන්තො විසමං සමං;

පඤ්ඤායතෙවංසාධුස්ස, භාවං මනසි සම්භවං.

ความลึกหรือความตื้นในบ่อที่เต็มไปด้วยน้ำ ย่อมไม่ปรากฏฉันใด อัธยาศัยที่เกิดขึ้นในใจของสัตบุรุษ ก็ย่อมไม่ปรากฏ (รู้ได้ยาก) ฉันนั้น

๓.

භාසන්ති මුඛතො එකං, චින්තෙන්ති මනසා පරං;

කායෙනෙකං කරොන්තෙවං, පකතායමසාධුනං.

พวกอสัตบุรุษมักพูดอย่างหนึ่งด้วยปาก คิดอีกอย่างหนึ่งด้วยใจ และกระทำอีกอย่างหนึ่งด้วยกาย นี้เป็นปกติของคนไม่ดี

๔.

තෙසං යො භාවමඤ්ඤාසි, සොව පණ්ඩිතජාතිකො;

බහුස්සුතොපි සොයෙව, පරචිත්තවිදූපි සො.

ผู้ใดรู้อัธยาศัยของคนเหล่านั้น ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นบัณฑิต ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพหูสูต และผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้รู้ใจผู้อื่น

අථස්ස බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි. එත්තකං කාලං ජිඝච්ඡාපීළිතෙන තෙන ආහාරත්තාය පරො න යාචිතපුබ්බො, අනුච්ඡිට්ඨාහාරං ලභනදිවසතො අලභනදිවසායෙව බහුතරා හොන්ති, අථ ද්වාදසසංවච්ඡරාතික්කමෙ රඤ්ඤො පුත්තො නිබ්බත්ති. තදා රාජා අත්තනො විජිතෙ සබ්බබන්ධනාගාරානි විවරාපෙසි. අන්තමසො මිගපක්ඛිනොපි බන්ධනා මුඤ්චාපෙසි. ද්වාරෙ විවටමත්තෙයෙව බන්ධනාගාරෙ මනුස්සා ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං අගමංසු. සො පනෙකොව තෙහි සද්ධිං අගන්ත්වා ඔහීයි. ආරක්ඛකෙහි ත්වං භො කස්මා න ගච්ඡසීති වුත්තෙ අහං භො පඤ්ඤාතභාවෙන ඉදානි න ගමිස්සාමි. අතීව පරිහීනගත්තොස්මි. අන්ධකාරෙ ගමිස්සාමීති වත්වා අන්ධකාරෙ ආගතෙ නික්ඛම්ම අන්තොනගරෙ විස්සාසිකානං අභාවෙන කුතො ආහාරං ලභිස්සාමීති චින්තෙන්තො නික්ඛම්ම රත්තන්ධකාරෙ ආමකසුසාන [Pg.67] මගමාසි. එත්ථාහාරං ලභිස්සාමීති. තත්ථ සො අධුනා නික්ඛිත්තමතමනුස්සං දිස්වා මනුස්සට්ඨිනා මංසං ඡින්දිත්වා සීසකපාලෙ පක්ඛිපිත්වා තීහි මනුස්සසීසෙහි කතඋද්ධනෙ ඨපෙත්වා චිතකතො ඔමුක්කඅලාතෙහි අග්ගිං කත්වා සුසානං නිබ්බාපනත්ථායා භතඋදකෙන මනුස්සට්ඨිනා ආලොලෙන්තො මංසං පචිත්වා ඔතාරෙත්වා සාඛාභඞ්ගෙන හිරිකොපීණං පටිච්ඡාදෙත්වා නිවත්ථපිලොකිකං වාතාවරණං කත්වානිසීදි. තස්මිං ඛණෙ තත්ථ පිප්පලීරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තස්ස තං කිරියං දිස්වා පුච්ඡිස්සාමි තාව නන්ති තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ. භො ත්වං ඝනතරතිමිරාකුලෙ මහාරත්තියං තත්ථ තත්ථ විකිණ්ණනරට්ඨිසමාකිණ්ණෙ සොණසිගාලාදිකුණපාදකාකුලෙ මනුස්සමංසභක්ඛයක්ඛරක්ඛසාකුලෙ තත්ථ තත්ථ පජ්ජලන්තානෙකචිතකභයානකෙ සුසානෙ මනුස්සමංසං පචිත්වා කිංකරොසීති පුච්ඡන්තී ආහ.

ลำดับนั้น เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำ เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ตลอดเวลาเท่านี้ เขาผู้ถูกความหิวเบียดเบียน ไม่เคยขออาหารจากผู้อื่นเลย วันที่เขาไม่ได้อาหารที่เหลือมีมากกว่าวันที่ได้ ครั้นล่วงไป ๑๒ ปี พระราชโอรสประสูติ ในกาลนั้น พระราชาทรงสั่งให้เปิดเรือนจำทั้งหมดในแว่นแคว้นของพระองค์ ทรงให้ปล่อยแม้กระทั่งสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าจากที่คุมขัง พอประตูเปิดเท่านั้น มนุษย์ทั้งหลายในเรือนจำก็พากันไปยังที่ที่ตนปรารถนา แต่เขาเพียงผู้เดียวไม่ไปกับคนเหล่านั้น กลับรั้งรออยู่ เมื่อพวกผู้คุมถามว่า 'ท่านเอ๋ย ทำไมท่านจึงไม่ไป?' เขาตอบว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะสภาพที่ปรากฏ (ซูบผอม) บัดนี้เราจึงยังไม่ไป เรามีร่างกายซูบผอมยิ่งนัก เราจะไปในเวลาค่ำ' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อความมืดมาถึง เขาก็ออกไป คิดว่า 'ในเมืองไม่มีคนที่คุ้นเคยกัน เราจะหาอาหารได้จากที่ไหน?' จึงออกไปในความมืดมิดยามราตรีไปยังป่าช้าผีดิบ ด้วยหวังว่า 'เราจะหาอาหารได้ในที่นี้' ในที่นั้น เขาเห็นมนุษย์ที่เพิ่งถูกนำมาทิ้งไว้ จึงใช้กระดูกมนุษย์เฉือนเนื้อใส่ลงในกะโหลกศีรษะ วางบนเตาที่ทำด้วยศีรษะมนุษย์ ๓ หัว ก่อไฟด้วยดุ้นฟืนที่ตกลงจากเชิงตะกอน ใช้กระดูกมนุษย์คนเนื้อที่ต้มด้วยน้ำที่เขานำมาเพื่อดับป่าช้า เมื่อเนื้อสุกแล้วจึงยกลง ใช้กิ่งไม้ปกปิดอวัยวะเพศด้วยความละอาย แล้วใช้ผ้าขี้ริ้วที่นุ่งอยู่ทำเป็นเครื่องบังลมแล้วนั่งลง ในขณะนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นเลียบในที่นั้น เห็นการกระทำของเขาแล้วคิดว่า 'เราจะถามเขาดู' จึงเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเวลาค่ำคืนที่มืดมิดยิ่งนัก ในป่าช้าที่เต็มไปด้วยซากศพและกระดูกมนุษย์เรี่ยราดไปทั่ว เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพมีสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น และเต็มไปด้วยยักษ์และรากษสผู้กินเนื้อมนุษย์ ทั้งยังน่าสะพรึงกลัวด้วยเชิงตะกอนที่ลุกไหม้อยู่ในที่นั้นๆ ท่านต้มเนื้อมนุษย์แล้วทำอะไรอยู่?' เมื่อจะถามจึงกล่าวว่า

๕.

රත්තන්ධකාරෙ කුණපාදකෙහි,සමාකුලෙ සීවථිකාය මජ්ඣෙ;

මනුස්සමංසං පචසී ධ සීසෙ,වදෙහි කිං තෙන පයොජනං තෙති.

ในความมืดมิดยามราตรี ท่ามกลางป่าช้าที่เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพ ท่านต้มเนื้อมนุษย์ในกะโหลกศีรษะนี้ จงบอกเถิดว่า ท่านมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อนั้น

අථ සො ආහ.

ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวว่า

๖.

න යාගහෙතු න ච දානහෙතු,සුසානමජ්ඣම්හි පචාමි මංසං;

ඛුදාසමං නත්ථි නරස්ස අඤ්ඤං,ඛුදාවිනාසාය පචාමිමම්භොති.

เรามิได้ต้มเนื้อนี้เพื่อเหตุแห่งยัญพิธี หรือเพื่อเหตุแห่งการให้ทาน เราต้มเนื้ออยู่ในท่ามกลางป่าช้า โรคอื่นที่เสมอด้วยความหิวไม่มีแก่คน เราต้มเนื้อนี้เพื่อกำจัดความหิวเท่านั้น ท่านผู้เจริญ

තතො දෙවතා තං තථා හොතු, ඉමිනා පිලොතිකෙන වාතාවරණං කරොසි. කිමත්ථමෙතන්ති පුච්ඡන්තී.

ลำดับนั้น เทวดาเมื่อจะถามว่า 'เรื่องนั้นจงยกไว้ แต่ท่านใช้ผ้าขี้ริ้วนี้ทำเป็นเครื่องบังลมเพื่อประโยชน์อะไร?' จึงกล่าวว่า

๗.

නිවත්ථසාඛො [Pg.68] හිරිසංවරාය,පිලොතිකං තත්ථ පසාරයන්තො;

කරොසි වාතාවරණඤ්ච සම්ම,කිමත්ථමෙතං වද පුච්ඡිතො මෙති.

ท่านผู้นุ่งกิ่งไม้เพื่อความสำรวมด้วยหิริ กำลังกางผ้าขี้ริ้วในที่นั้น และทำเครื่องกั้นลม สหายเอ๋ย เมื่อเราถามแล้ว ท่านจงบอกว่า ท่านทำสิ่งนี้เพื่ออะไร

සො තස්සා චික්ඛන්තො ආහ.

เขาเมื่อจะบอกแก่เทวดานั้น จึงกล่าวว่า

๘.

සුභා සුභාමිස්සිතසීතවාතො,සයං අචිත්තොව අචිත්තභාවා;

දෙහං ඵුසිත්වාන අසාධුකස්ස,අකතඤ්ඤුනො මිත්තපධංසකස්ස.

ลมเย็นที่ระคนด้วยกลิ่นดีและไม่ดี ตัวมันเองไม่มีจิตใจเลย เพราะความเป็นสภาพไม่มีจิตใจ เมื่อถูกต้องกายของคนไม่ดี ผู้เนรคุณ ผู้ประทุษร้ายมิตร

๙.

සමාවහන්තො යදි මෙ සරීරෙ,ඵුසාති තං වායු මමා විසිත්වා;

දුක්ඛං දදාතීති විසංව තං භො,පරිවජ්ජිතුං බද්ධමිමං කුචෙලන්ති.

หากลมนั้นพัดมาถูกต้องร่างกายของข้าพเจ้า ลมนั้นซึมซาบเข้าสู่ข้าพเจ้าแล้ว ย่อมให้ความทุกข์เหมือนยาพิษ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงผูกผ้าขี้ริ้วนี้เพื่อหลีกเลี่ยงลมนั้น

දෙවතා ආහ.

เทวดากล่าวว่า

10.

๑๐.

කි මකාසි භො සො කතනාසකො තෙ,ධනඤ්ච ධඤ්ඤං තව නාසයී ච;

මාතා පිතා බන්ධවො ඛෙත්ත වත්ථූ,විනාසිතා තෙන වදෙහි කිං තෙති.

ท่านผู้เจริญ คนผู้ทำลายคุณที่ท่านทำแล้วนั้น ได้ทำอะไรแก่ท่านหรือ เขาทำลายทรัพย์และข้าวเปลือกของท่านหรือ หรือว่ามารดา บิดา พวกพ้อง ที่นา และที่สวน ถูกเขาทำลายแล้ว ท่านจงบอกเราว่า เขาทำอะไรแก่ท่าน

තතො සො ආහ.

ลำดับนั้น เขากล่าวว่า

11.

๑๑.

යං රාජතො හොති භයං මහන්තං,සබ්බස්ස හරණාදිවධාදිකඤ්ච;

අකතඤ්ඤුනා සප්පුරිසෙන හොති,ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයො.

ภัยอันใหญ่หลวงที่เกิดจากพระราชา การริบทรัพย์สินทั้งหมดและการประหารชีวิตเป็นต้น ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

12.

๑๒.

යමත්ථි [Pg.69] චොරාරිභයඤ්හි ලොකෙ,අථො දකෙනාපි ච පාවකෙන;

අකතඤ්ඤුනා තං සකලම්පි හොති,ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයො.

ภัยจากโจรและศัตรูที่มีอยู่ในโลก อีกทั้งภัยจากน้ำและจากไฟ ภัยทั้งหมดนั้นย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

13.

๑๓.

පාණාතිපාතම්පි අදින්නදානං,පරස්ස දාරූපගමං මුසා ච;

මජ්ජස්ස පානං කලහඤ්ච පෙසුනං,සම්ඵං ගිරං ධුත්තජනෙහි යොගං.

แม้การฆ่าสัตว์ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ การล่วงเกินภรรยาผู้อื่น การพูดเท็จ การดื่มน้ำเมา การทะเลาะวิวาท การพูดส่อเสียด การพูดเพ้อเจ้อ และการคบหากับพวกคนพาล

14.

๑๔.

සබ්බං අනත්ථං අසිවං අනිට්ඨං,අපායිකං දුක්ඛමනන්ත මඤ්ඤං;

අකතඤ්ඤුනා සප්පුරිසෙන හොති;

ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයොති.

ความพินาศ สิ่งที่ไม่เป็นมงคล สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาทั้งหมด ความทุกข์ในอบาย และความทุกข์อื่นอันหาที่สุดมิได้ ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว

වත්වා අත්තනා අසප්පුරිසසංසග්ගෙනානුභූතං සබ්බං දුක්ඛං කථෙසි, තතො දෙවතා අහම්පි භො සත්ථුනො මඞ්ගලසුත්තදෙසනාදිවසෙ ඉමස්මිංයෙව රුක්ඛෙ නිසින්නො.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงบอกถึงความทุกข์ทั้งปวงที่ตนได้รับเพราะการคบหากับอสัตบุรุษ ลำดับนั้น เทวดากล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็นั่งอยู่บนต้นไม้นี้เอง ในวันที่พระศาสดาทรงแสดงมงคลสูตร'

අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා;

පූජා ච පූජනීය්‍යානං, එතං මඞ්ගල මුත්තමන්ති.

การไม่คบคนพาล การคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลที่ควรบูชา นี้เป็นมงคลอันสูงสุด

ගාථාය බාලස්ස දොසෙ අස්සොසිංති වත්වා තස්ස පසන්නො තං අත්තනො විමානං නෙත්වා නහාපෙත්වා දිබ්බවත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා දිබ්බන්නපානං දත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන තස්මිං නගරෙ රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙසි. සො තත්ථ රජ්ජං කරොන්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ආයුපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතොති.

เทวดากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ฟังโทษของคนพาลด้วยคาถา' แล้วเลื่อมใสในเขา จึงพาเขาไปยังวิมานของตน ให้อาบน้ำ ประดับด้วยเครื่องประดับและผ้าทิพย์ ให้โภชนะและน้ำดื่มทิพย์ ทำสักการะและสัมมานะอย่างใหญ่ แล้วให้เขาอภิเษกในราชสมบัติในเมืองนั้นด้วยอานุภาพของตน เขากระทำราชสมบัติในเมืองนั้น บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ไปตามยถากรรม

15.

๑๕.

එවං [Pg.70] අසාධුජනසඞ්ගමසන්නිවාසං,සඤ්චජ්ජ සාධුසුචිසජ්ජනසඞ්ගමෙන;

දානාදි නෙකකුසලං පරිපූරයන්තා,සග්ගා පවග්ගවිභවං අභිසම්භුනාථාති.

ท่านทั้งหลายพึงละการสมาคมและการอยู่ร่วมกับคนไม่ดีอย่างนั้นเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลหลายประการมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์ ด้วยการสมาคมกับสัตบุรุษผู้ดีงามและบริสุทธิ์ จงบรรลุถึงสมบัติคือสวรรค์และนิพพานเถิด

චොරසහායස්ස වත්ථුං සත්තමං.

เรื่องสหายโจร จบที่ ๗

18. මරුත්තබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๘. ลำดับเรื่องในเรื่องมารุตพราหมณ์ มีดังนี้

ජම්බුදීපෙ චන්දභාගා නාම ගඞ්ගාතීරෙ හොමගාමං නාම අත්ථි. තස්මිං එකො මරුත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති. තදා සො වොහාරත්ථාය තක්කසීලං ගන්ත්වා ගෙහං ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකාය සාලාය කුට්ඨරොගා තුරං සුනඛං දිස්වා තස්මිං කාරුඤ්ඤෙන නීලවල්ලිතක්කම්බිලෙන මද්දිත්වා පායෙසි. සුනඛො වූපසන්තරොගො පාකතිකො හුත්වා බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනො කතූපකාරං සල්ලක්ඛෙන්තො තෙනෙව සද්ධිං අගමාසි. අපරභාගෙ බ්‍රාහ්මණස්ස භරියා ගබ්භං පටිලභි, පරිපුණ්ණගබ්භාය තාය විජායනකාලෙ දාරකො තිරියම්පතිත්වා අන්තොගබ්භෙයෙව මතො. තදා තං සත්ථෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා නීහරිංසු, අථ බ්‍රාහ්මණො තං දිස්වා නිබ්බින්දහදයො ඝරාවාසං පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ විහරති. අථස්ස භරියා අඤ්ඤෙන සද්ධිං සංවසන්තී අයං මං පහාය පබ්බජිතොති බ්‍රාහ්මණෙ පදුට්ඨචිත්තා භො බ්‍රාහ්මණං මාරෙහීති සාමිකෙන සද්ධිං මන්තෙසි. තෙසං මන්තනං සුනඛො සුත්වා බ්‍රාහ්මණෙනෙව සද්ධිං චරති. අථෙකදිවසං තස්සා සාමිකො තා ප සං මාරෙස්සාමීති ධනු කලාපං ගහෙත්වා නික්ඛමි, තදා තාපසො ඵලාඵලත්ථාය අරඤ්ඤං ගතො. සු න ඛො අස්සමෙයෙව ඔ හී යි. පුරිසො තාපසස්සාගමනමග්ගං ඔලොකෙන්තො ගච්ඡන්තරෙ [Pg.71] නිලීනො අච්ඡි. සුනඛො තස්ස පමාදං ඔලොකෙත්වා ධනුනො ගුණං ඛාදිත්වා ඡින්දි. සො පුන ගුණං පාකතිකං කත්වා ආරොපෙසි. එවං සො ආරොපිතං ආරොපිතං ඛාදතෙව, අථ සො පාපපුරිසො තාපසස්සාගමනං ඤත්වා තං මාරෙස්සාමීති ධනුනා සද්ධිං අගමාසි. අථස්ස සුනඛො පාදෙ ඩසිත්වා පාතෙත්වා තස්ස මුඛං ඛාදිත්වා දුබ්බලං කත්වා භුඞ්කාරමකාසි, එවඤ්හි සප්පුරිසා අත්තනො උපකාරකානං පච්චුපකාරං කරොන්ති. වුත්තඤ්හි.

ในชมพูทวีป มีหมู่บ้านชื่อโหมะ อยู่ริมฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ในหมู่บ้านนั้น มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อมารุตอาศัยอยู่ ครั้งนั้น เขาไปเมืองตักกสิลาเพื่อค้าขาย เมื่อกลับบ้าน ระหว่างทางได้เห็นสุนัขตัวหนึ่งเป็นโรคเรื้อนลำบากอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ด้วยความสงสาร เขาจึงบดเถาวัลย์สีเขียวกับยาเปรี้ยวให้สุนัขนั้นกิน สุนัขนั้นหายจากโรคเป็นปกติ เมื่อระลึกถึงอุปการะที่พราหมณ์ทำแก่ตน จึงเดินตามพราหมณ์ไป ต่อมา ภรรยาของพราหมณ์ตั้งครรภ์ เมื่อครรภ์แก่ครบกำหนดคลอด เด็กนอนขวางตายอยู่ในครรภ์นั่นเอง ครั้งนั้น พวกเขาจึงใช้ศัสตราตัดเด็กเป็นชิ้นๆ แล้วนำออกมา เมื่อพราหมณ์เห็นดังนั้น ก็มีใจเบื่อหน่าย ละทิ้งการครองเรือน ออกบวชเป็นฤๅษีอยู่ในป่า ต่อมา ภรรยาของเขาอยู่ร่วมกับชายอื่น มีจิตคิดร้ายต่อพราหมณ์ว่า 'พราหมณ์นี้ละทิ้งเราไปบวช' จึงปรึกษากับสามีใหม่ว่า 'ท่านจงฆ่าพราหมณ์เสียเถิด' สุนัขได้ยินการปรึกษาของคนเหล่านั้น จึงเดินตามพราหมณ์ไป วันหนึ่ง สามีของนางถือธนูและแล่งธนูออกไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี ครั้งนั้น ฤๅษีไปป่าเพื่อหาผลไม้น้อยใหญ่ สุนัขก็เฝ้าอยู่ที่อาศรมนั้นเอง ชายผู้นั้นซ่อนตัวอยู่ระหว่างพุ่มไม้ คอยดูทางที่ฤๅษีจะมา สุนัขเห็นความประมาทของเขา จึงกัดสายธนูขาด เขาก็ทำสายธนูให้เป็นปกติแล้วขึ้นสายอีก สุนัขก็กัดสายที่เขาขึ้นแล้วๆ ขาดไปเรื่อยๆ ครั้งนั้น ชายชั่วผู้นั้นรู้ว่าฤๅษีจะมา จึงถือธนูไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี สุนัขจึงกัดเท้าของเขาให้ล้มลง แล้วกัดหน้าของเขาจนอ่อนแรงและเห่าขึ้น อย่างนี้แล สัตบุรุษย่อมทำอุปการะตอบแทนแก่ผู้มีอุปการะแก่ตน ดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

උපකාරං කරොන්තො සො, සුනඛො කතවෙදිකො;

සත්තූපඝාතකං කත්වා, ඉසිනො දාසි ජීවිතං.

สุนัขนั้นเป็นผู้กตเวที เมื่อจะทำอุปการะ จึงกำจัดศัตรูเสียแล้วให้ชีวิตแก่ฤๅษี

๒.

තිරච්ඡානාපි ජානන්ති, ගුණමත්තනි කතං සදා;

ඉති උත්වාන මෙධාවී, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังรู้คุณที่เขาทำแก่ตนเสมอไป ผู้มีปัญญา (ทราบดังนี้แล้ว) เหล่าสัตว์จงเป็นผู้กตัญญูเถิด

තතො තාපසො සුනඛස්ස සද්දෙනා ගන්ත්වා තස්ස තං විප්පකාරං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙන පටිජිග්ගිත්වා වූපසන්තවණං බලප්පත්තං පොසෙත්වා තත්ථෙව වසන්තො ඣානාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මලොකපරායණො අහොසීති.

ลำดับนั้น ฤๅษีมาตามเสียงของสุนัข เห็นความผิดปกตินั้นแล้ว ด้วยความสงสารจึงช่วยรักษาพยาบาลจนแผลหายดี เลี้ยงดูจนมีกำลัง แล้วอาศัยอยู่ในที่นั้นนั่นเอง บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้บังเกิด เมื่อสิ้นอายุขัย ก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๓.

සුත්වාන සාධු සුනඛෙන කතූපකාරං,මෙත්තිංදිසස්ස පකතං ඉසිනා ච සුත්වා;

සම්මා කරොථ කරුණඤ්ච පරූපකාරං,තං සබ්බදා භවති වො භවභොගහෙතූති.

เมื่อได้ฟังอุปการะอันดีที่สุนัขทำแล้ว และได้ฟังเมตตาที่ฤๅษีทำแล้ว ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาและอุปการะแก่ผู้อื่นโดยชอบเถิด สิ่งนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งภพและโภคสมบัติแก่ท่านทั้งหลายในกาลทุกเมื่อ

මරුත්තබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුං අට්ඨමං.

เรื่องมารุตพราหมณ์ จบที่ ๘

19. පානීයදින්නස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๑๙. ลำดับเรื่องในเรื่องผู้ให้น้ำดื่ม มีดังนี้

ජම්බුදීපෙ [Pg.72] අඤ්ඤතරස්මිං ජනපදෙ කිරෙ කො මනුස්සො රට්ඨතො රට්ඨං ජනපදතො ජනපදං විචරන්තො අනුක්කමෙන චන්දභාගානදීතීරං පත්වා නාවං අභිරුහිත්වා පරතීරං ගච්ඡති. අථාපරා ගබ්භිනිත්ථී තාය එව නාවාය ගච්ඡති, අථ නාවා ගඞ්ගාමජ්ඣප්පත්තකාලෙ තස්සා කම්මජවාතා චලිංසු. තතො සා විජායිතුමසක්කොන්තී කිලන්තා පානීයං මෙ දෙථ, පිපාසිතාම්හිති මනුස්සෙ යාචි. තෙ තස්සා වචනං අසුණන්තා විය පානීයං නාදංසු, අථ සො ජානපදිකො තස්සා කරුණායන්තො තොයං ගහෙත්වා මුඛෙ ආසිඤ්චි, තස්මිං ඛණෙ සා ලද්ධස්සාසා සුඛෙන දාරකං විජායි, අථ තෙ තීරං පත්වා කතිපයදිවසෙන අත්තනො අත්තනො ඨානං පාපුණිංසු. අථාපරභාගෙ සො ජානපදිකො අඤ්ඤතරකිච්චං පටිච්ච තස්සා ඉත්ථියා වසනනගරං පත්වා තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො නිවාසනට්ඨානං අලභිත්වා නගරද්වාරෙ සාලං ගන්ත්වා තත්ථ නිපජ්ජි. තස්මිංයෙව දිවසෙ චොරා නගරං පවිසිත්වා රාජගෙහෙ සන්ධිං ඡින්දිත්වා ධනසාරං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා රාජපුරිසෙහි අනුබන්ධා ගන්ත්වා තායෙව සාලාය ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු. අථ රාජපුරිසා ආගන්ත්වා චොරෙ අපස්සන්තා තං ජානපදිකං දිස්වා අයං චොරොති ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං ගාළ්හං බන්ධිත්වා පුන දිවසෙ රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රඤ්ඤා කස්මා භණෙ චොරකම්ම මකාසීති පුච්ඡිතො නාහං දෙව චොරො, ආගන්තුකොම්හීති වුත්තෙ රාජා චොරෙ පරියෙසිත්වා අලභන්තො අයමෙව චොරො, ඉමං මාරෙථාති ආණාපෙසි. රාජපුරිසෙහි තං ගාළ්හං බන්ධිත්වා ආඝාතනං නීතෙ සා ඉත්ථී තං තථා නීයමානං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා කම්පමානහදයා මුහුත්තෙන රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා දෙව එසො [Pg.73] න චොරො ආගන්තුකො මුඤ්චථෙතං දෙවාති ආහ. රාජා තස්සා කථං අසද්දහන්තො යජ්ජෙතං මොචෙතු මිච්ඡසි. තස්සග්ඝනකං ධනං දත්වා මුඤ්චාපෙහීති, සා සාමි මම ගෙහෙ ධනං නත්ථි. අපිච මම සත්තපුත්තෙහි සද්ධිං මං දාසිං කරොහි, එතං මුඤ්ච දෙවාති ආහ, අථ රාජා ත්වං එතං අධුනාගතොති වදසි. එතං නිස්සාය පුත්තෙහි සද්ධිං අත්තානං දාසත්තං සාවෙසි. කිමෙසො තෙ ඤාති වා, උදාහු උපකාරකොති පුච්ඡන්තො ආහ.

ในชมพูทวีป ได้ยินว่า มีชายคนหนึ่งเดินทางจากแคว้นหนึ่งไปอีกแคว้นหนึ่ง จากชนบทหนึ่งไปอีกชนบทหนึ่ง โดยลำดับก็มาถึงฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ขึ้นเรือข้ามฟากไปอีกฝั่งหนึ่ง ครั้งนั้น มีหญิงมีครรภ์อีกคนหนึ่งก็ไปเรือลำนั้นเอง เมื่อเรือมาถึงกลางแม่น้ำ ลมกรรมก็กำเริบขึ้นแก่นาง ครั้งนั้น นางจึงคลอดบุตรไม่ได้ เหน็ดเหนื่อย จึงขอร้องผู้คนว่า 'ขอน้ำให้ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ' พวกเขาทำเหมือนไม่ได้ยินคำของนาง จึงไม่ให้น้ำ ครั้งนั้น ชายชาวชนบทผู้นั้นสงสารนาง จึงตักน้ำรินใส่ปากนาง ในขณะนั้น นางก็ได้รับความโล่งใจ คลอดบุตรได้อย่างสบาย จากนั้น เมื่อพวกเขามาถึงฝั่งแล้ว ก็กลับไปยังที่อยู่ของตนๆ ในอีกไม่กี่วันต่อมา ภายหลัง ชายชาวชนบทผู้นั้นมีกิจบางอย่าง จึงมาถึงเมืองที่หญิงนั้นอาศัยอยู่ เมื่อเดินหาที่พักไปทั่ว ก็ไม่พบที่พัก จึงไปที่ศาลาหน้าประตูเมืองแล้วนอนลง ในวันนั้นเอง พวกโจรได้เข้าไปในเมือง เจาะช่องที่พระราชวัง เอาทรัพย์สินมีค่าไป เมื่อกำลังหนี พวกราชบุรุษไล่ตามไป จึงทิ้งทรัพย์ไว้ที่ศาลาแห่งนั้นแล้วหนีไป เมื่อราชบุรุษมาถึง ไม่เห็นโจร แต่เห็นชายชาวชนบทผู้นั้น จึงจับตัวไปว่า 'นี่คือโจร' แล้วมัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา นำไปแสดงต่อพระราชาในวันรุ่งขึ้น เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ เจ้าทำโจรกรรมทำไม' เขาตอบว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น' เมื่อพระราชาทรงค้นหาโจรไม่พบ จึงตรัสว่า 'นี่แหละคือโจร จงฆ่ามันเสีย' เมื่อราชบุรุษมัดเขาอย่างแน่นหนาแล้วนำไปสู่ลานประหาร หญิงนั้นเห็นเขาถูกนำไปเช่นนั้น ก็จำได้ มีใจสั่นสะท้าน รีบไปเฝ้าพระราชาในทันที ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาเถิด' พระราชาไม่ทรงเชื่อคำของนาง จึงตรัสว่า 'ถ้าเจ้าต้องการจะปล่อยเขา จงให้ทรัพย์เท่าราคาของเขาแล้วปล่อยไป' นางกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ทรัพย์ในบ้านของข้าพระองค์ไม่มี แต่ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรเจ็ดคนเป็นทาส แล้วปล่อยเขาเถิด' ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามว่า 'เจ้าบอกว่าเขาเพิ่งมาถึง แต่เจ้าถึงกับยอมให้ตนเองพร้อมด้วยบุตรเป็นทาสเพราะเขา เขาเป็นญาติของเจ้า หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้าหรืออย่างไร'

๑.

කිංතෙ භොති අයං පොසො, තුවං පුච්ඡාමි සංසයං;

භාතා වා තෙ පිතා හොති, පති වා දෙවරො තව.

แน่ะนาง ชายผู้นี้เป็นอะไรกับเจ้า เราถามเจ้าด้วยความสงสัย เขาเป็นพี่ชายหรือพ่อของเจ้า เป็นสามีหรือน้องสามีของเจ้า

๒.

ඤාති සාලොහිතො කින්නු, උදාහු ඉණදායකො;

අථොපකාරකො කින්නු, කස්මාස්ස දෙසි ජීවිතංති.

เขาเป็นญาติร่วมสายโลหิต หรือเป็นเจ้าหนี้ หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้า ทำไมเจ้าจึงให้ชีวิตแก่เขา

තතො සා ආහ.

จากนั้น นางจึงกราบทูลว่า

๓.

එසො මෙ පුරිසො දෙව, කතපුබ්බොපකාරකො;

අතාණමෙකිකං චෙසො, දුක්ඛිතං මරණෙ ඨිතං.

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้เป็นผู้เคยทำอุปการะแก่ข้าพระองค์มาก่อน ข้าพระองค์เป็นหญิงโดดเดี่ยว ไม่มีที่พึ่ง ประสบทุกข์ กำลังจะตาย

๔.

විජායිතු මසක්කොන්තිං, ගබ්භිනිං දුක්ඛවෙදිනිං;

තොයෙන මං උපට්ඨාසි, තෙනාහං සුඛිතා තදා.

เป็นหญิงมีครรภ์ คลอดบุตรไม่ได้ ได้รับทุกขเวทนา เขาได้ช่วยเหลือน้ำแก่ข้าพระองค์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงมีความสุขในครั้งนั้น

๕.

භඞ්ගකල්ලොලමාලාය, උත්තරන්තං මහණ්ණවං;

පහාය පාතුං කූපස්ස, යාති ලොකො පිපාසිතො.

โลกนี้เมื่อกระหายน้ำ ย่อมละมหาสมุทรอันมีระลอกคลื่นซัดสาด แล้วไปดื่มน้ำในบ่อ

๖.

තථෙව විජ්ජමානෙසු, ජනෙසු මනුජාධිප,එකස්සෙව මනස්මිංහි, ගුණං තිට්ඨති සාධුකං.

เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย คุณธรรมย่อมตั้งมั่นดีอยู่ในใจของคนเพียงคนเดียวเท่านั้น ในหมู่ชนทั้งหลายที่มีอยู่

๗.

පහත්වාන මතං හත්ථිං, මංසත්ථී කෙචි ජන්තුනො;

අනුබන්ධන්ති මංසත්ථං, සසං ධාවන්ත මෙකකං.

สัตว์บางพวกผู้ต้องการเนื้อ ย่อมละช้างที่ตายแล้ว แล้วติดตามกระต่ายตัวหนึ่งที่กำลังวิ่งไปเพียงตัวเดียว เพื่อต้องการเนื้อ

๘.

තථෙව [Pg.74] විජ්ජමානෙසු, ජනෙසු මනුජාධිප;

ගුණවන්ත මනුබන්ධන්ති, සප්පුරිසං කතවෙදිකං.

เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ชนทั้งหลายย่อมติดตามบุคคลผู้มีคุณ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว

๙.

තස්මා සප්පුරිසෙ ධම්මෙ, පතිට්ඨාස්මි නරාධිප;

අනුස්සරන්ති එතෙන, කතපුබ්බූ පකාරකං.

เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมของสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ชนทั้งหลายย่อมระลึกถึงผู้มีอุปการะที่ได้ทำไว้ก่อน

10.

๑๐.

අහඤ්ච මම පුත්තා ච, එතෙනම්හ සුඛාපිතා;

ජීවිතම්පි පරිච්චජ්ජ, මුච්චනීයො අයං මයාති.

ข้าพระองค์และบุตรทั้งหลาย ได้รับความสุขเพราะชายผู้นี้ บุคคลผู้นี้ควรได้รับการปล่อยตัวโดยข้าพระองค์ แม้จะต้องสละชีวิตก็ตาม

තතො රාජා දොවාරිකං පක්කොසිත්වා තම්පි පුච්ඡිත්වා අධුනාගතභාවං ඤත්වා තස්සා සප්පුරිසධම්මෙ සන්තුට්ඨො තෙසං උභින්නම්පි මහන්තං යසං අනුප්පදාසි. තෙ ලද්ධයසා ත තො පට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා සග්ගපරායණා අහෙසුන්ති.

จากนั้น พระราชาทรงเรียกนายประตูมาสอบถามแล้ว ทรงทราบว่าเขาเพิ่งมาถึง ทรงพอพระทัยในธรรมของสัตบุรุษของนาง จึงพระราชทานยศอันยิ่งใหญ่แก่คนทั้งสองนั้น คนทั้งสองนั้นเมื่อได้ยศแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ได้ทำบุญกุศลมีทานเป็นต้น แล้วได้ไปสู่สวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

11.

๑๑.

ධම්මෙ පතිට්ඨිතමනා අපි මාතුගාමා,එවං ලභන්ති විභවඤ්ච පසංසනඤ්ච;

ධම්මඤ්ච සාධුචරිතං මනසීකරොන්තො,ධම්මෙසු වත්තථ සදා සුචිසජ්ජනාති.

แม้สตรีทั้งหลายผู้มีใจตั้งมั่นอยู่ในธรรม ย่อมได้รับความเจริญและคำสรรเสริญเช่นนี้ เพราะฉะนั้น ท่านสัตบุรุษผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย จงประพฤติอยู่ในธรรมเสมอ โดยมนสิการถึงธรรมและจริยาอันดีงามเถิด

පානීයදින්නස්ස වත්ථුං නවමං.

เรื่องผู้ถวายน้ำ เรื่องที่ ๙

20. සහායස්ස පරිච්චත්තජීවිතකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๐. เรื่องเบื้องต้นในเรื่องสหายผู้สละชีวิต มีลำดับดังนี้

භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාවත්ථියං සොමබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තබ්‍රාහ්මණොති ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා වසන්ති. තත්ථ සොමදත්තබ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සොමබ්‍රාහ්මණො යෙභුය්‍යෙන දූතං කීළති. අථෙකදිවසං සොමදත්තො සොමබ්‍රාහ්මණං තෙන පරාජෙත්වා තස්ස උත්තරාසඞ්ගඤ්ච ලඤ්ඡනමුද්දිකඤ්ච ගහෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගච්ඡන්තො සොමබ්‍රාහ්මණස්ස එහි ගෙහං ගච්ඡා- මාති [Pg.75] ආහ. තතො සොමො නාහං සම්ම එකසාටකො හුත්වා අන්තරවීථිං ඔතරිතුං සක්කොමි. ගමනතො එත්ථෙව මෙ ඨානං වරතරන්ති ආහ, සොමදත්තෙන එවං සති සම්ම ඉමං උත්තරාසඞ්ගං ගණ්හාති තස්ස තං දත්වා ඉදානි සම්ම එහීති වුත්තොපි නාගච්ඡති. පුන තෙන භො කස්මා නාගච්ඡසීති පුට්ඨො සම්ම මම හත්ථෙ මුද්දිකං අපස්සන්තා මෙ පුත්තදාරාදයො මයා සද්ධිං කලහං කරොන්තීති ආහ, අථ සො එවං සන්තෙ යදා තෙ පහොති. තදා මය්හං දෙහීති මුද්දිකම්පි දත්වා තං ගහෙත්වා ගෙහං අගමාසි. අථ තෙ එත්තකෙන සහායා අහෙසුං. අපරභාගෙ සොමදත්තබ්‍රාහ්මණං අයං පරදාරකම්මං අකාසීති මනුස්සා ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා රාජාණං අකත්වා මා භො පුන එවමකාසීති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. රාජා නං යාවතතියවාරං ඔවදන්තො විස්සජ්ජෙත්වා චතුත්ථෙවාරෙ ගච්ඡථෙතං ආඝාතනං නෙත්වා මාරෙථාති ආණාපෙසි. එවං පාපකම්මෙ නිරතා අනෙකාකාරෙන ඔවදන්තාපි න සක්කා නිවාරෙතුං. තථාහි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พราหมณ์สองคนชื่อโสมพราหมณ์และโสมทัตตพราหมณ์อาศัยอยู่ในเมืองสาวัตถี ในเมืองนั้น โสมพราหมณ์มักจะเล่นสกาอยู่กับโสมทัตตพราหมณ์เป็นส่วนมาก วันหนึ่ง โสมทัตตะชนะโสมพราหมณ์ด้วยการเล่นนั้นแล้วเอาผ้าห่มและแหวนตราของเขาไป ขณะที่กำลังจะกลับบ้านของตน ก็กล่าวกับโสมพราหมณ์ว่า "มาเถิด สหาย เรากลับบ้านกัน" โสมพราหมณ์จึงกล่าวว่า "สหาย เราไม่สามารถเดินไปตามถนนได้ในสภาพที่มีผ้าผืนเดียว การอยู่ที่นี่แหละดีกว่าการไปสำหรับเรา" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น สหาย จงเอาผ้าห่มผืนนี้ไป" แล้วให้ผ้าห่มแก่เขา แม้จะถูกบอกว่า "บัดนี้ สหาย มาเถิด" เขาก็ไม่มา โสมทัตตะจึงถามอีกว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านไม่มา?" โสมพราหมณ์ตอบว่า "สหาย เมื่อบุตรและภรรยาเป็นต้นของข้าพเจ้าไม่เห็นแหวนในมือของข้าพเจ้า ก็จะทะเลาะกับข้าพเจ้า" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น เมื่อท่านสามารถเมื่อใด ก็จงคืนให้ข้าพเจ้าเมื่อนั้น" แล้วให้แหวนไปอีกด้วย แล้วพาเขาไปบ้าน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาก็เป็นสหายกัน ต่อมาภายหลัง ผู้คนจับโสมทัตตพราหมณ์ได้โดยกล่าวว่า "ผู้นี้ได้กระทำกรรมล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น" แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นความงามของเขาแล้ว ไม่ทรงลงอาญาตามพระราชอำนาจ ทรงตักเตือนว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าทำเช่นนี้อีก" แล้วทรงปล่อยไป พระราชาทรงตักเตือนและปล่อยเขาไปจนถึงครั้งที่สาม แต่ในครั้งที่สี่ ทรงมีพระบัญชาว่า "จงไปเถิด จงนำเขาไปที่ลานประหารแล้วฆ่าเสีย" ผู้ที่หมกมุ่นในกรรมชั่วเช่นนี้ แม้จะตักเตือนด้วยวิธีต่างๆ ก็ไม่สามารถห้ามได้เลย ดังนี้

๑.

සොණා චෙව සිගාලා ච, වායසා නීලමක්ඛිකා;

ඉච්චෙතෙ කුණපෙ සත්තා, න සක්කා තෙ නිසෙධිතුං.

สุนัข สุนัขจิ้งจอก กา และแมลงวันสีน้ำเงิน สัตว์เหล่านี้ที่ติดใจในซากศพ ย่อมไม่สามารถห้ามได้

๒.

තථා පාණාතිපාතෙසු, පරදාරෙ සුරාය ච;

මුසාවාදෙසු ථෙය්‍යෙසු, සත්තසත්තා න වාරියාති.

เช่นนั้นแหละ ผู้ที่หมกมุ่นในการฆ่าสัตว์ การล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น สุรา การพูดเท็จ และการลักทรัพย์ ย่อมไม่สามารถห้ามได้

තතො රාජපුරිසා තං බන්ධිත්වා පක්කමිංසු. තදා සොමබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තං තථා නීයමානං දිස්වා කම්පමානහදයො රාජපුරිසානං සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමං භො මුහුත්තං මා මාරෙථ. යාව රාජානං ජානාපෙස්සාමීති වත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතො දෙව මම ජීවිතං සොමදත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සාමි. එතං මුඤ්චථ. යදි මාරෙතුකාමා, මං මාරෙථාති ආහ. රාජා තුණ්හී අහොසි, රාජපුරිසා සොමදත්තං මුඤ්චිත්වා [Pg.76] සොමබ්‍රාහ්මණං ආඝාතනං නෙත්වා මාරෙසුං, අහො කතඤ්ඤුනො කතවෙදිතා.

จากนั้น เจ้าหน้าที่ราชสำนักก็จับเขาผูกมัดแล้วจากไป ขณะนั้น โสมพราหมณ์เห็นโสมทัตตะถูกนำตัวไปเช่นนั้น ด้วยใจที่สั่นสะท้าน จึงเข้าไปหาเจ้าหน้าที่ราชสำนักแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าเพิ่งฆ่าเขาในตอนนี้ จนกว่าข้าพเจ้าจะไปแจ้งแก่พระราชา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะถวายชีวิตของข้าพระองค์เพื่อโสมทัตตพราหมณ์ ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาไปเถิด หากพระองค์ประสงค์จะฆ่า ก็ขอจงฆ่าข้าพระองค์เถิด" พระราชาทรงนิ่ง เจ้าหน้าที่ราชสำนักจึงปล่อยโสมทัตตะ แล้วนำโสมพราหมณ์ไปยังลานประหารแล้วฆ่าเสีย โอ้ ความเป็นผู้กตัญญูกตเวที!

හොති චෙත්ථ.

ในเรื่องนี้มีคำกล่าวไว้ว่า

๓.

කකූපකාර මත්තානං, සරන්තා කෙචි මානුසා;

ජීවිතං දෙන්ති සොමොව, සොමදත්තස්ස අත්තනොති.

มนุษย์บางพวก เมื่อระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อย ย่อมสละชีวิตของตน เหมือนโสมพราหมณ์สละชีวิตของตนเพื่อโสมทัตตะฉะนั้น

සො තෙන ජීවිතදානෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා මහන්තෙ කනකවිමානෙ දෙවච්ඡරාසහස්සපරිවුතො දිබ්බසම්පත්තිමනුභොන්තො පටිවසති. තදා සොමදත්තබ්‍රාහ්මණො එසො මං මරණප්පත්තං මොචෙසීති වත්වා තස්සත්ථාය දානං දත්වා පත්තිං අදාසි. තාවදෙවස්ස තතො බහුතරං දෙවිස්සරියං අහොසි දෙවානුභාවඤ්ච. තතො සො සොමදෙවො අත්තනො දෙවිස්සරියං ඔලොකෙන්තො සහායස්ස අත්තනො ජීවිතදානං අද්දස. දිස්වා අත්තභාවං විජහිත්වා මාණවකවණ්ණෙන සොමදත්තබ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා අත්තානං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තභාවං පකාසෙත්වා තං ගහෙත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන දෙවලොකං නෙත්වා යථාකාමං සම්පත්ති මනුභවාති වත්වා සත්තාහං දෙවස්සරියං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ නෙත්වා තස්ස ගෙහෙයෙව පතිට්ඨාපෙසි. තත්ථ හි දිබ්බසම්පත්ති මනුභූතස්ස මනුස්සසම්පත්ති පටික්කුලා හොති. තතො සො දිබ්බසම්පත්තිමනුස්සරන්තො කිසො දුබ්බලො උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතො අහොසි. අථෙකදිවසං දෙවපුත්තො තං ඔලොකෙන්තො තථා දුක්ඛප්පත්තං දිස්වා න සක්කා මනුස්සෙන දිබ්බසම්පත්තිමනුභවිතුන්ති ඉච්ඡිතිච්ඡිතසම්පත්තිදායකං එකං චින්තාමණිං දත්වා තස්ස භරියම්පි අත්තනො ආනුභාවෙන රූපවන්ථං යසවන්තං වණ්ණවන්තං අතික්කන්තමනුස්සිත්ථිවණ්ණං අකාසි, අපරභාගෙ තෙ ජයම්පතිකා පච්චක්ඛතො දිට්ඨදිබ්බසම්පත්තිවිභවා දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා සහායදෙවපුත්තස්ස සන්තිකෙයෙව නිබ්බත්තිංසූති.

ด้วยการสละชีวิตนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลก อาศัยอยู่ในวิมานทองอันใหญ่โต แวดล้อมด้วยนางเทพอัปสรพันองค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ขณะนั้น โสมทัตตพราหมณ์กล่าวว่า "ผู้นี้ได้ช่วยข้าพเจ้าผู้ถึงความตายให้รอดพ้น" แล้วได้ถวายทานเพื่อเขา และอุทิศส่วนบุญให้ ทันใดนั้น ทิพยสมบัติและอานุภาพทิพย์ที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมก็เกิดขึ้นแก่เขา จากนั้น โสมเทพนั้นเมื่อพิจารณาดูทิพยสมบัติของตน ก็เห็นการสละชีวิตของสหายเพื่อตน เมื่อเห็นแล้ว ก็ละอัตภาพนั้น มาในเพศมาณพ เข้าไปหาโสมทัตตพราหมณ์ ทำปฏิสันถารแล้ว เปิดเผยการที่ตนไปเกิดในเทวโลก แล้วพาเขาไปสู่เทวโลกด้วยอานุภาพของตน กล่าวว่า "จงเสวยสมบัติได้ตามปรารถนาเถิด" แล้วให้เสวยทิพยสมบัติอยู่เจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ก็พาเขากลับมาตั้งไว้ในบ้านของเขาเอง เพราะว่าสำหรับผู้ที่เคยเสวยทิพยสมบัติแล้ว สมบัติของมนุษย์ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ จากนั้น โสมทัตตะเมื่อระลึกถึงทิพยสมบัติ ก็ซูบผอม อ่อนแอ มีผิวพรรณซีดเซียวไป วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นเมื่อมองดูเขา เห็นเขาได้รับความทุกข์เช่นนั้น เห็นว่ามนุษย์ไม่สามารถเสวยทิพยสมบัติได้ จึงได้มอบแก้วมณีอันให้สมบัติที่ปรารถนาทุกอย่างแก่เขา และด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ทำให้ภรรยาของเขามีรูปงาม มีชื่อเสียง มีผิวพรรณผ่องใส งามเกินกว่าหญิงมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาภายหลัง สามีภรรยาคู่นั้น เมื่อได้เห็นทิพยสมบัติและความรุ่งเรืองด้วยตาตนเองแล้ว ก็ได้ถวายทาน รักษาศีล แล้วไปเกิดในสำนักของเทพบุตรผู้เป็นสหายนั้นเอง

๔.

මන්දෙන [Pg.77] නන්දිතමනා උපකාරකෙන,පාණම්පි දෙන්ති සුජනා ඉති චින්තයිත්වා;

මිත්තද්දු මා භවථ භො උපකාරකස්ස;

පාසංසියා භවථ සාධුජනෙහි නිච්චංති.

สัตบุรุษทั้งหลาย ผู้มีใจยินดีด้วยอุปการะเพียงเล็กน้อยจากผู้มีอุปการะ ย่อมสละแม้ชีวิต โดยคิดดังนี้ว่า "ท่านทั้งหลาย อย่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตรต่อผู้มีอุปการะเลย จงเป็นผู้ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญอยู่เสมอเถิด"

සහායස්ස පරිච්චත්තජීවිතකස්ස වත්ථුං දසමං.

เรื่องสหายผู้สละชีวิต เรื่องที่ ๑๐ จบ

නන්දියරාජවග්ගො දුතියො.

นันทิยราชวรรคที่ ๒ จบ

යක්ඛවඤ්චිතවග්ගො

ยักษ์วัญจิตวรรค

21. යක්ඛවඤ්චිත වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๑. ในเรื่องยักษ์วัญจิต มีลำดับเรื่องดังนี้

භගවති [Pg.79] පරිනිබ්බුතම්හි කොසලරඤ්ඤො කිර ජනපදෙ තුණ්ඩගාමොනාම අහොසි. තත්ථෙකො බුද්ධදාසො නාම මනුස්සො ‘‘යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. බුද්ධො මෙ සරණං තාණං ලෙණං පරායණන්ති’’ එවං ජීවිතපරියන්තං බුද්ධං සරණං ගතො පටිවසති, තස්මිං සමයෙ එකො ජනපදවාසිකො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො තං තුණ්ඩගාමං පත්වා තස්සෙව ඝරෙ නිවාසං කප්පෙසි, තස්ස පන ජානපදිකස්ස සරීරෙ එකො යක්ඛො ආවිසිත්වා පීළෙති, තදා තස්ස ගාමස්ස පවිසනකාලෙ යක්ඛො බුද්ධදාසො පාසකස්ස ගුණතෙජෙන තස්ස ගෙහං පවිසිතුං අසක්කොන්තො තං මුඤ්චිත්වා බහිගාමෙ සත්තාහං අට්ඨාසි තස්සාගමනං ඔලොකෙන්තො. තතො සො ජානපදිකො සත්තදිවසං තත්ථ වසිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සකරට්ඨං ගන්තුකාමො ගාමා නික්ඛමි. අථ තං තථා නික්ඛන්තං දිස්වා යක්ඛො අග්ගහෙසි, අථ සො තං එත්තකං කාලං කුහිංගතොසීති පුච්ඡි. යක්ඛො භො තවත්ථාය එත්ථ වසන්තස්ස මෙ සත්තාහං අතික්කන්තන්ති. තතො සො කො තෙ මයා අත්ථො, කිං තෙ දම්මීති, අථ යක්ඛෙන භො අහං ඛුදාය පීළිතො භත්තෙන මෙ අත්ථොති වුත්තො සො එවං සති කස්මා මං අන්තොගෙහෙ වසන්තං න ගණ්හීති ආහ. යක්ඛෙන භො තස්මිං ඝරෙ බුද්ධං සරණං ගතො එකො උපසකො අත්ථි, තස්ස සීලතෙජෙන ගෙහං පවිසිතුමසක්කොන්තො අට්ඨාසින්ති වුත්තො ජානපදිකො සරණං නාම කින්ති අජානන්තො කින්ති වත්වා සො සරණං අග්ගහෙසීති යක්ඛං පුච්ඡි. යක්ඛො ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්වා සරණං අග්ගහෙසීති ආහ. තං සුත්වා ජානපදිකො ඉදානි ඉමං වඤ්චෙස්සාමීති චින්තෙත්වා තෙනහි යක්ඛ අහම්පි බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමීති ආහ. එවං වුත්තමත්තෙයෙව යක්ඛො මහාසද්දං කරොන්තො භ යෙ න භමන්තො [Pg.80] පලායි, එවං සම්මාසම්බුද්ධස්ස සරණං ඉධලොකෙ භයො පද්දව නිවාරණත්ථං හොති, පරලොකෙ සග්ගමොක්ඛාවහං. තථාහි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ได้ยินว่า ในชนบทของพระเจ้าโกศล มีบ้านชื่อตุณฑคาม. ในบ้านนั้น มีมนุษย์คนหนึ่งชื่อพุทธทาส เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิตว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่พึ่ง เป็นที่เร้น เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า" ดังนี้ แล้วอาศัยอยู่ในบ้านนั้น. ในสมัยนั้น ชาวชนบทคนหนึ่งเที่ยวไปในที่ต่างๆ ได้มาถึงบ้านตุณฑคามนั้น แล้วพักอาศัยอยู่ในเรือนของพุทธทาสนั้นเอง. อนึ่ง ยักษ์ตนหนึ่งเข้าสิงอยู่ในร่างกายของชาวชนบทนั้นแล้วเบียดเบียนอยู่. ครั้งนั้น เมื่อชาวชนบทนั้นจะเข้าบ้าน ยักษ์ไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนของพุทธทาสผู้เป็นอุบาสกได้ ด้วยเดชแห่งคุณของพุทธทาสนั้น จึงปล่อยชาวชนบทนั้นไว้ แล้วยืนอยู่ภายนอกบ้าน ๗ วัน คอยดูการมาของชาวชนบทนั้น. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพักอยู่ในบ้านนั้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ เมื่อต้องการจะกลับประเทศของตน จึงออกจากบ้าน. ครั้งนั้น ยักษ์เห็นชาวชนบทนั้นออกไปแล้ว จึงจับไว้. ครั้งนั้น เขา (ชาวชนบท) ถามยักษ์นั้นว่า "ท่านไปอยู่ที่ไหนมานานถึงเพียงนี้?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคอยท่านอยู่ที่นี่ ๗ วันล่วงไปแล้ว." แต่นั้น ชาวชนบทนั้นถามว่า "ท่านมีความต้องการอะไรกับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?" ครั้งนั้น ยักษ์กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถูกความหิวเบียดเบียน ข้าพเจ้ามีความต้องการอาหาร." ชาวชนบทนั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมท่านจึงไม่จับข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้าอยู่ในเรือน?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ในเรือนนั้นมีอุบาสกคนหนึ่งผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนได้ด้วยเดชแห่งศีลของเขา จึงยืนอยู่." ชาวชนบทนั้นไม่รู้จักว่าสรณะชื่ออะไร จึงถามยักษ์ว่า "เขาว่าอะไร แล้วจึงถึงสรณะ?" ยักษ์ตอบว่า "เขาว่า 'พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ' แล้วจึงถึงสรณะ." ชาวชนบทนั้นได้ฟังดังนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ เราจะหลอกยักษ์นี้" แล้วกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ยักษ์เอ๋ย ข้าพเจ้าก็ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเหมือนกัน." พอพูดดังนั้นเท่านั้น ยักษ์ก็ส่งเสียงดังลั่น แล้ววิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต. การถึงสรณะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมเป็นไปเพื่อป้องกันภัยและอันตรายในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรค์และพระนิพพานในโลกหน้า. ดังคำที่กล่าวไว้ว่า

๑.

බුද්ධොති වචනං එතං, අමනුස්සානං භයාවහං;

බුද්ධභත්තිකජන්තූනං, සබ්බදා මුදමාවහං.

คำว่า 'พุทธะ' นี้ ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย และนำมาซึ่งความยินดีแก่สัตว์ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเสมอไป.

๒.

සබ්බොපද්දවනාසාය, පච්චක්ඛදිබ්බමොසධං;

දිබ්බමන්තං මහාතෙජං, මහායන්තං මහබ්භුතං.

เป็นโอสถทิพย์ที่เห็นประจักษ์ เพื่อความพินาศแห่งอุปัทวันตรายทั้งปวง เป็นมนต์ทิพย์มีเดชมาก เป็นยันต์ใหญ่ น่าอัศจรรย์ยิ่ง.

๓.

තස්මා සො දාරුණො යක්ඛො,දිස්වා තං සරණෙ ඨිථං;

උබ්බිග්ගො ච භයප්පත්තො,ලොමහට්ඨො ච ඡම්භීතො.

เพราะเหตุนั้น ยักษ์ผู้ดุร้ายนั้น เห็นชาวชนบทนั้นตั้งอยู่ในสรณะแล้ว จึงตกใจกลัว ขนลุกชัน และสะดุ้งหวาดหวั่น.

๔.

භමන්තො ධාවිතං දිස්වා, තිමිරොව සුරියුග්ගතෙ,සිම්බලිතූලභට්ඨංව, චණ්ඩවාතෙන ඛණ්ඩිතං.

เห็นยักษ์นั้นวิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต เหมือนความมืดที่หายไปเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพายุพัดกระจัดกระจาย.

๕.

යං දුක්ඛං රාජචොරාරි, යක්ඛපෙතා දිසම්භවං;

නිච්ඡන්තෙන මනුස්සෙන, ගන්තබ්බං සරණත්තයංති.

ทุกข์ใดที่เกิดจากพระราชา โจร ศัตรู ยักษ์ และเปรต ผู้ที่ต้องการจะพ้นจากทุกข์นั้น พึงถึงสรณะทั้งสาม.

තතො ජානපදිකො සරණාගමනෙ මහාගුණං මහානිසංසං ඔලොකෙත්වා බුද්ධෙ සගාරවො සප්පෙමො ‘‘ජීවිතපරියන්තං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති සරණං ගන්ත්වා තෙනෙව සරණාගමනානුභාවෙන ජීවිතපරියොසානෙ සුත්තප්පබුද්ධොවිය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති.

แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพิจารณาเห็นคุณอันยิ่งใหญ่และอานิสงส์อันใหญ่หลวงในการถึงสรณะแล้ว มีความเคารพและรักใคร่ในพระพุทธเจ้า จึงถึงสรณะว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต" ด้วยอานุภาพแห่งการถึงสรณะนั้นเอง เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลกประหนึ่งว่าตื่นจากหลับฉะนั้น.

๖.

දිස්වාන එවං සරණං ගතං තං,අපෙන්ති යක්ඛාපි මහබ්භයෙන;

පාලෙථ සීලං සරණඤ්ච තස්මා,ජහාථ දුරිතං සුගතිං භජව්හොති.

เมื่อเห็นผู้ถึงสรณะเช่นนั้น แม้ยักษ์ทั้งหลายก็หนีไปด้วยความกลัวอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาศีลและสรณะ จงละความชั่ว แล้วจงเข้าถึงสุคติเถิด.

යක්ඛවඤ්චිතවත්ථුං පථමං.

เรื่องยักษ์ถูกหลอก จบเรื่องที่ ๑.

22. මිච්ඡදිට්ඨිකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๒. ในเรื่องของคนมิจฉาทิฐิ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

භගවති [Pg.81] ධරමානෙ රාජගහනගරෙ කිර එකො බ්‍රහ්මභත්තිකො මිච්ඡාදිට්ඨිකො පටිවසති, තත්ථෙව සම්මාදිට්ඨිකොපි. තෙසං උභින්නම්පි ද්වෙ පුත්තා අහෙසුං. තෙ එකතො කීළන්තා වඩ්ඪන්ති. අථාපරභාගෙ ගුළකීළංකීළන්තානං සම්මාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො ‘‘නමො බුද්ධයා’’ති වත්වා ගුළ්හං ඛිපන්තො දිවසෙ දිවසෙ ජිනාති. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො ‘‘නමො බ්‍රහ්මුනො’’ති වත්වා ඛිපන්තො පරාජෙති, තතො මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො නිච්චං ජිනන්තං සම්මාදිට්ඨිකං කුමාරං දිස්වා සම්ම ත්වං නිච්චමෙව ජිනාසි, කිං වත්වා ගුළං ඛිපසීති පුච්ඡි. සොහං සම්ම ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වත්වා ඛිපාමීති ආහ. සොපි තතො පට්ඨාය ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වත්වා ඛිපති, අථ තෙ යෙභුය්‍යෙන දූතෙ සමසමාව හොන්ති. අපරභාගෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො පිතරා සද්ධිං දාරූනමත්ථාය වනං ගන්ත්වා සකටෙන දාරුං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො නගරද්වාරසමීපෙ සකටං විස්සජ්ජෙත්වා තිණෙ ඛාදනත්ථාය ගොණෙ විස්සජ්ජෙසි, ගොණා තිණං ඛාදන්තො අඤ්ඤෙහි ගොරූපෙහි සද්ධිං අන්තොනගරං පවිසිංසු. අථස්ස පිතා ගොණෙ පරියෙසන්තො සකටං ඔලොකෙහීති පුත්තං නිවත්තෙත්වා නගරං පවිට්ඨො අහොසි, අථ සායණ්හෙ ජාතෙ මනුස්සා නගරද්වාරං පිදහිංසු, තතො කුමාරො බහිනගරෙ දාරුසකටස්ස හෙට්ඨා සයන්තො නිද්දූපගතො අහොසි. අථ තස්සා රත්තියා සම්මාදිට්ඨිකො ච මිච්ඡාදිට්ඨිකො චාති ද්වෙ යක්ඛා ගොචරං පරියෙසමානා සකටස්ස හෙට්ඨා නිපන්නං කුමාරං අද්දසංසු, තෙසු මිච්ඡාදිට්ඨිකො ඉමං ඛාදාමීති ආහ. අථාපරො මා එව මකාසි, ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වාචකො එසොති, ඛාදාමෙවෙතන්ති වත්වා ඉතරෙන යාවතතියං වාරියමානොපි ගන්ත්වා තස්ස පාදෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි. තස්මිං ඛණෙ දාරකො පුබ්බපරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති ආහ තං සුත්වා යක්ඛො භයප්පත්තො ලොමහට්ඨො [Pg.82] හත්ථං විස්සජ්ජෙත්වා පටික්කම්ම අට්ඨාසි. අහො අච්ඡරියං බුද්ධානුභාවං අබ්භුතං, එවං අත්තං අනීය්‍යාතෙත්වා පරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වුත්තස්සපි භයං ඡම්භිතත්තං උපද්දවං වා න හොති. පගෙව අත්තං නීය්‍යාතෙත්වා යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගතස්සාති. වුත්තඤ්හි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ มีคนมิจฉาทิฐิผู้เลื่อมใสในพรหมคนหนึ่งอาศัยอยู่ และในที่นั้นก็มีคนสัมมาทิฐิคนหนึ่งอาศัยอยู่ด้วย. คนทั้งสองนั้นมีบุตรคนละคน. พวกเขาเล่นด้วยกันและเติบโตมาด้วยกัน. ต่อมาภายหลัง เมื่อพวกเขากำลังเล่นลูกขลุบกันอยู่ บุตรของคนสัมมาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างลูกขลุบไป ก็ชนะทุกวัน. บุตรของคนมิจฉาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พรหมุโน" แล้วขว้างไป ก็แพ้. แต่นั้น บุตรของคนมิจฉาทิฐิเห็นบุตรของคนสัมมาทิฐิชนะอยู่เสมอ จึงถามว่า "เพื่อนเอ๋ย ท่านชนะอยู่เสมอ ท่านกล่าวอะไรแล้วจึงขว้างลูกขลุบไป?" เขาตอบว่า "เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้ากล่าวว่า 'นะโม พุทธายะ' แล้วจึงขว้างไป." บุตรของคนมิจฉาทิฐินั้นก็เริ่มกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างไปตั้งแต่นั้นมา. ครั้งนั้น โดยส่วนมากการแพ้ชนะในการทอดลูกขลุบของพวกเขาก็เสมอกัน. ต่อมาภายหลัง บุตรของคนมิจฉาทิฐิไปป่ากับบิดาเพื่อหาฟืน เมื่อนำฟืนมาด้วยเกวียน ได้ปล่อยเกวียนไว้ใกล้ประตูเมือง แล้วปล่อยโคให้กินหญ้า. โคทั้งหลายกินหญ้าแล้วก็เข้าไปในเมืองพร้อมกับโคตัวอื่นๆ. ครั้งนั้น บิดาของเขาตามหาโค จึงสั่งบุตรว่า "จงเฝ้าเกวียนไว้" แล้วตนเองก็เข้าไปในเมือง. ครั้นถึงเวลาเย็น ผู้คนก็ปิดประตูเมือง. แต่นั้น เด็กชายนั้นก็นอนหลับอยู่ใต้เกวียนฟืนนอกเมือง. ครั้งนั้น ในคืนนั้น ยักษ์ ๒ ตน คือยักษ์สัมมาทิฐิและยักษ์มิจฉาทิฐิ เที่ยวหาอาหาร ได้เห็นเด็กชายนอนอยู่ใต้เกวียน. ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินเด็กคนนี้." ส่วนยักษ์อีกตนหนึ่งกล่าวว่า "อย่าทำอย่างนั้นเลย เด็กคนนี้เป็นผู้กล่าว 'นะโม พุทธายะ'." ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินมันให้ได้" แม้ถูกยักษ์อีกตนห้ามถึง ๓ ครั้ง ก็ยังเข้าไปจับเท้าของเด็กชายนั้นแล้วลากออกมา. ในขณะนั้น เด็กชายนั้นด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ." ยักษ์ได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัว ขนลุกชัน ปล่อยมือแล้วถอยกลับไปยืนอยู่. โอ้! อานุภาพของพระพุทธเจ้าน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก! แม้เพียงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" ด้วยความคุ้นเคย โดยที่ยังไม่ได้มอบตนเป็นสรณะ ก็ยังไม่มีภัย ความหวาดหวั่น หรืออันตรายเลย. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่มอบตนเป็นสรณะถึงพระพุทธเจ้าตลอดชีวิตเล่า! ดังคำที่กล่าวไว้ว่า

๑.

යථාපි සිඛිනො නාදං, භුජඞ්ගානං භයාවහං;

එවං බුද්ධොති වචනං, අමනුස්සානං භයාවහං.

เสียงของนกยูง ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่พญานาคทั้งหลาย ฉันใด คำว่า 'พุทธะ' ก็ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย ฉันนั้น.

๒.

යථා මන්තස්ස ජප්පෙන, විලයං යාති කිබ්බිසං;

එවං බුද්ධොති වචනෙන, අපයන්ති පිසාචකා.

บาปย่อมพินาศไปด้วยการภาวนามนต์ ฉันใด ปีศาจทั้งหลายก็ย่อมหนีไปด้วยคำว่า 'พุทธะ' ฉันนั้น.

๓.

අග්ගිං දිස්වා යථා සිත්ථං, දූරතොව විලීයති;

දිස්වානෙවං සරණගතං, පෙතා පෙන්තිව දූරතො.

เหมือนขี้ผึ้งเห็นไฟแล้วย่อมละลายไปแต่ไกล ฉันใด เปรตทั้งหลายเห็นผู้ถึงสรณะแล้วก็ย่อมหนีไปแต่ไกล ฉันนั้น.

๔.

පවරං බුද්ධඉච්චෙත, මක්ඛරද්වයමබ්භුතං;

සබ්බො පද්දවනාසාය, ථිරපාකාර මුග්ගතං.

อักษรสองตัวอันประเสริฐและน่าอัศจรรย์ คือ 'พุทธะ' นี้ เป็นกำแพงอันมั่นคงที่เกิดขึ้นเพื่อทำลายอุปัทวันตรายทั้งปวง.

๕.

සත්තරතනපාසාදං, තමෙව වජිරං ගුහං;

තමෙව නාවං දීපං තං, තමෙව කවචං සුභං.

เป็นปราสาทแก้ว ๗ ประการ เป็นถ้ำเพชร เป็นเรือ เป็นเกาะ เป็นเกราะอันงดงาม.

๖.

තමෙව සිරසි භාසන්තං, කිරීටං රතනාමයං;

ලලාටෙ තිලකං රම්මං, කප්පූරං නයනද්වයෙ.

เป็นมงกุฎที่เปล่งรัศมีบนศีรษะ ประดับด้วยรัตนะ เป็นจุดเจิมอันน่ารื่นรมย์บนหน้าผาก เป็นการบูรในดวงตาทั้งสอง.

๗.

තාඩඞ්කං කණ්ණයුගලෙ, සොණ්ණමාලා ගලෙ සුභා;

එකාවළි තාරහාර, භාරා ජත්තුසු ලඞ්කතා.

เป็นต่างหูที่หูทั้งสองข้าง เป็นสร้อยทองอันงดงามที่คอ เป็นสร้อยมุกสายเดียว เป็นสร้อยดาวที่เป็นเครื่องประดับประดับอยู่ที่บ่า.

๘.

අඞ්ගදං බාහුමූලස්ස, කරග්ගෙ වලයං තථා;

අඞ්ගුලිස්වඞ්ගුලියඤ්ච, ඛග්ගං මඞ්ගලසම්මතං.

เป็นกำไลต้นแขน เป็นกำไลข้อมือ เป็นแหวนที่นิ้วมือ และเป็นดาบอันเป็นมงคล.

๙.

සොණ්ණා තපත්ත මුණ්හීසං, සබාණංව සරාසනං;

තමෙව සබ්බාලඞ්කාරං, තමෙව දුරිතාපහං.

เป็นร่มทองและผ้าโพกศีรษะ เหมือนธนูพร้อมด้วยลูกศร; เครื่องประดับทั้งปวงนั้น สิ่งนั้นย่อมขจัดความชั่วร้ายได้.

10.

๑๐.

තස්මා [Pg.83] හි පණ්ඩිතො පොසො,ලොකලොචනසත්ථුනො;

සරණං තස්ස ගන්තෙව,ගුණනාමං එහිපස්සිකං.

เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงถึงพระศาสดาผู้เป็นดวงตาของโลกนั้นเป็นสรณะ ซึ่งมีพระนามตามพระคุณว่า เอหิปัสสิโก.

11.

๑๑.

නමොති වචනං පුබ්බං, බුද්ධායෙති ගිරං තදා;

සුපන්තෙන කුමාරෙන, මිච්ඡාදිට්ඨිකසූනුනා.

คำว่า 'นโม' ในเบื้องต้น และคำว่า 'พุทธายะ' ในกาลนั้น; (ถูกกล่าว) โดยกุมารผู้หลับอยู่ ผู้เป็นบุตรของคนมีมิจฉาทิฐิ.

12.

๑๒.

සුත්වා වුත්තං පිසා චාපි, මනුස්සකුණපෙ රතා;

න හිංසන්ති අහො බුද්ධ, ගුණසාරමහන්තතාති.

แม้พวกปีศาจผู้ยินดีในซากศพมนุษย์ เมื่อได้ยินคำที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เบียดเบียน; โอ้ พระพุทธเจ้า ความยิ่งใหญ่แห่งสาระคือพระพุทธคุณ!

අථ සම්මාදිට්ඨිකයක්ඛො මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස යක්ඛස්ස එවමාහ, අයුත්තං භො තයා කතං. බුද්ධගුණෙ පහාරො දින්නො, දණ්ඩකම්මං තයා කාතබ්බංති, තෙන කිංමයා සම්ම කාතබ්බන්ති වුත්තෙ බුභුක්ඛිතස්ස ආහාරං දෙහීති ආහ. තතො සො සාධූති වත්වා යාවාහං ආගච්ඡාමි, ත්වං තාවෙත්ථ වච්ඡාහීති වත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤො කඤ්චනතට්ටකෙ වඩ්ඪිතං රසභොජනං ආහරිත්වා කුමාරස්ස පිතුවණ්ණෙන දාරකං භොජෙත්වා පුන කුමාරෙන වුත්තබුද්ධවචනඤ්ච අත්තනා කතවායාමං චාති සබ්බං තට්ටකෙ ලිඛිත්වා ඉදං රඤ්ඤොයෙව පඤ්ඤායතූති අධිට්ඨාය අගමංසු, අථ පභාතාය රත්තියා රඤ්ඤො භොජනකාලෙ රාජපුරිසා තත්ථ තට්ටකං අදිස්වා නගරං උපපරික්ඛන්තා සකටෙ දාරකඤ්ච තට්ටකඤ්ච දිස්වා තට්ටකෙන සද්ධිං තං ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තට්ටකෙ අක්ඛරාදීනි දිස්වා වාචෙත්වා තස්ස ගුණෙ පසන්නො මහන්තෙන යසෙන සද්ධිං සෙට්ඨිට්ඨානමදාසි.

ครั้งนั้น ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิได้กล่าวแก่ยักษ์ผู้มีมิจฉาทิฐิอย่างนี้ว่า 'ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในพระพุทธคุณ ท่านควรได้รับการลงโทษ' เมื่อยักษ์นั้นกล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าควรทำอะไร?' (ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิ) จึงกล่าวว่า 'จงให้อาหารแก่ผู้หิวโหยเถิด' จากนั้น ยักษ์นั้นกล่าวว่า 'ดีละ' แล้วกล่าวว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่มา ท่านจงรออยู่ที่นี่ก่อน' แล้วนำอาหารรสเลิศที่อยู่ในถาดทองคำของพระเจ้าพิมพิสารมา ให้เด็กนั้นบริโภคโดยแปลงรูปกายเป็นบิดาของกุมารนั้น แล้วจารึกพระพุทธพจน์ที่กุมารกล่าวไว้และความพยายามที่ตนได้ทำทั้งหมดลงในถาดนั้น อธิษฐานว่า 'ขอสิ่งนี้จงปรากฏแก่พระราชาเท่านั้น' แล้วพวกเขาก็จากไป. ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว ในเวลาเสวยพระกระยาหารของพระราชา พวกราชบุรุษไม่เห็นถาดนั้นที่นั่น จึงตรวจค้นเมือง เห็นเด็กและถาดในเกวียน จึงนำเด็กนั้นพร้อมถาดไปถวายพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นอักษรเป็นต้นในถาดแล้วให้อ่าน ทรงเลื่อมใสในคุณนั้น จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยยศอันยิ่งใหญ่.

13.

๑๓.

ජිනස්ස නාමං සුපිනෙන පෙවං,න හොති භීතිං ලපනෙන යස්මා;

තස්මා මුනින්දං සතතං සරාථ,ගුණෙ සරන්තා සරණඤ්ච යාථාති.

เพราะเหตุที่แม้แต่การกล่าวพระนามของพระชินเจ้าในความฝัน ก็ย่อมไม่มีความกลัว; เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงพระมุนินทร์อยู่เสมอ ระลึกถึงพระคุณแล้วจงถึงเป็นสรณะเถิด.

මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වත්ථුං දුතියං.

เรื่องของคนมีมิจฉาทิฐิ เรื่องที่สอง.

23. පාදපීඨිකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๓. ในเรื่องแท่นรองพระบาทนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ.

ජම්බුදීපෙ [Pg.84] මහාබොධිතො කිර දක්ඛිණපස්සෙ එතං පච්චන්තනගරං අහොසි. තත්ථ සද්ධාසම්පන්නො රතනත්තයමාමකො එකො උපාසකො පටිවසති. තදා එකො ඛීණාසවො භගවතා පරිභුත්තං පාදපීඨං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගතගතට්ඨානෙ පූජෙන්තො අනුක්කමෙන තං නගරං සම්පාපුණිත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතො පත්තං ගහෙත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජි යුගමත්තදසො පබ්බජ්ජාලීලාය ජනං පරිතොසෙන්තො. අථ සො උපාසකො තථා ගච්ඡන්තං ථෙරං දිස්වා පසන්නමානසො උපගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා භොජෙත්වා නිබද්ධං මම ගෙහං ආගමනමිච්ඡාමි, මමානුකම්පාය එත්ථෙව වසථ සාමීති යාචිත්වා නගරාසන්නෙ රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ නදීකූලෙ පණ්ණසාලං කත්වා ථෙරස්ස තං නීය්‍යාතෙත්වා චතුපච්චයෙහි පටිජග්ගන්තො මානෙන්තො පූජෙන්තො වසති. ථෙරොපි තත්ථ ඵාසුකට්ඨානෙ භගවතා පරිභුත්තපාදපීඨධාතුං නිධාය වාලුකාහි ථූපං කත්වා නිච්චං ගන්ධධූපදීපපුප්ඵපූජාදීහි පූජයමානො වාසං කප්පෙති. තස්මිං සමයෙ තස්සො පාසකස්ස අනන්තරගෙහවාසිකො එකො ඉස්සරභත්තිකො අත්තනො දෙවතං නිබද්ධං නමස්සති. තං දිස්වාස්ස උපාසකො බුද්ධගුණෙ වත්වා අඛෙත්තෙ සම්ම මා විරියං කරොහි. පජහෙතං දිට්ඨිංති ආහ. තතො සො කෙරාටිකො ඉස්සරභත්තිකො කො තෙ සත්ථු ගුණානුභාවො, අම්හාකං ඉස්සරස්ස ගුණොව මහන්තොති වත්වා තස්ස අගුණං ගුණන්ති කථෙන්තො ආහ.

ได้ยินว่า นครชายแดนแห่งนี้ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของมหาโพธิ์ในชมพูทวีป. ณ ที่นั้น มีอุบาสกผู้หนึ่งเปี่ยมด้วยศรัทธาและรักในพระรัตนตรัยอาศัยอยู่. ในกาลนั้น พระขีณาสพรูปหนึ่งได้นำแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วใส่ในถุง, เที่ยวบูชาไปตามที่ต่างๆ, โดยลำดับก็ได้มาถึงนครนั้น, นุ่งห่มเรียบร้อยดีแล้ว ถือบาตรเข้าไปในระหว่างถนน, ทอดสายตาเพียงชั่วแอก, ยังชนให้ยินดีด้วยอิริยาบถแห่งบรรพชิต. ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเห็นพระเถระกำลังเดินไปเช่นนั้น, มีใจเลื่อมใส จึงเข้าไปใกล้, ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, รับบาตรแล้วถวายภัตตาหาร, แล้วทูลขอว่า 'ข้าพเจ้าปรารถนาให้ท่านมายังเรือนของข้าพเจ้าเป็นประจำ, ขอท่านผู้เป็นเจ้าจงอยู่ที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด' แล้วสร้างศาลาใบไม้ในป่าอันรื่นรมย์ริมฝั่งแม่น้ำใกล้เมือง, มอบถวายแก่พระเถระนั้น, แล้วบำรุงด้วยปัจจัยสี่, เคารพและบูชาอยู่. พระเถระนั้นก็วางธาตุแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วไว้ในที่อันผาสุก ณ ที่นั้น, สร้างเจดีย์ด้วยทราย, แล้วบูชาด้วยเครื่องหอม ธูป ประทีป ดอกไม้เป็นต้นอยู่เป็นนิตย์, ดำรงชีวิตอยู่. ในสมัยนั้น มีชายผู้หนึ่งเป็นเพื่อนบ้านติดกันกับอุบาสกนั้น, เป็นผู้เลื่อมใสในพระอิศวร, ย่อมไหว้เทพเจ้าของตนเป็นประจำ. อุบาสกนั้นเห็นดังนั้น จึงกล่าวพระพุทธคุณแล้วกล่าวว่า 'สหาย, ท่านอย่าพยายามในที่ไม่ใช่เนื้อนาบุญเลย. จงละทิฐินั้นเสียเถิด' จากนั้น ชายผู้เลื่อมใสในพระอิศวรผู้เป็นคนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า 'คุณานุภาพของศาสดาของท่านเป็นอย่างไร? คุณของพระอิศวรของเราเท่านั้นยิ่งใหญ่' แล้วกล่าวคุณของพระอิศวรโดยยกเอาสิ่งที่ไม่ใช่คุณมาเป็นคุณ.

๑.

තිපුරං සො විනාසෙසි, ලලාටනයනග්ගිනා;

අසුරෙච විනාසෙසි, තිසූලෙන මහිස්සරො.

พระอิศวรผู้ยิ่งใหญ่ได้ทำลายเมืองตรีปุระด้วยไฟจากดวงตาที่หน้าผาก; และได้ทำลายพวกอสูรด้วยตรีศูล.

๒.

ජටාකලාපමාවත්තං, නච්චතී දිනසන්ධියං;

වාදෙති භෙරිවීණාදිං, ගීතංචාපි ස ගායති.

พระองค์มีมวยผมที่หมุนวน, ทรงฟ้อนรำในเวลาพลบค่ำ; ทรงบรรเลงกลองและพิณเป็นต้น, และทรงขับร้องเพลงด้วย.

๓.

භරියායො [Pg.85] තස්ස තිස්සො, ජටායෙකං සමුබ්බහෙ;

එකමෙකෙන පස්සෙන, පස්සමානො චරෙකකං.

พระองค์มีภรรยาสามคน, ทรงแบกคนหนึ่งไว้บนมวยผม; ทรงมองดูแต่ละคนด้วยข้างกายข้างหนึ่ง.

๔.

හත්ථිචම්මම්බරධරො, තෙනෙව වාරිතා තපො;

අසාදිසෙහි පුත්තෙහි, රූපෙන ච සුපාකටො.

ทรงนุ่งห่มหนังช้าง, ทรงบำเพ็ญตบะด้วยสิ่งนั้น; ทรงปรากฏเด่นชัดด้วยบุตรทั้งหลายที่ไม่มีใครเหมือน และด้วยรูปงาม.

๕.

රතියා ච මධුපානෙ ච, බ්‍යාවටො සබ්බදා ච සො;

මනුස්සට්ඨිධරො සීස, කපාලෙනෙස භුඤ්ජකි.

พระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการยินดีและการดื่มน้ำเมาอยู่เสมอ; ทรงถือกระดูกมนุษย์และทรงเสวยด้วยกะโหลกศีรษะ.

๖.

න ජාතො න භයං තස්ස, මරණං නත්ථි සස්සතො;

ඊදිසො මෙ මහාදෙවො, නත්ථඤ්ඤස්සීදිසො ගුණොති.

พระองค์ไม่ทรงเกิด ไม่ทรงมีความกลัว, ไม่มีความตาย ทรงเป็นนิตย์; พระมหาเทพของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้, ไม่มีคุณเช่นนี้ของผู้อื่น.

තං සුත්වා උපාසකො සම්ම තුය්හං ඉස්සරස්ස එතෙ ගුණා නාම තාව හොන්තු. අගුණා නාම කිත්තකා හොන්තීති වත්වා භගවතො සකලගුණෙ සංහරිත්වා කථෙන්තො ආහ.

อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'สหาย, คุณเหล่านี้ของพระอิศวรของท่านจงเป็นคุณเถิด. ส่วนสิ่งที่ไม่ใช่คุณนั้นมีเท่าไรเล่า?' แล้วรวบรวมพระคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้ามากล่าว.

๗.

ලොකෙ සබ්බසවන්තීනං, ආධාරො සාගරො යථා;

සබ්බෙසං ගුණරාසීනං, ආධාරොව තථාගතො.

ในโลกนี้ มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับกองแห่งคุณทั้งปวงฉันนั้น.

๘.

චරාචරානං සබ්බෙසං, ආධාරාව ධරා අයං;

තථා ගුණානං සබ්බෙසං, ආධාරොව තථාගතො.

แผ่นดินนี้เป็นที่รองรับสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิตทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับคุณทั้งปวงฉันนั้น.

๙.

එවං සන්තො වියත්තොච, එවං සො කරුණාපරො;

එව මිද්ධිවිධා තස්ස, එවමෙවං ගුණා ඉති.

พระองค์ทรงเป็นผู้สงบและทรงเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้, พระองค์ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณาอย่างนี้; พระคุณของพระองค์มีหลายประการอย่างนี้, และเป็นเช่นนี้.

10.

๑๐.

බුද්ධොපි සක්කොති න යස්ස වණ්ණෙ,කප්පම්පි වත්වා ඛයතං ගමෙතුං;

පගෙව ච බ්‍රහ්මසුරා සුරෙහි,වත්තුං න හානන්තගුණස්ස වණ්ණන්ති.

แม้พระพุทธเจ้าก็ไม่สามารถพรรณนาคุณของพระองค์ให้หมดสิ้นไปได้ตลอดกัป; จะกล่าวไปไยถึงพรหม เทวดา และอสูรเล่า, ที่จะพรรณนาคุณอันไม่มีที่สิ้นสุดนั้นให้หมดสิ้นไปได้.

එවං වදන්තා පන තෙ උභොපි අම්හාකං දෙවො උත්තමො අම්හාකං දෙවො උත්තමොති කලහං වඩ්ඪෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකමගමංසු, රාජා [Pg.86] තෙසං කථං සුත්වා තෙනහි තුම්හාකං දෙවතානං මහන්තභාවං ඉද්ධිපාටිහාරියෙන ජානිස්සාම. දස්සෙථ තෙහි නො ඉද්ධිංති නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි. ඉතො කිර සත්තාහච්චයෙන ඉමෙසං ද්වින්නං සත්ථාරානං පාටිහාරියානි භවිස්සන්ති. සබ්බෙ සන්නිපතන්තූති තං සුත්වා නානාදිසාසු බහූ මනුස්සා සමාගමිංසු, අථ මිච්ඡාදිට්ඨිකා අජ්ජ අම්හාකං දෙවස්ස ආනුභාවං පස්සාමාති මහන්තං පූජං කරොන්තො තත්ථ සාරං නාද්දසංසු, සම්මාදිට්ඨිකාපි අජ්ජ අම්හාකං භගවතො ආනුභාවං පස්සිස්සාමාති වාළුකාථූපං ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අඤ්ජලිම්පග්ගය්හ අට්ඨංසු. අථ රාජාපි බලවාහනපරිවුතො එකමන්තෙ අට්ඨාසි. නානාසමයවාදිනොපි අජ්ජ තෙසං පාටිහාරියං පස්සිස්සාමාති මඤ්චාතිමඤ්චං කත්වා අට්ඨංසු. තෙසං සමාගමෙ සම්මාදිට්ඨිකා වාළුකාථූප මභිමුඛං කත්වා අඤ්ජලිම්පග්ගය්හ සාමි අම්හාකං භගවා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨාපෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි. සාරිපුත්තමහාමොග්ගල්ලානාදයො අසීතිමහාසාවකාපි පරිනිබ්බායිංසු, නත්ථෙත්ථ අම්හාකං අඤ්ඤං පටිසරණන්ති වත්වා සච්චකිරියං කරොන්තා ආහංසු.

เมื่อทั้งสองฝ่ายกล่าวอย่างนี้ว่า 'เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด, เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด' ก็ได้เพิ่มการทะเลาะวิวาทแล้วพากันไปเฝ้าพระราชา. พระราชาทรงฟังเรื่องราวของพวกเขาแล้วตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น เราจะรู้ความยิ่งใหญ่ของเทพเจ้าของพวกท่านด้วยอิทธิปาฏิหาริย์. พวกท่านจงแสดงฤทธิ์ให้เราเห็นเถิด' แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ได้ยินว่า อีกเจ็ดวันนับจากนี้ ปาฏิหาริย์ของศาสดาทั้งสองนี้จะเกิดขึ้น. ขอให้ทุกคนจงมาประชุมกันเถิด' เมื่อได้ยินดังนั้น มนุษย์จำนวนมากจากทิศต่างๆ ก็พากันมาประชุม. ครั้งนั้น พวกมิจฉาทิฐิกล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของเทพเจ้าของเรา' แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แต่ก็ไม่เห็นสาระใดๆ ที่นั่น. พวกสัมมาทิฐิก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา' แล้วไปยังเจดีย์ทราย, บูชาด้วยเครื่องหอม พวงมาลัยเป็นต้น, กระทำประทักษิณแล้วประนมมือยืนอยู่. ครั้งนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพและบริวารก็ประทับยืนอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง. แม้พวกนักบวชนอกศาสนาต่างๆ ก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพวกเขา' แล้วทำเตียงซ้อนเตียงยืนอยู่. ในการประชุมนั้น พวกสัมมาทิฐิหันหน้าไปทางเจดีย์ทราย, ประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้ว และเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว. แม้พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น พระมหาสาวกแปดสิบรูปก็ปรินิพพานแล้ว, ไม่มีที่พึ่งอื่นใดสำหรับพวกเราในที่นี้' แล้วกระทำสัจจกิริยาพลางกล่าวว่า.

11.

๑๑.

ආපාණකොටිං බුද්ධස්ස, සරණං නො ගතා යදි;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

หากพวกเราถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

12.

๑๒.

ආපාණකොටිං ධම්මස්ස, සරණං නො ගතා යදි;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

หากพวกเราถึงพระธรรมเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

13.

๑๓.

ආපාණකොටිං සඞ්ඝස්ස, සරණං නො ගතා යදි;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

หากพวกเราถึงพระสงฆ์เป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

14.

๑๔.

රාමකාලෙ මුනින්දස්ස, පාදුකා චාසි අබ්භුතා;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

ในกาลแห่งพระราม ฉลองพระบาทของพระมุนินทร์ก็เป็นสิ่งอัศจรรย์; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด.

15.

๑๕.

ඡද්දන්තකාලෙ [Pg.87] මුනිනො, දාඨා ඡරංසිරඤ්ජිතා;

තෙන සච්චෙනයං ධාතු, නිච්ඡාරෙතු ඡ රංසියො.

ในกาลที่พระมุนีเป็นพญาช้างฉัททันต์ งาของพระองค์รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ ประการ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงเปล่งรัศมี ๖ ประการเถิด

16.

๑๖.

ජාතමත්තො තදා බුද්ධො, ඨිතො පඞ්කජමුද්ධනි;

නිච්ඡාරෙසාසභිංවාචං, අග්ගො සෙට්ඨොතිආදිනා;

තෙන සච්චෙනයං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าเมื่อประสูติแล้ว ทรงยืนอยู่บนยอดดอกบัว ทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ' เป็นต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

17.

๑๗.

නිමිත්තෙ චතුරො දිස්වා, නික්ඛන්තො අභිනික්ඛමං;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

ทรงเห็นนิมิต ๔ แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

18.

๑๘.

මාරසෙනං පලාපෙත්වා, නිසින්නො බුජ්ඣි බොධියං;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු දස්සෙතු පාටිහාරියං.

ทรงขับไล่พญามารและเสนาแล้ว ประทับนั่งตรัสรู้พระโพธิญาณ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

19.

๑๙.

ධම්මචක්කං පවත්තෙසි, ජිනො සිපතනෙ තදා;

තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං.

ในกาลนั้น พระชินเจ้าทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

20.

๒๐.

නන්දොපනන්දභොගින්දං, නාගං නාලාගිරිව්හයං;

ආළවකා දයො යක්ඛෙ, බ්‍රහ්මානො ච බකා දයො.

พญานาคชื่อนันโทปนันทะ พญานาคชื่อนาฬาคิรี ยักษ์ทั้งหลายมีอาฬวกะเป็นต้น และพรหมทั้งหลายมีพกะเป็นต้น

21.

๒๑.

සච්චකාදිනිගණ්ඨෙච, කූටදන්තා දයො ද්විජෙ;

දමෙසි තෙන සච්චෙන, දස්සෙතු පාටිහාරියංති.

และนิครนถ์ทั้งหลายมีสัจจกะเป็นต้น พราหมณ์ทั้งหลายมีกูฏทันตะเป็นต้น พระองค์ทรงทรมานแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด

එවඤ්ච පන වත්වා උපාසකා අම්හාකං අනුකම්මං පටිච්ච මහාජනස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිභෙදනත්තං පාටිහාරියං දස්සෙථ සාමීති ආරාධෙසුං. අථ බුද්ධානුභාවඤ්ච ථෙරානුභාවඤ්ච උපාසකානං සච්චකිරියානුභාවඤ්ච පටිච්ච වාළුකාථූපං ද්විධා භින්දිත්වා පාදපීඨධාතු ආකාස මබ්භුග්ගන්ත්වා ඡබ්බණ්ණරංසියො විස්සජ්ජෙන්තී විලාසමානා අට්ඨාසි. අථ මහාජනා චෙලුක්ඛෙපසහස්සානි පවත්තෙන්තා සාධුකීළ්හං කීළන්තා මහානාදං පවත්තෙන්තා මහන්තං පූජමකංසු. මිච්ඡාදිට්ඨිකාපි ඉමං අච්ඡරියං දිස්වා විම්හිතමානසා මිච්ඡාදිට්ඨිං භින්දිත්වා රතනත්තයපරායණා සරණ මගමංසූති.

เมื่ออุบาสกทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้อาราธนาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงปาฏิหาริย์เพื่อทำลายมิจฉาทิฏฐิของมหาชน อาศัยความอนุเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' ลำดับนั้น อาศัยพุทธานุภาพ เถรานุภาพ และสัจจกิริยานุภาพของอุบาสกทั้งหลาย พระธาตุที่ฐานรองพระบาทได้แยกเจดีย์ทรายออกเป็นสองส่วน แล้วเหาะขึ้นไปในอากาศ เปล่งรัศมี ๖ สี ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ ลำดับนั้น มหาชนได้กวัดแกว่งผ้าหลายพันผืน เปล่งเสียงสาธุการกึกก้อง และทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แม้พวกมิจฉาทิฏฐิก็เห็นอัศจรรย์นี้แล้ว มีใจอัศจรรย์ ละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ได้ถึงสรณะแล้ว

22.

๒๒.

ඵුට්ඨොපි [Pg.88] පාදෙන ජිනස්ස එවං,කලිඞ්ගරො පා සි මහානුභාවො;

ලොකෙකනාථස්ස අනාසවස්ස,මහානුභාවො හි අචින්තනීයොති.

แม้เพียงถูกพระบาทของพระชินเจ้าผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลก ผู้ไม่มีอาสวะสัมผัสแล้วอย่างนี้ ท่อนไม้ก็ยังมีอานุภาพมาก อานุภาพของพระองค์นั้นเป็นอจินไตย

පාදපීඨිකාය වත්ථුං තතියං.

เรื่องฐานรองพระบาท จบเรื่องที่ ๓

24. උත්තරසාමණෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๔. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระอุตตรสามเณร

සො කිර පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ විජ්ජාධරො හුත්වා හිමවති පටිවසති. තදා සුමෙධො නාම සම්මාසම්බුද්ධො විවෙක මනුබ්‍රූහන්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා රමණීයෙ පදෙසෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. තදා විජ්ජාධරො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො ඡබ්බණ්ණරංසීහි විරාජමානං භගවන්තං දිස්වා තීහි කණිකාරපුප්ඵෙහි පූජෙසි, පුප්ඵානි බුද්ධානුභාවෙන සත්ථු උපරි ඡත්තාකාරෙන අට්ඨංසු, සො තෙන භීය්‍යොසො මත්තාය පසන්නචිත්තො හුත්වා අපරභාගෙ කාලංකත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා උළාරං දිබ්බසම්පත්තිමනුභවන්තො යාවතායුකං තත්ථ ඨත්වා තතො චුතො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. උත්තරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො උත්තමරූපධරො විඤ්ඤුතං පත්තො බ්‍රාහ්මණවිජ්ජාසු නිප්ඵත්තිං පත්වා ජාතියා රූපෙන විජ්ජාය සීලාචාරෙන ච ලොකස්ස මහනීයො ජාතො, තස්ස තං පඤ්ඤාසම්පත්තිංදිස්වා වස්සකාරො මගධමහාමත්තො අත්තනො ධීතරං දාතුකාමො හුත්වා අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙසි. සො නිස්සරණජ්ඣාසයතාය තං පටික්ඛිපිත්වා කාලෙනකාලං ධම්මසෙනාපතිං පයිරුපාසන්තො තස්ස [Pg.89] සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා වත්තසම්පන්නො හුත්වා ථෙරං උපට්ඨහති. තෙන ච සමයෙන ථෙරස්ස අඤ්ඤතරො ආබාධො උප්පන්නො හොති, තස්ස භෙසජ්ජත්ථාය උත්තරසාමණෙරො පාතොව පත්තචීවර මාදාය විහාරතො නික්ඛම්ම අන්තරාමග්ගෙ තළාකස්ස තීරෙ පත්තං ඨපෙත්වා උදකසමීපං ගන්ත්වා මුඛං ධොවති, තදා අඤ්ඤතරො උම්මග්ගචොරො කතකම්මො ආරක්ඛපුරිසෙහි අනුබද්ධො අග්ගද්වාරෙනෙව නගරතො නික්ඛමිත්වා පලායන්තො අත්තනා ගහිතං රතනභණ්ඩිකං සාමණෙරස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පලායි. සො සාමණෙරොපි පත්තසමීපං උපගතො හොති, චොරං අනුබන්ධන්තා රාජපුරිසා සාමණෙරස්ස පත්තෙ භණ්ඩිකං දිස්වා අයං චොරො, ඉමිනා චොරියං කතන්ති සාමණෙරං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා වස්සකාරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙසුං. වස්සකාරො ච තදා රඤ්ඤො විනිච්ඡයෙ නියුත්තො හුත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසති. සො එසො පුබ්බෙ මම වචනං නාදියි. සුද්ධපාසණ්ඩියෙසු පබ්බජීති ච බද්ධාඝාතත්තා තං කම්මං අසොධෙත්වාව ජීවන්තමෙවෙතං සූලෙ උත්තාසෙථාති ආණා පෙසි, රාජපුරිසා තං නිම්බසූලෙ උත්තාසෙසුං. සාමණෙරො සූලග්ගෙ නිසින්නො උපජ්ඣායස්ස මෙ කො භෙසජ්ජං ආහරිස්සතීති සාරිපුත්තත්ථෙරං සරි. තතො ථෙරො තං පවත්තිං ඤත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස කථෙසි, භගවාපි මහාසාවකපරිවුතො තස්ස ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා තං ඨානමගමාසි. තතො භගවතො නික්ඛන්තභාවා සකලනගරෙ කොලාහලං අහොසි, මහාජනකායො සන්නිපති. අථ භගවා විප්ඵුරන්තහත්ථතලෙ නඛමණිමයූඛසම්භින්නපීතාභාසතාය පග්ඝරන්තජාතිහිඞ්ගුලකසුවණ්ණරසධාරාවිය ජාලාවගුණ්ඨිතමුදුතලුනඞ්ගුලං හත්ථං උත්තරස්ස සීසෙ ඨපෙත්වා උත්තර ඉදං තෙ පුබ්බෙ කතපාපකම්මස්ස ඵලං උප්පන්නං, තත්ථ තයා පච්චවෙක්ඛණබලෙන අධිවාසනා කාතබ්බාති ආහ. තෙනෙව ආහ.

ได้ยินว่า ท่านนั้นได้สร้างสมบุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นทุกข์ในภพนั้นๆ โดยได้สร้างสมบารมีในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ท่านได้เป็นวิทยาธรอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ในกาลนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ทรงเจริญวิเวก เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ประทับนั่งขัดสมาธิในที่อันรื่นรมย์ ในกาลนั้น วิทยาธรนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี จึงได้บูชาด้วยดอกกรรณิการ์ ๓ ดอก ดอกไม้เหล่านั้นด้วยพุทธานุภาพได้ตั้งอยู่เหนือพระศาสดาเหมือนฉัตร ท่านนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้น ครั้นทำกาละในภายหลัง ได้ไปเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันโอฬาร อยู่ในภพนั้นตลอดอายุ แล้วจุติจากภพนั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและมนุษย์ ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์มหาศาลในกรุงราชคฤห์ มีชื่อว่าอุตตระ ท่านมีรูปงามยิ่งนัก เมื่อเจริญวัยแล้ว ได้สำเร็จในวิชาพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นที่นับถือของโลกด้วยชาติ รูป วิชา ศีล และอาจาระ เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธเห็นความสมบูรณ์ด้วยปัญญาของท่านนั้น จึงปรารถนาจะยกธิดาของตนให้ แล้วได้แจ้งความประสงค์ของตน ท่านนั้นมีอัธยาศัยน้อมไปในการออกบวช จึงปฏิเสธ แล้วได้เข้าเฝ้าพระธรรมเสนาบดีเป็นครั้งคราว ฟังธรรมในสำนักของท่าน ได้ศรัทธาแล้วบวช เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร ปรนนิบัติพระเถระ ในสมัยนั้น พระเถระเกิดอาพาธอย่างหนึ่งขึ้น พระอุตตรสามเณรจึงถือบาตรและจีวรออกจากวิหารแต่เช้าตรู่ วางบาตรไว้ที่ริมสระน้ำกลางทาง แล้วไปใกล้แหล่งน้ำ ล้างหน้า ในกาลนั้น โจรผู้ร้ายคนหนึ่งได้กระทำกรรมแล้ว ถูกพวกเจ้าหน้าที่รักษาพระนครติดตาม ได้หนีออกจากพระนครทางประตูใหญ่ แล้วเอาห่อรัตนภัณฑ์ที่ตนถือมาใส่ลงในบาตรของสามเณรแล้วหนีไป สามเณรนั้นก็มาถึงใกล้บาตรแล้ว พวกราชบุรุษที่ติดตามโจรมา เห็นห่อของในบาตรของสามเณร จึงกล่าวว่า 'นี่คือโจร โจรได้กระทำการโจรกรรมนี้' แล้วจับสามเณรไพล่หลังไปแสดงแก่วัสสการพราหมณ์ ในกาลนั้น วัสสการพราหมณ์ได้รับแต่งตั้งให้วินิจฉัยคดีของพระราชา และสั่งการลงโทษ ท่านนั้นผูกอาฆาตว่า 'ผู้นี้ไม่เชื่อฟังคำของเราแต่ก่อน ได้บวชในหมู่บรรพชิตผู้บริสุทธิ์' จึงไม่ชำระความนั้น แล้วสั่งว่า 'จงเสียบผู้นี้ทั้งเป็นที่หลาวเถิด' พวกราชบุรุษจึงเสียบท่านที่หลาวไม้สะเดา สามเณรนั่งอยู่บนปลายหลาว ระลึกถึงพระสารีบุตรเถระว่า 'ใครหนอจะนำยามาให้พระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า' ลำดับนั้น พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระมหาสาวก ทรงพิจารณาความแก่รอบแห่งญาณของท่าน แล้วเสด็จไปยังที่นั้น ลำดับนั้น การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกไปนั้น ได้เกิดความโกลาหลไปทั่วพระนคร มหาชนได้ประชุมกัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวางพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม มีนิ้วเรียวยาว ประดับด้วยข่ายพระหัตถ์ ซึ่งมีรัศมีสีเหลืองปนด้วยแสงแห่งเล็บแก้วมณีอันเปล่งประกาย ดุจสายน้ำทองคำและชาดที่ไหลออกมา บนศีรษะของพระอุตตระ แล้วตรัสว่า 'อุตตระ นี่เป็นผลแห่งกรรมชั่วที่เธอทำไว้ในปางก่อน เธอพึงอดทนด้วยกำลังแห่งการพิจารณาในกรรมนั้น' ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า

๑.

අතීතෙ [Pg.90] කිර එකස්මිං, ගාමෙ ත්ව මසි දාරකො;

දාරෙකෙහි සමාගම්ම, කීළන්තො කෙළිමණ්ඩලෙ.

ได้ยินว่า ในอดีตกาล เธอเป็นเด็กในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นอยู่กับพวกเด็กๆ ในสนามเล่น

๒.

ගහෙත්වා සුඛුමං සූකං, තදා ත්වං නිම්බජල්ලියා;

උත්තාසෙසි තත්ථ සූලෙ, ජීවමානකමක්ඛිකං.

ในกาลนั้น เธอได้เอาหนามเล็กๆ จากเปลือกต้นสะเดา เสียบแมลงวันทั้งเป็นไว้ที่หลาวนั้น

๓.

අපරම්පි තෙ පාපකම්මං, පවක්ඛාමි සුණොහි මෙ;

ඔවදන්තිං හිතෙන ත්වං, අතීතෙ සකමාතරං.

เราจะบอกกรรมชั่วอีกอย่างหนึ่งของเธอ จงฟังเราเถิด ในอดีตกาล เธอได้ด่ามารดาของตนผู้กำลังสั่งสอนด้วยประโยชน์

๔.

ජීවසූලෙ නිසීදාති, කොපෙනාභිසපී තුවං;

ඉමෙහි ද්වීහි පාපෙහි, සරං සංසාරසාගරෙ.

เธอได้สาปแช่งด้วยความโกรธว่า 'จงนั่งบนหลาวทั้งเป็นเถิด' ด้วยบาป ๒ อย่างนี้ เธอได้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ

๕.

පඤ්චජාතිසතෙ අච්ඡි, ජීවසූලම්හි නිම්බජෙ;

අයං තෙ චරිමා ජාති, එත්ථාපිච විපච්චි සොති.

เธอได้ถูกเสียบที่หลาวต้นสะเดาถึง ๕๐๐ ชาติ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเธอ กรรมนั้นก็ได้ให้ผลในชาตินี้ด้วย

එවමාදිනා නයෙන තස්ස අජ්ඣාසයානුරූපෙන ධම්මං දෙසෙසි, උත්තරො අමතාභිසෙකසදිසෙන සත්ථුනො හත්ථසම්ඵස්සසඤ්ජාතපසාදසොමනස්සතාය උළාරං පීතිපාමොජ්ජං පටිලභිත්වා යථාපරිචිතං විපස්සනාමග්ගං සමාරූළ්හො ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා සත්ථු දෙසනාවිලාසෙන මග්ගපටිපාටියා සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. ධම්මං සුත්වා තත්ථ සමාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසීති වදන්ති. උත්තරො පන ඡළභිඤ්ඤො හුත්වා සූලතො උට්ඨහිත්වා ආකාසෙ ඨත්වා පාටිහාරියං දස්සෙසි. මහාජනා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා ජාතා අහෙසුං. තාවදෙවස්ස වණොරුන්ධි, සො භික්ඛූහි ආවුසො තාදිසං දුක්ඛං අනුභවන්තො කථං ත්වං විපස්සනං අනුයුඤ්ජිතුං සක්ඛීති පුට්ඨො පගෙව මෙ ආවුසො සංසාරෙ ආදීනවො සඞ්ඛාරානඤ්ච සභාවො සුදිට්ඨො. තස්මාහං තාදිසං දුක්ඛං අනුභවන්තොපි අසක්ඛිං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විසෙසං අධිගන්තුංති ආහ. අථාපරභාගෙ සො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ අත්තනො පුබ්බචරිතා පදානං පකාසෙන්තො ඉමා ගාථා අභාසි.

ด้วยทำนองนี้ พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของท่าน พระอุตตระได้รับปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ เพราะความเลื่อมใสและความโสมนัสที่เกิดขึ้นจากการสัมผัสมือของพระศาสดา ซึ่งเปรียบเหมือนการรดด้วยน้ำอมฤต และเพราะความที่ญาณของท่านแก่กล้าแล้ว ท่านจึงได้เจริญวิปัสสนาตามแนวทางที่เคยปฏิบัติมา และด้วยลีลาแห่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ท่านจึงได้กำจัดกิเลสทั้งปวงตามลำดับมรรค และได้เป็นผู้มีอภิญญา ๖ พวกเขากล่าวว่า เมื่อได้ฟังธรรมแล้ว เทวดาและมนุษย์แปดหมื่นสี่พันชีวิตที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บรรลุธรรม ส่วนพระอุตตระนั้น เมื่อเป็นผู้มีอภิญญา ๖ แล้ว ได้ลุกขึ้นจากหลาว ยืนอยู่ในอากาศ และแสดงปาฏิหาริย์ มหาชนทั้งหลายต่างมีจิตอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ในขณะนั้นเอง บาดแผลของท่านก็หายไป เมื่อภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านประสบทุกข์เช่นนั้นแล้ว ไฉนจึงสามารถเจริญวิปัสสนาได้เล่า?' ท่านตอบว่า 'ท่านผู้มีอายุ โทษในสังสารวัฏและสภาพของสังขารทั้งหลายนั้น ผมได้เห็นแจ้งดีแล้วแต่ก่อน เพราะเหตุนั้น แม้ผมจะประสบทุกข์เช่นนั้น ก็ยังสามารถเจริญวิปัสสนาและบรรลุคุณวิเศษได้' ต่อมาภายหลัง ท่านได้กล่าวคาถาเหล่านี้ เพื่อประกาศเรื่องราวที่เคยประพฤติมาในอดีต ท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์

๖.

සුමෙධො [Pg.91] නාම සම්බුද්ධො, ද්වත්තිංසවරලක්ඛණො;

විවෙකකාමො සම්බුද්ධො, හිමවන්ත මුපාගමි.

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า สุเมธะ ผู้ทรงมีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาความสงัด ได้เสด็จไปยังภูเขาหิมพานต์

๗.

අජ්ඣොගහෙත්වා හිමවන්තං, අග්ගො කාරුණිකො මුනි;

පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාන, නිසීදි පුරිසුත්තමො.

พระมุนีผู้ประเสริฐ ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณา เสด็จเข้าไปในป่าหิมพานต์ พระบุรุษผู้สูงสุดนั้น ทรงนั่งขัดสมาธิ

๘.

විජ්ජාධරො තදා ආසිං, අන්තලික්ඛචරො අහං;

තිසූලං සුකතං ගය්හ, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นวิทยาธร เหาะไปในอากาศ ถือตรีศูลที่ทำดีแล้ว เหาะไปในอากาศในกาลนั้น

๙.

පබ්බතග්ගෙ යථා අග්ගි, පුණ්ණමාසෙව චන්දිමා;

වනං ඔභාසතෙ බුද්ධො, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนไฟบนยอดเขา เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนต้นสาละใหญ่ที่บานสะพรั่ง

10.

๑๐.

වනග්ගා නික්ඛමිත්වාන, බුද්ධරංසී විධාවරෙ;

නලග්ගිවණ්ණසඞ්කාසා, දිස්වා චිත්තං පසාදයිං.

พระพุทธรัศมีแผ่ซ่านออกจากป่า มีสีเพียงดังไฟในป่าอ้อ เมื่อเห็นแล้ว ข้าพเจ้าก็มีจิตเลื่อมใส

11.

๑๑.

විචිනං අද්දසං පුප්ඵං, කණිකාරං දෙවගන්ධිකං;

තීණි පුප්ඵානි ආදාය, බුද්ධසෙට්ඨං අපූජයිං.

ข้าพเจ้าเลือกเฟ้นอยู่ ได้เห็นดอกกรรณิการ์อันมีกลิ่นหอมดุจทิพย์ ถือดอกไม้สามดอกแล้ว บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

12.

๑๒.

බුද්ධස්ස ආනුභාවෙන, තීණි පුප්ඵානි මෙ තදා;

උද්ධවණ්ටා අධොපත්තා, ඡායං කුබ්බන්ති සත්ථුනො.

ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้า ดอกไม้สามดอกของข้าพเจ้าในกาลนั้น มีก้านชูขึ้นและกลีบห้อยลง ทำร่มเงาให้แก่พระศาสดา

13.

๑๓.

තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහිච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගඤ්ඡහං.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้ ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

14.

๑๔.

තත්ථ මෙ සුකතං බ්‍යම්හං, කණිකාරීති ඤායති;

සට්ඨියොජන මුබ්බෙධං, තිංසයොජනවිත්ථතං.

ณ ที่นั้น วิมานที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ดีแล้ว มีชื่อว่า กรรณิการี สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์

15.

๑๕.

සහස්සඛණ්ඩං සතභෙණ්ඩු, ධජාලු හරිතාමයං;

සතසහස්සානි බ්‍යූහානි, බ්‍යම්හෙ පාතුරහංසු මෙ.

มีพันส่วน มีร้อยยอด มีธงปลิวไสว ทำด้วยแก้วมรกต มีแสนห้องปรากฏขึ้นในวิมานของข้าพเจ้า

16.

๑๖.

සොණ්ණමයා මණිමයා, ලොහිතඞ්කමයා පිච;

ඵලිකා පිච පල්ලඞ්කා, යදිච්ඡක යදිච්ඡකා.

บัลลังก์ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยแก้วมณี ทำด้วยแก้วทับทิม และทำด้วยแก้วผลึก มีอยู่ตามความปรารถนา

17.

๑๗.

මහාරහඤ්ච සයනං, තූලිකං විකතීයකං;

උද්දලොමිකඑකන්තං, බිම්බොහනසමායුතං.

ที่นอนอันมีค่ามาก มีฟูกที่ทำอย่างวิจิตร มีขนตั้งขึ้นข้างเดียว มีหมอนหนุน

18.

๑๘.

භවනා [Pg.92] නික්ඛමිත්වාන, චරන්තො දෙවචාරිකං;

යදා ඉච්ඡාමි ගමනං, දෙවසංඝපුරක්ඛතො.

ออกจากวิมานแล้ว เที่ยวไปในเทวโลก เมื่อใดที่ข้าพเจ้าปรารถนาจะไป ก็มีหมู่เทพแวดล้อม

19.

๑๙.

පුප්ඵස්ස හෙට්ඨා තිට්ඨාමි, උපරිච්ඡදනං මම;

සමන්තා යොජනසතං, කණිකාරෙහි ඡාදිතං.

ข้าพเจ้ายืนอยู่ใต้ดอกไม้ ดอกไม้เป็นเครื่องบังแดดของข้าพเจ้า แวดล้อมด้วยดอกกรรณิการ์ตลอดร้อยโยชน์

20.

๒๐.

සට්ඨිතුරියසහස්සානි, සායං පාතං උපට්ඨහුං;

පරිවාරෙන්ති මං නිච්චං, රත්තින්දිවමතන්දිතා.

เครื่องดนตรีหกหมื่นชนิด ปรากฏขึ้นในเวลาเย็นและเช้า แวดล้อมข้าพเจ้าอยู่เสมอ ทั้งกลางวันและกลางคืน ไม่เกียจคร้าน

21.

๒๑.

තත්ථ නච්චෙහි ගීතෙහි, තාලෙහි වාදිතෙහි ච;

රමාමි ඛිඩ්ඩාරතියා, මොදාමි කාමකාමහං.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าเพลิดเพลินด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม และการบรรเลง ข้าพเจ้าสนุกสนานด้วยการเล่นและยินดีตามความปรารถนา

22.

๒๒.

තත්ථ භුත්වා ච පිත්වා ච, මොදාමි තිදසෙ තදා;

නාරීගණෙහි සහිතො, මොදාමි බ්‍යම්හමුත්තමෙ.

ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้กินและดื่ม ยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในกาลนั้น พร้อมด้วยหมู่นางฟ้า ข้าพเจ้ามีความสุขอยู่ในวิมานอันสูงสุด

23.

๒๓.

සතානං පඤ්චක්ඛත්තුඤ්ච, දෙවරජ්ජ මකාරයිං;

සතානං තීණික්ඛත්තුංච, චක්කවත්තී අහොසහං;

පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසංඛියං.

ข้าพเจ้าได้เป็นเทวราชห้าร้อยครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิสามร้อยครั้ง ได้เป็นเจ้าของแคว้นอันไพศาล นับไม่ถ้วน

24.

๒๔.

භවාභවෙ සංසරන්තො, මහාභොගං ලභාමහං;

භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, බුද්ධපූජායි දං ඵලං.

ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าได้โภคสมบัติอันยิ่งใหญ่ โภคสมบัติของข้าพเจ้าไม่เคยขาดแคลน นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

25.

๒๕.

ද්වෙ මෙ භවෙ සංසරාමි, දෙවත්තෙ අථ මානුසෙ;

අඤ්ඤං ගතිං න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสองภพ คือ เทวโลกและมนุษยโลก ข้าพเจ้าไม่รู้จักคติอื่น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

26.

๒๖.

ද්වෙ මෙ කුලෙ පජානාමි, ඛත්තියෙ චාපි බ්‍රාහ්මණෙ;

නීචෙ කුලෙ න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ข้าพเจ้ารู้จักสองตระกูล คือ กษัตริย์และพราหมณ์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักตระกูลต่ำ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

27.

๒๗.

හත්ථියානං අස්සයානං, සිවිකං සන්දමානිකං;

ලභාමි සබ්බමෙවෙ තං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ยานช้าง ยานม้า วอ และรถ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

28.

๒๘.

දාසීගණං දාසගණං, නාරියො ච අලඞ්කතා;

ලභාමි සබ්බ මෙවෙ තං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

หมู่ทาสี หมู่ทาส และสตรีที่ประดับประดาแล้ว ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

29.

๒๙.

කොසෙය්‍යකම්බලියානි, ඛොමකප්පාසිකානිච;

ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าลินิน และผ้าฝ้าย ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

30.

๓๐.

නවවත්ථං [Pg.93] නවඵලං, නවග්ගරසභොජනං;

ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ผ้าใหม่ ผลไม้ใหม่ และอาหารรสเลิศใหม่ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

31.

๓๑.

ඉමං ඛාද ඉමං භුඤ්ජ, ඉමම්හි සයනෙ සය;

ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

'จงกินสิ่งนี้ จงบริโภคสิ่งนี้ จงนอนบนที่นอนนี้' ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

32.

๓๒.

සබ්බත්ථ පූජිතො හොමි, යසො අච්චුග්ගතො මම;

මහෙසක්ඛො ඝදා හොමි, අභෙජ්ජපරිසො සදා;

ඤාතීනං උත්තමො හොමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ข้าพเจ้าเป็นที่บูชาในทุกหนแห่ง ยศของข้าพเจ้าสูงส่งยิ่งนัก ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีบริษัทที่ไม่มีใครทำลายได้เสมอ ข้าพเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ญาติ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

33.

๓๓.

සීතං උණ්හං න ජානාමි, පරිළාහො න විජ්ජති;

අථො චෙතසිකං දුක්ඛං, හදයෙ මෙ න විජ්ජති.

ข้าพเจ้าไม่รู้จักความหนาว ความร้อน ความเร่าร้อนไม่มี อนึ่ง ทุกข์ทางใจก็ไม่มีในใจของข้าพเจ้า

34.

๓๔.

සුවණ්ණවණ්ණො හුත්වාන, සංසරාමි භවාභවෙ;

වෙවණ්ණියං න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

เป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักความมีผิวพรรณเศร้าหมอง นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

35.

๓๕.

දෙවලොකා චවිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

සාවත්ථියං පුරෙ ජාතො, මහාසාලෙ සුඅඩ්ඪකෙ.

จุติจากเทวโลกแล้ว ถูกกรรมดีชักนำ เกิดในเมืองสาวัตถี ในตระกูลมหาศาลที่มั่งคั่ง

36.

๓๖.

පඤ්චකාමගුණෙ හිත්වා, පබ්බජිංඅනගාරියං;

ජාතියා සත්තවස්සොහං, අරහත්තමපාපුණිං.

ละกามคุณ ๕ แล้ว บวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เรามีอายุ ๗ ขวบ ได้บรรลุพระอรหัต

37.

๓๗.

උපසම්පාදයී බුද්ධො, ගුණමඤ්ඤාය චක්ඛුමා;

තරුණොව පූජනීයො හං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ทรงทราบคุณของเรา ทรงให้เราอุปสมบท เราเป็นผู้ควรบูชาแม้ยังหนุ่ม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

38.

๓๘.

දිබ්බචක්ඛුං විසුද්ධං මෙ, සමාධිකුසලො අහං;

අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තො, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ทิพยจักษุของเราบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ บรรลุถึงความสำเร็จแห่งอภิญญา นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

39.

๓๙.

පටිසම්භිදා අනුප්පත්තො, ඉද්ධිපාදෙසු කොවිදො;

සද්ධම්මෙ පාරමිප්පත්තො, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ฉลาดในอิทธิบาท บรรลุถึงความสำเร็จในพระสัทธรรม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

40.

๔๐.

තිංසකප්පසහස්සම්හි, යං බුද්ධමභිපූජයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

ในสามหมื่นกัปที่เราได้บูชาพระพุทธเจ้า เราไม่รู้จักทุคติ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

41.

๔๑.

කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා;

නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො.

กิเลสของเราเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถอนขึ้นแล้ว เราตัดเครื่องผูกพันได้แล้วเหมือนพญานาค อยู่ปราศจากอาสวะ

42.

๔๒.

ස්වාගතං [Pg.94] වත මෙ ආසි, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සන්තිකං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

การมาของเราดีแล้วหนอ ในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราบรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำกิจในพระพุทธศาสนาเสร็จแล้ว

43.

๔๓.

පටිසම්භිදා චතස්සො ච, විමෙක්ඛා පිච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසනංති;

තං සුත්වා බහූ කුසලකම්මපරායණා අහෙසුං.

ปฏิสัมภิทา ๔ และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว กิจในพระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ชนเป็นอันมากฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีกุศลกรรมเป็นที่พึ่ง

44.

๔๔.

සහෙතුකා පච්ඡිමිකාපි සත්තා,පාපං න සක්කොන්ති ජහාතුමෙවං;

අනිච්ඡමානෙහි ජනෙහි දුක්ඛං,ආරාව පාපං පරිවජ්ජනීයංති.

สัตว์ทั้งหลายผู้มีเหตุปัจจัยในภายหลัง ย่อมไม่สามารถละบาปได้เลยอย่างนี้ ความทุกข์ที่เกิดจากชนผู้ไม่ปรารถนา บาปนั้นพึงเว้นให้ห่างไกล

උත්තරසාමණෙරස්ස වත්ථුං චතුත්ථං.

เรื่องของพระอุตตรสามเณร จบเรื่องที่ ๔

25. කවීරපට්ටන වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๕. ในเรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ นี้เป็นเรื่องตามลำดับ

ජම්බුදීපෙ කිර චොළරට්ඨෙ කාවීරපට්ටනං නාම අහොසි. තත්ථ මාහිස්සරිකා බහූ මිච්ඡාදිට්ඨිකා වසන්ති. තත්ථෙකස්මිං දෙවාලයෙ චිත්තකම්මං කරොන්තා එකස්මිං ඵලකෙ ඉස්සරස්ස ඔනමිත්වා වන්දනාකාරං භගවතො රූපං අකංසු. තස්මිං සමයෙ තත්ථ බහූ උපාසකා තං දෙවකුලං ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ චිත්තකම්මානි ඔලොකෙන්තා තස්මිං ඵලකෙ තං චිත්තකම්මං අද්දසංසු. දිස්වාන තෙ අහො අම්හෙහි අපස්සිතබ්බං පස්සිතං. සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියාසදෙවමනුස්සාය පජාය ච අපරිමාණෙසු චක්කවාළෙසු භගවතො උත්තරිතරං ඨපෙත්වා සමසමොපි නත්ථි. සකලෙහි සත්තනිකායෙහි වන්දනීයො පූජනීයො භගවා. අනනුරූපං තස්ස එතෙහි කතංති රොදන්තා පරිදෙවන්තා රාජද්වාරං ගන්ත්වා උග්ඝොසෙසුං, තං සුත්වා රාජා තෙ පක්කොසාපෙත්වා කස්මා තුම්හෙ [Pg.95] උග්ඝොසෙථාති පුච්ඡි, තෙ එව මාහංසු. දෙව අම්හාකං භගවා දෙවාතිදෙවො සක්කාතිසක්කො බ්‍රහ්මාතිබ්‍රහ්මා මෙරුව අචලො සාගරො ගම්භීරො ආකාසොව අනන්තො පථවීව පත්ථටොතිආදීහි භගවතො ගුණං වණ්ණෙසුං. තෙන වුත්තං අපදානෙ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ในแคว้นโจฬะ มีเมืองชื่อกาวีรปัตตนะ ในเมืองนั้น มีพวกมาเหศวรผู้มีความเห็นผิดเป็นอันมากอาศัยอยู่ ในเทวสถานแห่งหนึ่งในเมืองนั้น พวกช่างเขียนได้เขียนรูปพระผู้มีพระภาคเจ้าในลักษณะที่ก้มกราบพระอิศวรลงบนแผ่นกระดานแผ่นหนึ่ง ในสมัยนั้น อุบาสกเป็นอันมากได้ไปที่เทวสถานนั้น เมื่อดูภาพเขียนตามที่ต่างๆ ก็ได้เห็นภาพเขียนนั้นบนแผ่นกระดานนั้น ครั้นเห็นแล้ว พวกเขาก็กล่าวว่า 'โอหนอ สิ่งที่เราไม่ควรเห็น เราได้เห็นแล้ว ในโลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ และในจักรวาลอันประมาณมิได้ ไม่มีใครเสมอเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่มี พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่หมู่สัตว์ทั้งปวงควรไหว้ ควรบูชา สิ่งที่พวกนี้ทำนั้นไม่สมควรแก่พระองค์เลย' ดังนี้แล้ว ก็ร้องไห้คร่ำครวญไปถึงประตูวังแล้วประกาศให้ทราบ พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงรับสั่งให้เรียกพวกเขามาแล้วตรัสถามว่า 'พวกท่านประกาศอะไร?' พวกเขาก็ทูลอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราเป็นเทวดาเหนือเทวดา เป็นพระอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพระพรหมเหนือพระพรหม ไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขาพระสุเมรุ ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทร ไม่มีที่สุดเหมือนอากาศ แผ่ไปเหมือนแผ่นดิน' ดังนี้เป็นต้น แล้วพรรณนาพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในอปทานว่า

๑.

බත්තිංසලක්ඛණධරො, සුනක්ඛත්තොව චන්දිමා;

අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො.

ทรงมีพระลักษณะ ๓๒ ประการ เหมือนพระจันทร์ในนักษัตรฤกษ์อันดี ทรงประกอบด้วยอนุพยัญชนะ เหมือนต้นสาละหลวงที่บานสะพรั่ง

๒.

රංසිජාලපරික්ඛිත්තො, දිත්තොව කනකාචලො;

බ්‍යාමප්පභාපරිවුතො, සතරංසි දිවාකරො.

แวดล้อมด้วยข่ายแห่งรัศมี สว่างไสวเหมือนภูเขาทอง แวดล้อมด้วยพระรัศมีประมาณวาหนึ่ง เหมือนพระอาทิตย์มีร้อยรัศมี

๓.

සොණ්ණා නනො ජිනවරො, සමණීව සිලුච්චයො;

කරුණාපුණ්ණහදයො, විවට්ටො විය සාගරො.

พระชินเจ้าผู้ประเสริฐมีพระพักตร์ดุจทอง ทรงสงบเหมือนภูเขาหิน มีพระหทัยเต็มเปี่ยมด้วยพระกรุณา เหมือนมหาสมุทรที่กว้างใหญ่

๔.

ලොකවිස්සුතකිත්තීව, සිනෙරුව නගුත්තමො;

යසසා විතතො ධීරො, ආකාසසදිසො මුනි.

มีพระเกียรติคุณเลื่องลือไปทั่วโลก เหมือนภูเขาพระสุเมรุอันเป็นยอดแห่งภูเขา ผู้มีปัญญาแผ่ไปด้วยยศ พระมุนีเสมอด้วยอากาศ

๕.

අසඞ්ගචිත්තො සබ්බත්ථ, අනිලො විය නායකො;

පතිට්ඨා සබ්බභූතානං, මහීව මුනිසුත්තමො.

มีพระทัยไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง พระผู้นำเหมือนลม เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง พระมุนีผู้ประเสริฐสุดเหมือนแผ่นดิน

๖.

අනූපලිත්තො ලොකෙන, තොයෙන පදුමං යථා;

කුවාදගච්ඡදහනො, අග්ගික්ඛන්ධොව සොභති.

ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก เหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เผาผลาญหมู่แห่งวาทะชั่ว รุ่งเรืองเหมือนกองไฟ

๗.

අගදො විය සබ්බත්ථ, කිලෙසවිසනාසකො;

ගන්ධමාදනසෙලොව, ගුණගන්ධවිභූසිතො.

เหมือนยาแก้พิษในที่ทั้งปวง กำจัดพิษคือกิเลส เหมือนภูเขาคันธมาทน์ ประดับด้วยกลิ่นคือคุณ

๘.

ගුණානං ආකරො ධීරො, රතනානංව සාගරො;

සින්ධූව වනරාජීනං, කිලෙසමලහාරකො.

ผู้มีปัญญาเป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เหมือนมหาสมุทรเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ เหมือนแม่น้ำสินธุเป็นที่รวมแห่งป่า กำจัดมลทินคือกิเลส

๙.

විජයීව මහායොධො, මාරසෙනප්පමද්දනො;

චක්කවත්තීව සො රාජා, බොජ්ඣඞ්ගරතනිස්සරො.

ผู้มีชัยชนะเหมือนยอดนักรบ ย่ำยีหมู่มาร พระราชาพระองค์นั้นเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเป็นเจ้าแห่งรัตนะคือโพชฌงค์

10.

๑๐.

මහාභිසක්කසඞ්කාසො, දොසබ්‍යාධිතිකිච්ඡකො;

සල්ලකත්තො යථා වෙජ්ජා, දිට්ඨිගණ්ඩවිඵාලකො.

เหมือนหมอใหญ่ รักษาโรคคือโทสะ เหมือนหมอศัลยแพทย์ ผ่าฝีคือทิฏฐิ

11.

๑๑.

සත්ථා [Pg.96] නො භගවා දෙව, මහාබ්‍රහ්මෙහි වන්දිතො;

දෙවින්දසුරසිද්ධෙහි, වන්දනීයො සදා දරා.

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าศาสดาของเรา อันมหาพรหมทั้งหลายกราบไหว้แล้ว อันท้าวสักกะ เทวดา อสูร และผู้สำเร็จทั้งหลาย ควรไหว้ด้วยความเคารพเสมอ

12.

๑๒.

සබ්බෙසු චක්කවාළෙසු, යෙ අග්ගා යෙ ච පූජිතා;

තෙසමග්ගො මහාරාජ, භගවා නො පතාපවාති.

ในจักรวาลทั้งปวง ชนเหล่าใดเป็นผู้เลิศ ชนเหล่าใดเป็นผู้ที่เขาบูชา ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เป็นผู้เลิศกว่าชนเหล่านั้น มีเดชานุภาพมาก

අයුත්තං දෙව දෙවකුලෙහි කතංති ආහංසු. තං සුත්වා රාජා භො සබ්බෙපි මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතානං මහන්තභාවං කථෙන්ති. තුම්හාකං පන සත්ථුනො මහන්තභාවං කථං අම්හාකං ජානාපෙථාති, උපාසකා න ගරු ත්වං මහාරාජ ඵලකං ආහරාපෙත්වා සුද්ධවත්ථෙන වෙඨෙත්වා තං අත්තනො මුද්දිකාය ලඤ්ඡිත්වා සුරක්ඛිතසුගොපිතෙ එකස්මිං දෙවකුලෙ ඨපෙත්වා සත්තාහච්චයෙන ආහරාපෙත්වා තං ඔලොකෙථ, තදා නො සත්ථුනො මහන්තානුභාවං ජානාථාති ආහංසු, අථ රාජා තෙසං වුත්තනියාමෙනෙව කාරාපෙත්වා අන්තොදෙවකුලෙ ඨපෙත්වා සබ්බද්වාරානි පිදහිත්වා ලඤ්ඡෙත්වා රක්ඛෙය්‍යාථාති නියොජෙසි. තතො තෙ උපාසකා සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා සත්තාහං දානං දෙන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා සබ්බසත්තෙසු මෙත්තිං භාවෙන්තා සබ්බසත්තානං අත්තනා කතපුඤ්ඤෙසු පත්තිං දෙන්තා තිණ්ණං රතනානං පූජං කරොන්තා එවං උග්ඝොසෙසුං. අම්හාකං කතකුසලනිස්සන්දෙන ලොකෙ මහිද්ධිකා මහානුභාවා සබ්බෙ දෙවා ච ලොකං පාලෙන්තා චත්තාරො මහාරාජානො ච අම්හාකං සත්ථුනො උපට්ඨානාය ඨිතභාවං දස්සෙන්තූති සච්චකිරියං අකංසු. අථ තෙසං පුඤ්ඤානුභාවෙන තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. තතො සො මනුස්සලොකං ඔලොකෙන්තො මිච්ඡාදිට්ඨීහි කතං තං විප්පකාරං දිස්වා සංවිග්ගො ආගන්ත්වා ඉස්සරං භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා සයිතාකාරං [Pg.97] කත්වා තං පවත්තිං උපාසකානං කථෙත්වා සකට්ඨානමෙව අගමාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙපාතොව තෙ සබ්බෙපි රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු. දෙව ඉස්සරො අම්හාකං භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා නිපන්නොති. අථ රාජා තෙසං කථං සුත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනෙ සන්නිපාතෙත්වා තෙහි පරිවුතො දෙවකුලං ගන්ත්වා ලඤ්ඡං භින්දාපෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා ඵලකං ආහරාපෙත්වා වෙඨිතසාටකෙ මොචාපෙසි. අථ රාජා ච මහාජනො ච තං මහන්තං පාටිහාරියං දිස්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං පහාය සබ්බෙ සත්ථුනො සරණ මගමංසු. අථ රාජා තං දෙවකුලං භින්දාපෙත්වා මහන්තං රමණීයං විහාරං කාරාපෙත්වා යාවජීවං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති.

"ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ สิ่งที่พวกเทวสถานทำนั้นไม่สมควร" ดังนี้. พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย มนุษย์ทั้งปวงย่อมกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของเทวดาของตนๆ แต่พวกท่านจะให้เราทราบถึงความยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของพวกท่านได้อย่างไร?" อุบาสกทั้งหลายทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ไม่ยากเลย ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำแผ่นกระดานนั้นมา ห่อด้วยผ้าขาวบริสุทธิ์ ประทับตราด้วยพระธำมรงค์ของพระองค์ แล้วเก็บรักษาไว้ในเทวสถานแห่งหนึ่งอย่างดีเยี่ยม ครั้นล่วงไป ๗ วันแล้ว ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำมาดู เมื่อนั้น พระองค์ก็จะทรงทราบถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของเรา" ดังนี้. ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ทำตามที่พวกเขากล่าวไว้ แล้วให้เก็บไว้ในเทวสถานภายใน ปิดประตูทั้งหมด ประทับตรา แล้วรับสั่งให้รักษาไว้. จากนั้น อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกัน ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เจริญเมตตาในสัตว์ทั้งปวง อุทิศส่วนบุญที่ตนทำแล้วแก่สัตว์ทั้งปวง บูชาพระรัตนตรัย ๓ ประการ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า "ด้วยผลแห่งบุญที่เราทำแล้ว ขอเทวดาทั้งปวงผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากในโลก และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้รักษาโลก จงแสดงให้เห็นว่า พวกท่านยืนอยู่เพื่ออุปัฏฐากพระศาสดาของเรา" ดังนี้ แล้วได้ทำสัจจกิริยา. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพวกเขา ในขณะนั้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะจอมเทพก็แสดงอาการร้อน. จากนั้น ท้าวสักกะทอดพระเนตรดูโลกมนุษย์ เห็นความวิปริตที่พวกมิจฉาทิฏฐิทำไว้ ก็ทรงสังเวช เสด็จมาแล้วทรงทำให้รูปพระอิศวรกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แสดงอาการประหนึ่งว่านอนอยู่ แล้วตรัสบอกเรื่องนั้นแก่อุบาสกทั้งหลาย แล้วเสด็จกลับไปยังที่ของพระองค์เอง. จากนั้น ในวันที่ ๗ พอรุ่งเช้า อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปเฝ้าพระราชา กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระอิศวรได้กราบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราด้วยเศียรเกล้าแล้วนอนอยู่" ลำดับนั้น พระราชาทรงได้ยินคำของพวกเขาแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศในเมือง ให้มหาชนประชุมกัน แล้วเสด็จไปเทวสถานพร้อมด้วยพวกเขา ทรงให้ทำลายตรา เปิดประตู รับสั่งให้นำแผ่นกระดานออกมา แล้วทรงให้แกะผ้าที่ห่อออก. ลำดับนั้น พระราชาและมหาชนเห็นปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่นั้นแล้ว ก็ละมิจฉาทิฏฐิทั้งหมด แล้วถึงพระศาสดาเป็นสรณะ. ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ทำลายเทวสถานนั้น แล้วทรงสร้างวิหารอันงดงามใหญ่โต ทรงทำบุญกรรมตลอดพระชนมชีพ แล้วไปอุบัติในเทวโลก.

13.

๑๓.

අනබ්භුතං සත්ථු ධරීයමානෙ,කරොන්ති දිස්වා කුසලානි ඉද්ධිං;

යෙ තං මුනින්දෙ පරිනිබ්බුතම්හි,කරොන්ති පුඤ්ඤානි මහබ්භූතං යෙති.

การที่คนทั้งหลายเห็นฤทธิ์แล้วทำกุศลในเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์, ส่วนชนเหล่าใดทำบุญในพระจอมมุนีนั้นแม้เมื่อปรินิพพานแล้ว (การกระทำของ) ชนเหล่านั้น เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก.

කාවීරපට්ටනවත්ථුං පඤ්චමං.

เรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ จบเรื่องที่ ๕.

26. චොරඝාතකවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๖. ในเรื่องโจรฆาต นี้เป็นเรื่องตามลำดับ.

එකස්මිං කිර සමයෙ අම්හාකං භගවා සාවත්ථියං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරති ධම්මදෙසනාය මහාජනස්ස සග්ගමොක්ඛසම්පදං දදමානො. තස්මිංසමයෙ පඤ්චසතා චොරා අටවිතො නගරං ආගන්ත්වා රත්තිභාගෙ චොරකම්මං කත්වා තෙන පුත්තදාරෙ පොසෙන්ති. අථෙකදිවසං චොරා චොරකම්මත්ථාය නගරං පවිසන්තා නගරද්වාරෙ එකං දුක්ඛිතං ජනපදමනුස්සං පස්සිත්වා හම්භො [Pg.98] කත්ථ වසතීති පුච්ඡිංසු, සො අත්තජනා ජනපදවාසිභාවං පකාසෙසි. අථස්ස තෙ කස්මා භො ඉමිනා දුක්ඛවාසෙන වසිස්සසි, එහි අම්හෙහි සද්ධිං චොරකම්මං කරොන්තො වත්ථාලඞ්කාරසම්පන්නො පුත්තදාරං පොසෙහි. ඉමිනා කපණවාසෙන න වසාති ආහංසු. සො පනිමෙ යුත්තං කථෙන්තීති තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡි. අථ තෙ එවං සති අම්හෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාහීති වත්වා නං ගහෙත්වා අන්තොනගරං පවිට්ඨා තත්ථ තත්ථ විලුම්පන්තා චොරකම්මං අකංසු. තදා ජානපදිකො ලද්ධවිභවො ඉමමෙව වරතරන්ති තෙහි සද්ධිං චොරකම්මං කරොන්තො ජීවිකං කප්පෙසි, අථෙකදිවසං රාජපුරිසා කතකම්මෙ තෙ සබ්බෙව ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං ගාළ්හං බන්ධිත්වා කොසලරඤ්ඤො දස්සෙසුං, රාජා තෙ දිස්වා එවමාහ, භණෙ තුම්හාකං අන්තරෙ යො එතෙසං මාරෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සති, තස්ස ජීවිතදානං දම්මීති, තං සුත්වා තෙ චොරා සබ්බෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤාතිසුහදසම්බන්ධභාවෙන තං න ඉච්ඡිංසු. සො පන ජනපදවාසී මනුස්සො අහමෙතෙ සබ්බෙ මාරෙස්සාමීති රඤ්ඤො වත්වා තෙනානුඤ්ඤාතො තෙ සබ්බෙ මාරෙසි. තං දිස්වා තුට්ඨො රාජා තස්ස චොරඝාතකම්මං අදාසි. සො චොරෙ ච වජ්ඣප්පත්තෙ ච මාරෙන්තො පඤ්චවීසතිවස්සානි වසන්තො අපරභාගෙ මහල්ලකො අහොසි. අථ සො මන්දබලත්තා කතිපයපහාරෙනාපි චොරං මාරෙතුං න සක්කොති, රාජා තං ඤත්වා අඤ්ඤස්ස චොරඝාතකම්මං අදාසි. අථ සො චොරඝාතකම්මා පරිහීනො අත්තනො ගෙහෙ වසති. තදා අඤ්ඤතරො මනුස්සො මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතෙන මනුස්සමාරණකමන්තං ජානාති. තථාහි හත්ථපාදකණ්ණනාසසීසාදීසු යංකිඤ්චි ඡෙජ්ජභෙජ්ජං කත්තුකාමො මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙති. තං තං ඨානං ඡිජ්ජති භිජ්ජති, එවං මහානුභාවො සො මන්තො, අථ සො තං පුරිසං උපට්ඨහිත්වා මන්තං ලභිත්වා රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි[Pg.99]. අහං ඉතො පුබ්බෙ මහල්ලකත්තා චොරානං හත්ථපාදාදයො දුක්ඛෙන ඡෙජ්ජ භෙජ්ජං කරොමි, මාරෙතබ්බෙපි දුක්ඛෙන මාරෙමි. ඉදානි පනාහං තථා න කරොමි, මම මන්තානුභාවෙන ඡෙජ්ජභෙජ්ජකම්මං කරිස්සාමීති. රාජා තං සාසනං සුත්වා සාධූති තං පක්කොසාපෙත්වා ඨානන්තරං තස්සෙව පාකතික මකාසි. සො තතො පට්ඨාය තං කම්මං කරොන්තො පුන පඤ්චවස්සානි අතික්කාමෙසි. සො මහල්ලකො ඛීණායුකො දුබ්බලො මරණමඤ්චපරායණො හුත්වා මරණවෙදනාදුක්ඛෙන මහන්තෙන භයානකෙන සද්දෙන විස්සරං විරවන්තො නිමීලිතෙන චක්ඛුනා භයානකං නරකග්ගිජාලාපජ්ජලන්තඅයකූටමුග්ගරධරෙ නිරයපාලෙ ච පස්සන්තො නිපන්නො හොති, තතො තස්ස පටිවිස්සකගෙහෙ මනුස්සා තස්ස භයානකසද්දසවණෙන ගෙහං ඡට්ටෙත්වා පලායිංසු. තස්මිං කිර දිවසෙ මහාසාරිපුත්තත්ථෙරො දිබ්බචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තා තං චොරඝාතකං තදහෙව කාලංකත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තමානං දිස්වා මයි තත්ථ ගතෙ පනෙස මයි පසාදෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති ඤත්වා අජ්ජ මයා තස්සානුග්ගහං කාතුං වට්ටතීති පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා තස්ස ඝරද්වාර මගමාසි. අථ සො ථෙරං දිස්වා කුද්ධො කොපෙන තටතටායමානදෙහො අජ්ජ තං විජ්ඣිත්වා ඵාලෙත්වා මාරෙස්සාමීති නිපන්නොව මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙසි, ථෙරො තස්මිං ඛණෙ නිරොධසමාපන්නො නිරොධා වුට්ඨාය සුරියො විය විරොචමානො අට්ඨාසි, අථ සො ථෙරස්ස තයො වාරෙ තථෙව කත්වා කිඤ්චි කාතුං අසක්කොන්තො අතිවිය විම්හිතචිත්තො ථෙරෙ චිත්තං පසාදෙත්වා අත්තනො පටියත්තං පායසං ථෙරස්ස දාපෙසි, ථෙරො මඞ්ගලං වඩ්ඪෙත්වා විහාරමෙව අගමාසි, චොරඝාතකො ථෙරස්ස දින්නදානං අනුස්සරන්තො තස්මිං ඛණෙ කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්ති. අහො වීතරාගානං බුද්ධපුත්තානං ආනුභාවො. එවං නරකෙ නිබ්බත්තමානොපිස්ස බලෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තොති. තථාහි.

ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้เมืองสาวัตถี ทรงแสดงธรรมประทานความถึงพร้อมด้วยสวรรค์และนิพพานแก่ชนหมู่มาก. ในสมัยนั้น โจร ๕๐๐ คนมาจากป่า เข้ามาในเมือง ทำการโจรกรรมในเวลากลางคืน เลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยทรัพย์นั้น. วันหนึ่ง พวกโจรเข้าไปในเมืองเพื่อทำการโจรกรรม เห็นชาวชนบทผู้หนึ่งกำลังทุกข์ยากอยู่ที่ประตูเมือง จึงถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ที่ไหน?" เขาจึงบอกว่าตนเป็นชาวชนบท. พวกโจรจึงกล่าวแก่เขาว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านจึงอยู่ด้วยความทุกข์ยากเช่นนี้? มาเถิด ท่านจงมาทำการโจรกรรมกับพวกเรา แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยาของท่านให้มีความสมบัติด้วยเสื้อผ้าและเครื่องประดับเถิด อย่าอยู่ด้วยความยากจนเช่นนี้เลย." เขาคิดว่า "คนเหล่านี้พูดสมควร" จึงรับคำของพวกโจร. พวกโจรจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมากับพวกเราเถิด" แล้วพาเขาเข้าไปในเมือง ทำการโจรกรรมปล้นสะดมไปทั่ว. ครั้งนั้น ชาวชนบทนั้นได้ทรัพย์สมบัติแล้ว คิดว่า "นี่แหละดีกว่า" จึงเลี้ยงชีพด้วยการทำการโจรกรรมกับพวกโจรเหล่านั้น. วันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับพวกโจรทั้งหมดที่กระทำกรรมนั้นได้ มัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา แล้วนำไปถวายพระราชาแห่งแคว้นโกศล. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกโจรแล้วตรัสว่า "แน่ะ พวกเจ้า! ในหมู่พวกเจ้า ใครก็ตามที่ฆ่าพวกโจรเหล่านี้ให้ถึงแก่ชีวิตได้ เราจะประทานชีวิตให้แก่ผู้นั้น." พวกโจรทั้งหมดได้ยินดังนั้นแล้ว ด้วยความเป็นญาติมิตรและสหายกัน จึงไม่ปรารถนาที่จะทำเช่นนั้น. แต่ชาวชนบทนั้นกราบทูลพระราชาว่า "ข้าพระองค์จะฆ่าพวกโจรเหล่านี้ทั้งหมด" แล้วได้รับพระบรมราชานุญาต จึงฆ่าพวกโจรเหล่านั้นทั้งหมด. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงพอพระทัย จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่เขา. เขาฆ่าโจรและนักโทษประหารชีวิตอยู่ ๒๕ ปี ต่อมาก็แก่ชราลง. ครั้นแล้ว ด้วยความที่กำลังอ่อนลง เขาไม่สามารถฆ่าโจรได้แม้ด้วยการฟันเพียงไม่กี่ครั้ง. พระราชาทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่ผู้อื่น. ครั้นแล้ว เขาผู้พ้นจากตำแหน่งเพชฌฆาต จึงอยู่แต่ในบ้านของตน. ในเวลานั้น ชายคนหนึ่งเรียนมนต์ที่สามารถฆ่าคนได้ด้วยลมหายใจทางจมูก. กล่าวคือ เมื่อเขาต้องการจะตัดหรือทำลายอวัยวะใดๆ เช่น มือ เท้า หู จมูก ศีรษะ เป็นต้น เขาจะบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. อวัยวะส่วนนั้นก็จะถูกตัดและทำลายไป. มนต์นั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้. ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปปรนนิบัติชายผู้นั้น ได้มนต์มาแล้ว จึงส่งสารไปถวายพระราชาว่า "แต่ก่อน ข้าพระองค์แก่ชราแล้ว จึงตัดและทำลายมือเท้าเป็นต้นของโจรด้วยความยากลำบาก และฆ่าผู้ที่ควรฆ่าด้วยความยากลำบาก. แต่บัดนี้ ข้าพระองค์จะไม่ทำเช่นนั้นแล้ว ข้าพระองค์จะทำการตัดและทำลายด้วยอานุภาพแห่งมนต์ของข้าพระองค์." พระราชาทรงสดับสารนั้นแล้ว ตรัสว่า "ดีแล้ว" จึงรับสั่งให้เรียกเขามา แล้วทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเดิม. เขาตั้งแต่นั้นมา ทำการงานนั้นอยู่ได้อีก ๕ ปี. ชายชราผู้นั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว อ่อนแอ ต้องอาศัยเตียงนอนแห่งความตาย มีความทุกข์จากเวทนาแห่งความตาย ส่งเสียงร้องครวญครางด้วยเสียงอันน่ากลัวยิ่งนัก หลับตาเห็นพวกยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กและตะบองเหล็กที่ลุกโชนด้วยเปลวไฟนรกอันน่ากลัว นอนอยู่. ครั้งนั้น มนุษย์ในบ้านใกล้เรือนเคียงของเขาได้ยินเสียงอันน่ากลัวของเขา จึงทิ้งบ้านเรือนหนีไป. ในวันนั้นแล พระมหาเถระสารีบุตรตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุ เห็นเพชฌฆาตผู้นั้นตายในวันนั้นเองแล้วไปเกิดในนรก จึงดำริว่า "ถ้าเราไปที่นั่น เขาก็จะไปเกิดในสวรรค์ด้วยความเลื่อมใสในเรา" แล้วคิดว่า "วันนี้เราควรจะอนุเคราะห์เขา" จึงนุ่งห่มในเวลาเช้า แล้วไปยังประตูบ้านของเขา. ครั้นแล้ว เขาเห็นพระเถระแล้วโกรธ ร่างกายสั่นสะท้านด้วยความโกรธ คิดว่า "วันนี้เราจะแทงและผ่าท่านให้ตาย" จึงนอนบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. พระเถระในขณะนั้นเข้าสมาบัติคือพระนิโรธสมาบัติแล้ว ออกจากสมาบัติ ยืนอยู่สว่างไสวเหมือนดวงอาทิตย์. ครั้นแล้ว เขาทำเช่นนั้นถึงสามครั้งแก่พระเถระ แต่ไม่สามารถทำอันตรายใดๆ ได้ จึงมีจิตประหลาดใจยิ่งนัก ยังจิตให้เลื่อมใสในพระเถระ แล้วถวายข้าวปายาสที่ตนเตรียมไว้แก่พระเถระ. พระเถระให้พรแล้วก็กลับไปยังวิหาร. เพชฌฆาตนั้นระลึกถึงทานที่ถวายแก่พระเถระแล้ว ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์. โอ้! อานุภาพของพระพุทธบุตรผู้ปราศจากราคะ! แม้เขาจะไปเกิดในนรก แต่ด้วยอานุภาพของพระเถระ เขาก็ไปเกิดในสวรรค์ได้.

๑.

දානං [Pg.100] තාණං මනුස්සානං, දානං දුග්ගතිවාරණං;

දානං සග්ගස්ස සොපානං, දානං සන්තිකරං පරං.

ทานเป็นที่พึ่งของมนุษย์ ทานย่อมห้ามทุคติ ทานเป็นบันไดสู่สวรรค์ ทานเป็นเครื่องทำความสงบอย่างยิ่ง.

๒.

ඉච්ඡිතිච්ඡිතදානෙන, දානං චින්තාමණී විය;

කප්පරුක්ඛොව සත්තානං, දානං භද්දඝටොවිය.

ทานย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา เหมือนแก้วจินดามณี ทานเหมือนต้นกัลปพฤกษ์ของสัตว์ทั้งหลาย ทานเหมือนหม้อแห่งความเจริญ.

๓.

සීලවන්තස්ස දානෙන, චක්කවත්තිසිරිම්පි ච;

ලභන්ති සක්කසම්පත්තිං, තථා ලොකුත්තරං සුඛං.

ด้วยทานที่ถวายแก่ผู้มีศีล ย่อมได้แม้ซึ่งสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมได้สมบัติของท้าวสักกะ และสุขอันเป็นโลกุตตระ.

๔.

පාපකම්මෙසු නිරතො, ඨිතොයං නරකායනෙ ;

සාරිපුත්තස්ස ථෙරස්ස, පිණ්ඩපාතස්ස වාහසා.

บุคคลนี้ผู้ยินดีในกรรมชั่ว ยืนอยู่ในนรก ด้วยอานุภาพแห่งบิณฑบาตที่ถวายแก่พระเถระสารีบุตร.

๕.

අපායං පරිවජ්ජෙත්වා, නෙකදුක්ඛසමාකුලං;

දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හො, ගතො දෙවපුරං වරං.

ละเว้นอบายภูมิอันเต็มไปด้วยทุกข์มากมายแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ไปสู่เทวโลกอันประเสริฐ.

๖.

තස්මා සුඛෙත්තෙ සද්ධාය, දෙථ දානානි කාමදං;

දානං දෙන්තෙහි සීලම්පි, පාලනීයංතිසුන්දරන්ති.

เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงให้ทานอันให้สิ่งที่น่าปรารถนาด้วยศรัทธาในเนื้อนาบุญอันดี เมื่อให้ทานอยู่ แม้ศีลก็ควรรักษาให้ดีงามยิ่งนัก

අථ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා නිසින්නා භගවන්තං පුච්ඡිංසු, කිංභන්තෙ සො පාපො චතූසු අපායෙසු කතරස්මිං නිබ්බත්තොති. අථ සත්ථා අජ්ජෙස භික්ඛවෙ සාරිපුත්තස්ස දින්නදානානුභාවෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො, තස්සෙව නිස්සන්දෙන අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතීති බ්‍යාකාසීති.

ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในธรรมสภาแล้วนั่งลง ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในอบายภูมิทั้งสี่แห่งใด?" ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสพยากรณ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันนี้แหละ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในเทวโลกแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งทานที่ถวายแก่พระสารีบุตร และด้วยผลแห่งทานนั้น เขาจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าในอนาคต."

๗.

භො සාරිපුත්තෙ නිහිතප්පදානං,ඛණෙන පාපෙති හි සග්ගමග්ගං;

තස්මා සුඛෙත්තෙසු දදාථ දානං,කාමත්ථ චෙ සග්ගමොක්ඛං පරත්ථ.

ท่านผู้เจริญ ทานที่ประดิษฐานไว้ในพระสารีบุตร ย่อมยังบุคคลให้ถึงทางสวรรค์ได้โดยขณะทีเดียว เพราะฉะนั้น หากท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และความพ้นทุกข์ในปรโลก จงให้ทานในเนื้อนาบุญทั้งหลายอันดีงามเถิด.

චොරඝාතකවත්ථුං ඡට්ඨමං.

เรื่องเพชฌฆาตโจร จบเรื่องที่ ๖.

27. සද්ධොපාසකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๗. ลำดับเรื่องในเรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา ดังนี้

අතීතෙ [Pg.101] කිර කස්සපදසබලස්ස කාලෙ එකො පුරිසො සද්ධො රතනත්තයෙසු පසන්නො උච්ඡුයන්තකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො පටිවසති. අථ සො එකං ගිලානභික්ඛුං දිස්වා තස්ස උළුඞ්කමත්තං සප්පිං අදාසි, තථෙවෙකස්ස භික්ඛුස්ස එකං ගුළපිණ්ඩං අදාසි, අථාපරස්මිංදිවසෙ එකං ඡාතජ්ඣත්තං සුනඛං දිස්වා තස්ස භත්තපිණ්ඩෙන සඞ්ගහ මකාසි, අථෙකස්ස ඉණට්ඨකස්ස එකං කහාපණං අදාසි, අථෙකදිවසං ධම්මං සුණමානො ධම්මදෙසකස්ස භික්ඛුස්ස සාටකං පූජෙසි, සො එත්තකං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා භවෙසු චරමානොහං සමුද්දපබ්බතාදීසුපි යං යං ඉච්ඡාමි. තං තං සමිජ්ඣතූති පත්ථනං අකාසි, සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තෙහෙව කුසලමූලෙහි සුත්තප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චුතො අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථියං මහද්ධනෙ මහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො සො විඤ්ඤුතං පත්තො කාලෙන කාලං ධම්මං සුණන්තො ඝරාවාසෙ ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ච ආනිසංසං සුත්වා පබ්බජිතො න චිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. සො අපරභාගෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො උග්ගනගරං අගමාසි, තත්ථ සෙට්ඨිනො භරියා සද්ධා අහොසි පසන්නා. සා ථෙරං පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං භික්ඛාය චරන්තං දිස්වා තුරිතතුරිතා ගන්ත්වා ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා සද්ධිං පඤ්චසතෙහි භික්ඛූහි භොජෙත්වා ථෙරං තත්ථ නිබද්ධවාසත්ථං යාචිත්වා පඤ්චසතකූටාගාරානි කාරාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා පඤ්චසතභික්ඛූ තත්ථ වාසෙන්තී නිබද්ධං චතුපච්චයෙහි උපට්ඨානමකාසි. තතො ථෙරො තං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තත්ථ යථාභිරන්තං විහරිත්වා අඤ්ඤත්ත ගන්තුකාමො අනුපුබ්බෙන පට්ටනගාමං අගමාසි, තත්ථ වසිත්වා තතො නාවං අභිරුය්හ පඤ්චසතභික්ඛූහි පරිවුතො සමුද්දපිට්ඨෙන ගච්ඡති, සමුද්දං තරන්තස්ස [Pg.102] තස්ස සාගරමජ්ඣෙ උදරවාතො සමුට්ඨහිත්වා පීළෙති, තං දිස්වා භික්ඛූ භන්තෙ ඉදං පුබ්බෙ කෙන වූපසමෙස්සතීති පුච්ඡිංසු, ථෙරො පුබ්බෙ මෙ ආවුසො උලුඞ්කමත්තෙ සප්පිපීතෙ රොගො වූපසම්මතීති ආහ, භික්ඛූ භන්තෙ සමුද්දපිට්ඨෙ කථං සප්පිං ලභිස්සාම, අධිවාසෙථාති ආහංසු, තං සුත්වා ථෙරෙන න නො ආයස්මන්තා සප්පි දුල්ලභා, මම පත්තං ගහෙත්වා සමුද්දොදකං උද්ධරිත්වා ආනෙථාති වුත්තෙ භික්ඛූ තථා අකංසු. උද්ධටමත්තමෙව තංඋදකං පරිවත්තෙත්වා සප්පි අහොසි, අථ භික්ඛූ තං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා ජාතා ථෙරස්ස සප්පිං උපනාමෙසුං, ථෙරෙන සප්පිනො පීතමත්තෙ සො ආබාධො වූපසමි, අථස්ස භික්ඛූහි කි මෙතං භන්තෙ අච්ඡරියං, න නො ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං දිට්ඨපුබ්බංති වුත්තෙ ථෙරො තෙනහි කතපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවිපාකං පස්සිස්සථාති වත්වා සමුද්දං ඔලොකෙසි ඉදං සප්පි හොතූති. අථස්ස චක්ඛුපථෙ සමුද්දෙ සබ්බොදකං පරිවත්තෙත්වා සප්පි අහොසි. අථස්ස භික්ඛූ අබ්භුතචිත්තා අඤ්ඤම්පි ඊදිසං පුඤ්ඤං අත්ථි භන්තෙති පුච්ඡිංසු, තතො ථෙරො තෙනහි පස්සථායස්මන්තා මම පුඤ්ඤන්ති වත්වා සමන්තා තත්ථ තත්ථ ඝනසෙලපබ්බතෙ ඔලොකෙසි, සබ්බානි තානි ගුළපිණ්ඩානි අහෙසුං, තතො චක්ඛුපථෙ සමන්තා භත්තභාජනානි දස්සෙසි සබ්‍යඤ්ජනං සොපකරණං. තතො හිමවන්තං ඔලොකෙසි, සබ්බං තං සුවණ්ණමයං අහොසි. අථාභිමුඛට්ඨානෙ මහන්තං වනසණ්ඩං ඔලොකෙසි, සකලවනසණ්ඩංනානාවිරාගවත්ථෙහි සඤ්ඡන්නං අහොසි, භික්ඛූ තං තං පාටිහාරියං දිස්වා අතීව විම්හිතා භන්තෙ කෙන තෙ පුඤ්ඤකම්මෙන එතාදිසානි පාටිහාරියානි භවිස්සන්තීති පුච්ඡිංසු, ථෙරො කස්සපදසබලස්ස කාලෙ අත්තනා කතං සබ්බං තං කුසලං පකාසෙසි. තෙනෙත්ථ.

ในอดีตกาล ครั้งพระกัสสปทศพล มีบุรุษผู้หนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เลี้ยงชีพด้วยการทำโรงหีบอ้อย. ครั้งนั้น เขาเห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง จึงถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น และถวายก้อนน้ำอ้อยแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง. ครั้นวันรุ่งขึ้น เห็นสุนัขหิวโซ จึงสงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว. และให้กหาปณะหนึ่งแก่คนผู้ถูกหนี้บีบคั้น. ครั้นวันหนึ่ง ฟังธรรมอยู่ จึงถวายผ้าสาฎกแก่ภิกษุผู้แสดงธรรม. เขาทำบุญกรรมประมาณเท่านี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "เมื่อเราท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลาย สิ่งใดที่เราปรารถนา แม้ในมหาสมุทรและภูเขาเป็นต้น สิ่งนั้นจงสำเร็จเถิด". ภายหลัง เขาทำกาลกิริยาแล้ว ด้วยกุศลมูลเหล่านั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก ดุจตื่นจากหลับ ได้เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น ครั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลมหาศาลผู้มีทรัพย์มากในเมืองสาวัตถี ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. ครั้นเขาถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว ได้ฟังธรรมเป็นครั้งคราว ได้ยินโทษของการครองเรือนและอานิสงส์ของการบวช จึงบวชแล้ว ไม่นานก็ได้บรรลุพระอรหัต. ภายหลัง ท่านได้กราบทูลลาพระศาสดาแล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองอุคคะ. ในที่นั้น ภรรยาของเศรษฐีเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. นางเห็นพระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ จึงรีบไปรับบาตรของพระเถระ แล้วถวายภัตตาหารแก่พระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป จากนั้นได้อาราธนาพระเถระให้อยู่ประจำที่นั่น ได้สร้างเรือนยอด ๕๐๐ หลัง ตกแต่งแล้ว ให้ภิกษุ ๕๐๐ รูปอยู่ประจำที่นั่น และถวายปัจจัย ๔ เป็นประจำ. จากนั้น พระเถระได้ตั้งนางไว้ในศีล ๕ แล้วอยู่จำพรรษาตามความพอใจในที่นั้น ครั้นปรารถนาจะไปที่อื่น จึงได้เดินทางไปยังหมู่บ้านท่าเรือโดยลำดับ. อยู่ที่นั่นแล้ว จึงขึ้นเรือ พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เดินทางไปทางทะเล. ขณะที่ท่านกำลังข้ามทะเลอยู่นั้น ลมในท้องได้กำเริบขึ้นในกลางมหาสมุทร ทำให้ท่านปวดท้อง. ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรคนี้จะสงบลงด้วยอะไรในกาลก่อน?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ในกาลก่อน เมื่ออาตมาดื่มเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์ โรคก็สงบลง." ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราจะหาเนยใสได้อย่างไรในกลางทะเล ขอท่านจงอดทนเถิด." เมื่อพระเถระกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เนยใสไม่เป็นของหายากสำหรับพวกเรา จงนำบาตรของอาตมาไปตักน้ำทะเลมาเถิด" ภิกษุทั้งหลายก็ทำตามนั้น. ทันทีที่ตักน้ำนั้นขึ้นมา น้ำนั้นก็กลายเป็นเนยใส. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงนำเนยใสไปถวายพระเถระ. ทันทีที่พระเถระดื่มเนยใส อาพาธนั้นก็สงบลง. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี่เป็นเรื่องอัศจรรย์อะไรกัน พวกเราไม่เคยเห็นเช่นนี้มาก่อนเลย" พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงดูผลบุญของบุคคลผู้ทำบุญเถิด" แล้วมองไปยังทะเลว่า "จงเป็นเนยใสเถิด." ครั้งนั้น น้ำทั้งหมดในทะเลก็กลายเป็นเนยใสในสายตาของท่าน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเกิดความอัศจรรย์ใจ จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุญเช่นนี้ยังมีอีกหรือ?" จากนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงดูบุญของอาตมาเถิด" แล้วมองไปยังภูเขาหินทึบที่อยู่รอบๆ ที่นั่น ภูเขาเหล่านั้นทั้งหมดก็กลายเป็นก้อนน้ำอ้อย. จากนั้น ท่านได้แสดงภาชนะข้าวพร้อมกับข้าวและเครื่องปรุงต่างๆ ให้ปรากฏในสายตาโดยรอบ. จากนั้น ท่านมองไปยังภูเขาหิมพานต์ ภูเขานั้นทั้งหมดก็กลายเป็นทองคำ. ครั้งนั้น ท่านมองไปยังป่าใหญ่ที่อยู่เบื้องหน้า ป่าทั้งป่านั้นก็ถูกปกคลุมไปด้วยผ้าหลากสี. ภิกษุทั้งหลายเห็นปาฏิหาริย์เหล่านั้นแล้ว ก็อัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมอะไรของท่าน ปาฏิหาริย์เช่นนี้จึงเกิดขึ้นได้?" พระเถระจึงแสดงกุศลกรรมทั้งหมดที่ตนได้ทำไว้ในสมัยพระกัสสปทศพล. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (ท่านจึงกล่าวไว้ดังนี้).

๑.

ඉමස්මිං [Pg.103] භද්දකෙ කප්පෙ, කස්සපො නාම නායකො;

සබ්බලොකහිතත්ථාය, ලොකෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා.

ในภัทรกัปนี้ พระนายกนามว่ากัสสปะ ผู้มีจักษุ ได้อุบัติขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง.

๒.

තදාහං උච්ඡුයන්තම්හි, නියුත්තො ගුළකාරකො;

තෙන කම්මෙන ජීවාමි, පොසෙන්තො පුත්තදාරකෙ.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้ประกอบการงานทำน้ำอ้อยในโรงหีบอ้อย เลี้ยงชีพด้วยการงานนั้น เลี้ยงดูบุตรและภรรยา.

๓.

කිලන්තින්ද්‍රියමද්දක්ඛිං, භික්ඛුං රොගාතුරං තදා;

භික්ඛාචාරකවත්තෙන, ඝතත්ථං සමුපාගතං.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้มีอินทรีย์อ่อนเพลีย อาพาธด้วยโรค มาเพื่อต้องการเนยใสด้วยวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต.

๔.

උලුඞ්කමත්තං සප්පිස්ස, අදදං තස්ස භික්ඛුනො;

සද්දහන්තො දානඵලං, දයායු දග්ගමානසො.

ข้าพเจ้าได้ถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น ด้วยศรัทธาในผลแห่งทาน มีใจอันเบิกบานด้วยความเอ็นดู.

๕.

තෙන කම්මෙන සංසාරෙ, සංසරන්තො භවාභවෙ;

යත්ථිච්ඡාමි ඝතං තත්ථ, උප්පජ්ජති අනප්පකං.

ด้วยกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏในภพน้อยภพใหญ่ เนยใสย่อมเกิดขึ้นมากมายในที่ที่ข้าพเจ้าปรารถนา.

๖.

ඉච්ඡාමහං සමුද්දස්මිං, ඵලම්පි ඝතමත්තනො;

තං තං සබ්බං ඝතං හොති, ඝතදානස්සිදං ඵලං.

แม้ข้าพเจ้าปรารถนาเนยใสในมหาสมุทร อันเป็นผลแห่งเนยใสของตน สิ่งนั้นทั้งหมดก็กลายเป็นเนยใส นี่คือผลแห่งการถวายเนยใส.

๗.

සුණාථ මය්හං අඤ්ඤම්පි, පුඤ්ඤකම්මං මනොරමං;

තදා දිස්වානහං භික්ඛුං, රොගෙන පරිපීළිතං.

ท่านทั้งหลายจงฟังบุญกรรมอันน่ารื่นรมย์อื่นของข้าพเจ้าอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ถูกโรคเบียดเบียน.

๘.

ගුළපිණ්ඩං ගහෙත්වාන, පත්තෙ තස්ස සමාකිරිං;

තෙන සො සුඛිතො ආසි, රොගං බ්‍යපගතං තදා.

ข้าพเจ้าได้ถือก้อนน้ำอ้อยแล้วใส่ลงในบาตรของท่าน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข โรคก็หายไปในกาลนั้น.

๙.

තෙන මෙ ගුළදානෙන, සංසරං දෙවමානුසෙ;

යත්ථත්ථොස්මි ගුළෙනාහං, තත්ථ තං සුලභං මම.

ด้วยการถวายน้ำอ้อยนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าอยู่ที่ใด น้ำอ้อยก็เป็นของหาง่ายสำหรับข้าพเจ้าในที่นั้น.

10.

๑๐.

සෙලාච විපුලා මය්හං, හොන්ති චිත්තානුවත්තකා;

මහන්තගුළපිණ්ඩාව, ගුළදානෙ ඉදං ඵලං.

ภูเขาอันกว้างใหญ่ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปตามใจปรารถนา ประดุจก้อนน้ำอ้อยอันใหญ่ นี่คือผลแห่งการถวายน้ำอ้อย.

11.

๑๑.

අථාපි මෙ කතං පුඤ්ඤං, සුණාථ සාධු භික්ඛවො;

ඡාතජ්ඣත්තං ඵන්දමානං, දිස්වාන සුනඛං තදා.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังบุญที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ดีแล้วอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นสุนัขหิวโซกำลังดิ้นรน.

12.

๑๒.

භත්තපීණ්ඩෙන [Pg.104] සඞ්ගණ්හිං, තම්පි දානං ඵලාවහං;

තතො පට්ඨාය නාහොසි, අන්නපානෙන ඌනතා.

ข้าพเจ้าได้สงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว ทานนั้นก็เป็นทานที่นำมาซึ่งผล ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าก็ไม่เคยขาดแคลนอาหารและน้ำ.

13.

๑๓.

සුලභන්නපානො සුඛිතො, අහොසිංජාතිජාතියං;

අජ්ජාපි යදි ඉච්ඡාමි, භොජනෙන පයොජනං.

ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอาหารและน้ำหาง่าย มีความสุขในทุกๆ ชาติ แม้ในวันนี้ หากข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยโภชนะ.

14.

๑๔.

චක්ඛුපථෙ සමන්තා මෙ, ජායන්තුක්ඛලියො බහූ;

අථාපරම්පි කුසලං, අකාසිංතං සණාථ මෙ.

หม้อข้าวมากมายย่อมเกิดขึ้นโดยรอบในสายตาของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงฟังกุศลอื่นที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้.

15.

๑๕.

ඉණට්ඨකස්ස පොසස්ස, අදාසෙකං කහාපණං;

තෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, අනොමභවසම්පදං.

ข้าพเจ้าได้ให้กหาปณะหนึ่งแก่บุรุษผู้ถูกหนี้เบียดเบียน ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัติในภพอันประเสริฐ.

16.

๑๖.

පචුරං ජාතරූපඤ්ච, ලභාමි ජාතිජාතියං;

සචජ්ජ ධනකාමොහං, ඝනසෙලොපි පබ්බතො;

හොති හෙමමයං සබ්බං, ඉණතො මොචනෙ ඵලං.

ข้าพเจ้าได้ทองคำมากมายในทุกๆ ชาติ หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนาทรัพย์ แม้ภูเขาหินทึบก็กลายเป็นทองคำทั้งหมด นี่คือผลแห่งการปลดเปลื้องหนี้.

17.

๑๗.

අඤ්ඤම්පි මම පුඤ්ඤං භො, සුණාථ සුතිසොභනං;

කස්සපස්ස භගවතො, සාසනෙකං බහුස්සුතං.

ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงฟังบุญอื่นของข้าพเจ้าอันน่าฟังยิ่ง ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ มีพระภิกษุรูปหนึ่งเป็นพหูสูต.

18.

๑๘.

දෙසෙන්තං මුනිනො ධම්මං, සුත්වා පීණිතමානසො;

පූජෙසිංසාටකං මය්හං, ධම්මස්ස ධම්මසාමිනො.

ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมที่พระมุนีแสดงแล้ว มีใจยินดี จึงได้บูชาด้วยผ้าสาฎกของข้าพเจ้าแก่พระธรรมและพระธรรมสามี.

19.

๑๙.

තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, සංසරං දෙවමානුසෙ;

ලභාමි පචුරං වත්ථං, යං ලොකස්මිං වරං පරං.

ด้วยบุญกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ผ้ามากมาย ซึ่งเป็นของประเสริฐยิ่งในโลก.

20.

๒๐.

ඉච්ඡමානො සචෙ අජ්ජ, හිමවන්තම්පි පබ්බතං;

නානාවිරාගවත්ථෙහි, ඡාදයිස්සං සමන්තතො.

หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา แม้ภูเขาหิมพานต์ ข้าพเจ้าก็พึงปกคลุมได้โดยรอบด้วยผ้าหลากสี.

21.

๒๑.

සචෙ ඉච්ඡාමි අජ්ජෙව, වත්ථෙනච්ඡාදයා මිතෙ;

ජන්තවො චතුදීපස්මිං, වත්ථදානස්සිදං ඵලං.

หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา จะปกคลุมสัตว์ทั้งหลายในทวีปทั้งสี่ด้วยผ้าหาประมาณมิได้ นี่คือผลแห่งการถวายผ้า.

22.

๒๒.

එතෙසං පුඤ්ඤකම්මානං, වාහසා කාමභූමියං;

සම්පත්ති මනුභුත්වාන, සාවත්ථිපුර මුත්තමෙ.

ด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้เสวยสมบัติในกามภูมิ แล้วเกิดในเมืองสาวัตถีอันอุดม.

23.

๒๓.

ජාතො කුලෙ මහාභොගෙ,වුද්ධිප්පත්තො සුඛෙධිතො;

තස්ස ධම්මං සුණිත්වාන,පබ්බජිත්වාන සාසනෙ.

เกิดในตระกูลมีโภคสมบัติมาก เจริญเติบโตอย่างมีความสุข ได้ฟังธรรมของพระองค์นั้นแล้ว บวชในพระศาสนา.

24.

๒๔.

ලොකුත්තරං අග්ගරසං, භුඤ්චන්තො මුනිවාහසා;

කිලෙසෙ පජහිත්වාන, අරහත්තමපාපුණිං.

เสวยรสอันเลิศคือโลกุตตรธรรม ด้วยอานุภาพแห่งพระมุนี ละกิเลสทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต.

25.

๒๕.

කුසලං නා වමන්තබ්බං, ඛුද්දකන්ති කදාචිපි;

අනන්තඵලදං හොති, නිබ්බාණම්පි දදාති තං.

ไม่พึงดูหมิ่นกุศลว่าเล็กน้อยในกาลไหนๆ เพราะกุศลนั้นย่อมให้ผลอันไม่มีที่สิ้นสุด และย่อมให้ถึงพระนิพพานได้ด้วย.

අථස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා භික්ඛූ ච මහාජනො ච දානාදිකුසලකම්මං කත්වා යෙභුය්‍යෙන සග්ගපරායණා අහෙසුංති.

ครั้นภิกษุและมหาชนได้ฟังพระธรรมเทศนาของท่านแล้ว ได้ทำกุศลกรรมมีทานเป็นต้น โดยมากได้ไปสู่สุคติโลกสวรรค์.

26.

๒๖.

මනොපසාදෙනපි අප්පපුඤ්ඤං,එවං මහන්තං භවතීති ඤත්වා;

මා අප්පපුඤ්ඤන්ති පමජ්ජථම්භො;

සරාථ දෙවිං ඉධ ලාජදායිං.

แม้บุญเพียงเล็กน้อยที่เกิดจากความเลื่อมใสในใจ ก็ย่อมเป็นบุญใหญ่ได้เพียงนี้ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทว่าบุญเล็กน้อยเลย จงระลึกถึงเทพธิดาผู้ถวายข้าวตอกในเรื่องนี้เถิด.

සද්ධොපාසකස්ස වත්ථුං සත්තමං.

เรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา จบที่ ๗.

28. කපණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๘. เรื่องของคนเข็ญใจ มีลำดับเรื่องราวดังนี้.

අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ බාරාණසීනගරවාසී එකො දුග්ගතපුරිසො පරගෙහෙ භතිංකත්වා ජීවිකං කප්පෙති, තස්මිං සමයෙ නගරවාසිනො යෙභුය්‍යෙන තස්මිං තස්මිං ඨානෙ මණ්ඩපාදයො කාරාපෙත්වා මහාදානං දෙන්ති, තං දිස්වා දුග්ගතො එවං චින්තෙසි, අහං පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤත්තා පරගෙහෙ භතිං කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන ජීවාමි. නිවාසනපාරුපනම්පි වාසට්ඨානමත්තම්මි දුක්ඛතො ලභාමි. ඉදානි බුද්ධුප්පාදො වත්තති භික්ඛුසඞ්ඝොපි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว มีชายยากจนคนหนึ่งอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี เลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างทำงานในบ้านผู้อื่น ในสมัยนั้น ชาวเมืองโดยมากได้ให้สร้างมณฑปเป็นต้นในที่นั้นๆ แล้วถวายมหาทาน ชายยากจนนั้นเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "เราเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน จึงต้องเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างในบ้านผู้อื่นอย่างยากลำบาก แม้เครื่องนุ่งห่มและเพียงที่อยู่อาศัยก็หาได้ด้วยความยากลำบาก บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว แม้พระภิกษุสงฆ์ก็มีอยู่"

සබ්බෙ [Pg.106] ඉමෙ දානං දත්වා සග්ගමග්ගං සොධෙන්ති. මයාපි දානං දාතුං වට්ටති. තම්මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. අපි ච මය්හං තණ්ඩුලනාලිමත්තම්පි නත්ථි, අකතවීරියෙන තං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කා, එතදත්ථායාහං උය්‍යොගං කත්වා දානං දස්සාමීති චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය භතිං පරියෙසමානො ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ භතිං කත්වා ලද්ධනිවාපෙ ච භික්ඛාචරියාය ලද්ධතිලතණ්ඩුලාදයො ච එකත්ථ සංහරිත්වා මනුස්සෙ සමාදාපෙත්වා තස්මිං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා වනකුසමාදීහි තං අලඞ්කරිත්වා භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා මණ්ඩපෙ නිසීදාපෙත්වා සබ්බෙසං පායසං පටියාදෙත්වා භොජෙසි. අථ සො මරණකාලෙ අත්තනා කතං තං දානවරං අනුස්සරි. සො තෙන කුසලකම්මෙන සුත්තප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්මිං තෙන කතපුඤ්ඤානුරූපං මහන්තං කනකවිමානං නිබ්බත්ති. සමන්තා තිගාවුතට්ඨානෙ දෙවතා නානා විධානි තුරියානි ගහෙත්වා උපහාරං කරොන්ති. නිච්චං දෙවච්ඡරාසහස්සානි තං පරිවාරෙත්වා තිට්ඨන්ති. එවං සො මහන්තං සම්පත්තිං අනුභවති. අථෙකදිවසං සුවණ්ණසෙලවිහාරවාසී මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො පත්තපටිසම්භිදො දෙවචාරිකං චරමානො තං දෙවපුත්තං අනුපමාය දෙවසම්පත්තියා විරොචමානං දිස්වා උපසඞ්කම්ම ඨිතො තෙන කතකම්මං පුච්ඡි. සොපිස්ස යථාභූතං බ්‍යාකාසි, තෙනත්ථ.

"คนเหล่านี้ทั้งหมดถวายทานแล้วย่อมชำระทางไปสวรรค์ให้บริสุทธิ์ แม้เราก็ควรจะถวายทานเหมือนกัน ทานนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน อนึ่ง เราไม่มีแม้ข้าวสารเพียงทะนานเดียว การจะให้ถึงที่สุดได้ด้วยความไม่พยายามนั้นเป็นไปไม่ได้ เราจักพยายามเพื่อการนี้แล้วจักถวายทาน" ดังนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เที่ยวแสวงหาการรับจ้าง ไปรับจ้างในที่ต่างๆ แล้วรวบรวมส่วนแบ่งค่าจ้างที่ได้รับ และพวกงาและข้าวสารเป็นต้นที่ได้จากการเที่ยวขอไว้ในที่เดียวกัน แล้วชักชวนมนุษย์ทั้งหลายให้สร้างมณฑปในที่นั้น ตกแต่งมณฑปนั้นด้วยดอกไม้ป่าเป็นต้น แล้วนิมนต์พระภิกษุให้นั่งในมณฑป จัดเตรียมข้าวมธุปายาสถวายแก่พระภิกษุทุกรูป ครั้นเมื่อเขาใกล้จะตาย ก็ระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำไว้ ด้วยบุญกรรมนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลกราวกับตื่นจากหลับ วิมานทองอันใหญ่โตได้เกิดขึ้นแก่เขาตามสมควรแก่บุญที่เขาได้ทำไว้ เทวดาทั้งหลายในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบ ได้ถือเครื่องดนตรีต่างๆ มาทำการประโคมบูชา นางเทพอัปสรตั้งพันแวดล้อมเขาอยู่เป็นนิตย์ เขาได้เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ดังนี้ ครั้นวันหนึ่ง พระมหาเถระชื่อสังฆรักขิตะ ผู้อยู่ในสุวรรณบรรพตวิหาร ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองด้วยทิพยสมบัติอันหาที่เปรียบมิได้ จึงเข้าไปยืนอยู่ใกล้ๆ แล้วถามถึงกรรมที่เขาได้ทำไว้ เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่านตามความเป็นจริง ด้วยเหตุนั้น

๑.

සබ්බසොවණ්ණයො ආසි, පාසාදො රතනාමයො;

සොණ්ණසිඞ්ගසතාකිණ්ණො, දුද්දික්ඛො ච පභස්සරො.

ปราสาทนั้นล้วนแล้วด้วยทองคำ เป็นวิมานสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดทองคำนับร้อย รุ่งเรืองยากที่จะมองดูได้.

๒.

කූටාගාර සතාකිණ්ණො, සොණ්ණමාලාසමාකුලො;

මුත්තාකලාපාලම්බන්ති, තත්ථ තත්ථ මනොරමා.

เกลื่อนกล่นด้วยเรือนยอดนับร้อย สะพรั่งไปด้วยพวงมาลัยทองคำ มีพวงแก้วมุกดาห้อยย้อยลงมาในที่นั้นๆ งดงามน่ารื่นรมย์.

๓.

නෙකගබ්භසතාකිණ්ණො, සයනාසනමණ්ඩිතො;

විභත්තො භබ්බභාගෙහි, පුඤ්ඤවඩ්ඪකිනා කතො.

เกลื่อนกล่นด้วยห้องมิใช่น้อยร้อยห้อง ประดับประดาด้วยที่นอนและที่นั่ง แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างเหมาะสม อันบุญสถาปนิกสร้างแล้ว.

๔.

නච්චන්ති [Pg.107] පමදා තත්ථ, භෙරිමණ්ඩලමජ්ඣගා;

ගායන්ති කාචි කීළන්ති, වාදෙන්ති කාචි තන්තියො.

เหล่านางนารีฟ้อนรำอยู่ในที่นั้น ท่ามกลางวงกลอง บางพวกขับร้อง บางพวกเล่นสนุกสนาน บางพวกดีดพิณ

๕.

තතො තිගාවුතෙ ඨානෙ, පාසාදස්ස සමන්තතො;

සහච්ඡරා දෙවපුත්තා, ගහෙත්වා ආතතාදයො.

จากนั้น ในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบปราสาท เหล่าเทพบุตรผู้เป็นสหาย ถือเครื่องดนตรีมีเครื่องสายเป็นต้น

๖.

මොදන්ති පරිවාරෙත්වා, නච්චගීතාදිනා සදා;

උල්ලඞ්ඝන්තිච සෙලෙන්ති, සිලාඝන්ති සමන්තතො.

แวดล้อมอยู่ ย่อมรื่นเริงด้วยการฟ้อนรำและการขับร้องเป็นต้นอยู่เสมอ ย่อมกระโดดโลดเต้น ย่อมโห่ร้อง และย่อมสรรเสริญอยู่โดยรอบ

๗.

එවං මහිද්ධිකො දානි, තුවං වන්දොව භාසති;

පුච්ඡාමි තං දෙවපුත්ත, කිං කම්මමකරී පුරා.

บัดนี้ ท่านผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ มีวรรณะสว่างไสว ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพบุตรว่า ในกาลก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้

දෙවපුත්තො ආහ.

เทพบุตรกล่าวว่า

๘.

අහොසිං දුග්ගතො පුබ්බෙ, බාරාණසීපුරුත්තමෙ;

දානං දෙන්ති නරා තත්ථ, නිමන්තෙත්වාන භික්ඛවො.

ในกาลก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนยากจนอยู่ในเมืองพาราณสีอันอุดม ผู้คนในที่นั้นย่อมนิมนต์พระภิกษุทั้งหลายแล้วถวายทาน

๙.

ජීවන්තො භතියා සොහං, දානං දෙන්තෙ මහාජනෙ;

තුට්ඨහට්ඨෙ පමුදිතෙ, එවං චින්තෙසහං තදා.

ข้าพเจ้าเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้าง เมื่อมหาชนถวายทานด้วยความยินดีร่าเริงเบิกบานใจ ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ในเวลานั้น

10.

๑๐.

සම්පන්නවත්ථාලඞ්කාරා, දානං දෙන්ති ඉමෙ ජනා;

පරත්ථපි පහට්ඨාව, සම්පත්තිමනුභොන්ති තෙ.

ชนเหล่านี้มีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับพร้อมบริบูรณ์ ย่อมถวายทาน พวกเขาย่อมร่าเริงเบิกบานใจแม้ในโลกหน้า และย่อมเสวยสมบัติ

11.

๑๑.

බුද්ධුප්පාදො අයං දානි, ධම්මො ලොකෙ පවත්තති;

සුසීලා දානි වත්තන්ති, දක්ඛිණෙය්‍යා ජිනොරසා.

บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระธรรมย่อมเป็นไปในโลก บัดนี้ พระชินบุตรทั้งหลายผู้มีศีลอันดีงาม ผู้ควรแก่ทักษิณา ย่อมดำรงอยู่

12.

๑๒.

අනාවට්ඨිතො සංසාරො, අපායා ඛලු පූරිතා;

කල්‍යාණවිමුඛා සත්තා, කාමං ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං.

สังสารวัฏย่อมไม่หยุดนิ่ง อบายภูมิย่อมเต็มเปี่ยม สัตว์ทั้งหลายผู้หันหลังให้ความดี ย่อมไปสู่ทุคติโดยแท้

13.

๑๓.

ඉදානි දුක්ඛිතො හුත්වා, ජීවාමි කසිරෙනහං;

දලිද්දො කපණො දීනො, අප්පභොගො අනාලයො.

บัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีทุกข์ เลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก เป็นคนขัดสน กำพร้า น่าสงสาร มีโภคทรัพย์น้อย ไม่มีที่พึ่ง

14.

๑๔.

ඉදානි බීජං රොපෙමි, සුඛෙත්තෙ සාධුසම්මතෙ;

අප්පෙවනාම තෙනාහං, පරත්ථ සුඛිතො සියා.

บัดนี้ ข้าพเจ้าจักหว่านพืชในนาบุญอันดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ หวังว่าด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า

15.

๑๕.

ඉති චින්තිය භික්ඛිත්වා, භතිං කත්වාන නෙකධා;

මණ්ඩපං තත්ථ කාරෙත්වා, නිමන්තෙත්වාන භික්ඛවො.

เมื่อคิดดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงเที่ยวขอทานและรับจ้างทำงานหลายอย่าง สร้างมณฑปในที่นั้น แล้วนิมนต์พระภิกษุทั้งหลาย

16.

๑๖.

ආයාසෙන [Pg.108] අදාසාහං, පායසං අමතාය සො;

තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවලොකෙ මනොරමෙ.

ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวมธุปายาสเพื่ออมตธรรมด้วยความยากลำบาก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงอยู่ในเทวโลกอันน่ารื่นรมย์

17.

๑๗.

ජාතොම්හි දිබ්බකාමෙහි, මොදමානො අනෙකධා;

දීඝායුකො වණ්ණවන්තො, තෙජස්සීච අහොසහන්ති.

ข้าพเจ้าเกิดมาพร้อมด้วยทิพยสมบัติ ย่อมรื่นเริงด้วยประการต่างๆ เป็นผู้มีอายุยืน มีผิวพรรณผ่องใส และมีเดชานุภาพ

එවං දෙවපුත්තො අත්තනා කතපුඤ්ඤකම්මං විත්තාරෙන කථෙසි, ථෙරොපි මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා මනුස්සානං අත්තනා පච්චක්ඛතො දිට්ඨදිබ්බසම්පත්තිං පකාසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො කුසලකම්මං කත්වා යෙභුය්‍යෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තොති.

เทพบุตรได้เล่าบุญกรรมที่ตนได้ทำไว้โดยพิสดารดังนี้ แม้พระเถระก็ได้กลับมายังโลกมนุษย์ แล้วประกาศทิพยสมบัติที่ตนได้เห็นด้วยตาตนเองแก่เหล่ามนุษย์ มหาชนได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้ทำกุศลกรรม ส่วนมากได้ไปเกิดในสวรรค์

18.

๑๘.

අනාලයො දුග්ගතදීනකොපි,දානං දදන්තො ධිගතො විසෙසං;

සග්ගා පවග්ගං යදි පත්ථයව්හො,හන්ත්වාන මච්ඡෙරමලං දදාථාති.

แม้คนยากจน กำพร้า น่าสงสาร ไม่มีที่พึ่ง ก็ยังได้บรรลุคุณวิเศษด้วยการถวายทาน ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และพระนิพพาน จงละมลทินคือความตระหนี่แล้วถวายทานเถิด

කපණස්ස වත්ථුං අට්ඨමං.

เรื่องคนอนาถา จบที่ ๘

29. දෙවපුත්තස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๒๙. ลำดับเรื่องในเรื่องของเทพบุตรนี้ มีดังนี้

ඉතො පුබ්බෙ නාරදස්ස කිර සම්මාසම්බුද්ධස්ස කාලෙ අයං දීපො අඤ්ඤතරෙන නාමෙන පාකටො අහොසි, සො පනෙකස්මිං කාලෙ දුබ්භික්ඛො අහොසි දුස්සස්සො, මහාඡාතකභයං සත්තෙ පීළෙති. තස්මිං සමයෙ නාරදස්ස භගවතො එකො සාසනිකො සාවකො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා යථා ධොතපත්තොව නික්ඛමි. අථඤ්ඤතරස්මිං ගෙහෙ මනුස්සා එකං තණ්ඩුලනාළිංපොටලිකාය බන්ධිත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා උදකං ගහෙත්වා පිවන්තො ජීවන්ති, තදා ථෙරං දිස්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා තෙන තණ්ඩුලෙන භත්තං පචිත්වා පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස අදංසු. අථ [Pg.109] තෙසං සද්ධාබලෙන සා උක්ඛලි භත්තෙන පරිපුණ්ණා අහොසි, තෙ තං අබ්භුතං දිස්වා අය්‍යස්ස දින්නදානෙ විපාකො අජ්ජෙව නො දිට්ඨොති සොමනස්සජාතා මහාජනං සන්නිපාතෙත්වා තෙ භත්තං භොජෙත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්ජිංසු. භත්තස්ස ගහිතගහිතට්ඨානං පූරතෙව. තතො පට්ඨාය තෙ සම්පත්තමහාජනස්ස දානං දදන්තා ආයුපරියොසානෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු, අථ සො ථෙරො භත්තං ආදාය ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජිතුමාරති. තස්මිං කිර රුක්ඛෙ නිබ්බත්තො එකො දෙවපුත්තො ආහාරෙන කිලන්තො භුඤ්ජමානං ථෙරං දිස්වා අත්තභාවං විජහිත්වා මහල්ලකවෙසෙන තස්ස සමීපෙ අට්ඨාසි. ථෙරො අනාවජ්ජිත්වාව භුඤ්ජති. දෙවපුත්තො චරිමාලොපං ඨපෙත්වා භුත්තකාලෙ උක්කාසිත්වා අත්තානං ඨිතභාවං ජානාපෙසි. ථෙරො තං දිස්වා විප්පටිසාරි හුත්වා චරිමං භත්ථපිණ්ඩං තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, තතො සො භත්තපිණ්ඩං ගහෙත්වා ඨිතො චින්තෙසි. ඉතො කිර මයා පුබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණානං වා කපණද්ධිකානං වා අන්තමසො කාකසුනඛා දීනම්පි ආහාරං අදින්නපුබ්බං භවිස්සති, තෙනවාහං දෙවො හුත්වාපි භත්තං න ලභාමි. හන්දාහං ඉමං භත්තපිණ්ඩං ථෙරස්සෙව දස්සාමි, තං මෙ භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය චාති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා භත්තපිණ්ඩෙ ආසං පහාය ථෙරං උපසඞ්කම්ම සාමි දාසස්ස වො අලං ඉධ ලොකෙන සඞ්ගහං. පරලොකෙන මෙ සඞ්ගහං කරොථාති වත්වා තස්ස පත්තෙ ඔකිරි. අථස්ස භත්ථපිණ්ඩං පත්තෙ පතිතමත්තෙයෙව තිගාවුතට්ඨානෙ දිබ්බමයානි භත්තභාජනානිපඤ්ඤායිංසු. දෙවපුත්තො ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තතො දිබ්බභොජනං ගහෙත්වා පථමං දානං දත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්චි. තතො දෙපුත්තො දුතියදිවසතො පට්ඨාය ථෙරස්ස ච සම්පත්තමහාජනස්ස ච මහාදානං දෙන්තො ආයුපරියොසානෙ [Pg.110]0 දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු අපරාපරං දිබ්බසම්පත්ති මනුභවමානො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ තතො චුතො බාරාණසියං අනෙකවිභවස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. දෙවොතිස්ස නාමං අකංසු. අපරභාගෙ විඤ්ඤුතං පත්තස්ස තස්ස මාතාපිතරො කාලමකංසු. සොවණ්ණමණිමුත්තාදිපූරිතකොට්ඨාගාරාදයො ඔලොකෙත්වා මම මාතාපිතරො මිච්ඡාදිට්ඨිකත්තා ඉතො දානාදිකිඤ්චිකම්මං අකරිත්වා පරලොකං ගච්ඡන්තා කාකණිකමත්තම්පි අගහෙත්වා ගතා, අහං පන තං ගහෙත්වාව ගමිස්සාමීති සන්නිට්ඨානං කත්වා භෙරිං චරාපෙත්වා කපණද්ධිකවනිබ්බකෙ සන්නිපාතෙත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙ සබ්බං සාපතෙය්‍යං දානමුඛෙන දත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉසිප්පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච භිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ආකාසචාරී අහොසි. අථ තස්මිංසමයෙ පදුමුත්තරො නාම භගවා හංසවතීනගරෙ පටිවසන්තො දෙවබ්‍රහ්මාදිපරිවුතො චතුසච්චපටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙන්තො නිසින්නො හොති, තදා සො තාපසො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො මහාජනසමාගමඤ්ච භගවතො සරීරතො නික්ඛන්තඡබ්බණ්ණරංසියො ච දිස්වා කිමෙතංති විම්හිතො ආකාසා ඔතරිත්වා මහතියා බුද්ධලීළාය නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො පරිසන්තරෙ නිසින්නො ධම්මං සුත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො අස්සමමෙව අගමාසි. අථ සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තො තිංසකප්පෙ දිබ්බසම්පත්තිමනුභවන්තො ඡසු කාමසග්ගෙසු අපරාපරියවසෙන සංසරි. එකපඤ්ඤාසඅත්තභාවෙ සක්කො දෙවරාජා අහොසි, එකකවීසතිඅත්තභාවෙ චක්කවත්ති හුත්වා මනුස්සසම්පත්ති මනුභවිත්වා ඉමස්මිංබුද්ධුප්පාදෙ භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්මිං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්තවස්සිකො එකං භික්ඛුං ධම්මං දෙසෙන්තං අද්දස. දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා අනිච්චසඤ්ඤං [Pg.111] පටිලභිත්වා තත්ථ නිසින්නොව අරහත්තං පාපුණි, තතො සො පත්තපටිසම්භිදො අත්තනා කතපුඤ්ඤකම්මං ඔලොකෙන්තො තං පුබ්බචරියං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ පකාසෙන්තො ආහ. තස්මා.

ในกาลก่อนโน้น ได้ยินว่า ในสมัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ เกาะแห่งนี้มีชื่อปรากฏด้วยชื่ออื่น เกาะนั้นในสมัยหนึ่งเกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง ภัยจากความอดอยากอย่างใหญ่หลวงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ในสมัยนั้น พระสาวกผู้เป็นศิษย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่านารทะรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้วก็ออกไปเหมือนบาตรที่ล้างแล้วทีเดียว ครั้งนั้น มนุษย์ในเรือนแห่งหนึ่งเอาข้าวสารหนึ่งนาฬิกาห่อด้วยผ้าแล้วใส่ลงในน้ำต้ม เมื่อต้มแล้วก็ดื่มน้ำนั้นดำรงชีวิตอยู่ เมื่อเห็นพระเถระแล้วก็ไหว้ รับบาตรแล้วหุงข้าวด้วยข้าวสารนั้น ใส่ลงในบาตรแล้วถวายพระเถระ ด้วยกำลังศรัทธาของพวกเขา หม้อข้าวนั้นก็เต็มด้วยข้าว พวกเขาเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้วก็เกิดความโสมนัสว่า "ผลแห่งทานที่ถวายแก่พระผู้เป็นเจ้า เราได้เห็นแล้วในวันนี้" จึงประชุมมหาชนแล้วให้มหาชนนั้นบริโภคข้าว แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ข้าวในหม้อนั้นเต็มอยู่เสมอในที่ที่ตักไปแล้วๆ ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาให้ทานแก่มหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก ครั้งนั้น พระเถระนั้นถือข้าวไปแล้วนั่งที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งเริ่มบริโภค ได้ยินว่า เทวบุตรองค์หนึ่งที่เกิดในต้นไม้นั้น เมื่อหิวอาหาร เห็นพระเถระกำลังบริโภคอยู่ จึงละอัตภาพของตนแล้วมายืนอยู่ใกล้พระเถระในเพศของคนแก่ พระเถระบริโภคอยู่โดยไม่ใส่ใจเลย เทวบุตรไอขึ้นในเวลาที่บริโภคเหลือคำสุดท้ายไว้แล้ว ทำให้พระเถระรู้ว่าตนยืนอยู่ พระเถระเห็นเขาแล้วเกิดความเสียใจ จึงวางก้อนข้าวคำสุดท้ายลงในมือของเขา ครั้งนั้น เทวบุตรนั้นถือเอาก้อนข้าวแล้วยืนคิดว่า "ได้ยินว่า ในกาลก่อนโน้น เราคงไม่เคยให้ทานแก่สมณพราหมณ์ หรือคนอนาถาผู้เดินทาง หรือแม้แต่กาและสุนัขเป็นต้นเลย ด้วยเหตุนั้น เราจึงไม่ได้ข้าวแม้เกิดเป็นเทพแล้ว เอาเถิด เราจะถวายก้อนข้าวนี้แก่พระเถระนั่นแหละ การถวายนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" อนึ่ง เมื่อคิดอย่างนี้แล้วก็ละความหวังในก้อนข้าว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าผู้เป็นทาสด้วยโลกหน้าเถิด อย่าสงเคราะห์ด้วยโลกนี้เลย" แล้วก็เทก้อนข้าวลงในบาตรของพระเถระ ทันทีที่ก้อนข้าวของเขาตกลงในบาตร ภาชนะข้าวทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ประมาณ ๓ คาวุต เทวบุตรไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วถือเอาอาหารทิพย์นั้นไปให้ทานก่อน แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เทวบุตรนั้นให้มหาทานแก่พระเถระและมหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จุติจากเทวโลกนั้นแล้วไปเกิดในเรือนของคฤหบดีผู้มิจฉาทิฐิผู้มีสมบัติมากในเมืองพาราณสี พวกเขาตั้งชื่อให้ว่าเทวะ ในภายหลังเมื่อเขาเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาของเขาก็ทำกาละ เขาพิจารณาดูคลังสมบัติที่เต็มไปด้วยทองคำ แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้นแล้วก็ตั้งใจว่า "มารดาบิดาของเราเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่ได้ทำบุญมีทานเป็นต้นจากที่นี่ไปสู่ปรโลก จึงไปโดยไม่ได้นำแม้เพียงกากณิกะไปเลย แต่เราจักนำสิ่งเหล่านี้ไป" จึงให้ตีกลองประกาศ ประชุมคนอนาถาผู้เดินทางและคนขอทานแล้วให้ทรัพย์สมบัติทั้งหมดด้วยการให้ทานภายใน ๗ วัน แล้วเข้าไปในป่า บวชเป็นฤๅษี ทำกสิณบริกรรมแล้วยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้วก็เหาะไปในอากาศ ครั้งนั้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระประทับอยู่ในเมืองหงสาวดี ประทับนั่งแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ แวดล้อมด้วยหมู่เทพและพรหมเป็นต้นอยู่ ครั้งนั้น ฤๅษีนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นมหาชนประชุมกันและรัศมี ๖ สีที่เปล่งออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็ประหลาดใจว่า "นี่อะไรกัน" จึงลงจากอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันยิ่งใหญ่แล้วก็มีจิตเลื่อมใส นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท ฟังธรรมแล้วไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน ครั้งนั้น เขาอยู่ในที่นั้นตลอดอายุขัย เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ๓๐ กัป ท่องเที่ยวไปในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ใน ๕๑ อัตภาพเป็นพระอินทร์ ใน ๒๑ อัตภาพเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เสวยมนุษยสมบัติแล้ว ในพุทธุปบาทนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ไปเกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในเมืองสาวัตถี เมื่ออายุ ๗ ขวบ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกำลังแสดงธรรม เมื่อเห็นแล้วก็เข้าไปหา ฟังธรรมแล้วได้อนิจจสัญญา นั่งอยู่ที่นั่นนั่นเองก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ได้ปฏิสัมภิทาแล้วนั้น เมื่อพิจารณาดูบุญกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน จึงประกาศเรื่องราวในอดีตนั้นในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น."

๑.

නාරදො කිර සම්බුද්ධො, පුබ්බෙ ආසි නරුත්තමො;

ලොකං දුක්ඛා පමොචෙන්තො, දදන්තො අමතං පදං.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ ผู้เป็นยอดแห่งนรชน ได้มีแล้ว ทรงปลดเปลื้องโลกจากทุกข์ ประทานอมตบท.

๒.

තස්මිං තු සමයෙ තස්ස, සාවකො ඡින්නබන්ධනො;

භික්ඛිත්වා දීපකෙ ලද්ධ, මාහාරං පරිභුඤ්ජිතුං.

ก็ในสมัยนั้น พระสาวกของพระองค์ผู้มีเครื่องผูกอันตัดได้แล้ว เที่ยวบิณฑบาตในเกาะ ได้อาหารมาเพื่อบริโภค.

๓.

රුක්ඛමූල මුපා ගඤ්ඡි, තත්ථාසිං රුක්ඛදෙවතා;

බුභුක්ඛිතා උදික්ඛන්තී, අට්ඨාසිං තස්ස සන්තිකෙ.

พระสาวกนั้นได้เข้าไปยังโคนต้นไม้ ในที่นั้น ข้าพเจ้าเป็นรุกขเทวดาผู้หิวโหย กำลังเฝ้ามองดูอยู่ ได้ยืนอยู่ใกล้พระสาวกนั้น.

๔.

අදාසි මෙ භත්තපිණ්ඩං, කරුණාපූරිතන්තරො;

ගහෙත්වාන ඨිතො පිණ්ඩං, සහමානො ඛුදං තදා.

พระสาวกนั้นผู้มีใจเต็มเปี่ยมด้วยความกรุณา ได้ให้ก้อนข้าวแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ารับก้อนข้าวแล้วยืนอยู่ อดทนต่อความหิวในเวลานั้น.

๕.

අදින්නත්තා මයා පුබ්බෙ, කිඤ්චි දානං සුපෙසලෙ;

ජිඝච්ඡාපීළිතො හොමි, ජාතොපි දෙවයොනියං.

เพราะในกาลก่อน ข้าพเจ้าไม่ได้ให้ทานอะไรเลยแก่ท่านผู้มีศีลดีงาม ข้าพเจ้าจึงถูกความหิวเบียดเบียน แม้เกิดในกำเนิดเทวดาแล้ว.

๖.

අජ්ජ ඛෙත්තං සුලද්ධංමෙ, දෙය්‍යධම්මොපි විජ්ජති;

බීජමෙත්ථ ච රොපෙමි, භවතො පරිමුත්තියා.

วันนี้ ข้าพเจ้าได้นาบุญอันดีแล้ว ไทยธรรมก็มีอยู่ ข้าพเจ้าจะปลูกพืชลงในนานี้ เพื่อความหลุดพ้นจากภพ.

๗.

ඉති චින්තිය වන්දිත්වා, දාසස්ස සාමි වො අලං;

සඞ්ගහං ඉධ ලොකස්මිං, කරොථ පාරලොකිකං.

ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ในโลกนี้เพียงพอแล้วสำหรับข้าพเจ้าผู้เป็นทาส ขอท่านจงกระทำการสงเคราะห์เพื่อประโยชน์ในโลกหน้าเถิด."

๘.

ඉති වත්වා අදාසාහං, භුඤ්චි සොපි දයාපරො;

තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, සුධන්නමලභිං ඛණෙ.

เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ถวาย แม้พระสาวกนั้นผู้มีใจประกอบด้วยความเอ็นดูก็ได้บริโภค ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้ทรัพย์อันประเสริฐในทันที.

๙.

තතො චුතො ඡදෙවෙසු, වින්දන්තො මහතිංසිරිං;

චිරකාලං වසිං තත්ථ, දෙවිද්ධීහි සමඞ්ගිතා.

ข้าพเจ้าจุติจากที่นั้นแล้ว เสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ ๖ ชั้น ได้อยู่ในที่นั้นเป็นเวลานาน เพียบพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทวดา.

10.

๑๐.

සතසහස්සෙ ඉතො කප්පෙ, පදුමුත්තරනාමකො;

උප්පජ්ජි ලොකනායකො, ධම්මරාජා තථාගතො.

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระโลกนาถผู้เป็นธรรมราชาพระนามว่าปทุมุตตระ เป็นพระตถาคต ได้อุบัติขึ้นแล้ว.

11.

๑๑.

මහිද්ධිකො [Pg.112] තදා ආසිං, තාපසො කානනෙ වනෙ;

සම්පත්තපඤ්චා භිඤ්ඤාණො, ආකාසෙන චරාමහං.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นฤๅษีผู้มีฤทธิ์มากอยู่ในป่าใหญ่ เป็นผู้บรรลุอภิญญา ๕ เหาะไปในอากาศ.

12.

๑๒.

තදා කාසෙන ගච්ඡන්තො, රම්මෙ හංසවතීපුරෙ;

බුද්ධරංසිපරික්ඛිත්තං, කෙතුමාලාවිලාසිතං.

ในกาลนั้น ข้าพเจ้ากำลังเหาะไปในอากาศ [เห็น] เมืองหงสาวดีอันรื่นรมย์ ซึ่งแวดล้อมด้วยพุทธรัศมี และงดงามด้วยรัศมีแห่งพระเกตุ.

13.

๑๓.

දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හං, දෙසෙන්තං අද්දසං ජිනං;

සො තං දිස්වාන නභසා, ඨිතොහං පරිසන්තරෙ.

ข้าพเจ้าได้เห็นพระชินเจ้าผู้แวดล้อมด้วยหมู่เทพกำลังแสดงธรรม ข้าพเจ้าเห็นพระองค์นั้นแล้ว จึงลงจากอากาศมายืนอยู่ท่ามกลางบริษัท.

14.

๑๔.

ධම්මං සුත්වා උදග්ගොහං, කාලං කත්වාන සත්ථුනො;

තතො චුතො පපන්නොස්මි, තාවතිංසෙ මනොරමෙ.

ข้าพเจ้าฟังธรรมแล้วมีใจเบิกบาน ครั้นทำกาละในสำนักของพระศาสดาแล้ว จุติจากที่นั้นก็ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันน่ารื่นรมย์.

15.

๑๕.

තිංසකප්පසහස්සානි, චරන්තො දෙවමානුසෙ;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ලභාමි විපුලං සුඛං.

ตลอดสามหมื่นกัปที่ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักทุคติเลย ได้รับแต่ความสุขอย่างไพบูลย์.

16.

๑๖.

එකපඤ්ඤාසතික්ඛත්තුං, දෙවරජ්ජමකාරයිං;

අථෙකවීසතික්ඛත්තුං, චක්කවත්තී අහොසහං.

ข้าพเจ้าได้ครองเทวราช ๕๑ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๑ ครั้ง.

17.

๑๗.

පදෙසරජ්ජං කාසාහං, බහුක්ඛත්තුං තහිං තහිං;

ඉමස්මිං භද්දකෙ කප්පෙ, නිබ්බුතෙතු තථාගතෙ.

ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชาในประเทศราชหลายครั้งในที่นั้นๆ ในภัทรกัปนี้ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว.

18.

๑๘.

චොදිතො පුඤ්ඤකම්මෙන, සාවත්ථිපුරමුත්තමෙ;

උප්පජ්ජිත්වා කුලෙ සෙට්ඨෙ, ජාතියා සත්තවස්සිකො.

ด้วยบุญกรรมตักเตือนแล้ว ข้าพเจ้าจึงมาเกิดในตระกูลเศรษฐี ในเมืองสาวัตถีอันอุดม มีอายุได้ ๗ ขวบแต่กำเนิด.

19.

๑๙.

සුත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස, භික්ඛුස්සඤ්ඤතරස්සහං;

භවස්සන්තං කරිත්වාන, අරහත්තමපාපුණිං.

ข้าพเจ้าฟังธรรมของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้กำลังแสดงอยู่ จึงกระทำที่สุดแห่งภพแล้วบรรลุพระอรหัต.

20.

๒๐.

සුදින්නං මෙ තදා දානං, සුස්සුතං ධම්මමුත්තමං;

දුක්ඛස්සන්තං අකාසාහං, තස්ස කම්මස්ස වාහසාති.

ทานในกาลนั้นข้าพเจ้าถวายดีแล้ว ธรรมอันอุดมข้าพเจ้าก็ฟังดีแล้ว ข้าพเจ้าได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว ด้วยอำนาจแห่งกรรมนั้น.

එවඤ්ච පන වත්වා බහූ ජනෙ කුසලකම්මෙ නියොජෙසීති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านก็ได้ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบในกุศลกรรม.

21.

๒๑.

දානෙනපෙවං [Pg.113] චරිමාය පිණ්ඩියා,සවණාය ධම්මස්ස මුහුත්තකෙන;

ලභන්ති සත්තා තිවිධම්පි සම්පදං,ඵලං වදෙ කො බහුදායකස්ස භො.

สัตว์ทั้งหลายย่อมได้สมบัติทั้ง ๓ ประการ แม้ด้วยการถวายบิณฑบาตครั้งสุดท้าย และด้วยการฟังธรรมเพียงชั่วครู่ ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของผู้ให้ทานมากได้.

දෙවපුත්තස්ස වත්ථුං නවමං.

เรื่องเทวบุตรที่ ๙.

30. සීවලිත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๐. นี้เป็นลำดับเรื่องราวในเรื่องของพระสีวลีเถระ.

ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි ධම්මදෙසනාය සත්තෙ අමතමහානිබ්බාණං පාපෙන්තො, තස්මිං සමයෙ භගවා හංසාවතියං සරාජිකාය පරිසාය මජ්ඣෙ එකං භික්ඛුං ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. තදා රාජා තං දිස්වා තං ඨානං කාමයමානො බුද්ධපමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භගවතො පාදමූලෙ සිරසා නිපජ්ජි, තදාස්ස භගවා අනාගතෙ ගොතමස්ස භගවතො සාසනෙ තං ඨානං ලභිස්සසීති වත්වා බ්‍යාකාසි. තං සුත්වා මුදිතො රාජා පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තතො අපරභාගෙ බාරාණසියං සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා පච්චෙකබුද්ධසහස්සං චතුපච්චයදානෙන යාවජීවං පටිජග්ගිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො මහන්තං සම්පත්ති මනුභවිත්වා තතො චුතො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ බන්ධුමතීනගරෙ අඤ්ඤතරස්මිං කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති. සො තස්මිං සමයෙ සෙනගුත්තට්ඨානෙ ඨත්වා රඤ්ඤො කම්මං කරොති, තදා නගරවාසිනො උපාසකගණා විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා භගවා භන්තෙ සසාවකො අම්හාකං අනුග්ගහං කරොතූති ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා සබ්බෙ එකච්ඡන්දා භගවන්ත මුද්දිස්ස මහාරහං මහාපරිවෙණං කාරාපෙත්වා පරිවෙණමහෙ මහාදානං දදන්තා දානග්ගෙ අසුකං නාම [Pg.114] නත්ථීති න වත්තබ්බන්ති වත්වා දානං පටියාදෙත්වා දානග්ගං ඔලොකෙන්තා නවදධිඤ්ච පටලමධුඤ්ච අපස්සන්තා පුරිසෙ පක්කොසිත්වා සහස්සං දත්වා දධිමධුං ඛිප්පං පරියෙසිත්වා ආනෙථාති පෙසෙසුං, තෙ සහස්සං ගහෙත්වා දධිමධුං උපධාරෙතුං තත්ථ තත්ථ විචරන්තා ද්වාරන්තරෙ අට්ඨංසු, තදා අයං සෙනගුත්තො රඤ්ඤො සභත්තං දධිමධුං ආදාය ගච්ඡන්තො මහාද්වාරං සම්පාපුණි, අථ තෙ දධිමධුං දිස්වා භො කහාපණං ගහෙත්වා ඉමං දෙහීති යාචිංසු. තෙන න දස්සාමීති වුත්තෙ යාවසහස්සං වඩ්ඪෙත්වා යාචිංසු. තතො සෙනගුත්තො ඉමං අප්පග්ඝං සහස්සෙන යාචථ, කි මනෙන කරොථාති පුච්ඡි, තෙහි සම්බුද්ධත්ථායාති වුත්තෙ තෙනහි අහමෙව දස්සාමීති ජීරමරිචාදීහි සක්ඛරමධුඵාණිතාදයො යොජෙත්වා දානග්ගං උපනාමෙසි. තං සත්ථු ආනුභාවෙන බුද්ධපමුඛස්ස අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස පහොණකං අහොසි. තතො සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සලොකෙසු සම්පත්ති මනුභවිත්වා අපරභාගෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ කොලියනගරෙ මහාලිලිච්ඡවිරඤ්ඤො උපනිස්සාය සුප්පියාය නාම අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සො සත්තමාසසත්තසංවච්ඡරානි මාතුකුච්ඡියං වසිත්වා සත්තදිවසානි මූළ්හගබ්භො දුක්ඛමනුභවි. මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමන්තස්ස තස්ස මාතාපිතරො සීවලීති නාම මකංසු. එවං මහාපුඤ්ඤස්ස එත්තකං කාලං මාතුකුච්ඡිම්හි දුක්ඛානුභවනං අත්තනාව කතෙන පාපබලෙන අහොසි, සො කිර අතීතෙ රාජා හුත්වා අත්තනො සපත්තරඤ්ඤා සද්ධිං සඞ්ගාමෙන්තො මාතරා සද්ධිං මන්තෙසි. සා නගරං රුන්ධිත්වා අමිත්තෙ ගණ්හිතුං සක්කාති උපාය මදාසි, සොපි තස්සා වචනෙන නගරං රුන්ධිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අග්ගහෙසි, තෙන පාපකම්මබලෙන මාතාපුත්තානං එවං මහන්තං දුක්ඛං අහොසීති. තතො [Pg.115] සා පුත්තං විජායනකාලෙ සත්තමෙ දිවසෙ භගවන්තං අනුස්සරිත්වා සුඛෙන භාරං මුඤ්චි. තුට්ඨා සා සත්තමෙ දිවසෙ බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදාසි, අථස්සා පුත්තො සත්තවස්සිකකාලෙ ගෙහා නික්ඛම්ම සත්ථාරං දිස්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නියොජෙසි, තතො සාරිපුත්තත්ථෙරෙන උපජ්ඣායෙන මොග්ගල්ලානමාචරියං කත්වා පබ්බජි, අථ සො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පත්වා බුද්ධසාසනං සොභෙසි, සො පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤානුභාවෙන මහාපුඤ්ඤො අහොසි ලාභීනඤ්ච අග්ගො. අථෙකස්මිං සමයෙ භගවා රෙවතත්ථෙරං දස්සනාය ඛදිරවනවිහාරං ගච්ඡන්තො තිංසභික්ඛුසහස්සෙහි සද්ධිං තිංසයොජනිකං ඡට්ටිතකන්තාරං සම්පාපුණි නිරූදකං අප්පභක්ඛං. යෙභුය්‍යෙන දෙවතා සීවලිත්ථෙරෙ පසන්නා. තස්මා භගවා සීවලිත්ථෙරං පුරතො චාරිකං කත්වා දෙවතාහි කාරාපිතෙ විහාරෙ වසන්තො දෙවතාහි සජ්ජිතදානං පරිභුඤ්ජන්තො රෙවතත්ථෙරං සංපාපුණිත්වා ගතකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා ජෙතවනමාගම්ම ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ තං ඨපෙසීති. තෙන වුත්තං අපදානෙ.

ได้ยินว่า ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดานามว่าปทุมุตตระ ทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงอมตมหานิพพานด้วยการแสดงธรรม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองหงสาวดี ทรงตั้งภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ ท่ามกลางบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้นแล้ว ทรงปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงถวายมหาทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วทรงหมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์แก่พระองค์ว่า 'ในอนาคต ท่านจักได้ตำแหน่งนั้นในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม' พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงยินดี ทรงบำเพ็ญบุญแล้วบังเกิดในเทวโลก หลังจากนั้น ทรงบังเกิดเป็นบุตรเศรษฐีในเมืองพาราณสี ทรงบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าพันองค์ด้วยการถวายปัจจัยสี่ตลอดชีวิต แล้วบังเกิดในเทวโลก ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จุติจากที่นั้นแล้ว ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ทรงบังเกิดในเรือนแห่งตระกูลหนึ่งในเมืองพันธุมดี ในสมัยนั้น ท่านผู้นั้นดำรงอยู่ในตำแหน่งเสนาคุต ทำราชการของพระราชา ครั้งนั้น เหล่าอุบาสกชาวเมืองพากันเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกโปรดทรงอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด' แล้วนิมนต์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ถวายมหาทานแล้ว ทุกคนมีความเห็นเป็นอันเดียวกัน สร้างมหาปริเวณอันมีค่ามากถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถวายมหาทานในงานฉลองปริเวณ ได้กล่าวว่า 'ในโรงทานนี้ไม่ควรกล่าวว่าสิ่งชื่อโน้นไม่มี' แล้วจัดเตรียมทาน เมื่อตรวจดูโรงทาน ไม่เห็นนมส้มใหม่และน้ำผึ้งแผ่น จึงเรียกบุรุษมา ให้เงินหนึ่งพัน แล้วส่งไปว่า 'จงรีบหานมส้มและน้ำผึ้งมาให้' บุรุษเหล่านั้นรับเงินหนึ่งพันแล้ว เที่ยวแสวงหานมส้มและน้ำผึ้งไปในที่ต่างๆ ก็ไปยืนอยู่ที่ระหว่างประตู ครั้งนั้น เสนาคุตผู้นี้กำลังนำนมส้มและน้ำผึ้งสำหรับเป็นพระกระยาหารของพระราชาไป ก็มาถึงประตูใหญ่ ครั้นบุรุษเหล่านั้นเห็นนมส้มและน้ำผึ้งแล้ว จึงขอว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับกหาปณะแล้วให้นมส้มและน้ำผึ้งนี้แก่เราเถิด' เมื่อเสนาคุตกล่าวว่า 'เราไม่ให้' พวกเขาก็เพิ่มราคาขึ้นจนถึงหนึ่งพันแล้วขอ ครั้งนั้น เสนาคุตถามว่า 'ท่านทั้งหลายขอของมีค่าน้อยนี้ด้วยเงินหนึ่งพัน ท่านจะทำอะไรด้วยของนี้' เมื่อบุรุษเหล่านั้นกล่าวว่า 'เพื่อพระสัมพุทธเจ้า' เสนาคุตจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น เราเองจักให้' แล้วผสมด้วยเครื่องปรุงมีขิงและพริกไทยเป็นต้นกับน้ำตาลทราย น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น แล้วนำไปถวายที่โรงทาน ด้วยอานุภาพของพระศาสดา ของนั้นเพียงพอแก่ภิกษุหกล้านแปดแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หลังจากนั้น ท่านผู้นั้นเสวยสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลกด้วยบุญกรรมนั้น ต่อมาในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพระนางสุปปิยาผู้เป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้ามหาลิจฉวีในเมืองโกลิยะ ท่านผู้นั้นอยู่ในครรภ์มารดา 7 ปีกับ 7 เดือน แล้วก็เป็นผู้มีครรภ์ค้างอยู่ 7 วัน ได้เสวยทุกข์ เมื่อท่านผู้นั้นออกจากครรภ์มารดา บิดามารดาของท่านได้ตั้งชื่อว่า สีวลี การที่ผู้มีบุญมากเช่นนี้ต้องเสวยทุกข์ในครรภ์มารดาเป็นเวลานานถึงเพียงนี้ เป็นด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมที่ตนเองทำไว้ ได้ยินว่า ในอดีต ท่านผู้นั้นเป็นพระราชา เมื่อรบกับพระราชาผู้เป็นศัตรูของตน ได้ปรึกษากับพระมารดา พระมารดาได้ให้คำแนะนำว่า 'สามารถล้อมเมืองแล้วจับศัตรูได้' พระราชาผู้นั้นก็ล้อมเมืองตามคำของพระมารดานั้น แล้วยึดเมืองได้ในวันที่ 7 ด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมนั้น มารดาและบุตรจึงได้เสวยทุกข์อันยิ่งใหญ่เช่นนี้ หลังจากนั้น พระมารดาเมื่อจะคลอดบุตรในวันที่ 7 ได้ระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็คลอดบุตรได้โดยง่าย พระมารดาผู้ยินดีแล้ว ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในวันที่ 7 ต่อมา บุตรของนางเมื่ออายุ 7 ขวบ ได้ออกจากเรือน เห็นพระศาสดาแล้วขอบรรพชา พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระสารีบุตรเถระ หลังจากนั้น ท่านก็บรรพชาโดยมีพระสารีบุตรเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระมหาโมคคัลลานะเป็นพระอาจารย์ ครั้นแล้ว ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัตในขณะที่กำลังโกนผม แล้วยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ท่านเป็นผู้มีบุญมากด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ทำไว้ในปางก่อน และเป็นผู้เลิศด้วยลาภ อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปวิหารขทิรวันเพื่อเยี่ยมพระเรวตเถระ พร้อมด้วยภิกษุ 30,000 รูป ได้เสด็จถึงป่ากันดารที่ถูกทอดทิ้งระยะทาง 30 โยชน์ ซึ่งไม่มีน้ำและมีอาหารน้อย โดยมากเทวดาทั้งหลายเลื่อมใสในพระสีวลีเถระ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้พระสีวลีเถระนำหน้าเสด็จจาริกไป ประทับอยู่ในวิหารที่เทวดานฤมิตถวาย เสวยปัจจัยที่เทวดาจัดถวาย เสด็จไปถึงพระเรวตเถระ ทรงทำกิจที่เสด็จไปให้สำเร็จแล้ว เสด็จกลับมายังพระเชตวัน ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในอปทานว่า

๑.

පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මෙසු චක්ඛුමා;

ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො.

พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระผู้นำได้อุบัติขึ้นแล้ว

๒.

සීලං තස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, සමාධි වජිරූපමො ;

අසංඛියං ඤාණවරං, විමුත්ති ච අනොපමා.

ศีลของพระองค์นับไม่ได้ สมาธิเปรียบด้วยเพชร ญาณอันประเสริฐนับไม่ได้ และวิมุตติก็หาเปรียบมิได้

๓.

මනුජාමරනාගානං, බ්‍රහ්මානඤ්ච සමාගමෙ;

සමණබ්‍රාහ්මණාකිණ්ණෙ, ධම්මං දෙසෙති නායකො.

ในที่ประชุมแห่งมนุษย์ เทวดา นาค และพรหมทั้งหลาย อันเกลื่อนกล่นด้วยสมณะและพราหมณ์ พระผู้นำทรงแสดงธรรม

๔.

සසාවකං මහාලාභිං, පුඤ්ඤවන්තං ජුතින්ධරං,ඨපෙසි එතදග්ගම්හි, පරිසාසු විසාරදො.

พระองค์ผู้แกล้วกล้าในบริษัททั้งหลาย ทรงตั้งพระสาวกผู้มีลาภมาก ผู้มีบุญ มีรัศมีรุ่งเรือง ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้

๕.

තදාහං [Pg.116] ඛත්තියො ආසිං, පුරෙ හංසවතීව්හයෙ ;

සුත්වා ජිනස්ස තං වාක්‍යං, සාවකස්ස ගුණං බහුං.

ครั้งนั้น เราเป็นกษัตริย์ในเมืองชื่อหงสาวดี ได้ฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ถึงคุณอันมากของพระสาวก

๖.

නිමන්තයිත්වා සත්තාහං, භොජයිත්වා සසාවකං;

මහාදානං දදිත්වාන, තං ඨානමභිපත්ථයිං.

นิมนต์แล้ว ๗ วัน ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยพระสาวกแล้ว ถวายมหาทานแล้ว ข้าพเจ้าได้ปรารถนาตำแหน่งนั้น

๗.

තදා මං විනතං පාදෙ, දිස්වාන පුරිසාසභො;

සො සරෙන මහාවීරො, ඉමං වචනමබ්‍රවී.

เมื่อนั้น พระบุรุษอาชาไนยผู้เป็นมหาวีระ ทรงเห็นข้าพเจ้ากราบลงที่พระบาทแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ด้วยพระสุรเสียง

๘.

තතො ජිනස්ස වචනං, සොතුකාමා මහාජනා;

දෙවදානවගන්ධබ්බා, බ්‍රහ්මානොච මහිද්ධිකා.

แต่นั้น มหาชนผู้ใคร่จะฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ทั้งเทวดา อสูร คนธรรพ์ และพรหมทั้งหลายผู้มีฤทธิ์มาก

๙.

සමණබ්‍රාහ්මණා චාපි, නමස්සිසුං කතඤ්ජලී;

නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම.

แม้สมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ได้ประนมมือไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน

10.

๑๐.

ඛත්තියෙන මහාදානං, දින්නං සත්තාහකම්පි නො;

සොතුකාමා ඵලං තස්ස, බ්‍යාකරොහි මහාමුනෙ.

มหาทานที่พระกษัตริย์ถวายแล้วตลอด ๗ วัน แม้พวกข้าพระองค์ก็ใคร่จะฟังผลของทานนั้น ขอพระมหามุนีโปรดพยากรณ์ด้วยเถิด

11.

๑๑.

තතො අවොච භගවා, සුණොථ මම භාසිතං;

අප්පමෙය්‍යම්හි බුද්ධස්මිං, ගුණම්හි සුප්පතිට්ඨිතා.

แต่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำที่เรากล่าว (ทานและ) คุณความดีตั้งมั่นดีแล้วในพระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้

12.

๑๒.

දක්ඛිණා දායකං පත්වා, අප්පමෙය්‍යඵලාවහා;

අපි චෙ ස මහාභොගො, ඨානං පත්ථෙති මුත්තමං.

ทักษิณาเมื่อถึงทายกแล้ว ย่อมนำมาซึ่งผลอันประมาณมิได้ แม้ว่าผู้มีโภคทรัพย์มากนั้นจะปรารถนาตำแหน่งอันสูงสุด

13.

๑๓.

ලාභී විපුලලාභීනං, යථා භික්ඛු සුදස්සනො;

තථාහංපි භවෙය්‍යන්ති, ලච්ඡතෙ තං අනාගතෙ.

(เขาปรารถนาว่า) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีลาภมากในบรรดาผู้มีลาภทั้งหลาย เหมือนพระภิกษุสุทัสสนะ ฉันใด เขาก็จักได้ตำแหน่งนั้นในอนาคต

14.

๑๔.

සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමොනාම නාමෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าโคดม ผู้บังเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากะ จักอุบัติขึ้นในโลก

15.

๑๕.

තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

සීවලි නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථුසාවකො.

เขาจักเป็นทายาทในธรรมของพระองค์ เป็นโอรสผู้เกิดจากธรรม เป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามว่าสีวลี

16.

๑๖.

තෙන [Pg.117] කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසූපගො අහං.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

17.

๑๗.

තතොපරස්මිංසමයෙ, බාරාණසිපුරුත්තමෙ;

සෙට්ඨිපුත්තො අහං ආසිං, අඩ්ඪප්පත්තො මහාධනො.

ในสมัยต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้เป็นบุตรเศรษฐีในกรุงพาราณสีอันอุดม เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก

18.

๑๘.

සහස්සමත්තෙ පච්චෙක, නායකෙ ච නිමන්තිය;

මධුරෙනන්නපානෙන, සන්තප්පෙසිංතදාදරො.

ข้าพเจ้าได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๑,๐๐๐ รูป แล้วอังคาสให้เอิบอิ่มด้วยข้าวและน้ำอันมีรสหวานด้วยความเคารพในครั้งนั้น

19.

๑๙.

තතො චුතො ඡකාමග්ගෙ, අනුභොසිංමහායසං;

දෙවච්ඡරාපරිවුතො, පාසාදෙ රතනාමයෙ.

ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เสวยยศอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ชั้นกามาพจร ๖ ชั้น แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสรในปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ

20.

๒๐.

එවං අචින්තියා බුද්ධා, බුද්ධධම්මා අචින්තියා;

අචින්තියෙ පසන්නානං, විපාකොපි අචින්තියො.

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย เมื่อบุคคลเลื่อมใสในสิ่งที่อจินไตย วิบากก็เป็นอจินไตย

21.

๒๑.

එකනවුතිතො කප්පෙ, විපස්සීනාම නායකො;

උප්පජ්ජි චාරුනයනො, සබ්බධම්මවිපස්සකො.

ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ไป พระนายกพระนามว่าวิปัสสี ผู้มีพระเนตรงดงาม ผู้เห็นแจ้งธรรมทั้งปวง ได้อุบัติขึ้นแล้ว

22.

๒๒.

තදාහං බන්ධුමතියා, කුලස්සඤ්ඤතරස්ස ච;

දයිතො පත්ථිතො පුත්තො, ආසිං කම්මන්තබ්‍යාවටො.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าเป็นบุตรที่รักที่ปรารถนาของตระกูลหนึ่งในกรุงพันธุมดี เป็นผู้ขวนขวายในการงาน

23.

๒๓.

තදා අඤ්ඤතරො පූගො, විපස්සිස්ස මහෙසිනො;

පරිවෙණං අකාරෙසි, මහන්ත මිති විස්සුතං.

เมื่อนั้น หมู่ชนกลุ่มหนึ่งได้สร้างปริเวณอันใหญ่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีถวายแด่พระวิปัสสีมหามุนี

24.

๒๔.

නිට්ඨිතෙ ච මහාදානං, දදං ඛජ්ජකසංයුතං;

නවං දධි මධුඤ්චෙව, විචිනං න ච මද්දස.

เมื่อมหาทานพร้อมด้วยของขบเคี้ยวสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าแสวงหานมส้มใหม่และน้ำผึ้ง แต่ก็ไม่พบ

25.

๒๕.

තදාහං තං ගහෙත්වාන, නවං දධි මධුම්පිච,කම්මසාමිඝරං ගච්ඡං, තමෙනං දාන මද්දසං.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าถือเอาทั้งนมส้มใหม่และน้ำผึ้งนั้นไปสู่เรือนของนายงาน ได้เห็นทานนั้น

26.

๒๖.

සහස්සම්පි ච දත්වාන, න ලතිංසු ච තං ද්වයං;

තතො එවං විචින්තෙසිං, නෙතං හෙස්සති ඔරකං.

แม้ให้ทรัพย์ตั้งพัน ก็ไม่ได้ของสองอย่างนั้น แต่นั้น ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ว่า สิ่งนี้จักไม่เป็นของเล็กน้อย

27.

๒๗.

යථා [Pg.118] ඉමෙ ජනා සබ්බෙ, සක්කරොන්ති තථාගතං;

අහම්පි කාරං කස්සාමි, සසඞ්ඝෙ ලොකනායකෙ.

ชนทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดสักการะพระตถาคตฉันใด ข้าพเจ้าก็จะทำการสักการะแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ฉันนั้น

28.

๒๘.

තදාහමෙවං චින්තෙත්වා, දධිංමධුඤ්ච එකතො;

යොජෙත්වා ලොකනාථස්ස, සසඞ්ඝස්ස අදාසහං.

เมื่อนั้น ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ได้รวมนมส้มและน้ำผึ้งเข้าด้วยกัน แล้วถวายแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์

29.

๒๙.

තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංස මගඤ්ඡහං.

ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

30.

๓๐.

පුනාහං බාරාණසියං, රාජා හුත්වා මහායසො;

සත්තුකස්ස තදා රුද්ධො, ද්වාරරොධං අකාරයිං.

อีกครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าเป็นพระราชาผู้มียศใหญ่ในกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ข้าพเจ้าขัดเคืองต่อศัตรู จึงได้สั่งให้ปิดประตูเมือง

31.

๓๑.

තතො සපත්තිනො රුද්ධා, එකාහං රක්ඛිතා අහුං;

තතො තස්ස විපාකෙන, පාපුණිං නිරයං භුසං.

แต่นั้น พวกศัตรูถูกปิดกั้นไว้ ได้ถูกกักขังอยู่ตลอดวันหนึ่ง ด้วยวิบากของกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เสวยทุกข์ในนรกอย่างหนัก

32.

๓๒.

පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, ජාතොහං කොලියෙ පුරෙ;

සුප්පවාසා ච මෙ මාතා, මහාලි ලිච්ඡවී පිතා.

บัดนี้ ในภพสุดท้าย ข้าพเจ้าเกิดในโกลิยนคร พระนางสุปปวาสาเป็นมารดาของข้าพเจ้า เจ้าลิจฉวีพระนามว่ามหาลิเป็นบิดา

33.

๓๓.

ඛත්තියෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, ද්වාරරොධස්ස වාහසා;

සත්තමාසෙ සත්තවස්සෙ, වසිංකුච්ඡිම්හි දුක්ඛිතො.

ด้วยผลแห่งกรรมที่ปิดประตูเมืองในครั้งที่เป็นกษัตริย์ ข้าพเจ้าจึงต้องอยู่ในครรภ์อย่างทุกข์ทรมานตลอด ๗ ปี ๗ เดือน

34.

๓๔.

සත්තාහං ද්වාරමූළ්හොහං, මහාදුක්ඛසමප්පිතො;

මාතා මෙ ඡන්දදානෙන, එව මාසි සුදුක්ඛිතා.

ข้าพเจ้าติดอยู่ที่ประตูครรภ์ตลอด ๗ วัน ได้รับความทุกข์อย่างยิ่ง แม้มารดาของข้าพเจ้าก็ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งด้วยการให้พร

35.

๓๕.

සුවත්ථිතොහං නික්ඛන්තො, බුද්ධෙන අනුකම්පිතො;

නික්ඛන්තදිවසෙයෙව, පබ්බජිං අනගාරියං.

ข้าพเจ้าคลอดออกมาโดยสวัสดี ด้วยพระพุทธานุเคราะห์ และในวันที่คลอดนั่นเอง ข้าพเจ้าก็ได้บวชเป็นบรรพชิต

36.

๓๖.

උපජ්ඣා සාරිපුත්තො මෙ, මොග්ගල්ලානො මහිද්ධිකො;

කෙසෙ ඔරොපයන්තො මෙ, අනුසාසි මහාමති.

พระสารีบุตรเป็นพระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก ได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าในขณะที่กำลังปลงผมอยู่

37.

๓๗.

කෙසෙසු ඡිජ්ජමානෙසු, අරහත්තමපාපුණීං;

දෙවො නාගා මනුස්සා ච, පච්චයානු පනෙන්ති මෙ.

เมื่อผมกำลังถูกปลงอยู่ ข้าพเจ้าก็ได้บรรลุพระอรหัต เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลาย ต่างก็นำปัจจัยมาถวายข้าพเจ้า

38.

๓๘.

පදුමුත්තරනාමඤ්ච, විපස්සිංච විනායකං;

සංපූජයිං පමුදිතො, පච්චයෙහි විසෙසතො.

ข้าพเจ้ามีใจยินดี ได้บูชาพระวินายกพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ และพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยปัจจัยทั้งหลายเป็นพิเศษ

39.

๓๙.

තතො [Pg.119] තෙසං විපාකෙන, කම්මානං විපුලුත්තමං;

ලාභං ලභාමි සබ්බත්ථ, වනෙ ගාමෙ ජලෙ ථලෙ.

เพราะวิบากแห่งกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงได้รับลาภอันไพบูลย์และประเสริฐสุดในที่ทุกสถาน ไม่ว่าจะเป็นในป่า ในบ้าน ในน้ำ หรือบนบก

40.

๔๐.

රෙවතං දස්සනත්ථාය, යදා යාති විනායකො;

තිංසභික්ඛුසහස්සෙහි, සහ ලොකග්ගනායකො.

เมื่อใด พระวินายกพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก เสด็จไปเพื่อเยี่ยมพระเรวตะ พร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป

41.

๔๑.

තදා දෙවො පනීතෙහි, මමත්ථාය මහාමති;

පච්චයෙහි මහාවීරො, සසඞ්ඝො ලොකනායකො.

เมื่อนั้น พระโลกนาถผู้เป็นมหาวีระ มีพระปัญญามาก พร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้เสด็จมาเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ด้วยปัจจัยอันประณีต

42.

๔๒.

උපට්ඨිතො මයා බුද්ධො, ගන්ත්වා රෙවතමද්දස;

තතො ජෙතවනං ගන්ත්වා, එතදග්ගෙ ඨපෙසිමං.

พระพุทธเจ้าอันข้าพเจ้าอุปัฏฐากแล้ว เสด็จไปพบพระเรวตะ จากนั้นเสด็จไปยังพระเชตวัน แล้วทรงตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้

43.

๔๓.

ලාභීනං සීවලි අග්ගො, මම සිස්සෙසු භික්ඛවො;

සබ්බෙලොකහිතො සත්ථා, කිත්තයී පරිසාසුමං.

พระศาสดาผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ได้ทรงประกาศท่ามกลางบริษัทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สีวลีเป็นเลิศกว่าบรรดาสาวกของเราผู้มีลาภมาก'

44.

๔๔.

කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා;

නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො.

กิเลสทั้งหลายของข้าพเจ้าถูกเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้แล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีอาสวะ อยู่เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้ว

45.

๔๕.

ස්වාගතං වත මෙ ආසි, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සන්තිකං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

การที่ข้าพเจ้าได้มาสู่สำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอ ข้าพเจ้าได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

46.

๔๖.

පටිසම්භිදා චතස්සොපි, විමොක්ඛා පිච අට්ඨිමෙ;

ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසනන්ති.

ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว ข้าพเจ้าได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว

ඉත්ථං සුදං ආයස්මා සීවලිත්ථෙරො ඉමා ගාථායො අභාසිත්ථාති.

ทราบว่า ท่านพระสีวลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล

47.

๔๗.

සුත්වාන එතං චරිතං මහබ්භුතං,පුඤ්ඤානුභාවඤ්ච සිරිං සිරීමතං;

හිත්වා කුසීතං කුසලං කරොථ,කාමාත්ථ කාමං භවභොගනිබ්බුතිං.

เมื่อได้ฟังประวัติอันน่าอัศจรรย์นี้ และอานุภาพแห่งบุญกับสิริของท่านผู้มีสิริแล้ว ท่านทั้งหลายจงละความเกียจคร้านเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลเถิด เพื่อบรรลุถึงความดับแห่งภพและโภคะตามที่ปรารถนา

සීවලිත්ථෙරස්ස වත්ථුං දසමං.

เรื่องพระสีวลีเถระ จบเรื่องที่ ๑๐

යක්ඛවඤ්චිතවග්ගො තතියො.

ยักขวัญจิตตวรรคที่ ๓

මහාසෙනවග්ගො

มหาเสนวรรค

31. මහාසෙනරඤ්ඤො වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๑. ลำดับเรื่องในเรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ มีดังนี้

භගවති [Pg.121] පරිනිබ්බුතෙ පාටලිපුත්තනගරෙ මහාසෙනො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි ධම්මිකො ධම්මරාජා. සො පන පිතුපිතාමහාදීනං ධනරාසිං ඔලොකෙත්වා ඉමෙ ඉමං සාපතෙය්‍යං පහාය මච්චුනො මුඛමුපගතා. අහො සංසාරිකානං අඤ්ඤාණතා. ධනං ඨපෙත්වා අත්තනො විනාසඤ්ච අත්තානං ඨපෙත්වා ධනවිනාසඤ්ච න ජානන්තීති සම්පත්තියා අධිගමඤ්ච විනාසං චාති සබ්බං චින්තෙත්වා ධම්මඤ්ච සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො දිවසෙ දිවසෙ දසසහස්සානං භික්ඛූනං මධුරෙන අන්නපානෙන සන්තප්පෙන්තො අනෙකානි පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො එකදිවසං රහො පටිසල්ලිනො එවං චින්තෙසි. එවං රාජනියොගෙන ජනස්ස පීළනං කත්වා දින්නදානතො සහත්ථෙන කම්මං කත්වා ලද්ධෙන දින්නදානං මහප්ඵලං මහානිසංසං භවිස්සති, එවං මයා කාතබ්බන්ති සො සුහදා මච්චස්ස රජ්ජං නීය්‍යාතෙත්වා අත්තනො කණිට්ඨිකං ආදාය කිඤ්චි අජානාපෙත්වා අඤ්ඤතරවෙසෙන නගරා නික්ඛම්ම උත්තරමධුරං නාම නගරං අගමාසි, තත්ථ මහාවිභවො එකො සෙට්ඨි පටිවසති, තෙ සෙට්ඨිනො සමීප මුපගම්ම ඨිතා. තෙන කිමත්ථායාගතාති වුත්තෙ රාජා තව ගෙහෙ භතියා කම්මං කරිස්සාමීති වත්වා තෙනානුඤ්ඤාතො තීණි වස්සානි කම්ම මකාසි, තතො එකදිවසං සෙට්ඨි තෙ දිස්වා පක්කොසිත්වා අතීව තුම්හෙ සුඛුමාලතරා. තථාපි ඉමස්මිං ගෙහෙ කම්මකරණෙන චිරං වසිත්ථ, එත්තකං කාලං කිස්මිඤ්චි කම්මෙපි කුසීතත්තං න පඤ්ඤායති. පගෙව අනාචාරම්පි, යාගුභත්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උපකාරම්පි මම සන්තිකා නත්ථි, කෙනත්ථෙන කම්මං කරොථාති පුච්ඡි. රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ඉමස්මිං ජනපදෙ සාලිනො මනාපභාවො බහුසො සූයති. තස්මා සාලීනමත්ථාය ඉධා ගතම්හාති ආහ, තං සුත්වා තෙසං තුට්ඨො සෙට්ඨි සාලීනං සකටසහස්සං අදාසි, රාජා සාලිංලභිත්වා සෙට්ඨිනො [Pg.122] එවමාහ, භො ඉමං අම්හාකං නගරං පාපෙථාති, තං සුත්වා සෙට්ඨි සාධූති වත්වා සාලිපරිපුණ්ණසකටසහස්සං රඤ්ඤො නගරං පාපෙසි, රාජා නගරං ගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස නානාවණ්ණවත්ථහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීහි සකටෙ පූරෙත්වා පටිපෙසෙත්වා මෙත්තිං ථිරං කත්වා ආභතවීහයො රාජගෙහෙ සන්නිචයමකාසි, අථ රාජා කතිපාහච්චයෙන මුසලං පග්ගය්හ සහත්ථෙනෙව වීහිං කොට්ටෙති, කොට්ටිතකොට්ටිතං කණිට්ඨිකා පප්ඵොටෙති. එවං උභොපි තණ්ඩුලානං මහන්තං රාසිං කත්වා දාරූදකාදයො ආහරිත්වා අම්බිලභත්තං පචිත්වා රාජගෙහෙ පඤ්චසතආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා කාලං උග්ඝොසෙසුං, ආගච්ඡන්තු අය්‍යා අනුකම්පං උපාදාය මම ගෙහෙ භුඤ්ජන්තූති. තං සුත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ ආකාසෙන ආගමිංසු, රාජා තෙ යාවදත්ථං පරිවිසි, තතො තෙසං අන්තරෙ පියංගුදීපවාසී එකො මහාසිවත්ථෙරො නාම භත්තං ගහෙත්වා එතෙ මං පස්සන්තූති අධිට්ඨහිත්වා ආකාසෙන පියංගුදීපං ගන්ත්වා භත්තං පඤ්චසතානං භික්ඛූනං දත්වා පරිභුඤ්චි. තං තස්සානුභාවෙන සබ්බෙසං යාවදත්ථං අහොසි. එවං අප්පකෙනාපි දෙය්‍යධම්මෙන සප්පුරිසා දායකානං මනං පසාදෙත්වා පතිට්ඨං කරොන්තීති. වුත්තඤ්හි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้ามหาเสนะผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม ได้ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร พระองค์ทอดพระเนตรกองทรัพย์ของพระบิดาและพระอัยกาเป็นต้น แล้วทรงดำริว่า 'คนเหล่านี้ละทรัพย์สมบัตินี้แล้วเข้าถึงปากแห่งความตาย อนิจจา ความไม่รู้ของสัตว์ผู้เวียนว่ายในสังสารวัฏ พวกเขาไม่รู้ความพินาศของตนโดยทิ้งทรัพย์ไว้ และไม่รู้ความพินาศของทรัพย์โดยทิ้งตนไว้' ทรงดำริถึงการได้มาและความพินาศของสมบัติทั้งหมด และเมื่อได้ฟังธรรมแล้ว ทรงเกิดศรัทธา ทรงบำรุงภิกษุหนึ่งหมื่นรูปด้วยข้าวและน้ำอันประณีตทุกวัน ทรงสั่งสมบุญเป็นอันมาก วันหนึ่งทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริว่า 'ทานที่ให้โดยการเบียดเบียนประชาชนด้วยพระราชโองการนั้น จะมีผลมาก มีอานิสงส์มากเท่าทานที่ให้โดยการทำงานด้วยมือของตนเองแล้วได้มาหรือ' ดังนี้แล้ว ทรงมอบราชสมบัติให้แก่เสนาบดีผู้เป็นมิตร ทรงพาพระขนิษฐาออกไปจากเมืองโดยไม่ให้ใครรู้ ทรงปลอมแปลงพระองค์เป็นคนธรรมดา เสด็จไปยังเมืองชื่ออุตตรมธุระ ณ ที่นั้น มีเศรษฐีผู้มีสมบัติมากคนหนึ่งอาศัยอยู่ ทั้งสองพระองค์ได้เข้าไปหาเศรษฐีนั้น เมื่อเศรษฐีถามว่า 'มาเพื่ออะไร' พระราชาตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะทำงานรับจ้างในบ้านของท่าน' เศรษฐีอนุญาตแล้ว พระราชาจึงทรงทำงานอยู่ ๓ ปี วันหนึ่ง เศรษฐีเห็นคนทั้งสองจึงเรียกมาถามว่า 'พวกท่านเป็นคนละเอียดอ่อนมาก แต่ก็อยู่ทำงานในบ้านนี้มานานแล้ว ตลอดเวลาที่ผ่านมา ไม่ปรากฏความเกียจคร้านในการงานใดๆ เลย แม้แต่ความประพฤติที่ไม่ดีก็ไม่มี นอกจากข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่มีสิ่งอื่นใดจะช่วยพวกท่านได้ พวกท่านทำงานเพื่ออะไร' พระราชาได้ฟังคำของเศรษฐีแล้ว ตรัสว่า 'ในชนบทนี้ ได้ยินว่าข้าวสาลีมีรสดีมาก พวกข้าพเจ้าจึงมาที่นี่เพื่อข้าวสาลี' เศรษฐีได้ฟังแล้วยินดี จึงให้ข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนแก่คนทั้งสอง พระราชาเมื่อได้ข้าวสาลีแล้ว ตรัสกับเศรษฐีว่า 'ท่านผู้เจริญ จงนำข้าวสาลีนี้ไปส่งยังเมืองของพวกข้าพเจ้าเถิด' เศรษฐีได้ฟังแล้วกล่าวว่า 'ดีแล้ว' จึงนำเกวียนบรรทุกข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนไปส่งยังเมืองของพระราชา พระราชาเสด็จถึงเมืองแล้ว ทรงให้เศรษฐีกลับไป โดยทรงบรรทุกเกวียนด้วยผ้าหลากสี เงิน ทอง เป็นต้น ทรงผูกมิตรให้มั่นคง แล้วทรงเก็บข้าวสาลีที่นำมาไว้ในพระราชวัง ต่อมาไม่กี่วัน พระราชาทรงถือสากด้วยพระหัตถ์เอง ทรงตำข้าวสาลี พระขนิษฐาทรงฝัดข้าวสาลีที่ตำแล้ว ทั้งสองพระองค์ทรงทำกองข้าวสารอันใหญ่ แล้วทรงนำฟืนและน้ำเป็นต้นมา ทรงหุงข้าวส้ม แล้วทรงจัดอาสนะ ๕๐๐ ที่ในพระราชวัง ทรงประกาศเวลาว่า 'ขอท่านผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาฉันในบ้านของข้าพเจ้า ด้วยความอนุเคราะห์เถิด' ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ฟังแล้วก็มาทางอากาศ พระราชาทรงถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นตามความพอใจ ในระหว่างนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาศิวะ ผู้พำนักอยู่ที่เกาะปิยังคุ ได้ถือภัตตาหารแล้วอธิษฐานว่า 'ขอภิกษุเหล่านี้จงเห็นเราเถิด' แล้วเหาะไปยังเกาะปิยังคุ ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป แล้วฉันเอง ด้วยอานุภาพของท่าน ภัตตาหารนั้นก็พอเพียงแก่ภิกษุทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้ สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยังใจของทายกให้เลื่อมใสและตั้งมั่นด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า

๑.

අප්පකෙනපි මෙධාවී, දායකානං මනං පති;

සද්ධං වඩ්ඪෙන්ති චන්දොව, රංසිනා ඛීරසාගරං.

ผู้มีปัญญา แม้ด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ย่อมยังใจของทายกให้ตั้งมั่น ย่อมเพิ่มพูนศรัทธา เหมือนพระจันทร์เพิ่มพูนน้ำในเกษียรสมุทรด้วยรัศมีฉะนั้น

๒.

අට්ඨානෙ න නියොජෙන්තා, කරොන්තා නෙව සන්නිධිං;

පරිභොග මකත්වාන, නෙව නාසෙන්ති පච්චයං.

ไม่ใช้ปัจจัยในที่ไม่สมควร ไม่ทำการสะสมไว้ และเมื่อไม่ได้บริโภค ก็ไม่ทำปัจจัยให้พินาศไป

๓.

න පාපෙන්තාච ථෙය්‍යස්ස, න කරොන්තා තථෙවිණං;

විභජන්ති සුසීලෙසු, සයං භුත්වාන සීලවාති.

ไม่ยังปัจจัยให้ถึงแก่ความเป็นของโจร ไม่กระทำหนี้เช่นนั้น ย่อมแบ่งปันในหมู่ผู้มีศีลดี หลังจากที่ตนเองได้บริโภคแล้ว ผู้มีศีล (ย่อมทำอย่างนี้)

අථ රාජා කණිට්ඨිකාය සද්ධිං ථත්ථෙව ඨිතො පියංගුදීපෙ පරිභුඤ්ජන්තෙ පඤ්චසතභික්ඛූ දිස්වා හට්ඨො උදග්ගො අහොසි. අථ [Pg.123] තෙ අපරභාගෙ අත්තනා කතං දානවරං අනුස්සරන්තා න චිරෙනෙව උභොපි සොතාපන්නා අහෙසුංති.

ลำดับนั้น พระราชาพร้อมด้วยพระขนิษฐา ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูปกำลังฉันอยู่ในเกาะปิยังคุ ก็ทรงยินดีร่าเริงยิ่งนัก แต่นั้น ในเวลาต่อมา เมื่อทรงระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำแล้ว ไม่นานทั้งสองพระองค์ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล

๔.

න ගණෙන්තාත්තනො දුක්ඛං, විහාය මහතිං සිරිං;

ආයතිංභවමිච්ඡන්තා, සුජනෙවං සුභෙ රතා.

ไม่นับความทุกข์ของตน ละทิ้งสิริอันยิ่งใหญ่ ปรารถนาภพในอนาคต สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยินดีในความดีงามเช่นนี้

๕.

ආයාසෙන කතං පුඤ්ඤං, මහන්තඵලදායකං;

ඉති මන්ත්වාන මෙධාවී, සහත්ථෙනෙව තං කරෙති.

บุญที่ทำด้วยความพยายาม ย่อมให้ผลอันยิ่งใหญ่ ผู้มีปัญญาพึงดำริอย่างนี้ แล้วพึงทำบุญนั้นด้วยมือของตนเอง

මහාසෙනරඤ්ඤො වත්ථුං පථමං.

เรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ จบเรื่องที่ ๑

32. සුවණ්ණතිලකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๒. อนุปุพพีกถาในเรื่องนางสุวัณณติลกา มีดังนี้

ලඞ්කාදීපෙ කිර අනුරාධපුරනගරෙ එකො මාතුගාමො සද්ධාසම්පන්නා නිච්චං අභයුත්තරචෙතියෙ පුප්ඵපූජං කරොති, අථෙකදිවසං සා අත්තනො ධීතුයා සද්ධිං තස්මිං චෙතියෙ පුප්ඵපූජනත්ථාය ගන්ත්වා පුප්ඵාසනසාලාය උදකං අපස්සන්තී ධීතු හත්ථෙ පුප්ඵචඞ්ගොටකං ඨපෙත්වා ඝට මාදාය පොක්ඛරණිං අගමාසි, තතො සා දාරිකා මාතරි අනාගතායයෙව අධොතාසනෙ පුප්ඵමුට්ඨිංගහෙත්වා මණ්ඩලං කත්වා පූජෙත්වා එවං පත්ථනමකාසි. තථා හි.

ได้ยินว่า ในเกาะลังกา ณ เมืองอนุราธปุระ มีสตรีผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาคนหนึ่ง ทำบุปผบูชาที่อภัยอุตรเจดีย์เป็นประจำ วันหนึ่ง นางไปเพื่อทำบุปผบูชาที่เจดีย์นั้นพร้อมกับธิดา เมื่อไม่เห็นน้ำในศาลาที่ประดิษฐานดอกไม้ จึงวางตะกร้าดอกไม้ไว้ในมือของธิดา แล้วถือหม้อน้ำไปยังสระน้ำ ลำดับนั้น เด็กหญิงนั้นเมื่อมารดายังไม่ทันมาถึง ก็ถือเอาดอกไม้กำมือหนึ่ง บูชาโดยทำเป็นวงกลมบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง แล้วได้ทำความปรารถนาอย่างนี้ ดังนี้

๑.

මහාවීරස්ස ධීරස්ස, සයම්භුස්ස මහෙසිනො;

තිලොකග්ගස්ස නාථස්ස, භගවන්තස්ස සත්ථුනො.

แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้เป็นมหาวีระ ผู้ทรงปัญญา ผู้เป็นสยัมภู ผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้เป็นที่พึ่งอันเลิศของโลกทั้งสาม

๒.

ය මහං පූජයිං පුප්ඵං, තස්ස කම්මස්ස වාහසා;

රූපීනං පවරා හෙස්සං, ආරොහපරිණාහවා.

ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ข้าพเจ้าได้บูชาดอกไม้นี้ ข้าพเจ้าจักเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้มีรูปทั้งหลาย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง

๓.

මං [Pg.124] දිස්වා පුරිසා සබ්බෙ, මුච්ඡන්තු කාමමුච්ඡිතා;

නිච්ඡරන්තු සරීරා මෙ, රංසිමාලීව රංසියො.

ขอให้บุรุษทั้งหลายเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงสลบไสลไปด้วยความมัวเมาในกาม ขอให้รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของข้าพเจ้า ดุจรัศมีของพระอาทิตย์ฉะนั้น

๔.

හදයඞ්ගමා කණ්ණසුඛා, මඤ්ජුභාණී සුභා මම;

කින්නරානං යථා වාණී, එවමෙව පවත්තතූති.

ขอให้เสียงของข้าพเจ้าเป็นที่จับใจ เป็นที่สบายหู เป็นเสียงไพเราะและงดงาม ดุจเสียงของเหล่านางกินรี ฉะนั้น

අථස්සා මාතා ආගම්ම අධොතාසනෙ පූජිතානි පුප්ඵානි දිස්වා කස්මා චණ්ඩාලී අධොතාසනෙ භගවතො පුප්ඵානි පූජෙසි, අයුත්තං තයා කතන්ති ආහ, තං සුත්වා සා මාතුයා කුජ්ඣිත්වා ත්වං චණ්ඩාලීති අක්කොසි, සා එත්තකං පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං කත්වා අපරභාගෙ තතො චුතා ජම්බුදීපෙ උත්තරමධුරායං එකස්ස චණ්ඩාලගන්ධබ්බබ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, උත්තමරූපධරා අහොසි, තස්සා සරීරතො මෙඝමුඛතො විජ්ජුල්ලතාවිය රංසියො නිච්ඡරන්ති. සමන්තා චතුහත්ථට්ඨානෙ සරීරප්පභාය අන්ධකාරෙ විධමති. මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති, කායතො චන්දනගන්ධො, තස්සා ද්වින්නං ථනාන මන්තරෙ සුවණ්ණවණ්ණං එකං තිලකං අහොසි, තෙන බාලසුරියස්ස විය පභා නිච්ඡරති. දිට්ඨදිට්ඨා යෙභුය්‍යෙන උම්මත්තා විය කාමමදෙන විසඤ්ඤිනො හොන්ති, අහො කුසලාකුසලානං ආනුභාවො. තථා හි.

ครั้งนั้น มารดาของนางมาถึง เห็นดอกไม้ที่บูชาไว้บนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง จึงกล่าวว่า 'อีคนจัณฑาล เหตุใดเจ้าจึงบูชาดอกไม้แด่พระผู้มีพระภาคบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง เจ้าทำไม่สมควรเลย' นางได้ฟังดังนั้นก็โกรธมารดา จึงด่าตอบว่า 'ท่านนั่นแหละเป็นคนจัณฑาล' นางทำทั้งบุญและบาปเพียงเท่านี้ ในกาลต่อมาเมื่อจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปเกิดเป็นธิดาของพราหมณ์คนธรรพ์จัณฑาลคนหนึ่ง ในเมืองอุตตรมธุรา ในชมพูทวีป เป็นผู้ทรงรูปโฉมอันเลิศ รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของนางดุจสายฟ้าจากปากเมฆ กำจัดความมืดด้วยแสงสว่างจากร่างกายในที่โดยรอบ ๔ ศอก กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย ระหว่างถันทั้งสองของนางมีปานรูปหยดน้ำสีทองปานหนึ่ง แสงสว่างซ่านออกจากปานนั้นดุจแสงพระอาทิตย์แรกอุทัย คนทั้งหลายที่ได้เห็นนาง โดยมากมักเป็นผู้หมดสติเหมือนคนบ้าด้วยความมัวเมาในกาม โอ! อานุภาพของกุศลและอกุศลเป็นเช่นนี้ ดังนี้

๕.

යෙන සා කොධසාමාතු, චණ්ඩාලී ඉති භාසිතා;

තෙන සා ආසි චණ්ඩාලී, ජෙගුච්ඡා හීනජාතිකා.

เพราะเหตุที่นางโกรธแล้วกล่าวแก่มารดาว่า 'อีคนจัณฑาล' เพราะเหตุนั้น นางจึงเกิดเป็นคนจัณฑาล มีชาติกำเนิดต่ำทรามน่ารังเกียจ

๖.

සල්ලක්ඛෙත්වාන සම්බුද්ධ, ගුණං පූජෙසි යං තදා;

තෙන පුඤ්ඤානුභාවෙන, සා භිරූපී මනොරමා.

เพราะนางพิจารณาเห็นพระคุณของพระสัมพุทธเจ้า แล้วบูชาในกาลนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น นางจึงมีรูปงามน่ารื่นรมย์

๗.

යෙන යෙන පකාරෙන, පුඤ්ඤපාපානි යො කරෙ;

තස්ස තස්සානුරූපෙන, මොරොව ලභතෙ ඵලං.

บุคคลใดทำบุญและบาปด้วยประการใดๆ เขาย่อมได้รับผลตามสมควรแก่บุญและบาปนั้นๆ ดุจนกยูงฉะนั้น

๘.

පාපෙන ච තිරච්ඡානෙ, ජායන්ති කුසලෙන තෙ;

වණ්ණපොක්ඛරතා හොති, මොරානං කම්ම මීදිසන්ති.

ด้วยบาปกรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน แต่ด้วยกุศลกรรม ย่อมมีความงามแห่งผิวพรรณ กรรมของเหล่านกยูงเป็นเช่นนี้

තතො [Pg.125] තස්සා මාතාපිතරො සුවණ්ණතිලකාති නාම මකංසු. තස්මිංකිර නගරෙ මනුස්සා තස්සා රුපදස්සනෙනච සවණෙනච සම්පත්තාපි චණ්ඩාලධීතා අයන්ති පරිභවභයෙන ආවාහං න කරොන්ති. අථ තස්මිං නගරෙ ජෙට්ඨචණ්ඩාලබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො එතමත්ථාය තස්සා මාතාපිතුන්නං සන්තිකං වත්ථාභරණගන්ධමාලාදයො පෙසෙසි සුවණ්ණතිලකං අම්හාකං දදන්තූති, තෙ තං පවත්තිං තස්සා ආරොචෙසුං. සාස්ස ජිගුච්ඡන්තී පරිහාස මකාසි. තතො බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො ලජ්ජිතො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වීණං මුඤ්චෙත්වා ගායමානො එවමාහ.

แต่นั้นมา มารดาบิดาของนางจึงตั้งชื่อนางว่า 'สุวัณณติลกา' ได้ยินว่า ในเมืองนั้น มนุษย์ทั้งหลายแม้จะถึงพร้อมด้วยการได้เห็นรูปและการได้ฟัง (กิตติศัพท์) ของนาง แต่เพราะกลัวการดูหมิ่นว่า 'นางคนนี้เป็นลูกสาวคนจัณฑาล' จึงไม่ทำการวิวาห์ด้วย ลำดับนั้น บุตรของพราหมณ์จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้าในเมืองนั้น ได้ส่งเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ ของหอม และระเบียบดอกไม้ เป็นต้น ไปยังสำนักของมารดาบิดาของนางเพื่อประสงค์ในเรื่องนั้นว่า 'ขอท่านจงยกนางสุวัณณติลกาให้แก่พวกเรา' มารดาบิดาเหล่านั้นจึงแจ้งเรื่องนั้นแก่นาง แต่นางรังเกียจเขาจึงได้ทำการเยาะเย้ย ลำดับนั้น บุตรพราหมณ์นั้นอับอาย จึงไปยังสำนักของพระราชา ดีดพิณขับร้องกล่าวอย่างนี้ว่า

๙.

ලලනා නනානී චලලොචනානී,තරුණා රුණානී චලිතාධරාණී;

මනුජො හි යො නෙත්තපියං කරොති,ස තු නීචජාතිං අපි නො ජහාති.

หญิงสาวผู้มีนัยน์ตาอันกลอกกลิ้ง มีริมฝีปากอันแดงระเรื่อและไหวระริก นรชนใดทำความรักอันเป็นที่พอใจแห่งนัยน์ตา (ในหญิงนั้น) นรชนนั้นย่อมไม่ละแม้ซึ่งชาติอันต่ำทราม

කිමිදන්ති රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ.

เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'นี่คืออะไร' เขาจึงกราบทูลว่า

10.

๑๐.

සමෙති කිං දෙව ඡමාය මත්තිකා,කදාචි චාමීකරජාතිකාය;

සිගාලධෙනු අපි නීචජාතිකා,සමෙති කිංසීහවරෙන දෙවාති.

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ดินบนพื้นดินจะเสมอกับทองคำได้ในกาลไหนๆ หรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แม้นางสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม จะเสมอกับพญาราชสีห์ได้หรือ?

එවඤ්ච පන වත්වා දෙව ඉමස්මිංනගරෙ සුවණ්ණතිලකා නාමෙකා චණ්ඩාලධීතා අත්ථි, සා සමානජාතිකෙහි පෙසිතපණ්ණාකාරං න ගණ්හාති, කුලවන්තෙයෙව පත්ථෙති, කදා නාම කාකී සුවණ්ණහංසෙන සමාගච්ඡති දෙවාති. රාජා තං සුත්වා තස්සා පිතරං පක්කොසාපෙත්වා තමත්ථං වත්වා සච්චං භණෙති පුච්ඡි, සොපි සච්චං දෙව, සා ජාතිසම්පන්නමෙව කාමෙතීති ආහ. රාජා එවං සති භණෙ පඤ්චමධුරනගරෙ උද්දාළබ්‍රාහ්මණො නාම අත්ථි, සො ජාතිසම්පන්නො මාතිතොච පිතිතොච අනුපක්කුට්ඨො[Pg.126], ජෙගුච්ඡා පටික්කූලා එතාති මාතුගාමෙන සද්ධිං න සංවසති. අත්තනො ගෙහතො රාජගෙහං ගච්ඡන්තොච ආගච්ඡන්තො ච සොළසඛීරොදකඝටෙහි මග්ගෙ සිඤ්චාපෙසි. මාතුගාමෙ දිස්වා කාලකණ්ණී මයා දිට්ඨාති ඛීරොදකෙන මුඛං ධොවති. තව ධීතා සක්කොන්තී තෙන සද්ධිං සංවසතු, එතමත්ථං තව ධීතරං කථෙහීති ආහ, සොපි තං සුත්වා ගෙහං ගන්ත්වා ධීතරං පක්කොසිත්වා රඤ්ඤා වුත්තනියාමෙනෙව තස්සා කථෙසි. තාය තං සුත්වා සක්කොන්තී අහං උද්දාළබ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං වසිස්සාමි, මා තුම්හෙ චින්තෙථ, පපඤ්චම්පි මා කරොථ, පාතොව ගමිස්සාමීති වුත්තෙ පිතා පනස්සා සාධූති සහස්සග්ඝනකචිත්තකම්බලකඤ්චුකෙන ධීතු සරීරං පාරුපාපෙත්වා වීණාදිතුරියභණ්ඩානි ගාහාපෙත්වා ධීතුයා සද්ධිං අද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජි. ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං නගරෙ රඤ්ඤො ගන්ධබ්බං කරොන්තො ධීතරං පිට්ඨිපස්සෙ නිසීදාපෙත්වා ගන්ධබ්බමකාසි. අථස්ස පිට්ඨිපස්සනිසින්නා සුවණ්ණතිලකා නයනකොටියා දිට්ඨිං පාපෙන්තී සරසෙන තං ඔලොකෙත්වා පාරුතකඤ්චුකං කිඤ්චි අපනෙත්වා සරීරප්පභං පඤ්ඤාපෙසි, රාජා පනස්සා සරීරප්පභංච රූපසම්පදංච දිස්වා කාමාතුරො විගතසඤ්ඤො සම්මූළ්හො හුත්වා මුහුත්තෙන පටිලද්ධස්සාසො තස්සා සස්සාමිකාස්සාමිකභාවං පුච්ඡිත්වා චණ්ඩාලධීතාති සුත්වා පරිභවභයෙන තං ආනෙතු මසක්කොන්තො එවරූපං වණ්ණපොක්ඛරසම්පන්නං ඉත්ථිරතනං අලභන්තස්ස මෙ කො අත්ථො ජීවිතෙනාති සොචන්තො පරිදෙවන්තො කාමමුච්ඡිතො කත්තබ්බා කත්තබ්බං අජානන්තො අසිං ගහෙත්වා අත්තනො සීසං සයමෙව ඡින්දිත්වා කාල මකාසි. එවමෙව අන්තරාමග්ගෙ පඤ්චරාජානො තස්සා රූපසම්පත්තිමදමත්තා අසිනා ඡින්නසීසා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිංසු. තථා හි සත්තා හිරඤ්ඤසුවණ්ණදාසිදාස පුත්තදාරාදීසු පියං නිස්සාය කාමෙන මුච්ඡිතා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා.

ข้าแต่พระองค์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว (เขาก็ทูลว่า) ในเมืองนี้มีธิดาของคนจัณฑาลคนหนึ่งชื่อว่าสุวัณณติลกา นางไม่รับเครื่องบรรณาการที่คนชาติเดียวกันส่งมา ปรารถนาแต่คนผู้มีตระกูลเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ เมื่อไรหนอนางนกกาจึงจะได้สมพงศ์กับพญาหงส์ทอง พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกบิดาของนางมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น ทรงถามว่าเจ้าพูดจริงหรือ? เขาก็ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ เป็นความจริง นางปรารถนาแต่ผู้มีชาติสมบูรณ์เท่านั้น พระราชาตรัสว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมืองปัญจมธุระมีพราหมณ์ชื่ออุททาละ เขาเป็นผู้มีชาติสมบูรณ์ ไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและบิดา เขารังเกียจและขยะแขยงผู้หญิง จึงไม่ยอมอยู่ร่วมกับมาตุคาม เมื่อเขาจะเดินจากบ้านของตนไปสู่ราชนิเวศน์ หรือจากราชนิเวศน์มาสู่บ้าน ย่อมให้รดถนนด้วยหม้อน้ำนมสด ๑๖ หม้อ เมื่อเห็นมาตุคามเข้า ก็จะบ่นว่าเราเห็นคนกาลกิณีแล้ว แล้วล้างหน้าด้วยน้ำนมสด หากธิดาของเจ้าสามารถอยู่ร่วมกับเขาได้ ก็จงบอกเนื้อความนี้แก่ธิดาของเจ้าเถิด พ่อของนางได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกลับบ้าน เรียกธิดามาแล้วบอกตามที่พระราชาตรัสทุกประการ นางได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า ดิฉันสามารถจะอยู่ร่วมกับอุททาละพราหมณ์ได้ พวกท่านอย่ากังวลไปเลย อย่าชักช้าอยู่เลย ดิฉันจะไปแต่เช้าตรู่ เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ บิดาจึงรับคำว่าดีแล้ว แล้วให้ธิดาสวมเสื้อคลุมผ้ากัมพลหลากสีมีค่าหนึ่งพัน ให้ถือพิณและเครื่องดนตรีต่างๆ แล้วออกเดินทางไปกับธิดา เมื่อเดินทางไปถึงเมืองหนึ่งในระหว่างทาง บิดาได้แสดงดนตรีถวายพระราชา โดยให้ธิดานั่งอยู่ข้างหลังแล้วแสดงดนตรี ลำดับนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ได้ส่งสายตาไปทางหางตา มองดูพระราชาด้วยสายตาอันอ่อนหวาน เปิดเสื้อคลุมที่สวมอยู่ออกเล็กน้อย แสดงรัศมีกายให้ปรากฏ พระราชาทรงเห็นรัศมีกายและรูปสมบัติของนางแล้ว ก็ทรงถูกกามรุมเร้าจนสิ้นสติ หลงใหลไปชั่วครู่ เมื่อทรงกลับได้สติแล้ว จึงตรัสถามว่านางมีเจ้าของหรือยัง เมื่อทรงทราบว่าเป็นธิดาคนจัณฑาล ก็ไม่สามารถจะนำนางมาได้เพราะกลัวการดูหมิ่น จึงทรงเศร้าโศกคร่ำครวญ ถูกกามครอบงำจนไม่รู้ว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ ทรงดำริว่าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตสำหรับเราผู้ไม่ได้นางแก้วผู้สมบูรณ์ด้วยวรรณะและรูปโฉมเช่นนี้ จึงทรงถือพระขรรค์ตัดพระเศียรของพระองค์เองสิ้นพระชนม์ ในระหว่างทางนั้นเอง พระราชา ๕ พระองค์ผู้มัวเมาด้วยความมัวเมาในรูปสมบัติของนาง ต่างก็ถูกพระขรรค์ตัดพระเศียรถึงแก่ความตายไปเช่นเดียวกัน ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายอาศัยสิ่งที่รักในเงิน ทอง ทาสี ทาส บุตร และภรรยา เป็นต้น ถูกกามครอบงำ ย่อมถึงแก่ความพินาศฉิบหาย สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า

11.

๑๑.

පියතො [Pg.127] ජායතෙ සොකො,පියතො ජායතෙ භයං;

පියතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

ความโศกเกิดจากสิ่งที่รัก ความกลัวเกิดจากสิ่งที่รัก ผู้พ้นจากสิ่งที่รักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

12.

๑๒.

පෙමතො ජායතෙ සොකො,පෙමතො ජායතෙ භයං;

පෙමතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

ความโศกเกิดจากความรัก ความกลัวเกิดจากความรัก ผู้พ้นจากความรักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

13.

๑๓.

රතියා ජායතෙ සොකො,රතියා ජායතෙ භයං;

රතියා විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

ความโศกเกิดจากความยินดี ความกลัวเกิดจากความยินดี ผู้พ้นจากความยินดีแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

14.

๑๔.

කාමතො ජායතෙ සොකො,කාමතො ජායතෙ භයං;

කාමතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

ความโศกเกิดจากกาม ความกลัวเกิดจากกาม ผู้พ้นจากกามแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

15.

๑๕.

තණ්හාය ජායතෙ සොකො,තණ්හාය ජායතෙ භයං;

තණ්හාය විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං.

ความโศกเกิดจากตัณหา ความกลัวเกิดจากตัณหา ผู้พ้นจากตัณหาแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน

තතො සො අනුක්කමෙන පඤ්චමධුරනගරං ගන්ත්වා අත්තනො ආගතභාවං රඤ්ඤා කථාපෙත්වා තෙන අනුඤ්ඤාතො ගන්ත්වා රාජානං අද්දස. තදා උද්දාළබ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො අවිදූරෙ කම්බලභද්දපීඨෙ නිසින්නො හොති, ගන්ධබ්බබ්‍රාහ්මණොපි ධීතුයා සද්ධිං ගන්ධබ්බං කුරුමානො නිසීදි. තස්මිංඛණෙ පිතු පිට්ඨිපස්සෙ නිසින්නා සුවණ්ණතිලකා උද්දාළබ්‍රාහ්මණො කතමොති පුච්ඡිත්වා එතස්මිං භද්දපීඨෙ නිසින්නොං එසොති සුත්වා නිලාමලලොචනෙහි තං ඔලොකන්ති දසනරංසිනා සම්භින්නසුරත්තාධරෙන මන්දහසිතං [Pg.128] කරොන්තී තං ඔලොකෙත්වා පාරුතකඤ්චුකං අපනෙත්වා සරීරප්පභං විස්සජ්ජෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො උම්මත්තො සොකෙන පරිදඩ්ඪගත්තො උණ්හවාතෙන පූරිතමුඛනාසො අස්සුනා කිලින්නනෙත්තො විසඤ්ඤී අහොසි. තතො සො මුහුත්තෙන ලද්ධස්සාසො රොගීවිය රඤ්ඤො සකාසා අපසරන්තො අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා සුහදෙ පක්කොසිත්වා තෙසං එවමාහ. භවන්තෙත්ථ.

จากนั้น เขาจึงเดินทางไปยังเมืองปัญจมธุระตามลำดับ ให้คนกราบทูลพระราชาถึงการมาของตน เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ในขณะนั้น อุททาละพราหมณ์นั่งอยู่บนอาสนะกัมพลอันประเสริฐไม่ไกลจากพระราชา ฝ่ายพราหมณ์นักดนตรี (บิดา) ก็นั่งแสดงดนตรีอยู่พร้อมกับธิดา ในขณะนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ถามว่า อุททาละพราหมณ์คือคนไหน เมื่อได้ยินว่า ผู้นั่งอยู่บนอาสนะอันประเสริฐนี้แหละ จึงมองดูเขาด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ประดุจดอกนิลุบล ยิ้มละไมด้วยริมฝีปากอันแดงระเรื่อระคนกับแสงแห่งฟัน แล้วมองดูเขา พลางเปิดเสื้อคลุมออกเล็กน้อยแสดงรัศมีกายให้ปรากฏ เมื่อพราหมณ์เห็นนางเข้า ก็ถึงกับคลุ้มคลั่ง ร่างกายถูกเผาผลาญด้วยความโศก ปากและจมูกเต็มไปด้วยลมร้อน ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา และหมดสติไป ลำดับนั้น เมื่อเขาได้สติคืนมาในครู่หนึ่ง ก็ถอยห่างจากสำนักของพระราชาเหมือนคนป่วย กลับไปยังบ้านของตน เรียกมิตรสหายผู้มีใจดีมาแล้วกล่าวกับพวกเขาว่า ท่านทั้งหลาย

16.

๑๖.

යො ආපදෙ සමුප්පන්නෙ,උපතිට්ඨති සන්තිකෙ;

සුඛදුක්ඛෙ සමො හොති,සො මිත්තො සොච ඤාතකො.

ผู้ใดเมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมอยู่ใกล้ ย่อมเป็นผู้เสมอในสุขและทุกข์ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ

17.

๑๗.

යො ගුණං භාසතෙ යස්ස, අගුණඤ්ච නිගූහති;

පටිසෙධෙත්‍ය කත්තබ්බා, සො මිත්තො සොච ඤාතකො.

ผู้ใดกล่าวคุณของผู้อื่น และปกปิดโทษ ห้ามสิ่งที่มิควรทำ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ

18.

๑๘.

සුවණ්ණතිලකානාම, ලලනා කාමලාලයා;

නීලක්ඛිචණ්ඩකණ්ඩෙහි, විඛණ්ඩෙසි මනො මම.

นางสุวัณณติลกา ผู้รื่นรมย์ในกาม ได้ทำลายใจของข้าพเจ้าให้เป็นชิ้นๆ ด้วยลูกศรคือดวงตาสีน้ำเงินอันคมกล้า

19.

๑๙.

තස්සා මුඛම්බුජෙ සත්තා, මම නෙත්තමධුබ්බතා,අප්පම්පින සරන්තාමං, තත්ථෙවා භිරමන්ති තෙ.

ภมรคือดวงตาของข้าพเจ้า ติดอยู่ในดอกบัวคือใบหน้าของนาง ไม่ระลึกถึงข้าพเจ้าแม้แต่น้อย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ที่นั่นเอง

20.

๒๐.

සහෙව තෙහි මෙ චිත්තං, ගතං උල්ලංඝියුද්ධතො;

ලජ්ජාගම්භීරපරිඛං, ධිතිපාකාරමුග්ගතං.

ใจของข้าพเจ้าพร้อมกับดวงตาเหล่านั้น ได้กระโดดข้ามคูคือความละอายอันลึก และกำแพงคือความอดทนอันสูงส่งไปเสียแล้ว

21.

๒๑.

සම්මුය්හාමි පමුය්හාමි, සබ්බා මුය්හන්ති මෙ දිසා;

තස්ස මෙ සරණං හොථ, කරොථ මම සඞ්ගහන්ති.

ข้าพเจ้าหลงใหล หลงใหลยิ่งนัก ทิศทั้งปวงของข้าพเจ้าก็หลงใหลไปหมด ขอท่านทั้งหลายจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้า และจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าเถิด

තං සුත්වා තෙ එවමාහංසු.

เมื่อได้ยินดังนั้น พวกเขาก็กล่าวว่า

22.

๒๒.

යං ත්වමාචරිය පත්ථෙසි, චණ්ඩාලී සා අසඞ්ගමා;

කින්නු මීළ්හෙන සංයොගො, චන්දනස්ස කදා සියා.

ท่านอาจารย์ ท่านปรารถนาหญิงใด นางนั้นเป็นหญิงจัณฑาล ไม่ควรคบหา การสมาคมกันระหว่างไม้จันทน์กับสิ่งปฏิกูลจะมีได้อย่างไร

23.

๒๓.

අගම්මගමනා [Pg.129] යාති, නරානං දූරතො සිරී;

කිත්තිචායු බලං බුද්ධි, අයසංච ස ගච්ඡතීති.

เพราะการคบหาหญิงที่ไม่ควรคบหา สิริย่อมหนีห่างไปจากนรชน ทั้งเกียรติยศ อายุ กำลัง และปัญญา ย่อมเสื่อมถอย และเขาย่อมถึงความไม่มีชื่อเสียง

අථ තෙසං බ්‍රහ්මණො ආහ.

จากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับพวกเขาว่า

24.

๒๔.

න පරිච්චජති ලොකොයං, අමෙජ්ඣෙ මණිමුත්තමං;

ථීරතනං යුවාණී ච, දුක්කුලා අපි ගාහියාති.

โลกนี้ย่อมไม่ทอดทิ้งแก้วมณีอันประเสริฐแม้ในที่สกปรก และสตรีผู้เป็นรัตนะแม้เป็นหญิงสาวจากตระกูลต่ำ ก็ย่อมถูกรับไว้

එවඤ්ච පන වත්වා තස්සා සස්සාමිකාස්සාමිකභාවං ඤත්වා ආනෙථාති ආහ, තෙ තථා අකංසු. තතො බ්‍රාහ්මණො තාය ගෙහං ආගතකාලතො පට්ඨාය චත්තාරො මාසෙ රඤ්ඤො උපට්ඨානං නෙව අගමාසි. තස්ස පන බ්‍රහ්මණස්ස සන්තිකෙ පඤ්චසතරාජකුමාරා නානාවිධානි සිප්පානි උග්ගණ්හන්ති. තෙ තං කාරණං ඤත්වා සුවණ්ණතිලකාය විජ්ජමානාය අම්හාකං සිප්පුග්ගහණස්ස අන්තරායො භවිස්සති, යෙන කෙනචි උපායෙන එතං මාරෙතුං වට්ටතීති, චින්තෙත්වා තෙ හත්ථා චරියං පක්කොසිත්වා ලඤ්ජං දත්වා එවමාහංසු, හත්ථිං සුරාය මත්තං කත්වා සුවණ්ණතිලකං මාරෙහීති. තතො තෙ සබ්බෙ රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා දූතං පාහෙසුං, ආචරියං දට්ඨුකාමම්හාති. තතො බ්‍රාහ්මණෙන ආගන්ත්වා නිසින්නෙන පටිසන්ථාරං කත්වා ආචරිය ආචරියානිං පස්සිතුකාමම්හාති ආහංසු. අථ සො සුවණ්ණතිලකං ගහෙත්වා ආගච්ඡථාති මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ තථා කරිංසු, අථ තස්සා වීථිමජ්ඣං සම්පත්තකාලෙ හත්ථිං විස්සජ්ජාපෙසුං. සො සොණ්ඩාය භූමියං පහරන්තො ගච්ඡන්තො උපධාවිත්වා සොණ්ඩෙන තං උක්ඛිපිත්වා කුම්භෙ නිසීදාපෙසි. තතො රාජානො තථා තං මාරාපෙතු මසක්කොන්තා පුන දිවසෙ මනුස්සෙ පයොජෙත්වා රත්තියං මාරාපෙසුං. බ්‍රාහ්මණොපි එවරූපං ඉත්ථිං අලසිත්වා ජීවනතො මතමෙව සෙය්‍යොති සොචන්තො පරිදෙවන්තො රාජඞ්ගණෙ දාරුචිතකං කාරාපෙත්වා අග්ගිංපවිසිත්වා [Pg.130] මතොති. එවං මාතුගාමවසඞ්ගතා මහන්තං අනයබ්‍යසනඤ්ච මරණඤ්ච පාපුණන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා.

ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว เมื่อรู้ว่านางมีสามีหรือไม่มีสามี จึงกล่าวว่า "จงนำมาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น จากนั้น พราหมณ์ก็ไม่ได้ไปเฝ้าพระราชาเป็นเวลาสี่เดือน นับตั้งแต่วันที่นางมาถึงบ้าน แต่เจ้าชายห้าร้อยพระองค์กำลังเรียนศิลปะต่างๆ จากพราหมณ์นั้น พวกเขาเมื่อรู้สาเหตุนั้น จึงคิดว่า "เมื่อนางสุวรรณติลกายังอยู่ การเรียนศิลปะของเราจะต้องมีอุปสรรค เราควรฆ่านางด้วยอุบายใดอุบายหนึ่ง" พวกเขาจึงเรียกควาญช้างมา ให้สินบน แล้วกล่าวว่า "จงทำให้ช้างเมาสุรา แล้วฆ่านางสุวรรณติลกาเสีย" จากนั้น พวกเขาทั้งหมดก็ประชุมกันที่ลานหลวง แล้วส่งทูตไป (บอกว่า) "พวกเราต้องการพบอาจารย์" เมื่อพราหมณ์มาถึงและนั่งลงแล้ว พวกเขาก็ทักทาย แล้วกล่าวว่า "อาจารย์ พวกเราต้องการพบอาจารย์หญิง" จากนั้น เขาจึงส่งคนไป (บอกว่า) "จงพานางสุวรรณติลกามาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นเมื่อนางมาถึงกลางถนน พวกเขาก็ปล่อยช้าง ช้างนั้นเดินไปพลางกระทืบงวงลงบนพื้นดิน พลางวิ่งเข้าไป แล้วใช้งวงยกนางขึ้นไปนั่งบนกระหม่อม จากนั้น พวกเจ้าชายเมื่อไม่สามารถให้นางถูกฆ่าด้วยวิธีนั้นได้ จึงใช้คนในวันรุ่งขึ้น ให้ฆ่านางในเวลากลางคืน พราหมณ์นั้นก็เศร้าโศกคร่ำครวญว่า "การตายเสียดีกว่าการมีชีวิตอยู่โดยไม่ได้สตรีเช่นนี้" แล้วให้สร้างเชิงตะกอนไม้ที่ลานหลวง แล้วเข้ากองไฟตายไป ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ตกอยู่ใต้อำนาจของสตรี ย่อมประสบความพินาศใหญ่หลวงและความตาย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้แล้ว

25.

๒๕.

මායාවෙසා මරීචීව,සොකො රොගො චුපද්දවො;

ඛරාව බන්ධනා චෙසා,මච්චුපාසො ගුහාසයො;

තාසු යො විස්සසෙ පොසො,සො නරෙසු නරාධමොති.

(สตรีเหล่านี้) เป็นมายา เหมือนพยับแดด เป็นความโศก เป็นโรค เป็นอุปัทวะ เป็นเครื่องผูกพันอันหยาบช้า เป็นบ่วงแห่งมัจจุราชที่ซ่อนอยู่ในถ้ำ บุรุษใดเชื่อใจในสตรีเหล่านั้น บุรุษนั้นเป็นคนเลวทรามในหมู่มนุษย์

26.

๒๖.

අයොනිසො සා පුරිමාය ජාතියා,පුඤ්ඤං කරිත්වා අලභීදිසං ගතිං;

ධීසම්පයුත්තං කුසලං කරොන්තා,නිබ්බාණමෙවාභිමුඛං කරොථාති.

นางนั้นในชาติก่อน ได้ทำบุญโดยไม่แยบคาย จึงได้คติเช่นนี้ ผู้ทำกุศลประกอบด้วยปัญญา จงทำนิพพานให้เป็นที่มุ่งหน้าเถิด

සුවණ්ණතිලකාය වත්ථුං දුතියං.

เรื่องนางสุวรรณติลกา จบเรื่องที่สอง

33. කපණාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๓. ในเรื่องของนางกปณา มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ තත්ථ තත්ථ භික්ඛුභික්ඛුණියො ච උපාසකඋපාසිකායො ච ජයමහාබොධිං වන්දිස්සාමීති යෙභුය්‍යෙන ගන්ත්වා වන්දන්ති. අථා පරභාගෙ බහූ භික්ඛූ සඞ්ගම්ම මහාබොධිං වන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ භික්ඛාය චරිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චා ථොකං විස්සමිංසු, තදා තත්ථ එකා කපණා දුග්ගතිත්ථී තථා නිසින්නභික්ඛූ දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තෙ ඨිතා අය්‍යා කුහිං ගච්ඡන්තීති පුච්ඡි. භික්ඛූ තං සුත්වා ජයමහාබොධිස්ස ආනුභාවඤ්ච තං වන්දනත්ථාය අත්තානං ගමනඤ්ච කථෙන්තා එවමාහංසු.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ในชมพูทวีป ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาทั้งหลาย ส่วนมากย่อมไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์ด้วยตั้งใจว่า "เราจักไหว้พระชัยมหาโพธิ์" ต่อมา ภิกษุจำนวนมากรวมกันไปเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ได้บิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง แล้วไปที่โรงฉัน ทำภัตกิจเสร็จแล้วก็พักผ่อนเล็กน้อย ขณะนั้น หญิงยากจนคนหนึ่ง เห็นภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่ จึงเข้าไปใกล้ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน?" ภิกษุทั้งหลายเมื่อได้ยินดังนั้น จึงกล่าวถึงอานุภาพของพระชัยมหาโพธิ์ และการที่พวกตนจะไปนมัสการนั้น แล้วกล่าวว่า

๑.

යත්ථාසීනො [Pg.131] ජිනො ජෙසි, සසෙනං මකරද්ධජං;

හන්ත්වා කිලෙසසෙනඤ්ච, බුද්ධො ආසි නිරුත්තරො.

ที่ใด พระชินเจ้าประทับนั่ง ทรงชนะมารผู้มีธงรูปปลาพร้อมด้วยกองทัพ และทรงทำลายกองกิเลสแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

๒.

යං පූජෙසි මහාවීරො, ඨිතො පද මකොපයං;

සත්තරත්තින්දිවං නෙත්ත, නීලනීරජරංසිනා.

พระมหาวีระทรงบูชาพระมหาโพธิ์ใด ประทับยืนโดยไม่ไหวติงตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ด้วยรัศมีแห่งพระเนตรสีน้ำเงินดุจดอกอุบล

๓.

සුරාසුරනරාදීනං, නෙත්තාලි පාළිපාතනා;

මෙචකාකාරපත්තෙහි, සිඛණ්ඩීවිය භාති යො.

พระมหาโพธิ์ใดรุ่งเรืองดุจนกยูง ด้วยใบที่มีสีเขียวเข้ม เป็นที่ตกแห่งแถวภมรคือดวงตาของเทวดา อสูร และมนุษย์ทั้งหลาย

๔.

සුරපාදපොව සත්තානං, යං තිට්ඨති මහීතලෙ;

ඉහ ලොකෙ පරත්තෙ ච, දදන්තො ඉච්ඡිතිච්ඡිතං.

พระมหาโพธิ์ใดตั้งอยู่บนพื้นโลก ประดุจต้นกัลปพฤกษ์ของเหล่าสัตว์ ย่อมให้สิ่งที่ปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๕.

යස්ස පුරාණපණ්ණම්පි, පතිතං යො නරො ඉධ;

පූජෙති තස්ස සො දෙති, භවභොගං මහීරුහො.

บุรุษใดในโลกนี้ บูชาแม้ใบเก่าที่ร่วงหล่นของต้นไม้นั้น ต้นไม้นั้นย่อมให้โภคสมบัติในภพแก่เขา

๖.

ගන්ධමාලෙහි සලිලෙහි, යමුපාසති සදා නරො;

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, දුරිතං සො නිහඤ්ඤති.

นรชนใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้นด้วยของหอม ดอกไม้ และน้ำเสมอ บาปทั้งภายในและภายนอกของเขาย่อมถูกกำจัด

๗.

යො දෙති ඉහලොකත්ථං,යො දෙති පාරලොකිකං,සම්පදං ජයබොධිංතං,භොති ගච්ඡාම වන්දිතුං.

พระชัยมหาโพธิ์ใดให้ประโยชน์ในโลกนี้ ให้ประโยชน์ในโลกหน้า และให้ความถึงพร้อม ดูกรนางผู้เจริญ พวกเราจะไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์นั้น

තං සුත්වා උදග්ගා සොමනස්සජාතා භික්ඛූනං එවමාහ. අහං භන්තෙ පරකුලෙ භතියා කම්මං කරොන්තී දුක්ඛෙන කසිරෙන ජීවිකං කප්පෙමි. ස්වාතනාය මෙ තණ්ඩුලනාලිපි නත්ථි, පගෙව අඤ්ඤං ධනං, ඉමං විනා අඤ්ඤං සාටකම්පි නත්ථි, කස්මා පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤත්තා, තස්මා ඉමං භන්තෙ සාටකං මමානුග්ගහාය බොධිම්හි ධජං බන්ධථාති යාචිත්වා සාටකං ධොවිත්වා තෙසං අදාසි. භික්ඛූපි තස්සානුග්ගහාය තං ගහෙත්වා අගමංසු. සා සාටකං දත්වා පීතිපාමොජ්ජමානසා ගෙහං ගන්ත්වා තදහෙව රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ සත්ථකවාතෙන උපහතා කාලං කත්වා තෙසං [Pg.132] භික්ඛූනං ගමනමග්ගෙ එකස්මිං රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ භුම්මදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්තී, අථස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන තියොජනිකෙ ඨානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛා පාතුරහංසු, තත්ත තත්ත නානාවිරාගධජපතාකා ඔලම්බන්ති. දෙවපුත්තා ච දෙවධීතරො ච සබ්බාභරණවිභූසිතා තථෙව ධජපතාකාදයො ගහෙත්වා කීළන්ති. නච්චගීතාදිනෙකානි අච්ඡරියානි පයොජෙන්ති. අථ දුතියදිවසෙ තෙපි භික්ඛූ බොධිමණ්ඩලං ගච්ඡන්තා සායණ්හෙ තං ඨානං පත්වා අජ්ජ ඉමස්මිං වනසණ්ඩෙ වසිත්වා ගමිස්සාමාති තත්ථ වාසං උපගමිංසු, තතො තෙ රත්තිභාගෙ නානාවණ්ණධජෙ ච දෙවතාහි පයොජියමානා ගීතවාදිතාදයො ච තියොජනට්ඨානෙ කප්පරුක්ඛානි ච ඉදං සබ්බං දෙවිස්සරියං තස්සානුභාවෙන නිබ්බත්තභාවං දිස්වා විම්හිතමානසා දෙවධීතරං ආමන්තෙත්වා ත්වං කෙන කම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තාති පුච්ඡිංසු. සා භික්ඛූ වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතා භන්තෙ මං න සඤ්ජානිත්ථාති ආහ. භික්ඛූහි න මයං සඤ්ජානාම භගිනීති වුත්තෙ සා අත්තනො සභාවං කථෙන්තී එවමාහ.

นางได้ฟังดังนั้นแล้ว มีใจเบิกบานยินดี จึงกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยความยากลำบาก แม้ข้าวสารเพียงหนึ่งทะนานสำหรับวันพรุ่งนี้ก็ไม่มีแก่ดิฉัน จะกล่าวไปไยถึงทรัพย์อื่นเล่า นอกจากผ้านุ่งผืนนี้แล้ว แม้ผ้าอื่นก็ไม่มี เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน เพราะฉะนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงผูกผ้าผืนนี้เป็นธงที่ต้นโพธิ์เพื่ออนุเคราะห์ดิฉันเถิด' ดังนี้แล้ว นางก็ซักผ้าแล้วถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุทั้งหลายก็รับผ้าผืนนั้นไปเพื่ออนุเคราะห์นางแล้วเดินทางไป นางถวายผ้าแล้ว มีใจปีติยินดี กลับไปเรือน ในคืนนั้นเอง ในยามกลาง นางก็ถูกลมเพียงดังศัสตราเสียดแทงทำกาละแล้ว ไปบังเกิดเป็นเทพธิดาผู้เป็นภุมมเทวดา ในป่าอันรื่นรมย์แห่งหนึ่ง ณ หนทางที่ภิกษุเหล่านั้นเดินทางไป ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง ต้นกัลปพฤกษ์ทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ ๓ โยชน์ ธงและธงชัยหลากสีสันก็ห้อยระย้าอยู่ ณ ที่นั้นๆ เหล่าเทพบุตรและเทพธิดาต่างประดับประดาด้วยเครื่องประดับทุกชนิด ก็ถือธงและธงชัยเป็นต้นเหล่านั้นเล่นสนุกสนานอยู่ พวกเขาก็แสดงการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ต่างๆ นานา ครั้นวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเมื่อจะไปยังโพธิมณฑล ก็มาถึงที่นั้นในเวลาเย็น จึงพักแรม ณ ที่นั้นว่า 'วันนี้เราจะพักอยู่ในป่านี้แล้วจึงจะไป' จากนั้น ในเวลากลางคืน พวกท่านเห็นธงหลากสีสันต่างๆ และการขับร้องดนตรีเป็นต้นที่เหล่าเทวดาแสดงอยู่ และต้นกัลปพฤกษ์ในที่ ๓ โยชน์ และเห็นว่าทิพยสมบัติทั้งหมดนี้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาง ก็มีใจประหลาดใจ จึงเรียกเทพธิดามาถามว่า 'เธอมาบังเกิดในที่นี้ด้วยกรรมอะไร?' นางไหว้ภิกษุทั้งหลายแล้วประนมมือยืนอยู่ กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ?' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'น้องหญิง พวกเราจำไม่ได้' นางก็บอกเรื่องราวของตนเองอย่างนี้ว่า

๘.

හීය්‍යො ආසනසාලාය, නිසීදිත්ථ සමාගතා;

තුම්හකං සන්තිකං ගම්ම, යා වරාකීභිවාදයි.

หญิงผู้น่าสงสารคนใด เข้าไปหาท่านทั้งหลายแล้วไหว้ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายประชุมกันนั่งอยู่ในโรงอาสนะ

๙.

යා බොධිං පූජනත්ථාය, වත්ථකං පටිපාදයි;

සාහං හීය්‍යො චුතා ආසිං, රත්තියං බ්‍යාධිපීළිතා.

หญิงคนใดถวายผ้าเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ดิฉันนั้นแหละ เมื่อวานนี้ได้จุติแล้วในเวลากลางคืน ถูกโรคเบียดเบียน

10.

๑๐.

නානාසම්පත්තිසංයුත්තා, නානාභූසනභූසිතා;

විමානෙ රතනා කිණ්ණෙ, ජාතාහං එත්ථ කානනෙ.

ประกอบด้วยสมบัตินานาชนิด ประดับประดาด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ดิฉันได้มาเกิดในป่านี้ ในวิมานที่เกลื่อนกลาดด้วยรัตนะ

11.

๑๑.

හීය්‍යො පස්සිත්ථ මෙ ගත්තං, රජොජල්ලෙහි සංකුලං;

අජ්ජ පස්සථ මෙ ගත්තං, වණ්ණවන්තං පභස්සරං.

เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นกายของดิฉันที่เปรอะเปื้อนด้วยธุลีและโคลน วันนี้ ท่านทั้งหลายจงเห็นกายของดิฉันที่มีวรรณะผ่องใสเปล่งปลั่ง

12.

๑๒.

හීය්‍යො පස්සිත්ථ මෙ භන්තෙ, නිවත්ථං මලිනම්බරං;

අජ්ජ පස්සථ මෙ භන්තෙ, දිබ්බමම්බරමුත්තමං.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นดิฉันนุ่งผ้าที่เศร้าหมอง วันนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงเห็นดิฉันนุ่งผ้าทิพย์อันประเสริฐ

13.

๑๓.

විකිණ්ණඵලිතග්ගෙහි[Pg.133], කෙසෙහි විරලා කුලං;

ඌකාගූථපටික්කූලං, හීය්‍යො ආසිසිරං මම.

เมื่อวานนี้ ศีรษะของดิฉันน่ารังเกียจด้วยเหาและมูลเหา มีผมอันมีปลายหงอกกระเซิงและบาง

14.

๑๔.

අජ්ජ තං පරිවත්තිත්වා, මම පුඤ්ඤානුභාවතො;

සුනීලමුදුධම්මිල්ලං, කුසුමා භරණභූසිතං.

วันนี้ ผมนั้นกลับกลายเป็นผมดำขลับอ่อนนุ่ม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับดอกไม้ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของดิฉัน

15.

๑๕.

පුරා මෙ සකසීසෙන, වහිතං දාරූ දකාදිකං;

පුඤ්ඤෙනාහං අජ්ජ මාලා, භාරං සීසෙ සමුබ්බහෙ.

แต่ก่อน ดิฉันเคยทูนฟืนและน้ำเป็นต้นด้วยศีรษะของตนเอง วันนี้ ดิฉันทูนพวงมาลัยบนศีรษะด้วยบุญ

16.

๑๖.

ධජත්ථාය මයා හීය්‍යො, පදින්නං ථූලසාටකං;

අජ්ජ නිබ්බත්ති මෙ භොන්තො, මහන්තං දිබ්බසම්පදං.

ผ้าเนื้อหยาบที่ดิฉันถวายเป็นธงเมื่อวานนี้ ข้าแต่ท่านทั้งหลาย วันนี้ทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ได้บังเกิดแก่ดิฉันแล้ว

17.

๑๗.

ජානමානෙන කත්තබ්බං, දානාදීසු මහප්ඵලං;

දෙවලොකෙ මනුස්සෙසු, සුඛදං දාන මුත්තමන්ති.

ผู้รู้พึงกระทำทานเป็นต้นที่มีผลมาก ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก

තං සුත්වා සබ්බෙ භික්ඛූ අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා අහෙසුං. සා දෙවතා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා දිබ්බෙහි ඛජ්ජභොජ්ජෙහි සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ දානං දදමානා මහාබොධිං ගන්ත්වා සබ්බෙහි ධජපතාකා දීහි ච නානාවිධවණ්ණගන්ධසම්පන්නපුප්ඵෙහි ච දීපධූපෙහි ච බොධිං පූජෙත්වා භික්ඛූනං චීවරත්ථාය දිබ්බවත්ථානි දත්වා ආගම්ම තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ වසන්තී නානාවිධානි පුඤ්ඤානි කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූපි තං අච්ඡරියං තත්ථ තත්ථ පකාසෙන්තා බහූජනෙ පුඤ්ඤකම්මෙ නියොජෙසුංති.

ได้ฟังดังนั้น ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดก็มีจิตอัศจรรย์และประหลาดใจ เทพธิดานั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ก็ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลาย ถวายขาทนียโภชนียะทิพย์ด้วยมือของตนเองให้อิ่มหนำสำราญ แล้วเดินทางมาพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น ถวายทานไปตลอดทาง จนถึงพระมหาโพธิ์ ก็บูชาพระมหาโพธิ์ด้วยธงและธงชัยเป็นต้น ด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นนานาชนิด ด้วยประทีปและธูป แล้วถวายผ้าทิพย์เพื่อเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วกลับมาอยู่ในป่าแห่งนั้น ทำบุญนานาชนิดแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายก็ประกาศความอัศจรรย์นั้นในที่นั้นๆ ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบบุญกรรม

18.

๑๘.

එවං විධාපි කපණා ජිනසාසනම්හි,කත්වා පසාද මථ ථූලකුචෙලකෙන;

පූජෙත්ව දිබ්බවිභවං අලභීති ඤත්වා,පූජාපරා භවථ වත්ථුසු තීසු සම්මාති.

แม้หญิงยากจนเช่นนี้ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้ทำความเลื่อมใสด้วยผ้าเก่าเนื้อหยาบ บูชาแล้วได้ทิพยสมบัติ พึงรู้ว่า เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ขวนขวายในการบูชาในวัตถุ ๓ อย่างโดยชอบเถิด

කපණාය වත්ථුං තතියං.

เรื่องของหญิงยากจน เรื่องที่ ๓

34. ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๔. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของพระอินทคุตตเถระ

අම්හාකං භගවතො පරිනිබ්බාණතො ඔරභාගෙ ජම්බුදීපෙ කිර පාටලිපුත්තං නාම නගරං අහොසි. තත්ථ ධම්මාසොකො නාම මහිද්ධිකො මහානුභාවො ආණාචක්කවත්ති රාජා රජ්ජං කාරෙති. උද්ධං ආකාසතො හෙට්ඨා පථවියා යොජනප්පමාණෙ සකලජම්බූදීපෙ තස්ස ආණා පවත්තති, තදා සකලජම්බුදීපවාසිනො ච චතුරාසීති නගරසහස්සෙ රාජානො ච අත්තනො අත්තනො බලවාහනෙ ගහෙත්වා ආගම්ම ධම්මාසොකමහාරඤ්ඤො උපට්ඨානං කරොන්ති. තස්මිං සමයෙ දෙවපුත්තනගරෙ දෙවපුත්තො නාම මහාරාජා අත්තනො බලවාහනං ගහෙත්වා රඤ්ඤො උපට්ඨානං අගමාසි. ධම්මාසොකො දෙවපුත්තමහාරාජානං දිස්වා මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා තුම්හාකං රට්ඨෙ බහුස්සුතා ආගතාගමා මහාගුණවන්තා අය්‍යා අත්ථීති පුච්ඡි. තං සුත්වා දෙවපුත්තරාජා අත්ථි දෙව තස්මිං නගරෙ සීහකුම්භකං නාම මහාවිහාරං. තත්ථ අනෙකසහස්සභික්ඛූ විහරන්ති සීලවන්තා අප්පිච්ඡා සන්තුට්ඨා විවෙකකාමිනො. තෙසු සාට්ඨකථාතිපිටකධරො ඉන්දගුත්තත්ථෙරො නාම තෙසං පාමොක්ඛො අහොසි. සො අනෙකපරියායෙන සනරාමරානං භික්ඛූනං ධම්මංවණ්ණෙති. ගුණවා අත්තනො ගුණං නිස්සාය ලොකෙ පාකටොති. තං සුත්වා රාජා තුට්ඨමානසො ථෙරං පස්සිතුකාමො හුත්වා සම්ම ත්වමෙව ගන්ත්වා ථෙරං යාචිත්වා ඉධා නෙහීති ආහ. තං සුත්වා දෙවපුත්තරාජා අත්තනො හත්ථස්සබලවාහනා දිමහා සෙනඞ්ගපරිවුතො ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අය්‍ය අය්‍යං ධම්මාසොකමහාරාජා දට්ඨුකාමොති ආහ. ථෙරෙන සාධූති සම්පටිච්ඡිතෙ රාජා ථෙරෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ධම්මාසොකමහාරාජිනො පෙසෙසි. තතො ධම්මාසොකමහාරාජා සොමනස්සප්පත්තො අත්තනො ආණාපවත්තිතට්ඨානෙ රාජූනං සාසනං පෙසෙසි. සබ්බෙව ථෙරාගමනමග්ගං [Pg.135] අලඞ්කරොන්තූති. අථ තෙ රාජානො තුට්ඨපහට්ඨා අත්තනො අත්තනො නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා දෙවපුත්තනගරතො යාව පාටලිපුත්තනගරං එත්ථන්තරෙ පඤ්චපණ්ණාසයොජනිකං මග්ගං විසමං සමං කරොන්තො දෙවතානං දිබ්බවීථිමිව අලඞ්කරිත්වා ධම්මාසොකමහානරින්දස්ස එවං සාසනං පෙසෙසුං. භවන්තෙත්ථ.

ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ภายหลังแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา มีเมืองชื่อปาฏลีบุตร ณ ที่นั้น มีพระราชาทรงพระนามว่า พระเจ้าธรรมาโศกราช ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชอาณาจักรของพระองค์แผ่ไปทั่วชมพูทวีป ประมาณ ๑ โยชน์ ทั้งเบื้องบนในอากาศและเบื้องล่างในพื้นดิน ในกาลนั้น ชาวชมพูทวีปทั้งหมด และพระราชา ๘๔,๐๐๐ เมือง ต่างนำกำลังพลและพาหนะของตนมาเฝ้าพระเจ้าธรรมาโศกราช ในสมัยนั้น พระเจ้าเทวบุตรมหาราช ในเมืองเทวบุตร ก็ทรงนำกำลังพลและพาหนะของตนไปเฝ้าพระราชา พระเจ้าธรรมาโศกราชทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าเทวบุตรมหาราชแล้ว ทรงปฏิสันถารด้วยพระวาจาอันไพเราะ แล้วตรัสถามว่า "ในแว่นแคว้นของท่าน มีพระเถระผู้ทรงคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้คงแก่เรียน ผู้ทรงจำพระคัมภีร์บ้างหรือไม่?" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า ในเมืองนั้นมีมหาวิหารชื่อสีหกุมภกะ ณ ที่นั้น มีภิกษุหลายพันรูปอยู่จำพรรษา เป็นผู้มีศีล มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบความสงัด ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น พระอินทคุตตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา เป็นประมุขของภิกษุเหล่านั้น ท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ทั้งมนุษย์และเทวดา ด้วยอเนกปริยาย ผู้มีคุณย่อมปรากฏในโลกอาศัยคุณของตน" พระเจ้าธรรมาโศกราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดี ทรงปรารถนาจะเห็นพระเถระ จึงตรัสว่า "ท่านจงไปเองเถิด ไปอาราธนาพระเถระมาที่นี่" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง ม้า และพาหนะอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ เสด็จไปหาพระอินทคุตตเถระ ไหว้แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระเจ้าธรรมาโศกราชทรงปรารถนาจะเห็นพระผู้เป็นเจ้า" เมื่อพระเถระรับว่า "ดีแล้ว" พระเจ้าเทวบุตรก็ส่งข่าวการรับของพระเถระไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราช จากนั้น พระเจ้าธรรมาโศกราชก็ทรงยินดี ทรงส่งพระราชสาส์นไปยังพระราชาทั้งหลายในเขตอำนาจของพระองค์ว่า "ขอให้ทุกท่านจงประดับตกแต่งหนทางที่พระเถระจะเสด็จมาเถิด" ครั้นแล้ว พระราชาเหล่านั้นก็ทรงยินดีปรีดา ทรงให้ตีกลองในเมืองของตนๆ แล้วทรงปรับทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกันตลอดระยะทาง ๕๕ โยชน์ ระหว่างเมืองเทวบุตรจนถึงเมืองปาฏลีบุตร ประดับตกแต่งราวกับถนนทิพย์ของเทวดา แล้วส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราชอย่างนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด"

๑.

ඉන්දගුත්තමහාථෙර, සාමිනො ගමනාය නො;

මග්ගං අලඞ්කරොන්තූති, මහාරාජෙන පෙසිතං.

พระมหาราชทรงส่งพระราชสาส์นมาว่า "เพื่อการเดินทางมาของพระมหาเถระอินทคุตตะผู้เป็นนายของเรา ขอจงประดับตกแต่งหนทางเถิด"

๒.

තතො තෙ අපනෙත්වාන, පාසාණකණ්ටකාදිකං;

විසමං සමං කරිත්වාන, සම්මජ්ජිත්වාන සාධුකං.

จากนั้น พวกเขาก็ได้กำจัดหินและหนามเป็นต้นออกไป ทำทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกัน แล้วกวาดให้สะอาดเรียบร้อยดี

๓.

ධොතමුත්තා සමාභාසා, ඔකිරිත්වාන වාලුකා;

උස්සාපිතා තත්ථ තත්ථ, දුස්සතොරණපන්තියො.

โปรยทรายที่มีแสงสว่างเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว และยกแถวซุ้มประตูที่ทำด้วยผ้าขึ้นในที่นั้นๆ

๔.

කලධොතහෙමරම්භාදි, නානාතොරණපන්තියො;

තථා පුප්ඵමයා නෙක, තොරණූපරිතොරණා.

มีแถวซุ้มประตูต่างๆ ที่ทำด้วยเงิน ทอง และต้นกล้วยเป็นต้น อีกทั้งซุ้มประตูที่ทำด้วยดอกไม้มากมาย เป็นซุ้มประตูซ้อนซุ้มประตู

๕.

තෙසු තෙසුච ඨානෙසු, සඞ්ඛතා කුසුමග්ඝිකා;

තථෙව ගන්ධතෙලෙහි, දීපිතා දීපපන්තියො.

ในที่นั้นๆ ได้จัดทำพวงมาลัยดอกไม้ไว้ อีกทั้งได้จุดแถวประทีปด้วยน้ำมันหอม

๖.

පදුමුප්පලසන්නීර, පුප්ඵපල්ලව ලඞ්කතා;

ඨපිතා ඝටමාලායො, පුණ්ණා සොගන්ධවාරිහි.

ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้และใบไม้ วางแถวหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำหอม

๗.

නිලපීතා දිසම්භින්න, පතාකාහි ධජෙහි ච;

මග්ගස්ස උභතො පස්සෙ, වනමාසි සමාකුලං.

สองข้างทางเต็มไปด้วยป่าที่ประดับด้วยธงและธงชัยสีครามและสีเหลือง แตกต่างกันไปตามทิศทาง

๘.

කෙතවො උග්ගතා තත්ථ, මන්දමන්දසමීරණා;

අව්හයන්තාව සොභන්ති, බ්‍රහ්මොරගසුරාදයො.

ธงชัยทั้งหลายถูกยกขึ้นในที่นั้น พัดพลิ้วด้วยลมที่พัดเอื่อยๆ ดูราวกับกำลังเชื้อเชิญพวกพรหม นาค และเทวดาเป็นต้นให้มา

๙.

නාගචම්පපුන්නාග, කෙතකීවකුලාදිහි;

පදුමුප්පලා දිජලජෙහි, මාලතී කුසුමා දිහි.

ด้วยดอกกากะทิง ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกเกด ดอกพิกุลเป็นต้น ด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้ที่เกิดในน้ำ ด้วยดอกมะลิและดอกไม้อื่นๆ

10.

๑๐.

මාලාදාමෙහි [Pg.136] නෙකෙහි, මග්ගමාසි විචිත්තකං;

පත්ථරිත්වා පාදපටෙ, සිත්තසම්මත්තභූමියං.

ทางนั้นวิจิตรตระการตาด้วยพวงมาลัยหลายชนิด ปูลาดด้วยผ้าปูเท้าบนพื้นดินที่พรมน้ำและกวาดเรียบร้อยแล้ว

11.

๑๑.

ලාජාදිපඤ්චපුප්ඵානි, විකිරිංසු මනොරමං;

අලඞ්කරිත්වා හත්තස්සා, කුසුමා භරණාදිහි.

โปรยดอกไม้ ๕ สี มีข้าวตอกเป็นต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ประดับตกแต่งช้างและม้าด้วยเครื่องประดับดอกไม้เป็นต้น

12.

๑๒.

මග්ගාලඞ්කරණත්ථාය, ඨපිතාසුං තතො තතො;

තෙසු තෙසු ච ඨානෙසු, භෙරිමණ්ඩලමජ්ඣගා.

เพื่อประดับตกแต่งทาง ได้วางวงกลองไว้ในที่นั้นๆ ท่ามกลางวงกลองเหล่านั้น

13.

๑๓.

නච්චන්ති චාතුරා නාරී, රසභාවනිරන්තරා;

කංසවංසාදිපග්ගය්හ, වජ්ජෙන්තානෙකතන්තියො.

สตรีผู้ฉลาดร่ายรำอย่างมีอารมณ์และรสชาติไม่ขาดสาย ถือเครื่องดนตรีมีฉาบและขลุ่ยเป็นต้น บรรเลงเครื่องสายหลายชนิด

14.

๑๔.

ගායන්ති මධුරං ගීතං, ගායන්තෙත්ථ ලයාන්විතං;

මග්ගොසො සාධුවාදෙහි, භෙරිතන්තිනදෙහිච.

ขับร้องเพลงอันไพเราะ ขับร้องอย่างมีจังหวะ ทางนั้นอื้ออึงไปด้วยเสียงสาธุการและเสียงกลองและเครื่องสาย

15.

๑๕.

කරීනං කොඤ්චනාදෙහි, හයානං හෙසිතෙහි ච;

නෙකවිටඞ්කසඞ්ඝෙහි, සො කරීහි සමාකුලො.

ทางนั้นเต็มไปด้วยเสียงร้องของช้าง เสียงม้าร้อง และหมู่สัตว์ปีกหลายชนิด และเต็มไปด้วยช้าง

16.

๑๖.

මග්ගස්ස උභතො පස්සෙ, දෙවකඤ්ඤූපමා සුභා;

මාලාකලාපෙ පග්ගය්හ, තිට්ඨන්ති තුට්ඨමානසා.

สองข้างทาง สตรีผู้สวยงามดุจเทพธิดา ถือพวงมาลัย ยืนอยู่ด้วยใจยินดี

17.

๑๗.

තථා පුණ්ණඝටෙ ගය්හ, පදුමුප්පලසංකුලෙ,අට්ඨමඞ්ගලමුග්ගය්හ, තිට්ඨන්ති පමදා තහිං.

อีกทั้งสตรีเหล่านั้นถือหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยดอกบัวหลวงและดอกบัวสาย ถือมงคล ๘ ประการ ยืนอยู่ ณ ที่นั้น

18.

๑๘.

සීතලූදකසම්පන්න, පපාහි සමලඞ්කතා;

සිනානත්ථං ඛතා ආසුං, පොක්ඛරඤ්ඤො තහිංතහිං.

ประดับด้วยโรงน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำเย็น ได้ขุดสระโบกขรณีเพื่อการอาบไว้ในที่นั้นๆ

19.

๑๙.

තහිංතහිංකතා ආසුං, දානසාලා මනොරමා;

නිචිතාසුමනෙකානි, දානොපකරණා තහිං.

ได้ทำโรงทานที่น่ารื่นรมย์ในที่นั้นๆ ได้สะสมอุปกรณ์การให้ทานมากมายไว้ในที่นั้น

20.

๒๐.

එවං නෙකවිධා පූජා, අම්හෙහි පටිපාදිතා;

ඨපෙත්වාන මහාගඞ්ගං, තං ජානාතු මහීපතීති.

การบูชาหลายชนิดอย่างนี้ พวกเราได้จัดเตรียมไว้แล้ว เว้นแต่แม่น้ำคงคาใหญ่ ขอพระราชาทรงทราบสิ่งนั้นเถิด

තං සුත්වා අසොකමහාරාජා ගඞ්ගං අලඞ්කරොථාති සොළසයක්ඛෙ පෙසෙසි, තෙ සපරිවාරා තත්ථ ගන්ත්වා අත්තනො [Pg.137] ආනුභාවෙන ගඞ්ගාය අන්තො තිගාවුතට්ඨානෙ උදුක්ඛලපාසාණෙ ඨපෙසුං. ඨපෙත්වා ථම්භෙ උස්සාපෙත්වා තුලාසංඝාටෙ දත්වා හිමවන්තතො රත්තචන්දනසාරෙ ආහරිත්වා පදරෙ සන්ථරිත්වා අනෙකෙහි පූජාවිධානෙහි අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො එවං සාසනං පෙසෙසුං. භවන්තෙත්ථ.

พระเจ้าอโศกมหาราชทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งยักษ์ ๑๖ ตนไปสั่งว่า "จงประดับแม่น้ำคงคาเถิด" พวกยักษ์เหล่านั้นพร้อมบริวารไปถึงที่นั่น ด้วยอานุภาพของตน ได้วางศิลาฐานรากในแม่น้ำคงคา ณ ที่ลึก ๓ คาวุต วางแล้วยกเสาขึ้น วางคาน นำแก่นจันทน์แดงจากป่าหิมพานต์มาปูลาดเป็นแผ่นกระดาน ประดับด้วยการบูชาหลายชนิด แล้วได้ส่งสารไปถึงพระราชาดังนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด"

21.

๒๑.

යමත්ථාය මයං සබ්බෙ, මහාරාජෙන පෙසිතා;

අම්හෙහි දානි තං සබ්බං, කතමෙව සුණොථ තං.

เพื่อประโยชน์อันใดที่พวกเราทั้งหมดถูกพระราชาส่งมา บัดนี้สิ่งนั้นทั้งหมดพวกเราได้ทำเสร็จแล้ว ขอพระองค์ทรงสดับเรื่องนั้นเถิด

22.

๒๒.

ගාවුතත්තයගම්භීරං, ගඞ්ගං යොජනවිත්ථතං;

ථම්භෙ පතිට්ඨපෙත්වාන, අනග්ඝං රත්තචන්දනං.

ในแม่น้ำคงคาที่ลึก ๓ คาวุต กว้าง ๑ โยชน์ ได้ตั้งเสาแล้วปูด้วยไม้จันทน์แดงอันหาค่ามิได้

23.

๒๓.

හිමවන්තතො හරිත්වාන, සෙතුං තත්ථ සුමාපිතං;

තොරණා ච උභො පස්සෙ, රතනෙහි සුනිම්මිතා.

นำมาจากป่าหิมพานต์ สร้างสะพานไว้ในที่นั้น และซุ้มประตูทั้งสองข้าง สร้างด้วยรัตนะอย่างดี

24.

๒๔.

පුණ්ණකුම්භද්ධජා චෙව, පදීපාවලියො තථා;

උභො පස්සෙසු රතනානි, මාපෙත්වාලම්බනානිච.

ทั้งหม้อน้ำอันเต็มและธง อีกทั้งแถวประทีป รัตนะทั้งสองข้าง และเครื่องแขวนที่เนรมิตขึ้น

25.

๒๕.

සුවණ්ණමණිමුත්තාදි, දාමෙහි සමලඞ්කතා;

වාලුකත්ථාය ඔකිණ්ණා, ධොතමුත්තා පභස්සරා.

ประดับด้วยพวงมาลัยมีทองคำ แก้วมณี และมุกเป็นต้น โปรยไข่มุกที่ล้างแล้วอันรุ่งเรืองเพื่อประโยชน์แก่ทราย

26.

๒๖.

තෙසු තෙසු ච ඨානෙසු, ඨපිතාසුං මහාමණී;

නානාරාගවිතානෙහි, සොභිතා සෙතුනො පරි.

ในที่นั้นๆ ได้วางแก้วมณีใหญ่ไว้ งดงามอยู่เหนือสะพานด้วยเพดานมีสีต่างๆ

27.

๒๗.

ඔලම්බිතාසුං තත්ථෙව, දිබ්බාදිකුසුමාදයො;

නිට්ඨිතං ඉධ කාතබ්බ, යුත්තං පූජාවිධිංතු නො;

දෙවොතං පටිජානාතු, ඉති වත්වාන පෙසයුංති.

ดอกไม้ทิพย์เป็นต้นถูกแขวนไว้ในที่นั้นนั่นเอง สิ่งที่ควรทำในที่นี้สำเร็จแล้ว ส่วนวิธีบูชาที่ควรแก่เรา ขอเทวบุตรทรงทราบสิ่งนั้นเถิด กล่าวอย่างนี้แล้วจึงส่งไป

තම්පි සුත්වා අසොකො මහාරාජා තුම්හෙව ථෙරං ඉධානෙථාති තෙසංයෙව සාසනං පටිපෙසෙසි, තෙ සාධූති ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා භන්තෙ පාටලිපුත්තනගරස්ස ගමනාය කාලොති ආහංසු, තතො ථෙරො සට්ඨිසහස්සමත්තෙහි [Pg.138] භික්ඛුසඞ්ඝෙහි පරිවුතො පඤ්චපණ්ණාසයොජනමග්ගං පටිපජ්ජි. අථාපරං දෙවපුත්තනගරවාසිනො අනෙකවිධමාලාගන්ධවාසචුණ්ණද්ධජපතාකාදීහි අනෙකෙහි තාලාවචරෙහි නච්චගීතවාදිතෙහි පූජෙත්වා අගමංසු. අථ ථෙරො මහන්තෙන පූජාවිධානෙන ජම්බුදීපවාසීහි පූජියමානො අනුක්කමෙන චන්දභාගාය ගඞ්ගාය සෙතුං පත්වා තත්ථ මහන්තං පූජාවිධානං ඔලොකෙන්තො එවං චින්තෙසි, එවං උළාරං පූජාවිධානං ඉදානි ජම්බුදීපෙ නාඤ්ඤස්ස හොති, මය්හමෙවෙතං කතං. අහමෙවෙත්ත උත්තමො අප්පටිමොති එවං සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානං උප්පාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ එකො ඛීණාසවත්ථෙරො තං මානෙනුපත්ථද්ධචෙතසා ඨිතං දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ථෙරස්ස ඔවදන්තො එවමාහ. තස්මා.

พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงส่งสารตอบกลับไปถึงพวกเหล่านั้นว่า "พวกท่านนั่นแหละจงนำพระเถระมาที่นี่" พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" เข้าไปหาพระอินทคุปตเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาที่จะไปเมืองปาฏลีบุตรแล้ว" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุประมาณ ๖๐,๐๐๐ รูป ได้เดินทางไปตามทาง ๕๕ โยชน์ ต่อมา ชาวเมืองเทวบุตรได้บูชาด้วยพวงมาลัย เครื่องหอม ผงหอม ธง และธงแผ่นผ้าหลายชนิดเป็นต้น และด้วยดนตรีประโคม การฟ้อนรำ การขับร้อง และการบรรเลงหลายชนิด แล้วจึงไป ลำดับนั้น พระเถระอันชาวชมพูทวีปบูชาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ไปถึงสะพานแห่งแม่น้ำคงคาที่จันทภาคาโดยลำดับ เห็นการบูชาอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น จึงคิดอย่างนี้ว่า "การบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ บัดนี้ในชมพูทวีปไม่มีแก่ผู้อื่น การบูชานี้ทำเพื่อเราเท่านั้น เราเท่านั้นเป็นผู้สูงสุด ไม่มีใครเสมอเหมือนในที่นี้" จึงเกิดมานะว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ" แล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระผู้เป็นพระขีณาสพรูปหนึ่ง เห็นพระเถระนั้นยืนอยู่ด้วยใจที่ถูกมานะค้ำชูด้วยทิพยจักษุ จึงเข้าไปหา ไหว้แล้วกล่าวตักเตือนพระเถระว่า "เพราะเหตุนั้น"

28.

๒๘.

මා මානස්ස වසී හොථ, මානො භන්තෙ වසංගතං ;

අනත්ථදො සදා හොති, පාතෙත්වාන භවා වටෙ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าตกอยู่ในอำนาจแห่งมานะเลย มานะที่บุคคลไปสู่อำนาจแล้ว ย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ ทำให้ตกไปในวงล้อแห่งภพ

29.

๒๙.

මානො පලාලිතො සත්තො, තණ්හාපටිඝසඞ්ගතො;

මක්කටොරගසොණාදි, හුත්වා ජායති ජාතිසු.

สัตว์ที่ถูกมานะประคบประหงม ประกอบด้วยตัณหาและปฏิฆะ ย่อมเกิดเป็นลิง งู และสุนัขเป็นต้น ในภพชาติต่างๆ

30.

๓๐.

මා මානං සාමි පූරෙහි, අත්තානං පරිසොධය;

අපරිසුද්ධා සයො භික්ඛු, දායකං න පරිතොසති.

ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ท่านอย่ายังมานะให้เต็มเลย จงชำระตนให้บริสุทธิ์ ภิกษุผู้มีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่ยังทายกให้ยินดี

31.

๓๑.

දදන්තානං සරන්තානං, පූජෙන්තානං සචෙ තුවං;

මහප්ඵලං මහාභූතිං, කාමත්ථ හොථ නිබ්බණාති.

ถ้าท่านปรารถนาผลอันใหญ่และความรุ่งเรืองอันใหญ่ แก่ผู้ให้ ผู้ระลึกถึง และผู้บูชาทั้งหลาย ท่านจงเป็นผู้ดับเย็นเถิด

තං සුත්වා ථෙරො සංසාරෙ නිබ්බින්දො තත්ථෙව ඨිතො තිලක්ඛණං පට්ඨපෙත්වා කරජකායං සම්මසන්තො සහපටි සම්භිදාහි අරහත්තං පත්වාව නික්ඛමි. තතො ධම්මාසොකමහාරාජා බලවාහනපරිවුතො මහන්තෙන පූජාවිධානෙන පටිමග්ගං ආගම්ම වන්දිත්වා [Pg.139] තතො දිගුණං පූජාසක්කාරං කුරුමානො මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ථෙරං අත්තනො නගරං නෙත්වා තස්ස ධම්මකථං සුත්වා පසන්නමානසො පඤ්චසීලෙ පතිට්ඨාය මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා ථෙරෙන සහාගතානං සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං චතුපච්චයෙහි උපට්ඨාන මකාසි, අථ ථෙරො සාට්ඨකථං පිටකත්තයං පකාසෙන්තො තස්මිං චිරං වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායි. තතො රාජා සපරිසො තස්ස සරීරනික්ඛෙපං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා මහන්තං චෙතියං කාරාපෙසීති.

พระเถระฟังคำนั้นแล้ว เบื่อหน่ายในสังสารวัฏ ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ตั้งไตรลักษณ์ขึ้น พิจารณากายที่เกิดจากธุลี บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้วจึงออกไป ลำดับนั้น พระเจ้าธรรมาโศกมหาราชแวดล้อมด้วยพลพาหนะ เสด็จสวนทางมาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ทรงไหว้แล้ว ทรงกระทำการบูชาสักการะเป็นสองเท่าจากนั้น ทรงนำพระเถระพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ไปยังเมืองของพระองค์ ทรงสดับธรรมกถาของพระเถระนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงตั้งมั่นในศีล ๕ ทรงสร้างวิหารใหญ่ และทรงอุปัฏฐากภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปที่มาพร้อมกับพระเถระด้วยปัจจัย ๔ ลำดับนั้น พระเถระประกาศพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา อยู่ในที่นั้นสิ้นกาลนานแล้วปรินิพพานในที่นั้นเอง แต่นั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงกระทำการบรรจุสรีระของพระเถระนั้น ทรงรับพระธาตุแล้วสร้างเจดีย์ใหญ่

32.

๓๒.

පුරාතනානං භුවි පුඤ්ඤකම්මිනං,ගුණානුභාවෙන මහෙන්ති එවං;

සදෙවකා නං මනසීකරොන්තා,පුඤ්ඤං කරොථා යතනෙ සදා දරාති.

เทวดาพร้อมทั้งมนุษย์ย่อมบูชาผู้มีบุญในกาลก่อนในแผ่นดินอย่างนี้ ด้วยอานุภาพแห่งคุณ ท่านทั้งหลายเมื่อมนสิการถึงบุญนั้น จงทำบุญโดยความเอื้อเฟื้อในความพยายามเสมอเถิด

ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුං චතුත්ථං.

เรื่องของพระอินทคุตตเถระ ที่ ๔

35. සාඛමාලපූජිකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๕. เรื่องตามลำดับนี้ เป็นเรื่องของนางสาขมาลาปูชิกา

අම්හාකං භගවා දසපාරමියො පූරෙත්වා අනුක්කමෙන තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තො දෙවෙහි ආරාධිතො සක්කරාජකුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො අනුක්කමෙන පරමාභිසම්බොධිං පත්වා තතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීසසංවච්ඡරානි ඨත්වා චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි දෙසෙත්වා ගණනපථමතීතෙ සත්තෙ භවකන්තාරතො සන්තාරෙත්වා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨාපෙත්වා කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලාන මන්තරෙ උත්තරසීසකං පඤ්ඤත්තෙ මඤ්චකෙ වෙසාඛපුණ්ණදිවසෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො අනුට්ඨානසෙය්‍යාය නිපන්නො පච්ඡිමයාමෙ භික්ඛූ ඔවදිත්වා බලවපච්චූ-ස [Pg.140] සමයෙ මහාපථවිංකම්පෙන්තො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි, නිබ්බුතෙ පන භගවති ලොකනාථෙ ආනන්දත්ථෙරො මල්ලරාජූනං එතං පවත්තිං ආරොචෙසි. තතො කොසිනාරකා ච දෙවබ්‍රහ්මාදයො ච සන්නිපතිත්වා නච්චගීතවාදිතෙහි මාලාගන්ධාදීහි ච සක්කරොන්තා ගරුකරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානාදයො කරොන්තා භගවතො සරීරං නගරමජ්ඣෙ යත්ථ මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං, තත්ථ නෙත්වා චක්කවත්තිස්ස සරීරං විය අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා තතො විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වාති එවං පඤ්චදුස්සයුගසතෙහි වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සාය ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා භගවතො සරීරං චිතකං ආරොපෙසුං. අථ මහාකස්සපත්ථෙරෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිතෙ දෙවතානුභාවෙන චිතකො සමන්තා එකප්පහාරෙනෙව පජ්ජලි. භගවතො පන සරීරෙ දඩ්ඪෙ සුමනමකුළසදිසා ධාතුයො අවසිස්සිංසු. තස්මිං කිර සමයෙ කොසලරඤ්ඤො ජනපදෙ අඤ්ඤතරා ගාමවාසිකා ඉත්ථී භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාධුකීළ්හං ආගච්ඡමානා අන්තරාමග්ගෙ අත්තනො සරීරෙ උප්පන්නවාතරොගෙන උපද්දුතා සාධුකීළ්හං සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තී සත්ථු ආළාහනං ගන්ත්වා භගවතො ධාතුසරීරෙ තීණි සාඛපුප්ඵානි පූජෙත්වා පසන්නමානසා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ගතා තාය එව රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ තිංසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තස්සා පුබ්බකම්මපකාසනත්ථං චක්කමත්තානි සාඛපුප්ඵානි තත්ත තත්ථ ඔලම්බන්ති. තෙහෙව සබ්බං විමානං එකොභාසී අහොසි. තතො සුගන්ධකරණ්ඩකං විය ච අහොසි, සා පන අත්තනො සොභග්ගප්පත්තං අත්තභාවඤ්ච විමානසම්පදඤ්ච පරිවාරසම්පත්තියො ච දිස්වා විම්හිතමානසා පුබ්බෙ කතෙන [Pg.141] කෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙනා යං ලද්ධාති ඔලොකන්තී භගවතො ධාතුසරීරස්මිං පූජිතානි තීණි සාඛපුප්ඵානි දිස්වා පසන්නමානසා මහාචක්කප්පමාණං සාඛමාලං හත්ථෙන ධාරෙන්තී ධාතුපූජනත්ථාය අගමාසි. තදා තත්ථ සන්නිපතිතා මනුස්සා තස්සා රූපසම්පදඤ්ච හත්තෙ මහන්තං සාඛමාලඤ්ච දිස්වා විම්හිතමානසා අම්ම ත්වං කත්ථ වාසිකා. කත්ථ පනිමං පුප්ඵං පටිලද්ධන්ති පුච්ඡිංසු, තං සුත්වා දෙවධීතා අත්තනා භගවතො ධාතුසරීරස්ස පූජිතසාඛමාලත්තයානුභාවෙන පටිලද්ධසම්පත්තියො ච දිබ්බවිමානඤ්ච පුබ්බෙ මතකලෙවරං චාති සබ්බං තෙසං දස්සෙත්වා ධම්මදෙසනාවසානෙ ආහ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศเต็มแล้ว เสด็จอุบัติในภพดุสิตโดยลำดับ อันทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในศากยราชสกุล เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณอันสูงสุดโดยลำดับ ตั้งแต่นั้นมา ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายผู้พ้นจากทางแห่งการนับ ให้ข้ามพ้นจากกันดารแห่งภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว ในสาลวันของพวกมัลละ ณ อุปวัตตนสถาน ใกล้เมืองกุสินารา ระหว่างต้นสาละคู่ บนพระแท่นที่จัดตั้งโดยมีพระเศียรไปทางทิศเหนือ ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงบรรทมสีหไสยาสน์โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ โดยการนอนที่จะไม่ลุกขึ้นอีก ทรงโอวาทภิกษุทั้งหลายในยามสุดท้าย ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกปรินิพพานแล้ว พระอานนทเถระได้แจ้งเรื่องนี้แก่เจ้ามัลละทั้งหลาย แต่นั้น ชาวกุสินาราและทวยเทพพรหมเป็นต้น ได้ประชุมกันแล้ว สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี พวงมาลัย ของหอมเป็นต้น กระทำผ้าเพดานเป็นต้น นำพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังกลางเมือง ณ ที่ซึ่งเป็นเจดีย์ของพวกมัลละชื่อมกุฏพันธนะ ห่อด้วยผ้าใหม่เหมือนพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วห่อด้วยสำลีที่ตีแล้ว ห่อด้วยผ้า ๕๐๐ คู่เช่นนี้ ใส่ลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน แล้วคว่ำรางเหล็กอีกรางหนึ่งปิดไว้ กระทำจิตกาธารด้วยของหอมทั้งปวง ได้อัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้นสู่จิตกาธาร ครั้นเมื่อพระมหากัสสปเถระถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้นพร้อมกันโดยรอบในคราวเดียว เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกเผาแล้ว พระธาตุทั้งหลายที่เหมือนดอกมะลิตูมก็ยังคงเหลืออยู่ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น หญิงชาวบ้านคนหนึ่งในชนบทของพระเจ้าโกศล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว กำลังมาเพื่อร่วมงานฉลอง ถูกโรคลมที่เกิดขึ้นในร่างกายของตนเองเบียดเบียนอยู่กลางทาง ไม่สามารถไปถึงงานฉลองได้ จึงไปสู่ที่ถวายพระเพลิงของพระศาสดา บูชาพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีใจเลื่อมใส ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ไป ทำกาละในยามกลางคืนนั้นเอง ไปอุบัติในวิมานทองคำสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ เพื่อแสดงกรรมเก่าของนาง พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ ด้วยดอกไม้นั้น วิมานทั้งปวงก็สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน และวิมานนั้นก็เหมือนหีบใส่ของหอม นางนั้นเห็นอัตภาพที่ถึงความงาม วิมานสมบัติ และบริวารสมบัติของตนแล้ว มีใจอัศจรรย์ พิจารณาอยู่ว่า 'เราได้สมบัตินี้มาเพราะบุญกรรมที่เราทำไว้ในกาลก่อนคืออะไรหนอ' เมื่อเห็นพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่ตนบูชาไว้ที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็มีใจเลื่อมใส ถือพวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อใหญ่ด้วยมือ เดินทางไปเพื่อบูชาพระธาตุ ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นรูปสมบัติของนางและพวงมาลัยดอกสาขาขนาดใหญ่ในมือ จึงมีใจอัศจรรย์ถามว่า 'แม่หนู เธอเป็นชาวบ้านไหน และเธอได้ดอกไม้นี้มาจากไหน' เทพธิดานั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงแสดงสมบัติที่ตนได้รับด้วยอานุภาพแห่งพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่บูชาพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทั้งทิพยวิมาน และซากศพที่ตายแล้วในกาลก่อนของตน ให้คนเหล่านั้นเห็นทั้งหมด แล้วกล่าวในเวลาจบพระธรรมเทศนาว่า

๑.

සමාගතා භවන්තා භො, පස්සන්තු මම සම්පදං;

කතමප්පෙන කාරෙන, සම්මාසම්බුද්ධධාතුයා.

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้มาประชุมกันแล้ว จงดูสมบัติของฉันเถิด ซึ่งฉันได้มาด้วยการกระทำเพียงเล็กน้อย ในพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

๒.

සාඛමාලානි තීණෙව, හීය්‍යොහං මුනිධාතුයා;

පූජයිත්වාන සන්තුට්ඨා, නිවත්තා තාය රත්තියා.

เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพวงมาลัยดอกสาขาเพียง ๓ พวง ที่พระธาตุของพระมุนี มีความเอิบอิ่มใจแล้ว กลับไปในคืนนั้นเอง

๓.

මරන්තී ඛරවාතෙන, තමහං සුචරිතං සරිං;

තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, තාවතිංසූපගාඅහුං.

ฉันกำลังจะตายด้วยลมอันแรงกล้า ฉันระลึกถึงสุจริตกรรมนั้น ด้วยบุญกรรมนั้น ฉันจึงไปสู่ภพดาวดึงส์

๔.

තත්ථ මෙ ආසි පාසාදො, තිංසයොජනමුග්ගතො;

කූටාගාරවරාකිණ්ණො, සාඛමාලාති, විස්සුතො.

ณ ที่นั้น ปราสาทของฉันมีอยู่ สูง ๓๐ โยชน์ แวดล้อมด้วยเรือนยอดอันประเสริฐ ปรากฏชื่อว่า สาขมาลา

๕.

යථා සබ්බසුගන්ධෙහි, කරණ්ඩං පරිභාවිතං;

තථා දිබ්බසුගන්ධෙහි, ගන්ධිතං භවනං මම.

วิมานของฉันก็หอมฟุ้งด้วยของหอมทิพย์ เหมือนหีบที่อบด้วยของหอมทั้งปวงฉะนั้น

๖.

චක්කමත්තා සාඛපුප්ඵා, තත්ථ තත්ථූපලම්බරෙ ;

දිබ්බගන්ධා පවායන්ති, මධුබ්බභනිසෙවිතා.

พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ กลิ่นทิพย์ย่อมหอมฟุ้งไป อันหมู่ภมรพากันมาอาศัย

๗.

භස්සන්ති එකපුප්ඵස්මා, තුම්බමත්තා හි රෙණවො;

තෙහි පිඤ්ජරිතා දෙවා, කීළන්ති ච ලලන්තිච.

ละอองเกสรขนาดเท่าผลน้ำเต้า ย่อมร่วงหล่นจากดอกไม้แต่ละดอก เทวดาทั้งหลายผู้มีกายเหลืองอร่ามด้วยละอองเกสรเหล่านั้น ย่อมเล่นและรื่นเริง

๘.

පීළන්ධිත්වාන [Pg.142] මාලාධයා, සුදිබ්බා භරණානිච;

සහච්ඡරා දෙවපුත්තා, නච්චගීතාදිබ්‍යාවටා.

เทพบุตรผู้เป็นบริวาร สวมใส่พวงมาลัยและเครื่องประดับอันเป็นทิพย์อันงดงาม ย่อมขวนขวายในการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น

๙.

පස්සථෙමං භුජඞ්ගා භො, සත්තා මොහෙන පාරුතා;

හීය්‍යො මතං පවිද්ධං මෙ, පූතිභූතං කලෙවරං.

ท่านทั้งหลาย จงดูสิ่งนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกโมหะห่อหุ้ม ร่างกายของฉันที่ตายแล้วเมื่อวานนี้ ถูกทิ้งแล้ว เป็นซากศพที่เน่าเปื่อย

10.

๑๐.

පුළවෙහි සමාකිණ්ණං, මක්ඛිකාගණකීළිතං;

කාකසොණාදිසත්තාන, මාහාරං කුණපාලයං.

เต็มไปด้วยหนอน อันหมู่แมลงวันรุมล้อม เป็นอาหารของสัตว์มีกาและสุนัขเป็นต้น เป็นที่รวมของซากศพ

11.

๑๑.

පත්ථෙන්ති පුරිසා පුබ්බෙ, අනෙකොපායනෙන තං;

දට්ඨුම්පිදානි නිච්ඡන්ති, තණ්හායඤ්ඤාණතා අහො.

ในกาลก่อน บุรุษทั้งหลายย่อมปรารถนาร่างกายนั้นด้วยเครื่องบรรณาการมากมาย แต่ในบัดนี้ แม้แต่จะมองดูก็ไม่ปรารถนา โอ้หนอ ความไม่รู้เพราะตัณหา

12.

๑๒.

ලොකපජ්ජොතකස්සාහං, විමලස්ස යසස්සිනො;

ධාතුං හීය්‍යො මහිං සම්මා, අජ්ජ සග්ගෙ පතිට්ඨිතා.

เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพระธาตุของพระผู้ทรงเป็นดวงประทีปของโลก ผู้ปราศจากมลทิน ผู้มีพระยศ อย่างดีแล้ว วันนี้ฉันจึงมาตั้งอยู่ในสวรรค์

13.

๑๓.

හිත්වානෙ තාදිසං කායං, ලද්ධංදානි මමෙදිසං;

දිබ්බත්තභාවං සොභාහි, භාසමාන මුදික්ඛථ.

ละทิ้งร่างกายเช่นนั้นแล้ว บัดนี้ฉันได้อัตภาพเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจงดูฉันผู้รุ่งเรืองด้วยความงดงามแห่งอัตภาพทิพย์เถิด

14.

๑๔.

භාසමානාය මෙ වාචං, සුණොථෙත්ථ සමාගතා;

නත්ථෙවාකතපුඤ්ඤස්ස, අණුමත්තං භවෙ සුඛං.

ท่านทั้งหลายผู้มาประชุมกัน ณ ที่นี้ จงฟังคำของฉันผู้กำลังกล่าวอยู่เถิด สุขแม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในภพ

15.

๑๕.

බින්දුමත්තම්පි යො පුඤ්ඤ, බීජං රොපෙති සාසනෙ;

න හා නත්ථඵලං හොති, යාව නිබ්බාණපත්තියාති.

ผู้ใดปลูกพืชคือบุญแม้เพียงเล็กน้อยเท่าหยดน้ำไว้ในพระศาสนา บุญนั้นย่อมไม่ไร้ผล จนกว่าจะบรรลุนิพพาน

එවං සා දෙවතා අත්තනා පටිලද්ධදිබ්බවිභවං දස්සෙත්වා ජනකායං ඔවදිත්වා දිබ්බසාඛපුප්ඵෙහි ජිනධාතුං පූජෙත්වා මනුස්සානං පස්සන්තානංයෙව සද්ධිං විමානෙන දෙවලොකමෙව අගමාසි. තං දිස්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකං පූරෙසීති.

เทพธิดานั้นแสดงสมบัติอันเป็นทิพย์ที่ตนได้รับแล้วอย่างนี้ ตักเตือนหมู่ชนแล้ว บูชาพระธาตุของพระชินเจ้าด้วยดอกไม้ทิพย์ที่กิ่งไม้ แล้วไปสู่เทวโลกพร้อมกับวิมานในขณะที่พวกมนุษย์กำลังมองดูอยู่นั่นเอง มหาชนเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ก็ทำบุญมีทานเป็นต้น ทำให้เทวโลกเต็มบริบูรณ์

16.

๑๖.

එවඤ්හි [Pg.143] සා පුප්ඵමත්තෙන ධාතුං,පූජෙත්ව දෙවෙසු අලත්ථ භූතිං;

තුම්හෙපි භොන්තො තිදිවෙසු සාතං,කාමත්ථ චෙ කත්ථ පුඤ්ඤානි සාධුංති.

เทพธิดานั้นบูชาพระธาตุด้วยดอกไม้เพียงเท่านี้ ได้รับความเจริญในหมู่เทพทั้งหลายอย่างนี้ ท่านทั้งหลายผู้เจริญ ถ้าปรารถนาความสุขในสวรรค์ชั้นไตรทิพย์ ก็จงทำบุญทั้งหลายให้ดีเถิด

සාඛමාලපූජිකාය වත්ථුං පඤ්චමං.

เรื่องนางผู้บูชาด้วยพวงมาลัยกิ่งไม้ จบเรื่องที่ ๕

36. මොරියබ්‍රහ්මණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๖. ในเรื่องของพราหมณ์ชื่อโมริยะ มีลำดับเรื่องดังนี้

අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ මගධරට්ඨෙ මචලං නාම මහාගාමං අහොසි. තත්ථ මොරියොනාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති සද්ධො පසන්නො, තස්ස සෙනානාමෙ කා භරියා අත්ථි. සාපි සද්ධා පසන්නා රතනත්තයෙසු. තෙ උභොපි සමග්ගා සම්මොදමානා භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා නිච්චං දානං පවත්තෙන්තා චීවරාදිචතුපච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා දිවසං වීතිනාමෙන්ති. අථස්ස ගෙහෙ විභවං යෙභුය්‍යෙන දානාදීසු පරික්ඛයමගමාසි. තතො බ්‍රාහ්මණී සාමි නො ගෙහෙ ධනං පරික්ඛීණං. කථං දානං පවත්තෙය්‍යාමාති බ්‍රාහ්මණස්ස ආරොචෙසි, තතො බ්‍රාහ්මණො මා භද්දෙ චින්තෙසි. යෙනකෙනචි උපායෙන දානං පතිට්ඨපෙස්සාමාති වත්වා තස්මිංයෙව අත්තනො සඋස්සාහතං පකාසොන්තො ආහ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในมคธรัฐ มีหมู่บ้านใหญ่ชื่อมจละ พราหมณ์ชื่อโมริยะผู้มีศรัทธาเลื่อมใสอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนั้น เขามีภรรยาชื่อเสนา นางก็มีศรัทธาเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเช่นกัน ทั้งสองสามีภรรยาสามัคคีบันเทิงใจกัน นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาถวายทานเป็นประจำ อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น รักษาศีล บำเพ็ญอุโบสถกรรม ให้วันเวลาผ่านไป ต่อมา ทรัพย์สมบัติในเรือนของเขาโดยส่วนใหญ่ถึงความหมดสิ้นไปในการให้ทานเป็นต้น ลำดับนั้น พราหมณีจึงบอกพราหมณ์ว่า 'นายจ๊ะ ทรัพย์ในเรือนของเราหมดสิ้นแล้ว เราจะให้ทานต่อไปได้อย่างไร' พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'แม่หญิง อย่าคิดไปเลย เราจะตั้งทานไว้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง' แล้วแสดงความอุตสาหะของตนในเรื่องนั้นว่า

๑.

ජානමානො හි ලොකස්මිං, දානස්සෙදං ඵලං ඉති;

න දජ්ජා කො සුසීලෙසු, අප්පම්පි දිවසම්පති.

เพราะเมื่อบุคคลรู้ผลแห่งทานในโลกนี้อย่างนี้แล้ว ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลาย แม้เพียงเล็กน้อยทุกๆ วัน

๒.

සග්ගලොකනිදානානි, දානානි මතිමා ඉධ;

කොහිනාම නරො ලොකෙ, න දදෙය්‍ය හිතෙ රතොති.

ทานทั้งหลายเป็นเหตุแห่งสวรรค์โลก ผู้มีปัญญาในโลกนี้ ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานแก่ผู้ยินดีในประโยชน์

එවඤ්ච පන වත්වා භද්දෙ වනං පවිසිත්වා අනෙකවිධානි පණ්ණානි ච ඵලානි ච පච්ඡිපූරං ආහරිත්වා වික්කිණිත්වාපි දානං න උපච්ඡින්දිස්සාමාති [Pg.144] වත්වා තතො පට්ඨාය වනං ගන්ත්වා පණ්ණානි ච ඵලානි ච ආහරිත්වා වික්කිණිත්වා දානං දෙන්තො පටිවසති. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො වනං පවිට්ඨො පණ්ණෙහි ච ඵලෙහි ච පච්ඡිං පූරෙත්වා සීසෙනා දාය ගෙහං ආගච්ඡන්තො පුප්ඵඵලපල්ලවෙහි විනතං නෙකතරුගණනිචිතං සම්මත්තානෙකචාතකචතුප්පදනිසෙවිතං විප්පකිණ්ණානන්තපුප්ඵපත්තකිඤ්ජක්ඛච්ඡන්නවාළුකාතලං සන්දමානසීතලා මලජලප්පවාහං අකද්දමානින්නසුපතිත්තෙහි සුන්දරං කන්දරං දිස්වා පච්ඡිං තීරෙ ඨපෙත්වා ඔතිණ්ණො නහායති, තස්මිං ඛණෙ තත්ථ එකස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථො දෙවපුත්තො තං තත්ථ නහායන්තං දිස්වා කින්නු ඛො එස කල්‍යාණජ්ඣාසයො වා උදාහු පාපජ්ඣාසයො සත්තොති දිබ්බචක්ඛුනා උපධාරන්තො අච්ඡරියපුරිසො එසො දුග්ගතොපි හුත්වා අත්තනො දානප්පවෙණියා උපච්ඡිජ්ජනභයෙන වනං ගන්ත්වා පණ්ණානි ච ඵලානි ච ආහරිත්වා දුක්ඛෙන කසිරෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො දානධම්මං න උපච්ඡින්දතීති චින්තෙත්වා තස්ස ගුණාදයො පටිච්ච පච්ඡියං ඨපිතපණ්ණානි ච ඵලානි ච සබ්බානි සුවණ්ණානි හොන්තූති අධිට්ඨාසි. අථස්සානුභාවෙන සබ්බං සුවණ්ණං අහොභි, අථ සො සුවණ්ණපුණ්ණපච්ඡියං උපරි සුවණ්ණරාසිමත්ථකෙ සබ්බකාමදදං මහන්තං මණිරතනං ඨපෙත්වා අන්තරහිතො පටික්කම්ම අට්ඨාසි, තතො බ්‍රාහ්මණො නහාත්වා උත්තිණ්ණො පච්ඡියං සම්පුණ්ණසුවණ්ණවණ්ණරංසිනා සම්භින්නවිජ්ජොතමානමණිරතනං දිස්වා කිමෙතංති ආසඞ්කිතපරිසඞ්කිතො පච්ඡිසමීපං ගන්ත්වා හත්ථං පසාරෙතුං අවිසහන්තො අට්ඨාසි. තං දිස්වා දෙවපුත්තො දිස්සමානසරීරෙන ඨත්වා මා ත්වං භායි බ්‍රාහ්මණ. මයා එතානි නිම්මිතානි, ගහෙත්වා ගච්ඡාහීති ආහ, අථ බ්‍රාහ්මණො දෙවපුත්තස්ස කථං සුත්වා අයං දෙවපුත්තො ඉමං මයා නිම්මිතං, ගහෙත්වා ගච්ඡාති වදති. කින්නු ඛො සො අත්තනො ආනුභාවෙන දෙති, උදාහු මයා කතපුඤ්ඤෙනාති පුච්ඡිස්සාමි තංති පඤ්ජලිකොව දෙවපුත්තං පුච්ඡන්තො ආහ.

ก็ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'แม่หญิง เราจะเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้นานาชนิดมาให้เต็มตะกร้าแล้วนำไปขาย แม้กระนั้นเราก็จะไม่ให้ทานขาดสาย' ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาขายแล้วให้ทานอยู่ วันหนึ่ง พราหมณ์เข้าป่าบรรจุใบไม้และผลไม้จนเต็มตะกร้า ทูนศีรษะเดินกลับบ้าน เห็นซอกเขาอันงดงามที่สะพรั่งไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดที่โน้มกิ่งลงด้วยดอกผลและใบอ่อน มีเหล่านกและสัตว์สี่เท้าที่กำลังรื่นเริงอาศัยอยู่ มีพื้นทรายปกคลุมด้วยดอกไม้ใบไม้และเกสรที่ร่วงหล่นดาษดื่น มีกระแสน้ำใสเย็นไหลหลั่งไม่ขุ่นมัว มีท่าราบเรียบดีไม่เป็นโคลนตม จึงวางตะกร้าไว้ที่ริมฝั่งแล้วลงไปอาบน้ำ ในขณะนั้น เทพบุตรผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ต้นหนึ่งในที่นั้น เห็นเขาอาบน้ำอยู่ จึงพิจารณาด้วยทิพยจักษุว่า 'สัตว์ผู้นี้มีอัธยาศัยดีหรือมีอัธยาศัยชั่วหนอ' แล้วคิดว่า 'บุรุษผู้นี้น่าอัศจรรย์ แม้จะยากจนแต่เพราะกลัวว่าประเพณีแห่งการให้ทานของตนจะขาดสาย จึงเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาเลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก แต่ก็ไม่ยอมให้ทานธรรมขาดสาย' จึงอาศัยคุณความดีของเขาแล้วอธิษฐานว่า 'ขอใบไม้และผลไม้ทั้งหมดที่วางอยู่ในตะกร้าจงกลายเป็นทองคำ' ด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น ทุกอย่างก็กลายเป็นทองคำ ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นได้วางแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกอย่างไว้บนยอดกองทองคำในตะกร้าใบใหญ่นั้น แล้วหายตัวไปยืนอยู่ในที่ลับตา ต่อมา พราหมณ์อาบน้ำเสร็จขึ้นมา เห็นแก้วมณีส่องแสงสว่างไสวระยิบระยับปนกับรัศมีสีทองเต็มตะกร้า จึงสงสัยเคลือบแคลงว่า 'นี่คืออะไร' เดินเข้าไปใกล้ตะกร้าแต่ไม่กล้าเหยียดมือออกไปจับ จึงยืนอยู่ เทพบุตรเห็นดังนั้นจึงแสดงกายปรากฏให้เห็นแล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ ท่านอย่ากลัวเลย สิ่งเหล่านี้เราเนรมิตขึ้นเอง ท่านจงถือเอาไปเถิด' พราหมณ์ได้ฟังคำของเทพบุตรแล้วคิดว่า 'เทพบุตรผู้นี้กล่าวว่า เราเนรมิตสิ่งนี้ขึ้น ท่านจงถือเอาไปเถิด เขาให้ด้วยอานุภาพของตนเอง หรือว่าให้เพราะบุญที่เราทำไว้ เราจะถามเขาดู' จึงประนมมือถามเทพบุตรว่า

๓.

පුච්ඡාමි [Pg.145] පඤ්ජලී දානි, දෙවපුත්ත මහිද්ධික;

දදාසි මෙ සුවණ්ණඤ්ච, කාමදං මණිමුත්තමං.

ข้าพเจ้าประนมมือถามท่านเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มากในบัดนี้ ท่านให้ทองคำและแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาแก่ข้าพเจ้า

๔.

නාපි කො නො තුවං ඤාති,න මිත්තො නොපකාරකො;

කිං ත්වං අත්ථවසං දිස්වා,මම දජ්ජාසිමං ධනං.

ท่านไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่มิตร และไม่ใช่ผู้เคยมีอุปการะแก่เรา ท่านเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงให้ทรัพย์นี้แก่เรา

๕.

කෙන තපෙන සීලෙන, කෙනාචාරගුණෙන ච;

යෙන දජ්ජාසි මෙ දෙව, කිං මෙ සුචරිතං චිතං.

ข้าแต่เทพบุตร ท่านให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้าด้วยตบะอะไร ด้วยศีลอะไร หรือด้วยคุณคือความประพฤติอะไร สุจริตอะไรที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้

๖.

කින්නු පුරාතනං කම්මං, කෙන කම්මෙන දස්සසි;

අථවා තවිද්ධියා දෙසි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතොති.

เป็นกรรมเก่าอะไร หรือท่านให้ด้วยกรรมอะไร หรือว่าท่านให้ด้วยฤทธิ์ของท่าน ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่ข้าพเจ้าผู้ถามเถิด

තතො දෙවපුත්තො න ඛො පනාහං බ්‍රාහ්මණ දෙවොති පරෙසං කිඤ්චි දාතුං සක්කොමි, තයා පුබ්බෙ කතසුචරිතානුභාවෙන නිබ්බත්තතීති වත්වා දිබ්බචක්ඛුනා තස්ස පුබ්බකම්මං දිස්වා තස්ස පකාසෙන්තො ආහ.

ลำดับนั้น เทพบุตรกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราไม่ใช่เทพที่จะสามารถให้อะไรแก่ผู้อื่นได้หรอก ทรัพย์นี้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตที่ท่านทำไว้ในกาลก่อน' ดังนี้แล้ว เห็นบุพกรรมของเขาด้วยทิพยจักษุ จึงกล่าวประกาศแก่เขาว่า

๗.

කස්සපෙ ලොකපජ්ජොතෙ, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ;

සබ්බත්ථ පත්ථටං ආසි, තස්ස බුද්ධස්ස සාසනං.

เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นประทีปของโลกปรินิพพานแล้ว พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้แผ่ไปในที่ทั้งปวง

๘.

තදා පච්චන්තිමෙ ගාමෙ, ත්වමාසි කුලදාරකො;

සද්ධො ආසි පසන්නො ච, දායකො කුසලෙ රතො.

ในกาลนั้น ท่านเป็นกุลบุตรในหมู่บ้านชายแดน เป็นผู้มีศรัทธาและเลื่อมใส เป็นทายกผู้ยินดีในกุศล

๙.

තදා පබ්බජිතො එකො, ගච්ඡන්තො අන්තරාපථෙ;

චොරෙහි අනුබද්ධොසි, අච්ඡින්නපත්තචීවරො.

ในกาลนั้น บรรพชิตรูปหนึ่งกำลังเดินทางไปในระหว่างทาง ถูกพวกโจรไล่ตาม ปล้นเอาบาตรและจีวรไป

10.

๑๐.

සාඛාභඞ්ගං නිවාසෙත්වා, පාරුපිත්වා තථෙව තං;

අන්තොගාමං පවිට්ඨොසි, එසමානො පිලොතිකෙ.

ท่านนุ่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว และห่มกิ่งไม้เช่นนั้นเหมือนกัน เข้าไปภายในหมู่บ้านเพื่อแสวงหาผ้าเก่า

11.

๑๑.

තතො ත්වං චරමානං තං, දිස්වා කම්පිතමානසො;

වත්ථයුගං අදාසි ත්වං, සද්දහං දානතො ඵලං.

จากนั้น ท่านเห็นพระภิกษุนั้นกำลังเที่ยวจาริกไป มีใจหวั่นไหว (ด้วยความเลื่อมใส) จึงได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง เพราะเชื่อผลแห่งทาน

12.

๑๒.

පත්ථොදනෙන [Pg.146] තං භික්ඛුං, පරිවිසිත්වා යථාබලං;

පෙසෙසි අභිවාදෙත්වා, සද්ධාය සුද්ධමානසො.

ท่านอังคาสพระภิกษุนั้นด้วยภัตตาหารตามกำลัง แล้วกราบไหว้ส่งท่านไปด้วยศรัทธา มีใจบริสุทธิ์

13.

๑๓.

ඉමං ත්වං අකරී පුඤ්ඤං, තුය්හෙතං චරිතං ඉමං;

තස්ස තෙ පුඤ්ඤකම්මස්ස, අමුඛ්‍යඵල මීදිසංති.

ท่านได้ทำบุญนี้ไว้ นี้เป็นความประพฤติของท่าน ผลพลอยได้ (ผลที่ไม่ใช่ส่วนประธาน) แห่งบุญกรรมนั้นของท่านเป็นเช่นนี้

එවඤ්ච පන වත්වා ඉදං තෙ බ්‍රාහ්මණ ධනං රාජාදීහි මයා අනාහරණීයං කතං, ත්වං අපරිසඞ්කන්තො ගහෙත්වා යථාධිප්පායං කරොහි, ඉමං ඛො පන මණිරතනං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පසවති, තෙනාපි ආනුභාවෙන තව දානං අනුපච්ඡින්දන්තො පුත්තදාරාදයො පොසෙහීති අනුසාසි, තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො තෙන වුත්තනියාමෙනෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දදන්තො සීලං රක්ඛන්තො චිරං වසිත්වා අපරභාගෙ තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'พราหมณ์ ทรัพย์นี้เราทำให้ใครๆ มีพระราชาเป็นต้นไม่สามารถนำไปได้ ท่านจงรับไปโดยไม่ต้องระแวงสงสัย แล้วทำตามความประสงค์เถิด อนึ่ง แก้วมณีนี้ย่อมบันดาลสิ่งที่ปรารถนาแล้วๆ ให้สำเร็จ ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีนั้น ท่านจงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาเป็นต้น โดยไม่ให้ทานของท่านขาดสาย' ดังนี้แล้วได้ให้โอวาท พราหมณ์ได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีลอยู่ตลอดกาลนานตามนัยที่เทพบุตรกล่าวนั่นแล ในกาลต่อมาได้จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก

14.

๑๔.

එවං නිහීනාපී ධනෙන සන්තො,දානන්වයං නෙව පරිච්චජන්ති;

තස්මා හි භොන්තො සති දෙය්‍යධම්මෙ,මා කත්ථ දානෙසු පමාදභාවංති.

สัตบุรุษทั้งหลายแม้จะมีทรัพย์น้อยอย่างนี้ ก็ย่อมไม่ละทิ้งเชื้อสายแห่งทานเลย เพราะฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อมีไทยธรรมอยู่ ก็อย่าได้ถึงความประมาทในทานทั้งหลายเลย

මොරියබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං.

เรื่องของพราหมณ์โมริยะ จบเรื่องที่ ๖

37. පුත්තවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๗. ในเรื่องของบุตร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

එකස්මිං කිර සමයෙ ලඞ්කාදීපවාසිනො සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ ජයමහාබොධිං වන්දිතුකාමා එකතො මන්තෙත්වා මහාතිත්ථෙන නාවං ආරුය්හ ජම්බුදීපං පත්වා තාමලිත්තිපට්ඨෙනෙ ඔතරිත්වා අනුක්කමෙන පාටලිපුත්තනගරං පාපුණිංසු. අථ තස්මිං [Pg.147] නගරෙ පිණ්ඩාය චරන්තෙ තෙ භික්ඛූ එකො දුග්ගතමනුස්සො දිස්වා චිරෙන මයා දිට්ඨා බුද්ධපුත්තාති සොමනස්සො භරියං පක්කොසිත්වා භද්දෙ ඉමෙසං අය්‍යානං දානං දාතුකාමොම්හි, පුබ්බෙ නො අකතපුඤ්ඤත්තා ඉදානි දුග්ගතා ජාතා, ඉමෙසු පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙසු බීජං නො චෙ රොපෙස්සාම, පුනපි එවමෙව භවිස්සාමාති වත්වා කිං මෙ ගෙහෙ දෙය්‍යධම්මං අත්ථීති පුච්ඡි. සා තං සුත්වා ඝරෙ නො සාමි අය්‍යානං කිඤ්චි දාතබ්බං න පස්සාමි. අපි ච මම පුත්තං මාරෙත්වා දානං දාතුං සක්කාති. සො තස්සා කථං සුත්වා භද්දෙ පුත්තං මාරෙත්වා කිං දානං දෙමාති ආහ. තාය තං සුත්වා සාමි කිං න ජානාසි, පුත්තෙ නො මතෙ සන්දිට්ඨසම්භත්තා ඤාතිමිත්තසුහජ්ජා ච අම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡාන්තා කිඤ්චි පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති. මයං තෙන පණ්ණාකාරෙන දානං දස්සාමාති වුත්තෙ උපාසකො සාධු තථා කරොහීති මාතුයා එව භාරමකාසි, සා පුත්තං මාරෙතුං අවිසහන්තී ආහ. තථා හි.

ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ผู้อาศัยอยู่ในเกาะลังกา ปรารถนาจะไปนมัสการพระศรีมหาโพธิ์ จึงได้ปรึกษากันแล้วขึ้นเรือที่ท่ามหาวิทถะ (ท่าเรือใหญ่) ไปถึงชมพูทวีป ขึ้นบกที่ท่าเรือตามลิปติ แล้วเดินทางไปถึงเมืองปาฏลีบุตรโดยลำดับ ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในเมืองนั้น ชายยากจนคนหนึ่งเห็นเข้าก็เกิดความโสมนัสว่า 'เราได้เห็นพุทธบุตรทั้งหลายหลังจากที่ไม่ได้เห็นมานาน' จึงเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน ฉันปรารถนาจะถวายทานแก่พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้ เพราะในกาลก่อนเราไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้จึงกลายเป็นคนยากจน หากเราไม่ปลูกพืชลงในนาบุญเหล่านี้ ต่อไปเราก็จะเป็นเช่นนี้อีก' แล้วถามว่า 'ในเรือนของเรามีไทยธรรมอะไรบ้าง?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ในเรือนของเราฉันไม่เห็นสิ่งใดที่จะพึงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเลย แต่ว่า เราสามารถจะถวายทานได้ด้วยการฆ่าลูกของเรา' เขาได้ฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน เราจะฆ่าลูกแล้วถวายทานได้อย่างไร?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ท่านไม่รู้หรือ เมื่อลูกของเราตายแล้ว พวกคนรู้จักมักคุ้น ญาติ มิตร และสหาย จะพากันถือเอาของกำนัลบางอย่างมาหาเรา เราจักถวายทานด้วยของกำนัลนั้น' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาสกก็กล่าวว่า 'ดีละ จงทำอย่างนั้นเถิด' แล้วมอบภาระให้แก่มารดานั่นเอง แต่นางไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ จึงกล่าวว่า ดังนี้แล

๑.

කිච්ඡා ලද්ධං පියං පුත්තං, අම්මම්මාති පියං වදං;

සුනීලනෙත්තං සුභමුං, කො පක්කමිතුමිච්ඡති.

ใครเล่าจะปรารถนาจะฆ่าลูกผู้เป็นที่รัก ซึ่งได้มาโดยยาก ผู้พูดคำที่น่ารักว่า 'แม่จ๋า แม่จ๋า' มีดวงตาสีน้ำเงินเข้ม มีใบหน้าผ่องใส

๒.

මාතරා මාරියන්තොපි, මාතරමෙව රොදති;

මාරෙතුං තං න සක්කොමි, හදයං මෙ පවෙධතීති.

แม้ถูกมารดาฆ่า ก็ยังร้องเรียกแต่มารดา ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ หัวใจของข้าพเจ้าสั่นสะท้าน

එවඤ්ච පන වත්වා අහං සාමි න සක්කොමි පුත්තං මාරෙතුං. ත්වං මාරෙහීති පුත්තං පිතුසන්තිකං පෙසෙසි. අථ සොපි තං මාරෙතු මසක්කොන්තො එවමාහ. වුත්තඤ්හි.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'นาย ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ ท่านจงฆ่าเถิด' จึงส่งลูกไปหาบิดา ครั้งนั้น แม้บิดาก็ไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ จึงกล่าวอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า

๓.

තායන්ති පිතුනො දුක්ඛං, පුත්තා පුත්තාති කිත්තිතා;

පිතු දුක්ඛං සුඛං පුත්තා, දායාදා හොන්ති සබ්බදා.

บุตรทั้งหลายย่อมรักษาความทุกข์ของบิดาไว้ (ช่วยให้พ้นทุกข์) จึงได้ชื่อว่า 'บุตร' บุตรทั้งหลายย่อมเป็นทายาทรับเอาทั้งความทุกข์และความสุขของบิดาในกาลทุกเมื่อ

๔.

තස්මා [Pg.148] මෙ සදිසං පුත්තං, පිල්ලකං මඤ්ජුභාසනං;

න සක්කොමි අහං භද්දෙ, ජීවිතා තං වියොජිතුං.

เพราะฉะนั้น แม่บ้าน ฉันไม่สามารถจะพรากลูกน้อยผู้พูดจาไพเราะและมีรูปร่างเหมือนฉันคนนี้ให้พ้นจากชีวิตได้

๕.

අයසඤ්ච අකිත්තිඤ්ච, පප්පොති පුත්තඝාතකො;

පාණාතිපාතකම්මම්පි, කාමං සො ඵුසතෙ නරොති.

นรชนผู้ฆ่าบุตรย่อมประสบความเสื่อมยศและความเสื่อมเสีย และเขาย่อมประสบกับกรรมคือปาณาติบาตโดยแท้

එවඤ්ච පන වත්වා සො ත්වමෙව තව පුත්තං මාරෙහීති පෙසෙසි, එවං තෙන වුත්තෙ පුත්ථස්ස මාරපාණූපායං පරියෙසන්තා එවමාහංසු, අම්හෙ පනිමං මාරෙතුං න සක්කොමි, අම්හාකං පච්ඡාගෙහෙ මහන්තො වම්මිකො අත්ථි, තස්මිං එකො නාගරාජා පටිවසති. කුමාරං තත්ථ පෙසෙස්සාම, සො තං ඩසිත්වා මාරෙස්සතීති. ඉච්චෙතෙ එසො ඛො උපායො එවාති චින්තෙත්වා කුමාරං පක්කොසිත්වා අඤ්චනා වලිවලයාදීහි මණ්ඩෙත්වා තස්ස හත්ථෙ ගෙණ්ඩුං ඨපෙත්වා තාත පච්ඡාගෙහෙ වම්මිකසමීපං ගන්ත්වා කීළාති පෙසෙසුං. තතො දාරකො ගන්ත්වා ගෙණ්ඩුකෙන කීළන්තො වම්මිකබිලෙ ගෙණ්ඩුකං පාතෙසි. අථ සො ගෙණ්ඩුකං ගණ්හිස්සාමීති වම්මිකසුසිරෙ හත්ථං පවෙසෙසි. තතො සප්පො කුජ්ඣිත්වා සුසූතිසද්දං කරොන්තො මහන්තං ඵණං කත්වා බිලතො සීසං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි කුමාරස්ස හත්ථතො පරිගලිතපාසංවිය. අථස්ස කුමාරො කිඤ්චි අජානන්තො සප්පස්ස ගීවං දළ්හං ගණ්හි. අථස්ස මාතාපිතුන්නං සද්ධාබලෙන නාගරාජා කුමාරස්ස කරතලෙ අට්ඨංසං ඉච්ඡාදායකං කණ්ඨමණිරතනං පාතෙසි. කුමාරස්ස මාතාපිතරො ද්වාරං නිස්සාය ඨිතා තස්ස කිරියං ඔලොකෙන්තො තං මණිරතනං දිස්වා සීඝං ගන්ත්වා පුත්තං උක්ඛිපිත්වා හත්ථතො මණිරතනං ගණ්හිංසු. තතො තෙ තං මණිරතනං පරිසුද්ධාසනෙ ඨපෙත්වා උපචාරං කත්වා අම්හාකං ඉදඤ්චිදඤ්ච දෙථාති අබ්භුක්කිරිංසු. අථ තෙ මණිරතනානුභාවෙන ගෙහද්වාරෙ මහන්තං මණ්ඩපං කාරෙත්වා විතානාදිනා මණ්ඩපං [Pg.149] අලඞ්කරිත්වා භික්ඛූනං ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා තෙ සට්ඨිමත්තෙ භික්ඛූ නිසීදාපෙත්වා මහාදානං අදංසු. තතො නගරවාසිනො මණිරතනානුභාවං සුත්වා සන්නිපතිංසු. අථ තෙ තෙසං මජ්ඣෙ අත්තනො සද්ධාබලෙන මණිරතනස්ස ලාභං පකාසෙත්වා ඉමඤ්හි දානත්ථායෙව පරිච්චජ්ජාමාති එකස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තෙනානුභාවෙන යාවජීවං දානං දදන්තා සීලං රක්ඛන්තා ආයුපරියොසානෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසූති.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ส่ง (ลูกกลับไปหาภรรยา) ว่า "เธอจงฆ่าลูกของเธอเองเถิด" เมื่อเขาพูดอย่างนั้นแล้ว พวกเขาจึงหาวิธีที่จะฆ่าลูก แล้วกล่าวว่า "เราไม่สามารถจะฆ่าเด็กคนนี้ได้ ที่หลังบ้านของเรามีจอมปลวกใหญ่ มีพญานาคตนหนึ่งอาศัยอยู่ในนั้น เราจะส่งเด็กไปที่นั่น พญานาคจะกัดเขาให้ตาย" เมื่อคิดว่า "นี่แหละเป็นอุบาย" ดังนี้แล้ว จึงเรียกเด็กมา ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีอัญชนะและกำไลเป็นต้น แล้ววางลูกบอลไว้ในมือของเขา แล้วส่งไปว่า "ลูกเอ๋ย จงไปเล่นใกล้จอมปลวกที่หลังบ้านเถิด" จากนั้น เด็กน้อยก็ไปเล่นลูกบอล แล้วทำลูกบอลตกลงไปในรูจอมปลวก ครั้งนั้น เขาจึงสอดมือเข้าไปในรูจอมปลวกเพื่อจะหยิบลูกบอล จากนั้น งูก็โกรธ ทำเสียงฟู่ๆ แผ่พังพานใหญ่ ชูหัวขึ้นจากรู มองดูอยู่ เหมือนกับบ่วงที่หลุดตกลงไปจากมือของเด็ก ครั้งนั้น เด็กน้อยไม่รู้อะไร จึงจับคองูไว้แน่น ครั้งนั้น ด้วยกำลังศรัทธาของบิดามารดาของเด็ก พญานาคจึงวางแก้วมณีรัตนะอันมี ๘ เหลี่ยม ซึ่งให้สิ่งที่ปรารถนาได้ ลงบนฝ่ามือของเด็ก บิดามารดาของเด็กซึ่งยืนอยู่ใกล้ประตู มองดูการกระทำของเขา เมื่อเห็นแก้วมณีรัตนะนั้น จึงรีบไปอุ้มลูกขึ้น แล้วหยิบแก้วมณีรัตนะจากมือของเขา จากนั้น พวกเขาก็วางแก้วมณีรัตนะนั้นบนอาสนะที่สะอาด ทำการบูชา แล้วอธิษฐานว่า "ขอจงให้สิ่งนั้นสิ่งนี้แก่เราเถิด" ครั้งนั้น ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ พวกเขาได้สร้างมณฑปใหญ่ที่หน้าประตูบ้าน ประดับมณฑปด้วยเพดานและสิ่งอื่นๆ แล้วจัดอาสนะสำหรับภิกษุ นิมนต์ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปนั้นให้นั่ง แล้วถวายมหาทาน จากนั้น ชาวเมืองได้ยินอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ จึงพากันมาประชุม ครั้งนั้น พวกเขาได้ประกาศการได้แก้วมณีรัตนะด้วยกำลังศรัทธาของตนในท่ามกลางคนเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "เราจะสละสิ่งนี้เพื่อการให้ทานเท่านั้น" แล้วตั้งแก้วมณีรัตนะไว้ในที่แห่งหนึ่ง ด้วยอานุภาพนั้น พวกเขาได้ให้ทาน รักษาศีลตลอดชีวิต และเมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปเกิดในเทวโลก

๖.

ඡෙත්වාන පෙමං අපි අත්‍රජෙසු,දදන්ති දානං ඉධ මානුසෙවං;

න දදාති කො නාම නරො සමිද්ධො,දානඤ්හි දානස්ස ඵලං සරන්තොති.

นรชนผู้มั่งคั่งคนไหนเล่า เมื่อระลึกถึงผลแห่งทาน จะไม่ให้ทานในหมู่มนุษย์นี้ โดยตัดความรักแม้ในบุตรที่เกิดในตนแล้วให้ทาน

පුත්තවත්ථුං සත්තමං.

เรื่องบุตรที่ ๗

38. තෙභාතිකමධුවාණිජකානං වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๘. ในเรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้องนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

අතීතෙ කිර බාරාණසියං තෙ භාතිකා එකතො හුත්වා මධුං වික්කිණන්තා පුත්තදාරෙ පොසෙන්ති. තතො තෙසු එකො පච්චන්තං ගන්ත්වා මලයවාසීනං හත්ථතො මධුං කිණිත්වා ගණ්හාති, එකො ගහිතගහිතමධුං නගරං ආහරති. එකො තෙන ආහටාහටමධූනි බාරාණසියං නිසීදිත්වා වික්කිණාති. තස්මිං සමයෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො වණරොගෙනා තුරො අහොසි. අථඤ්ඤතරො පච්චෙකබුද්ධො තස්ස මධුනා ඵාසු භවිස්සතීති ඤත්වා ගන්ධමාදනපබ්බතෙයෙව ඨිතො [Pg.150] චීවරං පාරුපිත්වා ආකාසෙනා ගන්ත්වා නගරද්වාරෙ ඔතරිත්වා කත්ථ මධුං ලභාමීති ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසී, තදා තස්මිංපරකුලෙ භතිං කත්වා ජීවමානා එකා චෙටිකා ඝටමාදාය උදකත්ථං තිත්ථං ගච්ඡන්තී මග්ගා ඔක්කම්ම ඝටං ඨපෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, තදා පච්චෙකබුද්ධො භගිනී එත්ථ භික්ඛාය චරන්තානං කතරස්මිං ඨානෙ මධු ලබ්භතීති පුච්ඡි. සා තස්ස කථං සුත්වා මධුආපණස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ ඨත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා එස භන්තෙ මධුආපණොති දස්සෙත්වා යජ්ජායං පච්චෙකබුද්ධො ආපණතො මධුං න ලභති. මම නිවත්ථවත්ථකං දත්වාපි මධුං දස්සාමීති චින්තෙත්වා ඔලොකෙන්තී තත්ථෙව අට්ඨාසි, අථ පච්චෙකබුද්ධො අනුපුබ්බෙන විචරන්තො මධුආපණං සම්පාපුණි, තතො කුටිම්බිකො තං දිස්වා හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ආධාරකෙ ඨපෙත්වා මධුඝටං ආදාය පත්තස්ස උපනාමෙන්තො සහසා නික්කුජ්ජි. තතො මධු පත්තං පූරෙත්වා උත්තරන්තො පුන භූමියං පග්ඝරි. තං දිස්වා සොමනස්සො වාණිජො එවං පත්ථනමකාසි.

ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในเมืองพาราณสี มีพี่น้องสามคนรวมกลุ่มกันขายน้ำผึ้งเลี้ยงดูบุตรภรรยา ในบรรดาพวกเขา คนหนึ่งไปสู่ปัจจันตชนบท ซื้อน้ำผึ้งจากมือของพวกชาวมลายู อีกคนหนึ่งนำน้ำผึ้งที่ซื้อมาแล้วๆ มาสู่พระนคร อีกคนหนึ่งนั่งขายน้ำผึ้งที่เขานำมาแล้วๆ นั้นในเมืองพาราณสี ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งประชวรด้วยโรคน้ำเหลืองไหลที่ภูเขาคันธมาทน์ ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่ง ทราบว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นจะมีความผาสุกด้วยน้ำผึ้ง จึงยืนอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์นั่นเอง ห่มจีวรแล้วเหาะไปทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วตรวจดูว่า "เราจะหาน้ำผึ้งได้ที่ไหน" ในเวลานั้น หญิงรับใช้คนหนึ่งซึ่งรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น ถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำเพื่อต้องการน้ำ ได้แวะออกจากทาง วางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงถามว่า "น้องหญิง เมื่อภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่นี้ จะหาน้ำผึ้งได้ในที่ไหน?" นางได้ฟังคำของท่านแล้ว จึงยืนอยู่ในที่ที่มองเห็นร้านน้ำผึ้ง ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ท่านเจ้าขา นั่นคือร้านน้ำผึ้ง" แล้วคิดว่า "หากพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นี้ไม่ได้น้ำผึ้งจากร้านค้า เราจะถวายน้ำผึ้งแม้ด้วยการให้ผ้าที่นุ่งอยู่ของเรา" แล้วมองดูอยู่ ณ ที่นั้นเอง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับจนถึงร้านน้ำผึ้ง จากนั้น กุฎุมพีเห็นท่านแล้ว จึงรับบาตรจากมือ วางไว้บนที่รอง แล้วถือหม้อน้ำผึ้งน้อมเข้าไปสู่บาตร เทลงโดยเร็ว จากนั้น น้ำผึ้งก็เต็มบาตร ล้นออกมา แล้วไหลลงสู่พื้นดินอีก เมื่อพ่อค้าเห็นดังนั้น ก็เกิดความโสมนัส แล้วได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้

වුත්තඤ්හි මහාවංසෙ.

ดังที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า

๑.

තත්ථ පත්තස්ස බුද්ධස්ස, වාණිජො සො පසාදවා;

විස්සන්දයන්තො මුඛතො, පත්තපූරං මධුං අදා.

พ่อค้าผู้มีความเลื่อมใสคนนั้น ได้ถวายน้ำผึ้งจนเต็มบาตรแก่พระพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มาถึงแล้ว ณ ที่นั้น ให้น้ำผึ้งไหลล้นออกจากปากบาตร

๒.

පුණ්ණඤ්ච උප්පතීතඤ්ච, පතිතඤ්ච මහීතලෙ;

දිස්වා මධුං පසන්නො සො, එවං පණිදහී තදා.

เมื่อเห็นน้ำผึ้งเต็ม ล้นออก และตกลงบนพื้นดิน พ่อค้าคนนั้นก็เลื่อมใส จึงได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ในกาลนั้นว่า

๓.

ජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං, දානෙනානෙන හොතු මෙ;

ආකාසෙ යොජනෙ ආණා, භූමියං යොජනෙපිති.

ด้วยทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นเอกราชในชมพูทวีป มีอำนาจแผ่ไปในอากาศโยชน์หนึ่ง และบนพื้นดินโยชน์หนึ่งด้วย

එවඤ්ච පන වත්වා පත්තං අදාසි, පච්චෙකබුද්ධො පත්තං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථෙව ඨිතො.

ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้วจึงถวายบาตร พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง

๔.

ඉච්ඡිතං [Pg.151] පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු;

පූරෙන්තු චිත්ථසංකප්පා, චන්දො පණ්ණරසො යථා.

ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จโดยฉับพลัน ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ

๕.

ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු;

පූරෙන්තු චිත්තසංකප්පා, මණිජොතිරසො යථාති.

ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จทุกประการ ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนแก้วมณีโชติรส

වත්වා මඞ්ගලං වඩ්ඪෙත්වා අගමාසි. අථන්තරාමග්ගෙ ඨිතා ඝටචෙටිකා පච්චෙකබුද්ධාභිමුඛං ගන්ත්වා මධුං ලභිත්ථ භන්තෙති පුච්ඡි. තෙන ලද්ධං භගිනීති වුත්තෙ කිං වත්වා සො අදාසීති පුච්ඡි. පච්චෙකබුද්ධො සබ්බං කථෙසි. සා තං සුත්වා ථොකං භන්තෙ ඉධෙව හොථ දාසියා අනුග්ගහත්ථායාති සීඝං ගෙහං ගන්ත්වා නිවත්ථපිළොතිකා අත්තනො සාටකං ධොවිත්වා ආහරිත්වා චුම්බටකං කත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස අදාසි, යදා සො භන්තෙ මධුදායකො සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං කාරෙති. තදාහං තස්ස අග්ගමහෙසී භවෙය්‍යංති වත්වා පත්ථනං කරොන්තීඑවමාහ.

ครั้นกล่าวคำให้พรแล้วก็จากไป. ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำซึ่งยืนอยู่กลางทาง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วถามว่า "ท่านเจ้าข้า ได้น้ำผึ้งหรือเจ้าคะ?" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "ได้แล้ว น้องหญิง" นางก็ถามว่า "เขาพูดอะไรแล้วจึงถวายเจ้าคะ?" พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องทั้งหมด. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงอยู่ที่นี่สักครู่ เพื่ออนุเคราะห์แก่หญิงรับใช้ผู้นี้เถิด" แล้วรีบกลับไปเรือน นำผ้าเก่าที่นุ่งอยู่ของตนไปซักแล้วนำมา ทำเป็นผ้าทับบาตรแล้วถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า (แล้วกล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น เมื่อนั้น ขอข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีของเขาเถิด" ดังนี้ แล้วก็ตั้งความปรารถนาว่า

๖.

යදා තෙ මධුදො භන්තෙ, භූභුජො හොති භූතලෙ;

තස්ස හෙස්සං තදා භන්තෙ, පියා අග්ගමහෙසිකා.

ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นพระราชาบนพื้นโลก ท่านเจ้าข้า เมื่อนั้น ข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีผู้เป็นที่รักของเขา

๗.

සුරූපාච සුවාණීච, සුයසා සුබ්බතා සුභා;

අස්සං තස්ස පියාචාථ, මනාපා ඉච්ඡදා සදාති.

มีรูปงาม มีเสียงไพเราะ มีเกียรติ มีวัตรดี มีความงาม ขอข้าพเจ้าพึงเป็นที่รักของเขา เป็นที่พอใจ และให้สิ่งที่ปรารถนาได้เสมอ

තස්සාපි තදා පච්චෙකබුද්ධො තථෙව හොතූති මඞ්ගලං වත්වා ආකාසෙන ගන්ධමාදනමෙව අගමාසි, අථාපරභාගෙ තෙ තයොපි එකතො හුත්වා මධුලොකනං කරොන්තා තං මධුඝටං කුහිංති පුච්ඡිංසු, සො තෙනත්තනා කතකම්මං වත්වා සචෙ තුම්හෙ තස්මිං පත්තිං අනුමොදෙය්‍යාථ, තං සාධු. නො චෙ. මධුඅග්ඝනකං මම හත්ථතො ගණ්හථාති වත්වා තෙහි තතො න නො අත්ථො මධුනා, කීදිසස්සෙතං අදාසීති වුත්තෙ තං සුත්වා ඉතරො පච්චෙකබුද්ධා නාමෙ තෙ ගන්ධමාදනෙ වසන්ති කාසාවං [Pg.152] පාරුපිත්වා කුලෙ කුලෙ භික්ඛං චරන්ති, සන්තො එතෙ සීලවන්තාති කථෙසි, අථ තෙසු ජෙට්ඨො බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලකාපි කාසාවං පරිදහිත්වා චරන්ති. නූනායං චණ්ඩාලකොති මඤ්ඤාමීති ආහ, මජ්ඣිමො කුජ්ඣිත්වා තව පච්චෙකබුද්ධං පරසමුද්දෙ ඛිපාහීති අවොච, අථ තෙසං කථං සුත්වා මධුදායකො මා භො තුම්හෙ අරියානං මහෙසක්ඛානං මහානුභාවානං පච්චෙකබුද්ධානං ඵරුසං කථෙථ. නිරයදුක්ඛා න භායථාතිආදිනා අනෙකා කාරෙන නිවාරෙත්වා තෙසං ගුණං පකාසෙසි, තං සුත්වා තෙ උභොපි සාධූති පසන්නාචිත්තා අනුමොදිංසු, අපරභාගෙ තෙ කාලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තා තත්ථ තත්ථ මහාසම්පත්තියො අනුභවිත්වා අම්හාකං සත්ථු පරිනිබ්බාණතො ද්වින්නං වස්සසතානං අච්චයෙන අත්තනො අත්තනො සම්පත්තට්ඨානෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙන වුත්තං.

แม้แก่หญิงนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงให้พรว่า "ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด" แล้วก็เสด็จไปสู่ภูเขาคันธมาทน์ทางอากาศ. ครั้งนั้น ในภายหลัง ชายทั้งสามนั้นรวมกัน เมื่อมองหาน้ำผึ้ง ก็ถามว่า "หม้อน้ำผึ้งนั้นอยู่ที่ไหน?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นเล่ากรรมที่ตนทำแล้ว (แล้วกล่าวว่า) "ถ้าพวกท่านจะอนุโมทนาส่วนบุญนั้น ก็เป็นการดี ถ้าไม่เช่นนั้น จงรับค่าน้ำผึ้งจากมือของข้าพเจ้าไปเถิด" เมื่อพวกเขากล่าวว่า "พวกเราไม่ต้องการน้ำผึ้งนั้น ท่านถวายแก่ใคร?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็เล่าว่า "ท่านเหล่านั้นชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า อยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้สงบ มีศีล" ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้เป็นพี่ใหญ่ (กล่าวว่า) "แม้พวกจัณฑาลก็ยังนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์เที่ยวไป เราคิดว่าผู้นี้คงเป็นจัณฑาลเป็นแน่" ชายกลางโกรธแล้วกล่าวว่า "จงโยนพระปัจเจกพุทธเจ้าของท่านลงทะเลไปเสีย" ครั้งนั้น ชายผู้ถวายน้ำผึ้งได้ฟังคำของพวกเขาแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย อย่าได้กล่าวคำหยาบแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากเลย พวกท่านไม่กลัวทุกข์ในนรกหรือ" ดังนี้เป็นต้น ห้ามปรามด้วยประการต่างๆ แล้วก็ประกาศคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น. ชายทั้งสองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็อนุโมทนาด้วยจิตเลื่อมใสว่า "สาธุ" ในภายหลัง พวกเขาทั้งหมดนั้นทำกาละแล้ว ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยมหาสมบัติในที่นั้นๆ ครั้นล่วงไปสองร้อยปีหลังจากการปรินิพพานของพระศาสดาของเรา ก็บังเกิดในฐานะที่ตนได้สมบัติของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า

๘.

අසොකො මධුදො සන්ධි, මිත්තාදෙවී තු චෙටිකා;

චණ්ඩාලවාදී නිග්‍රොධො, තිස්සො සො පාරවාදිකොති.

อโศกคือผู้ถวายน้ำผึ้ง พระเทวีมิตตาคือหญิงรับใช้ ผู้กล่าวว่าจัณฑาลคือนิโครธ ผู้กล่าวคำหยาบคือติสสะ

තෙසු චණ්ඩාලවාදී ජෙට්ඨවාණිජො බින්දුසාරරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තස්ස සුමනරාජකුමාරස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්සායමානුපුබ්බීකථා. බින්දුසාරරඤ්ඤො කිර දුබ්බලකාලෙයෙව අසොකකුමාරො අත්තනා ලද්ධං උජ්ජෙනියා රජ්ජං පහාය ආගන්ත්වා සබ්බනගරං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා සුමනරාජකුමාරං අග්ගහෙසි. තං දිවසමෙව සුමනස්ස රාජකුමාරස්ස සුමනා නාම දෙවී පරිපුණ්ණගබ්භා අහොසි. සා අඤ්ඤාතකවෙසෙන නික්ඛමිත්වා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං චණ්ඩාලගාමං සන්ධාය ගච්ඡන්තී ජෙට්ඨකචණ්ඩාලස්ස ගෙහතො අවිදූරෙ නිග්‍රොධො අත්ථි, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය ඉතො එහි සුමනෙති වදන්තියා සද්දං සුත්වා තස්සා සමීපං ගතා, දෙවතා අත්තනො ආනුභාවෙන එකං සාලං නිම්මිණිත්වා එත්ථ වසාහීති පාදාසි. සා [Pg.153] තං සාලං පාවිසි, ගතදිවසෙයෙව සා පුත්තං විජායි. සා තස්ස නිග්‍රොධදෙවතාය පරිග්ගහිතත්තා නිග්‍රොධොත්වෙව නාමං අකාසි. ජෙට්ඨකචණ්ඩාලො දිට්ඨදිවසතොප්පභුති තං අත්තනො සාමිධීතරං විය මඤ්ඤමානො නිබද්ධවත්තං පට්ඨපෙසි. රාජධීතා තත්ථ සත්තවස්සානි වසි, නිග්‍රොධකුමාරොපි සත්තවස්සිකො ජාතො, තදා මහාවරුණත්ථෙරො නාම එකො අරහා දාරකස්ස හෙතුසම්පදං දිස්වා විහරමානො සත්තවස්සිකො දානි දාරකො. කාලො නං පබ්බාජෙතුංති චින්තෙත්වා රාජධීතාය ආරොචාපෙත්වා නිග්‍රොධකුමාරං පබ්බාජෙසි, කුමාරො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං මහාවංසෙ.

ในบรรดาคนเหล่านั้น พ่อค้าผู้เป็นพี่ใหญ่ที่กล่าวว่าจัณฑาลนั้น ได้บังเกิดเป็นโอรสของพระเจ้าสุมนราชกุมาร โอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร. เรื่องราวตามลำดับของท่านนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในคราวที่พระเจ้าพินทุสารทรงประชวร อโศกราชกุมารได้ละราชสมบัติที่ตนได้ในอุชเชนีแล้วเสด็จมา ยึดเมืองทั้งหมดไว้ในอำนาจของตน แล้วจับพระเจ้าสุมนราชกุมาร. ในวันนั้นเอง พระเทวีสุมนาของพระเจ้าสุมนราชกุมารทรงครรภ์แก่ นางปลอมตัวออกไป มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งไม่ไกลนัก ใกล้บ้านของจัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า มีต้นไทรอยู่ต้นหนึ่ง ได้ยินเสียงเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นกล่าวว่า "สุมนา มานี่เถิด" จึงเข้าไปใกล้เทวดานั้น เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วให้ (นาง) อยู่ว่า "จงอยู่ที่นี่เถิด" นางเข้าไปในศาลานั้น ในวันนั้นเองก็คลอดบุตร นางจึงตั้งชื่อบุตรนั้นว่า "นิโครธ" เพราะเทวดาต้นไทรนั้นรับอุปถัมภ์. จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า ตั้งแต่วันที่เห็นนาง ก็คิดว่านางเป็นธิดาของนายตน จึงจัดแจงวัตรปฏิบัติให้เป็นประจำ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่นเจ็ดปี นิโครธกุมารก็มีอายุเจ็ดปี. ครั้งนั้น พระมหาวัรุณเถระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาเห็นเหตุสมบัติของเด็กนั้น (คิดว่า) "บัดนี้เด็กมีอายุเจ็ดปีแล้ว ถึงเวลาที่จะบวชให้เขาแล้ว" ดังนี้ จึงแจ้งแก่พระราชธิดาแล้วบวชให้นิโครธกุมาร กุมารได้บรรลุอรหัตต์พร้อมกับโกนผม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า

๙.

තං මහාවරුණො ථෙරො, තදා දිස්වා කුමාරකං;

උපනිස්සයසම්පන්නං, අරහා පුච්ඡි මාතරං;

පබ්බාජෙසි ඛුරග්ගෙ සො, අරහත්තමපාපුණීති.

พระมหาวัรุณเถระนั้น เมื่อเห็นกุมารผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยในครั้งนั้น เป็นพระอรหันต์ จึงถามมารดา ท่านได้บวชให้ (กุมาร) พร้อมกับโกนผม (กุมาร) ได้บรรลุอรหัตต์

සො කිර එකදිවසං පාතොව සරීරං පටිජග්ගිත්වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තං කත්වා පත්තචීවර මාදාය මාතුඋපාසිකාය ගෙහද්වාරං ගච්ඡාමීති නික්ඛමි. මාතුනිවාසට්ඨානඤ්චස්ස දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා නගරමජ්ඣෙන ගන්ත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ගන්තබ්බං හොති. තෙන ච සමයෙන අසොකො ධම්මරාජා පාචීනදිසාභිමුඛො සීහපඤ්ජරෙ චඞ්කමති. තං ඛණංයෙව නිග්‍රොධො රාජඞ්ගණං සම්පාපුණි සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො යුගමත්තං පෙක්ඛමානො, තෙන වුත්තං එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො අද්දස නිග්‍රොධං සාමණෙරං රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තං දන්තං ගුත්තං සන්තින්ද්‍රියං ඉරියාපථසම්පන්නන්ති. දිස්වා පනස්ස එතදහොසි. අයං ජනො සබ්බොපි වික්ඛිත්තචිත්තො භන්තමිගපටිභාගො. අයං පන දහරකො අවික්ඛිත්තො අතිවියස්ස ආලොකිතවිලොකිතං සම්මිඤ්ජනපසාරණඤ්ච සොභති. අද්ධා එතස්සබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මො භවිස්සතීති රඤ්ඤො සහ [Pg.154] දස්සනෙනෙව සාමණෙරෙ චිත්තං පසීදි, පෙමං සණ්ඨහි, කස්මා. පුබ්බෙ කිර පුඤ්ඤකරණකාලෙ රඤ්ඤො ජෙට්ඨකභාතා වාණිජකොයං.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง ท่านนั้นบำรุงร่างกายแต่เช้าตรู่ ทำวัตรอาจารย์และอุปัชฌาย์แล้ว ถือบาตรและจีวร ออกไป (โดยคิดว่า) "เราจะไปที่ประตูเรือนของมารดาอุบาสิกา" ที่อยู่ของมารดาของท่านนั้น ต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ ผ่านกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง ในเวลานั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชากำลังทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ในขณะนั้นเอง พระนิโครธก็มาถึงลานหลวง มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินผ่านลานหลวง เป็นผู้ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบ ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ" เมื่อทอดพระเนตรเห็นแล้ว ก็ทรงดำริว่า "คนทั้งหลายเหล่านี้ล้วนมีจิตฟุ้งซ่าน เหมือนเนื้อที่ตกใจกลัว แต่เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่ฟุ้งซ่าน การมองดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออกของเขางดงามยิ่งนัก แน่แท้ ภายในของผู้นี้ต้องมีโลกุตรธรรมเป็นแน่" ดังนี้ จิตของพระราชาเลื่อมใสในสามเณรพร้อมกับการเห็นนั่นเอง ความรักก็ตั้งมั่นขึ้น เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนเมื่อทำบุญ พ่อค้าผู้นี้เป็นพี่ชายของพระราชา

10.

๑๐.

පුබ්බෙව සන්නිවාසෙන, පච්චුප්පන්නහිතෙන වා;

එවං තං ජායතෙ පෙමං, උප්පලංව යථොදකෙති.

ด้วยการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน หรือด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ เหมือนดอกบัวกับน้ำ

අථ රාජා සඤ්ජාතපෙමො සබහුමානො සාමණෙරං පක්කොසථාති අමච්චෙ පෙසෙසි, තෙ අතිචිරායන්තීති පුන ද්වෙ තයො පෙසෙසි තුරිතං ආගච්ඡතූති. සාමණෙරො අත්තනො පකතියා එව අගමාසි. රාජා පතිරූපාසනං ඤත්වා නිසීදථාති ආහ. සො ඉතොචිතො ච විලොකෙත්වා නත්ථි දානි අඤ්ඤො භික්ඛූති සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තං රාජපල්ලඞ්කං උපසඞ්කමිත්වා පත්තං ගණ්හනත්ථාය රඤ්ඤො ආකාරං දස්සෙසි. රාජා තං පල්ලඞ්කසමීපං ගච්ඡන්තං එව දිස්වා චින්තෙසි අජ්ජෙව දානි අයං සාමණෙරො ඉමස්ස ගෙහස්ස සාමිකො භවිස්සතීති, සාමණෙරො රඤ්ඤො හත්ථෙ පත්තං දත්වා පල්ලඞ්කං අභිරුහිත්වා නිසීදි. රාජා අත්තනො අත්ථාය සම්පාදිතං සබ්බං යාගුඛජ්ජකභත්තවිකතිං උපනාමෙසි. සාමණෙරො අත්තනො යාපනමත්තමෙව සම්පටිච්ඡි. භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා ආහ සත්ථාරා තුම්හාකං දින්නඔවාදං ජානාථාති. ජානාමි මහාරාජ එකදෙසෙනාති. තාත මය්හම්පී නං කථෙහීති. සාධු මහාරාජාති රඤ්ඤො අනුරූපං ධම්මපඑද අප්පමාදවග්ගං අනුමොදනත්ථාය අභාසි. රාජා පන අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදංති සුත්වාව අඤ්ඤාතං තාත, පරියොසාපෙහීති ආහ. සාමණෙරො අනුමොදනා වසානෙ ද්වත්තිංසධුවභත්තානි ලභිත්වා පුන දිවසෙ ද්වත්තිංසභික්ඛූ ගහෙත්වා රාජන්තොපුරං පවිසිත්වා භත්තකිච්ච මකාසි. රාජා අඤ්ඤෙපි ද්වත්තිංසභික්ඛූ තුම්හෙහි සද්ධිංස්වෙ භික්ඛං ගණ්හන්තූති එතෙනෙව උපායෙන දිවසෙ [Pg.155] දිවසෙ වඩ්ඪාපෙන්තො සට්ඨිසහස්සානං බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං භත්තං උපච්ඡින්දිත්වා අන්තොනිවෙසනෙ සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි නිග්‍රොධත්ථෙරගතෙනෙව පසාදෙන. නිග්‍රොධත්ථෙරොපි රාජානං සපරිසං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා බුද්ධසාසනෙ පොථුජ්ජනිකෙන පසාදෙන අචලප්පසාදං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. රාජාපි අසොකාරාමං නාම මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙසි. තෙන වුත්තං.

ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความรักใคร่และมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงส่งอำมาตย์ไปเรียกสามเณรมา เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นชักช้าอยู่ จึงส่งไปอีกสองสามคนว่า 'จงรีบมา' สามเณรก็มาตามปกติของตน พระราชาทรงทราบอาสนะที่สมควรแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งเถิด' สามเณรนั้นแลดูไปทางโน้นทางนี้ เห็นว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่นแล้ว' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่กางเศวตฉัตรไว้ แล้วแสดงอาการเพื่อให้พระราชาทรงรับบาตร พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรนั้นกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์ จึงทรงดำริว่า 'สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้ในวันนี้เอง' สามเณรส่งบาตรให้ในพระหัตถ์ของพระราชาแล้วขึ้นนั่งบนพระบัลลังก์ พระราชาทรงนำข้าวต้ม ของขบเคี้ยว และอาหารนานาชนิดทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์เองมาถวาย สามเณรรับเพียงพอแก่การยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่ท่านหรือไม่' 'ทราบพระเจ้าข้า เพียงบางส่วน' 'พ่อเอ๋ย จงบอกแก่เราบ้างเถิด' 'ดีละพระเจ้าข้า' สามเณรจึงกล่าวพระธรรมบทหมวดอัปปมาทที่สมควรแก่พระราชา เพื่ออนุโมทนา แต่พระราชาเมื่อทรงสดับว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' แล้ว ก็ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เรารู้แล้ว จงจบเถิด' สามเณรเมื่อจบการอนุโมทนาแล้ว ได้รับภัตตาหารประจำ ๓๒ อย่าง ในวันรุ่งขึ้นจึงพาภิกษุ ๓๒ รูปเข้าไปยังพระราชวังชั้นใน แล้วทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า 'ภิกษุอื่นอีก ๓๒ รูปจงรับบิณฑบาตกับท่านในวันพรุ่งนี้' ด้วยอุบายนี้ ทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพราหมณ์และปริพาชก ๖๐,๐๐๐ คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปในพระราชนิเวศน์ ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดจากพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ยังพระราชาพร้อมด้วยบริวารให้ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕ และยังให้ตั้งมั่นในพระพุทธศาสนา ทรงทำความเลื่อมใสของปุถุชนให้เป็นความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ พระราชาก็ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ทั่วชมพูทวีป ในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ วิหาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า

11.

๑๑.

චණ්ඩාලවාදිදොසෙන,ජාතො චණ්ඩාලගාමකෙ;

පත්තානුමොදනා පාකා,ආසෙ සො හි අනාසවොති.

ด้วยโทษที่ด่าว่าจัณฑาล จึงเกิดในหมู่บ้านจัณฑาล ด้วยผลแห่งการอนุโมทนาในบาตร ท่านนั้นแลเป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้ว

අයං නිග්‍රොධත්ථෙරස්ස කථානයො.

นี้เป็นเรื่องราวของพระนิโครธเถระ

මධුදායකො පන වාණිජො දෙවලොකතො චවිත්වා පුප්ඵපුරෙ රාජකුලෙ උප්පජ්ජිත්වා පියදාසො නාම කුමාරො හුත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං අකාසි. කථං.

ส่วนพ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในราชตระกูลที่เมืองบุปผบุรี เป็นกุมารชื่อปิยทาส ได้ยกฉัตรขึ้น (ครองราชย์) ได้ครองราชย์เป็นเอกราชทั่วชมพูทวีป อย่างไร

බින්දුසාරරාජස්ස එකසතපුත්තා අහෙසුං. තෙ සබ්බෙ අසොකො අත්තනා සද්ධිං එකමාතිකං තිස්සකුමාරං ඨපෙත්වා ඝාතෙසි. ඝාතෙන්තො චත්තාරි වස්සානි අනභිසිත්තොව රජ්ජං කාරෙත්වා චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බාණතො ද්වින්නං වස්සසතනං උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජාභිසෙකං පාපුණි. අථ තං සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිනගරසහස්සෙ රාජානො ආගන්ත්වා උපට්ඨහිස්සන්ති. තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකා තයො පාසාදා අහෙසුං. එකො මහාසප්පිකො[Pg.156], එකො මොරගීවො, එකො මඞ්ගලො නාම, තෙසු නෙකනාටකසහස්සපරිවුතො පටිවසති. යාස්ස මධුආපණං දස්සෙසි, සා අසන්ධිමිත්තා නාම දෙවච්ඡරපරිභාගා රාජධීතා හුත්වා සට්ඨිසහස්සානං ඉත්ථීනං ජෙට්ඨිකා ධම්මාසොකරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී අහොසි. අභිසෙකානන්තරං තස්ස ඉමා රාජිද්ධියො ආගතා, පථවියා ච හෙට්ඨා යොජනප්පමාණෙ ආණා පවත්තති. තථා උපරි ආකාසෙ. අනොතත්තදහතො අට්ඨහි කාජෙහි සොළසපානීයඝටෙ දිවසෙ දිවසෙ දෙවතා ආහරන්ති. යතො සාසනෙ උප්පන්නසද්ධො හුත්වා අට්ඨඝටෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. ද්වෙ ඝටෙ සට්ඨිමත්තානං තෙපිටකභික්ඛූනං ද්වෙ ඝටෙ අග්ගමහෙසියා අසන්ධිමිත්තාය. චත්තාරො ඝටෙ අත්තනා පරිභුඤ්චි දෙවතා, එව හිමවන්තතො නාගලතාදන්තකට්ඨං සිනිද්ධං මුදුකං රසවන්තං දිවසෙ දිවසෙ ආහරන්ති, තෙන රඤ්ඤො ච මහෙසියා ච සොළසන්නං නාටකසහස්සානඤ්ච සට්ඨිමත්තානඤ්ච භික්ඛුසහස්සානං දෙවසිකං දන්තපොණකිච්චං නිප්ඵජ්ජති. දෙවසිකමෙවස්ස දෙවතා අගදාමලකං අගදහරීටකං සුවණ්ණවණ්ණඤ්ච ගන්ධරසසම්පන්නං අම්බපක්කං ආහරන්ති. ඡද්දන්තදහතො පඤ්චවණ්ණං නිවාසනපාරුපනං පීතකවණ්ණං හත්ථපුඤ්ඡනකපටං දිබ්බඤ්ච පානං ආහරන්ති. දෙවසිකමෙවස්ස අනුලෙපනගන්ධං පාරුපනත්ථාය අසුත්තමයිකං සුමනපුප්ඵපටං මහාරහඤ්ජ අඤ්ජනං නාගභවනතො නාගරාජානො ආහරන්ති. ඡද්දන්තදහතොයෙව උට්ඨිතස්ස සාලිනො නවවාහසහස්සනි දිවසෙ දිවසෙ සුවා ආහරන්ති. තෙ මූසිකා නිත්ථුසකානි කරොන්ති. එකොපි ඛණ්ඩතණ්ඩුලො නාහොසි. රඤ්ඤො සබ්බට්ඨානෙසු අයමෙව තණ්ඩුලො පරිභොගං ගච්ඡති. මධුමක්ඛිකා මධුං කරොන්ති. කම්මාරසාලාසු අච්ඡා කූටං පහරන්ති. කරවීකසකුණා ආගන්ත්වා මධුරස්සරං විකූජෙන්තා රඤ්ඤො බලිකම්මං කරොන්ති. ඉමාහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො රාජා එකදිවසං සුවණ්ණසඞ්ඛලිකබන්ධනං [Pg.157] පෙසෙත්වා චතුන්නං බුද්ධානං අධිගතරූපදස්සනං කප්පා යුකං මහාකාලනාගරාජානං ආනයිත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අනෙකසත වණ්ණෙහි ජලජථලජපුප්ඵෙහි සුවණ්ණපුප්ඵෙහි ච පූජං කත්වා සබ්බා ලඞ්කාරපතිමණ්ඩිතෙහි සොළසහි නාටකසහස්සෙහි සමන්තතො පරික්ඛිපිත්වා අනන්තඤාණස්ස තාව මෙ සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස රූපං ඉමෙසං අක්ඛීනං ආපාථං කරොහීති වත්වා තෙන නිම්මිතං සකලසරීරෙ විප්පකිණ්ණපුඤ්ඤප්පභාවනිබ්බත්තාසීති අනුබ්‍යඤ්ජනපතිමණ්ඩිත ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණ සස්සිරීකතාය විකචකමලුප්පලපුණ්ඩරීකපතිමණ්ඩිතමිව සලිලතලං තාරාගණරංසිජාලවිසරවිප්ඵුරිතසොභාසමුජ්ජලමිව ගගනතලං නීලපීතලොහිතා දිභෙදං විචිත්තවණ්ණරංසිවිනද්ධබ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිතාය සඤ්ච්‍යාප්පභානුරාගඉන්දධනුවිජ්ජුල්ලතාපරික්ඛිත්තමිව කණකගිරිසිඛරං නානාවිරාගවිමලකෙතුමාලාසමුජ්ජලිතචාරුමත්ථකසොභනං නයනරසායනමිව ච බ්‍රහ්මදෙවමනුජනාගයක්ඛගණානං බුද්ධරූපං පස්සන්තො සත්තදිවසානි අක්ඛිපූජං නාම අකාසි. රාජා කිර අභිසෙකං පාපුණිත්වා තීණියෙව සංවච්ඡරානි බාහිරකපාසණ්ඩං පරිගණ්හි, චතුත්ථෙ සංවච්ඡරෙ බුද්ධසාසනෙ පසීදි, තස්ස පන පිතා බින්දුසාරො බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසි. සො බ්‍රාහ්මණානඤ්ච බ්‍රාහ්මණජාතිපාසණ්ඩානං පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකානඤ්ච සට්ඨිසහස්සමත්තානං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. අසොකොපි පිතරා පවත්තිතං දානං අත්තනො අන්තොපුරෙ තථෙව දදමානො එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො තෙ උපසමපරිබාහිරෙන ආචාරෙන භුඤ්ජමානෙ අසංයතින්ද්‍රියෙ අවිනීතඉරියාපථෙ දිස්වා චින්තෙසි, ඊදිසං දානං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තට්ඨානෙ දාතුං වට්ටතීති. එවං චින්තෙත්වා අමච්චෙ ආහ, ගච්ඡථ භණෙ අත්තනො අත්තනො සාධුසම්මතෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ අන්තොපුරං අභිහරථ දානං දස්සාමීති, අමච්චා සාධු දෙවාති රඤ්ඤො [Pg.158] පටිස්සුත්වා තෙ තෙ පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකා ජීවක නිගණ්ඨාදයො ආනෙත්වා ඉමෙ මහාරාජ අම්හාකං අරහන්තොති ආහංසු, අථ රාජා අන්තොපුරෙ උච්චාවචානි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා ආගච්ඡන්තූති වත්වා ආගතාගතෙ ආහ අත්තනො අනුරූපෙ ආසනෙ නිසීදථාති, එකච්චෙ භද්දපීඨකෙසු එකච්චෙ ඵලකපීඨකෙසු නිසීදිංසු, තං දිස්වා රාජා නත්ථි එතෙසං අන්තො සාරොති ඤත්වා තෙසං අනුරූපං ඛාදනීයභොජනීයං දත්වා උය්‍යොජෙසි. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො නිග්‍රොධසාමණෙරං දිස්වා තස්මිං ගතෙන පසාදෙන බුද්ධසාසනෙ පසන්නො සට්ඨිසහස්සමත්තෙ පාසණ්ඩියෙ අපනෙත්වා සට්ඨිසහස්සමත්තෙ භික්ඛූ භොජෙන්තො බුද්ධසාසනෙ පසීදිත්වා අසොකාරාමං කාරෙත්වා තත්ථ තෙ වසාපෙන්තො එකදිවසං අසොකාරාමෙ සට්ඨිසහස්සභික්ඛූනං දානං දත්වා තෙසං මජ්ඣෙ නිසජ්ජ සඞ්ඝං චතූහි පච්චයෙහි පවාරෙත්වා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි, භන්තෙ භගවතා දෙසිතධම්මො නාම කිත්තකො හොතීති, මහාරාජ නව අඞ්ගානි, ඛන්ධතො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති. රාජා ධම්මෙ පසීදිත්වා එකෙකං ධම්මක්ඛන්ධං එකෙකවිහාරෙන පූජෙස්සාමීති එකදිවසමෙව ඡන්නවුතිකොටිඛනං විස්සජ්ජෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි, එකමෙකස්මිං නගරෙ එකමෙකං විහාරං කාරෙන්තා චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙථාති, සයඤ්ච අසොකාරාමෙ අසොකමහාවිහාරත්ථාය කම්මං පට්ඨපෙසි, සඞ්ඝො ඉන්දගුත්තත්ථෙරං නාම මහිද්ධිකං මහානුභාවං ඛීණාසවං නවකම්මාධිට්ඨායකං අදාසි, ථෙරො යං යං න නිට්ඨාති, තං තං අත්තනො ආනුභාවෙන නිට්ඨාපෙසි, එවංපිතීහි සංවච්ඡරෙහි විහාරකම්මං නිට්ඨාපෙසි, එකදිවසමෙව සබ්බනගරෙහි පණ්ණානි ආගමිංසු, අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං නිට්ඨිතානි දෙව චතුරාසීතිමහාවිහාරසහස්සානීති. අථ රාජා [Pg.159] භික්ඛුසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා භන්තෙ මයා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරිතානි, ධාතුයො කුතො ලච්ඡාමීති පුච්ඡි, මහාරාජ ධාතුනිධානං නාම අත්ථීති සුණොම, න පන පඤ්ඤායති අසුකට්ඨානෙති. රාජා රාජගහෙ චෙතියං භින්දාපෙත්වා ධාතුං අපස්සන්තො පටිපාකතිකං කාරාපෙත්වා භික්ඛුභික්ඛුණියො උපාසකඋපාසිකායොති චතස්සො පරිසා ගහෙත්වා වෙසාලියං ගතො. තත්‍රාපි අලභිත්වා කපිලවත්ථුං ගතො, තත්‍රාපි අලභිත්වා රාමගාමං ගතො, රාමගාමෙ නාගා චෙතියං භින්දිතුං නාදංසු. චෙතියෙ නිපතිතකුද්දාලො ඛණ්ඩාවණ්ඩං හොති, එවං තත්‍රාපි අලභිත්වා අල්ලකප්පං පාවං කුසිනාරංති සබ්බචෙතියානි භින්දිත්වා ධාතුං අලභිත්වා පටිපාකතිකානි කත්වා රාජගහං ගන්ත්වා චතස්සො පරිසා සන්නිපාතාපෙත්වා අත්ථි කෙනචි සුතපුබ්බං අසුකට්ඨානෙ ධාතුනිධානංති පුච්ඡි. තත්ථෙකො වීසංවස්ස සතිකො ථෙරො අසුකට්ඨානෙ ධාතුනිධානංති න ජානාමි, මය්හං පන පිතාමහත්ථෙරො මයි සත්තවස්සිකාලෙ මාලාචඞ්ගොටකං ගාහාපෙත්වා එහි සාමණෙර අසුකගච්ඡන්තරෙ පාසාණථූපො අත්ථි. තත්ථ ගච්ඡාමාති ගන්ත්වා පූජෙත්වා ඉමං ඨානං උපධාරෙතුං වට්ටති සාමණෙරාති ආහ. අහං එතමෙව ජානාමි මහාරාජාති ආහ. රාජා එතදෙව ඨානංති වත්වා ගච්ඡෙ හරාපෙත්වා පාසාණථූපං පංසුංච අපනෙත්වා හෙට්ඨා සුධාභූමිං අද්දස, තතො සුධා ච ඉට්ඨකායො ච හරාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන පරිවෙණං ඔරුය්හ සත්තරතනවාලිකං අසිහත්ථානි ච කට්ඨරූපකානි සම්පරිවත්තන්තානි අද්දස, සො යක්ඛදාසකෙ පක්කොසාපෙත්වා බලිකම්මං කාරාපෙත්වාපි නෙව අන්තං පස්සන්තො දෙවතා නමස්සමානො අහං ඉමා ධාතුයො ගහෙත්වා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සෙ නිදහිත්වා සක්කාරං කරොමි. මා මෙ දෙවතා අන්තරායං කරොන්තූති ආහ, සක්කො දෙවරාජා චාරිකං චරන්තො තං දිස්වා විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා තාත අසොකධම්මරාජා ධාතුයො [Pg.160] නීහරිස්සාමීති පරිවෙණං ඔතිණ්ණො. ගන්ත්වා කට්ඨරූපානි නීහරාපෙහීති. සො පඤ්චචූලකගාමදාරකවෙසෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ධනුකහත්ථො ඨත්වා හාරෙමි මහාරාජාති ආහ, හර තාතාති සරං ගහෙත්වා සන්ධිම්හියෙව විජ්ඣි, සබ්බං විප්පකිරීයිත්ථ, අථ රාජා ආවිඤ්ජනෙ බන්ධකුඤ්චිකමුද්දිකං ගණ්හි, මණික්ඛන්ධං පස්සිත්වා අනාගතෙ දළිද්දරාජානො ඉමං මණිං ගහෙත්වා ධාතූනං සක්කාරං කරොන්තූති පණ්ණෙ අක්ඛරානි දිස්වා කුජ්ඣිත්වා මාදිසානං පන රාජූනං දළිද්දරාජාති වත්තුං අයුත්තංති පුනප්පුනං ඝටෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා අන්තොගෙහං පවිට්ඨො අට්ඨාරසවස්සාධිකානං ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ආරොපිතදීපා තථෙව පජ්ජලන්ති, නීලුප්පලපුප්ඵානි තංඛණංයෙව ආහරිත්වා ආරොපිතානි විය පුප්ඵසන්ථාරො තං ඛණං සන්ථතො විය ගන්ධා තං මුහුත්තං පිංසිත්වා ඨපිතා විය අහෙසුං. රාජා සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා අනාගතෙ පියදාසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො නාම ධම්මරාජා භවිස්සති, සො ඉමා ධාතුයො විත්ථාරිතා කරිස්සතීති වාචෙත්වා දිට්ඨොහං අය්‍යෙන මහාකස්සපත්ථෙරෙනාති වත්වා වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන අප්ඵොටෙසි. සො තස්මිං ඨානෙ පරිචරණකධාතුමත්තමෙව ඨපෙත්වා සෙසධාතුයො සබ්බා ගහෙත්වා ධාතුඝරං පුබ්බෙ පිහිතනයෙනෙව පිදහිත්වා සබ්බා යථා පකතියායෙව කාරෙත්වා උපරිපාසාණචෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා චතුරාසීතියා විහාරසහස්සෙසු ධාතුයො පතිට්ඨාපෙසි. අථෙකදිවසං රාජා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසංඝං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නො යදි භන්තෙ ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානිසචෙතියානි කාරාපෙත්වාපි අහං න දායාදො. අඤ්ඤො කො දායාදොති, පච්චයදායකො නාම ත්වං මහාරාජ, යො පන අත්තනො පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච පබ්බාජෙති, අයං සාසනෙ දායාදො නාමාති එවං වුත්තෙ [Pg.161] අසොකො රාජා සාසනෙ දායාදභාවං පත්ථයමානො අවිදූරෙ ඨිතං මහින්දකුමාරං දිස්වා සක්ඛිස්සසි තාත ත්වං පබ්බජිතුංති ආහ. කුමාරො පකතියා පබ්බජිතුකාමො රඤ්ඤො වචනං සුත්වා අතිවිය පාමොජ්ජජාතො පුබ්බජාමි දෙව. මං පබ්බාජෙත්වා සාසනෙ දායාදො හොථාති ආහ. තෙන ච සමයෙන රාජධීතා සංඝමිත්තාපි තස්මිං ඨානෙ ඨිතා හොති. තං දිස්වා ආහ ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසීති, සාධු තාතාති සම්පටිච්ඡි. රාජා පුත්තානං මනං ලභිත්වා පහට්ඨචිත්තො භික්ඛුසංඝං උපසඞ්කමිත්වා භන්තෙ ඉමෙ දාරකෙ පබ්බාජෙත්වා මං සාසනෙ දායාදං කරොථාති. සඞ්ඝො රඤ්ඤො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කුමාරං මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන උපජ්ඣායෙන මහාදෙවත්ථෙරෙන ආචරියෙන පබ්බජාපෙසි. මජ්ඣන්තිකත්ථෙරෙන ආචරියෙන උපසම්පාදෙසි, සො උපසම්පදාමාලකෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සඞ්ඝමිත්තායපි රාජධීතාය ආචරියාණී ආයුපාලත්ථෙරී නාම. උපජ්ඣායා ධම්මපාලත්ථෙරී නාම අහොසි. රාජා පන අනෙකාකාරෙන බුද්ධසාසනං සොභෙත්වා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සහායෙන සට්ඨිසහස්සමත්තෙ දුස්සීලෙ තිත්ථියෙ බුද්ධසාසනා උප්පබ්බාජෙත්වා තතියධම්මසංගීතිං නිට්ඨාපෙසි. තස්මිං කිර සමාගමෙ භික්ඛුභික්ඛුණියො කිත්තකාති, වුත්තඤ්හි.

พระเจ้าพินทุสารมีพระโอรส ๑๐๑ พระองค์ พระเจ้าอโศกทรงปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่พระกุมารติสสะผู้ร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระองค์ เมื่อทรงปลงพระชนม์แล้ว ทรงครองราชย์โดยยังมิได้ทรงรับอภิเษกอยู่ ๔ ปี เมื่อล่วง ๔ ปีนั้นแล้ว ในปีที่ ๒๑๘ นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระองค์ได้ทรงรับการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งหมด ครั้งนั้น พระราชาทั้งหลายในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองทั่วชมพูทวีปจะเสด็จมาเฝ้าปรนนิบัติพระองค์ มีปราสาท ๓ หลังที่เหมาะสมกับ ๓ ฤดู หลังหนึ่งชื่อมหาสัปปิกะ หลังหนึ่งชื่อโมรคีวะ หลังหนึ่งชื่อมังคละ พระองค์ประทับอยู่ในปราสาทเหล่านั้น แวดล้อมด้วยนางฟ้อนรำหลายพัน นางผู้ได้ถวายน้ำผึ้งนั้น ชื่ออสันธิมิตตา เป็นพระราชธิดาผู้มีส่วนแห่งเทพธิดา ได้เป็นประมุขของหญิง ๖ หมื่น และเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศก ภายหลังการอภิเษก ฤทธิ์แห่งพระราชาเหล่านี้ได้มาถึงพระองค์ พระอาชญาของพระองค์แผ่ไปใต้แผ่นดินประมาณหนึ่งโยชน์ และเหนืออากาศก็เช่นกัน เทวดาทั้งหลายนำน้ำ ๑๖ หม้อด้วย ๘ หาบจากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเกิดศรัทธาในพระศาสนาแล้ว จึงถวายน้ำ ๘ หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์ ๒ หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖ หมื่นรูป ๒ หม้อแก่อัครมเหสีอสันธิมิตตา ๔ หม้อทรงบริโภคเอง เทวดาทั้งหลายนำไม้สีฟันเถานาคที่นุ่มนวล อ่อนนุ่ม และมีรส จากป่าหิมพานต์มาถวายทุกวัน ด้วยเหตุนั้น กิจสีฟันของพระราชา พระมเหสี นางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นาง และพระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูปจึงสำเร็จได้ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำมะขามป้อมที่เป็นยา สมอที่เป็นยา และมะม่วงสุกที่มีสีทอง สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส มาถวายพระองค์ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำผ้าสำหรับนุ่งและห่ม ๕ สี ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำดื่มอันเป็นทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย พญานาคทั้งหลายนำเครื่องลูบไล้และของหอม ผ้าดอกมะลิที่ไม่ได้ทำด้วยด้ายสำหรับห่ม และยาหยอดตาอันมีค่ามากจากนาคพิภพมาถวายพระองค์ทุกวัน นกแก้วทั้งหลายนำข้าวสาลีที่เกิดขึ้นจากสระฉัททันต์นั่นเอง ๙,๐๐๐ เกวียนมาถวายทุกวัน หนูเหล่านั้นทำให้ข้าวสาลีไม่มีแกลบ ไม่มีข้าวสารหักแม้แต่เม็ดเดียว ข้าวสารนี้เองย่อมถึงการบริโภคในทุกสถานที่ของพระราชา ผึ้งทั้งหลายทำน้ำผึ้ง หมีทั้งหลายตีทั่งในโรงช่างเหล็ก นกการเวกทั้งหลายมาแล้วร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ทำการพลีกรรมของพระราชา พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่งทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไปอัญเชิญพญานาคมหากาฬ ผู้ได้เห็นรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ มีอายุยืนเป็นกัป มาแล้วให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามากใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้หลายร้อยสี ทั้งดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก และดอกไม้ทอง ทรงให้แวดล้อมโดยรอบด้วยนางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นางที่ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วตรัสว่า 'ขอท่านจงเนรมิตพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ มีพระอนันตญาณ ให้ปรากฏแก่จักษุของข้าพเจ้าเถิด' เมื่อพญานาคนั้นเนรมิตพระพุทธรูปอันประดับด้วยพระอนุพยัญชนะ ๘๐ และพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันเกิดจากพระปุญญาภิสังขารที่แผ่ไปทั่วพระสรีระ มีพระสิริโสภาคย์ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง บัวสาย และบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองของข่ายแห่งรัศมีของหมู่ดาว ประดุจยอดภูเขาทองที่ล้อมรอบด้วยสายฟ้าและรุ้งกินน้ำอันเกิดจากแสงสนธยา ด้วยความงดงามของพระรัศมีหนึ่งวาที่แผ่ซ่านออกไปเป็นสีต่าง ๆ มีสีเขียว เหลือง แดง เป็นต้น และมีความงดงามที่พระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันบริสุทธิ์หลากสี เป็นที่เจริญตาเจริญใจของเหล่าพรหม เทพ มนุษย์ นาค และยักษ์ พระราชาทรงทอดพระเนตรพระพุทธรูปนั้นแล้ว ได้ทรงทำการบูชาด้วยดวงพระเนตรตลอด ๗ วัน พระราชาทรงรับอภิเษกแล้ว ทรงบำรุงพวกมิจฉาทิฏฐิภายนอกอยู่ ๓ ปี ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาในปีที่ ๔ ส่วนพระเจ้าพินทุสารพระบิดาของพระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ พระองค์ได้ทรงตั้งนิตยภัตแก่พราหมณ์และพวกมิจฉาทิฏฐิเหล่าอื่น และพวกปริพาชกนุ่งขาวประมาณ ๖ หมื่นคน แม้พระเจ้าอโศกเมื่อจะทรงให้ทานในภายในพระราชวังตามที่พระบิดาทรงเริ่มไว้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้นผู้มีมารยาทห่างไกลจากความสงบ บริโภคอาหารอยู่ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีกิริยาอาการไม่เรียบร้อย จึงทรงดำริว่า 'การพิจารณาแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควรให้ จึงจะควร' ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'แน่ะพนาย พวกท่านจงไปนำสมณพราหมณ์ที่พวกท่านสมมติว่าเป็นคนดีมาในภายในพระราชวังเถิด เราจะให้ทาน' พวกอำมาตย์รับสนองพระบรมราชโองการว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วก็นำพวกปริพาชกนุ่งขาว พวกอาชีวก และพวกนิครนถ์เป็นต้นเหล่านั้นมาแล้วกราบทูลว่า 'ขอเดชะมหาราช คนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ปูลาดอาสนะสูงและต่ำไว้ในภายในพระราชวังแล้วตรัสว่า 'จงเข้ามาเถิด' เมื่อคนเหล่านั้นมาแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด' บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะอันดี บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นไม้ พระราชาทรงเห็นอาการนั้นแล้วทรงทราบว่า 'คนเหล่านี้ไม่มีสาระภายใน' จึงพระราชทานของเคี้ยวของฉันที่สมควรแก่คนเหล่านั้นแล้วส่งกลับไป เมื่อเวลาผ่านไปอย่างนี้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นนิโครธสามเณร ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในสามเณรนั้น ทรงให้พวกมิจฉาทิฏฐิประมาณ ๖ หมื่นคนออกไป แล้วทรงถวายภัตตาหารแก่พระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูป ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วทรงสร้างอโศการาม ทรงให้พระภิกษุเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอโศการามนั้น วันหนึ่งทรงถวายทานแก่พระภิกษุ ๖ หมื่นรูปในอโศการาม ประทับนั่งในท่ามกลางพระภิกษุเหล่านั้น ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วตรัสถามปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้มีประมาณเท่าไร?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร มีองค์ ๙ โดยพระธรรมขันธ์มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละหลัง' จึงทรงสละพระราชทรัพย์ ๙๖ โกฏิในวันเดียวเท่านั้น แล้วมีพระบรมราชโองการสั่งพวกอำมาตย์ว่า 'พวกท่านจงให้สร้างวิหารในเมืองแต่ละเมือง เมืองละหนึ่งหลัง ให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง' และพระองค์เองก็ทรงเริ่มการก่อสร้างเพื่อเป็นอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบหมายให้พระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสวเจ้า เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง พระเถระทำให้การก่อสร้างส่วนที่ยังไม่เสร็จให้เสร็จสิ้นด้วยอานุภาพของตน การก่อสร้างวิหารเสร็จสิ้นลงภายใน ๓ ปีอย่างนี้ ในวันเดียวเท่านั้น หนังสือแจ้งข่าวก็มาจากเมืองทั้งปวง พวกอำมาตย์กราบทูลพระราชาว่า 'ขอเดชะ วิหารใหญ่ ๘๔,๐๐๐ หลังเสร็จสิ้นแล้วพระเจ้าข้า' ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังแล้ว จะได้พระบรมสารีริกธาตุจากที่ไหน?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาได้ยินว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ แต่ไม่ปรากฏว่าอยู่ที่ไหน' พระราชาทรงให้รื้อเจดีย์ในกรุงราชคฤห์ เมื่อไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วทรงพาบริษัท ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เสด็จไปยังกรุงเวสาลี แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังรามคาม พวกนาคในรามคามไม่ยอมให้รื้อเจดีย์ จอบที่ขุดลงไปที่เจดีย์ก็หักเป็นท่อน ๆ เมื่อไม่พบในที่นั้นอย่างนี้ จึงเสด็จไปยังเมืองอัลลกัปปะ เมืองปาวา และเมืองกุสินารา ทรงรื้อเจดีย์ทั้งหมดแล้วไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วเสด็จกลับไปยังกรุงราชคฤห์ ทรงให้ประชุมบริษัท ๔ แล้วตรัสถามว่า 'มีใครเคยได้ยินมาก่อนไหมว่า มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง?' ในที่นั้น พระเถระรูปหนึ่งอายุ ๑๒๐ ปี กล่าวว่า 'อาตมาไม่ทราบว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใด แต่เมื่ออาตมาอายุ ๗ ขวบ พระอุปัชฌาย์ซึ่งเป็นปู่ของอาตมาให้ถือกระเช้าดอกไม้แล้วกล่าวว่า มาเถิดสามเณร ในระหว่างกอไม้โน้นมีสถูปหินอยู่ เราจะไปที่นั่นกัน เมื่อไปถึงแล้วท่านบูชาแล้วกล่าวว่า สามเณร ควรจดจำสถานที่นี้ไว้ มหาบพิตร อาตมาทราบเพียงเท่านี้' พระราชาทรงดำริว่า 'สถานที่นี้เอง' จึงทรงให้ถางกอไม้ นำสถูปหินและดินออก ทอดพระเนตรเห็นพื้นปูนขาวข้างล่าง จากนั้นทรงให้นำปูนขาวและอิฐออก เสด็จลงไปตามลำดับ ทอดพระเนตรเห็นทรายรัตนะ ๗ ประการ และหุ่นไม้ถือดาบหมุนเวียนอยู่รอบ ๆ พระองค์ทรงเรียกพวกยักษ์รับใช้มาให้ทำการพลีกรรมแล้วก็ยังไม่เห็นทางเข้า จึงทรงประนมมือไหว้เทวดาแล้วตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้ไปประดิษฐานในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังเพื่อทำการสักการะ ขอเทวดาทั้งหลายอย่าได้ทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าเลย' ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้น จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาว่า 'พ่อเอ๋ย พระเจ้าอโศกธรรมราชเสด็จลงไปในอุโมงค์เพื่อจะนำพระบรมสารีริกธาตุออกไป ท่านจงไปนำหุ่นไม้ออกเสีย' วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงเพศเป็นเด็กชาวบ้านไว้จุก ๕ จุก ถือธนูยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะนำออกให้' พระราชาตรัสว่า 'จงนำออกเถิดพ่อ' เขาจึงถือลูกศรยิงไปที่ข้อต่อ หุ่นไม้ทั้งหมดก็กระจัดกระจายไป ลำดับนั้น พระราชาทรงถือลูกกุญแจที่ผูกไว้ที่เชือกดึง ทอดพระเนตรเห็นแท่งมณีและเห็นอักษรในแผ่นทองว่า 'ในอนาคต พระราชาที่ยากจนจงถือเอาแท่งมณีนี้ไปทำการสักการะพระบรมสารีริกธาตุเถิด' ทรงกริ้วว่า 'ไม่ควรจะเรียกพระราชาเช่นเราว่าพระราชาผู้ยากจน' ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปในห้องชั้นใน ประทีปที่จุดไว้ตั้งแต่ ๒๑๘ ปีก่อนยังคงสว่างไสวอยู่ ดอกอุบลเขียวที่นำมาบูชาไว้ก็เหมือนกับเพิ่งนำมาวางไว้ในขณะนั้นเอง เครื่องลาดดอกไม้ก็เหมือนกับเพิ่งลาดไว้ในขณะนั้น ของหอมก็เหมือนกับเพิ่งบดวางไว้ในขณะนั้น พระราชาทรงถือแผ่นทองมาอ่านว่า 'ในอนาคต กุมารนามว่าปิยทาส จะยกฉัตรขึ้นเป็นพระธรรมราชนามว่าอโศก พระองค์จะทำให้พระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้แพร่หลายไป' แล้วตรัสว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามหากัสสปเถระเห็นเราแล้ว' ทรงงอพระหัตถ์ซ้ายแล้วทรงตบพระหัตถ์ขวา พระองค์ทรงเหลือพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่นั้นเพียงเล็กน้อยเพื่อใช้บูชา ทรงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุที่เหลือทั้งหมดไป แล้วทรงปิดเรือนพระบรมสารีริกธาตุไว้ตามเดิม ทรงทำให้ทุกอย่างเป็นปกติเหมือนเดิม ทรงประดิษฐานสถูปหินไว้ข้างบน แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง ลำดับนั้น วันหนึ่งพระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าจะสละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังพร้อมทั้งเจดีย์แล้ว ข้าพเจ้าก็ยังไม่ใช่ทายาทหรือ? ใครเล่าเป็นทายาท?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พระองค์เป็นเพียงปัจจัยทายาท ส่วนผู้ใดบวชบุตรหรือธิดาของตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทายาทในพระศาสนา' เมื่อพระสงฆ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอโศกทรงปรารถนาความเป็นทายาทในพระศาสนา ทอดพระเนตรเห็นมหินทกุมารประทับยืนอยู่ไม่ไกล จึงตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้ไหม?' พระกุมารซึ่งมีพระทัยปรารถนาจะบวชอยู่แล้ว พอได้สดับพระดำรัสของพระราชา ก็ทรงมีความปราโมทย์อย่างยิ่ง กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์บวชแล้วเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' และในสมัยนั้น พระราชธิดาสังฆมิตตาก็ประทับยืนอยู่ในที่นั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้วจึงตรัสว่า 'แม่เอ๋ย แม้เจ้าก็สามารถจะบวชได้ไหม?' นางรับคำว่า 'ดีแล้ว เพคะเสด็จพ่อ' พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว มีพระทัยยินดี เสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้เด็กทั้งสองนี้บวช แล้วทำให้ข้าพเจ้าเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ให้พระกุมารบวชโดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ มีพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้บรรพชา มีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ให้พระกุมารอุปสมบท พระกุมารนั้นบรรลุพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมาที่อุปสมบทนั่นเอง ส่วนพระราชธิดาสังฆมิตตามีพระอายุปาลเถรีเป็นพระอาจารย์ มีพระธรรมปาลเถรีเป็นพระอุปัชฌาย์ ส่วนพระราชาทรงทำให้พระพุทธศาสนารุ่งเรืองด้วยประการต่าง ๆ ทรงให้พวกเดียรถีย์ทุศีลประมาณ ๖ หมื่นคนสึกจากพระพุทธศาสนาด้วยความช่วยเหลือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ แล้วทรงให้การทำตติยสังคายนาเสร็จสิ้นลง ได้ยินว่า ในสมาคมนั้น มีภิกษุและภิกษุณีประมาณเท่าไร? ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า...

12.

๑๒.

තස්මිං සමාගමෙ ආසුං, අසීතිභික්ඛුකොටියො;

අහෙසුං සතසහස්සානි, තෙසු ඛීණාසවා යතී.

ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๘๐ โกฏิ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีพระขีณาสพผู้สำรวมแล้วหนึ่งแสนรูป

13.

๑๓.

නවුතිසතසහස්සානි, අහූ භික්ඛුණියො තහිං;

ඛීණාසවා සික්ඛුණියො, සහස්සං ආසු තාසු චාති.

ในที่นั้น มีภิกษุณีเก้าล้านรูป และในบรรดาภิกษุณีเหล่านั้น มีภิกษุณีผู้เป็นพระขีณาสพหนึ่งพันรูป

එවං [Pg.162] සො අසොකො ධම්මරාජා සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා හුත්වා බුද්ධසාසනං සොභෙන්තො විහාසි. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන මහාවංසෙ වුත්තොති. වුත්තඤ්හි.

พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระราชาผู้เลิศในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงทำพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ด้วยประการฉะนี้. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนเรื่องโดยละเอียดกล่าวไว้ในมหาวงศ์. เพราะคำนั้นท่านกล่าวไว้ว่า

14.

๑๔.

සම්පුණ්ණත්තා අයං තිස්සො, චෙතනායො මධුප්පදො;

සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බ, සම්පත්තිමභිසම්භුණීති.

เพราะความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการนี้ พ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จึงได้บรรลุสมบัติทั้งปวง ในที่ทุกสถาน ในกาลทุกเมื่อ

මජ්ඣිමො පන වාණිජො අත්තනො පාරවාදිදොසෙන පරසමුද්දෙ ලඞ්කායං නිබ්බත්ති. තස්සෙවං කථාපටිපාටි වෙදිතබ්බා. තම්බපණ්ණිදීපෙ කිර මුටසීවො නාම රාජා සට්ඨිවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි, තස්ස පුඤ්ඤපඤ්ඤාගුණොපෙතා අඤ්ඤමඤ්ඤං හිතෙසිනො දස පුත්තා අහෙසුං. ද්වෙ ච ධීතරො. සබ්බෙ තෙ සමග්ගා සම්මොදමානා වසන්ති. අථාපරස්මිං සමයෙ අමච්චා මුටසීවරඤ්ඤෙ කාලකතෙ දෙවානංපියතිස්සකුමාරං අභිසිඤ්චිංසු, අභිසෙකසමකාලමෙවස්ස අනෙකානි අච්ඡරියානි අහෙසුං. තානි පකාසෙන්තා මහාවංසකථාචරියා ආහංසු.

ส่วนพ่อค้าคนกลางนั้น ด้วยโทษแห่งการกล่าวคำล่วงเกินของตน จึงไปเกิดในเกาะลังกาโพ้นทะเล. ลำดับเรื่องราวของเขานั้นพึงทราบดังนี้. ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระราชาพระนามว่ามุฏสีวะ ทรงครองราชย์อยู่ ๖๐ ปี พระองค์มีพระโอรส ๑๐ พระองค์ ผู้ประกอบด้วยคุณคือบุญและปัญญา ทรงหวังประโยชน์เกื้อกูลแก่กันและกัน และมีพระธิดา ๒ พระองค์. พระโอรสและพระธิดาทั้งหมดนั้นทรงสามัคคีปรองดองกันอยู่. ต่อมาในสมัยอื่น เมื่อพระเจ้ามุฏสีวะสวรรคตแล้ว พวกอำมาตย์ได้อภิเษกเจ้าชายเทวานัมปิยติสสะ ในเวลาพร้อมกับการอภิเษกของพระองค์นั่นเอง ได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้น. พระอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์มหาวงศ์ได้กล่าวประกาศเหตุเหล่านั้นไว้ว่า

15.

๑๕.

දෙවානංපියතිස්සොති, විස්සුතො දුතියො සුතො;

තෙසු භාතුසු සබ්බෙසු, පුඤ්ඤපඤ්ඤාධිකො අහු.

พระโอรสองค์ที่สองผู้ปรากฏพระนามว่า เทวานัมปิยติสสะ ในบรรดาพี่น้องทั้งหมดเหล่านั้น พระองค์เป็นผู้ยิ่งด้วยบุญและปัญญา

16.

๑๖.

දෙවානංපියතිස්සො සො, රාජාසි පිතුඅච්චයෙ;

තස්සාභිසෙකෙන සමං, බහූනච්ඡරියානහූ.

พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะนั้น ได้เป็นพระราชาเมื่อพระบิดาล่วงลับไปแล้ว พร้อมกับการอภิเษกของพระองค์ ได้มีเหตุอัศจรรย์มากมายเกิดขึ้น

17.

๑๗.

ලඞ්කාදීපම්හි සකලෙ, නිධයො රතනානිච;

අන්තොඨිතානි උග්ගන්ත්වා, පථවීතලමාරුහුං.

ในเกาะลังกาทั้งสิ้น ขุมทรัพย์และรัตนะทั้งหลายที่ฝังอยู่ภายใน ได้ผุดขึ้นมาปรากฏบนพื้นดิน

18.

๑๘.

ලඞ්කාදීපසමීපම්හි, භින්නනාවා ගතානි ච;

තත්‍ර ජාතානි ච ථලං, රතනානි සමාරුහුං.

ใกล้เกาะลังกา รัตนะทั้งหลายที่ไปกับเรือที่แตกและที่เกิดในที่นั้น ได้ขึ้นสู่บก

19.

๑๙.

ඡාතපබ්බතපාදම්හි, තිස්සො ච වෙළුයට්ඨියො;

ජාතා රථපතොදෙන, සමානා පරිමාණතො.

ที่เชิงเขาฉาตะ มีไม้ไผ่ ๓ ลำเกิดขึ้น มีขนาดเท่ากับปฏักขับรถ

20.

๒๐.

තාසු [Pg.163] එකා ලතායට්ඨි, රජතාභා තහිං ලතා;

සුවණ්ණවණ්ණා රුචිරා;

දිස්සන්තෙතා මනොරමා.

ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่เครือเถา เถาวัลย์ที่ลำนั้นมีสีเหมือนเงิน มีสีทองงดงาม สิ่งเหล่านั้นปรากฏน่ารื่นรมย์

21.

๒๑.

එකා කුසුමයට්ඨීතු;

කුසුමානි තහිංපන;

නානානි නානාවණ්ණානි;

දිස්සන්තෙතිඵුටානි ච.

ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่ดอกไม้ ดอกไม้ทั้งหลายที่ลำนั้นมีหลายชนิด หลายสี ปรากฏบานสะพรั่ง

22.

๒๒.

එකා සකුණයට්ඨී තු, තහිංපක්ඛිමිගා බහූ;

නානා ච නානාවණ්ණා ච, සජීවාවිය දිස්සරෙ.

ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่นก ในลำนั้นมีนกและสัตว์สี่เท้ามากมาย หลายชนิดและหลายสี ปรากฏราวกับมีชีวิต

23.

๒๓.

හයගජරථා මලක්‍යා, වලයඞ්ගුලිවෙඨකා චෙව;

කකුධඵලා පාකතිකා, ඉච්චෙ තා අට්ඨ ජාතියා.

มุกดาม้า มุกดาช้าง มุกดารถ มุกดามาลัย มุกดากำไล มุกดาแหวน มุกดาผลมะขามป้อม และมุกดาปกติ เหล่านี้คือมุกดา ๘ ชนิด

24.

๒๔.

මුත්තා සමුද්දා උග්ගන්ත්වා;

තීරෙ වට්ටිවියට්ඨිතා;

දෙවානංපියතිස්සස්ස;

සබ්බං පුඤ්ඤවිජම්භිතං.

ไข่มุกทั้งหลายผุดขึ้นจากมหาสมุทร มาตั้งอยู่บนฝั่งราวกับกองไว้ ทั้งหมดนี้เป็นอานุภาพแห่งบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ

25.

๒๕.

ඉන්දනීලං වෙළුරියං, ලොහිතඞ්කමණී චි මෙ;

රතනානි පනෙ තානි, මුත්තා තා තාච යට්ඨියො;

සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව, රඤ්ඤො සන්තිකමාහරුංති.

แก้วอินทนิล แก้วไพฑูรย์ และแก้วมณีสีแดงเหล่านี้ อีกทั้งรัตนะเหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และไม้ไผ่เหล่านั้น ภายใน ๗ วันเท่านั้น (พวกราชบุรุษ) ก็นำมายังสำนักของพระราชา

තෙන ච සමයෙන දෙවානංපියතිස්සමහාරාජා ච අසොකො ධම්මරාජා ච අද්දිට්ඨසහායා හොන්ති. තස්මා සො එතානි රතනානි ච අඤ්ඤානි බහූනි උපායනානි මම සහායස්ස දෙථාති ධම්මාසොකමහානරින්දස්ස පණ්ණාකාරත්ථාය පෙසෙසි. සොපි තං දිස්වා පසීදිත්වා පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි ච අඤ්ඤඤ්ච බහුපණ්ණාකාරඤ්ච අභිසෙකත්ථාය පෙසෙසි. මය්හං සහායං අභිසෙකං කරොන්තූති. න කෙවලඤ්චෙතං ආමිසපණ්ණාකාරං. ඉමං කිර ධම්මපණ්ණාකාරම්පි පෙසෙසි.

และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชและพระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระสหายที่ยังไม่เคยเห็นกัน. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงส่งรัตนะเหล่านี้และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อเป็นเครื่องราชบรรณาการแด่พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ด้วยทรงดำริว่า 'จงถวายแก่พระสหายของเรา'. แม้พระเจ้าอโศกนั้นทรงเห็นเครื่องบรรณาการนั้นแล้วทรงเลื่อมใส ได้ทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อการอภิเษก ด้วยทรงดำริว่า 'จงทำการอภิเษกพระสหายของเรา'. และมิใช่เพียงเครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสนี้เท่านั้น ได้ยินว่า พระองค์ยังได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมนี้ไปด้วยว่า

26.

๒๖.

අහං බුද්ධංච ධම්මංච;

සංඝංච සරණං ගතො;

උපසකත්තං වෙදෙසිං;

සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ.

ข้าพเจ้าได้ถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร

27.

๒๗.

ඉමෙසු තීසු වත්ථූසු;

උත්තමෙසු නරුත්තම;

චිත්තං පසාදයිත්වාන, සද්ධාය සරණං වජාති.

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่านรชน ขอท่านจงยังจิตให้เลื่อมใสในวัตถุ ๓ ประการอันสูงสุดเหล่านี้ แล้วจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด

අමච්චා [Pg.164] පුන ලඞ්කමාගම්ම රාජානං අභිසිඤ්චිංසු, තෙන ඛො පන සමයෙන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො කත්ථ නුඛො අනාගතෙ සාසනං සුප්පතිට්ඨිතං භවෙය්‍යාති උපපරික්ඛන්තො පච්චන්තිමෙ සුප්පතිට්ඨිතං භවිස්සතීති ඤත්වා තෙ තෙ ථෙරෙ තත්ථ තත්ථ පෙසෙත්වා මහාමහින්දත්ථෙරං ගන්ත්වා තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙහීති නියොජෙසි, සක්කො ච දෙවානමින්දො මහාමහින්දත්ථෙරං උපසංකමිත්වා කාලකතො භන්තෙ මුටසීවො රාජා. ඉදානි දෙවානංපියතිස්සමහාරාජා රජ්ජං කාරෙති. සම්මාසම්බුද්ධෙන ච තුම්හෙ බ්‍යාකතා අනාගතෙ මහින්දො නාම භික්ඛු තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙස්සතීති. තස්මා තිහ ඛො භන්තෙ කාලො දීපවරං ගමනාය, අහම්පි සහායො භවිස්සාමීති, ථෙරො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තසත්තමො චෙතියපබ්බතවිහාරතො වෙහාසං උප්පතිත්වා අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසාය මිස්සකපබ්බතෙ පතිට්ඨහි, ඉමං එතරහි චෙතියපබ්බතොතිපි සඤ්ජානන්ති. තදා තම්බපණ්ණියං උස්සවදිවසො හොති, රාජා ඡණං කරොථාති අමච්චෙ ආණාපෙත්වා චත්තාළීසසහස්සපුරිසෙහි පරිවාරිතො නගරම්හා නික්ඛමිත්වා මිස්සකපබ්බතං පායාසි මිගවං කීළිතුකාමො. අථ තස්මිං පබ්බතෙ අධිවත්ථා එකා දෙවතා රඤ්ඤො ථෙරෙ දස්සෙස්සාමීති රොහිතමීගවණ්ණෙන අවිදූරෙ තිණපණ්ණානි ඛාදමානා විය චරති, රාජා අයුත්තං දානි පමත්තං විජ්ඣිතුංති ජියං පොඨෙසි, මිගො අම්බත්ථලමග්ගං ගහෙත්වා පලායිතුං ආරභි, රාජා තං අනුබන්ධන්තො අම්බත්ථලමෙව අභිරුහි, මිගොපි ථෙරානං අවිදූරෙ අන්තරධායි, මහින්දත්ථෙරො රාජානං අවිදූරෙ ආගච්ඡන්ත මංයෙව රාජා පස්සතු, මා ඉතරෙති අධිට්ඨහිත්වා තිස්ස තිස්ස ඉතො එහීති ආහ, රාජා තං සුත්වා චින්තෙසි. ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ජාතො මං තිස්සොති නාමං ගහෙත්වා ආලපිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. අයං පන ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාව වසනො මං නාමෙනා ලපති, කො නුඛො යං භවිස්සති මනුස්සො අමනුස්සො වාති. ථෙරො ආහ.

พวกอำมาตย์กลับมายังลังกาอีกครั้ง ได้อภิเษกพระราชา ก็ในสมัยนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะ เมื่อพิจารณาว่า 'ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทราบว่า 'จะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ' จึงส่งพระเถระเหล่านั้นไปในที่นั้น ๆ และมอบหมายพระมหาเถระมหินทะว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วยังพระศาสนาให้เลื่อมใสเถิด' และท้าวสักกะจอมเทพ ได้เข้าไปหาพระมหาเถระมหินทะแล้ว (กล่าวว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชา มุฏสีวะ สวรรคตแล้ว บัดนี้ พระมหาราชาเทวานัมปิยติสสะทรงครองราชย์อยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์ท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจะยังเกาะตัมพปัณณิให้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่ควรจะไปสู่เกาะอันประเสริฐนั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็จะเป็นสหายด้วย' พระเถระรับคำของท่านแล้ว พร้อมด้วยตนเองเป็นที่ ๗ ได้เหาะขึ้นจากเจติยบรรพตวิหาร และลงประทับที่มิสสกบรรพต ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ บัดนี้ ชนทั้งหลายรู้จักภูเขานี้ว่า เจติยบรรพต ในเวลานั้น ในเกาะตัมพปัณณิเป็นวันนักขัตฤกษ์ พระราชาทรงบัญชาพวกอำมาตย์ว่า 'จงจัดงานนักขัตฤกษ์เถิด' แล้วเสด็จออกจากเมืองพร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จไปยังมิสสกบรรพต ทรงประสงค์จะล่าสัตว์ ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น (คิดว่า) 'เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา' จึงเดินไปมาใกล้ ๆ ราวกับกวางแดงกำลังกินหญ้าและใบไม้ พระราชาทรงดำริว่า 'ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่ประมาทในบัดนี้' จึงทรงดีดสายธนู กวางเริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามกวางนั้น ก็เสด็จขึ้นไปบนอัมพัตถละนั่นเอง กวางก็หายไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหาเถระมหินทะทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นเราเท่านั้น ผู้กำลังเสด็จมาไม่ไกล อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย' แล้วตรัสว่า 'ติสสะ ติสสะ จงมาทางนี้' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ในเกาะตัมพปัณณิแห่งนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยใช้ชื่อว่า ติสสะ ได้เลย แต่ผู้นี้ผู้ทรงผ้าที่ตัดขาดและนุ่งห่มผ้ากาสาวะ (มีศีรษะโล้น) กลับเรียกเราด้วยชื่อ ผู้นี้จะเป็นใครหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระกล่าวว่า

28.

๒๘.

සමණා [Pg.165] මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා;

තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතාති.

ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาที่นี่จากชมพูทวีป ด้วยความอนุเคราะห์แก่พระองค์เท่านั้น

රාජා ධම්මාසොකනරින්දෙන පෙසිතසාසනානුසාරෙන අනුස්සරමානො අය්‍යා නුඛො ආගතාති තාවදෙව ආයුධං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි සම්මොදනීයං කථං කථයමානො සාරණීයං කථං කුරුමානො. තස්මිං තානිපි චත්තාළීසපුරිසසහස්සානි ආගන්ත්වා තං පරිවාරෙසුං, තදා ථෙරො ඉතරෙපි ජනෙ දස්සෙසි, රාජා දිස්වා ඉමෙ කදා ආගතාති පුච්ඡි, මයා සද්ධිංයෙව මහාරාජාති. ඉදානි පන ජම්බුදීපෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපා සමණා සන්තීති. මහාරාජ එතරහි ජම්බුදීපො කාසාවපජ්ජොතො ඉසිවාතපටිවාතො, තස්මිං.

พระราชาทรงระลึกถึงตามพระราชสาส์นที่พระเจ้าธรรมาโศกนรินทร์ส่งมา ทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามาแล้วหนอ' ทันทีนั้นก็ทรงวางอาวุธลง ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ตรัสถ้อยคำที่น่าบันเทิงและถ้อยคำที่น่าระลึกถึง ในเวลานั้น ชาย ๔๐,๐๐๐ คนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วล้อมพระองค์ไว้ ในเวลานั้น พระเถระก็ได้แสดงชนอื่น ๆ (ที่มาด้วยกัน) แก่พระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า 'คนเหล่านี้มาเมื่อไร?' (พระเถระตอบว่า) 'มาพร้อมกับข้าพระองค์นั่นแหละ ข้าแต่มหาราช' (พระราชาตรัสถามว่า) 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ?' (พระเถระตอบว่า) 'ข้าแต่มหาราช บัดนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งฤๅษีพัดไปทั่ว ในชมพูทวีปนั้น'

29.

๒๙.

තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා ච, චෙතොපරිඤ්ඤකොවිදා;

ඛීණාසවා අරහන්තො, බහූ බුද්ධස්ස සාවකාති.

ผู้มีวิชชา ๓ และผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในการกำหนดรู้ใจผู้อื่น พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นสาวกของพระพุทธเจ้ามีมากมาย

රාජා තං සුත්වා පසන්නො අහොසි, අථ ථෙරො රුක්ඛොපමාදිනා තස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ඤත්වා ධම්මං දෙසෙසි සනරාමරෙහි සාධුකාරං කාරයමානො. තෙන වුත්ථං.

พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงเลื่อมใสแล้ว ครั้นแล้ว พระเถระทรงทราบความเฉลียวฉลาดในปัญญาของพระองค์ด้วยอุปมาเรื่องต้นไม้เป็นต้น จึงทรงแสดงธรรม ยังมนุษย์และเทวดาให้เปล่งสาธุการ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า

30.

๓๐.

පණ්ඩිතොති විදිත්වාන, චුල්ලහත්ථිපදොපමං;

සුත්තන්තං දෙසයී ථෙරො, මහීපස්ස මහාමති.

พระเถระผู้มีปัญญามาก ทราบว่า (พระราชา) เป็นบัณฑิตแล้ว ได้แสดงจุลลหัตถิปโทปมสูตรแก่พระราชา

දෙසනාපරියොසානෙ සො සද්ධිං තෙහි නරෙහි චත්තාළීසසහස්සෙහි සරණෙසු පතිට්ඨහීති. අථස්ස රාජා ස්වෙ භන්තෙ මම ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හාථාති යාචිත්වා ගන්ත්වා නගරඤ්ච රාජගෙහඤ්ච අලඞ්කරිත්වා ථෙරෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතෙනාහාරෙන පරිවිසිත්වා අනුළාදෙවිප්පමුඛාහි පඤ්චසතඉත්ථීහි සද්ධිං එකමන්තං නිසීදි. අථ ථෙරො ධම්මරතන වස්සං වස්සාපෙසි. තතො [Pg.166] තා පඤ්චසතඉත්ථියො සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. තතො හත්ථිසාලායං සහස්සං, නන්දනවනෙ සහස්සංති එවං දුතියදිවසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යානි පාණසහස්සානි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. තතියදිවසෙ අඩ්ඪනවප්පමාණං පාණසහස්සංති එවං අනෙකසතානං අනෙකසහස්සානං අනෙකසත සහස්සානං ධම්මා මතං පායෙසි. වුත්තඤ්හි.

เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระราชาพร้อมด้วยชนสี่หมื่นเหล่านั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ลำดับนั้น พระราชาได้ทูลอาราธนาท่านว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พรุ่งนี้ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรับบิณฑบาตในเรือนของข้าพระองค์เถิด' แล้วเสด็จไป ตกแต่งพระนครและพระราชนิเวศน์ให้สวยงาม นิมนต์พระเถระให้นั่ง ถวายภัตตาหารอันประณีต แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพร้อมด้วยสตรีห้าร้อยมีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุข ลำดับนั้น พระเถระได้ยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา แต่นั้น สตรีห้าร้อยเหล่านั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล แต่นั้น ในโรงช้างพันหนึ่ง ในนันทนวันพันหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สอง ท่านได้ยังสัตว์สองพันห้าร้อยให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ในวันที่สาม สัตว์ประมาณแปดพันห้าร้อย ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ยังสัตว์หลายร้อย หลายพัน หลายแสน ให้ดื่มอมตธรรม ดังที่กล่าวไว้ว่า

31.

๓๑.

මහාමහින්දසුරියො, ලඞ්කාවෙහාසමජ්ඣගො;

බොධනෙය්‍යම්බුජෙ කාසි, විකාසං ධම්මරංසිනා.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังดอกบัวคือเวไนยชนให้บานด้วยรัศมีคือพระธรรม

32.

๓๒.

මහාමහින්දචන්දො සො, ලඞ්කාවෙහාසමජ්ඣගො;

බොධෙසි ධම්මරංසීහි, වෙනෙය්‍යකුමුදාකරෙ.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระจันทร์นั้น ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังหมู่ดอกบัวคือเวไนยชนให้เบิกบานด้วยรัศมีคือพระธรรม

33.

๓๓.

මහාමහින්දමෙඝො සො, වස්සං ධම්මම්බුවුට්ඨියා;

සාධූනං චිත්තබීජෙසු, ජනෙසි කුසලඞ්කුරෙති.

พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจเมฆนั้น ได้ยังฝนคือน้ำพระธรรมให้ตกลงมา ได้ยังหน่อแห่งกุศลให้เกิดในพืชคือจิตของสาธุชนทั้งหลาย

අථ රාජා සුමනසාමණෙරෙන ධම්මාසොකස්ස හත්ථතො සම්මාසම්බුද්ධපරිභුත්තපත්තපූරධාතුයො ච සක්කස්ස සන්තිකා දක්ඛිණක්ඛකධාතුංච ආහරාපෙත්වා චෙතියපබ්බතෙ ථූපං ආදිංකත්වා සකලලඞ්කාදීපෙ යොජනෙ යොජනෙ ථූපානි කාරෙත්වා දක්ඛිණකධාතුං නිදහිත්වා ථූපාරාමථූපඤ්ච පතිට්ඨාපෙසි. අථ සඞ්ඝමිත්තාය ථෙරියා ආනීතං ජයමහාබොධිනො දක්ඛිණමහාසාඛං පතිට්ඨාපෙත්වා පූජං කාරෙසි. සබ්බො පනෙත්ථ කථාවිත්ථරො මහාවංසතො වෙදිතබ්බො.

ลำดับนั้น พระราชาได้ให้พระสุมนสามเณรนำพระธาตุที่เต็มบาตรซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใช้สอยแล้วจากพระหัตถ์ของพระเจ้าธรรมาโศก และพระทักขิณอักขกธาตุจากสำนักของท้าวสักกะมา แล้วทรงสร้างพระสถูปบนเจติยบรรพตเป็นต้น และทรงสร้างพระสถูปในเกาะลังกาทั้งหมดทุก ๆ โยชน์ แล้วทรงบรรจุพระทักขิณธาตุ และทรงประดิษฐานพระถูปารามเจดีย์ ลำดับนั้น ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์สาขาขวาของพระมหาโพธิ์ชัยที่พระเถรีสังฆมิตตานำมา แล้วทรงกระทำการบูชา เรื่องราวพิสดารทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบจากมหาวงศ์

34.

๓๔.

පාරවාදිකදොසෙන, ජාතෙවං පරසාගරෙ;

පත්තානුමොදනා එවං, ලඞ්කායං ආසි ඉස්සරො.

ด้วยโทษของพวกปรวาทีที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรฝั่งโน้น การอนุโมทนาในส่วนบุญที่ได้รับนั้น จึงเป็นใหญ่ในลังกาอย่างนี้

35.

๓๕.

පාපම්පි එවං ඵලතීති මන්ත්වා,ඤත්වාන පුඤ්ඤස්ස ඵලං ඉදන්ති;

භො යොනිසො කුබ්බථ පුඤ්ඤකම්මෙ,ගන්ත්වාන යෙ යත්ථ න සොචයන්තීති.

พึงพิจารณาว่า "แม้บาปย่อมให้ผลอย่างนี้" และพึงรู้ว่า "นี้เป็นผลของบุญ" ท่านทั้งหลาย จงกระทำบุญกรรมโดยแยบคายเถิด ซึ่งบุคคลทั้งหลายไปแล้วในที่ใด ย่อมไม่เศร้าโศกในที่นั้น

තෙභාතිකමධුවාණිජකානං වත්ථුං අට්ඨමං.

เรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้อง เรื่องที่ ๘.

39. බොධිරාජධීතුයා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๓๙. ในเรื่องธิดาของพระเจ้าโพธิราช มีอนุปุพพีกถา ดังนี้.

භගවති පරිනිබ්බුතෙ ලඞ්කායං සාසනෙ සුප්පතිට්ඨිතෙ තත්ථ හකුරෙළීති එකො ගාමො අහොසි, තත්ථෙකා දාරිකා ගාමාදාරිකාහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ කීළන්තී විහරති, තදා ගාමසමීපෙ මහාසොබ්භං හොති. තත්ථෙකො මරුත්ථරුක්ඛො සබ්බදා පාළිඵුල්ලොව තිට්ඨති. මනුස්සා බුද්ධපූජනත්ථං පුප්ඵානි විචිණන්තා උදකං ඔගහෙත්වා රුක්ඛමභිරුය්හ පුප්ඵානි ඔචිණන්ති, කුමාරිකා තෙ දිස්වා මනුස්සා සුඛෙන ගන්ත්වා පුප්ඵානි ඔචිණන්තූති එකං සුක්ඛපාලිභද්දදණ්ඩකං ආහරිත්වා සෙතුං කත්වා ඨපෙසි, තතො පට්ඨාය මනුස්සා තෙනගන්ත්වා පුප්ඵානි ඔචිණන්ති. අථ සා තතො චුතා තෙනෙව කුසලකම්මෙන ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සොමදත්තරඤ්ඤො ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, උත්තමරූපධරා දෙවච්ඡරපටිභාගා අහොසි. මාතාපිතරො පනස්සා බොධිරාජකුමාරිකාති වොහරිංසු. පුබ්බෙ කතසෙතුආනුභාවෙන තස්සා සුවීරකො නාමෙකො ආකාසගාමී සින්ධවපොතකො නිබ්බත්ති. රාජධීතුයා පන පිතා බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො හුත්වා මහන්තං පුඤ්ඤං පසවන්තො සින්ධවපොතකං දිස්වා පුඤ්ඤකරණස්ස මෙ සහායො ලද්ධොති තුට්ඨමානසො අස්සං අභිරුහිත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ගන්ත්වා මහාබොධිං [Pg.168] වන්දති. රාජධීතා නං දිස්වා පිතුසන්තිකං ගන්ත්වා අභිණ්හං තාත කුහිං ගච්ඡසීති පුච්ඡි. රාජා න කිඤ්චි කථෙසි, අථ සා පුනප්පුනං පිතරං නිබන්ධන්තී පුච්ඡි. තතො රාජා තස්සාවි කරොන්තො එවමාහ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว และพระศาสนาตั้งมั่นดีแล้วในลังกาทวีป ณ ที่นั้นมีหมู่บ้านชื่อหกุเรฬี เด็กหญิงคนหนึ่งอาศัยอยู่ เล่นอยู่กับเด็กหญิงชาวบ้านในที่นั้นๆ ในกาลนั้น ใกล้หมู่บ้านมีเหวใหญ่ ณ ที่นั้นมีต้นมะรุตถะต้นหนึ่ง มีดอกบานสะพรั่งอยู่เสมอ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อจะบูชาพระพุทธเจ้า ย่อมแสวงหาดอกไม้แล้วลงน้ำปีนขึ้นต้นไม้เก็บดอกไม้ เด็กหญิงนั้นเห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงไปเก็บดอกไม้ได้โดยสะดวกเถิด" จึงนำท่อนไม้แห้งของต้นปาริภัทรมาทำเป็นสะพานวางไว้ ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายก็เดินไปตามสะพานนั้นเพื่อเก็บดอกไม้ ต่อมาเด็กหญิงนั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ด้วยกุศลกรรมนั้น จึงไปบังเกิดเป็นธิดาของพระเจ้าโสมทัตในเมืองปาฏลีบุตร ชมพูทวีป เป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก เปรียบประดุจดังนางเทพอัปสร ส่วนบิดามารดาของนางได้เรียกนางว่า "โพธิราชกุมาริกา" ด้วยอานุภาพแห่งการสร้างสะพานในปางก่อน ลูกม้าสินธพชื่อสุวีรกะผู้เหาะไปในอากาศได้ก็เกิดแก่นาง ส่วนพระบิดาของพระราชธิดาเป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ ทรงบำเพ็ญบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นลูกม้าสินธพแล้วก็มีใจยินดีว่า "เราได้สหายในการทำบุญแล้ว" จึงขึ้นม้าไปถวายบังคมพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง พระราชธิดาเห็นพระบิดาแล้วจึงเข้าไปหาและทูลถามบ่อยๆ ว่า "เสด็จพ่อเพคะ เสด็จพ่อจะเสด็จไปไหน?" พระราชาไม่ตรัสตอบสิ่งใด แต่นางก็ยังทูลถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่นั้น พระราชาจึงตรัสแก่นางดังนี้

๑.

අම්හාකං භගවා පුබ්බෙ, පූරෙන්තො දසපාරමී;

අදාසි සීසරත්තක්ඛි, මංසං ජීවිතමෙව ච.

พระผู้มีพระภาคของเราในกาลก่อน เมื่อทรงบำเพ็ญทศบารมี ได้ทรงบริจาคพระเศียร พระเนตร พระมังสา และแม้แต่พระชนมชีพ

๒.

පුත්තදාරෙ ච රජ්ජෙ ච, පත්වා පාරමිමත්ථකං;

අනප්පකප්පකොටීනං, ඛෙපෙත්වා කපිලවුයෙ.

ทรงบริจาคพระโอรส พระชายา และราชสมบัติ บรรลุถึงที่สุดแห่งบารมี ทรงยังกัปหลายโกฏิให้สิ้นไปในกบิลพัสดุ์บุรี

๓.

සක්කරාජකුලෙ ජාතො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

සම්පත්තචක්කවත්තිත්තං, පහන්ත්වාන නරාධිපො.

ทรงบังเกิดในศากยราชสกุล เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเปรียบในโลก ทรงละความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิที่มาถึงแล้ว

๔.

දිස්වා නිමිත්තෙ චතුරො, නික්ඛම්ම අභිනික්ඛමං;

බොධිමූලමුපාගම්ම, නිසින්නො වජිරාසනෙ.

ทรงเห็นนิมิตสี่แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ เสด็จเข้าไปยังโคนต้นโพธิ์ ประทับนั่งบนวัชรอาสน์

๕.

සහස්සබාහුං මාපෙත්වා, නානායුධසමාකුලං ;

මහාභීතිකරං වෙසං, කාළපබ්බතසාදිසං.

มารเนรมิตกายให้มีพันแขน ถืออาวุธนานาชนิด มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก ดุจภูเขาสีดำ

๖.

මාපෙත්වාන සමාරුය්හ, ගිරිමෙඛලවාරණං;

මාරසෙනං සමානෙත්වා, ආගතං මකරද්ධජං.

เนรมิต (กาย) แล้วขึ้นสู่ช้างคิรีเมขล์ นำเสนามารมา พญามารผู้มีธงรูปมังกรได้มาถึงแล้ว

๗.

පාරමිතාබලෙන තං, මාරසෙනං පලාපිය;

යත්ථාසීනො කිලෙසාරි, සහස්සං ඝාතයී ජිනො.

ด้วยกำลังแห่งบารมี ทรงขับไล่เสนามารนั้นให้พ่ายแพ้ไป พระชินเจ้าประทับนั่ง ณ ที่ใด ทรงประหารกิเลสข้าศึกตั้งพัน ณ ที่นั้น

๘.

නයනං සුජලසෙකෙහි, සත්තාහං ජිනසෙවිතං;

පූජිතං දෙවබ්‍රහ්මෙහි, සිද්ධොරගනරාදිහි;

වන්දිතුං ජයබොධිංතං, ගච්ඡාමි සතතං අහං.

ข้าพเจ้าไปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยนั้นอยู่เป็นนิตย์ อันพระชินเจ้าทรงเสพ (ประทับ) แล้วตลอด ๗ วัน ด้วยการรดน้ำคือพระเนตร อันทวยเทพ พรหม สิทธะ นาค และมนุษย์เป็นต้น บูชาแล้ว

๙.

උපාසති සදා ගන්ත්වා, යො නරො බොධිපාදපං;

ගන්ධොදදීපධූපාදි, නානාපූජාහි සාධුකං.

นรชนใดไปแล้วย่อมบูชาต้นโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ด้วยเครื่องบูชาต่างๆ มีของหอม น้ำ ประทีป และธูปเป็นต้น อย่างดี

10.

๑๐.

ස නරො නිරාමයො හොති, පච්චත්තෙ ච පරත්ථ ච;

පූජිතො මානිතො හොති, දීඝායු බලවා සුඛී.

นรชนนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีโรค ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ได้รับการบูชา ได้รับการนับถือ มีอายุยืน มีกำลัง และมีความสุข

11.

๑๑.

තදත්ථං පත්ථයන්තෙන, අත්ථකාමෙන ජන්තුනා;

උපාසනීයං සද්ධාය, නිච්චං තං බොධිපාදපංති.

สัตว์ผู้ปรารถนาประโยชน์นั้น ผู้ใคร่ประโยชน์ พึงบูชาต้นโพธิ์นั้นด้วยศรัทธาอยู่เป็นนิตย์

තං සුත්වා කුමාරිකා පීතියා ඵුටසරීරා පිතරං වන්දිත්වා අහම්පි තාත ගච්ඡාමීති ආහ. රාජා පනස්සා උපද්දවභයෙන ගමනං න ඉච්ඡි. තතො සා යාවතතියං පිතරං යාචිත්වා රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතා. තතො පට්ඨාය පිතරා සද්ධිං සින්ධවමාරුය්හ බොධිං වන්දිතුං සතතං ගච්ඡති. අථාපරභාගෙ රාජා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො චින්තෙසි. ධීතා මෙ නිරන්තරං බොධිඋපට්ඨානංගච්ඡති, එතිස්සා අනාගතෙ යංකිඤ්චි භයං උප්පජ්ජමානං තතො උප්පජ්ජති. තත්ථ මෙ කිං කාතබ්බන්ති. තතො සින්ධවං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස කණ්ණමූලෙ මන්තෙන්තො එවමාහ, තාත මම ධීතා අභිණ්හං තව සහායං කත්වා බොධිං වන්දිතුං ගච්ඡති. තත්ථස්සා යංකිඤ්චි භයං භවෙය්‍ය. තං නප්පතිරූපං. තත්ථ ගමනාගමනෙ මම ධීතරං රක්ඛෙය්‍යාසීති තස්ස ධීතරං පටිපාදෙත්වා කාලමකාසි. තතො රාජධීතා පිතුසරීරකිච්චං කාරෙත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං අස්සමභිරුය්හ බොධිඋපට්ඨානං ගච්ඡති. මනුස්සා පනස්සා රූපසම්පත්තිං දිස්වා විම්හිතමානසා රාජාරහං වත නො ඉදං පණ්ණාකාරං දිට්ඨං. ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිස්සාම. අප්පෙව නාම රාජා සො කිඤ්චි නො දදෙය්‍යාති චින්තෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතා එවමාහංසු.

เด็กหญิงนั้นได้ฟังดังนั้น มีกายอันปีติแผ่ซ่านไป ไหว้บิดาแล้วกล่าวว่า "เสด็จพ่อเพคะ หม่อมฉันก็จะไปเพคะ" แต่พระราชาไม่ทรงประสงค์ให้นางไปเพราะเกรงจะเกิดอันตราย แต่นางทูลขอต่อบิดาจนถึงสามครั้ง พระราชาจึงทรงอนุญาต ตั้งแต่นั้นมา นางก็ขึ้นม้าสินธพพร้อมกับบิดาไปไหว้พระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ต่อมาพระราชาประทับนอนบนพระแท่นบรรทมใกล้สวรรคต ทรงดำริว่า "ธิดาของเราไปบำรุงพระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในอนาคต ย่อมเกิดขึ้นจากที่นั้น เราควรทำอย่างไรในเรื่องนั้น?" แต่นั้น ทรงให้เรียกม้าสินธพมาแล้วทรงกระซิบที่ข้างหูของมันว่า "พ่อเอ๋ย ธิดาของเราไปไหว้พระมหาโพธิ์โดยมีเจ้าเป็นสหายอยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในที่นั้นไม่สมควรเลย เจ้าจงรักษาธิดาของเราในการไปและกลับจากที่นั้นเถิด" ทรงมอบธิดาให้แก่ม้าสินธพแล้วก็สวรรคต แต่นั้น พระราชธิดาได้จัดการพระศพของพระบิดาแล้ว ก็ขึ้นม้าไปบำรุงพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง ส่วนมนุษย์ทั้งหลายเห็นความงามของนางแล้วก็ประหลาดใจ คิดว่า "โอหนอ เราได้เห็นของกำนัลที่คู่ควรแก่พระราชาแล้ว เราจะไปทูลพระราชา บางทีพระราชาอาจจะประทานอะไรให้แก่เราบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้กราบทูลดังนี้

12.

๑๒.

බොධිමණ්ඩං සමාගම්ම, අභිණ්හං තුට්ඨමානසා;

වන්දන්තී යාති කඤ්ඤෙකා, විජ්ජූව සිරියා ජලං.

เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจยินดี เข้าไปสู่โพธิมณฑลอยู่เนืองๆ ย่อมไปไหว้ (พระมหาโพธิ์) รุ่งเรืองด้วยสิริดุจสายฟ้าในกลุ่มเมฆ

13.

๑๓.

නීලධම්පිල්ලභාරා සා, විසාලායතලොචනා;

සොණ්ණදොලාභසවණා, සාමා සුභපයොධරා.

นางนั้นมีกลุ่มผมดำขลับ มีดวงตากว้างและยาว มีใบหูงามดุจเปลทอง มีผิวกายเหลืองทอง มีทรวงอกสวยงาม

14.

๑๔.

සතරංසීහි සම්මිස්ස, සඤ්ච්‍යාම්බුදසමාධරා;

තුඞ්ගනාසා නීලභමු, හාසභාසා මනොරමා.

ระคนด้วยรัศมีตั้งร้อย ทรงไว้ซึ่งความคล้ายกับกลุ่มเมฆ มีจมูกโด่ง มีคิ้วดำขลับ มีรอยยิ้มและวาจาอันน่ารื่นรมย์

15.

๑๕.

ඊදිසං [Pg.170] නො මහාරාජා, දිට්ඨපුබ්බං කුදාචනං;

එහි තස්සා සිරිංදෙව, බොධිමණ්ඩම්හි දක්ඛසීති.

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นผู้ใดเป็นเช่นนี้มาก่อนเลย ขอเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรสิริของนางที่โพธิมณฑลเถิด

තං සුත්වා රාජා සවණසංසග්ගෙනෙව තාය පටිබද්ධචිත්තො චතුරඞ්ගිනිංසෙනං ගහෙත්වා රාජධීතරං බොධිවන්දනත්ථාය ආගතකාලෙ බහිපාකාරෙ සෙනං පරික්ඛිපාපෙත්වා ගණ්හථෙතන්ති මනුස්සෙ නියොජෙසි. තතො සෙනාපි තං ගහණසජ්ජා අට්ඨාසි. රාජධීතා තෙ දිස්වා සීඝං සින්ධවං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස පිට්ඨියං නිසින්නා පණ්හියා සඤ්ඤං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා වෙගෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. සා පන දුන්නිසින්නභාවෙන අස්සස්ස වෙගං සන්ධාරෙතුමසක්කොන්තී අස්සපිට්ඨිතො පරිගලි. සින්ධවො රාජධීතරං පතමානං දිස්වා රාජොවාදං සරමානො වෙගෙනාගන්ත්වා තස්සා කෙසෙ ඩංසිත්වා උක්ඛිපිත්වා පතමානාය තස්සා පිට්ඨිංදත්වා නිසීදාපෙත්වා ආකාසෙන තං නෙත්වා පාටලිපුත්තනගරෙයෙව පතිට්ඨාපෙසි.

พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยผูกพันกับนางด้วยการได้ยินเท่านั้น ทรงนำกองทัพสี่เหล่า ในเวลาที่พระราชธิดาเสด็จมาเพื่อถวายบังคมพระมหาโพธิ์ ทรงให้กองทัพล้อมไว้ภายนอกกำแพง และทรงสั่งพวกมนุษย์ว่า 'จงจับนาง' จากนั้น กองทัพก็เตรียมพร้อมที่จะจับนาง พระราชธิดาทรงเห็นคนเหล่านั้นแล้ว เสด็จเข้าไปหาพญาสินธพอย่างรวดเร็ว ประทับนั่งบนหลังของมัน ทรงให้สัญญาณด้วยส้นพระบาท มันก็พานางเหาะขึ้นไปในอากาศอย่างรวดเร็ว แต่นางประทับนั่งไม่ดี ไม่สามารถทรงตัวรับความเร็วของม้าได้ จึงพลัดตกลงจากหลังม้า พญาสินธพเห็นพระราชธิดากำลังตกลงมา ระลึกถึงโอวาทของพระราชา จึงรีบมาอย่างรวดเร็ว คาบผมของนาง ยกขึ้นแล้วให้หลังแก่พระราชธิดาผู้กำลังตกลงมา ให้นางประทับนั่ง แล้วพานางไปทางอากาศ และให้ประดิษฐานอยู่ในเมืองปาฏลีบุตรนั่นเอง

16.

๑๖.

තිරච්ඡානගතාපෙවං, සරන්තා උපකාරකං;

න ජහන්තීති මන්ත්වාන, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති.

แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นเช่นนี้ เมื่อระลึกถึงผู้มีอุปการะ ย่อมไม่ทอดทิ้ง สัตว์ทั้งหลายพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว พึงเป็นผู้มีความกตัญญูเถิด

තතො පට්ඨාය සා පුඤ්ඤකම්මං කත්වා සග්ගපරායනා අහොසීති.

ตั้งแต่นั้นมา นางได้ทำบุญกรรม จึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

17.

๑๗.

යො යං දුමින්දංයතිනන්දනෙන;

සම්පූජිතං පූජයතෙ ස පඤ්ඤො;

ස භොගවා හොති අනීතිකො ච,සබ්බත්ථ සො හොති පසත්ථරූපො.

ผู้ใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้น อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงยังหมู่ฤาษีให้ยินดีทรงบูชาแล้ว ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา เขาย่อมเป็นผู้มีโภคะ ไม่มีเสนียดจัญไร และเป็นผู้มีรูปอันน่าสรรเสริญในที่ทั้งปวง

බොධිරාජධීතුයා වත්ථුං නවමං.

เรื่องพระราชธิดาแห่งพระมหาโพธิ์ เรื่องที่ ๙

40. කුණ්ඩලියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා

๔๐. ในเรื่องของนางกุณฑลี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้

ලඞ්කාදීපෙ [Pg.171] රොහණජපදෙ මහාගාමො නාම අහොසි, තත්ථ තිස්සවිහාරං නාම අනෙකසතභික්ඛූහි සමාකිණ්ණං අනෙකපරිවෙණපතිමණ්ඩිතං විහාරං අහොසි. තත්ථෙකො තිස්සො නාම සාමණෙරො පටිවසති. සො එකස්මිංසමයෙ ජනපදචාරිකං චරන්තො පාසාණවාපිගාමෙ භික්ඛං චරිත්වා යාපනමත්තං භත්තං සප්පිනා සද්ධිං ලභිත්වා නික්ඛම්ම ගාමද්වාරං පත්වා මහාගාමාභිමුඛො ගච්ඡන්තො මනුස්සෙ උදකඵාසුකට්ඨානං පුච්ඡි. තෙහි භන්තෙ තුම්හාකං අභිමුඛෙ අවිදූරට්ඨානෙ කකුබන්දකන්දරං නාම සන්දමානසීතලොදකං ධවලවාලුකාතලං තත්ථ තුම්හෙ ගන්ත්වා නහාත්වා සීතලච්ඡායාය වාලුකාතලෙ නිසින්නො භත්තකිච්චං කත්වා ගච්ඡථාති වුත්තෙ සාමණෙරො [Pg.172] සාධූති වත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසින්නො භත්තං භුඤ්ජිතුමාරභි. තදා එකෙන වනකම්මිකෙන සද්ධිංඅරඤ්ඤං ගතා එකා සුනඛී තස්මිං කන්දරෙ එකස්මිං පබ්භාරට්ඨානෙ දාරකෙ විජායිත්වා ඡාතජ්ඣත්තා පවෙධමානගත්තා දාරකානං සමීපෙනිපන්නා සාමණෙරස්ස පත්තෙ ආහාරගන්ධං ඝායිත්වා නිපන්නට්ඨානතො වුට්ඨාය පවෙධමානා තස්ස සමීපං ආගම්ම නඞ්ගුට්ඨං චාලෙන්තී අට්ඨාසි, සාමණෙරො තං දිස්වා කම්පිතමානසො අත්තනො භොජනත්ථාය වට්ටිතං පථමාලොපං තස්සා පුරතො ඨපෙසි, තතො සා සොමනස්සා තං භුඤ්ජි. තං දිස්වා තුට්ඨො පුනප්පුනං ආලොපං කරොන්තො තස්සා භත්තං දත්වා පත්තං ධොවිත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා අගමාසි. තතො සා සුනඛී සාමණෙරගතෙන පසාදෙන තතො චුතා ජම්බුදීපෙ දෙවපුත්තනගරෙ රාජානං පටිච්ච තස්ස මහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා දසමාසච්චයෙන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි, අථස්සා සිඛාමඞ්ගලදිවසෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පනස්සා කුණ්ඩලාවට්ටකෙසත්තා කුණ්ඩලාති නාම මකංසු. සා අනුක්කමෙන සොළසවස්සුද්දෙසිකා අහොසි, තස්මිං කිර සමයෙ තිස්සො සාමණෙරො මහාබොධිං වන්දිස්සාමීති නාවං අභිරුය්හ ජම්බුදීපං ගන්ත්වා අනුපුබ්බෙන දෙවපුත්තනගරං පත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතො යුගමත්තදසො භික්ඛාය චරන්තො මහාවීථිං සම්පාපුණි. රාජධීතා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා අන්තරවීථිං ඔලොකෙන්තී භික්ඛන්තං සාමණෙරං දිස්වා පුබ්බසිනෙහං පටිලභි, තස්මිංඛණෙ තස්සා ජාතිස්සරඤාණං අහොසි. සා කිර පුබ්බෙ භික්ඛුණී හුත්වා පණ්ණසූචියා සද්ධිං පොත්ථකඤ්ච පදීපියතෙලඤ්ච දත්වා ජාතිස්සරා භවෙය්‍යංති පත්ථනං ඨපෙසි, තතො සාජාතිං අනුස්සරන්තී සාමණෙරෙන අත්තනො කතූපකාරං දිත්වා සොමනස්සා නං පක්කොසාපෙත්වා රාජගෙහෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නං නානග්ගරස භොජනෙන පරිවිසිත්වා ඔනීතපත්තපාණිං සාමණෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තී එවමාහ.

ในลังกาทวีป แคว้นโรหณะ มีหมู่บ้านชื่อมหาคาม ในที่นั้น มีวิหารชื่อติสสวิหาร ซึ่งหนาแน่นด้วยภิกษุหลายร้อยรูป และประดับด้วยบริเวณ (เสนาสนะ) มากมาย ในที่นั้น มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อติสสะอาศัยอยู่ สมัยหนึ่ง ท่านสามเณรนั้นจาริกไปในชนบท บิณฑบาตในหมู่บ้านปาสาณวาปี ได้ภัตตาหารพอประทังชีวิตพร้อมด้วยเนยใส ออกจากหมู่บ้านมาถึงประตูหมู่บ้าน กำลังจะไปทางมหาคาม จึงถามพวกมนุษย์ถึงที่ที่มีน้ำสะดวก เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ตรงหน้าท่านไม่ไกลนัก มีหุบเขาชื่อกะกุพันธะ มีน้ำเย็นไหลริน มีพื้นทรายขาวสะอาด ท่านจงไปที่นั่น อาบน้ำ นั่งในร่มเงาเย็นบนพื้นทราย ทำภัตกิจแล้วค่อยไปเถิด' สามเณรกล่าวว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่นั่น นั่งในที่สะดวก เริ่มฉันภัตตาหาร ขณะนั้น สุนัขตัวหนึ่งที่ไปป่ากับคนทำงานในป่าคนหนึ่ง ได้คลอดลูกในเงื้อมเขาแห่งหนึ่งในหุบเขานั้น มีความหิวโหย มีร่างกายสั่นเทิ้ม นอนอยู่ใกล้ลูกๆ ได้กลิ่นอาหารในบาตรของสามเณร จึงลุกขึ้นจากที่นอน ตัวสั่นเทิ้ม เข้ามาใกล้สามเณร ยืนกระดิกหางอยู่ สามเณรเห็นมันแล้ว มีใจหวั่นไหว (ด้วยความสงสาร) จึงวางคำข้าวคำแรกที่ปั้นไว้เพื่อฉันเอง ลงตรงหน้ามัน จากนั้น มันก็มีใจยินดีกินคำข้าวนั้น สามเณรเห็นดังนั้นก็ยินดี จึงปั้นคำข้าวให้มันกินอีกบ่อยๆ ล้างบาตร เก็บใส่ถุงแล้วก็จากไป จากนั้น สุนัขตัวนั้น ด้วยความเลื่อมใสในสามเณร จึงจุติจากที่นั่น ไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระมเหสีของพระราชาในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป โดยอาศัยพระราชา ครั้นครบสิบเดือนก็คลอดจากครรภ์มารดา เมื่อถึงวันทำพิธีมงคลโกนจุกของนาง บิดามารดาของนางได้ตั้งชื่อว่า 'กุณฑลี' เพราะนางมีผมเป็นวงก้นหอย นางเจริญวัยขึ้นตามลำดับจนมีอายุประมาณ ๑๖ ปี ในกาลนั้น สามเณรติสสะคิดว่า 'เราจะไปไหว้พระมหาโพธิ์' จึงลงเรือไปชมพูทวีป โดยลำดับก็มาถึงเมืองเทวบุตร นุ่งห่มเรียบร้อย ทอดสายตาเพียงชั่วแอก บิณฑบาตไปจนถึงถนนใหญ่ พระราชธิดาทรงเปิดสีหบัญชร ทอดพระเนตรดูถนน ทรงเห็นสามเณรกำลังบิณฑบาตอยู่ ก็ทรงระลึกถึงความรักในชาติก่อน ในขณะนั้น ญาณระลึกชาติได้ก็เกิดขึ้นแก่นาง ได้ยินว่า ในชาติก่อน นางเคยเป็นภิกษุณี ได้ถวายคัมภีร์พร้อมด้วยเหล็กจารและน้ำมันประทีป แล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ระลึกชาติได้เถิด' จากนั้น นางระลึกชาติได้ เห็นอุปการะที่สามเณรเคยทำแก่ตน ก็มีใจยินดี จึงให้คนเรียกสามเณรมา จัดอาสนะในพระราชวัง ถวายภัตตาหารอันมีรสเลิศต่างๆ แด่สามเณรที่นั่งอยู่บนอาสนะนั้น เมื่อสามเณรฉันเสร็จแล้ว นางก็เข้าไปหาสามเณร ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง สนทนากับท่านดังนี้

๑.

න සඤ්ජානාසි මං ධීර, පුබ්බෙහං තව දාසිකා;

තෙනාහං සුඛිතා ආසිං, තස්මා ත්වමසි ඉස්සරොති.

ท่านผู้มีปัญญา ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ ในกาลก่อนดิฉันเป็นทาสีของท่าน เพราะเหตุนั้นดิฉันจึงมีความสุข เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นนายของดิฉัน

තං සුත්වා සාමණෙරො ආහ.

สามเณรได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า

๒.

නත්ථි මෙ තාදිසී දාසී, න සඤ්ජානාමි තං අහං;

කාසි ත්වං කස්ස වා ධීතා, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතාති.

เราไม่มีทาสีเช่นนั้น เราไม่รู้จักท่าน ท่านเป็นใคร เป็นธิดาของใคร จงบอกแก่เราผู้ถามเถิด

තතො සා තං සාරාපෙන්තී ආහ.

จากนั้น นางจึงกล่าวเตือนท่านว่า

๓.

සාරාපෙමි තුවං අජ්ජ, යථා ජානාසිමං ඉසෙ;

බුජ්ඣස්සු බොධිතො දානි, මයා ජාතිංසරන්තියා.

วันนี้ ดิฉันจะเตือนท่าน เพื่อให้ท่านรู้จักดิฉัน ท่านผู้แสวงหาคุณ บัดนี้ ท่านจงรู้แจ้งเถิด ด้วยคำของดิฉันผู้ระลึกชาติได้

๔.

පාසාණවාපිගාමම්හි, තම්බපණ්ණිම්හි රොහණෙ;

භික්ඛිත්වාන තුවං භන්තෙ, යදා කකුබන්දකන්දරෙ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านบิณฑบาตแล้ว ในหมู่บ้านปาสาณวาปี ในแคว้นโรหณะ ลังกา เมื่อท่านอยู่ในหุบเขากะกุพันธะ

๕.

නිසීදිත්වාන ත්වං භත්තං, භුත්තකාලං සරිස්සසි;

තදාහං සුනඛී ආසිං, විජාතා ලද්ධගොචරා.

ท่านนั่งฉันภัตตาหาร ท่านจะระลึกถึงเวลานั้นได้ ในกาลนั้น ดิฉันเป็นสุนัขตัวเมีย เพิ่งคลอดลูก ได้อาหารแล้ว

๖.

දාරකෙ [Pg.173] ඛාදිතුං මය්හ, මාසන්නා ඛුදපීළිතා;

පවෙධමානසබ්බඞ්ගා, අට්ඨාසිං තව සන්තිකෙ.

ดิฉันผู้หิวโหยบีบคั้นจนเกือบจะกินลูกของตนเอง และใกล้จะตาย มีอวัยวะทั้งปวงสั่นเทิ้ม ได้ยืนอยู่ใกล้ท่าน

๗.

දිස්වා තං මං තදා භන්තෙ, වෙධමානං බුභුක්ඛිතං;

ඡින්නභත්තො තුවං හුත්වා, මමං භත්තෙන තොසයී.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเห็นดิฉันผู้สั่นเทิ้มและหิวโหยในกาลนั้น ท่านยอมอดอาหารของตนเอง แล้วทำให้ดิฉันอิ่มหนำด้วยภัตตาหารนั้น

๘.

තදාහං මුදුචිත්තෙන, චිත්තං තයි පසාදයිං;

තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, දුතියෙ අත්තසම්භවෙ.

ในกาลนั้น ดิฉันมีจิตอ่อนโยน ได้ยังจิตให้เลื่อมใสในท่าน ด้วยบุญกรรมนั้น ในอัตภาพที่สอง

๙.

ඉධ රාජකුලෙ ජාතා, සබ්බකාමසමිද්ධිනී;

චිත්තප්පසාදමත්තෙන, ලොකනාථස්ස සාසනෙ.

ดิฉันเกิดในราชตระกูลนี้ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามทั้งปวง เพียงเพราะความเลื่อมใสแห่งจิต ในพระศาสนาของพระโลกนาถ

10.

๑๐.

තදහුපබ්බජිතස්සාපි, ඊදිසා හොන්ති සම්පදා;

කීදිසං හොති සම්බුද්ධෙ, පසාදෙන ඵලං අහො.

แม้ผู้บวชในวันนั้นเอง ก็ยังมีความถึงพร้อมเช่นนี้ โอ! ผลแห่งความเลื่อมใสในพระสัมพุทธเจ้า จะเป็นเช่นไรหนอ

11.

๑๑.

අඤ්ඤානි පන කිච්චානි, පහායාත්තහිතෙ රතො;

අතන්දිතො දිවාරත්තිං, සරාතු රතනත්තයංති.

ส่วนกิจอื่นๆ จงละเสีย เป็นผู้ยินดีในประโยชน์ตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงพระรัตนตรัยเถิด

එවං සාමණෙරෙන කතූපකාරං සාරාපෙත්වා භන්තෙ තව දාසියා අනුග්ගහං පටිච්ච ඉධෙව වසථාති නිමන්තිත්වා තෙන සම්පටිච්ඡිතෙ මහන්තං විහාරං කාරාපෙත්වා සාමණෙරං ආදිං කත්වා අනෙකභික්ඛුසතෙ නිමන්තෙත්වා විහාරෙ වසාපෙත්වා සුලභං කත්වා චතුපච්චයෙහි උපට්ඨාසි. සාමණෙරොපි සුනඛියා දින්නදානං අනුස්සරිත්වා තුට්ඨො බුද්ධානුස්සතිං මනසිකරොන්තො න චිරෙනව අරහත්තං පත්වා තස්මිංයෙව විහාරෙ වසන්තො ආයුපරියොසානෙ තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති.

เมื่อนางให้สามเณรระลึกถึงอุปการะที่ท่านเคยทำแล้วอย่างนี้ จึงนิมนต์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอาศัยความอนุเคราะห์แก่ทาสีของท่าน พำนักอยู่ที่นี่เถิด" เมื่อท่านรับนิมนต์แล้ว นางจึงสร้างวิหารใหญ่ นิมนต์ภิกษุหลายร้อยรูปมีสามเณรเป็นประธาน ให้อยู่ในวิหารนั้น และอุปัฏฐากด้วยปัจจัยสี่อย่างสะดวกสบาย แม้สามเณรก็ระลึกถึงทานที่สุนัขตัวนั้นเคยให้แล้ว มีความยินดี มนสิการพุทธานุสสติ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต พำนักอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ปรินิพพานในที่นั้นนั่นเอง

12.

๑๒.

තියද්ධෙසු තිලොකස්මිං, නත්ථි වත්ථුත්තයං විනා;

සත්තාන මඤ්ඤ මිච්ඡත්ථ, දායකං සුරපාදපං.

ในกาลทั้งสาม ในโลกทั้งสาม เว้นจากพระรัตนตรัยเสียแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่จะให้สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนาได้ ดุจต้นกัลปพฤกษ์

කුණ්ඩලියා වත්ථුං දසමං.

เรื่องนางกุณฑลี จบเรื่องที่ ๑๐

මහාසෙනවග්ගො චතුත්ථො.

มหาเสนวรรคที่ ๔

එත්තාවතා ජම්බුදීපුප්පත්තිකථා සමත්තා.

เรื่องการเกิดขึ้นในชมพูทวีป จบเพียงเท่านี้

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස. ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น. රසවාහිනී รสวาหินี පණාමාදිකථා กถาว่าด้วยการนอบน้อมเป็นต้น 1. ๑. සත්ථුප්පසත්ථචරණං [Pg.1] සරණං ජනානං,බ්‍රහ්මාදිමොළි මණිරංසි සමාවහන්තං,පඞ්කෙරුහාභමුදුකොමලචාරුවණ්ණං; වන්දාමි චක්කවරලක්ඛණමාදධානං. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระบาทอันพระศาสดาสรรเสริญแล้ว ซึ่งเป็นที่พึ่งของปวงชน ผู้ทรงรับรัศมีแห่งแก้วมณีบนยอดมงกุฎของท้าวพรหมเป็นต้น ผู้มีวรรณะงามอ่อนนุ่มดุจดอกบัว และผู้ทรงไว้ซึ่งลักษณะแห่งจักรันประเสริฐ. 2. ๒. සිද්ධං ජිනෙන චිරකාලමතන්දිතෙන,යං භාවකො සමධිගච්ඡති ඛෙමමග්ගං; යං කප්පරුක්ඛ රුචිදාන මණිව භාති,තං ධම්මමග්ග මසමං පණමාමි නිච්චං. ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระธรรมมรรคอันหาที่เปรียบมิได้นั้นเป็นนิตย์ ซึ่งพระชินเจ้าผู้ไม่เกียจคร้านทรงทำให้สำเร็จแล้วตลอดกาลนาน ซึ่งผู้เจริญย่อมบรรลุถึงทางอันเกษม และซึ่งรุ่งเรืองดุจแก้วมณีและต้นกัลปพฤกษ์อันให้สิ่งที่น่าปรารถนา. 3. ๓. සන්තින්ද්‍රියං සුගතසූනුවරං විසුද්ධං,යං දක්ඛිණෙය්‍යමතදං සුචිපුඤ්ඤඛෙත්තං; තාණෙසිනං සරණමුජ්ඣිතසබ්බදුක්ඛං,වන්දාමි සඞ්ඝ මනඝං සිරසා මහග්ඝං. ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสงฆ์ผู้เป็นพระโอรสอันประเสริฐของพระสุคต ผู้มีอินทรีย์สงบ ผู้บริสุทธิ์ ผู้เป็นทักขิไณยบุคคลผู้ให้อมตธรรม เป็นเนื้อนาบุญอันสะอาด เป็นที่พึ่งของผู้แสวงหาที่ต้านทาน ผู้ละทิ้งความทุกข์ทั้งปวง ผู้ไม่มีความผิด ผู้มีค่ามาก ด้วยเศียรเกล้า. 4. ๔. යම්පත්තමෙත්ථ රතනත්තයථොමනෙන,පුඤ්ඤෙන තෙන දුරිතං සකලං පණුජ්ජ,වක්ඛාමහං සුමධුරං රසවාහිනින්තං,භො භො සුණන්තු සුජනා භිමුදාවහා සා. ด้วยบุญที่ข้าพเจ้าได้รับในการสรรเสริญพระรัตนตรัยนี้ ขอจงขจัดความชั่วทั้งปวงด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวคัมภีร์รสวาหินีอันไพเราะยิ่งนั้น ดูก่อนสัตบุรุษทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงฟังเถิด เพราะคัมภีร์นั้นนำมาซึ่งความยินดียิ่ง. 5. ๕. තත්ථතත්ථූපපන්නානි, [Pg.2] වත්ථූනි අරහා පුරෙ; අභාසුං දීපභාසාය, ඨපෙසුං තං පුරාතනා. เรื่องราวทั้งหลายที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ พระอรหันต์ทั้งหลายในกาลก่อนได้กล่าวไว้ด้วยภาษาเกาะ และคนโบราณทั้งหลายก็ได้รวบรวมไว้. 6. ๖. මහාවිහාරෙ තඞ්ගුත්ත, වඞ්කපරිවෙණවාසිකො; රට්ඨපාලොති නාමෙන, සීලාචාර ගුණාකරො. พระเถระนามว่า รัฏฐปาละ ผู้เป็นบ่อเกิดแห่งคุณคือศีลและอาจาระ ผู้อยู่ในวังกปริเวณะ ในมหาวิหารนั้น. 7. ๗. හිතාය පරිවත්තෙසි, පජානං පාළිභාසතො; පුනරුත්තාදිදොසෙහි, තමාසි සබ්බමාකුලං; අනාකුලං කරිස්සාමි, තං සුණාථ සමාහිතා. ท่านได้แปลเรื่องราวเหล่านั้นเป็นภาษาบาลีเพื่อประโยชน์แก่ปวงชน แต่เรื่องราวนั้นทั้งหมดสับสนด้วยโทษมีการกล่าวซ้ำเป็นต้น ข้าพเจ้าจักทำให้ไม่สับสน ขอท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเรื่องนั้นเถิด. 8. ๘. විතරාගා පුරෙ වොචුං, යස්මා තස්මා හි භාසිතං; එතමාදරණීයඤ්හි, සාධු සාධූහි සබ්බදාති. เพราะเหตุที่พระผู้ปราศจากราคะทั้งหลายได้กล่าวไว้ในกาลก่อน ฉะนั้นคำที่กล่าวนี้จึงเป็นสิ่งที่ควรเคารพ เป็นสิ่งดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายพึงสรรเสริญตลอดไป. ජම්බුදීපුප්පත්ති වත්ථූනි. เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีป. ධම්මසොණ්ඩකවග්ගො วรรคว่าด้วยพระเจ้าธัมมโสณฑกะ 1. ධම්මසොණ්ඩකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑. อนุปุพพีกถาในเรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะนี้. තත්ථ තෙසං වත්ථූන මුප්පත්තියො ද්විධා භවන්ති ජම්බුදීපෙ සීහළදීපෙචාති, තත්ථ ජම්බුදීපෙ තාළීස, සීහළදීපෙ තෙසට්ඨි, තෙසු තාව ජම්බුදීපුප්පත්තිවත්ථූනි ආවි භවිස්සන්ති, තතොපි ධම්මසොණ්ඩකස්ස වත්ථු ආදි, කථං, අම්හාකං කිර භගවතො පුබ්බෙ ඉමස්මිංයෙව භද්දකප්පෙ කස්සපොනාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි, තස්ස ඛො පන භගවතො සාසනන්තරධානතො න චිරෙනෙව කාලෙන අම්හාකං බොධිසත්තො බාරාණසීරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති, තස්සු ප්පත්ති කාලසමනන්තරමෙව සබ්බසත්තානං මනසි ධම්මසඤ්ඤා උදපාදි, තස්මාස්ස ධම්මසොණ්ඩොතිනාම මකංසු, සො පනෙසො කුමාරො මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪෙන්තො සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්වා පිතරා උපරජ්ජෙන පූජිතො හුත්වා දානාදයො දසකුසලකම්මපථෙ පූරෙන්තො පිතුඅච්චයෙනාමච්චෙහි [Pg.3] රජ්ජෙනාභිසිඤ්චිතො අහොසි, සො පනෙස ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා දෙවනගරසදිසෙ බාරාණසීනගරෙ චක්කවත්තිසදිසං බාරාණසීරජ්ජං කාරෙන්තො මාසද්ධමාසච්චයෙන සිරිසයනගතො එවං චින්තෙසි, මමෙවං රජ්ජසිරිමනුභවනං න සොභති ධම්මවියොගෙන, දිවාකර විරහිතො නභො වියාතිආදිනා නානාකාරණං චින්තෙසි, තෙනෙත්ථ. ในบรรดาเรื่องราวเหล่านั้น การเกิดขึ้นของเรื่องราวเหล่านั้นมี ๒ อย่าง คือในชมพูทวีปและในสีหฬทวีป ในชมพูทวีปมี ๔๐ เรื่อง ในสีหฬทวีปมี ๖๓ เรื่อง ในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องราวการเกิดขึ้นในชมพูทวีปจักปรากฏก่อน และในบรรดาเรื่องเหล่านั้น เรื่องของพระเจ้าธัมมโสณฑกะเป็นเรื่องแรก เรื่องเป็นอย่างไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนพระผู้มีพระภาคของเรา ในภัทรกัปนี้เอง พระศาสดาพระนามว่ากัสสปะได้อุบัติขึ้นในโลก ไม่นานหลังจากศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นอันตรธานไป พระโพธิสัตว์ของเราได้บังเกิดในพระครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาแห่งเมืองพาราณสี ทันทีที่พระองค์ประสูติ ความสำคัญหมายในธรรมได้เกิดขึ้นในใจของสัตว์ทั้งปวง ฉะนั้นจึงได้ขนานนามพระองค์ว่า ธัมมโสณฑกะ เจ้าชายพระองค์นั้นเจริญวัยด้วยบริวารอันมาก ได้สำเร็จในศิลปะทั้งปวง ได้รับการบูชาจากพระบิดาด้วยตำแหน่งอุปราช ทรงบำเพ็ญทศกุศลกรรมบถมีทานเป็นต้น เมื่อพระบิดาสวรรคตแล้ว ก็ได้รับการอภิเษกให้เป็นพระราชาโดยเหล่าอำมาตย์ พระมหาธัมมโสณฑกะพระองค์นั้นทรงครองราชสมบัติพาราณสีอันรุ่งเรืองดุจพระเจ้าจักรพรรดิในเมืองพาราณสีอันเปรียบประดุจเมืองสวรรค์ เมื่อผ่านไปกึ่งเดือนหรือหนึ่งเดือน ก็ทรงบรรทมอยู่บนพระแท่นบรรทมอันเป็นมงคล ทรงดำริว่า การที่เราเสวยราชสมบัติอันรุ่งเรืองเช่นนี้ไม่สง่างามเลยเพราะปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าปราศจากพระอาทิตย์ ดังนี้เป็นต้น ทรงดำริด้วยเหตุผลนานาประการ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี. 1. ๑. පුඤ්ඤෙන සීලාදිමයෙන පුබ්බෙ,කතෙන පත්තොස්මි අතන්දිතෙන,මසක්කසාරෙ විය දෙවරාජා; රාජත්තමිද්ධෙ පුරමුත්තමම්හි. ด้วยบุญที่ประกอบด้วยศีลเป็นต้น ที่ข้าพเจ้าได้กระทำไว้ในกาลก่อนโดยไม่เกียจคร้าน ข้าพเจ้าจึงได้บรรลุความเป็นพระราชาในเมืองอันประเสริฐที่รุ่งเรืองนี้ ดุจท้าวเทวราชในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์. 2. ๒. රූපෙන හාරීනයනුස්සවෙන,සද්දෙන සම්මා සවණාමතෙන,ගන්ධෙන ඝානුස්සවසොභනෙන,රසඤ්ඤපුඤ්ඤෙන රසෙනචාපි. ด้วยรูปอันเป็นที่เจริญตาเป็นที่ฉลองนัยน์ตา ด้วยเสียงอันไพเราะเป็นอมตะแก่การฟัง ด้วยกลิ่นอันหอมเป็นที่เจริญแก่จมูก และด้วยรสอันเป็นที่รู้รสด้วยบุญ. 3. ๓. ඵස්සෙන ගත්තස්ස සුඵස්සදෙන,සමිද්ධිපත්තොස්මි මහිද්ධිකොහං,නෙවෙත්තකෙනෙව පමාදභාව,මා පජ්ජිතුං යුත්තරූපන්ති ඤත්වා. ด้วยโผฏฐัพพะอันให้สัมผัสที่ดีแก่กาย ข้าพเจ้าผู้มีฤทธิ์มากได้บรรลุความสมบูรณ์แล้ว เมื่อรู้ว่าไม่สมควรจะถึงความประมาทเพียงเท่านี้. 4. ๔. දස්සාමි අඞ්ගඅපි ජීවිතඤ්ච,ධඤ්ඤං ධනං චාපි පසන්නචිත්තො,සොස්සාමි ධම්මං සිවමාදධානං,ජිනෙරිතං ජාතිජරාපහාණං. ข้าพเจ้าจักให้แม้ซึ่งอวัยวะและชีวิต ข้าวเปลือกและทรัพย์ ด้วยจิตที่เลื่อมใส ข้าพเจ้าจักฟังพระธรรมอันนำมาซึ่งความเกษม ซึ่งพระชินเจ้าตรัสไว้ อันเป็นเครื่องละชาติและชรา. 5. ๕. න සොභති යථාකාසං, ජලං ධාමපතිංවිනා,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนท้องฟ้าไม่สง่างามหากปราศจากพระอาทิตย์. 6. ๖. න සොභති හථා රත්ති, නිසානාථං විනා සදා,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนราตรีไม่สง่างามหากปราศจากพระจันทร์เสมอไป. 7. ๗. අලඞ්කතොපි [Pg.4] චෙ හත්ථී, විනා දාඨා න සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං, විනා ධම්මා න සොභති. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนช้างที่ประดับประดาแล้วก็ไม่สง่างามหากปราศจากงา. 8. ๘. යථා කල්ලොලමාලීයං,විනා වෙලා න සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං,විනා ධම්මා න සොභති. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนทะเลที่มีคลื่นไม่สง่างามหากปราศจากฝั่ง. 9. ๙. යථා සුමණ්ඩිතො රාජා,කුපටො නෙව සොභති,රජ්ජකරණං තථා මය්හං,විනා ධම්මා න සොභති. การครองราชย์ของข้าพเจ้าไม่สง่างามหากปราศจากธรรม เหมือนพระราชาที่ทรงเครื่องประดับอย่างดีแล้ว แต่ทรงผ้าเก่าก็ไม่สง่างาม. 10. ๑๐. ධම්මමෙව සුණිස්සාමි, ධම්මෙ මෙ රමතී මනො,න හි ධම්මා පරං අත්ථි, ධම්මමූලං තිසම්පදන්ති. ข้าพเจ้าจักฟังแต่พระธรรม จิตของข้าพเจ้าย่อมยินดีในพระธรรม เพราะไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่าพระธรรม ความสมบูรณ์ ๓ ประการมีพระธรรมเป็นรากฐาน. එවං චින්තෙත්වා පාතොව සිරිගබ්භා නික්ඛම්ම සුසජ්ජිතෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ රාජපල්ලෙඞ්කෙ අමච්චගණ පරිවුතො නිසීදි දෙවරාජාවිය විරොචමානො, නිසින්නො පන රාජා අමච්චෙ එවමාහ, යො පනෙත්ථ භොන්තො බුද්ධභාසිතෙසු ධම්මෙසු කිඤ්චිධම්මං ජානාති, සො භාසතු, සොතුමිච්ඡාමිධම්මන්ති, තෙ සබ්බෙපි මයං දෙව න ජානාමාති ආහංසු, තං සුත්වා අ න ත්ත ම නො රාජා එවං චින්තෙසි, යන්නූනාහං හත්ථික්ඛන්ධෙ සහස්සං ඨපෙත්වා නගරෙ භෙරිංචරාපෙය්‍යං, යං අප්පෙවනාම කොචි ධනලොභෙන චාතුප්පදිකායපි ගාථාය ධම්මං දෙසෙය්‍ය. තං මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති, තතො සො තථා කත්වාපි ධම්මදෙසකං අලභන්තො පුන ද්විසහස්සං තිචතුපඤ්චසහස්සන්තියාවකොටිප්පකොටිංදම්මීති, තතො ගාම නිගම ජනපදෙ, තතො සෙට්ඨිට්ඨානං සෙනාපති උපරාජට්ඨානා දයොපි, පුන සෙතච්ඡත්තං දම්මි, රාජවෙසං පහාය අත්තානං දාසං සාවෙත්වා ධම්මදෙසෙන්තස්ස දම්මිති වත්වා භෙරි චරාපෙත්වාපි ධම්ම දෙසකමලභිත්වා සංවිග්ගො [Pg.5] කිම්මෙ ධම්මවියොගෙන රජ්ජෙනාති අමච්චානං රජ්ජං නීය්‍යාතෙත්වා සද්ධම්මගවෙසකො ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා මහාවනං පාවිසි ගාම නිගම රාජධානි පරම්පරාය, තෙනෙත්ථ. ทรงดำริอย่างนี้แล้ว ในเวลาเช้าตรู่ก็เสด็จออกจากพระตำหนักอันเป็นมงคล ประทับนั่งบนพระราชบัลลังก์ที่ตกแต่งอย่างดี มีเศวตฉัตรกางกั้น แวดล้อมด้วยหมู่ข้าราชบริพาร ทรงรุ่งเรืองดุจท้าวเทวราช เมื่อประทับนั่งแล้ว พระราชาจึงตรัสกับเหล่าอำมาตย์ว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ใดในที่นี้รู้ธรรมะบางอย่างในพระธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ ขอผู้นั้นจงแสดงเถิด ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังธรรม" พวกเขาทั้งหมดกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ พวกข้าพระองค์ไม่รู้เลย" พระราชาทรงไม่พอพระทัยเมื่อได้ยินดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ถ้ากระนั้น เราควรจะให้ตีกลองประกาศในเมือง โดยวางทรัพย์พันหนึ่งบนหลังช้าง เผื่อว่าจะมีใครสักคนแสดงธรรมด้วยคาถาเพียงสี่บาทด้วยความโลภในทรัพย์นั้น การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" จากนั้น แม้ทรงกระทำเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม จึงทรงประกาศอีกว่า "เราจักให้สองพัน สาม สี่ ห้าพัน จนถึงโกฏิและโกฏิ" จากนั้นก็ประกาศไปในหมู่บ้าน ตำบล ชนบท จากนั้นก็ประกาศถึงตำแหน่งเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น อีกทั้งยังประกาศว่า "เราจักให้เศวตฉัตร เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและยอมเป็นทาสของผู้แสดงธรรม" แม้ทรงให้ตีกลองประกาศเช่นนั้นแล้วก็ยังไม่พบผู้แสดงธรรม ทรงสังเวชพระทัยว่า "การครองราชย์จะประโยชน์อะไรแก่เราเมื่อปราศจากธรรม" จึงทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าอำมาตย์ แล้วพระมหาธัมมโสณฑกะผู้แสวงหาพระสัทธรรมก็เสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ โดยเสด็จผ่านหมู่บ้าน ตำบล และเมืองหลวงไปตามลำดับ ฉะนั้นในที่นี้จึงมี. 11. ๑๑. පුරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා,ධම්මසොණ්ඩො නරාධිපො; සද්ධම්මජ්ඣෙසකං සත්ථු,අලද්ධා ධනකොටිහි. ในกาลก่อน พระราชาธัมมโสณฑกะทรงให้ตีกลองประกาศแล้ว แต่ก็ยังไม่พบผู้แสดงพระสัทธรรมของพระศาสดา แม้ด้วยทรัพย์เป็นโกฏิ. 12. ๑๒. දාසො හොමි පහායාහං,රාජත්තං දෙසකස්ස මෙ; ඉච්චාහ සො මහීපාලො,අහො ධම්මෙසු ලොලතා. พระราชาพระองค์นั้นตรัสว่า "เราจักละทิ้งความเป็นพระราชาและเป็นทาสของผู้แสดงธรรมแก่เรา" โอ้! ความกระหายในธรรมช่างยิ่งนัก. 13. ๑๓. රජ්ජං නීය්‍යාතයිත්වාන, අමච්චානං මනොරමං,වනං පාවිසි සො රාජා, ගවෙසං ධම්මමුත්තමන්ති. พระราชาพระองค์นั้นทรงมอบราชสมบัติอันน่ารื่นรมย์ให้แก่เหล่าอำมาตย์แล้ว เสด็จเข้าสู่ป่าเพื่อแสวงหาพระธรรมอันสูงสุด. මහාවනං පවිට්ඨක්ඛණෙ පන මහාසත්තස්ස පුඤ්ඤතෙජෙන සක්කස්සාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි, අථ දෙවරාජා චින්තෙසි අකාමං මෙ පණ්ඩුකම්බල සිලාසනං උණ්හමහොසි, කින්නුඛො කාරණන්ති ලොකං ඔලොකෙන්තො සක්කො දෙවරාජා ධම්මසොණ්ඩක මහාරාජානං සකලජම්බුදීපං විචිනිත්වා සද්ධම්මජ්ඣෙසකං අලභිත්වා වනං පවිට්ඨභාවං අද්දස, ධම්මසොණ්ඩකමහාරාජා සද්ධම්මත්ථාය රජ්ජ ධන බන්ධු ජීවිතම්පි පහාය අරඤ්ඤං පවිට්ඨො, න සො වතායං යොවා සොවා සත්තො, ඉමස්මිංයෙව කප්පෙ බුද්ධො භවිස්සති, බුද්ධබොධිසත්තො චායං අජ්ජෙව මහාරඤ්ඤං පවිට්ඨො සද්ධම්මං අලද්ධා මහාදුක්ඛං පාපුණෙය්‍ය, න චෙතං යුත්තං, අජ්ජ මයා තත්ථ ගන්ථබ්බං ධම්මාමතරසෙන තමභිසිඤ්චිත්වා රජ්ජෙ පහිට්ඨාපෙතුන්ති චින්තෙත්වා අත්තභාවං විජහිත්වා භයානකං මහන්තං රක්ඛසවෙසං නිම්මිණිත්වා මහාසත්තාභිමුඛො අවිදූරෙ අත්තානං දස්සෙසි, තෙනෙත්ථ. แต่ในขณะที่พระมหาบุรุษเสด็จเข้าสู่ป่าใหญ่ ด้วยบุญญานุภาพของพระองค์ อาสนะของท้าวสักกะก็แสดงอาการร้อนขึ้น ลำดับนั้น ท้าวเทวราชทรงดำริว่า อาสนะศิลาบัณฑุกัมพลของเรานี้ร้อนขึ้นโดยไม่ปรารถนา อะไรหนอเป็นเหตุ ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นว่าพระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงแสวงหาผู้แสดงธรรมอันดีงามทั่วชมพูทวีปแล้วไม่พบ จึงเสด็จเข้าป่า พระเจ้าธัมมโสณฑกมหาราชทรงสละราชสมบัติ ทรัพย์สิน หมู่ญาติ และแม้ชีวิต เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม แล้วเสด็จเข้าป่า ผู้นี้มิใช่สัตว์ธรรมดาคนใดคนหนึ่ง แต่จักเป็นพระพุทธเจ้าในกัปนี้เอง พระพุทธโพธิสัตว์นี้หากเสด็จเข้าป่าใหญ่ในวันนี้แล้วไม่ได้พระสัทธรรม ก็พึงประสบทุกข์ใหญ่ นั่นไม่สมควรเลย วันนี้เราควรไปที่นั่น รดพระองค์ด้วยรสแห่งอมตธรรม แล้วให้กลับไปสู่ราชสมบัติ ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงละอัตภาพของพระองค์เสีย แล้วเนรมิตเพศยักษ์ที่น่ากลัวและใหญ่โต แสดงพระองค์ในที่ไม่ไกลเบื้องหน้าพระมหาบุรุษ เพราะเหตุนั้นในเรื่องนี้ (จึงมีคำกล่าวว่า) 14. ๑๔. බ්‍යග්ඝච්ඡසීහමහිසො [Pg.6] රගහත්ථිදීපි,මිගාකුලං කණ්ටකසෙලරුක්ඛං; නරානමින්දො පවිසිත්වකානනං,ඉතොචිතො විබ්භමි ධම්මකාමො. ป่าที่เต็มไปด้วยเสือโคร่ง หมี สิงห์ กระบือ แรด ช้าง เสือดาว และหมู่เนื้อ มีหนาม มีภูเขา มีต้นไม้ พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชน ผู้ใคร่ธรรม เสด็จเข้าป่า ทรงเที่ยวไปในที่โน้นที่นี้ 15. ๑๕. තස්සානුභාවෙන පුරින්දදස්ස,සිලාසනං උණ්හමහොසි කාමං; තෙනෙව සො ලොකමුදික්ඛමානො,අද්දක්ඛි ධීරං විපිනෙ චරන්තං. ด้วยอานุภาพของพระองค์นั้น อาสนะของท้าวสักกะก็ร้อนขึ้นโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ท้าวสักกะจึงทรงตรวจดูโลก ก็ทรงเห็นพระปราชญ์ผู้เที่ยวไปในป่า 16. ๑๖. මයජ්ජ තං ධම්මරසෙන සම්මා,සන්තප්පයිත්වා ගමනං වරන්ති; මන්ත්වා සුභීමඤ්ජනකූටවණ්ණං,මහාමුඛං නිග්ගත භීමදාඨං. วันนี้เราควรให้พระองค์อิ่มหนำด้วยรสแห่งธรรมโดยชอบ แล้วให้กลับไป (สู่ราชสมบัติ) ทรงดำริแล้ว (จึงเนรมิตกาย) มีสีเหมือนยอดภูเขาอัญชัน มีปากใหญ่ มีเขี้ยวอันน่ากลัวงอกออกมา 17. ๑๗. දිත්තග්ගිසඞ්කාස විසාලනෙත්තං,මජ්ඣෙන භග්ගං චිපිටග්ගනාසං; ඛරතම්බදාඨිං ඝනමස්සුවන්තං,නීලොදරං ගජ්ජිතභීමඝොසං. มีนัยน์ตาใหญ่เหมือนเปลวไฟที่ลุกโพลง มีจมูกแบนหักตรงกลาง มีฟันหยาบสีแดง มีหนวดเคราดกหนา มีท้องสีเขียวเข้ม มีเสียงคำรามอันน่ากลัว 18. ๑๘. කරොරුහං තික්ඛසලොහිතායතං,විසාලධොතායතඛග්ගහත්ථං; ගදායුධෙනඞ්කිතමඤ්ඤබාහුං,දට්ඨොට්ඨභීමං සවලීලලාටං. มีเล็บแหลมคมยาวสีแดง มีมือถือดาบใหญ่ที่ขัดเงายาว มีแขนอีกข้างหนึ่งถือคทาเป็นอาวุธ มีริมฝีปากกัดกันน่ากลัว มีหน้าผากย่นเป็นริ้ว 19. ๑๙. මනුස්සමංසාදනරත්තපානං,භයානකං කක්ඛලයක්ඛවණ්ණං; සුමාපයිත්වාන වනන්තරස්මිං,දස්සෙසි අත්තං ස නරාධිපස්සාති. กินเนื้อคน ดื่มเลือด มีวรรณะเป็นยักษ์ที่น่ากลัวและหยาบกระด้าง เนรมิตกายเช่นนั้นในท่ามกลางป่า แล้วแสดงตนแก่พระราชาผู้เป็นจอมแห่งนรชนนั้น අථ මහාසත්තො අත්තනො අවිදූරෙ ඨිතං රක්ඛසං අද්දක්ඛි, තං දිස්වානාස්ස භයංවා ඡම්භිතත්තංවා චිත්ථුත්‍රාසමත්තංවා නාහොසි, කිමත්‍ර චින්තෙසි, අපිනාම එවරූපො පිරක්ඛසො ධම්මං [Pg.7] ජානෙය්‍ය, යන්නූනාහං තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුණිස්සාමි, තම්මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතීති චින්තෙසි. චින්තෙත්වා චපන අජ්ජ මයා තමුපසඞ්කම්ම පුච්ඡිතං වට්ටතීති ගන්ත්වා රක්ඛසෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො ආහ. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษทรงเห็นยักษ์ที่ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ ทรงเห็นแล้วก็มิได้มีความกลัว ความสะดุ้ง หรือความหวาดหวั่นแม้แต่น้อย ทรงดำริว่า อะไรหนอในที่นี้ ยักษ์เช่นนี้พึงรู้ธรรมได้หรือ ถ้ากระนั้น เราพึงฟังธรรมในสำนักของยักษ์นั้น ธรรมนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน ดังนี้ ทรงดำริแล้ว ทรงดำริแล้วว่า วันนี้เราควรเข้าไปหาและสอบถามยักษ์นั้น ดังนี้ จึงเสด็จเข้าไปสนทนากับยักษ์นั้นแล้วตรัสว่า 20. ๒๐. අස්මිං වනස්මිං තරුසණ්ඩ මණ්ඩිතෙ; සුඵුල්ලිතානෙකලතාකුලාකුලෙ; අධිග්ගහීතො සි මහානුභාව,පුච්ඡාමි තං දෙව වදෙහි කඞ්ඛං. ในป่านี้ที่ประดับด้วยหมู่ไม้ ที่เกลื่อนกล่นไปด้วยเถาวัลย์นานาชนิดที่บานสะพรั่ง ท่านผู้มีอานุภาพมาก ได้ครอบครองอยู่ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้เป็นเทพ ขอท่านจงบอกความสงสัยของข้าพเจ้าเถิด 21. ๒๑. ධම්මං ගවෙසං වනමාගතොම්හි,පහාය රජ්ජං අපි ඤාතිසඞ්ඝං; ජානාසි චෙ සම්ම වදෙහි මය්හං,එකම්පි ගාථං සුගතෙන දෙසිතං. ข้าพเจ้ามาสู่ป่าเพื่อแสวงหาธรรม ละราชสมบัติและหมู่ญาติแล้ว ถ้าท่านรู้ ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า แม้คาถาบทหนึ่งที่พระสุคตทรงแสดงไว้ තතො යක්ඛො ආහ. ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า 22. ๒๒. ධම්මං පජානාමහමෙකදෙසං,ජිනෙරිතං සාධුතරං රසානං,දෙසෙමි චෙහං තව ධම්ම මග්ගං,තුවඤ්හි කිං කාහසි දෙසකස්සාති. ข้าพเจ้ารู้ธรรมส่วนหนึ่ง ที่พระชินเจ้าตรัสไว้ เป็นรสอันประเสริฐยิ่ง ถ้าข้าพเจ้าจะแสดงหนทางแห่งธรรมแก่ท่าน ท่านจักทำอะไรแก่ผู้แสดงเล่า අථ මහාසත්තො ආහ. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า 23. ๒๓. රජ්ජෙ ඨිතො අස්සමහං සචෙ භො,අනප්පරූපං පකරොමි පූජං; ඉදානි එකො වනමජ්ඣපත්තො,කරොමි කිං දෙහමිමං ඨපෙත්වා. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าอยู่ในราชสมบัติ ข้าพเจ้าจักทำการบูชาอันไม่น้อย บัดนี้ ข้าพเจ้ามาถึงท่ามกลางป่าแต่ผู้เดียว ข้าพเจ้าจักทำอะไรได้เล่า นอกจากสละร่างกายนี้ 24. ๒๔. යදිච්ඡසි ත්වං මම මංසලොහිතං,කරොමහං සඞ්ගහමජ්ජ තෙන,න චත්ථි අඤ්ඤං තව අච්චනීයං,දෙසෙහි ධම්මං සුගත ප්පසත්ථන්ති. ถ้าท่านปรารถนาเนื้อและเลือดของข้าพเจ้า วันนี้ข้าพเจ้าจักสงเคราะห์ท่านด้วยสิ่งนั้น ไม่มีสิ่งอื่นใดที่ควรบูชาแก่ท่านอีกแล้ว ขอท่านจงแสดงธรรมที่พระสุคตทรงสรรเสริญเถิด තතො [Pg.8] යක්ඛො ආහ. ลำดับนั้น ยักษ์จึงกล่าวว่า 25. ๒๕. භුත්වාන මංසං සුහිතොව සන්තො,හන්ත්වා පිපාසං රුධිරං පිවිත්වා; ධම්මං කථෙතුං පභවාමි තුය්හං,වත්තුං න සක්කොමි ඛුදාපරෙතොති. เมื่อข้าพเจ้าได้กินเนื้อจนอิ่มหนำแล้ว และดับความกระหายด้วยการดื่มเลือดแล้ว ข้าพเจ้าจึงสามารถแสดงธรรมแก่ท่านได้ ข้าพเจ้าผู้ถูกความหิวครอบงำแล้ว ไม่อาจกล่าวได้ අථ මහාසත්තො ආහ. ลำดับนั้น พระมหาบุรุษจึงตรัสว่า 26. ๒๖. භුත්වා තුවං මං පථමඤ්හි යක්ඛ,පච්ඡා තු දෙසෙස්සසි කස්ස ධම්මං; ධම්මස්ස මය්හං තව මංසලාභං,ත්වමෙව ජානාහි යථා භවෙය්‍යාති. ข้าแต่ยักษ์ หากท่านกินข้าพเจ้าก่อน ภายหลังท่านจักแสดงธรรมแก่ใครเล่า การที่ข้าพเจ้าได้ธรรม และการที่ท่านได้เนื้อ ท่านนั่นแหละจงรู้เถิดว่าควรจะเป็นอย่างไร එවං වුත්තෙ සක්කො දෙවානමින්දො සාධු මහාරාජ අහමෙව යුත්තං ජානාමීති වත්වා තස්සාවිදූරෙ තිගාවුතුබ්බෙධං අඤ්ජනවණ්ණං මහන්තං පබ්බතං මාපෙත්වා මහාරාජ ඉමමාරුය්හ පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො මම මුඛෙ පතතු, අහං පතන්ථස්ස තෙ ධම්මං දෙසෙස්සාමි, එවං සන්තෙ තුය්හං ධම්මපටිලාභො, මය්හංච මංසපටිලාභො භවිස්සතීති. තං සුත්වා මහාසත්තො අනමතග්ගෙ සංසාරෙ සංසරතො මෙ සීහබ්‍යග්ඝච්ඡමච්ඡකච්ඡපවිහඞ්ගාදීනං භක්ඛභූතස්ස ජාතීසු පමාණං නත්ති, අජ්ජ මයා සම්බුද්ධස්ස ධම්මත්ථාය ජීවිතං පරිච්චජිතුං වට්ටතීති චින්තෙත්වා එවමාහ. เมื่อตรัสอย่างนั้น ท้าวสักกะจอมเทพจึงตรัสว่า ดีละ มหาบพิตร อาตมภาพย่อมรู้สิ่งที่สมควรเอง ดังนี้แล้ว ทรงเนรมิตภูเขาใหญ่สูงสามคาวุต มีสีเหมือนสีแห่งยาหยอดตา ในที่ไม่ไกลจากพระองค์ (แล้วตรัสว่า) มหาบพิตร ขอพระองค์จงขึ้นภูเขานี้ แล้วยืนอยู่บนยอดเขา จงตกลงมาในปากของอาตมภาพเถิด อาตมภาพจักแสดงธรรมแก่พระองค์ผู้กำลังตกลงมา เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ก็จักได้ธรรม และอาตมภาพก็จักได้เนื้อ ดังนี้ พระมหาบุรุษทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงดำริว่า ในสังสารวัฏอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้นี้ เมื่อเราท่องเที่ยวไป ได้เป็นเหยื่อของสัตว์ต่างๆ เช่น สิงห์ เสือโคร่ง หมี ปลา เต่า และนก เป็นต้น มาแล้วนับประมาณมิได้ วันนี้เราควรสละชีวิตเพื่อประโยชน์แก่ธรรมของพระสัมพุทธเจ้า ดังนี้ ทรงดำริแล้ว จึงตรัสอย่างนี้ 27. ๒๗. සංසාරවට්ටෙසු විවට්ටමානා,පප්පොන්ති දුක්ඛං ජනතා අනෙකා; එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං. หมู่สัตว์มากมายที่ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ย่อมประสบทุกข์ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น 28. ๒๘. ත්වමදින්නහාරී තිච පාරදාරිකො,පාණාතිපාතීසි මුසා අභාසි; ත්ව මජ්ජපායීති අකාසි දොසං,පග්ගය්හ දුක්ඛං බහුසො දදන්ති. ท่านเป็นผู้ถือเอาสิ่งของที่เขาไม่ได้ให้ เป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่น เป็นผู้ฆ่าสัตว์ เป็นผู้กล่าวเท็จ ท่านเป็นผู้ดื่มน้ำเมา ได้ทำความผิดไว้ ย่อมให้ทุกข์เป็นอันมาก 29. ๒๙. එතඤ්හි [Pg.9] භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං; රුක්ඛා පපාතා පපතිත්වකෙචි,දුබ්බන්ධියා දුග්ගවිසාදනෙන. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น บางคนตกลงมาจากต้นไม้ จากหน้าผา ด้วยการผูกคอตาย ด้วยการดื่มยาพิษร้ายแรง 30. ๓๐. බ්‍යාධීහි නානාඛරවෙදනාහි,මරන්ති සත්තා උතුවෙදනාහි; එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං. สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรค ด้วยเวทนาอันหยาบต่างๆ ย่อมตายด้วยเวทนาที่เกิดจากฤดู ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น 31. ๓๑. බ්‍යග්ඝච්ඡමච්ඡො රගකුච්ඡියඤ්හි,මතස්ස මෙ නත්ථි පමාණසඞ්ඛා; එතඤ්හි භො අත්තනො වා පරස්ස,අත්ථාය නාහොසි අහොසි තුච්ඡං. ในท้องของเสือโคร่ง หมี ปลา และงู การตายของข้าพเจ้ามีจำนวนนับไม่ถ้วน ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การกระทำนั้นไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตนเองหรือผู้อื่น เป็นไปเพื่อความว่างเปล่าเท่านั้น 32. ๓๒. එතජ්ජ මෙ දුච්ච ජ මත්තදානං,න හොති දෙවිස්සරියාදිකාය; සබ්බඤ්ඤුභාවං පන පාපුණිත්වා,සංසාරතො නිත්තරණාය සත්තෙ. การสละตนเองอันสละได้ยากของข้าพเจ้าในวันนี้ ไม่ได้เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่แห่งทวยเทพเป็นต้น แต่เป็นไปเพื่อการบรรลุความเป็นพระสัพพัญญู เพื่อช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากสังสารวัฏ 33. ๓๓. ත්වං සම්ම මය්හං බහුසො පකාරී,තස්මා තවෙතං වචනං කරොමි; අසංකිතො දෙසය මය්හධම්මං,සමිජ්ඣතෙ දානි මනොරථො තෙති. ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำอุปการะแก่ข้าพเจ้ามากมาย เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงทำตามคำของท่าน ขอท่านจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยไม่ต้องระแวง บัดนี้ ความปรารถนาของท่านจักสำเร็จแล้ว එවඤ්ච පන වත්වා මහාසත්තො පබ්බතමාරුය්හ ඨිතො ආහ, අහමජ්ජ රජ්ජෙන සද්ධිං ජීවිතඤ්ච සරීරමංසඤ්ච සද්ධම්මත්ථාය දම්මීති සොමනස්සප්පත්තො හුත්වා සම්ම ධම්මං දෙසෙහීති වත්වා තස්මිං මහාදාඨං මහාමුඛං විවරිත්වා ඨිතෙ තස්සාභිමුඛො උපපති. අථ සක්කො දෙවානමින්දො සොමනස්සො අච්ඡරියප්පත්තො අත්තභාවං විජහිත්වා අලඞ්කතදිබ්බත්තභාවං මාපෙත්වා ආකාසෙ [Pg.10] තරුණසුරියො විය ඔභාසමානො ආකාසතො පතන්තං මහාසත්තං උභොහි හත්ථෙහි දළ්හං පතිගණ්හිත්වා දෙවලොකං නෙත්වා පණ්ඩුකම්බල සිලාසනෙ නිසීදාපෙත්වා දිබ්බමයෙහි ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා සයං ධම්මං සුත්වා පසන්නො පසන්නාකාරං කත්වා කස්සපදසබලෙන දෙසිතාය අනිච්චාදිපරිදීපිකාය. ครั้นตรัสอย่างนั้นแล้ว พระมหาบุรุษก็เสด็จขึ้นสู่ภูเขา ยืนอยู่แล้วตรัสว่า วันนี้ข้าพเจ้าสละชีวิตและเนื้อในร่างกายพร้อมด้วยราชสมบัติ เพื่อประโยชน์แก่พระสัทธรรม ดังนี้ ทรงถึงซึ่งความโสมนัสแล้ว ตรัสว่า ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงธรรมเถิด ดังนี้แล้ว ก็ทรงกระโดดลงไปเบื้องหน้ายักษ์นั้น ซึ่งกำลังอ้าปากใหญ่มีเขี้ยวใหญ่ยืนอยู่ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงโสมนัสและอัศจรรย์พระทัย ทรงละอัตภาพนั้นแล้วเนรมิตอัตภาพเป็นเทพที่ประดับประดาแล้ว ส่องแสงรุ่งเรืองดุจพระอาทิตย์แรกขึ้นในอากาศ ทรงรับพระมหาบุรุษผู้กำลังตกลงมาจากอากาศด้วยพระหัตถ์ทั้งสองข้างอย่างมั่นคง ทรงนำไปยังเทวโลก ประทับนั่งบนอาสนะศิลาบัณฑุกัมพล ทรงบูชาด้วยเครื่องหอมและพวงมาลัยอันเป็นทิพย์เป็นต้น แล้วพระองค์เองทรงฟังธรรม ทรงเลื่อมใส ทรงทำอาการแห่งความเลื่อมใส ด้วยคาถาที่แสดงถึงอนิจจังเป็นต้น ที่พระกัสสปทศพลทรงแสดงไว้ 34. ๓๔. අනිච්චාව ත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො; උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛොති. สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข ගාථාය ධම්මදෙසනෙන තස්ස මනොරථං මත්ථකං පාපෙත්වා දෙවලොකෙ මහන්තං සිරිවිභවං දස්සෙත්වා ආනෙත්වා සකරජ්ජෙයෙව පතිට්ඨාපෙත්වා අප්පමත්තො හොති මහාරාජාති ඔවදිත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසීති. ด้วยการแสดงธรรมด้วยคาถา ทรงยังความปรารถนาของพระราชาให้ถึงที่สุด แสดงสิริสมบัติอันยิ่งใหญ่ในเทวโลก แล้วทรงนำกลับมาประดิษฐานไว้ในราชสมบัติของพระองค์ตามเดิม ทรงโอวาทว่า มหาบพิตร ขอพระองค์จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด แล้วก็เสด็จกลับสู่เทวโลก 35. ๓๕. ඉති අමිතසිරිං වා ජීවිතං වාපි සන්තො,න සුමරිය පසත්ථං ධම්මමෙවා චරන්ති; තනුතර විභවානං අප්පමායූනමම්භො,ඉහ කුසලපමාදො කො නු තුම්හාදිසානන්ති. เพราะฉะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ระลึกถึงสิริอันไม่สิ้นสุดหรือแม้แต่ชีวิต ย่อมประพฤติแต่ธรรมที่สรรเสริญแล้วเท่านั้น โอหนอ สำหรับผู้มีสมบัติน้อยยิ่งนัก มีอายุน้อย การประมาทในกุศลในโลกนี้ จะมีแก่คนเช่นพวกท่านได้อย่างไร ධම්මසොණ්ඩකවත්ථුං පඨමං. เรื่องธัมมโสณฑกะ จบที่หนึ่ง 2. මිගලුද්දකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බිකථා ๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของนายพรานเนื้อ ඉතො කිර එක තිංසතිමෙ කප්පෙ සිඛීනාම සම්මාසම්බුද්ධො සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා පරමාතිසම්බොධිං පත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො ධම්මරතනවස්සං වස්සාපෙන්තො ධම්මභෙරිංපහරන්තො ධම්මකෙතුං උස්සාපෙන්තො එකස්මිං සමයෙ විවෙක මනුබ්‍රූහන්තො අරඤ්ඤායතනං පාවිසි, [Pg.11] පවිසිත්වා චපන සුපුප්ඵිතනාගපුන්නාගාදිනානාතරුසණ්ඩමණ්ඩිතෙ සුඵුල්ලසුමනමාලතිප්පභුතිනානාලතාකුලෙ අනෙකවිධදිපදචතුප්පදසඞ්ඝනිසෙවිතෙ රමණීයෙ සීතලසිලාතලෙ චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිංපඤ්ඤපෙත්වා නිසීදි ඡබ්බණ්ණරංසීහි දිසං පූරයන්තො, තදා තත්ථ දෙවබ්‍රහ්මනාගසුපණ්ණාදයො සන්නිපතිත්වා දිබ්බමයෙහි ගන්ධමාලාදීහි භගවන්තං පූජයමානා ථොමයමානා නමස්සමානා අට්ඨංසු, තස්මිං පනසමාගමෙ භගවා මධුරස්සරං නිච්ඡාරෙන්තො බ්‍රහ්මඝොසෙන චතුසච්චපටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙති අමතවස්සං වස්සාපෙන්තොවිය. තදා එකො මිගලුද්දකො වනං පවිට්ඨො මිගසූකරෙ හන්ත්වා මංසං ඛාදන්තො තං ඨානං පත්වා අද්දස භගවන්තං ධම්මං දෙසෙන්තං. දිස්වා එකමන්තං ඨිතො ධම්මං සුත්වා චිත්තං පසාදෙත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු මනුස්සෙසුච අපරාපරං ඉස්සරියං අනුභවන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා එකදිවසං ධම්මං දෙසෙන්තස්ස භගවතො චතුසච්චපති සංයුත්තං ධම්මකථං සුත්වා චතුපටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා එකදිවසං භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣගතො අත්තනො කතකම්මප්පකාසනෙන පීතිවාචමුදාහරි. ได้ยินว่า ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงบำเพ็ญบารมี 30 ทัศเต็มแล้ว ทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุด ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ทรงยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ในสมัยหนึ่ง ทรงเจริญวิเวก ได้เสด็จเข้าไปยังป่า ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงประทับนั่งบนแผ่นหินอันเย็นสบาย ซึ่งประดับด้วยหมู่ไม้ต่างๆ มีต้นกากะทิงและต้นบุนนาคเป็นต้นที่ออกดอกบานสะพรั่ง และมีหมู่เถาวัลย์ต่างๆ มีดอกมะลิและดอกมะลิวัลย์เป็นต้นที่บานสะพรั่ง ซึ่งมีหมู่สัตว์สองเท้าและสี่เท้าหลายชนิดอาศัยอยู่ เป็นที่รื่นรมย์ ทรงปูผ้าสังฆาฏิสี่ชั้นแล้วประทับนั่ง ทรงยังทิศให้เต็มด้วยพระฉัพพรรณรังสี ในกาลนั้น เทวดา พรหม นาค ครุฑ เป็นต้น ได้ประชุมกัน ณ ที่นั้น ยืนถวายสักการะ บูชา สรรเสริญ และนมัสการพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์เป็นต้น ในการประชุมนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ด้วยพระสุรเสียงดุจพรหม เหมือนทรงยังฝนคือน้ำอมฤตให้ตกลงมา ในกาลนั้น นายพรานเนื้อคนหนึ่งเข้าไปในป่า ฆ่าเนื้อและหมูป่า กินเนื้ออยู่ ได้มาถึงที่นั้น เห็นพระผู้มีพระภาคกำลังแสดงธรรมอยู่ ครั้นเห็นแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่ง ฟังธรรมแล้วยังจิตให้เลื่อมใส จุติจากที่นั้นแล้วไปเกิดในเทวโลก เสวยอิสริยยศในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้งหกและในหมู่มนุษย์สลับกันไป ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดในเรือนแห่งตระกูลในเมืองสาวัตถี ครั้นเจริญวัยแล้ว ได้บวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค วันหนึ่ง ได้ฟังพระธรรมเทศนาที่ประกอบด้วยอริยสัจสี่ของพระผู้มีพระภาคที่กำลังแสดงธรรมอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทา 4 วันหนึ่ง ได้เข้าไปในท่ามกลางหมู่ภิกษุ แล้วเปล่งอุทานวาจาอันประกอบด้วยความปีติแสดงกรรมที่ตนทำไว้ 1. ๑. එ ක තිං සෙ ඉතො කප්පෙ,ලොකෙ උප්පජ්ජි නායකො; පත්තිංස ලක්ඛණාතිණ්ණො,සම්බුද්ධො ස සිඛීව්හයො. ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป พระนายกผู้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ คือพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้อุบัติขึ้นในโลก. 2. ๒. ජලන්තො දීපරුක්ඛොව, සූරියොව නභ මුග්ගතො; මෙරුරාජාව සම්බුද්ධො, ජනෙසග්ගො පතාපවා. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในหมู่ชน มีเดชานุภาพ ทรงรุ่งเรืองดุจต้นประทีปที่ลุกโชน ดุจดวงอาทิตย์ที่ขึ้นสู่ท้องฟ้า ดุจพระราชาแห่งภูเขาพระสุเมรุ. 3. ๓. පූරෙත්වා ධම්මනාවායං, ස නාථො සකලං පජං; පතිට්ඨපෙන්තො සංසාර, කන්තාරා සන්තිභූමියං. พระโลกนาถนั้น ทรงยังเรือคือพระธรรมให้เต็ม ทรงยังหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ตั้งมั่นในภูมิแห่งความสงบจากกันดารแห่งสงสาร. 4. ๔. ධම්මකෙතුං [Pg.12] සමුස්සෙන්තො, හනන්තො ධම්මදුන්දුභිං; සත්තෙ දුක්ඛා පමොචෙන්තො, වසී තත්ථ ජිනො වසී. พระชินเจ้าผู้ทรงวสีนั้น ทรงยกธงคือพระธรรมขึ้น ทรงประโคมกลองคือพระธรรม ทรงปลดเปลื้องสัตว์ทั้งหลายจากทุกข์ ได้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น. 5. ๕. එකස්මිං සමයෙ නාථො,ලොකපජ්ජොතකො ජිනො; විවෙකකාමො සම්බුද්ධො,සුරම්මං කානනං ගතො. ในสมัยหนึ่ง พระโลกนาถ พระชินเจ้าผู้ยังโลกให้สว่างไสว พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาวิเวก ได้เสด็จไปยังป่าอันรื่นรมย์ยิ่ง. 6. ๖. පුන්නාගනාගපූගාදි, නානාපාදපසංකුලං; ලතා ලිඞ්ගිතසාඛාහි, සා මොදකුසුමායුතං. ป่านั้นเต็มไปด้วยต้นไม้ต่างๆ มีต้นปุนนาค ต้นกากะทิง และต้นหมากเป็นต้น มีเถาวัลย์พันกิ่งก้าน ประกอบด้วยดอกไม้ที่หอมหวน. 7. ๗. කුසුමා මොදසම්මත්ත, ඡප්පදාලි නිසෙවිතං; නානාමිග ගණාකිණ්ණං, මයූරගණ නච්චිතං. มีหมู่ภมรเมามัวในกลิ่นดอกไม้ มีหมู่ภมรหกเท้าอาศัยอยู่ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่เนื้อนานาชนิด มีหมู่ยูงรำแพน. 8. ๘. සීතලච්ඡොදිකාසාධු, සුපතිත්ථජලාසයං; ආසාර සාරධාරාහි, නිජ්ඣරාසත සංකුලං. มีสระน้ำที่มีน้ำเย็นใสสะอาด มีท่าอันดี เต็มไปด้วยน้ำตกหลายร้อยสายจากภูเขา. 9. ๙. ගන්ත්වාන සො මහාරඤ්ඤං,සීතලං සිකතාතලං; සිලාතලෙ නිසින්නොසි,විස්සජ්ජෙන්තො ඡරංසියො. พระองค์นั้นเสด็จไปสู่ป่าใหญ่ มีพื้นทรายเย็น ประทับนั่งบนแผ่นหิน ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี. 10. ๑๐. දෙවා තත්ථ සමාගන්ත්වා, පූජෙසුං ද්විපදුත්තමං; දිබ්බෙහි ගන්ධමාලාහි, නච්චෙහි තුරියෙහිච. เทวดาทั้งหลายมาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บูชาพระผู้ประเสริฐสุดในหมู่สัตว์สองเท้า ด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ และด้วยการฟ้อนรำและดนตรี. 11. ๑๑. දෙවදෙවො තදා දෙව, සඞ්ඝමජ්ඣෙ නිසීදිය; චතුසච්ච මදෙසෙසි, නිච්ඡරං මධුරං ගිරං. ในกาลนั้น พระเทวเทพ ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่เทวดา ได้ทรงแสดงอริยสัจ 4 ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ. 12. ๑๒. තදාහං ලුද්දකො ආසිං, මිගසූකරමාරකො; මිගමංසෙන ජිවාමි, තෙන පොසෙමි දාරකෙ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นนายพราน ผู้ฆ่าเนื้อและหมูป่า เลี้ยงชีพด้วยเนื้อสัตว์ และเลี้ยงดูบุตรด้วยเนื้อนั้น. 13. ๑๓. තදාහං [Pg.13] මිගවං යාතො,සබාණො සසරාසනො; අද්දසං විරජං බුද්ධං,දෙවසඞ්ඝපුරක්ඛතං. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าไปล่าเนื้อ มีลูกศรและคันธนูพร้อม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี ผู้มีหมู่เทวดาแวดล้อม. 14. ๑๔. චන්දංව තාරකාකිණ්ණං, මෙරුංවණ්ණවමජ්ඣගං; විරොචමාන මාසීනං, චතුසච්චප්පකාසකං. ประทับนั่งรุ่งเรืองเหมือนพระจันทร์ที่เกลื่อนกล่นด้วยหมู่ดาว เหมือนภูเขาพระสุเมรุที่อยู่ท่ามกลางมหาสมุทร ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4. 15. ๑๕. එකපස්සෙ ඨිතො තත්ථ, අස්සොසිං ධම්මමුත්තමං; තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, සොමනස්සං පවෙදයිං. ยืนอยู่ ณ ที่ส่วนหนึ่งในที่นั้น ได้ฟังพระธรรมอันสูงสุด ยังจิตให้เลื่อมใสในที่นั้น ได้แสดงความโสมนัส. 16. ๑๖. එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ,යං පුඤ්ඤං පසුතං මයා; තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන,ජාතොසිං දෙවයොනියං. ในกัปที่ 31 นับจากนี้ไป บุญใดที่ข้าพเจ้าได้สั่งสมไว้ ด้วยกรรมอันเป็นบุญนั้น ข้าพเจ้าได้เกิดในกำเนิดแห่งเทวดา. 17. ๑๗. සම්පත්තිමනුභුත්වාන, ඡකාමග්ගෙ පරාපරං; දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හො, විමානෙ රතනාමයෙ. เสวยสมบัติในสวรรค์ชั้นกามาพจรทั้ง 6 สลับกันไป แวดล้อมด้วยหมู่เทวดา ในวิมานที่สำเร็จด้วยแก้ว. 18. ๑๘. මනුස්සෙසුච යං අග්ගං, තස්ස භාගී භවාමහං; භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, සද්ධම්මසවණෙ ඵලං. และสิ่งใดที่ประเสริฐสุดในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าก็ได้เป็นผู้มีส่วนแห่งสิ่งนั้น โภคะของข้าพเจ้าไม่มีความบกพร่อง นี้เป็นผลแห่งการฟังพระสัทธรรม. 19. ๑๙. ඉමස්මිං භද්දකෙ කප්පෙ,සාවත්තිපුරමුත්තමෙ; අඩ්ඪෙ මහද්ධනෙ සාලෙ,ජාතොහං උදිතෙ කුලෙ. ในภัทรกัปนี้ ในเมืองสาวัตถีอันประเสริฐ ข้าพเจ้าได้เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก เป็นตระกูลที่รุ่งเรือง. 20. ๒๐. මහතා පරිවාරෙන, පත්තො වුද්ධිංච විඤ්ඤුතං; චාරිකං චරමානොහං, පත්තො ජෙතවනං වරං. มีบริวารมาก ได้เจริญวัยและบรรลุความรู้ ข้าพเจ้าเที่ยวจาริกไป ได้มาถึงพระเชตวันอันประเสริฐ. 21. ๒๑. අද්දසං සහ සිස්සෙහි, නිසින්නං සුගතං තදා; අස්සොසිං මධුරං ධම්මං, චතුසච්චප්පකාසකං. ได้เห็นพระสุคตประทับนั่งพร้อมด้วยพระสาวกในกาลนั้น ได้ฟังพระธรรมอันไพเราะ ผู้ทรงประกาศอริยสัจ 4. 22. ๒๒. සුත්වාන මධුරං ධම්මං, පබ්බජිත්වාන සාසනෙ; අ ජරා මරං සීතිභූතං, පත්තො නිබ්බාණමුත්තමං. ครั้นฟังพระธรรมอันไพเราะแล้ว ได้บวชในพระศาสนา เป็นผู้ปราศจากความแก่และความตาย เป็นผู้ดับเย็นแล้ว ได้บรรลุพระนิพพานอันสูงสุด. 23. ๒๓. සුතං [Pg.14] එකමුහුත්තං මෙ, තදා ධම්මං සුදෙසිතං; තෙනම්හි චතුරාපායෙ, න ජාතො න කුතොභයං. ข้าพเจ้าได้ฟังพระธรรมที่แสดงดีแล้วในกาลนั้น เพียงชั่วขณะหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่เกิดในอบายภูมิ 4 และไม่มีภัยจากที่ไหนเลย. 24. ๒๔. කරමුක්ඛිප්ප වක්ඛාමි, කරොථෙ කගිරං මම; මමො පමං කරිත්වාන, ධම්මං සුණාථ සාධුකන්ති. ข้าพเจ้าจะยกมือขึ้นกล่าว ขอท่านทั้งหลายจงทำตามคำของข้าพเจ้า จงทำข้าพเจ้าให้เป็นตัวอย่าง จงฟังธรรมโดยเคารพเถิด. එවඤ්ච පන වත්වා සත්තෙ ධම්මසවණෙ නියොජෙසීති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้ชักชวนสัตว์ทั้งหลายให้ฟังธรรม. 25. ๒๕. ඉති තනුතරකාලං සාධු ධම්මං සුණිත්වා,අධිගතවිභවානං ආනුභාවං සුණිත්වා; භවවිභවසුඛං භො පත්ථයන්තා කුසීතං,ජහථ සුණථ ධම්මං දුල්ලභං දුල්ලභස්සාති. ดังนั้น เมื่อได้ฟังพระธรรมอันดีงามเพียงชั่วเวลาอันน้อยนิดแล้ว เมื่อได้ฟังอานุภาพของผู้ที่ได้บรรลุสมบัติแล้ว ท่านทั้งหลายผู้ปรารถนาความสุขในภพและวิภพ จงละความเกียจคร้าน จงฟังพระธรรมที่หาได้ยากยิ่งเถิด. මිගලුද්දකස්ස වත්ථුං දුතියං. เรื่องนายพรานเนื้อที่ 2 3. තිණ්ණංජනානං වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓. ในเรื่องของบุคคล 3 คนนี้ นี้เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ ජම්බුදීපස්මිං කිර පුබ්බෙ මහානිදාඝො අහොසි, තදා නිදාඝසුරියෙන සකිරණකරා වාපි පොක්ඛරණි නදී ගිරිකන්දරනිජ්ඣරාදීසු උදකං නිස්සෙසං කත්වා පීතමිව උදකෙ පරික්ඛීණෙ මච්ඡකච්ඡපාදයො යෙභුය්‍යෙන විනාසං පත්තා. අථ මහාරඤ්ඤභූමියං රුක්ඛතිණලභාදයො අතීව මිලාතා අහෙසුං. මිගපක්ඛිනොපිඝම්මාභිතත්තා පිපාසිතො මරීචිං තොයන්තිමඤ්ඤමානා ඉතොචිතොච ධාවන්තා මහාදුක්ඛප්පත්තා අහෙසුං. තදා එකො සුවපොතකො පිපාසිතො තත්ථ තත්ථ පානීයං පරියෙසන්තො මහාරඤ්ඤෙ එකස්මිං පූතිපාදපෙ සට්ඨිරතනෙ නරකාවාටෙ පානීයගන්ධං ඝායිත්වා ලොභෙන පාතුං ඔතිණ්ණො අතිපානෙන භාරො තත්ථෙව පතිත්වා උග්ගන්තුං නාසක්ඛි. අථාපරොපි සප්පොච මනුස්සොචාති ද්වෙ ජනා තත්ථෙව පතිංසු, සප්පානාම විවෙකං ලද්ධාව අත්තං විජහන්ති. තස්මායං අලද්ධා [Pg.15] විවෙකත්තං උග්ගන්තුං නාසක්ඛි. අනාලම්බත්තා මනුස්සොපි. තෙ උග්ගන්තුං අසක්කොන්තා මරණභයභීතා අඤ්ඤමඤ්ඤ මවිහෙඨෙන්තා තත්ථෙව වසිංසු. අථෙකො බරාණසීවාසිකො මනුස්සො වනං පවිට්ඨො තථෙව පානීයං පරියෙසමානො තං ඨානං පත්වා තෙ තයොපි දිස්වා කම්පමානහදයො වල්ලියා පිටකං බන්ධිත්වා සික්කාය පක්ඛිපිත්වා ඔතාරෙත්වා තෙ තයොපි උද්ධරි, අථානෙන තෙ අම්හාකං ජීවිතං දින්නන්ති සොමනස්සා තස්සෙවමාහංසු, සාමි මයං තුම්හෙ නිස්සාය ජීවිතං ලභිම්හ, තුම්හෙ ඉතො පට්ඨාය අම්හාකං සහායො, මයම්පි තෙ සහායා, අම්හාකං වසනට්ඨානානි ආගන්තුකාමාති වත්වා තෙසු තාව සුවපොතකො ආහ, සාමි බාරාණසියං දක්ඛිණද්වාරෙ මහානිග්‍රොධො අත්ථි, තත්ථාහං වසාමි, තව තථාරූපෙ කිච්චෙ සති මම සන්තිකමාගම්ම සුවාති සද්දංකරොහීති වත්වා මෙත්තිථිරං කත්වා පක්කාමි, සප්පොපි සම්මාහං තස්සෙව නිග්‍රොධස්සා විදූරෙ මහන්තං වම්මිකං අත්ථි, තත්ථ වසාමි, තවත්ථෙ සති තත්ථාගන්ත්වා දීඝාතිසද්දං කරොහීති වත්වා තථෙවපක්කාමි, මනුස්සොපි බාරාණසියං අසුකායනාම වීථියා අසුකගෙහෙ වසාමි, තවත්ථෙ සති මම සන්තිකං ආගච්ඡාති වත්වා පක්කාමි, අථා පරභාගෙ සො උපකාරකො පුරිසො අත්තනො කිච්චෙ සඤ්ජාතෙ මම සහායානං සන්තිකං ගමිස්සාමීති සඞ්කෙතානුසාරෙන ගන්ත්වා නිග්‍රොධමූලෙ ඨිතො සුවස්ස සද්දමකාසි, තං සුත්වා සුවපොතකො වෙගෙනාගන්ත්වා තෙන සද්ධිං පටිසම්මොදිත්වාසම්ම චිරෙනා ගතොසි, ආගතකාරණං මෙ ආචික්ඛාති ආහ. සොපාහ සම්මාහං ජීවිතු මසක්කොන්තො පුත්තදාරකෙ ඤාතීනං පටිපාදෙත්වා තව සන්තිකමාගතොම්හිති, සුවපොතකොපි සාධු සම්ම තයා කතං මම සන්තිකමාගච්ඡන්තෙන, තයා මම ජීවිතං දින්නං, මයාපි තව ජීවනුපායං කාතුං වට්ටති, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාවෙත්ථ ථොකං විස්සමාති වත්වා පක්කාමි ජීවනුපායං පරියෙසමානො, [Pg.16] තස්මිං කිර සමයෙ බාරාණසීරාජා නගරතො නික්ඛම්ම සුසජ්ජිතුය්‍යානං පවිසිත්වා සපරිසො කීළිත්වා මජ්ඣන්තිකසමයෙ සුඵුල්ලිතං පඤ්චපදුමසඤ්ඡන්වං මඞ්ගලපොක්ඛරණිං දිස්වා නහායිතුකාමො සබ්බාභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා රාජපුරිසෙ පටිපාදෙත්වා නහායිතුං ඔතරි, තදා සුවපොතකො තං ඨානං පත්තො සාඛන්තරෙ නිලීනො රාජපුරිසානං පමාදං දිස්වා රඤ්ඤො මුත්තාහාරං ඩසිත්වා ආකාසං පක්ඛන්දිත්වා වෙගෙනාගන්ත්වා අත්තනො සහායස්ස දත්වා අප්පමත්තො ඉමං වලඤ්ජෙහි සම්මාති වත්වා අදාසි, තතො සො නං ගහෙත්වා ඉමං කුහිං පටිසාමෙස්සාමීති චින්තොන්තො මමෙකො සහායකො අන්තොනගරෙ වසති, තස්මිං ඨපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා යථාසඞ්කෙතමුපගම්ම තං දිස්වා පටිසන්ථාරං කත්වා සුවපොතකෙන කතො පකාරං පකාසෙත්වා ඉමං මුත්තාහාරං සාධුකං ඨපෙහීති වත්වා අදාසි, තංඛණෙ රාජා නහාත්වානුලිත්තො ආභරණානි පිලන්ධෙන්තො මුත්තාහාරං නාද්දස. තතො රාජපුරිසා අන්තොච බහිච පරිජනෙ උපපරික්ඛිත්වා මුත්තාහාරං අපස්සන්තා නගරෙ භෙරිං චරාපෙසුං, යො මුත්තාහාරං පස්සති, තස්ස රාජා මහන්තං යසං දස්සතීති. තං සුත්වා සො මිත්තදූභී එවං චින්තෙසි, අහංචම්හි දුක්ඛිතො, යන්නූනාහං මුත්තාහාරං රඤ්ඤො දස්සෙත්වා සුඛෙන වසෙය්‍යං, කිම්මෙ එතෙනාති තෙන කතං තථාරූපං උපකාරං අසල්ලක්ඛෙන්තො මහාමිත්තදූභී පුරිසො රාජපුරිසෙ උපසඞ්කම්ම මුත්තහාරං අත්තනො සන්තිකෙ ඨපිතභාවං කථෙසි, භො මම සන්තිකෙ එකො පුරිසො මුත්තහාරං ඨපෙසීති. එවං අසප්පුරිසසංසග්ගොති, තථාහි. ได้ยินว่า ในอดีตกาล ได้เกิดความแห้งแล้งครั้งใหญ่ในชมพูทวีป ครั้งนั้น ดวงอาทิตย์ในฤดูร้อนได้แผดเผาจนน้ำในสระ โบกขรณี แม่น้ำ และลำธารตามซอกเขาเหือดแห้งไปสิ้น ราวกับถูกดื่มกินไป เมื่อน้ำเหือดแห้งไป เหล่าปลาและเต่าเป็นต้นส่วนใหญ่ก็ถึงแก่ความพินาศ แม้ต้นไม้ หญ้า และเถาวัลย์ในป่าใหญ่ก็เหี่ยวเฉาอย่างยิ่ง แม้เหล่าสัตว์ปีกและสัตว์ป่าก็ถูกความร้อนแผดเผา กระหายน้ำ มองเห็นพยับแดดเป็นน้ำ จึงวิ่งไปมาจนได้รับความทุกข์อย่างใหญ่หลวง ครั้งนั้น ลูกนกแก้วตัวหนึ่งกระหายน้ำ เที่ยวแสวงหาน้ำไปทั่วในป่าใหญ่ ได้กลิ่นน้ำในหลุมลึก ๖๐ ศอกที่มีต้นไม้เน่าเปื่อย จึงลงไปด้วยความโลภเพื่อจะดื่มน้ำ แต่เพราะดื่มน้ำมากเกินไปจนหนักตัว จึงตกลงไปในที่นั้นและไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่อมา แม้แต่งูและมนุษย์ทั้งสองก็ตกลงไปในที่นั้นเช่นกัน ธรรมดางูเมื่อได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงจะสลัดตัวขึ้นมาได้ แต่งูตัวนี้เมื่อไม่ได้ที่ยึดเหนี่ยวจึงไม่สามารถขึ้นมาได้ แม้แต่มนุษย์ก็เช่นกันเพราะไม่มีที่ยึดเหนี่ยว พวกเขาไม่สามารถขึ้นมาได้ ต่างกลัวต่อมรณภัยจึงอยู่ร่วมกันในที่นั้นโดยไม่เบียดเบียนกันและกัน ครั้งนั้น ชายชาวเมืองพาราณสีคนหนึ่งเข้าไปในป่าเพื่อแสวงหาน้ำเช่นกัน เมื่อมาถึงที่นั้นเห็นทั้ง ๓ แล้วก็มีจิตหวั่นไหว จึงใช้เถาวัลย์สานเป็นตะกร้าผูกกับเชือกหย่อนลงไปช่วยทั้ง ๓ ขึ้นมาได้ ทั้ง ๓ นั้นมีความโสมนัสว่า 'ท่านให้ชีวิตแก่พวกเรา' จึงกล่าวว่า 'นายจ๋า พวกเราได้ชีวิตเพราะอาศัยท่าน ตั้งแต่นี้ไปท่านคือสหายของพวกเรา และพวกเราก็เป็นสหายของท่าน หากท่านปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของพวกเรา' ดังนี้ ในบรรดาทั้ง ๓ นั้น ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'นายจ๋า ที่ประตูทิศใต้ของเมืองพาราณสีมีต้นนิโครธใหญ่ต้นหนึ่ง ข้าพเจ้าอยู่ที่นั่น เมื่อท่านมีกิจธุระเช่นนั้น จงมาหาข้าพเจ้าแล้วทำเสียงว่า สุวะ' เมื่อกระชับมิตรภาพมั่นคงแล้วก็จากไป แม้แต่งูก็กล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าอยู่ในจอมปลวกใหญ่ไม่ไกลจากต้นนิโครธนั้น เมื่อท่านมีธุระ จงมาที่นั่นแล้วทำเสียงว่า ทีฆะ' แล้วก็จากไปเช่นกัน ส่วนมนุษย์ก็กล่าวว่า 'ข้าพเจ้าอยู่ในบ้านชื่อโน้น ถนนชื่อโน้น ในเมืองพาราณสี เมื่อท่านมีธุระ จงมาหาข้าพเจ้า' แล้วก็จากไป ต่อมาภายหลัง ชายผู้มีอุปการะคนนั้นเกิดกิจธุระขึ้น จึงคิดว่า 'เราจะไปหาสหาย' แล้วเดินทางไปตามนัดหมาย เมื่อถึงโคนต้นนิโครธก็ทำเสียงนกแก้ว ลูกนกแก้วได้ยินก็รีบมาปฏิสันถารด้วยความยินดีว่า 'สหาย ท่านมานานแล้วหรือ จงบอกเหตุที่ท่านมาแก่ข้าพเจ้าเถิด' เขาจึงบอกว่า 'สหาย ข้าพเจ้าไม่สามารถเลี้ยงชีพได้ จึงฝากบุตรภรรยาไว้กับญาติแล้วมาหาท่าน' ลูกนกแก้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านมาหาข้าพเจ้าดีแล้ว ท่านเคยให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็ควรทำอุบายเลี้ยงชีพให้แก่ท่าน ท่านจงพักผ่อนที่นี่สักครู่จนกว่าข้าพเจ้าจะกลับมา' แล้วบินไปแสวงหาอุบายเลี้ยงชีพ สมัยนั้น พระราชาแห่งเมืองพาราณสีเสด็จออกจากพระนครเข้าสู่พระราชอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี ทรงเล่นสนุกพร้อมกับบริวาร เมื่อถึงเวลาเที่ยงวัน ทรงเห็นสระโบกขรณีมงคลที่บานสะพรั่งด้วยปทุม ๕ สี ทรงปรารถนาจะสรงน้ำ จึงเปลื้องเครื่องประดับทั้งปวงฝากไว้กับราชบุรุษแล้วเสด็จลงสรงน้ำ ขณะนั้น ลูกนกแก้วมาถึงที่นั้น แฝงตัวอยู่ในระหว่างกิ่งไม้ เห็นความประมาทของเหล่าราชบุรุษ จึงคาบมุกดาหารของพระราชาบินขึ้นสู่เวหา รีบนำมามอบให้แก่สหายของตนแล้วกล่าวว่า 'สหาย ท่านจงใช้สอยสิ่งนี้เถิด' ชายคนนั้นรับมาแล้วคิดว่า 'เราจะเก็บสิ่งนี้ไว้ที่ไหนดี' จึงคิดได้ว่า 'สหายของเราคนหนึ่งอยู่ในเมือง เราจะฝากไว้ที่เขา' จึงไปตามนัดหมาย เมื่อพบกันแล้วก็ทำปฏิสันถาร บอกเล่าเรื่องที่นกแก้วทำอุปการะให้ แล้วมอบมุกดาหารนั้นให้โดยกำชับว่า 'จงเก็บรักษามุกดาหารนี้ไว้ให้ดี' ในขณะนั้น พระราชาสรงน้ำและไล้ทาของหอมเสร็จแล้ว เมื่อจะทรงเครื่องประดับก็ไม่เห็นมุกดาหาร เหล่าราชบุรุษตรวจดูทั้งภายในและภายนอกก็ไม่พบ จึงเที่ยวตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ผู้ใดพบมุกดาหาร พระราชาจะพระราชทานยศใหญ่ให้' ชายผู้ประทุษร้ายมิตรได้ยินดังนั้นจึงคิดว่า 'เรากำลังลำบาก ถ้าเรานำมุกดาหารไปถวายพระราชา เราคงจะอยู่อย่างเป็นสุข เราจะสนใจอะไรกับชายคนนี้' เขาไม่คำนึงถึงอุปการะที่ชายคนนั้นเคยทำไว้ เป็นคนประทุษร้ายมิตรอย่างยิ่ง จึงเข้าไปหาราชบุรุษแล้วบอกเรื่องที่มุกดาหารอยู่ที่ตนว่า 'ท่านทั้งหลาย มีชายคนหนึ่งนำมุกดาหารมาฝากไว้ที่ข้าพเจ้า' การคบกับอสัตบุรุษเป็นเช่นนี้แล 1. ๑. යථා සංවඩ්ඪිතො නිම්බො, මධුඛීරො දසිඤ්චනා; න යාති මධුරං තං වො, පකාර මසතං කතං. ต้นสะเดาที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำผึ้งและน้ำนม แม้ตั้งสิบครั้ง ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น 2. ๒. සීසෙනු දක මාදාය, වඩ්ඪිතොපි නුහීතරු; න යාති මධුරං තංවො, පකාරමසතං කතං. ต้นสลัดไดที่ถูกบำรุงด้วยการรดน้ำที่ยอด แม้จะเติบโตขึ้น ก็ไม่กลายเป็นรสหวานฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนชั่วก็ฉันนั้น 3. ๓. නිච්චං [Pg.17] ඛීරොදපානෙන, වඩ්ඪිතො සිවිසො යථා; විසංව පරිවත්තෙති, තථා නීචොපකාරකං. งูพิษที่ถูกบำรุงด้วยการให้ดื่มน้ำนมและน้ำเป็นนิจ ย่อมกลับกลายเป็นพิษฉันใด อุปการะที่ทำแก่คนเลวก็ฉันนั้น 4. ๔. යථාත්තනා කතො අග්ගි, සීතලං න දදෙ ඛලු; තථා නීචෙ කතං කාරං, අග්ගීව දහතෙ තනුං. ไฟที่ตนเองก่อขึ้น ย่อมไม่ให้ความเย็นเลยฉันใด การสงเคราะห์ที่ทำแก่คนเลว ก็ย่อมเผาผลาญร่างกายเหมือนไฟฉันนั้น 5. ๕. තස්මා උපපරික්ඛිත්වා, හාවභාවෙන බුද්ධියා; කාතබ්බා මෙත්ති ජන්තූහි, නාමිත්තො ලභතෙසුඛන්ති. เพราะฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายพึงพิจารณาด้วยอัธยาศัยและปัญญาแล้วจึงกระทำมิตรภาพ เพราะผู้ที่ไม่มีมิตรย่อมไม่ได้รับความสุข අථස්ස මිත්තදුභිනො වචනෙන රාජපුරිසා මුත්තාහාරංචතංච ගහෙත්වා සභණ්ඩකං පුරිසං දස්සෙසුං. අථ රාජා සභණ්ඩකං චොරං දිස්වා කුද්ධො ඉමං නෙත්වා දක්ඛිණද්වාරෙ ජීවසූලෙ උත්තාසෙථාති ආණාපෙසි, රාජපුරිසා තස්ස රාජාණං කරොන්තො අගමංසු, තෙහි නීයමානො පුරිසො දක්ඛිණද්වාරා නික්ඛම්ම සප්පසහායං සරිත්වා අප්පෙවනාමෙ තස්ස සන්තිකා කිඤ්චි සොත්ථි භවෙය්‍යාති පුබ්බෙ වුත්තසඞ්කෙතා නුසාරෙන වම්මිකං දිස්වා සම්ම දීඝාති සද්දමකාසි, සො වම්මිකා නික්ඛම්මතං තථා නියමානං දිස්වා සංවිග්ගො දුක්ඛප්පත්තො සහායස්සමෙ අජ්ජ අවස්සයෙන උපත්ථම්භං භවිතුං වට්ටතීති තං සමස්සාසෙත්වා අත්තභාවං විජහිත්වා අඤ්ඤතරවෙසෙන රාජපුරිසෙ උපසඞ්කම්ම ඉමං පුරිසං මුහුත්තංමා මාරෙථාති දළ්හං වත්වා මුහුත්තෙන රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සප්පවණ්ණෙන දෙවිං ඩසිත්වා තාය විසෙන මුච්ඡිතකාලෙ මනුස්සවණ්ණෙන වජ්ඣප්පත්තො විසොසධං ජානාතිතී වත්වා තංඛණෙව සහායස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා රඤ්ඤා තව පක්කො සිතකාලෙ ගන්ත්වා උදකප්පසතෙන දෙවියා සරීරෙ පහරිත්වා නිබ්බිසං කරාහීති වත්වා පක්කාමි, අථ රාජා විසවෙජ්ජ පරියෙසන්තො තං පවත්තිං සුත්වා වජ්ඣප්පත්තං ආනෙථාති ආණාපෙත්වා දෙවියා නිබ්බිසං කරොථාති ආහ, සො නාගරාජෙන වුත්තනයෙන නිබ්බිසමකාසි, සා සුඛිතා අරොගා අහොසි, රාජා තං දිස්වා තුට්ඨො තස්ස ඛෙත්තවත්ථුයානවාහනාදිදානෙන [Pg.18] මහාසක්කාරමකාසි, අථ සො රාජානං උපසඞ්කම්ම අත්තනා කතං සබ්බං පකාසෙසි. තෙන වුත්තං. ด้วยคำของมิตรทรยศนั้น พวกราชบุรุษจึงจับชายผู้มีเครื่องประดับพร้อมทั้งสร้อยมุกนั้นไปแสดง. เมื่อนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นโจรผู้มีเครื่องประดับพร้อมด้วยของกลางแล้ว ทรงกริ้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้นี้ไปเสียบหลาวทั้งเป็นที่ประตูทิศใต้'. พวกราชบุรุษรับพระราชโองการนั้นแล้วก็ไป. ชายผู้นั้นถูกพวกราชบุรุษนำไป ออกจากประตูทิศใต้แล้วระลึกถึงสหายงูว่า 'บางทีความสวัสดีบางอย่างพึงมีจากสำนักของเขา' จึงเห็นจอมปลวกตามสัญญาณที่เคยบอกไว้ก่อนแล้ว ก็ส่งเสียงเรียก 'สหายทีฆะ'. งูนั้นออกจากจอมปลวก เห็นเขาถูกนำไปอย่างนั้นแล้วก็สลดใจ ได้รับความทุกข์ว่า 'วันนี้เราจำเป็นต้องเป็นที่พึ่งของสหาย' จึงปลอบโยนเขาแล้วละอัตภาพของตน ไปหาราชบุรุษด้วยเพศอื่น กล่าวอย่างหนักแน่นว่า 'อย่าเพิ่งฆ่าชายผู้นี้ชั่วครู่หนึ่ง' แล้วในชั่วครู่หนึ่งก็ไปที่ประทับของพระอัครมเหสีของพระราชา กัดพระเทวีด้วยรูปงู เมื่อพระเทวีสลบไปด้วยพิษนั้น ก็กล่าวด้วยรูปมนุษย์ว่า 'ผู้ที่ต้องโทษประหารนั้นรู้ยาแก้พิษ' แล้วในขณะนั้นเองก็ไปหาสหาย กล่าวว่า 'เมื่อพระราชาเรียกท่าน จงไปในเวลาที่พระองค์ทรงเรียก แล้วเอาน้ำหนึ่งฟายมือประพรมพระวรกายของพระเทวีให้พิษหาย' แล้วก็จากไป. เมื่อนั้น พระราชาทรงแสวงหาหมองู ได้ทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงมีรับสั่งว่า 'จงนำผู้ที่ต้องโทษประหารมา' แล้วตรัสว่า 'จงถอนพิษของพระเทวีเสีย'. เขาได้ถอนพิษตามวิธีที่พญานาคบอก. พระเทวีนั้นทรงมีความสุขและหายประชวร. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้วทรงยินดี จึงทรงกระทำการสักการะอย่างใหญ่หลวงด้วยการพระราชทานที่นา ที่ดิน ยานพาหนะเป็นต้นแก่เขา. เมื่อนั้น เขาจึงเข้าไปเฝ้าพระราชาและเปิดเผยเรื่องทั้งหมดที่ตนทำ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า. 6. ๖. එකදාහං මහාරාජ, වනං කම්මෙන කෙනචි; ගතොද්දසං මහාවාටෙ, පතිතං සුවපොතකං. ครั้งหนึ่ง ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์ไปป่าด้วยกิจบางอย่าง ได้เห็นลูกนกแก้วตกลงในหลุมใหญ่. 7. ๗. අථො රගං මනුස්සංච; දුක්ඛප්පත්තෙ ඛුදාපරෙ; උක්ඛිපිං කරුණායාහං; තෙ මෙ වොචුං තදා තයො. อนึ่ง งูและมนุษย์ ผู้ถึงความทุกข์เพราะความหิว ข้าพระองค์ได้ช่วยยกขึ้นด้วยความกรุณา เขาทั้งสามนั้นได้กล่าวแก่ข้าพระองค์ในกาลนั้น. 8. ๘. අදාසි ජීවමම්හාකං, උපකාරොසි නො තුවං; තව කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ, අම්හාකං එහි සන්තිකං. ท่านได้ให้ชีวิตแก่พวกเรา ท่านได้ทำอุปการะแก่พวกเรา เมื่อกิจของท่านเกิดขึ้น จงมาหาพวกเรา. 9. ๙. එවං තෙහි පවුත්තොහං, අගඤ්ඡිං සුවසන්තිකං; තෙන කතූපකාරොහං, මනුස්සස්සාපි සන්තිකං. ข้าพระองค์ถูกพวกเขากล่าวอย่างนี้แล้ว จึงไปหานกแก้ว. ข้าพระองค์ผู้ทำอุปการะ (แก่มนุษย์) ก็ไปหามนุษย์ด้วย. 10. ๑๐. තෙනාහං මරණප්පත්තො, අද්දසං උරගාධිපං; සොදාසි ජීවිතං මය්හං, අලත්ථං විපුලං ධනං. เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ผู้ถึงความตาย ได้เห็นพญางู เขาได้ให้ชีวิตแก่ข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ทรัพย์อันไพบูลย์. 11. ๑๑. සුජනො නාවමන්තබ්බො, ඛුද්දකොති නරාධිප; සුවොච උරගොචෙතෙ, මිත්තධම්මෙ පතිට්ඨිතා. คนดีไม่ควรดูหมิ่นว่าเป็นคนเล็กน้อย ข้าแต่มหาราช นกแก้วและงูเหล่านี้ตั้งอยู่ในมิตรธรรม. 12. ๑๒. කාරණඤ්ඤූ මනුස්සෙසො,අම්හෙහි සමජාතිකො; කතූපකාරො එවම්පි,දිසො ජාතො නරාධමො. มนุษย์ผู้นี้รู้เหตุผล เป็นผู้มีชาติกำเนิดเสมอกับเรา แม้ได้รับอุปการะแล้วอย่างนี้ ก็ยังกลายเป็นศัตรู เป็นคนเลวทราม. 13. ๑๓. අකස්මා දෙව කුප්පන්ති, පසීදන්තිනිමිත්තතො; සීලං හෙතමසාධූනං, බාලානමවිජානතං. ข้าแต่พระองค์ (คนพาล) ย่อมโกรธโดยไม่มีเหตุ ย่อมเลื่อมใสโดยไม่มีเหตุ นี้เป็นปกติของคนไม่ดี ของคนพาลผู้ไม่รู้แจ้ง. 14. ๑๔. මනුස්සාපි මහාරාජ, කෙචි විස්සාසියා න වෙ; තිරච්ඡානාපි හොන්තෙව, අජිම්හමනසාසඨාති. ข้าแต่มหาราช มนุษย์บางพวกไม่ควรไว้วางใจเลย แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นผู้มีใจซื่อตรงไม่คดโกง. එවං [Pg.19] සො අත්තනො පවත්තිං කථෙසි, රාජා තං සුත්වා පසන්නො ඉමස්ස පුරිසස්ස මහන්තං ගෙහං කත්වා මහාපරිහාරං කරොථාති ආණාපෙසි, සො පන මම ගෙහං නිග්‍රොධස්ස ච වම්මිකස්ස ච අන්තරෙ කරොථාති වත්වා තථා කාරෙත්වා තත්ථ වසන්තො රාජූපට්ඨානං කරොන්තො තෙහි සහායෙහි සද්ධිං සම්මොදමානො යාවජීවං වසිත්වා ආයු පරියොසානෙ තෙහි සද්ධිං යථාකම්මං ගතොති. เขาได้เล่าเรื่องของตนอย่างนี้. พระราชาทรงสดับแล้วทรงเลื่อมใส จึงมีรับสั่งว่า 'จงสร้างเรือนใหญ่และให้การดูแลอย่างดีแก่ชายผู้นี้'. แต่เขาได้กล่าวว่า 'จงสร้างเรือนของข้าพเจ้าไว้ระหว่างต้นไทรและจอมปลวก' แล้วก็ให้สร้างอย่างนั้น อยู่ที่นั่น ทำการปรนนิบัติพระราชา ยินดีอยู่กับสหายเหล่านั้น ตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็ไปตามกรรมพร้อมกับสหายเหล่านั้น. 15. ๑๕. ඉති පතිතසුඛම්හා අඞ්ගතො වා ධනම්හා,පරමතරපතිට්ඨා හොන්ති මිත්තා සඛානං; විරහිතසඛිනං භො නත්ථි යස්මාභිවුද්ධි,චිණුථ කුසලධම්මං මිත්තවන්තා මහන්තං. ดังนั้น มิตรทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งอันประเสริฐยิ่งกว่าความสุขที่เกิดจากอวัยวะหรือจากทรัพย์ เพราะความเจริญย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ปราศจากมิตร ท่านผู้มีมิตรทั้งหลาย จงประพฤติกุศลธรรมอันยิ่งใหญ่เถิด. තිණ්ණං ජනානං වත්ථුං තතියං. เรื่องของคนสามคน จบเรื่องที่สาม. 4. බුද්ධෙනියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๔. นี้คือเรื่องราวตามลำดับในเรื่องของนางพุทธินี. ජම්බුදීපෙ කිර පුබ්බෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සත්තාසීතීකොටිනිහිතධනං එකං සෙට්ඨිකුලං අහොසි, තස්ස පන සෙට්ඨිනො එකායෙව ධීතා අහොසි නාමෙන බුද්ධෙනිනාම, තස්සා සත්තවස්සිකකාලෙ මාතාපිතරො කාලමකංසු, තස්මිං කුලෙ සබ්බං සාපතෙය්‍යං තස්සායෙව අහොසි, සා කිර අභිරූපා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා දෙවච්ඡරපටිභාගා පියාච අහොසි මනාපා, සද්ධා පසන්නා රතනත්තයමාමිකා පටිවසති, තස්මිං පන නගරෙ සෙට්ඨිසෙනාපතිඋපරාජාදයො තං අත්තනො පාදපරිචාරිකං කාමයමානා මනුස්සෙ පෙසෙසුං පණ්ණාකාරෙහි සද්ධිං, සා තං සුත්වා චින්තෙසි, මය්හං මාතාපිතරො සබ්බං විභවං පහාය මතා, මයා පන තථා අගන්තබ්බං, කිං මෙ පතිකුලෙන, කෙවලං [Pg.20] විත්තවිනාසාය භවති, මයා පනි මං ධනං බුද්ධසාසනෙයෙව නිදහිතුං වට්ටතීති චින්තෙසි, චින්තෙත්වා ච පන තෙසං න මය්හං පතිකුලෙනත්ථොති පටික්ඛිපි, සා තතො පට්ඨාය මහාදානං පවත්තෙන්තී සමණබ්‍රහ්මණෙ සන්තප්පෙසි, තෙනෙත්ථ. ได้ยินว่า ในอดีตกาล ณ ชมพูทวีป ในเมืองปาฏลีบุตร มีตระกูลเศรษฐีตระกูลหนึ่ง มีทรัพย์ที่ฝังไว้ ๘๗ โกฏิ. เศรษฐีนั้นมีธิดาคนเดียว ชื่อว่า พุทธินี. เมื่อนางมีอายุเจ็ดขวบ มารดาบิดาก็ล่วงลับไป. ทรัพย์สมบัติทั้งหมดในตระกูลนั้นก็เป็นของนางผู้เดียว. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีรูปงาม น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยผิวพรรณอันงดงามยิ่งนัก เปรียบดังนางอัปสร เป็นที่รักและเป็นที่พอใจ เป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส รักในพระรัตนตรัย อยู่ในเมืองนั้น. ในเมืองนั้น พวกเศรษฐี เสนาบดี อุปราชเป็นต้น ปรารถนาให้นางเป็นภรรยาของตน จึงส่งคนพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการไป. นางได้ฟังดังนั้นแล้วก็คิดว่า 'มารดาบิดาของเราละทิ้งสมบัติทั้งหมดแล้วตายไป แต่เราไม่ควรไปอย่างนั้น จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลสามีของเรา? มันเป็นเพียงการทำลายทรัพย์เท่านั้น เราควรจะฝากทรัพย์นี้ไว้ในพระพุทธศาสนาเท่านั้น'. ครั้นคิดแล้ว ก็ปฏิเสธพวกเขาว่า 'เราไม่มีความต้องการด้วยตระกูลสามี'. ตั้งแต่นั้นมา นางก็ให้ทานอันยิ่งใหญ่ ยังสมณพราหมณ์ให้เอิบอิ่ม เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้จึงกล่าวไว้ว่า. 1. ๑. චතුද්දිසායාතජිනත්‍රජානං,ආපානභූතං ඝරමාසි තස්සා; යදිච්ඡිත ප්පච්චයලාභ හෙතු,දෙවද්දුමොවාසි මහානුභාවො. เรือนของนางได้เป็นดุจสถานที่พักพิงสำหรับเหล่าพุทธบุตรผู้มาจากทิศทั้งสี่ เพราะเป็นเหตุให้ได้ปัจจัยตามที่ปรารถนา จึงเป็นดุจต้นไม้ทิพย์ที่มีอานุภาพมาก. 2. ๒. පුප්ඵූපහාරාදි විතානලඞ්කතා,පදීප පඤ්ඤත්ත සුභාසනාවලී; සුඛාසනාසීන වසීහිලඞ්කතා,තස්සාසි තස්මිං වරදානසාලා. โรงทานอันประเสริฐของนางนั้น ประดับด้วยเครื่องบูชาคือดอกไม้และเพดานเป็นต้น มีแถวแห่งอาสนะอันดีงามที่จัดตั้งประทีปไว้ ประดับด้วยพระขีณาสพผู้นั่งบนอาสนะอันเป็นสุข. 3. ๓. සුධොතහත්ථා සුචිපුඤ්ඤචිත්තා,සදාදරා රක්ඛිතපඤ්චසීලා; බුද්ධෙනිනාමා කරුණා ගුණග්ගා,අදා මහාදානවරං පසත්ථන්ති. มีมือที่ล้างสะอาด มีจิตบริสุทธิ์ในบุญ มีความเคารพเสมอ รักษาศีลห้า นางพุทธินีผู้มีชื่อว่าพุทธินี ผู้มีกรุณาเป็นคุณอันยอดเยี่ยม ได้ให้ทานอันประเสริฐอันยิ่งใหญ่ที่น่าสรรเสริญ. අථාපරභාගෙ එකො අස්සවාණිජකො අස්ස-වාණිජ්ජාය පුබ්බන්තාපරන්තං ගච්ඡන්තො ආගම්ම ඉමිස්සා ගෙහෙ නිවාසං ගණ්හි, අථ සො වාණිජො තං දිස්වා ධීතුසිනෙහං පති ට්ඨා පෙ ත්වා ගන්ධමාලවත්ථාලඞ්කාරාදීහි තස්සා උපකාරකො හුත්වා ගමනකාලෙ අම්ම එතෙසු අස්සෙසු තව රුච්චනකං අස්සං ගණ්හාහීති ආහ, සාපි අස්සෙ ඔලොකෙත්වා එකං සින්ධවපොතකං දිස්වා එතං මෙ දෙහීති ආහ, වාණිජො අම්ම එසො සින්ධවපොතකො, අප්පමත්තා හුත්වා පටිජග්ගාහීති වත්වා තං පටිපාදෙත්වා අගමාසි. සාපි තං පටිජග්ගමානා ආකාසගාමිභාවං ඤත්වා සම්මා පටිජග්ගන්තී එවං චින්තෙසි, පුඤ්ඤකරණස්ස [Pg.21] මෙ සහායො ලද්ධොති, අගතපුබ්බාච මෙ භගවතො සමාරං මාරබලං විධමෙත්වා බුද්ධභූතස්ස ජයමහාබොධිභූමි, යන්නූනාහං තත්ථ ගන්ත්වා භගවතො ජයමහාබොධිං වන්දෙය්‍යන්ති චින්තෙත්වා බ හූ රජතසුවණ්ණමාලාදයො කාරාපෙත්වා එකදිවසං අස්ස මභිරුය්හ ආකාසෙන ගන්ත්වා බොධිමාලකෙ ඨත්වා ආගච්ඡන්තුඅය්‍යා සුවණ්ණමාලා පූජෙතුංති උග්ඝොසෙසි. තෙනෙත්ථ. ต่อมาในภายหลัง พ่อค้าม้าคนหนึ่งเดินทางค้าขายม้าไปมาระหว่างทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ได้มาพักอาศัยอยู่ในเรือนของนาง. ครั้งนั้น พ่อค้านั้นเห็นนางแล้วก็เกิดความรักเหมือนบุตรสาว ได้ทำอุปการะแก่นางด้วยเครื่องหอม ดอกไม้ ผ้า และเครื่องประดับเป็นต้น เมื่อถึงเวลาจะไปก็ได้กล่าวว่า 'แม่เอ๋ย ในบรรดาม้าเหล่านี้ จงเลือกม้าที่เจ้าชอบใจไปตัวหนึ่งเถิด'. นางมองดูม้าทั้งหลาย เห็นลูกม้าสินธพตัวหนึ่งจึงกล่าวว่า 'ขอท่านจงให้ตัวนี้แก่ข้าพเจ้า'. พ่อค้ากล่าวว่า 'แม่เอ๋ย นี่คือลูกม้าสินธพ จงเป็นผู้ไม่ประมาทดูแลให้ดีเถิด' แล้วก็มอบม้านั้นให้แล้วจากไป. นางดูแลม้านั้นอยู่ เมื่อรู้ว่าม้านั้นสามารถไปในอากาศได้ ก็ดูแลอย่างดีแล้วคิดว่า 'เราได้สหายในการทำบุญแล้ว'. และคิดว่า 'เรายังไม่เคยไปถึงภูมิแห่งพระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงทำลายกองทัพมารพร้อมด้วยมารแล้วตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไฉนหนอ เราควรจะไปที่นั่นเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยของพระผู้มีพระภาค' ครั้นคิดแล้ว ก็ให้สร้างพวงมาลัยเงินและพวงมาลัยทองเป็นต้นจำนวนมาก วันหนึ่งก็ขึ้นม้าเหาะไปทางอากาศ ไปยืนอยู่ที่บริเวณโพธิ์มณฑลแล้วประกาศว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาบูชาด้วยพวงมาลัยทองเถิด'. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (จึงมีคำประพันธ์ว่า) 4. ๔. යතො පට්ඨායහං බුද්ධ, සාසනෙ සුද්ධමානසා; පසන්නා තෙන සච්චෙන, මමානුග්ගහබුද්ධියා. ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าผู้มีใจบริสุทธิ์ เลื่อมใสแล้วในพระพุทธศาสนา ด้วยสัจจะนั้น ขอท่านทั้งหลายจงมีจิตอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด 5. ๕. ආගච්ඡන්තු නමස්සන්තු, බොධිං පූජෙන්තු සාධුකං; සොණ්ණමාලාහි සම්බුද්ධ, පුත්තා අරියසාවකා. ขอพระอริยสาวกทั้งหลายผู้เป็นบุตรของพระสัมพุทธเจ้า จงมา จงนมัสการ จงบูชาพระโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองอย่างดีเถิด 6. ๖. සුත්වා තං වචනං අය්‍යා, බහූ සීහළවාසිනො; ආගම්ම නභසා තත්ථ, වන්දිං සුච මහිංසුචාති. พระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายผู้พำนักอยู่ในเกาะลังกาจำนวนมาก ได้ฟังคำนั้นแล้ว มาทางอากาศ ณ ที่นั้น ได้ไหว้และบูชาแล้ว තතො ප්පතුති සා කුමාරිකා බුද්ධසාසනෙ අතීව පසන්නා නිච්චමෙව අස්ස මභිරුය්හ ආගන්ත්වා අරියෙහි සද්ධිං මහාබොධිං සුවණ්ණමාලාහි පූජෙත්වා ගච්ඡති, අථ පාටලිපුත්තනගරොපවනෙ වනචරා තස්සා අභිණ්හං ගච්ඡන්තියා ච ආගච්ඡන්තියා ච රූපසම්පත්තිං දිස්වා රඤ්ඤො කථෙසුං. මහාරාජ එවරූපා කුමාරිකා අස්ස මභිරුය්හ ආගන්ත්වා නිබද්ධං වන්දිත්වා ගච්ඡති. දෙවස්සානුරූපා අග්ගමහෙසී භවිතුන්ති, රා ජා තං සුත්වා තෙනහි භණෙ ගණ්හථ නං කුමාරිං, මම අග්ගමහෙසිං කරොමීති පුරිසෙ පයොජෙසි, තෙන පයුත්තපුරිසා බොධිපූජං කත්වා ආගච්ඡන්තිං ගණ්හාමාති තත්ථ නිලීනා ගහණසජ්ජා අට්ඨංසු, තදා සා කුමාරිකා අස්ස මභිරුය්හ මහාබොධිමණ්ඩං ගන්ත්වා වීතරොගෙහි සද්ධිං පුප්ඵපූජං කත්වා වන්දිත්වා නිවත්ති, අථ තෙසු එකො ධම්මරක්ඛිත ත්ථෙරොනාම තස්සා එව මාහ, භගිනි තං අන්තරාමග්ගෙ චොරා ගණ්හිතුකාමා ඨිතා, අසුකට්ඨානං පත්වා අප්පමත්තා [Pg.22] සීඝං ගච්ඡාති, සාපි ගච්ඡන්තී තං ඨානං පත්වා චොරෙහි අනුබන්ධිතා අස්සස්ස පණ්හියා සඤ්ඤං දත්වා පක්කාමි, චොරා පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධිංසු. අස්සො වෙගං ජ නෙ ත්වා ආකාස මුල්ලඞ්ඝි, කුමාරිකා වෙගං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්තී අස්සස්ස පිට්ඨිතො පරිගලිත්වා පතන්තී මයා කතූපකාරං සර පුත්තාති ආහ, සො පතන්තිං දිස්වා වෙගෙනා ගන්ත්වා පිට්ඨියං නිසීදාපෙත්වා ආකාසතො නෙත්වා ස ක ට්ඨා නෙ යෙව පතිට්ඨාපෙසි. තස්මා. ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาอย่างยิ่ง ขี่ม้ามาบูชามหาโพธิ์ด้วยพวงมาลัยทองคำพร้อมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายเป็นนิตย์แล้วก็กลับไป. ครั้งนั้น พวกพรานป่าในป่าใกล้กรุงปาฏลีบุตร เห็นรูปสมบัติของนางผู้ไปและมาอยู่บ่อยๆ จึงกราบทูลพระราชาว่า 'ข้าแต่มหาราช นางกุมาริกาผู้มีรูปโฉมเช่นนี้ขี่ม้ามาไหว้ (พระมหาโพธิ์) อยู่เป็นประจำ นางคู่ควรจะเป็นพระอัครมเหสีของพระองค์'. พระราชาทรงสดับดังนั้นจึงตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น พวกเจ้าจงไปจับนางกุมาริกานั้นมา เราจะตั้งนางเป็นอัครมเหสี' แล้วทรงใช้พวกบุรุษไป. บุรุษเหล่านั้นที่ถูกใช้ไปก็ไปซุ่มรอเตรียมจะจับนางในขณะที่นางบูชาพระโพธิ์แล้วกลับมา. ครั้งนั้น นางกุมาริกาขี่ม้าไปยังมหาโพธิมณฑล บูชาดอกไม้ร่วมกับพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้ปราศจากโรคแล้วไหว้แล้วจึงกลับ. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อว่าธัมมรักขิตะ ได้กล่าวก็นางว่า 'น้องหญิง พวกโจรซุ่มรอเพื่อจะจับเจ้าอยู่ในระหว่างทาง เมื่อถึงที่นั้นแล้วจงอย่าประมาทและรีบไปเถิด'. นางเมื่อเดินทางไปถึงที่นั้นถูกพวกโจรไล่ตาม จึงให้สัญญาณด้วยส้นเท้าแก่ม้าแล้วหนีไป พวกโจรก็ไล่ตามไปข้างหลัง. ม้าเร่งฝีเท้าแล้วกระโดดขึ้นสู่ท้องฟ้า นางกุมาริกาไม่สามารถทนต่อความเร็วได้จึงพลัดตกจากหลังม้า ขณะที่กำลังตกลงมานางได้กล่าวว่า 'ลูกเอ๋ย จงระลึกถึงอุปการะที่แม่ทำไว้แก่เจ้า'. ม้าเห็นนางตกลงมาจึงรีบวิ่งไปรับนางให้นั่งบนหลังแล้วพานางเหาะไปทางอากาศ นำไปส่งถึงที่อยู่ของนางนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น 7. ๗. තිරච්ඡානගතාපෙවං, සරන්තා උපකාරකං; න ජහන්තීති මන්ත්වාන, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති. แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังระลึกถึงผู้มีอุปการะ ไม่ทอดทิ้ง ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายจงเป็นผู้กตัญญูเถิด තතො සා කුමාරිකා සත්තා සීතිකොටිධනං බුද්ධසාසනෙයෙව චජිත්වා යාවජීවං සීලං රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං ක ත්වා ත තො චුතා සුත්ත ප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති. ตั้งแต่นั้นมา นางกุมาริกานั้นสละทรัพย์ ๘๗ โกฏิในพระพุทธศาสนา รักษาศีลตลอดชีวิต กระทำอุโบสถกรรม จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก ประดุจตื่นจากหลับฉะนั้น 8. ๘. අතිතරුණවයා භො මාතුගාමාපි එවං,විවිධකුසලකම්මං කත්ව සග්ගං වජන්ති; කුසලඵලමහන්තං මඤ්ඤමානා භවන්තා,භවථ කථ මුපෙක්ඛා දානමානාදිකම්මෙ. ดูก่อนท่านทั้งหลาย แม้สตรีทั้งหลายผู้มีวัยเยาว์ยิ่งนัก ก็ยังกระทำกุศลกรรมต่างๆ แล้วไปสู่สวรรค์เช่นนี้ ท่านทั้งหลายเมื่อทราบว่าผลของกุศลนั้นยิ่งใหญ่ ไฉนจึงยังเพิกเฉยในการบุญมีการให้ทานและการแสดงความเคารพเป็นต้นเล่า බුද්ධෙනියා වත්ථුං චතුත්ථං. เรื่องนางพุทธินี จบที่ ๔ 5. අහිතුණ්ඩිකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๕. ลำดับเรื่องในเรื่องของหมองู มีดังนี้ ඉමස්මිං කිර භද්දකප්පම්හි අම්හාකං කිර භගවතො පුබ්බෙ කස්සපොනාම සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරසාගරා තාරෙත්වා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨපෙත්වා අත්ථං ගතො දිවසකරොවිය සෙතබ්‍යම්හි අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි, තදා සකලජම්බුදීපවාසිනො මනුස්සා සන්නිපතිත්වා [Pg.23] එකෙකං සුවණ්ණිට්ඨකං කොටිඅග්ඝනකං රතනවිචිත්තං බහිචිනනත්ථාය එකෙකං අඩ්ඪකොටිඅග්ඝනකං අබ්භන්තරූපපූරණත්ථං මනොසිලාය මත්තිකාකිච්චං කරොන්තා යොජනබ්බෙධං ථූපං කත්වා මහන්තං සක්කාරං කරොන්ති. තදා එකො අහිතුණ්ඩිකො ගාමනිගමරාජධානීසු සප්පෙ කීළාපෙත්වා ජීවිකං කප්පෙන්තො එකං ගාමකං පත්වා තත්ථ සප්පෙ කීළාපෙත්වා සන්තුට්ඨෙහි ගාමවාසීහි දින්නවිවිධොපායනො ඛාදනීයභොජනීයං ඛා දි ත්වා භුඤ්ජිත්වා තත්ථෙව නිවාසං ගහෙත්වා නිසීදි. තස්මිං කිර ගාමකෙ මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන රතනත්තයමාමකා. තස්මා තෙ රත්තිභාගෙ සයන්තා ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ එවමාදිං වදන්ති. සො පන අහිතුණ්ඩිකො මිච්ඡාදිට්ඨිකො තිණ්ණං රතනානං ගුණං න ජානාති. තස්මා තෙසං තං වචනං සුත්වා සයම්පි කෙ ළිං කුරුමානො පරිහාසවසෙන ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ වදති, අථෙකදිවසං සො අත්තනො කීළාපනසමත්ථං එකං සප්පං භත්ථ තත්ථ පරියෙසමානො ආහිණ්ඩති. තදා එකො නාගරාජා කස්සපදසබලස්ස ථූ පං ග න්ත්වා වන්දිත්වා එකං වම්මිකං පවිසති. තං දි ස්වා අහිතුණ්ඩිකො වෙගෙනා ගන්ත්වා නාගරාජං ගණ්හිතුං මන්තං පරිජපි, සො මන්තං සුත්වා කුජ්ඣිත්වා තං මාරෙතුකාමො අනුබන්ධි, තං දි ස්වා අහිතුණ්ඩිකො වෙ ගෙ න පලායන්තො එකස්මිං පාසාණෙ පක්ඛලිත්වා පතමානො පුබ්බෙවුත්තපරිහාස වචනපරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායාති’’ වදන්තො පති. තස්ස තං වචනං අනුබන්ධන්තස්ස නාගරඤ්ඤො සොතපථෙ අමතංවිය පති. අථ සො රතනත්තයගාරවෙන තස්මිං කොධං නිබ්බාපෙත්වා සම්ම මා භායි. අහං රතනත්තයමන්තානුභාවපාසෙන බද්ධො. තස්මා තු වං ඩසිතුං මය්හං අනනුරූපං. අජ්ජ ත යි පසන්නොම්හි, පණ්ණාකාරං තෙදම්මි, ගණ්හාති තීණි සුවණ්ණපුප්ඵානි අදාසි. එවං රතනත්තයං නාම ඝොරාසිවිසානම්පි සප්පානං මනං පීණෙති. හොන්ති චෙත්ථ. ได้ยินว่า ในภัทรกัปนี้ ก่อนพระผู้มีภาคเจ้าของเรา ได้มีพระศาสดาพระนามว่ากัสสปะอุบัติขึ้นในโลก ทรงช่วยโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นจากสังสารสาคร ทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ในเมืองเสตพยะ เหมือนพระอาทิตย์อัสดงคตฉะนั้น ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายผู้อยู่ในชมพูทวีปทั้งหมดได้ประชุมกัน สร้างพระสถูปสูงหนึ่งโยชน์ โดยใช้ทองคำอิฐละหนึ่งโกฏิ มีรัตนวิจิตรสำหรับก่อภายนอก และอิฐละกึ่งโกฏิสำหรับถมภายใน โดยใช้หรดาลทำหน้าที่ดินเหนียว แล้วกระทำการสักการะอย่างยิ่งใหญ่ ครั้งนั้น หมองูคนหนึ่งเลี้ยงชีพด้วยการเล่นงูในหมู่บ้าน นิคม และราชธานี ได้ไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นงูที่นั่น ได้รับเครื่องบรรณาการต่างๆ จากชาวบ้านผู้พอใจ กินและบริโภคอาหารแล้ว ก็พักอยู่ที่นั่น ได้ยินว่า ในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ส่วนมากเป็นผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น พวกเขานอนในเวลากลางคืนก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” เป็นต้น แต่หมองูนั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่รู้คุณของพระรัตนตรัย ๓ ประการ เพราะฉะนั้น เมื่อได้ยินคำนั้นของพวกเขา ตนเองก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” โดยทำเป็นเล่นหัวเยาะเย้ย วันหนึ่ง เขาเที่ยวแสวงหางูตัวหนึ่งที่สามารถเล่นได้ของตนที่หายไปในที่นั้น ครั้งนั้น พญานาคราชองค์หนึ่งไปไหว้พระสถูปของพระกัสสปทศพลแล้วเข้าไปในจอมปลวกแห่งหนึ่ง หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบไปร่ายมนต์เพื่อจับพญานาคราช พญานาคราชได้ยินมนต์แล้วโกรธ คิดจะฆ่าเขาจึงติดตามไป หมองูเห็นดังนั้น จึงรีบหนีไป สะดุดก้อนหินก้อนหนึ่งล้มลง ขณะที่ล้มลงก็กล่าวว่า “นะโม พุทธายะ” ด้วยความเคยชินกับคำพูดที่กล่าวเล่นหัวเยาะเย้ยมาก่อน คำนั้นของเขาได้ตกไปในโสตประสาทของพญานาคราชผู้ติดตามไปเหมือนน้ำอมฤต ครั้งนั้น พญานาคราชด้วยความเคารพในพระรัตนตรัย จึงดับความโกรธในตัวเขาแล้วกล่าวว่า “สหาย อย่ากลัวเลย เราถูกผูกมัดด้วยบ่วงแห่งอานุภาพมนต์พระรัตนตรัย เพราะฉะนั้น การกัดเจ้าจึงไม่สมควรแก่เรา วันนี้เราเลื่อมใสในเจ้า เราจะให้เครื่องบรรณาการแก่เจ้า จงรับไปเถิด” แล้วได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอก พระรัตนตรัยชื่อว่ายังจิตของงูพิษร้ายให้ยินดีได้ แม้ในที่นี้ก็มี 1. ๑. බුද්ධොති [Pg.24] වචනං සෙට්ඨං, බුද්ධොති පද මුත්තමං; නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං. คำว่า “พุทโธ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “พุทโธ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท 2. ๒. ධම්මොතිවචනං සෙට්ඨං, ධම්මොති පදමුත්තමං; නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං. คำว่า “ธัมโม” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “ธัมโม” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท 3. ๓. සඞ්ඝොති වචනං සෙට්ඨං, සඞ්ඝොති පදමුත්තමං; නත්ථි තෙන සමං ලොකෙ, අඤ්ඤං සොතරසායනං. คำว่า “สังโฆ” เป็นคำประเสริฐ คำว่า “สังโฆ” เป็นบทอันสูงสุด ไม่มีสิ่งอื่นใดในโลกเสมอด้วยคำนั้น อันเป็นโอสถบำรุงโสตประสาท 4. ๔. තස්ස මුඛං මුඛං නාම, යං වත්තති මුඛෙ සදා; දුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං. ปากของผู้นั้นชื่อว่าปาก ที่กล่าวพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่เสมอ 5. ๕. තස්ස මනො මනො නාම, යං චෙ මනසි වත්තති; දුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං. ใจของผู้นั้นชื่อว่าใจ ที่ดำรงพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวงอยู่ในใจ 6. ๖. තමෙව කවචං දෙහෙ, තමෙව මණි කාමදො; තමෙව සුරභී ධෙනු, තමෙව සුරපාදපො. พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นเกราะในกาย พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแก้วมณีที่ให้ความปรารถนา พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นแม่โคที่ให้กลิ่นหอม พระพุทธพจน์นั้นแลเป็นต้นไม้ทิพย์ 7. ๗. තස්සෙව සොතං සොතංව, යං සුණාති ජනො අයංදුල්ලභං බුද්ධවචනං, සබ්බසම්පත්තිදායකං. หูของผู้นั้นชื่อว่าหู ที่ชนนี้ได้ฟังพระพุทธพจน์อันหาได้ยาก ซึ่งให้ความสำเร็จทั้งปวง 8. ๘. එවං විධො රගො ඝොරො, හළාහළවිසො සදා; බුද්ධොති වචනං සුත්වා, සන්තුට්ඨො දාසි ජීවිතං. งูร้ายเช่นนี้ มีพิษร้ายแรงเสมอ เมื่อได้ยินคำว่า “พุทโธ” ก็ยินดีแล้วให้ชีวิต 9. ๙. සොණ්ණපුප්ඵත්තයංචාපි, මහග්ඝං බහලං අදා; පස්ස බුද්ධොති වාචාය, ආනුභාවමහන්තතන්ති. และได้ให้ดอกไม้ทองคำ ๓ ดอกอันมีค่ามากและหนา จงดูเถิด อานุภาพอันยิ่งใหญ่ของคำว่า “พุทโธ” අථ නාගරාජා තස්ස තානි සුවණ්ණපුප්ඵානි දත්වා එවමාහ. සම්ම එතෙසු එකං තව පුඤ්ඤත්තාය එකං මම පුඤ්ඤත්ථාය පූජෙහි. ඉතරෙන යාවජීවං සුඛෙන ජීවන්තො පුත්තදාරෙ පොසෙන්තො දානාදීසු අප්පමජ්ජන්තො ජීවිකං කප්පෙහි. මා හීනකම්මෙ බ්‍යවටො හොහි, මිච්ඡාදිට්ඨිඤ්ච පජහාති ඔවදිත්වා පක්කාමි. අහිතුණ්ඩිකොපි සොමනස්සප්පත්තො තෙන වුත්තනයෙනෙව ද්විහි පුප්ඵෙහි චෙතියං පූජෙත්වා එකෙන ස හ ස්සං ලභිත්වා තෙ න පුත්තදාරෙ [Pg.25] පොසෙන්තො කපණද්ධිකවණිබ්බකාදීනං දානං දෙන්තො අහිතුණ්ඩිකකම්මං පහාහ කුසලමෙව උපචිනන්තො ආයුපරියොසානෙ සග්ගපරායනො අහොසි. ครั้งนั้น พญานาคราชให้ดอกไม้ทองคำเหล่านั้นแก่เขาแล้วกล่าวว่า “สหาย ในบรรดาดอกไม้เหล่านี้ จงบูชาดอกหนึ่งเพื่อบุญของเจ้า ดอกหนึ่งเพื่อบุญของเรา ส่วนดอกที่เหลือ จงเลี้ยงชีพอย่างมีความสุขตลอดชีวิต เลี้ยงดูบุตรภรรยา ไม่ประมาทในการให้ทานเป็นต้น อย่าประกอบอาชีพที่ต่ำทราม และจงละมิจฉาทิฐิเสีย” ครั้นให้โอวาทแล้วก็จากไป หมองูนั้นก็มีความยินดี ได้บูชาพระเจดีย์ด้วยดอกไม้ ๒ ดอกตามที่พญานาคราชกล่าวไว้ ได้เงินพันหนึ่งจากดอกไม้ดอกหนึ่ง แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา ให้ทานแก่คนยากจน คนเดินทาง และคนขอทานเป็นต้น ละอาชีพหมองูแล้วสั่งสมแต่กุศลกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยก็ได้ไปสู่สวรรค์ 10. ๑๐. ඉති අවිදිතසත්තො කිඤ්චි බුද්ධානුභාවං,ලභති ධනවිසෙසං යස්ස නාමප්පකාසා; විදිතජනනිකායො කින්නු තස්සානුභාවං,න ලපති ජිනනාමං කිච්ච මඤ්ඤප්පහායාති. สัตว์ผู้ไม่รู้พุทธานุภาพบางอย่าง ย่อมได้ทรัพย์อันพิเศษ เพราะการประกาศพระนามของพระองค์เห็นปานนี้ หมู่ชนผู้รู้พุทธานุภาพของพระองค์ ไฉนเล่าจะไม่กล่าวถึงพระนามของพระชินเจ้า โดยละทิ้งกิจอื่นเสียเล่า අහිතුණ්ඩිකස්ස වත්ථුං පඤ්චමං. เรื่องของนายหมองู ที่ ๕ 6. සරණත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๖. ในเรื่องของพระเถระชื่อสรณะ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ සාවත්ථියං කිර සුමනො නාමෙ කො ගහපති අහොසි. තස්ස භරියා සුජම්පතිකා නාම. තෙ අගාරං අජ්ඣාවසන්තා අපරභාගෙ පුත්තංච ධීතරංච ලභිංසු. අථ තෙසං දහරකාලෙයෙව මාතාපිතරො කාලං කරොන්තා ජෙට්ඨකංපක්කොසිත්වා මයං පුත්ත තුවං පතිරූපෙ ඨානෙ නිවෙසිතුං නාසක්ඛිම්හ, යං නො ඝරෙ විභවං, සබ්බං තං ගණ්හ. ඉමායච තෙ කණිට්ඨිකාය වුද්ධිංත්වමෙව ජානාහීති වත්වා ජෙට්ඨකස්ස හත්ථෙ කණිට්ඨිකාය හත්ථං ඨපෙත්වා කාලමකංසු. අථ සො මාතාපිතුන්නං අච්චයෙන ආළාහනකිච්චං කත්වා වසන්තො කාලන්තරෙන කණිට්ඨිකං පතිරූපෙන කුලෙන සම්බන්ධිත්වා සයම්පි දාරපරිග්ගහමකාසි. අථාපරභාගෙ තස්ස කණිට්ඨිකා ගබ්භිනී හුත්වා එකදිවසං සාමිකං ආහ, සාමි මම භාතරං දට්ඨුකාමාම්හීති. සොපි සාධු භද්දෙති අනුරූපෙන පණ්ණාකාරෙන තාය සද්ධිං නික්ඛමි. තදා පන භගවා සුනිවත්ථො සුපාරුතො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුසො පිණ්ඩාය නගරං පාවිසි ඡබ්බණ්ණඝනබුද්ධරංසියො විස්සජ්ජෙන්තො, ත තො තෙ භගවන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන [Pg.26] වන්දිත්වා අට්ඨංසු, අථ සත්තා තෙසං ජයම්පතිකානං උපනිස්සයසම්පත්තිංදිස්වා තෙ සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨාපෙත්වා එවමාහ, කදාචි වො දුක්ඛෙ උප්පන්නෙ තථාගතො අනුස්සරිතබ්බොති. තථාහි. ได้ยินว่า ในเมืองสาวัตถี มีคฤหบดีคนหนึ่งชื่อสุมนะ ภรรยาของเขามีชื่อว่า สุชัมปติกา เขาทั้งสองอยู่ครองเรือน ในเวลาต่อมาก็ได้บุตรและธิดา ครั้นเมื่อบุตรธิดาเหล่านั้นยังเป็นเด็กเล็กอยู่ มารดาบิดาก็ได้ทำกาละ เรียกบุตรคนโตมาแล้วกล่าวว่า ลูกเอ๋ย พวกเราไม่สามารถจะให้เจ้าตั้งอยู่ในฐานะที่สมควรได้ ทรัพย์สมบัติใดมีอยู่ในเรือนของเรา เจ้าจงรับเอาทรัพย์นั้นทั้งหมด และเจ้าจงดูแลความเจริญของน้องสาวคนนี้เองเถิด กล่าวแล้วก็วางมือน้องสาวลงบนมือของพี่ชายแล้วก็ตายไป ครั้นเขาทำกิจเผาศพมารดาบิดาแล้วอยู่มา โดยกาลต่อมาก็ได้ผูกพันน้องสาวกับตระกูลที่สมควร ตนเองก็ได้มีภรรยา ครั้นในเวลาต่อมา น้องสาวของเขาก็ตั้งครรภ์ วันหนึ่งจึงบอกสามีว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากจะไปพบพี่ชายของดิฉัน เขาก็กล่าวว่า ดีละ นางผู้เจริญ แล้วก็ออกเดินทางไปพร้อมกับนางพร้อมด้วยเครื่องบรรณาการที่สมควร ในกาลนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งห่มเรียบร้อย ทรงห่มผ้าดีแล้ว มีหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่เมืองเพื่อบิณฑบาต ทรงเปล่งพระพุทธรัศมี ๖ สีอันหนาทึบ ครั้นเขาทั้งสองเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว มีจิตเลื่อมใส จึงกราบไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วยืนอยู่ ครั้นพระศาสดาเห็นอุปนิสัยสมบัติของสามีภรรยาคู่นั้นแล้ว จึงให้เขาทั้งสองตั้งอยู่ในสรณะและศีลแล้วตรัสอย่างนี้ว่า เมื่อทุกข์เกิดขึ้นแก่พวกเธอเมื่อใด พึงระลึกถึงพระตถาคตเมื่อนั้น ดังนี้ 1. ๑. යංකිඤ්චි භයමුප්පන්නං, රාජචොරාදිසම්භවං; තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තොත දුපද්දවං. ภัยใดๆ ที่เกิดขึ้น อันเกิดจากพระราชา โจร เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. 2. ๒. යං වෙ උපද්දවං හොති, යක්ඛපෙතා දිසම්භවං; තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං. อุปัทวะใดแลมีอยู่ อันเกิดจากยักษ์ เปรต และอสุรกาย เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. 3. ๓. සීහබ්‍යග්ඝතරච්ඡාදි, පුණ්ඩරීකාදිසම්භවං; තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං. ภัยอันเกิดจากราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง เป็นต้น เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. 4. ๔. යමාතපග්ගි වාතාදි, උදකාසනිසම්භවං; තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං. ภัยอันเกิดจากแดด ไฟ ลม เป็นต้น อันเกิดจากน้ำและสายฟ้า เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. 5. ๕. පජ්ජරාදීහි රොගෙහි, විසමො තුහිසම්භවං; තදා සරෙය්‍ය සම්බුද්ධං, නිච්ඡන්තො තදුපද්දවං. ด้วยโรคทั้งหลายมีไข้เป็นต้น อันเกิดจากความไม่สม่ำเสมอของธาตุ เมื่อนั้นพึงระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อปรารถนาความไม่มีอุปัทวะนั้น. 6. ๖. මච්චුනා චෙ යදා යුද්ධං, කරෙ තෙනාපි ජන්තුනා; සරිතබ්බො තදා බුද්ධො, පත්ථෙන්තෙනත්තනො ජයන්ති. เมื่อใดสัตว์พึงทำสงครามกับความตาย เมื่อนั้นสัตว์นั้นผู้ปรารถนาชัยชนะแก่ตน พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้า. තතො තෙ භගවතො වචනං පටිනන්දිත්වා වන්දිත්වා අගමංසු. අථ ජෙට්ඨකො ආගතෙ තෙ දිස්වා යථානුරූපං සක්කාර මකාසි. තස්සා සාමිකො කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා භරියං ජෙට්ඨකස්ස පටිපාදෙත්වා මම ගාමෙ කිච්චං අත්ථීති වත්වා පක්කාමි. අථස්සා භාතා භරියං පක්කොසිත්වා ආහ භද්දෙ ඉමිස්සා සබ්බං කත්තබ්බං කරොහීති. සා තතො පට්ඨාය තස්සා උදකන්න පානා දිනා වෙය්‍යාවච්චං කුරුමානා එතිස්සා හත්ථපාදගීවූපගෙසු ආභරණෙසු ලොභං උප්පාදෙත්වා තං වූපසමෙතුං අසක්කොන්තී ආහාරූ පච්ඡෙදං කත්වා ගිලානාවිය මඤ්චකං උපගූහිත්වා නිපති. අථ සො ගෙහං ගන්ත්වා තං තථා සයිතං [Pg.27] දිස්වා මඤ්චකෙ නිසින්නො කිං භද්දෙ අඵාසුකන්ති පුච්ඡි, සා තුණ්හී හුත්වා කතිපයවාරෙ පුච්ඡිතා න සක්කා කථෙතුන්ති ආහ. පුන සාමිකෙන ගාළ්හං නිබන්ධිතෙ සා චින්තෙසි, උජුකං මයා තස්සා පිළන්ධනං පත්ථෙමීති වුත්තෙ න ප්පතිරුපං, තස්සා පඤ්චමධුර මංසං පත්ථෙමීති වුත්තෙ තං මාරෙස්සති, තදා පිළන්ධනානි මය්හමෙවාති, තතො සාමි තව කණිට්ඨිකාය පඤ්චමධුරමංසං පත්ථෙමි, අලභමානාය මෙ ජීවිතං නත්ථීති ආහ, තං සුත්වා සො අනෙකපරියායෙන මනුස්සමාරණං නාම භාරියන්ති වත්වා නිවාරෙන්තොපි නිවාරෙතුං නාසක්ඛි, අථ තාය පටිබද්ධචිත්තො කාමමුච්ඡිතො මොහමූළ්හො හුත්වා සාධු ලභිස්සසීති තස්සා වචනං සම්පටිච්ඡි. තථාහි. แต่นั้น เขาทั้งสองก็ชื่นชมพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค ไหว้แล้วก็ไป ครั้นพี่ชายเห็นเขาทั้งสองมาถึงแล้ว ก็ได้ทำสักการะตามสมควร สามีของนางอยู่ ณ ที่นั้นสองสามวัน มอบภรรยาไว้กับพี่ชาย กล่าวว่า มีกิจในหมู่บ้านของตน แล้วก็จากไป ครั้นพี่ชายของนางเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า นางผู้เจริญ เธอจงทำกิจทุกอย่างแก่นางผู้นี้เถิด นางตั้งแต่นั้นมาก็ทำเวยยาวัจจะแก่นางผู้นั้น ด้วยข้าว น้ำ และเครื่องดื่มเป็นต้น เกิดความโลภในเครื่องประดับที่มือ เท้า และคอของนาง ไม่สามารถระงับความโลภนั้นได้ จึงงดอาหาร แกล้งทำเป็นป่วยนอนกอดเตียงอยู่ ครั้นเขากลับไปเรือน เห็นนางนอนอยู่อย่างนั้น นั่งบนเตียงแล้วถามว่า นางผู้เจริญ ไม่สบายอะไรหรือ นางเงียบอยู่ ถูกถามหลายครั้งก็กล่าวว่า ไม่สามารถบอกได้ ครั้นสามีคะยั้นคะยออย่างหนัก นางก็คิดว่า ถ้าเราบอกตรงๆ ว่าอยากได้เครื่องประดับของนาง ก็ไม่สมควร ถ้าบอกว่าอยากได้เนื้อปัญจมธูรของนาง เขาก็จะฆ่านาง เมื่อนั้นเครื่องประดับก็จะตกเป็นของเราเอง แต่นั้นนางก็กล่าวว่า นายเจ้าขา ดิฉันอยากได้เนื้อปัญจมธูรของน้องสาวของท่าน ถ้าไม่ได้ ดิฉันก็จะไม่มีชีวิตอยู่ ครั้นเขาได้ฟังดังนั้น ก็กล่าวห้ามว่า การฆ่ามนุษย์เป็นเรื่องร้ายแรงนัก ด้วยประการต่างๆ แต่ก็ไม่สามารถห้ามได้ ครั้นเขามีจิตผูกพันกับนาง ถูกกามมูรฉาครอบงำ เป็นผู้หลงงมงาย จึงรับคำของนางว่า ดีละ เจ้าจักได้ ดังนี้ 7. ๗. හායන්ති ඉධලොකත්ථා, හායන්ති පාරලොකිකා; හායන්ති මහතා අත්ථා, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා. ประโยชน์ในโลกนี้ย่อมเสื่อม ประโยชน์ในโลกหน้าย่อมเสื่อม ประโยชน์อันยิ่งใหญ่ย่อมเสื่อม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. 8. ๘. එසා මාතා පිතා එසො, භගිනී භාතරො ඉමෙ; ගරුතබ්බෙ න ජානන්ති, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා. นี้มารดา นี้บิดา นี้พี่สาวน้องสาว นี้พี่ชายน้องชาย ย่อมไม่รู้จักความเคารพ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. 9. ๙. කාරණාකාරණන්තෙතං, කත්තබ්බංවා න වා ඉදං; කාමන්ධත්තා න ජානන්ති, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා. เหตุและมิใช่เหตุนั้น สิ่งนี้ควรทำหรือไม่ควรทำ ย่อมไม่รู้เพราะความมืดบอดด้วยกาม แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. 10. ๑๐. පාණං වා අතිපාතෙන්ති, හොන්ති වා පාරදාරිකා; භාසන්ති අලිකං වාචං, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා. ย่อมฆ่าสัตว์บ้าง ย่อมเป็นผู้ประพฤติผิดในภรรยาผู้อื่นบ้าง ย่อมกล่าววาจาเท็จ แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. 11. ๑๑. සන්ධිච්ඡෙදාදිකං ථෙය්‍යං, මජ්ජපානංච පෙසුනං; කරොන්ති සාහසං සබ්බං, යෙ ඉත්ථීනං වසඞ්ගතා. การลักทรัพย์มีตัดช่องเป็นต้น การดื่มน้ำเมาและการพูดส่อเสียด ย่อมทำกรรมหยาบช้าทุกอย่าง แก่ชนเหล่าใดที่ตกอยู่ในอำนาจของหญิง. 12. ๑๒. අහො අච්ඡරියං ලොකෙ, සරන්තානං භයා වහං; භරියාය වසං ගන්ත්වා, සොදරිංහන්තුමිච්ඡතීති. โอ้หนอ เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ในโลก เป็นสิ่งที่นำภัยมาให้แก่ผู้ที่ระลึกถึง ตกอยู่ในอำนาจของภรรยาแล้ว ย่อมปรารถนาจะฆ่าน้องสาวร่วมสายโลหิตของตน. අථ සො සාහසිකො පුරිසො භගිනි එව මාහ, එහි අම්ම අම්හාකං මාතාපිතුන්නං ඉණං සාධෙස්සාම, අප්පෙවනාම නො දිස්වා ඉණායිකා ඉණං දස්සන්තීති, තං සුත්වා තාය සම්පටිච්ඡිතෙ [Pg.28] සුඛයානකෙ නිසීදාපෙත්වා ඉණායිකානං ගාමං ගච්ඡන්තො විය මහාඅටවිංපත්වා යානං මග්ගා ඔක්කම්ම ඨපෙත්වා විරවන්තිමෙව නං හත්ථෙ ගහෙත්වා ඡින්දිස්සාමීති චින්තෙත්වා කෙසෙ ගහෙත්වා භූමියං පාතෙසි, තස්මිං ඛණෙ තස්සා කම්මජවාතා චලිංසු. සා භාතුලජ්ජාය සාමි කම්මජවාතා මෙ චලිංසු, යා වා හං විජායාමි, තාව උපධාරෙහීති වදන්තීපි අපනෙතුං අසක්කොන්තී පුත්තං විජායි, අථ සො තං සමීපෙ වටරුක්ඛමූලෙ මාරෙස්සාමීති චිකුරෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි, තස්මිං කාලෙ සා සාමි තව භාගිනෙය්‍යස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා තස්ස සිනෙහෙනාපි මං න මාරෙහීති වදන්තී යාචි, අථ සො කක්ඛළො තස්සා තං කාරුණිකවචනං අසුණන්තො විය මාරෙතුං උස්සහතෙව, තතො සා කුමාරිකා අත්තනො අසරණා චින්තෙසි, මම සද්දෙනා ගන්ත්වා යො කොචි මම භාතු අනයං කරෙය්‍ය, තං න ප්පතිරූපන්ති භාතුසිනෙහෙන නිස්සද්දා අත්තනා ගතිතසරණං ආවජ්ජමානා නිපජ්ජි, අථස්සා භා ත රි මෙත්තානුභාවෙනච අනුස්සරිතසරණානුභාවෙනච තස්මිං නිග්‍රොධෙ අධිවත්ථා දෙවතා එවරූපො මාතුගාමො එත්ථ මාරිතා අභවිස්සා, අද්ධාහං දෙවසමාගමං පවිසිතුං න ලභිස්සාමීති චින්තෙත්වා එතිස්සා සා මි කො විය තං ත ජ්ජෙ ත්වා පලාපෙත්වා ත්වං මා භායීති සමස්සාසෙත්වා යා න කෙ ස පු ත්තං කුමාරිං නිසීදාපෙත්වා තං දිවසමෙව සාවත්ථිමාගම්ම අන්තොනගරෙ සා ලා ය නං නිපජ්ජාපෙත්වා අන්තරධායි. තථාහි. ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นจึงกล่าวกับน้องสาวว่า มาเถิดแม่ เราจะไปทวงหนี้ของมารดาบิดาของเรา บางทีพวกเจ้าหนี้เห็นเราแล้วก็จะใช้หนี้คืน ครั้นนางได้ฟังดังนั้นก็รับคำ จึงให้นางนั่งบนยานที่สะดวกสบาย ทำทีเหมือนจะไปหมู่บ้านของเจ้าหนี้ แต่เมื่อไปถึงป่าใหญ่ ก็เลี้ยวยานออกจากทางแล้วจอดไว้ คิดว่า เราจะจับนางที่กำลังร้องไห้อยู่นี้ฆ่าเสีย จึงจับผมของนางแล้วฉุดลงบนพื้น ในขณะนั้น ลมกรรมชวาตของนางก็กำเริบ นางด้วยความละอายต่อพี่ชาย จึงกล่าวว่า นายเจ้าขา ลมกรรมชวาตของดิฉันกำเริบ ขอท่านจงรอจนกว่าดิฉันจะคลอดบุตร แม้นางจะกล่าวอย่างนั้น เขาก็ไม่หยุด (นางไม่สามารถจะกลั้นไว้ได้) จึงคลอดบุตรออกมา ลำดับนั้น เขาคิดว่าเราจะฆ่านางที่โคนต้นไทรที่อยู่ใกล้ๆ นี้ จึงจับผมแล้วลากไป ในกาลนั้น นางมองดูหน้าหลานของเขาแล้วอ้อนวอนว่า นายเจ้าขา ขอท่านอย่าฆ่าดิฉันเลย แม้ด้วยความรักในหลานของท่านเถิด ครั้นบุรุษผู้หยาบช้านั้นทำเหมือนไม่ได้ยินคำอันน่าสงสารของนาง ก็ยังคงพยายามจะฆ่าอยู่นั่นเอง แต่นั้นนางกุมาริกานั้นเมื่อไม่มีที่พึ่งจึงคิดว่า หากใครก็ตามมาทำอันตรายพี่ชายของเราเพราะเสียงร้องของเรา นั่นก็ไม่สมควรเลย ด้วยความรักในพี่ชาย นางจึงนิ่งเงียบลง ระลึกถึงสรณะที่ตนถึงแล้วก็นอนลง ด้วยอานุภาพแห่งเมตตาของนาง และด้วยอานุภาพแห่งสรณะที่นางระลึกถึง เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไทรนั้นคิดว่า หากสตรีเช่นนี้ถูกฆ่าที่นี่ เราก็จักไม่ได้เข้าสู่ที่ประชุมเทวดาเป็นแน่ จึงจำแลงกายเป็นประดุจสามีของนาง ขู่ตะคอกเขาให้หนีไป แล้วปลอบโยนนางว่า เธออย่ากลัวเลย ให้นางกุมาริกาพร้อมด้วยบุตรนั่งบนยาน แล้วก็มาถึงเมืองสาวัตถีในวันนั้นเอง ให้นางนอนลงในศาลาภายในเมืองแล้วก็หายตัวไป ดังนี้ 13. ๑๓. සබ්බසම්පත්තිදාතාරං, සබ්බලොකෙකනායකං; මනසාපි යො විභාවෙති, තං වෙ පාලෙන්ති දෙවතා. เทวดาย่อมรักษาผู้ใดผู้หนึ่งที่ระลึกถึงแม้ด้วยใจ ซึ่งพระพุทธเจ้าผู้ประทานสมบัติทั้งปวง และเป็นผู้นำเอกของโลกทั้งปวง 14. ๑๔. මුහුත්තම්පිච යො මෙත්තං, භාවෙති යදි සාධුකං; තං වෙ පාලෙන්ති දෙවාපි, තොසයන්ති උපායනාති. ผู้ใดเจริญเมตตาแม้ชั่วขณะหนึ่ง หากเจริญดีแล้วไซร้ แม้เทวดาทั้งหลายย่อมรักษาผู้นั้น และย่อมทำให้ยินดีด้วยเครื่องบรรณาการ තතො [Pg.29] තස්සා පන සාමිකො නගරා නික්ඛම්ම ගච්ඡන්තො අත්තනො භරියං දිස්වා ත්වං කදා ආගතා, කෙනානීතාසීති පුච්ඡි. සා දෙවතාය ආනීතභාවං අජානන්තී කිං ත්වං භණසි, නනු තයා ආනීතාම්හීති, සොපි කිංභොති භණසි, තව භාතුගාමෙ දිට්ඨකාලතො ප්පතුති අජ්ජ චත්තාරො මාසා ජාතා, එත්තකං කාලං ත්වං න දිට්ඨපුබ්බා, කථං ත්වං මයා සද්ධිංආගතාති පුච්ඡි. සා තං සුත්වා තෙනහි මාඤ්ඤස්ස ඉමං රහස්සං කථෙහි සාමීති වත්වා භා ත රා අත්තනො කතං සබ්බං විත්ථාරෙන කථෙසි. තං සුත්වා තස්ස සාමිකො සංවිග්ගො භයප්පත්තො හුත්වා තං අත්තනො ගෙහං පාපෙසි, තතො කතිපාහං තාය විස්සමිතෙ තෙ උභොපි සත්ථාරං නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසීදිංසු, අථ සා භගවතො සරණසීලානුභාවෙන අත්තනො ජීවිතපටිලාභං පකාසෙත්වා අත්තනො පුත්තං භගවන්තං වන්දාපෙත්වා සරණොතිනාමමකංසු, සත්ථා තෙ සං අජ්ඣාසයං ඤත්වා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙසි, දෙසනාවසානෙ උභොපි සොතාපන්නා අහෙසුං, අථස්සා පුත්තො සරණකුමාරො වීසතිමෙ වස්සෙ බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තො සරණත්ථෙරොනාම පඤ්ඤායීති. ครั้นแล้ว สามีของนางนั้น เมื่อออกจากเมืองไป เห็นภรรยาของตน จึงถามว่า "เธอมาเมื่อไร ใครพาเธอมา?" นางไม่รู้ว่าเทวดาพามา จึงตอบว่า "ท่านพูดอะไร? ก็ท่านมิใช่หรือที่พาฉันมา?" เขาก็กล่าวว่า "แม่จำเริญ เธอพูดอะไร? นับตั้งแต่เวลาที่ฉันเห็นเธอที่บ้านพี่ชายของเธอ จนถึงวันนี้ก็สี่เดือนแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ ฉันไม่เคยเห็นเธอเลย เธอมากับฉันได้อย่างไร?" นางได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่สามี ถ้าเช่นนั้น ท่านอย่าบอกความลับนี้แก่คนอื่นเลย" แล้วนางก็เล่าเรื่องทั้งหมดที่พี่ชายทำแก่ตนโดยละเอียด สามีของนางได้ฟังดังนั้น ก็เกิดความสังเวชและหวาดกลัว จึงพานางกลับบ้านของตน หลังจากนั้นไม่กี่วัน เมื่อนางได้พักผ่อนแล้ว ทั้งสองก็พากันนิมนต์พระศาสดา ถวายมหาทานแล้วถวายบังคม นั่งอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว นางก็ประกาศการได้ชีวิตคืนมาของตนด้วยอานุภาพแห่งสรณะและศีลของพระผู้มีพระภาค แล้วให้บุตรของตนถวายบังคมพระผู้มีพระภาค และตั้งชื่อว่า "สรณะ" พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยของคนทั้งสองนั้นแล้ว จึงทรงแสดงธรรมที่สมควรแก่เขาเหล่านั้น ในเวลาจบเทศนา คนทั้งสองก็บรรลุโสดาปัตติผล ครั้นแล้ว สรณกุมารบุตรของนางนั้น เมื่ออายุครบยี่สิบปี ได้บวชในพระพุทธศาสนา เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต ปรากฏนามว่า "พระสรณเถระ" ดังนี้แล 15. ๑๕. ඛණමපි මනසෙවං දෙවදෙවං සරන්තා,පරමතරපතිට්ඨං පාපුණන්තීති මන්ත්වා; භවගති ගුණරාසිං ජානමානා ජනා භො; භජථ සරණසීලං සබ්බථා සබ්බකාලන්ති. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชนทั้งหลายผู้รู้กองแห่งพระคุณในพระผู้มีพระภาคเจ้า พึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพทั้งหลายอย่างนี้ แม้ชั่วขณะหนึ่งด้วยใจ พึงดำริว่า "เราทั้งหลายพึงบรรลุที่พึ่งอันประเสริฐยิ่ง" เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงสมาทานสรณะและศีลโดยประการทั้งปวงในกาลทุกเมื่อเถิด සරණත්ථෙරස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං. จบเรื่องพระสรณเถระ ที่ ๖ 7. වෙස්සාමිත්තාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๗. ในเรื่องของนางเวสสามิตตา นี้เป็นลำดับเรื่อง ජම්බුදීපෙ [Pg.30] කිර කොසම්බිනගරෙ කොසම්බිරඤ්ඤො වෙස්සාමිත්තානාම අග්ගමහෙසී අහොසි. තදා භගවා කොසම්බියං පටිවසති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං චාරිකං චරමානො. තස්මිං සමයෙ සා රඤ්ඤා සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා අනොපමාය බුද්ධලීළාය මධුරෙන සරෙන දෙසෙන්තස්ස භගවතො ධම්මං සුත්වා පසන්නා සරණෙසු පතිට්ඨාය බුද්ධමාමිකා හුත්වා විහරති. අථා පරභාගෙ තස්ස රඤ්ඤො රජ්ජත්ථාය පච්චන්තරාජා යුද්ධසජ්ජො රජ්ජං වා දෙතු, යුද්ධංවාති පණ්ණං පහිණි. තං සුත්වා රාජා මහතියා සෙනාය පරිවුතො යුද්ධභූමිං ගච්ඡන්තො මහෙසියා සද්ධිං ගන්ත්වා ඛන්ධාවාරං නිවාසෙත්වා තස්සා එවමාහ. භද්දෙ සඞ්ගාමසීසෙ ජයපරාජයො නාම න සක්කා විඤ්ඤාතුං. සචෙ මෙ පරාජයො අභවිස්ස, පුරෙතරමෙව රත්තපතාකං උස්සාපෙස්සාමි, තෙන අභිඤ්ඤාණෙන ත්වං කොසම්බිමෙව ගච්ඡාහීති අනුසාසිත්වා සඞ්ගාම මණ්ඩලං ගන්ත්වා මහාරණං කරොන්තො අත්තනො පරාජයභාවං ඤත්වා මාතුගාමං සරිත්වා රත්තද්ධජං උස්සාපෙත්වා යුජ්ඣන්තො රණෙ පති. අථ සා රත්තපතාකං දිස්වා පරාජිතො නූන මෙ සාමිකොති භයෙන පලායිතුමාරභි. අථ තං චොරරඤ්ඤො මනුස්සා දිස්වා නූනායං රඤ්ඤො අග්ගමහෙසීති ඤත්වා අත්තනො රාජානං දස්සෙසුං, රාජා තං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො මමෙතං අභිසෙකං කරොථාති අමච්චෙ ආණාපෙසි. අමච්චා තං අභිසෙකත්ථාය යාචිංසු, සා න මෙ භණෙ අභිසෙකෙනත්ථොති න ඉච්ඡි. අමච්චා තමත්ථං රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා නං පක්කොසාපෙත්වා කස්මා න ඉච්ඡසීති පුච්ඡි. සා එවමාහ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองโกสัมพี มีพระอัครมเหสีพระนามว่า เวสสามิตตา ของพระราชาแห่งโกสัมพี ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองโกสัมพี ทรงจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยนั้น นางนั้นพร้อมด้วยพระราชา ได้ไปยังวิหาร ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงด้วยพุทธลีลาอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะแล้ว เกิดความเลื่อมใส ตั้งมั่นในสรณะ เป็นพุทธมามิกาอยู่ ครั้นต่อมาภายหลัง พระราชาปัจจันตประเทศผู้เตรียมรบเพื่อราชสมบัติของพระราชาองค์นั้น ได้ส่งสาส์นไปว่า "จงให้ราชสมบัติ หรือจงรบ" พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพใหญ่ เสด็จไปยังสมรภูมิ เมื่อเสด็จไปพร้อมด้วยพระมเหสี ทรงตั้งค่ายแล้ว ตรัสกับนางอย่างนี้ว่า "น้องหญิง การแพ้ชนะในสงครามนั้น ไม่สามารถรู้ได้ ถ้าหากว่าฉันจะแพ้ ฉันจะชักธงแดงขึ้นก่อน ด้วยเครื่องหมายนั้น เธอจงกลับไปเมืองโกสัมพีเถิด" ตรัสสอนแล้ว เสด็จไปยังสนามรบ ทรงทำสงครามใหญ่ เมื่อทรงทราบว่าตนจะแพ้ ทรงระลึกถึงสตรีนั้นแล้ว ชักธงแดงขึ้น ทรงรบอยู่ ก็สิ้นพระชนม์ในสงคราม ครั้นแล้ว นางเห็นธงแดง จึงเริ่มหนีด้วยความกลัวว่า "สามีของเราคงแพ้แล้ว" ครั้นแล้ว มนุษย์ของพระราชาโจรเห็นนางนั้นแล้ว ทราบว่า "นางนี้เป็นพระอัครมเหสีของพระราชาแน่" จึงนำไปถวายพระราชาของตน พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางนั้นแล้ว ทรงปฏิพัทธ์ จึงมีพระบัญชาแก่อำมาตย์ว่า "จงอภิเษกนางนี้ให้แก่เรา" อำมาตย์ทั้งหลายทูลขอให้นางอภิเษก แต่นางไม่ปรารถนา (โดยกล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย การอภิเษกไม่เป็นประโยชน์แก่ฉัน" อำมาตย์ทั้งหลายจึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระราชา พระราชาจึงรับสั่งให้นางมา แล้วตรัสถามว่า "ทำไมเธอจึงไม่ปรารถนา?" นางจึงกราบทูลอย่างนี้ว่า 1. ๑. සුණොහි සාධුකං දෙව, භාසමානාය මෙ වචො; භත්තා මය්හං මතො අජ්ජ, සබ්බසම්පත්තිදායකො. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ ขอพระองค์จงทรงสดับถ้อยคำของหม่อมฉันที่กำลังกล่าวอยู่โดยดี สามีของหม่อมฉันผู้ประทานความสมบูรณ์ทั้งปวง สิ้นพระชนม์แล้ววันนี้. 2. ๒. කත්වාන [Pg.31] සොභිසෙකං මං, අත්තනො හදයං විය; පාලෙති තං සරන්තස්සා, සොකග්ගි දහතෙ මනං. ไฟคือความโศกย่อมเผาใจของหม่อมฉันผู้ระลึกถึงพระองค์ผู้ทรงอภิเษกหม่อมฉันดุจดวงหทัยของพระองค์เอง และทรงปกครองหม่อมฉันนั้น. 3. ๓. මහාරාජ සචඤ්ඤස්ස, අස්ස මග්ගමහෙසිකා; තම්හා දුක්ඛා න මුච්චාමි, තෙනාහං තං න පත්ථයෙ. ข้าแต่มหาราช หากหม่อมฉันเป็นพระอัครมเหสีของผู้อื่น หม่อมฉันย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์. 4. ๔. සොකග්ගිනා පදිත්තාහං, සොකෙ සොකං කථං ඛිපෙ; ජලන්තග්ගිම්හී කො නාම, පලාලං පක්ඛිපෙ බුධො. หม่อมฉันถูกไฟคือความโศกเผาอยู่ จะทิ้งความโศกในความโศกได้อย่างไร? ใครหนอผู้รู้จะพึงทิ้งฟางลงไปในไฟที่กำลังลุกโพลง. 5. ๕. පියවිප්පයොගදුක්ඛං, තං චින්තයන්තී පුනප්පුනං; තම්හා දුක්ඛා න මුච්චාමි, තස්මාහං තං න පත්ථයෙති. หม่อมฉันผู้คิดถึงทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งที่รักซ้ำแล้วซ้ำเล่า ย่อมไม่พ้นจากทุกข์นั้น เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ปรารถนาพระองค์. තං සුත්වා රාජා කොධෙනාභිභූතො සචෙ නාභිසිඤ්චිස්සසි, අග්ගිම්හි තං පක්ඛිපිස්සාමීති වත්වා මහන්තං දාරුචිතකං කාරාපෙත්වා අග්ගිං දත්වා එකපජ්ජොතෙ ජාතෙ එත්ත පවිසාති ආහ. අථ සා යාචන්තී රාජානං ආහ. พระราชาได้ฟังดังนั้น ทรงถูกความโกรธครอบงำ ตรัสว่า "ถ้าเธอไม่ยอมอภิเษก เราจะโยนเธอลงในกองไฟ" แล้วรับสั่งให้ก่อกองฟืนใหญ่ ให้จุดไฟ เมื่อเปลวไฟลุกโพลงแล้ว ตรัสว่า "จงเข้าไปในนี้" ครั้นแล้ว นางจึงทูลขอพระราชาว่า 6. ๖. පාපො නිප්පාපිනං රාජ, පාතනං ඛලු පාවකෙ; හොති පාපඵලං තස්ස, පච්චත්තෙච පරත්ථච. ข้าแต่พระราชา การที่ผู้มีบาปโยนผู้ไม่มีบาปลงในกองไฟ ย่อมมีผลเป็นบาปแก่ผู้นั้น ทั้งในภพนี้และภพหน้า. 7. ๗. පුරාතනෙහි භූපාල, සමණබ්‍රහ්මණෙසුච; මාතාපිතුසු බාලෙසු, රොගෙනා තුරඉත්ථිසු; නප්පසත්ථො වධො දෙව, තස්මාහං න වධාරහාති. ข้าแต่พระราชา การฆ่าในสมัยโบราณ ในสมณะและพราหมณ์ ในมารดาบิดา ในเด็ก ในสตรีผู้ป่วย การฆ่าไม่เป็นที่สรรเสริญเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเทพ เพราะเหตุนั้น หม่อมฉันจึงไม่ควรถูกฆ่า. තං සුත්වාපි රාජා අසද්දහන්තො මනුස්සෙ ආණාපෙසි. එතාය හත්ථපාදෙ ගහෙත්වා අග්ගිම්හි පක්ඛිපථාති තෙ තථා කරිංසු, අථ සා අග්ගිම්හි පක්ඛිපමානා නත්ථෙත්ථ මෙ කොචි පටිසරණොති සරණමෙව සරණං කරොමීති චින්තෙත්වා ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මං සරණං ගච්ඡාමි, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡාමීති’’ වදන්තී මනසාච අනුස්සරන්තී අග්ගිම්හි පති, තථාවිධොපි අග්ගි තස්සා සරීරෙ ලොමකූපමත්තම්පි උණ්හාකාරං කාතුං නාසක්ඛි. පදුමගබ්භං පවිට්ඨා විය සීතිභූතසරීරා අහොසි. රාජා තං අච්ඡරියං [Pg.32] දිස්වා සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො වෙගෙන තං උපසඞ්කමිත්වා උභොහි හත්ථෙහි පග්ගය්හ උරෙ නිපජ්ජාපෙත්වා රාජාසනෙ නිසීදාපෙත්වා අඤ්ජලිං ගග්ගය්හ ඨිතො කස්මා තෙ තං අග්ගි සරීරං මා පරිදහීති පුච්ඡි. සා තං කාරණං කථෙන්තී එව මාහ. พระราชาได้ฟังดังนั้น ก็ยังไม่ทรงเชื่อ จึงมีพระบัญชาแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า "จงจับมือเท้าของนางนี้ โยนลงในกองไฟเสีย" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นแล้ว นางเมื่อถูกโยนลงในกองไฟ คิดว่า "ที่นี่ไม่มีที่พึ่งอื่นแก่เรา เราจักทำสรณะให้เป็นที่พึ่งเท่านั้น" กล่าวว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง" และระลึกด้วยใจ ก็ตกลงไปในกองไฟ แม้ไฟเช่นนั้น ก็ไม่สามารถทำความร้อนแม้เท่ารูขุมขนในร่างกายของนางได้ นางมีร่างกายเย็นเหมือนเข้าไปอยู่ในดอกบัว พระราชาทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้ว ทรงสังเวช ขนลุกซู่ เสด็จเข้าไปหานางโดยเร็ว ทรงยกขึ้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ให้ประทับบนพระอุระ แล้วให้นั่งบนราชอาสน์ ทรงประนมพระหัตถ์ยืนอยู่ ตรัสถามว่า "ทำไมไฟนั้นจึงไม่เผาร่างกายของเธอ?" นางจึงกราบทูลเหตุนั้นอย่างนี้ว่า 8. ๘. මාතා පිතාච ඤාතීච, පරිවාරාච සොහදා; මන්තො සධාදයොචාපි, මහෙසක්ඛාච දෙවතා. มารดา บิดา ญาติ บริวาร มิตร มนต์ ยาเป็นต้น และเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่. 9. ๙. එතෙච ඤ්ඤෙච භූපාල, සත්තානං භය මාගතෙ; රක්ඛිතුං නෙව සක්කොන්ති, හිත්වාන සරණත්තයං. ข้าแต่พระราชา สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่น ๆ เมื่อภัยมาถึงสัตว์ทั้งหลาย ย่อมไม่สามารถรักษาได้เลย เว้นสรณะสาม. 10. ๑๐. අගාහං බුද්ධං සරණං, බුද්ධො මෙ සරණං ඉති; තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි. หม่อมฉันถึงพระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่ง พระพุทธเจ้าเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. 11. ๑๑. අගාහං ධම්මං සරණං, ධම්මො මෙ සරණං ඉති; තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි. หม่อมฉันถึงพระธรรมเป็นที่พึ่ง พระธรรมเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. 12. ๑๒. අගාහං සඞ්ඝං සරණං, සඞ්ඝො මෙ සරණං ඉති; තෙන තෙජෙන මං රාජ, ජලන්තො අග්ගි නො දහි. หม่อมฉันถึงพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง พระสงฆ์เป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ด้วยเดชนั้น ข้าแต่พระราชา ไฟที่กำลังลุกโพลงจึงไม่เผาหม่อมฉัน. 13. ๑๓. එවං මහානුභාවන්තං, පච්චක්ඛං එහිපස්සිකං; නානො පද්දව විද්ධංසිං, නානාසම්පත්තිදායකං. สรณะสามมีอานุภาพมากอย่างนี้ เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ควรเรียกให้มาดู ทำลายอันตรายต่าง ๆ และให้ความสมบูรณ์ต่าง ๆ. 14. ๑๔. සරණත්තයඤ්හි යො සත්තො, න සමාදාය ගණ්හති; ඉධවා පරත්ථවා ලොකෙ, සො සුඛං නානුභොස්සති. สัตว์ใดไม่ถือเอาสรณะสาม สัตว์นั้นย่อมไม่เสวยสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า. 15. ๑๕. සරණත්තයඤ්හි යො සත්තො, සුසමාදාය ගණ්හති; ඉධවාපරත්ථවා ලොකෙ, සො සුඛා න විහායති. สัตว์ใดถือเอาสรณะสามโดยดี สัตว์นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุขในโลกนี้หรือโลกหน้า. 16. ๑๖. තස්මා තුවම්පි භූපාල, ගණ්හාහි සරණත්තයං; තං තෙ භවති සබ්බත්ථ, තාණං ලෙණං පරායණන්ති. เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชา แม้ท่านจงถือเอาพระรัตนตรัยเป็นสรณะ สรณะนั้นย่อมเป็นที่พึ่ง ที่กำบัง ที่พึ่งอันสูงสุดแก่ท่านในที่ทั้งปวง. තං සුත්වා රාජා අතිවිය පසන්නමානසො තං ඛමාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා අජ්ජප්පට්ඨාය ත්වං මම මාතාති තං මාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා සරණ මගමාසි. තස්මිං සන්නිපතිත්වා ඨිතමහාජනා තං පාටිහාරියං දිස්වා සරණෙසුච සීලෙසුච පතිට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා යථාකම්මං ගතාති. พระราชาได้ทรงสดับคำนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงขอขมานางนั้น ทรงกระทำสักการะและสัมมานะอันยิ่งใหญ่ ทรงตั้งนางนั้นไว้ในฐานะมารดาว่า 'ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านเป็นมารดาของเรา' แล้วได้ทรงถึงสรณะ. มหาชนที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว ตั้งมั่นอยู่ในสรณะและศีลทั้งหลาย กระทำบุญกรรมมีทานเป็นต้นแล้ว ได้ไปตามกรรมของตน. 17. ๑๗. ඉති [Pg.33] සරණවරං සා කෙවලං උග්ගහෙත්වා,ජලිතදහනමජ්ඣෙ සීතිභාවං අලත්ථ; පරමසරණසීලං පාලයන්තා කථං වො,න ලභථ භවභොගං නිබ්බුතිඤ්චාපි අන්තෙති. ด้วยประการฉะนี้ นางนั้นเพียงถือเอาสรณะอันประเสริฐเท่านั้น ก็ได้ความเย็นใจในท่ามกลางไฟที่ลุกโชน ไฉนเล่าพวกท่านผู้รักษาศีลและสรณะอันสูงสุด จะไม่ได้โภคะในภพและแม้ความดับทุกข์ในที่สุดเล่า වෙස්සාමිත්තාප වත්ථුං සත්තමං. เรื่องนางเวสสามิตตา เรื่องที่ ๗ 8. මහාමන්ධාතුවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๘. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องพระเจ้ามหามันธาตุ ඉතො කිර එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ විපස්සීනාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කො සදෙවකෙහි ලොකෙහි පූජියමානො බන්ධුමතීනගරෙ පටිවසති. තදා සො මන්ධාතා තස්මිං නගරෙ තුන්නකාරො හුත්වා නිබ්බත්ති. තුන්නකාරකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො විහරති. තදා සකලනගරවාසිනො බුද්ධපමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා මහාදාන මදංසු. අථ සො එවං චින්තෙසි, සබ්බෙපිමෙ නගරවාසිනො දානං දදන්ති. අහමෙකොව සෙසො දුග්ගතත්තා, යජ්ජාහමජ්ජ බීජං න රොපෙමි, ඉමම්හා දුක්ඛා න පරිමුච්චිස්සාමීති. සො වෙගෙන තුන්නකාරකම්මං පරියෙසිත්වා කිඤ්චිමූලං ලභිත්වා තෙන එකස්සාපි දානං දාතුං ඔකාස මලද්ධා ආපණං ගන්ත්වා රාජමාසකෙ ගහෙත්වා චඞ්කොටකං පූරෙත්වා ආදාය බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස භත්තග්ගං ගන්ත්වා ඨිතො එවං චින්තෙසි, නත්ථි දානි ඔකාසං එකස්සාපි භික්ඛුනො පත්තෙ ඔකිරිතුං, අද්ධාහං ඉමෙ ආකාසෙ විකිරිස්සාමීති අප්පෙවනාම පතමානානං එකස්සාපි භික්ඛුනො පත්තෙ එකම්පි පතෙය්‍ය, තං මෙ භවිස්සති දීඝරත්තං හිභාය සුඛායාති පසන්නමානසො උද්ධං ඛිපි, ත තො පතමානා තෙ පරිවාරිකදෙවතානඤ්ච භගවතො ආනුභාවෙනච බහි අපතිත්වා භගවන්තමාදිං කත්වා සබ්බෙසං භික්ඛූනං [Pg.34] පත්තෙයෙව පතිංසු. අථ සො තං අච්ඡරියං දිස්වා පසන්නමානසො සිරසි අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතො එවං පත්ථනමකාසි. ได้ยินว่า ในกาลอันเป็นที่สุดแห่ง ๙๑ กัปแต่กัปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ทรงยังพระธรรมจักรอันประเสริฐให้เป็นไป อันโลกพร้อมทั้งเทวดาบูชาอยู่ ประทับอยู่ในเมืองพันธุมดี ในกาลนั้น พระเจ้ามันธาตุนั้นได้บังเกิดเป็นช่างเย็บผ้าในเมืองนั้น ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการงานช่างเย็บผ้า ในกาลนั้น ชาวเมืองทั้งปวงได้นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วถวายมหาทาน ครั้งนั้น เขาคิดอย่างนี้ว่า 'ชาวเมืองเหล่านี้ทั้งหมดถวายทาน เราคนเดียวเท่านั้นที่เหลืออยู่เพราะความเป็นคนยากจน ถ้าวันนี้เราไม่หว่านพืช เราจักไม่พ้นจากทุกข์นี้' เขาจึงรีบแสวงหางานช่างเย็บผ้า ได้ทรัพย์มาบ้าง ไม่ได้โอกาสที่จะถวายทานแก่ภิกษุแม้รูปเดียวด้วยทรัพย์นั้น จึงไปยังตลาด ถือเอาถั่วราชมาสบรรจุเต็มกระเช้าแล้วถือเอาไป ไปยังโรงฉันของพระภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานแล้วยืนอยู่ คิดอย่างนี้ว่า 'บัดนี้ไม่มีโอกาสที่จะโปรยลงในบาตรของภิกษุแม้รูปเดียว เราจักโปรยเมล็ดถั่วเหล่านี้ขึ้นไปในอากาศเป็นแน่ บางทีเมื่อตกลงมา เมล็ดหนึ่งอาจจะตกลงในบาตรของภิกษุแม้รูปใดรูปหนึ่ง นั่นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน' เขามีใจเลื่อมใสแล้วโยนขึ้นไปข้างบน ถั่วเหล่านั้นเมื่อตกลงมา ด้วยอานุภาพของเทวดาผู้เป็นบริวารและของพระผู้มีพระภาคเจ้า ไม่ตกลงภายนอก ได้ตกลงในบาตรของพระภิกษุทั้งปวงมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นต้นนั่นเอง ครั้งนั้น เขาเห็นอัศจรรย์นั้นแล้ว มีใจเลื่อมใส ประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วยืนอยู่ ได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ 1. ๑. ඉමිනා මෙ අධිකාරෙන, පසාදෙන යතිස්සරෙ; කාමභොගීනහං අග්ගො, භවෙය්‍යං ජාතිජාතියං. ด้วยอธิการนี้ และด้วยความเลื่อมใสในพระมุนีผู้เป็นใหญ่ ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้เลิศกว่าเหล่าผู้บริโภคกามในทุกๆ ชาติเถิด 2. ๒. පහරිත්වා යදා පාණිං, ඔලොකෙමි නභොතලං; සත්තරතනසම්පන්නං, වස්සං වස්සතු සබ්බදාති. ในเวลาที่เราปรบมือแล้วมองดูพื้นท้องฟ้า ขอฝนที่เต็มไปด้วยรัตนะ ๗ ประการ จงตกมาในกาลทุกเมื่อเถิด සො තතො පට්ඨාය දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ ආදිම්හි මහාසම්මතො නාම රාජා අහොසි. තස්ස පුත්තො රොජො නාම. තස්ස පුත්තො වරරොජො නාම, තස්ස පුත්තො කල්‍යාණො නාම, තස්ස පුත්තො වරකල්‍යාණො නාම. වරකල්‍යාණස්ස පුත්තො උපොසථො නාම. උපොසථස්ස පුත්තො මන්ධාතා නාම හුත්වා නිබ්බත්ති. සො සත්තහි රතනෙහි චතූහි ච ඉද්ධීහි සමන්නාගතො චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙසි, තස්ස වාමහත්ථං සම්මිඤ්ජිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන අප්පොට්ඨිතෙ ආකාසතො දිබ්බමෙඝා විය ජණ්ණුප්පමාණං සත්තරතනවස්සං වස්සති. එවරූපො අච්ඡරියො අහොසි. සො චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළි. චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි ඔපරජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීතිවස්සසහස්සානි චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙසි, ආයු පනස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අහොසි. සො එකදිවසං කාමතණ්හං පූරෙතුං අසක්කොන්තො උක්කණ්ඨිතාකාරං දස්සෙසි, අමච්චා දෙව කින්නඛො උක්කණ්ඨා සීති පුච්ඡිංසු. සො භණෙ මය්හං පුඤ්ඤකම්මෙ ඔලොකියමානෙ ඉමං රජ්ජං නප්පහොති, කතරන්නු ඛො ඨානං රමණීයන්ති. දෙවලොකො මහාරාජාති. සො චක්කරතනං අබ්භුක්කිරිත්වා පරිසාය සද්ධිං චාතුමහාරාජිකදෙවලොකං අගමාසි, අථස්ස චත්තාරො මහාරාජානො දිබ්බමාලගන්ධ- හත්ථා [Pg.35] දෙවගණපරිවුතා පච්චුග්ගමනං කත්වා තං ආදාය චාතුමහාරාජිකදෙවලොකං ගන්ත්වා රජ්ජං අදංසු, තස්ස පරිසාය පරිවුතස්ස තස්මිං රජ්ජං කරොන්තස්ස දීඝො අද්ධා වීතිවත්තො. සො තත්ථපි තණ්හං පූරෙතු මසක්කොන්තො උක්කණ්ඨිතා කාරං දස්සෙසි. තතො චත්තාරො මහාරාජානො කින්නුඛො මහාරාජ උක්කණ්ඨිතොති පුච්ඡිංසු. ඉමම්හා දෙවලොකා කතරන්නු ඛො ඨානං රමණීයන්ති, දෙව පරෙසං උපට්ඨාකමනුස්සසදිසා මයං. තාවතිංසදෙවලොකො ඉතො සතගුණෙන රමණීයොති. මන්ධාතා චක්කරතනං අබ්භුක්කිරිත්වා අත්තනො පරිසපරිවුතො තාවතිංසාභිමුඛො පායාසි, අථස්ස සක්කො දෙවරාජා දිබ්බමාලගන්ධහත්ථො දෙවගණපරිවුතො පච්චුග්ගමනං කත්වා තං හත්ථෙ ගහෙත්වා ඉතො එහි මහාරාජාති ආහ. තතො රඤ්ඤො දෙවගණපරිවුතස්ස ගමනකාලෙ පරිණායකරතනං චක්කරතනං ආදාය සද්ධිංපරිසාය මනුස්සපථං ඔතරිත්වා අත්තනො ඝරං පාවිසි. සක්කො මන්ධාතුං සක්කභවනං නෙත්වා දෙවතා ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා අත්තනො රජ්ජං මජ්ඣෙ භින්දිත්වා අදාසි. තතො පට්ඨාය ද්වෙපි රාජනො රජ්ජං කාරෙසුං. එවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ සක්කො සට්ඨිසතසහස්සාධිකානි තිස්සොච වස්සකොටියො ආයුං ඛෙපෙත්වා චවි. අඤ්ඤො සක්කො නිබ්බත්ති, සොපි තථෙව දෙවරජ්ජං කාරෙත්වා ආයුක්ඛයෙන චවි, එතෙනු පායෙන ඡත්තිංස සක්කා චවිංසු, මන්ධාතා පන මනුස්සපරිහාරෙන දෙවරජ්ජං කාරෙසියෙව, තස්සෙවං කාලෙ ගච්ඡන්තෙ භීය්‍යොසො මත්තාය කාමතණ්හා උප්පජ්ජි, සො කිම්මෙ උපඩ්ඪරජ්ජෙන. සක්කං මාරෙත්වා එකරජ්ජං කරිස්සාමීති චින්තෙසි. සක්කං පන මාරෙතුං න සක්කා, කාමතණ්හා පනෙසා විපත්තිමූලා. තථාහි. พระองค์นั้นตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ ในเบื้องต้นแห่งภัทรกัปนี้ ได้เป็นพระราชาพระนามว่ามหาสัมมตะ. พระโอรสของพระองค์พระนามว่าโรชะ. พระโอรสของพระโรชะนั้นพระนามว่าวรโรชะ, พระโอรสของพระวรโรชะนั้นพระนามว่ากัลยาณะ, พระโอรสของพระกัลยาณะนั้นพระนามว่าวรกัลยาณะ. พระโอรสของพระวรกัลยาณะพระนามว่าอุโบสถ. พระโอรสของพระอุโบสถบังเกิดเป็นพระนามว่ามันธาตุ. พระองค์นั้นประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ และฤทธิ์ ๔ ประการ ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ, เมื่อพระองค์คู้พระหัตถ์ซ้ายแล้วปรบด้วยพระหัตถ์ขวา ฝนรัตนะ ๗ ประการประมาณเพียงเข่า ย่อมตกลงมาจากอากาศดุจเมฆทิพย์. พระองค์เป็นผู้มีอัศจรรย์อย่างนี้. พระองค์ทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี. ทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๘๔,๐๐๐ ปี, ส่วนอายุของพระองค์เป็นอสงไขย. วันหนึ่ง พระองค์ไม่สามารถจะยังกามตัณหาให้เต็มได้ จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย, พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. พระองค์ตรัสว่า 'แน่ะพนาย เมื่อเราพิจารณาดูบุญกรรมของเรา ราชสมบัตินี้ไม่เพียงพอ, สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์'. 'เทวโลก พระเจ้าข้า'. พระองค์ทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป พร้อมด้วยบริษัท ได้เสด็จไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา, ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วรับพระองค์ไปยังเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถวายราชสมบัติ, เมื่อพระองค์แวดล้อมด้วยบริษัทครองราชสมบัติอยู่ในที่นั้น กาลเวลาอันยาวนานได้ผ่านไป. พระองค์ไม่สามารถจะยังตัณหาให้เต็มได้แม้ในที่นั้น จึงทรงแสดงอาการกระวนกระวาย. ลำดับนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ทูลถามว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงกระวนกระวายเพราะเหตุอะไร'. 'สถานที่ไหนหนอที่น่ารื่นรมย์ยิ่งกว่าเทวโลกนี้'. 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์เป็นเหมือนมนุษย์ผู้รับใช้ของผู้อื่น. เทวโลกชั้นดาวดึงส์น่ารื่นรมย์กว่าที่นี่ร้อยเท่า'. พระเจ้ามันธาตุทรงซัดจักรแก้วขึ้นไป แวดล้อมด้วยบริษัทของตน ได้เสด็จมุ่งหน้าไปยังภพดาวดึงส์, ครั้งนั้น ท้าวสักกะเทวราช มีทิพยมาลาและของหอมในมือ แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ได้ทำการต้อนรับแล้วจับพระหัตถ์พระองค์ตรัสว่า 'เชิญเสด็จมาทางนี้เถิด มหาราช'. ลำดับนั้น เมื่อพระราชาแวดล้อมด้วยหมู่เทพเสด็จไป ปริณายกแก้วถือเอาจักรแก้วพร้อมด้วยบริษัท ลงสู่ทางมนุษย์แล้วเข้าสู่เรือนของตน. ท้าวสักกะทรงนำพระเจ้ามันธาตุไปยังสักกภพ ทรงแบ่งเทวราชสมบัติออกเป็นสองส่วนแล้วประทานให้กึ่งหนึ่ง. ตั้งแต่นั้นมา พระราชาทั้งสองพระองค์ก็ทรงครองราชสมบัติ. เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ ท้าวสักกะทรงสิ้นอายุหลังจากทรงมีอายุ ๓ โกฏิ ๖๐ แสนปี. ท้าวสักกะองค์อื่นได้บังเกิด, แม้พระองค์นั้นก็ทรงครองเทวราชสมบัติเช่นนั้นแล้วสิ้นอายุไป, โดยทำนองนี้ ท้าวสักกะ ๓๖ องค์จุติไปแล้ว, ส่วนพระเจ้ามันธาตุยังคงครองเทวราชสมบัติด้วยอัตภาพเป็นมนุษย์นั่นเอง, เมื่อกาลเวลาผ่านไปอย่างนี้ กามตัณหาเกิดขึ้นแก่พระองค์ยิ่งขึ้นไปอีก, พระองค์ทรงดำริว่า 'เราจะมีประโยชน์อะไรด้วยราชสมบัติกึ่งหนึ่ง. เราจักฆ่าท้าวสักกะแล้วครองราชสมบัติแต่เพียงผู้เดียว'. ก็ท้าวสักกะใครๆ ไม่สามารถจะฆ่าได้, ก็กามตัณหานี้นั่นเองเป็นรากเหง้าแห่งความวิบัติ. ดังนี้. 3. ๓. වරමත්‍ර සුඛන්ත්‍යත්‍ර, අත්‍රිච්ඡාවිහතො නරො; ඉධවා පරත්ථවා කිඤ්චි, න සාතං වින්දතෙ සදා. นรชนผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดเสียแล้ว ย่อมไม่ได้ความสุขที่ประเสริฐในโลกนี้เลย ย่อมไม่ได้ความสำราญในที่ไหนๆ ทุกเมื่อ ไม่ว่าในโลกนี้หรือในโลกอื่น. 4. ๔. තණ්හාය [Pg.36] ජායතෙ සොකො,තණ්හාය ජායතෙ භයං; තණ්හාය විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. โสกะย่อมเกิดเพราะตัณหา ภัยย่อมเกิดเพราะตัณหา. แก่ผู้พ้นวิเศษจากตัณหา โสกะไม่มี ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน. 5. ๕. තණ්හාදාසො නරො එත්ථ, රාජචොරාදිසම්භවං; හත්තච්ඡෙදාදිකං දුක්ඛං, පාපුණාති විහඤ්ඤති. นรชนผู้เป็นทาสแห่งตัณหาในโลกนี้ ย่อมถึงทุกข์มีการตัดมือเป็นต้น อันเกิดจากพระราชาและโจรเป็นต้น ย่อมถูกเบียดเบียน. 6. ๖. යෙන ලොභෙන ජාතෙන, සදා ජීයන්ති පාණිනො; ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤංච, ගවාස්සං දාසපොරිසං; සබ්බත්ථාමෙන සො ලොභො, පහාතබ්බොව විඤ්ඤුනාති. เพราะโลภะใดที่เกิดขึ้น สัตว์ทั้งหลายย่อมเสื่อมจากทรัพย์เสมอ คือ ไร่นา ที่ดิน เงินทอง โค ม้า ทาส และคนใช้. โลภะนั้นอันวิญญูชนพึงละเสียด้วยกำลังทั้งปวง. තතො අත්‍රිච්ඡාවිහතස්ස තස්ස ආයුසඞ්ඛාරො පරිහායි, ජරා සරීරං පහරි, මනුස්සසරීරඤ්හි නාම න දෙවලොකෙභිජ්ජති, තථ සො දෙවලොකා භස්සිත්වා බන්ධුමතීනගරුය්‍යානං පාවිසි, උය්‍යානපාලො තස්ස ආගතභාවං රාජකුලං නිවෙදෙසි. රාජා රාජකුලා ආගන්ත්වා උය්‍යානෙයෙව ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. තතො මන්ධාතා උය්‍යානෙ පඤ්ඤත්තවරාසනෙ නිපන්නො අනුට්ඨානසෙය්‍යං කප්පෙසි. තතො අමච්චා දෙව තුම්හාකං පරතො කින්නු කථෙසාමාති පුච්ඡිංසු, මම පරතො තුම්හෙ ඉමං සාසනං මහාජනස්ස කථෙය්‍යාථ, මන්ධාතුමහාරාජා ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙත්වා චාතුමහාරාජිකෙසු රජ්ජං කාරෙත්වා ඡත්තිංසසක්කානං ආයුපරිමාණෙන දෙවලොකෙ රජ්ජං කාරෙත්වා කාලමකාසීති. සො එවං වත්වා කාලංකත්වා යථාකම්මං ගතොති ඉමමත්ථං පකාසෙතුං භගවා චතුමහාපරිසමජ්ඣෙ ඉමා ගාථායො ආහ. ลำดับนั้น อายุสังขารของพระองค์ผู้ถูกความอยากเกินประมาณกำจัดแล้วก็เสื่อมถอยลง ชราได้เข้ากระทบร่างกาย ด้วยว่าร่างกายของมนุษย์ย่อมไม่ตั้งมั่นในเทวโลก, พระองค์จึงเคลื่อนจากเทวโลกนั้นแล้วเสด็จเข้าสู่อุทยานแห่งเมืองพันธุมดี, นายอุทยานได้แจ้งความที่พระองค์เสด็จมาแก่ราชตระกูล. พระราชาเสด็จมาจากราชตระกูลแล้วทรงสั่งให้จัดอาสนะในอุทยานนั่นเอง. ลำดับนั้น พระเจ้ามันธาตุบรรทมลงบนอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ในอุทยาน ทรงทำอนุฏฐานไสยา. ลำดับนั้น พวกอำมาตย์ทูลถามว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะกล่าวคำอะไรในกาลที่พระองค์ล่วงไปแล้ว'. 'พวกท่านพึงบอกข่าวสารนี้แก่มหาชนในกาลที่เราล่วงไปแล้วว่า พระเจ้ามันธาตุมหาราชทรงครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในมหาทวีปทั้ง ๔ ซึ่งมีทวีปเล็กสองพันเป็นบริวาร ทรงครองราชสมบัติในเทวโลกชั้นจาตุมหาราชิกา และทรงครองราชสมบัติในเทวโลกเท่าประมาณอายุของท้าวสักกะ ๓๖ องค์ แล้วสวรรคต'. พระองค์ตรัสอย่างนี้แล้วสวรรคตไปตามกรรม. พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ในท่ามกลางบริษัท ๔. 7. ๗. යාවතා චන්දිමසුරියා, පරිහරන්ති දිසා භන්ති විරොචනා; සබ්බෙව දාසා මන්ධාතා, යෙ පාණා පථවිනිස්සිතා. ตราบเท่าที่พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไป ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในแผ่นดินทั้งหมด ล้วนเป็นทาสของพระเจ้ามันธาตุ. 8. ๘. න [Pg.37] කහාපණවස්සෙන, තිත්ති කාමෙසු විජ්ජති; අප්පස්සදා දුඛා කාමා, ඉති විඤ්ඤාය පණ්ඩිතො. ความอิ่มในกามทั้งหลายย่อมไม่มีด้วยการหลั่งฝนเป็นกหาปณะ กามทั้งหลายมีรสอร่อยน้อยและเป็นทุกข์ บัณฑิตรู้แจ้งอย่างนี้แล้ว. 9. ๙. අපි දිබ්බෙසු කාමෙසු, රතිංසො නාධිගච්ඡති; තණ්හාක්ඛයරතො හොති, සම්මාසම්බුද්ධසාවකොති. แม้ในกามอันเป็นทิพย์ สาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ย่อมไม่ถึงความยินดี ย่อมเป็นผู้ยินดีในการสิ้นไปแห่งตัณหา. තං සුත්වා බහූ සොතාපත්තිඵලාදීනි පාපුණිංසූති. ชนเป็นอันมากได้บรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้น เพราะได้ฟังพระธรรมนั้น. 10. ๑๐. ඉති ගතිනියතානං බොධියා උත්තමානං; සකවසමුපනෙත්වා දෙති දුක්ඛාතිතණ්හා; අනියතගතිකානං කා කථා මාදිසානං; ජහථ තමිති මන්ත්වා භො භජව්හො තිවත්ථුංති. ตัณหาได้นำสัตว์ผู้มีคติอันแน่นอน ผู้เป็นเลิศด้วยโพธิญาณ มาอยู่ในอำนาจของตนแล้วให้ถึงทุกข์ จะกล่าวอะไรถึงสัตว์ผู้มีคติไม่แน่นอนเช่นพวกเราเล่า ท่านทั้งหลายจงละตัณหานั้นเสีย พึงบูชาพระรัตนตรัยเถิด මහාමන්ධාතුවත්ථුං අට්ඨමං. เรื่องพระเจ้ามหาจักรพรรดิมันธาตุ เรื่องที่ ๘ 9. බුද්ධවම්මවාණිජකවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๙. ในเรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้ ජම්බුදීපෙ කිර පාටලිපුත්තනගරෙ බුද්ධවම්මො නාම වාණිජකො අහොසි වාණිජකකම්මෙන ජීවමානො. සො අපරභාගෙ සත්ථවාහෙහි සද්ධිං ගාමනිගමජනපද රාජධානීසු වාණිජ්ජං පයොජයමානො විචරති, තස්මිං සමයෙ භගවානෙකභික්ඛුසහස්සපරිවුතො ජනපදචාරිකං චරති බහූ දෙවමනුස්සෙ සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො. තදා සො භගවන්තං අද්දස ද්වත්තිංසලක්ඛණානුබ්‍යඤ්ජනපතිමණ්ඩිතං ජලමානසුවණ්ණමෙරුං වියවිරොචමානං මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං, දිස්වා පරමපීතියා ඵුටසරීරො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා සායණ්හෙ භගවන්තං භත්තෙන නිමන්තෙසි බුද්ධසාසනෙ අපරිචිතභාවෙන. අථස්ස භගවා විකාලභොජනා පටිවිරතා තථාගතාති ආහ. අථ සො භගවන්තං වන්දිත්වා කිං භන්තෙ භගවන්තා විකාලෙ භුඤ්ජිස්සන්තීති, අථස්ස කථං පටිච්ච භගවා [Pg.38] අට්ඨවිධං පානං තථාගතානං විකාලෙ භුඤ්ජිතුං කප්පති. සෙය්‍යථිදං, අම්බපානං ජම්බුපානං චොචපානං මොචපානං ඵාරුසකපානං මධුපානං මුද්දිකපානං සාලූකපානන්ති. තං සුත්වා වාණිජො සහසක්කාරාරසෙහි මුද්දිකපානං කත්වා බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි, සභික්ඛුසඞ්ඝො සත්ථා පරිභුත්තපානීයරසො තස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා ජනපදචාරිකං පක්කාමි. සොපි පසන්නමානසො හුත්වා නිවත්තො සද්ධිං වාණිජකෙහි තෙසු තෙසු ජනපදෙසු වාණිජ්ජං පයොජෙන්තො මහාවත්තනීයංනාම කන්තාරං පාපුණි, තත්ත තෙසං සබ්බෙසුයෙව සකටෙසු පානීයං පරික්ඛයමගමාසි. තත්ථ සබ්බමනුස්සානංච බලීවද්දානංච පානීයං නාහොසි. අථ සො වාණිජො පිපාසාභිභූතො තෙසු තෙසු සකටෙසු පානීයං පරියෙසන්තො විචරති. අථෙකස්මිං සකටෙ මනුස්සා තං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙන එත්ථාගච්ඡ, ඉමස්මිං කොළම්බෙ ථොකං පානීයං අත්ථි පිවාති වදිංසු. ත තො සො ගන්ත්වා පානීයං පිවි. තස්ස තං රසං මුද්දිකපානරසසදිසං අහොසි, පිවන්තොව සො එවං චින්තෙසි. සම්මාසම්බුද්ධස්ස තදා මෙ දින්නමුද්දිකපානස්ස නිස්සන්දො අජ්ජ සම්පත්තො භවිස්සතීති අච්ඡෙරබ්භුතචිත්තො සොමනස්සජාතො ගන්ත්වා සයමෙව චාටියා පිධානං විවරි. සකලාපි සා චාටි මුද්දිකපානෙන පරිපුණ්ණා අහොසි. තතො සො ර සව න්තං ඔජවන්තං අපරික්ඛයං දිබ්බපානසදිසං පානීයං දිස්වා පරමාය පීතියා ඵුටසරීරො උග්ඝොසෙසි සබ්බෙ පානීයං පිවන්තූති. තං සුත්වා සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා පානීයං දිස්වා අබ්භුතචිත්තා ජාතා. වාණිජො තෙසං මජ්ඣෙ බුද්ධානුභාවං පකාසෙන්තො ආහ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ณ เมืองปาฏลีบุตร มีพ่อค้าชื่อพุทธวัมมะ ดำรงชีวิตอยู่ด้วยการค้าขาย ภายหลัง เขาได้เดินทางไปค้าขายในหมู่บ้าน นิคม ชนบท และเมืองหลวงต่างๆ พร้อมกับพวกพ่อค้าเกวียน ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าแวดล้อมด้วยภิกษุหนึ่งพันรูป กำลังเสด็จจาริกไปในชนบท ทรงช่วยให้เทวดาและมนุษย์จำนวนมากข้ามพ้นกันดารแห่งสงสาร ขณะนั้น เขาได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ และอนุพยัญชนะ ทรงรุ่งเรืองดุจภูเขาทองที่ส่องแสงอยู่ แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เห็นแล้ว มีกายอันปีติซ่านไป ได้ประคองอัญชลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้ว ได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยภัตตาหารในเวลาเย็น เพราะความที่ตนยังไม่คุ้นเคยในพระพุทธศาสนา ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่เขาว่า "พระตถาคตทั้งหลายงดเว้นจากการบริโภคอาหารในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น เขาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งหลายจะเสวยอะไรในเวลาวิกาล" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเขาว่า "น้ำปานะ ๘ ชนิด ย่อมควรแก่พระตถาคตทั้งหลายเพื่อบริโภคในเวลาวิกาล คือ น้ำมะม่วง น้ำชมพู่ น้ำกล้วยมีเมล็ด น้ำกล้วยไม่มีเมล็ด น้ำมะซาง น้ำน้ำผึ้ง น้ำองุ่น และน้ำเหง้าบัว" พ่อค้านั้นได้ฟังแล้ว จึงทำน้ำองุ่นด้วยรสอันเลิศและด้วยความเคารพ แล้วถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข พระศาสดาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ได้เสวยน้ำปานะแล้ว ทรงแสดงธรรมแก่เขา แล้วเสด็จจาริกไปในชนบท เขาก็มีใจเลื่อมใสแล้วกลับไป พร้อมกับพวกพ่อค้า ได้เดินทางไปค้าขายในชนบทเหล่านั้นๆ จนกระทั่งถึงกันดารชื่อมหาวัตนียะ ณ ที่นั้น น้ำในเกวียนของพวกเขาทั้งหมดได้หมดลง ณ ที่นั้น ไม่มีน้ำสำหรับมนุษย์และโคทั้งหลาย ลำดับนั้น พ่อค้านั้นถูกความกระหายครอบงำ ได้เที่ยวแสวงหาน้ำในเกวียนเหล่านั้นๆ ลำดับนั้น มนุษย์ในเกวียนหนึ่งเห็นเขาแล้ว ด้วยความกรุณาจึงกล่าวว่า "มานี่เถิด ในตุ่มนี้มีน้ำอยู่เล็กน้อย จงดื่มเถิด" จากนั้น เขาไปแล้วก็ดื่มน้ำ รสของน้ำนั้นเหมือนรสน้ำองุ่น ขณะดื่มนั่นเอง เขาก็คิดอย่างนี้ว่า "ผลแห่งน้ำองุ่นที่เราถวายแด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าในครั้งนั้น คงจะมาถึงในวันนี้" มีจิตอัศจรรย์ใจ เกิดความโสมนัส แล้วไปเปิดฝาตุ่มด้วยตนเอง ตุ่มนั้นทั้งหมดเต็มไปด้วยน้ำองุ่น จากนั้น เขาเห็นน้ำนั้นมีรส มีโอชะ ไม่หมดสิ้น ดุจน้ำทิพย์ จึงมีกายอันปีติซ่านไปอย่างยิ่ง ได้ประกาศว่า "ขอทุกท่านจงดื่มน้ำเถิด" ได้ฟังแล้ว ทุกคนก็ประชุมกัน เห็นน้ำแล้วก็มีจิตอัศจรรย์ใจ พ่อค้าได้ประกาศพุทธานุภาพในท่ามกลางพวกเขาแล้วกล่าวว่า 1. ๑. පස්සථෙදං භවන්තො භො, ආනුභාවං මහෙසිනො; අචින්තනීයමච්ඡෙරං, සන්දිට්ඨික මකාලිකං. ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพของพระมหามุนีนี้เถิด เป็นอัศจรรย์อันไม่ควรคิด เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล 2. ๒. පසන්නමනසා බුද්ධෙ, දින්නං පානීයකං මයා; විපච්චති ඉදානෙව, තං දානං මුනිවාහසා. น้ำปานะที่เราถวายแด่พระพุทธเจ้าด้วยใจเลื่อมใส ทานนั้นย่อมให้ผลในบัดนี้ ด้วยอานุภาพของพระมุนี 3. ๓. ඔජවන්තං [Pg.39] සුඛන්නංව, සීතලං මධුරො දකං; දිබ්බපානංව දෙවානං, ජාතමබ්භුතමක්ඛයං. น้ำนี้มีโอชะ ดุจอาหารอันประณีต เย็น หวาน เป็นน้ำทิพย์ของเหล่าเทวดา เกิดขึ้นอย่างอัศจรรย์ ไม่รู้จักหมดสิ้น 4. ๔. සීලවන්තෙසු කො නාම, න දදෙය්‍ය විචක්ඛණො; ඉධ ලොකෙ පරත්තෙච, සුඛදං දාන මුත්තමං. บัณฑิตผู้มีปัญญาคนไหนเล่า จะไม่ถวายทานในท่านผู้มีศีล ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า 5. ๕. යථි ච්ඡිතං ගහෙත්වාන, පිවන්තු මධුරො දකං; භාජනානිච පූරෙත්වා, යන්තු සබ්බෙ යථිච්ඡිතන්ති. จงถือเอาตามที่ต้องการแล้วดื่มน้ำหวานนี้เถิด จงเติมภาชนะให้เต็มแล้วไปตามที่ต้องการเถิด එවඤ්ච පන වත්වා සබ්බෙ මනුස්සෙච බලීවද්දෙච මුද්දිකරසෙනෙව සන්තප්පෙසි. තතො තතො ආගතාපි පානීයං පිවන්තොච පානීයං අක්ඛයං අහොසි. තතො වාණිජො සත්ථවාහෙහි සද්ධිං වාණිජ්ජං පයොජෙත්වා සකනගරං ආගච්ඡන්තො භගවන්තං පස්සිත්වා ගමිස්සාමීති වෙළුවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා කතානුඤ්ඤො එකමන්තෙ නිසීදි. සත්ථාපි තෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරමකාසි. උපාසකොපි භන්තෙ තුම්හාකං පාටිහාරියං දිස්වා පසන්නො වන්දිත්වා ගමිස්සාමීති ආගතොම්හි, එවඤ්චෙ වඤ්ච පාටිහාරියන්ති විත්ථාරෙන කථෙසි. අථස්ස භගවා ධම්මං දෙසෙසි. සො ධම්මං සුත්වාන සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා අත්තනො ගෙහමෙව අගමාසි. සො තතො පට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ දෙවච්ඡරාපරිවුතො දෙවිස්සරියසමන්නාගතො නිබ්බත්ති. තස්ස පුබ්බකම්මපකාසනත්ථං තත්ථ තත්ථ රතනභාජනෙසු දිබ්බමයෙහි මුද්දිකපානෙහි පරිපුණ්ණං අහොසි. පානීයං පිවිත්වා දෙවා නච්චන්ති වාදෙන්ති කීළන්තීති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ยังมนุษย์และโคทั้งหลายทั้งหมดให้อิ่มหนำด้วยน้ำองุ่นนั่นเอง แม้ผู้ที่มาจากที่ต่างๆ ก็ดื่มน้ำ และน้ำนั้นก็ไม่หมดสิ้น จากนั้น พ่อค้านั้นได้ค้าขายกับพวกพ่อค้าเกวียนแล้ว เมื่อจะกลับเมืองของตน ก็คิดว่า "เราจะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจึงกลับ" จึงไปที่พระเวฬุวัน ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว ได้รับอนุญาตแล้วก็นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาก็ทรงปฏิสันถารด้วยถ้อยคำอันไพเราะกับเขา อุบาสกนั้นก็กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มาเพื่อถวายบังคมด้วยใจเลื่อมใส เพราะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพระองค์" แล้วได้เล่าปาฏิหาริย์นั้นโดยพิสดาร ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่เขา เขาได้ฟังธรรมแล้ว นิมนต์พระศาสดาเพื่อภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น ถวายมหาทานแล้วก็กลับไปยังเรือนของตน เขาตั้งแต่นั้นมา ได้ทำบุญมีทานเป็นต้น แล้วจุติจากโลกมนุษย์ ไปบังเกิดในเทวโลก ในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสร เพียบพร้อมด้วยทิพยสมบัติ เพื่อประกาศบุพพกรรมของเขา ณ ที่นั้นๆ ในภาชนะรัตนะทั้งหลาย เต็มไปด้วยน้ำองุ่นอันเป็นทิพย์ เทวดาทั้งหลายดื่มน้ำแล้วก็ฟ้อนรำ บรรเลงดนตรี และเล่นสนุกสนาน 6. ๖. න විපුලජිනසාරං ජානමානො ජනෙවං,ලභති විපුලභොගං තොයමත්තස්ස දානා; විදිතගුණගණා භො තීසු වත්ථූසු තුම්හෙ,ලභථ ඛලු විසෙසං සීලවන්තෙසු දානාති. ชนผู้ไม่รู้สาระอันไพบูลย์ของพระชินเจ้าอย่างนี้ ย่อมได้โภคสมบัติอันไพบูลย์เพียงเพราะการถวายน้ำ ท่านทั้งหลายผู้รู้คุณสมบัติทั้งหลายในพระรัตนตรัย พึงได้ผลพิเศษจากการถวายทานในท่านผู้มีศีลเถิด බුද්ධවම්මවාණිජකස්ස වත්ථුං නවමං. เรื่องของพุทธวัมมพานิชกะ เรื่องที่ ๙ 10. රූපදෙවියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๐. ในเรื่องของรูปเทวี มีอนุปุพพีกถา (เรื่องเล่าตามลำดับ) ดังนี้ අතීතෙ [Pg.40] කිර විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ තස්මිං නගරෙ එකා ගාමදාරිකා විහාරෙ ආහිණ්ඩන්තී එකං ගිලානභික්ඛුං දිස්වා කම්පමානහදයා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා භන්තෙ කොතෙ ආබාධො සරීරං පීළෙතීති පුච්ඡි. තෙනාපි භගිනි ඛරාබාධො මෙ පීළෙතීති වුත්තෙ සා තෙනහි භන්තෙ අහං තං රොගං වූපසමෙස්සාමීති නිමන්තෙත්වා ගෙහං ගන්ත්වා තං පවත්තිං මාතාපිතුන්නං කථෙත්වා තෙහි අනුඤ්ඤාතා පුන දිවසෙ නානග්ගරසෙන භෙසජ්ජාහාරං සම්පාදෙසි, තතො සො භික්ඛු පුනදිවසෙ චීවරං පාරුපිත්වා භික්ඛාය චරන්තො තස්සා ගෙහං ගන්ත්වා අට්ඨාසි. සා ථෙරං ආගතං දිස්වා සොමනස්සජාතා පත්තං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. තත්ථ නිසින්නං තං ආහාරෙන සාධුකං පරිවිසිත්වා සක්කාර මකාසි. අථස්සා සද්ධාබලෙන භුත්තමත්තෙයෙව සො ආබාධො වූපසමි. තතො සො වූපසන්තරොගො දුතියදිවසෙ තස්සා ගෙහං නා ගමාසි. අථ සා විහාරං ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා කස්මානාගතත්ථාති පුච්ඡිත්වා තෙන මෙ භගිනි බ්‍යාධි වූපසමි, තස්මා නාගතොස්මීති වුත්තෙ සා සාධු භන්තෙති සොමනස්සජාතා ගෙහමෙව අගමාසි. සා තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන කාලං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්සා තත්ථ ද්වාදසයොජනිකං කනකවිමානං නිබ්බත්ති. සා තත්ථ දෙවිස්සරියං අනුභවන්තී ඡබුද්ධන්තරං ඛෙපෙත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ ජම්බුදීපෙ දෙවපුත්තනගරෙ උදිච්චබ්‍රහ්මණකුලෙ ජෙට්ඨබ්‍රාහ්මණස්ස භරියාය කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි, සා පරිපාක මන්වාය මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. තස්සා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය දිවසෙ දිවසෙ අට්ඨට්ඨනාලිමත්තං තණ්ඩුලං නිබ්බත්තති. තස්සා රූපසම්පත්තිං දිස්වා පසන්නා මාතාපිතරො රූපදෙවීති නාම මකංසු. පච්ඡා තං පතිරූපෙන දාරකෙන නියොජෙසුං. අථස්සා තණ්ඩුල- නාලිමත්තං [Pg.41] ගහෙත්වා පචිතුං ආරද්ධෙ ඉච්ඡිතිච්ඡිතමංසාදිබ්‍යඤ්ජනඤ්ජ සප්පිනවනීතදධිඛීරාදිගොරසඤ්ච ජීරමරිචාදිකටුකභණ්ඩඤ්ච කදලිපනසමධුගුළාදිඋපකරණඤ්ච භාජනානි පූරෙත්වා නිබ්බත්තති, තාය හත්ථෙන ගහිතං කිඤ්චි ඛාදනීයං භොජනීයංවා පූතිභාවං න ගච්ඡති, භත්තුක්ඛලිං ගහෙත්වා සකලනගරවාසිනො භොජෙන්තියාපි එකකටච්ඡුමත්තං භත්තං ගහිතට්ඨානං න පඤ්ඤායති. එවං අපරික්ඛයපුඤ්ඤා අහොසි, සකලදෙවපුත්තනගරෙ චන්දසුරියාව පාකටා අහොසි, අථ සා පඤ්චසතභික්ඛූ නිමන්තෙත්වා නිච්චං සකනිවෙසනෙයෙව භොජෙති, තදා තෙසං අන්තරෙ පටිසම්භිදාපත්තො මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරොනාම ඉමිස්සා පුඤ්ඤානුභාවං දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා න ජානාති එසා අත්ථනා පුබ්බෙ කතකම්මං. යන්නූනාහං අස්සා පකාසෙය්‍යන්ති එකදිවසං තස්සා නිවෙසනෙ භුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කරොන්තො ජානාසි භගිනි තයා පුබ්බෙ කතකම්මන්ති පුච්ඡි, න ජානාමි භන්තෙ. සොතුමිච්ඡාමීති, අථස්සා සො පුබ්බකම්මං පකාසෙන්තො. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในกาลของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ในเมืองนั้น มีเด็กหญิงชาวบ้านคนหนึ่ง เที่ยวไปในวิหาร เห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง มีหัวใจหวั่นไหว เข้าไปหา ไหว้แล้วถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อาพาธอะไรเบียดเบียนร่างกายของท่าน?’ เมื่อภิกษุนั้นกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธร้ายแรงเบียดเบียนอาตมา’ นางจึงนิมนต์ว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันจักระงับโรคนั้น’ แล้วไปเรือน บอกเรื่องนั้นแก่บิดามารดา เมื่อบิดามารดาอนุญาตแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงจัดหาอาหารที่เป็นยาอันมีรสเลิศต่างๆ จากนั้น ภิกษุนั้นในวันรุ่งขึ้น นุ่งห่มจีวร เที่ยวบิณฑบาตไปถึงเรือนของนางแล้วยืนอยู่. นางเห็นพระเถระมาถึงแล้ว มีใจยินดี รับบาตร จัดอาสนะถวาย. เมื่อพระเถระนั่งแล้ว นางได้ถวายอาหารบำรุงอย่างดี. ด้วยกำลังศรัทธาของนาง อาพาธนั้นก็ระงับไปเพียงแต่ฉันเสร็จเท่านั้น. จากนั้น ภิกษุผู้หายจากโรคแล้วนั้น ไม่ได้ไปเรือนของนางในวันที่สอง. นางจึงไปวิหาร ไหว้พระเถระแล้วถามว่า ‘เพราะเหตุไรท่านจึงไม่มา?’ เมื่อพระเถระกล่าวว่า ‘น้องหญิง อาพาธของอาตมาหายแล้ว เพราะฉะนั้นอาตมาจึงไม่มา’ นางก็มีใจยินดีว่า ‘ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ’ แล้วกลับเรือนไป. นางนั้นทำกาละแล้วด้วยกรรมบุญนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก. วิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ได้เกิดขึ้นแก่นางในที่นั้น. นางเสวยทิพยสมบัติในที่นั้น ล่วงพ้นพุทธันดรไป ๖ พุทธันดร ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ปฏิสนธิในครรภ์ของภรรยาพราหมณ์ผู้เป็นใหญ่ในตระกูลพราหมณ์อุทิจจะ ในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป. เมื่อครรภ์แก่แล้ว นางก็คลอดจากครรภ์มารดา. นับตั้งแต่วันที่นางคลอดจากครรภ์มารดา ข้าวสารประมาณครั้งละ ๘ ทะนาน ได้เกิดขึ้นทุกวัน. บิดามารดาเห็นความสมบูรณ์แห่งรูปของนางแล้วเลื่อมใส จึงตั้งชื่อว่า ‘รูปเทวี’. ภายหลังได้มอบนางให้แก่เด็กหนุ่มที่เหมาะสม. เมื่อนางเริ่มถือข้าวสารประมาณ ๘ ทะนานมาหุง แกงมีเนื้อเป็นต้นที่ปรารถนาแล้วๆ และโกรสมีเนยใส เนยข้น นมส้ม นมสดเป็นต้น และเครื่องเผ็ดร้อนมียี่หร่าและพริกไทยเป็นต้น และเครื่องประกอบมีกล้วย ขนุน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น ก็เกิดขึ้นเต็มภาชนะ. สิ่งใดที่นางจับด้วยมือ ไม่ว่าจะเป็นของขบเคี้ยวหรือของบริโภค ก็ไม่เน่าเสีย. แม้เมื่อนางถือหม้อข้าวเลี้ยงชาวเมืองทั้งหมด ข้าวเพียงทัพพีเดียวที่ตักไปก็ไม่ปรากฏรอยพร่อง. นางเป็นผู้มีบุญไม่สิ้นสุดอย่างนี้ เป็นที่ปรากฏเหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในเมืองเทวบุตรทั้งหมด. จากนั้น นางได้นิมนต์ภิกษุ ๕๐๐ รูป มาฉันในเรือนของตนเป็นประจำ. ในเวลานั้น พระมหาเถระชื่อพระสังฆรักขิตะ ผู้ได้ปฏิสัมภิทาญาณในหมู่ภิกษุเหล่านั้น เห็นอานุภาพบุญของนางด้วยทิพยจักษุแล้วคิดว่า ‘นางผู้นี้ไม่รู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนด้วยตนเอง. ถ้ากระไร เราพึงประกาศกรรมนั้นแก่นาง’ วันหนึ่ง เมื่อฉันในเรือนของนางแล้ว ขณะอนุโมทนา ได้ถามว่า ‘น้องหญิง เธอรู้กรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อนหรือไม่?’ นางตอบว่า ‘ไม่ทราบเจ้าค่ะ ท่านผู้เจริญ ดิฉันปรารถนาจะฟัง’ จากนั้น พระเถระนั้นจึงประกาศกรรมในปางก่อนของนางว่า. 1. ๑. එකනවුතෙ ඉතො කප්පෙ,විපස්සීනාම නායකො; අහොසි ලොකෙ ලොකෙක,නායකො ඡින්නබන්ධනො. ในกัปที่ ๙๑ นับแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าวิปัสสี ผู้เป็นเอกในโลก ผู้ตัดเครื่องผูกทั้งปวง ได้มีแล้วในโลก. 2. ๒. තදා තස්මිං පුරෙ රම්මෙ, ආසි ත්වං ගාමදාරිකා; ආහිණ්ඩන්තී විහාරස්මිං, අද්දක්ඛි ජිනසාවකං. ในกาลนั้น เธอเป็นเด็กหญิงชาวบ้านอยู่ในเมืองอันรื่นรมย์นั้น เที่ยวไปในวิหาร ได้เห็นพระสาวกของพระชินเจ้า. 3. ๓. රොගාතුරං කිසං පණ්ඩුං, අස්සසන්තං මුහුං මුහුං; දිස්වාන කම්පිතා චිත්තා, නිමන්තෙත්වාන තං මුනිං. เห็นพระมุนีนั้นอาพาธ ผอมเหลือง หายใจรวยรินอยู่บ่อยๆ มีจิตหวั่นไหวแล้ว จึงนิมนต์พระมุนีนั้น. 4. ๔. භෙසජ්ජඤ්චෙව භත්තඤ්ච, අදා ත්වං තෙන සො යති; අබ්‍යාබාධො අනීඝොච, අහොසි අනුපද්දවො. เธอได้ถวายเภสัชและภัตตาหาร ด้วยเหตุนั้น พระยติรูปนั้นจึงหายจากอาพาธ ไม่มีทุกข์ ไม่มีอุปัทวะ. 5. ๕. තතො ත්වං තෙන කම්මෙන, සුකතෙන තතො චුතා; ජාතාසි දෙවලොකස්මිං, සබ්බකාමසමිද්ධිනී. จากนั้น เธอจุติจากโลกมนุษย์ด้วยกรรมที่ทำดีนั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกามทั้งปวง. 6. ๖. තත්ථ [Pg.42] තෙ පුඤ්ඤතෙජෙන, පාසාදො රතනාමයො; මණිථූපිසතාකිණ්ණො, කූටාගාරෙහි ලඞ්කතො. ในที่นั้น ด้วยเดชแห่งบุญของเธอ ปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดแก้วมณีร้อยยอด ประดับด้วยเรือนยอด ได้เกิดขึ้นแก่เธอ. 7. ๗. නෙකගබ්භසතාකිණ්ණො, සයනාසනමණ්ඩිතො; අච්ඡරාසතසංකිණ්ණො, නච්චගීතාදිසංකුලො. ปราสาทนั้นเกลื่อนกล่นด้วยห้องหลายร้อยห้อง ประดับด้วยที่นอนและอาสนะ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายร้อย และครึกครื้นด้วยการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้น. 8. ๘. රම්භාම්බජම්බුසන්නීර, පූගපුන්නාගපාටලී; නාගාදිතරුසණ්ඩෙහි, මණ්ඩිතුය්‍යානපන්තිහි. ประดับด้วยแถวแห่งอุทยานที่มีหมู่ไม้กล้วย มะม่วง ชมพู่ มะพร้าว หมาก บุนนาค แคฝอย และกากะทิงเป็นต้น. 9. ๙. පදුමුප්පලකළාර, කුන්දකානනමණ්ඩිතෙ; මධුමත්තාලිපාලීහි, සාරසීසරසංකුලෙ. ประดับด้วยป่าดอกบัว ดอกอุบล ดอกกะหล่า และดอกมะลิซ้อน ครึกครื้นด้วยหมู่ภมรเมาน้ำหวาน และนกกระเรียน. 10. ๑๐. දෙවපුත්තෙහි නෙකෙහි, තථා දෙවච්ඡරාහිච; නිච්චුස්සවෙ මහාභොගෙ, විමානෙ මනනන්දනෙ. ในวิมานอันเป็นที่รื่นรมย์ใจ มีความสุขสำราญยิ่งใหญ่ มีการเฉลิมฉลองอยู่เป็นนิตย์ ซึ่งมีเทพบุตรและนางอัปสรมากมาย. 11. ๑๑. ත්වමෙවං දෙවලොකම්හි, වින්දමානා මහායසං; අද්ධානං වීතිනාමෙත්වා, නිබ්බුතෙ ගොතමෙ ජිනෙ. เธอผู้มีเกียรติยศยิ่งใหญ่ เสวยสุขอยู่ในเทวโลกอย่างนี้ ล่วงกาลเวลามาจนกระทั่งพระชินเจ้าโคตมะปรินิพพานแล้ว. 12. ๑๒. ජම්බුදීපෙ ඉදානි ත්වං, නිබ්බත්තා උදිතෙ කුලෙ; පුඤ්ඤපඤ්ඤාගුණාවාසා, රූපෙනග්ගා පියංවදා. บัดนี้ เธอได้มาเกิดในชมพูทวีป ในตระกูลสูง เป็นที่รวมแห่งบุญ ปัญญา และคุณงามความดี เป็นเลิศด้วยรูปโฉม และเป็นผู้มีวาจาเป็นที่รัก. 13. ๑๓. එතං තෙ දෙවලොකස්මිං, දෙවිස්සරියමබ්භුතං,ඉමං තෙ ඉධ ලොකස්මිං, සබ්බං මානුසිකං සුඛං. ทิพยสมบัติอันน่าอัศจรรย์ในเทวโลกนั้นเป็นของเธอ และความสุขของมนุษย์ทั้งปวงในโลกนี้ก็เป็นของเธอ. 14. ๑๔. විපස්සිමුනිනො කාලෙ, ත්වං තස්සෙකස්ස භික්ඛුනො; අදා දානං ගිලානස්ස, තස්ස තං ඵලමීදිසං. ในสมัยพระมุนีวิปัสสี เธอได้ถวายทานแก่ภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง ผลแห่งกรรมนั้นเป็นเช่นนี้. 15. ๑๕. කාතබ්බඤ්හි සදා පුඤ්ඤං, ඉච්ඡන්තෙන සුඛප්පදං; තස්මා ත්වං සබ්බදා භද්දෙ, උස්සුක්කා කුසලෙ භවාති. เพราะว่า บุญที่ให้ความสุข อันผู้ปรารถนาพึงทำอยู่เสมอ เพราะฉะนั้น น้องหญิง เธอจงเป็นผู้ขวนขวายในกุศลกรรมในกาลทุกเมื่อเถิด. එවං සො තස්ස පුරිමත්තභාවෙ කතකම්මං පකාසෙත්වා ඉදානි පුඤ්ඤකම්මෙ අප්පමාදා භවාති අනුසාසි. සා ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පරමසොමනස්සා තතො පට්ඨාය දානාදීසු නිරතා පුඤ්ඤානි කරොන්තී තෙනෙව සොමනස්සෙන සොතාපන්නා අරියසාවිකා අහොසීති. พระเถระนั้นประกาศกรรมที่นางทำไว้ในภพก่อนอย่างนี้แล้ว จึงได้สั่งสอนว่า ‘บัดนี้ เธอจงเป็นผู้ไม่ประมาทในบุญกรรมเถิด’ นางได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระแล้ว มีความยินดีอย่างยิ่ง ตั้งแต่นั้นมาก็ยินดีในการให้ทานเป็นต้น ทำบุญกุศลอยู่ ด้วยความยินดีนั้นเอง นางก็ได้เป็นพระอริยสาวิกาผู้เป็นพระโสดาบัน. 16. ๑๖. ඉති [Pg.43] තරුණකුමාරී පුඤ්ඤකම්මෙසු සාරං,අවිදිතගුණමත්තා දත්ව භික්ඛුස්ස දානං; දිවිමනුජසුඛං සාලත්ථ තුම්හෙ භවන්තා,විදිතකුසලපාකා කිං න ලබ්භෙථ සන්තිං. ดังนี้ กุลธิดาผู้เยาว์วัยนั้น แม้ไม่รู้ถึงประมาณแห่งคุณ ได้ถวายทานอันเป็นสาระในบุญกรรมทั้งหลายแก่ภิกษุแล้ว ได้บรรลุสุขทิพย์และสุขมนุษย์ ท่านทั้งหลายผู้รู้ผลแห่งกุศลกรรมแล้ว ไฉนจะไม่พึงได้ความสงบเล่า රූපදෙවියා වත්ථුං දසමං. เรื่องรูปเทวี เรื่องที่ ๑๐. ධම්මසොණ්ඩකවග්ගො පථමො. ธัมมโสณฑกวรรคที่ ๑. නන්දියරාජවග්ගො นันทิยราชวรรค 11. නන්දියරාජස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๑. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระเจ้านันทิยะ ඉතො [Pg.45] කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි සදෙවකං ලොකං සංසාරකන්තාරා උත්තාරෙන්තො. තස්මිං කිර සමයෙ එකො කුටුම්බිකො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නමානසො බුද්ධපමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා මහාදානං සජ්ජෙත්වා අත්තනො භවනං දෙවභවනමිව අලඞ්කරිත්වා බුද්ධාරහං මහාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා ගන්ත්වා භගවන්තං යාචි කාලොයං භන්තෙ භගවතො භත්තග්ගස්ස උපසඞ්කමනායාති. අථ භගවා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො මහතා බුද්ධානුභාවෙන ගන්ත්වා නිසීදි පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ, තතො කුටුම්බිකො හට්ඨො උදග්ගො සපරිසො භගවන්තං පරිවිසති අනෙකෙහි මධුරන්නපානාදීහි. තදා තස්ස භගවතො සාසනෙ ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො වසභත්ථෙරොනාම මහාසාවකො සපදානවත්තෙන පිණ්ඩාය චරමානො තස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි, අථ සො ථෙරං දිස්වා භන්තෙ සත්ථා අන්තොගෙහෙ නිසින්නො, තුම්හෙපි පවිසථාති යාචි, ථෙරො අපවිසිත්වාව අගමාසි, කුටුම්බිකො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්තං වත්වා කිං භන්තෙ සදෙවකෙ ලොකෙ භගවතාපි උත්තරිතරො ගුණෙන සංවිජ්ජතීති ආහ. අථස්ස සත්ථා පුත්තොපමං දස්සෙත්වා ථෙරස්ස ගුණෙ වණ්ණෙන්තො එවමාහ. ในอดีตกาล ล่วงไปแสนกัปแต่กัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ทรงยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นกันดารคือสังสารวัฏ ในกาลนั้น กุฎุมพีคนหนึ่งฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประธาน จัดมหาทาน ตกแต่งเรือนของตนให้เหมือนวิมานเทวดา ปูลาดพุทธอาสนะอันประเสริฐแล้วไปทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาเสด็จไปสู่โรงภัตตาหารแล้ว' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์บริวาร เสด็จไปด้วยพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ ประทับนั่งบนพุทธอาสนะอันประเสริฐที่จัดไว้ แต่นั้น กุฎุมพีมีใจยินดีร่าเริงพร้อมด้วยบริวาร ได้อังคาสพระผู้มีพระภาคด้วยข้าวน้ำอันโอชะมีประการต่างๆ ในกาลนั้น ในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พระมหาเถระนามว่าวสภะ ผู้เป็นเลิศกว่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ เที่ยวบิณฑบาตตามลำดับตรอก ได้ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของกุฎุมพีนั้น แต่นั้น กุฎุมพีนั้นเห็นพระเถระแล้ว ได้นิมนต์ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระศาสดาประทับนั่งอยู่ภายในเรือน แม้ท่านก็จงเข้าไปเถิด' พระเถระไม่เข้าไปแล้วก็หลีกไป กุฎุมพีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลเรื่องนั้น แล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มีใครที่ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคด้วยคุณสมบัติอยู่หรือ' ลำดับนั้น พระศาสดาทรงแสดงอุปมาด้วยบุตร ทรงพรรณนาคุณของพระเถระว่าดังนี้ 1. ๑. පාලෙන්ති නිම්මලං කත්වා, පාතිමොක්ඛාදිසංවරං; සමාදින්නධුතඞ්ගාච, අප්පිච්ඡා මුනිසූනවො. บุตรของพระมุนีทั้งหลาย ย่อมรักษาปาติโมกขสังวรเป็นต้นให้บริสุทธิ์ เป็นผู้สมาทานธุดงค์ มีความปรารถนาน้อย 2. ๒. නිච්ච මන්තකයුද්ධම්හි, නද්ධා යොධාව දප්පිතා; පුඤ්ඤානං වත්ථුභූතා තෙ, දෙවමානුසකා දිනං. พวกเธอเป็นผู้เตรียมพร้อมในการรบกับพระยามัจจุราชอยู่เป็นนิตย์ ดุจนักรบผู้องอาจ เป็นที่ตั้งแห่งบุญของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายทุกวัน 3. ๓. ධාරෙමහං වණ්ණවන්තං, සීවෙය්‍යම්පිච චීවරං; බුද්ධපුත්තා මහානාගා න ධාරෙන්ති තථාවිධං. เราย่อมทรงจีวรที่มีสีสันและที่เย็บอย่างดี แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นมหาบุรุษทั้งหลาย ย่อมไม่ทรงจีวรเช่นนั้น 4. ๔. ධාරෙන්ති [Pg.46] තෙ පංසුකූලං, සඞ්ඝාටෙත්වා පිලොතිකෙ; වණච්ඡාදනචොලංව, ඉච්ඡාලොභ විවජ්ජිතා. พวกเธอทรงผ้าบังสุกุลที่เย็บปะติดปะต่อกันด้วยผ้าเก่า ดุจผ้าสำหรับปิดแผล ปราศจากความอยากและความโลภ 5. ๕. සාදියාමි සදා හම්භො, උපාසකනිමන්තනං; නෙව සාදෙන්ති සම්බුද්ධ, පුත්තො පාසකයාචනං. ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราย่อมรับนิมนต์ของอุบาสกอยู่เสมอ แต่พระพุทธบุตรผู้เป็นโอรสของพระสัมพุทธเจ้า ย่อมไม่รับคำอ้อนวอนของอุบาสก 6. ๖. සපදානෙන යං ලද්ධං, ලූඛංවාපි පණීතකං; තෙන තුස්සන්ති මෙ පුත්තා, රසගෙධවිවජ්ජිතා. บุตรของเราทั้งหลาย ย่อมยินดีด้วยปัจจัยที่ได้มาโดยลำดับตรอก ไม่ว่าจะเป็นของหยาบหรือประณีต ปราศจากความติดใจในรส 7. ๗. නිපජ්ජාමි අහං සාධු, සන්ථතෙ සයනෙ සුභෙ; න තෙ සෙය්‍යං පකප්පෙන්ති, සංසාරභයභීරුකා. เราย่อมนอนบนที่นอนอันปูลาดดีแล้วและสวยงาม แต่พวกเธอผู้เกรงกลัวภัยในสงสาร ย่อมไม่จัดแจงที่นอน 8. ๘. ඨානා සනගමනෙන, කප්පෙන්ති ඉරියාපථං; නෙකභූමිසමාකිණ්ණ, පාසාදෙසු වසාමහං. พวกเธอจัดแจงอิริยาบถด้วยการยืน การนั่ง และการเดิน เราย่อมอยู่ในปราสาทที่เกลื่อนกล่นด้วยชั้นจำนวนมาก 9. ๙. බුද්ධපුත්තා තථාච්ඡන්නං, න කදා පවිසන්ති තෙ; රුක්ඛමූලෙ සුසානස්මිං, අබ්භොකාසෙ රමන්ති තෙ. แต่พระพุทธบุตรทั้งหลาย ย่อมไม่เข้าไปในที่มุงบังเช่นนั้นเลย พวกเธอรื่นรมย์อยู่โคนไม้ ในป่าช้า และในที่แจ้ง 10. ๑๐. භාවෙත්වා භවනාසාය, හෙතුං භාවනමුත්තමං; අහං ගාමෙ වසිස්සාමි, පාපෙන්තො ජනතං සිවං. พวกเธอเจริญภาวนาอันสูงสุดอันเป็นเหตุแห่งความสิ้นไปแห่งภพ เราย่อมอยู่ในหมู่บ้าน ยังชนให้ถึงความสวัสดี 11. ๑๑. රමන්ති මම පුත්තා තෙ, පන්තසෙනාසනෙ කකා; තෙසං මහත්තරො සන්තො, ථෙරොයං වසභො මහා; ධුතපාපො ධුතඞ්ගග්ගො, ඤාතොයං මම සාසනෙති. บุตรของเราเหล่านั้น ย่อมรื่นรมย์อยู่ในเสนาสนะอันสงัดเสมอ พระวสภเถระผู้ใหญ่รูปนี้ เป็นผู้ประเสริฐกว่าบุตรเหล่านั้น เป็นผู้ขจัดบาป เป็นเลิศแห่งผู้ทรงธุดงค์ เป็นที่ปรากฏชัดในศาสนาของเรา ดังนี้ එවං භගවා හත්ථං උක්ඛිපිත්වා චන්දමණ්ඩලෙ පහරන්තො විය ථෙරස්ස ගුණෙ පකාසෙසි, තතො සො තස්ස ගුණකථං සුත්වා සයම්පිතං ඨානන්තරං කාමයමානො යන්නූනාහං අනාගතෙ අඤ්ඤතරස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො භවිස්සාමීති තං ඨානන්තරං පත්ථෙන්තො භගවතො පාදමූලෙ නිපජ්ජි, සත්ථා තං කාරණං උපපරික්ඛිත්වා ඉතො කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ ගොතමො නාම සත්ථා උප්පජ්ජිස්සති. ත්වං තදා ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො හුත්වා කස්ස පොති පඤ්ඤායිස්සතීති බ්‍යාකරණ [Pg.47] මදාසි. තතො පට්ඨාය සො සොමනස්සො පුඤ්ඤකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවමනුස්සෙසු දෙවිස්සරියං අනුභවන්තො විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ එකසාටකො නාම බ්‍රාහ්මණො හුත්වා මහාදානං අදාසි. තතො චුතො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ බාරාණසීනගරෙ බාරාණසීසෙට්ඨි හුත්වා නිබ්බත්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා තතො චවිත්වා සංසාරෙ සංසරන්තො දසවස්සසහස්සා යුකෙසු මනුස්සෙසු බාරාණසියං එකො කුටුම්බිකො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො පනායං කුටුම්බිකො අරඤ්ඤෙ ජඞ්ඝාවිහාරං අනුවිචරන්තො පච්චන්තිමෙ ජනපදෙ අරඤ්ඤායතනෙ අඤ්ඤතරං පච්චෙකබුද්ධං අද්දස. සො ච පච්චෙකබුද්ධො තත්ථ චීවරකම්මං කරොන්තො අනුවාතෙ අප්පහොන්තෙ සංහරිත්වා ඨපෙතුං ආරද්ධො. කුටුම්බිකො තං දිස්වා භන්තෙ කිං කරොථාති පුච්ඡි. සො පච්චෙකබුද්ධො අප්පිච්ඡතාය තෙන පුට්ඨො න කිඤ්චි වුත්තො හොති. සො චීවරදුස්සං නප්පහොතීති ඤත්වා අත්තනො උත්තරසාටකං පච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ ඨපෙත්වා අගමාසි. පච්චෙකබුද්ධො තං ගහෙත්වා අනුවාතකං ආරොපෙන්තො චීවරං කත්වා පාරුපි. කුටුම්බිකො ජීවිතපරියොසානෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චවිත්වා බාරාණසිතො තියොජනමත්තකෙ ඨානෙ අඤ්ඤතරස්මිං නගරෙ නිබ්බත්ති, තස්ස මාතාපිතරො නන්දියොති නාමං අකංසු, තස්ස සත්ත භාතරො අහෙසුං, සෙසා ඡ භාතරො නානාකම්මන්තෙසු බ්‍යාවටා මාතාපිතුන්නං පොසෙන්ති. නන්දියො පන අකම්මසීලො ගෙහෙයෙව වසති. තස්මා තස්ස සෙසා කුජ්ඣන්ති. මාතාපිතරොපි නන්දියං ආමන්තෙත්වා ඔවදන්ති. සො තුණ්හී හොතෙව. අථාපරස්මිං සමයෙ ගාමෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං, තදා සො මාතරං ආහ. අම්ම සාටකං දෙහි, නක්ඛත්තං කීළිස්සාමීති, සා ධොත- වත්ථං [Pg.48] නීහරිත්වා අදාසි, අම්ම ථූලං ඉදන්ති, සා අඤ්ඤං නීහරිත්වා අදාසි, තම්පි පටික්ඛිපි. අථ නං මාතා ආහ. තාත යාදිසෙ මයං ගෙහෙ ජාතා, නත්ථි ඉතො සුඛුමතරස්ස පටිලාභාය පුඤ්ඤන්ති, ලභනට්ඨානං ගමිස්සාමි අම්මාති. පුත්ත අහං අජ්ජෙව තව බාරාණසීනගරෙ රජ්ජපටිලාභං ඉච්ඡාමීති ආහ. සො සාධු අම්මාති මාතරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. මාතුයා පනස්ස එවං අහොසි. කහං සො ගමිස්සති, පුබ්බෙවිය ඉධවා එත්ථවා ගෙහෙ නිසීදිත්වා ආගච්ඡතීති, සො පන පුඤ්ඤනියාමෙන චොදියමානො ගාමතො නික්ඛමිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා සෙනගුත්තස්ස ගෙහෙ පටිවසති, අථෙකදිවසං සො තස්ස කම්මකාරෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො නිසීදිත්වා පචලායන්තො සුපිනං අද්දස. මුඛෙන අන්තං නික්ඛමිත්වා සකලජම්බුදීපෙ පත්ථරිත්වා අන්තොකුච්ඡිමෙව පාවිසි. පබුද්ධො සො භීතො මහාසද්දමකාසි. අථ නං මහාසෙනගුත්තො පුච්ඡි. නන්දියො සුපිනං අද්දසන්ති ආහ. අථ තෙන කීදිසන්ති පුට්ඨො කථෙසි, තතො සෙනගුත්තො තං අත්තනො කුලූපගං පරිබ්බාජිකං පුච්ඡි කො තස්ස විපාකොති. පරිබ්බාජිකා යදි භො ඉත්ථී පස්සති. සත්තදිවසබ්භන්තරෙයෙව අභිසෙකං ලභති, යදි පුරිසො පස්සති, තථෙව රාජා හොතීති කථෙසි. සෙනගුත්තො තස්සා තං කථං සුත්වා ඉමං මම ඤාතිං කරොමීති අත්තනො සත්ත ධීතරෙ පක්කොසිත්වා පටිපාටියා පුච්ඡි. නන්දියස්ස සන්තිකෙ වසථාති, සෙසා සබ්බා න ඉච්ඡිංසු, න මයං ජානාම එතං අධුනාගතං කුලවන්තං වා දුක්කුලවන්තංවාති. අථ කණිට්ඨිකං පුච්ඡි. සා යස්ස මං මාතාපිතරො දස්සන්ති. තෙසං වචනං න භින්දිස්සාමීති සම්පටිච්ඡි, අථ සෙනගුත්තො නන්දියං පක්කොසිත්වා අත්තනො ධීතරං දත්වා තස්ස මහාසම්පත්ති මදාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ නන්දියො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො රඤ්ඤො මඞ්ගලුය්‍යානං පස්සිස්සාමීති ගන්ත්වා ධඞ්ගලසිලාපට්ටෙසසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජි, සො ච බාරාණසීරඤ්ඤො කාලඞ්කතස්ස සත්තමො [Pg.49] දිවසො හොති. අමච්චාච පුරොහිතොච රඤ්ඤො සරීරකිච්චං කාරෙත්වා රාජඞ්ගණෙ නිසීදිත්වා මන්තයිංසු. රඤ්ඤො එකාව ධීතා අත්ථි, පුත්තො පනස්ස නත්ථි. අරාජිකං රජ්ජං න තිට්ඨති. ඵුස්සරථං විස්සජ්ජෙස්සාමාති. තෙ කුමුදපත්තවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා සෙතච්ඡත්තපමුඛංපඤ්චවිධරාජකකුධභණ්ඩං රථස්මිංයෙව ඨපෙත්වා රථං විස්සජ්ජෙත්වා පච්ඡතො තුරියානි පග්ගණ්හාපෙසුං. රථො පාචීද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා උය්‍යානාභිමුඛො අහොසි. පරිචයෙන උය්‍යානාභිමුඛො ගච්ඡති. නිවත්තෙමාති කෙචි ආහංසු. පුරොහිතො මා නිවාරයිත්ථාති ආහ. රථො කුමාරකං පදක්ඛිණං කත්වා ආරොහණසජ්ජො හුත්වා අට්ඨාසි. පුරොහිතො පාරුපණකණ්ණං අපනෙත්වා පාදතලානි ඔලොකෙන්තො තිට්ඨතු අයං දීපො. ද්විසහස්සදීප පරිවාරෙසු චතූසු මහාදීපෙසු එකරජ්ජං කාතුං සමත්ථොතිවත්වා තස්ස ධිතිං උපධාරෙතුං තික්ඛත්තුං තුරියානි පග්ගණ්හාපෙසි. අථ කුමාරො මුඛං විවරිත්වා ඔලොකෙත්වා කෙන කාරණෙන ආගතත්ථාති ආහ, දෙව තුම්හාකං රජ්ජං පාපුණාතීති, රාජා කහන්ති, දෙවත්තං ගතො සාමීති, කති දිවසා අතික්කන්තාති, අජ්ජ සත්තමො දිවසොති. පුත්තො වා ධීතා වා නත්ථීති, ධීතා අත්ථි දෙව. පුත්තො න විජ්ජතීති, තෙනහි කරිස්සාමි රජ්ජන්ති, තෙ තාවදෙව අභිසෙකමණ්ඩපං කාරෙත්වා රාජධීතරං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කාරිත්වා උය්‍යානං නෙත්වා කුමාරස්ස අභිසෙකං අකංසු, අථස්ස කතාභිසෙකස්ස සතසහස්සග්ඝනකං වත්ථං ආනෙසුං, සො කිමිදං තාතාති ආහ, නිවාසනවත්ථං දෙවාති, නනු තාතා ථූලංති, මනුස්සානං පරිභොගවත්ථෙසු ඉතො සුඛුමතරං නත්ථි දෙවාති, තුම්හාකං රාජා එවරූපං නිවාසෙසීති, ආම දෙවාති. න මඤ්ඤෙ පුඤ්ඤවා තුම්හාකං රාජාති වත්වා හන්ද සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරථ, ලභිස්සාම වත්ථන්ති, තෙ සුවණ්ණභිඞ්කාරං ආහරිංසු, සො උට්ඨාය හත්ථෙ ධොවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙන උදකං ආදාය පුරත්ථිමදිසාය අබ්භුක්කිරි, [Pg.50] තාවදෙව ඝනපථවිං භින්දිත්වා සොළසකප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු, පුන උදකං හත්ථෙන ගහෙත්වා දක්ඛිණං පච්ඡිමං උත්තරන්ති එවං චතස්සොපි දිසා අබ්භුක්කිරි, සබ්බදිසාසු සොළස සොළස හුත්වා චතුසට්ඨිකප්පරුක්ඛා උට්ඨහිංසු, සො එකං දිබ්බදුස්සං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා නන්දියරඤ්ඤො විජිතෙ සුත්තකන්තිකා ඉත්ථියො මා සුත්තං කන්තන්තූති භෙරිං චරාපෙථාති වත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අලඞ්කතපටියත්තො හත්ථික්ඛන්ධවරගතො නගරං පවිසිත්වා පාසාදමභිරුය්හ මහාසම්පත්තිං අනුභවි. අහො තදා පච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නානුවාතකස්ස විපාකො. තෙනාහු පොරාණා. พระผู้มีพระภาคทรงยกพระหัตถ์ขึ้นประหนึ่งจะทรงลูบคลำดวงจันทร์ ทรงประกาศคุณของพระเถระอย่างนี้ ลำดับนั้น เขา (พระเถระในอดีตชาติ) ได้ฟังถ้อยคำพรรณนาคุณของท่านแล้ว ปรารถนาตำแหน่งนั้นด้วยตนเอง คิดว่า "ไฉนหนอ ในอนาคตกาล เราพึงเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง" เมื่อจะปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงหมอบลงที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาค พระศาสดาทรงพิจารณาเหตุนั้นแล้ว ทรงพยากรณ์ว่า "ในที่สุดแห่งแสนกัปนับจากนี้ พระศาสดานามว่าโคดมจักเสด็จอุบัติขึ้น ในกาลนั้น เธอจักเป็นผู้เลิศแห่งเหล่าภิกษุผู้ทรงธุดงค์ จักปรากฏนามว่า กัสสปะ" ตั้งแต่นั้นมา เขามีใจยินดี บำเพ็ญบุญกุศล จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เสวยเทวสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์ ในกาลแห่งพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เกิดเป็นพราหมณ์ชื่อเอกสาฎก ได้ถวายมหาทาน จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เมื่อพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้ว ได้บังเกิดเป็นเศรษฐีในกรุงพาราณสี บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ในยุคที่มนุษย์มีอายุหนึ่งหมื่นปี ได้บังเกิดเป็นกุฎุมพีคนหนึ่งในกรุงพาราณสี กุฎุมพีนั้นเดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ในป่า ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งในราวป่าชายแดน พระปัจเจกพุทธเจ้านั้นกำลังทำจีวรกรรมอยู่ในที่นั้น เมื่อผ้าอนุวาต (ผ้าขอบ) ไม่เพียงพอ จึงเริ่มพับเก็บไว้ กุฎุมพีเห็นดังนั้นจึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกำลังทำอะไร" พระปัจเจกพุทธเจ้าถูกเขาถามแล้วก็มิได้กล่าวอะไรเพราะความเป็นผู้มักน้อย กุฎุมพีรู้ว่าผ้าทำจีวรไม่เพียงพอ จึงวางผ้าห่มของตนไว้ที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจากไป พระปัจเจกพุทธเจ้าถือเอาผ้านั้นมาทำเป็นผ้าอนุวาต เย็บจีวรเสร็จแล้วก็ห่ม กุฎุมพีนั้นทำกาลกิริยาเมื่อสิ้นอายุแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติในที่นั้นจนตลอดอายุ จุติจากที่นั้นแล้วมาบังเกิดในเมืองหนึ่งห่างจากกรุงพาราณสีประมาณ ๓ โยชน์ มารดาบิดาตั้งชื่อเขาว่า นันทิยะ เขามีพี่น้องชาย ๗ คน พี่น้อง ๖ คนที่เหลือขวนขวายในงานต่างๆ เลี้ยงดูมารดาบิดา แต่นันทิยะเป็นคนเกียจคร้าน อาศัยอยู่แต่ในบ้าน เพราะเหตุนั้น พี่น้องที่เหลือจึงโกรธเขา แม้มารดาบิดาก็เรียกนันทิยะมาโอวาท เขาก็ได้แต่นิ่งเสีย ต่อมาในสมัยหนึ่ง ในหมู่บ้านมีการประกาศงานนักขัตฤกษ์ ครั้งนั้น เขาจึงกล่าวกับมารดาว่า "แม่จ๋า ขอผ้าสาฎกให้ฉันหน่อย ฉันจะไปเที่ยวงานนักขัตฤกษ์" มารดานำผ้าที่ซักสะอาดแล้วมาให้ เขาบอกว่า "แม่จ๋า ผ้านี้เนื้อหยาบ" มารดานำผืนอื่นมาให้ เขาก็ปฏิเสธผืนนั้นอีก ลำดับนั้น มารดาจึงกล่าวกับเขาว่า "พ่อเอ๋ย ในบ้านที่เราเกิดมานี้ ไม่มีบุญพอที่จะได้ผ้าที่ละเอียดกว่านี้หรอก" เขาจึงบอกว่า "แม่จ๋า ฉันจะไปในที่ที่หาได้" มารดากล่าวว่า "ลูกเอ๋ย แม่ปรารถนาให้เจ้าได้ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสีเสียในวันนี้เลย" เขารับคำว่า "ดีจ้ะแม่" แล้วไหว้มารดา ทำประทักษิณแล้วหลีกไป แต่มารดาคิดว่า "เขาจะไปไหนได้ เดี๋ยวก็คงกลับมานั่งในบ้านเหมือนเมื่อก่อนนั่นแหละ" แต่เขาถูกอำนาจบุญเตือนให้ต้องออกจากหมู่บ้าน เดินทางไปยังกรุงพาราณสี อาศัยอยู่ในบ้านของเสนะคุต วันหนึ่ง เขานั่งสนทนากับพวกคนงานของเสนะคุตนั้นแล้วสัปหงกหลับไป ได้ฝันเห็นไส้ออกจากปาก แผ่ไปทั่วชมพูทวีปแล้วกลับเข้าสู่ภายในท้องตามเดิม เขาตื่นขึ้นมาด้วยความกลัว ร้องเสียงดัง ลำดับนั้น มหาเสนะคุตจึงถามเขา นันทิยะบอกว่า "ฉันฝันไป" เมื่อถูกถามว่าฝันอย่างไร เขาก็บอกไป ลำดับนั้น เสนะคุตจึงไปถามนางปริพาชิกาผู้คุ้นเคยกับตระกูลของตนว่า "ผลของความฝันนั้นจะเป็นอย่างไร" นางปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ถ้าผู้หญิงฝัน จักได้อภิเษกภายใน ๗ วัน ถ้าผู้ชายฝัน ก็จักได้เป็นพระราชาเช่นเดียวกัน" เสนะคุตฟังคำของนางแล้วคิดว่า "เราจะทำชายคนนี้ให้เป็นญาติของเรา" จึงเรียกบุตรสาวทั้ง ๗ คนมาถามตามลำดับว่า "พวกเจ้าจงไปอยู่กับนันทิยะเถิด" บุตรสาวที่เหลือทั้งหมดไม่ปรารถนา โดยกล่าวว่า "พวกเราไม่รู้จักชายผู้นี้ที่เพิ่งมาใหม่ว่าเป็นผู้มีตระกูลหรือไร้ตระกูล" ลำดับนั้น เขาจึงถามบุตรสาวคนเล็ก นางตอบรับว่า "มารดาบิดาจะยกดิฉันให้แก่ใคร ดิฉันจะไม่ขัดคำของท่านเหล่านั้น" ลำดับนั้น เสนะคุตจึงเรียกนันทิยะมาแล้วยกบุตรสาวให้ มอบสมบัติมากมายให้แก่เขา ต่อมาในวันที่ ๗ นันทิยะเดินเที่ยวไปในที่ต่างๆ คิดว่า "เราจะไปดูพระราชอุทยาน" จึงเข้าไปแล้วคลุมศีรษะนอนบนแผ่นศิลามงคล และวันนั้นเป็นวันที่ ๗ นับแต่พระราชาแห่งกรุงพาราณสีสวรรคต พวกอำมาตย์และปุโรหิตจัดการพระสรีระของพระราชาแล้ว นั่งปรึกษากันที่ลานหลวงว่า "พระราชามีพระธิดาเพียงพระองค์เดียว แต่ไม่มีพระโอรส แผ่นดินจะว่างเว้นพระราชาไม่ได้ เราจะปล่อยบุษยรถ" พวกเขาจึงเทียมม้าสินธพ ๔ ตัวที่มีสีเหมือนกลีบดอกกุมุท วางเครื่องราชกกุธภัณฑ์ทั้ง ๕ มีเศวตฉัตรเป็นประธานไว้บนรถ ปล่อยรถไปแล้วให้ประโคมดนตรีตามหลัง รถออกจากประตูทิศตะวันออกมุ่งหน้าไปยังพระราชอุทยาน เพราะความคุ้นเคยรถจึงมุ่งหน้าไปทางพระราชอุทยาน บางคนกล่าวว่า "พวกเราจงให้รถกลับเถิด" ปุโรหิตกล่าวว่า "อย่าห้ามเลย" รถทำประทักษิณชายหนุ่มแล้วหยุดนิ่งเตรียมพร้อมจะให้ขึ้น ปุโรหิตเปิดชายผ้าห่มตรวจดูพื้นเท้าแล้วกล่าวว่า "อย่าว่าแต่ทวีปนี้เลย ชายผู้นี้สามารถครองความเป็นใหญ่ในมหาทวีปทั้ง ๔ ที่มีทวีปบริวารสองพันเป็นบริวารได้" แล้วสั่งให้ประโคมดนตรีขึ้น ๓ ครั้งเพื่อทดสอบความเข้มแข็งของเขา ลำดับนั้น ชายหนุ่มเปิดหน้าดูแล้วถามว่า "พวกท่านมาด้วยเหตุอันใด" "ข้าแต่สมมติเทพ ราชสมบัติถึงแก่พระองค์แล้ว" "พระราชาไปไหนเสียเล่า" "เสด็จไปสู่สวรรค์แล้วพระเจ้าข้า" "ล่วงไปกี่วันแล้ว" "วันนี้เป็นวันที่ ๗ พระเจ้าข้า" "ไม่มีพระโอรสหรือพระธิดาหรือ" "มีพระธิดาพระเจ้าข้า แต่ไม่มีพระโอรส" "ถ้าอย่างนั้น เราจะครองราชย์" พวกเขาจึงให้สร้างมณฑปพิธีอภิเษกในขณะนั้นเอง ตกแต่งพระราชธิดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง นำมายังพระราชอุทยานแล้วทำพิธีอภิเษกชายหนุ่ม ลำดับนั้น เมื่อเขาอภิเษกแล้ว พวกเขานำผ้ามีค่าแสนหนึ่งมาถวาย เขาถามว่า "นี่อะไรกันพ่อ" "ผ้าสำหรับนุ่งพระเจ้าข้า" "พ่อเอ๋ย ผ้านี้หยาบมิใช่หรือ" "ข้าแต่สมมติเทพ ในบรรดาผ้าที่มนุษย์ใช้สอย ไม่มีที่ละเอียดกว่านี้อีกแล้วพระเจ้าข้า" "พระราชาของพวกท่านนุ่งผ้าเช่นนี้หรือ" "พระเจ้าข้า" เขาจึงกล่าวว่า "พระราชาของพวกท่านคงเป็นผู้มีบุญน้อยกระมัง เอาเถิด จงนำพระสุวรรณภิงคารมา เราจักได้ผ้า" พวกเขานำพระสุวรรณภิงคารมา เขาลุกขึ้นล้างมือบ้วนปากแล้ว เอามือวักน้ำซัดไปทางทิศตะวันออก ทันใดนั้นเอง ต้นกัลปพฤกษ์ ๑๖ ต้นก็ผุดขึ้นชำแรกแผ่นดินอันหนาทึบขึ้นมา เขาเอามือวักน้ำซัดไปทางทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนืออย่างนั้นอีก ต้นกัลปพฤกษ์ผุดขึ้นทิศละ ๑๖ ต้น รวมเป็น ๖๔ ต้นในทิศทั้งสี่ เขานุ่งผ้าทิพย์ผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง แล้วสั่งว่า "จงตีกลองประกาศไปในเขตแดนของพระเจ้านันทิยะว่า ห้ามพวกผู้หญิงปั่นด้าย" แล้วยกฉัตรขึ้น ตกแต่งร่างกายแล้วเสด็จขึ้นสู่คอช้างตัวประเสริฐ เข้าสู่พระนคร ขึ้นสู่ปราสาท เสวยมหาศมบัติ โอ! นั่นเป็นผลแห่งผ้าอนุวาตที่ถวายแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าในกาลนั้น เพราะเหตุนั้น โบราณจารย์จึงกล่าวไว้ว่า" 12. ๑๒. යථා සාසපමත්තම්හා, බීජා නිග්‍රොධපාදපො; ජායතෙ සතසාඛඩ්ඪො, මහානීලම්බුදොපමො. ต้นไทรย่อมเกิดจากเมล็ดพันธุ์เท่าเมล็ดผักกาด มีร้อยกิ่งก้านสาขา เปรียบเหมือนเมฆสีครามใหญ่ฉะนั้น. 13. ๑๓. තථෙව පුඤ්ඤකම්මම්හා, අණුම්හා විපුලං ඵලං; හොතීති අප්පපුඤ්ඤන්ති, නාවමඤ්ඤෙය්‍ය පණ්ඩිතොති. ฉันนั้นเหมือนกัน ผลอันไพบูลย์ย่อมมีจากบุญกรรมแม้เล็กน้อย บัณฑิตไม่พึงดูหมิ่นว่าบุญเล็กน้อยเลย. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං දෙවී රඤ්ඤො සම්පත්තිං දිස්වා අහො තපස්සීති කාරුඤ්ඤාකාරං දස්සෙසි. කිමිදං දෙවීති ච පුට්ඨා අතිමහතී තෙ දෙව සම්පත්ති. අතීතමද්ධානං කල්‍යාණං කතත්තා. ඉදානි අනාගතස්සත්ථාය කුසලං කරොථාති ආහ. කස්ස දස්සාම. සීලවන්තා නත්ථීති. අසුඤ්ඤො දෙව ජම්බුදීපො අරහන්තෙහි, තුම්හෙ දානං සජ්ජෙථ, අහං අරහන්තෙ ලච්ඡාමීති ආහ. පුනදිවසෙ රාජා මහාරහං දානං සජ්ජාපෙසි. දෙවී සචෙ ඉමිස්සා දිසාය අරහන්තො අත්ථි, ඉධා ගන්ත්වා අම්හාකං භික්ඛං ගණ්හන්තූති උත්තරහිමවන්තාභිමුඛී පුප්ඵානි උද්ධං ඛිපිත්වා උරෙන නිපජ්ජි. අථ තානි පුප්ඵානි ආකාසතො ගන්ත්වා හිමවන්තපදෙසෙ වසන්තානං පදුමවතියා පුත්තානං පඤ්චසතානංපච්චෙකබුද්ධානං ජෙට්ඨකමහාපදුමපච්චෙකබුද්ධස්ස පාදමූලෙ පතිංසු. තථාහි. กาลล่วงไปอย่างนี้ วันหนึ่ง พระเทวีทอดพระเนตรเห็นสมบัติของพระราชาแล้ว ทรงแสดงอาการกรุณาว่า "โอ้หนอ น่าสงสาร" เมื่อถูกถามว่า "นี่อะไร พระเทวี?" ก็ตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ สมบัติของพระองค์ยิ่งใหญ่มาก เพราะได้ทำกรรมดีไว้ในอดีตกาล บัดนี้ ขอพระองค์จงทำกุศลเพื่อประโยชน์ในอนาคตเถิด" พระราชาตรัสว่า "เราจะถวายแก่ใคร? ผู้มีศีลไม่มี" พระเทวีตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ ชมพูทวีปนี้มิได้ว่างเปล่าจากพระอรหันต์ ขอพระองค์จงจัดเตรียมทาน หม่อมฉันจะหาพระอรหันต์มาเอง" ในวันรุ่งขึ้น พระราชาทรงให้จัดเตรียมทานอันมีค่ามาก พระเทวีทรงหันหน้าไปทางทิศหิมพานต์เหนือ ทรงโยนดอกไม้ขึ้นไปเบื้องบน แล้วทรงนอนหมอบลง (อธิษฐานว่า) "ถ้ามีพระอรหันต์อยู่ในทิศนี้ ขอจงมายังที่นี้และรับบิณฑบาตของพวกเราเถิด" ครั้นแล้วดอกไม้เหล่านั้นไปในอากาศ ไปตกที่ใกล้เท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะผู้เป็นพี่ใหญ่ ในบรรดาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ผู้เป็นโอรสของนางปทุมวดี ผู้ประทับอยู่ในป่าหิมพานต์ จริงอย่างนั้น. 14. ๑๔. අහො [Pg.51] පස්සථ භො දානි, විම්හයං පුඤ්ඤකම්මුනො; අචෙතනාපි පුප්ඵානි, දූතකිච්චෙසු බ්‍යාවටා. โอ้ ท่านทั้งหลาย จงดูเถิดบัดนี้ ความอัศจรรย์แห่งบุญกรรม แม้ดอกไม้ที่ไม่มีเจตนา ก็ยังขวนขวายในกิจแห่งทูต. 15. ๑๕. කත්තුකාමෙන ලොකස්මිං, සකලං අත්තනො වසං; සබ්බත්ථාමෙන කත්තබ්බං, පුඤ්ඤං පඤ්ඤවතා සදාති. ผู้ปรารถนาจะทำโลกนี้ทั้งหมดให้อยู่ในอำนาจของตน บัณฑิตพึงทำบุญด้วยความเพียรทุกอย่างเสมอไป. තතො මහාපදුමපච්චෙකබුද්ධො තං ඤත්වා සෙසභාතරෙ ආමන්තෙසි. මාරිසා නන්දියරාජා තුම්හෙ නිමන්තෙසි. අධිවාසෙථ තස්ස නිමන්තනන්ති. තෙ අධිවාසෙත්වා තාවදෙව ආකාසෙනා ගන්ත්වා උත්තරද්වාරෙ ඔතරිංසු. මනුස්සා පඤ්චසතා දෙව පච්චෙකබුද්ධා ආගතාති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං, රාජා සද්ධිං දෙවියා ගන්ත්වා වන්දිත්වා පත්තෙ ගහෙත්වා පච්චෙකබුද්ධෙ පාසාදං ආරොපෙත්වා තත්ථ තෙසං දානං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා සඞ්ඝත්ථෙරස්ස දෙවී සඞ්ඝනවකස්ස ච පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා අය්‍යා පච්චයෙහි න කිලමිස්සන්තු, මයං පුඤ්ඤෙන න හායිස්සාම, අම්හාකං ඉධ වාසාය පටිඤ්ඤං දෙථාති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා උය්‍යානෙ නිවාසට්ඨානාදයො කාරෙත්වා යාවජීවං පච්චකබුද්ධෙ උපට්ඨහිත්වා තෙසු පරිනිබ්බුතෙසු සාධුකීළනං කාරෙත්වා චන්දනා ගරුආදීහි සරීරකිච්චං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා එවරූපානම්පි මහානුභාවානං මහෙසීනං මරණං භවිස්සති, කිමඞ්ගං පන මාදිසානන්ති සංවෙගජාතො ජෙට්ඨපුත්තං රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සයං පබ්බජං පබ්බජි, දෙවීපි රඤ්ඤෙ පබ්බජිතෙ අහං කිංකරිස්සාමීති පබ්බජිත්වා ද්වෙපි උය්‍යානෙ වසන්තා ඣානාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙන්තා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිංසු, තදා නන්දියරාජා ධුතඞ්ගධරානං අග්ගො මහාකස්සපත්ථෙරොනාම හුත්වා චන්දො විය සුරියො වියච ලොකෙ පාකටො හුත්වා භගවති පරි- නිබ්බුතෙ [Pg.52] බුද්ධසාසනං අතිවිය සොභෙති. භරියාපිස්ස භද්දකාපිළානී නාම අහොසීති. แต่นั้น พระปัจเจกพุทธเจ้ามหาปทุมะทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ตรัสเรียกพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นน้องทั้งหลายว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระราชาชื่อนันทิยะทรงนิมนต์ท่านทั้งหลาย ขอท่านทั้งหลายจงรับนิมนต์ของพระองค์เถิด" พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงรับนิมนต์แล้ว เสด็จไปทางอากาศในทันทีนั้น และเสด็จลงที่ประตูทิศเหนือ มนุษย์ทั้งหลายกราบทูลพระราชาว่า "ข้าแต่พระองค์ พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์เสด็จมาแล้ว" พระราชาพร้อมด้วยพระเทวีเสด็จไป ทรงถวายบังคมแล้ว ทรงรับบาตรแล้ว ทรงนิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าขึ้นสู่ปราสาท ถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ณ ที่นั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆเถระ และพระเทวีทรงหมอบแทบเท้าพระสังฆนวกะ (แล้วกราบทูลว่า) "ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายอย่าได้ลำบากด้วยปัจจัยเลย พวกข้าพระองค์จะไม่เสื่อมจากบุญ ขอท่านทั้งหลายจงให้ปฏิญญาเพื่ออยู่ ณ ที่นี้แก่พวกข้าพระองค์เถิด" ทรงให้ปฏิญญาแล้ว ทรงให้สร้างที่อยู่และสิ่งอื่น ๆ ในอุทยาน ทรงอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าตลอดพระชนมชีพ เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นปรินิพพานแล้ว ทรงให้จัดงานฉลองอย่างดี ทรงให้ทำสรีรกิจด้วยไม้จันทน์และไม้กฤษณาเป็นต้น ทรงเก็บพระธาตุแล้ว ทรงสร้างเจดีย์ประดิษฐานไว้ (แล้วทรงดำริว่า) "แม้พระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ผู้มีอานุภาพมากเช่นนี้ก็ยังมีความตาย จะกล่าวไปไยถึงคนเช่นเรา" ดังนี้ ทรงเกิดความสังเวช ทรงมอบราชสมบัติให้พระโอรสองค์ใหญ่ พระองค์เองก็ทรงผนวช แม้พระเทวีเมื่อพระราชาทรงผนวชแล้วก็ทรงดำริว่า "หม่อมฉันจะทำอะไร?" แล้วก็ทรงผนวช ทั้งสองพระองค์ประทับอยู่ในอุทยาน ทรงยังฌานและอภิญญาให้เกิดขึ้น ทรงดำรงชีวิตอยู่ด้วยความสุขแห่งฌาน เมื่อสิ้นอายุแล้วก็บังเกิดในพรหมโลก ท่านทั้งสองได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา แล้วทรงผนวชในพระพุทธศาสนา ในกาลนั้น พระราชาชื่อนันทิยะได้เป็นพระมหากัสสปเถระผู้เป็นเลิศในบรรดาผู้ทรงธุดงค์ เป็นผู้ปรากฏในโลกดุจพระจันทร์และพระอาทิตย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ก็ทรงยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองยิ่งนัก แม้ภรรยาของท่านก็ได้เป็นพระภัททกาปิลานีเถรี ดังนี้. 16. ๑๖. දත්වා පුරෙකො විපිනෙ චරන්තො,පච්චෙකබුද්ධස්සනුවාතමත්තං; කත්වා සරට්ඨං කුරුදීපසොභං,මහානුභාවො වසුධා ධිපොසි. ในกาลก่อน บุคคลหนึ่งผู้เที่ยวไปในป่า ได้ถวายเพียงลมพัดตามหลังพระปัจเจกพุทธเจ้า ได้กระทำแคว้นของตนให้รุ่งเรืองดุจกุรุรัฐ เป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในแผ่นดิน. 17. ๑๗. තුම්හෙච භොන්තො ඛලු සීලවන්තෙ,දදාථ දානානි අනප්පකානි; තං වො පතිට්ඨාච භවන්තරස්මිං,චින්තාමණිං කප්පතරුංව සාරන්ති. ท่านทั้งหลายผู้เจริญ จงถวายทานอันไม่น้อยแก่ผู้มีศีล ทานนั้นจักเป็นที่พึ่งของท่านทั้งหลายในภพหน้า เปรียบเหมือนแก้วจินดามณีและต้นกัลปพฤกษ์อันเป็นสาระ. නන්දියරාජස්ස වත්ථුං පථමං. เรื่องของพระราชาชื่อนันทิยะ จบเรื่องที่หนึ่ง. 12. අඤ්ඤතරමනුස්සස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๒. นี้เป็นเรื่องตามลำดับในเรื่องของมนุษย์คนหนึ่ง. අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ පාටලිපුත්තසමීපෙ අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤතරො දුග්ගතමනුස්සො වසති, සො පනෙකදිවසං අඤ්ඤතරං ගාමං ගච්ඡන්තො ද්වෙ සාටකෙ නිවාසෙත්වා මහන්තං අටවිංපාපුණි, තදෙවං ගච්ඡන්තං දිස්වා එතස්ස වත්ථං ගණ්හිස්සාමීති එකො චොරො අනුබන්ධි, සො දූරතොව ආගච්ඡන්තං චොරං දිස්වා චින්තෙසි, අහමෙතස්මා පලායිතුං වා තෙන සද්ධිංයුජ්ඣිතුං වා න සක්කොමි, අයමාගන්ත්වා අවස්සං අනිච්ඡන්තස්සාපි මෙ වත්ථං ගණ්හිස්සති. මයාපිස්ස නිරත්ථකෙන හරිතුං න සක්කා, දානවසෙනස්ස දස්සාමීති සන්නිට්ඨාන මකාසි, අථ චොරො ආගන්ත්වා වත්ථකං පරාමසි, අථ සො පුරිසො චිත්තං පසාදෙත්වා ඉමං මම වත්ථදානං භවභොගසුඛත්ථාය පච්චයො හොතූති වත්ථං දත්වා දුච්ඡාදිතත්තා මහාමග්ගං පහාය අඤ්ඤෙන ජඞ්ඝාමග්ගෙන ගච්ඡන්තො ආසිවිසෙන දට්ඨො කාලං කත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ [Pg.53] ද්වාදසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නෙකච්ඡරාසහස්සපරිවුතො නිබ්බත්ති. විමානං පනස්ස පරිවාරෙත්වා තියොජනිකෙ ඨානෙ කප්පරුක්ඛා නිබ්බත්තිංසු, සො මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං දිස්වා සොමනස්සං පවෙදෙන්තො ආහ. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในหมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองปาฏลีบุตร มีมนุษย์ผู้ยากไร้คนหนึ่งอาศัยอยู่ วันหนึ่ง เขาผู้นั้นกำลังจะไปหมู่บ้านอื่น นุ่งห่มผ้าสองผืน ได้เข้าไปในป่าใหญ่ โจรคนหนึ่งเห็นเขาผู้นั้นกำลังไปอย่างนั้นแล้ว ได้ติดตามไป (คิดว่า) "เราจะเอาผ้าของผู้นี้" เขาผู้นั้นเห็นโจรมาแต่ไกลแล้วคิดว่า "เราไม่สามารถหนีจากโจรนี้ได้ หรือจะต่อสู้กับมันก็ไม่ได้ มันมาแล้วจะต้องเอาผ้าของเราไปอย่างแน่นอน แม้เราจะไม่ต้องการให้ก็ตาม เราไม่ควรให้มันเอาไปโดยเปล่าประโยชน์ เราจะให้มันไปโดยการให้ทาน" ดังนี้ แล้วก็ตั้งใจมั่น ครั้นแล้วโจรมาถึงก็จับผ้า ครั้นแล้วบุรุษผู้นั้นทำจิตให้เลื่อมใสแล้ว (อธิษฐานว่า) "ขอทานผ้าของเรานี้จงเป็นปัจจัยเพื่อความสุขแห่งภพและโภคะเถิด" ให้ผ้าแล้ว เพราะนุ่งห่มไม่เรียบร้อย จึงละทางใหญ่ไปทางเดินเท้าอื่น ถูกงูพิษกัดตาย ได้บังเกิดในวิมานทองคำสูง ๑๒ โยชน์ ในป่าหิมพานต์ แวดล้อมด้วยนางอัปสรหลายพัน ต้นกัลปพฤกษ์ได้บังเกิดแวดล้อมวิมานของเขาในที่ ๓ โยชน์ เขาเห็นสมบัติทิพย์อันยิ่งใหญ่แล้ว จึงกล่าวด้วยความโสมนัสว่า 1. ๑. පරිණාමිතමත්තෙන, දානස්ස සකසන්තකං; දදාති විපුලං භොගං, දිබ්බමිස්සරියං වරං. เพียงการน้อมไปซึ่งของที่เป็นของตนด้วยอำนาจแห่งทาน ย่อมให้โภคะอันไพบูลย์ และความเป็นใหญ่ทิพย์อันประเสริฐ. 2. ๒. ද්වාදසයොජනුබ්බෙධං, දුද්දික්ඛං චක්ඛුමූසනං; කූටා ගාරවරුපෙතං, සබ්බසොවණ්ණයං සුභං. สูง ๑๒ โยชน์ ยากที่จะมองเห็น อันพร่างพรายตา ประกอบด้วยยอดเรือน เป็นทองคำล้วน งดงาม. 3. ๓. මම පුඤ්ඤෙන නිබ්බත්තං, නෙකරාගද්ධජාකුලං,තථෙව පරිසුද්ධෙහි, විතානෙහි ච ලඞ්කතං. เกิดขึ้นด้วยบุญของข้าพเจ้า เต็มไปด้วยธงมีสีต่าง ๆ ประดับด้วยเพดานที่บริสุทธิ์. 4. ๔. පාසාදපරියන්තම්හි, දිබ්බවත්ථානි ලම්බරෙ; වාතෙරිතා තෙ සොභන්ති, අව්හෙන්තාව සුධාසිනො. ที่ชายปราสาท ผ้าทิพย์ทั้งหลายห้อยระย้าอยู่ ผ้าเหล่านั้นอันลมพัดไหวอยู่ย่อมงดงาม ประดุจดังกวักเรียกเหล่าเทพผู้บริโภคสุธาโภชน์ 5. ๕. පාසාදස්ස සමන්තා මෙ, භූමිභාගෙ තියොජනෙ; ඉච්ඡිතිච්ඡිතදාතාරො, ජාතාසුං සුරපාදපා. โดยรอบปราสาทของข้าพเจ้า ในพื้นที่ ๓ โยชน์ ต้นไม้สวรรค์ทั้งหลายที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกประการ บังเกิดขึ้นแล้ว 6. ๖. තත්ථ නච්චෙහි ගීතෙහි, වාදෙහි තුරියෙහි ච; නෙ කච්ඡරාසහස්සෙහි, මොදාමි භවනෙ මම. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าย่อมรื่นรมย์อยู่ในวิมานของข้าพเจ้า ด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี กับด้วยเหล่านางอัปสรหลายพัน 7. ๗. න සම්මා දින්නවත්ථස්ස, අක්ඛෙත්තෙ ඵලමී දිසං; ඛෙත්තෙ සම්මා දදන්තස්ස, කො ඵලං වණ්ණයිස්සතීති. ผลแห่งวัตถุที่ให้ไม่ดีในอเนื้อนาบุญ ย่อมเป็นเช่นนี้ ส่วนใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของบุคคลผู้ให้โดยชอบในเนื้อนาบุญได้ 8. ๘. එවං විධම්පි කුසලං මනුජො කරිත්වා,පප්පොති දිබ්බවිභවං මුනිවණ්ණනීයං; මන්ත්වාන භො දදථ දානවරං සුසීලෙ,සද්ධාය සුද්ධමනසාස්ස විසෙසභාගීති. มนุษย์ทำกุศลแม้เห็นปานนี้แล้ว ย่อมบรรลุถึงทิพยสมบัติอันพระมุนีพรรณนาไว้ ท่านทั้งหลายจงพิจารณาแล้วถวายทานอันประเสริฐแก่ผู้มีศีลเถิด ด้วยศรัทธาและจิตใจที่บริสุทธิ์ ท่านย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งคุณวิเศษ අඤ්ඤතරමනුස්සස්ස වත්ථුං දුතියං. เรื่องของมนุษย์คนใดคนหนึ่ง จบเรื่องที่ ๒ 13. විසමලොමකුමාරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๓. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของวิสมโลมกุมาร අතීතෙ [Pg.54] කිර ඉමස්මිං ජම්බුදීපෙ කස්සපො නාම සම්මාසම්බුද්ධො පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො ලොකස්ස දුක්ඛාපනුදො සුඛාවහො පටිවසති ලොකං නිබ්බාණමහානගරවරෙ පරිපූරෙන්තො. තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤතරො පුරිසො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා පසන්නො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දෙන්තො සීලං රක්ඛන්තො උපොසථකම්මං කරොන්තො නානාවිධානි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා සුත්තප්පබුද්ධොවිය ගන්ත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති සබ්බරතනමයෙ දිබ්බවිධානෙ දෙවච්ඡරාසහස්සපරිවුතො. තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරෙ ආණාචක්කවත්තිධම්මාසොකමහානරින්දස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. තස්ස නාමං කරොන්තො සීසෙ ලොමං විසමං හුත්වා ජාතත්ථා විසමලොමකුමාරොති සඤ්ජානිංසු. සො කමෙන විඤ්ඤුතං පත්තො බලසම්පන්නො අහොසි. මහාථාමො අභිරූපොච අහොසි. දස්සනීයො පාසාදිකො යසපරිවාරසම්පන්නො පටිවසති. තතො අපරෙන සමයෙන ධම්මාසොකමහානරින්දො චතුරාසීතිසහස්සරාජපරිවුතො අනන්තබලවාහනො කී ළා ප රො හිමවන්තං ගන්ත්වා යථාභිරන්තං කීළිත්වා ආගච්ඡන්තො චන්දභාගං නාම ගඞ්ගං සම්පාපුණි. සා පන යොජනවිත්ථතා තිගාවුතගම්භීරා අහොසි. තදා සා අධුනාගතෙහි ඔඝෙහි මහාඵෙණසමාකුලා බහූමියො උභොකූලෙ උත්තරන්තී මහාවෙගා ගච්ඡන්ති. තදා රාජා ගඞ්ගං දිස්වා කො නාමෙත්ථ පුරිසො එවංවිධං මහාගඞ්ගං තරිතුං සමත්ථො භවිස්සතීති ආහ. තං සුත්වා විසමලොම කුමාරො ආගන්ත්වා වන්දිත්වා අහං දෙව ගඞ්ගං තරිත්වා ගන්තුඤ්ච ආගන්තුඤ්ච සක්කොමීති ආහ. රාජා සාධූති සම්පටිච්ඡි. අථ කුමාරො ගාළ්හං නිවාසෙත්වා මකරදන්තියා [Pg.55] කෙසෙ බන්ධිත්වා ගඞ්ගාකූලෙ ඨිතො අට්ඨාරසහත්ථං අබ්භුග්ගන්ත්වා උසභමත්තට්ඨානෙ පතිත්වා තරිතු මාරභි. තතො චණ්ඩසොතං ඡින්දිත්වා තරන්තො ගමනා ගමනකාලෙ ගණ්හනත්ථාය ආගතෙ චණ්ඩසුංසුමාරෙ පාණිනා පහරිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කරොන්තො වීසසතං මාරෙත්වා උත්තාරෙත්වා තලමුග්ගම්ම රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. රාජා තං කාරණං දිස්වා භයප්පත්තො එසො ඛො මං මාරෙත්වා රජ්ජම්පි ගහිතුං සමත්ථො. එතං මාරෙතුං වට්ටතීති චින්තෙත්වා නගරං සම්පත්තො කුමාරං පක්කොසාපෙත්වා අමච්චෙ ආහ. ඉමං භණෙ බන්ධනාගාරෙ කරොථාති. තෙ තථා කරිංසු, අථස්ස බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස චත්තාරො මාසා අතික්කන්තා. තතො රාජා චතුමාසච්චයෙන දීඝතො සට්ඨිහත්ථප්පමාණෙ සට්ඨිවෙළුකලාපෙ ආහරාපෙත්වා ගණ්ඨියො සොධාපෙත්වා අන්තො අයොසාරං පූරෙත්වා රාජඞ්ගණෙ ඨපාපෙත්වා විසමලොමකුමාරං බන්ධනාගාරතො ආහාරාපෙත්වා අමච්චෙ එවමාහ. භණෙ ස්වායං කුමාරො ඉමිනා ඛග්ගෙන ඉමෙ වෙළුකලාපෙ චතුරඞ්ගුලං කත්වා ඡින්දතු. නො චෙ ඡින්දිතුං සක්කොති. තං මාරෙථාති ආහ, තං සුත්වා කුමාරො අහං බන්ධනාගාරෙ චි ර වු ත්ථො ජිඝච්ඡාපීළිතො ආහාරෙන කිලමිං, යන්නූනාහං ආහාරං භුඤ්චිත්වා ඡින්දෙය්‍යන්ති. තෙ නත්ථි දානි තුය්හං ආහාරන්ති ආහංසු. තෙනහි පොක්ඛරණියා පානීයං පිවිස්සාමීති ආහ. තෙ සාධූති පොක්ඛරණිං නෙසුං. කුමාරො පොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා නහායිත්වා නිමුග්ගො යාවදත්ථං කලලං භුඤ්චිත්වා පානීයං පිවිත්වා උට්ඨාය අසිපත්තං ගහෙත්වා මහාජනානං පස්සන්තානමෙව අට්ඨාසීතිහත්ථට්ඨානං ආකාසං උල්ලඞ්ඝිත්වා සබ්බවෙළුකලාපෙ චතුරඞ්ගුලමත්තෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කුරුමානො ඔතරිත්වා මූලෙ ථූලඅයසලාකං පත්වා කිණීති සද්දං සුත්වා අසිපත්තං විස්සජ්ජෙත්වා රොදමානො අට්ඨාසි. තතො රාජපුරිසෙහි කිමත්තං රොදසීති වුත්තෙ [Pg.56] එත්තකානං පුරිසානමන්තරෙ මය්හං එකොපි සුහදො නත්ති. සචෙ භවෙය්‍ය, ඉමෙසං වෙළුකලාපානමන්තරෙ අයො සාරං අත්ථිභාවං කථෙය්‍ය, අහං පන ජානමානො ඉමෙ වෙළු කලාපෙ අඞ්ගුලඞ්ගුලෙසු ඡින්දෙය්‍යන්ති ආහ. තතො රාජා කුමාරෙන කතකම්මං ඔලොකෙත්වා පසන්නො උපරාජට්ඨානං බහුඤ්ච විභවං දාපෙසි, එවමස්ස බලසම්පත්තිලාභො නාම න ජාතිගොත්තකුලපදෙසාදීනං බලං. න පාණාතිපාතාදිදුච්චරිතානං බලං. කස්සෙතං බලන්ති. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දින්නදානාදිසුචරිතකම්මවිපාකං. තෙන වුත්තං. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในชมพูทวีปนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายให้เต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ทรงเป็นผู้บรรเทาความทุกข์และนำความสุขมาสู่โลก ประทับอยู่ ทรงยังโลกให้เต็มเปี่ยมด้วยพระนิพพานมหานครอันประเสริฐ ในสมัยนั้น บุรุษคนหนึ่งได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้วเกิดความเลื่อมใส เมื่อจะถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม และกระทำบุญกรรมนานาชนิดแล้ว ได้ไปบังเกิดในเทวโลกเหมือนผู้ตื่นจากหลับ ในวิมานทิพย์อันสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่นางอัปสรพันหนึ่ง อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว จุติจากที่นั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว ได้มาบังเกิดในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีพระราชอำนาจ ในเมืองปาฏลีบุตร ในชมพูทวีป เมื่อจะตั้งพระนามให้แก่พระกุมารนั้น เพราะขนบนพระเศียรไม่เสมอกัน จึงได้ขนานพระนามว่า วิสมโลมกุมาร พระกุมารนั้นเจริญวัยขึ้นโดยลำดับ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง มีพละกำลังมาก มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยยศและบริวาร ประทับอยู่ ต่อมาภายหลัง พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช แวดล้อมด้วยหมู่พระราชาแปดหมื่นสี่พัน มีกองทัพและพาหนะอันมีกำลังหาประมาณมิได้ ทรงพอพระทัยในการเล่น เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ทรงเล่นตามพระทัยชอบแล้ว เมื่อเสด็จกลับมา ได้ถึงแม่น้ำคงคาชื่อจันทภาคา แม่น้ำนั้นกว้างหนึ่งโยชน์ ลึกสามคาวุต ในเวลานั้น แม่น้ำนั้นเต็มไปด้วยฟองอันเกิดจากกระแสน้ำที่ไหลมาใหม่ มีคลื่นมากไหลท่วมฝั่งทั้งสอง มีกระแสเชี่ยวแรง ในเวลานั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นแม่น้ำคงคาแล้ว ตรัสว่า 'ใครเล่าในที่นี้จะเป็นบุรุษผู้สามารถข้ามแม่น้ำใหญ่เห็นปานนี้ได้' วิสมโลมกุมารได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงมาถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ ข้าพระองค์สามารถข้ามแม่น้ำไปและกลับได้พระเจ้าข้า' พระราชาทรงรับคำว่า 'ดีละ' ลำดับนั้น พระกุมารนุ่งห่มอย่างแน่นหนา เกล้าผมด้วยปิ่นงา ยืนที่ฝั่งแม่น้ำคงคา กระโดดขึ้นไปในอากาศ ๑๘ ศอก ตกลงในที่ประมาณหนึ่งอุสภะ แล้วเริ่มว่ายไป จากนั้น เมื่อว่ายตัดกระแสอันเชี่ยวไป ในเวลาที่ไปและกลับ ได้ใช้มือประหารจระเข้อันดุร้ายที่เข้ามาเพื่อจะคาบกินให้แหลกลาญ ฆ่าจระเข้ไป ๑๒๐ ตัว แล้วข้ามขึ้นสู่บก ถวายบังคมพระราชาแล้วยืนอยู่ พระราชาทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ทรงเกิดความกลัว ทรงดำริว่า 'บุรุษผู้นี้สามารถฆ่าเราแล้วยึดเอาราชสมบัติได้ ควรจะฆ่าเขาเสีย' เมื่อเสด็จถึงพระนครแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกพระกุมารมา แล้วตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'พนาย พวกท่านจงนำบุรุษผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกอำมาตย์ได้ทำตามนั้น เมื่อพระกุมารอยู่ในเรือนจำล่วงไป ๔ เดือน ต่อมา เมื่อล่วงไป ๔ เดือน พระราชาทรงรับสั่งให้นำมัดไม้ไผ่ ๖๐ มัด ที่มีความยาว ๖๐ ศอกมา ให้ชำระข้อออก แล้วบรรจุแก่นเหล็กไว้ภายใน ให้วางไว้ที่ลานหลวง แล้วให้เบิกตัววิสมโลมกุมารมาจากเรือนจำ ตรัสกับพวกอำมาตย์อย่างนี้ว่า 'พนาย พระกุมารนี้จงใช้ดาบนี้ตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละ ๔ นิ้ว ถ้าไม่สามารถตัดได้ พวกท่านจงฆ่าเขาเสีย' พระกุมารได้ฟังดังนั้นจึงคิดว่า 'เราอยู่ในเรือนจำมานาน ถูกความหิวเบียดเบียน ลำบากด้วยอาหาร ถ้ากระไรเราพึงบริโภคอาหารก่อนแล้วจึงค่อยตัด' พวกอำมาตย์กล่าวว่า 'ตอนนี้ไม่มีอาหารสำหรับเจ้า' พระกุมารจึงว่า 'ถ้าอย่างนั้น ข้าพเจ้าจะดื่มน้ำในสระโบกขรณี' พวกอำมาตย์รับคำว่า 'ดีละ' แล้วพาไปที่สระโบกขรณี พระกุมารลงสู่สระโบกขรณี อาบน้ำแล้วดำลงไป กินเปือกตมตามต้องการ ดื่มน้ำแล้วขึ้นมา ถือดาบกระโดดขึ้นไปในอากาศสูง ๘๘ ศอก ต่อหน้ามหาชนนั่นเอง ตัดมัดไม้ไผ่ทั้งหมดให้เป็นท่อนๆ ละประมาณ ๔ นิ้ว เมื่อลงมาถึงโคนไม้ไผ่ กระทบเข้ากับแท่งเหล็กหนา ได้ยินเสียง 'กิณิ' จึงวางดาบแล้วยืนร้องไห้อยู่ ลำดับนั้น เมื่อพวกราชบุรุษถามว่า 'เจ้าร้องไห้ทำไม' พระกุมารจึงตอบว่า 'ในท่ามกลางบุรุษจำนวนเท่านี้ ไม่มีใครเป็นมิตรที่จริงใจต่อเราเลยแม้แต่คนเดียว หากจะมีมิตรอยู่บ้าง ก็คงจะบอกเราว่ามีแก่นเหล็กอยู่ในมัดไม้ไผ่เหล่านี้ ส่วนเราหากรู้ก่อน ก็จะตัดมัดไม้ไผ่เหล่านี้ให้เป็นท่อนละนิ้วๆ เลยทีเดียว' ลำดับนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นการกระทำของพระกุมารแล้ว ทรงเลื่อมใส จึงพระราชทานตำแหน่งอุปราชและทรัพย์สมบัติเป็นอันมาก การได้มาซึ่งความสมบูรณ์ด้วยกำลังของพระกุมารนี้ มิใช่กำลังของชาติ โคตร ตระกูล หรือถิ่นที่เกิดเป็นต้น มิใช่กำลังของทุจริตมีการฆ่าสัตว์เป็นต้น แต่เป็นกำลังของอะไร? เป็นวิบากแห่งสุจริตกรรมมีการถวายทานเป็นต้น แก่ภิกษุสงฆ์ในกาลของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า 1. ๑. කස්සපස්ස මුනින්දස්ස, කාලෙ අඤ්ඤතරො නරො; සම්බුද්ධමුපසංකම්ම, සුත්වා ධම්මං සුදෙසිතං. ในสมัยของพระมุนินทรกัสสปะ บุรุษคนหนึ่ง เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ได้ฟังพระธรรมที่ทรงแสดงดีแล้ว 2. ๒. පටිලද්ධසද්ධො හුත්වා, සීලවන්තාන භික්ඛුනං; මධුරන්නපානෙ පචුරෙ, අදාසි සුමනො තදා. มีศรัทธาตั้งมั่นแล้ว ได้ถวายอาหารและน้ำดื่มอันโอชะมากมาย แก่ภิกษุผู้มีศีล ด้วยใจยินดีในกาลนั้น 3. ๓. අදාසි චීවරෙ පත්තෙ, තථෙව කායබන්ධනෙ; අදා ඛීරසලාකඤ්ච, බහූ කත්තරයට්ඨියො. ได้ถวายจีวร บาตร และผ้าประคดเอวเช่นนั้น ได้ถวายไม้สีฟันและน้ำนม และไม้เท้ามากมาย 4. ๔. අදා සුපස්සයං දානං, මඤ්චපීඨාදිකං තථා; පාවාර කම්බලාදීනි, අදා සීතනිවාරණෙ. ได้ถวายเสนาสนะอันดีงาม ทานมีเตียงและเก้าอี้เป็นต้นเช่นนั้น ได้ถวายผ้าห่มและผ้ากัมพลเป็นต้น เพื่อป้องกันความหนาว 5. ๕. අදා භෙසජ්ජදානානි, ආරොග්‍යත්ථාය භික්ඛුනං; එවං නානාවිධං පුඤ්ඤං, කත්වාන තිදිවං ගතො. ได้ถวายเภสัชทาน เพื่อความไม่มีโรคแก่ภิกษุทั้งหลาย กระทำบุญนานาชนิดอย่างนี้แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ 6. ๖. තත්ථ දිබ්බවිමානම්හි, උප්පන්නො සො මහිද්ධිකො; දෙවච්ඡරාපරිවුතො, දෙවසෙනාපුරක්ඛතො. ในวิมานทิพย์นั้น เขาได้บังเกิดเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีหมู่นางอัปสรแวดล้อม มีหมู่เทพห้อมล้อม 7. ๗. දිබ්බෙහි නච්චගීතෙහි, දිබ්බවාදිතතන්තිහි; මොදමානො අනෙකෙහි, දිබ්බසම්පත්තියා සහ. รื่นเริงอยู่ด้วยการฟ้อนรำขับร้องทิพย์ และด้วยเครื่องสายดนตรีทิพย์นานาชนิด พร้อมด้วยสมบัติทิพย์ 8. ๘. යාවතායුං තහිං ඨත්වා, ජම්බුදීපෙ මනොරමෙ; පුරෙ පාටලිපුත්තම්හි, ධම්මාසොකස්ස රාජිනො. อยู่ในเทวโลกนั้นตลอดอายุขัยแล้ว ได้มาบังเกิดในชมพูทวีปอันน่ารื่นรมย์ ในเมืองปาฏลีบุตร ของพระเจ้าธรรมาโศก 9. ๙. පුත්තො [Pg.57] හුත්වාන නිබ්බත්ති, මහාථාමො මහාබලො; මහායසො මහාභොගො, ආසි බුද්ධාදිමාමකො. ได้มาบังเกิดเป็นโอรส เป็นผู้มีกำลังมาก มีพละมาก มีเกียรติยศมาก มีโภคสมบัติมาก เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเป็นต้น 10. ๑๐. කාතබ්බං කුසලං තස්මා, භවසම්පත්ති මිච්ඡතා; පාලෙතබ්බ මථො සීලං, භාවෙතබ්බඤ්ච භාවනන්ති. เพราะเหตุนั้น ผู้ปรารถนาสมบัติในภพ จึงควรกระทำกุศล และควรรักษาศีล ควรเจริญภาวนา තතො කුමාරො උපරාජට්ඨානං ලභිත්වා සම්පත්තිංඅනුභවමානො මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරමාදිං කත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයදානා දිවසෙන සක්කාරං කත්වා සීලං රක්ඛිත්වා උපොසථකම්මං කත්වා ආයුපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතොති. จากนั้น พระกุมารได้ตำแหน่งอุปราช เสวยสมบัติ ทรงกระทำสักการะทุกวันด้วยการถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยแก่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ มีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นประธาน ทรงรักษาศีล กระทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปตามกรรม 11. ๑๑. එවංවිධං සුචරිතං සුමනො කරිත්වා,භාගිස්ස නෙකවිභවස්ස භවාභවෙසු; තුම්හෙපි භො සුචරිතං විභවානුරූපං,කත්වාන නිබ්බුතිපදං කරගං කරොථාති. บุรุษผู้มีใจดี ได้กระทำสุจริตกรรมเช่นนี้แล้ว เป็นผู้มีส่วนแห่งโภคสมบัติมากมายในภพน้อยภพใหญ่ ท่านทั้งหลายก็จงกระทำสุจริตกรรมให้สมควรแก่โภคสมบัติ แล้วจงกระทำพระนิพพานให้เป็นของอยู่ในกำมือเถิด විසමලොමකුමාරස්ස වත්ථුං තතියං. เรื่องวิสมโลมกุมาร จบเรื่องที่สาม 14. කඤ්චනදෙවියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๔. ในเรื่องของพระนางกาญจนาเทวี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ජම්බුදීපෙ කිර දෙවපුත්තනගරං නාම දස්සනීයං එකං නගරං අහොසි. තස්මිං සමයෙ මනුස්සා යෙභුය්‍යෙන පත්තමහං නාම පූජං කරොන්ති, භගවතා පරිභුත්තපත්තං ගහෙත්වා කතානෙකපූජාවිධානා උස්සවං කරොන්ති. තං පත්තමහන්ති වුච්චති. තස්මිං සමයෙ දෙවපුත්තනගරෙ රාජා සබ්බරතනමයං රථං සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කාරාපෙත්වා කුමුදපත්තවණ්ණෙ චත්තාරො සින්ධවෙ යොජෙත්වා සුසික්ඛිතසිප්පාචරියෙහි සත්තරතනපරිනිට්ඨිතෙ අසීතිහත්ථවෙළග්ගෙ සත්ථුනා පරිභුත්තං සෙලමයපත්තං මුත්තාජාලාදීහි අලඞ්කරිත්වා වෙළග්ගං ආරොපෙත්වා වෙළුං [Pg.58] රථෙ ඨපාපෙත්වා නගරං දෙවනගරං විය අලඞ්කරිත්වා ධජපතාකාදයො උස්සාපෙත්වා තොරණග්ඝ කපන්තියොච පුණ්ණඝටදීපමාලාදයොච පතිට්ඨාපෙත්වා අනෙකෙහි පූජාවිධානෙහි නගරං පදක්ඛිණං කාරෙත්වා නගරමජ්ඣෙ සුසජ්ජිතරතනමණ්ඩපෙ පත්තධාතුං ඨපෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ මහාධම්මසවණං කාරාපෙසි. තදා තස්මිං ජනපදෙ බහූ මනුස්සාච දෙවතාච යක්ඛරක්ඛසනාගසුපණ්ණාදයොච මනුස්සවෙසෙන යෙභුය්‍යෙන තං සමාගමං ඔතරන්ති, එවමච්ඡරියං තං පූජාවිධානං අහොසි. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป มีเมืองหนึ่งชื่อว่า เทวบุตรนคร เป็นเมืองที่น่าชม ในสมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายส่วนมากกระทำการบูชาที่เรียกว่า ปัตตมหา คือถือบาตรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้แล้ว กระทำการบูชาหลายอย่าง เป็นการฉลอง การบูชานั้นเรียกว่า ปัตตมหา ในสมัยนั้น พระราชาในเทวบุตรนคร ทรงให้ประดับรถที่สำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวงด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ทรงเทียมม้าสินธพสี่ตัวมีสีเหมือนกลีบบัว ทรงให้ช่างผู้ฉลาดและได้รับการฝึกฝนดีแล้วประดับบาตรศิลาที่พระศาสดาทรงใช้แล้วด้วยข่ายมุกดาเป็นต้น แล้วยกขึ้นสู่ยอดไม้ไผ่สูง ๘๐ ศอกที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ทรงให้ตั้งไม้ไผ่ไว้บนรถ ทรงให้ประดับเมืองเหมือนเมืองของเทวดา ทรงให้ยกธงและธงชัยเป็นต้นขึ้น ทรงให้ตั้งซุ้มประตู แถวพวงมาลัย หม้อน้ำเต็ม และพวงประทีปเป็นต้น ทรงให้กระทำประทักษิณเมืองด้วยการบูชาหลายอย่าง แล้วทรงให้ตั้งบาตรธาตุไว้ในมณฑปรัตนะที่ประดับดีแล้วกลางเมือง ในวันที่เจ็ด ทรงให้มีการฟังธรรมครั้งใหญ่ ในเวลานั้น มนุษย์ เทวดา ยักษ์ รากษส นาค สุบรรณเป็นต้นจำนวนมากในชนบทนั้น ส่วนมากพากันมายังที่ประชุมนั้นด้วยเพศมนุษย์ การบูชานั้นเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์อย่างนี้ තදා එකො නාගරාජා උත්තමරූපධරං අගතපුබ්බපුරිසං එකං කුමාරිකං ධම්මපරිසන්තරෙ නිසින්නං දිස්වා තස්සා පටිබද්ධචිත්තො අනෙකාකාරෙහි තං යා චි ත්වා තස්සා අලද්ධමානො කුජ්ඣිත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙසි ඉමං මාරෙස්සාමීති. තං තස්සා සද්ධාබලෙන කිඤ්චි උපද්දවං කාතුං සමත්ථො නාහොසි. අථස්සා නාගො පාදතො පට්ඨාය යාවසකලසරීරං භොගෙන වෙඨෙත්වා සීසෙ ඵණං කත්වා භායාපෙන්තො අට්ඨාසි. අනඤ්ඤවිහිතාය තාය ධම්මසවණබලෙන අණුමත්තම්පි දුක්ඛං නාහොසි. පභාතාය රත්තියා තං දිස්වා මනුස්සා කිමෙතන්ති කාරණං පුච්ඡිංසු, සාපි තෙසං කථෙත්වා එවං සච්චකිරියමකාසි. තථාහි. ในเวลานั้น พญานาคราชตนหนึ่งเห็นกุมาริกาผู้หนึ่งซึ่งไม่เคยมีบุรุษมาเกี่ยวข้อง มีรูปงามยิ่ง นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัทผู้ฟังธรรม ก็มีจิตปฏิพัทธ์ในนาง จึงวิงวอนนางด้วยอาการหลายอย่าง เมื่อไม่ได้นางก็โกรธ ปล่อยลมจมูก (คิดว่า) เราจะฆ่านางนี้ พญานาคนั้นไม่สามารถทำอันตรายใดๆ แก่นางได้ด้วยกำลังแห่งศรัทธาของนาง ครั้นแล้ว พญานาคก็เอาขนดรัดนางตั้งแต่เท้าจนตลอดทั้งตัว ทำพังพานไว้บนศีรษะ ยืนขู่ให้นางกลัว ด้วยกำลังแห่งการฟังธรรมของนางผู้มีใจแน่วแน่ ความทุกข์แม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่มีแก่นาง เมื่อราตรีสว่างแล้ว มนุษย์ทั้งหลายเห็นนางนั้นแล้วก็ถามถึงเหตุว่านี่คืออะไร นางก็เล่าให้พวกเขาฟังแล้วกระทำสัจจกิริยาอย่างนี้ ดังนี้ 1. ๑. බ්‍රහ්මචාරී අහොසාහං, සඤ්ජාතා ඉධ මානුසෙ; තෙන සච්චෙන මං නාගො, ඛිප්පමෙව පමුඤ්චතු. ข้าพเจ้าเป็นพรหมจาริณี เกิดมาในหมู่มนุษย์นี้ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด 2. ๒. කාමාතුරස්ස නාගස්ස, නොකාසමකරිංයතො; තෙන සච්චෙන මං නාගො, ඛිප්පමෙව මුඤ්චතු. เพราะข้าพเจ้าไม่ได้ให้โอกาสแก่พญานาคผู้กำหนัดแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด 3. ๓. විසවාතෙන ඛිත්තස්ස, කුපිතස්සොරගස්සහං; අකුද්ධා තෙන සච්චෙන, සො මං ඛිප්පං පමුඤ්චතු. ข้าพเจ้าไม่โกรธต่อพญานาคผู้โกรธแล้ว ผู้พ่นลมพิษ ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด 4. ๔. සද්ධම්මං සුණමානාහං, ගරුගාරවභත්තියා; අස්සොසිං තෙන සච්චෙන, ඛිප්පං නාගො පමුඤ්චතු. ข้าพเจ้าฟังพระสัทธรรมด้วยความเคารพและเลื่อมใสอย่างยิ่ง ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด 5. ๕. අක්ඛරංවා [Pg.59] පදංවාපි, අවිනාසෙත්වාව ආදිතො; අස්සොසිං තෙන සච්චෙන, ඛිප්පං නාගො පමුඤ්චතූති. ข้าพเจ้าฟัง (ธรรม) โดยไม่ให้พยัญชนะหรือบทใดๆ เสียหายตั้งแต่ต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพญานาคจงปล่อยข้าพเจ้าโดยเร็วพลันเถิด සච්චකිරියාවසානෙ නාගරාජා තස්සා අතීව පසන්නො භොගං විනිවෙඨෙත්වා ඵණසතං මාපෙත්වා තං ඵණගබ්භෙ නිසීදාපෙත්වා බහූහි නාගමානවකෙහි සද්ධිං උදකපූජං නාම පූජ මකාසි, තං දිස්වා බහූ නගරවාසිනො අච්ඡරියබ්භුතජාතා අට්ඨාරසකොටිධනෙන පූජ මකංසු. තථාහි. เมื่อสิ้นสุดสัจจกิริยา พญานาคราชเลื่อมใสในนางยิ่งนัก จึงคลายขนดออก ทำพังพานร้อยอัน แล้วให้นางนั่งในวงพังพานนั้น พร้อมด้วยนาคมาณพจำนวนมาก ได้กระทำการบูชาที่เรียกว่า อุทกบูชา ชาวเมืองจำนวนมากเห็นดังนั้นก็เกิดความอัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงกระทำการบูชาด้วยทรัพย์ ๑๘ โกฏิ ดังนี้ 6. ๖. නත්ථි සද්ධාසමො ලොකෙ, සුහදො සබ්බකාමදො; පස්සථස්සා බලං සද්ධා, පූජෙන්තෙවං නරො රගා. ในโลกนี้ ไม่มีมิตรผู้ประเสริฐเท่าศรัทธา ผู้ให้ซึ่งความปรารถนาทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงดูอานุภาพแห่งศรัทธาของนางเถิด ทั้งมนุษย์และพญานาคบูชา (นาง) อย่างนี้ 7. ๗. ඉධ ලොකෙව සාලත්ථ, භවභොග මනප්පකං; තස්මා සද්ධෙන කාතබ්බං, රතනත්තයගාරවන්ති. ในโลกนี้ นางได้บรรลุภพและโภคะอันไม่น้อย เพราะฉะนั้น ผู้มีศรัทธาพึงกระทำความเคารพในพระรัตนตรัย අථෙවං සා පටිලද්ධමහාවිභවා යාවජීවං කොමාරිය බ්‍රහ්මචාරිණී හුත්වා ආයුපරියොසානෙ කාලං කත්වා තස්මිංයෙව නගරෙ රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා දසමාසච්චයෙන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. නික්ඛන්තදිවසෙ පනස්සා සකලදෙවපුත්තනගරෙ රතනවස්සං වස්සි. තෙනස්සා කඤ්ජනදෙවීති නාමං කරිංසු. සමන්තපාසාදිකා අහොසි. අභිරූපා දෙවච්ඡරපටිභාගා. මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති. සරීරතො චන්දනගන්ධො වායති. සකලසරීරතො බාලසුරියො විය රංසියො නිච්ඡාරෙන්තී චතුරතනගබ්භෙ පදීපකිච්චං නාම නත්ථි. සබ්බො ගබ්භො සරීරා ලොකෙන එකො භාසො හොති, තස්සා රූපසම්පත්ති සකලජම්බුදීපෙ පාකටා අහොසි. තතො සකලජම්බුදීපවාසී රාජානො තස්සා අත්ථාය පිතුරඤ්ඤො පණ්ණාකාරානි පහිණිංසු. සා පන පඤ්චකාමෙ අනනුලිත්තා පිතරං අනුජානාපෙත්වා භික්ඛුනූ පස්සයං ගන්ත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති. ครั้นแล้ว นางผู้ได้สมบัติอันยิ่งใหญ่เช่นนั้น เป็นพรหมจาริณีประพฤติพรหมจรรย์ตั้งแต่เยาว์วัยตลอดชีวิต เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ได้ทำกาละไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระอัครมเหสีของพระราชาในพระนครนั้นนั่นเอง และได้คลอดจากครรภ์มารดาโดยล่วงไปสิบเดือน. ก็ในวันที่นางคลอดนั้น ฝนรัตนะได้ตกลงมาทั่วพระนครเทวบุตรทั้งหมด เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงตั้งชื่อนางว่า กัญจนเทวี. นางเป็นผู้ที่น่าเลื่อมใสยิ่ง มีรูปงามดุจนางฟ้า. กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย. รัศมีเปล่งออกจากกายทั้งหมดดุจพระอาทิตย์แรกขึ้น ในห้องขนาด ๔ ศอก กิจด้วยประทีปย่อมไม่มี. ห้องทั้งหมดเป็นแสงสว่างเดียวกันด้วยแสงจากกายของนาง ความถึงพร้อมด้วยรูปของนางได้ปรากฏไปทั่วชมพูทวีป. จากนั้น พระราชาผู้พำนักอยู่ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ได้ส่งเครื่องบรรณาการมาถวายพระราชาผู้เป็นพระบิดาเพื่อต้องการนาง. แต่นางผู้ไม่พัวพันในกามคุณ ๕ ได้ขออนุญาตพระบิดาแล้ว ไปยังสำนักภิกษุณี บวชแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. 8. ๘. සුත්වාන [Pg.60] සාදරවසෙන කුමාරිකෙවං; ධම්මඤ්හි සීලමමලං පරිපාලයන්තී; ලද්ධාන නෙකවිභවං විභවං පයාතා,මා භො පමජ්ජථ සදා කුසලප්පයොගෙති. กุมาริกาผู้ฟังด้วยความเคารพอย่างนี้ รักษาธรรมและศีลอันหาที่มลทินมิได้ ได้รับสมบัติมากมายแล้วถึงความเจริญ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทในการประกอบกุศลอยู่เสมอเลย. කඤ්චනදෙවියා වත්ථුං චතුත්ථං. เรื่องพระนางกัญจนเทวี จบเรื่องที่ ๔. 15. බ්‍යග්ඝස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๕. ลำดับเรื่องในเรื่องเสือโคร่งนี้. ජම්බුදීපෙ චූලරට්ඨා සන්නෙ බාරාණසීනගරෙ එකං පංසුපබ්බතං විනිවිජ්ඣිත්වා මහාමග්ගො හොති, තත්ථ වෙමජ්ඣෙ එකො බ්‍යග්ඝො අත්තනො අන්ධපිතරං පබ්බතගුහායං කත්වා පොසෙන්තො වසති. තස්සෙව පබ්බතස්ස වනද්වාරෙ තුණ්ඩිලො නාම එකො සුවපොතකො රුක්ඛස්මිං වසති. තෙ උභොපි අඤ්ඤමඤ්ඤං පියසහායා අහෙසුං, තස්මිං සමයෙ පච්චන්තගාමවාසී එකො මනුස්සො අත්තනො මාතුගාමෙන සද්ධිං කලහං කත්වා බාරාණසිං ගච්ඡන්තො තං වනද්වාරං සම්පාපුණි. අථ සුවපොතකො පරිහීනත්තභාවං දුක්ඛිතං තං දිස්වා කම්පමානහදයො තං පක්කොසිත්වා භො කුහිං ගච්ඡසීති ආහ, තෙන පරඛණ්ඩං ගච්ඡාමීති වුත්තෙ තුණ්ඩිලො භො ඉමස්මිං වනඛණ්ඩමජ්ඣෙ එකො බ්‍යග්ඝො වසති. කක්ඛලො ඵරුසො සම්පත්තසම්පත්තෙ මාරෙත්වා ඛාදති. මා ත්වං තෙන ගච්ඡාති ආහ. ස්වායං දුබ්භගො මනුස්සො හිතකාමස්ස තස්ස වචනං අනාදියිත්වා ගච්ඡාමෙවාති ආහ. තුණ්ඩිලො තෙනහි සම්ම යදි අනිවත්තමානො ගච්ඡසි. එසො බ්‍යග්ඝො මම සහායො. මෙ වචනං තව සන්තිකා සුත්වා න ගණ්හාතීති. තස්ස තං අනාදියන්තො සො සුවරාජෙ පදුට්ඨචිත්තො මුග්ගරෙන පහරිත්වා මාරෙත්වා අරණිං අග්ගිං කත්වා මංසං ඛාදි. අසප්පුරිසසංසග්ගො නාමෙ ස ඉධ ලොකපරලොකෙසු දුක්ඛාවහොයෙව. තථාහි. ในชมพูทวีป ใกล้เมืองพาราณสีในจุลรัฐ มีทางหลวงเจาะผ่านภูเขาดินแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยเลี้ยงดูบิดาผู้ตาบอดของตนอยู่ในถ้ำภูเขา. ที่ปากป่าของภูเขานั้น มีลูกนกแก้วตัวหนึ่งชื่อตุณฑิละ อาศัยอยู่บนต้นไม้. สัตว์ทั้งสองนั้นเป็นเพื่อนรักกัน. ในสมัยนั้น ชายคนหนึ่งผู้อาศัยอยู่ในหมู่บ้านชายแดน ทะเลาะกับภรรยาของตนแล้วเดินทางไปเมืองพาราณสี ได้มาถึงปากป่านั้น. ครั้งนั้น ลูกนกแก้วเห็นชายนั้นมีร่างกายทรุดโทรมและเป็นทุกข์ ก็มีใจหวั่นไหว เรียกเขามาแล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ท่านจะไปไหน?' เมื่อชายนั้นตอบว่า 'ข้าพเจ้าจะไปส่วนอื่น' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในท่ามกลางป่านี้มีเสือโคร่งตัวหนึ่งอาศัยอยู่ มันดุร้ายหยาบคาย ฆ่ากินผู้ที่มาถึงแล้วๆ ท่านอย่าไปทางนั้นเลย.' ชายผู้เคราะห์ร้ายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วผู้หวังดีนั้น กลับกล่าวว่า 'ข้าพเจ้าจะไปแน่นอน.' ตุณฑิละจึงกล่าวว่า 'สหาย ถ้าเช่นนั้น หากท่านไม่กลับและจะไป เสือโคร่งตัวนี้เป็นสหายของข้าพเจ้า เมื่อมันได้ยินคำของข้าพเจ้าจากท่าน มันจักไม่จับท่าน.' ชายนั้นไม่เอื้อเฟื้อต่อคำของนกแก้วนั้น กลับมีจิตประทุษร้ายในพญานกแก้ว ใช้กระบองตีฆ่าเสียแล้ว ทำไฟด้วยไม้สีไฟกินเนื้อนกแก้วนั้น. ชื่อว่าการคบหาสมาคมกับคนพาล ย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 1. ๑. මයා [Pg.61] කතං මය්හමිදං, ඉති වෙස්සානරං නරො; සමාලිඞ්ගති සප්පෙමො, දහතෙවස්ස විග්ගහං. นรชนย่อมกอดรัดไฟด้วยความรักว่า 'สิ่งนี้เราทำแล้ว สิ่งนี้เป็นของเรา' ไฟนั้นย่อมเผาผลาญร่างกายของเขา. 2. ๒. මධුඛීරාදිදානෙන, පෙමසා පරිපාලිතො; සොරගො කුපිතොවස්ස, ඩසතෙවස්ස විග්ගහං. งูที่บุคคลเลี้ยงดูด้วยความรัก ด้วยการให้น้ำผึ้งและนมเป็นต้น เมื่อโกรธแล้ว ย่อมกัดร่างกายของเขานั่นเอง. 3. ๓. එවං නිහීනජච්චෙන, පාපෙන අකතඤ්ඤුනා; නරා ධමෙන දීනෙන, කතොපි ඛණසඞ්ගමො. การคบหาสมาคมแม้เพียงชั่วขณะที่ทำกับนรชนผู้ต่ำช้า เลวทราม มีชาติอันต่ำ เป็นคนบาป และอกตัญญู เช่นนี้ (ย่อมนำทุกข์มาให้). 4. ๔. අසාධුකො අයංතෙවං, ජානමානෙන ජන්තුනා; මුහුත්තම්පි න කාතබ්බො, සඞ්ගමො සො අනත්ථදොති. สัตว์เมื่อรู้ว่า 'ผู้นี้เป็นคนไม่ดี' ไม่พึงทำความสมาคมแม้เพียงครู่เดียว เพราะความสมาคมนั้นย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์. තතො සො අසප්පුරිසො මංසං ඛාදිත්වා ගච්ඡන්තො වනඛණ්ඩමජ්ඣං සම්පාපුණි. අථ බ්‍යග්ඝො තං දිස්වා මහානාදං කරොන්තො ගහණත්ථාය උට්ඨාසි. සො බ්‍යග්ඝං දිස්වා භයප්පත්තො තුණ්ඩිලස්ස වචනං සරිත්වා අහං භො තව සහායතුණ්ඩිලස්ස සන්තිකා ආගතොම්හීති ආහ, තං සුත්වා බ්‍යග්ඝො අත්තමනො එහි සම්මාති තං පක්කොසිත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා ඛාදිතබ්බාහාරෙන තං සන්තප්පෙත්වා පිතුසන්තිකෙ නිසීදාපෙත්වා පුන වනඛණ්ඩ මගමාසි. අථස්ස පිතා පුත්තස්ස ගතකාලෙ තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො තස්ස වචනානුසාරෙන තුණ්ඩිලං මාරෙත්වා ඛාදිතභාවං අඤ්ඤාසි. තතො සො පුත්තස්ස ආගතකාලෙ තව සහායො තෙන මාරිතොති ආහ. තං සුත්වා බ්‍යග්ඝො අනත්තමනො වෙගෙන තස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සම්ම තුණ්ඩිලාති සද්දං කත්වා අපස්සන්තො ලුඤ්චිතපත්තංචස්ස දිස්වා නිස්සංසයං තෙන මාරිතො මෙ සහායොති සොචන්තො පරිදෙවන්තො ආගඤ්ඡි. අථ සො අසප්පුරිසො තස්මිං තත්ථ ගතෙ තස්ස පිතරං පාසාණෙන පහරිත්වා මාරෙත්වා බ්‍යග්ඝංච දානි මාරෙස්සාමීති බ්‍යග්ඝාගමනමග්ගං ඔලොකෙන්තො නිලීනො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ බ්‍යග්ඝොපි ආගඤ්ඡි. සො තස්සා ගතකාලෙ තස්ස තෙජෙන භීතො ගන්ත්වා [Pg.62] ජීවිතං මෙ සාමි දෙහීති පාදමූලෙ උරෙන නිපජ්ජි, බ්‍යග්ඝො පන තෙන කතකම්මං දිස්වා තස්මිං චිත්තං නිබ්බාපෙත්වා මම සහායස්ස සාසනමාදායාගතස්ස දුබ්භිතුං න යුත්තන්ති චින්තෙන්තො තං සමස්සාසෙත්වා ගච්ඡ සම්මාති සුඛං පෙසෙසි. එවඤ්හි සප්පුරිසසමාගමො නාම ඉධ ලොකපරලොකෙසු සුඛාවහොයෙව, වුත්තංහි. จากนั้น อสัตบุรุษนั้นกินเนื้อแล้วเดินไปถึงกลางป่า. ครั้งนั้น เสือโคร่งเห็นเขาแล้วบันลือสีหนาทใหญ่ ลุกขึ้นเพื่อจะจับ. เขาเห็นเสือโคร่งแล้วถึงความกลัว ระลึกถึงคำของตุณฑิละได้จึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ามาจากสำนักของตุณฑิละสหายของท่าน.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจยินดี เรียกเขาว่า 'มาเถิดสหาย' แล้วพาไปยังที่อยู่ของตน บำรุงด้วยอาหารที่ควรเคี้ยวกิน ให้นั่งใกล้บิดาแล้วกลับเข้าป่าไปอีก. ครั้งนั้น บิดาของเสือโคร่งเมื่อบุตรไปแล้ว ได้สนทนากับเขาและรู้ว่าเขาฆ่าตุณฑิละกินตามคำพูดของเขา. จากนั้น เมื่อบุตรกลับมา บิดาจึงบอกว่า 'สหายของเจ้าถูกเขาฆ่าแล้ว.' เสือโคร่งได้ฟังดังนั้นก็มีใจไม่ยินดี รีบไปยังที่อยู่ของเขา ร้องเรียก 'สหายตุณฑิละ' เมื่อไม่เห็นและเห็นขนที่ถูกถอนทิ้งไว้ จึงเศร้าโศกรำพันว่า 'สหายของเราถูกเขาฆ่าตายอย่างไม่ต้องสงสัย' แล้วกลับมา. ครั้งนั้น เมื่อเสือโคร่งไปที่นั่น อสัตบุรุษนั้นได้เอาหินทุบบิดาของเสือโคร่งจนตาย แล้วซ่อนตัวมองดูทางที่เสือโคร่งจะกลับมาด้วยคิดว่า 'บัดนี้เราจะฆ่าเสือโคร่งด้วย.' ในขณะนั้น เสือโคร่งก็กลับมา. เมื่อเสือโคร่งมาถึง เขาผู้กลัวต่อเดชของเสือโคร่งนั้น จึงเข้าไปหมอบลงด้วยอกที่ใกล้เท้าของเสือโคร่ง กล่าวว่า 'นาย ขอท่านจงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าเถิด.' ส่วนเสือโคร่งเห็นกรรมที่เขาทำแล้ว ดับความโกรธในเขาเสีย คิดว่า 'ไม่ควรที่เราจะประทุษร้ายต่อผู้ที่ถือเอาคำของสหายเรามา' จึงปลอบโยนเขาแล้วส่งไปโดยสวัสดีว่า 'ไปเถิดสหาย.' ชื่อว่าการสมาคมกับสัตบุรุษ ย่อมนำความสุขมาให้ทั้งในโลกนี้และโลกหน้าโดยแท้ ดังที่กล่าวไว้ว่า 5. ๕. සබ්භිරෙව සමාසෙථ, සබ්භි කුබ්බෙථ සන්ථවං; සබ්බත්ථ සන්ථවො තෙන, සෙය්‍යො හොති න පාපියො. พึงนั่งใกล้สัตบุรุษเท่านั้น พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เพราะความสนิทสนมกับสัตบุรุษนั้น ย่อมประเสริฐในที่ทั้งปวง ไม่เลวทรามเลย. 6. ๖. සුඛාවහො දුක්ඛනුදො, සදා සබ්භි සමාගමො; තස්මා සප්පුරිසෙහෙව, සඞ්ගමො හොතු ජන්තුනං. การสมาคมกับสัตบุรุษย่อมนำความสุขมาให้ ขจัดทุกข์ได้เสมอ เพราะฉะนั้น ขอการสมาคมกับสัตบุรุษจงมีแก่สัตว์ทั้งหลายเถิด. තතො සො බ්‍යග්ඝො තෙන මෙත්තචිත්තානුභාවෙන කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තොති. จากนั้น เสือตัวนั้นด้วยอานุภาพแห่งจิตเมตตานั้น ได้ทำกาละแล้วไปเกิดในสวรรค์ 7. ๗. එවංවිධොපි ඵරුසො පරමංසභොජී; බ්‍යග්ඝො දයායුපගතො සුගතිං සුමෙධො; තස්මා කරොථ කරුණං සතතං ජනානං,තං වො දදාති විභවඤ්ච භවෙසු භොගන්ති. แม้เสือผู้ดุร้าย กินเนื้อเป็นอาหารอย่างยิ่งเช่นนี้ เมื่อประกอบด้วยความกรุณาแล้ว ย่อมไปสู่สุคติ เป็นผู้มีปัญญาดี เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาแก่ชนทั้งหลายเสมอไป ความกรุณานั้นย่อมให้ความมั่งคั่งและโภคะในภพทั้งหลายแก่ท่าน බ්‍යග්ඝස්ස වත්ථුං පඤ්චමං. เรื่องเสือ จบเรื่องที่ ๕ 16. ඵලකඛණ්ඩදින්නස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๖. ในเรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ සාවත්ථියං කිරෙකො මනුස්සො උත්තරාපථං ගච්ඡාමීති අද්ධානමග්ගපටිපන්නො ගිම්හානමාසෙ මජ්ඣණ්හෙ බහලාතපෙන කිලන්තො හුත්වා රුක්ඛච්ඡායං පවිසිත්වා තම්බුලං ඛාදන්තො ඵලකෙ නිසීදි. අථ උත්තරාපථෙනාගච්ඡාන්තො එකො තථෙව ආතපෙන කිලන්තො ආගන්ත්වා පුරිමස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා භො පානීයං අත්ථීති පුච්ඡි. ඉතරො පානීයං නත්ථීති ආහ. අථස්ස [Pg.63] සො මය්හම්පි භො තම්බුලං දෙහි පිපාසිතොම්හිති වත්වාපි න ලභි. චතුකහාපණෙන එකං තම්බුලපණ්ණං කිණිත්වා ලද්ධො තත්ථෙව නිසීදිත්වා ඛාදිත්වා පිපාසං විනොදෙත්වා තෙන උපකාරෙන තස්ස සිනෙහං කත්වා අත්තනො ගමනට්ඨාන මගමාසි, අථා පරභාගෙ සො පට්ටනං ගන්ත්වා නාවාය වණිජ්ජත්ථාය ගච්ඡන්තො සමුද්දමජ්ඣං පාපුණි. තතො සත්තමෙ දිවසෙ නාවා භිජ්ජි. මනුස්සා මච්ඡකච්ඡපානං භක්ඛා ජාතා. සො එව පුරිසො අරොගො හුත්වා එකං ඵලකඛණ්ඩං උරෙ කත්වා සමුද්දං තරති. අථෙ තරොපි තථෙව නාවාය භින්නාය සෙසො හුත්වා සමුද්දං තරන්තො පුරිමෙන සමාගමි. අථ තෙ සත්තදිවසං සමුද්දෙ තරන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානිංසු. තෙසු කහාපණෙ දත්වා තම්බුලං ගහිතො එකං ඵලකඛණ්ඩං උරෙ කත්වා තරති. ඉතරස්සෙතං නත්ථි. අථ සො කහාපණෙ ගහෙත්වා දින්නතම්බුලමත්තස්සො පකාරං සරිත්වා අත්තනො ඵලකඛණ්ඩං තස්ස අදාසි. සො තස්මිං සයිත්වා තරන්තො තං පහාය අගමාසි, අපරො අනාධාරකෙන තරන්තො ඔස්සට්ඨවිරියො උදකෙ ඔසීදිතුමාරති. තස්මිං ඛණෙ සමුද්දෙ අධිවත්ථා මණිමෙඛලා නාම දෙවධීතා ඔසීදන්තං තං දිස්වා සප්පුරිසොති තස්ස ගුණානුස්සරන්තී වෙගෙනා ගන්ත්වා තං අත්තනො ආනුභාවෙන සමුද්දතීරං පාපෙසි. ඉතරංපි සා එතස්සෙව ගුණානුභාවෙන තීරං පාපෙසි. අථ ඵලකෙනොතිණ්ණපුරිසො තං දිස්වා විම්හිතො කථං පුරතො අහොසි සම්මාති පුච්ඡි. සො න ජානාමි. අපිච ඛො සුඛෙනෙව තීරං පත්තොස්මීති ආහ. අථ දෙවධීතා දිස්සමානකසරීරෙනෙව අත්තනා ආනීතභාවං ආරොචෙන්තී ආහ. ได้ยินว่า ที่เมืองสาวัตถี มีชายคนหนึ่งตั้งใจจะไปทางทิศเหนือ ได้เดินทางไปในฤดูร้อน เวลาเที่ยงวัน เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัด จึงเข้าไปในร่มไม้ เคี้ยวหมากพลูพลางนั่งอยู่บนแผ่นกระดาน ครั้งนั้น ชายอีกคนหนึ่งมาจากทางทิศเหนือ เหน็ดเหนื่อยเพราะแดดจัดเช่นกัน มานั่งใกล้ชายคนแรกแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มีน้ำดื่มไหม” ชายคนแรกตอบว่า “ไม่มีน้ำ” ครั้งนั้น ชายคนที่สองกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ ขอหมากพลูแก่ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ” แต่ก็ไม่ได้รับ เขาจึงซื้อหมากพลูหนึ่งใบด้วยเงินสี่กหาปณะ ได้แล้วนั่งกินอยู่ที่นั่น บรรเทาความกระหายแล้ว ด้วยอุปการะ (ที่เขาทำเอง) นั้น จึงเกิดความรักใคร่ในชายคนแรก แล้วเดินทางไปยังที่ของตน ต่อมาภายหลัง ชายคนแรกไปถึงเมืองท่า แล้วเดินทางด้วยเรือเพื่อการค้าขาย ไปถึงกลางทะเล จากนั้น ในวันที่เจ็ด เรือก็แตก มนุษย์ทั้งหลายกลายเป็นอาหารของปลาและเต่า ชายคนนั้นคนเดียวเท่านั้นที่รอดชีวิต เอาแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอกแล้วลอยอยู่ในทะเล ครั้งนั้น ชายคนที่สองก็เช่นกัน เมื่อเรือแตกแล้วก็รอดชีวิต ลอยอยู่ในทะเลแล้วมาพบกับชายคนแรก ครั้งนั้น พวกเขาลอยอยู่ในทะเลเจ็ดวัน ก็จำกันได้ ในบรรดาพวกเขา ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูด้วยเงินกหาปณะนั้น ลอยอยู่โดยมีแผ่นกระดานชิ้นหนึ่งแนบหน้าอก ส่วนชายอีกคนหนึ่งไม่มีสิ่งนี้ ครั้งนั้น ชายผู้ที่เคยซื้อหมากพลูนั้น ระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อยที่เขาเคยให้ (คือการขายหมากพลู) จึงให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายคนแรก ชายคนแรกนอนบนแผ่นกระดานนั้นแล้วลอยไป ทิ้งชายคนที่สองไว้เบื้องหลัง ส่วนชายคนที่สองลอยอยู่โดยไม่มีที่ยึดเหนี่ยว หมดกำลังแล้วเริ่มจมลงในน้ำ ในขณะนั้น เทพธิดาชื่อมณีเมขลา ผู้สถิตอยู่ในทะเล เห็นเขาจมลงแล้ว ระลึกถึงคุณของเขาว่า “เป็นสัตบุรุษ” จึงรีบไปส่งเขาถึงฝั่งทะเลด้วยอานุภาพของตน เทพธิดานั้นก็ส่งชายคนแรกถึงฝั่งด้วยอานุภาพแห่งคุณของชายคนที่สองนี้เอง ครั้งนั้น ชายผู้ขึ้นฝั่งด้วยแผ่นกระดาน เห็นชายคนที่สองแล้วประหลาดใจ ถามว่า “สหาย ท่านมาถึงก่อนได้อย่างไร” เขาตอบว่า “ข้าพเจ้าไม่รู้ แต่ข้าพเจ้ามาถึงฝั่งอย่างสบาย” ครั้งนั้น เทพธิดาปรากฏกายให้เห็นแล้วกล่าวบอกว่าตนเองเป็นผู้นำมา 1. ๑. යො මාතරං පිතරංවා, ධම්මෙන ඉධ පොසති; රක්ඛන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා. ผู้ใดเลี้ยงดูมารดาหรือบิดาโดยธรรมในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก 2. ๒. යො චෙ බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සංඝඤ්ච සරණං ගතො; රක්ඛන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා. ผู้ใดถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก 3. ๓. පඤ්චවිධං [Pg.64] අට්ඨවිධං, පාතිමොක්ඛඤ්ච සංවරං; පාලෙති යො තං පාලෙන්ති, දෙවා සබ්බත්ථ සබ්බදා. ผู้ใดรักษาศีล ๕ ศีล ๘ และปาติโมกขสังวร เทพย่อมรักษาผู้นั้นในทุกที่ทุกเวลา 4. ๔. කායෙන වාචා මනසා, සුචරිත්තං චරතී ධ යො; පාලෙන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා. ผู้ใดประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก 5. ๕. යො සප්පුරිසධම්මෙසු, ඨිතො ධ කතවෙදිකො; පාලෙන්ති තං සදා දෙවා, සමුද්දෙ වා ථලෙපි වා. ผู้ใดตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม และเป็นผู้รู้คุณที่ผู้อื่นทำแล้วในโลกนี้ เทพย่อมรักษาผู้นั้นเสมอ ไม่ว่าจะอยู่ในทะเลหรือบนบก තතො සො ආහ. จากนั้น ชายคนนั้นกล่าวว่า 6. ๖. නෙව දානං අදාසාහං, න සීලං පරිපාලයිං; කෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, මමං රක්ඛන්ති දෙවතා; පුච්ඡාමි සංසයං තුය්හං, තං මෙ අක්ඛාහි දෙවතෙති. ข้าพเจ้ามิได้ให้ทาน มิได้รักษาศีล ด้วยบุญกรรมอะไร เทวดาจึงรักษาข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอถามข้อสงสัยของท่าน ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าเถิด เทพธิดา දෙවතා ආහ. เทพธิดากล่าวว่า 7. ๗. අගාධා පාරගෙ භීමෙ, සාගරෙ දුරිතා කරෙ; භින්නනාවො තරන්තො ත්වං, හදයෙ කත්වා කලිඞ්ගරං. ในมหาสมุทรที่ลึก ไม่มีฝั่ง น่ากลัว ทำให้เกิดความทุกข์ เรือแตกแล้ว ท่านลอยอยู่ โดยมีแผ่นกระดานอยู่ในใจ 8. ๘. ඨත්වා සප්පුරිසෙ ධම්මෙ, අත්තාන මනවෙක්ඛිය; ඛණසන්ථවස්ස පුරිසස්ස, අදාසි ඵලකං සකං. ท่านตั้งอยู่ในสัตบุรุษธรรม ไม่เห็นแก่ตัว ได้ให้แผ่นกระดานของตนแก่ชายผู้ที่เพิ่งรู้จักกันชั่วขณะ 9. ๙. තං තුය්හං මිත්තධම්මඤ්ච, දානඤ්ච ඵලකස්ස තෙ; පතිට්ඨාසි සමුද්දස්මිං, එවං ජානාහි මාරිසාති. มิตรธรรมของท่านนั้น และทานแผ่นกระดานของท่าน ได้ตั้งมั่นอยู่ในทะเลแล้ว ท่านพึงรู้ดังนี้เถิด ท่านผู้เจริญ එවඤ්ච වත්වා සා තෙ දිබ්බාහාරෙන සන්තප්පෙත්වා දිබ්බවත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන සාවත්ථිනගරෙයෙව තෙ පතිට්ඨාපෙසි. තතො පට්ඨාය තමෙව ආරම්මණං කත්වා තෙ දානං දදන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා ආයුපරියොසානෙ සග්ගපරායණා අහෙසුං. เทพธิดากล่าวอย่างนี้แล้ว ได้บำรุงบำเรอพวกเขาด้วยอาหารทิพย์ ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทิพย์ แล้วด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ส่งพวกเขาไปตั้งไว้ที่เมืองสาวัตถี ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาก็ถือเอาเรื่องนั้นเป็นอารมณ์ ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เมื่อสิ้นอายุขัยแล้ว ก็มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า 10. ๑๐. එවං පරිත්තකුසලෙනපි සාගරස්මිං,සත්තා ලභන්ති සරණං ඛලු දෙවතාහි; තුම්හෙපි සප්පුරිසතං න විනාසයන්තා,මා භො පමජ්ජථ සදා කුසලප්පයොගෙති. แม้ด้วยกุศลเพียงเล็กน้อยเช่นนี้ ในมหาสมุทร สัตว์ทั้งหลายย่อมได้ที่พึ่งจากเทพยดา ท่านทั้งหลายก็อย่าทำลายความเป็นสัตบุรุษ ท่านผู้เจริญ อย่าประมาทในการประกอบกุศลเสมอไปเถิด ඵලකඛණ්ඩදින්නස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං. เรื่องของชายผู้ให้แผ่นกระดาน จบเรื่องที่ ๖ 17. චොරසහායස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๗. ในเรื่องของสหายโจร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ අම්හාකං [Pg.65] භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ දෙවදහනගරෙ එකො මනුස්සො දුක්ඛිතො තත්ථ තත්ථ විචරන්තො පච්චන්තෙ අඤ්ඤතරං ගාමං ගන්ත්වා තත්ථ එකස්මිං කුලගෙහෙ නිවාසං කප්පෙසි. තත්ථ මනුස්සා තස්ස යාගුභත්තං දත්වා පොසෙසුං, තතො සො තත්ථ මනුස්සෙහි මිත්තසන්ථවං කත්වා කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා අඤ්ඤට්ඨානං ගන්ත්වා අපරභාගෙ චොරකම්මං කරොන්තො ජීවිකං කප්පෙති. අථෙකදිවසං චොරෙන්තං තං රාජපුරිසා ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තං බන්ධනාගාරෙ කරොථාති ආණාපෙසි, තෙ තං බන්ධනාගාරං නෙත්වා සඞ්ඛලිකාහි බන්ධිත්වා ආරක්ඛකානං පටිපාදෙත්වා අගමංසු, බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස තස්ස ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි. තතො අපරභාගෙ තස්ස පුබ්බසහායො පච්චන්තගාමවාසී මනුස්සො කෙනචි කම්මෙන දෙවදහ මාගතො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො බන්ධනාගාරෙ බද්ධං තං අද්දස. දිස්වා තස්ස හදයං කම්පි, සො රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා කිං තෙ මයා කත්තබ්බං සම්මාති පුච්ඡි. තතො තෙන සම්ම බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස මෙ ඉදානි ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි, එත්තකං කාලං දුබ්භොජනාදිනා මහාදුක්ඛං අනුභොමි. යාවාහං ආහාරං පරියෙසිත්වා භුඤ්ජිත්වා ආගමිස්සාමි. තාව මං ඉතො මුඤ්චනුපායං ජානාහීති වුත්තෙ සො සප්පුරිසො. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในเมืองเทวทหะ แขวงชมพูทวีป มีชายคนหนึ่งผู้ยากจน เที่ยวไปในที่นั้นๆ ไปยังหมู่บ้านชายแดนแห่งหนึ่ง แล้วเข้าอาศัยอยู่ในเรือนตระกูลแห่งหนึ่งในหมู่บ้านนั้น มนุษย์ทั้งหลายในที่นั้นได้ให้ข้าวต้มและข้าวสวยเลี้ยงดูเขา ต่อมาเขาได้ทำความสนิทสนมกับพวกมนุษย์ในที่นั้น พักอยู่สองสามวันแล้วก็ไปที่อื่น ในกาลต่อมา เขาเลี้ยงชีพด้วยการทำโจรกรรม อยู่มาวันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับเขาขณะกำลังขโมยได้แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทรงสั่งว่า 'จงนำชายผู้นี้ไปขังไว้ในเรือนจำ' พวกราชบุรุษจึงนำเขาไปเรือนจำ ล่ามด้วยโซ่ตรวน มอบให้แก่ผู้คุมแล้วก็ไป เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำนั้น เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ต่อมาภายหลัง สหายเก่าของเขาซึ่งเป็นชาวบ้านชายแดน มายังเมืองเทวทหะด้วยธุระบางอย่าง เที่ยวไปในที่นั้นๆ ได้เห็นเขาผู้ถูกจองจำอยู่ในเรือนจำ เห็นแล้วก็สะเทือนใจ เขาร้องไห้คร่ำครวญแล้วถามว่า 'สหาย เราจะทำอะไรให้ท่านได้บ้าง?' ลำดับนั้น เขา (ผู้ถูกจองจำ) กล่าวว่า 'สหาย เราอยู่ในเรือนจำนี้ล่วงไป ๑๒ ปีแล้ว ตลอดเวลาเท่านี้ เราได้รับทุกข์ทรมานอย่างยิ่งด้วยอาหารเลวเป็นต้น ท่านจงหาวิธีช่วยให้เราพ้นจากที่นี่ชั่วคราว ตราบเท่าที่เราจะไปหาอาหารกินแล้วกลับมา' เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ สัตบุรุษนั้น... 1. ๑. රූපෙන කින්තු ගුණසීලවිවජ්ජිතෙන,මිච්ඡාලයස්ස කිතවස්ස ධියා කිමත්ථං; දානා දිචාගවිගතෙන ධනෙන කිං වා; මිත්තෙන කිං බ්‍යසනකාලපරම්මුඛෙනාති. จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปโฉมที่ปราศจากคุณธรรมและศีล จะมีประโยชน์อะไรด้วยปัญญาของคนโกงผู้ฝักใฝ่ในทางผิด จะมีประโยชน์อะไรด้วยทรัพย์ที่ปราศจากการบริจาคทานเป็นต้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยมิตรผู้หันหลังให้ในยามมีวิบัติ එවඤ්ච පන වත්වා සාධු සම්ම කරොමි තෙ වචනන්ති ආරක්ඛකානං සන්තිකං ගන්ත්වා භොන්තො යාවෙසො භත්තං භුඤ්ජිත්වා ආගච්ඡති. තාවාහං තස්ස පාටිභොගො භවිස්සාමි. විස්සජ්ජෙථ [Pg.66] නන්ති ආහ, තෙහි න සක්කා භො එතං විස්සජ්ජෙතුං, අපි ච ඛො යාවායං ආගච්ඡති. තාව ත්වං අයසඞ්ඛලිකාය බද්ධො නිසීදිස්සසි, එවං තං විස්සජ්ජෙස්සාම, නො චෙ න සක්කාති ආහංසු, සො එවම්පි හොතු සම්මාති වත්වා තස්ස පාදතො සඞ්ඛලිකං මුඤ්චිත්වා අත්තනො පාදෙ කත්වා බන්ධනාගාරං පවිසිත්වා ඉතරං මුඤ්චාපෙසි. සොපි අසප්පුරිසො බන්ධනා මුත්තො න පුන තං ඨාන මගමාසි, අහො අකතඤ්ඤුනො පකතිං ඤාතුං භාරියං. යථාහ. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'ดีละ สหาย เราจะทำตามคำของท่าน' จึงไปหาพวกผู้คุมแล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่ชายผู้นี้จะไปกินอาหารแล้วกลับมา เราจะเป็นผู้ค้ำประกันให้เขา ขอท่านทั้งหลายจงปล่อยเขาเถิด' พวกผู้คุมกล่าวว่า 'ท่านเอ๋ย เราไม่อาจปล่อยเขาได้ แต่ว่าตราบเท่าที่เขาจะกลับมา ท่านจะต้องถูกล่ามด้วยโซ่เหล็กนั่งอยู่ ถ้าเป็นเช่นนั้น เราจะปล่อยเขา ถ้าไม่เช่นนั้นก็ไม่อาจปล่อยได้' เขากล่าวว่า 'สหาย แม้อย่างนั้นก็ยอม' แล้วปลดโซ่จากเท้าของสหายนั้นมาใส่ที่เท้าของตน เข้าไปในเรือนจำแล้วให้ปล่อยอีกคนหนึ่งไป แม้ชายผู้นั้นซึ่งเป็นอสัตบุรุษ เมื่อพ้นจากเครื่องจองจำแล้ว ก็ไม่กลับมายังที่นั้นอีกเลย โอ้หนอ ธรรมชาติของคนอกตัญญูช่างรู้ได้ยากยิ่งนัก ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 2. ๒. වාරිපූරෙ යථා සොබ්භෙ, නෙවන්තො විසමං සමං; පඤ්ඤායතෙවංසාධුස්ස, භාවං මනසි සම්භවං. ความลึกหรือความตื้นในบ่อที่เต็มไปด้วยน้ำ ย่อมไม่ปรากฏฉันใด อัธยาศัยที่เกิดขึ้นในใจของสัตบุรุษ ก็ย่อมไม่ปรากฏ (รู้ได้ยาก) ฉันนั้น 3. ๓. භාසන්ති මුඛතො එකං, චින්තෙන්ති මනසා පරං; කායෙනෙකං කරොන්තෙවං, පකතායමසාධුනං. พวกอสัตบุรุษมักพูดอย่างหนึ่งด้วยปาก คิดอีกอย่างหนึ่งด้วยใจ และกระทำอีกอย่างหนึ่งด้วยกาย นี้เป็นปกติของคนไม่ดี 4. ๔. තෙසං යො භාවමඤ්ඤාසි, සොව පණ්ඩිතජාතිකො; බහුස්සුතොපි සොයෙව, පරචිත්තවිදූපි සො. ผู้ใดรู้อัธยาศัยของคนเหล่านั้น ผู้นั้นแลชื่อว่าเป็นบัณฑิต ผู้นั้นชื่อว่าเป็นพหูสูต และผู้นั้นชื่อว่าเป็นผู้รู้ใจผู้อื่น අථස්ස බන්ධනාගාරෙ වසන්තස්ස ද්වාදසසංවච්ඡරානි අතික්කන්තානි. එත්තකං කාලං ජිඝච්ඡාපීළිතෙන තෙන ආහාරත්තාය පරො න යාචිතපුබ්බො, අනුච්ඡිට්ඨාහාරං ලභනදිවසතො අලභනදිවසායෙව බහුතරා හොන්ති, අථ ද්වාදසසංවච්ඡරාතික්කමෙ රඤ්ඤො පුත්තො නිබ්බත්ති. තදා රාජා අත්තනො විජිතෙ සබ්බබන්ධනාගාරානි විවරාපෙසි. අන්තමසො මිගපක්ඛිනොපි බන්ධනා මුඤ්චාපෙසි. ද්වාරෙ විවටමත්තෙයෙව බන්ධනාගාරෙ මනුස්සා ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං අගමංසු. සො පනෙකොව තෙහි සද්ධිං අගන්ත්වා ඔහීයි. ආරක්ඛකෙහි ත්වං භො කස්මා න ගච්ඡසීති වුත්තෙ අහං භො පඤ්ඤාතභාවෙන ඉදානි න ගමිස්සාමි. අතීව පරිහීනගත්තොස්මි. අන්ධකාරෙ ගමිස්සාමීති වත්වා අන්ධකාරෙ ආගතෙ නික්ඛම්ම අන්තොනගරෙ විස්සාසිකානං අභාවෙන කුතො ආහාරං ලභිස්සාමීති චින්තෙන්තො නික්ඛම්ම රත්තන්ධකාරෙ ආමකසුසාන [Pg.67] මගමාසි. එත්ථාහාරං ලභිස්සාමීති. තත්ථ සො අධුනා නික්ඛිත්තමතමනුස්සං දිස්වා මනුස්සට්ඨිනා මංසං ඡින්දිත්වා සීසකපාලෙ පක්ඛිපිත්වා තීහි මනුස්සසීසෙහි කතඋද්ධනෙ ඨපෙත්වා චිතකතො ඔමුක්කඅලාතෙහි අග්ගිං කත්වා සුසානං නිබ්බාපනත්ථායා භතඋදකෙන මනුස්සට්ඨිනා ආලොලෙන්තො මංසං පචිත්වා ඔතාරෙත්වා සාඛාභඞ්ගෙන හිරිකොපීණං පටිච්ඡාදෙත්වා නිවත්ථපිලොකිකං වාතාවරණං කත්වානිසීදි. තස්මිං ඛණෙ තත්ථ පිප්පලීරුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා තස්ස තං කිරියං දිස්වා පුච්ඡිස්සාමි තාව නන්ති තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ. භො ත්වං ඝනතරතිමිරාකුලෙ මහාරත්තියං තත්ථ තත්ථ විකිණ්ණනරට්ඨිසමාකිණ්ණෙ සොණසිගාලාදිකුණපාදකාකුලෙ මනුස්සමංසභක්ඛයක්ඛරක්ඛසාකුලෙ තත්ථ තත්ථ පජ්ජලන්තානෙකචිතකභයානකෙ සුසානෙ මනුස්සමංසං පචිත්වා කිංකරොසීති පුච්ඡන්තී ආහ. ลำดับนั้น เมื่อเขาอยู่ในเรือนจำ เวลาล่วงไป ๑๒ ปี ตลอดเวลาเท่านี้ เขาผู้ถูกความหิวเบียดเบียน ไม่เคยขออาหารจากผู้อื่นเลย วันที่เขาไม่ได้อาหารที่เหลือมีมากกว่าวันที่ได้ ครั้นล่วงไป ๑๒ ปี พระราชโอรสประสูติ ในกาลนั้น พระราชาทรงสั่งให้เปิดเรือนจำทั้งหมดในแว่นแคว้นของพระองค์ ทรงให้ปล่อยแม้กระทั่งสัตว์ปีกและสัตว์สี่เท้าจากที่คุมขัง พอประตูเปิดเท่านั้น มนุษย์ทั้งหลายในเรือนจำก็พากันไปยังที่ที่ตนปรารถนา แต่เขาเพียงผู้เดียวไม่ไปกับคนเหล่านั้น กลับรั้งรออยู่ เมื่อพวกผู้คุมถามว่า 'ท่านเอ๋ย ทำไมท่านจึงไม่ไป?' เขาตอบว่า 'ท่านผู้เจริญ เพราะสภาพที่ปรากฏ (ซูบผอม) บัดนี้เราจึงยังไม่ไป เรามีร่างกายซูบผอมยิ่งนัก เราจะไปในเวลาค่ำ' ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เมื่อความมืดมาถึง เขาก็ออกไป คิดว่า 'ในเมืองไม่มีคนที่คุ้นเคยกัน เราจะหาอาหารได้จากที่ไหน?' จึงออกไปในความมืดมิดยามราตรีไปยังป่าช้าผีดิบ ด้วยหวังว่า 'เราจะหาอาหารได้ในที่นี้' ในที่นั้น เขาเห็นมนุษย์ที่เพิ่งถูกนำมาทิ้งไว้ จึงใช้กระดูกมนุษย์เฉือนเนื้อใส่ลงในกะโหลกศีรษะ วางบนเตาที่ทำด้วยศีรษะมนุษย์ ๓ หัว ก่อไฟด้วยดุ้นฟืนที่ตกลงจากเชิงตะกอน ใช้กระดูกมนุษย์คนเนื้อที่ต้มด้วยน้ำที่เขานำมาเพื่อดับป่าช้า เมื่อเนื้อสุกแล้วจึงยกลง ใช้กิ่งไม้ปกปิดอวัยวะเพศด้วยความละอาย แล้วใช้ผ้าขี้ริ้วที่นุ่งอยู่ทำเป็นเครื่องบังลมแล้วนั่งลง ในขณะนั้น เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นเลียบในที่นั้น เห็นการกระทำของเขาแล้วคิดว่า 'เราจะถามเขาดู' จึงเข้าไปหาเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเวลาค่ำคืนที่มืดมิดยิ่งนัก ในป่าช้าที่เต็มไปด้วยซากศพและกระดูกมนุษย์เรี่ยราดไปทั่ว เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพมีสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น และเต็มไปด้วยยักษ์และรากษสผู้กินเนื้อมนุษย์ ทั้งยังน่าสะพรึงกลัวด้วยเชิงตะกอนที่ลุกไหม้อยู่ในที่นั้นๆ ท่านต้มเนื้อมนุษย์แล้วทำอะไรอยู่?' เมื่อจะถามจึงกล่าวว่า 5. ๕. රත්තන්ධකාරෙ කුණපාදකෙහි,සමාකුලෙ සීවථිකාය මජ්ඣෙ; මනුස්සමංසං පචසී ධ සීසෙ,වදෙහි කිං තෙන පයොජනං තෙති. ในความมืดมิดยามราตรี ท่ามกลางป่าช้าที่เกลื่อนกลาดไปด้วยสัตว์กินซากศพ ท่านต้มเนื้อมนุษย์ในกะโหลกศีรษะนี้ จงบอกเถิดว่า ท่านมีประโยชน์อะไรด้วยเนื้อนั้น අථ සො ආහ. ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวว่า 6. ๖. න යාගහෙතු න ච දානහෙතු,සුසානමජ්ඣම්හි පචාමි මංසං; ඛුදාසමං නත්ථි නරස්ස අඤ්ඤං,ඛුදාවිනාසාය පචාමිමම්භොති. เรามิได้ต้มเนื้อนี้เพื่อเหตุแห่งยัญพิธี หรือเพื่อเหตุแห่งการให้ทาน เราต้มเนื้ออยู่ในท่ามกลางป่าช้า โรคอื่นที่เสมอด้วยความหิวไม่มีแก่คน เราต้มเนื้อนี้เพื่อกำจัดความหิวเท่านั้น ท่านผู้เจริญ තතො දෙවතා තං තථා හොතු, ඉමිනා පිලොතිකෙන වාතාවරණං කරොසි. කිමත්ථමෙතන්ති පුච්ඡන්තී. ลำดับนั้น เทวดาเมื่อจะถามว่า 'เรื่องนั้นจงยกไว้ แต่ท่านใช้ผ้าขี้ริ้วนี้ทำเป็นเครื่องบังลมเพื่อประโยชน์อะไร?' จึงกล่าวว่า 7. ๗. නිවත්ථසාඛො [Pg.68] හිරිසංවරාය,පිලොතිකං තත්ථ පසාරයන්තො; කරොසි වාතාවරණඤ්ච සම්ම,කිමත්ථමෙතං වද පුච්ඡිතො මෙති. ท่านผู้นุ่งกิ่งไม้เพื่อความสำรวมด้วยหิริ กำลังกางผ้าขี้ริ้วในที่นั้น และทำเครื่องกั้นลม สหายเอ๋ย เมื่อเราถามแล้ว ท่านจงบอกว่า ท่านทำสิ่งนี้เพื่ออะไร සො තස්සා චික්ඛන්තො ආහ. เขาเมื่อจะบอกแก่เทวดานั้น จึงกล่าวว่า 8. ๘. සුභා සුභාමිස්සිතසීතවාතො,සයං අචිත්තොව අචිත්තභාවා; දෙහං ඵුසිත්වාන අසාධුකස්ස,අකතඤ්ඤුනො මිත්තපධංසකස්ස. ลมเย็นที่ระคนด้วยกลิ่นดีและไม่ดี ตัวมันเองไม่มีจิตใจเลย เพราะความเป็นสภาพไม่มีจิตใจ เมื่อถูกต้องกายของคนไม่ดี ผู้เนรคุณ ผู้ประทุษร้ายมิตร 9. ๙. සමාවහන්තො යදි මෙ සරීරෙ,ඵුසාති තං වායු මමා විසිත්වා; දුක්ඛං දදාතීති විසංව තං භො,පරිවජ්ජිතුං බද්ධමිමං කුචෙලන්ති. หากลมนั้นพัดมาถูกต้องร่างกายของข้าพเจ้า ลมนั้นซึมซาบเข้าสู่ข้าพเจ้าแล้ว ย่อมให้ความทุกข์เหมือนยาพิษ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงผูกผ้าขี้ริ้วนี้เพื่อหลีกเลี่ยงลมนั้น දෙවතා ආහ. เทวดากล่าวว่า 10. ๑๐. කි මකාසි භො සො කතනාසකො තෙ,ධනඤ්ච ධඤ්ඤං තව නාසයී ච; මාතා පිතා බන්ධවො ඛෙත්ත වත්ථූ,විනාසිතා තෙන වදෙහි කිං තෙති. ท่านผู้เจริญ คนผู้ทำลายคุณที่ท่านทำแล้วนั้น ได้ทำอะไรแก่ท่านหรือ เขาทำลายทรัพย์และข้าวเปลือกของท่านหรือ หรือว่ามารดา บิดา พวกพ้อง ที่นา และที่สวน ถูกเขาทำลายแล้ว ท่านจงบอกเราว่า เขาทำอะไรแก่ท่าน තතො සො ආහ. ลำดับนั้น เขากล่าวว่า 11. ๑๑. යං රාජතො හොති භයං මහන්තං,සබ්බස්ස හරණාදිවධාදිකඤ්ච; අකතඤ්ඤුනා සප්පුරිසෙන හොති,ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයො. ภัยอันใหญ่หลวงที่เกิดจากพระราชา การริบทรัพย์สินทั้งหมดและการประหารชีวิตเป็นต้น ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว 12. ๑๒. යමත්ථි [Pg.69] චොරාරිභයඤ්හි ලොකෙ,අථො දකෙනාපි ච පාවකෙන; අකතඤ්ඤුනා තං සකලම්පි හොති,ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයො. ภัยจากโจรและศัตรูที่มีอยู่ในโลก อีกทั้งภัยจากน้ำและจากไฟ ภัยทั้งหมดนั้นย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว 13. ๑๓. පාණාතිපාතම්පි අදින්නදානං,පරස්ස දාරූපගමං මුසා ච; මජ්ජස්ස පානං කලහඤ්ච පෙසුනං,සම්ඵං ගිරං ධුත්තජනෙහි යොගං. แม้การฆ่าสัตว์ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้ การล่วงเกินภรรยาผู้อื่น การพูดเท็จ การดื่มน้ำเมา การทะเลาะวิวาท การพูดส่อเสียด การพูดเพ้อเจ้อ และการคบหากับพวกคนพาล 14. ๑๔. සබ්බං අනත්ථං අසිවං අනිට්ඨං,අපායිකං දුක්ඛමනන්ත මඤ්ඤං; අකතඤ්ඤුනා සප්පුරිසෙන හොති; ආරාව සො භො පරිවජ්ජනීයොති. ความพินาศ สิ่งที่ไม่เป็นมงคล สิ่งที่ไม่น่าปรารถนาทั้งหมด ความทุกข์ในอบาย และความทุกข์อื่นอันหาที่สุดมิได้ ย่อมมีได้เพราะอสัตบุรุษผู้เนรคุณ ท่านผู้เจริญ อสัตบุรุษนั้นพึงหลีกเลี่ยงให้ห่างไกลทีเดียว වත්වා අත්තනා අසප්පුරිසසංසග්ගෙනානුභූතං සබ්බං දුක්ඛං කථෙසි, තතො දෙවතා අහම්පි භො සත්ථුනො මඞ්ගලසුත්තදෙසනාදිවසෙ ඉමස්මිංයෙව රුක්ඛෙ නිසින්නො. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว จึงบอกถึงความทุกข์ทั้งปวงที่ตนได้รับเพราะการคบหากับอสัตบุรุษ ลำดับนั้น เทวดากล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็นั่งอยู่บนต้นไม้นี้เอง ในวันที่พระศาสดาทรงแสดงมงคลสูตร' අසෙවනා ච බාලානං, පණ්ඩිතානඤ්ච සෙවනා; පූජා ච පූජනීය්‍යානං, එතං මඞ්ගල මුත්තමන්ති. การไม่คบคนพาล การคบบัณฑิต และการบูชาบุคคลที่ควรบูชา นี้เป็นมงคลอันสูงสุด ගාථාය බාලස්ස දොසෙ අස්සොසිංති වත්වා තස්ස පසන්නො තං අත්තනො විමානං නෙත්වා නහාපෙත්වා දිබ්බවත්ථාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා දිබ්බන්නපානං දත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං කත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන තස්මිං නගරෙ රජ්ජෙ අභිසිඤ්චාපෙසි. සො තත්ථ රජ්ජං කරොන්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා ආයුපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතොති. เทวดากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าได้ฟังโทษของคนพาลด้วยคาถา' แล้วเลื่อมใสในเขา จึงพาเขาไปยังวิมานของตน ให้อาบน้ำ ประดับด้วยเครื่องประดับและผ้าทิพย์ ให้โภชนะและน้ำดื่มทิพย์ ทำสักการะและสัมมานะอย่างใหญ่ แล้วให้เขาอภิเษกในราชสมบัติในเมืองนั้นด้วยอานุภาพของตน เขากระทำราชสมบัติในเมืองนั้น บำเพ็ญบุญมีทานเป็นต้น เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ไปตามยถากรรม 15. ๑๕. එවං [Pg.70] අසාධුජනසඞ්ගමසන්නිවාසං,සඤ්චජ්ජ සාධුසුචිසජ්ජනසඞ්ගමෙන; දානාදි නෙකකුසලං පරිපූරයන්තා,සග්ගා පවග්ගවිභවං අභිසම්භුනාථාති. ท่านทั้งหลายพึงละการสมาคมและการอยู่ร่วมกับคนไม่ดีอย่างนั้นเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลหลายประการมีทานเป็นต้นให้บริบูรณ์ ด้วยการสมาคมกับสัตบุรุษผู้ดีงามและบริสุทธิ์ จงบรรลุถึงสมบัติคือสวรรค์และนิพพานเถิด චොරසහායස්ස වත්ථුං සත්තමං. เรื่องสหายโจร จบที่ ๗ 18. මරුත්තබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๘. ลำดับเรื่องในเรื่องมารุตพราหมณ์ มีดังนี้ ජම්බුදීපෙ චන්දභාගා නාම ගඞ්ගාතීරෙ හොමගාමං නාම අත්ථි. තස්මිං එකො මරුත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති. තදා සො වොහාරත්ථාය තක්කසීලං ගන්ත්වා ගෙහං ආගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකාය සාලාය කුට්ඨරොගා තුරං සුනඛං දිස්වා තස්මිං කාරුඤ්ඤෙන නීලවල්ලිතක්කම්බිලෙන මද්දිත්වා පායෙසි. සුනඛො වූපසන්තරොගො පාකතිකො හුත්වා බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනො කතූපකාරං සල්ලක්ඛෙන්තො තෙනෙව සද්ධිං අගමාසි. අපරභාගෙ බ්‍රාහ්මණස්ස භරියා ගබ්භං පටිලභි, පරිපුණ්ණගබ්භාය තාය විජායනකාලෙ දාරකො තිරියම්පතිත්වා අන්තොගබ්භෙයෙව මතො. තදා තං සත්ථෙන ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා නීහරිංසු, අථ බ්‍රාහ්මණො තං දිස්වා නිබ්බින්දහදයො ඝරාවාසං පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ විහරති. අථස්ස භරියා අඤ්ඤෙන සද්ධිං සංවසන්තී අයං මං පහාය පබ්බජිතොති බ්‍රාහ්මණෙ පදුට්ඨචිත්තා භො බ්‍රාහ්මණං මාරෙහීති සාමිකෙන සද්ධිං මන්තෙසි. තෙසං මන්තනං සුනඛො සුත්වා බ්‍රාහ්මණෙනෙව සද්ධිං චරති. අථෙකදිවසං තස්සා සාමිකො තා ප සං මාරෙස්සාමීති ධනු කලාපං ගහෙත්වා නික්ඛමි, තදා තාපසො ඵලාඵලත්ථාය අරඤ්ඤං ගතො. සු න ඛො අස්සමෙයෙව ඔ හී යි. පුරිසො තාපසස්සාගමනමග්ගං ඔලොකෙන්තො ගච්ඡන්තරෙ [Pg.71] නිලීනො අච්ඡි. සුනඛො තස්ස පමාදං ඔලොකෙත්වා ධනුනො ගුණං ඛාදිත්වා ඡින්දි. සො පුන ගුණං පාකතිකං කත්වා ආරොපෙසි. එවං සො ආරොපිතං ආරොපිතං ඛාදතෙව, අථ සො පාපපුරිසො තාපසස්සාගමනං ඤත්වා තං මාරෙස්සාමීති ධනුනා සද්ධිං අගමාසි. අථස්ස සුනඛො පාදෙ ඩසිත්වා පාතෙත්වා තස්ස මුඛං ඛාදිත්වා දුබ්බලං කත්වා භුඞ්කාරමකාසි, එවඤ්හි සප්පුරිසා අත්තනො උපකාරකානං පච්චුපකාරං කරොන්ති. වුත්තඤ්හි. ในชมพูทวีป มีหมู่บ้านชื่อโหมะ อยู่ริมฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ในหมู่บ้านนั้น มีพราหมณ์คนหนึ่งชื่อมารุตอาศัยอยู่ ครั้งนั้น เขาไปเมืองตักกสิลาเพื่อค้าขาย เมื่อกลับบ้าน ระหว่างทางได้เห็นสุนัขตัวหนึ่งเป็นโรคเรื้อนลำบากอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ด้วยความสงสาร เขาจึงบดเถาวัลย์สีเขียวกับยาเปรี้ยวให้สุนัขนั้นกิน สุนัขนั้นหายจากโรคเป็นปกติ เมื่อระลึกถึงอุปการะที่พราหมณ์ทำแก่ตน จึงเดินตามพราหมณ์ไป ต่อมา ภรรยาของพราหมณ์ตั้งครรภ์ เมื่อครรภ์แก่ครบกำหนดคลอด เด็กนอนขวางตายอยู่ในครรภ์นั่นเอง ครั้งนั้น พวกเขาจึงใช้ศัสตราตัดเด็กเป็นชิ้นๆ แล้วนำออกมา เมื่อพราหมณ์เห็นดังนั้น ก็มีใจเบื่อหน่าย ละทิ้งการครองเรือน ออกบวชเป็นฤๅษีอยู่ในป่า ต่อมา ภรรยาของเขาอยู่ร่วมกับชายอื่น มีจิตคิดร้ายต่อพราหมณ์ว่า 'พราหมณ์นี้ละทิ้งเราไปบวช' จึงปรึกษากับสามีใหม่ว่า 'ท่านจงฆ่าพราหมณ์เสียเถิด' สุนัขได้ยินการปรึกษาของคนเหล่านั้น จึงเดินตามพราหมณ์ไป วันหนึ่ง สามีของนางถือธนูและแล่งธนูออกไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี ครั้งนั้น ฤๅษีไปป่าเพื่อหาผลไม้น้อยใหญ่ สุนัขก็เฝ้าอยู่ที่อาศรมนั้นเอง ชายผู้นั้นซ่อนตัวอยู่ระหว่างพุ่มไม้ คอยดูทางที่ฤๅษีจะมา สุนัขเห็นความประมาทของเขา จึงกัดสายธนูขาด เขาก็ทำสายธนูให้เป็นปกติแล้วขึ้นสายอีก สุนัขก็กัดสายที่เขาขึ้นแล้วๆ ขาดไปเรื่อยๆ ครั้งนั้น ชายชั่วผู้นั้นรู้ว่าฤๅษีจะมา จึงถือธนูไปเพื่อจะฆ่าฤๅษี สุนัขจึงกัดเท้าของเขาให้ล้มลง แล้วกัดหน้าของเขาจนอ่อนแรงและเห่าขึ้น อย่างนี้แล สัตบุรุษย่อมทำอุปการะตอบแทนแก่ผู้มีอุปการะแก่ตน ดังที่กล่าวไว้ว่า 1. ๑. උපකාරං කරොන්තො සො, සුනඛො කතවෙදිකො; සත්තූපඝාතකං කත්වා, ඉසිනො දාසි ජීවිතං. สุนัขนั้นเป็นผู้กตเวที เมื่อจะทำอุปการะ จึงกำจัดศัตรูเสียแล้วให้ชีวิตแก่ฤๅษี 2. ๒. තිරච්ඡානාපි ජානන්ති, ගුණමත්තනි කතං සදා; ඉති උත්වාන මෙධාවී, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති. แม้สัตว์เดรัจฉานก็ยังรู้คุณที่เขาทำแก่ตนเสมอไป ผู้มีปัญญา (ทราบดังนี้แล้ว) เหล่าสัตว์จงเป็นผู้กตัญญูเถิด තතො තාපසො සුනඛස්ස සද්දෙනා ගන්ත්වා තස්ස තං විප්පකාරං දිස්වා කාරුඤ්ඤෙන පටිජිග්ගිත්වා වූපසන්තවණං බලප්පත්තං පොසෙත්වා තත්ථෙව වසන්තො ඣානාභිඤ්ඤං නිබ්බත්තෙත්වා ආයුපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මලොකපරායණො අහොසීති. ลำดับนั้น ฤๅษีมาตามเสียงของสุนัข เห็นความผิดปกตินั้นแล้ว ด้วยความสงสารจึงช่วยรักษาพยาบาลจนแผลหายดี เลี้ยงดูจนมีกำลัง แล้วอาศัยอยู่ในที่นั้นนั่นเอง บำเพ็ญฌานและอภิญญาให้บังเกิด เมื่อสิ้นอายุขัย ก็มีพรหมโลกเป็นที่ไปในเบื้องหน้า 3. ๓. සුත්වාන සාධු සුනඛෙන කතූපකාරං,මෙත්තිංදිසස්ස පකතං ඉසිනා ච සුත්වා; සම්මා කරොථ කරුණඤ්ච පරූපකාරං,තං සබ්බදා භවති වො භවභොගහෙතූති. เมื่อได้ฟังอุปการะอันดีที่สุนัขทำแล้ว และได้ฟังเมตตาที่ฤๅษีทำแล้ว ท่านทั้งหลายจงทำความกรุณาและอุปการะแก่ผู้อื่นโดยชอบเถิด สิ่งนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งภพและโภคสมบัติแก่ท่านทั้งหลายในกาลทุกเมื่อ මරුත්තබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුං අට්ඨමං. เรื่องมารุตพราหมณ์ จบที่ ๘ 19. පානීයදින්නස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๑๙. ลำดับเรื่องในเรื่องผู้ให้น้ำดื่ม มีดังนี้ ජම්බුදීපෙ [Pg.72] අඤ්ඤතරස්මිං ජනපදෙ කිරෙ කො මනුස්සො රට්ඨතො රට්ඨං ජනපදතො ජනපදං විචරන්තො අනුක්කමෙන චන්දභාගානදීතීරං පත්වා නාවං අභිරුහිත්වා පරතීරං ගච්ඡති. අථාපරා ගබ්භිනිත්ථී තාය එව නාවාය ගච්ඡති, අථ නාවා ගඞ්ගාමජ්ඣප්පත්තකාලෙ තස්සා කම්මජවාතා චලිංසු. තතො සා විජායිතුමසක්කොන්තී කිලන්තා පානීයං මෙ දෙථ, පිපාසිතාම්හිති මනුස්සෙ යාචි. තෙ තස්සා වචනං අසුණන්තා විය පානීයං නාදංසු, අථ සො ජානපදිකො තස්සා කරුණායන්තො තොයං ගහෙත්වා මුඛෙ ආසිඤ්චි, තස්මිං ඛණෙ සා ලද්ධස්සාසා සුඛෙන දාරකං විජායි, අථ තෙ තීරං පත්වා කතිපයදිවසෙන අත්තනො අත්තනො ඨානං පාපුණිංසු. අථාපරභාගෙ සො ජානපදිකො අඤ්ඤතරකිච්චං පටිච්ච තස්සා ඉත්ථියා වසනනගරං පත්වා තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො නිවාසනට්ඨානං අලභිත්වා නගරද්වාරෙ සාලං ගන්ත්වා තත්ථ නිපජ්ජි. තස්මිංයෙව දිවසෙ චොරා නගරං පවිසිත්වා රාජගෙහෙ සන්ධිං ඡින්දිත්වා ධනසාරං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තා රාජපුරිසෙහි අනුබන්ධා ගන්ත්වා තායෙව සාලාය ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු. අථ රාජපුරිසා ආගන්ත්වා චොරෙ අපස්සන්තා තං ජානපදිකං දිස්වා අයං චොරොති ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං ගාළ්හං බන්ධිත්වා පුන දිවසෙ රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රඤ්ඤා කස්මා භණෙ චොරකම්ම මකාසීති පුච්ඡිතො නාහං දෙව චොරො, ආගන්තුකොම්හීති වුත්තෙ රාජා චොරෙ පරියෙසිත්වා අලභන්තො අයමෙව චොරො, ඉමං මාරෙථාති ආණාපෙසි. රාජපුරිසෙහි තං ගාළ්හං බන්ධිත්වා ආඝාතනං නීතෙ සා ඉත්ථී තං තථා නීයමානං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා කම්පමානහදයා මුහුත්තෙන රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා දෙව එසො [Pg.73] න චොරො ආගන්තුකො මුඤ්චථෙතං දෙවාති ආහ. රාජා තස්සා කථං අසද්දහන්තො යජ්ජෙතං මොචෙතු මිච්ඡසි. තස්සග්ඝනකං ධනං දත්වා මුඤ්චාපෙහීති, සා සාමි මම ගෙහෙ ධනං නත්ථි. අපිච මම සත්තපුත්තෙහි සද්ධිං මං දාසිං කරොහි, එතං මුඤ්ච දෙවාති ආහ, අථ රාජා ත්වං එතං අධුනාගතොති වදසි. එතං නිස්සාය පුත්තෙහි සද්ධිං අත්තානං දාසත්තං සාවෙසි. කිමෙසො තෙ ඤාති වා, උදාහු උපකාරකොති පුච්ඡන්තො ආහ. ในชมพูทวีป ได้ยินว่า มีชายคนหนึ่งเดินทางจากแคว้นหนึ่งไปอีกแคว้นหนึ่ง จากชนบทหนึ่งไปอีกชนบทหนึ่ง โดยลำดับก็มาถึงฝั่งแม่น้ำจันทภาคา ขึ้นเรือข้ามฟากไปอีกฝั่งหนึ่ง ครั้งนั้น มีหญิงมีครรภ์อีกคนหนึ่งก็ไปเรือลำนั้นเอง เมื่อเรือมาถึงกลางแม่น้ำ ลมกรรมก็กำเริบขึ้นแก่นาง ครั้งนั้น นางจึงคลอดบุตรไม่ได้ เหน็ดเหนื่อย จึงขอร้องผู้คนว่า 'ขอน้ำให้ข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้ากระหายน้ำ' พวกเขาทำเหมือนไม่ได้ยินคำของนาง จึงไม่ให้น้ำ ครั้งนั้น ชายชาวชนบทผู้นั้นสงสารนาง จึงตักน้ำรินใส่ปากนาง ในขณะนั้น นางก็ได้รับความโล่งใจ คลอดบุตรได้อย่างสบาย จากนั้น เมื่อพวกเขามาถึงฝั่งแล้ว ก็กลับไปยังที่อยู่ของตนๆ ในอีกไม่กี่วันต่อมา ภายหลัง ชายชาวชนบทผู้นั้นมีกิจบางอย่าง จึงมาถึงเมืองที่หญิงนั้นอาศัยอยู่ เมื่อเดินหาที่พักไปทั่ว ก็ไม่พบที่พัก จึงไปที่ศาลาหน้าประตูเมืองแล้วนอนลง ในวันนั้นเอง พวกโจรได้เข้าไปในเมือง เจาะช่องที่พระราชวัง เอาทรัพย์สินมีค่าไป เมื่อกำลังหนี พวกราชบุรุษไล่ตามไป จึงทิ้งทรัพย์ไว้ที่ศาลาแห่งนั้นแล้วหนีไป เมื่อราชบุรุษมาถึง ไม่เห็นโจร แต่เห็นชายชาวชนบทผู้นั้น จึงจับตัวไปว่า 'นี่คือโจร' แล้วมัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา นำไปแสดงต่อพระราชาในวันรุ่งขึ้น เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'แน่ะ เจ้าทำโจรกรรมทำไม' เขาตอบว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ข้าพระองค์ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น' เมื่อพระราชาทรงค้นหาโจรไม่พบ จึงตรัสว่า 'นี่แหละคือโจร จงฆ่ามันเสีย' เมื่อราชบุรุษมัดเขาอย่างแน่นหนาแล้วนำไปสู่ลานประหาร หญิงนั้นเห็นเขาถูกนำไปเช่นนั้น ก็จำได้ มีใจสั่นสะท้าน รีบไปเฝ้าพระราชาในทันที ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้ไม่ใช่โจร เป็นคนต่างถิ่น ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาเถิด' พระราชาไม่ทรงเชื่อคำของนาง จึงตรัสว่า 'ถ้าเจ้าต้องการจะปล่อยเขา จงให้ทรัพย์เท่าราคาของเขาแล้วปล่อยไป' นางกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ทรัพย์ในบ้านของข้าพระองค์ไม่มี แต่ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรเจ็ดคนเป็นทาส แล้วปล่อยเขาเถิด' ครั้งนั้น พระราชาตรัสถามว่า 'เจ้าบอกว่าเขาเพิ่งมาถึง แต่เจ้าถึงกับยอมให้ตนเองพร้อมด้วยบุตรเป็นทาสเพราะเขา เขาเป็นญาติของเจ้า หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้าหรืออย่างไร' 1. ๑. කිංතෙ භොති අයං පොසො, තුවං පුච්ඡාමි සංසයං; භාතා වා තෙ පිතා හොති, පති වා දෙවරො තව. แน่ะนาง ชายผู้นี้เป็นอะไรกับเจ้า เราถามเจ้าด้วยความสงสัย เขาเป็นพี่ชายหรือพ่อของเจ้า เป็นสามีหรือน้องสามีของเจ้า 2. ๒. ඤාති සාලොහිතො කින්නු, උදාහු ඉණදායකො; අථොපකාරකො කින්නු, කස්මාස්ස දෙසි ජීවිතංති. เขาเป็นญาติร่วมสายโลหิต หรือเป็นเจ้าหนี้ หรือเป็นผู้มีอุปการะแก่เจ้า ทำไมเจ้าจึงให้ชีวิตแก่เขา තතො සා ආහ. จากนั้น นางจึงกราบทูลว่า 3. ๓. එසො මෙ පුරිසො දෙව, කතපුබ්බොපකාරකො; අතාණමෙකිකං චෙසො, දුක්ඛිතං මරණෙ ඨිතං. ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นเจ้า ชายผู้นี้เป็นผู้เคยทำอุปการะแก่ข้าพระองค์มาก่อน ข้าพระองค์เป็นหญิงโดดเดี่ยว ไม่มีที่พึ่ง ประสบทุกข์ กำลังจะตาย 4. ๔. විජායිතු මසක්කොන්තිං, ගබ්භිනිං දුක්ඛවෙදිනිං; තොයෙන මං උපට්ඨාසි, තෙනාහං සුඛිතා තදා. เป็นหญิงมีครรภ์ คลอดบุตรไม่ได้ ได้รับทุกขเวทนา เขาได้ช่วยเหลือน้ำแก่ข้าพระองค์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงมีความสุขในครั้งนั้น 5. ๕. භඞ්ගකල්ලොලමාලාය, උත්තරන්තං මහණ්ණවං; පහාය පාතුං කූපස්ස, යාති ලොකො පිපාසිතො. โลกนี้เมื่อกระหายน้ำ ย่อมละมหาสมุทรอันมีระลอกคลื่นซัดสาด แล้วไปดื่มน้ำในบ่อ 6. ๖. තථෙව විජ්ජමානෙසු, ජනෙසු මනුජාධිප,එකස්සෙව මනස්මිංහි, ගුණං තිට්ඨති සාධුකං. เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย คุณธรรมย่อมตั้งมั่นดีอยู่ในใจของคนเพียงคนเดียวเท่านั้น ในหมู่ชนทั้งหลายที่มีอยู่ 7. ๗. පහත්වාන මතං හත්ථිං, මංසත්ථී කෙචි ජන්තුනො; අනුබන්ධන්ති මංසත්ථං, සසං ධාවන්ත මෙකකං. สัตว์บางพวกผู้ต้องการเนื้อ ย่อมละช้างที่ตายแล้ว แล้วติดตามกระต่ายตัวหนึ่งที่กำลังวิ่งไปเพียงตัวเดียว เพื่อต้องการเนื้อ 8. ๘. තථෙව [Pg.74] විජ්ජමානෙසු, ජනෙසු මනුජාධිප; ගුණවන්ත මනුබන්ධන්ති, සප්පුරිසං කතවෙදිකං. เช่นนั้นแหละ ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ชนทั้งหลายย่อมติดตามบุคคลผู้มีคุณ ผู้เป็นสัตบุรุษ ผู้รู้คุณที่ทำแล้ว 9. ๙. තස්මා සප්පුරිසෙ ධම්මෙ, පතිට්ඨාස්මි නරාධිප; අනුස්සරන්ති එතෙන, කතපුබ්බූ පකාරකං. เพราะฉะนั้น ข้าแต่พระราชาผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ย่อมตั้งมั่นอยู่ในธรรมของสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ชนทั้งหลายย่อมระลึกถึงผู้มีอุปการะที่ได้ทำไว้ก่อน 10. ๑๐. අහඤ්ච මම පුත්තා ච, එතෙනම්හ සුඛාපිතා; ජීවිතම්පි පරිච්චජ්ජ, මුච්චනීයො අයං මයාති. ข้าพระองค์และบุตรทั้งหลาย ได้รับความสุขเพราะชายผู้นี้ บุคคลผู้นี้ควรได้รับการปล่อยตัวโดยข้าพระองค์ แม้จะต้องสละชีวิตก็ตาม තතො රාජා දොවාරිකං පක්කොසිත්වා තම්පි පුච්ඡිත්වා අධුනාගතභාවං ඤත්වා තස්සා සප්පුරිසධම්මෙ සන්තුට්ඨො තෙසං උභින්නම්පි මහන්තං යසං අනුප්පදාසි. තෙ ලද්ධයසා ත තො පට්ඨාය දානාදීනි පුඤ්ඤකම්මානි කත්වා සග්ගපරායණා අහෙසුන්ති. จากนั้น พระราชาทรงเรียกนายประตูมาสอบถามแล้ว ทรงทราบว่าเขาเพิ่งมาถึง ทรงพอพระทัยในธรรมของสัตบุรุษของนาง จึงพระราชทานยศอันยิ่งใหญ่แก่คนทั้งสองนั้น คนทั้งสองนั้นเมื่อได้ยศแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็ได้ทำบุญกุศลมีทานเป็นต้น แล้วได้ไปสู่สวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า 11. ๑๑. ධම්මෙ පතිට්ඨිතමනා අපි මාතුගාමා,එවං ලභන්ති විභවඤ්ච පසංසනඤ්ච; ධම්මඤ්ච සාධුචරිතං මනසීකරොන්තො,ධම්මෙසු වත්තථ සදා සුචිසජ්ජනාති. แม้สตรีทั้งหลายผู้มีใจตั้งมั่นอยู่ในธรรม ย่อมได้รับความเจริญและคำสรรเสริญเช่นนี้ เพราะฉะนั้น ท่านสัตบุรุษผู้บริสุทธิ์ทั้งหลาย จงประพฤติอยู่ในธรรมเสมอ โดยมนสิการถึงธรรมและจริยาอันดีงามเถิด පානීයදින්නස්ස වත්ථුං නවමං. เรื่องผู้ถวายน้ำ เรื่องที่ ๙ 20. සහායස්ස පරිච්චත්තජීවිතකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๐. เรื่องเบื้องต้นในเรื่องสหายผู้สละชีวิต มีลำดับดังนี้ භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාවත්ථියං සොමබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තබ්‍රාහ්මණොති ද්වෙ බ්‍රාහ්මණා වසන්ති. තත්ථ සොමදත්තබ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සොමබ්‍රාහ්මණො යෙභුය්‍යෙන දූතං කීළති. අථෙකදිවසං සොමදත්තො සොමබ්‍රාහ්මණං තෙන පරාජෙත්වා තස්ස උත්තරාසඞ්ගඤ්ච ලඤ්ඡනමුද්දිකඤ්ච ගහෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගච්ඡන්තො සොමබ්‍රාහ්මණස්ස එහි ගෙහං ගච්ඡා- මාති [Pg.75] ආහ. තතො සොමො නාහං සම්ම එකසාටකො හුත්වා අන්තරවීථිං ඔතරිතුං සක්කොමි. ගමනතො එත්ථෙව මෙ ඨානං වරතරන්ති ආහ, සොමදත්තෙන එවං සති සම්ම ඉමං උත්තරාසඞ්ගං ගණ්හාති තස්ස තං දත්වා ඉදානි සම්ම එහීති වුත්තොපි නාගච්ඡති. පුන තෙන භො කස්මා නාගච්ඡසීති පුට්ඨො සම්ම මම හත්ථෙ මුද්දිකං අපස්සන්තා මෙ පුත්තදාරාදයො මයා සද්ධිං කලහං කරොන්තීති ආහ, අථ සො එවං සන්තෙ යදා තෙ පහොති. තදා මය්හං දෙහීති මුද්දිකම්පි දත්වා තං ගහෙත්වා ගෙහං අගමාසි. අථ තෙ එත්තකෙන සහායා අහෙසුං. අපරභාගෙ සොමදත්තබ්‍රාහ්මණං අයං පරදාරකම්මං අකාසීති මනුස්සා ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තස්ස රූපසම්පත්තිං දිස්වා රාජාණං අකත්වා මා භො පුන එවමකාසීති ඔවදිත්වා විස්සජ්ජෙසි. රාජා නං යාවතතියවාරං ඔවදන්තො විස්සජ්ජෙත්වා චතුත්ථෙවාරෙ ගච්ඡථෙතං ආඝාතනං නෙත්වා මාරෙථාති ආණාපෙසි. එවං පාපකම්මෙ නිරතා අනෙකාකාරෙන ඔවදන්තාපි න සක්කා නිවාරෙතුං. තථාහි. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พราหมณ์สองคนชื่อโสมพราหมณ์และโสมทัตตพราหมณ์อาศัยอยู่ในเมืองสาวัตถี ในเมืองนั้น โสมพราหมณ์มักจะเล่นสกาอยู่กับโสมทัตตพราหมณ์เป็นส่วนมาก วันหนึ่ง โสมทัตตะชนะโสมพราหมณ์ด้วยการเล่นนั้นแล้วเอาผ้าห่มและแหวนตราของเขาไป ขณะที่กำลังจะกลับบ้านของตน ก็กล่าวกับโสมพราหมณ์ว่า "มาเถิด สหาย เรากลับบ้านกัน" โสมพราหมณ์จึงกล่าวว่า "สหาย เราไม่สามารถเดินไปตามถนนได้ในสภาพที่มีผ้าผืนเดียว การอยู่ที่นี่แหละดีกว่าการไปสำหรับเรา" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น สหาย จงเอาผ้าห่มผืนนี้ไป" แล้วให้ผ้าห่มแก่เขา แม้จะถูกบอกว่า "บัดนี้ สหาย มาเถิด" เขาก็ไม่มา โสมทัตตะจึงถามอีกว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านไม่มา?" โสมพราหมณ์ตอบว่า "สหาย เมื่อบุตรและภรรยาเป็นต้นของข้าพเจ้าไม่เห็นแหวนในมือของข้าพเจ้า ก็จะทะเลาะกับข้าพเจ้า" โสมทัตตะจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น เมื่อท่านสามารถเมื่อใด ก็จงคืนให้ข้าพเจ้าเมื่อนั้น" แล้วให้แหวนไปอีกด้วย แล้วพาเขาไปบ้าน ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาก็เป็นสหายกัน ต่อมาภายหลัง ผู้คนจับโสมทัตตพราหมณ์ได้โดยกล่าวว่า "ผู้นี้ได้กระทำกรรมล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น" แล้วนำไปถวายพระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นความงามของเขาแล้ว ไม่ทรงลงอาญาตามพระราชอำนาจ ทรงตักเตือนว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าทำเช่นนี้อีก" แล้วทรงปล่อยไป พระราชาทรงตักเตือนและปล่อยเขาไปจนถึงครั้งที่สาม แต่ในครั้งที่สี่ ทรงมีพระบัญชาว่า "จงไปเถิด จงนำเขาไปที่ลานประหารแล้วฆ่าเสีย" ผู้ที่หมกมุ่นในกรรมชั่วเช่นนี้ แม้จะตักเตือนด้วยวิธีต่างๆ ก็ไม่สามารถห้ามได้เลย ดังนี้ 1. ๑. සොණා චෙව සිගාලා ච, වායසා නීලමක්ඛිකා; ඉච්චෙතෙ කුණපෙ සත්තා, න සක්කා තෙ නිසෙධිතුං. สุนัข สุนัขจิ้งจอก กา และแมลงวันสีน้ำเงิน สัตว์เหล่านี้ที่ติดใจในซากศพ ย่อมไม่สามารถห้ามได้ 2. ๒. තථා පාණාතිපාතෙසු, පරදාරෙ සුරාය ච; මුසාවාදෙසු ථෙය්‍යෙසු, සත්තසත්තා න වාරියාති. เช่นนั้นแหละ ผู้ที่หมกมุ่นในการฆ่าสัตว์ การล่วงประเวณีกับภรรยาผู้อื่น สุรา การพูดเท็จ และการลักทรัพย์ ย่อมไม่สามารถห้ามได้ තතො රාජපුරිසා තං බන්ධිත්වා පක්කමිංසු. තදා සොමබ්‍රාහ්මණො සොමදත්තං තථා නීයමානං දිස්වා කම්පමානහදයො රාජපුරිසානං සන්තිකං ගන්ත්වා ඉමං භො මුහුත්තං මා මාරෙථ. යාව රාජානං ජානාපෙස්සාමීති වත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතො දෙව මම ජීවිතං සොමදත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සාමි. එතං මුඤ්චථ. යදි මාරෙතුකාමා, මං මාරෙථාති ආහ. රාජා තුණ්හී අහොසි, රාජපුරිසා සොමදත්තං මුඤ්චිත්වා [Pg.76] සොමබ්‍රාහ්මණං ආඝාතනං නෙත්වා මාරෙසුං, අහො කතඤ්ඤුනො කතවෙදිතා. จากนั้น เจ้าหน้าที่ราชสำนักก็จับเขาผูกมัดแล้วจากไป ขณะนั้น โสมพราหมณ์เห็นโสมทัตตะถูกนำตัวไปเช่นนั้น ด้วยใจที่สั่นสะท้าน จึงเข้าไปหาเจ้าหน้าที่ราชสำนักแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ อย่าเพิ่งฆ่าเขาในตอนนี้ จนกว่าข้าพเจ้าจะไปแจ้งแก่พระราชา" ครั้นกล่าวแล้ว ก็ไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะถวายชีวิตของข้าพระองค์เพื่อโสมทัตตพราหมณ์ ขอพระองค์ทรงปล่อยเขาไปเถิด หากพระองค์ประสงค์จะฆ่า ก็ขอจงฆ่าข้าพระองค์เถิด" พระราชาทรงนิ่ง เจ้าหน้าที่ราชสำนักจึงปล่อยโสมทัตตะ แล้วนำโสมพราหมณ์ไปยังลานประหารแล้วฆ่าเสีย โอ้ ความเป็นผู้กตัญญูกตเวที! හොති චෙත්ථ. ในเรื่องนี้มีคำกล่าวไว้ว่า 3. ๓. කකූපකාර මත්තානං, සරන්තා කෙචි මානුසා; ජීවිතං දෙන්ති සොමොව, සොමදත්තස්ස අත්තනොති. มนุษย์บางพวก เมื่อระลึกถึงอุปการะเพียงเล็กน้อย ย่อมสละชีวิตของตน เหมือนโสมพราหมณ์สละชีวิตของตนเพื่อโสมทัตตะฉะนั้น සො තෙන ජීවිතදානෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා මහන්තෙ කනකවිමානෙ දෙවච්ඡරාසහස්සපරිවුතො දිබ්බසම්පත්තිමනුභොන්තො පටිවසති. තදා සොමදත්තබ්‍රාහ්මණො එසො මං මරණප්පත්තං මොචෙසීති වත්වා තස්සත්ථාය දානං දත්වා පත්තිං අදාසි. තාවදෙවස්ස තතො බහුතරං දෙවිස්සරියං අහොසි දෙවානුභාවඤ්ච. තතො සො සොමදෙවො අත්තනො දෙවිස්සරියං ඔලොකෙන්තො සහායස්ස අත්තනො ජීවිතදානං අද්දස. දිස්වා අත්තභාවං විජහිත්වා මාණවකවණ්ණෙන සොමදත්තබ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා අත්තානං දෙවලොකෙ නිබ්බත්තභාවං පකාසෙත්වා තං ගහෙත්වා අත්තනො ආනුභාවෙන දෙවලොකං නෙත්වා යථාකාමං සම්පත්ති මනුභවාති වත්වා සත්තාහං දෙවස්සරියං දත්වා සත්තමෙ දිවසෙ නෙත්වා තස්ස ගෙහෙයෙව පතිට්ඨාපෙසි. තත්ථ හි දිබ්බසම්පත්ති මනුභූතස්ස මනුස්සසම්පත්ති පටික්කුලා හොති. තතො සො දිබ්බසම්පත්තිමනුස්සරන්තො කිසො දුබ්බලො උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතො අහොසි. අථෙකදිවසං දෙවපුත්තො තං ඔලොකෙන්තො තථා දුක්ඛප්පත්තං දිස්වා න සක්කා මනුස්සෙන දිබ්බසම්පත්තිමනුභවිතුන්ති ඉච්ඡිතිච්ඡිතසම්පත්තිදායකං එකං චින්තාමණිං දත්වා තස්ස භරියම්පි අත්තනො ආනුභාවෙන රූපවන්ථං යසවන්තං වණ්ණවන්තං අතික්කන්තමනුස්සිත්ථිවණ්ණං අකාසි, අපරභාගෙ තෙ ජයම්පතිකා පච්චක්ඛතො දිට්ඨදිබ්බසම්පත්තිවිභවා දානං දත්වා සීලං රක්ඛිත්වා සහායදෙවපුත්තස්ස සන්තිකෙයෙව නිබ්බත්තිංසූති. ด้วยการสละชีวิตนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลก อาศัยอยู่ในวิมานทองอันใหญ่โต แวดล้อมด้วยนางเทพอัปสรพันองค์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ขณะนั้น โสมทัตตพราหมณ์กล่าวว่า "ผู้นี้ได้ช่วยข้าพเจ้าผู้ถึงความตายให้รอดพ้น" แล้วได้ถวายทานเพื่อเขา และอุทิศส่วนบุญให้ ทันใดนั้น ทิพยสมบัติและอานุภาพทิพย์ที่ยิ่งใหญ่กว่าเดิมก็เกิดขึ้นแก่เขา จากนั้น โสมเทพนั้นเมื่อพิจารณาดูทิพยสมบัติของตน ก็เห็นการสละชีวิตของสหายเพื่อตน เมื่อเห็นแล้ว ก็ละอัตภาพนั้น มาในเพศมาณพ เข้าไปหาโสมทัตตพราหมณ์ ทำปฏิสันถารแล้ว เปิดเผยการที่ตนไปเกิดในเทวโลก แล้วพาเขาไปสู่เทวโลกด้วยอานุภาพของตน กล่าวว่า "จงเสวยสมบัติได้ตามปรารถนาเถิด" แล้วให้เสวยทิพยสมบัติอยู่เจ็ดวัน ในวันที่เจ็ด ก็พาเขากลับมาตั้งไว้ในบ้านของเขาเอง เพราะว่าสำหรับผู้ที่เคยเสวยทิพยสมบัติแล้ว สมบัติของมนุษย์ย่อมเป็นที่น่ารังเกียจ จากนั้น โสมทัตตะเมื่อระลึกถึงทิพยสมบัติ ก็ซูบผอม อ่อนแอ มีผิวพรรณซีดเซียวไป วันหนึ่ง เทพบุตรนั้นเมื่อมองดูเขา เห็นเขาได้รับความทุกข์เช่นนั้น เห็นว่ามนุษย์ไม่สามารถเสวยทิพยสมบัติได้ จึงได้มอบแก้วมณีอันให้สมบัติที่ปรารถนาทุกอย่างแก่เขา และด้วยอานุภาพของตน ก็ได้ทำให้ภรรยาของเขามีรูปงาม มีชื่อเสียง มีผิวพรรณผ่องใส งามเกินกว่าหญิงมนุษย์ทั้งหลาย ต่อมาภายหลัง สามีภรรยาคู่นั้น เมื่อได้เห็นทิพยสมบัติและความรุ่งเรืองด้วยตาตนเองแล้ว ก็ได้ถวายทาน รักษาศีล แล้วไปเกิดในสำนักของเทพบุตรผู้เป็นสหายนั้นเอง 4. ๔. මන්දෙන [Pg.77] නන්දිතමනා උපකාරකෙන,පාණම්පි දෙන්ති සුජනා ඉති චින්තයිත්වා; මිත්තද්දු මා භවථ භො උපකාරකස්ස; පාසංසියා භවථ සාධුජනෙහි නිච්චංති. สัตบุรุษทั้งหลาย ผู้มีใจยินดีด้วยอุปการะเพียงเล็กน้อยจากผู้มีอุปการะ ย่อมสละแม้ชีวิต โดยคิดดังนี้ว่า "ท่านทั้งหลาย อย่าเป็นผู้ประทุษร้ายมิตรต่อผู้มีอุปการะเลย จงเป็นผู้ที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญอยู่เสมอเถิด" සහායස්ස පරිච්චත්තජීවිතකස්ස වත්ථුං දසමං. เรื่องสหายผู้สละชีวิต เรื่องที่ ๑๐ จบ නන්දියරාජවග්ගො දුතියො. นันทิยราชวรรคที่ ๒ จบ යක්ඛවඤ්චිතවග්ගො ยักษ์วัญจิตวรรค 21. යක්ඛවඤ්චිත වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๑. ในเรื่องยักษ์วัญจิต มีลำดับเรื่องดังนี้ භගවති [Pg.79] පරිනිබ්බුතම්හි කොසලරඤ්ඤො කිර ජනපදෙ තුණ්ඩගාමොනාම අහොසි. තත්ථෙකො බුද්ධදාසො නාම මනුස්සො ‘‘යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි. බුද්ධො මෙ සරණං තාණං ලෙණං පරායණන්ති’’ එවං ජීවිතපරියන්තං බුද්ධං සරණං ගතො පටිවසති, තස්මිං සමයෙ එකො ජනපදවාසිකො තත්ථ තත්ථ ආහිණ්ඩන්තො තං තුණ්ඩගාමං පත්වා තස්සෙව ඝරෙ නිවාසං කප්පෙසි, තස්ස පන ජානපදිකස්ස සරීරෙ එකො යක්ඛො ආවිසිත්වා පීළෙති, තදා තස්ස ගාමස්ස පවිසනකාලෙ යක්ඛො බුද්ධදාසො පාසකස්ස ගුණතෙජෙන තස්ස ගෙහං පවිසිතුං අසක්කොන්තො තං මුඤ්චිත්වා බහිගාමෙ සත්තාහං අට්ඨාසි තස්සාගමනං ඔලොකෙන්තො. තතො සො ජානපදිකො සත්තදිවසං තත්ථ වසිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සකරට්ඨං ගන්තුකාමො ගාමා නික්ඛමි. අථ තං තථා නික්ඛන්තං දිස්වා යක්ඛො අග්ගහෙසි, අථ සො තං එත්තකං කාලං කුහිංගතොසීති පුච්ඡි. යක්ඛො භො තවත්ථාය එත්ථ වසන්තස්ස මෙ සත්තාහං අතික්කන්තන්ති. තතො සො කො තෙ මයා අත්ථො, කිං තෙ දම්මීති, අථ යක්ඛෙන භො අහං ඛුදාය පීළිතො භත්තෙන මෙ අත්ථොති වුත්තො සො එවං සති කස්මා මං අන්තොගෙහෙ වසන්තං න ගණ්හීති ආහ. යක්ඛෙන භො තස්මිං ඝරෙ බුද්ධං සරණං ගතො එකො උපසකො අත්ථි, තස්ස සීලතෙජෙන ගෙහං පවිසිතුමසක්කොන්තො අට්ඨාසින්ති වුත්තො ජානපදිකො සරණං නාම කින්ති අජානන්තො කින්ති වත්වා සො සරණං අග්ගහෙසීති යක්ඛං පුච්ඡි. යක්ඛො ‘‘බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති වත්වා සරණං අග්ගහෙසීති ආහ. තං සුත්වා ජානපදිකො ඉදානි ඉමං වඤ්චෙස්සාමීති චින්තෙත්වා තෙනහි යක්ඛ අහම්පි බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමීති ආහ. එවං වුත්තමත්තෙයෙව යක්ඛො මහාසද්දං කරොන්තො භ යෙ න භමන්තො [Pg.80] පලායි, එවං සම්මාසම්බුද්ධස්ස සරණං ඉධලොකෙ භයො පද්දව නිවාරණත්ථං හොති, පරලොකෙ සග්ගමොක්ඛාවහං. තථාහි. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ได้ยินว่า ในชนบทของพระเจ้าโกศล มีบ้านชื่อตุณฑคาม. ในบ้านนั้น มีมนุษย์คนหนึ่งชื่อพุทธทาส เป็นผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิตว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต พระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นที่พึ่ง เป็นที่เร้น เป็นที่ไปในเบื้องหน้าของข้าพเจ้า" ดังนี้ แล้วอาศัยอยู่ในบ้านนั้น. ในสมัยนั้น ชาวชนบทคนหนึ่งเที่ยวไปในที่ต่างๆ ได้มาถึงบ้านตุณฑคามนั้น แล้วพักอาศัยอยู่ในเรือนของพุทธทาสนั้นเอง. อนึ่ง ยักษ์ตนหนึ่งเข้าสิงอยู่ในร่างกายของชาวชนบทนั้นแล้วเบียดเบียนอยู่. ครั้งนั้น เมื่อชาวชนบทนั้นจะเข้าบ้าน ยักษ์ไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนของพุทธทาสผู้เป็นอุบาสกได้ ด้วยเดชแห่งคุณของพุทธทาสนั้น จึงปล่อยชาวชนบทนั้นไว้ แล้วยืนอยู่ภายนอกบ้าน ๗ วัน คอยดูการมาของชาวชนบทนั้น. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพักอยู่ในบ้านนั้น ๗ วัน ในวันที่ ๗ เมื่อต้องการจะกลับประเทศของตน จึงออกจากบ้าน. ครั้งนั้น ยักษ์เห็นชาวชนบทนั้นออกไปแล้ว จึงจับไว้. ครั้งนั้น เขา (ชาวชนบท) ถามยักษ์นั้นว่า "ท่านไปอยู่ที่ไหนมานานถึงเพียงนี้?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคอยท่านอยู่ที่นี่ ๗ วันล่วงไปแล้ว." แต่นั้น ชาวชนบทนั้นถามว่า "ท่านมีความต้องการอะไรกับข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะให้อะไรแก่ท่าน?" ครั้งนั้น ยักษ์กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าถูกความหิวเบียดเบียน ข้าพเจ้ามีความต้องการอาหาร." ชาวชนบทนั้นจึงกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ทำไมท่านจึงไม่จับข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้าอยู่ในเรือน?" ยักษ์ตอบว่า "ท่านผู้เจริญ ในเรือนนั้นมีอุบาสกคนหนึ่งผู้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ข้าพเจ้าไม่สามารถจะเข้าไปในเรือนได้ด้วยเดชแห่งศีลของเขา จึงยืนอยู่." ชาวชนบทนั้นไม่รู้จักว่าสรณะชื่ออะไร จึงถามยักษ์ว่า "เขาว่าอะไร แล้วจึงถึงสรณะ?" ยักษ์ตอบว่า "เขาว่า 'พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ' แล้วจึงถึงสรณะ." ชาวชนบทนั้นได้ฟังดังนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ เราจะหลอกยักษ์นี้" แล้วกล่าวว่า "ถ้าอย่างนั้น ยักษ์เอ๋ย ข้าพเจ้าก็ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเหมือนกัน." พอพูดดังนั้นเท่านั้น ยักษ์ก็ส่งเสียงดังลั่น แล้ววิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต. การถึงสรณะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมเป็นไปเพื่อป้องกันภัยและอันตรายในโลกนี้ และนำมาซึ่งสวรรค์และพระนิพพานในโลกหน้า. ดังคำที่กล่าวไว้ว่า 1. ๑. බුද්ධොති වචනං එතං, අමනුස්සානං භයාවහං; බුද්ධභත්තිකජන්තූනං, සබ්බදා මුදමාවහං. คำว่า 'พุทธะ' นี้ ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย และนำมาซึ่งความยินดีแก่สัตว์ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าเสมอไป. 2. ๒. සබ්බොපද්දවනාසාය, පච්චක්ඛදිබ්බමොසධං; දිබ්බමන්තං මහාතෙජං, මහායන්තං මහබ්භුතං. เป็นโอสถทิพย์ที่เห็นประจักษ์ เพื่อความพินาศแห่งอุปัทวันตรายทั้งปวง เป็นมนต์ทิพย์มีเดชมาก เป็นยันต์ใหญ่ น่าอัศจรรย์ยิ่ง. 3. ๓. තස්මා සො දාරුණො යක්ඛො,දිස්වා තං සරණෙ ඨිථං; උබ්බිග්ගො ච භයප්පත්තො,ලොමහට්ඨො ච ඡම්භීතො. เพราะเหตุนั้น ยักษ์ผู้ดุร้ายนั้น เห็นชาวชนบทนั้นตั้งอยู่ในสรณะแล้ว จึงตกใจกลัว ขนลุกชัน และสะดุ้งหวาดหวั่น. 4. ๔. භමන්තො ධාවිතං දිස්වා, තිමිරොව සුරියුග්ගතෙ,සිම්බලිතූලභට්ඨංව, චණ්ඩවාතෙන ඛණ්ඩිතං. เห็นยักษ์นั้นวิ่งหนีไปอย่างไม่คิดชีวิต เหมือนความมืดที่หายไปเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น เหมือนปุยนุ่นที่ถูกลมพายุพัดกระจัดกระจาย. 5. ๕. යං දුක්ඛං රාජචොරාරි, යක්ඛපෙතා දිසම්භවං; නිච්ඡන්තෙන මනුස්සෙන, ගන්තබ්බං සරණත්තයංති. ทุกข์ใดที่เกิดจากพระราชา โจร ศัตรู ยักษ์ และเปรต ผู้ที่ต้องการจะพ้นจากทุกข์นั้น พึงถึงสรณะทั้งสาม. තතො ජානපදිකො සරණාගමනෙ මහාගුණං මහානිසංසං ඔලොකෙත්වා බුද්ධෙ සගාරවො සප්පෙමො ‘‘ජීවිතපරියන්තං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමී’’ති සරණං ගන්ත්වා තෙනෙව සරණාගමනානුභාවෙන ජීවිතපරියොසානෙ සුත්තප්පබුද්ධොවිය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති. แต่นั้น ชาวชนบทนั้นพิจารณาเห็นคุณอันยิ่งใหญ่และอานิสงส์อันใหญ่หลวงในการถึงสรณะแล้ว มีความเคารพและรักใคร่ในพระพุทธเจ้า จึงถึงสรณะว่า "ข้าพเจ้าถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต" ด้วยอานุภาพแห่งการถึงสรณะนั้นเอง เมื่อสิ้นชีวิตแล้ว ก็บังเกิดในเทวโลกประหนึ่งว่าตื่นจากหลับฉะนั้น. 6. ๖. දිස්වාන එවං සරණං ගතං තං,අපෙන්ති යක්ඛාපි මහබ්භයෙන; පාලෙථ සීලං සරණඤ්ච තස්මා,ජහාථ දුරිතං සුගතිං භජව්හොති. เมื่อเห็นผู้ถึงสรณะเช่นนั้น แม้ยักษ์ทั้งหลายก็หนีไปด้วยความกลัวอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงรักษาศีลและสรณะ จงละความชั่ว แล้วจงเข้าถึงสุคติเถิด. යක්ඛවඤ්චිතවත්ථුං පථමං. เรื่องยักษ์ถูกหลอก จบเรื่องที่ ๑. 22. මිච්ඡදිට්ඨිකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๒. ในเรื่องของคนมิจฉาทิฐิ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ භගවති [Pg.81] ධරමානෙ රාජගහනගරෙ කිර එකො බ්‍රහ්මභත්තිකො මිච්ඡාදිට්ඨිකො පටිවසති, තත්ථෙව සම්මාදිට්ඨිකොපි. තෙසං උභින්නම්පි ද්වෙ පුත්තා අහෙසුං. තෙ එකතො කීළන්තා වඩ්ඪන්ති. අථාපරභාගෙ ගුළකීළංකීළන්තානං සම්මාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො ‘‘නමො බුද්ධයා’’ති වත්වා ගුළ්හං ඛිපන්තො දිවසෙ දිවසෙ ජිනාති. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො ‘‘නමො බ්‍රහ්මුනො’’ති වත්වා ඛිපන්තො පරාජෙති, තතො මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො නිච්චං ජිනන්තං සම්මාදිට්ඨිකං කුමාරං දිස්වා සම්ම ත්වං නිච්චමෙව ජිනාසි, කිං වත්වා ගුළං ඛිපසීති පුච්ඡි. සොහං සම්ම ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වත්වා ඛිපාමීති ආහ. සොපි තතො පට්ඨාය ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වත්වා ඛිපති, අථ තෙ යෙභුය්‍යෙන දූතෙ සමසමාව හොන්ති. අපරභාගෙ මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස පුත්තො පිතරා සද්ධිං දාරූනමත්ථාය වනං ගන්ත්වා සකටෙන දාරුං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්තො නගරද්වාරසමීපෙ සකටං විස්සජ්ජෙත්වා තිණෙ ඛාදනත්ථාය ගොණෙ විස්සජ්ජෙසි, ගොණා තිණං ඛාදන්තො අඤ්ඤෙහි ගොරූපෙහි සද්ධිං අන්තොනගරං පවිසිංසු. අථස්ස පිතා ගොණෙ පරියෙසන්තො සකටං ඔලොකෙහීති පුත්තං නිවත්තෙත්වා නගරං පවිට්ඨො අහොසි, අථ සායණ්හෙ ජාතෙ මනුස්සා නගරද්වාරං පිදහිංසු, තතො කුමාරො බහිනගරෙ දාරුසකටස්ස හෙට්ඨා සයන්තො නිද්දූපගතො අහොසි. අථ තස්සා රත්තියා සම්මාදිට්ඨිකො ච මිච්ඡාදිට්ඨිකො චාති ද්වෙ යක්ඛා ගොචරං පරියෙසමානා සකටස්ස හෙට්ඨා නිපන්නං කුමාරං අද්දසංසු, තෙසු මිච්ඡාදිට්ඨිකො ඉමං ඛාදාමීති ආහ. අථාපරො මා එව මකාසි, ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වාචකො එසොති, ඛාදාමෙවෙතන්ති වත්වා ඉතරෙන යාවතතියං වාරියමානොපි ගන්ත්වා තස්ස පාදෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪි. තස්මිං ඛණෙ දාරකො පුබ්බපරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති ආහ තං සුත්වා යක්ඛො භයප්පත්තො ලොමහට්ඨො [Pg.82] හත්ථං විස්සජ්ජෙත්වා පටික්කම්ම අට්ඨාසි. අහො අච්ඡරියං බුද්ධානුභාවං අබ්භුතං, එවං අත්තං අනීය්‍යාතෙත්වා පරිචයෙන ‘‘නමො බුද්ධායා’’ති වුත්තස්සපි භයං ඡම්භිතත්තං උපද්දවං වා න හොති. පගෙව අත්තං නීය්‍යාතෙත්වා යාවජීවං බුද්ධං සරණං ගතස්සාති. වුත්තඤ්හි. เมื่อพระผู้มีพระภาคยังทรงพระชนม์อยู่ ได้ยินว่า ในกรุงราชคฤห์ มีคนมิจฉาทิฐิผู้เลื่อมใสในพรหมคนหนึ่งอาศัยอยู่ และในที่นั้นก็มีคนสัมมาทิฐิคนหนึ่งอาศัยอยู่ด้วย. คนทั้งสองนั้นมีบุตรคนละคน. พวกเขาเล่นด้วยกันและเติบโตมาด้วยกัน. ต่อมาภายหลัง เมื่อพวกเขากำลังเล่นลูกขลุบกันอยู่ บุตรของคนสัมมาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างลูกขลุบไป ก็ชนะทุกวัน. บุตรของคนมิจฉาทิฐิกล่าวว่า "นะโม พรหมุโน" แล้วขว้างไป ก็แพ้. แต่นั้น บุตรของคนมิจฉาทิฐิเห็นบุตรของคนสัมมาทิฐิชนะอยู่เสมอ จึงถามว่า "เพื่อนเอ๋ย ท่านชนะอยู่เสมอ ท่านกล่าวอะไรแล้วจึงขว้างลูกขลุบไป?" เขาตอบว่า "เพื่อนเอ๋ย ข้าพเจ้ากล่าวว่า 'นะโม พุทธายะ' แล้วจึงขว้างไป." บุตรของคนมิจฉาทิฐินั้นก็เริ่มกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" แล้วขว้างไปตั้งแต่นั้นมา. ครั้งนั้น โดยส่วนมากการแพ้ชนะในการทอดลูกขลุบของพวกเขาก็เสมอกัน. ต่อมาภายหลัง บุตรของคนมิจฉาทิฐิไปป่ากับบิดาเพื่อหาฟืน เมื่อนำฟืนมาด้วยเกวียน ได้ปล่อยเกวียนไว้ใกล้ประตูเมือง แล้วปล่อยโคให้กินหญ้า. โคทั้งหลายกินหญ้าแล้วก็เข้าไปในเมืองพร้อมกับโคตัวอื่นๆ. ครั้งนั้น บิดาของเขาตามหาโค จึงสั่งบุตรว่า "จงเฝ้าเกวียนไว้" แล้วตนเองก็เข้าไปในเมือง. ครั้นถึงเวลาเย็น ผู้คนก็ปิดประตูเมือง. แต่นั้น เด็กชายนั้นก็นอนหลับอยู่ใต้เกวียนฟืนนอกเมือง. ครั้งนั้น ในคืนนั้น ยักษ์ ๒ ตน คือยักษ์สัมมาทิฐิและยักษ์มิจฉาทิฐิ เที่ยวหาอาหาร ได้เห็นเด็กชายนอนอยู่ใต้เกวียน. ในบรรดายักษ์เหล่านั้น ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินเด็กคนนี้." ส่วนยักษ์อีกตนหนึ่งกล่าวว่า "อย่าทำอย่างนั้นเลย เด็กคนนี้เป็นผู้กล่าว 'นะโม พุทธายะ'." ยักษ์มิจฉาทิฐิกล่าวว่า "เราจะกินมันให้ได้" แม้ถูกยักษ์อีกตนห้ามถึง ๓ ครั้ง ก็ยังเข้าไปจับเท้าของเด็กชายนั้นแล้วลากออกมา. ในขณะนั้น เด็กชายนั้นด้วยความคุ้นเคยแต่ก่อน จึงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ." ยักษ์ได้ฟังดังนั้น ก็ตกใจกลัว ขนลุกชัน ปล่อยมือแล้วถอยกลับไปยืนอยู่. โอ้! อานุภาพของพระพุทธเจ้าน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก! แม้เพียงกล่าวว่า "นะโม พุทธายะ" ด้วยความคุ้นเคย โดยที่ยังไม่ได้มอบตนเป็นสรณะ ก็ยังไม่มีภัย ความหวาดหวั่น หรืออันตรายเลย. จะกล่าวไปไยถึงผู้ที่มอบตนเป็นสรณะถึงพระพุทธเจ้าตลอดชีวิตเล่า! ดังคำที่กล่าวไว้ว่า 1. ๑. යථාපි සිඛිනො නාදං, භුජඞ්ගානං භයාවහං; එවං බුද්ධොති වචනං, අමනුස්සානං භයාවහං. เสียงของนกยูง ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่พญานาคทั้งหลาย ฉันใด คำว่า 'พุทธะ' ก็ย่อมนำมาซึ่งความน่ากลัวแก่อมุษย์ทั้งหลาย ฉันนั้น. 2. ๒. යථා මන්තස්ස ජප්පෙන, විලයං යාති කිබ්බිසං; එවං බුද්ධොති වචනෙන, අපයන්ති පිසාචකා. บาปย่อมพินาศไปด้วยการภาวนามนต์ ฉันใด ปีศาจทั้งหลายก็ย่อมหนีไปด้วยคำว่า 'พุทธะ' ฉันนั้น. 3. ๓. අග්ගිං දිස්වා යථා සිත්ථං, දූරතොව විලීයති; දිස්වානෙවං සරණගතං, පෙතා පෙන්තිව දූරතො. เหมือนขี้ผึ้งเห็นไฟแล้วย่อมละลายไปแต่ไกล ฉันใด เปรตทั้งหลายเห็นผู้ถึงสรณะแล้วก็ย่อมหนีไปแต่ไกล ฉันนั้น. 4. ๔. පවරං බුද්ධඉච්චෙත, මක්ඛරද්වයමබ්භුතං; සබ්බො පද්දවනාසාය, ථිරපාකාර මුග්ගතං. อักษรสองตัวอันประเสริฐและน่าอัศจรรย์ คือ 'พุทธะ' นี้ เป็นกำแพงอันมั่นคงที่เกิดขึ้นเพื่อทำลายอุปัทวันตรายทั้งปวง. 5. ๕. සත්තරතනපාසාදං, තමෙව වජිරං ගුහං; තමෙව නාවං දීපං තං, තමෙව කවචං සුභං. เป็นปราสาทแก้ว ๗ ประการ เป็นถ้ำเพชร เป็นเรือ เป็นเกาะ เป็นเกราะอันงดงาม. 6. ๖. තමෙව සිරසි භාසන්තං, කිරීටං රතනාමයං; ලලාටෙ තිලකං රම්මං, කප්පූරං නයනද්වයෙ. เป็นมงกุฎที่เปล่งรัศมีบนศีรษะ ประดับด้วยรัตนะ เป็นจุดเจิมอันน่ารื่นรมย์บนหน้าผาก เป็นการบูรในดวงตาทั้งสอง. 7. ๗. තාඩඞ්කං කණ්ණයුගලෙ, සොණ්ණමාලා ගලෙ සුභා; එකාවළි තාරහාර, භාරා ජත්තුසු ලඞ්කතා. เป็นต่างหูที่หูทั้งสองข้าง เป็นสร้อยทองอันงดงามที่คอ เป็นสร้อยมุกสายเดียว เป็นสร้อยดาวที่เป็นเครื่องประดับประดับอยู่ที่บ่า. 8. ๘. අඞ්ගදං බාහුමූලස්ස, කරග්ගෙ වලයං තථා; අඞ්ගුලිස්වඞ්ගුලියඤ්ච, ඛග්ගං මඞ්ගලසම්මතං. เป็นกำไลต้นแขน เป็นกำไลข้อมือ เป็นแหวนที่นิ้วมือ และเป็นดาบอันเป็นมงคล. 9. ๙. සොණ්ණා තපත්ත මුණ්හීසං, සබාණංව සරාසනං; තමෙව සබ්බාලඞ්කාරං, තමෙව දුරිතාපහං. เป็นร่มทองและผ้าโพกศีรษะ เหมือนธนูพร้อมด้วยลูกศร; เครื่องประดับทั้งปวงนั้น สิ่งนั้นย่อมขจัดความชั่วร้ายได้. 10. ๑๐. තස්මා [Pg.83] හි පණ්ඩිතො පොසො,ලොකලොචනසත්ථුනො; සරණං තස්ස ගන්තෙව,ගුණනාමං එහිපස්සිකං. เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิต พึงถึงพระศาสดาผู้เป็นดวงตาของโลกนั้นเป็นสรณะ ซึ่งมีพระนามตามพระคุณว่า เอหิปัสสิโก. 11. ๑๑. නමොති වචනං පුබ්බං, බුද්ධායෙති ගිරං තදා; සුපන්තෙන කුමාරෙන, මිච්ඡාදිට්ඨිකසූනුනා. คำว่า 'นโม' ในเบื้องต้น และคำว่า 'พุทธายะ' ในกาลนั้น; (ถูกกล่าว) โดยกุมารผู้หลับอยู่ ผู้เป็นบุตรของคนมีมิจฉาทิฐิ. 12. ๑๒. සුත්වා වුත්තං පිසා චාපි, මනුස්සකුණපෙ රතා; න හිංසන්ති අහො බුද්ධ, ගුණසාරමහන්තතාති. แม้พวกปีศาจผู้ยินดีในซากศพมนุษย์ เมื่อได้ยินคำที่กล่าวแล้ว ก็ไม่เบียดเบียน; โอ้ พระพุทธเจ้า ความยิ่งใหญ่แห่งสาระคือพระพุทธคุณ! අථ සම්මාදිට්ඨිකයක්ඛො මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස යක්ඛස්ස එවමාහ, අයුත්තං භො තයා කතං. බුද්ධගුණෙ පහාරො දින්නො, දණ්ඩකම්මං තයා කාතබ්බංති, තෙන කිංමයා සම්ම කාතබ්බන්ති වුත්තෙ බුභුක්ඛිතස්ස ආහාරං දෙහීති ආහ. තතො සො සාධූති වත්වා යාවාහං ආගච්ඡාමි, ත්වං තාවෙත්ථ වච්ඡාහීති වත්වා බිම්බිසාරරඤ්ඤො කඤ්චනතට්ටකෙ වඩ්ඪිතං රසභොජනං ආහරිත්වා කුමාරස්ස පිතුවණ්ණෙන දාරකං භොජෙත්වා පුන කුමාරෙන වුත්තබුද්ධවචනඤ්ච අත්තනා කතවායාමං චාති සබ්බං තට්ටකෙ ලිඛිත්වා ඉදං රඤ්ඤොයෙව පඤ්ඤායතූති අධිට්ඨාය අගමංසු, අථ පභාතාය රත්තියා රඤ්ඤො භොජනකාලෙ රාජපුරිසා තත්ථ තට්ටකං අදිස්වා නගරං උපපරික්ඛන්තා සකටෙ දාරකඤ්ච තට්ටකඤ්ච දිස්වා තට්ටකෙන සද්ධිං තං ගහෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තට්ටකෙ අක්ඛරාදීනි දිස්වා වාචෙත්වා තස්ස ගුණෙ පසන්නො මහන්තෙන යසෙන සද්ධිං සෙට්ඨිට්ඨානමදාසි. ครั้งนั้น ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิได้กล่าวแก่ยักษ์ผู้มีมิจฉาทิฐิอย่างนี้ว่า 'ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควรแล้ว ท่านได้ประทุษร้ายในพระพุทธคุณ ท่านควรได้รับการลงโทษ' เมื่อยักษ์นั้นกล่าวว่า 'สหาย ข้าพเจ้าควรทำอะไร?' (ยักษ์ผู้มีสัมมาทิฐิ) จึงกล่าวว่า 'จงให้อาหารแก่ผู้หิวโหยเถิด' จากนั้น ยักษ์นั้นกล่าวว่า 'ดีละ' แล้วกล่าวว่า 'ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังไม่มา ท่านจงรออยู่ที่นี่ก่อน' แล้วนำอาหารรสเลิศที่อยู่ในถาดทองคำของพระเจ้าพิมพิสารมา ให้เด็กนั้นบริโภคโดยแปลงรูปกายเป็นบิดาของกุมารนั้น แล้วจารึกพระพุทธพจน์ที่กุมารกล่าวไว้และความพยายามที่ตนได้ทำทั้งหมดลงในถาดนั้น อธิษฐานว่า 'ขอสิ่งนี้จงปรากฏแก่พระราชาเท่านั้น' แล้วพวกเขาก็จากไป. ครั้นเมื่อราตรีสว่างแล้ว ในเวลาเสวยพระกระยาหารของพระราชา พวกราชบุรุษไม่เห็นถาดนั้นที่นั่น จึงตรวจค้นเมือง เห็นเด็กและถาดในเกวียน จึงนำเด็กนั้นพร้อมถาดไปถวายพระราชา. พระราชาทอดพระเนตรเห็นอักษรเป็นต้นในถาดแล้วให้อ่าน ทรงเลื่อมใสในคุณนั้น จึงพระราชทานตำแหน่งเศรษฐีพร้อมด้วยยศอันยิ่งใหญ่. 13. ๑๓. ජිනස්ස නාමං සුපිනෙන පෙවං,න හොති භීතිං ලපනෙන යස්මා; තස්මා මුනින්දං සතතං සරාථ,ගුණෙ සරන්තා සරණඤ්ච යාථාති. เพราะเหตุที่แม้แต่การกล่าวพระนามของพระชินเจ้าในความฝัน ก็ย่อมไม่มีความกลัว; เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงระลึกถึงพระมุนินทร์อยู่เสมอ ระลึกถึงพระคุณแล้วจงถึงเป็นสรณะเถิด. මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස වත්ථුං දුතියං. เรื่องของคนมีมิจฉาทิฐิ เรื่องที่สอง. 23. පාදපීඨිකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๓. ในเรื่องแท่นรองพระบาทนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับ. ජම්බුදීපෙ [Pg.84] මහාබොධිතො කිර දක්ඛිණපස්සෙ එතං පච්චන්තනගරං අහොසි. තත්ථ සද්ධාසම්පන්නො රතනත්තයමාමකො එකො උපාසකො පටිවසති. තදා එකො ඛීණාසවො භගවතා පරිභුත්තං පාදපීඨං ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා ගතගතට්ඨානෙ පූජෙන්තො අනුක්කමෙන තං නගරං සම්පාපුණිත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතො පත්තං ගහෙත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජි යුගමත්තදසො පබ්බජ්ජාලීලාය ජනං පරිතොසෙන්තො. අථ සො උපාසකො තථා ගච්ඡන්තං ථෙරං දිස්වා පසන්නමානසො උපගන්ත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා භොජෙත්වා නිබද්ධං මම ගෙහං ආගමනමිච්ඡාමි, මමානුකම්පාය එත්ථෙව වසථ සාමීති යාචිත්වා නගරාසන්නෙ රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ නදීකූලෙ පණ්ණසාලං කත්වා ථෙරස්ස තං නීය්‍යාතෙත්වා චතුපච්චයෙහි පටිජග්ගන්තො මානෙන්තො පූජෙන්තො වසති. ථෙරොපි තත්ථ ඵාසුකට්ඨානෙ භගවතා පරිභුත්තපාදපීඨධාතුං නිධාය වාලුකාහි ථූපං කත්වා නිච්චං ගන්ධධූපදීපපුප්ඵපූජාදීහි පූජයමානො වාසං කප්පෙති. තස්මිං සමයෙ තස්සො පාසකස්ස අනන්තරගෙහවාසිකො එකො ඉස්සරභත්තිකො අත්තනො දෙවතං නිබද්ධං නමස්සති. තං දිස්වාස්ස උපාසකො බුද්ධගුණෙ වත්වා අඛෙත්තෙ සම්ම මා විරියං කරොහි. පජහෙතං දිට්ඨිංති ආහ. තතො සො කෙරාටිකො ඉස්සරභත්තිකො කො තෙ සත්ථු ගුණානුභාවො, අම්හාකං ඉස්සරස්ස ගුණොව මහන්තොති වත්වා තස්ස අගුණං ගුණන්ති කථෙන්තො ආහ. ได้ยินว่า นครชายแดนแห่งนี้ตั้งอยู่ทางทิศใต้ของมหาโพธิ์ในชมพูทวีป. ณ ที่นั้น มีอุบาสกผู้หนึ่งเปี่ยมด้วยศรัทธาและรักในพระรัตนตรัยอาศัยอยู่. ในกาลนั้น พระขีณาสพรูปหนึ่งได้นำแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วใส่ในถุง, เที่ยวบูชาไปตามที่ต่างๆ, โดยลำดับก็ได้มาถึงนครนั้น, นุ่งห่มเรียบร้อยดีแล้ว ถือบาตรเข้าไปในระหว่างถนน, ทอดสายตาเพียงชั่วแอก, ยังชนให้ยินดีด้วยอิริยาบถแห่งบรรพชิต. ครั้งนั้น อุบาสกนั้นเห็นพระเถระกำลังเดินไปเช่นนั้น, มีใจเลื่อมใส จึงเข้าไปใกล้, ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์, รับบาตรแล้วถวายภัตตาหาร, แล้วทูลขอว่า 'ข้าพเจ้าปรารถนาให้ท่านมายังเรือนของข้าพเจ้าเป็นประจำ, ขอท่านผู้เป็นเจ้าจงอยู่ที่นี่ด้วยความอนุเคราะห์แก่ข้าพเจ้าเถิด' แล้วสร้างศาลาใบไม้ในป่าอันรื่นรมย์ริมฝั่งแม่น้ำใกล้เมือง, มอบถวายแก่พระเถระนั้น, แล้วบำรุงด้วยปัจจัยสี่, เคารพและบูชาอยู่. พระเถระนั้นก็วางธาตุแท่นรองพระบาทที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยทรงใช้แล้วไว้ในที่อันผาสุก ณ ที่นั้น, สร้างเจดีย์ด้วยทราย, แล้วบูชาด้วยเครื่องหอม ธูป ประทีป ดอกไม้เป็นต้นอยู่เป็นนิตย์, ดำรงชีวิตอยู่. ในสมัยนั้น มีชายผู้หนึ่งเป็นเพื่อนบ้านติดกันกับอุบาสกนั้น, เป็นผู้เลื่อมใสในพระอิศวร, ย่อมไหว้เทพเจ้าของตนเป็นประจำ. อุบาสกนั้นเห็นดังนั้น จึงกล่าวพระพุทธคุณแล้วกล่าวว่า 'สหาย, ท่านอย่าพยายามในที่ไม่ใช่เนื้อนาบุญเลย. จงละทิฐินั้นเสียเถิด' จากนั้น ชายผู้เลื่อมใสในพระอิศวรผู้เป็นคนเจ้าเล่ห์นั้นกล่าวว่า 'คุณานุภาพของศาสดาของท่านเป็นอย่างไร? คุณของพระอิศวรของเราเท่านั้นยิ่งใหญ่' แล้วกล่าวคุณของพระอิศวรโดยยกเอาสิ่งที่ไม่ใช่คุณมาเป็นคุณ. 1. ๑. තිපුරං සො විනාසෙසි, ලලාටනයනග්ගිනා; අසුරෙච විනාසෙසි, තිසූලෙන මහිස්සරො. พระอิศวรผู้ยิ่งใหญ่ได้ทำลายเมืองตรีปุระด้วยไฟจากดวงตาที่หน้าผาก; และได้ทำลายพวกอสูรด้วยตรีศูล. 2. ๒. ජටාකලාපමාවත්තං, නච්චතී දිනසන්ධියං; වාදෙති භෙරිවීණාදිං, ගීතංචාපි ස ගායති. พระองค์มีมวยผมที่หมุนวน, ทรงฟ้อนรำในเวลาพลบค่ำ; ทรงบรรเลงกลองและพิณเป็นต้น, และทรงขับร้องเพลงด้วย. 3. ๓. භරියායො [Pg.85] තස්ස තිස්සො, ජටායෙකං සමුබ්බහෙ; එකමෙකෙන පස්සෙන, පස්සමානො චරෙකකං. พระองค์มีภรรยาสามคน, ทรงแบกคนหนึ่งไว้บนมวยผม; ทรงมองดูแต่ละคนด้วยข้างกายข้างหนึ่ง. 4. ๔. හත්ථිචම්මම්බරධරො, තෙනෙව වාරිතා තපො; අසාදිසෙහි පුත්තෙහි, රූපෙන ච සුපාකටො. ทรงนุ่งห่มหนังช้าง, ทรงบำเพ็ญตบะด้วยสิ่งนั้น; ทรงปรากฏเด่นชัดด้วยบุตรทั้งหลายที่ไม่มีใครเหมือน และด้วยรูปงาม. 5. ๕. රතියා ච මධුපානෙ ච, බ්‍යාවටො සබ්බදා ච සො; මනුස්සට්ඨිධරො සීස, කපාලෙනෙස භුඤ්ජකි. พระองค์ทรงหมกมุ่นอยู่กับการยินดีและการดื่มน้ำเมาอยู่เสมอ; ทรงถือกระดูกมนุษย์และทรงเสวยด้วยกะโหลกศีรษะ. 6. ๖. න ජාතො න භයං තස්ස, මරණං නත්ථි සස්සතො; ඊදිසො මෙ මහාදෙවො, නත්ථඤ්ඤස්සීදිසො ගුණොති. พระองค์ไม่ทรงเกิด ไม่ทรงมีความกลัว, ไม่มีความตาย ทรงเป็นนิตย์; พระมหาเทพของข้าพเจ้าเป็นเช่นนี้, ไม่มีคุณเช่นนี้ของผู้อื่น. තං සුත්වා උපාසකො සම්ම තුය්හං ඉස්සරස්ස එතෙ ගුණා නාම තාව හොන්තු. අගුණා නාම කිත්තකා හොන්තීති වත්වා භගවතො සකලගුණෙ සංහරිත්වා කථෙන්තො ආහ. อุบาสกนั้นได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'สหาย, คุณเหล่านี้ของพระอิศวรของท่านจงเป็นคุณเถิด. ส่วนสิ่งที่ไม่ใช่คุณนั้นมีเท่าไรเล่า?' แล้วรวบรวมพระคุณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้ามากล่าว. 7. ๗. ලොකෙ සබ්බසවන්තීනං, ආධාරො සාගරො යථා; සබ්බෙසං ගුණරාසීනං, ආධාරොව තථාගතො. ในโลกนี้ มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับกองแห่งคุณทั้งปวงฉันนั้น. 8. ๘. චරාචරානං සබ්බෙසං, ආධාරාව ධරා අයං; තථා ගුණානං සබ්බෙසං, ආධාරොව තථාගතො. แผ่นดินนี้เป็นที่รองรับสิ่งมีชีวิตและไม่มีชีวิตทั้งปวงฉันใด; พระตถาคตก็เป็นที่รองรับคุณทั้งปวงฉันนั้น. 9. ๙. එවං සන්තො වියත්තොච, එවං සො කරුණාපරො; එව මිද්ධිවිධා තස්ස, එවමෙවං ගුණා ඉති. พระองค์ทรงเป็นผู้สงบและทรงเป็นผู้ฉลาดอย่างนี้, พระองค์ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณาอย่างนี้; พระคุณของพระองค์มีหลายประการอย่างนี้, และเป็นเช่นนี้. 10. ๑๐. බුද්ධොපි සක්කොති න යස්ස වණ්ණෙ,කප්පම්පි වත්වා ඛයතං ගමෙතුං; පගෙව ච බ්‍රහ්මසුරා සුරෙහි,වත්තුං න හානන්තගුණස්ස වණ්ණන්ති. แม้พระพุทธเจ้าก็ไม่สามารถพรรณนาคุณของพระองค์ให้หมดสิ้นไปได้ตลอดกัป; จะกล่าวไปไยถึงพรหม เทวดา และอสูรเล่า, ที่จะพรรณนาคุณอันไม่มีที่สิ้นสุดนั้นให้หมดสิ้นไปได้. එවං වදන්තා පන තෙ උභොපි අම්හාකං දෙවො උත්තමො අම්හාකං දෙවො උත්තමොති කලහං වඩ්ඪෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකමගමංසු, රාජා [Pg.86] තෙසං කථං සුත්වා තෙනහි තුම්හාකං දෙවතානං මහන්තභාවං ඉද්ධිපාටිහාරියෙන ජානිස්සාම. දස්සෙථ තෙහි නො ඉද්ධිංති නගරෙ භෙරිං චරාපෙසි. ඉතො කිර සත්තාහච්චයෙන ඉමෙසං ද්වින්නං සත්ථාරානං පාටිහාරියානි භවිස්සන්ති. සබ්බෙ සන්නිපතන්තූති තං සුත්වා නානාදිසාසු බහූ මනුස්සා සමාගමිංසු, අථ මිච්ඡාදිට්ඨිකා අජ්ජ අම්හාකං දෙවස්ස ආනුභාවං පස්සාමාති මහන්තං පූජං කරොන්තො තත්ථ සාරං නාද්දසංසු, සම්මාදිට්ඨිකාපි අජ්ජ අම්හාකං භගවතො ආනුභාවං පස්සිස්සාමාති වාළුකාථූපං ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අඤ්ජලිම්පග්ගය්හ අට්ඨංසු. අථ රාජාපි බලවාහනපරිවුතො එකමන්තෙ අට්ඨාසි. නානාසමයවාදිනොපි අජ්ජ තෙසං පාටිහාරියං පස්සිස්සාමාති මඤ්චාතිමඤ්චං කත්වා අට්ඨංසු. තෙසං සමාගමෙ සම්මාදිට්ඨිකා වාළුකාථූප මභිමුඛං කත්වා අඤ්ජලිම්පග්ගය්හ සාමි අම්හාකං භගවා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨාපෙත්වා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි. සාරිපුත්තමහාමොග්ගල්ලානාදයො අසීතිමහාසාවකාපි පරිනිබ්බායිංසු, නත්ථෙත්ථ අම්හාකං අඤ්ඤං පටිසරණන්ති වත්වා සච්චකිරියං කරොන්තා ආහංසු. เมื่อทั้งสองฝ่ายกล่าวอย่างนี้ว่า 'เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด, เทพเจ้าของเราประเสริฐที่สุด' ก็ได้เพิ่มการทะเลาะวิวาทแล้วพากันไปเฝ้าพระราชา. พระราชาทรงฟังเรื่องราวของพวกเขาแล้วตรัสว่า 'ถ้าอย่างนั้น เราจะรู้ความยิ่งใหญ่ของเทพเจ้าของพวกท่านด้วยอิทธิปาฏิหาริย์. พวกท่านจงแสดงฤทธิ์ให้เราเห็นเถิด' แล้วทรงให้ตีกลองประกาศในเมืองว่า 'ได้ยินว่า อีกเจ็ดวันนับจากนี้ ปาฏิหาริย์ของศาสดาทั้งสองนี้จะเกิดขึ้น. ขอให้ทุกคนจงมาประชุมกันเถิด' เมื่อได้ยินดังนั้น มนุษย์จำนวนมากจากทิศต่างๆ ก็พากันมาประชุม. ครั้งนั้น พวกมิจฉาทิฐิกล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของเทพเจ้าของเรา' แล้วทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แต่ก็ไม่เห็นสาระใดๆ ที่นั่น. พวกสัมมาทิฐิก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นอานุภาพของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา' แล้วไปยังเจดีย์ทราย, บูชาด้วยเครื่องหอม พวงมาลัยเป็นต้น, กระทำประทักษิณแล้วประนมมือยืนอยู่. ครั้งนั้น พระราชาพร้อมด้วยกองทัพและบริวารก็ประทับยืนอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่ง. แม้พวกนักบวชนอกศาสนาต่างๆ ก็กล่าวว่า 'วันนี้เราจะได้เห็นปาฏิหาริย์ของพวกเขา' แล้วทำเตียงซ้อนเตียงยืนอยู่. ในการประชุมนั้น พวกสัมมาทิฐิหันหน้าไปทางเจดีย์ทราย, ประนมมือแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทรงกระทำพุทธกิจทั้งปวงเสร็จสิ้นแล้ว และเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุแล้ว. แม้พระสารีบุตร พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น พระมหาสาวกแปดสิบรูปก็ปรินิพพานแล้ว, ไม่มีที่พึ่งอื่นใดสำหรับพวกเราในที่นี้' แล้วกระทำสัจจกิริยาพลางกล่าวว่า. 11. ๑๑. ආපාණකොටිං බුද්ධස්ස, සරණං නො ගතා යදි; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. หากพวกเราถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. 12. ๑๒. ආපාණකොටිං ධම්මස්ස, සරණං නො ගතා යදි; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. หากพวกเราถึงพระธรรมเป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. 13. ๑๓. ආපාණකොටිං සඞ්ඝස්ස, සරණං නො ගතා යදි; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. หากพวกเราถึงพระสงฆ์เป็นสรณะตลอดชีวิต; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. 14. ๑๔. රාමකාලෙ මුනින්දස්ස, පාදුකා චාසි අබ්භුතා; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. ในกาลแห่งพระราม ฉลองพระบาทของพระมุนินทร์ก็เป็นสิ่งอัศจรรย์; ด้วยสัจจะนั้น ขอธาตุจงแสดงปาฏิหาริย์เถิด. 15. ๑๕. ඡද්දන්තකාලෙ [Pg.87] මුනිනො, දාඨා ඡරංසිරඤ්ජිතා; තෙන සච්චෙනයං ධාතු, නිච්ඡාරෙතු ඡ රංසියො. ในกาลที่พระมุนีเป็นพญาช้างฉัททันต์ งาของพระองค์รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ ประการ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงเปล่งรัศมี ๖ ประการเถิด 16. ๑๖. ජාතමත්තො තදා බුද්ධො, ඨිතො පඞ්කජමුද්ධනි; නිච්ඡාරෙසාසභිංවාචං, අග්ගො සෙට්ඨොතිආදිනා; තෙන සච්චෙනයං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. ในกาลนั้น พระพุทธเจ้าเมื่อประสูติแล้ว ทรงยืนอยู่บนยอดดอกบัว ทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า 'เราเป็นผู้เลิศ ผู้ประเสริฐ' เป็นต้น ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด 17. ๑๗. නිමිත්තෙ චතුරො දිස්වා, නික්ඛන්තො අභිනික්ඛමං; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. ทรงเห็นนิมิต ๔ แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด 18. ๑๘. මාරසෙනං පලාපෙත්වා, නිසින්නො බුජ්ඣි බොධියං; තෙන සච්චෙන යං ධාතු දස්සෙතු පාටිහාරියං. ทรงขับไล่พญามารและเสนาแล้ว ประทับนั่งตรัสรู้พระโพธิญาณ ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด 19. ๑๙. ධම්මචක්කං පවත්තෙසි, ජිනො සිපතනෙ තදා; තෙන සච්චෙන යං ධාතු, දස්සෙතු පාටිහාරියං. ในกาลนั้น พระชินเจ้าทรงยังพระธรรมจักรให้เป็นไป ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด 20. ๒๐. නන්දොපනන්දභොගින්දං, නාගං නාලාගිරිව්හයං; ආළවකා දයො යක්ඛෙ, බ්‍රහ්මානො ච බකා දයො. พญานาคชื่อนันโทปนันทะ พญานาคชื่อนาฬาคิรี ยักษ์ทั้งหลายมีอาฬวกะเป็นต้น และพรหมทั้งหลายมีพกะเป็นต้น 21. ๒๑. සච්චකාදිනිගණ්ඨෙච, කූටදන්තා දයො ද්විජෙ; දමෙසි තෙන සච්චෙන, දස්සෙතු පාටිහාරියංති. และนิครนถ์ทั้งหลายมีสัจจกะเป็นต้น พราหมณ์ทั้งหลายมีกูฏทันตะเป็นต้น พระองค์ทรงทรมานแล้ว ด้วยสัจจะนั้น ขอพระธาตุนี้จงแสดงปาฏิหาริย์เถิด එවඤ්ච පන වත්වා උපාසකා අම්හාකං අනුකම්මං පටිච්ච මහාජනස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිභෙදනත්තං පාටිහාරියං දස්සෙථ සාමීති ආරාධෙසුං. අථ බුද්ධානුභාවඤ්ච ථෙරානුභාවඤ්ච උපාසකානං සච්චකිරියානුභාවඤ්ච පටිච්ච වාළුකාථූපං ද්විධා භින්දිත්වා පාදපීඨධාතු ආකාස මබ්භුග්ගන්ත්වා ඡබ්බණ්ණරංසියො විස්සජ්ජෙන්තී විලාසමානා අට්ඨාසි. අථ මහාජනා චෙලුක්ඛෙපසහස්සානි පවත්තෙන්තා සාධුකීළ්හං කීළන්තා මහානාදං පවත්තෙන්තා මහන්තං පූජමකංසු. මිච්ඡාදිට්ඨිකාපි ඉමං අච්ඡරියං දිස්වා විම්හිතමානසා මිච්ඡාදිට්ඨිං භින්දිත්වා රතනත්තයපරායණා සරණ මගමංසූති. เมื่ออุบาสกทั้งหลายกล่าวอย่างนี้แล้ว ได้อาราธนาว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงแสดงปาฏิหาริย์เพื่อทำลายมิจฉาทิฏฐิของมหาชน อาศัยความอนุเคราะห์แก่พวกข้าพเจ้าเถิด' ลำดับนั้น อาศัยพุทธานุภาพ เถรานุภาพ และสัจจกิริยานุภาพของอุบาสกทั้งหลาย พระธาตุที่ฐานรองพระบาทได้แยกเจดีย์ทรายออกเป็นสองส่วน แล้วเหาะขึ้นไปในอากาศ เปล่งรัศมี ๖ สี ส่องแสงรุ่งเรืองอยู่ ลำดับนั้น มหาชนได้กวัดแกว่งผ้าหลายพันผืน เปล่งเสียงสาธุการกึกก้อง และทำการบูชาอย่างยิ่งใหญ่ แม้พวกมิจฉาทิฏฐิก็เห็นอัศจรรย์นี้แล้ว มีใจอัศจรรย์ ละมิจฉาทิฏฐิได้แล้ว มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ได้ถึงสรณะแล้ว 22. ๒๒. ඵුට්ඨොපි [Pg.88] පාදෙන ජිනස්ස එවං,කලිඞ්ගරො පා සි මහානුභාවො; ලොකෙකනාථස්ස අනාසවස්ස,මහානුභාවො හි අචින්තනීයොති. แม้เพียงถูกพระบาทของพระชินเจ้าผู้เป็นที่พึ่งหนึ่งเดียวของโลก ผู้ไม่มีอาสวะสัมผัสแล้วอย่างนี้ ท่อนไม้ก็ยังมีอานุภาพมาก อานุภาพของพระองค์นั้นเป็นอจินไตย පාදපීඨිකාය වත්ථුං තතියං. เรื่องฐานรองพระบาท จบเรื่องที่ ๓ 24. උත්තරසාමණෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๔. ลำดับเรื่องนี้ในเรื่องของพระอุตตรสามเณร සො කිර පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සුමෙධස්ස භගවතො කාලෙ විජ්ජාධරො හුත්වා හිමවති පටිවසති. තදා සුමෙධො නාම සම්මාසම්බුද්ධො විවෙක මනුබ්‍රූහන්තො හිමවන්තං ගන්ත්වා රමණීයෙ පදෙසෙ පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. තදා විජ්ජාධරො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො ඡබ්බණ්ණරංසීහි විරාජමානං භගවන්තං දිස්වා තීහි කණිකාරපුප්ඵෙහි පූජෙසි, පුප්ඵානි බුද්ධානුභාවෙන සත්ථු උපරි ඡත්තාකාරෙන අට්ඨංසු, සො තෙන භීය්‍යොසො මත්තාය පසන්නචිත්තො හුත්වා අපරභාගෙ කාලංකත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා උළාරං දිබ්බසම්පත්තිමනුභවන්තො යාවතායුකං තත්ථ ඨත්වා තතො චුතො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහනගරෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. උත්තරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො උත්තමරූපධරො විඤ්ඤුතං පත්තො බ්‍රාහ්මණවිජ්ජාසු නිප්ඵත්තිං පත්වා ජාතියා රූපෙන විජ්ජාය සීලාචාරෙන ච ලොකස්ස මහනීයො ජාතො, තස්ස තං පඤ්ඤාසම්පත්තිංදිස්වා වස්සකාරො මගධමහාමත්තො අත්තනො ධීතරං දාතුකාමො හුත්වා අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙසි. සො නිස්සරණජ්ඣාසයතාය තං පටික්ඛිපිත්වා කාලෙනකාලං ධම්මසෙනාපතිං පයිරුපාසන්තො තස්ස [Pg.89] සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා වත්තසම්පන්නො හුත්වා ථෙරං උපට්ඨහති. තෙන ච සමයෙන ථෙරස්ස අඤ්ඤතරො ආබාධො උප්පන්නො හොති, තස්ස භෙසජ්ජත්ථාය උත්තරසාමණෙරො පාතොව පත්තචීවර මාදාය විහාරතො නික්ඛම්ම අන්තරාමග්ගෙ තළාකස්ස තීරෙ පත්තං ඨපෙත්වා උදකසමීපං ගන්ත්වා මුඛං ධොවති, තදා අඤ්ඤතරො උම්මග්ගචොරො කතකම්මො ආරක්ඛපුරිසෙහි අනුබද්ධො අග්ගද්වාරෙනෙව නගරතො නික්ඛමිත්වා පලායන්තො අත්තනා ගහිතං රතනභණ්ඩිකං සාමණෙරස්ස පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පලායි. සො සාමණෙරොපි පත්තසමීපං උපගතො හොති, චොරං අනුබන්ධන්තා රාජපුරිසා සාමණෙරස්ස පත්තෙ භණ්ඩිකං දිස්වා අයං චොරො, ඉමිනා චොරියං කතන්ති සාමණෙරං පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා වස්සකාරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස දස්සෙසුං. වස්සකාරො ච තදා රඤ්ඤො විනිච්ඡයෙ නියුත්තො හුත්වා ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසති. සො එසො පුබ්බෙ මම වචනං නාදියි. සුද්ධපාසණ්ඩියෙසු පබ්බජීති ච බද්ධාඝාතත්තා තං කම්මං අසොධෙත්වාව ජීවන්තමෙවෙතං සූලෙ උත්තාසෙථාති ආණා පෙසි, රාජපුරිසා තං නිම්බසූලෙ උත්තාසෙසුං. සාමණෙරො සූලග්ගෙ නිසින්නො උපජ්ඣායස්ස මෙ කො භෙසජ්ජං ආහරිස්සතීති සාරිපුත්තත්ථෙරං සරි. තතො ථෙරො තං පවත්තිං ඤත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස කථෙසි, භගවාපි මහාසාවකපරිවුතො තස්ස ඤාණපරිපාකං ඔලොකෙත්වා තං ඨානමගමාසි. තතො භගවතො නික්ඛන්තභාවා සකලනගරෙ කොලාහලං අහොසි, මහාජනකායො සන්නිපති. අථ භගවා විප්ඵුරන්තහත්ථතලෙ නඛමණිමයූඛසම්භින්නපීතාභාසතාය පග්ඝරන්තජාතිහිඞ්ගුලකසුවණ්ණරසධාරාවිය ජාලාවගුණ්ඨිතමුදුතලුනඞ්ගුලං හත්ථං උත්තරස්ස සීසෙ ඨපෙත්වා උත්තර ඉදං තෙ පුබ්බෙ කතපාපකම්මස්ස ඵලං උප්පන්නං, තත්ථ තයා පච්චවෙක්ඛණබලෙන අධිවාසනා කාතබ්බාති ආහ. තෙනෙව ආහ. ได้ยินว่า ท่านนั้นได้สร้างสมบุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งการพ้นทุกข์ในภพนั้นๆ โดยได้สร้างสมบารมีในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ท่านได้เป็นวิทยาธรอาศัยอยู่ในป่าหิมพานต์ ในกาลนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ทรงเจริญวิเวก เสด็จไปสู่ป่าหิมพานต์ ประทับนั่งขัดสมาธิในที่อันรื่นรมย์ ในกาลนั้น วิทยาธรนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้รุ่งเรืองด้วยรัศมี ๖ สี จึงได้บูชาด้วยดอกกรรณิการ์ ๓ ดอก ดอกไม้เหล่านั้นด้วยพุทธานุภาพได้ตั้งอยู่เหนือพระศาสดาเหมือนฉัตร ท่านนั้นมีจิตเลื่อมใสยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้น ครั้นทำกาละในภายหลัง ได้ไปเกิดในภพดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอันโอฬาร อยู่ในภพนั้นตลอดอายุ แล้วจุติจากภพนั้น ท่องเที่ยวไปในหมู่เทพและมนุษย์ ในพุทธุปบาทนี้ ได้มาเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์มหาศาลในกรุงราชคฤห์ มีชื่อว่าอุตตระ ท่านมีรูปงามยิ่งนัก เมื่อเจริญวัยแล้ว ได้สำเร็จในวิชาพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นที่นับถือของโลกด้วยชาติ รูป วิชา ศีล และอาจาระ เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธเห็นความสมบูรณ์ด้วยปัญญาของท่านนั้น จึงปรารถนาจะยกธิดาของตนให้ แล้วได้แจ้งความประสงค์ของตน ท่านนั้นมีอัธยาศัยน้อมไปในการออกบวช จึงปฏิเสธ แล้วได้เข้าเฝ้าพระธรรมเสนาบดีเป็นครั้งคราว ฟังธรรมในสำนักของท่าน ได้ศรัทธาแล้วบวช เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร ปรนนิบัติพระเถระ ในสมัยนั้น พระเถระเกิดอาพาธอย่างหนึ่งขึ้น พระอุตตรสามเณรจึงถือบาตรและจีวรออกจากวิหารแต่เช้าตรู่ วางบาตรไว้ที่ริมสระน้ำกลางทาง แล้วไปใกล้แหล่งน้ำ ล้างหน้า ในกาลนั้น โจรผู้ร้ายคนหนึ่งได้กระทำกรรมแล้ว ถูกพวกเจ้าหน้าที่รักษาพระนครติดตาม ได้หนีออกจากพระนครทางประตูใหญ่ แล้วเอาห่อรัตนภัณฑ์ที่ตนถือมาใส่ลงในบาตรของสามเณรแล้วหนีไป สามเณรนั้นก็มาถึงใกล้บาตรแล้ว พวกราชบุรุษที่ติดตามโจรมา เห็นห่อของในบาตรของสามเณร จึงกล่าวว่า 'นี่คือโจร โจรได้กระทำการโจรกรรมนี้' แล้วจับสามเณรไพล่หลังไปแสดงแก่วัสสการพราหมณ์ ในกาลนั้น วัสสการพราหมณ์ได้รับแต่งตั้งให้วินิจฉัยคดีของพระราชา และสั่งการลงโทษ ท่านนั้นผูกอาฆาตว่า 'ผู้นี้ไม่เชื่อฟังคำของเราแต่ก่อน ได้บวชในหมู่บรรพชิตผู้บริสุทธิ์' จึงไม่ชำระความนั้น แล้วสั่งว่า 'จงเสียบผู้นี้ทั้งเป็นที่หลาวเถิด' พวกราชบุรุษจึงเสียบท่านที่หลาวไม้สะเดา สามเณรนั่งอยู่บนปลายหลาว ระลึกถึงพระสารีบุตรเถระว่า 'ใครหนอจะนำยามาให้พระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า' ลำดับนั้น พระเถระทราบเรื่องนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระมหาสาวก ทรงพิจารณาความแก่รอบแห่งญาณของท่าน แล้วเสด็จไปยังที่นั้น ลำดับนั้น การที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกไปนั้น ได้เกิดความโกลาหลไปทั่วพระนคร มหาชนได้ประชุมกัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวางพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม มีนิ้วเรียวยาว ประดับด้วยข่ายพระหัตถ์ ซึ่งมีรัศมีสีเหลืองปนด้วยแสงแห่งเล็บแก้วมณีอันเปล่งประกาย ดุจสายน้ำทองคำและชาดที่ไหลออกมา บนศีรษะของพระอุตตระ แล้วตรัสว่า 'อุตตระ นี่เป็นผลแห่งกรรมชั่วที่เธอทำไว้ในปางก่อน เธอพึงอดทนด้วยกำลังแห่งการพิจารณาในกรรมนั้น' ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 1. ๑. අතීතෙ [Pg.90] කිර එකස්මිං, ගාමෙ ත්ව මසි දාරකො; දාරෙකෙහි සමාගම්ම, කීළන්තො කෙළිමණ්ඩලෙ. ได้ยินว่า ในอดีตกาล เธอเป็นเด็กในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เล่นอยู่กับพวกเด็กๆ ในสนามเล่น 2. ๒. ගහෙත්වා සුඛුමං සූකං, තදා ත්වං නිම්බජල්ලියා; උත්තාසෙසි තත්ථ සූලෙ, ජීවමානකමක්ඛිකං. ในกาลนั้น เธอได้เอาหนามเล็กๆ จากเปลือกต้นสะเดา เสียบแมลงวันทั้งเป็นไว้ที่หลาวนั้น 3. ๓. අපරම්පි තෙ පාපකම්මං, පවක්ඛාමි සුණොහි මෙ; ඔවදන්තිං හිතෙන ත්වං, අතීතෙ සකමාතරං. เราจะบอกกรรมชั่วอีกอย่างหนึ่งของเธอ จงฟังเราเถิด ในอดีตกาล เธอได้ด่ามารดาของตนผู้กำลังสั่งสอนด้วยประโยชน์ 4. ๔. ජීවසූලෙ නිසීදාති, කොපෙනාභිසපී තුවං; ඉමෙහි ද්වීහි පාපෙහි, සරං සංසාරසාගරෙ. เธอได้สาปแช่งด้วยความโกรธว่า 'จงนั่งบนหลาวทั้งเป็นเถิด' ด้วยบาป ๒ อย่างนี้ เธอได้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ 5. ๕. පඤ්චජාතිසතෙ අච්ඡි, ජීවසූලම්හි නිම්බජෙ; අයං තෙ චරිමා ජාති, එත්ථාපිච විපච්චි සොති. เธอได้ถูกเสียบที่หลาวต้นสะเดาถึง ๕๐๐ ชาติ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเธอ กรรมนั้นก็ได้ให้ผลในชาตินี้ด้วย එවමාදිනා නයෙන තස්ස අජ්ඣාසයානුරූපෙන ධම්මං දෙසෙසි, උත්තරො අමතාභිසෙකසදිසෙන සත්ථුනො හත්ථසම්ඵස්සසඤ්ජාතපසාදසොමනස්සතාය උළාරං පීතිපාමොජ්ජං පටිලභිත්වා යථාපරිචිතං විපස්සනාමග්ගං සමාරූළ්හො ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා සත්ථු දෙසනාවිලාසෙන මග්ගපටිපාටියා සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. ධම්මං සුත්වා තත්ථ සමාගතානං දෙවමනුස්සානං චතුරාසීතිපාණසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසීති වදන්ති. උත්තරො පන ඡළභිඤ්ඤො හුත්වා සූලතො උට්ඨහිත්වා ආකාසෙ ඨත්වා පාටිහාරියං දස්සෙසි. මහාජනා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා ජාතා අහෙසුං. තාවදෙවස්ස වණොරුන්ධි, සො භික්ඛූහි ආවුසො තාදිසං දුක්ඛං අනුභවන්තො කථං ත්වං විපස්සනං අනුයුඤ්ජිතුං සක්ඛීති පුට්ඨො පගෙව මෙ ආවුසො සංසාරෙ ආදීනවො සඞ්ඛාරානඤ්ච සභාවො සුදිට්ඨො. තස්මාහං තාදිසං දුක්ඛං අනුභවන්තොපි අසක්ඛිං විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විසෙසං අධිගන්තුංති ආහ. අථාපරභාගෙ සො භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ අත්තනො පුබ්බචරිතා පදානං පකාසෙන්තො ඉමා ගාථා අභාසි. ด้วยทำนองนี้ พระศาสดาได้ทรงแสดงธรรมตามอัธยาศัยของท่าน พระอุตตระได้รับปีติปราโมทย์อันยิ่งใหญ่ เพราะความเลื่อมใสและความโสมนัสที่เกิดขึ้นจากการสัมผัสมือของพระศาสดา ซึ่งเปรียบเหมือนการรดด้วยน้ำอมฤต และเพราะความที่ญาณของท่านแก่กล้าแล้ว ท่านจึงได้เจริญวิปัสสนาตามแนวทางที่เคยปฏิบัติมา และด้วยลีลาแห่งพระธรรมเทศนาของพระศาสดา ท่านจึงได้กำจัดกิเลสทั้งปวงตามลำดับมรรค และได้เป็นผู้มีอภิญญา ๖ พวกเขากล่าวว่า เมื่อได้ฟังธรรมแล้ว เทวดาและมนุษย์แปดหมื่นสี่พันชีวิตที่มาประชุมกัน ณ ที่นั้น ได้บรรลุธรรม ส่วนพระอุตตระนั้น เมื่อเป็นผู้มีอภิญญา ๖ แล้ว ได้ลุกขึ้นจากหลาว ยืนอยู่ในอากาศ และแสดงปาฏิหาริย์ มหาชนทั้งหลายต่างมีจิตอัศจรรย์ใจยิ่งนัก ในขณะนั้นเอง บาดแผลของท่านก็หายไป เมื่อภิกษุทั้งหลายถามว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านประสบทุกข์เช่นนั้นแล้ว ไฉนจึงสามารถเจริญวิปัสสนาได้เล่า?' ท่านตอบว่า 'ท่านผู้มีอายุ โทษในสังสารวัฏและสภาพของสังขารทั้งหลายนั้น ผมได้เห็นแจ้งดีแล้วแต่ก่อน เพราะเหตุนั้น แม้ผมจะประสบทุกข์เช่นนั้น ก็ยังสามารถเจริญวิปัสสนาและบรรลุคุณวิเศษได้' ต่อมาภายหลัง ท่านได้กล่าวคาถาเหล่านี้ เพื่อประกาศเรื่องราวที่เคยประพฤติมาในอดีต ท่ามกลางหมู่ภิกษุสงฆ์ 6. ๖. සුමෙධො [Pg.91] නාම සම්බුද්ධො, ද්වත්තිංසවරලක්ඛණො; විවෙකකාමො සම්බුද්ධො, හිමවන්ත මුපාගමි. พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า สุเมธะ ผู้ทรงมีมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงปรารถนาความสงัด ได้เสด็จไปยังภูเขาหิมพานต์ 7. ๗. අජ්ඣොගහෙත්වා හිමවන්තං, අග්ගො කාරුණිකො මුනි; පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වාන, නිසීදි පුරිසුත්තමො. พระมุนีผู้ประเสริฐ ทรงเปี่ยมด้วยพระกรุณา เสด็จเข้าไปในป่าหิมพานต์ พระบุรุษผู้สูงสุดนั้น ทรงนั่งขัดสมาธิ 8. ๘. විජ්ජාධරො තදා ආසිං, අන්තලික්ඛචරො අහං; තිසූලං සුකතං ගය්හ, ගච්ඡාමි අම්බරෙ තදා. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นวิทยาธร เหาะไปในอากาศ ถือตรีศูลที่ทำดีแล้ว เหาะไปในอากาศในกาลนั้น 9. ๙. පබ්බතග්ගෙ යථා අග්ගි, පුණ්ණමාසෙව චන්දිමා; වනං ඔභාසතෙ බුද්ධො, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො. พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนไฟบนยอดเขา เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างป่า เหมือนต้นสาละใหญ่ที่บานสะพรั่ง 10. ๑๐. වනග්ගා නික්ඛමිත්වාන, බුද්ධරංසී විධාවරෙ; නලග්ගිවණ්ණසඞ්කාසා, දිස්වා චිත්තං පසාදයිං. พระพุทธรัศมีแผ่ซ่านออกจากป่า มีสีเพียงดังไฟในป่าอ้อ เมื่อเห็นแล้ว ข้าพเจ้าก็มีจิตเลื่อมใส 11. ๑๑. විචිනං අද්දසං පුප්ඵං, කණිකාරං දෙවගන්ධිකං; තීණි පුප්ඵානි ආදාය, බුද්ධසෙට්ඨං අපූජයිං. ข้าพเจ้าเลือกเฟ้นอยู่ ได้เห็นดอกกรรณิการ์อันมีกลิ่นหอมดุจทิพย์ ถือดอกไม้สามดอกแล้ว บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด 12. ๑๒. බුද්ධස්ස ආනුභාවෙන, තීණි පුප්ඵානි මෙ තදා; උද්ධවණ්ටා අධොපත්තා, ඡායං කුබ්බන්ති සත්ථුනො. ด้วยอานุภาพของพระพุทธเจ้า ดอกไม้สามดอกของข้าพเจ้าในกาลนั้น มีก้านชูขึ้นและกลีบห้อยลง ทำร่มเงาให้แก่พระศาสดา 13. ๑๓. තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහිච; ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගඤ්ඡහං. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยเจตนาที่ตั้งไว้ ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ 14. ๑๔. තත්ථ මෙ සුකතං බ්‍යම්හං, කණිකාරීති ඤායති; සට්ඨියොජන මුබ්බෙධං, තිංසයොජනවිත්ථතං. ณ ที่นั้น วิมานที่ข้าพเจ้าสร้างไว้ดีแล้ว มีชื่อว่า กรรณิการี สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์ 15. ๑๕. සහස්සඛණ්ඩං සතභෙණ්ඩු, ධජාලු හරිතාමයං; සතසහස්සානි බ්‍යූහානි, බ්‍යම්හෙ පාතුරහංසු මෙ. มีพันส่วน มีร้อยยอด มีธงปลิวไสว ทำด้วยแก้วมรกต มีแสนห้องปรากฏขึ้นในวิมานของข้าพเจ้า 16. ๑๖. සොණ්ණමයා මණිමයා, ලොහිතඞ්කමයා පිච; ඵලිකා පිච පල්ලඞ්කා, යදිච්ඡක යදිච්ඡකා. บัลลังก์ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยแก้วมณี ทำด้วยแก้วทับทิม และทำด้วยแก้วผลึก มีอยู่ตามความปรารถนา 17. ๑๗. මහාරහඤ්ච සයනං, තූලිකං විකතීයකං; උද්දලොමිකඑකන්තං, බිම්බොහනසමායුතං. ที่นอนอันมีค่ามาก มีฟูกที่ทำอย่างวิจิตร มีขนตั้งขึ้นข้างเดียว มีหมอนหนุน 18. ๑๘. භවනා [Pg.92] නික්ඛමිත්වාන, චරන්තො දෙවචාරිකං; යදා ඉච්ඡාමි ගමනං, දෙවසංඝපුරක්ඛතො. ออกจากวิมานแล้ว เที่ยวไปในเทวโลก เมื่อใดที่ข้าพเจ้าปรารถนาจะไป ก็มีหมู่เทพแวดล้อม 19. ๑๙. පුප්ඵස්ස හෙට්ඨා තිට්ඨාමි, උපරිච්ඡදනං මම; සමන්තා යොජනසතං, කණිකාරෙහි ඡාදිතං. ข้าพเจ้ายืนอยู่ใต้ดอกไม้ ดอกไม้เป็นเครื่องบังแดดของข้าพเจ้า แวดล้อมด้วยดอกกรรณิการ์ตลอดร้อยโยชน์ 20. ๒๐. සට්ඨිතුරියසහස්සානි, සායං පාතං උපට්ඨහුං; පරිවාරෙන්ති මං නිච්චං, රත්තින්දිවමතන්දිතා. เครื่องดนตรีหกหมื่นชนิด ปรากฏขึ้นในเวลาเย็นและเช้า แวดล้อมข้าพเจ้าอยู่เสมอ ทั้งกลางวันและกลางคืน ไม่เกียจคร้าน 21. ๒๑. තත්ථ නච්චෙහි ගීතෙහි, තාලෙහි වාදිතෙහි ච; රමාමි ඛිඩ්ඩාරතියා, මොදාමි කාමකාමහං. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าเพลิดเพลินด้วยการฟ้อนรำ การขับร้อง การประโคม และการบรรเลง ข้าพเจ้าสนุกสนานด้วยการเล่นและยินดีตามความปรารถนา 22. ๒๒. තත්ථ භුත්වා ච පිත්වා ච, මොදාමි තිදසෙ තදා; නාරීගණෙහි සහිතො, මොදාමි බ්‍යම්හමුත්තමෙ. ณ ที่นั้น ข้าพเจ้าได้กินและดื่ม ยินดีอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ในกาลนั้น พร้อมด้วยหมู่นางฟ้า ข้าพเจ้ามีความสุขอยู่ในวิมานอันสูงสุด 23. ๒๓. සතානං පඤ්චක්ඛත්තුඤ්ච, දෙවරජ්ජ මකාරයිං; සතානං තීණික්ඛත්තුංච, චක්කවත්තී අහොසහං; පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසංඛියං. ข้าพเจ้าได้เป็นเทวราชห้าร้อยครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิสามร้อยครั้ง ได้เป็นเจ้าของแคว้นอันไพศาล นับไม่ถ้วน 24. ๒๔. භවාභවෙ සංසරන්තො, මහාභොගං ලභාමහං; භොගෙ මෙ ඌනතා නත්ථි, බුද්ධපූජායි දං ඵලං. ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าได้โภคสมบัติอันยิ่งใหญ่ โภคสมบัติของข้าพเจ้าไม่เคยขาดแคลน นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 25. ๒๕. ද්වෙ මෙ භවෙ සංසරාමි, දෙවත්තෙ අථ මානුසෙ; අඤ්ඤං ගතිං න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสองภพ คือ เทวโลกและมนุษยโลก ข้าพเจ้าไม่รู้จักคติอื่น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 26. ๒๖. ද්වෙ මෙ කුලෙ පජානාමි, ඛත්තියෙ චාපි බ්‍රාහ්මණෙ; නීචෙ කුලෙ න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ข้าพเจ้ารู้จักสองตระกูล คือ กษัตริย์และพราหมณ์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักตระกูลต่ำ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 27. ๒๗. හත්ථියානං අස්සයානං, සිවිකං සන්දමානිකං; ලභාමි සබ්බමෙවෙ තං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ยานช้าง ยานม้า วอ และรถ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 28. ๒๘. දාසීගණං දාසගණං, නාරියො ච අලඞ්කතා; ලභාමි සබ්බ මෙවෙ තං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. หมู่ทาสี หมู่ทาส และสตรีที่ประดับประดาแล้ว ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 29. ๒๙. කොසෙය්‍යකම්බලියානි, ඛොමකප්පාසිකානිච; ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ ผ้าลินิน และผ้าฝ้าย ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 30. ๓๐. නවවත්ථං [Pg.93] නවඵලං, නවග්ගරසභොජනං; ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ผ้าใหม่ ผลไม้ใหม่ และอาหารรสเลิศใหม่ ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 31. ๓๑. ඉමං ඛාද ඉමං භුඤ්ජ, ඉමම්හි සයනෙ සය; ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. 'จงกินสิ่งนี้ จงบริโภคสิ่งนี้ จงนอนบนที่นอนนี้' ข้าพเจ้าได้ทั้งหมดนั้น นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 32. ๓๒. සබ්බත්ථ පූජිතො හොමි, යසො අච්චුග්ගතො මම; මහෙසක්ඛො ඝදා හොමි, අභෙජ්ජපරිසො සදා; ඤාතීනං උත්තමො හොමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ข้าพเจ้าเป็นที่บูชาในทุกหนแห่ง ยศของข้าพเจ้าสูงส่งยิ่งนัก ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีบริษัทที่ไม่มีใครทำลายได้เสมอ ข้าพเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่ญาติ นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 33. ๓๓. සීතං උණ්හං න ජානාමි, පරිළාහො න විජ්ජති; අථො චෙතසිකං දුක්ඛං, හදයෙ මෙ න විජ්ජති. ข้าพเจ้าไม่รู้จักความหนาว ความร้อน ความเร่าร้อนไม่มี อนึ่ง ทุกข์ทางใจก็ไม่มีในใจของข้าพเจ้า 34. ๓๔. සුවණ්ණවණ්ණො හුත්වාන, සංසරාමි භවාභවෙ; වෙවණ්ණියං න ජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. เป็นผู้มีผิวพรรณดุจทองคำ ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ ข้าพเจ้าไม่รู้จักความมีผิวพรรณเศร้าหมอง นี่เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 35. ๓๕. දෙවලොකා චවිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො; සාවත්ථියං පුරෙ ජාතො, මහාසාලෙ සුඅඩ්ඪකෙ. จุติจากเทวโลกแล้ว ถูกกรรมดีชักนำ เกิดในเมืองสาวัตถี ในตระกูลมหาศาลที่มั่งคั่ง 36. ๓๖. පඤ්චකාමගුණෙ හිත්වා, පබ්බජිංඅනගාරියං; ජාතියා සත්තවස්සොහං, අරහත්තමපාපුණිං. ละกามคุณ ๕ แล้ว บวชเป็นผู้ไม่มีเรือน เรามีอายุ ๗ ขวบ ได้บรรลุพระอรหัต 37. ๓๗. උපසම්පාදයී බුද්ධො, ගුණමඤ්ඤාය චක්ඛුමා; තරුණොව පූජනීයො හං, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุ ทรงทราบคุณของเรา ทรงให้เราอุปสมบท เราเป็นผู้ควรบูชาแม้ยังหนุ่ม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 38. ๓๘. දිබ්බචක්ඛුං විසුද්ධං මෙ, සමාධිකුසලො අහං; අභිඤ්ඤාපාරමිප්පත්තො, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ทิพยจักษุของเราบริสุทธิ์แล้ว เราเป็นผู้ฉลาดในสมาธิ บรรลุถึงความสำเร็จแห่งอภิญญา นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 39. ๓๙. පටිසම්භිදා අනුප්පත්තො, ඉද්ධිපාදෙසු කොවිදො; සද්ධම්මෙ පාරමිප්පත්තො, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ฉลาดในอิทธิบาท บรรลุถึงความสำเร็จในพระสัทธรรม นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 40. ๔๐. තිංසකප්පසහස්සම්හි, යං බුද්ධමභිපූජයිං; දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං. ในสามหมื่นกัปที่เราได้บูชาพระพุทธเจ้า เราไม่รู้จักทุคติ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า 41. ๔๑. කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා; නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො. กิเลสของเราเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถอนขึ้นแล้ว เราตัดเครื่องผูกพันได้แล้วเหมือนพญานาค อยู่ปราศจากอาสวะ 42. ๔๒. ස්වාගතං [Pg.94] වත මෙ ආසි, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සන්තිකං; තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසනං. การมาของเราดีแล้วหนอ ในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราบรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำกิจในพระพุทธศาสนาเสร็จแล้ว 43. ๔๓. පටිසම්භිදා චතස්සො ච, විමෙක්ඛා පිච අට්ඨිමෙ; ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසනංති; තං සුත්වා බහූ කුසලකම්මපරායණා අහෙසුං. ปฏิสัมภิทา ๔ และวิโมกข์ ๘ เหล่านี้ อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว กิจในพระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ชนเป็นอันมากฟังเรื่องนั้นแล้ว ก็เป็นผู้มีกุศลกรรมเป็นที่พึ่ง 44. ๔๔. සහෙතුකා පච්ඡිමිකාපි සත්තා,පාපං න සක්කොන්ති ජහාතුමෙවං; අනිච්ඡමානෙහි ජනෙහි දුක්ඛං,ආරාව පාපං පරිවජ්ජනීයංති. สัตว์ทั้งหลายผู้มีเหตุปัจจัยในภายหลัง ย่อมไม่สามารถละบาปได้เลยอย่างนี้ ความทุกข์ที่เกิดจากชนผู้ไม่ปรารถนา บาปนั้นพึงเว้นให้ห่างไกล උත්තරසාමණෙරස්ස වත්ථුං චතුත්ථං. เรื่องของพระอุตตรสามเณร จบเรื่องที่ ๔ 25. කවීරපට්ටන වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๕. ในเรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ นี้เป็นเรื่องตามลำดับ ජම්බුදීපෙ කිර චොළරට්ඨෙ කාවීරපට්ටනං නාම අහොසි. තත්ථ මාහිස්සරිකා බහූ මිච්ඡාදිට්ඨිකා වසන්ති. තත්ථෙකස්මිං දෙවාලයෙ චිත්තකම්මං කරොන්තා එකස්මිං ඵලකෙ ඉස්සරස්ස ඔනමිත්වා වන්දනාකාරං භගවතො රූපං අකංසු. තස්මිං සමයෙ තත්ථ බහූ උපාසකා තං දෙවකුලං ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ චිත්තකම්මානි ඔලොකෙන්තා තස්මිං ඵලකෙ තං චිත්තකම්මං අද්දසංසු. දිස්වාන තෙ අහො අම්හෙහි අපස්සිතබ්බං පස්සිතං. සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියාසදෙවමනුස්සාය පජාය ච අපරිමාණෙසු චක්කවාළෙසු භගවතො උත්තරිතරං ඨපෙත්වා සමසමොපි නත්ථි. සකලෙහි සත්තනිකායෙහි වන්දනීයො පූජනීයො භගවා. අනනුරූපං තස්ස එතෙහි කතංති රොදන්තා පරිදෙවන්තා රාජද්වාරං ගන්ත්වා උග්ඝොසෙසුං, තං සුත්වා රාජා තෙ පක්කොසාපෙත්වා කස්මා තුම්හෙ [Pg.95] උග්ඝොසෙථාති පුච්ඡි, තෙ එව මාහංසු. දෙව අම්හාකං භගවා දෙවාතිදෙවො සක්කාතිසක්කො බ්‍රහ්මාතිබ්‍රහ්මා මෙරුව අචලො සාගරො ගම්භීරො ආකාසොව අනන්තො පථවීව පත්ථටොතිආදීහි භගවතො ගුණං වණ්ණෙසුං. තෙන වුත්තං අපදානෙ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ในแคว้นโจฬะ มีเมืองชื่อกาวีรปัตตนะ ในเมืองนั้น มีพวกมาเหศวรผู้มีความเห็นผิดเป็นอันมากอาศัยอยู่ ในเทวสถานแห่งหนึ่งในเมืองนั้น พวกช่างเขียนได้เขียนรูปพระผู้มีพระภาคเจ้าในลักษณะที่ก้มกราบพระอิศวรลงบนแผ่นกระดานแผ่นหนึ่ง ในสมัยนั้น อุบาสกเป็นอันมากได้ไปที่เทวสถานนั้น เมื่อดูภาพเขียนตามที่ต่างๆ ก็ได้เห็นภาพเขียนนั้นบนแผ่นกระดานนั้น ครั้นเห็นแล้ว พวกเขาก็กล่าวว่า 'โอหนอ สิ่งที่เราไม่ควรเห็น เราได้เห็นแล้ว ในโลกพร้อมทั้งเทวดา มาร พรหม พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ พร้อมทั้งหมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ และในจักรวาลอันประมาณมิได้ ไม่มีใครเสมอเหมือนพระผู้มีพระภาคเจ้า ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าก็ไม่มี พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้ที่หมู่สัตว์ทั้งปวงควรไหว้ ควรบูชา สิ่งที่พวกนี้ทำนั้นไม่สมควรแก่พระองค์เลย' ดังนี้แล้ว ก็ร้องไห้คร่ำครวญไปถึงประตูวังแล้วประกาศให้ทราบ พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงรับสั่งให้เรียกพวกเขามาแล้วตรัสถามว่า 'พวกท่านประกาศอะไร?' พวกเขาก็ทูลอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราเป็นเทวดาเหนือเทวดา เป็นพระอินทร์เหนือพระอินทร์ เป็นพระพรหมเหนือพระพรหม ไม่หวั่นไหวเหมือนภูเขาพระสุเมรุ ลึกซึ้งเหมือนมหาสมุทร ไม่มีที่สุดเหมือนอากาศ แผ่ไปเหมือนแผ่นดิน' ดังนี้เป็นต้น แล้วพรรณนาพระคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ในอปทานว่า 1. ๑. බත්තිංසලක්ඛණධරො, සුනක්ඛත්තොව චන්දිමා; අනුබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නො, සාලරාජාව ඵුල්ලිතො. ทรงมีพระลักษณะ ๓๒ ประการ เหมือนพระจันทร์ในนักษัตรฤกษ์อันดี ทรงประกอบด้วยอนุพยัญชนะ เหมือนต้นสาละหลวงที่บานสะพรั่ง 2. ๒. රංසිජාලපරික්ඛිත්තො, දිත්තොව කනකාචලො; බ්‍යාමප්පභාපරිවුතො, සතරංසි දිවාකරො. แวดล้อมด้วยข่ายแห่งรัศมี สว่างไสวเหมือนภูเขาทอง แวดล้อมด้วยพระรัศมีประมาณวาหนึ่ง เหมือนพระอาทิตย์มีร้อยรัศมี 3. ๓. සොණ්ණා නනො ජිනවරො, සමණීව සිලුච්චයො; කරුණාපුණ්ණහදයො, විවට්ටො විය සාගරො. พระชินเจ้าผู้ประเสริฐมีพระพักตร์ดุจทอง ทรงสงบเหมือนภูเขาหิน มีพระหทัยเต็มเปี่ยมด้วยพระกรุณา เหมือนมหาสมุทรที่กว้างใหญ่ 4. ๔. ලොකවිස්සුතකිත්තීව, සිනෙරුව නගුත්තමො; යසසා විතතො ධීරො, ආකාසසදිසො මුනි. มีพระเกียรติคุณเลื่องลือไปทั่วโลก เหมือนภูเขาพระสุเมรุอันเป็นยอดแห่งภูเขา ผู้มีปัญญาแผ่ไปด้วยยศ พระมุนีเสมอด้วยอากาศ 5. ๕. අසඞ්ගචිත්තො සබ්බත්ථ, අනිලො විය නායකො; පතිට්ඨා සබ්බභූතානං, මහීව මුනිසුත්තමො. มีพระทัยไม่ติดข้องในที่ทั้งปวง พระผู้นำเหมือนลม เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งปวง พระมุนีผู้ประเสริฐสุดเหมือนแผ่นดิน 6. ๖. අනූපලිත්තො ලොකෙන, තොයෙන පදුමං යථා; කුවාදගච්ඡදහනො, අග්ගික්ඛන්ධොව සොභති. ไม่แปดเปื้อนด้วยโลก เหมือนดอกบัวไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เผาผลาญหมู่แห่งวาทะชั่ว รุ่งเรืองเหมือนกองไฟ 7. ๗. අගදො විය සබ්බත්ථ, කිලෙසවිසනාසකො; ගන්ධමාදනසෙලොව, ගුණගන්ධවිභූසිතො. เหมือนยาแก้พิษในที่ทั้งปวง กำจัดพิษคือกิเลส เหมือนภูเขาคันธมาทน์ ประดับด้วยกลิ่นคือคุณ 8. ๘. ගුණානං ආකරො ධීරො, රතනානංව සාගරො; සින්ධූව වනරාජීනං, කිලෙසමලහාරකො. ผู้มีปัญญาเป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เหมือนมหาสมุทรเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ เหมือนแม่น้ำสินธุเป็นที่รวมแห่งป่า กำจัดมลทินคือกิเลส 9. ๙. විජයීව මහායොධො, මාරසෙනප්පමද්දනො; චක්කවත්තීව සො රාජා, බොජ්ඣඞ්ගරතනිස්සරො. ผู้มีชัยชนะเหมือนยอดนักรบ ย่ำยีหมู่มาร พระราชาพระองค์นั้นเหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ ทรงเป็นเจ้าแห่งรัตนะคือโพชฌงค์ 10. ๑๐. මහාභිසක්කසඞ්කාසො, දොසබ්‍යාධිතිකිච්ඡකො; සල්ලකත්තො යථා වෙජ්ජා, දිට්ඨිගණ්ඩවිඵාලකො. เหมือนหมอใหญ่ รักษาโรคคือโทสะ เหมือนหมอศัลยแพทย์ ผ่าฝีคือทิฏฐิ 11. ๑๑. සත්ථා [Pg.96] නො භගවා දෙව, මහාබ්‍රහ්මෙහි වන්දිතො; දෙවින්දසුරසිද්ධෙහි, වන්දනීයො සදා දරා. ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระผู้มีพระภาคเจ้าศาสดาของเรา อันมหาพรหมทั้งหลายกราบไหว้แล้ว อันท้าวสักกะ เทวดา อสูร และผู้สำเร็จทั้งหลาย ควรไหว้ด้วยความเคารพเสมอ 12. ๑๒. සබ්බෙසු චක්කවාළෙසු, යෙ අග්ගා යෙ ච පූජිතා; තෙසමග්ගො මහාරාජ, භගවා නො පතාපවාති. ในจักรวาลทั้งปวง ชนเหล่าใดเป็นผู้เลิศ ชนเหล่าใดเป็นผู้ที่เขาบูชา ข้าแต่พระมหาราช พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เป็นผู้เลิศกว่าชนเหล่านั้น มีเดชานุภาพมาก අයුත්තං දෙව දෙවකුලෙහි කතංති ආහංසු. තං සුත්වා රාජා භො සබ්බෙපි මනුස්සා අත්තනො අත්තනො දෙවතානං මහන්තභාවං කථෙන්ති. තුම්හාකං පන සත්ථුනො මහන්තභාවං කථං අම්හාකං ජානාපෙථාති, උපාසකා න ගරු ත්වං මහාරාජ ඵලකං ආහරාපෙත්වා සුද්ධවත්ථෙන වෙඨෙත්වා තං අත්තනො මුද්දිකාය ලඤ්ඡිත්වා සුරක්ඛිතසුගොපිතෙ එකස්මිං දෙවකුලෙ ඨපෙත්වා සත්තාහච්චයෙන ආහරාපෙත්වා තං ඔලොකෙථ, තදා නො සත්ථුනො මහන්තානුභාවං ජානාථාති ආහංසු, අථ රාජා තෙසං වුත්තනියාමෙනෙව කාරාපෙත්වා අන්තොදෙවකුලෙ ඨපෙත්වා සබ්බද්වාරානි පිදහිත්වා ලඤ්ඡෙත්වා රක්ඛෙය්‍යාථාති නියොජෙසි. තතො තෙ උපාසකා සබ්බෙ සන්නිපතිත්වා සත්තාහං දානං දෙන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා සබ්බසත්තෙසු මෙත්තිං භාවෙන්තා සබ්බසත්තානං අත්තනා කතපුඤ්ඤෙසු පත්තිං දෙන්තා තිණ්ණං රතනානං පූජං කරොන්තා එවං උග්ඝොසෙසුං. අම්හාකං කතකුසලනිස්සන්දෙන ලොකෙ මහිද්ධිකා මහානුභාවා සබ්බෙ දෙවා ච ලොකං පාලෙන්තා චත්තාරො මහාරාජානො ච අම්හාකං සත්ථුනො උපට්ඨානාය ඨිතභාවං දස්සෙන්තූති සච්චකිරියං අකංසු. අථ තෙසං පුඤ්ඤානුභාවෙන තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. තතො සො මනුස්සලොකං ඔලොකෙන්තො මිච්ඡාදිට්ඨීහි කතං තං විප්පකාරං දිස්වා සංවිග්ගො ආගන්ත්වා ඉස්සරං භගවතො පාදෙ වන්දිත්වා සයිතාකාරං [Pg.97] කත්වා තං පවත්තිං උපාසකානං කථෙත්වා සකට්ඨානමෙව අගමාසි. තතො සත්තමෙ දිවසෙපාතොව තෙ සබ්බෙපි රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එවමාහංසු. දෙව ඉස්සරො අම්හාකං භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිත්වා නිපන්නොති. අථ රාජා තෙසං කථං සුත්වා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා මහාජනෙ සන්නිපාතෙත්වා තෙහි පරිවුතො දෙවකුලං ගන්ත්වා ලඤ්ඡං භින්දාපෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා ඵලකං ආහරාපෙත්වා වෙඨිතසාටකෙ මොචාපෙසි. අථ රාජා ච මහාජනො ච තං මහන්තං පාටිහාරියං දිස්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං පහාය සබ්බෙ සත්ථුනො සරණ මගමංසු. අථ රාජා තං දෙවකුලං භින්දාපෙත්වා මහන්තං රමණීයං විහාරං කාරාපෙත්වා යාවජීවං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ สิ่งที่พวกเทวสถานทำนั้นไม่สมควร" ดังนี้. พระราชาทรงได้ยินดังนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนท่านทั้งหลาย มนุษย์ทั้งปวงย่อมกล่าวถึงความยิ่งใหญ่ของเทวดาของตนๆ แต่พวกท่านจะให้เราทราบถึงความยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของพวกท่านได้อย่างไร?" อุบาสกทั้งหลายทูลว่า "ข้าแต่พระมหาราช ไม่ยากเลย ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำแผ่นกระดานนั้นมา ห่อด้วยผ้าขาวบริสุทธิ์ ประทับตราด้วยพระธำมรงค์ของพระองค์ แล้วเก็บรักษาไว้ในเทวสถานแห่งหนึ่งอย่างดีเยี่ยม ครั้นล่วงไป ๗ วันแล้ว ขอพระองค์จงรับสั่งให้นำมาดู เมื่อนั้น พระองค์ก็จะทรงทราบถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของพระศาสดาของเรา" ดังนี้. ลำดับนั้น พระราชาจึงรับสั่งให้ทำตามที่พวกเขากล่าวไว้ แล้วให้เก็บไว้ในเทวสถานภายใน ปิดประตูทั้งหมด ประทับตรา แล้วรับสั่งให้รักษาไว้. จากนั้น อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดประชุมกัน ให้ทาน รักษาศีล ทำอุโบสถกรรม เจริญเมตตาในสัตว์ทั้งปวง อุทิศส่วนบุญที่ตนทำแล้วแก่สัตว์ทั้งปวง บูชาพระรัตนตรัย ๓ ประการ แล้วประกาศอย่างนี้ว่า "ด้วยผลแห่งบุญที่เราทำแล้ว ขอเทวดาทั้งปวงผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากในโลก และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ผู้รักษาโลก จงแสดงให้เห็นว่า พวกท่านยืนอยู่เพื่ออุปัฏฐากพระศาสดาของเรา" ดังนี้ แล้วได้ทำสัจจกิริยา. ลำดับนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญของพวกเขา ในขณะนั้น บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์ของท้าวสักกะจอมเทพก็แสดงอาการร้อน. จากนั้น ท้าวสักกะทอดพระเนตรดูโลกมนุษย์ เห็นความวิปริตที่พวกมิจฉาทิฏฐิทำไว้ ก็ทรงสังเวช เสด็จมาแล้วทรงทำให้รูปพระอิศวรกราบแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า แสดงอาการประหนึ่งว่านอนอยู่ แล้วตรัสบอกเรื่องนั้นแก่อุบาสกทั้งหลาย แล้วเสด็จกลับไปยังที่ของพระองค์เอง. จากนั้น ในวันที่ ๗ พอรุ่งเช้า อุบาสกเหล่านั้นทั้งหมดก็ไปเฝ้าพระราชา กราบทูลอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระอิศวรได้กราบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราด้วยเศียรเกล้าแล้วนอนอยู่" ลำดับนั้น พระราชาทรงได้ยินคำของพวกเขาแล้ว จึงรับสั่งให้ตีกลองประกาศในเมือง ให้มหาชนประชุมกัน แล้วเสด็จไปเทวสถานพร้อมด้วยพวกเขา ทรงให้ทำลายตรา เปิดประตู รับสั่งให้นำแผ่นกระดานออกมา แล้วทรงให้แกะผ้าที่ห่อออก. ลำดับนั้น พระราชาและมหาชนเห็นปาฏิหาริย์อันยิ่งใหญ่นั้นแล้ว ก็ละมิจฉาทิฏฐิทั้งหมด แล้วถึงพระศาสดาเป็นสรณะ. ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ทำลายเทวสถานนั้น แล้วทรงสร้างวิหารอันงดงามใหญ่โต ทรงทำบุญกรรมตลอดพระชนมชีพ แล้วไปอุบัติในเทวโลก. 13. ๑๓. අනබ්භුතං සත්ථු ධරීයමානෙ,කරොන්ති දිස්වා කුසලානි ඉද්ධිං; යෙ තං මුනින්දෙ පරිනිබ්බුතම්හි,කරොන්ති පුඤ්ඤානි මහබ්භූතං යෙති. การที่คนทั้งหลายเห็นฤทธิ์แล้วทำกุศลในเมื่อพระศาสดายังทรงพระชนม์อยู่ ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์, ส่วนชนเหล่าใดทำบุญในพระจอมมุนีนั้นแม้เมื่อปรินิพพานแล้ว (การกระทำของ) ชนเหล่านั้น เป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก. කාවීරපට්ටනවත්ථුං පඤ්චමං. เรื่องเมืองกาวีรปัตตนะ จบเรื่องที่ ๕. 26. චොරඝාතකවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๖. ในเรื่องโจรฆาต นี้เป็นเรื่องตามลำดับ. එකස්මිං කිර සමයෙ අම්හාකං භගවා සාවත්ථියං උපනිස්සාය ජෙතවනෙ විහරති ධම්මදෙසනාය මහාජනස්ස සග්ගමොක්ඛසම්පදං දදමානො. තස්මිංසමයෙ පඤ්චසතා චොරා අටවිතො නගරං ආගන්ත්වා රත්තිභාගෙ චොරකම්මං කත්වා තෙන පුත්තදාරෙ පොසෙන්ති. අථෙකදිවසං චොරා චොරකම්මත්ථාය නගරං පවිසන්තා නගරද්වාරෙ එකං දුක්ඛිතං ජනපදමනුස්සං පස්සිත්වා හම්භො [Pg.98] කත්ථ වසතීති පුච්ඡිංසු, සො අත්තජනා ජනපදවාසිභාවං පකාසෙසි. අථස්ස තෙ කස්මා භො ඉමිනා දුක්ඛවාසෙන වසිස්සසි, එහි අම්හෙහි සද්ධිං චොරකම්මං කරොන්තො වත්ථාලඞ්කාරසම්පන්නො පුත්තදාරං පොසෙහි. ඉමිනා කපණවාසෙන න වසාති ආහංසු. සො පනිමෙ යුත්තං කථෙන්තීති තෙසං වචනං සම්පටිච්ඡි. අථ තෙ එවං සති අම්හෙහි සද්ධිං ආගච්ඡාහීති වත්වා නං ගහෙත්වා අන්තොනගරං පවිට්ඨා තත්ථ තත්ථ විලුම්පන්තා චොරකම්මං අකංසු. තදා ජානපදිකො ලද්ධවිභවො ඉමමෙව වරතරන්ති තෙහි සද්ධිං චොරකම්මං කරොන්තො ජීවිකං කප්පෙසි, අථෙකදිවසං රාජපුරිසා කතකම්මෙ තෙ සබ්බෙව ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං ගාළ්හං බන්ධිත්වා කොසලරඤ්ඤො දස්සෙසුං, රාජා තෙ දිස්වා එවමාහ, භණෙ තුම්හාකං අන්තරෙ යො එතෙසං මාරෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සති, තස්ස ජීවිතදානං දම්මීති, තං සුත්වා තෙ චොරා සබ්බෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤාතිසුහදසම්බන්ධභාවෙන තං න ඉච්ඡිංසු. සො පන ජනපදවාසී මනුස්සො අහමෙතෙ සබ්බෙ මාරෙස්සාමීති රඤ්ඤො වත්වා තෙනානුඤ්ඤාතො තෙ සබ්බෙ මාරෙසි. තං දිස්වා තුට්ඨො රාජා තස්ස චොරඝාතකම්මං අදාසි. සො චොරෙ ච වජ්ඣප්පත්තෙ ච මාරෙන්තො පඤ්චවීසතිවස්සානි වසන්තො අපරභාගෙ මහල්ලකො අහොසි. අථ සො මන්දබලත්තා කතිපයපහාරෙනාපි චොරං මාරෙතුං න සක්කොති, රාජා තං ඤත්වා අඤ්ඤස්ස චොරඝාතකම්මං අදාසි. අථ සො චොරඝාතකම්මා පරිහීනො අත්තනො ගෙහෙ වසති. තදා අඤ්ඤතරො මනුස්සො මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතෙන මනුස්සමාරණකමන්තං ජානාති. තථාහි හත්ථපාදකණ්ණනාසසීසාදීසු යංකිඤ්චි ඡෙජ්ජභෙජ්ජං කත්තුකාමො මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙති. තං තං ඨානං ඡිජ්ජති භිජ්ජති, එවං මහානුභාවො සො මන්තො, අථ සො තං පුරිසං උපට්ඨහිත්වා මන්තං ලභිත්වා රඤ්ඤො සාසනං පෙසෙසි[Pg.99]. අහං ඉතො පුබ්බෙ මහල්ලකත්තා චොරානං හත්ථපාදාදයො දුක්ඛෙන ඡෙජ්ජ භෙජ්ජං කරොමි, මාරෙතබ්බෙපි දුක්ඛෙන මාරෙමි. ඉදානි පනාහං තථා න කරොමි, මම මන්තානුභාවෙන ඡෙජ්ජභෙජ්ජකම්මං කරිස්සාමීති. රාජා තං සාසනං සුත්වා සාධූති තං පක්කොසාපෙත්වා ඨානන්තරං තස්සෙව පාකතික මකාසි. සො තතො පට්ඨාය තං කම්මං කරොන්තො පුන පඤ්චවස්සානි අතික්කාමෙසි. සො මහල්ලකො ඛීණායුකො දුබ්බලො මරණමඤ්චපරායණො හුත්වා මරණවෙදනාදුක්ඛෙන මහන්තෙන භයානකෙන සද්දෙන විස්සරං විරවන්තො නිමීලිතෙන චක්ඛුනා භයානකං නරකග්ගිජාලාපජ්ජලන්තඅයකූටමුග්ගරධරෙ නිරයපාලෙ ච පස්සන්තො නිපන්නො හොති, තතො තස්ස පටිවිස්සකගෙහෙ මනුස්සා තස්ස භයානකසද්දසවණෙන ගෙහං ඡට්ටෙත්වා පලායිංසු. තස්මිං කිර දිවසෙ මහාසාරිපුත්තත්ථෙරො දිබ්බචක්ඛුනා ලොකං ඔලොකෙන්තා තං චොරඝාතකං තදහෙව කාලංකත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තමානං දිස්වා මයි තත්ථ ගතෙ පනෙස මයි පසාදෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තතීති ඤත්වා අජ්ජ මයා තස්සානුග්ගහං කාතුං වට්ටතීති පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා තස්ස ඝරද්වාර මගමාසි. අථ සො ථෙරං දිස්වා කුද්ධො කොපෙන තටතටායමානදෙහො අජ්ජ තං විජ්ඣිත්වා ඵාලෙත්වා මාරෙස්සාමීති නිපන්නොව මන්තං පරිවත්තෙත්වා නාසාවාතං විස්සජ්ජෙසි, ථෙරො තස්මිං ඛණෙ නිරොධසමාපන්නො නිරොධා වුට්ඨාය සුරියො විය විරොචමානො අට්ඨාසි, අථ සො ථෙරස්ස තයො වාරෙ තථෙව කත්වා කිඤ්චි කාතුං අසක්කොන්තො අතිවිය විම්හිතචිත්තො ථෙරෙ චිත්තං පසාදෙත්වා අත්තනො පටියත්තං පායසං ථෙරස්ස දාපෙසි, ථෙරො මඞ්ගලං වඩ්ඪෙත්වා විහාරමෙව අගමාසි, චොරඝාතකො ථෙරස්ස දින්නදානං අනුස්සරන්තො තස්මිං ඛණෙ කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්ති. අහො වීතරාගානං බුද්ධපුත්තානං ආනුභාවො. එවං නරකෙ නිබ්බත්තමානොපිස්ස බලෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තොති. තථාහි. ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายประทับอยู่ที่พระเชตวัน ใกล้เมืองสาวัตถี ทรงแสดงธรรมประทานความถึงพร้อมด้วยสวรรค์และนิพพานแก่ชนหมู่มาก. ในสมัยนั้น โจร ๕๐๐ คนมาจากป่า เข้ามาในเมือง ทำการโจรกรรมในเวลากลางคืน เลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยทรัพย์นั้น. วันหนึ่ง พวกโจรเข้าไปในเมืองเพื่อทำการโจรกรรม เห็นชาวชนบทผู้หนึ่งกำลังทุกข์ยากอยู่ที่ประตูเมือง จึงถามว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านอยู่ที่ไหน?" เขาจึงบอกว่าตนเป็นชาวชนบท. พวกโจรจึงกล่าวแก่เขาว่า "ท่านผู้เจริญ ทำไมท่านจึงอยู่ด้วยความทุกข์ยากเช่นนี้? มาเถิด ท่านจงมาทำการโจรกรรมกับพวกเรา แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยาของท่านให้มีความสมบัติด้วยเสื้อผ้าและเครื่องประดับเถิด อย่าอยู่ด้วยความยากจนเช่นนี้เลย." เขาคิดว่า "คนเหล่านี้พูดสมควร" จึงรับคำของพวกโจร. พวกโจรจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงมากับพวกเราเถิด" แล้วพาเขาเข้าไปในเมือง ทำการโจรกรรมปล้นสะดมไปทั่ว. ครั้งนั้น ชาวชนบทนั้นได้ทรัพย์สมบัติแล้ว คิดว่า "นี่แหละดีกว่า" จึงเลี้ยงชีพด้วยการทำการโจรกรรมกับพวกโจรเหล่านั้น. วันหนึ่ง พวกราชบุรุษจับพวกโจรทั้งหมดที่กระทำกรรมนั้นได้ มัดมือไพล่หลังอย่างแน่นหนา แล้วนำไปถวายพระราชาแห่งแคว้นโกศล. พระราชาทอดพระเนตรเห็นพวกโจรแล้วตรัสว่า "แน่ะ พวกเจ้า! ในหมู่พวกเจ้า ใครก็ตามที่ฆ่าพวกโจรเหล่านี้ให้ถึงแก่ชีวิตได้ เราจะประทานชีวิตให้แก่ผู้นั้น." พวกโจรทั้งหมดได้ยินดังนั้นแล้ว ด้วยความเป็นญาติมิตรและสหายกัน จึงไม่ปรารถนาที่จะทำเช่นนั้น. แต่ชาวชนบทนั้นกราบทูลพระราชาว่า "ข้าพระองค์จะฆ่าพวกโจรเหล่านี้ทั้งหมด" แล้วได้รับพระบรมราชานุญาต จึงฆ่าพวกโจรเหล่านั้นทั้งหมด. พระราชาทอดพระเนตรเห็นดังนั้นแล้ว ทรงพอพระทัย จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่เขา. เขาฆ่าโจรและนักโทษประหารชีวิตอยู่ ๒๕ ปี ต่อมาก็แก่ชราลง. ครั้นแล้ว ด้วยความที่กำลังอ่อนลง เขาไม่สามารถฆ่าโจรได้แม้ด้วยการฟันเพียงไม่กี่ครั้ง. พระราชาทรงทราบดังนั้นแล้ว จึงประทานตำแหน่งเพชฌฆาตให้แก่ผู้อื่น. ครั้นแล้ว เขาผู้พ้นจากตำแหน่งเพชฌฆาต จึงอยู่แต่ในบ้านของตน. ในเวลานั้น ชายคนหนึ่งเรียนมนต์ที่สามารถฆ่าคนได้ด้วยลมหายใจทางจมูก. กล่าวคือ เมื่อเขาต้องการจะตัดหรือทำลายอวัยวะใดๆ เช่น มือ เท้า หู จมูก ศีรษะ เป็นต้น เขาจะบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. อวัยวะส่วนนั้นก็จะถูกตัดและทำลายไป. มนต์นั้นมีอานุภาพมากอย่างนี้. ครั้นแล้ว เขาจึงเข้าไปปรนนิบัติชายผู้นั้น ได้มนต์มาแล้ว จึงส่งสารไปถวายพระราชาว่า "แต่ก่อน ข้าพระองค์แก่ชราแล้ว จึงตัดและทำลายมือเท้าเป็นต้นของโจรด้วยความยากลำบาก และฆ่าผู้ที่ควรฆ่าด้วยความยากลำบาก. แต่บัดนี้ ข้าพระองค์จะไม่ทำเช่นนั้นแล้ว ข้าพระองค์จะทำการตัดและทำลายด้วยอานุภาพแห่งมนต์ของข้าพระองค์." พระราชาทรงสดับสารนั้นแล้ว ตรัสว่า "ดีแล้ว" จึงรับสั่งให้เรียกเขามา แล้วทรงแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งเดิม. เขาตั้งแต่นั้นมา ทำการงานนั้นอยู่ได้อีก ๕ ปี. ชายชราผู้นั้นมีอายุขัยสิ้นแล้ว อ่อนแอ ต้องอาศัยเตียงนอนแห่งความตาย มีความทุกข์จากเวทนาแห่งความตาย ส่งเสียงร้องครวญครางด้วยเสียงอันน่ากลัวยิ่งนัก หลับตาเห็นพวกยมบาลผู้ถือค้อนเหล็กและตะบองเหล็กที่ลุกโชนด้วยเปลวไฟนรกอันน่ากลัว นอนอยู่. ครั้งนั้น มนุษย์ในบ้านใกล้เรือนเคียงของเขาได้ยินเสียงอันน่ากลัวของเขา จึงทิ้งบ้านเรือนหนีไป. ในวันนั้นแล พระมหาเถระสารีบุตรตรวจดูโลกด้วยทิพยจักษุ เห็นเพชฌฆาตผู้นั้นตายในวันนั้นเองแล้วไปเกิดในนรก จึงดำริว่า "ถ้าเราไปที่นั่น เขาก็จะไปเกิดในสวรรค์ด้วยความเลื่อมใสในเรา" แล้วคิดว่า "วันนี้เราควรจะอนุเคราะห์เขา" จึงนุ่งห่มในเวลาเช้า แล้วไปยังประตูบ้านของเขา. ครั้นแล้ว เขาเห็นพระเถระแล้วโกรธ ร่างกายสั่นสะท้านด้วยความโกรธ คิดว่า "วันนี้เราจะแทงและผ่าท่านให้ตาย" จึงนอนบริกรรมมนต์แล้วปล่อยลมหายใจทางจมูกไป. พระเถระในขณะนั้นเข้าสมาบัติคือพระนิโรธสมาบัติแล้ว ออกจากสมาบัติ ยืนอยู่สว่างไสวเหมือนดวงอาทิตย์. ครั้นแล้ว เขาทำเช่นนั้นถึงสามครั้งแก่พระเถระ แต่ไม่สามารถทำอันตรายใดๆ ได้ จึงมีจิตประหลาดใจยิ่งนัก ยังจิตให้เลื่อมใสในพระเถระ แล้วถวายข้าวปายาสที่ตนเตรียมไว้แก่พระเถระ. พระเถระให้พรแล้วก็กลับไปยังวิหาร. เพชฌฆาตนั้นระลึกถึงทานที่ถวายแก่พระเถระแล้ว ตายในขณะนั้นเอง ไปเกิดในสวรรค์. โอ้! อานุภาพของพระพุทธบุตรผู้ปราศจากราคะ! แม้เขาจะไปเกิดในนรก แต่ด้วยอานุภาพของพระเถระ เขาก็ไปเกิดในสวรรค์ได้. 1. ๑. දානං [Pg.100] තාණං මනුස්සානං, දානං දුග්ගතිවාරණං; දානං සග්ගස්ස සොපානං, දානං සන්තිකරං පරං. ทานเป็นที่พึ่งของมนุษย์ ทานย่อมห้ามทุคติ ทานเป็นบันไดสู่สวรรค์ ทานเป็นเครื่องทำความสงบอย่างยิ่ง. 2. ๒. ඉච්ඡිතිච්ඡිතදානෙන, දානං චින්තාමණී විය; කප්පරුක්ඛොව සත්තානං, දානං භද්දඝටොවිය. ทานย่อมให้สิ่งที่ปรารถนา เหมือนแก้วจินดามณี ทานเหมือนต้นกัลปพฤกษ์ของสัตว์ทั้งหลาย ทานเหมือนหม้อแห่งความเจริญ. 3. ๓. සීලවන්තස්ස දානෙන, චක්කවත්තිසිරිම්පි ච; ලභන්ති සක්කසම්පත්තිං, තථා ලොකුත්තරං සුඛං. ด้วยทานที่ถวายแก่ผู้มีศีล ย่อมได้แม้ซึ่งสิริแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมได้สมบัติของท้าวสักกะ และสุขอันเป็นโลกุตตระ. 4. ๔. පාපකම්මෙසු නිරතො, ඨිතොයං නරකායනෙ ; සාරිපුත්තස්ස ථෙරස්ස, පිණ්ඩපාතස්ස වාහසා. บุคคลนี้ผู้ยินดีในกรรมชั่ว ยืนอยู่ในนรก ด้วยอานุภาพแห่งบิณฑบาตที่ถวายแก่พระเถระสารีบุตร. 5. ๕. අපායං පරිවජ්ජෙත්වා, නෙකදුක්ඛසමාකුලං; දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හො, ගතො දෙවපුරං වරං. ละเว้นอบายภูมิอันเต็มไปด้วยทุกข์มากมายแล้ว แวดล้อมด้วยหมู่เทพ ไปสู่เทวโลกอันประเสริฐ. 6. ๖. තස්මා සුඛෙත්තෙ සද්ධාය, දෙථ දානානි කාමදං; දානං දෙන්තෙහි සීලම්පි, පාලනීයංතිසුන්දරන්ති. เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงให้ทานอันให้สิ่งที่น่าปรารถนาด้วยศรัทธาในเนื้อนาบุญอันดี เมื่อให้ทานอยู่ แม้ศีลก็ควรรักษาให้ดีงามยิ่งนัก අථ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා නිසින්නා භගවන්තං පුච්ඡිංසු, කිංභන්තෙ සො පාපො චතූසු අපායෙසු කතරස්මිං නිබ්බත්තොති. අථ සත්ථා අජ්ජෙස භික්ඛවෙ සාරිපුත්තස්ස දින්නදානානුභාවෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො, තස්සෙව නිස්සන්දෙන අනාගතෙ පච්චෙකබුද්ධො භවිස්සතීති බ්‍යාකාසීති. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายประชุมกันในธรรมสภาแล้วนั่งลง ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในอบายภูมิทั้งสี่แห่งใด?" ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสพยากรณ์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วันนี้แหละ บาปชนผู้นั้นไปเกิดในเทวโลกแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งทานที่ถวายแก่พระสารีบุตร และด้วยผลแห่งทานนั้น เขาจักเป็นพระปัจเจกพุทธเจ้าในอนาคต." 7. ๗. භො සාරිපුත්තෙ නිහිතප්පදානං,ඛණෙන පාපෙති හි සග්ගමග්ගං; තස්මා සුඛෙත්තෙසු දදාථ දානං,කාමත්ථ චෙ සග්ගමොක්ඛං පරත්ථ. ท่านผู้เจริญ ทานที่ประดิษฐานไว้ในพระสารีบุตร ย่อมยังบุคคลให้ถึงทางสวรรค์ได้โดยขณะทีเดียว เพราะฉะนั้น หากท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และความพ้นทุกข์ในปรโลก จงให้ทานในเนื้อนาบุญทั้งหลายอันดีงามเถิด. චොරඝාතකවත්ථුං ඡට්ඨමං. เรื่องเพชฌฆาตโจร จบเรื่องที่ ๖. 27. සද්ධොපාසකස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๗. ลำดับเรื่องในเรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา ดังนี้ අතීතෙ [Pg.101] කිර කස්සපදසබලස්ස කාලෙ එකො පුරිසො සද්ධො රතනත්තයෙසු පසන්නො උච්ඡුයන්තකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො පටිවසති. අථ සො එකං ගිලානභික්ඛුං දිස්වා තස්ස උළුඞ්කමත්තං සප්පිං අදාසි, තථෙවෙකස්ස භික්ඛුස්ස එකං ගුළපිණ්ඩං අදාසි, අථාපරස්මිංදිවසෙ එකං ඡාතජ්ඣත්තං සුනඛං දිස්වා තස්ස භත්තපිණ්ඩෙන සඞ්ගහ මකාසි, අථෙකස්ස ඉණට්ඨකස්ස එකං කහාපණං අදාසි, අථෙකදිවසං ධම්මං සුණමානො ධම්මදෙසකස්ස භික්ඛුස්ස සාටකං පූජෙසි, සො එත්තකං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා භවෙසු චරමානොහං සමුද්දපබ්බතාදීසුපි යං යං ඉච්ඡාමි. තං තං සමිජ්ඣතූති පත්ථනං අකාසි, සො අපරභාගෙ කාලං කත්වා තෙහෙව කුසලමූලෙහි සුත්තප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ මහන්තං දිබ්බසම්පත්තිං අනුභවිත්වා තතො චුතො අම්හාකං භගවතො කාලෙ සාවත්ථියං මහද්ධනෙ මහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො සො විඤ්ඤුතං පත්තො කාලෙන කාලං ධම්මං සුණන්තො ඝරාවාසෙ ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ච ආනිසංසං සුත්වා පබ්බජිතො න චිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. සො අපරභාගෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො උග්ගනගරං අගමාසි, තත්ථ සෙට්ඨිනො භරියා සද්ධා අහොසි පසන්නා. සා ථෙරං පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං භික්ඛාය චරන්තං දිස්වා තුරිතතුරිතා ගන්ත්වා ථෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා සද්ධිං පඤ්චසතෙහි භික්ඛූහි භොජෙත්වා ථෙරං තත්ථ නිබද්ධවාසත්ථං යාචිත්වා පඤ්චසතකූටාගාරානි කාරාපෙත්වා අලඞ්කරිත්වා පඤ්චසතභික්ඛූ තත්ථ වාසෙන්තී නිබද්ධං චතුපච්චයෙහි උපට්ඨානමකාසි. තතො ථෙරො තං පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තත්ථ යථාභිරන්තං විහරිත්වා අඤ්ඤත්ත ගන්තුකාමො අනුපුබ්බෙන පට්ටනගාමං අගමාසි, තත්ථ වසිත්වා තතො නාවං අභිරුය්හ පඤ්චසතභික්ඛූහි පරිවුතො සමුද්දපිට්ඨෙන ගච්ඡති, සමුද්දං තරන්තස්ස [Pg.102] තස්ස සාගරමජ්ඣෙ උදරවාතො සමුට්ඨහිත්වා පීළෙති, තං දිස්වා භික්ඛූ භන්තෙ ඉදං පුබ්බෙ කෙන වූපසමෙස්සතීති පුච්ඡිංසු, ථෙරො පුබ්බෙ මෙ ආවුසො උලුඞ්කමත්තෙ සප්පිපීතෙ රොගො වූපසම්මතීති ආහ, භික්ඛූ භන්තෙ සමුද්දපිට්ඨෙ කථං සප්පිං ලභිස්සාම, අධිවාසෙථාති ආහංසු, තං සුත්වා ථෙරෙන න නො ආයස්මන්තා සප්පි දුල්ලභා, මම පත්තං ගහෙත්වා සමුද්දොදකං උද්ධරිත්වා ආනෙථාති වුත්තෙ භික්ඛූ තථා අකංසු. උද්ධටමත්තමෙව තංඋදකං පරිවත්තෙත්වා සප්පි අහොසි, අථ භික්ඛූ තං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා ජාතා ථෙරස්ස සප්පිං උපනාමෙසුං, ථෙරෙන සප්පිනො පීතමත්තෙ සො ආබාධො වූපසමි, අථස්ස භික්ඛූහි කි මෙතං භන්තෙ අච්ඡරියං, න නො ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං දිට්ඨපුබ්බංති වුත්තෙ ථෙරො තෙනහි කතපුඤ්ඤානං පුඤ්ඤවිපාකං පස්සිස්සථාති වත්වා සමුද්දං ඔලොකෙසි ඉදං සප්පි හොතූති. අථස්ස චක්ඛුපථෙ සමුද්දෙ සබ්බොදකං පරිවත්තෙත්වා සප්පි අහොසි. අථස්ස භික්ඛූ අබ්භුතචිත්තා අඤ්ඤම්පි ඊදිසං පුඤ්ඤං අත්ථි භන්තෙති පුච්ඡිංසු, තතො ථෙරො තෙනහි පස්සථායස්මන්තා මම පුඤ්ඤන්ති වත්වා සමන්තා තත්ථ තත්ථ ඝනසෙලපබ්බතෙ ඔලොකෙසි, සබ්බානි තානි ගුළපිණ්ඩානි අහෙසුං, තතො චක්ඛුපථෙ සමන්තා භත්තභාජනානි දස්සෙසි සබ්‍යඤ්ජනං සොපකරණං. තතො හිමවන්තං ඔලොකෙසි, සබ්බං තං සුවණ්ණමයං අහොසි. අථාභිමුඛට්ඨානෙ මහන්තං වනසණ්ඩං ඔලොකෙසි, සකලවනසණ්ඩංනානාවිරාගවත්ථෙහි සඤ්ඡන්නං අහොසි, භික්ඛූ තං තං පාටිහාරියං දිස්වා අතීව විම්හිතා භන්තෙ කෙන තෙ පුඤ්ඤකම්මෙන එතාදිසානි පාටිහාරියානි භවිස්සන්තීති පුච්ඡිංසු, ථෙරො කස්සපදසබලස්ස කාලෙ අත්තනා කතං සබ්බං තං කුසලං පකාසෙසි. තෙනෙත්ථ. ในอดีตกาล ครั้งพระกัสสปทศพล มีบุรุษผู้หนึ่งเป็นผู้มีศรัทธา เลื่อมใสในพระรัตนตรัย เลี้ยงชีพด้วยการทำโรงหีบอ้อย. ครั้งนั้น เขาเห็นภิกษุอาพาธรูปหนึ่ง จึงถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น และถวายก้อนน้ำอ้อยแก่ภิกษุอีกรูปหนึ่ง. ครั้นวันรุ่งขึ้น เห็นสุนัขหิวโซ จึงสงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว. และให้กหาปณะหนึ่งแก่คนผู้ถูกหนี้บีบคั้น. ครั้นวันหนึ่ง ฟังธรรมอยู่ จึงถวายผ้าสาฎกแก่ภิกษุผู้แสดงธรรม. เขาทำบุญกรรมประมาณเท่านี้แล้ว ได้ตั้งความปรารถนาว่า "เมื่อเราท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลาย สิ่งใดที่เราปรารถนา แม้ในมหาสมุทรและภูเขาเป็นต้น สิ่งนั้นจงสำเร็จเถิด". ภายหลัง เขาทำกาลกิริยาแล้ว ด้วยกุศลมูลเหล่านั้น ได้ไปเกิดในเทวโลก ดุจตื่นจากหลับ ได้เสวยทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น ครั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ได้มาเกิดในตระกูลมหาศาลผู้มีทรัพย์มากในเมืองสาวัตถี ในสมัยพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา. ครั้นเขาถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาแล้ว ได้ฟังธรรมเป็นครั้งคราว ได้ยินโทษของการครองเรือนและอานิสงส์ของการบวช จึงบวชแล้ว ไม่นานก็ได้บรรลุพระอรหัต. ภายหลัง ท่านได้กราบทูลลาพระศาสดาแล้ว พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองอุคคะ. ในที่นั้น ภรรยาของเศรษฐีเป็นผู้มีศรัทธาเลื่อมใส. นางเห็นพระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ จึงรีบไปรับบาตรของพระเถระ แล้วถวายภัตตาหารแก่พระเถระพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป จากนั้นได้อาราธนาพระเถระให้อยู่ประจำที่นั่น ได้สร้างเรือนยอด ๕๐๐ หลัง ตกแต่งแล้ว ให้ภิกษุ ๕๐๐ รูปอยู่ประจำที่นั่น และถวายปัจจัย ๔ เป็นประจำ. จากนั้น พระเถระได้ตั้งนางไว้ในศีล ๕ แล้วอยู่จำพรรษาตามความพอใจในที่นั้น ครั้นปรารถนาจะไปที่อื่น จึงได้เดินทางไปยังหมู่บ้านท่าเรือโดยลำดับ. อยู่ที่นั่นแล้ว จึงขึ้นเรือ พร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูป เดินทางไปทางทะเล. ขณะที่ท่านกำลังข้ามทะเลอยู่นั้น ลมในท้องได้กำเริบขึ้นในกลางมหาสมุทร ทำให้ท่านปวดท้อง. ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ โรคนี้จะสงบลงด้วยอะไรในกาลก่อน?" พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโส ในกาลก่อน เมื่ออาตมาดื่มเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์ โรคก็สงบลง." ภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกเราจะหาเนยใสได้อย่างไรในกลางทะเล ขอท่านจงอดทนเถิด." เมื่อพระเถระกล่าวว่า "ดูก่อนท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เนยใสไม่เป็นของหายากสำหรับพวกเรา จงนำบาตรของอาตมาไปตักน้ำทะเลมาเถิด" ภิกษุทั้งหลายก็ทำตามนั้น. ทันทีที่ตักน้ำนั้นขึ้นมา น้ำนั้นก็กลายเป็นเนยใส. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเห็นดังนั้น ก็เกิดความอัศจรรย์ใจ จึงนำเนยใสไปถวายพระเถระ. ทันทีที่พระเถระดื่มเนยใส อาพาธนั้นก็สงบลง. ครั้งนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี่เป็นเรื่องอัศจรรย์อะไรกัน พวกเราไม่เคยเห็นเช่นนี้มาก่อนเลย" พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านทั้งหลายจงดูผลบุญของบุคคลผู้ทำบุญเถิด" แล้วมองไปยังทะเลว่า "จงเป็นเนยใสเถิด." ครั้งนั้น น้ำทั้งหมดในทะเลก็กลายเป็นเนยใสในสายตาของท่าน. ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายเกิดความอัศจรรย์ใจ จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุญเช่นนี้ยังมีอีกหรือ?" จากนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลายจงดูบุญของอาตมาเถิด" แล้วมองไปยังภูเขาหินทึบที่อยู่รอบๆ ที่นั่น ภูเขาเหล่านั้นทั้งหมดก็กลายเป็นก้อนน้ำอ้อย. จากนั้น ท่านได้แสดงภาชนะข้าวพร้อมกับข้าวและเครื่องปรุงต่างๆ ให้ปรากฏในสายตาโดยรอบ. จากนั้น ท่านมองไปยังภูเขาหิมพานต์ ภูเขานั้นทั้งหมดก็กลายเป็นทองคำ. ครั้งนั้น ท่านมองไปยังป่าใหญ่ที่อยู่เบื้องหน้า ป่าทั้งป่านั้นก็ถูกปกคลุมไปด้วยผ้าหลากสี. ภิกษุทั้งหลายเห็นปาฏิหาริย์เหล่านั้นแล้ว ก็อัศจรรย์ใจยิ่งนัก จึงถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยบุญกรรมอะไรของท่าน ปาฏิหาริย์เช่นนี้จึงเกิดขึ้นได้?" พระเถระจึงแสดงกุศลกรรมทั้งหมดที่ตนได้ทำไว้ในสมัยพระกัสสปทศพล. เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ (ท่านจึงกล่าวไว้ดังนี้). 1. ๑. ඉමස්මිං [Pg.103] භද්දකෙ කප්පෙ, කස්සපො නාම නායකො; සබ්බලොකහිතත්ථාය, ලොකෙ උප්පජ්ජි චක්ඛුමා. ในภัทรกัปนี้ พระนายกนามว่ากัสสปะ ผู้มีจักษุ ได้อุบัติขึ้นในโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง. 2. ๒. තදාහං උච්ඡුයන්තම්හි, නියුත්තො ගුළකාරකො; තෙන කම්මෙන ජීවාමි, පොසෙන්තො පුත්තදාරකෙ. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นผู้ประกอบการงานทำน้ำอ้อยในโรงหีบอ้อย เลี้ยงชีพด้วยการงานนั้น เลี้ยงดูบุตรและภรรยา. 3. ๓. කිලන්තින්ද්‍රියමද්දක්ඛිං, භික්ඛුං රොගාතුරං තදා; භික්ඛාචාරකවත්තෙන, ඝතත්ථං සමුපාගතං. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้มีอินทรีย์อ่อนเพลีย อาพาธด้วยโรค มาเพื่อต้องการเนยใสด้วยวัตรคือการเที่ยวบิณฑบาต. 4. ๔. උලුඞ්කමත්තං සප්පිස්ස, අදදං තස්ස භික්ඛුනො; සද්දහන්තො දානඵලං, දයායු දග්ගමානසො. ข้าพเจ้าได้ถวายเนยใสประมาณ ๑ อุลุงค์แก่ภิกษุรูปนั้น ด้วยศรัทธาในผลแห่งทาน มีใจอันเบิกบานด้วยความเอ็นดู. .5 ๕. තෙන කම්මෙන සංසාරෙ, සංසරන්තො භවාභවෙ; යත්ථිච්ඡාමි ඝතං තත්ථ, උප්පජ්ජති අනප්පකං. ด้วยกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏในภพน้อยภพใหญ่ เนยใสย่อมเกิดขึ้นมากมายในที่ที่ข้าพเจ้าปรารถนา. 6. ๖. ඉච්ඡාමහං සමුද්දස්මිං, ඵලම්පි ඝතමත්තනො; තං තං සබ්බං ඝතං හොති, ඝතදානස්සිදං ඵලං. แม้ข้าพเจ้าปรารถนาเนยใสในมหาสมุทร อันเป็นผลแห่งเนยใสของตน สิ่งนั้นทั้งหมดก็กลายเป็นเนยใส นี่คือผลแห่งการถวายเนยใส. 7. ๗. සුණාථ මය්හං අඤ්ඤම්පි, පුඤ්ඤකම්මං මනොරමං; තදා දිස්වානහං භික්ඛුං, රොගෙන පරිපීළිතං. ท่านทั้งหลายจงฟังบุญกรรมอันน่ารื่นรมย์อื่นของข้าพเจ้าอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุผู้ถูกโรคเบียดเบียน. 8. ๘. ගුළපිණ්ඩං ගහෙත්වාන, පත්තෙ තස්ස සමාකිරිං; තෙන සො සුඛිතො ආසි, රොගං බ්‍යපගතං තදා. ข้าพเจ้าได้ถือก้อนน้ำอ้อยแล้วใส่ลงในบาตรของท่าน ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงมีความสุข โรคก็หายไปในกาลนั้น. 9. ๙. තෙන මෙ ගුළදානෙන, සංසරං දෙවමානුසෙ; යත්ථත්ථොස්මි ගුළෙනාහං, තත්ථ තං සුලභං මම. ด้วยการถวายน้ำอ้อยนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าอยู่ที่ใด น้ำอ้อยก็เป็นของหาง่ายสำหรับข้าพเจ้าในที่นั้น. 10. ๑๐. සෙලාච විපුලා මය්හං, හොන්ති චිත්තානුවත්තකා; මහන්තගුළපිණ්ඩාව, ගුළදානෙ ඉදං ඵලං. ภูเขาอันกว้างใหญ่ของข้าพเจ้า ย่อมเป็นไปตามใจปรารถนา ประดุจก้อนน้ำอ้อยอันใหญ่ นี่คือผลแห่งการถวายน้ำอ้อย. 11. ๑๑. අථාපි මෙ කතං පුඤ්ඤං, සුණාථ සාධු භික්ඛවො; ඡාතජ්ඣත්තං ඵන්දමානං, දිස්වාන සුනඛං තදා. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังบุญที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ดีแล้วอีก ในกาลนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นสุนัขหิวโซกำลังดิ้นรน. 12. ๑๒. භත්තපීණ්ඩෙන [Pg.104] සඞ්ගණ්හිං, තම්පි දානං ඵලාවහං; තතො පට්ඨාය නාහොසි, අන්නපානෙන ඌනතා. ข้าพเจ้าได้สงเคราะห์ด้วยก้อนข้าว ทานนั้นก็เป็นทานที่นำมาซึ่งผล ตั้งแต่นั้นมา ข้าพเจ้าก็ไม่เคยขาดแคลนอาหารและน้ำ. 13. ๑๓. සුලභන්නපානො සුඛිතො, අහොසිංජාතිජාතියං; අජ්ජාපි යදි ඉච්ඡාමි, භොජනෙන පයොජනං. ข้าพเจ้าเป็นผู้มีอาหารและน้ำหาง่าย มีความสุขในทุกๆ ชาติ แม้ในวันนี้ หากข้าพเจ้ามีความต้องการด้วยโภชนะ. 14. ๑๔. චක්ඛුපථෙ සමන්තා මෙ, ජායන්තුක්ඛලියො බහූ; අථාපරම්පි කුසලං, අකාසිංතං සණාථ මෙ. หม้อข้าวมากมายย่อมเกิดขึ้นโดยรอบในสายตาของข้าพเจ้า ท่านทั้งหลายจงฟังกุศลอื่นที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้. 15. ๑๕. ඉණට්ඨකස්ස පොසස්ස, අදාසෙකං කහාපණං; තෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, අනොමභවසම්පදං. ข้าพเจ้าได้ให้กหาปณะหนึ่งแก่บุรุษผู้ถูกหนี้เบียดเบียน ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้สมบัติในภพอันประเสริฐ. 16. ๑๖. පචුරං ජාතරූපඤ්ච, ලභාමි ජාතිජාතියං; සචජ්ජ ධනකාමොහං, ඝනසෙලොපි පබ්බතො; හොති හෙමමයං සබ්බං, ඉණතො මොචනෙ ඵලං. ข้าพเจ้าได้ทองคำมากมายในทุกๆ ชาติ หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนาทรัพย์ แม้ภูเขาหินทึบก็กลายเป็นทองคำทั้งหมด นี่คือผลแห่งการปลดเปลื้องหนี้. 17. ๑๗. අඤ්ඤම්පි මම පුඤ්ඤං භො, සුණාථ සුතිසොභනං; කස්සපස්ස භගවතො, සාසනෙකං බහුස්සුතං. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงฟังบุญอื่นของข้าพเจ้าอันน่าฟังยิ่ง ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ มีพระภิกษุรูปหนึ่งเป็นพหูสูต. 18. ๑๘. දෙසෙන්තං මුනිනො ධම්මං, සුත්වා පීණිතමානසො; පූජෙසිංසාටකං මය්හං, ධම්මස්ස ධම්මසාමිනො. ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมที่พระมุนีแสดงแล้ว มีใจยินดี จึงได้บูชาด้วยผ้าสาฎกของข้าพเจ้าแก่พระธรรมและพระธรรมสามี. 19. ๑๙. තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, සංසරං දෙවමානුසෙ; ලභාමි පචුරං වත්ථං, යං ලොකස්මිං වරං පරං. ด้วยบุญกรรมนั้น เมื่อข้าพเจ้าท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าได้ผ้ามากมาย ซึ่งเป็นของประเสริฐยิ่งในโลก. 20. ๒๐. ඉච්ඡමානො සචෙ අජ්ජ, හිමවන්තම්පි පබ්බතං; නානාවිරාගවත්ථෙහි, ඡාදයිස්සං සමන්තතො. หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา แม้ภูเขาหิมพานต์ ข้าพเจ้าก็พึงปกคลุมได้โดยรอบด้วยผ้าหลากสี. 21. ๒๑. සචෙ ඉච්ඡාමි අජ්ජෙව, වත්ථෙනච්ඡාදයා මිතෙ; ජන්තවො චතුදීපස්මිං, වත්ථදානස්සිදං ඵලං. หากวันนี้ข้าพเจ้าปรารถนา จะปกคลุมสัตว์ทั้งหลายในทวีปทั้งสี่ด้วยผ้าหาประมาณมิได้ นี่คือผลแห่งการถวายผ้า. 22. ๒๒. එතෙසං පුඤ්ඤකම්මානං, වාහසා කාමභූමියං; සම්පත්ති මනුභුත්වාන, සාවත්ථිපුර මුත්තමෙ. ด้วยอานุภาพแห่งบุญกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าได้เสวยสมบัติในกามภูมิ แล้วเกิดในเมืองสาวัตถีอันอุดม. 23. ๒๓. ජාතො කුලෙ මහාභොගෙ,වුද්ධිප්පත්තො සුඛෙධිතො; තස්ස ධම්මං සුණිත්වාන,පබ්බජිත්වාන සාසනෙ. เกิดในตระกูลมีโภคสมบัติมาก เจริญเติบโตอย่างมีความสุข ได้ฟังธรรมของพระองค์นั้นแล้ว บวชในพระศาสนา. 24. ๒๔. ලොකුත්තරං අග්ගරසං, භුඤ්චන්තො මුනිවාහසා; කිලෙසෙ පජහිත්වාන, අරහත්තමපාපුණිං. เสวยรสอันเลิศคือโลกุตตรธรรม ด้วยอานุภาพแห่งพระมุนี ละกิเลสทั้งหลายแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต. 25. ๒๕. කුසලං නා වමන්තබ්බං, ඛුද්දකන්ති කදාචිපි; අනන්තඵලදං හොති, නිබ්බාණම්පි දදාති තං. ไม่พึงดูหมิ่นกุศลว่าเล็กน้อยในกาลไหนๆ เพราะกุศลนั้นย่อมให้ผลอันไม่มีที่สิ้นสุด และย่อมให้ถึงพระนิพพานได้ด้วย. අථස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා භික්ඛූ ච මහාජනො ච දානාදිකුසලකම්මං කත්වා යෙභුය්‍යෙන සග්ගපරායණා අහෙසුංති. ครั้นภิกษุและมหาชนได้ฟังพระธรรมเทศนาของท่านแล้ว ได้ทำกุศลกรรมมีทานเป็นต้น โดยมากได้ไปสู่สุคติโลกสวรรค์. 26. ๒๖. මනොපසාදෙනපි අප්පපුඤ්ඤං,එවං මහන්තං භවතීති ඤත්වා; මා අප්පපුඤ්ඤන්ති පමජ්ජථම්භො; සරාථ දෙවිං ඉධ ලාජදායිං. แม้บุญเพียงเล็กน้อยที่เกิดจากความเลื่อมใสในใจ ก็ย่อมเป็นบุญใหญ่ได้เพียงนี้ ท่านทั้งหลายอย่าประมาทว่าบุญเล็กน้อยเลย จงระลึกถึงเทพธิดาผู้ถวายข้าวตอกในเรื่องนี้เถิด. සද්ධොපාසකස්ස වත්ථුං සත්තමං. เรื่องของอุบาสกผู้มีศรัทธา จบที่ ๗. 28. කපණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๘. เรื่องของคนเข็ญใจ มีลำดับเรื่องราวดังนี้. අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ බාරාණසීනගරවාසී එකො දුග්ගතපුරිසො පරගෙහෙ භතිංකත්වා ජීවිකං කප්පෙති, තස්මිං සමයෙ නගරවාසිනො යෙභුය්‍යෙන තස්මිං තස්මිං ඨානෙ මණ්ඩපාදයො කාරාපෙත්වා මහාදානං දෙන්ති, තං දිස්වා දුග්ගතො එවං චින්තෙසි, අහං පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤත්තා පරගෙහෙ භතිං කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන ජීවාමි. නිවාසනපාරුපනම්පි වාසට්ඨානමත්තම්මි දුක්ඛතො ලභාමි. ඉදානි බුද්ධුප්පාදො වත්තති භික්ඛුසඞ්ඝොපි. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลายปรินิพพานแล้ว มีชายยากจนคนหนึ่งอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี เลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างทำงานในบ้านผู้อื่น ในสมัยนั้น ชาวเมืองโดยมากได้ให้สร้างมณฑปเป็นต้นในที่นั้นๆ แล้วถวายมหาทาน ชายยากจนนั้นเห็นดังนั้นจึงคิดว่า "เราเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน จึงต้องเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้างในบ้านผู้อื่นอย่างยากลำบาก แม้เครื่องนุ่งห่มและเพียงที่อยู่อาศัยก็หาได้ด้วยความยากลำบาก บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว แม้พระภิกษุสงฆ์ก็มีอยู่" සබ්බෙ [Pg.106] ඉමෙ දානං දත්වා සග්ගමග්ගං සොධෙන්ති. මයාපි දානං දාතුං වට්ටති. තම්මෙ දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. අපි ච මය්හං තණ්ඩුලනාලිමත්තම්පි නත්ථි, අකතවීරියෙන තං මත්ථකං පාපෙතුං න සක්කා, එතදත්ථායාහං උය්‍යොගං කත්වා දානං දස්සාමීති චින්තෙත්වා තතො පට්ඨාය භතිං පරියෙසමානො ගන්ත්වා තත්ථ තත්ථ භතිං කත්වා ලද්ධනිවාපෙ ච භික්ඛාචරියාය ලද්ධතිලතණ්ඩුලාදයො ච එකත්ථ සංහරිත්වා මනුස්සෙ සමාදාපෙත්වා තස්මිං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා වනකුසමාදීහි තං අලඞ්කරිත්වා භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා මණ්ඩපෙ නිසීදාපෙත්වා සබ්බෙසං පායසං පටියාදෙත්වා භොජෙසි. අථ සො මරණකාලෙ අත්තනා කතං තං දානවරං අනුස්සරි. සො තෙන කුසලකම්මෙන සුත්තප්පබුද්ධො විය දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තස්මිං තෙන කතපුඤ්ඤානුරූපං මහන්තං කනකවිමානං නිබ්බත්ති. සමන්තා තිගාවුතට්ඨානෙ දෙවතා නානා විධානි තුරියානි ගහෙත්වා උපහාරං කරොන්ති. නිච්චං දෙවච්ඡරාසහස්සානි තං පරිවාරෙත්වා තිට්ඨන්ති. එවං සො මහන්තං සම්පත්තිං අනුභවති. අථෙකදිවසං සුවණ්ණසෙලවිහාරවාසී මහාසඞ්ඝරක්ඛිතත්ථෙරො පත්තපටිසම්භිදො දෙවචාරිකං චරමානො තං දෙවපුත්තං අනුපමාය දෙවසම්පත්තියා විරොචමානං දිස්වා උපසඞ්කම්ම ඨිතො තෙන කතකම්මං පුච්ඡි. සොපිස්ස යථාභූතං බ්‍යාකාසි, තෙනත්ථ. "คนเหล่านี้ทั้งหมดถวายทานแล้วย่อมชำระทางไปสวรรค์ให้บริสุทธิ์ แม้เราก็ควรจะถวายทานเหมือนกัน ทานนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน อนึ่ง เราไม่มีแม้ข้าวสารเพียงทะนานเดียว การจะให้ถึงที่สุดได้ด้วยความไม่พยายามนั้นเป็นไปไม่ได้ เราจักพยายามเพื่อการนี้แล้วจักถวายทาน" ดังนี้แล้ว ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เที่ยวแสวงหาการรับจ้าง ไปรับจ้างในที่ต่างๆ แล้วรวบรวมส่วนแบ่งค่าจ้างที่ได้รับ และพวกงาและข้าวสารเป็นต้นที่ได้จากการเที่ยวขอไว้ในที่เดียวกัน แล้วชักชวนมนุษย์ทั้งหลายให้สร้างมณฑปในที่นั้น ตกแต่งมณฑปนั้นด้วยดอกไม้ป่าเป็นต้น แล้วนิมนต์พระภิกษุให้นั่งในมณฑป จัดเตรียมข้าวมธุปายาสถวายแก่พระภิกษุทุกรูป ครั้นเมื่อเขาใกล้จะตาย ก็ระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำไว้ ด้วยบุญกรรมนั้น เขาได้ไปเกิดในเทวโลกราวกับตื่นจากหลับ วิมานทองอันใหญ่โตได้เกิดขึ้นแก่เขาตามสมควรแก่บุญที่เขาได้ทำไว้ เทวดาทั้งหลายในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบ ได้ถือเครื่องดนตรีต่างๆ มาทำการประโคมบูชา นางเทพอัปสรตั้งพันแวดล้อมเขาอยู่เป็นนิตย์ เขาได้เสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ดังนี้ ครั้นวันหนึ่ง พระมหาเถระชื่อสังฆรักขิตะ ผู้อยู่ในสุวรรณบรรพตวิหาร ผู้บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว เที่ยวจาริกไปในเทวโลก เห็นเทพบุตรนั้นรุ่งเรืองด้วยทิพยสมบัติอันหาที่เปรียบมิได้ จึงเข้าไปยืนอยู่ใกล้ๆ แล้วถามถึงกรรมที่เขาได้ทำไว้ เทพบุตรนั้นก็ได้พยากรณ์แก่ท่านตามความเป็นจริง ด้วยเหตุนั้น 1. ๑. සබ්බසොවණ්ණයො ආසි, පාසාදො රතනාමයො; සොණ්ණසිඞ්ගසතාකිණ්ණො, දුද්දික්ඛො ච පභස්සරො. ปราสาทนั้นล้วนแล้วด้วยทองคำ เป็นวิมานสำเร็จด้วยรัตนะ เกลื่อนกล่นด้วยยอดทองคำนับร้อย รุ่งเรืองยากที่จะมองดูได้. 2. ๒. කූටාගාර සතාකිණ්ණො, සොණ්ණමාලාසමාකුලො; මුත්තාකලාපාලම්බන්ති, තත්ථ තත්ථ මනොරමා. เกลื่อนกล่นด้วยเรือนยอดนับร้อย สะพรั่งไปด้วยพวงมาลัยทองคำ มีพวงแก้วมุกดาห้อยย้อยลงมาในที่นั้นๆ งดงามน่ารื่นรมย์. 3. ๓. නෙකගබ්භසතාකිණ්ණො, සයනාසනමණ්ඩිතො; විභත්තො භබ්බභාගෙහි, පුඤ්ඤවඩ්ඪකිනා කතො. เกลื่อนกล่นด้วยห้องมิใช่น้อยร้อยห้อง ประดับประดาด้วยที่นอนและที่นั่ง แบ่งเป็นส่วนๆ อย่างเหมาะสม อันบุญสถาปนิกสร้างแล้ว. 4. ๔. නච්චන්ති [Pg.107] පමදා තත්ථ, භෙරිමණ්ඩලමජ්ඣගා; ගායන්ති කාචි කීළන්ති, වාදෙන්ති කාචි තන්තියො. เหล่านางนารีฟ้อนรำอยู่ในที่นั้น ท่ามกลางวงกลอง บางพวกขับร้อง บางพวกเล่นสนุกสนาน บางพวกดีดพิณ 5. ๕. තතො තිගාවුතෙ ඨානෙ, පාසාදස්ස සමන්තතො; සහච්ඡරා දෙවපුත්තා, ගහෙත්වා ආතතාදයො. จากนั้น ในที่ประมาณ ๓ คาวุตโดยรอบปราสาท เหล่าเทพบุตรผู้เป็นสหาย ถือเครื่องดนตรีมีเครื่องสายเป็นต้น 6. ๖. මොදන්ති පරිවාරෙත්වා, නච්චගීතාදිනා සදා; උල්ලඞ්ඝන්තිච සෙලෙන්ති, සිලාඝන්ති සමන්තතො. แวดล้อมอยู่ ย่อมรื่นเริงด้วยการฟ้อนรำและการขับร้องเป็นต้นอยู่เสมอ ย่อมกระโดดโลดเต้น ย่อมโห่ร้อง และย่อมสรรเสริญอยู่โดยรอบ 7. ๗. එවං මහිද්ධිකො දානි, තුවං වන්දොව භාසති; පුච්ඡාමි තං දෙවපුත්ත, කිං කම්මමකරී පුරා. บัดนี้ ท่านผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ มีวรรณะสว่างไสว ข้าพเจ้าขอถามท่านเทพบุตรว่า ในกาลก่อนท่านได้ทำกรรมอะไรไว้ දෙවපුත්තො ආහ. เทพบุตรกล่าวว่า 8. ๘. අහොසිං දුග්ගතො පුබ්බෙ, බාරාණසීපුරුත්තමෙ; දානං දෙන්ති නරා තත්ථ, නිමන්තෙත්වාන භික්ඛවො. ในกาลก่อน ข้าพเจ้าเป็นคนยากจนอยู่ในเมืองพาราณสีอันอุดม ผู้คนในที่นั้นย่อมนิมนต์พระภิกษุทั้งหลายแล้วถวายทาน 9. ๙. ජීවන්තො භතියා සොහං, දානං දෙන්තෙ මහාජනෙ; තුට්ඨහට්ඨෙ පමුදිතෙ, එවං චින්තෙසහං තදා. ข้าพเจ้าเลี้ยงชีพด้วยการรับจ้าง เมื่อมหาชนถวายทานด้วยความยินดีร่าเริงเบิกบานใจ ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ในเวลานั้น 10. ๑๐. සම්පන්නවත්ථාලඞ්කාරා, දානං දෙන්ති ඉමෙ ජනා; පරත්ථපි පහට්ඨාව, සම්පත්තිමනුභොන්ති තෙ. ชนเหล่านี้มีเครื่องนุ่งห่มและเครื่องประดับพร้อมบริบูรณ์ ย่อมถวายทาน พวกเขาย่อมร่าเริงเบิกบานใจแม้ในโลกหน้า และย่อมเสวยสมบัติ 11. ๑๑. බුද්ධුප්පාදො අයං දානි, ධම්මො ලොකෙ පවත්තති; සුසීලා දානි වත්තන්ති, දක්ඛිණෙය්‍යා ජිනොරසා. บัดนี้ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้ว พระธรรมย่อมเป็นไปในโลก บัดนี้ พระชินบุตรทั้งหลายผู้มีศีลอันดีงาม ผู้ควรแก่ทักษิณา ย่อมดำรงอยู่ 12. ๑๒. අනාවට්ඨිතො සංසාරො, අපායා ඛලු පූරිතා; කල්‍යාණවිමුඛා සත්තා, කාමං ගච්ඡන්ති දුග්ගතිං. สังสารวัฏย่อมไม่หยุดนิ่ง อบายภูมิย่อมเต็มเปี่ยม สัตว์ทั้งหลายผู้หันหลังให้ความดี ย่อมไปสู่ทุคติโดยแท้ 13. ๑๓. ඉදානි දුක්ඛිතො හුත්වා, ජීවාමි කසිරෙනහං; දලිද්දො කපණො දීනො, අප්පභොගො අනාලයො. บัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีทุกข์ เลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก เป็นคนขัดสน กำพร้า น่าสงสาร มีโภคทรัพย์น้อย ไม่มีที่พึ่ง 14. ๑๔. ඉදානි බීජං රොපෙමි, සුඛෙත්තෙ සාධුසම්මතෙ; අප්පෙවනාම තෙනාහං, පරත්ථ සුඛිතො සියා. บัดนี้ ข้าพเจ้าจักหว่านพืชในนาบุญอันดีงามที่สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญ หวังว่าด้วยบุญนั้น ข้าพเจ้าจักเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า 15. ๑๕. ඉති චින්තිය භික්ඛිත්වා, භතිං කත්වාන නෙකධා; මණ්ඩපං තත්ථ කාරෙත්වා, නිමන්තෙත්වාන භික්ඛවො. เมื่อคิดดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงเที่ยวขอทานและรับจ้างทำงานหลายอย่าง สร้างมณฑปในที่นั้น แล้วนิมนต์พระภิกษุทั้งหลาย 16. ๑๖. ආයාසෙන [Pg.108] අදාසාහං, පායසං අමතාය සො; තෙන කම්මවිපාකෙන, දෙවලොකෙ මනොරමෙ. ข้าพเจ้าได้ถวายข้าวมธุปายาสเพื่ออมตธรรมด้วยความยากลำบาก ด้วยวิบากแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงอยู่ในเทวโลกอันน่ารื่นรมย์ 17. ๑๗. ජාතොම්හි දිබ්බකාමෙහි, මොදමානො අනෙකධා; දීඝායුකො වණ්ණවන්තො, තෙජස්සීච අහොසහන්ති. ข้าพเจ้าเกิดมาพร้อมด้วยทิพยสมบัติ ย่อมรื่นเริงด้วยประการต่างๆ เป็นผู้มีอายุยืน มีผิวพรรณผ่องใส และมีเดชานุภาพ එවං දෙවපුත්තො අත්තනා කතපුඤ්ඤකම්මං විත්තාරෙන කථෙසි, ථෙරොපි මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා මනුස්සානං අත්තනා පච්චක්ඛතො දිට්ඨදිබ්බසම්පත්තිං පකාසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො කුසලකම්මං කත්වා යෙභුය්‍යෙන සග්ගෙ නිබ්බත්තොති. เทพบุตรได้เล่าบุญกรรมที่ตนได้ทำไว้โดยพิสดารดังนี้ แม้พระเถระก็ได้กลับมายังโลกมนุษย์ แล้วประกาศทิพยสมบัติที่ตนได้เห็นด้วยตาตนเองแก่เหล่ามนุษย์ มหาชนได้ฟังดังนั้นแล้ว ได้ทำกุศลกรรม ส่วนมากได้ไปเกิดในสวรรค์ 18. ๑๘. අනාලයො දුග්ගතදීනකොපි,දානං දදන්තො ධිගතො විසෙසං; සග්ගා පවග්ගං යදි පත්ථයව්හො,හන්ත්වාන මච්ඡෙරමලං දදාථාති. แม้คนยากจน กำพร้า น่าสงสาร ไม่มีที่พึ่ง ก็ยังได้บรรลุคุณวิเศษด้วยการถวายทาน ถ้าท่านทั้งหลายปรารถนาสวรรค์และพระนิพพาน จงละมลทินคือความตระหนี่แล้วถวายทานเถิด කපණස්ස වත්ථුං අට්ඨමං. เรื่องคนอนาถา จบที่ ๘ 29. දෙවපුත්තස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๒๙. ลำดับเรื่องในเรื่องของเทพบุตรนี้ มีดังนี้ ඉතො පුබ්බෙ නාරදස්ස කිර සම්මාසම්බුද්ධස්ස කාලෙ අයං දීපො අඤ්ඤතරෙන නාමෙන පාකටො අහොසි, සො පනෙකස්මිං කාලෙ දුබ්භික්ඛො අහොසි දුස්සස්සො, මහාඡාතකභයං සත්තෙ පීළෙති. තස්මිං සමයෙ නාරදස්ස භගවතො එකො සාසනිකො සාවකො අඤ්ඤතරස්මිං ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා යථා ධොතපත්තොව නික්ඛමි. අථඤ්ඤතරස්මිං ගෙහෙ මනුස්සා එකං තණ්ඩුලනාළිංපොටලිකාය බන්ධිත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා පචිත්වා උදකං ගහෙත්වා පිවන්තො ජීවන්ති, තදා ථෙරං දිස්වා වන්දිත්වා පත්තං ගහෙත්වා තෙන තණ්ඩුලෙන භත්තං පචිත්වා පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා ථෙරස්ස අදංසු. අථ [Pg.109] තෙසං සද්ධාබලෙන සා උක්ඛලි භත්තෙන පරිපුණ්ණා අහොසි, තෙ තං අබ්භුතං දිස්වා අය්‍යස්ස දින්නදානෙ විපාකො අජ්ජෙව නො දිට්ඨොති සොමනස්සජාතා මහාජනං සන්නිපාතෙත්වා තෙ භත්තං භොජෙත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්ජිංසු. භත්තස්ස ගහිතගහිතට්ඨානං පූරතෙව. තතො පට්ඨාය තෙ සම්පත්තමහාජනස්ස දානං දදන්තා ආයුපරියොසානෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු, අථ සො ථෙරො භත්තං ආදාය ගන්ත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදිත්වා භුඤ්ජිතුමාරති. තස්මිං කිර රුක්ඛෙ නිබ්බත්තො එකො දෙවපුත්තො ආහාරෙන කිලන්තො භුඤ්ජමානං ථෙරං දිස්වා අත්තභාවං විජහිත්වා මහල්ලකවෙසෙන තස්ස සමීපෙ අට්ඨාසි. ථෙරො අනාවජ්ජිත්වාව භුඤ්ජති. දෙවපුත්තො චරිමාලොපං ඨපෙත්වා භුත්තකාලෙ උක්කාසිත්වා අත්තානං ඨිතභාවං ජානාපෙසි. ථෙරො තං දිස්වා විප්පටිසාරි හුත්වා චරිමං භත්ථපිණ්ඩං තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි, තතො සො භත්තපිණ්ඩං ගහෙත්වා ඨිතො චින්තෙසි. ඉතො කිර මයා පුබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණානං වා කපණද්ධිකානං වා අන්තමසො කාකසුනඛා දීනම්පි ආහාරං අදින්නපුබ්බං භවිස්සති, තෙනවාහං දෙවො හුත්වාපි භත්තං න ලභාමි. හන්දාහං ඉමං භත්තපිණ්ඩං ථෙරස්සෙව දස්සාමි, තං මෙ භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය චාති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා භත්තපිණ්ඩෙ ආසං පහාය ථෙරං උපසඞ්කම්ම සාමි දාසස්ස වො අලං ඉධ ලොකෙන සඞ්ගහං. පරලොකෙන මෙ සඞ්ගහං කරොථාති වත්වා තස්ස පත්තෙ ඔකිරි. අථස්ස භත්ථපිණ්ඩං පත්තෙ පතිතමත්තෙයෙව තිගාවුතට්ඨානෙ දිබ්බමයානි භත්තභාජනානිපඤ්ඤායිංසු. දෙවපුත්තො ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තතො දිබ්බභොජනං ගහෙත්වා පථමං දානං දත්වා පච්ඡා සයං භුඤ්චි. තතො දෙපුත්තො දුතියදිවසතො පට්ඨාය ථෙරස්ස ච සම්පත්තමහාජනස්ස ච මහාදානං දෙන්තො ආයුපරියොසානෙ [Pg.110]0 දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා ඡසු කාමසග්ගෙසු අපරාපරං දිබ්බසම්පත්ති මනුභවමානො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ තතො චුතො බාරාණසියං අනෙකවිභවස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. දෙවොතිස්ස නාමං අකංසු. අපරභාගෙ විඤ්ඤුතං පත්තස්ස තස්ස මාතාපිතරො කාලමකංසු. සොවණ්ණමණිමුත්තාදිපූරිතකොට්ඨාගාරාදයො ඔලොකෙත්වා මම මාතාපිතරො මිච්ඡාදිට්ඨිකත්තා ඉතො දානාදිකිඤ්චිකම්මං අකරිත්වා පරලොකං ගච්ඡන්තා කාකණිකමත්තම්පි අගහෙත්වා ගතා, අහං පන තං ගහෙත්වාව ගමිස්සාමීති සන්නිට්ඨානං කත්වා භෙරිං චරාපෙත්වා කපණද්ධිකවනිබ්බකෙ සන්නිපාතෙත්වා සත්තාහබ්භන්තරෙ සබ්බං සාපතෙය්‍යං දානමුඛෙන දත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉසිප්පබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච භිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ආකාසචාරී අහොසි. අථ තස්මිංසමයෙ පදුමුත්තරො නාම භගවා හංසවතීනගරෙ පටිවසන්තො දෙවබ්‍රහ්මාදිපරිවුතො චතුසච්චපටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙන්තො නිසින්නො හොති, තදා සො තාපසො ආකාසෙන ගච්ඡන්තො මහාජනසමාගමඤ්ච භගවතො සරීරතො නික්ඛන්තඡබ්බණ්ණරංසියො ච දිස්වා කිමෙතංති විම්හිතො ආකාසා ඔතරිත්වා මහතියා බුද්ධලීළාය නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙන්තං භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො පරිසන්තරෙ නිසින්නො ධම්මං සුත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො අස්සමමෙව අගමාසි. අථ සො තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා ආයුපරියොසානෙ තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තො තිංසකප්පෙ දිබ්බසම්පත්තිමනුභවන්තො ඡසු කාමසග්ගෙසු අපරාපරියවසෙන සංසරි. එකපඤ්ඤාසඅත්තභාවෙ සක්කො දෙවරාජා අහොසි, එකකවීසතිඅත්තභාවෙ චක්කවත්ති හුත්වා මනුස්සසම්පත්ති මනුභවිත්වා ඉමස්මිංබුද්ධුප්පාදෙ භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්මිං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා සත්තවස්සිකො එකං භික්ඛුං ධම්මං දෙසෙන්තං අද්දස. දිස්වා තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා අනිච්චසඤ්ඤං [Pg.111] පටිලභිත්වා තත්ථ නිසින්නොව අරහත්තං පාපුණි, තතො සො පත්තපටිසම්භිදො අත්තනා කතපුඤ්ඤකම්මං ඔලොකෙන්තො තං පුබ්බචරියං භික්ඛූනං මජ්ඣෙ පකාසෙන්තො ආහ. තස්මා. ในกาลก่อนโน้น ได้ยินว่า ในสมัยของพระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ เกาะแห่งนี้มีชื่อปรากฏด้วยชื่ออื่น เกาะนั้นในสมัยหนึ่งเกิดทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง ภัยจากความอดอยากอย่างใหญ่หลวงเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ในสมัยนั้น พระสาวกผู้เป็นศิษย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่านารทะรูปหนึ่ง เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งแล้วก็ออกไปเหมือนบาตรที่ล้างแล้วทีเดียว ครั้งนั้น มนุษย์ในเรือนแห่งหนึ่งเอาข้าวสารหนึ่งนาฬิกาห่อด้วยผ้าแล้วใส่ลงในน้ำต้ม เมื่อต้มแล้วก็ดื่มน้ำนั้นดำรงชีวิตอยู่ เมื่อเห็นพระเถระแล้วก็ไหว้ รับบาตรแล้วหุงข้าวด้วยข้าวสารนั้น ใส่ลงในบาตรแล้วถวายพระเถระ ด้วยกำลังศรัทธาของพวกเขา หม้อข้าวนั้นก็เต็มด้วยข้าว พวกเขาเห็นความอัศจรรย์นั้นแล้วก็เกิดความโสมนัสว่า "ผลแห่งทานที่ถวายแก่พระผู้เป็นเจ้า เราได้เห็นแล้วในวันนี้" จึงประชุมมหาชนแล้วให้มหาชนนั้นบริโภคข้าว แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ข้าวในหม้อนั้นเต็มอยู่เสมอในที่ที่ตักไปแล้วๆ ตั้งแต่นั้นมา พวกเขาให้ทานแก่มหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก ครั้งนั้น พระเถระนั้นถือข้าวไปแล้วนั่งที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งเริ่มบริโภค ได้ยินว่า เทวบุตรองค์หนึ่งที่เกิดในต้นไม้นั้น เมื่อหิวอาหาร เห็นพระเถระกำลังบริโภคอยู่ จึงละอัตภาพของตนแล้วมายืนอยู่ใกล้พระเถระในเพศของคนแก่ พระเถระบริโภคอยู่โดยไม่ใส่ใจเลย เทวบุตรไอขึ้นในเวลาที่บริโภคเหลือคำสุดท้ายไว้แล้ว ทำให้พระเถระรู้ว่าตนยืนอยู่ พระเถระเห็นเขาแล้วเกิดความเสียใจ จึงวางก้อนข้าวคำสุดท้ายลงในมือของเขา ครั้งนั้น เทวบุตรนั้นถือเอาก้อนข้าวแล้วยืนคิดว่า "ได้ยินว่า ในกาลก่อนโน้น เราคงไม่เคยให้ทานแก่สมณพราหมณ์ หรือคนอนาถาผู้เดินทาง หรือแม้แต่กาและสุนัขเป็นต้นเลย ด้วยเหตุนั้น เราจึงไม่ได้ข้าวแม้เกิดเป็นเทพแล้ว เอาเถิด เราจะถวายก้อนข้าวนี้แก่พระเถระนั่นแหละ การถวายนี้จักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่เราตลอดกาลนาน" อนึ่ง เมื่อคิดอย่างนี้แล้วก็ละความหวังในก้อนข้าว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าผู้เป็นทาสด้วยโลกหน้าเถิด อย่าสงเคราะห์ด้วยโลกนี้เลย" แล้วก็เทก้อนข้าวลงในบาตรของพระเถระ ทันทีที่ก้อนข้าวของเขาตกลงในบาตร ภาชนะข้าวทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ประมาณ ๓ คาวุต เทวบุตรไหว้พระเถระด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วถือเอาอาหารทิพย์นั้นไปให้ทานก่อน แล้วภายหลังตนเองก็บริโภค ตั้งแต่วันที่สองเป็นต้นไป เทวบุตรนั้นให้มหาทานแก่พระเถระและมหาชนที่มาถึงแล้ว เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในเทวโลก เสวยทิพยสมบัติในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ จุติจากเทวโลกนั้นแล้วไปเกิดในเรือนของคฤหบดีผู้มิจฉาทิฐิผู้มีสมบัติมากในเมืองพาราณสี พวกเขาตั้งชื่อให้ว่าเทวะ ในภายหลังเมื่อเขาเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาของเขาก็ทำกาละ เขาพิจารณาดูคลังสมบัติที่เต็มไปด้วยทองคำ แก้วมณี และไข่มุกเป็นต้นแล้วก็ตั้งใจว่า "มารดาบิดาของเราเป็นมิจฉาทิฐิ ไม่ได้ทำบุญมีทานเป็นต้นจากที่นี่ไปสู่ปรโลก จึงไปโดยไม่ได้นำแม้เพียงกากณิกะไปเลย แต่เราจักนำสิ่งเหล่านี้ไป" จึงให้ตีกลองประกาศ ประชุมคนอนาถาผู้เดินทางและคนขอทานแล้วให้ทรัพย์สมบัติทั้งหมดด้วยการให้ทานภายใน ๗ วัน แล้วเข้าไปในป่า บวชเป็นฤๅษี ทำกสิณบริกรรมแล้วยังอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ให้เกิดขึ้นแล้วก็เหาะไปในอากาศ ครั้งนั้น ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระประทับอยู่ในเมืองหงสาวดี ประทับนั่งแสดงธรรมที่ประกอบด้วยอริยสัจ ๔ แวดล้อมด้วยหมู่เทพและพรหมเป็นต้นอยู่ ครั้งนั้น ฤๅษีนั้นกำลังเหาะไปในอากาศ เห็นมหาชนประชุมกันและรัศมี ๖ สีที่เปล่งออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็ประหลาดใจว่า "นี่อะไรกัน" จึงลงจากอากาศ เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งแสดงธรรมด้วยพุทธลีลาอันยิ่งใหญ่แล้วก็มีจิตเลื่อมใส นั่งอยู่ในท่ามกลางบริษัท ฟังธรรมแล้วไหว้พระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไปยังอาศรมของตน ครั้งนั้น เขาอยู่ในที่นั้นตลอดอายุขัย เมื่อสิ้นอายุแล้วก็ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยทิพยสมบัติอยู่ ๓๐ กัป ท่องเที่ยวไปในกามสวรรค์ ๖ ชั้นสลับกันไป ใน ๕๑ อัตภาพเป็นพระอินทร์ ใน ๒๑ อัตภาพเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เสวยมนุษยสมบัติแล้ว ในพุทธุปบาทนี้ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ไปเกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในเมืองสาวัตถี เมื่ออายุ ๗ ขวบ ได้เห็นภิกษุรูปหนึ่งกำลังแสดงธรรม เมื่อเห็นแล้วก็เข้าไปหา ฟังธรรมแล้วได้อนิจจสัญญา นั่งอยู่ที่นั่นนั่นเองก็บรรลุพระอรหัต ครั้งนั้น พระอรหันต์ผู้ได้ปฏิสัมภิทาแล้วนั้น เมื่อพิจารณาดูบุญกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน จึงประกาศเรื่องราวในอดีตนั้นในท่ามกลางภิกษุทั้งหลายแล้วกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น." 1. ๑. නාරදො කිර සම්බුද්ධො, පුබ්බෙ ආසි නරුත්තමො; ලොකං දුක්ඛා පමොචෙන්තො, දදන්තො අමතං පදං. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระสัมมาสัมพุทธเจ้านามว่านารทะ ผู้เป็นยอดแห่งนรชน ได้มีแล้ว ทรงปลดเปลื้องโลกจากทุกข์ ประทานอมตบท. 2. ๒. තස්මිං තු සමයෙ තස්ස, සාවකො ඡින්නබන්ධනො; භික්ඛිත්වා දීපකෙ ලද්ධ, මාහාරං පරිභුඤ්ජිතුං. ก็ในสมัยนั้น พระสาวกของพระองค์ผู้มีเครื่องผูกอันตัดได้แล้ว เที่ยวบิณฑบาตในเกาะ ได้อาหารมาเพื่อบริโภค. 3. ๓. රුක්ඛමූල මුපා ගඤ්ඡි, තත්ථාසිං රුක්ඛදෙවතා; බුභුක්ඛිතා උදික්ඛන්තී, අට්ඨාසිං තස්ස සන්තිකෙ. พระสาวกนั้นได้เข้าไปยังโคนต้นไม้ ในที่นั้น ข้าพเจ้าเป็นรุกขเทวดาผู้หิวโหย กำลังเฝ้ามองดูอยู่ ได้ยืนอยู่ใกล้พระสาวกนั้น. 4. ๔. අදාසි මෙ භත්තපිණ්ඩං, කරුණාපූරිතන්තරො; ගහෙත්වාන ඨිතො පිණ්ඩං, සහමානො ඛුදං තදා. พระสาวกนั้นผู้มีใจเต็มเปี่ยมด้วยความกรุณา ได้ให้ก้อนข้าวแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ารับก้อนข้าวแล้วยืนอยู่ อดทนต่อความหิวในเวลานั้น. 5. ๕. අදින්නත්තා මයා පුබ්බෙ, කිඤ්චි දානං සුපෙසලෙ; ජිඝච්ඡාපීළිතො හොමි, ජාතොපි දෙවයොනියං. เพราะในกาลก่อน ข้าพเจ้าไม่ได้ให้ทานอะไรเลยแก่ท่านผู้มีศีลดีงาม ข้าพเจ้าจึงถูกความหิวเบียดเบียน แม้เกิดในกำเนิดเทวดาแล้ว. 6. ๖. අජ්ජ ඛෙත්තං සුලද්ධංමෙ, දෙය්‍යධම්මොපි විජ්ජති; බීජමෙත්ථ ච රොපෙමි, භවතො පරිමුත්තියා. วันนี้ ข้าพเจ้าได้นาบุญอันดีแล้ว ไทยธรรมก็มีอยู่ ข้าพเจ้าจะปลูกพืชลงในนานี้ เพื่อความหลุดพ้นจากภพ. 7. ๗. ඉති චින්තිය වන්දිත්වා, දාසස්ස සාමි වො අලං; සඞ්ගහං ඉධ ලොකස්මිං, කරොථ පාරලොකිකං. ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ การสงเคราะห์ในโลกนี้เพียงพอแล้วสำหรับข้าพเจ้าผู้เป็นทาส ขอท่านจงกระทำการสงเคราะห์เพื่อประโยชน์ในโลกหน้าเถิด." 8. ๘. ඉති වත්වා අදාසාහං, භුඤ්චි සොපි දයාපරො; තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, සුධන්නමලභිං ඛණෙ. เมื่อกล่าวอย่างนี้แล้ว ข้าพเจ้าก็ได้ถวาย แม้พระสาวกนั้นผู้มีใจประกอบด้วยความเอ็นดูก็ได้บริโภค ด้วยบุญกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้ทรัพย์อันประเสริฐในทันที. 9. ๙. තතො චුතො ඡදෙවෙසු, වින්දන්තො මහතිංසිරිං; චිරකාලං වසිං තත්ථ, දෙවිද්ධීහි සමඞ්ගිතා. ข้าพเจ้าจุติจากที่นั้นแล้ว เสวยสิริอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ ๖ ชั้น ได้อยู่ในที่นั้นเป็นเวลานาน เพียบพร้อมด้วยฤทธิ์ของเทวดา. 10. ๑๐. සතසහස්සෙ ඉතො කප්පෙ, පදුමුත්තරනාමකො; උප්පජ්ජි ලොකනායකො, ධම්මරාජා තථාගතො. ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระโลกนาถผู้เป็นธรรมราชาพระนามว่าปทุมุตตระ เป็นพระตถาคต ได้อุบัติขึ้นแล้ว. 11. ๑๑. මහිද්ධිකො [Pg.112] තදා ආසිං, තාපසො කානනෙ වනෙ; සම්පත්තපඤ්චා භිඤ්ඤාණො, ආකාසෙන චරාමහං. ในกาลนั้น ข้าพเจ้าเป็นฤๅษีผู้มีฤทธิ์มากอยู่ในป่าใหญ่ เป็นผู้บรรลุอภิญญา ๕ เหาะไปในอากาศ. 12. ๑๒. තදා කාසෙන ගච්ඡන්තො, රම්මෙ හංසවතීපුරෙ; බුද්ධරංසිපරික්ඛිත්තං, කෙතුමාලාවිලාසිතං. ในกาลนั้น ข้าพเจ้ากำลังเหาะไปในอากาศ [เห็น] เมืองหงสาวดีอันรื่นรมย์ ซึ่งแวดล้อมด้วยพุทธรัศมี และงดงามด้วยรัศมีแห่งพระเกตุ. 13. ๑๓. දෙවසඞ්ඝපරිබ්බූළ්හං, දෙසෙන්තං අද්දසං ජිනං; සො තං දිස්වාන නභසා, ඨිතොහං පරිසන්තරෙ. ข้าพเจ้าได้เห็นพระชินเจ้าผู้แวดล้อมด้วยหมู่เทพกำลังแสดงธรรม ข้าพเจ้าเห็นพระองค์นั้นแล้ว จึงลงจากอากาศมายืนอยู่ท่ามกลางบริษัท. 14. ๑๔. ධම්මං සුත්වා උදග්ගොහං, කාලං කත්වාන සත්ථුනො; තතො චුතො පපන්නොස්මි, තාවතිංසෙ මනොරමෙ. ข้าพเจ้าฟังธรรมแล้วมีใจเบิกบาน ครั้นทำกาละในสำนักของพระศาสดาแล้ว จุติจากที่นั้นก็ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์อันน่ารื่นรมย์. 15. ๑๕. තිංසකප්පසහස්සානි, චරන්තො දෙවමානුසෙ; දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ලභාමි විපුලං සුඛං. ตลอดสามหมื่นกัปที่ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ ข้าพเจ้าไม่รู้จักทุคติเลย ได้รับแต่ความสุขอย่างไพบูลย์. 16. ๑๖. එකපඤ්ඤාසතික්ඛත්තුං, දෙවරජ්ජමකාරයිං; අථෙකවීසතික්ඛත්තුං, චක්කවත්තී අහොසහං. ข้าพเจ้าได้ครองเทวราช ๕๑ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๑ ครั้ง. 17. ๑๗. පදෙසරජ්ජං කාසාහං, බහුක්ඛත්තුං තහිං තහිං; ඉමස්මිං භද්දකෙ කප්පෙ, නිබ්බුතෙතු තථාගතෙ. ข้าพเจ้าได้เป็นพระราชาในประเทศราชหลายครั้งในที่นั้นๆ ในภัทรกัปนี้ เมื่อพระตถาคตปรินิพพานแล้ว. 18. ๑๘. චොදිතො පුඤ්ඤකම්මෙන, සාවත්ථිපුරමුත්තමෙ; උප්පජ්ජිත්වා කුලෙ සෙට්ඨෙ, ජාතියා සත්තවස්සිකො. ด้วยบุญกรรมตักเตือนแล้ว ข้าพเจ้าจึงมาเกิดในตระกูลเศรษฐี ในเมืองสาวัตถีอันอุดม มีอายุได้ ๗ ขวบแต่กำเนิด. 19. ๑๙. සුත්වා ධම්මං කථෙන්තස්ස, භික්ඛුස්සඤ්ඤතරස්සහං; භවස්සන්තං කරිත්වාන, අරහත්තමපාපුණිං. ข้าพเจ้าฟังธรรมของภิกษุรูปใดรูปหนึ่งผู้กำลังแสดงอยู่ จึงกระทำที่สุดแห่งภพแล้วบรรลุพระอรหัต. 20. ๒๐. සුදින්නං මෙ තදා දානං, සුස්සුතං ධම්මමුත්තමං; දුක්ඛස්සන්තං අකාසාහං, තස්ස කම්මස්ස වාහසාති. ทานในกาลนั้นข้าพเจ้าถวายดีแล้ว ธรรมอันอุดมข้าพเจ้าก็ฟังดีแล้ว ข้าพเจ้าได้กระทำที่สุดแห่งทุกข์แล้ว ด้วยอำนาจแห่งกรรมนั้น. එවඤ්ච පන වත්වා බහූ ජනෙ කුසලකම්මෙ නියොජෙසීති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านก็ได้ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบในกุศลกรรม. 21. ๒๑. දානෙනපෙවං [Pg.113] චරිමාය පිණ්ඩියා,සවණාය ධම්මස්ස මුහුත්තකෙන; ලභන්ති සත්තා තිවිධම්පි සම්පදං,ඵලං වදෙ කො බහුදායකස්ස භො. สัตว์ทั้งหลายย่อมได้สมบัติทั้ง ๓ ประการ แม้ด้วยการถวายบิณฑบาตครั้งสุดท้าย และด้วยการฟังธรรมเพียงชั่วครู่ ท่านผู้เจริญ ใครเล่าจะพรรณนาถึงผลของผู้ให้ทานมากได้. දෙවපුත්තස්ස වත්ථුං නවමං. เรื่องเทวบุตรที่ ๙. 30. සීවලිත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๐. นี้เป็นลำดับเรื่องราวในเรื่องของพระสีวลีเถระ. ඉතො කිර කප්පසතසහස්සමත්ථකෙ පදුමුත්තරො නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි ධම්මදෙසනාය සත්තෙ අමතමහානිබ්බාණං පාපෙන්තො, තස්මිං සමයෙ භගවා හංසාවතියං සරාජිකාය පරිසාය මජ්ඣෙ එකං භික්ඛුං ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. තදා රාජා තං දිස්වා තං ඨානං කාමයමානො බුද්ධපමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං දත්වා භගවතො පාදමූලෙ සිරසා නිපජ්ජි, තදාස්ස භගවා අනාගතෙ ගොතමස්ස භගවතො සාසනෙ තං ඨානං ලභිස්සසීති වත්වා බ්‍යාකාසි. තං සුත්වා මුදිතො රාජා පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තතො අපරභාගෙ බාරාණසියං සෙට්ඨිපුත්තො හුත්වා පච්චෙකබුද්ධසහස්සං චතුපච්චයදානෙන යාවජීවං පටිජග්ගිත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො මහන්තං සම්පත්ති මනුභවිත්වා තතො චුතො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ බන්ධුමතීනගරෙ අඤ්ඤතරස්මිං කුලගෙහෙ නිබ්බත්ති. සො තස්මිං සමයෙ සෙනගුත්තට්ඨානෙ ඨත්වා රඤ්ඤො කම්මං කරොති, තදා නගරවාසිනො උපාසකගණා විපස්සීසම්මාසම්බුද්ධං උපසඞ්කම්ම වන්දිත්වා භගවා භන්තෙ සසාවකො අම්හාකං අනුග්ගහං කරොතූති ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා සබ්බෙ එකච්ඡන්දා භගවන්ත මුද්දිස්ස මහාරහං මහාපරිවෙණං කාරාපෙත්වා පරිවෙණමහෙ මහාදානං දදන්තා දානග්ගෙ අසුකං නාම [Pg.114] නත්ථීති න වත්තබ්බන්ති වත්වා දානං පටියාදෙත්වා දානග්ගං ඔලොකෙන්තා නවදධිඤ්ච පටලමධුඤ්ච අපස්සන්තා පුරිසෙ පක්කොසිත්වා සහස්සං දත්වා දධිමධුං ඛිප්පං පරියෙසිත්වා ආනෙථාති පෙසෙසුං, තෙ සහස්සං ගහෙත්වා දධිමධුං උපධාරෙතුං තත්ථ තත්ථ විචරන්තා ද්වාරන්තරෙ අට්ඨංසු, තදා අයං සෙනගුත්තො රඤ්ඤො සභත්තං දධිමධුං ආදාය ගච්ඡන්තො මහාද්වාරං සම්පාපුණි, අථ තෙ දධිමධුං දිස්වා භො කහාපණං ගහෙත්වා ඉමං දෙහීති යාචිංසු. තෙන න දස්සාමීති වුත්තෙ යාවසහස්සං වඩ්ඪෙත්වා යාචිංසු. තතො සෙනගුත්තො ඉමං අප්පග්ඝං සහස්සෙන යාචථ, කි මනෙන කරොථාති පුච්ඡි, තෙහි සම්බුද්ධත්ථායාති වුත්තෙ තෙනහි අහමෙව දස්සාමීති ජීරමරිචාදීහි සක්ඛරමධුඵාණිතාදයො යොජෙත්වා දානග්ගං උපනාමෙසි. තං සත්ථු ආනුභාවෙන බුද්ධපමුඛස්ස අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සස්ස පහොණකං අහොසි. තතො සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සලොකෙසු සම්පත්ති මනුභවිත්වා අපරභාගෙ අම්හාකං භගවතො කාලෙ කොලියනගරෙ මහාලිලිච්ඡවිරඤ්ඤො උපනිස්සාය සුප්පියාය නාම අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. සො සත්තමාසසත්තසංවච්ඡරානි මාතුකුච්ඡියං වසිත්වා සත්තදිවසානි මූළ්හගබ්භො දුක්ඛමනුභවි. මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමන්තස්ස තස්ස මාතාපිතරො සීවලීති නාම මකංසු. එවං මහාපුඤ්ඤස්ස එත්තකං කාලං මාතුකුච්ඡිම්හි දුක්ඛානුභවනං අත්තනාව කතෙන පාපබලෙන අහොසි, සො කිර අතීතෙ රාජා හුත්වා අත්තනො සපත්තරඤ්ඤා සද්ධිං සඞ්ගාමෙන්තො මාතරා සද්ධිං මන්තෙසි. සා නගරං රුන්ධිත්වා අමිත්තෙ ගණ්හිතුං සක්කාති උපාය මදාසි, සොපි තස්සා වචනෙන නගරං රුන්ධිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ අග්ගහෙසි, තෙන පාපකම්මබලෙන මාතාපුත්තානං එවං මහන්තං දුක්ඛං අහොසීති. තතො [Pg.115] සා පුත්තං විජායනකාලෙ සත්තමෙ දිවසෙ භගවන්තං අනුස්සරිත්වා සුඛෙන භාරං මුඤ්චි. තුට්ඨා සා සත්තමෙ දිවසෙ බුද්ධපමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං අදාසි, අථස්සා පුත්තො සත්තවස්සිකකාලෙ ගෙහා නික්ඛම්ම සත්ථාරං දිස්වා පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නියොජෙසි, තතො සාරිපුත්තත්ථෙරෙන උපජ්ඣායෙන මොග්ගල්ලානමාචරියං කත්වා පබ්බජි, අථ සො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පත්වා බුද්ධසාසනං සොභෙසි, සො පුබ්බෙ කතපුඤ්ඤානුභාවෙන මහාපුඤ්ඤො අහොසි ලාභීනඤ්ච අග්ගො. අථෙකස්මිං සමයෙ භගවා රෙවතත්ථෙරං දස්සනාය ඛදිරවනවිහාරං ගච්ඡන්තො තිංසභික්ඛුසහස්සෙහි සද්ධිං තිංසයොජනිකං ඡට්ටිතකන්තාරං සම්පාපුණි නිරූදකං අප්පභක්ඛං. යෙභුය්‍යෙන දෙවතා සීවලිත්ථෙරෙ පසන්නා. තස්මා භගවා සීවලිත්ථෙරං පුරතො චාරිකං කත්වා දෙවතාහි කාරාපිතෙ විහාරෙ වසන්තො දෙවතාහි සජ්ජිතදානං පරිභුඤ්ජන්තො රෙවතත්ථෙරං සංපාපුණිත්වා ගතකම්මං නිට්ඨාපෙත්වා ජෙතවනමාගම්ම ලාභීනං අග්ගට්ඨානෙ තං ඨපෙසීති. තෙන වුත්තං අපදානෙ. ได้ยินว่า ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดานามว่าปทุมุตตระ ทรงอุบัติขึ้นในโลก ทรงยังสัตว์ทั้งหลายให้ถึงอมตมหานิพพานด้วยการแสดงธรรม ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เมืองหงสาวดี ทรงตั้งภิกษุรูปหนึ่งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ ท่ามกลางบริษัทพร้อมด้วยพระราชา ครั้งนั้น พระราชาทอดพระเนตรเห็นภิกษุนั้นแล้ว ทรงปรารถนาตำแหน่งนั้น จึงถวายมหาทานแก่พระสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วทรงหมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้า ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์แก่พระองค์ว่า 'ในอนาคต ท่านจักได้ตำแหน่งนั้นในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าโคดม' พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงยินดี ทรงบำเพ็ญบุญแล้วบังเกิดในเทวโลก หลังจากนั้น ทรงบังเกิดเป็นบุตรเศรษฐีในเมืองพาราณสี ทรงบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าพันองค์ด้วยการถวายปัจจัยสี่ตลอดชีวิต แล้วบังเกิดในเทวโลก ทรงเสวยสมบัติอันยิ่งใหญ่ จุติจากที่นั้นแล้ว ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าวิปัสสี ทรงบังเกิดในเรือนแห่งตระกูลหนึ่งในเมืองพันธุมดี ในสมัยนั้น ท่านผู้นั้นดำรงอยู่ในตำแหน่งเสนาคุต ทำราชการของพระราชา ครั้งนั้น เหล่าอุบาสกชาวเมืองพากันเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสีสัมมาสัมพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกโปรดทรงอนุเคราะห์พวกข้าพระองค์ด้วยเถิด' แล้วนิมนต์เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้ ถวายมหาทานแล้ว ทุกคนมีความเห็นเป็นอันเดียวกัน สร้างมหาปริเวณอันมีค่ามากถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อถวายมหาทานในงานฉลองปริเวณ ได้กล่าวว่า 'ในโรงทานนี้ไม่ควรกล่าวว่าสิ่งชื่อโน้นไม่มี' แล้วจัดเตรียมทาน เมื่อตรวจดูโรงทาน ไม่เห็นนมส้มใหม่และน้ำผึ้งแผ่น จึงเรียกบุรุษมา ให้เงินหนึ่งพัน แล้วส่งไปว่า 'จงรีบหานมส้มและน้ำผึ้งมาให้' บุรุษเหล่านั้นรับเงินหนึ่งพันแล้ว เที่ยวแสวงหานมส้มและน้ำผึ้งไปในที่ต่างๆ ก็ไปยืนอยู่ที่ระหว่างประตู ครั้งนั้น เสนาคุตผู้นี้กำลังนำนมส้มและน้ำผึ้งสำหรับเป็นพระกระยาหารของพระราชาไป ก็มาถึงประตูใหญ่ ครั้นบุรุษเหล่านั้นเห็นนมส้มและน้ำผึ้งแล้ว จึงขอว่า 'ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับกหาปณะแล้วให้นมส้มและน้ำผึ้งนี้แก่เราเถิด' เมื่อเสนาคุตกล่าวว่า 'เราไม่ให้' พวกเขาก็เพิ่มราคาขึ้นจนถึงหนึ่งพันแล้วขอ ครั้งนั้น เสนาคุตถามว่า 'ท่านทั้งหลายขอของมีค่าน้อยนี้ด้วยเงินหนึ่งพัน ท่านจะทำอะไรด้วยของนี้' เมื่อบุรุษเหล่านั้นกล่าวว่า 'เพื่อพระสัมพุทธเจ้า' เสนาคุตจึงกล่าวว่า 'ถ้าเช่นนั้น เราเองจักให้' แล้วผสมด้วยเครื่องปรุงมีขิงและพริกไทยเป็นต้นกับน้ำตาลทราย น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้น แล้วนำไปถวายที่โรงทาน ด้วยอานุภาพของพระศาสดา ของนั้นเพียงพอแก่ภิกษุหกล้านแปดแสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข หลังจากนั้น ท่านผู้นั้นเสวยสมบัติในเทวโลกและมนุษยโลกด้วยบุญกรรมนั้น ต่อมาในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของพระนางสุปปิยาผู้เป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้ามหาลิจฉวีในเมืองโกลิยะ ท่านผู้นั้นอยู่ในครรภ์มารดา 7 ปีกับ 7 เดือน แล้วก็เป็นผู้มีครรภ์ค้างอยู่ 7 วัน ได้เสวยทุกข์ เมื่อท่านผู้นั้นออกจากครรภ์มารดา บิดามารดาของท่านได้ตั้งชื่อว่า สีวลี การที่ผู้มีบุญมากเช่นนี้ต้องเสวยทุกข์ในครรภ์มารดาเป็นเวลานานถึงเพียงนี้ เป็นด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมที่ตนเองทำไว้ ได้ยินว่า ในอดีต ท่านผู้นั้นเป็นพระราชา เมื่อรบกับพระราชาผู้เป็นศัตรูของตน ได้ปรึกษากับพระมารดา พระมารดาได้ให้คำแนะนำว่า 'สามารถล้อมเมืองแล้วจับศัตรูได้' พระราชาผู้นั้นก็ล้อมเมืองตามคำของพระมารดานั้น แล้วยึดเมืองได้ในวันที่ 7 ด้วยอำนาจแห่งบาปกรรมนั้น มารดาและบุตรจึงได้เสวยทุกข์อันยิ่งใหญ่เช่นนี้ หลังจากนั้น พระมารดาเมื่อจะคลอดบุตรในวันที่ 7 ได้ระลึกถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็คลอดบุตรได้โดยง่าย พระมารดาผู้ยินดีแล้ว ได้ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขในวันที่ 7 ต่อมา บุตรของนางเมื่ออายุ 7 ขวบ ได้ออกจากเรือน เห็นพระศาสดาแล้วขอบรรพชา พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระสารีบุตรเถระ หลังจากนั้น ท่านก็บรรพชาโดยมีพระสารีบุตรเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระมหาโมคคัลลานะเป็นพระอาจารย์ ครั้นแล้ว ท่านก็ได้บรรลุพระอรหัตในขณะที่กำลังโกนผม แล้วยังพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรือง ท่านเป็นผู้มีบุญมากด้วยอานุภาพแห่งบุญที่ทำไว้ในปางก่อน และเป็นผู้เลิศด้วยลาภ อนึ่ง ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปวิหารขทิรวันเพื่อเยี่ยมพระเรวตเถระ พร้อมด้วยภิกษุ 30,000 รูป ได้เสด็จถึงป่ากันดารที่ถูกทอดทิ้งระยะทาง 30 โยชน์ ซึ่งไม่มีน้ำและมีอาหารน้อย โดยมากเทวดาทั้งหลายเลื่อมใสในพระสีวลีเถระ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงให้พระสีวลีเถระนำหน้าเสด็จจาริกไป ประทับอยู่ในวิหารที่เทวดานฤมิตถวาย เสวยปัจจัยที่เทวดาจัดถวาย เสด็จไปถึงพระเรวตเถระ ทรงทำกิจที่เสด็จไปให้สำเร็จแล้ว เสด็จกลับมายังพระเชตวัน ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะผู้เลิศด้วยลาภ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ในอปทานว่า 1. ๑. පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මෙසු චක්ඛුමා; ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො. พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระผู้นำได้อุบัติขึ้นแล้ว 2. ๒. සීලං තස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං, සමාධි වජිරූපමො ; අසංඛියං ඤාණවරං, විමුත්ති ච අනොපමා. ศีลของพระองค์นับไม่ได้ สมาธิเปรียบด้วยเพชร ญาณอันประเสริฐนับไม่ได้ และวิมุตติก็หาเปรียบมิได้ 3. ๓. මනුජාමරනාගානං, බ්‍රහ්මානඤ්ච සමාගමෙ; සමණබ්‍රාහ්මණාකිණ්ණෙ, ධම්මං දෙසෙති නායකො. ในที่ประชุมแห่งมนุษย์ เทวดา นาค และพรหมทั้งหลาย อันเกลื่อนกล่นด้วยสมณะและพราหมณ์ พระผู้นำทรงแสดงธรรม 4. ๔. සසාවකං මහාලාභිං, පුඤ්ඤවන්තං ජුතින්ධරං,ඨපෙසි එතදග්ගම්හි, පරිසාසු විසාරදො. พระองค์ผู้แกล้วกล้าในบริษัททั้งหลาย ทรงตั้งพระสาวกผู้มีลาภมาก ผู้มีบุญ มีรัศมีรุ่งเรือง ไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้ 5. ๕. තදාහං [Pg.116] ඛත්තියො ආසිං, පුරෙ හංසවතීව්හයෙ ; සුත්වා ජිනස්ස තං වාක්‍යං, සාවකස්ස ගුණං බහුං. ครั้งนั้น เราเป็นกษัตริย์ในเมืองชื่อหงสาวดี ได้ฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ถึงคุณอันมากของพระสาวก 6. ๖. නිමන්තයිත්වා සත්තාහං, භොජයිත්වා සසාවකං; මහාදානං දදිත්වාන, තං ඨානමභිපත්ථයිං. นิมนต์แล้ว ๗ วัน ถวายภัตตาหารพร้อมด้วยพระสาวกแล้ว ถวายมหาทานแล้ว ข้าพเจ้าได้ปรารถนาตำแหน่งนั้น 7. ๗. තදා මං විනතං පාදෙ, දිස්වාන පුරිසාසභො; සො සරෙන මහාවීරො, ඉමං වචනමබ්‍රවී. เมื่อนั้น พระบุรุษอาชาไนยผู้เป็นมหาวีระ ทรงเห็นข้าพเจ้ากราบลงที่พระบาทแล้ว ได้ตรัสพระดำรัสนี้ด้วยพระสุรเสียง 8. ๘. තතො ජිනස්ස වචනං, සොතුකාමා මහාජනා; දෙවදානවගන්ධබ්බා, බ්‍රහ්මානොච මහිද්ධිකා. แต่นั้น มหาชนผู้ใคร่จะฟังพระดำรัสของพระชินเจ้า ทั้งเทวดา อสูร คนธรรพ์ และพรหมทั้งหลายผู้มีฤทธิ์มาก 9. ๙. සමණබ්‍රාහ්මණා චාපි, නමස්සිසුං කතඤ්ජලී; නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම. แม้สมณะและพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ได้ประนมมือไหว้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน ข้าแต่บุรุษสูงสุด ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน 10. ๑๐. ඛත්තියෙන මහාදානං, දින්නං සත්තාහකම්පි නො; සොතුකාමා ඵලං තස්ස, බ්‍යාකරොහි මහාමුනෙ. มหาทานที่พระกษัตริย์ถวายแล้วตลอด ๗ วัน แม้พวกข้าพระองค์ก็ใคร่จะฟังผลของทานนั้น ขอพระมหามุนีโปรดพยากรณ์ด้วยเถิด 11. ๑๑. තතො අවොච භගවා, සුණොථ මම භාසිතං; අප්පමෙය්‍යම්හි බුද්ධස්මිං, ගුණම්හි සුප්පතිට්ඨිතා. แต่นั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงฟังคำที่เรากล่าว (ทานและ) คุณความดีตั้งมั่นดีแล้วในพระพุทธเจ้าผู้หาประมาณมิได้ 12. ๑๒. දක්ඛිණා දායකං පත්වා, අප්පමෙය්‍යඵලාවහා; අපි චෙ ස මහාභොගො, ඨානං පත්ථෙති මුත්තමං. ทักษิณาเมื่อถึงทายกแล้ว ย่อมนำมาซึ่งผลอันประมาณมิได้ แม้ว่าผู้มีโภคทรัพย์มากนั้นจะปรารถนาตำแหน่งอันสูงสุด 13. ๑๓. ලාභී විපුලලාභීනං, යථා භික්ඛු සුදස්සනො; තථාහංපි භවෙය්‍යන්ති, ලච්ඡතෙ තං අනාගතෙ. (เขาปรารถนาว่า) ข้าพเจ้าพึงเป็นผู้มีลาภมากในบรรดาผู้มีลาภทั้งหลาย เหมือนพระภิกษุสุทัสสนะ ฉันใด เขาก็จักได้ตำแหน่งนั้นในอนาคต 14. ๑๔. සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො; ගොතමොනාම නාමෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති. ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าโคดม ผู้บังเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากะ จักอุบัติขึ้นในโลก 15. ๑๕. තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො; සීවලි නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථුසාවකො. เขาจักเป็นทายาทในธรรมของพระองค์ เป็นโอรสผู้เกิดจากธรรม เป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามว่าสีวลี 16. ๑๖. තෙන [Pg.117] කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච; ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසූපගො අහං. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ 17. ๑๗. තතොපරස්මිංසමයෙ, බාරාණසිපුරුත්තමෙ; සෙට්ඨිපුත්තො අහං ආසිං, අඩ්ඪප්පත්තො මහාධනො. ในสมัยต่อจากนั้น ข้าพเจ้าได้เป็นบุตรเศรษฐีในกรุงพาราณสีอันอุดม เป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก 18. ๑๘. සහස්සමත්තෙ පච්චෙක, නායකෙ ච නිමන්තිය; මධුරෙනන්නපානෙන, සන්තප්පෙසිංතදාදරො. ข้าพเจ้าได้นิมนต์พระปัจเจกพุทธเจ้าประมาณ ๑,๐๐๐ รูป แล้วอังคาสให้เอิบอิ่มด้วยข้าวและน้ำอันมีรสหวานด้วยความเคารพในครั้งนั้น 19. ๑๙. තතො චුතො ඡකාමග්ගෙ, අනුභොසිංමහායසං; දෙවච්ඡරාපරිවුතො, පාසාදෙ රතනාමයෙ. ข้าพเจ้าจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เสวยยศอันยิ่งใหญ่ในสวรรค์ชั้นกามาพจร ๖ ชั้น แวดล้อมด้วยเหล่านางเทพอัปสรในปราสาทอันสำเร็จด้วยรัตนะ 20. ๒๐. එවං අචින්තියා බුද්ධා, බුද්ධධම්මා අචින්තියා; අචින්තියෙ පසන්නානං, විපාකොපි අචින්තියො. พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย พระพุทธธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย เมื่อบุคคลเลื่อมใสในสิ่งที่อจินไตย วิบากก็เป็นอจินไตย 21. ๒๑. එකනවුතිතො කප්පෙ, විපස්සීනාම නායකො; උප්පජ්ජි චාරුනයනො, සබ්බධම්මවිපස්සකො. ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ไป พระนายกพระนามว่าวิปัสสี ผู้มีพระเนตรงดงาม ผู้เห็นแจ้งธรรมทั้งปวง ได้อุบัติขึ้นแล้ว 22. ๒๒. තදාහං බන්ධුමතියා, කුලස්සඤ්ඤතරස්ස ච; දයිතො පත්ථිතො පුත්තො, ආසිං කම්මන්තබ්‍යාවටො. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าเป็นบุตรที่รักที่ปรารถนาของตระกูลหนึ่งในกรุงพันธุมดี เป็นผู้ขวนขวายในการงาน 23. ๒๓. තදා අඤ්ඤතරො පූගො, විපස්සිස්ස මහෙසිනො; පරිවෙණං අකාරෙසි, මහන්ත මිති විස්සුතං. เมื่อนั้น หมู่ชนกลุ่มหนึ่งได้สร้างปริเวณอันใหญ่ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีถวายแด่พระวิปัสสีมหามุนี 24. ๒๔. නිට්ඨිතෙ ච මහාදානං, දදං ඛජ්ජකසංයුතං; නවං දධි මධුඤ්චෙව, විචිනං න ච මද්දස. เมื่อมหาทานพร้อมด้วยของขบเคี้ยวสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าแสวงหานมส้มใหม่และน้ำผึ้ง แต่ก็ไม่พบ 25. ๒๕. තදාහං තං ගහෙත්වාන, නවං දධි මධුම්පිච,කම්මසාමිඝරං ගච්ඡං, තමෙනං දාන මද්දසං. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าถือเอาทั้งนมส้มใหม่และน้ำผึ้งนั้นไปสู่เรือนของนายงาน ได้เห็นทานนั้น 26. ๒๖. සහස්සම්පි ච දත්වාන, න ලතිංසු ච තං ද්වයං; තතො එවං විචින්තෙසිං, නෙතං හෙස්සති ඔරකං. แม้ให้ทรัพย์ตั้งพัน ก็ไม่ได้ของสองอย่างนั้น แต่นั้น ข้าพเจ้าจึงคิดอย่างนี้ว่า สิ่งนี้จักไม่เป็นของเล็กน้อย 27. ๒๗. යථා [Pg.118] ඉමෙ ජනා සබ්බෙ, සක්කරොන්ති තථාගතං; අහම්පි කාරං කස්සාමි, සසඞ්ඝෙ ලොකනායකෙ. ชนทั้งหลายเหล่านี้ทั้งหมดสักการะพระตถาคตฉันใด ข้าพเจ้าก็จะทำการสักการะแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ฉันนั้น 28. ๒๘. තදාහමෙවං චින්තෙත්වා, දධිංමධුඤ්ච එකතො; යොජෙත්වා ලොකනාථස්ස, සසඞ්ඝස්ස අදාසහං. เมื่อนั้น ข้าพเจ้าคิดอย่างนี้แล้ว ได้รวมนมส้มและน้ำผึ้งเข้าด้วยกัน แล้วถวายแด่พระโลกนาถพร้อมด้วยพระสงฆ์ 29. ๒๙. තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච; ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංස මගඤ්ඡහං. ด้วยกรรมที่ทำดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งใจมั่นแห่งเจตนา ข้าพเจ้าละร่างกายมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ 30. ๓๐. පුනාහං බාරාණසියං, රාජා හුත්වා මහායසො; සත්තුකස්ස තදා රුද්ධො, ද්වාරරොධං අකාරයිං. อีกครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าเป็นพระราชาผู้มียศใหญ่ในกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ข้าพเจ้าขัดเคืองต่อศัตรู จึงได้สั่งให้ปิดประตูเมือง 31. ๓๑. තතො සපත්තිනො රුද්ධා, එකාහං රක්ඛිතා අහුං; තතො තස්ස විපාකෙන, පාපුණිං නිරයං භුසං. แต่นั้น พวกศัตรูถูกปิดกั้นไว้ ได้ถูกกักขังอยู่ตลอดวันหนึ่ง ด้วยวิบากของกรรมนั้น ข้าพเจ้าจึงได้เสวยทุกข์ในนรกอย่างหนัก 32. ๓๒. පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, ජාතොහං කොලියෙ පුරෙ; සුප්පවාසා ච මෙ මාතා, මහාලි ලිච්ඡවී පිතා. บัดนี้ ในภพสุดท้าย ข้าพเจ้าเกิดในโกลิยนคร พระนางสุปปวาสาเป็นมารดาของข้าพเจ้า เจ้าลิจฉวีพระนามว่ามหาลิเป็นบิดา 33. ๓๓. ඛත්තියෙ පුඤ්ඤකම්මෙන, ද්වාරරොධස්ස වාහසා; සත්තමාසෙ සත්තවස්සෙ, වසිංකුච්ඡිම්හි දුක්ඛිතො. ด้วยผลแห่งกรรมที่ปิดประตูเมืองในครั้งที่เป็นกษัตริย์ ข้าพเจ้าจึงต้องอยู่ในครรภ์อย่างทุกข์ทรมานตลอด ๗ ปี ๗ เดือน 34. ๓๔. සත්තාහං ද්වාරමූළ්හොහං, මහාදුක්ඛසමප්පිතො; මාතා මෙ ඡන්දදානෙන, එව මාසි සුදුක්ඛිතා. ข้าพเจ้าติดอยู่ที่ประตูครรภ์ตลอด ๗ วัน ได้รับความทุกข์อย่างยิ่ง แม้มารดาของข้าพเจ้าก็ได้รับความทุกข์อย่างยิ่งด้วยการให้พร 35. ๓๕. සුවත්ථිතොහං නික්ඛන්තො, බුද්ධෙන අනුකම්පිතො; නික්ඛන්තදිවසෙයෙව, පබ්බජිං අනගාරියං. ข้าพเจ้าคลอดออกมาโดยสวัสดี ด้วยพระพุทธานุเคราะห์ และในวันที่คลอดนั่นเอง ข้าพเจ้าก็ได้บวชเป็นบรรพชิต 36. ๓๖. උපජ්ඣා සාරිපුත්තො මෙ, මොග්ගල්ලානො මහිද්ධිකො; කෙසෙ ඔරොපයන්තො මෙ, අනුසාසි මහාමති. พระสารีบุตรเป็นพระอุปัชฌาย์ของข้าพเจ้า พระโมคคัลลานะผู้มีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก ได้ให้โอวาทแก่ข้าพเจ้าในขณะที่กำลังปลงผมอยู่ 37. ๓๗. කෙසෙසු ඡිජ්ජමානෙසු, අරහත්තමපාපුණීං; දෙවො නාගා මනුස්සා ච, පච්චයානු පනෙන්ති මෙ. เมื่อผมกำลังถูกปลงอยู่ ข้าพเจ้าก็ได้บรรลุพระอรหัต เทวดา นาค และมนุษย์ทั้งหลาย ต่างก็นำปัจจัยมาถวายข้าพเจ้า 38. ๓๘. පදුමුත්තරනාමඤ්ච, විපස්සිංච විනායකං; සංපූජයිං පමුදිතො, පච්චයෙහි විසෙසතො. ข้าพเจ้ามีใจยินดี ได้บูชาพระวินายกพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ และพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยปัจจัยทั้งหลายเป็นพิเศษ 39. ๓๙. තතො [Pg.119] තෙසං විපාකෙන, කම්මානං විපුලුත්තමං; ලාභං ලභාමි සබ්බත්ථ, වනෙ ගාමෙ ජලෙ ථලෙ. เพราะวิบากแห่งกรรมเหล่านั้น ข้าพเจ้าจึงได้รับลาภอันไพบูลย์และประเสริฐสุดในที่ทุกสถาน ไม่ว่าจะเป็นในป่า ในบ้าน ในน้ำ หรือบนบก 40. ๔๐. රෙවතං දස්සනත්ථාය, යදා යාති විනායකො; තිංසභික්ඛුසහස්සෙහි, සහ ලොකග්ගනායකො. เมื่อใด พระวินายกพุทธเจ้าผู้เป็นผู้นำชั้นเลิศของโลก เสด็จไปเพื่อเยี่ยมพระเรวตะ พร้อมด้วยภิกษุสามหมื่นรูป 41. ๔๑. තදා දෙවො පනීතෙහි, මමත්ථාය මහාමති; පච්චයෙහි මහාවීරො, සසඞ්ඝො ලොකනායකො. เมื่อนั้น พระโลกนาถผู้เป็นมหาวีระ มีพระปัญญามาก พร้อมด้วยพระสงฆ์ ได้เสด็จมาเพื่อประโยชน์แก่ข้าพเจ้า ด้วยปัจจัยอันประณีต 42. ๔๒. උපට්ඨිතො මයා බුද්ධො, ගන්ත්වා රෙවතමද්දස; තතො ජෙතවනං ගන්ත්වා, එතදග්ගෙ ඨපෙසිමං. พระพุทธเจ้าอันข้าพเจ้าอุปัฏฐากแล้ว เสด็จไปพบพระเรวตะ จากนั้นเสด็จไปยังพระเชตวัน แล้วทรงตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะนี้ 43. ๔๓. ලාභීනං සීවලි අග්ගො, මම සිස්සෙසු භික්ඛවො; සබ්බෙලොකහිතො සත්ථා, කිත්තයී පරිසාසුමං. พระศาสดาผู้ทรงเกื้อกูลแก่โลกทั้งปวง ได้ทรงประกาศท่ามกลางบริษัทว่า 'ภิกษุทั้งหลาย สีวลีเป็นเลิศกว่าบรรดาสาวกของเราผู้มีลาภมาก' 44. ๔๔. කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා; නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො. กิเลสทั้งหลายของข้าพเจ้าถูกเผาผลาญแล้ว ภพทั้งปวงถูกถอนขึ้นได้แล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้ไม่มีอาสวะ อยู่เหมือนพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้ว 45. ๔๕. ස්වාගතං වත මෙ ආසි, බුද්ධසෙට්ඨස්ස සන්තිකං; තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තො, කතං බුද්ධස්ස සාසනං. การที่ข้าพเจ้าได้มาสู่สำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอ ข้าพเจ้าได้บรรลุวิชชา ๓ แล้ว ได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว 46. ๔๖. පටිසම්භිදා චතස්සොපි, විමොක්ඛා පිච අට්ඨිමෙ; ඡළභිඤ්ඤා සච්ඡිකතා, කතං බුද්ධස්ස සාසනන්ති. ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว ข้าพเจ้าได้ทำคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเสร็จแล้ว ඉත්ථං සුදං ආයස්මා සීවලිත්ථෙරො ඉමා ගාථායො අභාසිත්ථාති. ทราบว่า ท่านพระสีวลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล 47. ๔๗. සුත්වාන එතං චරිතං මහබ්භුතං,පුඤ්ඤානුභාවඤ්ච සිරිං සිරීමතං; හිත්වා කුසීතං කුසලං කරොථ,කාමාත්ථ කාමං භවභොගනිබ්බුතිං. เมื่อได้ฟังประวัติอันน่าอัศจรรย์นี้ และอานุภาพแห่งบุญกับสิริของท่านผู้มีสิริแล้ว ท่านทั้งหลายจงละความเกียจคร้านเสีย แล้วบำเพ็ญกุศลเถิด เพื่อบรรลุถึงความดับแห่งภพและโภคะตามที่ปรารถนา සීවලිත්ථෙරස්ස වත්ථුං දසමං. เรื่องพระสีวลีเถระ จบเรื่องที่ ๑๐ යක්ඛවඤ්චිතවග්ගො තතියො. ยักขวัญจิตตวรรคที่ ๓ මහාසෙනවග්ගො มหาเสนวรรค 31. මහාසෙනරඤ්ඤො වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๑. ลำดับเรื่องในเรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ มีดังนี้ භගවති [Pg.121] පරිනිබ්බුතෙ පාටලිපුත්තනගරෙ මහාසෙනො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි ධම්මිකො ධම්මරාජා. සො පන පිතුපිතාමහාදීනං ධනරාසිං ඔලොකෙත්වා ඉමෙ ඉමං සාපතෙය්‍යං පහාය මච්චුනො මුඛමුපගතා. අහො සංසාරිකානං අඤ්ඤාණතා. ධනං ඨපෙත්වා අත්තනො විනාසඤ්ච අත්තානං ඨපෙත්වා ධනවිනාසඤ්ච න ජානන්තීති සම්පත්තියා අධිගමඤ්ච විනාසං චාති සබ්බං චින්තෙත්වා ධම්මඤ්ච සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො දිවසෙ දිවසෙ දසසහස්සානං භික්ඛූනං මධුරෙන අන්නපානෙන සන්තප්පෙන්තො අනෙකානි පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො එකදිවසං රහො පටිසල්ලිනො එවං චින්තෙසි. එවං රාජනියොගෙන ජනස්ස පීළනං කත්වා දින්නදානතො සහත්ථෙන කම්මං කත්වා ලද්ධෙන දින්නදානං මහප්ඵලං මහානිසංසං භවිස්සති, එවං මයා කාතබ්බන්ති සො සුහදා මච්චස්ස රජ්ජං නීය්‍යාතෙත්වා අත්තනො කණිට්ඨිකං ආදාය කිඤ්චි අජානාපෙත්වා අඤ්ඤතරවෙසෙන නගරා නික්ඛම්ම උත්තරමධුරං නාම නගරං අගමාසි, තත්ථ මහාවිභවො එකො සෙට්ඨි පටිවසති, තෙ සෙට්ඨිනො සමීප මුපගම්ම ඨිතා. තෙන කිමත්ථායාගතාති වුත්තෙ රාජා තව ගෙහෙ භතියා කම්මං කරිස්සාමීති වත්වා තෙනානුඤ්ඤාතො තීණි වස්සානි කම්ම මකාසි, තතො එකදිවසං සෙට්ඨි තෙ දිස්වා පක්කොසිත්වා අතීව තුම්හෙ සුඛුමාලතරා. තථාපි ඉමස්මිං ගෙහෙ කම්මකරණෙන චිරං වසිත්ථ, එත්තකං කාලං කිස්මිඤ්චි කම්මෙපි කුසීතත්තං න පඤ්ඤායති. පගෙව අනාචාරම්පි, යාගුභත්තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං උපකාරම්පි මම සන්තිකා නත්ථි, කෙනත්ථෙන කම්මං කරොථාති පුච්ඡි. රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ඉමස්මිං ජනපදෙ සාලිනො මනාපභාවො බහුසො සූයති. තස්මා සාලීනමත්ථාය ඉධා ගතම්හාති ආහ, තං සුත්වා තෙසං තුට්ඨො සෙට්ඨි සාලීනං සකටසහස්සං අදාසි, රාජා සාලිංලභිත්වා සෙට්ඨිනො [Pg.122] එවමාහ, භො ඉමං අම්හාකං නගරං පාපෙථාති, තං සුත්වා සෙට්ඨි සාධූති වත්වා සාලිපරිපුණ්ණසකටසහස්සං රඤ්ඤො නගරං පාපෙසි, රාජා නගරං ගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස නානාවණ්ණවත්ථහිරඤ්ඤසුවණ්ණාදීහි සකටෙ පූරෙත්වා පටිපෙසෙත්වා මෙත්තිං ථිරං කත්වා ආභතවීහයො රාජගෙහෙ සන්නිචයමකාසි, අථ රාජා කතිපාහච්චයෙන මුසලං පග්ගය්හ සහත්ථෙනෙව වීහිං කොට්ටෙති, කොට්ටිතකොට්ටිතං කණිට්ඨිකා පප්ඵොටෙති. එවං උභොපි තණ්ඩුලානං මහන්තං රාසිං කත්වා දාරූදකාදයො ආහරිත්වා අම්බිලභත්තං පචිත්වා රාජගෙහෙ පඤ්චසතආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා කාලං උග්ඝොසෙසුං, ආගච්ඡන්තු අය්‍යා අනුකම්පං උපාදාය මම ගෙහෙ භුඤ්ජන්තූති. තං සුත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ ආකාසෙන ආගමිංසු, රාජා තෙ යාවදත්ථං පරිවිසි, තතො තෙසං අන්තරෙ පියංගුදීපවාසී එකො මහාසිවත්ථෙරො නාම භත්තං ගහෙත්වා එතෙ මං පස්සන්තූති අධිට්ඨහිත්වා ආකාසෙන පියංගුදීපං ගන්ත්වා භත්තං පඤ්චසතානං භික්ඛූනං දත්වා පරිභුඤ්චි. තං තස්සානුභාවෙන සබ්බෙසං යාවදත්ථං අහොසි. එවං අප්පකෙනාපි දෙය්‍යධම්මෙන සප්පුරිසා දායකානං මනං පසාදෙත්වා පතිට්ඨං කරොන්තීති. වුත්තඤ්හි. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระเจ้ามหาเสนะผู้ทรงธรรม เป็นพระราชาผู้ทรงธรรม ได้ครองราชสมบัติอยู่ในเมืองปาฏลีบุตร พระองค์ทอดพระเนตรกองทรัพย์ของพระบิดาและพระอัยกาเป็นต้น แล้วทรงดำริว่า 'คนเหล่านี้ละทรัพย์สมบัตินี้แล้วเข้าถึงปากแห่งความตาย อนิจจา ความไม่รู้ของสัตว์ผู้เวียนว่ายในสังสารวัฏ พวกเขาไม่รู้ความพินาศของตนโดยทิ้งทรัพย์ไว้ และไม่รู้ความพินาศของทรัพย์โดยทิ้งตนไว้' ทรงดำริถึงการได้มาและความพินาศของสมบัติทั้งหมด และเมื่อได้ฟังธรรมแล้ว ทรงเกิดศรัทธา ทรงบำรุงภิกษุหนึ่งหมื่นรูปด้วยข้าวและน้ำอันประณีตทุกวัน ทรงสั่งสมบุญเป็นอันมาก วันหนึ่งทรงหลีกเร้นอยู่ตามลำพัง ทรงดำริว่า 'ทานที่ให้โดยการเบียดเบียนประชาชนด้วยพระราชโองการนั้น จะมีผลมาก มีอานิสงส์มากเท่าทานที่ให้โดยการทำงานด้วยมือของตนเองแล้วได้มาหรือ' ดังนี้แล้ว ทรงมอบราชสมบัติให้แก่เสนาบดีผู้เป็นมิตร ทรงพาพระขนิษฐาออกไปจากเมืองโดยไม่ให้ใครรู้ ทรงปลอมแปลงพระองค์เป็นคนธรรมดา เสด็จไปยังเมืองชื่ออุตตรมธุระ ณ ที่นั้น มีเศรษฐีผู้มีสมบัติมากคนหนึ่งอาศัยอยู่ ทั้งสองพระองค์ได้เข้าไปหาเศรษฐีนั้น เมื่อเศรษฐีถามว่า 'มาเพื่ออะไร' พระราชาตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะทำงานรับจ้างในบ้านของท่าน' เศรษฐีอนุญาตแล้ว พระราชาจึงทรงทำงานอยู่ ๓ ปี วันหนึ่ง เศรษฐีเห็นคนทั้งสองจึงเรียกมาถามว่า 'พวกท่านเป็นคนละเอียดอ่อนมาก แต่ก็อยู่ทำงานในบ้านนี้มานานแล้ว ตลอดเวลาที่ผ่านมา ไม่ปรากฏความเกียจคร้านในการงานใดๆ เลย แม้แต่ความประพฤติที่ไม่ดีก็ไม่มี นอกจากข้าวต้มและข้าวสวยแล้ว ข้าพเจ้าก็ไม่มีสิ่งอื่นใดจะช่วยพวกท่านได้ พวกท่านทำงานเพื่ออะไร' พระราชาได้ฟังคำของเศรษฐีแล้ว ตรัสว่า 'ในชนบทนี้ ได้ยินว่าข้าวสาลีมีรสดีมาก พวกข้าพเจ้าจึงมาที่นี่เพื่อข้าวสาลี' เศรษฐีได้ฟังแล้วยินดี จึงให้ข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนแก่คนทั้งสอง พระราชาเมื่อได้ข้าวสาลีแล้ว ตรัสกับเศรษฐีว่า 'ท่านผู้เจริญ จงนำข้าวสาลีนี้ไปส่งยังเมืองของพวกข้าพเจ้าเถิด' เศรษฐีได้ฟังแล้วกล่าวว่า 'ดีแล้ว' จึงนำเกวียนบรรทุกข้าวสาลีหนึ่งพันเกวียนไปส่งยังเมืองของพระราชา พระราชาเสด็จถึงเมืองแล้ว ทรงให้เศรษฐีกลับไป โดยทรงบรรทุกเกวียนด้วยผ้าหลากสี เงิน ทอง เป็นต้น ทรงผูกมิตรให้มั่นคง แล้วทรงเก็บข้าวสาลีที่นำมาไว้ในพระราชวัง ต่อมาไม่กี่วัน พระราชาทรงถือสากด้วยพระหัตถ์เอง ทรงตำข้าวสาลี พระขนิษฐาทรงฝัดข้าวสาลีที่ตำแล้ว ทั้งสองพระองค์ทรงทำกองข้าวสารอันใหญ่ แล้วทรงนำฟืนและน้ำเป็นต้นมา ทรงหุงข้าวส้ม แล้วทรงจัดอาสนะ ๕๐๐ ที่ในพระราชวัง ทรงประกาศเวลาว่า 'ขอท่านผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมาฉันในบ้านของข้าพเจ้า ด้วยความอนุเคราะห์เถิด' ภิกษุ ๕๐๐ รูปได้ฟังแล้วก็มาทางอากาศ พระราชาทรงถวายภัตตาหารแก่ภิกษุเหล่านั้นตามความพอใจ ในระหว่างนั้น พระเถระรูปหนึ่งชื่อพระมหาศิวะ ผู้พำนักอยู่ที่เกาะปิยังคุ ได้ถือภัตตาหารแล้วอธิษฐานว่า 'ขอภิกษุเหล่านี้จงเห็นเราเถิด' แล้วเหาะไปยังเกาะปิยังคุ ถวายภัตตาหารแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป แล้วฉันเอง ด้วยอานุภาพของท่าน ภัตตาหารนั้นก็พอเพียงแก่ภิกษุทั้งหมด ด้วยประการฉะนี้ สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยังใจของทายกให้เลื่อมใสและตั้งมั่นด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ดังที่กล่าวไว้ว่า 1. ๑. අප්පකෙනපි මෙධාවී, දායකානං මනං පති; සද්ධං වඩ්ඪෙන්ති චන්දොව, රංසිනා ඛීරසාගරං. ผู้มีปัญญา แม้ด้วยไทยธรรมอันน้อยนิด ย่อมยังใจของทายกให้ตั้งมั่น ย่อมเพิ่มพูนศรัทธา เหมือนพระจันทร์เพิ่มพูนน้ำในเกษียรสมุทรด้วยรัศมีฉะนั้น 2. ๒. අට්ඨානෙ න නියොජෙන්තා, කරොන්තා නෙව සන්නිධිං; පරිභොග මකත්වාන, නෙව නාසෙන්ති පච්චයං. ไม่ใช้ปัจจัยในที่ไม่สมควร ไม่ทำการสะสมไว้ และเมื่อไม่ได้บริโภค ก็ไม่ทำปัจจัยให้พินาศไป 3. ๓. න පාපෙන්තාච ථෙය්‍යස්ස, න කරොන්තා තථෙවිණං; විභජන්ති සුසීලෙසු, සයං භුත්වාන සීලවාති. ไม่ยังปัจจัยให้ถึงแก่ความเป็นของโจร ไม่กระทำหนี้เช่นนั้น ย่อมแบ่งปันในหมู่ผู้มีศีลดี หลังจากที่ตนเองได้บริโภคแล้ว ผู้มีศีล (ย่อมทำอย่างนี้) අථ රාජා කණිට්ඨිකාය සද්ධිං ථත්ථෙව ඨිතො පියංගුදීපෙ පරිභුඤ්ජන්තෙ පඤ්චසතභික්ඛූ දිස්වා හට්ඨො උදග්ගො අහොසි. අථ [Pg.123] තෙ අපරභාගෙ අත්තනා කතං දානවරං අනුස්සරන්තා න චිරෙනෙව උභොපි සොතාපන්නා අහෙසුංති. ลำดับนั้น พระราชาพร้อมด้วยพระขนิษฐา ประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้น ทอดพระเนตรเห็นภิกษุ ๕๐๐ รูปกำลังฉันอยู่ในเกาะปิยังคุ ก็ทรงยินดีร่าเริงยิ่งนัก แต่นั้น ในเวลาต่อมา เมื่อทรงระลึกถึงทานอันประเสริฐที่ตนได้ทำแล้ว ไม่นานทั้งสองพระองค์ก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล 4. ๔. න ගණෙන්තාත්තනො දුක්ඛං, විහාය මහතිං සිරිං; ආයතිංභවමිච්ඡන්තා, සුජනෙවං සුභෙ රතා. ไม่นับความทุกข์ของตน ละทิ้งสิริอันยิ่งใหญ่ ปรารถนาภพในอนาคต สัตบุรุษทั้งหลายย่อมยินดีในความดีงามเช่นนี้ 5. ๕. ආයාසෙන කතං පුඤ්ඤං, මහන්තඵලදායකං; ඉති මන්ත්වාන මෙධාවී, සහත්ථෙනෙව තං කරෙති. บุญที่ทำด้วยความพยายาม ย่อมให้ผลอันยิ่งใหญ่ ผู้มีปัญญาพึงดำริอย่างนี้ แล้วพึงทำบุญนั้นด้วยมือของตนเอง මහාසෙනරඤ්ඤො වත්ථුං පථමං. เรื่องของพระเจ้ามหาเสนะ จบเรื่องที่ ๑ 32. සුවණ්ණතිලකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๒. อนุปุพพีกถาในเรื่องนางสุวัณณติลกา มีดังนี้ ලඞ්කාදීපෙ කිර අනුරාධපුරනගරෙ එකො මාතුගාමො සද්ධාසම්පන්නා නිච්චං අභයුත්තරචෙතියෙ පුප්ඵපූජං කරොති, අථෙකදිවසං සා අත්තනො ධීතුයා සද්ධිං තස්මිං චෙතියෙ පුප්ඵපූජනත්ථාය ගන්ත්වා පුප්ඵාසනසාලාය උදකං අපස්සන්තී ධීතු හත්ථෙ පුප්ඵචඞ්ගොටකං ඨපෙත්වා ඝට මාදාය පොක්ඛරණිං අගමාසි, තතො සා දාරිකා මාතරි අනාගතායයෙව අධොතාසනෙ පුප්ඵමුට්ඨිංගහෙත්වා මණ්ඩලං කත්වා පූජෙත්වා එවං පත්ථනමකාසි. තථා හි. ได้ยินว่า ในเกาะลังกา ณ เมืองอนุราธปุระ มีสตรีผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาคนหนึ่ง ทำบุปผบูชาที่อภัยอุตรเจดีย์เป็นประจำ วันหนึ่ง นางไปเพื่อทำบุปผบูชาที่เจดีย์นั้นพร้อมกับธิดา เมื่อไม่เห็นน้ำในศาลาที่ประดิษฐานดอกไม้ จึงวางตะกร้าดอกไม้ไว้ในมือของธิดา แล้วถือหม้อน้ำไปยังสระน้ำ ลำดับนั้น เด็กหญิงนั้นเมื่อมารดายังไม่ทันมาถึง ก็ถือเอาดอกไม้กำมือหนึ่ง บูชาโดยทำเป็นวงกลมบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง แล้วได้ทำความปรารถนาอย่างนี้ ดังนี้ 1. ๑. මහාවීරස්ස ධීරස්ස, සයම්භුස්ස මහෙසිනො; තිලොකග්ගස්ස නාථස්ස, භගවන්තස්ස සත්ථුනො. แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้เป็นมหาวีระ ผู้ทรงปัญญา ผู้เป็นสยัมภู ผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้เป็นที่พึ่งอันเลิศของโลกทั้งสาม 2. ๒. ය මහං පූජයිං පුප්ඵං, තස්ස කම්මස්ස වාහසා; රූපීනං පවරා හෙස්සං, ආරොහපරිණාහවා. ด้วยอำนาจแห่งกรรมที่ข้าพเจ้าได้บูชาดอกไม้นี้ ข้าพเจ้าจักเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้มีรูปทั้งหลาย เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยส่วนสูงและส่วนกว้าง 3. ๓. මං [Pg.124] දිස්වා පුරිසා සබ්බෙ, මුච්ඡන්තු කාමමුච්ඡිතා; නිච්ඡරන්තු සරීරා මෙ, රංසිමාලීව රංසියො. ขอให้บุรุษทั้งหลายเห็นข้าพเจ้าแล้ว จงสลบไสลไปด้วยความมัวเมาในกาม ขอให้รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของข้าพเจ้า ดุจรัศมีของพระอาทิตย์ฉะนั้น 4. ๔. හදයඞ්ගමා කණ්ණසුඛා, මඤ්ජුභාණී සුභා මම; කින්නරානං යථා වාණී, එවමෙව පවත්තතූති. ขอให้เสียงของข้าพเจ้าเป็นที่จับใจ เป็นที่สบายหู เป็นเสียงไพเราะและงดงาม ดุจเสียงของเหล่านางกินรี ฉะนั้น අථස්සා මාතා ආගම්ම අධොතාසනෙ පූජිතානි පුප්ඵානි දිස්වා කස්මා චණ්ඩාලී අධොතාසනෙ භගවතො පුප්ඵානි පූජෙසි, අයුත්තං තයා කතන්ති ආහ, තං සුත්වා සා මාතුයා කුජ්ඣිත්වා ත්වං චණ්ඩාලීති අක්කොසි, සා එත්තකං පුඤ්ඤාපුඤ්ඤං කත්වා අපරභාගෙ තතො චුතා ජම්බුදීපෙ උත්තරමධුරායං එකස්ස චණ්ඩාලගන්ධබ්බබ්‍රාහ්මණස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, උත්තමරූපධරා අහොසි, තස්සා සරීරතො මෙඝමුඛතො විජ්ජුල්ලතාවිය රංසියො නිච්ඡරන්ති. සමන්තා චතුහත්ථට්ඨානෙ සරීරප්පභාය අන්ධකාරෙ විධමති. මුඛතො උප්පලගන්ධො වායති, කායතො චන්දනගන්ධො, තස්සා ද්වින්නං ථනාන මන්තරෙ සුවණ්ණවණ්ණං එකං තිලකං අහොසි, තෙන බාලසුරියස්ස විය පභා නිච්ඡරති. දිට්ඨදිට්ඨා යෙභුය්‍යෙන උම්මත්තා විය කාමමදෙන විසඤ්ඤිනො හොන්ති, අහො කුසලාකුසලානං ආනුභාවො. තථා හි. ครั้งนั้น มารดาของนางมาถึง เห็นดอกไม้ที่บูชาไว้บนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง จึงกล่าวว่า 'อีคนจัณฑาล เหตุใดเจ้าจึงบูชาดอกไม้แด่พระผู้มีพระภาคบนอาสนะที่ยังไม่ได้ล้าง เจ้าทำไม่สมควรเลย' นางได้ฟังดังนั้นก็โกรธมารดา จึงด่าตอบว่า 'ท่านนั่นแหละเป็นคนจัณฑาล' นางทำทั้งบุญและบาปเพียงเท่านี้ ในกาลต่อมาเมื่อจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ก็ไปเกิดเป็นธิดาของพราหมณ์คนธรรพ์จัณฑาลคนหนึ่ง ในเมืองอุตตรมธุรา ในชมพูทวีป เป็นผู้ทรงรูปโฉมอันเลิศ รัศมีทั้งหลายซ่านออกจากร่างกายของนางดุจสายฟ้าจากปากเมฆ กำจัดความมืดด้วยแสงสว่างจากร่างกายในที่โดยรอบ ๔ ศอก กลิ่นดอกอุบลฟุ้งออกจากปาก กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกาย ระหว่างถันทั้งสองของนางมีปานรูปหยดน้ำสีทองปานหนึ่ง แสงสว่างซ่านออกจากปานนั้นดุจแสงพระอาทิตย์แรกอุทัย คนทั้งหลายที่ได้เห็นนาง โดยมากมักเป็นผู้หมดสติเหมือนคนบ้าด้วยความมัวเมาในกาม โอ! อานุภาพของกุศลและอกุศลเป็นเช่นนี้ ดังนี้ 5. ๕. යෙන සා කොධසාමාතු, චණ්ඩාලී ඉති භාසිතා; තෙන සා ආසි චණ්ඩාලී, ජෙගුච්ඡා හීනජාතිකා. เพราะเหตุที่นางโกรธแล้วกล่าวแก่มารดาว่า 'อีคนจัณฑาล' เพราะเหตุนั้น นางจึงเกิดเป็นคนจัณฑาล มีชาติกำเนิดต่ำทรามน่ารังเกียจ 6. ๖. සල්ලක්ඛෙත්වාන සම්බුද්ධ, ගුණං පූජෙසි යං තදා; තෙන පුඤ්ඤානුභාවෙන, සා භිරූපී මනොරමා. เพราะนางพิจารณาเห็นพระคุณของพระสัมพุทธเจ้า แล้วบูชาในกาลนั้น ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น นางจึงมีรูปงามน่ารื่นรมย์ 7. ๗. යෙන යෙන පකාරෙන, පුඤ්ඤපාපානි යො කරෙ; තස්ස තස්සානුරූපෙන, මොරොව ලභතෙ ඵලං. บุคคลใดทำบุญและบาปด้วยประการใดๆ เขาย่อมได้รับผลตามสมควรแก่บุญและบาปนั้นๆ ดุจนกยูงฉะนั้น 8. ๘. පාපෙන ච තිරච්ඡානෙ, ජායන්ති කුසලෙන තෙ; වණ්ණපොක්ඛරතා හොති, මොරානං කම්ම මීදිසන්ති. ด้วยบาปกรรม สัตว์เหล่านั้นย่อมเกิดในกำเนิดเดรัจฉาน แต่ด้วยกุศลกรรม ย่อมมีความงามแห่งผิวพรรณ กรรมของเหล่านกยูงเป็นเช่นนี้ තතො [Pg.125] තස්සා මාතාපිතරො සුවණ්ණතිලකාති නාම මකංසු. තස්මිංකිර නගරෙ මනුස්සා තස්සා රුපදස්සනෙනච සවණෙනච සම්පත්තාපි චණ්ඩාලධීතා අයන්ති පරිභවභයෙන ආවාහං න කරොන්ති. අථ තස්මිං නගරෙ ජෙට්ඨචණ්ඩාලබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො එතමත්ථාය තස්සා මාතාපිතුන්නං සන්තිකං වත්ථාභරණගන්ධමාලාදයො පෙසෙසි සුවණ්ණතිලකං අම්හාකං දදන්තූති, තෙ තං පවත්තිං තස්සා ආරොචෙසුං. සාස්ස ජිගුච්ඡන්තී පරිහාස මකාසි. තතො බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො ලජ්ජිතො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වීණං මුඤ්චෙත්වා ගායමානො එවමාහ. แต่นั้นมา มารดาบิดาของนางจึงตั้งชื่อนางว่า 'สุวัณณติลกา' ได้ยินว่า ในเมืองนั้น มนุษย์ทั้งหลายแม้จะถึงพร้อมด้วยการได้เห็นรูปและการได้ฟัง (กิตติศัพท์) ของนาง แต่เพราะกลัวการดูหมิ่นว่า 'นางคนนี้เป็นลูกสาวคนจัณฑาล' จึงไม่ทำการวิวาห์ด้วย ลำดับนั้น บุตรของพราหมณ์จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้าในเมืองนั้น ได้ส่งเครื่องนุ่งห่ม เครื่องประดับ ของหอม และระเบียบดอกไม้ เป็นต้น ไปยังสำนักของมารดาบิดาของนางเพื่อประสงค์ในเรื่องนั้นว่า 'ขอท่านจงยกนางสุวัณณติลกาให้แก่พวกเรา' มารดาบิดาเหล่านั้นจึงแจ้งเรื่องนั้นแก่นาง แต่นางรังเกียจเขาจึงได้ทำการเยาะเย้ย ลำดับนั้น บุตรพราหมณ์นั้นอับอาย จึงไปยังสำนักของพระราชา ดีดพิณขับร้องกล่าวอย่างนี้ว่า 9. ๙. ලලනා නනානී චලලොචනානී,තරුණා රුණානී චලිතාධරාණී; මනුජො හි යො නෙත්තපියං කරොති,ස තු නීචජාතිං අපි නො ජහාති. หญิงสาวผู้มีนัยน์ตาอันกลอกกลิ้ง มีริมฝีปากอันแดงระเรื่อและไหวระริก นรชนใดทำความรักอันเป็นที่พอใจแห่งนัยน์ตา (ในหญิงนั้น) นรชนนั้นย่อมไม่ละแม้ซึ่งชาติอันต่ำทราม කිමිදන්ති රඤ්ඤා පුට්ඨො ආහ. เมื่อพระราชาตรัสถามว่า 'นี่คืออะไร' เขาจึงกราบทูลว่า 10. ๑๐. සමෙති කිං දෙව ඡමාය මත්තිකා,කදාචි චාමීකරජාතිකාය; සිගාලධෙනු අපි නීචජාතිකා,සමෙති කිංසීහවරෙන දෙවාති. ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ดินบนพื้นดินจะเสมอกับทองคำได้ในกาลไหนๆ หรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ แม้นางสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติกำเนิดต่ำทราม จะเสมอกับพญาราชสีห์ได้หรือ? එවඤ්ච පන වත්වා දෙව ඉමස්මිංනගරෙ සුවණ්ණතිලකා නාමෙකා චණ්ඩාලධීතා අත්ථි, සා සමානජාතිකෙහි පෙසිතපණ්ණාකාරං න ගණ්හාති, කුලවන්තෙයෙව පත්ථෙති, කදා නාම කාකී සුවණ්ණහංසෙන සමාගච්ඡති දෙවාති. රාජා තං සුත්වා තස්සා පිතරං පක්කොසාපෙත්වා තමත්ථං වත්වා සච්චං භණෙති පුච්ඡි, සොපි සච්චං දෙව, සා ජාතිසම්පන්නමෙව කාමෙතීති ආහ. රාජා එවං සති භණෙ පඤ්චමධුරනගරෙ උද්දාළබ්‍රාහ්මණො නාම අත්ථි, සො ජාතිසම්පන්නො මාතිතොච පිතිතොච අනුපක්කුට්ඨො[Pg.126], ජෙගුච්ඡා පටික්කූලා එතාති මාතුගාමෙන සද්ධිං න සංවසති. අත්තනො ගෙහතො රාජගෙහං ගච්ඡන්තොච ආගච්ඡන්තො ච සොළසඛීරොදකඝටෙහි මග්ගෙ සිඤ්චාපෙසි. මාතුගාමෙ දිස්වා කාලකණ්ණී මයා දිට්ඨාති ඛීරොදකෙන මුඛං ධොවති. තව ධීතා සක්කොන්තී තෙන සද්ධිං සංවසතු, එතමත්ථං තව ධීතරං කථෙහීති ආහ, සොපි තං සුත්වා ගෙහං ගන්ත්වා ධීතරං පක්කොසිත්වා රඤ්ඤා වුත්තනියාමෙනෙව තස්සා කථෙසි. තාය තං සුත්වා සක්කොන්තී අහං උද්දාළබ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං වසිස්සාමි, මා තුම්හෙ චින්තෙථ, පපඤ්චම්පි මා කරොථ, පාතොව ගමිස්සාමීති වුත්තෙ පිතා පනස්සා සාධූති සහස්සග්ඝනකචිත්තකම්බලකඤ්චුකෙන ධීතු සරීරං පාරුපාපෙත්වා වීණාදිතුරියභණ්ඩානි ගාහාපෙත්වා ධීතුයා සද්ධිං අද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජි. ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අඤ්ඤතරස්මිං නගරෙ රඤ්ඤො ගන්ධබ්බං කරොන්තො ධීතරං පිට්ඨිපස්සෙ නිසීදාපෙත්වා ගන්ධබ්බමකාසි. අථස්ස පිට්ඨිපස්සනිසින්නා සුවණ්ණතිලකා නයනකොටියා දිට්ඨිං පාපෙන්තී සරසෙන තං ඔලොකෙත්වා පාරුතකඤ්චුකං කිඤ්චි අපනෙත්වා සරීරප්පභං පඤ්ඤාපෙසි, රාජා පනස්සා සරීරප්පභංච රූපසම්පදංච දිස්වා කාමාතුරො විගතසඤ්ඤො සම්මූළ්හො හුත්වා මුහුත්තෙන පටිලද්ධස්සාසො තස්සා සස්සාමිකාස්සාමිකභාවං පුච්ඡිත්වා චණ්ඩාලධීතාති සුත්වා පරිභවභයෙන තං ආනෙතු මසක්කොන්තො එවරූපං වණ්ණපොක්ඛරසම්පන්නං ඉත්ථිරතනං අලභන්තස්ස මෙ කො අත්ථො ජීවිතෙනාති සොචන්තො පරිදෙවන්තො කාමමුච්ඡිතො කත්තබ්බා කත්තබ්බං අජානන්තො අසිං ගහෙත්වා අත්තනො සීසං සයමෙව ඡින්දිත්වා කාල මකාසි. එවමෙව අන්තරාමග්ගෙ පඤ්චරාජානො තස්සා රූපසම්පත්තිමදමත්තා අසිනා ඡින්නසීසා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිංසු. තථා හි සත්තා හිරඤ්ඤසුවණ්ණදාසිදාස පුත්තදාරාදීසු පියං නිස්සාය කාමෙන මුච්ඡිතා අනයබ්‍යසනං පාපුණන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා. ข้าแต่พระองค์ ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว (เขาก็ทูลว่า) ในเมืองนี้มีธิดาของคนจัณฑาลคนหนึ่งชื่อว่าสุวัณณติลกา นางไม่รับเครื่องบรรณาการที่คนชาติเดียวกันส่งมา ปรารถนาแต่คนผู้มีตระกูลเท่านั้น ข้าแต่พระองค์ เมื่อไรหนอนางนกกาจึงจะได้สมพงศ์กับพญาหงส์ทอง พระราชาทรงสดับคำนั้นแล้ว จึงรับสั่งให้เรียกบิดาของนางมา แล้วตรัสบอกเนื้อความนั้น ทรงถามว่าเจ้าพูดจริงหรือ? เขาก็ทูลว่า ข้าแต่พระองค์ เป็นความจริง นางปรารถนาแต่ผู้มีชาติสมบูรณ์เท่านั้น พระราชาตรัสว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ในเมืองปัญจมธุระมีพราหมณ์ชื่ออุททาละ เขาเป็นผู้มีชาติสมบูรณ์ ไม่ถูกตำหนิทั้งฝ่ายมารดาและบิดา เขารังเกียจและขยะแขยงผู้หญิง จึงไม่ยอมอยู่ร่วมกับมาตุคาม เมื่อเขาจะเดินจากบ้านของตนไปสู่ราชนิเวศน์ หรือจากราชนิเวศน์มาสู่บ้าน ย่อมให้รดถนนด้วยหม้อน้ำนมสด ๑๖ หม้อ เมื่อเห็นมาตุคามเข้า ก็จะบ่นว่าเราเห็นคนกาลกิณีแล้ว แล้วล้างหน้าด้วยน้ำนมสด หากธิดาของเจ้าสามารถอยู่ร่วมกับเขาได้ ก็จงบอกเนื้อความนี้แก่ธิดาของเจ้าเถิด พ่อของนางได้ฟังดังนั้นแล้วจึงกลับบ้าน เรียกธิดามาแล้วบอกตามที่พระราชาตรัสทุกประการ นางได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า ดิฉันสามารถจะอยู่ร่วมกับอุททาละพราหมณ์ได้ พวกท่านอย่ากังวลไปเลย อย่าชักช้าอยู่เลย ดิฉันจะไปแต่เช้าตรู่ เมื่อนางกล่าวอย่างนี้ บิดาจึงรับคำว่าดีแล้ว แล้วให้ธิดาสวมเสื้อคลุมผ้ากัมพลหลากสีมีค่าหนึ่งพัน ให้ถือพิณและเครื่องดนตรีต่างๆ แล้วออกเดินทางไปกับธิดา เมื่อเดินทางไปถึงเมืองหนึ่งในระหว่างทาง บิดาได้แสดงดนตรีถวายพระราชา โดยให้ธิดานั่งอยู่ข้างหลังแล้วแสดงดนตรี ลำดับนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ได้ส่งสายตาไปทางหางตา มองดูพระราชาด้วยสายตาอันอ่อนหวาน เปิดเสื้อคลุมที่สวมอยู่ออกเล็กน้อย แสดงรัศมีกายให้ปรากฏ พระราชาทรงเห็นรัศมีกายและรูปสมบัติของนางแล้ว ก็ทรงถูกกามรุมเร้าจนสิ้นสติ หลงใหลไปชั่วครู่ เมื่อทรงกลับได้สติแล้ว จึงตรัสถามว่านางมีเจ้าของหรือยัง เมื่อทรงทราบว่าเป็นธิดาคนจัณฑาล ก็ไม่สามารถจะนำนางมาได้เพราะกลัวการดูหมิ่น จึงทรงเศร้าโศกคร่ำครวญ ถูกกามครอบงำจนไม่รู้ว่าอะไรควรทำไม่ควรทำ ทรงดำริว่าจะมีประโยชน์อะไรด้วยชีวิตสำหรับเราผู้ไม่ได้นางแก้วผู้สมบูรณ์ด้วยวรรณะและรูปโฉมเช่นนี้ จึงทรงถือพระขรรค์ตัดพระเศียรของพระองค์เองสิ้นพระชนม์ ในระหว่างทางนั้นเอง พระราชา ๕ พระองค์ผู้มัวเมาด้วยความมัวเมาในรูปสมบัติของนาง ต่างก็ถูกพระขรรค์ตัดพระเศียรถึงแก่ความตายไปเช่นเดียวกัน ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายอาศัยสิ่งที่รักในเงิน ทอง ทาสี ทาส บุตร และภรรยา เป็นต้น ถูกกามครอบงำ ย่อมถึงแก่ความพินาศฉิบหาย สมดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 11. ๑๑. පියතො [Pg.127] ජායතෙ සොකො,පියතො ජායතෙ භයං; පියතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. ความโศกเกิดจากสิ่งที่รัก ความกลัวเกิดจากสิ่งที่รัก ผู้พ้นจากสิ่งที่รักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน 12. ๑๒. පෙමතො ජායතෙ සොකො,පෙමතො ජායතෙ භයං; පෙමතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. ความโศกเกิดจากความรัก ความกลัวเกิดจากความรัก ผู้พ้นจากความรักแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน 13. ๑๓. රතියා ජායතෙ සොකො,රතියා ජායතෙ භයං; රතියා විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. ความโศกเกิดจากความยินดี ความกลัวเกิดจากความยินดี ผู้พ้นจากความยินดีแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน 14. ๑๔. කාමතො ජායතෙ සොකො,කාමතො ජායතෙ භයං; කාමතො විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. ความโศกเกิดจากกาม ความกลัวเกิดจากกาม ผู้พ้นจากกามแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน 15. ๑๕. තණ්හාය ජායතෙ සොකො,තණ්හාය ජායතෙ භයං; තණ්හාය විප්පමුත්තස්ස,නත්ථි සොකො කුතො භයං. ความโศกเกิดจากตัณหา ความกลัวเกิดจากตัณหา ผู้พ้นจากตัณหาแล้ว ย่อมไม่มีความโศก ความกลัวจะมีมาแต่ที่ไหน තතො සො අනුක්කමෙන පඤ්චමධුරනගරං ගන්ත්වා අත්තනො ආගතභාවං රඤ්ඤා කථාපෙත්වා තෙන අනුඤ්ඤාතො ගන්ත්වා රාජානං අද්දස. තදා උද්දාළබ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො අවිදූරෙ කම්බලභද්දපීඨෙ නිසින්නො හොති, ගන්ධබ්බබ්‍රාහ්මණොපි ධීතුයා සද්ධිං ගන්ධබ්බං කුරුමානො නිසීදි. තස්මිංඛණෙ පිතු පිට්ඨිපස්සෙ නිසින්නා සුවණ්ණතිලකා උද්දාළබ්‍රාහ්මණො කතමොති පුච්ඡිත්වා එතස්මිං භද්දපීඨෙ නිසින්නොං එසොති සුත්වා නිලාමලලොචනෙහි තං ඔලොකන්ති දසනරංසිනා සම්භින්නසුරත්තාධරෙන මන්දහසිතං [Pg.128] කරොන්තී තං ඔලොකෙත්වා පාරුතකඤ්චුකං අපනෙත්වා සරීරප්පභං විස්සජ්ජෙසි. තං දිස්වා බ්‍රාහ්මණො උම්මත්තො සොකෙන පරිදඩ්ඪගත්තො උණ්හවාතෙන පූරිතමුඛනාසො අස්සුනා කිලින්නනෙත්තො විසඤ්ඤී අහොසි. තතො සො මුහුත්තෙන ලද්ධස්සාසො රොගීවිය රඤ්ඤො සකාසා අපසරන්තො අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා සුහදෙ පක්කොසිත්වා තෙසං එවමාහ. භවන්තෙත්ථ. จากนั้น เขาจึงเดินทางไปยังเมืองปัญจมธุระตามลำดับ ให้คนกราบทูลพระราชาถึงการมาของตน เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระราชา ในขณะนั้น อุททาละพราหมณ์นั่งอยู่บนอาสนะกัมพลอันประเสริฐไม่ไกลจากพระราชา ฝ่ายพราหมณ์นักดนตรี (บิดา) ก็นั่งแสดงดนตรีอยู่พร้อมกับธิดา ในขณะนั้น นางสุวัณณติลกาผู้นั่งอยู่ข้างหลังบิดา ถามว่า อุททาละพราหมณ์คือคนไหน เมื่อได้ยินว่า ผู้นั่งอยู่บนอาสนะอันประเสริฐนี้แหละ จึงมองดูเขาด้วยดวงตาอันบริสุทธิ์ประดุจดอกนิลุบล ยิ้มละไมด้วยริมฝีปากอันแดงระเรื่อระคนกับแสงแห่งฟัน แล้วมองดูเขา พลางเปิดเสื้อคลุมออกเล็กน้อยแสดงรัศมีกายให้ปรากฏ เมื่อพราหมณ์เห็นนางเข้า ก็ถึงกับคลุ้มคลั่ง ร่างกายถูกเผาผลาญด้วยความโศก ปากและจมูกเต็มไปด้วยลมร้อน ดวงตาชุ่มด้วยน้ำตา และหมดสติไป ลำดับนั้น เมื่อเขาได้สติคืนมาในครู่หนึ่ง ก็ถอยห่างจากสำนักของพระราชาเหมือนคนป่วย กลับไปยังบ้านของตน เรียกมิตรสหายผู้มีใจดีมาแล้วกล่าวกับพวกเขาว่า ท่านทั้งหลาย 16. ๑๖. යො ආපදෙ සමුප්පන්නෙ,උපතිට්ඨති සන්තිකෙ; සුඛදුක්ඛෙ සමො හොති,සො මිත්තො සොච ඤාතකො. ผู้ใดเมื่อภัยเกิดขึ้น ย่อมอยู่ใกล้ ย่อมเป็นผู้เสมอในสุขและทุกข์ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ 17. ๑๗. යො ගුණං භාසතෙ යස්ස, අගුණඤ්ච නිගූහති; පටිසෙධෙත්‍ය කත්තබ්බා, සො මිත්තො සොච ඤාතකො. ผู้ใดกล่าวคุณของผู้อื่น และปกปิดโทษ ห้ามสิ่งที่มิควรทำ ผู้นั้นแหละเป็นมิตรและเป็นญาติ 18. ๑๘. සුවණ්ණතිලකානාම, ලලනා කාමලාලයා; නීලක්ඛිචණ්ඩකණ්ඩෙහි, විඛණ්ඩෙසි මනො මම. นางสุวัณณติลกา ผู้รื่นรมย์ในกาม ได้ทำลายใจของข้าพเจ้าให้เป็นชิ้นๆ ด้วยลูกศรคือดวงตาสีน้ำเงินอันคมกล้า 19. ๑๙. තස්සා මුඛම්බුජෙ සත්තා, මම නෙත්තමධුබ්බතා,අප්පම්පින සරන්තාමං, තත්ථෙවා භිරමන්ති තෙ. ภมรคือดวงตาของข้าพเจ้า ติดอยู่ในดอกบัวคือใบหน้าของนาง ไม่ระลึกถึงข้าพเจ้าแม้แต่น้อย ย่อมเพลิดเพลินอยู่ที่นั่นเอง 20. ๒๐. සහෙව තෙහි මෙ චිත්තං, ගතං උල්ලංඝියුද්ධතො; ලජ්ජාගම්භීරපරිඛං, ධිතිපාකාරමුග්ගතං. ใจของข้าพเจ้าพร้อมกับดวงตาเหล่านั้น ได้กระโดดข้ามคูคือความละอายอันลึก และกำแพงคือความอดทนอันสูงส่งไปเสียแล้ว 21. ๒๑. සම්මුය්හාමි පමුය්හාමි, සබ්බා මුය්හන්ති මෙ දිසා; තස්ස මෙ සරණං හොථ, කරොථ මම සඞ්ගහන්ති. ข้าพเจ้าหลงใหล หลงใหลยิ่งนัก ทิศทั้งปวงของข้าพเจ้าก็หลงใหลไปหมด ขอท่านทั้งหลายจงเป็นที่พึ่งแก่ข้าพเจ้า และจงสงเคราะห์ข้าพเจ้าเถิด තං සුත්වා තෙ එවමාහංසු. เมื่อได้ยินดังนั้น พวกเขาก็กล่าวว่า 22. ๒๒. යං ත්වමාචරිය පත්ථෙසි, චණ්ඩාලී සා අසඞ්ගමා; කින්නු මීළ්හෙන සංයොගො, චන්දනස්ස කදා සියා. ท่านอาจารย์ ท่านปรารถนาหญิงใด นางนั้นเป็นหญิงจัณฑาล ไม่ควรคบหา การสมาคมกันระหว่างไม้จันทน์กับสิ่งปฏิกูลจะมีได้อย่างไร 23. ๒๓. අගම්මගමනා [Pg.129] යාති, නරානං දූරතො සිරී; කිත්තිචායු බලං බුද්ධි, අයසංච ස ගච්ඡතීති. เพราะการคบหาหญิงที่ไม่ควรคบหา สิริย่อมหนีห่างไปจากนรชน ทั้งเกียรติยศ อายุ กำลัง และปัญญา ย่อมเสื่อมถอย และเขาย่อมถึงความไม่มีชื่อเสียง අථ තෙසං බ්‍රහ්මණො ආහ. จากนั้น พราหมณ์จึงกล่าวกับพวกเขาว่า 24. ๒๔. න පරිච්චජති ලොකොයං, අමෙජ්ඣෙ මණිමුත්තමං; ථීරතනං යුවාණී ච, දුක්කුලා අපි ගාහියාති. โลกนี้ย่อมไม่ทอดทิ้งแก้วมณีอันประเสริฐแม้ในที่สกปรก และสตรีผู้เป็นรัตนะแม้เป็นหญิงสาวจากตระกูลต่ำ ก็ย่อมถูกรับไว้ එවඤ්ච පන වත්වා තස්සා සස්සාමිකාස්සාමිකභාවං ඤත්වා ආනෙථාති ආහ, තෙ තථා අකංසු. තතො බ්‍රාහ්මණො තාය ගෙහං ආගතකාලතො පට්ඨාය චත්තාරො මාසෙ රඤ්ඤො උපට්ඨානං නෙව අගමාසි. තස්ස පන බ්‍රහ්මණස්ස සන්තිකෙ පඤ්චසතරාජකුමාරා නානාවිධානි සිප්පානි උග්ගණ්හන්ති. තෙ තං කාරණං ඤත්වා සුවණ්ණතිලකාය විජ්ජමානාය අම්හාකං සිප්පුග්ගහණස්ස අන්තරායො භවිස්සති, යෙන කෙනචි උපායෙන එතං මාරෙතුං වට්ටතීති, චින්තෙත්වා තෙ හත්ථා චරියං පක්කොසිත්වා ලඤ්ජං දත්වා එවමාහංසු, හත්ථිං සුරාය මත්තං කත්වා සුවණ්ණතිලකං මාරෙහීති. තතො තෙ සබ්බෙ රාජඞ්ගණෙ සන්නිපතිත්වා දූතං පාහෙසුං, ආචරියං දට්ඨුකාමම්හාති. තතො බ්‍රාහ්මණෙන ආගන්ත්වා නිසින්නෙන පටිසන්ථාරං කත්වා ආචරිය ආචරියානිං පස්සිතුකාමම්හාති ආහංසු. අථ සො සුවණ්ණතිලකං ගහෙත්වා ආගච්ඡථාති මනුස්සෙ පෙසෙසි. තෙ තථා කරිංසු, අථ තස්සා වීථිමජ්ඣං සම්පත්තකාලෙ හත්ථිං විස්සජ්ජාපෙසුං. සො සොණ්ඩාය භූමියං පහරන්තො ගච්ඡන්තො උපධාවිත්වා සොණ්ඩෙන තං උක්ඛිපිත්වා කුම්භෙ නිසීදාපෙසි. තතො රාජානො තථා තං මාරාපෙතු මසක්කොන්තා පුන දිවසෙ මනුස්සෙ පයොජෙත්වා රත්තියං මාරාපෙසුං. බ්‍රාහ්මණොපි එවරූපං ඉත්ථිං අලසිත්වා ජීවනතො මතමෙව සෙය්‍යොති සොචන්තො පරිදෙවන්තො රාජඞ්ගණෙ දාරුචිතකං කාරාපෙත්වා අග්ගිංපවිසිත්වා [Pg.130] මතොති. එවං මාතුගාමවසඞ්ගතා මහන්තං අනයබ්‍යසනඤ්ච මරණඤ්ච පාපුණන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා. ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้ว เมื่อรู้ว่านางมีสามีหรือไม่มีสามี จึงกล่าวว่า "จงนำมาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น จากนั้น พราหมณ์ก็ไม่ได้ไปเฝ้าพระราชาเป็นเวลาสี่เดือน นับตั้งแต่วันที่นางมาถึงบ้าน แต่เจ้าชายห้าร้อยพระองค์กำลังเรียนศิลปะต่างๆ จากพราหมณ์นั้น พวกเขาเมื่อรู้สาเหตุนั้น จึงคิดว่า "เมื่อนางสุวรรณติลกายังอยู่ การเรียนศิลปะของเราจะต้องมีอุปสรรค เราควรฆ่านางด้วยอุบายใดอุบายหนึ่ง" พวกเขาจึงเรียกควาญช้างมา ให้สินบน แล้วกล่าวว่า "จงทำให้ช้างเมาสุรา แล้วฆ่านางสุวรรณติลกาเสีย" จากนั้น พวกเขาทั้งหมดก็ประชุมกันที่ลานหลวง แล้วส่งทูตไป (บอกว่า) "พวกเราต้องการพบอาจารย์" เมื่อพราหมณ์มาถึงและนั่งลงแล้ว พวกเขาก็ทักทาย แล้วกล่าวว่า "อาจารย์ พวกเราต้องการพบอาจารย์หญิง" จากนั้น เขาจึงส่งคนไป (บอกว่า) "จงพานางสุวรรณติลกามาเถิด" พวกเขาก็ทำตามนั้น ครั้นเมื่อนางมาถึงกลางถนน พวกเขาก็ปล่อยช้าง ช้างนั้นเดินไปพลางกระทืบงวงลงบนพื้นดิน พลางวิ่งเข้าไป แล้วใช้งวงยกนางขึ้นไปนั่งบนกระหม่อม จากนั้น พวกเจ้าชายเมื่อไม่สามารถให้นางถูกฆ่าด้วยวิธีนั้นได้ จึงใช้คนในวันรุ่งขึ้น ให้ฆ่านางในเวลากลางคืน พราหมณ์นั้นก็เศร้าโศกคร่ำครวญว่า "การตายเสียดีกว่าการมีชีวิตอยู่โดยไม่ได้สตรีเช่นนี้" แล้วให้สร้างเชิงตะกอนไม้ที่ลานหลวง แล้วเข้ากองไฟตายไป ด้วยประการฉะนี้ ผู้ที่ตกอยู่ใต้อำนาจของสตรี ย่อมประสบความพินาศใหญ่หลวงและความตาย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้แล้ว 25. ๒๕. මායාවෙසා මරීචීව,සොකො රොගො චුපද්දවො; ඛරාව බන්ධනා චෙසා,මච්චුපාසො ගුහාසයො; තාසු යො විස්සසෙ පොසො,සො නරෙසු නරාධමොති. (สตรีเหล่านี้) เป็นมายา เหมือนพยับแดด เป็นความโศก เป็นโรค เป็นอุปัทวะ เป็นเครื่องผูกพันอันหยาบช้า เป็นบ่วงแห่งมัจจุราชที่ซ่อนอยู่ในถ้ำ บุรุษใดเชื่อใจในสตรีเหล่านั้น บุรุษนั้นเป็นคนเลวทรามในหมู่มนุษย์ 26. ๒๖. අයොනිසො සා පුරිමාය ජාතියා,පුඤ්ඤං කරිත්වා අලභීදිසං ගතිං; ධීසම්පයුත්තං කුසලං කරොන්තා,නිබ්බාණමෙවාභිමුඛං කරොථාති. นางนั้นในชาติก่อน ได้ทำบุญโดยไม่แยบคาย จึงได้คติเช่นนี้ ผู้ทำกุศลประกอบด้วยปัญญา จงทำนิพพานให้เป็นที่มุ่งหน้าเถิด සුවණ්ණතිලකාය වත්ථුං දුතියං. เรื่องนางสุวรรณติลกา จบเรื่องที่สอง 33. කපණාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๓. ในเรื่องของนางกปณา มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ භගවති පරිනිබ්බුතෙ ජම්බුදීපෙ තත්ථ තත්ථ භික්ඛුභික්ඛුණියො ච උපාසකඋපාසිකායො ච ජයමහාබොධිං වන්දිස්සාමීති යෙභුය්‍යෙන ගන්ත්වා වන්දන්ති. අථා පරභාගෙ බහූ භික්ඛූ සඞ්ගම්ම මහාබොධිං වන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා අඤ්ඤතරස්මිං ගාමකෙ භික්ඛාය චරිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා කතභත්තකිච්චා ථොකං විස්සමිංසු, තදා තත්ථ එකා කපණා දුග්ගතිත්ථී තථා නිසින්නභික්ඛූ දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා එකමන්තෙ ඨිතා අය්‍යා කුහිං ගච්ඡන්තීති පුච්ඡි. භික්ඛූ තං සුත්වා ජයමහාබොධිස්ස ආනුභාවඤ්ච තං වන්දනත්ථාය අත්තානං ගමනඤ්ච කථෙන්තා එවමාහංසු. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ในชมพูทวีป ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาทั้งหลาย ส่วนมากย่อมไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์ด้วยตั้งใจว่า "เราจักไหว้พระชัยมหาโพธิ์" ต่อมา ภิกษุจำนวนมากรวมกันไปเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ได้บิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่ง แล้วไปที่โรงฉัน ทำภัตกิจเสร็จแล้วก็พักผ่อนเล็กน้อย ขณะนั้น หญิงยากจนคนหนึ่ง เห็นภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่ จึงเข้าไปใกล้ ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ถามว่า "ท่านเจ้าข้า ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน?" ภิกษุทั้งหลายเมื่อได้ยินดังนั้น จึงกล่าวถึงอานุภาพของพระชัยมหาโพธิ์ และการที่พวกตนจะไปนมัสการนั้น แล้วกล่าวว่า 1. ๑. යත්ථාසීනො [Pg.131] ජිනො ජෙසි, සසෙනං මකරද්ධජං; හන්ත්වා කිලෙසසෙනඤ්ච, බුද්ධො ආසි නිරුත්තරො. ที่ใด พระชินเจ้าประทับนั่ง ทรงชนะมารผู้มีธงรูปปลาพร้อมด้วยกองทัพ และทรงทำลายกองกิเลสแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม 2. ๒. යං පූජෙසි මහාවීරො, ඨිතො පද මකොපයං; සත්තරත්තින්දිවං නෙත්ත, නීලනීරජරංසිනා. พระมหาวีระทรงบูชาพระมหาโพธิ์ใด ประทับยืนโดยไม่ไหวติงตลอดเจ็ดวันเจ็ดคืน ด้วยรัศมีแห่งพระเนตรสีน้ำเงินดุจดอกอุบล 3. ๓. සුරාසුරනරාදීනං, නෙත්තාලි පාළිපාතනා; මෙචකාකාරපත්තෙහි, සිඛණ්ඩීවිය භාති යො. พระมหาโพธิ์ใดรุ่งเรืองดุจนกยูง ด้วยใบที่มีสีเขียวเข้ม เป็นที่ตกแห่งแถวภมรคือดวงตาของเทวดา อสูร และมนุษย์ทั้งหลาย 4. ๔. සුරපාදපොව සත්තානං, යං තිට්ඨති මහීතලෙ; ඉහ ලොකෙ පරත්තෙ ච, දදන්තො ඉච්ඡිතිච්ඡිතං. พระมหาโพธิ์ใดตั้งอยู่บนพื้นโลก ประดุจต้นกัลปพฤกษ์ของเหล่าสัตว์ ย่อมให้สิ่งที่ปรารถนาทั้งในโลกนี้และโลกหน้า 5. ๕. යස්ස පුරාණපණ්ණම්පි, පතිතං යො නරො ඉධ; පූජෙති තස්ස සො දෙති, භවභොගං මහීරුහො. บุรุษใดในโลกนี้ บูชาแม้ใบเก่าที่ร่วงหล่นของต้นไม้นั้น ต้นไม้นั้นย่อมให้โภคสมบัติในภพแก่เขา 6. ๖. ගන්ධමාලෙහි සලිලෙහි, යමුපාසති සදා නරො; අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, දුරිතං සො නිහඤ්ඤති. นรชนใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้นด้วยของหอม ดอกไม้ และน้ำเสมอ บาปทั้งภายในและภายนอกของเขาย่อมถูกกำจัด 7. ๗. යො දෙති ඉහලොකත්ථං,යො දෙති පාරලොකිකං,සම්පදං ජයබොධිංතං,භොති ගච්ඡාම වන්දිතුං. พระชัยมหาโพธิ์ใดให้ประโยชน์ในโลกนี้ ให้ประโยชน์ในโลกหน้า และให้ความถึงพร้อม ดูกรนางผู้เจริญ พวกเราจะไปนมัสการพระชัยมหาโพธิ์นั้น තං සුත්වා උදග්ගා සොමනස්සජාතා භික්ඛූනං එවමාහ. අහං භන්තෙ පරකුලෙ භතියා කම්මං කරොන්තී දුක්ඛෙන කසිරෙන ජීවිකං කප්පෙමි. ස්වාතනාය මෙ තණ්ඩුලනාලිපි නත්ථි, පගෙව අඤ්ඤං ධනං, ඉමං විනා අඤ්ඤං සාටකම්පි නත්ථි, කස්මා පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤත්තා, තස්මා ඉමං භන්තෙ සාටකං මමානුග්ගහාය බොධිම්හි ධජං බන්ධථාති යාචිත්වා සාටකං ධොවිත්වා තෙසං අදාසි. භික්ඛූපි තස්සානුග්ගහාය තං ගහෙත්වා අගමංසු. සා සාටකං දත්වා පීතිපාමොජ්ජමානසා ගෙහං ගන්ත්වා තදහෙව රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ සත්ථකවාතෙන උපහතා කාලං කත්වා තෙසං [Pg.132] භික්ඛූනං ගමනමග්ගෙ එකස්මිං රමණීයෙ වනසණ්ඩෙ භුම්මදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්තී, අථස්සා පුඤ්ඤානුභාවෙන තියොජනිකෙ ඨානෙ දිබ්බකප්පරුක්ඛා පාතුරහංසු, තත්ත තත්ත නානාවිරාගධජපතාකා ඔලම්බන්ති. දෙවපුත්තා ච දෙවධීතරො ච සබ්බාභරණවිභූසිතා තථෙව ධජපතාකාදයො ගහෙත්වා කීළන්ති. නච්චගීතාදිනෙකානි අච්ඡරියානි පයොජෙන්ති. අථ දුතියදිවසෙ තෙපි භික්ඛූ බොධිමණ්ඩලං ගච්ඡන්තා සායණ්හෙ තං ඨානං පත්වා අජ්ජ ඉමස්මිං වනසණ්ඩෙ වසිත්වා ගමිස්සාමාති තත්ථ වාසං උපගමිංසු, තතො තෙ රත්තිභාගෙ නානාවණ්ණධජෙ ච දෙවතාහි පයොජියමානා ගීතවාදිතාදයො ච තියොජනට්ඨානෙ කප්පරුක්ඛානි ච ඉදං සබ්බං දෙවිස්සරියං තස්සානුභාවෙන නිබ්බත්තභාවං දිස්වා විම්හිතමානසා දෙවධීතරං ආමන්තෙත්වා ත්වං කෙන කම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තාති පුච්ඡිංසු. සා භික්ඛූ වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතා භන්තෙ මං න සඤ්ජානිත්ථාති ආහ. භික්ඛූහි න මයං සඤ්ජානාම භගිනීති වුත්තෙ සා අත්තනො සභාවං කථෙන්තී එවමාහ. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว มีใจเบิกบานยินดี จึงกล่าวแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ดิฉันรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยความยากลำบาก แม้ข้าวสารเพียงหนึ่งทะนานสำหรับวันพรุ่งนี้ก็ไม่มีแก่ดิฉัน จะกล่าวไปไยถึงทรัพย์อื่นเล่า นอกจากผ้านุ่งผืนนี้แล้ว แม้ผ้าอื่นก็ไม่มี เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในกาลก่อน เพราะฉะนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงผูกผ้าผืนนี้เป็นธงที่ต้นโพธิ์เพื่ออนุเคราะห์ดิฉันเถิด' ดังนี้แล้ว นางก็ซักผ้าแล้วถวายแก่ภิกษุเหล่านั้น แม้ภิกษุทั้งหลายก็รับผ้าผืนนั้นไปเพื่ออนุเคราะห์นางแล้วเดินทางไป นางถวายผ้าแล้ว มีใจปีติยินดี กลับไปเรือน ในคืนนั้นเอง ในยามกลาง นางก็ถูกลมเพียงดังศัสตราเสียดแทงทำกาละแล้ว ไปบังเกิดเป็นเทพธิดาผู้เป็นภุมมเทวดา ในป่าอันรื่นรมย์แห่งหนึ่ง ณ หนทางที่ภิกษุเหล่านั้นเดินทางไป ด้วยอานุภาพแห่งบุญของนาง ต้นกัลปพฤกษ์ทิพย์ก็ปรากฏขึ้นในที่ ๓ โยชน์ ธงและธงชัยหลากสีสันก็ห้อยระย้าอยู่ ณ ที่นั้นๆ เหล่าเทพบุตรและเทพธิดาต่างประดับประดาด้วยเครื่องประดับทุกชนิด ก็ถือธงและธงชัยเป็นต้นเหล่านั้นเล่นสนุกสนานอยู่ พวกเขาก็แสดงการฟ้อนรำขับร้องเป็นต้นอันน่าอัศจรรย์ต่างๆ นานา ครั้นวันรุ่งขึ้น ภิกษุเหล่านั้นเมื่อจะไปยังโพธิมณฑล ก็มาถึงที่นั้นในเวลาเย็น จึงพักแรม ณ ที่นั้นว่า 'วันนี้เราจะพักอยู่ในป่านี้แล้วจึงจะไป' จากนั้น ในเวลากลางคืน พวกท่านเห็นธงหลากสีสันต่างๆ และการขับร้องดนตรีเป็นต้นที่เหล่าเทวดาแสดงอยู่ และต้นกัลปพฤกษ์ในที่ ๓ โยชน์ และเห็นว่าทิพยสมบัติทั้งหมดนี้เกิดขึ้นด้วยอานุภาพของนาง ก็มีใจประหลาดใจ จึงเรียกเทพธิดามาถามว่า 'เธอมาบังเกิดในที่นี้ด้วยกรรมอะไร?' นางไหว้ภิกษุทั้งหลายแล้วประนมมือยืนอยู่ กล่าวว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ?' เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า 'น้องหญิง พวกเราจำไม่ได้' นางก็บอกเรื่องราวของตนเองอย่างนี้ว่า 8. ๘. හීය්‍යො ආසනසාලාය, නිසීදිත්ථ සමාගතා; තුම්හකං සන්තිකං ගම්ම, යා වරාකීභිවාදයි. หญิงผู้น่าสงสารคนใด เข้าไปหาท่านทั้งหลายแล้วไหว้ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายประชุมกันนั่งอยู่ในโรงอาสนะ 9. ๙. යා බොධිං පූජනත්ථාය, වත්ථකං පටිපාදයි; සාහං හීය්‍යො චුතා ආසිං, රත්තියං බ්‍යාධිපීළිතා. หญิงคนใดถวายผ้าเพื่อบูชาพระมหาโพธิ์ ดิฉันนั้นแหละ เมื่อวานนี้ได้จุติแล้วในเวลากลางคืน ถูกโรคเบียดเบียน 10. ๑๐. නානාසම්පත්තිසංයුත්තා, නානාභූසනභූසිතා; විමානෙ රතනා කිණ්ණෙ, ජාතාහං එත්ථ කානනෙ. ประกอบด้วยสมบัตินานาชนิด ประดับประดาด้วยเครื่องประดับนานาชนิด ดิฉันได้มาเกิดในป่านี้ ในวิมานที่เกลื่อนกลาดด้วยรัตนะ 11. ๑๑. හීය්‍යො පස්සිත්ථ මෙ ගත්තං, රජොජල්ලෙහි සංකුලං; අජ්ජ පස්සථ මෙ ගත්තං, වණ්ණවන්තං පභස්සරං. เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นกายของดิฉันที่เปรอะเปื้อนด้วยธุลีและโคลน วันนี้ ท่านทั้งหลายจงเห็นกายของดิฉันที่มีวรรณะผ่องใสเปล่งปลั่ง 12. ๑๒. හීය්‍යො පස්සිත්ථ මෙ භන්තෙ, නිවත්ථං මලිනම්බරං; අජ්ජ පස්සථ මෙ භන්තෙ, දිබ්බමම්බරමුත්තමං. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อวานนี้ ท่านทั้งหลายเห็นดิฉันนุ่งผ้าที่เศร้าหมอง วันนี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านทั้งหลายจงเห็นดิฉันนุ่งผ้าทิพย์อันประเสริฐ 13. ๑๓. විකිණ්ණඵලිතග්ගෙහි[Pg.133], කෙසෙහි විරලා කුලං; ඌකාගූථපටික්කූලං, හීය්‍යො ආසිසිරං මම. เมื่อวานนี้ ศีรษะของดิฉันน่ารังเกียจด้วยเหาและมูลเหา มีผมอันมีปลายหงอกกระเซิงและบาง 14. ๑๔. අජ්ජ තං පරිවත්තිත්වා, මම පුඤ්ඤානුභාවතො; සුනීලමුදුධම්මිල්ලං, කුසුමා භරණභූසිතං. วันนี้ ผมนั้นกลับกลายเป็นผมดำขลับอ่อนนุ่ม ประดับประดาด้วยเครื่องประดับดอกไม้ ด้วยอานุภาพแห่งบุญของดิฉัน 15. ๑๕. පුරා මෙ සකසීසෙන, වහිතං දාරූ දකාදිකං; පුඤ්ඤෙනාහං අජ්ජ මාලා, භාරං සීසෙ සමුබ්බහෙ. แต่ก่อน ดิฉันเคยทูนฟืนและน้ำเป็นต้นด้วยศีรษะของตนเอง วันนี้ ดิฉันทูนพวงมาลัยบนศีรษะด้วยบุญ 16. ๑๖. ධජත්ථාය මයා හීය්‍යො, පදින්නං ථූලසාටකං; අජ්ජ නිබ්බත්ති මෙ භොන්තො, මහන්තං දිබ්බසම්පදං. ผ้าเนื้อหยาบที่ดิฉันถวายเป็นธงเมื่อวานนี้ ข้าแต่ท่านทั้งหลาย วันนี้ทิพยสมบัติอันยิ่งใหญ่ได้บังเกิดแก่ดิฉันแล้ว 17. ๑๗. ජානමානෙන කත්තබ්බං, දානාදීසු මහප්ඵලං; දෙවලොකෙ මනුස්සෙසු, සුඛදං දාන මුත්තමන්ති. ผู้รู้พึงกระทำทานเป็นต้นที่มีผลมาก ทานอันประเสริฐย่อมให้ความสุขทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก තං සුත්වා සබ්බෙ භික්ඛූ අච්ඡරියබ්භුතචිත්තා අහෙසුං. සා දෙවතා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා දිබ්බෙහි ඛජ්ජභොජ්ජෙහි සහත්ථා සන්තප්පෙත්වා තෙහි සද්ධිං ආගච්ඡන්තී අන්තරාමග්ගෙ දානං දදමානා මහාබොධිං ගන්ත්වා සබ්බෙහි ධජපතාකා දීහි ච නානාවිධවණ්ණගන්ධසම්පන්නපුප්ඵෙහි ච දීපධූපෙහි ච බොධිං පූජෙත්වා භික්ඛූනං චීවරත්ථාය දිබ්බවත්ථානි දත්වා ආගම්ම තස්මිංයෙව වනසණ්ඩෙ වසන්තී නානාවිධානි පුඤ්ඤානි කත්වා තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්ති. භික්ඛූපි තං අච්ඡරියං තත්ථ තත්ථ පකාසෙන්තා බහූජනෙ පුඤ්ඤකම්මෙ නියොජෙසුංති. ได้ฟังดังนั้น ภิกษุทั้งหลายทั้งหมดก็มีจิตอัศจรรย์และประหลาดใจ เทพธิดานั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไปแล้ว ก็ได้นิมนต์ภิกษุทั้งหลาย ถวายขาทนียโภชนียะทิพย์ด้วยมือของตนเองให้อิ่มหนำสำราญ แล้วเดินทางมาพร้อมกับภิกษุเหล่านั้น ถวายทานไปตลอดทาง จนถึงพระมหาโพธิ์ ก็บูชาพระมหาโพธิ์ด้วยธงและธงชัยเป็นต้น ด้วยดอกไม้ที่สมบูรณ์ด้วยสีและกลิ่นนานาชนิด ด้วยประทีปและธูป แล้วถวายผ้าทิพย์เพื่อเป็นจีวรแก่ภิกษุทั้งหลาย แล้วกลับมาอยู่ในป่าแห่งนั้น ทำบุญนานาชนิดแล้ว ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลายก็ประกาศความอัศจรรย์นั้นในที่นั้นๆ ชักชวนชนเป็นอันมากให้ประกอบบุญกรรม 18. ๑๘. එවං විධාපි කපණා ජිනසාසනම්හි,කත්වා පසාද මථ ථූලකුචෙලකෙන; පූජෙත්ව දිබ්බවිභවං අලභීති ඤත්වා,පූජාපරා භවථ වත්ථුසු තීසු සම්මාති. แม้หญิงยากจนเช่นนี้ในพระศาสนาของพระชินเจ้า ได้ทำความเลื่อมใสด้วยผ้าเก่าเนื้อหยาบ บูชาแล้วได้ทิพยสมบัติ พึงรู้ว่า เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ขวนขวายในการบูชาในวัตถุ ๓ อย่างโดยชอบเถิด කපණාය වත්ථුං තතියං. เรื่องของหญิงยากจน เรื่องที่ ๓ 34. ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๔. นี้เป็นลำดับเรื่องในเรื่องของพระอินทคุตตเถระ අම්හාකං භගවතො පරිනිබ්බාණතො ඔරභාගෙ ජම්බුදීපෙ කිර පාටලිපුත්තං නාම නගරං අහොසි. තත්ථ ධම්මාසොකො නාම මහිද්ධිකො මහානුභාවො ආණාචක්කවත්ති රාජා රජ්ජං කාරෙති. උද්ධං ආකාසතො හෙට්ඨා පථවියා යොජනප්පමාණෙ සකලජම්බූදීපෙ තස්ස ආණා පවත්තති, තදා සකලජම්බුදීපවාසිනො ච චතුරාසීති නගරසහස්සෙ රාජානො ච අත්තනො අත්තනො බලවාහනෙ ගහෙත්වා ආගම්ම ධම්මාසොකමහාරඤ්ඤො උපට්ඨානං කරොන්ති. තස්මිං සමයෙ දෙවපුත්තනගරෙ දෙවපුත්තො නාම මහාරාජා අත්තනො බලවාහනං ගහෙත්වා රඤ්ඤො උපට්ඨානං අගමාසි. ධම්මාසොකො දෙවපුත්තමහාරාජානං දිස්වා මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා තුම්හාකං රට්ඨෙ බහුස්සුතා ආගතාගමා මහාගුණවන්තා අය්‍යා අත්ථීති පුච්ඡි. තං සුත්වා දෙවපුත්තරාජා අත්ථි දෙව තස්මිං නගරෙ සීහකුම්භකං නාම මහාවිහාරං. තත්ථ අනෙකසහස්සභික්ඛූ විහරන්ති සීලවන්තා අප්පිච්ඡා සන්තුට්ඨා විවෙකකාමිනො. තෙසු සාට්ඨකථාතිපිටකධරො ඉන්දගුත්තත්ථෙරො නාම තෙසං පාමොක්ඛො අහොසි. සො අනෙකපරියායෙන සනරාමරානං භික්ඛූනං ධම්මංවණ්ණෙති. ගුණවා අත්තනො ගුණං නිස්සාය ලොකෙ පාකටොති. තං සුත්වා රාජා තුට්ඨමානසො ථෙරං පස්සිතුකාමො හුත්වා සම්ම ත්වමෙව ගන්ත්වා ථෙරං යාචිත්වා ඉධා නෙහීති ආහ. තං සුත්වා දෙවපුත්තරාජා අත්තනො හත්ථස්සබලවාහනා දිමහා සෙනඞ්ගපරිවුතො ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා අය්‍ය අය්‍යං ධම්මාසොකමහාරාජා දට්ඨුකාමොති ආහ. ථෙරෙන සාධූති සම්පටිච්ඡිතෙ රාජා ථෙරෙන සම්පටිච්ඡිතභාවං ධම්මාසොකමහාරාජිනො පෙසෙසි. තතො ධම්මාසොකමහාරාජා සොමනස්සප්පත්තො අත්තනො ආණාපවත්තිතට්ඨානෙ රාජූනං සාසනං පෙසෙසි. සබ්බෙව ථෙරාගමනමග්ගං [Pg.135] අලඞ්කරොන්තූති. අථ තෙ රාජානො තුට්ඨපහට්ඨා අත්තනො අත්තනො නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා දෙවපුත්තනගරතො යාව පාටලිපුත්තනගරං එත්ථන්තරෙ පඤ්චපණ්ණාසයොජනිකං මග්ගං විසමං සමං කරොන්තො දෙවතානං දිබ්බවීථිමිව අලඞ්කරිත්වා ධම්මාසොකමහානරින්දස්ස එවං සාසනං පෙසෙසුං. භවන්තෙත්ථ. ได้ยินว่า ในชมพูทวีป ภายหลังแต่การปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา มีเมืองชื่อปาฏลีบุตร ณ ที่นั้น มีพระราชาทรงพระนามว่า พระเจ้าธรรมาโศกราช ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงครองราชสมบัติอยู่ พระราชอาณาจักรของพระองค์แผ่ไปทั่วชมพูทวีป ประมาณ ๑ โยชน์ ทั้งเบื้องบนในอากาศและเบื้องล่างในพื้นดิน ในกาลนั้น ชาวชมพูทวีปทั้งหมด และพระราชา ๘๔,๐๐๐ เมือง ต่างนำกำลังพลและพาหนะของตนมาเฝ้าพระเจ้าธรรมาโศกราช ในสมัยนั้น พระเจ้าเทวบุตรมหาราช ในเมืองเทวบุตร ก็ทรงนำกำลังพลและพาหนะของตนไปเฝ้าพระราชา พระเจ้าธรรมาโศกราชทอดพระเนตรเห็นพระเจ้าเทวบุตรมหาราชแล้ว ทรงปฏิสันถารด้วยพระวาจาอันไพเราะ แล้วตรัสถามว่า "ในแว่นแคว้นของท่าน มีพระเถระผู้ทรงคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้คงแก่เรียน ผู้ทรงจำพระคัมภีร์บ้างหรือไม่?" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า "มีพระเจ้าข้า ในเมืองนั้นมีมหาวิหารชื่อสีหกุมภกะ ณ ที่นั้น มีภิกษุหลายพันรูปอยู่จำพรรษา เป็นผู้มีศีล มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ชอบความสงัด ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น พระอินทคุตตเถระผู้ทรงพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา เป็นประมุขของภิกษุเหล่านั้น ท่านแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ทั้งมนุษย์และเทวดา ด้วยอเนกปริยาย ผู้มีคุณย่อมปรากฏในโลกอาศัยคุณของตน" พระเจ้าธรรมาโศกราชได้ฟังดังนั้น ก็มีพระทัยยินดี ทรงปรารถนาจะเห็นพระเถระ จึงตรัสว่า "ท่านจงไปเองเถิด ไปอาราธนาพระเถระมาที่นี่" พระเจ้าเทวบุตรได้ฟังดังนั้น ก็ทรงแวดล้อมด้วยกองทัพช้าง ม้า และพาหนะอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ เสด็จไปหาพระอินทคุตตเถระ ไหว้แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พระเจ้าธรรมาโศกราชทรงปรารถนาจะเห็นพระผู้เป็นเจ้า" เมื่อพระเถระรับว่า "ดีแล้ว" พระเจ้าเทวบุตรก็ส่งข่าวการรับของพระเถระไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราช จากนั้น พระเจ้าธรรมาโศกราชก็ทรงยินดี ทรงส่งพระราชสาส์นไปยังพระราชาทั้งหลายในเขตอำนาจของพระองค์ว่า "ขอให้ทุกท่านจงประดับตกแต่งหนทางที่พระเถระจะเสด็จมาเถิด" ครั้นแล้ว พระราชาเหล่านั้นก็ทรงยินดีปรีดา ทรงให้ตีกลองในเมืองของตนๆ แล้วทรงปรับทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกันตลอดระยะทาง ๕๕ โยชน์ ระหว่างเมืองเทวบุตรจนถึงเมืองปาฏลีบุตร ประดับตกแต่งราวกับถนนทิพย์ของเทวดา แล้วส่งพระราชสาส์นไปถวายพระเจ้าธรรมาโศกราชอย่างนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด" 1. ๑. ඉන්දගුත්තමහාථෙර, සාමිනො ගමනාය නො; මග්ගං අලඞ්කරොන්තූති, මහාරාජෙන පෙසිතං. พระมหาราชทรงส่งพระราชสาส์นมาว่า "เพื่อการเดินทางมาของพระมหาเถระอินทคุตตะผู้เป็นนายของเรา ขอจงประดับตกแต่งหนทางเถิด" 2. ๒. තතො තෙ අපනෙත්වාන, පාසාණකණ්ටකාදිකං; විසමං සමං කරිත්වාන, සම්මජ්ජිත්වාන සාධුකං. จากนั้น พวกเขาก็ได้กำจัดหินและหนามเป็นต้นออกไป ทำทางที่ขรุขระให้เรียบเสมอกัน แล้วกวาดให้สะอาดเรียบร้อยดี 3. ๓. ධොතමුත්තා සමාභාසා, ඔකිරිත්වාන වාලුකා; උස්සාපිතා තත්ථ තත්ථ, දුස්සතොරණපන්තියො. โปรยทรายที่มีแสงสว่างเหมือนไข่มุกที่ล้างแล้ว และยกแถวซุ้มประตูที่ทำด้วยผ้าขึ้นในที่นั้นๆ 4. ๔. කලධොතහෙමරම්භාදි, නානාතොරණපන්තියො; තථා පුප්ඵමයා නෙක, තොරණූපරිතොරණා. มีแถวซุ้มประตูต่างๆ ที่ทำด้วยเงิน ทอง และต้นกล้วยเป็นต้น อีกทั้งซุ้มประตูที่ทำด้วยดอกไม้มากมาย เป็นซุ้มประตูซ้อนซุ้มประตู 5. ๕. තෙසු තෙසුච ඨානෙසු, සඞ්ඛතා කුසුමග්ඝිකා; තථෙව ගන්ධතෙලෙහි, දීපිතා දීපපන්තියො. ในที่นั้นๆ ได้จัดทำพวงมาลัยดอกไม้ไว้ อีกทั้งได้จุดแถวประทีปด้วยน้ำมันหอม 6. ๖. පදුමුප්පලසන්නීර, පුප්ඵපල්ලව ලඞ්කතා; ඨපිතා ඝටමාලායො, පුණ්ණා සොගන්ධවාරිහි. ประดับด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้และใบไม้ วางแถวหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำหอม 7. ๗. නිලපීතා දිසම්භින්න, පතාකාහි ධජෙහි ච; මග්ගස්ස උභතො පස්සෙ, වනමාසි සමාකුලං. สองข้างทางเต็มไปด้วยป่าที่ประดับด้วยธงและธงชัยสีครามและสีเหลือง แตกต่างกันไปตามทิศทาง 8. ๘. කෙතවො උග්ගතා තත්ථ, මන්දමන්දසමීරණා; අව්හයන්තාව සොභන්ති, බ්‍රහ්මොරගසුරාදයො. ธงชัยทั้งหลายถูกยกขึ้นในที่นั้น พัดพลิ้วด้วยลมที่พัดเอื่อยๆ ดูราวกับกำลังเชื้อเชิญพวกพรหม นาค และเทวดาเป็นต้นให้มา 9. ๙. නාගචම්පපුන්නාග, කෙතකීවකුලාදිහි; පදුමුප්පලා දිජලජෙහි, මාලතී කුසුමා දිහි. ด้วยดอกกากะทิง ดอกจำปา ดอกบุนนาค ดอกเกด ดอกพิกุลเป็นต้น ด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวสาย ดอกไม้ที่เกิดในน้ำ ด้วยดอกมะลิและดอกไม้อื่นๆ 10. ๑๐. මාලාදාමෙහි [Pg.136] නෙකෙහි, මග්ගමාසි විචිත්තකං; පත්ථරිත්වා පාදපටෙ, සිත්තසම්මත්තභූමියං. ทางนั้นวิจิตรตระการตาด้วยพวงมาลัยหลายชนิด ปูลาดด้วยผ้าปูเท้าบนพื้นดินที่พรมน้ำและกวาดเรียบร้อยแล้ว 11. ๑๑. ලාජාදිපඤ්චපුප්ඵානි, විකිරිංසු මනොරමං; අලඞ්කරිත්වා හත්තස්සා, කුසුමා භරණාදිහි. โปรยดอกไม้ ๕ สี มีข้าวตอกเป็นต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ประดับตกแต่งช้างและม้าด้วยเครื่องประดับดอกไม้เป็นต้น 12. ๑๒. මග්ගාලඞ්කරණත්ථාය, ඨපිතාසුං තතො තතො; තෙසු තෙසු ච ඨානෙසු, භෙරිමණ්ඩලමජ්ඣගා. เพื่อประดับตกแต่งทาง ได้วางวงกลองไว้ในที่นั้นๆ ท่ามกลางวงกลองเหล่านั้น 13. ๑๓. නච්චන්ති චාතුරා නාරී, රසභාවනිරන්තරා; කංසවංසාදිපග්ගය්හ, වජ්ජෙන්තානෙකතන්තියො. สตรีผู้ฉลาดร่ายรำอย่างมีอารมณ์และรสชาติไม่ขาดสาย ถือเครื่องดนตรีมีฉาบและขลุ่ยเป็นต้น บรรเลงเครื่องสายหลายชนิด 14. ๑๔. ගායන්ති මධුරං ගීතං, ගායන්තෙත්ථ ලයාන්විතං; මග්ගොසො සාධුවාදෙහි, භෙරිතන්තිනදෙහිච. ขับร้องเพลงอันไพเราะ ขับร้องอย่างมีจังหวะ ทางนั้นอื้ออึงไปด้วยเสียงสาธุการและเสียงกลองและเครื่องสาย 15. ๑๕. කරීනං කොඤ්චනාදෙහි, හයානං හෙසිතෙහි ච; නෙකවිටඞ්කසඞ්ඝෙහි, සො කරීහි සමාකුලො. ทางนั้นเต็มไปด้วยเสียงร้องของช้าง เสียงม้าร้อง และหมู่สัตว์ปีกหลายชนิด และเต็มไปด้วยช้าง 16. ๑๖. මග්ගස්ස උභතො පස්සෙ, දෙවකඤ්ඤූපමා සුභා; මාලාකලාපෙ පග්ගය්හ, තිට්ඨන්ති තුට්ඨමානසා. สองข้างทาง สตรีผู้สวยงามดุจเทพธิดา ถือพวงมาลัย ยืนอยู่ด้วยใจยินดี 17. ๑๗. තථා පුණ්ණඝටෙ ගය්හ, පදුමුප්පලසංකුලෙ,අට්ඨමඞ්ගලමුග්ගය්හ, තිට්ඨන්ති පමදා තහිං. อีกทั้งสตรีเหล่านั้นถือหม้อน้ำที่เต็มไปด้วยดอกบัวหลวงและดอกบัวสาย ถือมงคล ๘ ประการ ยืนอยู่ ณ ที่นั้น 18. ๑๘. සීතලූදකසම්පන්න, පපාහි සමලඞ්කතා; සිනානත්ථං ඛතා ආසුං, පොක්ඛරඤ්ඤො තහිංතහිං. ประดับด้วยโรงน้ำที่เต็มไปด้วยน้ำเย็น ได้ขุดสระโบกขรณีเพื่อการอาบไว้ในที่นั้นๆ 19. ๑๙. තහිංතහිංකතා ආසුං, දානසාලා මනොරමා; නිචිතාසුමනෙකානි, දානොපකරණා තහිං. ได้ทำโรงทานที่น่ารื่นรมย์ในที่นั้นๆ ได้สะสมอุปกรณ์การให้ทานมากมายไว้ในที่นั้น 20. ๒๐. එවං නෙකවිධා පූජා, අම්හෙහි පටිපාදිතා; ඨපෙත්වාන මහාගඞ්ගං, තං ජානාතු මහීපතීති. การบูชาหลายชนิดอย่างนี้ พวกเราได้จัดเตรียมไว้แล้ว เว้นแต่แม่น้ำคงคาใหญ่ ขอพระราชาทรงทราบสิ่งนั้นเถิด තං සුත්වා අසොකමහාරාජා ගඞ්ගං අලඞ්කරොථාති සොළසයක්ඛෙ පෙසෙසි, තෙ සපරිවාරා තත්ථ ගන්ත්වා අත්තනො [Pg.137] ආනුභාවෙන ගඞ්ගාය අන්තො තිගාවුතට්ඨානෙ උදුක්ඛලපාසාණෙ ඨපෙසුං. ඨපෙත්වා ථම්භෙ උස්සාපෙත්වා තුලාසංඝාටෙ දත්වා හිමවන්තතො රත්තචන්දනසාරෙ ආහරිත්වා පදරෙ සන්ථරිත්වා අනෙකෙහි පූජාවිධානෙහි අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො එවං සාසනං පෙසෙසුං. භවන්තෙත්ථ. พระเจ้าอโศกมหาราชทรงได้ยินดังนั้น จึงส่งยักษ์ ๑๖ ตนไปสั่งว่า "จงประดับแม่น้ำคงคาเถิด" พวกยักษ์เหล่านั้นพร้อมบริวารไปถึงที่นั่น ด้วยอานุภาพของตน ได้วางศิลาฐานรากในแม่น้ำคงคา ณ ที่ลึก ๓ คาวุต วางแล้วยกเสาขึ้น วางคาน นำแก่นจันทน์แดงจากป่าหิมพานต์มาปูลาดเป็นแผ่นกระดาน ประดับด้วยการบูชาหลายชนิด แล้วได้ส่งสารไปถึงพระราชาดังนี้ว่า "ขอพระองค์จงเสด็จมาที่นี่เถิด" 21. ๒๑. යමත්ථාය මයං සබ්බෙ, මහාරාජෙන පෙසිතා; අම්හෙහි දානි තං සබ්බං, කතමෙව සුණොථ තං. เพื่อประโยชน์อันใดที่พวกเราทั้งหมดถูกพระราชาส่งมา บัดนี้สิ่งนั้นทั้งหมดพวกเราได้ทำเสร็จแล้ว ขอพระองค์ทรงสดับเรื่องนั้นเถิด 22. ๒๒. ගාවුතත්තයගම්භීරං, ගඞ්ගං යොජනවිත්ථතං; ථම්භෙ පතිට්ඨපෙත්වාන, අනග්ඝං රත්තචන්දනං. ในแม่น้ำคงคาที่ลึก ๓ คาวุต กว้าง ๑ โยชน์ ได้ตั้งเสาแล้วปูด้วยไม้จันทน์แดงอันหาค่ามิได้ 23. ๒๓. හිමවන්තතො හරිත්වාන, සෙතුං තත්ථ සුමාපිතං; තොරණා ච උභො පස්සෙ, රතනෙහි සුනිම්මිතා. นำมาจากป่าหิมพานต์ สร้างสะพานไว้ในที่นั้น และซุ้มประตูทั้งสองข้าง สร้างด้วยรัตนะอย่างดี 24. ๒๔. පුණ්ණකුම්භද්ධජා චෙව, පදීපාවලියො තථා; උභො පස්සෙසු රතනානි, මාපෙත්වාලම්බනානිච. ทั้งหม้อน้ำอันเต็มและธง อีกทั้งแถวประทีป รัตนะทั้งสองข้าง และเครื่องแขวนที่เนรมิตขึ้น 25. ๒๕. සුවණ්ණමණිමුත්තාදි, දාමෙහි සමලඞ්කතා; වාලුකත්ථාය ඔකිණ්ණා, ධොතමුත්තා පභස්සරා. ประดับด้วยพวงมาลัยมีทองคำ แก้วมณี และมุกเป็นต้น โปรยไข่มุกที่ล้างแล้วอันรุ่งเรืองเพื่อประโยชน์แก่ทราย 26. ๒๖. තෙසු තෙසු ච ඨානෙසු, ඨපිතාසුං මහාමණී; නානාරාගවිතානෙහි, සොභිතා සෙතුනො පරි. ในที่นั้นๆ ได้วางแก้วมณีใหญ่ไว้ งดงามอยู่เหนือสะพานด้วยเพดานมีสีต่างๆ 27. ๒๗. ඔලම්බිතාසුං තත්ථෙව, දිබ්බාදිකුසුමාදයො; නිට්ඨිතං ඉධ කාතබ්බ, යුත්තං පූජාවිධිංතු නො; දෙවොතං පටිජානාතු, ඉති වත්වාන පෙසයුංති. ดอกไม้ทิพย์เป็นต้นถูกแขวนไว้ในที่นั้นนั่นเอง สิ่งที่ควรทำในที่นี้สำเร็จแล้ว ส่วนวิธีบูชาที่ควรแก่เรา ขอเทวบุตรทรงทราบสิ่งนั้นเถิด กล่าวอย่างนี้แล้วจึงส่งไป තම්පි සුත්වා අසොකො මහාරාජා තුම්හෙව ථෙරං ඉධානෙථාති තෙසංයෙව සාසනං පටිපෙසෙසි, තෙ සාධූති ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා භන්තෙ පාටලිපුත්තනගරස්ස ගමනාය කාලොති ආහංසු, තතො ථෙරො සට්ඨිසහස්සමත්තෙහි [Pg.138] භික්ඛුසඞ්ඝෙහි පරිවුතො පඤ්චපණ්ණාසයොජනමග්ගං පටිපජ්ජි. අථාපරං දෙවපුත්තනගරවාසිනො අනෙකවිධමාලාගන්ධවාසචුණ්ණද්ධජපතාකාදීහි අනෙකෙහි තාලාවචරෙහි නච්චගීතවාදිතෙහි පූජෙත්වා අගමංසු. අථ ථෙරො මහන්තෙන පූජාවිධානෙන ජම්බුදීපවාසීහි පූජියමානො අනුක්කමෙන චන්දභාගාය ගඞ්ගාය සෙතුං පත්වා තත්ථ මහන්තං පූජාවිධානං ඔලොකෙන්තො එවං චින්තෙසි, එවං උළාරං පූජාවිධානං ඉදානි ජම්බුදීපෙ නාඤ්ඤස්ස හොති, මය්හමෙවෙතං කතං. අහමෙවෙත්ත උත්තමො අප්පටිමොති එවං සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොහමස්මීති මානං උප්පාදෙත්වා අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ එකො ඛීණාසවත්ථෙරො තං මානෙනුපත්ථද්ධචෙතසා ඨිතං දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ථෙරස්ස ඔවදන්තො එවමාහ. තස්මා. พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว จึงส่งสารตอบกลับไปถึงพวกเหล่านั้นว่า "พวกท่านนั่นแหละจงนำพระเถระมาที่นี่" พวกเขารับคำว่า "ดีแล้ว" เข้าไปหาพระอินทคุปตเถระ ไหว้แล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถึงเวลาที่จะไปเมืองปาฏลีบุตรแล้ว" ลำดับนั้น พระเถระแวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุประมาณ ๖๐,๐๐๐ รูป ได้เดินทางไปตามทาง ๕๕ โยชน์ ต่อมา ชาวเมืองเทวบุตรได้บูชาด้วยพวงมาลัย เครื่องหอม ผงหอม ธง และธงแผ่นผ้าหลายชนิดเป็นต้น และด้วยดนตรีประโคม การฟ้อนรำ การขับร้อง และการบรรเลงหลายชนิด แล้วจึงไป ลำดับนั้น พระเถระอันชาวชมพูทวีปบูชาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ไปถึงสะพานแห่งแม่น้ำคงคาที่จันทภาคาโดยลำดับ เห็นการบูชาอันยิ่งใหญ่ในที่นั้น จึงคิดอย่างนี้ว่า "การบูชาอันยิ่งใหญ่อย่างนี้ บัดนี้ในชมพูทวีปไม่มีแก่ผู้อื่น การบูชานี้ทำเพื่อเราเท่านั้น เราเท่านั้นเป็นผู้สูงสุด ไม่มีใครเสมอเหมือนในที่นี้" จึงเกิดมานะว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ" แล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระผู้เป็นพระขีณาสพรูปหนึ่ง เห็นพระเถระนั้นยืนอยู่ด้วยใจที่ถูกมานะค้ำชูด้วยทิพยจักษุ จึงเข้าไปหา ไหว้แล้วกล่าวตักเตือนพระเถระว่า "เพราะเหตุนั้น" 28. ๒๘. මා මානස්ස වසී හොථ, මානො භන්තෙ වසංගතං ; අනත්ථදො සදා හොති, පාතෙත්වාන භවා වටෙ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านอย่าตกอยู่ในอำนาจแห่งมานะเลย มานะที่บุคคลไปสู่อำนาจแล้ว ย่อมให้สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เสมอ ทำให้ตกไปในวงล้อแห่งภพ 29. ๒๙. මානො පලාලිතො සත්තො, තණ්හාපටිඝසඞ්ගතො; මක්කටොරගසොණාදි, හුත්වා ජායති ජාතිසු. สัตว์ที่ถูกมานะประคบประหงม ประกอบด้วยตัณหาและปฏิฆะ ย่อมเกิดเป็นลิง งู และสุนัขเป็นต้น ในภพชาติต่างๆ 30. ๓๐. මා මානං සාමි පූරෙහි, අත්තානං පරිසොධය; අපරිසුද්ධා සයො භික්ඛු, දායකං න පරිතොසති. ข้าแต่ท่านผู้เป็นเจ้า ท่านอย่ายังมานะให้เต็มเลย จงชำระตนให้บริสุทธิ์ ภิกษุผู้มีอัธยาศัยไม่บริสุทธิ์ ย่อมไม่ยังทายกให้ยินดี 31. ๓๑. දදන්තානං සරන්තානං, පූජෙන්තානං සචෙ තුවං; මහප්ඵලං මහාභූතිං, කාමත්ථ හොථ නිබ්බණාති. ถ้าท่านปรารถนาผลอันใหญ่และความรุ่งเรืองอันใหญ่ แก่ผู้ให้ ผู้ระลึกถึง และผู้บูชาทั้งหลาย ท่านจงเป็นผู้ดับเย็นเถิด තං සුත්වා ථෙරො සංසාරෙ නිබ්බින්දො තත්ථෙව ඨිතො තිලක්ඛණං පට්ඨපෙත්වා කරජකායං සම්මසන්තො සහපටි සම්භිදාහි අරහත්තං පත්වාව නික්ඛමි. තතො ධම්මාසොකමහාරාජා බලවාහනපරිවුතො මහන්තෙන පූජාවිධානෙන පටිමග්ගං ආගම්ම වන්දිත්වා [Pg.139] තතො දිගුණං පූජාසක්කාරං කුරුමානො මහාභික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ථෙරං අත්තනො නගරං නෙත්වා තස්ස ධම්මකථං සුත්වා පසන්නමානසො පඤ්චසීලෙ පතිට්ඨාය මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා ථෙරෙන සහාගතානං සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං චතුපච්චයෙහි උපට්ඨාන මකාසි, අථ ථෙරො සාට්ඨකථං පිටකත්තයං පකාසෙන්තො තස්මිං චිරං වසිත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායි. තතො රාජා සපරිසො තස්ස සරීරනික්ඛෙපං කාරෙත්වා ධාතුයො ගහෙත්වා මහන්තං චෙතියං කාරාපෙසීති. พระเถระฟังคำนั้นแล้ว เบื่อหน่ายในสังสารวัฏ ยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ตั้งไตรลักษณ์ขึ้น พิจารณากายที่เกิดจากธุลี บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้วจึงออกไป ลำดับนั้น พระเจ้าธรรมาโศกมหาราชแวดล้อมด้วยพลพาหนะ เสด็จสวนทางมาด้วยการบูชาอันยิ่งใหญ่ ทรงไหว้แล้ว ทรงกระทำการบูชาสักการะเป็นสองเท่าจากนั้น ทรงนำพระเถระพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ไปยังเมืองของพระองค์ ทรงสดับธรรมกถาของพระเถระนั้นแล้ว มีพระทัยเลื่อมใส ทรงตั้งมั่นในศีล ๕ ทรงสร้างวิหารใหญ่ และทรงอุปัฏฐากภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปที่มาพร้อมกับพระเถระด้วยปัจจัย ๔ ลำดับนั้น พระเถระประกาศพระไตรปิฎกพร้อมทั้งอรรถกถา อยู่ในที่นั้นสิ้นกาลนานแล้วปรินิพพานในที่นั้นเอง แต่นั้น พระราชาพร้อมด้วยบริวารทรงกระทำการบรรจุสรีระของพระเถระนั้น ทรงรับพระธาตุแล้วสร้างเจดีย์ใหญ่ 32. ๓๒. පුරාතනානං භුවි පුඤ්ඤකම්මිනං,ගුණානුභාවෙන මහෙන්ති එවං; සදෙවකා නං මනසීකරොන්තා,පුඤ්ඤං කරොථා යතනෙ සදා දරාති. เทวดาพร้อมทั้งมนุษย์ย่อมบูชาผู้มีบุญในกาลก่อนในแผ่นดินอย่างนี้ ด้วยอานุภาพแห่งคุณ ท่านทั้งหลายเมื่อมนสิการถึงบุญนั้น จงทำบุญโดยความเอื้อเฟื้อในความพยายามเสมอเถิด ඉන්දගුත්තත්ථෙරස්ස වත්ථුං චතුත්ථං. เรื่องของพระอินทคุตตเถระ ที่ ๔ 35. සාඛමාලපූජිකාය වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๕. เรื่องตามลำดับนี้ เป็นเรื่องของนางสาขมาลาปูชิกา අම්හාකං භගවා දසපාරමියො පූරෙත්වා අනුක්කමෙන තුසිතභවනෙ නිබ්බත්තො දෙවෙහි ආරාධිතො සක්කරාජකුලෙ පටිසන්ධිං ගහෙත්වා මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො අනුක්කමෙන පරමාභිසම්බොධිං පත්වා තතො පට්ඨාය පඤ්චචත්තාලීසසංවච්ඡරානි ඨත්වා චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි දෙසෙත්වා ගණනපථමතීතෙ සත්තෙ භවකන්තාරතො සන්තාරෙත්වා සබ්බබුද්ධකිච්චානි නිට්ඨාපෙත්වා කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලාන මන්තරෙ උත්තරසීසකං පඤ්ඤත්තෙ මඤ්චකෙ වෙසාඛපුණ්ණදිවසෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො අනුට්ඨානසෙය්‍යාය නිපන්නො පච්ඡිමයාමෙ භික්ඛූ ඔවදිත්වා බලවපච්චූ-ස [Pg.140] සමයෙ මහාපථවිංකම්පෙන්තො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බාණධාතුයා පරිනිබ්බායි, නිබ්බුතෙ පන භගවති ලොකනාථෙ ආනන්දත්ථෙරො මල්ලරාජූනං එතං පවත්තිං ආරොචෙසි. තතො කොසිනාරකා ච දෙවබ්‍රහ්මාදයො ච සන්නිපතිත්වා නච්චගීතවාදිතෙහි මාලාගන්ධාදීහි ච සක්කරොන්තා ගරුකරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානාදයො කරොන්තා භගවතො සරීරං නගරමජ්ඣෙ යත්ථ මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං, තත්ථ නෙත්වා චක්කවත්තිස්ස සරීරං විය අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා තතො විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වාති එවං පඤ්චදුස්සයුගසතෙහි වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සාය ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා භගවතො සරීරං චිතකං ආරොපෙසුං. අථ මහාකස්සපත්ථෙරෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිතෙ දෙවතානුභාවෙන චිතකො සමන්තා එකප්පහාරෙනෙව පජ්ජලි. භගවතො පන සරීරෙ දඩ්ඪෙ සුමනමකුළසදිසා ධාතුයො අවසිස්සිංසු. තස්මිං කිර සමයෙ කොසලරඤ්ඤො ජනපදෙ අඤ්ඤතරා ගාමවාසිකා ඉත්ථී භගවති පරිනිබ්බුතෙ සාධුකීළ්හං ආගච්ඡමානා අන්තරාමග්ගෙ අත්තනො සරීරෙ උප්පන්නවාතරොගෙන උපද්දුතා සාධුකීළ්හං සම්පාපුණිතුං අසක්කොන්තී සත්ථු ආළාහනං ගන්ත්වා භගවතො ධාතුසරීරෙ තීණි සාඛපුප්ඵානි පූජෙත්වා පසන්නමානසා පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා ගතා තාය එව රත්තියා මජ්ඣිමයාමෙ කාලං කත්වා තාවතිංසභවනෙ තිංසයොජනිකෙ කනකවිමානෙ නිබ්බත්ති. තස්සා පුබ්බකම්මපකාසනත්ථං චක්කමත්තානි සාඛපුප්ඵානි තත්ත තත්ථ ඔලම්බන්ති. තෙහෙව සබ්බං විමානං එකොභාසී අහොසි. තතො සුගන්ධකරණ්ඩකං විය ච අහොසි, සා පන අත්තනො සොභග්ගප්පත්තං අත්තභාවඤ්ච විමානසම්පදඤ්ච පරිවාරසම්පත්තියො ච දිස්වා විම්හිතමානසා පුබ්බෙ කතෙන [Pg.141] කෙන මෙ පුඤ්ඤකම්මෙනා යං ලද්ධාති ඔලොකන්තී භගවතො ධාතුසරීරස්මිං පූජිතානි තීණි සාඛපුප්ඵානි දිස්වා පසන්නමානසා මහාචක්කප්පමාණං සාඛමාලං හත්ථෙන ධාරෙන්තී ධාතුපූජනත්ථාය අගමාසි. තදා තත්ථ සන්නිපතිතා මනුස්සා තස්සා රූපසම්පදඤ්ච හත්තෙ මහන්තං සාඛමාලඤ්ච දිස්වා විම්හිතමානසා අම්ම ත්වං කත්ථ වාසිකා. කත්ථ පනිමං පුප්ඵං පටිලද්ධන්ති පුච්ඡිංසු, තං සුත්වා දෙවධීතා අත්තනා භගවතො ධාතුසරීරස්ස පූජිතසාඛමාලත්තයානුභාවෙන පටිලද්ධසම්පත්තියො ච දිබ්බවිමානඤ්ච පුබ්බෙ මතකලෙවරං චාති සබ්බං තෙසං දස්සෙත්වා ධම්මදෙසනාවසානෙ ආහ. พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ทรงบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศเต็มแล้ว เสด็จอุบัติในภพดุสิตโดยลำดับ อันทวยเทพทูลอาราธนาแล้ว ทรงถือปฏิสนธิในศากยราชสกุล เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา บรรลุพระอภิสัมโพธิญาณอันสูงสุดโดยลำดับ ตั้งแต่นั้นมา ทรงดำรงอยู่ ๔๕ พรรษา ทรงแสดงพระธรรมขันธ์ ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ ทรงยังสัตว์ทั้งหลายผู้พ้นจากทางแห่งการนับ ให้ข้ามพ้นจากกันดารแห่งภพ ทรงยังพุทธกิจทั้งปวงให้สำเร็จแล้ว ในสาลวันของพวกมัลละ ณ อุปวัตตนสถาน ใกล้เมืองกุสินารา ระหว่างต้นสาละคู่ บนพระแท่นที่จัดตั้งโดยมีพระเศียรไปทางทิศเหนือ ในวันเพ็ญเดือนวิสาขะ ทรงบรรทมสีหไสยาสน์โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงมีสติสัมปชัญญะ โดยการนอนที่จะไม่ลุกขึ้นอีก ทรงโอวาทภิกษุทั้งหลายในยามสุดท้าย ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังมหาปฐพีให้หวั่นไหว เสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของโลกปรินิพพานแล้ว พระอานนทเถระได้แจ้งเรื่องนี้แก่เจ้ามัลละทั้งหลาย แต่นั้น ชาวกุสินาราและทวยเทพพรหมเป็นต้น ได้ประชุมกันแล้ว สักการะ เคารพ นับถือ บูชา ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง และประโคมดนตรี พวงมาลัย ของหอมเป็นต้น กระทำผ้าเพดานเป็นต้น นำพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าไปยังกลางเมือง ณ ที่ซึ่งเป็นเจดีย์ของพวกมัลละชื่อมกุฏพันธนะ ห่อด้วยผ้าใหม่เหมือนพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ แล้วห่อด้วยสำลีที่ตีแล้ว ห่อด้วยผ้า ๕๐๐ คู่เช่นนี้ ใส่ลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน แล้วคว่ำรางเหล็กอีกรางหนึ่งปิดไว้ กระทำจิตกาธารด้วยของหอมทั้งปวง ได้อัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าขึ้นสู่จิตกาธาร ครั้นเมื่อพระมหากัสสปเถระถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยเศียรเกล้าแล้ว ด้วยอานุภาพของเทวดา จิตกาธารก็ลุกโพลงขึ้นพร้อมกันโดยรอบในคราวเดียว เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกเผาแล้ว พระธาตุทั้งหลายที่เหมือนดอกมะลิตูมก็ยังคงเหลืออยู่ ได้ยินว่า ในสมัยนั้น หญิงชาวบ้านคนหนึ่งในชนบทของพระเจ้าโกศล เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว กำลังมาเพื่อร่วมงานฉลอง ถูกโรคลมที่เกิดขึ้นในร่างกายของตนเองเบียดเบียนอยู่กลางทาง ไม่สามารถไปถึงงานฉลองได้ จึงไปสู่ที่ถวายพระเพลิงของพระศาสดา บูชาพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า มีใจเลื่อมใส ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้วก็ไป ทำกาละในยามกลางคืนนั้นเอง ไปอุบัติในวิมานทองคำสูง ๓๐ โยชน์ ในภพดาวดึงส์ เพื่อแสดงกรรมเก่าของนาง พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ ด้วยดอกไม้นั้น วิมานทั้งปวงก็สว่างไสวเป็นอันเดียวกัน และวิมานนั้นก็เหมือนหีบใส่ของหอม นางนั้นเห็นอัตภาพที่ถึงความงาม วิมานสมบัติ และบริวารสมบัติของตนแล้ว มีใจอัศจรรย์ พิจารณาอยู่ว่า 'เราได้สมบัตินี้มาเพราะบุญกรรมที่เราทำไว้ในกาลก่อนคืออะไรหนอ' เมื่อเห็นพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่ตนบูชาไว้ที่พระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ก็มีใจเลื่อมใส ถือพวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อใหญ่ด้วยมือ เดินทางไปเพื่อบูชาพระธาตุ ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้น เห็นรูปสมบัติของนางและพวงมาลัยดอกสาขาขนาดใหญ่ในมือ จึงมีใจอัศจรรย์ถามว่า 'แม่หนู เธอเป็นชาวบ้านไหน และเธอได้ดอกไม้นี้มาจากไหน' เทพธิดานั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงแสดงสมบัติที่ตนได้รับด้วยอานุภาพแห่งพวงมาลัยดอกสาขา ๓ พวงที่บูชาพระสรีรธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า ทั้งทิพยวิมาน และซากศพที่ตายแล้วในกาลก่อนของตน ให้คนเหล่านั้นเห็นทั้งหมด แล้วกล่าวในเวลาจบพระธรรมเทศนาว่า 1. ๑. සමාගතා භවන්තා භො, පස්සන්තු මම සම්පදං; කතමප්පෙන කාරෙන, සම්මාසම්බුද්ධධාතුයා. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้มาประชุมกันแล้ว จงดูสมบัติของฉันเถิด ซึ่งฉันได้มาด้วยการกระทำเพียงเล็กน้อย ในพระธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า 2. ๒. සාඛමාලානි තීණෙව, හීය්‍යොහං මුනිධාතුයා; පූජයිත්වාන සන්තුට්ඨා, නිවත්තා තාය රත්තියා. เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพวงมาลัยดอกสาขาเพียง ๓ พวง ที่พระธาตุของพระมุนี มีความเอิบอิ่มใจแล้ว กลับไปในคืนนั้นเอง 3. ๓. මරන්තී ඛරවාතෙන, තමහං සුචරිතං සරිං; තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, තාවතිංසූපගාඅහුං. ฉันกำลังจะตายด้วยลมอันแรงกล้า ฉันระลึกถึงสุจริตกรรมนั้น ด้วยบุญกรรมนั้น ฉันจึงไปสู่ภพดาวดึงส์ 4. ๔. තත්ථ මෙ ආසි පාසාදො, තිංසයොජනමුග්ගතො; කූටාගාරවරාකිණ්ණො, සාඛමාලාති, විස්සුතො. ณ ที่นั้น ปราสาทของฉันมีอยู่ สูง ๓๐ โยชน์ แวดล้อมด้วยเรือนยอดอันประเสริฐ ปรากฏชื่อว่า สาขมาลา 5. ๕. යථා සබ්බසුගන්ධෙහි, කරණ්ඩං පරිභාවිතං; තථා දිබ්බසුගන්ධෙහි, ගන්ධිතං භවනං මම. วิมานของฉันก็หอมฟุ้งด้วยของหอมทิพย์ เหมือนหีบที่อบด้วยของหอมทั้งปวงฉะนั้น 6. ๖. චක්කමත්තා සාඛපුප්ඵා, තත්ථ තත්ථූපලම්බරෙ ; දිබ්බගන්ධා පවායන්ති, මධුබ්බභනිසෙවිතා. พวงมาลัยดอกสาขาขนาดเท่ากงล้อ ย่อมห้อยอยู่ ณ ที่นั้นๆ กลิ่นทิพย์ย่อมหอมฟุ้งไป อันหมู่ภมรพากันมาอาศัย 7. ๗. භස්සන්ති එකපුප්ඵස්මා, තුම්බමත්තා හි රෙණවො; තෙහි පිඤ්ජරිතා දෙවා, කීළන්ති ච ලලන්තිච. ละอองเกสรขนาดเท่าผลน้ำเต้า ย่อมร่วงหล่นจากดอกไม้แต่ละดอก เทวดาทั้งหลายผู้มีกายเหลืองอร่ามด้วยละอองเกสรเหล่านั้น ย่อมเล่นและรื่นเริง 8. ๘. පීළන්ධිත්වාන [Pg.142] මාලාධයා, සුදිබ්බා භරණානිච; සහච්ඡරා දෙවපුත්තා, නච්චගීතාදිබ්‍යාවටා. เทพบุตรผู้เป็นบริวาร สวมใส่พวงมาลัยและเครื่องประดับอันเป็นทิพย์อันงดงาม ย่อมขวนขวายในการฟ้อนรำและขับร้องเป็นต้น 9. ๙. පස්සථෙමං භුජඞ්ගා භො, සත්තා මොහෙන පාරුතා; හීය්‍යො මතං පවිද්ධං මෙ, පූතිභූතං කලෙවරං. ท่านทั้งหลาย จงดูสิ่งนี้เถิด สัตว์ทั้งหลายถูกโมหะห่อหุ้ม ร่างกายของฉันที่ตายแล้วเมื่อวานนี้ ถูกทิ้งแล้ว เป็นซากศพที่เน่าเปื่อย 10. ๑๐. පුළවෙහි සමාකිණ්ණං, මක්ඛිකාගණකීළිතං; කාකසොණාදිසත්තාන, මාහාරං කුණපාලයං. เต็มไปด้วยหนอน อันหมู่แมลงวันรุมล้อม เป็นอาหารของสัตว์มีกาและสุนัขเป็นต้น เป็นที่รวมของซากศพ 11. ๑๑. පත්ථෙන්ති පුරිසා පුබ්බෙ, අනෙකොපායනෙන තං; දට්ඨුම්පිදානි නිච්ඡන්ති, තණ්හායඤ්ඤාණතා අහො. ในกาลก่อน บุรุษทั้งหลายย่อมปรารถนาร่างกายนั้นด้วยเครื่องบรรณาการมากมาย แต่ในบัดนี้ แม้แต่จะมองดูก็ไม่ปรารถนา โอ้หนอ ความไม่รู้เพราะตัณหา 12. ๑๒. ලොකපජ්ජොතකස්සාහං, විමලස්ස යසස්සිනො; ධාතුං හීය්‍යො මහිං සම්මා, අජ්ජ සග්ගෙ පතිට්ඨිතා. เมื่อวานนี้ ฉันได้บูชาพระธาตุของพระผู้ทรงเป็นดวงประทีปของโลก ผู้ปราศจากมลทิน ผู้มีพระยศ อย่างดีแล้ว วันนี้ฉันจึงมาตั้งอยู่ในสวรรค์ 13. ๑๓. හිත්වානෙ තාදිසං කායං, ලද්ධංදානි මමෙදිසං; දිබ්බත්තභාවං සොභාහි, භාසමාන මුදික්ඛථ. ละทิ้งร่างกายเช่นนั้นแล้ว บัดนี้ฉันได้อัตภาพเช่นนี้ ท่านทั้งหลายจงดูฉันผู้รุ่งเรืองด้วยความงดงามแห่งอัตภาพทิพย์เถิด 14. ๑๔. භාසමානාය මෙ වාචං, සුණොථෙත්ථ සමාගතා; නත්ථෙවාකතපුඤ්ඤස්ස, අණුමත්තං භවෙ සුඛං. ท่านทั้งหลายผู้มาประชุมกัน ณ ที่นี้ จงฟังคำของฉันผู้กำลังกล่าวอยู่เถิด สุขแม้เพียงเล็กน้อยย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในภพ 15. ๑๕. බින්දුමත්තම්පි යො පුඤ්ඤ, බීජං රොපෙති සාසනෙ; න හා නත්ථඵලං හොති, යාව නිබ්බාණපත්තියාති. ผู้ใดปลูกพืชคือบุญแม้เพียงเล็กน้อยเท่าหยดน้ำไว้ในพระศาสนา บุญนั้นย่อมไม่ไร้ผล จนกว่าจะบรรลุนิพพาน එවං සා දෙවතා අත්තනා පටිලද්ධදිබ්බවිභවං දස්සෙත්වා ජනකායං ඔවදිත්වා දිබ්බසාඛපුප්ඵෙහි ජිනධාතුං පූජෙත්වා මනුස්සානං පස්සන්තානංයෙව සද්ධිං විමානෙන දෙවලොකමෙව අගමාසි. තං දිස්වා මහාජනො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවලොකං පූරෙසීති. เทพธิดานั้นแสดงสมบัติอันเป็นทิพย์ที่ตนได้รับแล้วอย่างนี้ ตักเตือนหมู่ชนแล้ว บูชาพระธาตุของพระชินเจ้าด้วยดอกไม้ทิพย์ที่กิ่งไม้ แล้วไปสู่เทวโลกพร้อมกับวิมานในขณะที่พวกมนุษย์กำลังมองดูอยู่นั่นเอง มหาชนเห็นเหตุการณ์นั้นแล้ว ก็ทำบุญมีทานเป็นต้น ทำให้เทวโลกเต็มบริบูรณ์ 16. ๑๖. එවඤ්හි [Pg.143] සා පුප්ඵමත්තෙන ධාතුං,පූජෙත්ව දෙවෙසු අලත්ථ භූතිං; තුම්හෙපි භොන්තො තිදිවෙසු සාතං,කාමත්ථ චෙ කත්ථ පුඤ්ඤානි සාධුංති. เทพธิดานั้นบูชาพระธาตุด้วยดอกไม้เพียงเท่านี้ ได้รับความเจริญในหมู่เทพทั้งหลายอย่างนี้ ท่านทั้งหลายผู้เจริญ ถ้าปรารถนาความสุขในสวรรค์ชั้นไตรทิพย์ ก็จงทำบุญทั้งหลายให้ดีเถิด සාඛමාලපූජිකාය වත්ථුං පඤ්චමං. เรื่องนางผู้บูชาด้วยพวงมาลัยกิ่งไม้ จบเรื่องที่ ๕ 36. මොරියබ්‍රහ්මණස්ස වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๖. ในเรื่องของพราหมณ์ชื่อโมริยะ มีลำดับเรื่องดังนี้ අම්හාකං භගවති පරිනිබ්බුතෙ මගධරට්ඨෙ මචලං නාම මහාගාමං අහොසි. තත්ථ මොරියොනාම බ්‍රාහ්මණො පටිවසති සද්ධො පසන්නො, තස්ස සෙනානාමෙ කා භරියා අත්ථි. සාපි සද්ධා පසන්නා රතනත්තයෙසු. තෙ උභොපි සමග්ගා සම්මොදමානා භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා නිච්චං දානං පවත්තෙන්තා චීවරාදිචතුපච්චයෙහි උපට්ඨහන්තා සීලං රක්ඛන්තා උපොසථකම්මං කරොන්තා දිවසං වීතිනාමෙන්ති. අථස්ස ගෙහෙ විභවං යෙභුය්‍යෙන දානාදීසු පරික්ඛයමගමාසි. තතො බ්‍රාහ්මණී සාමි නො ගෙහෙ ධනං පරික්ඛීණං. කථං දානං පවත්තෙය්‍යාමාති බ්‍රාහ්මණස්ස ආරොචෙසි, තතො බ්‍රාහ්මණො මා භද්දෙ චින්තෙසි. යෙනකෙනචි උපායෙන දානං පතිට්ඨපෙස්සාමාති වත්වා තස්මිංයෙව අත්තනො සඋස්සාහතං පකාසොන්තො ආහ. เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราปรินิพพานแล้ว ในมคธรัฐ มีหมู่บ้านใหญ่ชื่อมจละ พราหมณ์ชื่อโมริยะผู้มีศรัทธาเลื่อมใสอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนั้น เขามีภรรยาชื่อเสนา นางก็มีศรัทธาเลื่อมใสในพระรัตนตรัยเช่นกัน ทั้งสองสามีภรรยาสามัคคีบันเทิงใจกัน นิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาถวายทานเป็นประจำ อุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔ มีจีวรเป็นต้น รักษาศีล บำเพ็ญอุโบสถกรรม ให้วันเวลาผ่านไป ต่อมา ทรัพย์สมบัติในเรือนของเขาโดยส่วนใหญ่ถึงความหมดสิ้นไปในการให้ทานเป็นต้น ลำดับนั้น พราหมณีจึงบอกพราหมณ์ว่า 'นายจ๊ะ ทรัพย์ในเรือนของเราหมดสิ้นแล้ว เราจะให้ทานต่อไปได้อย่างไร' พราหมณ์จึงกล่าวว่า 'แม่หญิง อย่าคิดไปเลย เราจะตั้งทานไว้ด้วยอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง' แล้วแสดงความอุตสาหะของตนในเรื่องนั้นว่า 1. ๑. ජානමානො හි ලොකස්මිං, දානස්සෙදං ඵලං ඉති; න දජ්ජා කො සුසීලෙසු, අප්පම්පි දිවසම්පති. เพราะเมื่อบุคคลรู้ผลแห่งทานในโลกนี้อย่างนี้แล้ว ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานในท่านผู้มีศีลทั้งหลาย แม้เพียงเล็กน้อยทุกๆ วัน 2. ๒. සග්ගලොකනිදානානි, දානානි මතිමා ඉධ; කොහිනාම නරො ලොකෙ, න දදෙය්‍ය හිතෙ රතොති. ทานทั้งหลายเป็นเหตุแห่งสวรรค์โลก ผู้มีปัญญาในโลกนี้ ใครเล่าจะไม่พึงให้ทานแก่ผู้ยินดีในประโยชน์ එවඤ්ච පන වත්වා භද්දෙ වනං පවිසිත්වා අනෙකවිධානි පණ්ණානි ච ඵලානි ච පච්ඡිපූරං ආහරිත්වා වික්කිණිත්වාපි දානං න උපච්ඡින්දිස්සාමාති [Pg.144] වත්වා තතො පට්ඨාය වනං ගන්ත්වා පණ්ණානි ච ඵලානි ච ආහරිත්වා වික්කිණිත්වා දානං දෙන්තො පටිවසති. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො වනං පවිට්ඨො පණ්ණෙහි ච ඵලෙහි ච පච්ඡිං පූරෙත්වා සීසෙනා දාය ගෙහං ආගච්ඡන්තො පුප්ඵඵලපල්ලවෙහි විනතං නෙකතරුගණනිචිතං සම්මත්තානෙකචාතකචතුප්පදනිසෙවිතං විප්පකිණ්ණානන්තපුප්ඵපත්තකිඤ්ජක්ඛච්ඡන්නවාළුකාතලං සන්දමානසීතලා මලජලප්පවාහං අකද්දමානින්නසුපතිත්තෙහි සුන්දරං කන්දරං දිස්වා පච්ඡිං තීරෙ ඨපෙත්වා ඔතිණ්ණො නහායති, තස්මිං ඛණෙ තත්ථ එකස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථො දෙවපුත්තො තං තත්ථ නහායන්තං දිස්වා කින්නු ඛො එස කල්‍යාණජ්ඣාසයො වා උදාහු පාපජ්ඣාසයො සත්තොති දිබ්බචක්ඛුනා උපධාරන්තො අච්ඡරියපුරිසො එසො දුග්ගතොපි හුත්වා අත්තනො දානප්පවෙණියා උපච්ඡිජ්ජනභයෙන වනං ගන්ත්වා පණ්ණානි ච ඵලානි ච ආහරිත්වා දුක්ඛෙන කසිරෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො දානධම්මං න උපච්ඡින්දතීති චින්තෙත්වා තස්ස ගුණාදයො පටිච්ච පච්ඡියං ඨපිතපණ්ණානි ච ඵලානි ච සබ්බානි සුවණ්ණානි හොන්තූති අධිට්ඨාසි. අථස්සානුභාවෙන සබ්බං සුවණ්ණං අහොභි, අථ සො සුවණ්ණපුණ්ණපච්ඡියං උපරි සුවණ්ණරාසිමත්ථකෙ සබ්බකාමදදං මහන්තං මණිරතනං ඨපෙත්වා අන්තරහිතො පටික්කම්ම අට්ඨාසි, තතො බ්‍රාහ්මණො නහාත්වා උත්තිණ්ණො පච්ඡියං සම්පුණ්ණසුවණ්ණවණ්ණරංසිනා සම්භින්නවිජ්ජොතමානමණිරතනං දිස්වා කිමෙතංති ආසඞ්කිතපරිසඞ්කිතො පච්ඡිසමීපං ගන්ත්වා හත්ථං පසාරෙතුං අවිසහන්තො අට්ඨාසි. තං දිස්වා දෙවපුත්තො දිස්සමානසරීරෙන ඨත්වා මා ත්වං භායි බ්‍රාහ්මණ. මයා එතානි නිම්මිතානි, ගහෙත්වා ගච්ඡාහීති ආහ, අථ බ්‍රාහ්මණො දෙවපුත්තස්ස කථං සුත්වා අයං දෙවපුත්තො ඉමං මයා නිම්මිතං, ගහෙත්වා ගච්ඡාති වදති. කින්නු ඛො සො අත්තනො ආනුභාවෙන දෙති, උදාහු මයා කතපුඤ්ඤෙනාති පුච්ඡිස්සාමි තංති පඤ්ජලිකොව දෙවපුත්තං පුච්ඡන්තො ආහ. ก็ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'แม่หญิง เราจะเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้นานาชนิดมาให้เต็มตะกร้าแล้วนำไปขาย แม้กระนั้นเราก็จะไม่ให้ทานขาดสาย' ตั้งแต่นั้นมา เขาก็เข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาขายแล้วให้ทานอยู่ วันหนึ่ง พราหมณ์เข้าป่าบรรจุใบไม้และผลไม้จนเต็มตะกร้า ทูนศีรษะเดินกลับบ้าน เห็นซอกเขาอันงดงามที่สะพรั่งไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดที่โน้มกิ่งลงด้วยดอกผลและใบอ่อน มีเหล่านกและสัตว์สี่เท้าที่กำลังรื่นเริงอาศัยอยู่ มีพื้นทรายปกคลุมด้วยดอกไม้ใบไม้และเกสรที่ร่วงหล่นดาษดื่น มีกระแสน้ำใสเย็นไหลหลั่งไม่ขุ่นมัว มีท่าราบเรียบดีไม่เป็นโคลนตม จึงวางตะกร้าไว้ที่ริมฝั่งแล้วลงไปอาบน้ำ ในขณะนั้น เทพบุตรผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ต้นหนึ่งในที่นั้น เห็นเขาอาบน้ำอยู่ จึงพิจารณาด้วยทิพยจักษุว่า 'สัตว์ผู้นี้มีอัธยาศัยดีหรือมีอัธยาศัยชั่วหนอ' แล้วคิดว่า 'บุรุษผู้นี้น่าอัศจรรย์ แม้จะยากจนแต่เพราะกลัวว่าประเพณีแห่งการให้ทานของตนจะขาดสาย จึงเข้าป่าหาใบไม้และผลไม้มาเลี้ยงชีพด้วยความยากลำบาก แต่ก็ไม่ยอมให้ทานธรรมขาดสาย' จึงอาศัยคุณความดีของเขาแล้วอธิษฐานว่า 'ขอใบไม้และผลไม้ทั้งหมดที่วางอยู่ในตะกร้าจงกลายเป็นทองคำ' ด้วยอานุภาพของเทพบุตรนั้น ทุกอย่างก็กลายเป็นทองคำ ลำดับนั้น เทพบุตรนั้นได้วางแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาได้ทุกอย่างไว้บนยอดกองทองคำในตะกร้าใบใหญ่นั้น แล้วหายตัวไปยืนอยู่ในที่ลับตา ต่อมา พราหมณ์อาบน้ำเสร็จขึ้นมา เห็นแก้วมณีส่องแสงสว่างไสวระยิบระยับปนกับรัศมีสีทองเต็มตะกร้า จึงสงสัยเคลือบแคลงว่า 'นี่คืออะไร' เดินเข้าไปใกล้ตะกร้าแต่ไม่กล้าเหยียดมือออกไปจับ จึงยืนอยู่ เทพบุตรเห็นดังนั้นจึงแสดงกายปรากฏให้เห็นแล้วกล่าวว่า 'พราหมณ์ ท่านอย่ากลัวเลย สิ่งเหล่านี้เราเนรมิตขึ้นเอง ท่านจงถือเอาไปเถิด' พราหมณ์ได้ฟังคำของเทพบุตรแล้วคิดว่า 'เทพบุตรผู้นี้กล่าวว่า เราเนรมิตสิ่งนี้ขึ้น ท่านจงถือเอาไปเถิด เขาให้ด้วยอานุภาพของตนเอง หรือว่าให้เพราะบุญที่เราทำไว้ เราจะถามเขาดู' จึงประนมมือถามเทพบุตรว่า 3. ๓. පුච්ඡාමි [Pg.145] පඤ්ජලී දානි, දෙවපුත්ත මහිද්ධික; දදාසි මෙ සුවණ්ණඤ්ච, කාමදං මණිමුත්තමං. ข้าพเจ้าประนมมือถามท่านเทพบุตรผู้มีฤทธิ์มากในบัดนี้ ท่านให้ทองคำและแก้วมณีอันประเสริฐที่ให้สิ่งที่ปรารถนาแก่ข้าพเจ้า 4. ๔. නාපි කො නො තුවං ඤාති,න මිත්තො නොපකාරකො; කිං ත්වං අත්ථවසං දිස්වා,මම දජ්ජාසිමං ධනං. ท่านไม่ใช่ญาติ ไม่ใช่มิตร และไม่ใช่ผู้เคยมีอุปการะแก่เรา ท่านเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงให้ทรัพย์นี้แก่เรา 5. ๕. කෙන තපෙන සීලෙන, කෙනාචාරගුණෙන ච; යෙන දජ්ජාසි මෙ දෙව, කිං මෙ සුචරිතං චිතං. ข้าแต่เทพบุตร ท่านให้ทรัพย์แก่ข้าพเจ้าด้วยตบะอะไร ด้วยศีลอะไร หรือด้วยคุณคือความประพฤติอะไร สุจริตอะไรที่ข้าพเจ้าสั่งสมไว้ 6. ๖. කින්නු පුරාතනං කම්මං, කෙන කම්මෙන දස්සසි; අථවා තවිද්ධියා දෙසි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතොති. เป็นกรรมเก่าอะไร หรือท่านให้ด้วยกรรมอะไร หรือว่าท่านให้ด้วยฤทธิ์ของท่าน ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่ข้าพเจ้าผู้ถามเถิด තතො දෙවපුත්තො න ඛො පනාහං බ්‍රාහ්මණ දෙවොති පරෙසං කිඤ්චි දාතුං සක්කොමි, තයා පුබ්බෙ කතසුචරිතානුභාවෙන නිබ්බත්තතීති වත්වා දිබ්බචක්ඛුනා තස්ස පුබ්බකම්මං දිස්වා තස්ස පකාසෙන්තො ආහ. ลำดับนั้น เทพบุตรกล่าวว่า 'พราหมณ์ เราไม่ใช่เทพที่จะสามารถให้อะไรแก่ผู้อื่นได้หรอก ทรัพย์นี้บังเกิดขึ้นด้วยอานุภาพแห่งสุจริตที่ท่านทำไว้ในกาลก่อน' ดังนี้แล้ว เห็นบุพกรรมของเขาด้วยทิพยจักษุ จึงกล่าวประกาศแก่เขาว่า 7. ๗. කස්සපෙ ලොකපජ්ජොතෙ, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ; සබ්බත්ථ පත්ථටං ආසි, තස්ස බුද්ධස්ස සාසනං. เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ผู้เป็นประทีปของโลกปรินิพพานแล้ว พระศาสนาของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นได้แผ่ไปในที่ทั้งปวง 8. ๘. තදා පච්චන්තිමෙ ගාමෙ, ත්වමාසි කුලදාරකො; සද්ධො ආසි පසන්නො ච, දායකො කුසලෙ රතො. ในกาลนั้น ท่านเป็นกุลบุตรในหมู่บ้านชายแดน เป็นผู้มีศรัทธาและเลื่อมใส เป็นทายกผู้ยินดีในกุศล 9. ๙. තදා පබ්බජිතො එකො, ගච්ඡන්තො අන්තරාපථෙ; චොරෙහි අනුබද්ධොසි, අච්ඡින්නපත්තචීවරො. ในกาลนั้น บรรพชิตรูปหนึ่งกำลังเดินทางไปในระหว่างทาง ถูกพวกโจรไล่ตาม ปล้นเอาบาตรและจีวรไป 10. ๑๐. සාඛාභඞ්ගං නිවාසෙත්වා, පාරුපිත්වා තථෙව තං; අන්තොගාමං පවිට්ඨොසි, එසමානො පිලොතිකෙ. ท่านนุ่งกิ่งไม้ที่หักแล้ว และห่มกิ่งไม้เช่นนั้นเหมือนกัน เข้าไปภายในหมู่บ้านเพื่อแสวงหาผ้าเก่า 11. ๑๑. තතො ත්වං චරමානං තං, දිස්වා කම්පිතමානසො; වත්ථයුගං අදාසි ත්වං, සද්දහං දානතො ඵලං. จากนั้น ท่านเห็นพระภิกษุนั้นกำลังเที่ยวจาริกไป มีใจหวั่นไหว (ด้วยความเลื่อมใส) จึงได้ถวายผ้าคู่หนึ่ง เพราะเชื่อผลแห่งทาน 12. ๑๒. පත්ථොදනෙන [Pg.146] තං භික්ඛුං, පරිවිසිත්වා යථාබලං; පෙසෙසි අභිවාදෙත්වා, සද්ධාය සුද්ධමානසො. ท่านอังคาสพระภิกษุนั้นด้วยภัตตาหารตามกำลัง แล้วกราบไหว้ส่งท่านไปด้วยศรัทธา มีใจบริสุทธิ์ 13. ๑๓. ඉමං ත්වං අකරී පුඤ්ඤං, තුය්හෙතං චරිතං ඉමං; තස්ස තෙ පුඤ්ඤකම්මස්ස, අමුඛ්‍යඵල මීදිසංති. ท่านได้ทำบุญนี้ไว้ นี้เป็นความประพฤติของท่าน ผลพลอยได้ (ผลที่ไม่ใช่ส่วนประธาน) แห่งบุญกรรมนั้นของท่านเป็นเช่นนี้ එවඤ්ච පන වත්වා ඉදං තෙ බ්‍රාහ්මණ ධනං රාජාදීහි මයා අනාහරණීයං කතං, ත්වං අපරිසඞ්කන්තො ගහෙත්වා යථාධිප්පායං කරොහි, ඉමං ඛො පන මණිරතනං ඉච්ඡිතිච්ඡිතං පසවති, තෙනාපි ආනුභාවෙන තව දානං අනුපච්ඡින්දන්තො පුත්තදාරාදයො පොසෙහීති අනුසාසි, තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො තෙන වුත්තනියාමෙනෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස මහාදානං දදන්තො සීලං රක්ඛන්තො චිරං වසිත්වා අපරභාගෙ තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තීති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'พราหมณ์ ทรัพย์นี้เราทำให้ใครๆ มีพระราชาเป็นต้นไม่สามารถนำไปได้ ท่านจงรับไปโดยไม่ต้องระแวงสงสัย แล้วทำตามความประสงค์เถิด อนึ่ง แก้วมณีนี้ย่อมบันดาลสิ่งที่ปรารถนาแล้วๆ ให้สำเร็จ ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีนั้น ท่านจงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาเป็นต้น โดยไม่ให้ทานของท่านขาดสาย' ดังนี้แล้วได้ให้โอวาท พราหมณ์ได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็ถวายมหาทานแก่ภิกษุสงฆ์ รักษาศีลอยู่ตลอดกาลนานตามนัยที่เทพบุตรกล่าวนั่นแล ในกาลต่อมาได้จุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปบังเกิดในเทวโลก 14. ๑๔. එවං නිහීනාපී ධනෙන සන්තො,දානන්වයං නෙව පරිච්චජන්ති; තස්මා හි භොන්තො සති දෙය්‍යධම්මෙ,මා කත්ථ දානෙසු පමාදභාවංති. สัตบุรุษทั้งหลายแม้จะมีทรัพย์น้อยอย่างนี้ ก็ย่อมไม่ละทิ้งเชื้อสายแห่งทานเลย เพราะฉะนั้น ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เมื่อมีไทยธรรมอยู่ ก็อย่าได้ถึงความประมาทในทานทั้งหลายเลย මොරියබ්‍රාහ්මණස්ස වත්ථුං ඡට්ඨමං. เรื่องของพราหมณ์โมริยะ จบเรื่องที่ ๖ 37. පුත්තවත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๗. ในเรื่องของบุตร มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ එකස්මිං කිර සමයෙ ලඞ්කාදීපවාසිනො සට්ඨිමත්තා භික්ඛූ ජයමහාබොධිං වන්දිතුකාමා එකතො මන්තෙත්වා මහාතිත්ථෙන නාවං ආරුය්හ ජම්බුදීපං පත්වා තාමලිත්තිපට්ඨෙනෙ ඔතරිත්වා අනුක්කමෙන පාටලිපුත්තනගරං පාපුණිංසු. අථ තස්මිං [Pg.147] නගරෙ පිණ්ඩාය චරන්තෙ තෙ භික්ඛූ එකො දුග්ගතමනුස්සො දිස්වා චිරෙන මයා දිට්ඨා බුද්ධපුත්තාති සොමනස්සො භරියං පක්කොසිත්වා භද්දෙ ඉමෙසං අය්‍යානං දානං දාතුකාමොම්හි, පුබ්බෙ නො අකතපුඤ්ඤත්තා ඉදානි දුග්ගතා ජාතා, ඉමෙසු පුඤ්ඤක්ඛෙත්තෙසු බීජං නො චෙ රොපෙස්සාම, පුනපි එවමෙව භවිස්සාමාති වත්වා කිං මෙ ගෙහෙ දෙය්‍යධම්මං අත්ථීති පුච්ඡි. සා තං සුත්වා ඝරෙ නො සාමි අය්‍යානං කිඤ්චි දාතබ්බං න පස්සාමි. අපි ච මම පුත්තං මාරෙත්වා දානං දාතුං සක්කාති. සො තස්සා කථං සුත්වා භද්දෙ පුත්තං මාරෙත්වා කිං දානං දෙමාති ආහ. තාය තං සුත්වා සාමි කිං න ජානාසි, පුත්තෙ නො මතෙ සන්දිට්ඨසම්භත්තා ඤාතිමිත්තසුහජ්ජා ච අම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡාන්තා කිඤ්චි පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති. මයං තෙන පණ්ණාකාරෙන දානං දස්සාමාති වුත්තෙ උපාසකො සාධු තථා කරොහීති මාතුයා එව භාරමකාසි, සා පුත්තං මාරෙතුං අවිසහන්තී ආහ. තථා හි. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ผู้อาศัยอยู่ในเกาะลังกา ปรารถนาจะไปนมัสการพระศรีมหาโพธิ์ จึงได้ปรึกษากันแล้วขึ้นเรือที่ท่ามหาวิทถะ (ท่าเรือใหญ่) ไปถึงชมพูทวีป ขึ้นบกที่ท่าเรือตามลิปติ แล้วเดินทางไปถึงเมืองปาฏลีบุตรโดยลำดับ ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นกำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ในเมืองนั้น ชายยากจนคนหนึ่งเห็นเข้าก็เกิดความโสมนัสว่า 'เราได้เห็นพุทธบุตรทั้งหลายหลังจากที่ไม่ได้เห็นมานาน' จึงเรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน ฉันปรารถนาจะถวายทานแก่พระผู้เป็นเจ้าเหล่านี้ เพราะในกาลก่อนเราไม่ได้ทำบุญไว้ บัดนี้จึงกลายเป็นคนยากจน หากเราไม่ปลูกพืชลงในนาบุญเหล่านี้ ต่อไปเราก็จะเป็นเช่นนี้อีก' แล้วถามว่า 'ในเรือนของเรามีไทยธรรมอะไรบ้าง?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ในเรือนของเราฉันไม่เห็นสิ่งใดที่จะพึงถวายแก่พระผู้เป็นเจ้าเลย แต่ว่า เราสามารถจะถวายทานได้ด้วยการฆ่าลูกของเรา' เขาได้ฟังคำของนางแล้วกล่าวว่า 'แม่บ้าน เราจะฆ่าลูกแล้วถวายทานได้อย่างไร?' นางได้ฟังดังนั้นแล้วกล่าวว่า 'นาย ท่านไม่รู้หรือ เมื่อลูกของเราตายแล้ว พวกคนรู้จักมักคุ้น ญาติ มิตร และสหาย จะพากันถือเอาของกำนัลบางอย่างมาหาเรา เราจักถวายทานด้วยของกำนัลนั้น' เมื่อนางกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาสกก็กล่าวว่า 'ดีละ จงทำอย่างนั้นเถิด' แล้วมอบภาระให้แก่มารดานั่นเอง แต่นางไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ จึงกล่าวว่า ดังนี้แล 1. ๑. කිච්ඡා ලද්ධං පියං පුත්තං, අම්මම්මාති පියං වදං; සුනීලනෙත්තං සුභමුං, කො පක්කමිතුමිච්ඡති. ใครเล่าจะปรารถนาจะฆ่าลูกผู้เป็นที่รัก ซึ่งได้มาโดยยาก ผู้พูดคำที่น่ารักว่า 'แม่จ๋า แม่จ๋า' มีดวงตาสีน้ำเงินเข้ม มีใบหน้าผ่องใส 2. ๒. මාතරා මාරියන්තොපි, මාතරමෙව රොදති; මාරෙතුං තං න සක්කොමි, හදයං මෙ පවෙධතීති. แม้ถูกมารดาฆ่า ก็ยังร้องเรียกแต่มารดา ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ หัวใจของข้าพเจ้าสั่นสะท้าน එවඤ්ච පන වත්වා අහං සාමි න සක්කොමි පුත්තං මාරෙතුං. ත්වං මාරෙහීති පුත්තං පිතුසන්තිකං පෙසෙසි. අථ සොපි තං මාරෙතු මසක්කොන්තො එවමාහ. වුත්තඤ්හි. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วว่า 'นาย ข้าพเจ้าไม่สามารถจะฆ่าลูกได้ ท่านจงฆ่าเถิด' จึงส่งลูกไปหาบิดา ครั้งนั้น แม้บิดาก็ไม่สามารถจะฆ่าเขาได้ จึงกล่าวอย่างนี้ ดังที่กล่าวไว้แล้วว่า 3. ๓. තායන්ති පිතුනො දුක්ඛං, පුත්තා පුත්තාති කිත්තිතා; පිතු දුක්ඛං සුඛං පුත්තා, දායාදා හොන්ති සබ්බදා. บุตรทั้งหลายย่อมรักษาความทุกข์ของบิดาไว้ (ช่วยให้พ้นทุกข์) จึงได้ชื่อว่า 'บุตร' บุตรทั้งหลายย่อมเป็นทายาทรับเอาทั้งความทุกข์และความสุขของบิดาในกาลทุกเมื่อ 4. ๔. තස්මා [Pg.148] මෙ සදිසං පුත්තං, පිල්ලකං මඤ්ජුභාසනං; න සක්කොමි අහං භද්දෙ, ජීවිතා තං වියොජිතුං. เพราะฉะนั้น แม่บ้าน ฉันไม่สามารถจะพรากลูกน้อยผู้พูดจาไพเราะและมีรูปร่างเหมือนฉันคนนี้ให้พ้นจากชีวิตได้ 5. ๕. අයසඤ්ච අකිත්තිඤ්ච, පප්පොති පුත්තඝාතකො; පාණාතිපාතකම්මම්පි, කාමං සො ඵුසතෙ නරොති. นรชนผู้ฆ่าบุตรย่อมประสบความเสื่อมยศและความเสื่อมเสีย และเขาย่อมประสบกับกรรมคือปาณาติบาตโดยแท้ එවඤ්ච පන වත්වා සො ත්වමෙව තව පුත්තං මාරෙහීති පෙසෙසි, එවං තෙන වුත්තෙ පුත්ථස්ස මාරපාණූපායං පරියෙසන්තා එවමාහංසු, අම්හෙ පනිමං මාරෙතුං න සක්කොමි, අම්හාකං පච්ඡාගෙහෙ මහන්තො වම්මිකො අත්ථි, තස්මිං එකො නාගරාජා පටිවසති. කුමාරං තත්ථ පෙසෙස්සාම, සො තං ඩසිත්වා මාරෙස්සතීති. ඉච්චෙතෙ එසො ඛො උපායො එවාති චින්තෙත්වා කුමාරං පක්කොසිත්වා අඤ්චනා වලිවලයාදීහි මණ්ඩෙත්වා තස්ස හත්ථෙ ගෙණ්ඩුං ඨපෙත්වා තාත පච්ඡාගෙහෙ වම්මිකසමීපං ගන්ත්වා කීළාති පෙසෙසුං. තතො දාරකො ගන්ත්වා ගෙණ්ඩුකෙන කීළන්තො වම්මිකබිලෙ ගෙණ්ඩුකං පාතෙසි. අථ සො ගෙණ්ඩුකං ගණ්හිස්සාමීති වම්මිකසුසිරෙ හත්ථං පවෙසෙසි. තතො සප්පො කුජ්ඣිත්වා සුසූතිසද්දං කරොන්තො මහන්තං ඵණං කත්වා බිලතො සීසං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසි කුමාරස්ස හත්ථතො පරිගලිතපාසංවිය. අථස්ස කුමාරො කිඤ්චි අජානන්තො සප්පස්ස ගීවං දළ්හං ගණ්හි. අථස්ස මාතාපිතුන්නං සද්ධාබලෙන නාගරාජා කුමාරස්ස කරතලෙ අට්ඨංසං ඉච්ඡාදායකං කණ්ඨමණිරතනං පාතෙසි. කුමාරස්ස මාතාපිතරො ද්වාරං නිස්සාය ඨිතා තස්ස කිරියං ඔලොකෙන්තො තං මණිරතනං දිස්වා සීඝං ගන්ත්වා පුත්තං උක්ඛිපිත්වා හත්ථතො මණිරතනං ගණ්හිංසු. තතො තෙ තං මණිරතනං පරිසුද්ධාසනෙ ඨපෙත්වා උපචාරං කත්වා අම්හාකං ඉදඤ්චිදඤ්ච දෙථාති අබ්භුක්කිරිංසු. අථ තෙ මණිරතනානුභාවෙන ගෙහද්වාරෙ මහන්තං මණ්ඩපං කාරෙත්වා විතානාදිනා මණ්ඩපං [Pg.149] අලඞ්කරිත්වා භික්ඛූනං ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා තෙ සට්ඨිමත්තෙ භික්ඛූ නිසීදාපෙත්වා මහාදානං අදංසු. තතො නගරවාසිනො මණිරතනානුභාවං සුත්වා සන්නිපතිංසු. අථ තෙ තෙසං මජ්ඣෙ අත්තනො සද්ධාබලෙන මණිරතනස්ස ලාභං පකාසෙත්වා ඉමඤ්හි දානත්ථායෙව පරිච්චජ්ජාමාති එකස්මිං ඨානෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තෙනානුභාවෙන යාවජීවං දානං දදන්තා සීලං රක්ඛන්තා ආයුපරියොසානෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසූති. ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว เขาก็ส่ง (ลูกกลับไปหาภรรยา) ว่า "เธอจงฆ่าลูกของเธอเองเถิด" เมื่อเขาพูดอย่างนั้นแล้ว พวกเขาจึงหาวิธีที่จะฆ่าลูก แล้วกล่าวว่า "เราไม่สามารถจะฆ่าเด็กคนนี้ได้ ที่หลังบ้านของเรามีจอมปลวกใหญ่ มีพญานาคตนหนึ่งอาศัยอยู่ในนั้น เราจะส่งเด็กไปที่นั่น พญานาคจะกัดเขาให้ตาย" เมื่อคิดว่า "นี่แหละเป็นอุบาย" ดังนี้แล้ว จึงเรียกเด็กมา ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ มีอัญชนะและกำไลเป็นต้น แล้ววางลูกบอลไว้ในมือของเขา แล้วส่งไปว่า "ลูกเอ๋ย จงไปเล่นใกล้จอมปลวกที่หลังบ้านเถิด" จากนั้น เด็กน้อยก็ไปเล่นลูกบอล แล้วทำลูกบอลตกลงไปในรูจอมปลวก ครั้งนั้น เขาจึงสอดมือเข้าไปในรูจอมปลวกเพื่อจะหยิบลูกบอล จากนั้น งูก็โกรธ ทำเสียงฟู่ๆ แผ่พังพานใหญ่ ชูหัวขึ้นจากรู มองดูอยู่ เหมือนกับบ่วงที่หลุดตกลงไปจากมือของเด็ก ครั้งนั้น เด็กน้อยไม่รู้อะไร จึงจับคองูไว้แน่น ครั้งนั้น ด้วยกำลังศรัทธาของบิดามารดาของเด็ก พญานาคจึงวางแก้วมณีรัตนะอันมี ๘ เหลี่ยม ซึ่งให้สิ่งที่ปรารถนาได้ ลงบนฝ่ามือของเด็ก บิดามารดาของเด็กซึ่งยืนอยู่ใกล้ประตู มองดูการกระทำของเขา เมื่อเห็นแก้วมณีรัตนะนั้น จึงรีบไปอุ้มลูกขึ้น แล้วหยิบแก้วมณีรัตนะจากมือของเขา จากนั้น พวกเขาก็วางแก้วมณีรัตนะนั้นบนอาสนะที่สะอาด ทำการบูชา แล้วอธิษฐานว่า "ขอจงให้สิ่งนั้นสิ่งนี้แก่เราเถิด" ครั้งนั้น ด้วยอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ พวกเขาได้สร้างมณฑปใหญ่ที่หน้าประตูบ้าน ประดับมณฑปด้วยเพดานและสิ่งอื่นๆ แล้วจัดอาสนะสำหรับภิกษุ นิมนต์ภิกษุประมาณ ๖๐ รูปนั้นให้นั่ง แล้วถวายมหาทาน จากนั้น ชาวเมืองได้ยินอานุภาพแห่งแก้วมณีรัตนะ จึงพากันมาประชุม ครั้งนั้น พวกเขาได้ประกาศการได้แก้วมณีรัตนะด้วยกำลังศรัทธาของตนในท่ามกลางคนเหล่านั้น แล้วกล่าวว่า "เราจะสละสิ่งนี้เพื่อการให้ทานเท่านั้น" แล้วตั้งแก้วมณีรัตนะไว้ในที่แห่งหนึ่ง ด้วยอานุภาพนั้น พวกเขาได้ให้ทาน รักษาศีลตลอดชีวิต และเมื่อสิ้นอายุขัย ก็ได้ไปเกิดในเทวโลก 6. ๖. ඡෙත්වාන පෙමං අපි අත්‍රජෙසු,දදන්ති දානං ඉධ මානුසෙවං; න දදාති කො නාම නරො සමිද්ධො,දානඤ්හි දානස්ස ඵලං සරන්තොති. นรชนผู้มั่งคั่งคนไหนเล่า เมื่อระลึกถึงผลแห่งทาน จะไม่ให้ทานในหมู่มนุษย์นี้ โดยตัดความรักแม้ในบุตรที่เกิดในตนแล้วให้ทาน පුත්තවත්ථුං සත්තමං. เรื่องบุตรที่ ๗ 38. තෙභාතිකමධුවාණිජකානං වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๘. ในเรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้องนี้ เป็นเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ අතීතෙ කිර බාරාණසියං තෙ භාතිකා එකතො හුත්වා මධුං වික්කිණන්තා පුත්තදාරෙ පොසෙන්ති. තතො තෙසු එකො පච්චන්තං ගන්ත්වා මලයවාසීනං හත්ථතො මධුං කිණිත්වා ගණ්හාති, එකො ගහිතගහිතමධුං නගරං ආහරති. එකො තෙන ආහටාහටමධූනි බාරාණසියං නිසීදිත්වා වික්කිණාති. තස්මිං සමයෙ ගන්ධමාදනපබ්බතෙ එකො පච්චෙකබුද්ධො වණරොගෙනා තුරො අහොසි. අථඤ්ඤතරො පච්චෙකබුද්ධො තස්ස මධුනා ඵාසු භවිස්සතීති ඤත්වා ගන්ධමාදනපබ්බතෙයෙව ඨිතො [Pg.150] චීවරං පාරුපිත්වා ආකාසෙනා ගන්ත්වා නගරද්වාරෙ ඔතරිත්වා කත්ථ මධුං ලභාමීති ඔලොකෙන්තො අට්ඨාසී, තදා තස්මිංපරකුලෙ භතිං කත්වා ජීවමානා එකා චෙටිකා ඝටමාදාය උදකත්ථං තිත්ථං ගච්ඡන්තී මග්ගා ඔක්කම්ම ඝටං ඨපෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි, තදා පච්චෙකබුද්ධො භගිනී එත්ථ භික්ඛාය චරන්තානං කතරස්මිං ඨානෙ මධු ලබ්භතීති පුච්ඡි. සා තස්ස කථං සුත්වා මධුආපණස්ස පඤ්ඤායනට්ඨානෙ ඨත්වා හත්ථං පසාරෙත්වා එස භන්තෙ මධුආපණොති දස්සෙත්වා යජ්ජායං පච්චෙකබුද්ධො ආපණතො මධුං න ලභති. මම නිවත්ථවත්ථකං දත්වාපි මධුං දස්සාමීති චින්තෙත්වා ඔලොකෙන්තී තත්ථෙව අට්ඨාසි, අථ පච්චෙකබුද්ධො අනුපුබ්බෙන විචරන්තො මධුආපණං සම්පාපුණි, තතො කුටිම්බිකො තං දිස්වා හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ආධාරකෙ ඨපෙත්වා මධුඝටං ආදාය පත්තස්ස උපනාමෙන්තො සහසා නික්කුජ්ජි. තතො මධු පත්තං පූරෙත්වා උත්තරන්තො පුන භූමියං පග්ඝරි. තං දිස්වා සොමනස්සො වාණිජො එවං පත්ථනමකාසි. ในอดีตกาล ได้ยินว่า ในเมืองพาราณสี มีพี่น้องสามคนรวมกลุ่มกันขายน้ำผึ้งเลี้ยงดูบุตรภรรยา ในบรรดาพวกเขา คนหนึ่งไปสู่ปัจจันตชนบท ซื้อน้ำผึ้งจากมือของพวกชาวมลายู อีกคนหนึ่งนำน้ำผึ้งที่ซื้อมาแล้วๆ มาสู่พระนคร อีกคนหนึ่งนั่งขายน้ำผึ้งที่เขานำมาแล้วๆ นั้นในเมืองพาราณสี ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งประชวรด้วยโรคน้ำเหลืองไหลที่ภูเขาคันธมาทน์ ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่ง ทราบว่าพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้นจะมีความผาสุกด้วยน้ำผึ้ง จึงยืนอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์นั่นเอง ห่มจีวรแล้วเหาะไปทางอากาศ ลงที่ประตูเมือง แล้วตรวจดูว่า "เราจะหาน้ำผึ้งได้ที่ไหน" ในเวลานั้น หญิงรับใช้คนหนึ่งซึ่งรับจ้างทำงานในตระกูลอื่น ถือหม้อน้ำไปสู่ท่าน้ำเพื่อต้องการน้ำ ได้แวะออกจากทาง วางหม้อน้ำลง ไหว้แล้วยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าจึงถามว่า "น้องหญิง เมื่อภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตในที่นี้ จะหาน้ำผึ้งได้ในที่ไหน?" นางได้ฟังคำของท่านแล้ว จึงยืนอยู่ในที่ที่มองเห็นร้านน้ำผึ้ง ยื่นมือออกไปชี้ว่า "ท่านเจ้าขา นั่นคือร้านน้ำผึ้ง" แล้วคิดว่า "หากพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นี้ไม่ได้น้ำผึ้งจากร้านค้า เราจะถวายน้ำผึ้งแม้ด้วยการให้ผ้าที่นุ่งอยู่ของเรา" แล้วมองดูอยู่ ณ ที่นั้นเอง ครั้งนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับจนถึงร้านน้ำผึ้ง จากนั้น กุฎุมพีเห็นท่านแล้ว จึงรับบาตรจากมือ วางไว้บนที่รอง แล้วถือหม้อน้ำผึ้งน้อมเข้าไปสู่บาตร เทลงโดยเร็ว จากนั้น น้ำผึ้งก็เต็มบาตร ล้นออกมา แล้วไหลลงสู่พื้นดินอีก เมื่อพ่อค้าเห็นดังนั้น ก็เกิดความโสมนัส แล้วได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ වුත්තඤ්හි මහාවංසෙ. ดังที่กล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า 1. ๑. තත්ථ පත්තස්ස බුද්ධස්ස, වාණිජො සො පසාදවා; විස්සන්දයන්තො මුඛතො, පත්තපූරං මධුං අදා. พ่อค้าผู้มีความเลื่อมใสคนนั้น ได้ถวายน้ำผึ้งจนเต็มบาตรแก่พระพุทธเจ้า (พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้มาถึงแล้ว ณ ที่นั้น ให้น้ำผึ้งไหลล้นออกจากปากบาตร 2. ๒. පුණ්ණඤ්ච උප්පතීතඤ්ච, පතිතඤ්ච මහීතලෙ; දිස්වා මධුං පසන්නො සො, එවං පණිදහී තදා. เมื่อเห็นน้ำผึ้งเต็ม ล้นออก และตกลงบนพื้นดิน พ่อค้าคนนั้นก็เลื่อมใส จึงได้ตั้งความปรารถนาอย่างนี้ในกาลนั้นว่า 3. ๓. ජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං, දානෙනානෙන හොතු මෙ; ආකාසෙ යොජනෙ ආණා, භූමියං යොජනෙපිති. ด้วยทานนี้ ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นเอกราชในชมพูทวีป มีอำนาจแผ่ไปในอากาศโยชน์หนึ่ง และบนพื้นดินโยชน์หนึ่งด้วย එවඤ්ච පන වත්වා පත්තං අදාසි, පච්චෙකබුද්ධො පත්තං පටිග්ගහෙත්වා තත්ථෙව ඨිතො. ครั้นกล่าวอย่างนั้นแล้วจึงถวายบาตร พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงรับบาตรแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง 4. ๔. ඉච්ඡිතං [Pg.151] පත්ථිතං තුය්හං, ඛිප්පමෙව සමිජ්ඣතු; පූරෙන්තු චිත්ථසංකප්පා, චන්දො පණ්ණරසො යථා. ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จโดยฉับพลัน ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนพระจันทร์ในวันเพ็ญ 5. ๕. ඉච්ඡිතං පත්ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු; පූරෙන්තු චිත්තසංකප්පා, මණිජොතිරසො යථාති. ขอสิ่งที่ท่านปรารถนาและตั้งใจไว้แล้วจงสำเร็จทุกประการ ขอความดำริทางใจทั้งปวงจงเต็มเปี่ยม เหมือนแก้วมณีโชติรส වත්වා මඞ්ගලං වඩ්ඪෙත්වා අගමාසි. අථන්තරාමග්ගෙ ඨිතා ඝටචෙටිකා පච්චෙකබුද්ධාභිමුඛං ගන්ත්වා මධුං ලභිත්ථ භන්තෙති පුච්ඡි. තෙන ලද්ධං භගිනීති වුත්තෙ කිං වත්වා සො අදාසීති පුච්ඡි. පච්චෙකබුද්ධො සබ්බං කථෙසි. සා තං සුත්වා ථොකං භන්තෙ ඉධෙව හොථ දාසියා අනුග්ගහත්ථායාති සීඝං ගෙහං ගන්ත්වා නිවත්ථපිළොතිකා අත්තනො සාටකං ධොවිත්වා ආහරිත්වා චුම්බටකං කත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස අදාසි, යදා සො භන්තෙ මධුදායකො සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං කාරෙති. තදාහං තස්ස අග්ගමහෙසී භවෙය්‍යංති වත්වා පත්ථනං කරොන්තීඑවමාහ. ครั้นกล่าวคำให้พรแล้วก็จากไป. ครั้งนั้น หญิงรับใช้ผู้ถือหม้อน้ำซึ่งยืนอยู่กลางทาง เข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วถามว่า "ท่านเจ้าข้า ได้น้ำผึ้งหรือเจ้าคะ?" เมื่อพระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า "ได้แล้ว น้องหญิง" นางก็ถามว่า "เขาพูดอะไรแล้วจึงถวายเจ้าคะ?" พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงเล่าเรื่องทั้งหมด. นางได้ฟังดังนั้นแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า ขอท่านจงอยู่ที่นี่สักครู่ เพื่ออนุเคราะห์แก่หญิงรับใช้ผู้นี้เถิด" แล้วรีบกลับไปเรือน นำผ้าเก่าที่นุ่งอยู่ของตนไปซักแล้วนำมา ทำเป็นผ้าทับบาตรแล้วถวายพระปัจเจกพุทธเจ้า (แล้วกล่าวว่า) "ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งสิ้น เมื่อนั้น ขอข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีของเขาเถิด" ดังนี้ แล้วก็ตั้งความปรารถนาว่า 6. ๖. යදා තෙ මධුදො භන්තෙ, භූභුජො හොති භූතලෙ; තස්ස හෙස්සං තදා භන්තෙ, පියා අග්ගමහෙසිකා. ท่านเจ้าข้า เมื่อผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้เป็นพระราชาบนพื้นโลก ท่านเจ้าข้า เมื่อนั้น ข้าพเจ้าพึงเป็นอัครมเหสีผู้เป็นที่รักของเขา 7. ๗. සුරූපාච සුවාණීච, සුයසා සුබ්බතා සුභා; අස්සං තස්ස පියාචාථ, මනාපා ඉච්ඡදා සදාති. มีรูปงาม มีเสียงไพเราะ มีเกียรติ มีวัตรดี มีความงาม ขอข้าพเจ้าพึงเป็นที่รักของเขา เป็นที่พอใจ และให้สิ่งที่ปรารถนาได้เสมอ තස්සාපි තදා පච්චෙකබුද්ධො තථෙව හොතූති මඞ්ගලං වත්වා ආකාසෙන ගන්ධමාදනමෙව අගමාසි, අථාපරභාගෙ තෙ තයොපි එකතො හුත්වා මධුලොකනං කරොන්තා තං මධුඝටං කුහිංති පුච්ඡිංසු, සො තෙනත්තනා කතකම්මං වත්වා සචෙ තුම්හෙ තස්මිං පත්තිං අනුමොදෙය්‍යාථ, තං සාධු. නො චෙ. මධුඅග්ඝනකං මම හත්ථතො ගණ්හථාති වත්වා තෙහි තතො න නො අත්ථො මධුනා, කීදිසස්සෙතං අදාසීති වුත්තෙ තං සුත්වා ඉතරො පච්චෙකබුද්ධා නාමෙ තෙ ගන්ධමාදනෙ වසන්ති කාසාවං [Pg.152] පාරුපිත්වා කුලෙ කුලෙ භික්ඛං චරන්ති, සන්තො එතෙ සීලවන්තාති කථෙසි, අථ තෙසු ජෙට්ඨො බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලකාපි කාසාවං පරිදහිත්වා චරන්ති. නූනායං චණ්ඩාලකොති මඤ්ඤාමීති ආහ, මජ්ඣිමො කුජ්ඣිත්වා තව පච්චෙකබුද්ධං පරසමුද්දෙ ඛිපාහීති අවොච, අථ තෙසං කථං සුත්වා මධුදායකො මා භො තුම්හෙ අරියානං මහෙසක්ඛානං මහානුභාවානං පච්චෙකබුද්ධානං ඵරුසං කථෙථ. නිරයදුක්ඛා න භායථාතිආදිනා අනෙකා කාරෙන නිවාරෙත්වා තෙසං ගුණං පකාසෙසි, තං සුත්වා තෙ උභොපි සාධූති පසන්නාචිත්තා අනුමොදිංසු, අපරභාගෙ තෙ කාලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තා තත්ථ තත්ථ මහාසම්පත්තියො අනුභවිත්වා අම්හාකං සත්ථු පරිනිබ්බාණතො ද්වින්නං වස්සසතානං අච්චයෙන අත්තනො අත්තනො සම්පත්තට්ඨානෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙන වුත්තං. แม้แก่หญิงนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าก็ทรงให้พรว่า "ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด" แล้วก็เสด็จไปสู่ภูเขาคันธมาทน์ทางอากาศ. ครั้งนั้น ในภายหลัง ชายทั้งสามนั้นรวมกัน เมื่อมองหาน้ำผึ้ง ก็ถามว่า "หม้อน้ำผึ้งนั้นอยู่ที่ไหน?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นเล่ากรรมที่ตนทำแล้ว (แล้วกล่าวว่า) "ถ้าพวกท่านจะอนุโมทนาส่วนบุญนั้น ก็เป็นการดี ถ้าไม่เช่นนั้น จงรับค่าน้ำผึ้งจากมือของข้าพเจ้าไปเถิด" เมื่อพวกเขากล่าวว่า "พวกเราไม่ต้องการน้ำผึ้งนั้น ท่านถวายแก่ใคร?" ชายผู้ถวายน้ำผึ้งนั้นได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็เล่าว่า "ท่านเหล่านั้นชื่อว่าพระปัจเจกพุทธเจ้า อยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์ นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เที่ยวบิณฑบาตไปตามตระกูลต่างๆ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้สงบ มีศีล" ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้เป็นพี่ใหญ่ (กล่าวว่า) "แม้พวกจัณฑาลก็ยังนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์เที่ยวไป เราคิดว่าผู้นี้คงเป็นจัณฑาลเป็นแน่" ชายกลางโกรธแล้วกล่าวว่า "จงโยนพระปัจเจกพุทธเจ้าของท่านลงทะเลไปเสีย" ครั้งนั้น ชายผู้ถวายน้ำผึ้งได้ฟังคำของพวกเขาแล้ว (กล่าวว่า) "ท่านทั้งหลาย อย่าได้กล่าวคำหยาบแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นอริยะ มีศักดิ์ใหญ่ มีอานุภาพมากเลย พวกท่านไม่กลัวทุกข์ในนรกหรือ" ดังนี้เป็นต้น ห้ามปรามด้วยประการต่างๆ แล้วก็ประกาศคุณของพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น. ชายทั้งสองได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็อนุโมทนาด้วยจิตเลื่อมใสว่า "สาธุ" ในภายหลัง พวกเขาทั้งหมดนั้นทำกาละแล้ว ท่องเที่ยวไปในหมู่เทวดาและมนุษย์ เสวยมหาสมบัติในที่นั้นๆ ครั้นล่วงไปสองร้อยปีหลังจากการปรินิพพานของพระศาสดาของเรา ก็บังเกิดในฐานะที่ตนได้สมบัติของตน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า 8. ๘. අසොකො මධුදො සන්ධි, මිත්තාදෙවී තු චෙටිකා; චණ්ඩාලවාදී නිග්‍රොධො, තිස්සො සො පාරවාදිකොති. อโศกคือผู้ถวายน้ำผึ้ง พระเทวีมิตตาคือหญิงรับใช้ ผู้กล่าวว่าจัณฑาลคือนิโครธ ผู้กล่าวคำหยาบคือติสสะ තෙසු චණ්ඩාලවාදී ජෙට්ඨවාණිජො බින්දුසාරරඤ්ඤො ජෙට්ඨපුත්තස්ස සුමනරාජකුමාරස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්සායමානුපුබ්බීකථා. බින්දුසාරරඤ්ඤො කිර දුබ්බලකාලෙයෙව අසොකකුමාරො අත්තනා ලද්ධං උජ්ජෙනියා රජ්ජං පහාය ආගන්ත්වා සබ්බනගරං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා සුමනරාජකුමාරං අග්ගහෙසි. තං දිවසමෙව සුමනස්ස රාජකුමාරස්ස සුමනා නාම දෙවී පරිපුණ්ණගබ්භා අහොසි. සා අඤ්ඤාතකවෙසෙන නික්ඛමිත්වා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරං චණ්ඩාලගාමං සන්ධාය ගච්ඡන්තී ජෙට්ඨකචණ්ඩාලස්ස ගෙහතො අවිදූරෙ නිග්‍රොධො අත්ථි, තස්මිං රුක්ඛෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය ඉතො එහි සුමනෙති වදන්තියා සද්දං සුත්වා තස්සා සමීපං ගතා, දෙවතා අත්තනො ආනුභාවෙන එකං සාලං නිම්මිණිත්වා එත්ථ වසාහීති පාදාසි. සා [Pg.153] තං සාලං පාවිසි, ගතදිවසෙයෙව සා පුත්තං විජායි. සා තස්ස නිග්‍රොධදෙවතාය පරිග්ගහිතත්තා නිග්‍රොධොත්වෙව නාමං අකාසි. ජෙට්ඨකචණ්ඩාලො දිට්ඨදිවසතොප්පභුති තං අත්තනො සාමිධීතරං විය මඤ්ඤමානො නිබද්ධවත්තං පට්ඨපෙසි. රාජධීතා තත්ථ සත්තවස්සානි වසි, නිග්‍රොධකුමාරොපි සත්තවස්සිකො ජාතො, තදා මහාවරුණත්ථෙරො නාම එකො අරහා දාරකස්ස හෙතුසම්පදං දිස්වා විහරමානො සත්තවස්සිකො දානි දාරකො. කාලො නං පබ්බාජෙතුංති චින්තෙත්වා රාජධීතාය ආරොචාපෙත්වා නිග්‍රොධකුමාරං පබ්බාජෙසි, කුමාරො ඛුරග්ගෙයෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං මහාවංසෙ. ในบรรดาคนเหล่านั้น พ่อค้าผู้เป็นพี่ใหญ่ที่กล่าวว่าจัณฑาลนั้น ได้บังเกิดเป็นโอรสของพระเจ้าสุมนราชกุมาร โอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าพินทุสาร. เรื่องราวตามลำดับของท่านนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า ในคราวที่พระเจ้าพินทุสารทรงประชวร อโศกราชกุมารได้ละราชสมบัติที่ตนได้ในอุชเชนีแล้วเสด็จมา ยึดเมืองทั้งหมดไว้ในอำนาจของตน แล้วจับพระเจ้าสุมนราชกุมาร. ในวันนั้นเอง พระเทวีสุมนาของพระเจ้าสุมนราชกุมารทรงครรภ์แก่ นางปลอมตัวออกไป มุ่งหน้าไปยังหมู่บ้านจัณฑาลแห่งหนึ่งซึ่งไม่ไกลนัก ใกล้บ้านของจัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า มีต้นไทรอยู่ต้นหนึ่ง ได้ยินเสียงเทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้นั้นกล่าวว่า "สุมนา มานี่เถิด" จึงเข้าไปใกล้เทวดานั้น เทวดาได้เนรมิตศาลาหลังหนึ่งด้วยอานุภาพของตน แล้วให้ (นาง) อยู่ว่า "จงอยู่ที่นี่เถิด" นางเข้าไปในศาลานั้น ในวันนั้นเองก็คลอดบุตร นางจึงตั้งชื่อบุตรนั้นว่า "นิโครธ" เพราะเทวดาต้นไทรนั้นรับอุปถัมภ์. จัณฑาลผู้เป็นหัวหน้า ตั้งแต่วันที่เห็นนาง ก็คิดว่านางเป็นธิดาของนายตน จึงจัดแจงวัตรปฏิบัติให้เป็นประจำ. พระราชธิดาประทับอยู่ที่นั่นเจ็ดปี นิโครธกุมารก็มีอายุเจ็ดปี. ครั้งนั้น พระมหาวัรุณเถระอรหันต์รูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาเห็นเหตุสมบัติของเด็กนั้น (คิดว่า) "บัดนี้เด็กมีอายุเจ็ดปีแล้ว ถึงเวลาที่จะบวชให้เขาแล้ว" ดังนี้ จึงแจ้งแก่พระราชธิดาแล้วบวชให้นิโครธกุมาร กุมารได้บรรลุอรหัตต์พร้อมกับโกนผม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ในมหาวงศ์ว่า 9. ๙. තං මහාවරුණො ථෙරො, තදා දිස්වා කුමාරකං; උපනිස්සයසම්පන්නං, අරහා පුච්ඡි මාතරං; පබ්බාජෙසි ඛුරග්ගෙ සො, අරහත්තමපාපුණීති. พระมหาวัรุณเถระนั้น เมื่อเห็นกุมารผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยในครั้งนั้น เป็นพระอรหันต์ จึงถามมารดา ท่านได้บวชให้ (กุมาร) พร้อมกับโกนผม (กุมาร) ได้บรรลุอรหัตต์ සො කිර එකදිවසං පාතොව සරීරං පටිජග්ගිත්වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තං කත්වා පත්තචීවර මාදාය මාතුඋපාසිකාය ගෙහද්වාරං ගච්ඡාමීති නික්ඛමි. මාතුනිවාසට්ඨානඤ්චස්ස දක්ඛිණද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා නගරමජ්ඣෙන ගන්ත්වා පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා ගන්තබ්බං හොති. තෙන ච සමයෙන අසොකො ධම්මරාජා පාචීනදිසාභිමුඛො සීහපඤ්ජරෙ චඞ්කමති. තං ඛණංයෙව නිග්‍රොධො රාජඞ්ගණං සම්පාපුණි සන්තින්ද්‍රියො සන්තමානසො යුගමත්තං පෙක්ඛමානො, තෙන වුත්තං එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො අද්දස නිග්‍රොධං සාමණෙරං රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡන්තං දන්තං ගුත්තං සන්තින්ද්‍රියං ඉරියාපථසම්පන්නන්ති. දිස්වා පනස්ස එතදහොසි. අයං ජනො සබ්බොපි වික්ඛිත්තචිත්තො භන්තමිගපටිභාගො. අයං පන දහරකො අවික්ඛිත්තො අතිවියස්ස ආලොකිතවිලොකිතං සම්මිඤ්ජනපසාරණඤ්ච සොභති. අද්ධා එතස්සබ්භන්තරෙ ලොකුත්තරධම්මො භවිස්සතීති රඤ්ඤො සහ [Pg.154] දස්සනෙනෙව සාමණෙරෙ චිත්තං පසීදි, පෙමං සණ්ඨහි, කස්මා. පුබ්බෙ කිර පුඤ්ඤකරණකාලෙ රඤ්ඤො ජෙට්ඨකභාතා වාණිජකොයං. ได้ยินว่า วันหนึ่ง ท่านนั้นบำรุงร่างกายแต่เช้าตรู่ ทำวัตรอาจารย์และอุปัชฌาย์แล้ว ถือบาตรและจีวร ออกไป (โดยคิดว่า) "เราจะไปที่ประตูเรือนของมารดาอุบาสิกา" ที่อยู่ของมารดาของท่านนั้น ต้องเข้าเมืองทางประตูทิศใต้ ผ่านกลางเมือง แล้วออกทางประตูทิศตะวันออกจึงจะไปถึง ในเวลานั้น พระเจ้าอโศกธรรมราชากำลังทรงจงกรมอยู่ที่สีหบัญชร หันพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ในขณะนั้นเอง พระนิโครธก็มาถึงลานหลวง มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ มองไปข้างหน้าเพียงชั่วแอก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวไว้ว่า "วันหนึ่ง พระราชาประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นสามเณรนิโครธกำลังเดินผ่านลานหลวง เป็นผู้ฝึกแล้ว คุ้มครองแล้ว มีอินทรีย์สงบ ถึงพร้อมด้วยอิริยาบถ" เมื่อทอดพระเนตรเห็นแล้ว ก็ทรงดำริว่า "คนทั้งหลายเหล่านี้ล้วนมีจิตฟุ้งซ่าน เหมือนเนื้อที่ตกใจกลัว แต่เด็กหนุ่มผู้นี้ไม่ฟุ้งซ่าน การมองดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออกของเขางดงามยิ่งนัก แน่แท้ ภายในของผู้นี้ต้องมีโลกุตรธรรมเป็นแน่" ดังนี้ จิตของพระราชาเลื่อมใสในสามเณรพร้อมกับการเห็นนั่นเอง ความรักก็ตั้งมั่นขึ้น เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า ในกาลก่อนเมื่อทำบุญ พ่อค้าผู้นี้เป็นพี่ชายของพระราชา 10. ๑๐. පුබ්බෙව සන්නිවාසෙන, පච්චුප්පන්නහිතෙන වා; එවං තං ජායතෙ පෙමං, උප්පලංව යථොදකෙති. ด้วยการอยู่ร่วมกันในกาลก่อน หรือด้วยประโยชน์ในปัจจุบัน ความรักนั้นย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ เหมือนดอกบัวกับน้ำ අථ රාජා සඤ්ජාතපෙමො සබහුමානො සාමණෙරං පක්කොසථාති අමච්චෙ පෙසෙසි, තෙ අතිචිරායන්තීති පුන ද්වෙ තයො පෙසෙසි තුරිතං ආගච්ඡතූති. සාමණෙරො අත්තනො පකතියා එව අගමාසි. රාජා පතිරූපාසනං ඤත්වා නිසීදථාති ආහ. සො ඉතොචිතො ච විලොකෙත්වා නත්ථි දානි අඤ්ඤො භික්ඛූති සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තං රාජපල්ලඞ්කං උපසඞ්කමිත්වා පත්තං ගණ්හනත්ථාය රඤ්ඤො ආකාරං දස්සෙසි. රාජා තං පල්ලඞ්කසමීපං ගච්ඡන්තං එව දිස්වා චින්තෙසි අජ්ජෙව දානි අයං සාමණෙරො ඉමස්ස ගෙහස්ස සාමිකො භවිස්සතීති, සාමණෙරො රඤ්ඤො හත්ථෙ පත්තං දත්වා පල්ලඞ්කං අභිරුහිත්වා නිසීදි. රාජා අත්තනො අත්ථාය සම්පාදිතං සබ්බං යාගුඛජ්ජකභත්තවිකතිං උපනාමෙසි. සාමණෙරො අත්තනො යාපනමත්තමෙව සම්පටිච්ඡි. භත්තකිච්චාවසානෙ රාජා ආහ සත්ථාරා තුම්හාකං දින්නඔවාදං ජානාථාති. ජානාමි මහාරාජ එකදෙසෙනාති. තාත මය්හම්පී නං කථෙහීති. සාධු මහාරාජාති රඤ්ඤො අනුරූපං ධම්මපඑද අප්පමාදවග්ගං අනුමොදනත්ථාය අභාසි. රාජා පන අප්පමාදො අමතපදං, පමාදො මච්චුනො පදංති සුත්වාව අඤ්ඤාතං තාත, පරියොසාපෙහීති ආහ. සාමණෙරො අනුමොදනා වසානෙ ද්වත්තිංසධුවභත්තානි ලභිත්වා පුන දිවසෙ ද්වත්තිංසභික්ඛූ ගහෙත්වා රාජන්තොපුරං පවිසිත්වා භත්තකිච්ච මකාසි. රාජා අඤ්ඤෙපි ද්වත්තිංසභික්ඛූ තුම්හෙහි සද්ධිංස්වෙ භික්ඛං ගණ්හන්තූති එතෙනෙව උපායෙන දිවසෙ [Pg.155] දිවසෙ වඩ්ඪාපෙන්තො සට්ඨිසහස්සානං බ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං භත්තං උපච්ඡින්දිත්වා අන්තොනිවෙසනෙ සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි නිග්‍රොධත්ථෙරගතෙනෙව පසාදෙන. නිග්‍රොධත්ථෙරොපි රාජානං සපරිසං තීසු සරණෙසු පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා බුද්ධසාසනෙ පොථුජ්ජනිකෙන පසාදෙන අචලප්පසාදං කත්වා පතිට්ඨාපෙසි. රාජාපි අසොකාරාමං නාම මහාවිහාරං කාරාපෙත්වා සට්ඨිසහස්සානං භික්ඛූනං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙසි. තෙන වුත්තං. ครั้งนั้น พระราชาทรงเกิดความรักใคร่และมีความเคารพอย่างยิ่ง จึงส่งอำมาตย์ไปเรียกสามเณรมา เมื่ออำมาตย์เหล่านั้นชักช้าอยู่ จึงส่งไปอีกสองสามคนว่า 'จงรีบมา' สามเณรก็มาตามปกติของตน พระราชาทรงทราบอาสนะที่สมควรแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งเถิด' สามเณรนั้นแลดูไปทางโน้นทางนี้ เห็นว่า 'บัดนี้ไม่มีภิกษุอื่นแล้ว' จึงเข้าไปยังพระราชบัลลังก์ที่กางเศวตฉัตรไว้ แล้วแสดงอาการเพื่อให้พระราชาทรงรับบาตร พระราชาทอดพระเนตรเห็นสามเณรนั้นกำลังเข้าไปใกล้พระบัลลังก์ จึงทรงดำริว่า 'สามเณรนี้จักเป็นเจ้าของเรือนนี้ในวันนี้เอง' สามเณรส่งบาตรให้ในพระหัตถ์ของพระราชาแล้วขึ้นนั่งบนพระบัลลังก์ พระราชาทรงนำข้าวต้ม ของขบเคี้ยว และอาหารนานาชนิดทั้งหมดที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์เองมาถวาย สามเณรรับเพียงพอแก่การยังอัตภาพให้เป็นไปเท่านั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระราชาตรัสว่า 'ท่านทราบโอวาทที่พระศาสดาประทานแก่ท่านหรือไม่' 'ทราบพระเจ้าข้า เพียงบางส่วน' 'พ่อเอ๋ย จงบอกแก่เราบ้างเถิด' 'ดีละพระเจ้าข้า' สามเณรจึงกล่าวพระธรรมบทหมวดอัปปมาทที่สมควรแก่พระราชา เพื่ออนุโมทนา แต่พระราชาเมื่อทรงสดับว่า 'ความไม่ประมาทเป็นทางแห่งอมตะ ความประมาทเป็นทางแห่งความตาย' แล้ว ก็ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เรารู้แล้ว จงจบเถิด' สามเณรเมื่อจบการอนุโมทนาแล้ว ได้รับภัตตาหารประจำ ๓๒ อย่าง ในวันรุ่งขึ้นจึงพาภิกษุ ๓๒ รูปเข้าไปยังพระราชวังชั้นใน แล้วทำภัตกิจ พระราชาตรัสว่า 'ภิกษุอื่นอีก ๓๒ รูปจงรับบิณฑบาตกับท่านในวันพรุ่งนี้' ด้วยอุบายนี้ ทรงเพิ่มจำนวนขึ้นทุกวัน ทรงตัดภัตตาหารของพราหมณ์และปริพาชก ๖๐,๐๐๐ คน แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูปในพระราชนิเวศน์ ด้วยความเลื่อมใสที่เกิดจากพระนิโครธเถระนั่นเอง พระนิโครธเถระก็ยังพระราชาพร้อมด้วยบริวารให้ตั้งมั่นในไตรสรณคมน์และศีล ๕ และยังให้ตั้งมั่นในพระพุทธศาสนา ทรงทำความเลื่อมใสของปุถุชนให้เป็นความเลื่อมใสที่ไม่หวั่นไหวแล้วให้ตั้งมั่นอยู่ พระราชาก็ทรงสร้างมหาวิหารชื่ออโศการาม แล้วทรงจัดตั้งภัตตาหารประจำสำหรับภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ทั่วชมพูทวีป ในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ทรงสร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ วิหาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า 11. ๑๑. චණ්ඩාලවාදිදොසෙන,ජාතො චණ්ඩාලගාමකෙ; පත්තානුමොදනා පාකා,ආසෙ සො හි අනාසවොති. ด้วยโทษที่ด่าว่าจัณฑาล จึงเกิดในหมู่บ้านจัณฑาล ด้วยผลแห่งการอนุโมทนาในบาตร ท่านนั้นแลเป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้ว අයං නිග්‍රොධත්ථෙරස්ස කථානයො. นี้เป็นเรื่องราวของพระนิโครธเถระ මධුදායකො පන වාණිජො දෙවලොකතො චවිත්වා පුප්ඵපුරෙ රාජකුලෙ උප්පජ්ජිත්වා පියදාසො නාම කුමාරො හුත්වා ඡත්තං උස්සාපෙත්වා සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජං අකාසි. කථං. ส่วนพ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในราชตระกูลที่เมืองบุปผบุรี เป็นกุมารชื่อปิยทาส ได้ยกฉัตรขึ้น (ครองราชย์) ได้ครองราชย์เป็นเอกราชทั่วชมพูทวีป อย่างไร බින්දුසාරරාජස්ස එකසතපුත්තා අහෙසුං. තෙ සබ්බෙ අසොකො අත්තනා සද්ධිං එකමාතිකං තිස්සකුමාරං ඨපෙත්වා ඝාතෙසි. ඝාතෙන්තො චත්තාරි වස්සානි අනභිසිත්තොව රජ්ජං කාරෙත්වා චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන තථාගතස්ස පරිනිබ්බාණතො ද්වින්නං වස්සසතනං උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජාභිසෙකං පාපුණි. අථ තං සකලජම්බුදීපෙ චතුරාසීතිනගරසහස්සෙ රාජානො ආගන්ත්වා උපට්ඨහිස්සන්ති. තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකා තයො පාසාදා අහෙසුං. එකො මහාසප්පිකො[Pg.156], එකො මොරගීවො, එකො මඞ්ගලො නාම, තෙසු නෙකනාටකසහස්සපරිවුතො පටිවසති. යාස්ස මධුආපණං දස්සෙසි, සා අසන්ධිමිත්තා නාම දෙවච්ඡරපරිභාගා රාජධීතා හුත්වා සට්ඨිසහස්සානං ඉත්ථීනං ජෙට්ඨිකා ධම්මාසොකරඤ්ඤො අග්ගමහෙසී අහොසි. අභිසෙකානන්තරං තස්ස ඉමා රාජිද්ධියො ආගතා, පථවියා ච හෙට්ඨා යොජනප්පමාණෙ ආණා පවත්තති. තථා උපරි ආකාසෙ. අනොතත්තදහතො අට්ඨහි කාජෙහි සොළසපානීයඝටෙ දිවසෙ දිවසෙ දෙවතා ආහරන්ති. යතො සාසනෙ උප්පන්නසද්ධො හුත්වා අට්ඨඝටෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. ද්වෙ ඝටෙ සට්ඨිමත්තානං තෙපිටකභික්ඛූනං ද්වෙ ඝටෙ අග්ගමහෙසියා අසන්ධිමිත්තාය. චත්තාරො ඝටෙ අත්තනා පරිභුඤ්චි දෙවතා, එව හිමවන්තතො නාගලතාදන්තකට්ඨං සිනිද්ධං මුදුකං රසවන්තං දිවසෙ දිවසෙ ආහරන්ති, තෙන රඤ්ඤො ච මහෙසියා ච සොළසන්නං නාටකසහස්සානඤ්ච සට්ඨිමත්තානඤ්ච භික්ඛුසහස්සානං දෙවසිකං දන්තපොණකිච්චං නිප්ඵජ්ජති. දෙවසිකමෙවස්ස දෙවතා අගදාමලකං අගදහරීටකං සුවණ්ණවණ්ණඤ්ච ගන්ධරසසම්පන්නං අම්බපක්කං ආහරන්ති. ඡද්දන්තදහතො පඤ්චවණ්ණං නිවාසනපාරුපනං පීතකවණ්ණං හත්ථපුඤ්ඡනකපටං දිබ්බඤ්ච පානං ආහරන්ති. දෙවසිකමෙවස්ස අනුලෙපනගන්ධං පාරුපනත්ථාය අසුත්තමයිකං සුමනපුප්ඵපටං මහාරහඤ්ජ අඤ්ජනං නාගභවනතො නාගරාජානො ආහරන්ති. ඡද්දන්තදහතොයෙව උට්ඨිතස්ස සාලිනො නවවාහසහස්සනි දිවසෙ දිවසෙ සුවා ආහරන්ති. තෙ මූසිකා නිත්ථුසකානි කරොන්ති. එකොපි ඛණ්ඩතණ්ඩුලො නාහොසි. රඤ්ඤො සබ්බට්ඨානෙසු අයමෙව තණ්ඩුලො පරිභොගං ගච්ඡති. මධුමක්ඛිකා මධුං කරොන්ති. කම්මාරසාලාසු අච්ඡා කූටං පහරන්ති. කරවීකසකුණා ආගන්ත්වා මධුරස්සරං විකූජෙන්තා රඤ්ඤො බලිකම්මං කරොන්ති. ඉමාහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො රාජා එකදිවසං සුවණ්ණසඞ්ඛලිකබන්ධනං [Pg.157] පෙසෙත්වා චතුන්නං බුද්ධානං අධිගතරූපදස්සනං කප්පා යුකං මහාකාලනාගරාජානං ආනයිත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අනෙකසත වණ්ණෙහි ජලජථලජපුප්ඵෙහි සුවණ්ණපුප්ඵෙහි ච පූජං කත්වා සබ්බා ලඞ්කාරපතිමණ්ඩිතෙහි සොළසහි නාටකසහස්සෙහි සමන්තතො පරික්ඛිපිත්වා අනන්තඤාණස්ස තාව මෙ සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස රූපං ඉමෙසං අක්ඛීනං ආපාථං කරොහීති වත්වා තෙන නිම්මිතං සකලසරීරෙ විප්පකිණ්ණපුඤ්ඤප්පභාවනිබ්බත්තාසීති අනුබ්‍යඤ්ජනපතිමණ්ඩිත ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණ සස්සිරීකතාය විකචකමලුප්පලපුණ්ඩරීකපතිමණ්ඩිතමිව සලිලතලං තාරාගණරංසිජාලවිසරවිප්ඵුරිතසොභාසමුජ්ජලමිව ගගනතලං නීලපීතලොහිතා දිභෙදං විචිත්තවණ්ණරංසිවිනද්ධබ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිතාය සඤ්ච්‍යාප්පභානුරාගඉන්දධනුවිජ්ජුල්ලතාපරික්ඛිත්තමිව කණකගිරිසිඛරං නානාවිරාගවිමලකෙතුමාලාසමුජ්ජලිතචාරුමත්ථකසොභනං නයනරසායනමිව ච බ්‍රහ්මදෙවමනුජනාගයක්ඛගණානං බුද්ධරූපං පස්සන්තො සත්තදිවසානි අක්ඛිපූජං නාම අකාසි. රාජා කිර අභිසෙකං පාපුණිත්වා තීණියෙව සංවච්ඡරානි බාහිරකපාසණ්ඩං පරිගණ්හි, චතුත්ථෙ සංවච්ඡරෙ බුද්ධසාසනෙ පසීදි, තස්ස පන පිතා බින්දුසාරො බ්‍රාහ්මණභත්තො අහොසි. සො බ්‍රාහ්මණානඤ්ච බ්‍රාහ්මණජාතිපාසණ්ඩානං පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකානඤ්ච සට්ඨිසහස්සමත්තානං නිච්චභත්තං පට්ඨපෙසි. අසොකොපි පිතරා පවත්තිතං දානං අත්තනො අන්තොපුරෙ තථෙව දදමානො එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො තෙ උපසමපරිබාහිරෙන ආචාරෙන භුඤ්ජමානෙ අසංයතින්ද්‍රියෙ අවිනීතඉරියාපථෙ දිස්වා චින්තෙසි, ඊදිසං දානං උපපරික්ඛිත්වා යුත්තට්ඨානෙ දාතුං වට්ටතීති. එවං චින්තෙත්වා අමච්චෙ ආහ, ගච්ඡථ භණෙ අත්තනො අත්තනො සාධුසම්මතෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ අන්තොපුරං අභිහරථ දානං දස්සාමීති, අමච්චා සාධු දෙවාති රඤ්ඤො [Pg.158] පටිස්සුත්වා තෙ තෙ පණ්ඩරඞ්ගපරිබ්බාජකා ජීවක නිගණ්ඨාදයො ආනෙත්වා ඉමෙ මහාරාජ අම්හාකං අරහන්තොති ආහංසු, අථ රාජා අන්තොපුරෙ උච්චාවචානි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා ආගච්ඡන්තූති වත්වා ආගතාගතෙ ආහ අත්තනො අනුරූපෙ ආසනෙ නිසීදථාති, එකච්චෙ භද්දපීඨකෙසු එකච්චෙ ඵලකපීඨකෙසු නිසීදිංසු, තං දිස්වා රාජා නත්ථි එතෙසං අන්තො සාරොති ඤත්වා තෙසං අනුරූපං ඛාදනීයභොජනීයං දත්වා උය්‍යොජෙසි. එවං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ එකදිවසං සීහපඤ්ජරෙ ඨිතො නිග්‍රොධසාමණෙරං දිස්වා තස්මිං ගතෙන පසාදෙන බුද්ධසාසනෙ පසන්නො සට්ඨිසහස්සමත්තෙ පාසණ්ඩියෙ අපනෙත්වා සට්ඨිසහස්සමත්තෙ භික්ඛූ භොජෙන්තො බුද්ධසාසනෙ පසීදිත්වා අසොකාරාමං කාරෙත්වා තත්ථ තෙ වසාපෙන්තො එකදිවසං අසොකාරාමෙ සට්ඨිසහස්සභික්ඛූනං දානං දත්වා තෙසං මජ්ඣෙ නිසජ්ජ සඞ්ඝං චතූහි පච්චයෙහි පවාරෙත්වා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡි, භන්තෙ භගවතා දෙසිතධම්මො නාම කිත්තකො හොතීති, මහාරාජ නව අඞ්ගානි, ඛන්ධතො චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානීති. රාජා ධම්මෙ පසීදිත්වා එකෙකං ධම්මක්ඛන්ධං එකෙකවිහාරෙන පූජෙස්සාමීති එකදිවසමෙව ඡන්නවුතිකොටිඛනං විස්සජ්ජෙත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි, එකමෙකස්මිං නගරෙ එකමෙකං විහාරං කාරෙන්තා චතුරාසීතියා නගරසහස්සෙසු චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරාපෙථාති, සයඤ්ච අසොකාරාමෙ අසොකමහාවිහාරත්ථාය කම්මං පට්ඨපෙසි, සඞ්ඝො ඉන්දගුත්තත්ථෙරං නාම මහිද්ධිකං මහානුභාවං ඛීණාසවං නවකම්මාධිට්ඨායකං අදාසි, ථෙරො යං යං න නිට්ඨාති, තං තං අත්තනො ආනුභාවෙන නිට්ඨාපෙසි, එවංපිතීහි සංවච්ඡරෙහි විහාරකම්මං නිට්ඨාපෙසි, එකදිවසමෙව සබ්බනගරෙහි පණ්ණානි ආගමිංසු, අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං නිට්ඨිතානි දෙව චතුරාසීතිමහාවිහාරසහස්සානීති. අථ රාජා [Pg.159] භික්ඛුසඞ්ඝං උපසඞ්කමිත්වා භන්තෙ මයා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානි කාරිතානි, ධාතුයො කුතො ලච්ඡාමීති පුච්ඡි, මහාරාජ ධාතුනිධානං නාම අත්ථීති සුණොම, න පන පඤ්ඤායති අසුකට්ඨානෙති. රාජා රාජගහෙ චෙතියං භින්දාපෙත්වා ධාතුං අපස්සන්තො පටිපාකතිකං කාරාපෙත්වා භික්ඛුභික්ඛුණියො උපාසකඋපාසිකායොති චතස්සො පරිසා ගහෙත්වා වෙසාලියං ගතො. තත්‍රාපි අලභිත්වා කපිලවත්ථුං ගතො, තත්‍රාපි අලභිත්වා රාමගාමං ගතො, රාමගාමෙ නාගා චෙතියං භින්දිතුං නාදංසු. චෙතියෙ නිපතිතකුද්දාලො ඛණ්ඩාවණ්ඩං හොති, එවං තත්‍රාපි අලභිත්වා අල්ලකප්පං පාවං කුසිනාරංති සබ්බචෙතියානි භින්දිත්වා ධාතුං අලභිත්වා පටිපාකතිකානි කත්වා රාජගහං ගන්ත්වා චතස්සො පරිසා සන්නිපාතාපෙත්වා අත්ථි කෙනචි සුතපුබ්බං අසුකට්ඨානෙ ධාතුනිධානංති පුච්ඡි. තත්ථෙකො වීසංවස්ස සතිකො ථෙරො අසුකට්ඨානෙ ධාතුනිධානංති න ජානාමි, මය්හං පන පිතාමහත්ථෙරො මයි සත්තවස්සිකාලෙ මාලාචඞ්ගොටකං ගාහාපෙත්වා එහි සාමණෙර අසුකගච්ඡන්තරෙ පාසාණථූපො අත්ථි. තත්ථ ගච්ඡාමාති ගන්ත්වා පූජෙත්වා ඉමං ඨානං උපධාරෙතුං වට්ටති සාමණෙරාති ආහ. අහං එතමෙව ජානාමි මහාරාජාති ආහ. රාජා එතදෙව ඨානංති වත්වා ගච්ඡෙ හරාපෙත්වා පාසාණථූපං පංසුංච අපනෙත්වා හෙට්ඨා සුධාභූමිං අද්දස, තතො සුධා ච ඉට්ඨකායො ච හරාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන පරිවෙණං ඔරුය්හ සත්තරතනවාලිකං අසිහත්ථානි ච කට්ඨරූපකානි සම්පරිවත්තන්තානි අද්දස, සො යක්ඛදාසකෙ පක්කොසාපෙත්වා බලිකම්මං කාරාපෙත්වාපි නෙව අන්තං පස්සන්තො දෙවතා නමස්සමානො අහං ඉමා ධාතුයො ගහෙත්වා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සෙ නිදහිත්වා සක්කාරං කරොමි. මා මෙ දෙවතා අන්තරායං කරොන්තූති ආහ, සක්කො දෙවරාජා චාරිකං චරන්තො තං දිස්වා විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා තාත අසොකධම්මරාජා ධාතුයො [Pg.160] නීහරිස්සාමීති පරිවෙණං ඔතිණ්ණො. ගන්ත්වා කට්ඨරූපානි නීහරාපෙහීති. සො පඤ්චචූලකගාමදාරකවෙසෙන ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ධනුකහත්ථො ඨත්වා හාරෙමි මහාරාජාති ආහ, හර තාතාති සරං ගහෙත්වා සන්ධිම්හියෙව විජ්ඣි, සබ්බං විප්පකිරීයිත්ථ, අථ රාජා ආවිඤ්ජනෙ බන්ධකුඤ්චිකමුද්දිකං ගණ්හි, මණික්ඛන්ධං පස්සිත්වා අනාගතෙ දළිද්දරාජානො ඉමං මණිං ගහෙත්වා ධාතූනං සක්කාරං කරොන්තූති පණ්ණෙ අක්ඛරානි දිස්වා කුජ්ඣිත්වා මාදිසානං පන රාජූනං දළිද්දරාජාති වත්තුං අයුත්තංති පුනප්පුනං ඝටෙත්වා ද්වාරං විවරිත්වා අන්තොගෙහං පවිට්ඨො අට්ඨාරසවස්සාධිකානං ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි ආරොපිතදීපා තථෙව පජ්ජලන්ති, නීලුප්පලපුප්ඵානි තංඛණංයෙව ආහරිත්වා ආරොපිතානි විය පුප්ඵසන්ථාරො තං ඛණං සන්ථතො විය ගන්ධා තං මුහුත්තං පිංසිත්වා ඨපිතා විය අහෙසුං. රාජා සුවණ්ණපට්ටං ගහෙත්වා අනාගතෙ පියදාසො නාම කුමාරො ඡත්තං උස්සාපෙත්වා අසොකො නාම ධම්මරාජා භවිස්සති, සො ඉමා ධාතුයො විත්ථාරිතා කරිස්සතීති වාචෙත්වා දිට්ඨොහං අය්‍යෙන මහාකස්සපත්ථෙරෙනාති වත්වා වාමහත්ථං ආභුජිත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන අප්ඵොටෙසි. සො තස්මිං ඨානෙ පරිචරණකධාතුමත්තමෙව ඨපෙත්වා සෙසධාතුයො සබ්බා ගහෙත්වා ධාතුඝරං පුබ්බෙ පිහිතනයෙනෙව පිදහිත්වා සබ්බා යථා පකතියායෙව කාරෙත්වා උපරිපාසාණචෙතියං පතිට්ඨාපෙත්වා චතුරාසීතියා විහාරසහස්සෙසු ධාතුයො පතිට්ඨාපෙසි. අථෙකදිවසං රාජා විහාරං ගන්ත්වා භික්ඛුසංඝං වන්දිත්වා එකමන්තෙ නිසින්නො යදි භන්තෙ ඡන්නවුතිකොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා චතුරාසීතිවිහාරසහස්සානිසචෙතියානි කාරාපෙත්වාපි අහං න දායාදො. අඤ්ඤො කො දායාදොති, පච්චයදායකො නාම ත්වං මහාරාජ, යො පන අත්තනො පුත්තඤ්ච ධීතරඤ්ච පබ්බාජෙති, අයං සාසනෙ දායාදො නාමාති එවං වුත්තෙ [Pg.161] අසොකො රාජා සාසනෙ දායාදභාවං පත්ථයමානො අවිදූරෙ ඨිතං මහින්දකුමාරං දිස්වා සක්ඛිස්සසි තාත ත්වං පබ්බජිතුංති ආහ. කුමාරො පකතියා පබ්බජිතුකාමො රඤ්ඤො වචනං සුත්වා අතිවිය පාමොජ්ජජාතො පුබ්බජාමි දෙව. මං පබ්බාජෙත්වා සාසනෙ දායාදො හොථාති ආහ. තෙන ච සමයෙන රාජධීතා සංඝමිත්තාපි තස්මිං ඨානෙ ඨිතා හොති. තං දිස්වා ආහ ත්වම්පි අම්ම පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසීති, සාධු තාතාති සම්පටිච්ඡි. රාජා පුත්තානං මනං ලභිත්වා පහට්ඨචිත්තො භික්ඛුසංඝං උපසඞ්කමිත්වා භන්තෙ ඉමෙ දාරකෙ පබ්බාජෙත්වා මං සාසනෙ දායාදං කරොථාති. සඞ්ඝො රඤ්ඤො වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා කුමාරං මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන උපජ්ඣායෙන මහාදෙවත්ථෙරෙන ආචරියෙන පබ්බජාපෙසි. මජ්ඣන්තිකත්ථෙරෙන ආචරියෙන උපසම්පාදෙසි, සො උපසම්පදාමාලකෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. සඞ්ඝමිත්තායපි රාජධීතාය ආචරියාණී ආයුපාලත්ථෙරී නාම. උපජ්ඣායා ධම්මපාලත්ථෙරී නාම අහොසි. රාජා පන අනෙකාකාරෙන බුද්ධසාසනං සොභෙත්වා මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරස්ස සහායෙන සට්ඨිසහස්සමත්තෙ දුස්සීලෙ තිත්ථියෙ බුද්ධසාසනා උප්පබ්බාජෙත්වා තතියධම්මසංගීතිං නිට්ඨාපෙසි. තස්මිං කිර සමාගමෙ භික්ඛුභික්ඛුණියො කිත්තකාති, වුත්තඤ්හි. พระเจ้าพินทุสารมีพระโอรส ๑๐๑ พระองค์ พระเจ้าอโศกทรงปลงพระชนม์พระโอรสเหล่านั้นทั้งหมด เว้นแต่พระกุมารติสสะผู้ร่วมพระมารดาเดียวกันกับพระองค์ เมื่อทรงปลงพระชนม์แล้ว ทรงครองราชย์โดยยังมิได้ทรงรับอภิเษกอยู่ ๔ ปี เมื่อล่วง ๔ ปีนั้นแล้ว ในปีที่ ๒๑๘ นับแต่การปรินิพพานของพระตถาคต พระองค์ได้ทรงรับการอภิเษกเป็นเอกราชในชมพูทวีปทั้งหมด ครั้งนั้น พระราชาทั้งหลายในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองทั่วชมพูทวีปจะเสด็จมาเฝ้าปรนนิบัติพระองค์ มีปราสาท ๓ หลังที่เหมาะสมกับ ๓ ฤดู หลังหนึ่งชื่อมหาสัปปิกะ หลังหนึ่งชื่อโมรคีวะ หลังหนึ่งชื่อมังคละ พระองค์ประทับอยู่ในปราสาทเหล่านั้น แวดล้อมด้วยนางฟ้อนรำหลายพัน นางผู้ได้ถวายน้ำผึ้งนั้น ชื่ออสันธิมิตตา เป็นพระราชธิดาผู้มีส่วนแห่งเทพธิดา ได้เป็นประมุขของหญิง ๖ หมื่น และเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าธรรมาโศก ภายหลังการอภิเษก ฤทธิ์แห่งพระราชาเหล่านี้ได้มาถึงพระองค์ พระอาชญาของพระองค์แผ่ไปใต้แผ่นดินประมาณหนึ่งโยชน์ และเหนืออากาศก็เช่นกัน เทวดาทั้งหลายนำน้ำ ๑๖ หม้อด้วย ๘ หาบจากสระอโนดาตมาถวายทุกวัน เพราะเหตุนั้น เมื่อทรงเกิดศรัทธาในพระศาสนาแล้ว จึงถวายน้ำ ๘ หม้อแก่พระภิกษุสงฆ์ ๒ หม้อแก่พระภิกษุผู้ทรงพระไตรปิฎกประมาณ ๖ หมื่นรูป ๒ หม้อแก่อัครมเหสีอสันธิมิตตา ๔ หม้อทรงบริโภคเอง เทวดาทั้งหลายนำไม้สีฟันเถานาคที่นุ่มนวล อ่อนนุ่ม และมีรส จากป่าหิมพานต์มาถวายทุกวัน ด้วยเหตุนั้น กิจสีฟันของพระราชา พระมเหสี นางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นาง และพระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูปจึงสำเร็จได้ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำมะขามป้อมที่เป็นยา สมอที่เป็นยา และมะม่วงสุกที่มีสีทอง สมบูรณ์ด้วยกลิ่นและรส มาถวายพระองค์ทุกวัน เทวดาทั้งหลายนำผ้าสำหรับนุ่งและห่ม ๕ สี ผ้าเช็ดมือสีเหลือง และน้ำดื่มอันเป็นทิพย์จากสระฉัททันต์มาถวาย พญานาคทั้งหลายนำเครื่องลูบไล้และของหอม ผ้าดอกมะลิที่ไม่ได้ทำด้วยด้ายสำหรับห่ม และยาหยอดตาอันมีค่ามากจากนาคพิภพมาถวายพระองค์ทุกวัน นกแก้วทั้งหลายนำข้าวสาลีที่เกิดขึ้นจากสระฉัททันต์นั่นเอง ๙,๐๐๐ เกวียนมาถวายทุกวัน หนูเหล่านั้นทำให้ข้าวสาลีไม่มีแกลบ ไม่มีข้าวสารหักแม้แต่เม็ดเดียว ข้าวสารนี้เองย่อมถึงการบริโภคในทุกสถานที่ของพระราชา ผึ้งทั้งหลายทำน้ำผึ้ง หมีทั้งหลายตีทั่งในโรงช่างเหล็ก นกการเวกทั้งหลายมาแล้วร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ทำการพลีกรรมของพระราชา พระราชาผู้ประกอบด้วยฤทธิ์เหล่านี้ วันหนึ่งทรงส่งเครื่องผูกคือโซ่ทองไปอัญเชิญพญานาคมหากาฬ ผู้ได้เห็นรูปของพระพุทธเจ้า ๔ พระองค์ มีอายุยืนเป็นกัป มาแล้วให้นั่งบนบัลลังก์อันมีค่ามากใต้เศวตฉัตร ทรงบูชาด้วยดอกไม้หลายร้อยสี ทั้งดอกไม้ที่เกิดในน้ำและเกิดบนบก และดอกไม้ทอง ทรงให้แวดล้อมโดยรอบด้วยนางฟ้อนรำ ๑๖,๐๐๐ นางที่ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง แล้วตรัสว่า 'ขอท่านจงเนรมิตพระรูปของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้เป็นพระธรรมราชาผู้ประเสริฐ มีพระอนันตญาณ ให้ปรากฏแก่จักษุของข้าพเจ้าเถิด' เมื่อพญานาคนั้นเนรมิตพระพุทธรูปอันประดับด้วยพระอนุพยัญชนะ ๘๐ และพระมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ อันเกิดจากพระปุญญาภิสังขารที่แผ่ไปทั่วพระสรีระ มีพระสิริโสภาคย์ประดุจพื้นน้ำที่ประดับด้วยดอกบัวหลวง บัวสาย และบัวขาวที่บานสะพรั่ง ประดุจท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยความรุ่งเรืองของข่ายแห่งรัศมีของหมู่ดาว ประดุจยอดภูเขาทองที่ล้อมรอบด้วยสายฟ้าและรุ้งกินน้ำอันเกิดจากแสงสนธยา ด้วยความงดงามของพระรัศมีหนึ่งวาที่แผ่ซ่านออกไปเป็นสีต่าง ๆ มีสีเขียว เหลือง แดง เป็นต้น และมีความงดงามที่พระเศียรอันรุ่งเรืองด้วยพระเกตุมาลาอันบริสุทธิ์หลากสี เป็นที่เจริญตาเจริญใจของเหล่าพรหม เทพ มนุษย์ นาค และยักษ์ พระราชาทรงทอดพระเนตรพระพุทธรูปนั้นแล้ว ได้ทรงทำการบูชาด้วยดวงพระเนตรตลอด ๗ วัน พระราชาทรงรับอภิเษกแล้ว ทรงบำรุงพวกมิจฉาทิฏฐิภายนอกอยู่ ๓ ปี ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาในปีที่ ๔ ส่วนพระเจ้าพินทุสารพระบิดาของพระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพราหมณ์ พระองค์ได้ทรงตั้งนิตยภัตแก่พราหมณ์และพวกมิจฉาทิฏฐิเหล่าอื่น และพวกปริพาชกนุ่งขาวประมาณ ๖ หมื่นคน แม้พระเจ้าอโศกเมื่อจะทรงให้ทานในภายในพระราชวังตามที่พระบิดาทรงเริ่มไว้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้นผู้มีมารยาทห่างไกลจากความสงบ บริโภคอาหารอยู่ มีอินทรีย์ไม่สำรวม มีกิริยาอาการไม่เรียบร้อย จึงทรงดำริว่า 'การพิจารณาแล้วให้ทานเช่นนี้ในที่ที่ควรให้ จึงจะควร' ทรงดำริอย่างนี้แล้ว จึงตรัสกับพวกอำมาตย์ว่า 'แน่ะพนาย พวกท่านจงไปนำสมณพราหมณ์ที่พวกท่านสมมติว่าเป็นคนดีมาในภายในพระราชวังเถิด เราจะให้ทาน' พวกอำมาตย์รับสนองพระบรมราชโองการว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วก็นำพวกปริพาชกนุ่งขาว พวกอาชีวก และพวกนิครนถ์เป็นต้นเหล่านั้นมาแล้วกราบทูลว่า 'ขอเดชะมหาราช คนเหล่านี้เป็นพระอรหันต์ของพวกข้าพระองค์' ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ปูลาดอาสนะสูงและต่ำไว้ในภายในพระราชวังแล้วตรัสว่า 'จงเข้ามาเถิด' เมื่อคนเหล่านั้นมาแล้ว จึงตรัสว่า 'จงนั่งบนอาสนะที่สมควรแก่ตนเถิด' บางพวกก็นั่งบนตั่งอาสนะอันดี บางพวกก็นั่งบนตั่งแผ่นไม้ พระราชาทรงเห็นอาการนั้นแล้วทรงทราบว่า 'คนเหล่านี้ไม่มีสาระภายใน' จึงพระราชทานของเคี้ยวของฉันที่สมควรแก่คนเหล่านั้นแล้วส่งกลับไป เมื่อเวลาผ่านไปอย่างนี้ วันหนึ่งประทับยืนอยู่ที่สีหบัญชร ทอดพระเนตรเห็นนิโครธสามเณร ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นในสามเณรนั้น ทรงให้พวกมิจฉาทิฏฐิประมาณ ๖ หมื่นคนออกไป แล้วทรงถวายภัตตาหารแก่พระภิกษุประมาณ ๖ หมื่นรูป ทรงเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาแล้วทรงสร้างอโศการาม ทรงให้พระภิกษุเหล่านั้นอาศัยอยู่ในอโศการามนั้น วันหนึ่งทรงถวายทานแก่พระภิกษุ ๖ หมื่นรูปในอโศการาม ประทับนั่งในท่ามกลางพระภิกษุเหล่านั้น ทรงปวารณาพระสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ แล้วตรัสถามปัญหานี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้มีประมาณเท่าไร?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร มีองค์ ๙ โดยพระธรรมขันธ์มี ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์' พระราชาทรงเลื่อมใสในพระธรรมแล้ว ทรงดำริว่า 'เราจะบูชาพระธรรมขันธ์แต่ละพระธรรมขันธ์ด้วยวิหารแต่ละหลัง' จึงทรงสละพระราชทรัพย์ ๙๖ โกฏิในวันเดียวเท่านั้น แล้วมีพระบรมราชโองการสั่งพวกอำมาตย์ว่า 'พวกท่านจงให้สร้างวิหารในเมืองแต่ละเมือง เมืองละหนึ่งหลัง ให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังในเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง' และพระองค์เองก็ทรงเริ่มการก่อสร้างเพื่อเป็นอโศกมหาวิหารในอโศการาม พระสงฆ์ได้มอบหมายให้พระอินทคุตตเถระผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เป็นพระขีณาสวเจ้า เป็นผู้อำนวยการก่อสร้าง พระเถระทำให้การก่อสร้างส่วนที่ยังไม่เสร็จให้เสร็จสิ้นด้วยอานุภาพของตน การก่อสร้างวิหารเสร็จสิ้นลงภายใน ๓ ปีอย่างนี้ ในวันเดียวเท่านั้น หนังสือแจ้งข่าวก็มาจากเมืองทั้งปวง พวกอำมาตย์กราบทูลพระราชาว่า 'ขอเดชะ วิหารใหญ่ ๘๔,๐๐๐ หลังเสร็จสิ้นแล้วพระเจ้าข้า' ลำดับนั้น พระราชาเสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าให้สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังแล้ว จะได้พระบรมสารีริกธาตุจากที่ไหน?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พวกอาตมาได้ยินว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ แต่ไม่ปรากฏว่าอยู่ที่ไหน' พระราชาทรงให้รื้อเจดีย์ในกรุงราชคฤห์ เมื่อไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วทรงพาบริษัท ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เสด็จไปยังกรุงเวสาลี แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังกรุงกบิลพัสดุ์ แม้ในที่นั้นก็ไม่พบ จึงเสด็จไปยังรามคาม พวกนาคในรามคามไม่ยอมให้รื้อเจดีย์ จอบที่ขุดลงไปที่เจดีย์ก็หักเป็นท่อน ๆ เมื่อไม่พบในที่นั้นอย่างนี้ จึงเสด็จไปยังเมืองอัลลกัปปะ เมืองปาวา และเมืองกุสินารา ทรงรื้อเจดีย์ทั้งหมดแล้วไม่พบพระบรมสารีริกธาตุ จึงทรงให้สร้างกลับคืนตามเดิม แล้วเสด็จกลับไปยังกรุงราชคฤห์ ทรงให้ประชุมบริษัท ๔ แล้วตรัสถามว่า 'มีใครเคยได้ยินมาก่อนไหมว่า มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใดแห่งหนึ่ง?' ในที่นั้น พระเถระรูปหนึ่งอายุ ๑๒๐ ปี กล่าวว่า 'อาตมาไม่ทราบว่ามีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่แห่งใด แต่เมื่ออาตมาอายุ ๗ ขวบ พระอุปัชฌาย์ซึ่งเป็นปู่ของอาตมาให้ถือกระเช้าดอกไม้แล้วกล่าวว่า มาเถิดสามเณร ในระหว่างกอไม้โน้นมีสถูปหินอยู่ เราจะไปที่นั่นกัน เมื่อไปถึงแล้วท่านบูชาแล้วกล่าวว่า สามเณร ควรจดจำสถานที่นี้ไว้ มหาบพิตร อาตมาทราบเพียงเท่านี้' พระราชาทรงดำริว่า 'สถานที่นี้เอง' จึงทรงให้ถางกอไม้ นำสถูปหินและดินออก ทอดพระเนตรเห็นพื้นปูนขาวข้างล่าง จากนั้นทรงให้นำปูนขาวและอิฐออก เสด็จลงไปตามลำดับ ทอดพระเนตรเห็นทรายรัตนะ ๗ ประการ และหุ่นไม้ถือดาบหมุนเวียนอยู่รอบ ๆ พระองค์ทรงเรียกพวกยักษ์รับใช้มาให้ทำการพลีกรรมแล้วก็ยังไม่เห็นทางเข้า จึงทรงประนมมือไหว้เทวดาแล้วตรัสว่า 'ข้าพเจ้าจะอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้ไปประดิษฐานในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังเพื่อทำการสักการะ ขอเทวดาทั้งหลายอย่าได้ทำอันตรายแก่ข้าพเจ้าเลย' ท้าวสักกะเทวราชทรงตรวจดูโลก ทอดพระเนตรเห็นเหตุการณ์นั้น จึงตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาว่า 'พ่อเอ๋ย พระเจ้าอโศกธรรมราชเสด็จลงไปในอุโมงค์เพื่อจะนำพระบรมสารีริกธาตุออกไป ท่านจงไปนำหุ่นไม้ออกเสีย' วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงเพศเป็นเด็กชาวบ้านไว้จุก ๕ จุก ถือธนูยืนอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระราชาแล้วกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะนำออกให้' พระราชาตรัสว่า 'จงนำออกเถิดพ่อ' เขาจึงถือลูกศรยิงไปที่ข้อต่อ หุ่นไม้ทั้งหมดก็กระจัดกระจายไป ลำดับนั้น พระราชาทรงถือลูกกุญแจที่ผูกไว้ที่เชือกดึง ทอดพระเนตรเห็นแท่งมณีและเห็นอักษรในแผ่นทองว่า 'ในอนาคต พระราชาที่ยากจนจงถือเอาแท่งมณีนี้ไปทำการสักการะพระบรมสารีริกธาตุเถิด' ทรงกริ้วว่า 'ไม่ควรจะเรียกพระราชาเช่นเราว่าพระราชาผู้ยากจน' ทรงเปิดประตูแล้วเสด็จเข้าไปในห้องชั้นใน ประทีปที่จุดไว้ตั้งแต่ ๒๑๘ ปีก่อนยังคงสว่างไสวอยู่ ดอกอุบลเขียวที่นำมาบูชาไว้ก็เหมือนกับเพิ่งนำมาวางไว้ในขณะนั้นเอง เครื่องลาดดอกไม้ก็เหมือนกับเพิ่งลาดไว้ในขณะนั้น ของหอมก็เหมือนกับเพิ่งบดวางไว้ในขณะนั้น พระราชาทรงถือแผ่นทองมาอ่านว่า 'ในอนาคต กุมารนามว่าปิยทาส จะยกฉัตรขึ้นเป็นพระธรรมราชนามว่าอโศก พระองค์จะทำให้พระบรมสารีริกธาตุเหล่านี้แพร่หลายไป' แล้วตรัสว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามหากัสสปเถระเห็นเราแล้ว' ทรงงอพระหัตถ์ซ้ายแล้วทรงตบพระหัตถ์ขวา พระองค์ทรงเหลือพระบรมสารีริกธาตุไว้ในที่นั้นเพียงเล็กน้อยเพื่อใช้บูชา ทรงอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุที่เหลือทั้งหมดไป แล้วทรงปิดเรือนพระบรมสารีริกธาตุไว้ตามเดิม ทรงทำให้ทุกอย่างเป็นปกติเหมือนเดิม ทรงประดิษฐานสถูปหินไว้ข้างบน แล้วทรงประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุไว้ในวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลัง ลำดับนั้น วันหนึ่งพระราชาเสด็จไปยังวิหาร ทรงไหว้พระภิกษุสงฆ์แล้วประทับนั่ง ณ ส่วนข้างหนึ่ง ตรัสถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าจะสละทรัพย์ ๙๖ โกฏิ สร้างวิหาร ๘๔,๐๐๐ หลังพร้อมทั้งเจดีย์แล้ว ข้าพเจ้าก็ยังไม่ใช่ทายาทหรือ? ใครเล่าเป็นทายาท?' พระสงฆ์ตอบว่า 'มหาบพิตร พระองค์เป็นเพียงปัจจัยทายาท ส่วนผู้ใดบวชบุตรหรือธิดาของตน ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทายาทในพระศาสนา' เมื่อพระสงฆ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้าอโศกทรงปรารถนาความเป็นทายาทในพระศาสนา ทอดพระเนตรเห็นมหินทกุมารประทับยืนอยู่ไม่ไกล จึงตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย เจ้าจะสามารถบวชได้ไหม?' พระกุมารซึ่งมีพระทัยปรารถนาจะบวชอยู่แล้ว พอได้สดับพระดำรัสของพระราชา ก็ทรงมีความปราโมทย์อย่างยิ่ง กราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช ขอพระองค์ทรงให้ข้าพระองค์บวชแล้วเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' และในสมัยนั้น พระราชธิดาสังฆมิตตาก็ประทับยืนอยู่ในที่นั้นด้วย พระราชาทอดพระเนตรเห็นนางแล้วจึงตรัสว่า 'แม่เอ๋ย แม้เจ้าก็สามารถจะบวชได้ไหม?' นางรับคำว่า 'ดีแล้ว เพคะเสด็จพ่อ' พระราชาทรงได้พระทัยของพระโอรสและพระธิดาแล้ว มีพระทัยยินดี เสด็จเข้าไปหาพระภิกษุสงฆ์แล้วตรัสว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงให้เด็กทั้งสองนี้บวช แล้วทำให้ข้าพเจ้าเป็นทายาทในพระศาสนาเถิด' พระสงฆ์รับพระดำรัสของพระราชาแล้ว ให้พระกุมารบวชโดยมีพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระเป็นพระอุปัชฌาย์ มีพระมหาเทวเถระเป็นพระอาจารย์ และให้บรรพชา มีพระมัชฌันติกเถระเป็นพระอาจารย์ให้พระกุมารอุปสมบท พระกุมารนั้นบรรลุพระอรหันต์พร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายในสีมาที่อุปสมบทนั่นเอง ส่วนพระราชธิดาสังฆมิตตามีพระอายุปาลเถรีเป็นพระอาจารย์ มีพระธรรมปาลเถรีเป็นพระอุปัชฌาย์ ส่วนพระราชาทรงทำให้พระพุทธศาสนารุ่งเรืองด้วยประการต่าง ๆ ทรงให้พวกเดียรถีย์ทุศีลประมาณ ๖ หมื่นคนสึกจากพระพุทธศาสนาด้วยความช่วยเหลือของพระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ แล้วทรงให้การทำตติยสังคายนาเสร็จสิ้นลง ได้ยินว่า ในสมาคมนั้น มีภิกษุและภิกษุณีประมาณเท่าไร? ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า... 12. ๑๒. තස්මිං සමාගමෙ ආසුං, අසීතිභික්ඛුකොටියො; අහෙසුං සතසහස්සානි, තෙසු ඛීණාසවා යතී. ในการประชุมนั้น มีภิกษุ ๘๐ โกฏิ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น มีพระขีณาสพผู้สำรวมแล้วหนึ่งแสนรูป 13. ๑๓. නවුතිසතසහස්සානි, අහූ භික්ඛුණියො තහිං; ඛීණාසවා සික්ඛුණියො, සහස්සං ආසු තාසු චාති. ในที่นั้น มีภิกษุณีเก้าล้านรูป และในบรรดาภิกษุณีเหล่านั้น มีภิกษุณีผู้เป็นพระขีณาสพหนึ่งพันรูป එවං [Pg.162] සො අසොකො ධම්මරාජා සකලජම්බුදීපෙ අග්ගරාජා හුත්වා බුද්ධසාසනං සොභෙන්තො විහාසි. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන මහාවංසෙ වුත්තොති. වුත්තඤ්හි. พระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระราชาผู้เลิศในชมพูทวีปทั้งสิ้น ทรงทำพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองอยู่ด้วยประการฉะนี้. เรื่องนี้เป็นเรื่องย่อในที่นี้ ส่วนเรื่องโดยละเอียดกล่าวไว้ในมหาวงศ์. เพราะคำนั้นท่านกล่าวไว้ว่า 14. ๑๔. සම්පුණ්ණත්තා අයං තිස්සො, චෙතනායො මධුප්පදො; සබ්බත්ථ සබ්බදා සබ්බ, සම්පත්තිමභිසම්භුණීති. เพราะความบริบูรณ์แห่งเจตนา ๓ ประการนี้ พ่อค้าผู้ถวายน้ำผึ้งนั้น จึงได้บรรลุสมบัติทั้งปวง ในที่ทุกสถาน ในกาลทุกเมื่อ මජ්ඣිමො පන වාණිජො අත්තනො පාරවාදිදොසෙන පරසමුද්දෙ ලඞ්කායං නිබ්බත්ති. තස්සෙවං කථාපටිපාටි වෙදිතබ්බා. තම්බපණ්ණිදීපෙ කිර මුටසීවො නාම රාජා සට්ඨිවස්සානි රජ්ජං කාරෙසි, තස්ස පුඤ්ඤපඤ්ඤාගුණොපෙතා අඤ්ඤමඤ්ඤං හිතෙසිනො දස පුත්තා අහෙසුං. ද්වෙ ච ධීතරො. සබ්බෙ තෙ සමග්ගා සම්මොදමානා වසන්ති. අථාපරස්මිං සමයෙ අමච්චා මුටසීවරඤ්ඤෙ කාලකතෙ දෙවානංපියතිස්සකුමාරං අභිසිඤ්චිංසු, අභිසෙකසමකාලමෙවස්ස අනෙකානි අච්ඡරියානි අහෙසුං. තානි පකාසෙන්තා මහාවංසකථාචරියා ආහංසු. ส่วนพ่อค้าคนกลางนั้น ด้วยโทษแห่งการกล่าวคำล่วงเกินของตน จึงไปเกิดในเกาะลังกาโพ้นทะเล. ลำดับเรื่องราวของเขานั้นพึงทราบดังนี้. ได้ยินว่า ในเกาะตัมพปัณณิ มีพระราชาพระนามว่ามุฏสีวะ ทรงครองราชย์อยู่ ๖๐ ปี พระองค์มีพระโอรส ๑๐ พระองค์ ผู้ประกอบด้วยคุณคือบุญและปัญญา ทรงหวังประโยชน์เกื้อกูลแก่กันและกัน และมีพระธิดา ๒ พระองค์. พระโอรสและพระธิดาทั้งหมดนั้นทรงสามัคคีปรองดองกันอยู่. ต่อมาในสมัยอื่น เมื่อพระเจ้ามุฏสีวะสวรรคตแล้ว พวกอำมาตย์ได้อภิเษกเจ้าชายเทวานัมปิยติสสะ ในเวลาพร้อมกับการอภิเษกของพระองค์นั่นเอง ได้มีเหตุอัศจรรย์หลายประการเกิดขึ้น. พระอาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์มหาวงศ์ได้กล่าวประกาศเหตุเหล่านั้นไว้ว่า 15. ๑๕. දෙවානංපියතිස්සොති, විස්සුතො දුතියො සුතො; තෙසු භාතුසු සබ්බෙසු, පුඤ්ඤපඤ්ඤාධිකො අහු. พระโอรสองค์ที่สองผู้ปรากฏพระนามว่า เทวานัมปิยติสสะ ในบรรดาพี่น้องทั้งหมดเหล่านั้น พระองค์เป็นผู้ยิ่งด้วยบุญและปัญญา 16. ๑๖. දෙවානංපියතිස්සො සො, රාජාසි පිතුඅච්චයෙ; තස්සාභිසෙකෙන සමං, බහූනච්ඡරියානහූ. พระเจ้าเทวานัมปิยติสสะนั้น ได้เป็นพระราชาเมื่อพระบิดาล่วงลับไปแล้ว พร้อมกับการอภิเษกของพระองค์ ได้มีเหตุอัศจรรย์มากมายเกิดขึ้น 17. ๑๗. ලඞ්කාදීපම්හි සකලෙ, නිධයො රතනානිච; අන්තොඨිතානි උග්ගන්ත්වා, පථවීතලමාරුහුං. ในเกาะลังกาทั้งสิ้น ขุมทรัพย์และรัตนะทั้งหลายที่ฝังอยู่ภายใน ได้ผุดขึ้นมาปรากฏบนพื้นดิน 18. ๑๘. ලඞ්කාදීපසමීපම්හි, භින්නනාවා ගතානි ච; තත්‍ර ජාතානි ච ථලං, රතනානි සමාරුහුං. ใกล้เกาะลังกา รัตนะทั้งหลายที่ไปกับเรือที่แตกและที่เกิดในที่นั้น ได้ขึ้นสู่บก 19. ๑๙. ඡාතපබ්බතපාදම්හි, තිස්සො ච වෙළුයට්ඨියො; ජාතා රථපතොදෙන, සමානා පරිමාණතො. ที่เชิงเขาฉาตะ มีไม้ไผ่ ๓ ลำเกิดขึ้น มีขนาดเท่ากับปฏักขับรถ 20. ๒๐. තාසු [Pg.163] එකා ලතායට්ඨි, රජතාභා තහිං ලතා; සුවණ්ණවණ්ණා රුචිරා; දිස්සන්තෙතා මනොරමා. ในบรรดาไม้ไผ่เหล่านั้น ลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่เครือเถา เถาวัลย์ที่ลำนั้นมีสีเหมือนเงิน มีสีทองงดงาม สิ่งเหล่านั้นปรากฏน่ารื่นรมย์ 21. ๒๑. එකා කුසුමයට්ඨීතු; කුසුමානි තහිංපන; නානානි නානාවණ්ණානි; දිස්සන්තෙතිඵුටානි ච. ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่ดอกไม้ ดอกไม้ทั้งหลายที่ลำนั้นมีหลายชนิด หลายสี ปรากฏบานสะพรั่ง 22. ๒๒. එකා සකුණයට්ඨී තු, තහිංපක්ඛිමිගා බහූ; නානා ච නානාවණ්ණා ච, සජීවාවිය දිස්සරෙ. ส่วนลำหนึ่งเป็นไม้ไผ่นก ในลำนั้นมีนกและสัตว์สี่เท้ามากมาย หลายชนิดและหลายสี ปรากฏราวกับมีชีวิต 23. ๒๓. හයගජරථා මලක්‍යා, වලයඞ්ගුලිවෙඨකා චෙව; කකුධඵලා පාකතිකා, ඉච්චෙ තා අට්ඨ ජාතියා. มุกดาม้า มุกดาช้าง มุกดารถ มุกดามาลัย มุกดากำไล มุกดาแหวน มุกดาผลมะขามป้อม และมุกดาปกติ เหล่านี้คือมุกดา ๘ ชนิด 24. ๒๔. මුත්තා සමුද්දා උග්ගන්ත්වා; තීරෙ වට්ටිවියට්ඨිතා; දෙවානංපියතිස්සස්ස; සබ්බං පුඤ්ඤවිජම්භිතං. ไข่มุกทั้งหลายผุดขึ้นจากมหาสมุทร มาตั้งอยู่บนฝั่งราวกับกองไว้ ทั้งหมดนี้เป็นอานุภาพแห่งบุญของพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะ 25. ๒๕. ඉන්දනීලං වෙළුරියං, ලොහිතඞ්කමණී චි මෙ; රතනානි පනෙ තානි, මුත්තා තා තාච යට්ඨියො; සත්තාහබ්භන්තරෙයෙව, රඤ්ඤො සන්තිකමාහරුංති. แก้วอินทนิล แก้วไพฑูรย์ และแก้วมณีสีแดงเหล่านี้ อีกทั้งรัตนะเหล่านั้น ไข่มุกเหล่านั้น และไม้ไผ่เหล่านั้น ภายใน ๗ วันเท่านั้น (พวกราชบุรุษ) ก็นำมายังสำนักของพระราชา තෙන ච සමයෙන දෙවානංපියතිස්සමහාරාජා ච අසොකො ධම්මරාජා ච අද්දිට්ඨසහායා හොන්ති. තස්මා සො එතානි රතනානි ච අඤ්ඤානි බහූනි උපායනානි මම සහායස්ස දෙථාති ධම්මාසොකමහානරින්දස්ස පණ්ණාකාරත්ථාය පෙසෙසි. සොපි තං දිස්වා පසීදිත්වා පඤ්චරාජකකුධභණ්ඩානි ච අඤ්ඤඤ්ච බහුපණ්ණාකාරඤ්ච අභිසෙකත්ථාය පෙසෙසි. මය්හං සහායං අභිසෙකං කරොන්තූති. න කෙවලඤ්චෙතං ආමිසපණ්ණාකාරං. ඉමං කිර ධම්මපණ්ණාකාරම්පි පෙසෙසි. และในสมัยนั้น พระเจ้าเทวานัมปิยติสสมหาราชและพระเจ้าอโศกธรรมราชาทรงเป็นพระสหายที่ยังไม่เคยเห็นกัน. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงส่งรัตนะเหล่านี้และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อเป็นเครื่องราชบรรณาการแด่พระเจ้าธรรมาโศกมหาราช ด้วยทรงดำริว่า 'จงถวายแก่พระสหายของเรา'. แม้พระเจ้าอโศกนั้นทรงเห็นเครื่องบรรณาการนั้นแล้วทรงเลื่อมใส ได้ทรงส่งเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง และเครื่องบรรณาการอื่น ๆ อีกมากมายไปเพื่อการอภิเษก ด้วยทรงดำริว่า 'จงทำการอภิเษกพระสหายของเรา'. และมิใช่เพียงเครื่องบรรณาการที่เป็นอามิสนี้เท่านั้น ได้ยินว่า พระองค์ยังได้ทรงส่งเครื่องบรรณาการที่เป็นธรรมนี้ไปด้วยว่า 26. ๒๖. අහං බුද්ධංච ධම්මංච; සංඝංච සරණං ගතො; උපසකත්තං වෙදෙසිං; සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ. ข้าพเจ้าได้ถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะแล้ว ได้ประกาศความเป็นอุบาสกในพระศาสนาของพระศากยบุตร 27. ๒๗. ඉමෙසු තීසු වත්ථූසු; උත්තමෙසු නරුත්තම; චිත්තං පසාදයිත්වාන, සද්ධාය සරණං වජාති. ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐกว่านรชน ขอท่านจงยังจิตให้เลื่อมใสในวัตถุ ๓ ประการอันสูงสุดเหล่านี้ แล้วจงถึงสรณะด้วยศรัทธาเถิด අමච්චා [Pg.164] පුන ලඞ්කමාගම්ම රාජානං අභිසිඤ්චිංසු, තෙන ඛො පන සමයෙන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරො කත්ථ නුඛො අනාගතෙ සාසනං සුප්පතිට්ඨිතං භවෙය්‍යාති උපපරික්ඛන්තො පච්චන්තිමෙ සුප්පතිට්ඨිතං භවිස්සතීති ඤත්වා තෙ තෙ ථෙරෙ තත්ථ තත්ථ පෙසෙත්වා මහාමහින්දත්ථෙරං ගන්ත්වා තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙහීති නියොජෙසි, සක්කො ච දෙවානමින්දො මහාමහින්දත්ථෙරං උපසංකමිත්වා කාලකතො භන්තෙ මුටසීවො රාජා. ඉදානි දෙවානංපියතිස්සමහාරාජා රජ්ජං කාරෙති. සම්මාසම්බුද්ධෙන ච තුම්හෙ බ්‍යාකතා අනාගතෙ මහින්දො නාම භික්ඛු තම්බපණ්ණිදීපං පසාදෙස්සතීති. තස්මා තිහ ඛො භන්තෙ කාලො දීපවරං ගමනාය, අහම්පි සහායො භවිස්සාමීති, ථෙරො තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අත්තසත්තමො චෙතියපබ්බතවිහාරතො වෙහාසං උප්පතිත්වා අනුරාධපුරස්ස පුරත්ථිමදිසාය මිස්සකපබ්බතෙ පතිට්ඨහි, ඉමං එතරහි චෙතියපබ්බතොතිපි සඤ්ජානන්ති. තදා තම්බපණ්ණියං උස්සවදිවසො හොති, රාජා ඡණං කරොථාති අමච්චෙ ආණාපෙත්වා චත්තාළීසසහස්සපුරිසෙහි පරිවාරිතො නගරම්හා නික්ඛමිත්වා මිස්සකපබ්බතං පායාසි මිගවං කීළිතුකාමො. අථ තස්මිං පබ්බතෙ අධිවත්ථා එකා දෙවතා රඤ්ඤො ථෙරෙ දස්සෙස්සාමීති රොහිතමීගවණ්ණෙන අවිදූරෙ තිණපණ්ණානි ඛාදමානා විය චරති, රාජා අයුත්තං දානි පමත්තං විජ්ඣිතුංති ජියං පොඨෙසි, මිගො අම්බත්ථලමග්ගං ගහෙත්වා පලායිතුං ආරභි, රාජා තං අනුබන්ධන්තො අම්බත්ථලමෙව අභිරුහි, මිගොපි ථෙරානං අවිදූරෙ අන්තරධායි, මහින්දත්ථෙරො රාජානං අවිදූරෙ ආගච්ඡන්ත මංයෙව රාජා පස්සතු, මා ඉතරෙති අධිට්ඨහිත්වා තිස්ස තිස්ස ඉතො එහීති ආහ, රාජා තං සුත්වා චින්තෙසි. ඉමස්මිං තම්බපණ්ණිදීපෙ ජාතො මං තිස්සොති නාමං ගහෙත්වා ආලපිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. අයං පන ඡින්නභින්නපටධරො භණ්ඩුකාසාව වසනො මං නාමෙනා ලපති, කො නුඛො යං භවිස්සති මනුස්සො අමනුස්සො වාති. ථෙරො ආහ. พวกอำมาตย์กลับมายังลังกาอีกครั้ง ได้อภิเษกพระราชา ก็ในสมัยนั้น พระเถระโมคคัลลีบุตรติสสะ เมื่อพิจารณาว่า 'ในอนาคต พระศาสนาจะตั้งมั่นดีในที่ไหนหนอ' ทราบว่า 'จะตั้งมั่นดีในปัจจันตประเทศ' จึงส่งพระเถระเหล่านั้นไปในที่นั้น ๆ และมอบหมายพระมหาเถระมหินทะว่า 'จงไปสู่เกาะตัมพปัณณิแล้วยังพระศาสนาให้เลื่อมใสเถิด' และท้าวสักกะจอมเทพ ได้เข้าไปหาพระมหาเถระมหินทะแล้ว (กล่าวว่า) 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระราชา มุฏสีวะ สวรรคตแล้ว บัดนี้ พระมหาราชาเทวานัมปิยติสสะทรงครองราชย์อยู่ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์ท่านไว้ว่า ในอนาคต ภิกษุชื่อมหินทะจะยังเกาะตัมพปัณณิให้เลื่อมใส เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาที่ควรจะไปสู่เกาะอันประเสริฐนั้นแล้ว ข้าพเจ้าก็จะเป็นสหายด้วย' พระเถระรับคำของท่านแล้ว พร้อมด้วยตนเองเป็นที่ ๗ ได้เหาะขึ้นจากเจติยบรรพตวิหาร และลงประทับที่มิสสกบรรพต ทางทิศตะวันออกของเมืองอนุราธปุระ บัดนี้ ชนทั้งหลายรู้จักภูเขานี้ว่า เจติยบรรพต ในเวลานั้น ในเกาะตัมพปัณณิเป็นวันนักขัตฤกษ์ พระราชาทรงบัญชาพวกอำมาตย์ว่า 'จงจัดงานนักขัตฤกษ์เถิด' แล้วเสด็จออกจากเมืองพร้อมด้วยบริวาร ๔๐,๐๐๐ คน เสด็จไปยังมิสสกบรรพต ทรงประสงค์จะล่าสัตว์ ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งที่สิงสถิตอยู่บนภูเขานั้น (คิดว่า) 'เราจะแสดงพระเถระแก่พระราชา' จึงเดินไปมาใกล้ ๆ ราวกับกวางแดงกำลังกินหญ้าและใบไม้ พระราชาทรงดำริว่า 'ไม่สมควรที่จะยิงสัตว์ที่ประมาทในบัดนี้' จึงทรงดีดสายธนู กวางเริ่มวิ่งหนีไปตามทางอัมพัตถละ พระราชาทรงติดตามกวางนั้น ก็เสด็จขึ้นไปบนอัมพัตถละนั่นเอง กวางก็หายไปไม่ไกลจากพระเถระทั้งหลาย พระมหาเถระมหินทะทรงอธิษฐานว่า 'ขอพระราชาจงทอดพระเนตรเห็นเราเท่านั้น ผู้กำลังเสด็จมาไม่ไกล อย่าได้ทอดพระเนตรเห็นผู้อื่นเลย' แล้วตรัสว่า 'ติสสะ ติสสะ จงมาทางนี้' พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงดำริว่า 'ในเกาะตัมพปัณณิแห่งนี้ ไม่มีใครที่เกิดมาแล้วสามารถเรียกเราโดยใช้ชื่อว่า ติสสะ ได้เลย แต่ผู้นี้ผู้ทรงผ้าที่ตัดขาดและนุ่งห่มผ้ากาสาวะ (มีศีรษะโล้น) กลับเรียกเราด้วยชื่อ ผู้นี้จะเป็นใครหนอ จะเป็นมนุษย์หรืออมนุษย์' พระเถระกล่าวว่า 28. ๒๘. සමණා [Pg.165] මයං මහාරාජ, ධම්මරාජස්ස සාවකා; තවෙව අනුකම්පාය, ජම්බුදීපා ඉධාගතාති. ข้าแต่มหาราช พวกเราเป็นสมณะ เป็นสาวกของพระธรรมราชา มาที่นี่จากชมพูทวีป ด้วยความอนุเคราะห์แก่พระองค์เท่านั้น රාජා ධම්මාසොකනරින්දෙන පෙසිතසාසනානුසාරෙන අනුස්සරමානො අය්‍යා නුඛො ආගතාති තාවදෙව ආයුධං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි සම්මොදනීයං කථං කථයමානො සාරණීයං කථං කුරුමානො. තස්මිං තානිපි චත්තාළීසපුරිසසහස්සානි ආගන්ත්වා තං පරිවාරෙසුං, තදා ථෙරො ඉතරෙපි ජනෙ දස්සෙසි, රාජා දිස්වා ඉමෙ කදා ආගතාති පුච්ඡි, මයා සද්ධිංයෙව මහාරාජාති. ඉදානි පන ජම්බුදීපෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපා සමණා සන්තීති. මහාරාජ එතරහි ජම්බුදීපො කාසාවපජ්ජොතො ඉසිවාතපටිවාතො, තස්මිං. พระราชาทรงระลึกถึงตามพระราชสาส์นที่พระเจ้าธรรมาโศกนรินทร์ส่งมา ทรงดำริว่า 'พระผู้เป็นเจ้ามาแล้วหนอ' ทันทีนั้นก็ทรงวางอาวุธลง ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ตรัสถ้อยคำที่น่าบันเทิงและถ้อยคำที่น่าระลึกถึง ในเวลานั้น ชาย ๔๐,๐๐๐ คนเหล่านั้นก็มาถึงแล้วล้อมพระองค์ไว้ ในเวลานั้น พระเถระก็ได้แสดงชนอื่น ๆ (ที่มาด้วยกัน) แก่พระราชา พระราชาทอดพระเนตรเห็นแล้วตรัสถามว่า 'คนเหล่านี้มาเมื่อไร?' (พระเถระตอบว่า) 'มาพร้อมกับข้าพระองค์นั่นแหละ ข้าแต่มหาราช' (พระราชาตรัสถามว่า) 'บัดนี้ ในชมพูทวีปยังมีสมณะเช่นนี้อีกหรือ?' (พระเถระตอบว่า) 'ข้าแต่มหาราช บัดนี้ ชมพูทวีปสว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ มีลมแห่งฤๅษีพัดไปทั่ว ในชมพูทวีปนั้น' 29. ๒๙. තෙවිජ්ජා ඉද්ධිප්පත්තා ච, චෙතොපරිඤ්ඤකොවිදා; ඛීණාසවා අරහන්තො, බහූ බුද්ධස්ස සාවකාති. ผู้มีวิชชา ๓ และผู้บรรลุอิทธิฤทธิ์ ผู้ฉลาดในการกำหนดรู้ใจผู้อื่น พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นสาวกของพระพุทธเจ้ามีมากมาย රාජා තං සුත්වා පසන්නො අහොසි, අථ ථෙරො රුක්ඛොපමාදිනා තස්ස පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියං ඤත්වා ධම්මං දෙසෙසි සනරාමරෙහි සාධුකාරං කාරයමානො. තෙන වුත්ථං. พระราชาทรงได้ยินดังนั้นแล้วทรงเลื่อมใสแล้ว ครั้นแล้ว พระเถระทรงทราบความเฉลียวฉลาดในปัญญาของพระองค์ด้วยอุปมาเรื่องต้นไม้เป็นต้น จึงทรงแสดงธรรม ยังมนุษย์และเทวดาให้เปล่งสาธุการ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า 30. ๓๐. පණ්ඩිතොති විදිත්වාන, චුල්ලහත්ථිපදොපමං; සුත්තන්තං දෙසයී ථෙරො, මහීපස්ස මහාමති. พระเถระผู้มีปัญญามาก ทราบว่า (พระราชา) เป็นบัณฑิตแล้ว ได้แสดงจุลลหัตถิปโทปมสูตรแก่พระราชา දෙසනාපරියොසානෙ සො සද්ධිං තෙහි නරෙහි චත්තාළීසසහස්සෙහි සරණෙසු පතිට්ඨහීති. අථස්ස රාජා ස්වෙ භන්තෙ මම ගෙහෙ භික්ඛං ගණ්හාථාති යාචිත්වා ගන්ත්වා නගරඤ්ච රාජගෙහඤ්ච අලඞ්කරිත්වා ථෙරෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතෙනාහාරෙන පරිවිසිත්වා අනුළාදෙවිප්පමුඛාහි පඤ්චසතඉත්ථීහි සද්ධිං එකමන්තං නිසීදි. අථ ථෙරො ධම්මරතන වස්සං වස්සාපෙසි. තතො [Pg.166] තා පඤ්චසතඉත්ථියො සොතාපත්තිඵලං පාපුණිංසු. තතො හත්ථිසාලායං සහස්සං, නන්දනවනෙ සහස්සංති එවං දුතියදිවසෙ අඩ්ඪතෙය්‍යානි පාණසහස්සානි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි. තතියදිවසෙ අඩ්ඪනවප්පමාණං පාණසහස්සංති එවං අනෙකසතානං අනෙකසහස්සානං අනෙකසත සහස්සානං ධම්මා මතං පායෙසි. වුත්තඤ්හි. เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระราชาพร้อมด้วยชนสี่หมื่นเหล่านั้น ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย ลำดับนั้น พระราชาได้ทูลอาราธนาท่านว่า 'ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า พรุ่งนี้ขอพระผู้เป็นเจ้าจงรับบิณฑบาตในเรือนของข้าพระองค์เถิด' แล้วเสด็จไป ตกแต่งพระนครและพระราชนิเวศน์ให้สวยงาม นิมนต์พระเถระให้นั่ง ถวายภัตตาหารอันประณีต แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพร้อมด้วยสตรีห้าร้อยมีพระนางอนุฬาเทวีเป็นประมุข ลำดับนั้น พระเถระได้ยังฝนคือพระธรรมรัตนะให้ตกลงมา แต่นั้น สตรีห้าร้อยเหล่านั้นก็ได้บรรลุโสดาปัตติผล แต่นั้น ในโรงช้างพันหนึ่ง ในนันทนวันพันหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ ในวันที่สอง ท่านได้ยังสัตว์สองพันห้าร้อยให้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ในวันที่สาม สัตว์ประมาณแปดพันห้าร้อย ด้วยประการฉะนี้ ท่านได้ยังสัตว์หลายร้อย หลายพัน หลายแสน ให้ดื่มอมตธรรม ดังที่กล่าวไว้ว่า 31. ๓๑. මහාමහින්දසුරියො, ලඞ්කාවෙහාසමජ්ඣගො; බොධනෙය්‍යම්බුජෙ කාසි, විකාසං ධම්මරංසිනා. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระอาทิตย์ ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังดอกบัวคือเวไนยชนให้บานด้วยรัศมีคือพระธรรม 32. ๓๒. මහාමහින්දචන්දො සො, ලඞ්කාවෙහාසමජ්ඣගො; බොධෙසි ධම්මරංසීහි, වෙනෙය්‍යකුමුදාකරෙ. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจพระจันทร์นั้น ผู้เสด็จอยู่ท่ามกลางอากาศแห่งลังกา ได้ยังหมู่ดอกบัวคือเวไนยชนให้เบิกบานด้วยรัศมีคือพระธรรม 33. ๓๓. මහාමහින්දමෙඝො සො, වස්සං ධම්මම්බුවුට්ඨියා; සාධූනං චිත්තබීජෙසු, ජනෙසි කුසලඞ්කුරෙති. พระมหาเถระมหินทะผู้เป็นดุจเมฆนั้น ได้ยังฝนคือน้ำพระธรรมให้ตกลงมา ได้ยังหน่อแห่งกุศลให้เกิดในพืชคือจิตของสาธุชนทั้งหลาย අථ රාජා සුමනසාමණෙරෙන ධම්මාසොකස්ස හත්ථතො සම්මාසම්බුද්ධපරිභුත්තපත්තපූරධාතුයො ච සක්කස්ස සන්තිකා දක්ඛිණක්ඛකධාතුංච ආහරාපෙත්වා චෙතියපබ්බතෙ ථූපං ආදිංකත්වා සකලලඞ්කාදීපෙ යොජනෙ යොජනෙ ථූපානි කාරෙත්වා දක්ඛිණකධාතුං නිදහිත්වා ථූපාරාමථූපඤ්ච පතිට්ඨාපෙසි. අථ සඞ්ඝමිත්තාය ථෙරියා ආනීතං ජයමහාබොධිනො දක්ඛිණමහාසාඛං පතිට්ඨාපෙත්වා පූජං කාරෙසි. සබ්බො පනෙත්ථ කථාවිත්ථරො මහාවංසතො වෙදිතබ්බො. ลำดับนั้น พระราชาได้ให้พระสุมนสามเณรนำพระธาตุที่เต็มบาตรซึ่งพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใช้สอยแล้วจากพระหัตถ์ของพระเจ้าธรรมาโศก และพระทักขิณอักขกธาตุจากสำนักของท้าวสักกะมา แล้วทรงสร้างพระสถูปบนเจติยบรรพตเป็นต้น และทรงสร้างพระสถูปในเกาะลังกาทั้งหมดทุก ๆ โยชน์ แล้วทรงบรรจุพระทักขิณธาตุ และทรงประดิษฐานพระถูปารามเจดีย์ ลำดับนั้น ทรงประดิษฐานพระมหาโพธิ์สาขาขวาของพระมหาโพธิ์ชัยที่พระเถรีสังฆมิตตานำมา แล้วทรงกระทำการบูชา เรื่องราวพิสดารทั้งหมดในที่นี้ พึงทราบจากมหาวงศ์ 34. ๓๔. පාරවාදිකදොසෙන, ජාතෙවං පරසාගරෙ; පත්තානුමොදනා එවං, ලඞ්කායං ආසි ඉස්සරො. ด้วยโทษของพวกปรวาทีที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรฝั่งโน้น การอนุโมทนาในส่วนบุญที่ได้รับนั้น จึงเป็นใหญ่ในลังกาอย่างนี้ 35. ๓๕. පාපම්පි එවං ඵලතීති මන්ත්වා,ඤත්වාන පුඤ්ඤස්ස ඵලං ඉදන්ති; භො යොනිසො කුබ්බථ පුඤ්ඤකම්මෙ,ගන්ත්වාන යෙ යත්ථ න සොචයන්තීති. พึงพิจารณาว่า "แม้บาปย่อมให้ผลอย่างนี้" และพึงรู้ว่า "นี้เป็นผลของบุญ" ท่านทั้งหลาย จงกระทำบุญกรรมโดยแยบคายเถิด ซึ่งบุคคลทั้งหลายไปแล้วในที่ใด ย่อมไม่เศร้าโศกในที่นั้น තෙභාතිකමධුවාණිජකානං වත්ථුං අට්ඨමං. เรื่องพ่อค้าขายน้ำผึ้งสามพี่น้อง เรื่องที่ ๘. 39. බොධිරාජධීතුයා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๓๙. ในเรื่องธิดาของพระเจ้าโพธิราช มีอนุปุพพีกถา ดังนี้. භගවති පරිනිබ්බුතෙ ලඞ්කායං සාසනෙ සුප්පතිට්ඨිතෙ තත්ථ හකුරෙළීති එකො ගාමො අහොසි, තත්ථෙකා දාරිකා ගාමාදාරිකාහි සද්ධිං තත්ථ තත්ථ කීළන්තී විහරති, තදා ගාමසමීපෙ මහාසොබ්භං හොති. තත්ථෙකො මරුත්ථරුක්ඛො සබ්බදා පාළිඵුල්ලොව තිට්ඨති. මනුස්සා බුද්ධපූජනත්ථං පුප්ඵානි විචිණන්තා උදකං ඔගහෙත්වා රුක්ඛමභිරුය්හ පුප්ඵානි ඔචිණන්ති, කුමාරිකා තෙ දිස්වා මනුස්සා සුඛෙන ගන්ත්වා පුප්ඵානි ඔචිණන්තූති එකං සුක්ඛපාලිභද්දදණ්ඩකං ආහරිත්වා සෙතුං කත්වා ඨපෙසි, තතො පට්ඨාය මනුස්සා තෙනගන්ත්වා පුප්ඵානි ඔචිණන්ති. අථ සා තතො චුතා තෙනෙව කුසලකම්මෙන ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරෙ සොමදත්තරඤ්ඤො ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, උත්තමරූපධරා දෙවච්ඡරපටිභාගා අහොසි. මාතාපිතරො පනස්සා බොධිරාජකුමාරිකාති වොහරිංසු. පුබ්බෙ කතසෙතුආනුභාවෙන තස්සා සුවීරකො නාමෙකො ආකාසගාමී සින්ධවපොතකො නිබ්බත්ති. රාජධීතුයා පන පිතා බුද්ධමාමකො ධම්මමාමකො සඞ්ඝමාමකො හුත්වා මහන්තං පුඤ්ඤං පසවන්තො සින්ධවපොතකං දිස්වා පුඤ්ඤකරණස්ස මෙ සහායො ලද්ධොති තුට්ඨමානසො අස්සං අභිරුහිත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං ගන්ත්වා මහාබොධිං [Pg.168] වන්දති. රාජධීතා නං දිස්වා පිතුසන්තිකං ගන්ත්වා අභිණ්හං තාත කුහිං ගච්ඡසීති පුච්ඡි. රාජා න කිඤ්චි කථෙසි, අථ සා පුනප්පුනං පිතරං නිබන්ධන්තී පුච්ඡි. තතො රාජා තස්සාවි කරොන්තො එවමාහ. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว และพระศาสนาตั้งมั่นดีแล้วในลังกาทวีป ณ ที่นั้นมีหมู่บ้านชื่อหกุเรฬี เด็กหญิงคนหนึ่งอาศัยอยู่ เล่นอยู่กับเด็กหญิงชาวบ้านในที่นั้นๆ ในกาลนั้น ใกล้หมู่บ้านมีเหวใหญ่ ณ ที่นั้นมีต้นมะรุตถะต้นหนึ่ง มีดอกบานสะพรั่งอยู่เสมอ มนุษย์ทั้งหลายเมื่อจะบูชาพระพุทธเจ้า ย่อมแสวงหาดอกไม้แล้วลงน้ำปีนขึ้นต้นไม้เก็บดอกไม้ เด็กหญิงนั้นเห็นคนเหล่านั้นแล้วคิดว่า "ขอให้มนุษย์ทั้งหลายจงไปเก็บดอกไม้ได้โดยสะดวกเถิด" จึงนำท่อนไม้แห้งของต้นปาริภัทรมาทำเป็นสะพานวางไว้ ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายก็เดินไปตามสะพานนั้นเพื่อเก็บดอกไม้ ต่อมาเด็กหญิงนั้นจุติจากที่นั้นแล้ว ด้วยกุศลกรรมนั้น จึงไปบังเกิดเป็นธิดาของพระเจ้าโสมทัตในเมืองปาฏลีบุตร ชมพูทวีป เป็นผู้มีรูปงามยิ่งนัก เปรียบประดุจดังนางเทพอัปสร ส่วนบิดามารดาของนางได้เรียกนางว่า "โพธิราชกุมาริกา" ด้วยอานุภาพแห่งการสร้างสะพานในปางก่อน ลูกม้าสินธพชื่อสุวีรกะผู้เหาะไปในอากาศได้ก็เกิดแก่นาง ส่วนพระบิดาของพระราชธิดาเป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ ทรงบำเพ็ญบุญกุศลอันยิ่งใหญ่ เมื่อเห็นลูกม้าสินธพแล้วก็มีใจยินดีว่า "เราได้สหายในการทำบุญแล้ว" จึงขึ้นม้าไปถวายบังคมพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง พระราชธิดาเห็นพระบิดาแล้วจึงเข้าไปหาและทูลถามบ่อยๆ ว่า "เสด็จพ่อเพคะ เสด็จพ่อจะเสด็จไปไหน?" พระราชาไม่ตรัสตอบสิ่งใด แต่นางก็ยังทูลถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่นั้น พระราชาจึงตรัสแก่นางดังนี้ 1. ๑. අම්හාකං භගවා පුබ්බෙ, පූරෙන්තො දසපාරමී; අදාසි සීසරත්තක්ඛි, මංසං ජීවිතමෙව ච. พระผู้มีพระภาคของเราในกาลก่อน เมื่อทรงบำเพ็ญทศบารมี ได้ทรงบริจาคพระเศียร พระเนตร พระมังสา และแม้แต่พระชนมชีพ 2. ๒. පුත්තදාරෙ ච රජ්ජෙ ච, පත්වා පාරමිමත්ථකං; අනප්පකප්පකොටීනං, ඛෙපෙත්වා කපිලවුයෙ. ทรงบริจาคพระโอรส พระชายา และราชสมบัติ บรรลุถึงที่สุดแห่งบารมี ทรงยังกัปหลายโกฏิให้สิ้นไปในกบิลพัสดุ์บุรี 3. ๓. සක්කරාජකුලෙ ජාතො, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො; සම්පත්තචක්කවත්තිත්තං, පහන්ත්වාන නරාධිපො. ทรงบังเกิดในศากยราชสกุล เป็นบุคคลผู้ไม่มีใครเปรียบในโลก ทรงละความเป็นพระเจ้าจักรพรรดิที่มาถึงแล้ว 4. ๔. දිස්වා නිමිත්තෙ චතුරො, නික්ඛම්ම අභිනික්ඛමං; බොධිමූලමුපාගම්ම, නිසින්නො වජිරාසනෙ. ทรงเห็นนิมิตสี่แล้วเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ เสด็จเข้าไปยังโคนต้นโพธิ์ ประทับนั่งบนวัชรอาสน์ 5. ๕. සහස්සබාහුං මාපෙත්වා, නානායුධසමාකුලං ; මහාභීතිකරං වෙසං, කාළපබ්බතසාදිසං. มารเนรมิตกายให้มีพันแขน ถืออาวุธนานาชนิด มีรูปร่างน่าสะพรึงกลัวยิ่งนัก ดุจภูเขาสีดำ 6. ๖. මාපෙත්වාන සමාරුය්හ, ගිරිමෙඛලවාරණං; මාරසෙනං සමානෙත්වා, ආගතං මකරද්ධජං. เนรมิต (กาย) แล้วขึ้นสู่ช้างคิรีเมขล์ นำเสนามารมา พญามารผู้มีธงรูปมังกรได้มาถึงแล้ว 7. ๗. පාරමිතාබලෙන තං, මාරසෙනං පලාපිය; යත්ථාසීනො කිලෙසාරි, සහස්සං ඝාතයී ජිනො. ด้วยกำลังแห่งบารมี ทรงขับไล่เสนามารนั้นให้พ่ายแพ้ไป พระชินเจ้าประทับนั่ง ณ ที่ใด ทรงประหารกิเลสข้าศึกตั้งพัน ณ ที่นั้น 8. ๘. නයනං සුජලසෙකෙහි, සත්තාහං ජිනසෙවිතං; පූජිතං දෙවබ්‍රහ්මෙහි, සිද්ධොරගනරාදිහි; වන්දිතුං ජයබොධිංතං, ගච්ඡාමි සතතං අහං. ข้าพเจ้าไปเพื่อไหว้พระมหาโพธิ์ชัยนั้นอยู่เป็นนิตย์ อันพระชินเจ้าทรงเสพ (ประทับ) แล้วตลอด ๗ วัน ด้วยการรดน้ำคือพระเนตร อันทวยเทพ พรหม สิทธะ นาค และมนุษย์เป็นต้น บูชาแล้ว 9. ๙. උපාසති සදා ගන්ත්වා, යො නරො බොධිපාදපං; ගන්ධොදදීපධූපාදි, නානාපූජාහි සාධුකං. นรชนใดไปแล้วย่อมบูชาต้นโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ด้วยเครื่องบูชาต่างๆ มีของหอม น้ำ ประทีป และธูปเป็นต้น อย่างดี 10. ๑๐. ස නරො නිරාමයො හොති, පච්චත්තෙ ච පරත්ථ ච; පූජිතො මානිතො හොති, දීඝායු බලවා සුඛී. นรชนนั้นย่อมเป็นผู้ไม่มีโรค ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า เป็นผู้ได้รับการบูชา ได้รับการนับถือ มีอายุยืน มีกำลัง และมีความสุข 11. ๑๑. තදත්ථං පත්ථයන්තෙන, අත්ථකාමෙන ජන්තුනා; උපාසනීයං සද්ධාය, නිච්චං තං බොධිපාදපංති. สัตว์ผู้ปรารถนาประโยชน์นั้น ผู้ใคร่ประโยชน์ พึงบูชาต้นโพธิ์นั้นด้วยศรัทธาอยู่เป็นนิตย์ තං සුත්වා කුමාරිකා පීතියා ඵුටසරීරා පිතරං වන්දිත්වා අහම්පි තාත ගච්ඡාමීති ආහ. රාජා පනස්සා උපද්දවභයෙන ගමනං න ඉච්ඡි. තතො සා යාවතතියං පිතරං යාචිත්වා රඤ්ඤා අනුඤ්ඤාතා. තතො පට්ඨාය පිතරා සද්ධිං සින්ධවමාරුය්හ බොධිං වන්දිතුං සතතං ගච්ඡති. අථාපරභාගෙ රාජා මරණමඤ්චෙ නිපන්නො චින්තෙසි. ධීතා මෙ නිරන්තරං බොධිඋපට්ඨානංගච්ඡති, එතිස්සා අනාගතෙ යංකිඤ්චි භයං උප්පජ්ජමානං තතො උප්පජ්ජති. තත්ථ මෙ කිං කාතබ්බන්ති. තතො සින්ධවං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස කණ්ණමූලෙ මන්තෙන්තො එවමාහ, තාත මම ධීතා අභිණ්හං තව සහායං කත්වා බොධිං වන්දිතුං ගච්ඡති. තත්ථස්සා යංකිඤ්චි භයං භවෙය්‍ය. තං නප්පතිරූපං. තත්ථ ගමනාගමනෙ මම ධීතරං රක්ඛෙය්‍යාසීති තස්ස ධීතරං පටිපාදෙත්වා කාලමකාසි. තතො රාජධීතා පිතුසරීරකිච්චං කාරෙත්වා දිවසස්ස තික්ඛත්තුං අස්සමභිරුය්හ බොධිඋපට්ඨානං ගච්ඡති. මනුස්සා පනස්සා රූපසම්පත්තිං දිස්වා විම්හිතමානසා රාජාරහං වත නො ඉදං පණ්ණාකාරං දිට්ඨං. ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආචික්ඛිස්සාම. අප්පෙව නාම රාජා සො කිඤ්චි නො දදෙය්‍යාති චින්තෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ඨිතා එවමාහංසු. เด็กหญิงนั้นได้ฟังดังนั้น มีกายอันปีติแผ่ซ่านไป ไหว้บิดาแล้วกล่าวว่า "เสด็จพ่อเพคะ หม่อมฉันก็จะไปเพคะ" แต่พระราชาไม่ทรงประสงค์ให้นางไปเพราะเกรงจะเกิดอันตราย แต่นางทูลขอต่อบิดาจนถึงสามครั้ง พระราชาจึงทรงอนุญาต ตั้งแต่นั้นมา นางก็ขึ้นม้าสินธพพร้อมกับบิดาไปไหว้พระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ ต่อมาพระราชาประทับนอนบนพระแท่นบรรทมใกล้สวรรคต ทรงดำริว่า "ธิดาของเราไปบำรุงพระมหาโพธิ์อยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในอนาคต ย่อมเกิดขึ้นจากที่นั้น เราควรทำอย่างไรในเรื่องนั้น?" แต่นั้น ทรงให้เรียกม้าสินธพมาแล้วทรงกระซิบที่ข้างหูของมันว่า "พ่อเอ๋ย ธิดาของเราไปไหว้พระมหาโพธิ์โดยมีเจ้าเป็นสหายอยู่เป็นนิตย์ อันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นแก่นางในที่นั้นไม่สมควรเลย เจ้าจงรักษาธิดาของเราในการไปและกลับจากที่นั้นเถิด" ทรงมอบธิดาให้แก่ม้าสินธพแล้วก็สวรรคต แต่นั้น พระราชธิดาได้จัดการพระศพของพระบิดาแล้ว ก็ขึ้นม้าไปบำรุงพระมหาโพธิ์วันละสามครั้ง ส่วนมนุษย์ทั้งหลายเห็นความงามของนางแล้วก็ประหลาดใจ คิดว่า "โอหนอ เราได้เห็นของกำนัลที่คู่ควรแก่พระราชาแล้ว เราจะไปทูลพระราชา บางทีพระราชาอาจจะประทานอะไรให้แก่เราบ้าง" ดังนี้แล้ว จึงไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้กราบทูลดังนี้ 12. ๑๒. බොධිමණ්ඩං සමාගම්ම, අභිණ්හං තුට්ඨමානසා; වන්දන්තී යාති කඤ්ඤෙකා, විජ්ජූව සිරියා ජලං. เด็กหญิงคนหนึ่งมีใจยินดี เข้าไปสู่โพธิมณฑลอยู่เนืองๆ ย่อมไปไหว้ (พระมหาโพธิ์) รุ่งเรืองด้วยสิริดุจสายฟ้าในกลุ่มเมฆ 13. ๑๓. නීලධම්පිල්ලභාරා සා, විසාලායතලොචනා; සොණ්ණදොලාභසවණා, සාමා සුභපයොධරා. นางนั้นมีกลุ่มผมดำขลับ มีดวงตากว้างและยาว มีใบหูงามดุจเปลทอง มีผิวกายเหลืองทอง มีทรวงอกสวยงาม 14. ๑๔. සතරංසීහි සම්මිස්ස, සඤ්ච්‍යාම්බුදසමාධරා; තුඞ්ගනාසා නීලභමු, හාසභාසා මනොරමා. ระคนด้วยรัศมีตั้งร้อย ทรงไว้ซึ่งความคล้ายกับกลุ่มเมฆ มีจมูกโด่ง มีคิ้วดำขลับ มีรอยยิ้มและวาจาอันน่ารื่นรมย์ 15. ๑๕. ඊදිසං [Pg.170] නො මහාරාජා, දිට්ඨපුබ්බං කුදාචනං; එහි තස්සා සිරිංදෙව, බොධිමණ්ඩම්හි දක්ඛසීති. ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นผู้ใดเป็นเช่นนี้มาก่อนเลย ขอเชิญเสด็จไปทอดพระเนตรสิริของนางที่โพธิมณฑลเถิด තං සුත්වා රාජා සවණසංසග්ගෙනෙව තාය පටිබද්ධචිත්තො චතුරඞ්ගිනිංසෙනං ගහෙත්වා රාජධීතරං බොධිවන්දනත්ථාය ආගතකාලෙ බහිපාකාරෙ සෙනං පරික්ඛිපාපෙත්වා ගණ්හථෙතන්ති මනුස්සෙ නියොජෙසි. තතො සෙනාපි තං ගහණසජ්ජා අට්ඨාසි. රාජධීතා තෙ දිස්වා සීඝං සින්ධවං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස පිට්ඨියං නිසින්නා පණ්හියා සඤ්ඤං අදාසි. සො තං ගහෙත්වා වෙගෙන ආකාසං පක්ඛන්දි. සා පන දුන්නිසින්නභාවෙන අස්සස්ස වෙගං සන්ධාරෙතුමසක්කොන්තී අස්සපිට්ඨිතො පරිගලි. සින්ධවො රාජධීතරං පතමානං දිස්වා රාජොවාදං සරමානො වෙගෙනාගන්ත්වා තස්සා කෙසෙ ඩංසිත්වා උක්ඛිපිත්වා පතමානාය තස්සා පිට්ඨිංදත්වා නිසීදාපෙත්වා ආකාසෙන තං නෙත්වා පාටලිපුත්තනගරෙයෙව පතිට්ඨාපෙසි. พระราชาทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงมีพระทัยผูกพันกับนางด้วยการได้ยินเท่านั้น ทรงนำกองทัพสี่เหล่า ในเวลาที่พระราชธิดาเสด็จมาเพื่อถวายบังคมพระมหาโพธิ์ ทรงให้กองทัพล้อมไว้ภายนอกกำแพง และทรงสั่งพวกมนุษย์ว่า 'จงจับนาง' จากนั้น กองทัพก็เตรียมพร้อมที่จะจับนาง พระราชธิดาทรงเห็นคนเหล่านั้นแล้ว เสด็จเข้าไปหาพญาสินธพอย่างรวดเร็ว ประทับนั่งบนหลังของมัน ทรงให้สัญญาณด้วยส้นพระบาท มันก็พานางเหาะขึ้นไปในอากาศอย่างรวดเร็ว แต่นางประทับนั่งไม่ดี ไม่สามารถทรงตัวรับความเร็วของม้าได้ จึงพลัดตกลงจากหลังม้า พญาสินธพเห็นพระราชธิดากำลังตกลงมา ระลึกถึงโอวาทของพระราชา จึงรีบมาอย่างรวดเร็ว คาบผมของนาง ยกขึ้นแล้วให้หลังแก่พระราชธิดาผู้กำลังตกลงมา ให้นางประทับนั่ง แล้วพานางไปทางอากาศ และให้ประดิษฐานอยู่ในเมืองปาฏลีบุตรนั่นเอง 16. ๑๖. තිරච්ඡානගතාපෙවං, සරන්තා උපකාරකං; න ජහන්තීති මන්ත්වාන, කතඤ්ඤූ හොන්තු පාණිනොති. แม้สัตว์เดรัจฉานก็เป็นเช่นนี้ เมื่อระลึกถึงผู้มีอุปการะ ย่อมไม่ทอดทิ้ง สัตว์ทั้งหลายพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว พึงเป็นผู้มีความกตัญญูเถิด තතො පට්ඨාය සා පුඤ්ඤකම්මං කත්වා සග්ගපරායනා අහොසීති. ตั้งแต่นั้นมา นางได้ทำบุญกรรม จึงเป็นผู้มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า 17. ๑๗. යො යං දුමින්දංයතිනන්දනෙන; සම්පූජිතං පූජයතෙ ස පඤ්ඤො; ස භොගවා හොති අනීතිකො ච,සබ්බත්ථ සො හොති පසත්ථරූපො. ผู้ใดบูชาพระมหาโพธิ์นั้น อันพระพุทธเจ้าผู้ทรงยังหมู่ฤาษีให้ยินดีทรงบูชาแล้ว ผู้นั้นเป็นผู้มีปัญญา เขาย่อมเป็นผู้มีโภคะ ไม่มีเสนียดจัญไร และเป็นผู้มีรูปอันน่าสรรเสริญในที่ทั้งปวง බොධිරාජධීතුයා වත්ථුං නවමං. เรื่องพระราชธิดาแห่งพระมหาโพธิ์ เรื่องที่ ๙ 40. කුණ්ඩලියා වත්ථුම්හි අයමානුපුබ්බීකථා ๔๐. ในเรื่องของนางกุณฑลี มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ලඞ්කාදීපෙ [Pg.171] රොහණජපදෙ මහාගාමො නාම අහොසි, තත්ථ තිස්සවිහාරං නාම අනෙකසතභික්ඛූහි සමාකිණ්ණං අනෙකපරිවෙණපතිමණ්ඩිතං විහාරං අහොසි. තත්ථෙකො තිස්සො නාම සාමණෙරො පටිවසති. සො එකස්මිංසමයෙ ජනපදචාරිකං චරන්තො පාසාණවාපිගාමෙ භික්ඛං චරිත්වා යාපනමත්තං භත්තං සප්පිනා සද්ධිං ලභිත්වා නික්ඛම්ම ගාමද්වාරං පත්වා මහාගාමාභිමුඛො ගච්ඡන්තො මනුස්සෙ උදකඵාසුකට්ඨානං පුච්ඡි. තෙහි භන්තෙ තුම්හාකං අභිමුඛෙ අවිදූරට්ඨානෙ කකුබන්දකන්දරං නාම සන්දමානසීතලොදකං ධවලවාලුකාතලං තත්ථ තුම්හෙ ගන්ත්වා නහාත්වා සීතලච්ඡායාය වාලුකාතලෙ නිසින්නො භත්තකිච්චං කත්වා ගච්ඡථාති වුත්තෙ සාමණෙරො [Pg.172] සාධූති වත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ නිසින්නො භත්තං භුඤ්ජිතුමාරභි. තදා එකෙන වනකම්මිකෙන සද්ධිංඅරඤ්ඤං ගතා එකා සුනඛී තස්මිං කන්දරෙ එකස්මිං පබ්භාරට්ඨානෙ දාරකෙ විජායිත්වා ඡාතජ්ඣත්තා පවෙධමානගත්තා දාරකානං සමීපෙනිපන්නා සාමණෙරස්ස පත්තෙ ආහාරගන්ධං ඝායිත්වා නිපන්නට්ඨානතො වුට්ඨාය පවෙධමානා තස්ස සමීපං ආගම්ම නඞ්ගුට්ඨං චාලෙන්තී අට්ඨාසි, සාමණෙරො තං දිස්වා කම්පිතමානසො අත්තනො භොජනත්ථාය වට්ටිතං පථමාලොපං තස්සා පුරතො ඨපෙසි, තතො සා සොමනස්සා තං භුඤ්ජි. තං දිස්වා තුට්ඨො පුනප්පුනං ආලොපං කරොන්තො තස්සා භත්තං දත්වා පත්තං ධොවිත්වා ථවිකාය පක්ඛිපිත්වා අගමාසි. තතො සා සුනඛී සාමණෙරගතෙන පසාදෙන තතො චුතා ජම්බුදීපෙ දෙවපුත්තනගරෙ රාජානං පටිච්ච තස්ස මහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා දසමාසච්චයෙන මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි, අථස්සා සිඛාමඞ්ගලදිවසෙ සම්පත්තෙ මාතාපිතරො පනස්සා කුණ්ඩලාවට්ටකෙසත්තා කුණ්ඩලාති නාම මකංසු. සා අනුක්කමෙන සොළසවස්සුද්දෙසිකා අහොසි, තස්මිං කිර සමයෙ තිස්සො සාමණෙරො මහාබොධිං වන්දිස්සාමීති නාවං අභිරුය්හ ජම්බුදීපං ගන්ත්වා අනුපුබ්බෙන දෙවපුත්තනගරං පත්වා සුනිවත්ථො සුපාරුතො යුගමත්තදසො භික්ඛාය චරන්තො මහාවීථිං සම්පාපුණි. රාජධීතා සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා අන්තරවීථිං ඔලොකෙන්තී භික්ඛන්තං සාමණෙරං දිස්වා පුබ්බසිනෙහං පටිලභි, තස්මිංඛණෙ තස්සා ජාතිස්සරඤාණං අහොසි. සා කිර පුබ්බෙ භික්ඛුණී හුත්වා පණ්ණසූචියා සද්ධිං පොත්ථකඤ්ච පදීපියතෙලඤ්ච දත්වා ජාතිස්සරා භවෙය්‍යංති පත්ථනං ඨපෙසි, තතො සාජාතිං අනුස්සරන්තී සාමණෙරෙන අත්තනො කතූපකාරං දිත්වා සොමනස්සා නං පක්කොසාපෙත්වා රාජගෙහෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා තත්ථ නිසින්නං නානග්ගරස භොජනෙන පරිවිසිත්වා ඔනීතපත්තපාණිං සාමණෙරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තී එවමාහ. ในลังกาทวีป แคว้นโรหณะ มีหมู่บ้านชื่อมหาคาม ในที่นั้น มีวิหารชื่อติสสวิหาร ซึ่งหนาแน่นด้วยภิกษุหลายร้อยรูป และประดับด้วยบริเวณ (เสนาสนะ) มากมาย ในที่นั้น มีสามเณรรูปหนึ่งชื่อติสสะอาศัยอยู่ สมัยหนึ่ง ท่านสามเณรนั้นจาริกไปในชนบท บิณฑบาตในหมู่บ้านปาสาณวาปี ได้ภัตตาหารพอประทังชีวิตพร้อมด้วยเนยใส ออกจากหมู่บ้านมาถึงประตูหมู่บ้าน กำลังจะไปทางมหาคาม จึงถามพวกมนุษย์ถึงที่ที่มีน้ำสะดวก เมื่อคนเหล่านั้นกล่าวว่า 'ท่านเจ้าข้า ตรงหน้าท่านไม่ไกลนัก มีหุบเขาชื่อกะกุพันธะ มีน้ำเย็นไหลริน มีพื้นทรายขาวสะอาด ท่านจงไปที่นั่น อาบน้ำ นั่งในร่มเงาเย็นบนพื้นทราย ทำภัตกิจแล้วค่อยไปเถิด' สามเณรกล่าวว่า 'ดีแล้ว' แล้วไปที่นั่น นั่งในที่สะดวก เริ่มฉันภัตตาหาร ขณะนั้น สุนัขตัวหนึ่งที่ไปป่ากับคนทำงานในป่าคนหนึ่ง ได้คลอดลูกในเงื้อมเขาแห่งหนึ่งในหุบเขานั้น มีความหิวโหย มีร่างกายสั่นเทิ้ม นอนอยู่ใกล้ลูกๆ ได้กลิ่นอาหารในบาตรของสามเณร จึงลุกขึ้นจากที่นอน ตัวสั่นเทิ้ม เข้ามาใกล้สามเณร ยืนกระดิกหางอยู่ สามเณรเห็นมันแล้ว มีใจหวั่นไหว (ด้วยความสงสาร) จึงวางคำข้าวคำแรกที่ปั้นไว้เพื่อฉันเอง ลงตรงหน้ามัน จากนั้น มันก็มีใจยินดีกินคำข้าวนั้น สามเณรเห็นดังนั้นก็ยินดี จึงปั้นคำข้าวให้มันกินอีกบ่อยๆ ล้างบาตร เก็บใส่ถุงแล้วก็จากไป จากนั้น สุนัขตัวนั้น ด้วยความเลื่อมใสในสามเณร จึงจุติจากที่นั่น ไปปฏิสนธิในครรภ์ของพระมเหสีของพระราชาในเมืองเทวบุตร ชมพูทวีป โดยอาศัยพระราชา ครั้นครบสิบเดือนก็คลอดจากครรภ์มารดา เมื่อถึงวันทำพิธีมงคลโกนจุกของนาง บิดามารดาของนางได้ตั้งชื่อว่า 'กุณฑลี' เพราะนางมีผมเป็นวงก้นหอย นางเจริญวัยขึ้นตามลำดับจนมีอายุประมาณ ๑๖ ปี ในกาลนั้น สามเณรติสสะคิดว่า 'เราจะไปไหว้พระมหาโพธิ์' จึงลงเรือไปชมพูทวีป โดยลำดับก็มาถึงเมืองเทวบุตร นุ่งห่มเรียบร้อย ทอดสายตาเพียงชั่วแอก บิณฑบาตไปจนถึงถนนใหญ่ พระราชธิดาทรงเปิดสีหบัญชร ทอดพระเนตรดูถนน ทรงเห็นสามเณรกำลังบิณฑบาตอยู่ ก็ทรงระลึกถึงความรักในชาติก่อน ในขณะนั้น ญาณระลึกชาติได้ก็เกิดขึ้นแก่นาง ได้ยินว่า ในชาติก่อน นางเคยเป็นภิกษุณี ได้ถวายคัมภีร์พร้อมด้วยเหล็กจารและน้ำมันประทีป แล้วตั้งความปรารถนาว่า 'ขอให้ข้าพเจ้าเป็นผู้ระลึกชาติได้เถิด' จากนั้น นางระลึกชาติได้ เห็นอุปการะที่สามเณรเคยทำแก่ตน ก็มีใจยินดี จึงให้คนเรียกสามเณรมา จัดอาสนะในพระราชวัง ถวายภัตตาหารอันมีรสเลิศต่างๆ แด่สามเณรที่นั่งอยู่บนอาสนะนั้น เมื่อสามเณรฉันเสร็จแล้ว นางก็เข้าไปหาสามเณร ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง สนทนากับท่านดังนี้ 1. ๑. න සඤ්ජානාසි මං ධීර, පුබ්බෙහං තව දාසිකා; තෙනාහං සුඛිතා ආසිං, තස්මා ත්වමසි ඉස්සරොති. ท่านผู้มีปัญญา ท่านจำดิฉันไม่ได้หรือ ในกาลก่อนดิฉันเป็นทาสีของท่าน เพราะเหตุนั้นดิฉันจึงมีความสุข เพราะฉะนั้น ท่านจึงเป็นนายของดิฉัน තං සුත්වා සාමණෙරො ආහ. สามเณรได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า 2. ๒. නත්ථි මෙ තාදිසී දාසී, න සඤ්ජානාමි තං අහං; කාසි ත්වං කස්ස වා ධීතා, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතාති. เราไม่มีทาสีเช่นนั้น เราไม่รู้จักท่าน ท่านเป็นใคร เป็นธิดาของใคร จงบอกแก่เราผู้ถามเถิด තතො සා තං සාරාපෙන්තී ආහ. จากนั้น นางจึงกล่าวเตือนท่านว่า 3. ๓. සාරාපෙමි තුවං අජ්ජ, යථා ජානාසිමං ඉසෙ; බුජ්ඣස්සු බොධිතො දානි, මයා ජාතිංසරන්තියා. วันนี้ ดิฉันจะเตือนท่าน เพื่อให้ท่านรู้จักดิฉัน ท่านผู้แสวงหาคุณ บัดนี้ ท่านจงรู้แจ้งเถิด ด้วยคำของดิฉันผู้ระลึกชาติได้ 4. ๔. පාසාණවාපිගාමම්හි, තම්බපණ්ණිම්හි රොහණෙ; භික්ඛිත්වාන තුවං භන්තෙ, යදා කකුබන්දකන්දරෙ. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านบิณฑบาตแล้ว ในหมู่บ้านปาสาณวาปี ในแคว้นโรหณะ ลังกา เมื่อท่านอยู่ในหุบเขากะกุพันธะ 5. ๕. නිසීදිත්වාන ත්වං භත්තං, භුත්තකාලං සරිස්සසි; තදාහං සුනඛී ආසිං, විජාතා ලද්ධගොචරා. ท่านนั่งฉันภัตตาหาร ท่านจะระลึกถึงเวลานั้นได้ ในกาลนั้น ดิฉันเป็นสุนัขตัวเมีย เพิ่งคลอดลูก ได้อาหารแล้ว 6. ๖. දාරකෙ [Pg.173] ඛාදිතුං මය්හ, මාසන්නා ඛුදපීළිතා; පවෙධමානසබ්බඞ්ගා, අට්ඨාසිං තව සන්තිකෙ. ดิฉันผู้หิวโหยบีบคั้นจนเกือบจะกินลูกของตนเอง และใกล้จะตาย มีอวัยวะทั้งปวงสั่นเทิ้ม ได้ยืนอยู่ใกล้ท่าน 7. ๗. දිස්වා තං මං තදා භන්තෙ, වෙධමානං බුභුක්ඛිතං; ඡින්නභත්තො තුවං හුත්වා, මමං භත්තෙන තොසයී. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อท่านเห็นดิฉันผู้สั่นเทิ้มและหิวโหยในกาลนั้น ท่านยอมอดอาหารของตนเอง แล้วทำให้ดิฉันอิ่มหนำด้วยภัตตาหารนั้น 8. ๘. තදාහං මුදුචිත්තෙන, චිත්තං තයි පසාදයිං; තෙනාහං පුඤ්ඤකම්මෙන, දුතියෙ අත්තසම්භවෙ. ในกาลนั้น ดิฉันมีจิตอ่อนโยน ได้ยังจิตให้เลื่อมใสในท่าน ด้วยบุญกรรมนั้น ในอัตภาพที่สอง 9. ๙. ඉධ රාජකුලෙ ජාතා, සබ්බකාමසමිද්ධිනී; චිත්තප්පසාදමත්තෙන, ලොකනාථස්ස සාසනෙ. ดิฉันเกิดในราชตระกูลนี้ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยกามทั้งปวง เพียงเพราะความเลื่อมใสแห่งจิต ในพระศาสนาของพระโลกนาถ 10. ๑๐. තදහුපබ්බජිතස්සාපි, ඊදිසා හොන්ති සම්පදා; කීදිසං හොති සම්බුද්ධෙ, පසාදෙන ඵලං අහො. แม้ผู้บวชในวันนั้นเอง ก็ยังมีความถึงพร้อมเช่นนี้ โอ! ผลแห่งความเลื่อมใสในพระสัมพุทธเจ้า จะเป็นเช่นไรหนอ 11. ๑๑. අඤ්ඤානි පන කිච්චානි, පහායාත්තහිතෙ රතො; අතන්දිතො දිවාරත්තිං, සරාතු රතනත්තයංති. ส่วนกิจอื่นๆ จงละเสีย เป็นผู้ยินดีในประโยชน์ตน ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงพระรัตนตรัยเถิด එවං සාමණෙරෙන කතූපකාරං සාරාපෙත්වා භන්තෙ තව දාසියා අනුග්ගහං පටිච්ච ඉධෙව වසථාති නිමන්තිත්වා තෙන සම්පටිච්ඡිතෙ මහන්තං විහාරං කාරාපෙත්වා සාමණෙරං ආදිං කත්වා අනෙකභික්ඛුසතෙ නිමන්තෙත්වා විහාරෙ වසාපෙත්වා සුලභං කත්වා චතුපච්චයෙහි උපට්ඨාසි. සාමණෙරොපි සුනඛියා දින්නදානං අනුස්සරිත්වා තුට්ඨො බුද්ධානුස්සතිං මනසිකරොන්තො න චිරෙනව අරහත්තං පත්වා තස්මිංයෙව විහාරෙ වසන්තො ආයුපරියොසානෙ තත්ථෙව පරිනිබ්බායීති. เมื่อนางให้สามเณรระลึกถึงอุปการะที่ท่านเคยทำแล้วอย่างนี้ จึงนิมนต์ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านโปรดอาศัยความอนุเคราะห์แก่ทาสีของท่าน พำนักอยู่ที่นี่เถิด" เมื่อท่านรับนิมนต์แล้ว นางจึงสร้างวิหารใหญ่ นิมนต์ภิกษุหลายร้อยรูปมีสามเณรเป็นประธาน ให้อยู่ในวิหารนั้น และอุปัฏฐากด้วยปัจจัยสี่อย่างสะดวกสบาย แม้สามเณรก็ระลึกถึงทานที่สุนัขตัวนั้นเคยให้แล้ว มีความยินดี มนสิการพุทธานุสสติ ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต พำนักอยู่ในวิหารนั้นนั่นเอง เมื่อสิ้นอายุขัย ก็ปรินิพพานในที่นั้นนั่นเอง 12. ๑๒. තියද්ධෙසු තිලොකස්මිං, නත්ථි වත්ථුත්තයං විනා; සත්තාන මඤ්ඤ මිච්ඡත්ථ, දායකං සුරපාදපං. ในกาลทั้งสาม ในโลกทั้งสาม เว้นจากพระรัตนตรัยเสียแล้ว ไม่มีสิ่งอื่นที่จะให้สิ่งที่สัตว์ทั้งหลายปรารถนาได้ ดุจต้นกัลปพฤกษ์ කුණ්ඩලියා වත්ථුං දසමං. เรื่องนางกุณฑลี จบเรื่องที่ ๑๐ මහාසෙනවග්ගො චතුත්ථො. มหาเสนวรรคที่ ๔ එත්තාවතා ජම්බුදීපුප්පත්තිකථා සමත්තා. เรื่องการเกิดขึ้นในชมพูทวีป จบเพียงเท่านี้
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi