นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

จตุรารกฺขทีปนี

คำอธิบายธรรมคุ้มครอง ๔ ประการ (จตุรารักขทีปนี)

กายปจฺจเวกฺขณา

การพิจารณากาย

๑. ทุสฺสีลกถา,

๑. เรื่องคนทุศีล

๒. สีลานิสํสกถา,

๒. เรื่องอานิสงส์ของศีล

๓. อนูสาสนกถา,

๓. เรื่องการอนุศาสน์

๔. อาวาสิกาจารกถา,

๔. เรื่องมารยาทของภิกษุผู้อยู่ในอาวาส

๕. ปจฺจยนิสฺสคฺคกถา,

๕. เรื่องการสละปัจจัย

๖. ปาติโมกฺขกถา,

๖. เรื่องปาติโมกข์

๗. ทายโกวาทกถา,

๗. เรื่องโอวาทแก่ทายก

ปณามปฏิญา

คำปฏิญญาในการนอบน้อม

๑.

๑.

จกฺกวาฬ [Pg.1] นหุตา ค, เทวาลิ คณ จุมฺพิโต;

พุทฺธ ปาทมฺพุโช ฐาตุ, สีเส ทยา ติคนฺธโช.

ขอพระบาทดอกบัวของพระพุทธเจ้า อันหมู่เทพในแสนจักรวาลกราบไหว้แล้ว อันเกิดจากพระมหากรุณาและกลิ่นหอม ๓ ประการ จงประดิษฐานอยู่บนเศียรเกล้าของข้าพเจ้า

๒.

๒.

นนฺต [Pg.2] จกฺกวาฬ พฺภุคฺค, คุณ สนฺนิจฺจิตํ ชินํ;

วนฺเท ตปฺปูชิตํ ธมฺมํ, ตชฺชํ สงฺฆญฺจ นิมฺมลํ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระชินเจ้า ผู้ทรงสั่งสมพระคุณอันรุ่งเรืองในอนันตจักรวาล ขอนมัสการพระธรรมที่พระองค์ทรงบูชา และพระสงฆ์ผู้บริสุทธิ์อันเกิดจากพระธรรมนั้น

๓.

๓.

วกฺขามิ [Pg.3] จตุรารกฺขํ, สมฺพุทฺธ วจน นฺวยํ;

อปฺปมาทาวหํ เอตํ, โสตฺตพฺพํ ภวภีรุหิ.

ข้าพเจ้าจักกล่าวธรรมคุ้มครอง ๔ ประการ อันเป็นไปตามพระพุทธพจน์ อันนำมาซึ่งความไม่ประมาท ซึ่งผู้กลัวภพพึงสดับ

๔.

๔.

พุทฺธานุสฺสติ [Pg.4] มรณา, ภุภา เมตฺตาจ ภาวนา;

อปฺปมาทาย อารกฺขา, จตสฺโส มานิตา สตํ.

พุทธานุสสติ มรณัสสติ อสุภะ และเมตตาภาวนา ธรรมคุ้มครอง ๔ ประการนี้ อันสัตบุรุษทั้งหลายนับถือแล้ว เพื่อความไม่ประมาท

๑. พุทฺธานูสฺสติ ภาวนา,

๑. พุทธานุสสติภาวนา

๒. มรณสฺสติ ภาวนา,

๒. มรณัสสติภาวนา

๓. อสุภ ภาวนา,

๓. อสุภภาวนา

๔. เมตฺตา ภาวนา,

๔. เมตตาภาวนา

๕.

๕.

พุทฺโธวาทํ [Pg.5] สริตฺวาว, มจฺจุพฺพิคฺคา สุเขสิโน;

สีตา สีตตรํ ยนฺติ, สุภเมตฺตมฺพุสิ-ฏฺฐิตา.

ผู้แสวงหาความสุข ผู้หวาดกลัวความตาย ระลึกถึงพระพุทธโอวาทแล้ว ย่อมถึงความเย็นยิ่งกว่าความเย็น เพราะตั้งอยู่ในอสุภะและเมตตา

๖.

๖.

มรณคฺคิ วารณมฺพุ, สมฺพุทฺธวจนํ ยิทํ;

พหู ตทคฺคิ สนฺตตฺตา, สีตาวาสุํ ตทมฺพุนา.

พระพุทธพจน์นี้เป็นน้ำดับไฟคือความตาย ชนเป็นอันมากถูกไฟนั้นแผดเผาแล้ว ย่อมเย็นลงด้วยน้ำนั้น

๗.

๗.

สทฺธํ [Pg.6] พุทฺเธน เตเชตฺวา, มานํ มรณจินฺตยา;

อสุภาย หเน ราคํ, โทสํ เมตฺตาย ปญฺญวา.

ผู้มีปัญญาพึงยังศรัทธาให้รุ่งเรืองด้วยพระพุทธเจ้า พึงกำจัดมานะด้วยการพิจารณาความตาย พึงฆ่าราคะด้วยอสุภะ พึงฆ่าโทสะด้วยเมตตา

๑. พุทฺธานุสฺสติ นิทฺเทส

๑. การแสดงพุทธานุสสติ

๑.

๑.

อรหํ [Pg.7] สมฺมาสมฺพุทฺโธ, วิชฺชกฺขิ จรณปฺปโท;

สุคโต สุคโท สตฺถา, สพฺพญฺญู ภควาทโม.

พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ผู้เสด็จไปดีแล้ว ผู้ทรงมีพระดำรัสดี พระศาสดา ผู้ทรงรู้แจ้งทุกสิ่ง พระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีผู้ยิ่งกว่า

๒.

๒.

อารกตฺตาริหนฺตตฺตา[Pg.9], ปาปาการกโตรโห;

หต จกฺการโต ปูชา, รหตฺตา จารหํ นเม.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระอรหันต์ เพราะทรงเป็นผู้ไกลจากกิเลส เพราะทรงเป็นผู้กำจัดข้าศึกคือกิเลส เพราะทรงทำลายซี่กำแห่งกงล้อสังสารวัฏ และเพราะทรงเป็นผู้ควรแก่การบูชา

๓.

๓.

สมุตฺเต [Pg.11] ชิย คิหีนํ, อนุปุพฺพิกโถ ชิโน;

อทาสิ ปรมํ ตุฏฺฐึ, สจฺจานิ ทสฺสยํ ทิวา.

พระชินเจ้าทรงยังคฤหัสถ์ทั้งหลายให้ร่าเริง ทรงแสดงอนุปุพพิกถา ทรงประทานความยินดีอย่างยิ่ง ทรงแสดงสัจจะทั้งหลายในเวลากลางวัน

๔.

๔.

ภิกฺขูนํ [Pg.12] ปฐเม ยาเม, ปาเยสิ อมตาคทํ;

ชาติเขตฺตาค เทวานํ, กงฺขจฺเฉโท ส มชฺฌิเม;

ในปฐมยาม พระองค์ทรงให้ภิกษุทั้งหลายดื่มอมตธรรม ในมัชฌิมยาม พระองค์ทรงตัดความสงสัยของเหล่าเทวดาผู้มาจากหมื่นจักรวาล

๕.

๕.

อาโท ผลสุขํ เวทิ, มชฺเฌ เสยฺย มกา ชิโน;

เวเนยฺโย โลกนํ อนฺเต, ปจฺฉิเมปิ ติธา กเต.

ในเบื้องต้นแห่งปัจฉิมยาม พระชินเจ้าทรงเสวยผลสมาบัติสุข ในท่ามกลางทรงสำเร็จการไสยาสน์ ในที่สุดทรงตรวจดูเวไนยสัตว์ในโลก แม้ในยามสุดท้ายที่แบ่งเป็นสามส่วน

๖.

๖.

เขทํ [Pg.14] อคณยํ นาโถ, ปญฺจ พุทฺธกตํ วหํ;

สตฺถสิทฺโธ ปรตฺถํว, พฺยาวโฏ สุมหาทโย.

พระโลกนาถผู้ทรงพระมหากรุณาอย่างยิ่ง ไม่ทรงนับความเหน็ดเหนื่อย ทรงบำเพ็ญพุทธกิจ ๕ ประการ ทรงขวนขวายเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น ดุจพระศาสดาผู้สำเร็จประโยชน์ตนแล้ว

๗.

๗.

จงฺกมิตฺวา นิสีทิตฺวา, รตฺตึทิวญฺจ ฌายิตุํ;

สุปิตุํ มชฺฌยาเมว, พุทฺโธ ภิกฺขูน โมวทิ.

พระพุทธเจ้าทรงโอวาทภิกษุทั้งหลายให้เดินจงกรมและนั่งสมาธิตลอดทั้งกลางวันและกลางคืน และให้บรรทมในมัชฌิมยามเท่านั้น

๘.

๘.

นาล [Pg.15] มาลสิตุํ ตสฺส, มหาวีรสฺส สาสเน;

ปมาทาย มุนินฺทสฺส, กตญฺญู สาธุ สมฺมโต.

ผู้รู้คุณซึ่งสัตบุรุษยกย่องแล้ว ไม่ควรเพื่อจะเกียจคร้าน ไม่ควรเพื่อความประมาท ในพระศาสนาของพระมหาวีระผู้เป็นจอมมุนีนั้น

๙.

๙.

อนญฺญาตสฺส ญาตาย, อปตฺตสฺสจ ปตฺติยา;

อารเภตุํว โน ยุตฺโต, อปฺปมตฺโต รโหคโต.

เราทั้งหลายผู้ไม่ประมาท ไปในที่สงัดแล้ว ควรเริ่มความเพียรเพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่รู้ เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ

๑๐.

๑๐.

อารพฺภถ [Pg.16] นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

ท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร จงออกไป จงประกอบในพระพุทธศาสนา จงกำจัดกองทัพแห่งมัจจุเสีย เหมือนช้างทำลายเรือนไม้อ้อฉะนั้น

๑๑.

๑๑.

โย [Pg.17] อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหิสฺสติ;

ปหาย ชาติ สํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ;

ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ในพระธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร แล้วกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

๑๒.

๑๒.

อิติ [Pg.18] อุยฺโยชนํ มฺหากํ, มุตฺตสฺส มุตฺติยา สรํ;

นยุตฺโตว ปมาทาย, มหาทยสฺส สตฺถุโน.

การชักชวนของเรานี้ เป็นไปเพื่อความหลุดพ้นของผู้หลุดพ้นแล้ว ไม่ควรเพื่อความประมาทในพระศาสดาผู้มีพระมหากรุณา

๑๓.

๑๓.

สุตฺเตน ทุพฺพิตกฺเกน, อกิจฺจ กรเณนวา;

โมฆ กาลกฺขโย มนฺโท, ทุกฺขสฺสนฺตํ กถํกเร.

คนเขลาผู้มัวหลับอยู่ ด้วยความตรึกที่ชั่ว หรือด้วยการกระทำสิ่งที่ไม่ใช่กิจ การปล่อยเวลาให้ล่วงไปย่อมเปล่าประโยชน์ เขาจะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้อย่างไร

๑๔.

๑๔.

อากาสํ [Pg.19] จกฺกวาฬญฺจ, สตฺตา พุทฺธคุณา ปิจ;

อนนฺตานาม จตฺตาโร, ปริจฺเฉโท นวิชฺชติ.

อากาศ จักรวาล สัตว์ทั้งหลาย และพระพุทธคุณ ทั้ง ๔ อย่างนี้ ชื่อว่าหาที่สุดมิได้ การกำหนดขอบเขตย่อมไม่มี

๑๕.

๑๕.

ยถาปิ นภ มากาสํ, องฺคุลรชฺชุยฏฺฐิภิ;

มิเนตุํ เนว สกฺโกติ, เอวํ เกนจิ ตคฺคุณํ.

เหมือนอย่างว่า ใครๆ ไม่สามารถจะวัดอากาศในท้องฟ้าด้วยนิ้วมือ ด้วยเชือก หรือด้วยไม้เท้าได้ ฉันใด ใครๆ ก็ไม่สามารถจะวัดพระพุทธคุณนั้นได้ ฉันนั้น

๒. มรณสฺสตินิทฺเทส

๒. การพรรณนาถึงมรณัสสติ

๑.

๑.

มรณสฺสติ [Pg.23] มิจฺฉนฺโต, ตาว พุทฺธวโจ สุณ;

อวิกฺขิตฺเตน จิตฺเตน, สมฺพุทฺธ วจนํ หิทํ.

ผู้ปรารถนามรณัสสติ จงฟังพระพุทธพจน์นี้ก่อน เพราะพระพุทธพจน์นี้เป็นพระดำรัสของพระสัมพุทธเจ้า ท่านจงฟังด้วยจิตที่ไม่ฟุ้งซ่าน

๒.

๒.

อนิมิตฺต [Pg.24] มนญฺญาตํ, มจฺจานํ อิธ ชีวิตํ;

กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ, ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ.

ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ ไม่มีนิมิต ใครๆ รู้ไม่ได้ ทั้งลำบาก ทั้งน้อย และประกอบด้วยทุกข์

๓.

๓.

น หิ โส ปกฺกโม อตฺถิ, เยน ชาตา นมิยฺยเร;

ชรมฺปิ ปตฺวา มรณํ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

ความพยายามที่สัตว์เกิดมาแล้วจะไม่ตายนั้นไม่มีเลย แม้จะอยู่จนแก่ก็ต้องตาย เพราะสัตว์ทั้งหลายมีธรรมดาอย่างนี้

๔.

๔.

ผลาน [Pg.25] มิว ปกฺกานํ, ปาโต ปตนโต ภยํ;

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ, นิจฺจํ มรณ โต ภยํ.

ภัยจากการร่วงหล่นย่อมมีแก่ผลไม้ที่สุกแล้วในเวลาเช้า ฉันใด ภัยจากความตายย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลายผู้เกิดมาแล้วเป็นนิตย์ ฉันนั้น

๕.

๕.

ยถาปิ กุมฺภการสฺส, กตา มตฺติกภาชนา;

สพฺเพ เภทปริยนฺตา, เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.

ภาชนะดินที่นายช่างหม้อทำแล้วทั้งหมด มีความแตกเป็นที่สุด ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น

๖.

๖.

ทหราจ [Pg.26] มหนฺตาจ, เยพาลา เยจ ปณฺฑิตา;

สพฺเพ มจฺจุวสํ ยนฺติ, สพฺเพ มจฺจุปรายนา.

ทั้งเด็ก ทั้งผู้ใหญ่ ทั้งคนพาล ทั้งบัณฑิต ทั้งหมดล้วนไปสู่อำนาจแห่งมัจจุ มีมัจจุเป็นที่ไปในเบื้องหน้า

๗.

๗.

เตสํ มจฺจุปเรตานํ, คจฺฉตํ ปรโลกโต;

นปิตา ตายเต ปุตฺตํ, ญาติวาปน ญาตเก;

เมื่อสัตว์เหล่านั้นถูกมัจจุครอบงำ กำลังไปสู่โลกอื่น บิดาก็ช่วยบุตรไม่ได้ หรือพวกญาติก็ช่วยพวกญาติไม่ได้

๘.

๘.

เปกฺขตญฺเญว [Pg.27] ญาตีนํ, ปสฺส ลาลปฺปตํ ปุถุ;

เอกเมโกว มจฺจานํ, โค วชฺโฌวิย นิยฺยติ.

ท่านจงดูเถิด เมื่อพวกญาติกำลังมองดูอยู่ และคร่ำครวญอยู่เป็นอันมาก สัตว์ทั้งหลายย่อมถูกนำไปทีละคนๆ เหมือนโคที่เขาจะฆ่านำไปฉะนั้น

๙.

๙.

เอว มพฺภาหโต โลโก, มจฺจุนาจ ชรายจ;

ตสฺมา ธีรา นโสจนฺติ, วิทิตฺวา โลก ปริยายํ.

โลกถูกมัจจุและความแก่กำจัดอยู่แล้วอย่างนี้ เพราะฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายผู้รู้ความเป็นไปของโลก จึงไม่เศร้าโศก

๑๐.

๑๐.

อญฺเญปิ [Pg.28] ปสฺส คมเน, ยถา กมฺมุปเค นเร;

มจฺจุโน วสมาคมฺม, ผนฺทนฺเตวิธ ปาณิโน.

ท่านจงดูคนเหล่าอื่นที่กำลังไปตามยถากรรมเถิด สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ เมื่อตกอยู่ในอำนาจแห่งมัจจุ ย่อมดิ้นรนกันอยู่

๑๑.

๑๑.

เยน เยนหิ มญฺญนฺติ,ตโตตสฺส หิ อญฺญถา;

เอตาทิโส วินาภาโว,ปสฺส โลกสฺส ปริยายนฺติ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมสำคัญด้วยประการใดๆ สิ่งนั้นย่อมเป็นอย่างอื่นไปจากประการนั้นๆ ท่านจงดูความพลัดพรากของโลกมีประมาณเท่านี้

[สุลฺล สุตฺเต วุตฺตํ.]

[กล่าวไว้ในสัลลสูตร]

๑๒.

๑๒.

ยถาปิ [Pg.29] เสลา วิปุลา,นภํ อาหจฺจ ปจฺจตา;

สมนฺตา อนุปริ เยยฺยุํ,นิปฺโปเถนฺตา จตุทฺทิสา.

เหมือนอย่างว่า ภูเขาศิลาใหญ่สูงจรดฟ้า กลิ้งบดขยี้สัตว์ทั้งหลายไปโดยรอบทั้ง ๔ ทิศ ฉันใด

๑๓.

๑๓.

เอวํ ชราจ มจฺจุจ,อธิวตฺตนฺติ ปาณิเน;

ขตฺติเยพฺราหฺมเณ เวสฺเส,สุทฺเท จณฺฑาล ปกฺกุเส;

นกิญฺจิ ปริวชฺเชติ,สพฺพเมวา ภิมทฺทติ.

ความแก่และความตายย่อมครอบงำสัตว์ทั้งหลาย ฉันนั้น ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร จัณฑาล และคนเทขยะ ย่อมไม่ยกเว้นใครๆ เลย ย่อมบดขยี้เสียสิ้น

๑๔.

๑๔.

น [Pg.30] ตตฺถ หตฺถิ นํ ภุมฺมิ, น รถานํ นปตฺติยา;

น จาปิ มนฺตยุทฺเธน, สกฺกา เชตุํ ธเนนวา.

ในที่นั้น ไม่ใช่ภูมิภาคแห่งกองทัพช้าง ไม่ใช่ภูมิภาคแห่งกองทัพรถ ไม่ใช่ภูมิภาคแห่งกองทัพราบ และใครๆ ไม่สามารถจะชนะมัจจุราชนั้นได้ด้วยการรบด้วยมนต์ หรือด้วยทรัพย์

๑๕.

๑๕.

ตสฺมาหิ [Pg.31] ปณฺฑิโต โปโส,สมฺปสฺสํ อตฺถ มตฺตโน;

พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆจ,ธีโร สทฺทํ นิเวสเย.

เพราะฉะนั้น บุรุษผู้เป็นบัณฑิต เมื่อเล็งเห็นประโยชน์ของตน พึงเป็นผู้มีปัญญา ตั้งศรัทธาไว้ในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม และในพระสงฆ์

๑๖.

๑๖.

โย ธมฺมจารี กาเยน, วาจาย อุท เจตสา;

อิเธวนํ ปสํสนฺติ, ปจฺจสคฺเค ปโมทตีติ.

ผู้ใดประพฤติธรรมด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจ ชนทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้นั้นในโลกนี้ และผู้นั้นละโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์

[ปพฺพตู มม สุตฺเต วุตฺตํ.]

[กล่าวไว้ในปัพพตูปมสูตร]

๑๗.

๑๗.

ยถา [Pg.32] วาริวโห ปูโร, วเห รุกฺเข ปกูลเช;

เอวํ ชรามรเณน, วุยฺหนฺเต สพฺพ ปาณิโน.

ห้วงน้ำที่เต็มเปี่ยม ย่อมพัดพาต้นไม้ที่เกิดอยู่ริมฝั่งไป ฉันใด สัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ย่อมถูกความแก่และความตายพัดพาไป ฉันนั้น

๑๘.

๑๘.

ทหราปิ หิ มิยฺยนฺติ,นราจ อถนาริโย;

ตตฺถ โก วิสาเสโปโส,ทหโร มฺหีติชีวิเต.

แม้เด็กก็ตาย ทั้งผู้ชายและผู้หญิงก็ตาย ในเรื่องนั้น ใครเล่าจะพึงวางใจในชีวิตว่า เรายังเป็นเด็กอยู่

๑๙.

๑๙.

สาย [Pg.33] เมเก นิทิสฺสนฺติ, ปาโต ทิฏฺฐา พหุชฺชนา;

ปาโต เอเก นทิสฺสนฺติ, สายํ ทิฏฺฐา พหุชฺชนา.

คนเป็นอันมากที่เห็นกันในเวลาเช้า พอถึงเวลาเย็นบางคนก็ไม่เห็น คนเป็นอันมากที่เห็นกันในเวลาเย็น พอถึงเวลาเช้าบางคนก็ไม่เห็น

๒๐.

๒๐.

อชฺเชว กิจฺจํ อาตปฺปํ, โก ชญฺญา มรณํ สุเว;

นหิ โน สงฺกรํ เตน, มหาเสนน มจฺจุนาติ.

วันนี้แหละเป็นกิจที่ควรทำความเพียร ใครจะพึงรู้ความตายในวันพรุ่งนี้ ความประนีประนอมกับมัจจุราชผู้มีกองทัพใหญ่นั้นไม่มีแก่เรา

[ชาตเกสุวุตฺตํ.]

[ความนี้ตรัสไว้ในชาดก]

๒๑.

๒๑.

นตฺเถตฺถญฺโญ [Pg.34] นุสาสนฺโต, สยํวตฺตาน โมวท;

ชิเนริตา นุสาเรน, ภิกฺขุ สํสาร ภีรุโก.

ในโลกนี้ไม่มีใครอื่นผู้จะพร่ำสอน ภิกษุผู้กลัวสังสารวัฏ จงพร่ำสอนตนเองด้วยคำสอนที่พระชินเจ้าตรัสไว้

๒๒.

๒๒.

อหิวาปิ [Pg.35] มํ ฑํเสยฺย, อญฺเญปิ วิสธาริโน;

อปิยาปิจ ฆาเตยฺยุํ, อุปฺปชฺเชยฺยุํ รุชาปิเม.

งูหรือสัตว์มีพิษอื่น ๆ ก็อาจกัดเราได้ คนไม่เป็นที่รักก็อาจฆ่าเราได้ โรคภัยไข้เจ็บก็อาจเกิดขึ้นแก่เราได้

๒๓.

๒๓.

มจฺจุเสนา วุธาสงฺขฺยา, พาหิรชฺฌตฺตุ ปทฺทวา;

เตหายุ ปีฬิตํเฉชฺชํ, มริสฺส มชฺชวา สุเว.

กองทัพแห่งมัจจุราชมีอาวุธนับไม่ถ้วน ภัยภายนอกและภายใน อายุถูกเบียดเบียนด้วยภัยเหล่านั้นย่อมขาดลง เราจะตายวันนี้หรือพรุ่งนี้

๒๔.

๒๔.

อฬกฺกา [Pg.36] หิ ควาทีหิ, โจราทีหิ อรีหิปิ;

อภิณฺห สนฺนิปาเตหิ, รุชา ฉนวุตีหิปิ.

ถูกเบียดเบียนด้วยสุนัขบ้าและโคเป็นต้น ด้วยโจรเป็นต้น ด้วยศัตรูทั้งหลาย ด้วยการประชุมกันแห่งธาตุบ่อย ๆ ด้วยโรค ๙๖ อย่าง

๒๕.

๒๕.

พหูน มุปกาเรหิ, อนฺโนทกาทิเกหิปิ;

มริสฺสํ ปีฬิโต นิจฺจํ, นิรุชฺเฌยฺยายุ อชฺชวา.

ด้วยอุปการะหลายอย่าง มีข้าวและน้ำเป็นต้น เราจะตายถูกเบียดเบียนอยู่เป็นนิตย์ อายุย่อมดับไปในวันนี้

๒๖.

๒๖.

พหฺวาวุเธ [Pg.37] วิสชฺเชติ, นิลฺเลณํ มจฺจุนิทฺทโย;

วสนฺตํ ภวสงฺคาเม, นมุตฺโต โกจิ อาวุธา;

มัจจุราชผู้ไร้ความปรานี ย่อมปล่อยอาวุธมากมายโดยไม่มีที่กำบัง ผู้ที่อยู่ในสงครามแห่งภพ ไม่มีใครพ้นจากอาวุธเหล่านั้นได้

๒๗.

๒๗.

มหพฺพลา มหาปญฺญา, มหิทฺธิกา มหทฺธนา;

นมุตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺพโลกาธิโป อปิ;

ผู้มีกำลังมาก มีปัญญามาก มีฤทธิ์มาก มีทรัพย์มาก แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นใหญ่ในโลกทั้งปวงก็ไม่พ้น

๒๘.

๒๘.

มยา [Pg.38] สมา นวา วุทฺธา, ตทาวุเธหิ เต มตา;

ตถา หมฺปิ มริสฺสามิ, เลณํ ปุญฺญํว เม กตํ.

ผู้เสมอกับเรา ผู้เยาว์ ผู้แก่ ชนเหล่านั้นตายด้วยอาวุธเหล่านั้น เราก็จะตายอย่างนั้นเหมือนกัน บุญที่เราทำไว้เป็นที่พึ่งของเรา

๒๙.

๒๙.

ปถพฺยาปาทโย ธาตฺถู,อาหารา โภชนาทโย;

สีตุณฺห มุตุนาเมตํ,โทสา ปิตฺตเสมฺหานิลา.

ธาตุทั้งหลายมีปฐวีเป็นต้น อาหารมีโภชนะเป็นต้น ฤดูมีหนาวร้อนเป็นต้น โทษมีดี เสมหะ ลม

๓๐.

๓๐.

ธาตฺวาหารุ [Pg.39] ตุโทสานํ, สมตฺเต วายุ ติฏฺฐติ;

วิสเม ตงฺขณญฺเญว, เฉชฺช มปฺปํ ปราธินํ.

เมื่อธาตุ อาหาร ฤดู และโทษทั้งหลายเสมอกัน อายุย่อมตั้งอยู่ เมื่อไม่เสมอกัน ในขณะนั้นเอง อายุอันน้อยนิดที่ขึ้นอยู่กับผู้อื่นย่อมขาดลง

๓๑.

๓๑.

ธาตฺวา หารุตุ โทสานํ, วิสมา สฺเวปฺยกลฺลโก;

อุสฺสาเห กลฺลกาเลว, กึกเรยฺยอกลฺลโก;

เมื่อธาตุ อาหาร ฤดู และโทษทั้งหลายไม่สม่ำเสมอ แม้วันพรุ่งนี้ก็อาจเจ็บป่วยได้ พึงพยายามในเวลาที่ยังแข็งแรงอยู่ คนเจ็บป่วยจะทำอะไรได้

๓๒.

๓๒.

อุปฺปชฺเชยฺยุํ [Pg.40] รุชา สฺเวปิ, อสาโต ทุกฺขมา ขรา;

ปุเรตรํว อารพฺเภ, มาปจฺฉา อนุตาปนํ.

โรคภัยไข้เจ็บก็อาจเกิดขึ้นในวันพรุ่งนี้ ไม่เป็นที่พอใจ เป็นทุกข์ เป็นของหยาบ พึงเริ่มทำก่อน อย่าได้มีความเดือดร้อนในภายหลัง

๓๓.

๓๓.

สตฺตานํ [Pg.41] นีจกมฺมานํ, สรโณปิ ภยงฺกโร;

นีจานีจํ นชานามิ, มรณาสนฺนตมฺปิจ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมชั่ว แม้ที่พึ่งก็เป็นที่น่ากลัว เราไม่รู้ว่าต่ำหรือสูง และไม่รู้ว่าความตายใกล้เข้ามาแล้ว

๓๔.

๓๔.

กมฺม ปีฬิต สตฺตานํ, ตงฺขณมฺปิ ภยุพฺภโว;

มเรยฺย มชฺชวา สฺเววา, นยุตฺโตว ปมชฺชิตุํ.

สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกกรรมเบียดเบียน แม้ในขณะนั้นก็เกิดความกลัว จะตายวันนี้หรือพรุ่งนี้ ไม่ควรประมาท

๓๕.

๓๕.

ปุญฺญกฺขีณา ปชา ขิปฺปํ, อเหตุนาปิ นสฺสเย;

สุทฺธจิตฺโต มริสฺสามิ, น กิลิฏฺเฐน เจตสา.

หมู่สัตว์ผู้มีบุญสิ้นแล้ว ย่อมพินาศไปอย่างรวดเร็ว แม้ไม่มีเหตุ เราจะตายด้วยจิตที่บริสุทธิ์ ไม่ใช่ด้วยจิตที่เศร้าหมอง

๓๖.

๓๖.

อุปจฺเฉทาปิ [Pg.42] เม สนฺติ, ภวาภวจิตา พหู;

เฉชฺชํ เตหายุ อชฺชาปิ, สาธฺวาสุมารเภ มตํ;

แม้ความตัดรอนของเราก็มีอยู่ ที่สั่งสมมาในภพน้อยภพใหญ่มากมาย อายุย่อมขาดลงด้วยเหตุเหล่านั้นในวันนี้ ควรเริ่มทำความเพียรโดยเร็ว

๓๗.

๓๗.

กมฺมา ปราธ สตฺตานํ, วินาเส ปจฺจุปฏฺฐิเต;

อนโย นยรูเปน, พุทฺธิมากมฺย ติฏฺฐติ.

สัตว์ทั้งหลายผู้มีกรรมเป็นโทษ เมื่อความพินาศปรากฏขึ้น ความพินาศย่อมปรากฏในรูปของความเจริญ เข้าครอบงำปัญญาแล้วตั้งอยู่

๓๘.

๓๘.

มรณาสนฺน [Pg.43] ตญฺเญว, จินฺเตยฺย ปญฺญวา สโต;

เอวํ จินฺตยนฺโต สนฺโต, นปาปํ กตฺตุ มุสฺสเห.

ผู้มีปัญญา มีสติ พึงพิจารณาถึงความตายที่ใกล้เข้ามาแล้ว ผู้สงบระงับเมื่อพิจารณาอย่างนี้ ย่อมไม่กล้าทำบาป

๓๙.

๓๙.

มรณาสนฺน ตญฺเญว, จินฺเตยฺย พุทฺธสาวโก;

เอวํ จินฺตยนฺโต สนฺโต, กทาจิปิ อนุณฺณโต.

พระสาวกของพระพุทธเจ้าพึงพิจารณาถึงความตายที่ใกล้เข้ามาแล้ว ผู้สงบระงับเมื่อพิจารณาอย่างนี้ ย่อมไม่คะนองใจเลย

๔๐.

๔๐.

อทฺธาค [Pg.44] มรณํ ปญฺโญ, ปุเรตรํว จินฺตเย;

กเร กาตพฺพ กมฺมญฺจ, เอวํ โส นานุโสจติ.

ผู้มีปัญญาพึงพิจารณาถึงความตายที่มาถึงอย่างแน่นอน พึงพิจารณาก่อน และพึงทำกิจที่ควรทำ เมื่อเป็นเช่นนี้ เขาจะไม่เศร้าโศก

๔๑.

๔๑.

มรณาสนฺน สญฺญี โส, อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ;

ปตฺเตปิ มรเณ กาเล, น สมฺมุฬฺโห นโสกวา.

ผู้มีสติระลึกถึงความตายที่ใกล้เข้ามาแล้วนั้น เป็นผู้ไม่ประมาท เป็นผู้ฉลาด แม้เมื่อถึงเวลาตาย ก็ไม่หลง ไม่เศร้าโศก

๔๒.

๔๒.

มรณา [Pg.45] สนฺนสญฺญี โส, โสเธติ อตฺตโน มลํ;

นิมฺมเลน จุโต ภิกฺขุ, นตฺเววา ปาย คามิโก.

ผู้มีสติระลึกถึงความตายที่ใกล้เข้ามาแล้วนั้น ย่อมชำระมลทินของตน ภิกษุผู้เคลื่อนจากโลกนี้ด้วยจิตที่ปราศจากมลทิน ย่อมไม่ไปสู่อบาย

๔๓.

๔๓.

สติ อาสนฺน มรเณ,ทูรสญฺญี ปมาท วา;

โย กโรติ อกาตพฺพํ,ตทา โส อติโสจติ.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่ระลึกถึงสิ่งที่อยู่ไกล หรือผู้ประมาท ผู้ใดทำสิ่งที่ไม่ควรทำ ผู้นั้นย่อมเศร้าโศกอย่างยิ่งในเวลานั้น

๔๔.

๔๔.

สติ [Pg.46] อาสนฺนมรเณ, ทูรสญฺญี ปมาทวา;

อากิณฺโณ ปาปธมฺเมหิ, ปชฺฌายิ ทุมฺมโน ตทา.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่ระลึกถึงสิ่งที่อยู่ไกล หรือผู้ประมาท ผู้ที่พัวพันด้วยบาปธรรมทั้งหลาย ย่อมเศร้าหมองใจในเวลานั้น

๔๕.

๔๕.

สติ อาสนฺน มรเณ, ทุฏฺโฐ โทโสติ ถทฺธวา;

อภินนฺทติ สาเทติ, ตทาโส อติทุกฺขิโต.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่โกรธ มีโทสะ หรือดื้อรั้น ผู้ที่ยินดี เพลิดเพลิน ผู้นั้นย่อมเป็นทุกข์อย่างยิ่งในเวลานั้น

๔๖.

๔๖.

สติ [Pg.47] อาสนฺนมรเณ, ตุวฏํ น จิกิจฺฉติ;

สญฺจิจฺจาปตฺติ มาปนฺโน, ตทา โส ปริเทวติ.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่ไม่รีบรักษา ผู้ที่จงใจต้องอาบัติ ผู้นั้นย่อมคร่ำครวญในเวลานั้น

๔๗.

๔๗.

สติ อาสนฺน มรเณ, คิหีหิ นวเกหิจ;

สํสฏฺโฐ น นุโลเมหิ, สฺวติวสฺสุ มุโข ตทา.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่คลุกคลีกับคฤหัสถ์และภิกษุใหม่ ไม่คลุกคลีกับผู้ที่เหมาะสม ผู้นั้นย่อมมีหน้านองด้วยน้ำตาในเวลานั้น

๔๘.

๔๘.

สติ [Pg.48] อาสนฺน มรเณ, กุหโก กุลทูสโก;

มิจฺฉาชีว สมาปนฺโน, ทุนฺนิมิตฺโตว โส จุโต.

เมื่อความตายใกล้เข้ามาแล้ว ผู้ที่โอ้อวด ทำลายตระกูล ผู้ที่ประกอบด้วยมิจฉาชีพ ผู้นั้นย่อมเคลื่อนจากโลกนี้ด้วยนิมิตที่ไม่ดี

๔๙.

๔๙.

สโสกี [Pg.49] สหนนฺทีจ, ทุกฺเข ทุกฺโข สุเข สุโข;

คิหิกมฺเมสุ อุสฺสุกฺโก, ปสฺสํ คิชฺฌกูฏํ จุโต.

ผู้มีความโศกและมีความยินดี เป็นทุกข์เมื่อทุกข์ เป็นสุขเมื่อสุข ขวนขวายในกิจของคฤหัสถ์ เห็นเขาคิชฌกูฏแล้วจุติไป

๕๐.

๕๐.

มริสฺสนฺติ อนาวชฺช, กิเลสาตุร ปีฬิโต;

กิมิขชฺชวโณ สาว, ภนฺโต กึ สุคตึ วเช.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย ถูกกิเลสอันเป็นดุจโรคเบียดเบียน เป็นดุจแผลที่ถูกหนอนกัดกิน เป็นผู้หลงแล้ว จักไปสู่สุคติได้อย่างไร

๕๑.

๕๑.

มริสฺสนฺติ [Pg.50] อนาวชฺช, ธุรทฺวยํ น ปูรติ;

คนฺถํ วิปสฺสนํ ตนฺที, การุญฺโญเยว โส จุโต.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย ไม่บำเพ็ญธุระทั้งสองให้บริบูรณ์ เกียจคร้านในคันถธุระและวิปัสสนาธุระ ผู้น่าสงสารนั้นจุติไปแล้ว

๕๒.

๕๒.

มริสฺสนฺติ อนาวชฺช, กิเลสานํ วสานุโค;

สมฺพุทฺธา-ณํ วีติกฺกนฺโต, การุญฺโญ นตฺถิ ตสฺสโม.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย ตกอยู่ในอำนาจของกิเลส ล่วงละเมิดพุทธอาญา ผู้น่าสงสารนั้นไม่มีใครเสมอเหมือน

๕๓.

๕๓.

มริสฺสนฺติ [Pg.51] อนาวชฺชํ, ธนเมสี อธมฺมโต;

ปุญฺเญ จินฺตาปิ นุปฺปชฺชิ, นิรยํ โส มนํ คโต.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย แสวงหาทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม แม้ความคิดในบุญก็ไม่เกิดขึ้น ผู้นั้นย่อมไปสู่นรกโดยพลัน

๕๔.

๕๔.

มเรยฺยนฺติ อนาวชฺชํ, ธนํ จินิ อธมฺมโต;

จิตํ จิตํ อิเหเวตํ, ตสฺมึคิทฺโธ ส เปตฺติโก.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย สั่งสมทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม ทรัพย์ที่สั่งสมไว้แล้วนั้นย่อมค้างอยู่ในโลกนี้เอง ผู้นั้นโลภในทรัพย์นั้นย่อมเกิดเป็นเปรต

๕๕.

๕๕.

อตฺถา [Pg.52] เคเห นิวตฺตนฺเต, สุสาเน มิตฺตพนฺธวา;

สุกตํ ทุกฺกตํ กมฺมํ, คจฺฉนฺต มนุคจฺฉติ.

ทรัพย์สมบัติย่อมหยุดอยู่เพียงที่เรือน มิตรและญาติย่อมหยุดอยู่เพียงที่ป่าช้า ส่วนกรรมที่ทำไว้ดีและชั่ว ย่อมติดตามผู้ตายไป

๕๖.

๕๖.

มเรยฺยนฺติ อนาวชฺชํ, อิหตฺถํ วา นุยุญฺชติ;

สมฺปราย มนเปกฺโข, สุชุํ วา ปายคามิโก.

ผู้ไม่พิจารณาว่าจักตาย ไม่ประกอบประโยชน์ในโลกนี้ ไม่คำนึงถึงโลกหน้า ย่อมเป็นผู้ตรงไปสู่ทุคติ

๕๗.

๕๗.

มเรยฺยนฺติ [Pg.53] สมาวชฺช, ธมฺมโต ธน เมสติ;

ปุญฺญการี สุลทฺเธน, มรเณปิ ส โมทติ.

ผู้พิจารณาว่าจักตาย แสวงหาทรัพย์โดยชอบธรรม ทำบุญด้วยทรัพย์ที่ได้มาโดยชอบ แม้ในเวลาตายเขาย่อมบันเทิง

๕๘.

๕๘.

ปญฺจสีล สทารกฺโข, ยถาพลญฺจ ทายโก;

กาเล อุโปสถาวาโส, โส นิจฺจํ สุคตึ วชฺเช.

ผู้รักษาศีล ๕ เป็นนิตย์ ให้ทานตามกำลัง อยู่จำอุโบสถตามกาล ผู้นั้นย่อมไปสู่สุคติโดยส่วนเดียว

๕๙.

๕๙.

โธวาปตฺติมลํ [Pg.54] ขิปฺปํ, มจฺจุ อทฺธา คมิสฺสติ;

มิจฺฉาวิตกฺก มุจฺฉิชฺช, กร กาตพฺพภาวนํ.

จงรีบชำระมลทินคืออาบัติเสียโดยเร็ว มฤตยูจักมาถึงโดยแน่นอน จงตัดมิจฉาวิตกเสีย แล้วเจริญภาวนาที่ควรทำ

๖๐.

๖๐.

อติกฺกนฺตา พหู รตฺโย, เขเปตฺวา มม ชีวิตํ;

มนฺทายุนา ปมาเทน, ยุตฺโต วิหริตุํ กถํ.

ราตรีทั้งหลายล่วงไปมากแล้ว ผลาญชีวิตของข้าพเจ้าให้สิ้นไป ข้าพเจ้าผู้มีอายุน้อยจะมัวประกอบด้วยความประมาทอยู่ได้อย่างไร

๖๑.

๖๑.

หาสนฺตํ [Pg.55] นนฺทิ มตฺตานํ, มจฺจุสนฺธีหิ ตจฺฉเย;

กุจฺฉิ เมยฺยจุโต อชฺช, โก หาสนนฺทิตพฺพโก.

ผู้มัวเมาในการหัวเราะและเพลิดเพลิน ย่อมถูกมฤตยูตัดรอนตามข้อต่อ วันนี้ข้าพเจ้าจะตายแล้ว ใครเล่าควรจะหัวเราะและเพลิดเพลิน

๖๒.

๖๒.

มจฺจุเสนาวุธา สงฺขฺยา, มรณาภิมุโข อหํ;

อจฺจายิตพฺพ กาโล ยํ, อิกฺขิตพฺพ มุทิกฺขตุ.

อาวุธแห่งกองทัพมฤตยูมีมากมาย ข้าพเจ้าเป็นผู้บ่ายหน้าสู่ความตาย กาลนี้เป็นกาลที่ควรเร่งรีบ จงพิจารณาดูสิ่งที่ควรพิจารณาเถิด

๖๓.

๖๓.

ปุเรมรามิ [Pg.56] ทฏฺฐพฺพํ,ทกฺเขยฺยํ มจฺจุ เอสฺสติ;

อจฺจายิตพฺพ กาโล ยํ,โนกาโส หาสตุฏฺฐิยา.

สิ่งที่ควรเห็นก่อนตายก็พึงรีบเห็นเสีย มฤตยูจักมาถึง กาลนี้เป็นกาลที่ควรเร่งรีบ ไม่ใช่โอกาสแห่งการหัวเราะและยินดี

๖๔.

๖๔.

อากิณฺณมจฺจุเสนานํ[Pg.57], อชฺช สฺเววา วินาสินํ;

อทฺธา ปหาย คามีนํ, กึ ปมาท วิหารินา.

เมื่อถูกกองทัพมฤตยูรุมล้อม จะพินาศในวันนี้หรือพรุ่งนี้แน่แท้ เมื่อต้องละทิ้งทุกอย่างไป จะมัวอยู่ด้วยความประมาททำไม

๖๕.

๖๕.

ขณมตฺโตว ปจฺจกฺโข, อชฺช สฺเววา อติสฺสติ;

สมฺปราโย อติทีโฆ, ปรมฺปโร อนนฺติโก.

ปัจจุบันปรากฏเพียงชั่วขณะ จักล่วงไปในวันนี้หรือพรุ่งนี้ ส่วนสัมปรายภพนั้นยาวนานนัก ต่อเนื่องกันไปไม่มีที่สิ้นสุด

๖๖.

๖๖.

ขณมตฺโตว [Pg.58] ปจฺจกฺโข, มจฺจุนา ตํ ชหิสฺสติ;

ปหาย คมนีเย-สฺมึ, มหุสฺสาโห นิรตฺถโก.

ปัจจุบันปรากฏเพียงชั่วขณะ มฤตยูจักทำให้ต้องละทิ้งสิ่งนั้นไป ในสิ่งที่จะต้องละทิ้งไปนี้ ความอุตสาหะอย่างยิ่งย่อมไร้ประโยชน์

๖๗.

๖๗.

สมฺปราโย อติทีโฆ, อปาเถยฺเย สุทุตฺตโร;

มหุสฺสาเหน กาตพฺโพ, ตทตฺโถ ทีฆทสฺสินา.

สัมปรายภพยาวนานนัก ข้ามได้ยากยิ่งสำหรับผู้ไม่มีเสบียง ผู้มองการณ์ไกลพึงทำความอุตสาหะอย่างยิ่งเพื่อประโยชน์ในสัมปรายภพนั้น

๖๘.

๖๘.

สทฺธา [Pg.59] พนฺธตุ ปาเถยฺยํ, ตเทสนํ อิเหว หิ;

ภวนฺตเร นลพฺเภยฺย, อปาเถยฺย ติทุกฺขิโต.

พึงสั่งสมเสบียงคือศรัทธา การแสวงหาเสบียงนั้นมีได้ในโลกนี้เท่านั้น ในภพอื่นจะหาไม่ได้เลย ผู้ไม่มีเสบียงย่อมเป็นทุกข์ยิ่งนัก

๖๙.

๖๙.

สํสาร ตรณตฺถาย, มโหลุมฺปานิ พนฺธถ;

ภาวนา ทาน สีเลหิ, ติวิตฺติณฺโณ ภวณฺณโว.

เพื่อข้ามสังสารวัฏ จงต่อแพใหญ่คือทาน ศีล และภาวนาเถิด มหาสมุทรคือภพย่อมข้ามได้ด้วยธรรม ๓ ประการนี้

๗๐.

๗๐.

ภุญฺชํ [Pg.60] ภุญฺชํ ชนํ กาเม,กาลากาลา-พุโธนฺตโก;

กนฺเตกนฺเตติ มํสาโส,ปิวํปิวํว กํ มิคํ.

พญามัจจุราชผู้กินเนื้อเป็นอาหาร ย่อมเคี้ยวกินนรชนผู้บริโภคกามอยู่ร่ำไป ผู้ไม่รู้กาลและมิใช่กาล เหมือนเสือโคร่งคาบเนื้อที่กำลังดื่มน้ำอยู่ฉะนั้น

๗๑.

๗๑.

กาเม กาเมสนาเยยฺย,กาโลกาโล มเตฏฺฐิยา;

ปูเร ปูเรตพฺพํ ธมฺมํ,อทฺธา อทฺธาน สํสรํ.

ไม่พึงแสวงหากามในกามทั้งหลาย เพราะกาลเวลาเป็นที่ตั้งแห่งความตาย พึงบำเพ็ญธรรมที่ควรบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ในขณะที่ยังท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏนี้

๗๒.

๗๒.

มเรยฺยนฺติ [Pg.61] อนุพฺพิคฺโค, ปาปกํ กตฺตุมุสฺสเห;

กเรยฺย หาสนนฺทิญฺจ, จาปลฺลญฺจ ปมาท วา.

ผู้ไม่สะดุ้งกลัวว่าจักตาย ย่อมอาจหาญในการทำบาป ย่อมหัวเราะ เพลิดเพลิน คะนอง และประมาท

๗๓.

๗๓.

มเรยฺยมิติ [Pg.62] สํวิคฺโค, เลณเมว คเวสติ;

น หาสิ เนวนนฺทีจ, น จาปลฺโล กทาจิปิ.

ผู้สลดใจว่าจักตาย ย่อมแสวงหาแต่ที่พึ่งเท่านั้น ไม่หัวเราะ ไม่เพลิดเพลิน และไม่คะนองในกาลไหนๆ

๗๔.

๗๔.

อจฺจุฏฺฐิต รุชคฺคีหิ, อจฺจายาเส ภยานเก;

โนสเธ มรณาสนฺเน, กตปุญฺญํว สาต-ทํ.

เมื่อถูกไฟคือโรคแผดเผา ในคราวเหนื่อยล้าอย่างน่ากลัว เมื่อความตายใกล้เข้ามาและไร้โอสถ บุญที่ทำไว้แล้วเท่านั้นย่อมให้ความสุข

๗๕.

๗๕.

ญาติสงฺฆา [Pg.63] วิโยเชนฺตา, มรณนฺต ภุสาตุรา;

สพฺพํ ปหาย คนฺตาปิ, นนฺทิตพฺพานิ ปุญฺญิโน.

เมื่อต้องพลัดพรากจากหมู่ญาติ เจ็บป่วยหนักจนถึงความตาย แม้ต้องละทิ้งทุกสิ่งไป ผู้มีบุญก็ย่อมบันเทิง

๗๖.

๗๖.

ปสฺสนฺตา สุนิมิตฺตานิ, ปากฏานิ สกมฺมุนา;

สุขนฺติ มรเณ กาเล, นุโมทนฺตา กตานิจ.

เมื่อเห็นนิมิตที่ดีซึ่งปรากฏขึ้นด้วยกรรมของตน ย่อมมีความสุขในเวลาตาย และย่อมเพลิดเพลินในบุญที่ตนทำไว้แล้ว

๗๗.

๗๗.

สาต-ทาตานิ [Pg.64] ปุญฺญานิ, เอวํ มหพฺภเย อปิ;

สุคตึ ลหุเนตานิ, กาตพฺพานิ ปุเรตรํ.

บุญทั้งหลายย่อมให้ความสุข แม้ในภัยใหญ่หลวงเช่นนี้ ย่อมนำไปสู่สุคติได้โดยง่าย ดังนั้นจึงควรเร่งทำบุญไว้ก่อน

๗๘.

๗๘.

เทวทูเต [Pg.65] ปกาเสตฺวา, ยมปุฏฺโฐ สยํกตํ;

ปุญฺญํ สรติ เจ สตฺโต, ตเทว สุคตึ วเช.

เมื่อเทวทูตปรากฏแล้ว ถูกพญายมถามถึงกรรมที่ตนทำไว้ หากสัตว์นั้นระลึกถึงบุญได้ เขาย่อมไปสู่สุคติด้วยบุญนั้น

๗๙.

๗๙.

ปาป [Pg.66] กฑฺฒมฺปิ นิรเย, มนํ ทุกฺขคตํ ปชํ;

ทุกฺขา โมเจติ ยํปุญฺญํ, สทา กาตพฺพเมว ตํ.

บาปย่อมฉุดคร่าหมู่สัตว์ผู้มีใจถึงทุกข์ไปสู่นรก ส่วนบุญใดช่วยให้พ้นจากทุกข์ บุญนั้นแลพึงกระทำเป็นนิตย์.

๘๐.

๘๐.

ปหายกํว ปุญฺญญฺหิ, ปหาตพฺพํว ปาปกํ;

ตํ ปทีปนฺธการํว, ทฺวยํ โอตฺวา ขุกํ วิย.

บุญเป็นเครื่องละ (ซึ่งทุกข์) บาปเป็นสิ่งที่ควรละ ทั้งสองนั้นเปรียบเหมือนประทีปกับความมืด และเหมือนมีดโกน.

๘๑.

๘๑.

ญาติสงฺฆา [Pg.67] วิโยเชนฺตา, มรณนฺต ภุสาตุรา;

สพฺพํ ปหาย คนฺตาโร, ภยานกานิ ปาปิโน.

หมู่ญาติย่อมพลัดพรากจากกัน ผู้มีอาพาธมากจนถึงความตาย ผู้ทำบาปทั้งหลายย่อมละทิ้งทุกสิ่งไปสู่ภพที่น่ากลัว.

๘๒.

๘๒.

ปสฺสนฺตา ทุนฺนิมิตฺตานิ, ปากฏานิ สกมฺมุนา;

มรเณ อติทุกฺขนฺติ, นุตาเปนฺตา กตานิจ.

เมื่อเห็นนิมิตอันไม่ดีที่ปรากฏชัดด้วยกรรมของตน ย่อมถึงความทุกข์อย่างยิ่งเมื่อตายไป ย่อมเดือดร้อนเพราะกรรมที่ทำไว้.

๘๓.

๘๓.

ปฏิปีฬานิ [Pg.68] ปาปานิ, เอวํ มหพฺภเย สติ;

ทุคฺคตึ ลหุเนตานิ, ยุตฺโตว ปริวชฺชิตุํ.

บาปทั้งหลายย่อมเบียดเบียนตอบ เมื่อมีภัยใหญ่อย่างนี้ บาปเหล่านั้นย่อมนำไปสู่ทุคติโดยเร็ว จึงควรเว้นบาปนั้นโดยแท้.

๘๔.

๘๔.

เทวทูเต [Pg.69] ปกาเสตฺวา, ยมราเชน ปุจฺฉิโต;

ปมาทสฺสนฺติ จิกฺขนฺโต, มหคฺคิมฺหิ ตุรํ ปติ.

เมื่อยมราชสอบถามแล้ว ผู้ที่แสดงความประมาท ย่อมรีบตกลงไปในกองไฟใหญ่ (นรก) โดยที่เทวทูตได้ประกาศไว้แล้ว.

๘๕.

๘๕.

ปุญฺญํ อกริวา มาวา, ยมราชินฺท ปุจฺฉิโต;

ปมาทสฺสนฺติ จิกฺขนฺโต, มหาทุกฺขํ ตุรํ คมิ.

ผู้ที่ไม่ได้ทำบุญ เมื่อยมราชสอบถามแล้ว แสดงความประมาท ย่อมรีบไปสู่ทุกข์ใหญ่.

๘๖.

๘๖.

ปาปํ [Pg.70] อกริวา มาวา, ปุจฺฉิโต ยมสามินา;

ปมาทสฺสนฺติ จิกฺขนฺโต, ตตฺตํ คุฬํ ตุรํ คิลิ.

ผู้ที่ทำบาป เมื่อยมราชสอบถามแล้ว แสดงความประมาท ย่อมรีบกลืนก้อนเหล็กแดง.

๘๗.

๘๗.

ชาตมตฺตา ติชิณฺณาจ, อาตุราจ มตา วุธา;

เทวทูเต อิเม ปญฺจ, ทิสฺวา สํวิคฺคตํ วเช.

ผู้รู้ทั้งหลาย เมื่อเห็นเทวทูต ๕ เหล่านี้ คือ เด็กแรกเกิด, คนแก่, คนเจ็บ, นักโทษผู้ถูกลงทัณฑ์ และคนตาย ย่อมถึงความสังเวช.

๘๘.

๘๘.

โจทิตา [Pg.71] เทวทูเตหิ, เย ปมชฺชนฺติ มานวา;

เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ, หิน กายู ปคานรา.

มนุษย์เหล่าใดถูกเทวทูตตักเตือนแล้วยังประมาท มนุษย์เหล่านั้นย่อมเศร้าโศกตลอดกาลนาน เป็นผู้เข้าถึงกายที่ต่ำทราม.

๘๙.

๘๙.

ธุรทฺวย [Pg.72] มนารพฺภ, คิหิกมฺมาทิเก รโต;

กถํ คิชฺฌกูฏํ เสสํ, เปตาวาสํ อติสฺสติ.

ผู้ที่ไม่เริ่มทำธุระทั้งสอง (คันถธุระและวิปัสสนาธุระ) มัวยินดีในกิจของคฤหัสถ์เป็นต้น จะข้ามพ้นเขาคิชฌกูฏอันเป็นที่อยู่ของเปรตได้อย่างไร.

๙๐.

๙๐.

ปริยตฺติ มสิกฺขนฺโต,นารทฺโธ ปฏิปตฺติยํ;

อลโส ทุพฺพิตกฺโก โส,กึ ตํเสลํ อติสฺสติ.

ผู้ที่ไม่ศึกษาปริยัติ ไม่เริ่มปฏิบัติ เป็นคนเกียจคร้าน มีความคิดชั่วร้าย เขาจะข้ามพ้นภูเขานั้นได้อย่างไร.

๙๒.

๙๒.

โมจนตฺถาย [Pg.73] ปพฺพชฺช, สํกิลิฏฺฐา ปมาทิโน;

สุคตฺยาปิจ เต ภฏฺฐา, อติทูราว มุตฺติโต.

ผู้ที่บวชเพื่อการหลุดพ้น แต่ยังเศร้าหมองและประมาท ย่อมพลาดจากสุคติ และห่างไกลจากการหลุดพ้นอย่างยิ่ง.

๙๓.

๙๓.

สีทนฺเตว [Pg.74] ชเล ขิตฺตา, สิลา มหาว ขุทฺทกา;

ปตนฺติ ขุทฺทเกนาปิ, อปายํ ปาป กมฺมุนา.

หินใหญ่หรือหินเล็กที่ถูกทิ้งลงในน้ำย่อมจมลงฉันใด สัตว์ทั้งหลายย่อมตกลงสู่อบายด้วยกรรมชั่วแม้เพียงเล็กน้อยฉันนั้น.

๙๔.

๙๔.

ปตนฺตา ขุทฺทเกเนว, พหูหิ ปุน ปีฬิตา;

โมกฺโขกาสํ นวินฺทนฺติ, ปาปํ ขุทฺทมฺปิ นาจเร.

เมื่อตกลงไปด้วยบาปเพียงเล็กน้อย ย่อมถูกเบียดเบียนด้วยบาปมากมายอีกครั้ง ย่อมไม่พบโอกาสแห่งความหลุดพ้น จึงไม่ควรทำบาปแม้เพียงเล็กน้อย.

๙๕.

๙๕.

เชคุจฺฉิตฺถูทราคมฺม[Pg.75], ปุนาปิ ตตฺถ นิจฺจคู;

ทุกฺขาติ ทุกฺข สํกิณฺโณ, หฏฺฐุํ ตุฏฺฐุํ นสกฺกุเณ.

ผู้ที่เข้าถึงครรภ์มารดาอันน่ารังเกียจอีกครั้ง ย่อมเป็นผู้ไปสู่ที่นั้นเป็นนิตย์ ย่อมปะปนอยู่กับทุกข์แล้วทุกข์เล่า ย่อมไม่อาจยินดีร่าเริงได้.

๙๖.

๙๖.

อติพฺยาปิคุโณ [Pg.76] ปุญฺโญ,มหายโส สิรินฺธโร;

กุจฺฉิยํ เรตสิ วาโส,อตีว ลชฺชิตพฺพโก.

แม้ผู้มีบุญอันมีคุณแผ่ไพศาล มีเกียรติยศใหญ่ มีสิริรุ่งเรือง การต้องอาศัยอยู่ในครรภ์ในน้ำอสุจิ ก็เป็นสิ่งที่น่าละอายอย่างยิ่ง.

๙๗.

๙๗.

มจฺจุทุกฺขํ ขณํเยว, อติทุกฺขํ ตทุตฺตริ;

มาตุคามุทเร สนฺธิ, ปติฏฺฐานํ ภยานกํ.

ทุกข์แห่งความตายเป็นเพียงชั่วขณะ แต่ทุกข์ที่ยิ่งกว่านั้นคือการปฏิสนธิและการตั้งอยู่ในครรภ์มารดาอันน่ากลัว.

๙๘.

๙๘.

มจฺจุทุกฺขํ [Pg.77] ขณํเยว, อติทุกฺขํ จิรตฺตนํ;

อาม ปกฺกนฺตเร สนฺธิ, ปติฏฺฐานํ ภยานกํ.

ทุกข์แห่งความตายเป็นเพียงชั่วขณะ แต่ทุกข์ที่ยิ่งกว่านั้นและยาวนานคือการปฏิสนธิและการตั้งอยู่ในระหว่างอาหารดิบและอาหารสุกอันน่ากลัว.

๙๙.

๙๙.

ทุคฺคตฺยํฐาตุ ตํทุกฺขํ, สุณ อุจฺจกุเลอปิ;

กุจฺฉิยํ อติสมฺพาเธ, ชลาพุมฺหิ ชิคุจฺฉิเต.

ทุกข์นั้นตั้งอยู่ในทุคติ (ไม่ต้องพูดถึง) แม้ในตระกูลสูงก็จงฟังเถิด คือการอยู่ในครรภ์อันคับแคบยิ่ง ในรกอันน่ารังเกียจ.

๑๐๐.

๑๐๐.

มิฬฺห เสมฺหาทิ สํกิณฺเณ, อติ ทุคฺคนฺธ วาสิเต;

คูถกูเป กิมีวิย, ตเมชา มูลกมฺมโต.

ปะปนอยู่ด้วยอุจจาระ เสมหะเป็นต้น มีกลิ่นเหม็นเน่าอย่างยิ่ง เหมือนหนอนในบ่ออุจจาระ ย่อมเกิดในที่นั้นด้วยกรรมอันเป็นรากเหง้า.

๑๐๑.

๑๐๑.

ปรมาณุกาโย ฐาติ, ทุกฺขี เนรยิโก วิย;

ธุวาตุโร สุขามิสฺโส, อาม ปกฺกาสยนฺตเร;

กายอันละเอียด (ปฏิสนธิจิต) ย่อมตั้งอยู่ เป็นทุกข์เหมือนสัตว์นรก มีอาพาธอยู่เป็นนิตย์ ปะปนอยู่กับสุข (ที่เจือด้วยทุกข์) ในระหว่างกระเพาะอาหารดิบและสุก.

๑๐๒.

๑๐๒.

เวทนฏฺโฏว สํวฑฺโฒ, อจิตฺโตวิย นิจฺจโล;

ทสมาสนฺตเร กจฺเจ, พหู มรนฺติ ปาณิโน.

ย่อมเจริญเติบโตด้วยความทุกข์เวทนา เหมือนไม่มีจิตใจ ไม่เคลื่อนไหว ในระหว่าง ๑๐ เดือน สัตว์เป็นอันมากย่อมตายไปในครรภ์.

๑๐๓.

๑๐๓.

ปริปกฺโก [Pg.79] ปมุญฺโฉ โส,อติสมฺพาธ โยนิโต;

มลากิณฺเณน คตฺเตน,อจฺจายาโส วิชายติ.

เมื่อสุกงอมแล้ว ย่อมคลอดออกมาจากช่องคลอดอันคับแคบยิ่ง ด้วยร่างกายที่เปรอะเปื้อนด้วยมลทิน ย่อมเกิดมาด้วยความลำบากอย่างยิ่ง.

๑๐๔.

๑๐๔.

เอวํ [Pg.80] มจฺจุญฺจ สนฺธิญฺจ, วิชายนญฺจ เภรวํ;

ปสฺสํ นิพฺพินฺทนฺโต สนฺโต, วิรชฺเชยฺย ภวนฺทุเก.

เมื่อเห็นความตาย การปฏิสนธิ และการเกิดอันน่าสะพรึงกลัวอย่างนี้ ผู้สงบย่อมเบื่อหน่าย คลายกำหนัดในเครื่องจองจำคือภพ.

๑๐๕.

๑๐๕.

เอวํ มจฺจุญฺจ สนฺทิญฺจ, อนุสฺสร มภิณฺหโส;

ราชเสฏฺฐิ ภวาทิมฺปิ, นอิจฺเฉยฺย ตทนฺวิตํ.

เมื่อระลึกถึงความตายและการปฏิสนธิอย่างนี้เนืองๆ แม้ความเป็นพระราชาหรือเศรษฐีอันเนื่องด้วยภพ ก็ไม่พึงปรารถนา.

๑๐๖.

๑๐๖.

ภเว [Pg.81] ทุกฺข มจินฺเตตฺวา, ภวาสาย ปวตฺติตํ;

ปุญฺญํ ปุนปฺปุนํ เทติ, สนฺธึ น นิพฺพุตึ วรํ.

เมื่อไม่พิจารณาเห็นทุกข์ในภพ บุญที่ทำไปด้วยความอยากในภพ ย่อมให้การปฏิสนธิซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ให้ความดับทุกข์อันประเสริฐ.

๑๐๗.

๑๐๗.

ภเว ทุกฺขํ วิภายิตฺวา, นิพฺพินฺเทน ปวตฺติตํ;

ปุญฺญํ ภว มติกฺกมฺม, นิพฺพานํ เทติ นิพฺพุตึ.

เมื่อพิจารณาเห็นทุกข์ในภพแล้ว บุญที่ทำไปด้วยความเบื่อหน่าย ย่อมก้าวล่วงภพ ให้พระนิพพานอันเป็นความดับทุกข์.

๑๐๘.

๑๐๘.

ภเว [Pg.82] ทุกฺขํ สริตฺวาน, มจฺจุสนฺธิ สยาทิกํ;

ติภเวสุ วิรชฺเชยฺยา, ทิตฺต เคเหว สามิโก.

เมื่อระลึกถึงทุกข์ในภพ มีความตายและการปฏิสนธิเป็นต้น พึงคลายกำหนัดในภพทั้งสาม เหมือนเจ้าของบ้านที่ไฟไหม้.

๑๐๙.

๑๐๙.

สนฺโต ปุญฺญานิ กโรนฺโต, สนฺธิทุกฺข มนุสฺสรํ;

นิพฺพินฺท ยุตฺต จิตฺเตน, วชฺเชยฺย ภวสาต โต.

ผู้สงบเมื่อทำบุญทั้งหลาย ระลึกถึงทุกข์แห่งการปฏิสนธิ พึงเว้นความยินดีในภพด้วยจิตที่ประกอบด้วยความเบื่อหน่าย.

๑๑๐.

๑๑๐.

ปุญฺญ [Pg.83] นิพฺพตฺต ฐาเนปิ, เชคุจฺเฉ สนฺธิสมฺภโว;

ภว สาต วสา ตสฺมา, ธีโร ตํ ลคฺคนํ จเช.

แม้ในที่อันเกิดแห่งบุญ การปฏิสนธิก็น่ารังเกียจ เพราะอาศัยความยินดีในภพ เพราะเหตุนั้น ผู้มีปัญญาพึงละความติดข้องนั้นเสีย.

๓. อสุภภาวนา นิทฺเทส

๓. การพรรณนาอสุภภาวนา

๑.

๑.

สิริมํ [Pg.84] คณิกํ ทิสฺวา, ทเมตุํ รตฺตเจตสํ;

ทสฺเสตฺวา มตสารีรํ, ตสฺสา ชิโน อิทํ พฺรวิ.

พระชินเจ้าทรงเห็นนางสิริมาหญิงงามเมือง เพื่อจะทรมานผู้มีจิตกำหนัด จึงทรงแสดงซากศพของนาง แล้วตรัสคำนี้.

๒.

๒.

จรํวา [Pg.89] ยทิวา ติฏฺฐํ, นิสินฺโน อุทวา สยํ;

สมญฺเฉติ ปสาเรติ, เอสา กายสฺส อิญฺชนา.

จะเดินอยู่ก็ตาม จะยืนอยู่ก็ตาม จะนั่งอยู่ก็ตาม หรือจะนอนอยู่ก็ตาม ย่อมคู้เข้า ย่อมเหยียดออก นี้คือความไหวของกาย.

๓.

๓.

อฏฺฐิ นฺหารูหิ สํยุตฺโต, ตจ มํสาว เลปโน;

ฉวิยา กาโย ปฏิจฺฉนฺโน, ยถาภูตํ นทิสฺสติ.

กระดูกประกอบด้วยเอ็น มีหนังและเนื้อฉาบทา กายถูกปกคลุมด้วยผิวหนัง ย่อมไม่ปรากฏตามความเป็นจริง.

๔.

๔.

อนฺตปูโร [Pg.90] ทรปูโร, ยกน เปฬสฺส วตฺถิโน;

หทยสฺส ปปฺผาสสฺส, วกฺกสฺส ปิหกสฺสจ.

เต็มด้วยไส้ใหญ่ อาหารใหม่ ตับ พังผืด กระเพาะปัสสาวะ หัวใจ ปอด ไต และม้าม.

๕.

๕.

สิงฺฆานิกาย เขฬสฺส, เสทสฺสจ เมทสฺสจ;

โลหิตสฺส ลสิกาย, ปิตฺตสฺสจ วสายจ.

น้ำมูก น้ำลาย เหงื่อ และมันข้น เลือด น้ำเหลือง น้ำดี และมันเหลว.

๖.

๖.

อถสฺส [Pg.91] นวหิ โสเตหิ, อสุจิ สวติ สพฺพทา;

อกฺขิมฺหา อกฺขิคูถโก, กณฺณมฺหา กณฺณคูถโก.

อนึ่ง สิ่งไม่สะอาดจากทวารทั้งเก้าของกายนั้น ย่อมไหลออกทุกเมื่อ ขี้ตาจากตา ขี้หูจากหู.

๗.

๗.

สิงฺฆานิกาจ นาสโต, มุขโต วมติ เอกทา;

ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ วมติ, กายมฺหา เสทชลฺลิกา.

น้ำมูกจากจมูก บางครั้งย่อมอาเจียนออกจากปาก ย่อมอาเจียนน้ำดีและเสมหะ เหงื่อไคลจากกาย.

๘.

๘.

อถสฺส [Pg.92] สุสิรํ สีสํ,มตฺถลุงฺคสฺส ปูริตํ;

สุภโต นํ มญฺญติ พาโล,อวิชฺชาย ปุรกฺขโต.

อนึ่ง ศีรษะของกายนั้นเป็นโพรง เต็มไปด้วยมันสมอง คนพาลย่อมสำคัญว่าสวยงาม ถูกอวิชชาห่อหุ้มไว้.

๙.

๙.

ยทาจ โส มโต เสติ,อุทฺธุมาโต วินีลโก;

อปวิทฺโธ สุสานสฺมึ,อนเปกฺขา โหนฺติ ญาตโย.

เมื่อใดกายนั้นตายแล้วนอนอยู่ ขึ้นอืด มีสีเขียวคล้ำ ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า ญาติทั้งหลายย่อมไม่ใยดี.

๑๐.

๑๐.

ขาทนฺติ [Pg.93] นํ สุวานาจ, สิงฺคาลกาจ กิมิโย;

กากา คิชฺฌาจ ขาทนฺติ, เยจญฺเญ สนฺติ ปาณกา.

สุนัขทั้งหลายย่อมกินกายนั้น สุนัขจิ้งจอกทั้งหลาย และหมู่หนอน กา แร้งทั้งหลายย่อมกิน และสัตว์อื่นๆ ที่มีอยู่.

๑๑.

๑๑.

สุตฺวาน [Pg.94] พุทฺธวจนํ, ภิกฺขุ ปญฺญาณวา อิธ;

โสโข นํ ปริชานาติ, ยถาภูตญฺหิ ปสฺสติ.

ภิกษุผู้มีปัญญาในธรรมวินัยนี้ ได้ฟังพระพุทธพจน์แล้ว ย่อมกำหนดรู้กายนั้น ย่อมเห็นตามความเป็นจริง.

๑๒.

๑๒.

ยถาอิทํ ตถาเอตํ, ยถาเอตํ ตถาอิทํ;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธาจ, กาเย ฉนฺทํ วิราชเย.

กายนี้เป็นเช่นไร กายนั้นก็เป็นเช่นนั้น กายนั้นเป็นเช่นไร กายนี้ก็เป็นเช่นนั้น ทั้งภายในและภายนอก พึงคลายความพอใจในกายเสีย.

๑๓.

๑๓.

ฉนฺท [Pg.95] ราค วิรตฺโต โส, ภิกฺขุ ปญฺญาณวา อิธ;

อชฺฌคา อมตํ สนฺตึ, นิพฺพานํ ปท มจฺจุตํ.

ภิกษุผู้มีปัญญาในธรรมวินัยนี้ ผู้คลายความพอใจและความกำหนัดแล้ว ย่อมบรรลุอมตบทอันสงบ คือพระนิพพานอันไม่เคลื่อน.

๑๔.

๑๔.

ทฺวิปาทโก ยํ อสุจิ, ทุคฺคนฺโธ ปริหารติ;

นานากุณป ปริปูโร, วิสฺสวนฺโต ตโตตโต.

กายสองเท้าอันไม่สะอาดนี้ มีกลิ่นเหม็น ย่อมบริหารอยู่ เต็มไปด้วยซากศพต่างๆ ย่อมไหลเยิ้มอยู่ทั่วไป.

๑๕.

๑๕.

เอตาทิเสน [Pg.96] กาเยน, โย มญฺเญ อุนฺนเมตเว;

ปรํวา อวชาเนยฺย, กิมญฺญตฺร อทสฺสนาติ;

กาย วิจฺฉนฺทนียสุตฺตํ, วิชยสุตฺตนฺติปิ วตฺตพฺพํ.

ผู้ใดพึงสำคัญตนว่าสูงส่งด้วยกายเช่นนี้ หรือพึงดูหมิ่นผู้อื่น จะมีอะไรอื่นนอกจากความไม่เห็น (ความไม่รู้) เล่า. (จบ) กายวิจฉันทนียสูตร พึงกล่าวว่าวิชัยสูตรด้วย.

๑๖.

๑๖.

ร-อกฺขโร [Pg.97] สิยาคฺคิมฺหิ, โรว อคฺคิว อาคโต;

ตสฺมา ราโคติ วตฺตพฺโพ, ตณฺหาว นิจฺจตาปิกา.

อักษร “ระ” พึงเป็นไปในไฟ เพราะ “ระ” มาจากไฟ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า “ราคะ” ตัณหาย่อมเผาให้เร่าร้อนอยู่เป็นนิตย์.

๑๗.

๑๗.

อภิณฺหเมว ราคคฺคิ, ทยฺหเต สุภสญฺญินํ;

กิมิขชฺชวโณ สาว, ทุกฺขี ราคี ส สพฺพทา.

ไฟราคะย่อมเผาอยู่เป็นนิตย์ ซึ่งผู้สำคัญว่าสวยงาม ผู้นั้นมีแผลที่ถูกหนอนกัด เป็นผู้มีราคะ เป็นทุกข์อยู่ตลอดเวลา.

๑๘.

๑๘.

ทุกฺขี [Pg.98] ปิย มลทฺธาน, ลทฺธาปฺย ปริปุณฺณโต;

นตฺถิ ราคคฺคิขนฺธสฺส, ปิยินฺเธน หิ ปุณฺณตา.

เป็นทุกข์เพราะไม่ได้สิ่งที่รัก แม้ได้แล้วก็ไม่เต็มเปี่ยม กองไฟราคะย่อมไม่มีความเต็มเปี่ยม ด้วยเชื้อคือสิ่งที่รักเลย.

๑๙.

๑๙.

นตฺถิ [Pg.99] ราคสโม อคฺคิ,อิติ วุตฺตํ มเหสินา;

เตน ราคคฺคินา ทฑฺโฒ,สพฺโพ โลโก ติทุกฺขิโต.

ไฟเสมอด้วยราคะไม่มี พระมหามุนีตรัสไว้ดังนี้ โลกทั้งปวงถูกไฟราคะนั้นเผาแล้ว จึงเป็นทุกข์ยิ่ง.

๒๐.

๒๐.

เอกสฺส ปิวิตํ ขีรํ, จตู ทธิ ชลา พหุ;

ราคเหตุ ภเว สนฺธิ, ฏฺฐานํ อนมตคฺคิกํ.

น้ำนมที่บุคคลคนหนึ่งดื่มแล้ว มากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ เพราะราคะเป็นเหตุ ย่อมมีการปฏิสนธิในสงสารอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ.

๒๑.

๒๑.

จตูทมิ [Pg.100] ชลา ภิยฺโย, สีสจฺเฉทน โลหิตํ;

ราคเหตุ ภเว มจฺจ, ภยํ อนมตคฺคิกํ.

เลือดที่ถูกตัดศีรษะแล้ว มากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ เพราะราคะเป็นเหตุ ย่อมมีความตายและภัยในสงสารอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ.

๒๒.

๒๒.

เอกสฺส รุทโต อสฺสุ, จตู ทธิ ชลา พหุ;

ทุกฺขํ อนมตคฺคํว, ตํเหตุ ปริเทวนํ.

น้ำตาที่บุคคลคนหนึ่งร้องไห้แล้ว มากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่ ทุกข์อันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ย่อมมีการคร่ำครวญ.

๒๓.

๒๓.

ตตฺตาโย [Pg.101] คุฬ คิลิต, วธคฺคิ ทยฺหนา ทิกํ;

อสงฺขฺเยยฺยํ มหาทุกฺขํ, ตํเหตุ นิรเย ลภิ.

การกลืนก้อนเหล็กแดง การถูกเผาด้วยไฟแห่งการฆ่าเป็นต้น มหาทุกข์อันนับไม่ถ้วน เพราะเหตุนั้น ย่อมได้ในนรก.

๒๔.

๒๔.

เอก ทฺวิตฺติ จตุ ปญฺจ, พุทฺธุปฺปาเทปฺย โมจิตํ;

ขุปฺปิปาสิต นิชฺฌามํ, ลภิ ตํเหตุ เปตฺติกํ.

แม้พ้นไปแล้วซึ่งพุทธุปบาทหนึ่ง สอง สาม สี่ ห้า ก็ยังคงได้รับความหิวโหยและกระหายอันเผาลนในเปรตวิสัย เพราะเหตุนั้น.

๒๕.

๒๕.

ติรจฺฉาเน [Pg.102] อสูเรจ, ทุกฺขํ นานาวิธํ ลภิ;

นมตคฺคิก สํสาเร, สพฺพนฺตํ ราคเหตุกํ.

ในกำเนิดเดรัจฉานและอสุรกาย ย่อมได้รับทุกข์นานาชนิด ในสงสารอันมีเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ปรากฏ ทุกสิ่งนั้นมีราคะเป็นเหตุ.

๒๖.

๒๖.

เอกสฺเสเกน กปฺเปน, ปุคฺคลสฺสฏฺฐิ สญฺจโย;

สเจ สํหาริโต อสฺส, เวปุลฺล ปพฺพตาธิโก.

กระดูกที่บุคคลคนหนึ่งสะสมไว้ตลอดหนึ่งกัป หากถูกรวบรวมไว้ ย่อมมากกว่าภูเขาเวปุลละ.

๒๗.

๒๗.

เอก กปฺเป อิทํ ทุกฺขํ, นาทิกปฺเปสุ กากถา;

ราโค นนุ มหาเวรี, พาโล ชโน ต มิจฺฉติ.

ทุกข์นี้ในหนึ่งกัป จะกล่าวอะไรในกัปที่ไม่มีเบื้องต้นเล่า ราคะเป็นศัตรูผู้ยิ่งใหญ่ไม่ใช่หรือ แต่คนพาลย่อมปรารถนามัน.

๒๘.

๒๘.

ราคสุทฺธิ [Pg.103] อโสโกจ, นิทฺทุกฺโข ญายปตฺติจ;

นิพฺพานํ ปญฺจ ปจฺจกฺขา, อสุภาย ผลา มตา.

ความบริสุทธิ์จากราคะ ความไม่มีโศก ความไม่มีทุกข์ และการบรรลุญายธรรม คือพระนิพพานอันละเสียซึ่งขันธ์ 5 ถือว่าเป็นผลของอสุภะ.

๒๙.

๒๙.

อสุภคฺคหณํ [Pg.104] ฌายี, มิตา สินฺทฺริย สํวโร;

โสมิตฺย มุกฺกฏฺฐาวาจา, ฉฬิเม ราค สุทฺธิยา.

การถือเอาอสุภะ ๑ การเพ่งพินิจ ๑ การรู้จักประมาณ ๑ การสำรวมอินทรีย์ ๑ ความเป็นผู้สงบเสงี่ยม ๑ วาจาที่กล่าวแต่คำประเสริฐ ๑ ธรรม ๖ ประการนี้ เป็นเครื่องหมดจดจากราคะ

๓๐.

๓๐.

นิจฺจุคฺคราค โรคีนํ, อสุภา วาตุโลสธา;

ราคยกฺขาภิ คยฺหานํ, อสุภา มนฺต มุตฺตรํ.

อสุภะเป็นโอสถอันประเสริฐสำหรับผู้ป่วยด้วยโรคคือราคะอันกล้าอยู่เป็นนิตย์ อสุภะเป็นมนต์อันยอดเยี่ยมสำหรับผู้ถูกยักษ์คือราคะเข้าสิง

๓๑.

๓๑.

สชีวกาจ [Pg.105] นิชฺชีวา, อสุภา ทุวิธา มตา;

สชีวา เกสโลมาทิ, ทเสวิเม อชีวกา.

อสุภะท่านกล่าวว่ามี ๒ อย่าง คือ อสุภะที่มีชีวิตและอสุภะที่ไม่มีชีวิต อสุภะที่มีชีวิตคือผมและขนเป็นต้น ส่วนอสุภะที่ไม่มีชีวิตมี ๑๐ อย่างเหล่านี้

๓๒.

๓๒.

อุทฺธุมาตก [Pg.106] วีนีลํ, วิปุพฺพกํ วิฉิทฺทกํ;

วิกฺขายิตก วิกฺขิตฺตํ, หติวิกฺขิตฺต โลหิตํ.

ซากศพที่ขึ้นอืด ซากศพที่เขียวคล้ำ ซากศพที่มีน้ำเหลืองไหล ซากศพที่มีช่องขาด ซากศพที่ถูกสัตว์กัดกิน ซากศพที่กระจัดกระจาย ซากศพที่ถูกฟันและกระจัดกระจาย ซากศพที่มีเลือดไหล

๓๓.

๓๓.

ปุฬุว ฏฺฐิก มิจฺเจสุ, ลทฺธา อญฺญตรํ สโต;

รตน วานปสฺเสยฺย, ยถา เจตสิ ปากฏํ.

เมื่อได้ซากศพที่มีหนอนและซากศพที่เป็นกระดูกอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว พึงเป็นผู้มีสติพิจารณาดูให้ปรากฏชัดในใจ

๓๔.

๓๔.

มตํ [Pg.107] ขชฺชํ ส มํสญฺจ, นิโลหิตํ นิมํสกํ;

วิกฺขิตฺตํ เสต ปุญฺชฏฺฐึ, นวธา ปุติมิกฺขเย.

พึงพิจารณาความเน่าเปื่อย ๙ อย่าง คือ ซากศพที่ตายแล้ว ซากศพที่ถูกสัตว์กัดกิน ซากศพที่ยังมีเนื้อและเลือด ซากศพที่ไม่มีเลือด ซากศพที่ไม่มีเนื้อ ซากศพที่กระจัดกระจาย ซากศพที่เป็นกระดูกสีขาว และซากศพที่เป็นกองกระดูก

๓๕.

๓๕.

มจฺจุโต [Pg.108] ปริมุจฺจามิ, ปฏิวตฺติ ยิมา ยิติ;

ปโยชน สมาวชฺช, โมทิตพฺพํ ชิคุจฺฉเก.

เราจักพ้นจากความตายด้วยการปฏิบัติอย่างนี้ พึงพิจารณาถึงประโยชน์แล้วยินดีในสิ่งอันน่าเกลียด (อสุภะ)

๓๖.

๓๖.

สชีวเก ชิคุจฺฉตฺถํ, นิชฺชีวา สุภ มีริตํ;

ตถูปโม อยํกาโย, เอวเมว ภวิสฺสติ.

อสุภะที่ไม่มีชีวิตท่านกล่าวไว้เพื่อต้องการให้เกิดความรังเกียจในร่างกายที่มีชีวิต กายนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น จักเป็นอย่างนั้นเหมือนกัน

๓๗.

๓๗.

เอวํธมฺโม [Pg.109] อยํกาโย, เอวํภาวี นติกฺกโม;

อิจฺจุป สํหเร ทิสฺวา, เอกทฺวิห มตาทิกํ.

กายนี้มีธรรมดาอย่างนี้ มีความเป็นอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้ พึงน้อมเข้ามาเปรียบเทียบเมื่อได้เห็นซากศพที่ตายแล้ว ๑ หรือ ๒ วันเป็นต้น

๓๘.

๓๘.

ยถา [Pg.110] อิทํ ตถาเอตํ, ยถาเอตํ ตถา อิทํ;

เชคุจฺฉํ ปฏิกูลฺยญฺจ, กาเย อิจฺจุป สํหเร.

กายนี้เป็นฉันใด ซากศพนั้นก็เป็นฉันนั้น ซากศพนั้นเป็นฉันใด กายนี้ก็เป็นฉันนั้น พึงน้อมเข้ามาสู่กายนี้ว่า เป็นของน่าเกลียดและน่าปฏิกูล

๓๙.

๓๙.

อุทฺธุมาต วินีลาทิ,ปฏิกูลฺโย ชิคุจฺฉิโต;

ตเถวายมฺปิ เม กาโย,วิเสโส นายุ-สายุว.

ซากศพที่ขึ้นอืดและเขียวคล้ำเป็นต้น เป็นของน่าปฏิกูลและน่ารังเกียจ กายของเรานี้ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน ไม่มีความแตกต่างกันเลย

๔๐.

๔๐.

อุทฺธุมาต [Pg.111] วินีลาโท, โสภณํ นตฺถิ กิญฺจิปิ;

อิมสฺมึปิ เม กาเย, คเวสนฺโตปิ สพฺพโส.

ในซากศพที่ขึ้นอืดและเขียวคล้ำเป็นต้น ไม่มีส่วนที่สวยงามเลยแม้แต่น้อย แม้ในกายของเรานี้ เมื่อค้นหาโดยประการทั้งปวงก็ไม่มีความสวยงามเช่นกัน

๔๑.

๔๑.

ปฏิกูลวสา ธาตุ, วสาจ ทฺวิปฺปการโต;

ปจฺจเวกฺเขยฺยิมํ กายํ, อิจฺฉํ วิราค มตฺตนิ.

พึงพิจารณากายนี้โดยความเป็นของปฏิกูล และโดยความเป็นธาตุทั้ง ๒ ประการ สำหรับผู้ปรารถนาความคลายกำหนัดในตน

๔๒.

๔๒.

วณฺณ [Pg.112] สณฺฐาน คนฺเธหิ, อาสโย กาสโตปิจ;

เชคุจฺฉ ปฏิกูลฺยาจ, เกสา น ตุฏฺฐมานิตา.

โดยสี สัณฐาน กลิ่น ที่อาศัย และที่ตั้ง ผมเป็นของน่ารังเกียจและน่าปฏิกูล ไม่ควรยินดีพอใจ

๔๓.

๔๓.

อิติ เกเสสุ อิกฺเขยฺย,โลมา ทีสุปฺยยํ นโย;

ทฺวตฺตึเสวญฺหิ โกฏฺฐาเส,ปจฺจเวกฺเข วิสุํวิสุํ.

พึงพิจารณาในผมอย่างนี้ แม้ในขนเป็นต้นก็มีนัยเดียวกันนี้ พึงพิจารณาแยกกันเป็นส่วนๆ ในอาการ ๓๒ เหล่านั้น

๔๔.

๔๔.

กายโต [Pg.113] พหินิกฺขนฺตํ, ปฏิกูลฺยํ ชิคุจฺฉิตํ;

อนิกฺขนฺตมฺปิ เชคุจฺฉํ, ปฏิกูลฺยํว ตสฺสมํ.

สิ่งที่หลุดออกมาภายนอกร่างกาย เป็นของน่าปฏิกูลและน่ารังเกียจ แม้สิ่งที่ยังไม่หลุดออกมา ก็เป็นของน่ารังเกียจและน่าปฏิกูลเช่นเดียวกัน

๔๕.

๔๕.

สงฺขตมฺปิ ยถา วจฺจํ, มนุญฺญตํ น ปาปุเณ;

อุปกฺกม สหสฺเสหิ, เอวํ เกสาทิกมฺปิจ.

แม้มูลคูถที่ปรุงแต่งแล้วด้วยความพยายามตั้งพันอย่าง ก็ไม่ถึงความน่าพึงพอใจได้ฉันใด แม้ผมเป็นต้นก็เป็นฉันนั้น

๔๖.

๔๖.

สภาว [Pg.114] ปฏิกูลฺยํว, เอกมฺปิ วจฺจ ปุญฺชกํ;

นนุ เชคุจฺฉิตา ภิยฺโย, ทฺวตฺตึส วจฺจปุญฺชกา.

โดยสภาพแล้ว แม้มูลคูถเพียงกองเดียวก็เป็นของน่าปฏิกูลอยู่แล้ว มิพักต้องพูดถึงมูลคูถ ๓๒ กอง ว่าจะน่ารังเกียจยิ่งกว่าเพียงใด

๔๗.

๔๗.

ปจฺเจกมฺปิ [Pg.115] ปฏิกูลฺยํ, เกสาทิกํ สภาวโต;

เกสาทิทฺวตฺตึส ปุญฺโช, ภิยฺโย เชคุจฺฉิโต นนุ.

โดยสภาพแล้ว แม้ผมเป็นต้นแต่ละอย่างก็เป็นของน่าปฏิกูลอยู่แล้ว มิพักต้องพูดถึงกองแห่งอาการ ๓๒ มีผมเป็นต้น ว่าจะน่ารังเกียจยิ่งกว่าเพียงใด

๔๘.

๔๘.

ปุญฺชิเตสฺเวว กนฺเตสุ, กนฺโตโหติ ส ปุญฺชโก;

ปุญฺชิเตสุ อกนฺเตส, อกนฺโตว ส ปุญฺชโก.

เมื่อสิ่งที่น่ารักมารวมกัน กองนั้นก็ย่อมเป็นที่น่ารัก เมื่อสิ่งที่ไม่น่ารักมารวมกัน กองนั้นก็ย่อมเป็นที่ไม่น่ารัก

๔๙.

๔๙.

ปจฺเจกํ [Pg.116] วินิภุตฺเตส, เกส โลม นขาทิสุ;

นตฺถิ ตญฺญา กุมารีวา, มุขหตฺถาทิกานิวา.

เมื่อแยกผม ขน เล็บ เป็นต้น ออกเป็นส่วนๆ แล้ว ก็ไม่มีหญิงสาวคนนั้น หรือไม่มีใบหน้าและมือเป็นต้น

๕๐.

๕๐.

สมฺปิณฺฑิ เตสุ เตสฺเวว,กุโต ตา ตานิ อาคตา;

ปญฺญตฺติ มตฺต เมเวสา,ชิคุจฺฉญฺญา น กาจิปิ.

เมื่อสิ่งเหล่านั้นมารวมกันเข้า สิ่งเหล่านั้นจะมาจากไหน สิ่งนี้เป็นเพียงบัญญัติเท่านั้น และไม่มีความน่ารังเกียจอื่นใด

๕๑.

๕๑.

สนฺตํ [Pg.117] จินฺเตยฺย นาสนฺตํ, สนฺต จินฺตยโต สุขํ;

อสนฺตํ ปริกปฺเปนฺโต, นานาทุกฺเขหิ ตปฺปติ.

พึงพิจารณาสิ่งที่มีอยู่จริง (อสุภะ) ไม่พึงพิจารณาสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง (สุภะ) ความสุขย่อมมีแก่ผู้พิจารณาสิ่งที่มีอยู่จริง ส่วนผู้ที่ปรุงแต่งสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเดือดร้อนด้วยทุกข์นานาประการ

๕๒.

๕๒.

นาวชฺช สนฺตเชคุจฺฉํ, สญฺญํ อสติ กาตุน;

สุภา อิตฺถีติ คารคฺคิ, อุปฺปชฺชิ สุภสญฺญิโน.

เพราะไม่พิจารณาสิ่งที่น่ารังเกียจซึ่งมีอยู่จริง แต่กลับไปสร้างความสำคัญหมายในสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงว่า 'หญิงนี้งาม' ไฟคือราคะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้ที่มีสุภสัญญานั้น

๕๓.

๕๓.

อสนฺตํว [Pg.118] อภูตํว, ปสฺเส ราคคฺคิโชติยา;

ตาย สนฺตญฺจ ภูตญฺจ, น ปสฺสติ กทาจิปิ.

เขาย่อมมองเห็นแต่สิ่งที่ไม่มีอยู่จริงและไม่เป็นจริงด้วยแสงแห่งไฟคือราคะ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่เคยมองเห็นสิ่งที่มีอยู่จริงและเป็นจริงเลย

๕๔.

๕๔.

เอกสฺส [Pg.119] ปิวิตํ ขีรํ, สีสจฺเฉทน โลหิตํ;

รุทโต อสฺสุ ตํเหตุ, จตูทธิ ชลา พหุ.

น้ำนมที่คนคนหนึ่งดื่ม เลือดที่ไหลออกจากการถูกตัดศีรษะ และน้ำตาที่ไหลออกมาเพราะความเศร้าโศกของคนคนหนึ่งนั้น มีปริมาณมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่

๕๕.

๕๕.

อายติมฺปิ อตีเตว, สํสรนฺตสฺส เหสฺสติ;

ราคํ หนฺตุ มนีโหเจ, ขีรํ อสฺสุจ โลหิตํ.

น้ำนม น้ำตา และเลือด ของผู้ที่ยังท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ ย่อมมีปริมาณมากเช่นนั้นทั้งในอดีตและอนาคต หากปรารถนาจะกำจัดราคะ (ก็พึงพิจารณาเช่นนี้)

๕๖.

๕๖.

สุภสญฺญาย [Pg.120] โส วฑฺโฒ,ตทภาเว ส นสฺสติ;

ถิรํ หนฺตุํ น ตํสญฺญํ,สกฺกา สิถิล วีริโย.

ราคะนั้นย่อมเจริญขึ้นด้วยสุภสัญญา และย่อมพินาศไปเมื่อไม่มีสุภสัญญานั้น ผู้ที่มีความเพียรย่อหย่อน ไม่สามารถจะกำจัดสุภสัญญาที่ฝังรากลึกนั้นได้

๕๗.

๕๗.

อุสฺโสฬฺหิ [Pg.121] วีริโย หุตฺวา, พฺรูเหยฺยาสุภ ภาวนํ;

สุภสญฺญาปฺป หานาย, ปริจฺจชฺชาปิ ชีวิตํ.

พึงเป็นผู้มีความเพียรพยายามอย่างยิ่ง เจริญอสุภภาวนาเพื่อละสุภสัญญา แม้จะต้องสละชีวิตก็พึงทำ

๕๘.

๕๘.

อญฺญกิจฺจ มุเปกฺขาย, พฺรูเหยฺยาสุภ ภาวนํ;

มนฺทิ หุตฺเวห ราคคฺคิ, นิพฺพายิสฺสติ อายตึ.

พึงวางภารกิจอื่นเสียแล้วเจริญอสุภภาวนา เมื่อเป็นเช่นนี้ ไฟคือราคะในโลกนี้จะอ่อนกำลังลง และจะดับสนิทไปในภายหน้า

๕๙.

๕๙.

กิจฺจํ เม อิทเมเวติ, พฺรูเหยฺยาสุภ ภาวนํ;

ทานิ มนฺทคฺคิ หุตฺวาน, ปาโมชฺชํ เว ลภิสฺสติ.

นี่เป็นกิจของเราเท่านั้น พึงเจริญอสุภภาวนา บัดนี้ เมื่อไฟ (คือราคะ) อ่อนกำลังลงแล้ว ย่อมจะได้ความปราโมทย์เป็นแน่

๖๐.

๖๐.

กาเย [Pg.122] ทฏฺฐพฺพ เชคุจฺฉํ, อปสฺสนฺโต ปมาทวา;

อลทฺธา กิญฺจิ ปาโมชฺชํ, ปพฺพชฺชมฺปิ น โมทติ.

ผู้ประมาท เมื่อไม่เห็นสิ่งที่น่าเกลียดซึ่งพึงเห็นในกาย ย่อมไม่ได้ความปราโมทย์แม้แต่น้อย แม้ในการบวชก็ไม่ยินดี

๖๑.

๖๑.

ปุเร มรามิ กาเย สฺมึ, ปสฺสา มิ ปสฺสิตพฺพกํ;

อิจฺจา รทฺโธ วีตึลทฺธา, ปพฺพชฺชํ อติโมทติ.

เราจะเห็นสิ่งที่พึงเห็นในกายนี้ก่อนที่จะตาย ผู้ปรารภความเพียรอย่างนี้ เมื่อบรรลุแล้ว ย่อมยินดีในการบวชอย่างยิ่ง

๖๒.

๖๒.

กาเย [Pg.123] ทฏฺฐพฺพ เชคุจฺฉํ, อปสฺสนฺโต ปมาท วา;

โมฆํว ทุลฺลภาตีโต, มหาชานียตํ คโต.

ผู้ประมาท เมื่อไม่เห็นสิ่งที่น่าเกลียดซึ่งพึงเห็นในกาย ชื่อว่าล่วงเลยสิ่งที่หาได้ยากไปเปล่าๆ ย่อมถึงความเสื่อมเสียใหญ่หลวง

๖๓.

๖๓.

สนฺตํ ภูตญฺจ เชคุจฺฉํ, ราคคฺคินา อปสฺสิยํ;

ปญฺญาปทีปโชเตน, สมิกฺเขยฺย อภิณฺหโส.

บุคคลเมื่อไม่เห็นความน่าเกลียดที่มีอยู่จริงเพราะไฟคือราคะ พึงพิจารณาเนืองๆ ด้วยแสงสว่างแห่งประทีปคือปัญญา

๖๔.

๖๔.

สนฺตํ [Pg.124] ภูตญฺจ กาเย สฺมึ, ทฏฺฐุกาโม สทาสโต;

ปญฺญาปทีปเกเนว, ทกฺเข น ราคีสีขินา.

ผู้มีสติปรารถนาจะเห็นสิ่งที่มีอยู่จริงในกายอยู่เสมอ พึงเห็นด้วยประทีปคือปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยเปลวไฟคือราคะ

๖๕.

๖๕.

เชคุจฺฉิเตน กาเยน, นิกฺขนฺเตน ชิคุจฺฉโต;

อชฺช สฺเววา วินฏฺเฐน, นาล มุนฺนมิตุํ สโต.

บุคคลผู้ออกบวชจากกายที่น่าเกลียด เพราะความรังเกียจ (ในกาย) และจะพินาศไปในวันนี้หรือพรุ่งนี้ ไม่ควรจะยกตนขึ้นเลย

๖๖.

๖๖.

กีทิสํ [Pg.125] มํ ตุวํ มญฺญิ, อหํ สพฺพ เชคุจฺฉโก;

เชคุจฺฉโตจ นิกฺขนฺโต, อิจฺเจว วตฺตุ มรหติ.

ท่านสำคัญว่าเราเป็นเช่นไร เราเป็นผู้ที่น่าเกลียดโดยประการทั้งปวง และออกบวชแล้วเพราะความรังเกียจ (ในกาย) บุคคลพึงกล่าวอย่างนี้แล

๖๗.

๖๗.

กาเย เชคุจฺฉสญฺญํว, กเร สพฺพิริยา ปเถ;

ตสฺมึ ตุฏฺฐพฺพกํ นตฺถิ, ปิยายิตํ มมายิตํ.

พึงทำความสำคัญว่าน่าเกลียดในกายในทุกอิริยาบถ ในกายนั้นไม่มีสิ่งที่พึงยินดี สิ่งที่น่ารัก หรือสิ่งที่พึงยึดถือว่าเป็นของเราเลย

๖๘.

๖๘.

สุภาย [Pg.126] นว มตฺตานํ, อสุภา ปริปาจเย;

สนฺโต ปกฺกสฺส สํสาโร, นนฺโต นวสฺส ราคิโน.

บุคคลผู้มัวเมาในความงามใหม่ๆ พึงบ่มอสุภภาวนาให้แก่กล้า สังสารวัฏของผู้ที่แก่กล้าแล้วย่อมสงบ แต่สังสารวัฏของผู้มีราคะใหม่ๆ ย่อมไม่มีที่สุด

๖๙.

๖๙.

กาเย อสุภ สญฺญาย, ปริปกฺก สภาวิโน;

อาลมฺเพสุ อจาปลฺลา, ถิรา สมฺพุทฺธ สาสเน.

ผู้มีอัธยาศัยแก่กล้าแล้วด้วยอสุภสัญญาในกาย ย่อมไม่หวั่นไหวในอารมณ์ทั้งหลาย มั่นคงในคำสอนของพระสัมพุทธเจ้า

๗๐.

๗๐.

อนฺโต [Pg.127] โคจริกา ปกฺกา, พหิ โคจริกา นวา;

ปกฺกา นาสาย อุจฺจา เต, นีจาเยว นวา สิโน.

ผู้มีอารมณ์ภายในเป็นที่เที่ยวไปชื่อว่าผู้แก่กล้า ผู้มีอารมณ์ภายนอกเป็นที่เที่ยวไปชื่อว่าผู้ยังใหม่ ผู้แก่กล้าแล้วย่อมสูงส่งเพราะความสิ้นไป (แห่งกิเลส) ส่วนผู้ยังใหม่ย่อมต่ำทรามเพราะความยึดมั่น

๗๑.

๗๑.

นวานวา [Pg.128] สุภาโภคี, นีจานีจา ภิคามิโน;

ปกฺกา ปกฺกาว ธีฌายี, สนฺตาสนฺตา วิราคิโน.

ผู้ยังใหม่ย่อมเสพความงามและเข้าถึงความต่ำทราม ส่วนผู้แก่กล้าแล้วย่อมเป็นผู้มีปัญญาเพ่งพินิจ สงบระงับ และปราศจากราคะ

๗๒.

๗๒.

สกฺกา สกฺกา น ทสฺเสตุํ, สุภํสุภํ สตํสตํ;

ธีราธีราค มุชฺฌนฺติ, กาเย กาเย กฺริเยกฺริเย.

ไม่สามารถจะแสดงความงามร้อยอย่างพันอย่างได้เลย ผู้มีปัญญาย่อมไม่หลงใหลในกายแต่ละกาย และในการกระทำแต่ละอย่าง

๗๓.

๗๓.

สกฺกา [Pg.129] สกฺกาปิ ตํ กาตุํ, สุภํสุภํ น ธีมยํ;

สนฺโตสนฺโตชิคุจฺฉญฺญู, น วานวา สุเภสโก.

แม้จะสามารถทำความงามนั้นได้ แต่ความงามนั้นก็ไม่ใช่สิ่งที่สำเร็จด้วยปัญญา ผู้สงบระงับและรู้ความน่าเกลียด ย่อมไม่ใช่ผู้แสวงหาความงามใหม่ๆ

๗๔.

๗๔.

ทุกายํ [Pg.130] สุติ จินฺเตตฺวา, มมายนฺตา มหาตปา;

ตปํ นิพฺพายิตุํ อิจฺฉํ, ทุกายํ ทุติ จินฺตเย.

ผู้มีตบะมากเมื่อยึดถือว่าเป็นของเรา ย่อมคิดว่า 'กายนี้เลว' ผู้ปรารถนาจะดับตบะ (ความร้อนใจ) พึงคิดว่า 'กายนี้เลว' เป็นครั้งที่สอง

๗๕.

๗๕.

ยฺวาสุภํ สุภโต มญฺญิ, โกนุพาโลตทุตฺตริ;

อนฺโธ อุมฺมตฺตโกวา โส, นตฺตานํ มญฺญเต ตถา.

ผู้ใดสำคัญอสุภะว่าเป็นของงาม ใครเล่าจะเป็นคนพาลยิ่งไปกว่าเขา เขาเป็นเหมือนคนตาบอดและคนบ้า ย่อมสำคัญตนเองอย่างนั้น

๗๖.

๗๖.

สริตพฺพก [Pg.131] เมเวตํ, กาเย เชคุจฺฉ ปุญฺชตํ;

มนฺทราโค มโนสีตํ, ลเภยฺย ตมนุสฺสนํ.

พึงระลึกถึงกองแห่งความน่าเกลียดในกายนี้เท่านั้น เมื่อราคะอ่อนกำลังลง ย่อมจะได้ความเย็นใจเพราะการระลึกถึงนั้น

๗๗.

๗๗.

คิหิภาเว อปาเยจ, ราคยกฺขนฺธ นินฺนิตา;

มํปิ เนสฺสติ โสยกฺโข, สาเทมิเจ ตทาคตํ.

ในความเป็นคฤหัสถ์และในอบาย (สัตว์ทั้งหลาย) ถูกยักษ์คือราคะนำไป ยักษ์นั้นจะนำแม้ตัวเราไป ถ้าเรายินดีในสิ่งที่มาถึงนั้น

๗๘.

๗๘.

อภิณฺห [Pg.132] คาหินํ ราค, ยกฺขํ อนนฺต ทุกฺข ทํ;

อสุภา ตุล มนฺเตน, วาเรหิ ตํ ส ภายติ.

พึงกั้นยักษ์คือราคะที่คอยจับกุมอยู่เนืองๆ ซึ่งให้ทุกข์ไม่สิ้นสุด ด้วยมนต์คืออสุภะ ยักษ์นั้นย่อมกลัว (มนต์นั้น)

๗๙.

๗๙.

ราคยกฺโข พหุมาโย, สทฺธาเมตฺตา ทิเวสวา;

ราคมฺปิ กุสลํ มญฺญิ, ชโน เตเนว วญฺจิโต.

ยักษ์คือราคะมีมายามาก ปรากฏในรูปของศรัทธาและเมตตาในเวลากลางวัน คนย่อมสำคัญแม้ราคะว่าเป็นกุศล จึงถูกหลอกลวงด้วยเหตุนั้น

๘๐.

๘๐.

อาตุรํ [Pg.133] อสุจึ ปุตึ, ปสฺส นนฺเท สมุสฺสยํ;

อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, พาลานํ อภิปตฺถิตํ.

นันทะ จงดูร่างกายที่กระสับกระส่าย ไม่สะอาด เน่าเปื่อย มีของเน่าไหลเข้าไหลออก ที่พวกคนพาลปรารถนากันนัก

๘๑.

๘๑.

สุภโต นํ มญฺญติ พาโล, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต;

อิจฺจาห ภควา นินฺทิ, พาโลติ สุภสญฺญินํ.

คนพาลถูกอวิชชาครอบงำ ย่อมสำคัญกายนั้นว่าเป็นของงาม พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิผู้มีความสำคัญว่างามนั้นว่า เป็นคนพาล

๘๒.

๘๒.

นฺหารุฏฺฐิ [Pg.134] ตจ มํสานิ, สรํ สตํ น นินฺทิโต;

พุทฺธนินฺทาย โมเจตุํ, ตานารพฺภ อนุสฺสเร.

ผู้มีสติระลึกถึงเอ็น กระดูก หนัง และเนื้ออยู่เสมอ ย่อมไม่ถูกตำหนิ เพื่อให้พ้นจากการตำหนิของพระพุทธเจ้า พึงปรารภสิ่งเหล่านั้นแล้วระลึกถึงเนืองๆ

๘๓.

๘๓.

มญฺญิตฺวา อตฺตโน พาลฺยํ, อสุเภ สุภทสฺสิโน;

วายาเมยฺย อพาลาย, กายํ อสุภโต สรํ.

บุคคลเมื่อรู้ถึงความพาลของตนที่เห็นของไม่งามว่างาม พึงพยายามเพื่อความเป็นผู้ไม่พาล โดยระลึกถึงกายว่าเป็นอสุภะ

๘๔.

๘๔.

อตฺตานํ [Pg.135] ครหิตฺวาน, พาลํ วิปริทสฺสินํ;

สุภสญฺญํ ปหินฺเนยฺย, กเรยฺยาสุภ สญฺญิตํ.

พึงตำหนิตนเองผู้เป็นคนพาลมีความเห็นวิปลาส พึงละสุภสัญญาเสีย แล้วทำอสุภสัญญาให้เกิดขึ้น

๘๕.

๘๕.

วิส เภสชฺชรุกฺขฏฺโฐ, อหิ ฑํเสยฺยโสสโต;

ยถา ตสฺเสว ปณฺณาทึ, ขาเทตฺวา วิส มุชฺชเห.

เปรียบเหมือนบุคคลผู้อยู่บนต้นไม้ที่เป็นยาแก้พิษ ถูกงูกัดแล้ว พึงเคี้ยวพวกรสและใบของต้นไม้นั้นเพื่อถอนพิษออกไป

๘๖.

๘๖.

เอวํ ราโค สมุปฺปชฺเช, กาเย คนฺธาทิ วาสิเต;

อนฺโต ตสฺเสว เชคุจฺฉํ, จินฺเตตฺวา ราค มุชฺชเห.

เมื่อราคะเกิดขึ้นในกายที่อบด้วยของหอมเป็นต้นอย่างนี้ พึงพิจารณาความน่าเกลียดภายในกายนั้นแล้วละราคะเสีย

๘๗.

๘๗.

ชิคุจฺฉิเตน [Pg.136] กาเยน, อปสฺสนฺโต ชิคุจฺฉตํ;

อุนฺนเมติ อวญฺญาติ, อวิชฺชาย ปุรกฺขโต.

บุคคลผู้มีกายอันน่าเกลียด เมื่อไม่เห็นความน่าเกลียด ย่อมยกตนและข่มผู้อื่น เพราะถูกอวิชชาครอบงำ

๘๘.

๘๘.

อายตึ [Pg.137] มคฺคลาภาย, พีชํ กเรยฺย ภาวนํ;

พีชา ภาเว กุโต มคฺโค, มคฺคพีชา หิ ภาวนา.

เพื่อการบรรลุมรรคในอนาคต พึงทำภาวนาให้เป็นดุจเมล็ดพืช เมื่อไม่มีเมล็ดพืช มรรคจะมีได้อย่างไร เพราะภาวนาเป็นเมล็ดพืชแห่งมรรค

๘๙.

๘๙.

มคฺคพีโช อปาเยปิ, นิมฺมุคฺโค สมเย คเต;

อุมฺมุชฺชิตฺวาว พุทฺธานํ, มคฺคํ ลเภยฺย สนฺติเก.

ผู้มีพืชคือมรรค แม้จมลงในอบาย เมื่อถึงเวลาแล้ว ก็พึงผุดขึ้นมาได้มรรคในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย.

๙๐.

๙๐.

อชีชสฺส [Pg.138] ตุ สํสาโร, ทีโฆเยว อนนฺติโก;

ตสฺมาหิ ภาวนาพีชํ, กเรยฺย โมจนตฺถิโก.

ส่วนสังสารวัฏของผู้ไม่มีพืชนั้น ยืดยาวไม่มีที่สุดเลย เพราะเหตุนั้นแล ผู้ต้องการความพ้น พึงกระทำพืชคือภาวนา.

๙๑.

๙๑.

อภิณฺห ปีฬิตํ ราคํ, อสุภาย นิวารเย;

มนฺทีหุตฺวา ปหีเยยฺย, ราโค อสุภ ภีรุโก.

พึงห้ามราคะที่บีบคั้นอยู่เนืองๆ ด้วยอสุภะ ราคะผู้กลัวอสุภะ พึงมีกำลังอ่อนลงแล้วถูกละได้.

๙๒.

๙๒.

มาเชคุจฺฉํ [Pg.139] มมาเยถ, สาว เชคุจฺฉมามโก;

อนนฺต ทุกฺข มาปาทิ, เชคุจฺฉิต มมายนา.

อย่าได้ยึดถือสิ่งที่น่ารังเกียจว่าเป็นของเรา การยึดถือสิ่งที่น่ารังเกียจว่าเป็นของเรานั้นแล ย่อมยังทุกข์อันไม่มีที่สุดให้เกิดขึ้น.

๙๓.

๙๓.

มํสลคฺโค ตจจฺฉนฺโน,นฺหารุพนฺโธ ฏฺฐิปุญฺชโก;

โมเหติ ฉวิยา โลกํ,มหาทุกฺโข ส โมหิโต.

มีเนื้อติดอยู่ มีหนังหุ้ม มีเอ็นรัด เป็นกองกระดูก ย่อมยังโลกให้หลงด้วยผิวหนัง ผู้หลงนั้นมีทุกข์มาก.

๙๔.

๙๔.

นฺหารุฏฺฐิ [Pg.140] ตจ มํเสหิ, ราควฑฺฒกิ สงฺขเต;

เคเห โรคา ปุตี ปาปา, วสนฺติ กุจฺฉิตา สทา.

ในเรือนที่ช่างไม้คือราคะสร้างขึ้นด้วยเอ็น กระดูก หนัง และเนื้อนั้น โรคทั้งหลายที่เน่าเหม็น ชั่วช้า น่ารังเกียจ ย่อมอาศัยอยู่เสมอ.

๙๕.

๙๕.

ลุงฺคนฺตา วีส ภูธาตู, ปิตฺตาที ทฺวาทสมฺพุว;

ตาปํ ชิรํ ทหํ ปกฺกํ, จตุรคฺคิ ฉวายุกา.

ธาตุดิน 20 มีสมองเป็นที่สุด ธาตุน้ำ 12 มีดีเป็นต้น ไฟ 4 (ที่ทำให้ร่างกาย) ร้อน ทรุดโทรม เร่าร้อน และย่อยอาหาร ธาตุลม 6.

๙๖.

๙๖.

อโธทฺธํ กุจฺฉิ โกฏฺฐาสา,องฺคจารีจ ปาณกา;

ธาตุโยเยว กาเยสฺมึ,ทฺวิตาลีส อนญฺญกา.

ลมพัดขึ้นเบื้องบน ลมพัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในลำไส้ ลมพัดไปตามตัว และหมู่หนอน ธาตุ 42 ประการเหล่านี้แล มีอยู่ในกายนี้ ไม่ใช่อื่น.

๙๗.

๙๗.

ยถา [Pg.142] พหิ ตถา อชฺฌตฺตํ, ธาตู ภฺวาปา นลานิลา;

นเม นาหํ นอตฺตาติ, สํมเสยฺย ปุนปฺปุนนฺติ.

ธาตุทั้งหลาย ดิน น้ำ ไฟ ลม ในภายนอกเป็นอย่างไร ในภายในก็เป็นอย่างนั้น พึงพิจารณาบ่อยๆ ว่า ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา.

๔. เมตฺตาภาวนานิทฺเทส

๔. การแสดงเมตตาภาวนา

๑.

๑.

เมตฺตา [Pg.145] ภาวน มิจฺฉมฺปิ, สุณ พุทฺธวโจ ยิทํ;

โทส นิคฺคหณตฺถาย, โทโส เมตฺตายเวริหิ.

ผู้ปรารถนาเมตตาภาวนา จงฟังพระพุทธพจน์นี้ เพื่อประโยชน์แก่การข่มโทสะ เพราะโทสะเป็นศัตรูต่อเมตตา.

๒.

๒.

อกฺโกจฺฉิมํ อวธิมํ, อชินิมํ อหาสิเม;

เยจ ตํ อุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสํ นสมฺมติ.

เขาด่าเรา เขาตีเรา เขาชนะเรา เขาปล้นเรา ผู้ใดผูกอาฆาตนั้นไว้ เวรของผู้นั้นย่อมไม่ระงับ.

๓.

๓.

อกฺโกจฺฉิมํ [Pg.146] อวธิมํ, อชินิมํ อหาสิเม;

เยจตํ นุปนยฺหนฺติ, เวรํ เตสํ อุปสมฺมติ.

เขาด่าเรา เขาตีเรา เขาชนะเรา เขาปล้นเรา ผู้ใดไม่ผูกอาฆาตนั้นไว้ เวรของผู้นั้นย่อมระงับ.

๔.

๔.

นหิเวเรน เวรานิ, สมฺมนฺติธ กุทาจน;

อเวเรนจ สมฺมนฺติ, เอสธมฺโม สนนฺตโน.

เวรทั้งหลายย่อมไม่ระงับด้วยเวรในกาลไหนๆ ในโลกนี้ แต่ย่อมระงับด้วยความไม่มีเวร ธรรมนี้เป็นของเก่า.

๕.

๕.

ปเรจ [Pg.147] นวิชานนฺติ, มย เมตฺถ ยมามเส;

เยจ ตตฺถ วิชานนฺติ, ตโต สมฺมนฺติ เมธคา.

และชนเหล่าอื่นย่อมไม่รู้ว่า เราทั้งหลายจักย่อยยับในที่นี้ และชนเหล่าใดรู้ในที่นั้น การทะเลาะวิวาททั้งหลายย่อมระงับเพราะเหตุนั้น.

๖.

๖.

กุทฺโธ อตฺถํ นชานาติ, กุทฺโธ ธมฺมํ นปสฺสติ;

สทา อนฺธตมํ โหติ, ยํโกโธ สหเตนรํ.

ผู้โกรธย่อมไม่รู้อรรถ ผู้โกรธย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อความโกรธครอบงำนรชนใด ย่อมเป็นความมืดมิดเสมอไป.

๗.

๗.

อุภินฺน [Pg.148] มตฺถํ จรติ, อตฺตโนจ ปรสฺสจ;

ปรํ สํกุปฺปิตํ ญตฺวา, โย สโต อุปสมฺมติ.

ผู้ใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติแล้วระงับได้ ผู้นั้นย่อมประพฤติประโยชน์แก่ชนทั้งสอง คือแก่ตนและแก่ผู้อื่น.

๘.

๘.

ตสฺเสว เตน ปาปิยฺโย, โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ;

กุทฺธํ อปฏิกุชฺฌนฺโต, สงฺคามํ เชติ ทุชฺชยํ.

ผู้ใดโกรธตอบผู้โกรธ ผู้นั้นย่อมเลวกว่าด้วยเหตุนั้นนั่นแล ผู้ไม่โกรธตอบผู้โกรธ ย่อมชนะสงครามที่ชนะได้ยาก.

๙.

๙.

ขนฺตี [Pg.149] ปรมํ ตโป ติติกฺขา,นิพฺพานํ ปรมํ วทนฺติ พุทฺธา;

นหิ ปพฺพชิโต ปรูปฆาตี,นสมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต.

ขันติคือความอดทนเป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นเยี่ยม บรรพชิตไม่เป็นผู้ทำร้ายผู้อื่น ผู้เบียดเบียนผู้อื่นไม่เป็นสมณะ.

๑๐.

๑๐.

อโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนา ลิกวาทินํ.

พึงชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้ พึงชนะคนพูดเท็จด้วยคำสัตย์.

๑๑.

๑๑.

โย [Pg.150] เว อุปฺปติตํ โกธํ, รถํ ภนฺตํว วารเย;

ต มหํ สารถี พฺรูมิ, รสฺมิคฺคาโห อิตโรชโน.

ผู้ใดแลห้ามความโกรธที่เกิดขึ้นแล้ว เหมือนห้ามรถที่แล่นไปแล้ว เรากล่าวผู้นั้นว่าเป็นสารถี ชนเหล่าอื่นเป็นเพียงผู้ถือเชือก.

๑๒.

๑๒.

ปุริสสฺส [Pg.151] หิ ชาตสฺส, กุธารี ชายเต มุเข;

ยาย ฉินฺทติ อตฺตานํ, พาโล ทุพฺภาสิตํภณํ.

เพราะว่าขวานย่อมเกิดในปากของบุรุษผู้เกิดแล้ว ด้วยขวานใด คนพาลผู้กล่าวคำชั่ว ย่อมตัดตนเอง.

๑๓.

๑๓.

เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน นสมีรติ;

เอวํ นินฺทา ปสํสาสุ, นสมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา.

หินแท่งทึบย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมเป็นอย่างไร บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่หวั่นไหวในนินทาและสรรเสริญ ฉันนั้น.

๑๔.

๑๔.

สมานภาคํ [Pg.152] กฺรุพฺเพถ, คาเม อกฺกุฏฺฐ วนฺทิตํ;

มโนปโทสํ รกฺเขยฺย, สนฺโต อนุณฺณโต สิยา.

พึงกระทำให้การถูกด่าและการถูกไหว้ในบ้านมีส่วนเท่ากัน พึงรักษาความประทุษร้ายแห่งใจ ผู้สงบพึงเป็นผู้ไม่ฟูขึ้น.

๑๕.

๑๕.

นปโร ปรํ นิกุปฺเปถ, นาติมญฺเญถ กตฺถจิ นกิญฺจิ;

พฺยาโรสนา ปฏิฆสญฺญา, นญฺญมญฺญสฺส ทุกฺข มิจฺเฉยฺย.

ไม่พึงหลอกลวงผู้อื่น ไม่พึงดูหมิ่นใครๆ ในที่ไหนๆ ไม่พึงปรารถนาทุกข์แก่กันและกัน ด้วยความโกรธแค้นและความคับแค้นใจ.

๑๖.

๑๖.

มาตา [Pg.153] ยถา นิยํ ปุตฺต,มายุสา เอกปุตฺต มนุรกฺเข;

เอวมฺปิ สพฺพ ภูเตสุ,มานสํ ภาวเย อปริมาณํ.

มารดาถนอมบุตรของตน พึงรักษาบุตรคนเดียวด้วยชีวิต แม้ฉันนั้น พึงเจริญจิตอันไม่มีประมาณในสัตว์ทั้งปวง.

๑๗.

๑๗.

สุตฺวาน ทุสิโต พหุํ วาจํ,สมณานํวา ปุถุชนานํ;

ผรุเสน หิ น ปฏิวชฺชา,น หิ สนฺโต ปฏิเสนึ กโรนฺติ.

ได้ฟังคำหยาบคายมาก ของสมณะหรือของปุถุชน ไม่พึงตอบโต้ด้วยคำหยาบคาย เพราะว่าผู้สงบย่อมไม่กระทำตอบโต้.

๑๘.

๑๘.

สจฺจํ [Pg.154] ภเณ นกุชฺเฌยฺย, ทชฺชา อปฺปมฺปิ ยาจิโต;

เอเตหิ ตีหิ ฐาเนหิ, คจฺเฉ เทวาน สนฺติเก.

พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ ถูกขอแล้วพึงให้แม้เล็กน้อย ด้วยฐานะ 3 อย่างเหล่านี้ พึงไปสู่สำนักของเทวดา.

๑๙.

๑๙.

น ปเรสํ วิโลมานิ, น ปเรสํ กตากตํ;

อตฺตโนว อเวกฺเขยฺย, กตานิ อกตานิจ.

ไม่พึงเพ่งโทษของผู้อื่น ไม่พึงเพ่งการกระทำหรือไม่กระทำของผู้อื่น พึงพิจารณาแต่ของตนเอง ทั้งที่ทำแล้วและที่ยังไม่ทำ.

๒๐.

๒๐.

สุ [Pg.155] ทสํ วชฺชมญฺเญสํ, อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ;

ปเรสญฺหิ โส วชฺชานิ, โอผุนาติ ยถา ภุสํ;

อตฺตโน ปน ฉาเทติ, กลึว กิตวา สฏฺโฐ.

โทษของผู้อื่นเห็นได้ง่าย แต่โทษของตนเองเห็นได้ยาก เพราะว่าผู้นั้นย่อมโปรยโทษของผู้อื่นเหมือนโปรยแกลบ แต่ย่อมปิดบังโทษของตนเอง เหมือนนักพนันผู้โกงปิดบังลูกเต๋าที่เสีย.

๒๑.

๒๑.

นิธีนํว [Pg.156] ปวตฺตานํ, ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ;

นิคฺคยฺหวาทึ เมธาวึ, ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช.

พึงคบหาบัณฑิตผู้มีปัญญา ผู้กล่าวตักเตือน ผู้ชี้โทษ เหมือนผู้ชี้บอกขุมทรัพย์ที่ซ่อนไว้

๒๒.

๒๒.

ตาทิสํ ภชมานสฺส,เสยฺโยโหติ นปาปิโย;

อิติ วุตฺตํ มุนินฺเทน,ติโลกคฺเคน สตฺถุนา.

เมื่อคบหาบัณฑิตเช่นนั้น ย่อมเป็นผู้ประเสริฐ ไม่เป็นผู้เลวทราม พระศาสดาผู้เป็นยอดแห่งโลกทั้งสาม ผู้เป็นจอมมุนี ตรัสไว้ดังนี้

๒๓.

๒๓.

เมตฺตา [Pg.157] คนฺเธน วาเสนฺโต,โทสํ ทูเรกเร พุโธ;

ทูราสนฺเนสุ สพฺเพสุ,อตฺตโน เวริเกสุปิ.

บัณฑิตย่อมกำจัดโทสะให้ห่างไกล ด้วยการอบรมกลิ่นแห่งเมตตา ในสัตว์ทั้งปวงที่อยู่ไกลและใกล้ แม้ในผู้เป็นศัตรูของตน

๒๔.

๒๔.

หเน โทสู ปนาหานิ, อนตฺถ การกานิ หิ;

เตสฺว สนฺเตสุ สพฺเพสุ, เมตฺตาโหติ สุนิมฺมลา.

พึงกำจัดโทสะและอุปนาหะ (ความผูกโกรธ) อันเป็นเหตุให้เกิดอนัตถะ (สิ่งไม่เป็นประโยชน์) เสียสิ้น เมื่อสิ่งเหล่านั้นไม่มีอยู่ เมตตาย่อมบริสุทธิ์ผุดผ่อง

๒๕.

๒๕.

สตํ [Pg.158] ทุชฺชน วากฺเยหิ, นมโน ยาติ วิกฺริยํ;

นหิตาปยิตุํ สกฺกา, คงฺคานทึ ติณุกฺกยา.

จิตของสัตบุรุษย่อมไม่แปรปรวนด้วยถ้อยคำของคนทุรชน เหมือนแม่น้ำคงคาอันเชื้อเพลิงหญ้าไม่อาจทำให้ร้อนได้

๒๖.

๒๖.

นหิ นินฺทา ปสํสาหิ, สตํ มโนวิการตา;

น กทาจิปิ กมฺเปยฺย, วาเตหิ เสลปพฺพโต.

จิตของสัตบุรุษย่อมไม่แปรปรวนด้วยนินทาและสรรเสริญ เหมือนภูเขาหินย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมเลย

๒๗.

๒๗.

นทิยํ [Pg.159] ขุทฺทกา นาวา, วิจีหิ อุนฺนโตนตา;

มหานาวา นกมฺปนฺติ, มหนฺตีหิ วิจีหิปิ.

เรือเล็กในแม่น้ำย่อมขึ้นลงด้วยคลื่น แต่เรือใหญ่ย่อมไม่หวั่นไหวด้วยคลื่นลูกใหญ่

๒๘.

๒๘.

โลเก ปสํส นินฺทาหิ, ทุชฺชโนวุนฺนโตนโต;

สนฺโตปญฺโญ นจลติ, มหานินฺทา ถุตีหิปิ.

ในโลกนี้ คนทุรชนย่อมขึ้นลงด้วยสรรเสริญและนินทา แต่ผู้มีปัญญาอันสงบย่อมไม่หวั่นไหวด้วยนินทาและสรรเสริญอันยิ่งใหญ่

๒๙.

๒๙.

เสโลเสโล [Pg.160] นิเลเหว,วณฺณาวณฺณา อสสฺสตา;

ลาภาลาภา สุขาทุกฺขา,ยสายสา นกมฺปติ.

ภูเขาหินย่อมไม่หวั่นไหวด้วยลมฉันใด ผู้มีปัญญาย่อมไม่หวั่นไหวด้วยสรรเสริญและนินทาอันไม่เที่ยง ลาภและความเสื่อมลาภ สุขและทุกข์ ยศและความเสื่อมยศ ฉันนั้น

๓๐.

๓๐.

ขมาธคฺค กเรตสฺส, ทุชฺชโน กึ กริสฺสติ;

อติเณ ปติโต อคฺคิ, สยเมว ปสมฺภติ.

คนทุรชนจะทำอะไรแก่ผู้มีขันติเป็นยอดได้เล่า? ไฟที่ตกลงบนที่ที่ไม่มีหญ้า ย่อมดับไปเอง

๓๑.

๓๑.

สยเมว [Pg.161] สกตฺตานํ, มจฺจุพฺภเยน ตจฺฉตุ;

มาญฺเญ ตจฺฉตุ โทเสน, กิมตฺถํ อญฺญตจฺฉนํ.

พึงตัดตนเองด้วยภัยแห่งมัจจุราช อย่าตัดผู้อื่นด้วยโทสะ การตัดผู้อื่นจะมีประโยชน์อะไร

๓๒.

๓๒.

มาญฺเญ ตจฺฉ ตุโทเสน, นเสยฺโย อญฺญตจฺฉนํ;

มาญฺโญ ตํ อหิพฺยคฺเฆว, โทมนสฺเสน ภายตุ.

อย่าตัดผู้อื่นด้วยโทสะ การตัดผู้อื่นไม่ประเสริฐ อย่าให้ผู้อื่นหวาดกลัวท่านด้วยโทมนัส เหมือนหวาดกลัวสัตว์ร้าย

๓๓.

๓๓.

นิสฺสาย [Pg.162] ครุกาตพฺพํ, พหูนํ ปาปโมจนํ;

อจาปลฺเลน สนฺเตน, ครุกาตพฺพตํ วเช.

พึงอาศัยความไม่คะนอง ความสงบ พึงถึงความเป็นผู้ควรแก่การเคารพ เพื่อปลดเปลื้องบาปของคนหมู่มาก

๓๔.

๓๔.

นิสฺสาย ครุกาตพฺพํ, พหูนํ ปุญฺญวฑฺฒนํ;

ครุกาตพฺพตํ คจฺเฉ, ธีติยา สีล คุตฺติยา.

พึงอาศัยความเพียรพยายาม การรักษาศีล พึงถึงความเป็นผู้ควรแก่การเคารพ เพื่อเพิ่มพูนบุญของคนหมู่มาก

๓๕.

๓๕.

สนฺตํ [Pg.163] หิ สีลวํ ธีตึ, หิโรตฺตปฺเปน ภายติ;

ทุชฺชนํ โทมนสฺเสน, อหิพฺยคฺเฆว ภายติ.

คนย่อมยำเกรงสัตบุรุษผู้มีศีล มีความเพียร ด้วยหิริโอตตัปปะ ส่วนคนย่อมหวาดกลัวคนทุรชนด้วยโทมนัส เหมือนหวาดกลัวงูและเสือ

๓๖.

๓๖.

นผรุสาย วาจาย, อญฺเญ ทเมยฺย ปณฺฑิโต;

อตฺตานํว ทเมตฺวาน, อญฺเญ สณฺเหน โอวเท.

บัณฑิตไม่พึงฝึกผู้อื่นด้วยวาจาหยาบคาย พึงฝึกตนเองแล้วจึงพร่ำสอนผู้อื่นด้วยวาจาอ่อนโยน

๓๗.

๓๗.

จิตฺเต [Pg.164] สณฺเห อสณฺหาปิ, นวาจาผรุสา ภเว;

ตสฺมา โอวา ทนาทีสุ, รกฺเขยฺย ถทฺธจิตฺตโต.

แม้จิตจะอ่อนโยน แต่ก็ไม่พึงมีวาจาหยาบคาย ดังนั้น ในการให้โอวาทเป็นต้น พึงระวังจิตที่แข็งกระด้าง

๓๘.

๓๘.

อตฺตาน โมวทตฺถาย, สิกฺเขยฺย พุทฺธภาสิตํ;

ปรมฺปิ อนุกมฺปาย, อิจฺฉนฺโต อนุสาสเย.

พึงศึกษาพุทธภาษิตเพื่อสั่งสอนตนเอง และพึงปรารถนาจะสั่งสอนผู้อื่นด้วยความอนุเคราะห์

๓๙.

๓๙.

อญฺญํ นนิคฺคเห กิญฺจิ, สุเตน ปฏิปตฺติยา;

อตฺตนิคฺคหณํ เสยฺโย, นุนฺนเมยฺย ชิโนรโส.

ไม่พึงข่มขี่ผู้อื่นด้วยการสดับและการปฏิบัติ การข่มขี่ตนเองประเสริฐกว่า โอรสพระชินเจ้าไม่พึงยกตน

๔๐.

๔๐.

นาวีกเรยฺย [Pg.165] โทสํวา, โลภํ มานํ สกํมลํ;

มาญฺเญ มญฺญนฺตุ ตํ ทิสฺวา, จิรปฺปพฺพ ชิโต นุติ.

ไม่พึงเปิดเผยโทสะ โลภะ หรือมานะ อันเป็นมลทินของตน อย่าให้ผู้อื่นเห็นแล้วคิดว่า 'ท่านผู้นี้บวชมานานแล้วหนอ'

๔๑.

๔๑.

กกเจน ตฺตเฉเทนฺเต, เวริเกปินโทสเย;

อิจฺโจวาทํ มุนินฺทสฺส, สมฺปฏิจฺฉ ชิโนรโส.

แม้ศัตรูจะเลื่อยตัดอยู่ ก็ไม่พึงโกรธ โอรสพระชินเจ้าพึงรับโอวาทของจอมมุนีดังนี้

๔๒.

๔๒.

เวรี [Pg.166] อจฺจุปนาหีปิ, รูเปว ทุกฺขการโก;

น ตฺว ตพฺพิสเย นาเม, ทุกฺขํ มากริ เจตสิ.

แม้ศัตรูผู้มีอุปนาหะ (ความผูกโกรธ) อย่างยิ่ง ก็เป็นผู้ทำทุกข์ให้แก่รูปเท่านั้น ท่านอย่าทำทุกข์ให้แก่จิตในอารมณ์นั้นเลย

๔๓.

๔๓.

เวรี ติพนฺธ เวโรปิ, อิเหว ทุกฺขการโก;

ภวนฺตรํ นอนฺเวติ, สกมฺมุนา คโต หิโส.

แม้ศัตรูผู้ผูกเวรอย่างแน่นหนา ก็เป็นผู้ทำทุกข์ให้ในชาตินี้เท่านั้น ย่อมไม่ติดตามไปในภพอื่น เพราะเขาไปตามกรรมของตน

๔๔.

๔๔.

โทโสตุ [Pg.167] อิห ปีเฬตฺวา,ทุกฺขาวโห ภเวภเว;

มหานตฺถ กรํ โทสํ,กสฺมา วฑฺเฒติ เจตสิ.

ส่วนโทสะย่อมบีบคั้นในชาตินี้ และนำมาซึ่งทุกข์ในภพแล้วภพเล่า ไฉนจึงเพิ่มพูนโทสะอันเป็นเหตุแห่งอนัตถะอย่างใหญ่หลวงในจิตเล่า

๔๕.

๔๕.

เมตฺตาสีตมฺพุเสเกน, ชิโนวาท มนุสฺสรํ;

มหา นตฺถ กรํ โทสํ, นิพฺพายตุ ส เจตสิ.

พึงรำลึกถึงโอวาทของพระชินเจ้า พึงดับโทสะอันเป็นเหตุแห่งอนัตถะอย่างใหญ่หลวงในจิตนั้น ด้วยการรดน้ำอันเย็นคือเมตตา

๔๖.

๔๖.

ฉทฺทนฺโต [Pg.168] ลุทฺทกํ ปาปํ, ภูริทตฺโตหิ ตุณฺฑิกํ;

ธมฺมปาโล ขมิ ตาตํ, กปินฺโท กนฺทโร ปตํ.

พระฉัททันต์ทรงอดทนต่อพรานผู้ชั่วช้า พระภูริทัตทรงอดทนต่อตุณฑิกะ พระธรรมปาลทรงอดทนต่อบิดา พระกปิณทะทรงอดทนต่อผู้ตกเหว

๔๗.

๔๗.

อสงฺขฺเยยฺย ตฺตภาเวสุ, ปรวชฺชํ ติติกฺขโต;

นาถสฺส ปารมึ ขนฺตึ, สรํ ธีโร ติติกฺขตุ.

ผู้มีปัญญาพึงอดทน โดยรำลึกถึงขันติบารมีของพระโลกนาถ ผู้ทรงอดทนต่อโทษของผู้อื่นมาแล้วในภพนับไม่ถ้วน

๔๘.

๔๘.

สาสเน [Pg.169] จิรวาเสน, เอวํ นิทฺโทสกา อิติ;

ตุวํ ปฏิจฺจ มญฺญนฺตุ, สาสเน สปฺปโยชนํ.

ด้วยการอยู่มานานในพระศาสนา ขอให้ผู้อื่นคิดว่า ท่านเป็นผู้ไม่มีโทษดังนี้ และเป็นผู้มีประโยชน์ในพระศาสนา

๔๙.

๔๙.

สาสเน จิร วาสาปิ, มาทิสาว อิเม อิติ;

ตมาคมฺม นมญฺญนฺตุ, สาสเน นิปฺปโยชนํ.

แม้จะอยู่มานานในพระศาสนา ก็อย่าให้ผู้อื่นคิดว่า ผู้นี้เป็นเช่นเราดังนี้ และเป็นผู้ไม่มีประโยชน์ในพระศาสนา

๕๐.

๕๐.

ทฺเว อุเสตีติ โทโส โส, สปรํ ทยฺหเต ทฺวยํ;

ปหาตพฺโพ ส สพฺเพสุ, ปรตฺถ สตฺถ มิจฺฉตา.

โทสะนั้นย่อมเผาผลาญทั้งตนและผู้อื่นทั้งสองฝ่าย เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาประโยชน์แก่ผู้อื่น พึงละโทสะนั้นเสียสิ้น

๕๑.

๕๑.

ปรทินฺเนหิ [Pg.170] โนอายุ, ติฏฺฐเต นาตฺตโน วสา;

ปรวชฺชํ ขเมตพฺพํ, นสาธุ อญฺญวิโรธิโต.

อายุไม่ตั้งอยู่ด้วยของที่ผู้อื่นให้ ไม่ได้เป็นไปตามอำนาจของตน ควรอดทนต่อโทษของผู้อื่น การวิวาทกับผู้อื่นไม่ดีเลย.

๕๒.

๕๒.

เชคุจฺฉ [Pg.171] กฺโกส นินฺทานิ, พาโล คณฺหาติ อกฺขโม;

ขมนฺโตตุ นคณฺหาติ, ชานํ เชคุจฺฉิตานิติ.

คนพาลผู้ไม่อดทน ย่อมรับเอาสิ่งน่ารังเกียจ การด่า และการนินทา ส่วนผู้อดทนย่อมไม่รับเอา เพราะรู้ว่าสิ่งเหล่านั้นน่ารังเกียจ.

๕๓.

๕๓.

ปรทินฺนานิ วจฺจานิ, ปาภตนฺติ นโกจิปิ;

คณฺเหยฺเยวํ ทุรุตฺตานิ, อคณฺหนฺโต ขเม สโต.

ของโสโครกที่ผู้อื่นให้ ไม่มีใครรับเอาว่าเป็นของขวัญเลย ฉันใด คำหยาบก็ฉันนั้น ผู้มีสติไม่รับเอา ย่อมอดทนได้.

๕๔.

๕๔.

นทิ [Pg.172] กลฺโลล วิจิโย, ตีรํ ปตฺวา สมนฺติธ;

สพฺเพ อุปฺปติตา โทสา, ขนฺติปตฺวา สมนฺติ เต.

คลื่นและระลอกน้ำในแม่น้ำ เมื่อกระทบฝั่งแล้วย่อมสงบลง ฉันใด โทษทั้งหลายที่เกิดขึ้น เมื่อกระทบขันติแล้วย่อมสงบลง ฉันนั้น.

๕๕.

๕๕.

โทสุมฺมตฺตก วาจาย, นุมฺมตฺโต กึกริสฺสติ;

ภเว ยฺยุมฺมตฺตโก โสว, ตาทิสํ วจนํ ภณํ.

คนไม่บ้าจะทำอะไรได้ด้วยคำพูดของคนบ้าที่เมาด้วยโทสะ คนที่พูดคำเช่นนั้นแหละย่อมเป็นคนบ้า.

๕๖.

๕๖.

โกธโน อกฺขโม อญฺญ, ทุฏฺฐสญฺญี ภยาลุโก;

คามมชฺเฌ อฬกฺโกว, ตถา มาโหหิ ตํ ชห.

คนโกรธ ไม่อดทน มีความสำคัญผิดว่าเป็นศัตรู ขี้ขลาดหวาดกลัว ย่อมเป็นเหมือนสุนัขบ้ากลางหมู่บ้าน ฉันใด เธอจงละสิ่งนั้นเสีย อย่าเป็นเช่นนั้นเลย.

๕๗.

๕๗.

เมตฺตาลุโก [Pg.173] ขมาสีโล,สพฺพฏฺฐาเนสุนิพฺภโย;

ปรตฺถ สตฺถ มิจฺฉนฺโต,ขนฺติ เมตฺตญฺจ ภาวเย.

ผู้ปรารถนาประโยชน์แก่ผู้อื่น พึงเจริญขันติและเมตตา เพราะเป็นผู้มีเมตตา มีศีลคือความอดทน และไม่มีภัยในที่ทั้งปวง.

๕๘.

๕๘.

ปรกฺโกสานิ นินฺทานิ, ตํว ปจฺเจนฺติ นาญฺญคู;

ขิตฺตํปํสุว วาตุทฺธํ, ครุกํ กึ ขมายเต.

การด่าและการนินทาผู้อื่น ย่อมกลับไปสู่ผู้ด่าและผู้ติเตียนนั้นเอง ไม่ไปสู่ผู้อื่น เหมือนฝุ่นที่ถูกลมพัดขึ้นไปแล้ว ย่อมกลับมาสู่ผู้สาดฝุ่นนั้นเอง จะอดทนอะไรหนักหนา.

๕๙.

๕๙.

อกฺโกสนฺโตจ [Pg.174] นินฺทีจ, ปีฬิโต สก กมฺมุนา;

อิธ เปจฺจจ นีเจยฺโย, นํนยํ คณฺหิ อกฺขโม.

ผู้ด่าและผู้ติเตียน ย่อมถูกบีบคั้นด้วยกรรมของตนเอง ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ย่อมเป็นคนต่ำทราม ผู้ไม่อดทนไม่ควรรับเอาสิ่งนั้น.

๖๐.

๖๐.

อกฺโกโส [Pg.175] มํ นอาคจฺฉิ,ตสฺเสวา นตฺถการโก;

อิติ ญตฺวาว สปฺปญฺโญ,อกฺโกสํ น ครุํ กเร.

คำด่าไม่ได้มาถึงเรา ผู้ด่านั้นแหละเป็นผู้ทำสิ่งไร้ประโยชน์ ดังนี้ ผู้มีปัญญารู้แล้ว ย่อมไม่ถือคำด่าเป็นเรื่องใหญ่.

๖๑.

๖๑.

วิการาปตฺติ มิจฺฉนฺโต, เวรี พหุ มุปกฺกมิ;

มามิตฺตวส มนฺเวหิ, นิพฺพิกาโร ตุวํภว.

ศัตรูปรารถนาให้เธอเกิดความวิปริต จึงพยายามทำหลายอย่าง เธออย่าตกอยู่ในอำนาจของศัตรู จงเป็นผู้ไม่มีความวิปริตเถิด.

๖๒.

๖๒.

เมตฺตมฺพุนา สทฺโทโสจ, ปรโทโสจ สมฺมติ;

เมตฺตาเสเกน สพฺเพสุ, สพฺพโตคฺคึ นิปารเย.

โทสะของตนและโทสะของผู้อื่น ย่อมสงบลงด้วยน้ำคือเมตตา พึงดับไฟทั้งหมดในที่ทั้งปวงด้วยการรดน้ำคือเมตตา.

๖๓.

๖๓.

สโทส [Pg.176] ปรโทสคฺคึ, สพฺพโต ทิสโต ฏฺฐิตํ;

เมตฺตา โตเยน วาเรยฺย, สิยา นิพฺพุติ สพฺพธิ.

พึงห้ามไฟคือโทสะของตนและโทสะของผู้อื่นที่ตั้งอยู่ทุกทิศด้วยน้ำคือเมตตา ความสงบย่อมมีในที่ทั้งปวง.

๖๔.

๖๔.

นคเม อตฺตโน อคฺคึ, ปรคฺคึวาปิ นาคเม;

เมตฺตมฺพุนาว นิพฺพาตุ, สปรคฺคิ ทฺวยํ ภุสํ.

ไฟของตนก็ไม่ควรไป ไฟของผู้อื่นก็ไม่ควรไป ไฟทั้งสองคือของตนและของผู้อื่นนั้น พึงดับลงด้วยน้ำคือเมตตาอย่างยิ่ง.

๖๕.

๖๕.

คุณี [Pg.177] คุณี นนฺทินฺทาย, ปสํสาย คุณี คุณี;

นินฺทํนินฺทํ นกุปฺเปยฺย, นสาทิเย ถุตึ ถุตึ.

ผู้มีคุณย่อมเป็นผู้มีคุณ (ไม่หวั่นไหว) ในการนินทา ผู้มีคุณย่อมเป็นผู้มีคุณ (ไม่หวั่นไหว) ในการสรรเสริญ ไม่พึงโกรธในการนินทา ไม่พึงยินดีในการสรรเสริญ.

๖๖.

๖๖.

คุณํ นินฺทาย นาเสตุํ, นสกฺกา โกจิ กุสฺสโก;

วฑฺเฒตุํวา ปสํสาย, ครุํกเร น ตํทฺวยํ.

ไม่มีใครสามารถทำลายคุณด้วยการนินทา หรือเพิ่มพูนคุณด้วยการสรรเสริญได้ ไม่พึงถือเอาสิ่งทั้งสองนั้นเป็นเรื่องใหญ่.

๖๗.

๖๗.

โทสพฺภา [Pg.178] มล สญฺฉนฺโน, เมตฺตาจนฺโท น โรจติ;

ตํมุตฺตสฺส ตุ เอตสฺส, อติสฺสย ปภาวโต.

พระจันทร์คือเมตตาที่ถูกปกคลุมด้วยมลทินคือโทสะ ย่อมไม่ส่องแสง แต่เมื่อพ้นจากสิ่งนั้นแล้ว ย่อมมีอานุภาพส่องแสงอย่างยิ่ง.

๖๘.

๖๘.

สุ สุตฺต พุทฺธ สุปินา, ทฺเวปิยา คุตฺติ นากฺกโม;

สมาธิ สุมุขา มุฬฺหา, พฺรหฺมา ตฺเยกา ทส คฺคุณา.

นอนหลับเป็นสุข ตื่นเป็นสุข ไม่ฝันร้าย เป็นที่รักของมนุษย์และอมนุษย์ เทวดารักษา จิตตั้งมั่น หน้าตาผ่องใส ไม่หลงตาย ไปสู่พรหมโลก เหล่านี้เป็นคุณ ๑๑ ประการ.

๖๙.

๖๙.

สีตํ [Pg.179] กโรตุ เมตฺตาย, จกฺขุํ ลาเภตุ ปญฺญาย;

มากาสินิปฺปเภ จญฺเญ, จนฺโท โหหิ คเตคเต.

จงทำความเย็นด้วยเมตตา จงได้ดวงตาด้วยปัญญา อย่าเป็นเหมือนดวงจันทร์ที่ไม่มีแสงในที่อื่น ๆ จงเป็นดวงจันทร์ในที่ทุกแห่งไป.

๗๐.

๗๐.

ทูราสนฺเนสุ [Pg.180] สพฺเพสุ, เมตฺตํ เปเสตุ ปาภตํ;

ธมฺมํ เทเสตุ ปตฺตานํ, จนฺโท โหหิ คเตคเต.

จงส่งเมตตาเป็นเครื่องบรรณาการไปในที่ทั้งปวง ทั้งไกลและใกล้ จงแสดงธรรมแก่ผู้ที่มาถึง จงเป็นดวงจันทร์ในที่ทุกแห่งไป.

๗๑.

๗๑.

สมฺปตฺตานํ มลํ โธว, สีตํกเร สทาทโย;

อุจฺจนีเจ นวิเสเส, ชลสฺสโม คเตคเต.

จงชำระมลทินของผู้ที่มาถึง จงทำความเย็นให้เสมอในที่ทั้งปวง ไม่มีความแตกต่างในที่สูงและที่ต่ำ จงเป็นเหมือนน้ำในที่ทุกแห่งไป.

๗๒.

๗๒.

อสอสฺสเตสุ [Pg.181] ผุฏฺเฐสุ, โลกธมฺเมสุ อฏฺฐสุ;

ปติฏฺโฐ นิพฺพิกาโร ตฺวํ, ปถวีสทิโส ภว.

เมื่อโลกธรรม ๘ ประการ คือ ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข และความเสื่อมลาภ เสื่อมยศ นินทา ทุกข์ มากระทบแล้ว เธอจงเป็นผู้ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว เหมือนแผ่นดินเถิด.

๗๓.

๗๓.

นากาสิ กลหํ สิลา, สทา เกนจิ นิจฺจลา;

เมตฺตายนฺโต ขมายนฺโต, มหาสิลํ คุรุํกเร.

ศิลาไม่เคยทะเลาะกับใคร ย่อมมั่นคงอยู่เสมอ ผู้มีเมตตาและอดทน พึงถือเอาศิลาใหญ่เป็นครู.

๗๔.

๗๔.

สิลาว [Pg.182] สีลวา โหตุ, ทุรุตฺตานิ ติติกฺขตุ;

ปจฺจุตฺเต โทสสํวฑฺโฒ, อนุตฺโตว ปสมฺภติ.

พึงเป็นผู้มีศีลเหมือนศิลา พึงอดทนต่อคำหยาบ เพราะการตอบโต้ ย่อมเพิ่มพูนโทษ ส่วนการไม่ตอบโต้ ย่อมสงบลง.

๗๕.

๗๕.

สพฺเพ อหํว อิจฺฉนฺติ, สตฺตา สุขนฺติ ญาตุน;

ภาเวยฺย กมโต เมตฺตํ, ปิย มชฺฌตฺต เวริเก.

สัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุขเหมือนตนเอง พึงรู้ดังนี้แล้ว พึงเจริญเมตตาโดยลำดับในบุคคลผู้เป็นที่รัก ผู้เป็นกลาง และผู้เป็นศัตรู.

๗๖.

๗๖.

สพฺเพ [Pg.183] ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน;

อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา, นหเนยฺย นฆาตเย.

สัตว์ทั้งหลายย่อมสะดุ้งต่ออาชญา สัตว์ทั้งหลายย่อมกลัวความตาย พึงทำตนให้เป็นอุปมาแล้ว ไม่พึงฆ่าเอง ไม่พึงใช้ให้ผู้อื่นฆ่า.

๗๗.

๗๗.

สุข กามานิ ภูตานิ,โยทณฺเฑน วิหึสติ;

อตฺตโน สุข เมสาโน,เปจฺจ โส นลเภสุขํ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมปรารถนาความสุข ผู้ใดเบียดเบียนสัตว์เหล่านั้นด้วยอาชญา โดยปรารถนาความสุขของตน ผู้นั้นย่อมไม่ได้ความสุขในโลกหน้า.

๗๘.

๗๘.

อเวรา [Pg.184] พฺยาปชฺชา นีโฆ, สุขี จสฺสํ อหํว เม;

หิตกามา ตถา อสฺสุ, มชฺฌตฺตา เวริโนปิจ.

ขอให้ข้าพเจ้าจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน ไม่มีทุกข์ เป็นสุขเถิด ฉันใด ขอให้สัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกลางและผู้เป็นศัตรูก็เป็นผู้ปรารถนาประโยชน์เช่นนั้นเถิด.

๗๙.

๗๙.

มาตโร [Pg.185] ภาตโร ญาตี, ทายโก ปาสกาปิจ;

สุขีโหนฺตูติ ภาเวยฺย, จเช เตสุจ ลคฺคนํ.

พึงเจริญเมตตาว่า ขอให้มารดา บิดา ญาติ ผู้ให้ และผู้ใกล้ชิด จงเป็นสุขเถิด และพึงละความยึดติดในบุคคลเหล่านั้น.

๘๐.

๘๐.

โทโส เมตฺตาย ทูราริ, ตณฺหา อาสนฺน เวริกา;

ตณฺหํ ปิเยสุ วาเรยฺย, โทสํ เวรีสุ เมตฺติโก.

โทสะเป็นศัตรูที่ห่างไกลของเมตตา ตัณหาเป็นศัตรูที่ใกล้ชิด ผู้มีเมตตาพึงห้ามตัณหาในบุคคลผู้เป็นที่รัก และพึงห้ามโทสะในบุคคลผู้เป็นศัตรู.

๘๑.

๘๑.

เอกุทฺเทเส [Pg.186] กกมฺมาจ, สิสฺสา อาจริยา สุขี;

โหนฺตุ สพฺรหฺมจารีจ, เตจ ญฺโญญฺญ หิตาวหา.

ขอให้ผู้ร่วมกรรมในอุเทศเดียวกัน ศิษย์ อาจารย์ และเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย จงเป็นสุข และจงเป็นผู้ยังประโยชน์เกื้อกูลแก่กันและกัน

๘๒.

๘๒.

ราชาโนจ อมจฺจาจ, คาเม อิสฺสริยา สุขี;

ภวนฺตุ เทวตาโยจ, เตหิ สุรกฺขิโต สุโข.

ขอให้พระราชา อำมาตย์ และผู้เป็นใหญ่ในหมู่บ้านจงเป็นสุข ขอให้เทวดาทั้งหลายจงเป็นสุข และขอให้ผู้ที่เทวดาเหล่านั้นคุ้มครองดีแล้วจงเป็นสุข

๘๓.

๘๓.

มยํ [Pg.187] เยน สุคุตฺตาว,สุขิตา รฏฺฐวาสิโน;

สุขี กลฺล ตฺถุ โสราชา,เตชวนฺโต จิรายุโก.

ขอให้เราทั้งหลายผู้เป็นชาวรัฐจงเป็นสุข เพราะได้รับการคุ้มครองดีแล้ว ขอให้พระราชาพระองค์นั้นจงเป็นสุข ทรงมีพระพลานามัยแข็งแรง มีเดชานุภาพ และมีพระชนมายืนนาน

๘๔.

๘๔.

รฏฺฐ [Pg.188] ปิณฺเฑน ชีวาม, รฏฺฐวาสี สุขนฺตุติ;

ภาเวยฺเยวํ อโมฆํว, รฏฺฐปิณฺฑํ สุภุญฺชติ.

เราทั้งหลายเลี้ยงชีพด้วยก้อนข้าวของชาวรัฐ ขอให้ชาวรัฐจงเป็นสุข พึงเจริญเมตตาอย่างนี้เถิด (เมื่อทำเช่นนี้) ชื่อว่าได้บริโภคก้อนข้าวของชาวรัฐอย่างไม่สูญเปล่า

๘๕.

๘๕.

อาปายิกา พหู สนฺติ, มาตาปิตาทิ ปุพฺพกา;

เตจญฺเญจ สุขีนีฆา, สฺสฺว พฺยาปชฺชา อเวริโน.

สัตว์ในอบายมีมาก มีมารดาบิดาเป็นต้นที่ล่วงลับไปแล้ว ขอให้สัตว์เหล่านั้นและสัตว์อื่นๆ จงเป็นสุข ปราศจากความทุกข์ ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีเวร

๘๖.

๘๖.

สตฺตา [Pg.189] ภูตาจ ปาณาจ, ปุคฺคลา อตฺตภาวิกา;

ถี ปู ริยา นริยาจ, เทวานรา นิปาติกา.

สัตว์ทั้งหลาย ภูตทั้งหลาย ปาณะทั้งหลาย บุคคลผู้มีอัตภาพ หญิง ชาย อริยะ อนริยะ เทวดา มนุษย์ และสัตว์ในอบาย

๘๗.

๘๗.

อเวรา โหนฺตุ พฺยาปชฺชา, อนีฆาจ สุขี อิเม;

อตฺตานํ ปริหารนฺตุ, จตุธา อิติ ภาวเย.

ขอสัตว์เหล่านี้จงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ และเป็นสุข จงรักษาตนให้พ้นจากทุกข์ พึงเจริญเมตตา ๔ ประการอย่างนี้

๘๘.

๘๘.

ปุรตฺถิมาย [Pg.191] ทิสาย, สพฺเพสตฺตา อเวริโน;

อพฺยาปชฺชา สุขีนีฆา, โหนฺตูติ ตาว ภาวเย.

พึงเจริญเมตตาว่า ขอสัตว์ทั้งหลายในทิศตะวันออก จงไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ และเป็นสุข

๘๙.

๘๙.

ปุรตฺถิมาย ทิสาย, สพฺเพปาณาติอาทินา;

ทฺวาทสกฺขตฺตุํ ภาเวยฺย, เสสาสุปิ อยํนโย.

พึงเจริญเมตตาโดยเริ่มจาก 'สัตว์ทั้งหลายในทิศตะวันออก' เป็นต้น ๑๒ ครั้ง และในทิศที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้

๙๐.

๙๐.

จตุทฺทิสา [Pg.192] นุทิสา โธ, อุทฺธํ สตฺตาจ ปาณิโน;

ภูตาจ ปุคฺคลา อตฺต, ภาวี สพฺเพ ถิ ปูริสา.

สัตว์ทั้งหลายและปาณะทั้งหลายในทิศทั้งสี่ ทิศเฉียง ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบน ภูตทั้งหลาย บุคคลผู้มีอัตภาพ หญิง ชาย ทั้งหมด

๙๑.

๙๑.

อริยา อริยา เทวา, นราจ วินิปาติกา;

อเวรา พฺยาปชฺชา นีฆา, สุขตฺตาจ ภวนฺตุ เต.

อริยะ อนริยะ เทวดา มนุษย์ และสัตว์ในอบาย ขอสัตว์เหล่านั้นจงไม่มีเวร ไม่เบียดเบียนกัน ไม่มีทุกข์ และมีตนเป็นสุข

๙๒.

๙๒.

จตุทฺทิสา [Pg.193] นุทิสา โธ, อุทฺธนฺติ ทสเกทิสิ;

ทฺวาทเส เต ปริจฺฉิชฺช, ภาเวยฺย ปุคฺคเล พุโธ.

บัณฑิตพึงกำหนดบุคคลเหล่านั้น ๑๒ จำพวก แล้วเจริญเมตตาในทิศทั้งสี่ ทิศเฉียง ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบน รวมเป็น ๑๐ ทิศ

๙๓.

๙๓.

เมตฺตา [Pg.194] วสฺเสน เตเมตุ, ปชฺชุนฺโตวิย สพฺพธิ;

มากิญฺจิ ปริวชฺเชหิ, เอวํ เมตฺตา สุภาวิตา.

พึงให้เมตตาชุ่มชื่นไปทั่วทุกหนแห่ง ดุจเมฆฝนฉะนั้น อย่าละเว้นสิ่งใดๆ เลย เมตตาที่เจริญดีแล้วย่อมเป็นอย่างนี้

๙๔.

๙๔.

ปญฺจา โนธิ สตฺโตธิสา, สิยุํ ทฺวาทสปุคฺคลา;

นฺตุ จตูเหสุ ภาเวตฺวา, อฏฺฐตาลีสกา สิยุํ.

บุคคล ๑๒ จำพวก คือเมตตาที่แผ่ไปโดยไม่เจาะจง ๕ และแผ่ไปโดยเจาะจง ๗ เมื่อเจริญด้วยอาการ ๔ อย่างในแต่ละจำพวก ย่อมเป็น ๔๘ อย่าง

๙๕.

๙๕.

ทสเกทิสิ [Pg.195] ตาเมตฺตา, จตุสฺสต อสีติโย;

อฏฺฐตาลีสาหิ ปญฺจ, สตา ฏฺฐวีส สาธิกา.

เมตตาใน ๑๐ ทิศนั้นมี ๔๘๐ อย่าง เมื่อรวมกับ ๔๘ อย่าง ก็จะเป็น ๕๒๘ อย่าง

๙๖.

๙๖.

ทุกฺขิเต [Pg.196] กรุณํ พฺรูเห, มุทิตํ สุขิเต ชเน;

เมตฺตาเจว อุเปกฺขาจ, อุโภ อุโภสุ ภาวิตา.

พึงเจริญกรุณาในหมู่ชนผู้มีทุกข์ พึงเจริญมุทิตาในหมู่ชนผู้มีสุข ส่วนเมตตาและอุเบกขานั้น พึงเจริญในหมู่ชนทั้งสองจำพวกนั้น

๙๗.

๙๗.

พฺรหฺมวาสีติ วตฺตพฺโพ, เตสฺวญฺญตร วาสิโต;

คนฺธภูเตสุ โส โลเก, พฺรหฺมาวิย วิโรจติ.

ผู้ที่อยู่ด้วยพรหมวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในพรหมวิหารเหล่านั้น พึงเรียกได้ว่าเป็นผู้มีพรหมเป็นที่อยู่ เขาผู้นั้นย่อมรุ่งเรืองในโลก ดุจท้าวมหาพรหมในหมู่สัตว์ทั้งหลาย

อปฺปมาทาวห ปกิณฺณกนิทฺเทส

นิเทศปกิณณกะว่าด้วยความไม่ประมาท

๑.

๑.

สํวิชฺชนฺติ [Pg.200] ธ โลกสฺมึ,พหู ชีวิตกปฺปนา;

คเหตฺวา ปตฺต มุญฺโฉ โย,ชีวิกานํ ส ลามโก.

ในโลกนี้มีวิธีการเลี้ยงชีพมากมาย การถือบาตรเที่ยวแสวงหาอาหารเลี้ยงชีพนั้น จัดว่าเป็นวิธีที่ต่ำต้อยที่สุดในบรรดาการเลี้ยงชีพทั้งหลาย

๒.

๒.

สุกุลาจ ตทุปคา, กามโภคา นเปกฺขิโน;

น ภยฏฺฏา น อิณฏฺฏา, เนว อาชีว การณา.

กุลบุตรผู้มาจากตระกูลดีเหล่านั้นเข้าถึงการบรรพชาแล้ว เป็นผู้ไม่ใยดีในกามสุข มิใช่บวชเพราะกลัวภัย มิใช่บวชเพราะเป็นหนี้ และมิใช่บวชเพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ

๓.

๓.

นาลํว [Pg.201] คิหินา พฺรหฺม, จริยาย อขณฺฑิตํ;

ฆราวาโส ติสมฺพาโธ, ปพฺพชฺชาว นิราลยา.

คฤหัสถ์ไม่สามารถจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์บริบูรณ์โดยส่วนเดียวได้ เพราะการครองเรือนเป็นที่คับแคบ ส่วนการบรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง

๔.

๔.

ภวปงฺกา [Pg.202] ปมุจฺจาม, ติวิตฺติณฺณา ภยานกา;

ปฏิปตฺติ ยิมายาติ, กตฺวา ตทุปคา อิเม.

เราทั้งหลายจะพ้นจากเปือกตมแห่งภพอันน่ากลัวที่ข้ามได้ยากยิ่งนี้ ด้วยการปฏิบัติเช่นนี้ กุลบุตรเหล่านี้จึงได้เข้าถึงการบรรพชานั้น

๕.

๕.

อุตฺติฏฺเฐ นปฺปมชฺเชยฺย, ธมฺมํ จริตํ สุจเร;

ธมฺมจารี สุขํเสติ, อสฺมึโลเก ปรมฺหิจ.

พึงลุกขึ้น อย่าประมาท พึงประพฤติธรรมที่ประพฤติดีแล้ว ผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

๖.

๖.

สฺวาคตา [Pg.203] วต เตภิกฺขู, ปตฺตา สมฺพุทฺธปุตฺต ตํ;

คิหิ พนฺธน ปุจฺฉิชฺช, สุขิตา สาสเน รตา.

ภิกษุเหล่านั้นมาดีแล้วหนอ ได้บรรลุความเป็นพุทธบุตรแล้ว ตัดเครื่องจองจำของคฤหัสถ์ได้แล้ว ย่อมเป็นสุข ยินดีในพระศาสนา

๗.

๗.

กตปุญฺญ วิเสสาว, เอเต สุลทฺธ ทุลฺลภา;

ฉฏฺเฏตฺวาปิ มหารชฺชํ, เนทิสํ ลทฺธ มญฺญทา.

ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีบุญพิเศษ ได้สิ่งที่ได้ยากมาอย่างดีแล้ว แม้สละราชสมบัติอันยิ่งใหญ่ ก็ยังไม่เคยได้สิ่งที่ประเสริฐเช่นนี้ในกาลอื่นเลย

๘.

๘.

สฺวาคตา [Pg.204] สุคตี โหนฺตุ, มาทุคฺคตี ปมาทิโน;

ทุสฺสีลา เจ คมิสฺสนฺติ, อปายํ ติภยานกํ.

ขอให้ท่านทั้งหลายผู้มาดีแล้วจงไปสู่สุคติเถิด อย่าได้เป็นผู้ประมาทจนต้องไปสู่ทุคติเลย หากเป็นผู้ทุศีล ย่อมจะต้องไปยังอบายอันน่ากลัวยิ่ง

๙.

๙.

คิหิโภคา [Pg.205] ปรีหินฺโน, สามญฺญตฺตญฺจ ทูภโต;

ปริธํสมาโน ปกิเรติ, ฉวาลาตํว นสฺสติ.

ผู้ที่เสื่อมจากโภคทรัพย์ของคฤหัสถ์และทำความเป็นสมณะให้เสียไปด้วย ย่อมฉิบหายทั้งสองทาง เหมือนดั่งดุ้นฟืนจากเชิงตะกอนที่พินาศไป

๑๐.

๑๐.

กุโส ยถา ทุคฺคหิโต, หตฺถเมวา นุกนฺตติ;

สามญฺญํ ทุปฺปรามฏฺฐํ, นิรยา ยุป กฑฺฒติ.

หญ้าคาที่จับไม่ดี ย่อมบาดมือฉันใด สมณธรรมที่ปฏิบัติไม่ดี ย่อมฉุดคร่าไปสู่นรกฉันนั้น

๑๑.

๑๑.

ยํกิญฺจิ [Pg.206] สิถิลํ กมฺมํ, สํกิลิฏฺฐญฺจ ยํกตํ;

สงฺกสฺสรํ พฺรหฺมจริยํ, นตํโหติ มหปฺผลํ.

กรรมใดที่ทำอย่างย่อหย่อน เศร้าหมอง และพรหมจรรย์ที่น่าสงสัย กรรมนั้นย่อมไม่มีผลมาก

๑๒.

๑๒.

กริยาเจ กริยา เวนํ, ทฬฺหเมนํ ปรกฺกเม;

สิถิโลหิ ปริพฺพโช, ภิยฺโย อากิรเต รชํ.

ถ้าจะทำ ก็พึงทำอย่างเข้มแข็ง พึงบากบั่นในสิ่งนั้น เพราะบรรพชิตผู้ย่อหย่อน ย่อมสั่งสมกิเลสดุจธุลีให้มากยิ่งขึ้น

๑๓.

๑๓.

อิติ [Pg.207] วุตฺตํ มุนินฺเทน, นุสฺสรํ อนิ วตฺติโต;

สทา อลิน จิตฺเตน, จเรยฺย พุทฺธสาวโก.

พระมุนินทร์ตรัสไว้ดังนี้ว่า พุทธสาวกเมื่อระลึกถึง (คำสอนนั้น) ไม่หวนกลับ (จากความเพียร) พึงประพฤติด้วยจิตที่ไม่หดหู่เสมอ

๑๔.

๑๔.

ราคํ อสุภจินฺตาย, โทสํ เมตฺตาย วารเย;

มรเณน ธชํมานํ, สมฺพุทฺเธ ติกฺข สทฺธิโก.

พึงห้ามราคะด้วยการพิจารณาอสุภะ พึงห้ามโทสะด้วยเมตตา พึงห้ามมานะอันเป็นดุจธงด้วยมรณสติ ผู้มีศรัทธาอันแรงกล้าในพระสัมพุทธเจ้า

๑๕.

๑๕.

อสุภา กามวิตกฺกํ, เมตฺตา พฺยาปาท ตกฺกิตํ;

วิหึสํ กรุณาเยว, นิวาเรยฺย สทาสโต.

ผู้มีสติทุกเมื่อ พึงห้ามกามวิตกด้วยอสุภะ พึงห้ามพยาบาทวิตกด้วยเมตตา พึงห้ามวิหิงสาวิตกด้วยกรุณาเท่านั้น

๑๖.

๑๖.

พุทฺธาณตฺติ [Pg.208] สทาตีโต, มิจฺฉาวิตกฺก ปีฬิโต;

ปาปธมฺเมหิ สํกิณฺโณ, โสนิจฺจาปาย คามิโก.

ผู้ล่วงละเมิดพระพุทธบัญญัติเสมอ ผู้ถูกมิจฉาวิตกเบียดเบียน ผู้ระคนด้วยบาปธรรม ผู้นั้นย่อมไปสู่อบายภูมิเป็นนิตย์

๑๗.

๑๗.

โธวิตฺวา ปตฺติมลานิ, ปุนาติกฺกม สํวุโต;

มิจฺฉาวิตกฺก สญฺเฉที, ทูโร อปาย คามิโต.

ผู้ชำระมลทินที่เกิดขึ้นแล้ว ผู้สำรวมระวังไม่ล่วงละเมิดอีก ผู้ตัดมิจฉาวิตกได้ ผู้นั้นย่อมเป็นผู้ไปสู่อบายได้ยาก (คืออยู่ห่างไกลจากอบาย)

๑๘.

๑๘.

ขีณาสวตฺต [Pg.209] พุทฺธตฺตํ, นิยฺยานิก นฺตรา ยิกํ;

สีหนาทํ จตุฏฺฐาเน, เวสารชฺโช ชิโน นทิ.

พระชินเจ้าผู้มีความแกล้วกล้า ได้เปล่งสีหนาทใน ๔ สถาน คือ ความเป็นพระขีณาสพ ความเป็นพระพุทธเจ้า ธรรมเครื่องนำออก และธรรมอันเป็นอุปสรรค

๑๙.

๑๙.

สีลํ [Pg.210] นิยฺยานิกํ นาม, อาปตฺติ อนฺตรายิกํ;

อนฺตราย มนาปชฺช, นิยฺยาเนว ปติฏฺฐตุ.

ศีลชื่อว่าเป็นธรรมเครื่องนำออก อาบัติเป็นธรรมอันเป็นอุปสรรค ไม่พึงถึงซึ่งอุปสรรค พึงตั้งมั่นอยู่ในธรรมเครื่องนำออกเท่านั้น

๒๐.

๒๐.

นิยฺยานิกาจ [Pg.211] อสุภา, สุภสญฺญา นฺตรายิกา;

อนฺตราย มนาปชฺช, นิยฺยาเนว ปติฏฺฐตุ.

อสุภะเป็นธรรมเครื่องนำออก สุภสัญญาเป็นธรรมอันเป็นอุปสรรค ไม่พึงถึงซึ่งอุปสรรค พึงตั้งมั่นอยู่ในธรรมเครื่องนำออกเท่านั้น

๒๑.

๒๑.

นานาปตฺติ [Pg.212] ปกิณฺโณปิ, ปาราชิกา วเสสโก;

โส มิตฺยตฺต ปณีธีหิ, ลชฺชีเยว วิโสธโก.

แม้ผู้ระคนด้วยอาบัติเบ็ดเตล็ดต่างๆ เว้นจากอาบัติปาราชิก ผู้นั้นมีความตั้งใจที่ถูกต้อง เป็นผู้มีความละอาย ย่อมชำระตนให้บริสุทธิ์ได้

๒๒.

๒๒.

อลชฺชีกมฺม กิณฺโณปิ,สํเวเชตฺวา สุมิตฺติโก;

ลชฺชีเยว วิโสเธนฺโต,มตโกว อโสธโก.

แม้ผู้ระคนด้วยกรรมของคนผู้ไม่มีความละอาย หากมีกัลยาณมิตรให้เกิดความสลดใจ เป็นผู้มีความละอายย่อมชำระตนให้บริสุทธิ์ได้ ส่วนผู้ที่ไม่ชำระตนก็เหมือนกับคนที่ตายแล้ว

๒๓.

๒๓.

โย [Pg.213] ปุพฺเพว ปมชฺชิตฺวา, ปจฺฉาโส นปฺปมชฺชติ;

โสมํ โลกํ ปภาเสติ, อพฺภามุตฺโตวจนฺทิมา.

ผู้ใดประมาทแล้วในกาลก่อน ภายหลังผู้นั้นไม่ประมาท ผู้นั้นย่อมยังโลกนี้ให้สว่างไสว เหมือนดวงจันทร์ที่พ้นจากเมฆหมอก

๒๔.

๒๔.

ธุรํกตฺวา [Pg.214] ธิปตโย, โย ปุญฺเญสุ ปรกฺกเม;

ตสฺส นิยฺยานิกํ กมฺมํ, กึนามกํ นสิชฺฌเต.

ผู้ใดทำธุระให้เป็นใหญ่ เพียรพยายามในบุญทั้งหลาย กรรมอันเป็นเครื่องนำออกของผู้นั้น ชื่อว่าอะไรจะไม่สำเร็จ (คือย่อมสำเร็จแน่นอน)

๒๕.

๒๕.

ปจฺจเต [Pg.215] มุนิโน ภตฺตํ, โถกํโถกํ ฆเรฆเร;

ปิณฺฑิกาเยว ชีวนฺตุ, มาปชฺชนฺตุ อเนสนํ.

ภัตตาหารของพระมุนี ย่อมสุกทีละน้อยในแต่ละบ้าน (ภิกษุทั้งหลาย) พึงยังชีพด้วยบิณฑบาตเท่านั้น ไม่พึงถึงการแสวงหาที่ไม่สมควร

๒๖.

๒๖.

โธเวยฺยา ปตฺติมคานิ, วุฏฺฐาน เทสนมฺพุหิ;

สํวริสฺสนฺติ จิตฺเตน, สีลํ โธตสฺส นิมฺมลํ.

พึงชำระมลทินที่เกิดขึ้นแล้ว ด้วยน้ำคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติ พึงสำรวมด้วยจิต ศีลของผู้ที่ชำระแล้วย่อมปราศจากมลทิน

๒๗.

๒๗.

พุทฺธาณาติกฺกมาปตฺติ[Pg.216], นิคฺคเห ราคโทสเก;

นตฺถิ สญฺจิจฺจ อาปตฺติ, ลชีว โส ปวุจฺจติ.

อาบัติคือการล่วงละเมิดพระพุทธบัญญัติ (อาจมี) ในการข่มราคะและโทสะ แต่ถ้าไม่มีอาบัติที่จงใจ ผู้นั้นย่อมชื่อว่าเป็นผู้มีความละอาย

๒๘.

๒๘.

วาณิชฺช กสิกาทีหิ, นาหาเรฏฺฐิ ธสาสเน;

ธุร ทฺวยํว กิจฺจํ ตํ, นาญฺญกิจฺเจหิ หาปเย.

ไม่พึงแสวงหาอาหารในพระศาสนานี้ด้วยการค้าขายและการกสิกรรมเป็นต้น กิจของภิกษุนั้นคือธุระ ๒ อย่างเท่านั้น ไม่พึงให้เสื่อมไปเพราะกิจอื่น

๒๙.

๒๙.

นิคฺคณฺเหยฺย [Pg.217] สกํจิตฺตํ, กิฏฺฐาทึ วิย ทุปฺปสุํ;

สติมา สมฺปชาโนจ, จเร สพฺพิริยาปเถ.

พึงข่มจิตของตน เหมือนข่มสัตว์ร้ายในนาข้าวเป็นต้น พึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ ประพฤติในอิริยาบถทั้งปวง

๓๐.

๓๐.

ยถา [Pg.218] ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย, วจฺฉํ ทมํ นโร อิธ;

พนฺเธยฺเยวํ สกํจิตฺตํ, สติยา รมฺมเณ ทฬฺหํ.

บุรุษในโลกนี้พึงผูกลูกโคที่พึงฝึกไว้ที่หลักฉันใด พึงผูกจิตของตนไว้ในอารมณ์ให้มั่นคงด้วยสติฉันนั้น

๓๑.

๓๑.

อธิสีลาธิจิตฺตานํ, อธิปญฺญาย สิกฺขนํ;

ภิกฺขุ กิจฺจตฺตยํ เอตํ, กโรนฺโตว สุภิกฺขุโก.

การศึกษาในอธิศีล อธิจิต และอธิปัญญา กิจ ๓ อย่างนี้ของภิกษุ ภิกษุผู้กระทำกิจนี้อยู่เท่านั้น จึงชื่อว่าเป็นภิกษุที่ดี

๓๒.

๓๒.

ปญฺจาฏฺฐ [Pg.219] ทส สีลานิ, นาธิสีลํ ตทุตฺตริ;

ปาติโมกฺขํ อธิสีลํ, ปพฺพตา ธิก เมรุว.

ศีล ๕ ศีล ๘ ศีล ๑๐ ไม่ชื่อว่าอธิศีล แต่ศีลที่ยิ่งไปกว่านั้นคือปาติโมกข์ชื่อว่าอธิศีล เหมือนภูเขาสิเนรุที่ยิ่งใหญ่กว่าภูเขาทั้งหลาย

๓๓.

๓๓.

ปาติโมกฺขํ [Pg.220] วิโสเธนฺโต, อปฺเปว ชีวิตํ ชเห;

ปญฺญตฺตํ โลกนาเถน, นภินฺเท สีลสํวรํ.

เมื่อจะชำระปาติโมกข์ให้บริสุทธิ์ แม้ชีวิตก็พึงสละได้ ไม่พึงทำลายศีลสังวรที่พระโลกนาถทรงบัญญัติไว้

๓๔.

๓๔.

สีเลนา ติกฺกมํ ถุลฺลํ, ปริยุฏฺฐํ สมาธินา;

ปญฺญายา นุสยํ สณฺหํ, กิเลสํ ภิกฺขุ ภินฺทติ.

ภิกษุย่อมกำจัดกิเลสอย่างหยาบคือวีติกกมะด้วยศีล กำจัดกิเลสอย่างกลางคือปริยุฏฐานะด้วยสมาธิ และกำจัดกิเลสอย่างละเอียดคืออนุสัยด้วยปัญญา

๓๕.

๓๕.

สาสนสฺสาทิ [Pg.221] สีลํว, มชฺเฌ ตสฺส สมาธิว;

ปญฺญาว ปริโยสานํ, กลฺยาณาว อิเมตโย.

ศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพระศาสนา สมาธิเป็นท่ามกลางแห่งพระศาสนานั้น ปัญญาเป็นที่สุด ธรรม ๓ อย่างนี้เป็นความงาม (ใน ๓ กาล)

๓๖.

๓๖.

มหาปุญฺเญ [Pg.222] ฐิตํ สีลํ, สมาธิ อปฺปนา คตํ;

จตุมคฺค ยุตา ปญฺญา, เอตํ สิกฺขตฺตยํ มตํ.

ศีลที่ตั้งอยู่ในบุญอันยิ่งใหญ่ สมาธิที่ถึงอัปปนา และปัญญาที่ประกอบด้วยมรรค ๔ นี้ชื่อว่าไตรสิกขา

๓๗.

๓๗.

สีลนลกฺขณํ สีลํ, ทุสฺสีลฺย ธํสนํ รสํ;

หิโรตฺตปฺป ปทฏฺฐานํ, สุจิ ปจฺจุปฏฺฐานกํ.

ศีลมีลักษณะคือการจัดระเบียบ มีรสคือการกำจัดความทุศีล มีหิริและโอตตัปปะเป็นเหตุใกล้ มีความสะอาดบริสุทธิ์เป็นอาการปรากฏ

๓๘.

๓๘.

สสีลคุตฺติ [Pg.223] นาโถจ, ทุนฺนิคโห วิสารโท;

ธมฺมฏฺฐีตีติ ปญฺเจเต, คุณา เวนยิเก มตา.

การคุ้มครองตนด้วยศีล ความเป็นที่พึ่ง ความเป็นผู้ข่มได้ยาก ความแกล้วกล้า และความตั้งมั่นในธรรม คุณ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าเป็นคุณสมบัติของผู้ทรงวินัย

๓๙.

๓๙.

อาทิ [Pg.224] กลฺราณ สํเวที, สีลมตฺตฏฺฐ ภิกฺขโว;

อุทฺธํ กลฺยาณ ลาภาย, อลิโน อนิวตฺติโก.

ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในศีล ผู้รู้แจ้งกัลยาณธรรมเบื้องต้น เพื่อบรรลุกัลยาณธรรมเบื้องสูง เป็นผู้ไม่หดหู่ ไม่หวนกลับ

๔๐.

๔๐.

โธวิตฺวา ปตฺติมลานิ, วุฏฺฐาน เทสน มฺพุหิ;

สุทฺธสีเล ฐิโตเยว, เอวํ จินฺเตยฺย ปญฺญวา.

ผู้มีปัญญาพึงชำระมลทินที่เกิดขึ้นแล้วด้วยน้ำคือการแสดงอาบัติและการออกจากอาบัติ แล้วตั้งมั่นอยู่ในศีลที่บริสุทธิ์ พึงคิดอย่างนี้

๔๑.

๔๑.

สมฺปุทฺโธรส [Pg.225] ปุตฺตาว, พุทฺธุโรชา นุสฺสาวนา;

สมฺภูตา ปิตุ ทายาทา, ปุตฺตานาม สภาวโต.

พระโอรสผู้เกิดจากพระอุระของพระสัมพุทธเจ้า เกิดจากพระโอษฐ์และการประกาศธรรมของพระพุทธเจ้า เป็นทายาทผู้รับมรดกของพระบิดา ชื่อว่าเป็นบุตรโดยสภาวะ

๔๒.

๔๒.

ขีรํ ปิตฺวาว ชีวนฺติ, ชาตาปิ อิธ ปุตฺตกา;

ปริยตฺติ ชินกฺขีรํ, ปิตฺวาว ชินปุตฺตกา.

บุตรทั้งหลายที่เกิดมาในโลกนี้ ย่อมยังชีพด้วยการดื่มน้ำนมฉันใด พระพุทธบุตรทั้งหลาย ย่อมยังชีพด้วยการดื่มน้ำนมคือพระปริยัติของพระชินเจ้าฉันนั้น

๔๓.

๔๓.

ทาโยจ [Pg.226] นาม พุทฺธสฺส, ธมฺมามิส วสาทฺวิธา;

มคฺคญาณา ทโย ธมฺโม, จตฺตาโร ปจฺจยามิสา.

ทายาทของพระพุทธเจ้ามี ๒ อย่าง คือ ทายาทแห่งธรรม และทายาทแห่งอามิส. ธรรมมีมรรคญาณเป็นต้น และปัจจัย ๔ เป็นอามิส.

๔๔.

๔๔.

จิร มามิส ทายาทา, ราชปูชาทิ คาหิโน;

ทายา มิสฺสคฺคหํ นิจฺฉิ, สทฺธมฺม ครุโก ชิโน.

พระชินเจ้าผู้ทรงเคารพในพระสัทธรรม ทรงรังเกียจการเป็นทายาทแห่งอามิส ผู้รับการบูชาจากพระราชาเป็นต้นมานานแล้ว.

๔๕.

๔๕.

ลกฺข [Pg.227] กปฺป จตุสฺสงฺขฺย, กาลํ วิจิต นิจฺจิตํ;

ธมฺมทายํ นวินฺทมฺหา, พุทฺธปุตฺตาปิ เยมยํ.

แม้พวกเราผู้เป็นพุทธบุตร ก็ยังไม่ได้ธรรมทายาทที่พระพุทธเจ้าทรงแสวงหาและตัดสินพระทัยมาตลอดสี่อสงไขยแสนกัป.

๔๖.

๔๖.

พุทฺธวาริต ทายาทา, สทฺธมฺมทาย พาหิรา;

ปุตฺตาปิ สตฺถุทาสาภา, ภุตฺตมตฺตา หิ ทาสกา.

ทายาทที่พระพุทธเจ้าทรงห้ามไว้ ผู้ห่างไกลจากธรรมทายาท แม้เป็นบุตรก็เหมือนทาสของพระศาสดา เพราะเป็นเพียงผู้บริโภคเท่านั้น.

๔๗.

๔๗.

ภทฺทนฺต [Pg.228] ราหุลสฺเสว, ทายํ โนปิ อทา ชิโน;

นาทิยิมฺหา ปมาทาย, ตํ ทายํ กุสลนฺตกํ.

พระชินเจ้าไม่ทรงประทานทายาทนั้นแก่พระภัททันตะราหุลเลย พวกเราก็ไม่ควรรับทายาทนั้นอันเป็นที่สิ้นสุดแห่งกุศลด้วยความประมาท.

๔๘.

๔๘.

ธมฺมทายาทา เมภิกฺขเว ตุมฺเหภวถ,มาอามิส ทายาทา;

อิติ วุตฺตํ มุนินฺเทน,สาวเกสุ ทยาวตา.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเป็นธรรมทายาทของเรา อย่าเป็นอามิสทายาท ดังนี้ พระมุนินทร์ผู้ทรงมีพระกรุณาในพระสาวกทั้งหลายได้ตรัสไว้.

๔๙.

๔๙.

อิมาย [Pg.229] พุทฺธวาจาย, พุทฺธสนฺตก ตํ สเร;

ทฺวินฺนํ อามิสอ ทายาท, ภาวสฺสจ นิวารณํ.

พึงระลึกถึงพระพุทธพจน์นี้ อันเป็นของพระพุทธเจ้า และเป็นการห้ามการเป็นอามิสทายาททั้งสองอย่าง.

๕๐.

๕๐.

รชฺเช จณฺฑาลปุตฺตาว, สทฺธมฺมจกฺก วตฺติโน;

ปุตฺตา โหนฺตาปิ ทาเยสฺมึ, นิราสา ติว นินฺทิตา.

แม้เป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ทรงยังสัทธรรมจักรให้เป็นไป ก็ยังถูกตำหนิอย่างยิ่งว่าไร้ความหวังในทายาทนั้น เหมือนบุตรของคนจัณฑาลในแว่นแคว้น.

๕๑.

๕๑.

มิจฺฉาชีว [Pg.230] สมาปนฺนา, อจฺจาสา ปจฺจยามิเส;

มหาชานีย สมฺปตฺตา, โมฆกตฺวา ติทุลฺลภํ.

ผู้เข้าถึงมิจฉาชีพ มีความอยากในปัจจัยอันเป็นอามิสอย่างยิ่ง ย่อมถึงความเสียหายอย่างใหญ่หลวง ทำให้สิ่งที่หาได้ยากยิ่งสามอย่างนั้นไร้ประโยชน์.

๕๒.

๕๒.

คิหิกาเม [Pg.231] ปหายาโค, ปรวนฺโตสุ ลคฺคิโต;

คงฺคาติณฺโณ ตฬากมฺหิ, นิมุคฺโควา ตินินฺทิโต.

ผู้ละกามของคฤหัสถ์แล้ว แต่ยังติดอยู่ในกามของผู้อื่น ย่อมถูกตำหนิอย่างยิ่ง เหมือนผู้ข้ามแม่น้ำคงคาแล้วกลับจมลงในสระน้ำ.

๕๓.

๕๓.

จีวเร [Pg.232] ปิณฺฑปาเตจ, ปจฺจเย สยนาสเน;

เอเตสุ ตณฺห มากาสิ, มาโลกํ ปุนราคมิ.

อย่าทำตัณหาในจีวร บิณฑบาต ปัจจัย และเสนาสนะเหล่านี้เลย อย่ากลับมาสู่โลกอีก.

๕๔.

๕๔.

อิติวุตฺตา นุสาเรน, ปจฺจเวกฺขณ สุทฺธิยา;

อามิเสสุ หเน อาสํ, ปุตฺตมํสุ ปมํ สรํ.

พึงระลึกถึงเนื้อบุตรเป็นอุปมา พึงละความอยากในอามิสทั้งหลาย ด้วยการพิจารณาอันบริสุทธิ์ตามที่กล่าวมาแล้ว.

๕๕.

๕๕.

เสยฺโย [Pg.233] อโยคุโฬ ภุตฺโต,ตตฺโต อคฺคิสิขูปโม;

ยญฺเจ ภุญฺเชยฺย ทุสฺสีโล,รฏฺฐปิณฺฑํ อสญฺญโต.

การกลืนก้อนเหล็กที่ร้อนดุจเปลวไฟยังดีกว่า ที่คนทุศีลผู้ไม่สำรวมจะพึงบริโภคก้อนข้าวของชาวบ้าน.

๕๖.

๕๖.

อิติวุตฺตํ [Pg.234] นุจินฺเตนฺโต, วชฺเช ทุสฺสีล ภาวโต;

สีเล ฐิโตว ภุญฺเชยฺย, มาทิตฺต คุฬกํ คิลิ.

เมื่อพิจารณาตามที่กล่าวมาแล้ว พึงเว้นจากความเป็นผู้ทุศีล พึงบริโภคโดยตั้งอยู่ในศีล อย่ากลืนก้อนเหล็กที่ลุกโพลง.

๕๗.

๕๗.

อนฺนาน มโถ ปานานํ,ขาทนียาน มโถปิ วตฺถานํ;

ลทฺธาน สนฺนิธึ กริยา,นจ ปริตฺตเส ตานิ อลภมาโน.

เมื่อได้อาหาร เครื่องดื่ม ของขบเคี้ยว และผ้าแล้ว อย่าทำความสะสมไว้ และเมื่อไม่ได้สิ่งเหล่านั้น ก็อย่าเดือดร้อน.

๕๘.

๕๘.

อญฺญาหิ [Pg.235] ลาภุปนิสา, อญฺญา นิพฺพาน คามินี;

สกฺการํ นาภินนฺเทยฺย, วิเวก มนุพฺรูหเย.

อุปนิสัยแห่งลาภอย่างหนึ่ง อุปนิสัยที่นำไปสู่นิพพานอีกอย่างหนึ่ง ไม่พึงยินดีสักการะ พึงเจริญวิเวก.

๕๙.

๕๙.

อกตฺวา [Pg.236] อามิเส อาสํ,สทฺธมฺเมเยว อาสิโก;

อปฺปมตฺโต สมารทฺโธ,ธมฺมทายํ ลภิสฺสติ.

ผู้ไม่ทำความอยากในอามิส มีความอยากในพระสัทธรรมเท่านั้น ผู้ไม่ประมาทปรารภความเพียร ย่อมได้ธรรมทายาท.

๖๐.

๖๐.

ปริยตฺตึ วินา เสยฺยํ, นลภนฺติ พุธาอปิ;

เสยฺยตฺถิโกว สิกฺเขยฺย, เนว ปูชาทิ การณา.

แม้บัณฑิตก็ไม่ได้ความดีเลิศหากปราศจากการศึกษาเล่าเรียน ผู้มุ่งความดีเลิศพึงศึกษา ไม่ใช่เพื่อเหตุแห่งการบูชาเป็นต้น.

๖๑.

๖๑.

ภวนิสฺสรณตฺถํว[Pg.237], สิกฺเข นา ลคฺคทูปโม;

ตถูปมาย สิกฺขนฺโต, อปาเยสุ ปติสฺสติ.

พึงศึกษาเพื่อการออกจากภพ ไม่ใช่เหมือนอุปมาด้วยงูน้ำ ผู้ศึกษาด้วยอุปมาเช่นนั้น ย่อมตกไปในอบาย.

๖๒.

๖๒.

สิกฺขิเตน อมานตฺถํ, นสาธุ มานถทฺธิโก;

มุทุภาวาย สิกฺขิตฺวา, ทเมนฺโต มุทุโก ภเว.

การศึกษาของบัณฑิตเป็นไปเพื่อความไม่ถือตัว ผู้ที่แข็งกระด้างด้วยมานะย่อมไม่ดี พึงศึกษาเพื่อความอ่อนน้อม เมื่อฝึกฝนแล้วย่อมเป็นผู้อ่อนโยน.

๖๓.

๖๓.

ราคํ [Pg.238] โทสํ ธชํมานํ, สิกฺขนฺโตปิ วิวชฺชเย;

ทหราปิ หิ มิยฺยนฺติ, นตฺถิ วสฺสคฺคโต มตํ.

แม้กำลังศึกษาอยู่ ก็พึงละราคะ โทสะ และมานะอันเป็นธงชัย เพราะแม้เด็กก็ย่อมตาย ไม่มีการตายที่กำหนดด้วยอายุ.

๖๔.

๖๔.

สทฺธํติกฺเขยฺย พุทฺเธน, ราคํ อสุภ จินฺตยา;

มรเณน ธชํมานํ, โทสํ เมตฺตาย วารเย.

พึงลับศรัทธาด้วยพระพุทธเจ้า พึงพิจารณาอสุภะเพื่อละราคะ พึงระงับมานะอันเป็นธงชัยด้วยมรณะ และพึงระงับโทสะด้วยเมตตา.

๖๕.

๖๕.

เอเตหิ [Pg.239] จตุรกฺเขหิ, คนฺถํ สิกฺเขยฺย สํ วุโต;

สิกฺขนฺตสฺเสหิ รกฺเขหิ, นโกจิ สํกิเลสิโก.

พึงศึกษาคัมภีร์ด้วยธรรมเครื่องคุ้มครอง ๔ อย่างเหล่านี้ ผู้ศึกษาที่ได้รับการคุ้มครองด้วยธรรมเหล่านี้ ย่อมไม่มีกิเลสใดๆ.

๖๖.

๖๖.

พุทฺธวาจมฺปิ [Pg.240] สชฺฌาย, เอเตปิ มนสีกร;

วุตฺโต ธมฺมวิหารีติ, เอทิโส สาสเน วโร.

พึงสาธยายพระพุทธพจน์ และพึงมนสิการสิ่งเหล่านี้ด้วย ผู้ที่ชื่อว่าธรรมวิหารีเช่นนี้ เป็นผู้ประเสริฐในพระศาสนา.

๖๗.

๖๗.

ครูน มุปเทเสน,จตุรกฺโข สุสีลวา;

อปฺปสฺสุโตปิ ปาสํโส,ภิยฺโยเยว พหุสฺสุโต.

ผู้มีศีลดี มีธรรมเครื่องคุ้มครอง ๔ อย่าง ด้วยโอวาทของครูบาอาจารย์ แม้ผู้มีสุตะน้อยก็เป็นที่สรรเสริญ ส่วนผู้มีสุตะมากก็ยิ่งเป็นที่สรรเสริญยิ่งขึ้นไป.

๖๘.

๖๘.

สาตํ [Pg.241] เสวกฺขเณวปฺปํ, ตํเหตฺวา นนฺตาทุกฺขนฺติ;

ธีโร อาสํ หเน กาเม, ขุรธารมธูปเม.

ความสุขเล็กน้อยที่พึงเสพในขณะนั้น เป็นเหตุแห่งทุกข์ไม่สิ้นสุด บัณฑิตพึงละความอยากในกามทั้งหลายที่เปรียบด้วยน้ำผึ้งที่ปลายมีดโกน.

๖๙.

๖๙.

โยธ กาเม สุขํมญฺญิ,น โส ทุกฺขา วิมุจฺจติ;

มาตาหิ พฺยคฺฆ มนฺเวนฺโต,วโฉ มุตฺโต กถํภยา.

ผู้ใดสำคัญว่ากามเป็นสุข ผู้นั้นย่อมไม่พ้นจากทุกข์ ลูกโคที่เดินตามเสือเหมือนเดินตามแม่ จะพ้นจากภัยได้อย่างไร.

๗๐.

๗๐.

ติรจฺฉา [Pg.242] เปต ลทฺธพฺเพ, นาสํ กามสุเข กเร;

ภายิตพฺพ สุขํ ตญฺหิ, ตสฺมึ ลคฺคา มหาตปา.

ไม่พึงทำความอยากในกามสุขที่สัตว์เดรัจฉานและเปรตก็พึงได้ เพราะสุขนั้นเป็นสิ่งที่น่ากลัว ผู้ติดอยู่ในสุขนั้นย่อมได้รับความเดือดร้อนอย่างใหญ่หลวง.

๗๑.

๗๑.

ลทฺธา กามสุขํ พาลา, ปโมทนฺติ นปณฺฑิตา;

ปสุปกฺขีภิ ลทฺธพฺพํ, อนนฺตทุกฺข การณํ.

คนพาลได้กามสุขแล้วย่อมยินดี แต่บัณฑิตไม่ยินดี เพราะกามสุขนั้นเป็นสิ่งที่สัตว์เดรัจฉานและนกก็พึงได้ เป็นเหตุแห่งทุกข์ไม่สิ้นสุด.

๗๒.

๗๒.

ลทฺธา [Pg.243] ธมฺมรตึวิญฺญู, โมทนฺติ น อปณฺฑิตา;

อโนม สตฺต ปริโภคํ, ภคนิสฺสรณาวหํ.

ผู้มีปัญญาได้ความยินดีในธรรมแล้วย่อมยินดี แต่คนพาลไม่ยินดี เพราะความยินดีในธรรมนั้นเป็นการบริโภคของเหล่าสัตบุรุษผู้ประเสริฐ นำไปสู่การออกจากภพ.

๗๓.

๗๓.

หีนกมฺมํ [Pg.244] ปฏิจฺฉนฺนํ, กามสฺสาทํ นปตฺถเย;

ธมฺเม ปีติญฺจ ปาโมชฺชํ, ปตฺเถยฺย สาธุสมฺปโต.

ผู้ถึงพร้อมด้วยความดี ไม่พึงปรารถนากรรมอันเลวทรามที่ปกปิดไว้ และรสแห่งกาม แต่พึงปรารถนาความปีติและความปราโมทย์ในธรรม.

๗๔.

๗๔.

ปริคฺคณฺหนฺติ เยกาเม, หึ สนฺติเต ตทตฺถิกา;

ปริจฺจตฺตํ น หึ สนฺติ, มุตฺตํ วณฺเณนฺติ สาธโว.

ชนเหล่าใดถือมั่นกามทั้งหลาย ชนเหล่านั้นย่อมเบียดเบียนกันเพราะกามนั้น ผู้สละแล้วย่อมไม่เบียดเบียนกัน สัตบุรุษทั้งหลายย่อมสรรเสริญผู้หลุดพ้นแล้ว.

๗๕.

๗๕.

นิจฺจุปกฺกมฺม [Pg.245] ปุฏฺโฐปิ, กาโย เวรีวสา นุโค;

อจิรํเยว ภูสายี, ยุตฺโตว ต มุเปกฺขิตุํ.

กายนี้เป็นไปตามอำนาจของศัตรู แม้ถูกประทุษร้ายอยู่เป็นนิตย์ จักนอนทับแผ่นดินในไม่ช้า ควรแล้วที่จะเพิกเฉยต่อกายนั้น.

๗๖.

๗๖.

รกฺขิโตปิ อคุตฺโตว, กาโย ภยมุเข ฐิโต;

ตสฺมา กาย มุเปกฺขิตฺวา, จเรธมฺม มฉมฺภิโต.

กายนี้ตั้งอยู่ในปากแห่งภัย แม้ถูกรักษาไว้ก็ไม่ปลอดภัย เพราะฉะนั้น พึงเพิกเฉยต่อกาย และประพฤติธรรมโดยไม่สะทกสะท้าน.

๗๗.

๗๗.

ปุฏฺโฐ [Pg.246] ปุฏฺโฐปิ ยํกาโย, ภุวิ โรคาสยีสยี;

กตํกตํ มุธาโต น, ตทตฺถํ ทุจฺจเร จเร.

กายใดถูกประทุษร้ายอยู่เนืองๆ กายนั้นย่อมนอนทับแผ่นดินเป็นที่อาศัยของโรค การกระทำใดๆ ย่อมไม่ไร้ผล ไม่พึงประพฤติทุจริตเพื่อกายนั้น.

๗๘.

๗๘.

ปาปํ [Pg.247] กโรติ โยพาโล,ปุฏฺฐุํ กายํ ติทุพฺภรํ;

ภูมฺยํ กายํ ฐเปตฺวาน,อนาโถ โส อปายิโก.

คนพาลใดย่อมทำบาปเพื่อกายที่เลี้ยงยากยิ่ง ครั้นทอดทิ้งกายไว้บนแผ่นดิน เขาผู้นั้นย่อมเป็นคนไร้ที่พึ่งไปสู่อบาย.

๗๙.

๗๙.

เวรีวสา นุคํ กายํ,พาโล โปเสติ ทุจฺจโร;

โปเสนฺโต นิรเย ปกฺโก,กาโย ภูมฺยํ วิการคู.

คนพาลผู้ประพฤติชั่ว ย่อมเลี้ยงดูกายที่ไปตามอำนาจของศัตรู เมื่อเลี้ยงดูอยู่ (ตน) ย่อมสุกงอมในนรก ส่วนกายย่อมถึงความวิปริตบนแผ่นดิน.

๘๐.

๘๐.

ปาปํ [Pg.248] มากร กายตฺถํ, กาโย เวรี วสานุโค;

ภูมฺยํ เสสฺสติ เวการี, ปาปิโก นิรยํ คโต.

อย่าทำบาปเพื่อกาย กายย่อมเป็นไปตามอำนาจของศัตรู กายนั้นจักนอนทับแผ่นดินอย่างวิปริต ผู้ทำบาปย่อมไปสู่นรก.

๘๑.

๘๑.

อมยฺหํ มยฺหสญฺญาย,กายํ โรควสานุคํ;

โปสํ ปตฺโต มหาชานึ,โนกาโส ธมฺม มิกฺขิตุํ.

ด้วยสำคัญว่า "ของเรา" ในสิ่งที่ไม่ใช่ของเรา คือกายที่ไปตามอำนาจของโรค เมื่อเลี้ยงดูอยู่ ย่อมถึงความเสื่อมเสียใหญ่หลวง ย่อมไม่มีโอกาสเห็นธรรม.

๘๒.

๘๒.

กายาเปกฺขาย [Pg.249] โนกาโส,ธมฺมํ ทฏฺฐุํ รโหคโต;

อุเปกฺขาเยว โอกาโส,ทุกฺขิตา มฺห อเปกฺขยา.

เพราะความห่วงใยกาย ย่อมไม่มีโอกาสที่จะเห็นธรรมเมื่อหลีกเร้นอยู่ ความเพิกเฉยเท่านั้นเป็นโอกาส เราทั้งหลายเป็นผู้มีทุกข์เพราะความห่วงใย.

๘๓.

๘๓.

จิตฺต [Pg.250] สํโสธกา ปกฺกา, กายสํโสธกา นวา;

โสเธ จิตฺตํว ปกฺกตฺถํ, นกายํ ภวภีรุโก.

ผู้ชำระจิตให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมเป็นผู้สุกงอม (พร้อมแล้ว) ผู้ชำระกายให้บริสุทธิ์แล้ว ย่อมเป็นผู้ยังไม่สุกงอม (ยังไม่พร้อม) ผู้กลัวภพพึงชำระจิตเท่านั้นเพื่อความสุกงอม ไม่ใช่กาย.

๘๔.

๘๔.

จิตฺตสงฺขรณํ [Pg.251] สาธุ, ตํ สงฺขตํ ปภสฺสรํ;

นสาธุ กายสงฺขาโร, สงฺขโตปฺยสุโภว โส.

การปรุงแต่งจิตเป็นสิ่งดี จิตที่ปรุงแต่งแล้วนั้นย่อมผ่องใส การปรุงแต่งกายไม่ดี กายที่ปรุงแต่งแล้วนั้นย่อมไม่งาม.

๘๕.

๘๕.

สภาว มลินํ กายํ, นิมฺมลาย กถํ กเร;

อาคนฺตุมลินํ จิตฺตํ, สกฺกา กาตุํ สุนิมฺมลํ.

กายที่มีความสกปรกโดยธรรมชาติ จะทำให้บริสุทธิ์ได้อย่างไร จิตที่มีมลทินจรมา สามารถทำให้บริสุทธิ์ได้ดี.

๘๖.

๘๖.

อาธิพฺยาธิ [Pg.252] ปโรตาย, อชฺชสฺเววา วินาสินา;

โกหินาม สรีราย, ธมฺมาเปตํ สมาจเร.

กายที่ถูกครอบงำด้วยความทุกข์ทางใจและทางกาย จักพินาศไปในวันนี้หรือพรุ่งนี้ ใครหนอจะพึงประพฤติผิดธรรมเพื่อกายนี้.

๘๗.

๘๗.

สภาวเชคุจฺฉํ กายํ, โสเภตุํเนวสกฺกุเณ;

จิตฺตํ วา ลงฺกตํ โสภํ, สีลาทิ คนฺธวาสิตํ.

กายที่น่ารังเกียจโดยธรรมชาติ ไม่สามารถทำให้งดงามได้ แต่จิตที่ประดับแล้วย่อมงดงามด้วยกลิ่นหอมแห่งศีลเป็นต้น.

๘๘.

๘๘.

สเจ [Pg.253] ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺข มปฺปิยํ;

มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิวา ยทิวา รโห.

ถ้าท่านทั้งหลายกลัวทุกข์ ถ้าทุกข์ไม่เป็นที่รักของท่านทั้งหลาย อย่าทำกรรมอันเป็นบาป ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ.

๘๙.

๘๙.

กิเลสา คนฺตุมลํจิตฺตํ, ปภสฺสร สภาวิกํ;

ตทาคนฺตุมลํ โธว, จิตฺตํ โธเต ปภสฺสรํ.

จิตที่มีกิเลสเป็นมลทินจรมา มีธรรมชาติผ่องใส พึงชำระมลทินที่จรมานั้น เมื่อจิตถูกชำระแล้ว ย่อมผ่องใส.

๙๐.

๙๐.

กิเลสา [Pg.254] คนฺตุมลํจิตฺตํ, อุปกฺกเมน โสธเย;

สุวิสุทฺธ มนาเยว, อุตฺตรึสุ ภวณฺณวา.

จิตที่มีกิเลสเป็นมลทินจรมา พึงชำระด้วยความเพียร ผู้มีใจบริสุทธิ์ดีแล้วเท่านั้น ย่อมข้ามโอฆะแห่งภพได้.

๙๑.

๙๑.

กาเย มลมุเปกฺขาย, จิตฺเต มลํว โธวตุ;

จิตฺเต หิ นิมฺมเลสนฺโต, ปูติกาโยปิ ปูชิโต.

พึงเพิกเฉยมลทินในกาย และชำระมลทินในจิต เพราะเมื่อจิตบริสุทธิ์แล้ว แม้กายที่เน่าเปื่อยก็ย่อมได้รับการบูชา.

๙๒.

๙๒.

กายโรคํ [Pg.255] ติติกฺขาย, จิตฺตโรคํ จิกิจฺฉตุ;

สุขิโต กายโรคีปิ, จิตฺเต นิรามเย สติ.

พึงอดทนต่อโรคทางกาย และบำบัดโรคทางใจ แม้ผู้มีโรคทางกายก็ย่อมเป็นสุข เมื่อจิตปราศจากโรค.

๙๓.

๙๓.

กายโรเค พหู เวชฺชา, พุทฺธุตฺติว มโนคเท;

อิธาปิ กายิโก สนฺโต, อนนฺตาว มโนรุชา.

ในโรคทางกายมีหมอมาก แต่ในโรคทางใจมีพระพุทธเจ้าเท่านั้น แม้ในโลกนี้ ผู้มีกายเป็นอยู่ ก็มีโรคทางใจไม่สิ้นสุด.

๙๔.

๙๔.

สีสทฑฺฒ [Pg.256] มุเปกฺขาย, นิพฺพาตุ ราคปาวกํ;

ขิปฺปํ อสุภ สญฺญาย, นิจฺจทฑฺฒํ ภเวภเว.

พึงเพิกเฉยความร้อนที่ศีรษะ และดับไฟราคะด้วยอสุภสัญญาโดยเร็ว (เพราะ) ถูกเผาอยู่เป็นนิตย์ในภพน้อยภพใหญ่.

๙๕.

๙๕.

สุภาย อุฏฺฐิตํ ราคํ, อสุภาย นิวารเย;

โสราโค สาทิตํ ชนฺตุํ, จตฺวาปายํ นยิสฺสติ.

ราคะที่เกิดขึ้นเพราะความงาม พึงห้ามด้วยอสุภะ ราคะนั้นย่อมนำสัตว์ผู้ยินดีแล้วไปสู่อบายทั้งสี่.

๙๖.

๙๖.

ปณฺฑิตานํ [Pg.257] มลํ มาโน, โสตฺตุกฺกํเสน ปากโฏ;

มาโข อตฺตาน มุกฺกํเส, มาวิภาเว สกํมลํ.

มานะเป็นมลทินของบัณฑิต ปรากฏชัดด้วยการยกตน อย่าได้ยกตน อย่าได้แสดงมลทินของตน.

๙๗.

๙๗.

คุณํ ปฏิจฺจ คุณีนํ, อหํมาโน สมุฏฺฐเห;

มรณํ อนุจินฺตาย, ธชํมานํ นิปาตย.

เพราะอาศัยคุณความดีของผู้มีคุณทั้งหลาย มานะว่า "เรา" ย่อมเกิดขึ้น พึงพิจารณาความตายอยู่เนืองๆ และทำลายมานะอันเป็นธงชัยนั้นเสีย.

๙๘.

๙๘.

เอโก [Pg.258] กายวิเวเกสี, กตฺวา กิเลสนิคฺคหํ;

วเส จิตฺตวิเวเกสี, อุโภ ปธิ วิเวกาทา.

ผู้เดียวผู้แสวงหาวิเวกทางกาย กระทำความข่มกิเลสแล้ว พึงอยู่ด้วยวิเวกทางจิต ผู้ให้วิเวกทั้งสองประการ.

๙๙.

๙๙.

อทิฏฺเฐ อสุเต ฐาเน, วเสยฺย โมจนตฺถิโก;

อสฺสาทํหิ นิวาเรตุํ, ทิฏฺเฐ สุเต ติทุกฺกรํ.

ผู้ปรารถนาความหลุดพ้นพึงอยู่ในสถานที่ที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน เพราะการห้ามความยินดีในสิ่งที่เห็นและได้ยินแล้วเป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง.

๑๐๐.

๑๐๐.

อทิฏฺเฐ [Pg.259] อสุเต รญฺเญ, วเสยฺยิ นฺทฺริยโคปโก;

วาเรตุํ วิสยากิณฺเณ, จกฺขุโสตํ ติทุกฺกรํ.

ผู้รักษาอินทรีย์พึงอยู่ในป่าที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้ยิน เพราะการห้ามตาและหูในที่ที่เกลื่อนกล่นด้วยอารมณ์เป็นสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง.

๑๐๑.

๑๐๑.

ราคํ อสติ อุปฺปนฺนํ, สนฺตาภุเชน วารเย;

พาหิเร ราค มุปฺปนฺนํ, อนฺโต อสุภจินฺตยา.

ราคะที่เกิดขึ้นเมื่อไม่มี (อารมณ์ภายนอก) พึงห้ามด้วยความสงบ ราคะที่เกิดขึ้นเพราะอารมณ์ภายนอก พึงห้ามด้วยการพิจารณาอสุภะภายใน.

๑๐๒.

๑๐๒.

ราคํ [Pg.260] ฉินฺทาติ พุทฺธาณํ, สรํ ภิกฺขุ รโหคโต;

ปสฺสํ กาเยธ เชคุจฺฉํ, ลเภยฺยา สิฏฺฐโมจนํ.

ภิกษุผู้หลีกเร้นอยู่พึงระลึกถึงพระพุทธดำรัสว่า "จงตัดราคะเสีย" เห็นความน่ารังเกียจในกายนี้ พึงได้ความหลุดพ้นอันเป็นที่ปรารถนา.

๑๐๓.

๑๐๓.

กายํ อสุภโตปสฺส, กลฺลกาเลว ทสฺสนํ;

โมฆํ กาลํ นขีเยยฺย, ภเวยฺยุํสฺเวปิอาตุรา.

จงพิจารณากายโดยความเป็นของไม่งาม การเห็นควรทำเสียแต่ในเวลาที่ยังแข็งแรง ไม่ควรให้เวลาผ่านไปเปล่า เพราะแม้ในวันพรุ่งนี้ก็อาจจะเจ็บป่วยได้

๑๐๔.

๑๐๔.

กายํ [Pg.261] เชคุจฺฉโตปสฺส, พาลฺยนฺโต ปจฺจเวกฺขิย;

อาโท กิญฺจิ ชิคุจฺฉาย, ชิคุจฺเฉยฺยายตึ ภุสํ.

จงพิจารณากายโดยความเป็นของน่ารังเกียจ พิจารณาตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด เมื่อรังเกียจสิ่งใดสิ่งหนึ่งในเบื้องต้น ก็จะรังเกียจอย่างยิ่งในภายหลัง

๑๐๕.

๑๐๕.

กายาทินว มิกฺเขยฺย, ทานิ กิญฺจิปิ ทสฺสนํ;

อายตึ มคฺคลาภาย, ภเวยฺย อุปนิสฺส โย.

พึงพิจารณาเห็นโทษของกาย แม้การเห็นเพียงเล็กน้อยในบัดนี้ ก็พึงเป็นอุปนิสัยเพื่อการบรรลุมรรคในภายหน้า

๑๐๖.

๑๐๖.

อิตฺถีน [Pg.262] มงฺคมงฺคานิ, นปสฺเสยฺย นจินฺตเย;

ตทาสา อุภโต ภฏฺฐา, สุคตฺยา สาสนาปิจ.

ไม่พึงมอง ไม่พึงคิดถึงอวัยวะน้อยใหญ่ของสตรี เมื่อเป็นเช่นนั้น ความหวังทั้งสองประการ คือในสุคติและในพระศาสนา ย่อมเสื่อมไป

๑๐๗.

๑๐๗.

อิตฺถิรูป สรากฑฺฒา, ภฏฺฐา พหูว สาสนา;

อิหาปิ ทุกฺขิตา หุตฺวา, เต เปจฺจ อติทุกฺขิโน.

ผู้ถูกรูปสตรีดึงดูดด้วยราคะ ย่อมเสื่อมจากพระศาสนาเป็นอันมาก แม้ในโลกนี้ก็เป็นผู้มีทุกข์ เมื่อตายไปแล้วก็ยิ่งมีทุกข์หนัก

๑๐๘.

๑๐๘.

ปุํมโน [Pg.263] ปริยาทาย, อิตฺถิรูปสรา ฐิตา;

ตสฺสม มญฺญ เมกมฺปิ, นวิชฺชเตว สพฺพธิ.

รูปสตรีที่ประกอบด้วยราคะ ย่อมครอบงำจิตของบุรุษตั้งอยู่ สิ่งอื่นแม้เพียงอย่างเดียวที่เสมอด้วยรูปสตรีนั้น ย่อมไม่มีในที่ทั้งปวง

๑๐๙.

๑๐๙.

สลฺลเป [Pg.264] อสิหตฺเถน, ปิสาเจนาปิ สลฺลเป;

อาสเท อาสิวิเสปิ, อคฺคิกฺขนฺเธปิ อาสเท;

นตฺเวว มาตุคาเมน, เอเกกาย สุเปสโล.

พึงสนทนากับบุรุษผู้ถือดาบ พึงสนทนากับปีศาจ พึงเข้าใกล้พญางูพิษ พึงเข้าใกล้กองไฟ แต่ผู้มีศีลดีงามไม่พึงสนทนากับมาตุคามตัวต่อตัวเลย

๑๑๐.

๑๑๐.

กามํ อสุภจินฺตาย, พฺยาปาทํ สฺเนหเจตสา;

วิหึสํ กรุณาเยหิ, วิตกฺกคฺคี ตโยสเม.

พึงระงับกามวิตกด้วยการพิจารณาอสุภะ พึงระงับพยาบาทวิตกด้วยเมตตาจิต พึงระงับวิหิงสาวิตกด้วยกรุณา ไฟคือวิตกทั้งสามนี้ย่อมสงบลง

๑๑๑.

๑๑๑.

อสเมต [Pg.265] วิตกฺกคฺคี, ถุสราสิมฺหิ ขาณุว;

อถิรา สาสเน ตาปี, เตปจฺฉาอติตาปิโน.

ไฟคือวิตกที่ไม่สงบ ย่อมเหมือนตอไม้ในกองแกลบที่คุกรุ่น ผู้ไม่มั่นคงในพระศาสนาย่อมเดือดร้อน และพวกเขาย่อมเดือดร้อนอย่างยิ่งในภายหลัง

๑๑๒.

๑๑๒.

อสุภา [Pg.266] ปคเม โลกา, ตํ เมตฺตายุปสงฺกเม;

สุภาวิตาหิ เอตาหิ, ชเหโลเก ปิยาปิยํ.

เมื่ออสุภะปรากฏในโลก พึงเข้าถึงเมตตานั้น เมื่อเจริญธรรมเหล่านี้ดีแล้ว พึงละความยินดีและความยินร้ายในโลก

๑๑๓.

๑๑๓.

คตฏฺฐิตาโท อุปฺปนฺเน, วิตกฺกคฺคี ตโย สเม;

อาตาปี ปหิตตฺโตติ, เอวํภูโต ปวุจฺจติ.

เมื่อไฟคือวิตกทั้งสามเกิดขึ้นในขณะที่เดิน ยืน เป็นต้น พึงระงับเสีย ภิกษุผู้เป็นเช่นนั้น ย่อมถูกเรียกว่า เป็นผู้มีความเพียรเผากิเลส มีใจเด็ดเดี่ยว

๑๑๔.

๑๑๔.

วิวาทปฺปตฺโต [Pg.267] ทุตีโย, เกเนโก วิวทิสฺสติ;

ตสฺสเต สคฺคกามสฺส, เอกตฺต มุปโรจิตํ.

เมื่อมีคนที่สอง ย่อมเกิดการวิวาทกันขึ้น เมื่ออยู่ผู้เดียวจะวิวาทกับใคร สำหรับผู้ปรารถนาสวรรค์ ความเป็นผู้อยู่คนเดียวจึงเป็นสิ่งที่พึงสรรเสริญ

๑๑๕.

๑๑๕.

สินิหปฺปตฺโต ทุตีโย, กเมกา สินิหิสฺสติ;

ตสฺสเต โมกฺขกามสฺส, เอกตฺต มุปโรจิตํ.

เมื่อมีคนที่สอง ย่อมเกิดความรักใคร่กันขึ้น เมื่ออยู่ผู้เดียวจะรักใคร่กับใคร สำหรับผู้ปรารถนาโมกขธรรม ความเป็นผู้อยู่คนเดียวจึงเป็นสิ่งที่พึงสรรเสริญ

๑๑๖.

๑๑๖.

ปุรโต [Pg.268] ปจฺฉโตวาปิ, อปโร เจ นวิชฺชติ;

ตสฺเสว ผาสุ ภวติ, เอกสฺส วสโต วเน.

หากไม่มีผู้อื่นอยู่ทั้งข้างหน้าหรือข้างหลัง ความผาสุกย่อมมีแก่ผู้นั้น ผู้พำนักอยู่ในป่าแต่เพียงผู้เดียว

๑๑๗.

๑๑๗.

สุขญฺจ กาม มยิกํ, ทุกฺขญฺจ ปวิเวกิกํ;

ปวิเวกํ ทุกฺขํ เสยฺโย, ยญฺเจ กามมยํ สุขํ.

ความสุขที่เกิดจากกาม และความทุกข์ที่เกิดจากวิเวก ความทุกข์ที่เกิดจากวิเวกย่อมประเสริฐกว่าความสุขที่เกิดจากกาม

๑๑๘.

๑๑๘.

โยจ [Pg.269] วสฺสสตํ ชีเว, อปสฺสํ อุทยพฺพยํ;

เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย, ปสฺสโต อุทยพฺพยํ.

ผู้ใดมีชีวิตอยู่ตั้งร้อยปี แต่ไม่เห็นความเกิดและความเสื่อม ชีวิตเพียงวันเดียวของผู้ที่เห็นความเกิดและความเสื่อม ย่อมประเสริฐกว่า

๑๑๙.

๑๑๙.

สุญฺญาคารํ [Pg.270] ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสฺสี รติ โหติ, สมฺมาธมฺมํ วิปสฺสโต.

ภิกษุผู้เข้าไปสู่เรือนว่าง มีจิตสงบ เมื่อพิจารณาเห็นธรรมโดยชอบ ย่อมมีความยินดีอันเหนือวิสัยมนุษย์

๑๒๐.

๑๒๐.

ยโตยโต [Pg.271] สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภติ ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานตํ.

เมื่อใดที่พิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อมของขันธ์ทั้งหลาย ย่อมได้ปีติและปราโมทย์ ปีติและปราโมทย์นั้นเป็นอมตธรรมสำหรับผู้รู้ทั้งหลาย

๑๒๑.

๑๒๑.

อิจฺจุตฺตํ ธมฺมปาโมชฺชํ, วิเวกชํ รสาธิกํ;

อิจฺฉนฺโต สีลวา ภิกฺขุ, อนิวตฺติต วีริโย.

ความปราโมทย์ในธรรมที่กล่าวมานี้ เกิดจากวิเวก มีรสอันเลิศ ภิกษุผู้มีศีลเมื่อปรารถนาความปราโมทย์นั้น พึงเป็นผู้มีความเพียรไม่ท้อถอย

๑๒๒.

๑๒๒.

วนา วาเส วสิตฺวาน, อปฺปิจฺฉาทิคุณาวโห;

ปลิ โพเธ สมุจฺฉิชฺช, ภาเวยฺเยวํรโหคโต.

เมื่อพำนักอยู่ในป่า ย่อมนำมาซึ่งคุณธรรมมีความมักน้อยเป็นต้น พึงตัดเครื่องกังวลทั้งหลายเสีย แล้วพึงเจริญภาวนาเช่นนี้ในที่ลับ

๑๒๓.

๑๒๓.

กาเย [Pg.272] เชคุจฺฉปุญฺชานิ, รูปํ รุปฺปนภาวโต;

ตสฺสิตา เวทนา สญฺญา, สงฺขาราจ ตโตปเร.

ในกายนี้มีแต่กองของสิ่งที่น่ารังเกียจ ชื่อว่ารูปเพราะสลายไปเพราะปัจจัยต่างๆ เวทนา สัญญา และสังขารทั้งหลายที่เหลือ ก็อาศัยรูปนั้นเกิดขึ้น

๑๒๔.

๑๒๔.

วิญฺญาณญฺจ อิเมปญฺจ, ขนฺธา ราสตฺถโต มตา;

เตจานิจฺจ ทุกฺขา นตฺตา, อุปาทา วยธมฺมิโน.

และวิญญาณ ขันธ์ทั้ง ๕ เหล่านี้ ท่านเรียกว่าขันธ์เพราะมีความหมายว่าเป็นกอง ขันธ์เหล่านั้นไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา มีความเกิดขึ้นและมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา

๑๒๕.

๑๒๕.

เผณปิณฺฑู [Pg.274] ปมํ รูปํ, เวทนา ปุปฺผุฬูปมา;

มรีจิกูปมา สญฺญา, สงฺขารา กทลูปมา.

รูปอุปมาเหมือนก้อนฟองน้ำ เวทนาอุปมาเหมือนฟองเดือด สัญญาอุปมาเหมือนพยับแดด สังขารอุปมาเหมือนต้นกล้วย

๑๒๖.

๑๒๖.

มายูปมนฺติ วิญฺญาณํ, ทสฺสิเต สพฺพ ทสฺสินา;

อุปมาหิ สมสฺเส ยฺย, ปญฺจกฺขนฺเธ อสารเก.

วิญญาณอุปมาเหมือนมายา ตามที่พระสัพพัญญูผู้เห็นแจ้งทุกอย่างทรงแสดงไว้ พึงพิจารณาขันธ์ ๕ อันหาแก่นสารมิได้ด้วยอุปมาเหล่านี้

๑๒๗.

๑๒๗.

ยาว [Pg.275] พฺยาติ นิมฺมิสฺสติ,โกฏิลกฺขาตหึขเณ;

ขนฺธา ภิชฺชนฺติ หุตฺวาน,อนิจฺจานาม เต ตโต.

ในชั่วขณะลัดนิ้วมือเดียว ขันธ์ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นแล้วแตกสลายไปนับแสนโกฏิครั้ง เพราะเหตุนั้น ขันธ์เหล่านั้นจึงชื่อว่าไม่เที่ยง

๑๒๘.

๑๒๘.

ภย ปีฬิตโต ทุกฺขา, อนตฺตา อวิเธยฺยโต;

ขนฺธาว โหนฺติ ภิชฺชนฺติ, อญฺโญ โกจิ นลพฺภติ.

ขันธ์ทั้งหลายเป็นทุกข์เพราะถูกบีบคั้นด้วยภัย เป็นอนัตตาเพราะไม่อยู่ในอำนาจ มีเพียงขันธ์เท่านั้นที่เกิดขึ้นและแตกสลายไป สิ่งอื่นนอกจากนี้ไม่มีเลย

๑๒๙.

๑๒๙.

ขนฺธา [Pg.276] นิจฺจา ขยฏฺเฐน, ภยฏฺเฐน ทุขาจเต;

อนตฺตา สารกฏฺเฐน, อิติ ปสฺเส ปุนปฺปุนํ.

พึงพิจารณาเห็นบ่อยๆ ว่า ขันธ์ทั้งหลายไม่เที่ยงโดยอรรถว่าสิ้นไป เป็นทุกข์โดยอรรถว่าน่ากลัว และเป็นอนัตตาโดยอรรถว่าไม่มีแก่นสาร

๑๓๐.

๑๓๐.

ภาณูทเย กยํ เอนฺติ, เหมนฺเต ปติตุสฺสวา;

ราคา มานาจ สพฺเพวํ, สตฺยา นิจฺจานุปสฺสเน.

หยาดน้ำค้างในฤดูหนาวย่อมเหือดแห้งไปเมื่อพระอาทิตย์ขึ้นฉันใด ราคะและมานะทั้งปวงก็ย่อมหมดสิ้นไปเมื่อมีการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงฉันนั้น

๑๓๑.

๑๓๑.

สีหนาทํ [Pg.277] วเนสุตฺวา, สํเวเชนฺติ สโสตกา;

เวหปฺผลาปิ โลเกวํ, ชิเนริต ติลกฺขณํ.

เมื่อได้ยินเสียงสีหนาทในป่า เหล่าสัตว์ผู้ได้ยินย่อมหวาดกลัวฉันใด แม้เหล่าเทพชั้นเวหัปผลาในโลกก็ย่อมสังเวชต่อไตรลักษณ์ที่พระชินเจ้าทรงแสดงแล้วฉันนั้น

๑๓๒.

๑๓๒.

เวทนาทีนิ [Pg.278] นามานิ, นามรูปทฺวยํว เต;

ตณฺหาวิชฺชาจ กมฺมาทิ, นามรูปสฺส ปจฺจยา.

ธรรมมีเวทนาเป็นต้นชื่อว่านาม ขันธ์เหล่านั้นก็คือคู่แห่งนามและรูปนั่นเอง ตัณหา อวิชชา และกรรมเป็นต้น เป็นปัจจัยของนามรูปนั้น

๑๓๓.

๑๓๓.

นามรูปํ ปริคฺคยฺห, ตโต ตสฺสจ ปจฺจยํ;

หุตฺวา อภาวโต นิจฺจา, อุทยพฺพย ปีฬนา.

กำหนดรู้นามรูป และปัจจัยของนามรูปนั้น (เห็นว่า) ไม่เที่ยงเพราะมีแล้วก็ไม่มี ถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป

๑๓๔.

๑๓๔.

ทุกฺขา อวสวตฺติตฺตา, อนตฺตาติติลกฺขณํ;

อาโรเปตฺวาว สงฺขาเร, สมฺมสนฺโต ปุนปฺปุนํ.

พิจารณาสังขารทั้งหลายเนืองๆ โดยยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ว่า เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาเพราะไม่อยู่ในอำนาจ

๑๓๕.

๑๓๕.

ปาปุเณยฺยา [Pg.279] นุปุพฺเพน,สพฺพสํโยชน กฺขยํ;

ตมฺปตฺโต อรหา ภิกฺขุ,ภวติณฺโณ สุนิพฺพุโต.

พึงบรรลุถึงความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวงโดยลำดับ ภิกษุผู้บรรลุถึงความสิ้นไปแห่งสังโยชน์นั้น เป็นพระอรหันต์ ข้ามพ้นภพแล้ว ดับสนิทดีแล้ว

๑๓๖.

๑๓๖.

นตุมฺหํ [Pg.280] ภิกฺขเว รูปํ, ตํ ชเหถาติ วุตฺตโต;

เมเมตนฺติ อุปาทานํ, ปญฺจกฺขนฺเธ วินาสเย.

เพราะพระองค์ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่ใช่ของเธอ เธอทั้งหลายจงละรูปนั้นเสีย" ดังนี้ พึงทำลายอุปาทานในขันธ์ ๕ ว่า "ของเรา ของเรา" (หรือ "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา")

๑๓๗.

๑๓๗.

ปุตฺตา มตฺถิ ธนา มตฺถิ, อิติ พาโล วิหญฺญติ;

อตฺตาปิ อตฺตโน นตฺถิ, กุโตปุตฺโตกุโตธนํ.

"บุตรของเรามี ทรัพย์ของเรามี" คนพาลย่อมเดือดร้อนด้วยประการฉะนี้ แม้ตนเองก็ยังไม่มีแก่ตน แล้วบุตรจะมีแต่ที่ไหน ทรัพย์จะมีแต่ที่ไหน

๑๓๘.

๑๓๘.

อิจฺจุตฺต มนุจินฺตาย, อตฺตาติ อตฺถิเมติวา;

สญฺญํ นาเสยฺย ขนฺธาว, อตฺถีติ อาภุเช พุโธ.

ด้วยการพิจารณาตามที่กล่าวมานี้ หรือว่า "อัตตาของเรามีอยู่" บัณฑิตพึงทำลายสัญญานั้นเสีย แล้วพิจารณาว่า "ขันธ์ทั้งหลายเท่านั้นที่มีอยู่"

๑๓๙.

๑๓๙.

ขนฺธนาส [Pg.281] มนาภุชฺช, มโต เม ปุตฺตโก อิติ;

โสจนฺติ ปริเทวนฺติ ปุตฺโตนตฺถิ นโสมโต.

เพราะไม่พิจารณาความแตกดับแห่งขันธ์ จึงเศร้าโศกร่ำไรรำพันว่า "บุตรน้อยของเราตายแล้ว" แท้จริงแล้วบุตรไม่มี และบุตรนั้นก็ไม่ได้ตาย

๑๔๐.

๑๔๐.

ภิชฺชมาเนสุ [Pg.282] ขนฺเธสุ, อตฺตสญฺญี อนตฺเตสุ;

นาทิกาล วิปริตา, มหาชานียตํ คตา.

เมื่อขันธ์ทั้งหลายอันไม่ใช่อัตตากำลังแตกสลายไป (แต่) ยังมีความสำคัญว่าเป็นอัตตา วิปลาสมาตลอดกาลหาเบื้องต้นมิได้ ย่อมถึงซึ่งความพินาศใหญ่หลวง

๑๔๑.

๑๔๑.

ภิชฺชมาเนสุ ขนฺเธสุ, ลคฺคา รตฺตา มมายิตา;

นารีปุมาทิ สญฺญาย, วิปเรตา อนาทิเก.

ติดข้อง ยินดี และยึดถือว่าเป็นของเรา ในขันธ์ทั้งหลายที่กำลังแตกสลาย ด้วยความสำคัญว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น วิปลาสมาตลอดกาลหาเบื้องต้นมิได้

๑๔๒.

๑๔๒.

นาทิกาล [Pg.283] วิปริโต, อตฺตสญฺญี อนตฺตนิ;

ภิชฺชมาเนสุ ขนฺเธสุ, ชห ตฺตาติ มมายนํ.

ผู้ที่วิปลาสมาตลอดกาลหาเบื้องต้นมิได้ มีความสำคัญว่าเป็นอัตตาในสิ่งที่ไม่ใช่อัตตา เมื่อขันธ์ทั้งหลายกำลังแตกสลายไป จงละความยึดมั่นว่าเป็นตัวตนและเป็นของเราเสีย

๑๔๓.

๑๔๓.

อภิณฺหุปฺปตฺติยาเยว, ภิชฺชมาโน นญฺญยติ;

อนิจฺจลกฺขณํ ฉนฺนํ, ตํ จินฺเตยฺย สุปญฺญวา.

เพราะความเกิดขึ้นสืบต่อกันเนืองๆ นั่นเอง ความแตกสลายจึงไม่ปรากฏ ลักษณะแห่งความไม่เที่ยงจึงถูกปกปิดไว้ ผู้มีปัญญาดีพึงพิจารณาความไม่เที่ยงนั้น

๑๔๔.

๑๔๔.

อสนฺเตเยว [Pg.284] ลคฺคนฺตา, นมุจฺจนฺติ ภวตฺตยา;

นตฺถิ สนฺเตสุ ลคฺคนฺตา, รูปกฺขนฺธา ทิเก สฺวิธ.

ผู้ติดข้องอยู่ในสิ่งที่ไม่เป็นจริง (สมมติ) ย่อมไม่พ้นจากภพทั้งสาม ส่วนผู้ที่ติดข้องอยู่ในสิ่งที่มีอยู่จริง (ปรมัตถ์) เช่นรูปขันธ์เป็นต้น ในโลกนี้ไม่มีเลย

๑๔๕.

๑๔๕.

ตณฺหา คิชฺฌติ เมตนฺติ, มาโน อหนฺติ มญฺญติ;

ทิฏฺฐิ คณฺหาติ อตฺตาติ, เอเต ปปญฺจกา ตโย.

ตัณหาย่อมทะยานอยากว่า "ของเรา" มานะย่อมสำคัญว่า "เป็นเรา" ทิฏฐิย่อมยึดถือว่า "เป็นอัตตา" เหล่านี้คือธรรมเครื่องเนิ่นช้า (ปปัญจธรรม) ๓ ประการ

๑๔๖.

๑๔๖.

มเม [Pg.285] ต มห มตฺตาติ, ปปญฺจานํ วสานุโค;

คณฺหนฺโต ภว ปงฺกมฺหิ, นิมฺมุคฺโคว ภยานเก.

ผู้คล้อยตามอำนาจแห่งธรรมเครื่องเนิ่นช้าว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา" เมื่อยึดถืออยู่ ย่อมจมลงในเปือกตมคือภพอันน่ากลัว

๑๔๗.

๑๔๗.

นเม นาหํ นอตฺตาติ, เอเตหิ วิวทํ กเร;

วิวทนฺตาว มุจฺจนฺติ, ภวปงฺกา ภยานกา.

พึงโต้แย้ง (ความเห็นผิด) ด้วยธรรมเหล่านี้ว่า "ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตา" ผู้โต้แย้งได้เช่นนี้ย่อมพ้นจากเปือกตมคือภพอันน่ากลัว

๑๔๘.

๑๔๘.

นเม [Pg.286] นาหํ นอตฺตาติ, ทฏฺฐพฺพนฺติ ชิเนริตํ;

ตเถว สพฺพทา มญฺเญ, มา ปปญฺจ วสานุโค.

พระชินเจ้าตรัสว่า "พึงเห็นว่า ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตา" พึงพิจารณาเช่นนั้นเสมอไป อย่าได้คล้อยตามอำนาจแห่งธรรมเครื่องเนิ่นช้าเลย

๑๔๙.

๑๔๙.

โลโก วิวทิ พุทฺเธน, นโลเกน กทาจิโส;

อนตฺตาติ ชินุทฺทิฏฺฐํ, โลโก อตฺตาติ มญฺญติ.

โลกย่อมโต้แย้งกับพระพุทธเจ้า แต่พระองค์ไม่เคยโต้แย้งกับโลกเลย พระชินเจ้าทรงแสดงว่าเป็นอนัตตา แต่โลกย่อมสำคัญว่าเป็นอัตตา

๑๕๐.

๑๕๐.

โม [Pg.287] โลเกน สโม โหตุ,ตสฺสโม กึตทุตฺตเร;

อนฺธิภูโต อยํโลโก,สมฺพุทฺธสฺส วิโรธิโก.

อย่าให้เราเป็นผู้เสมอด้วยโลกเลย ความเป็นผู้เสมอด้วยโลกนั้นจะมีประโยชน์อะไรยิ่งไปกว่านี้เล่า โลกนี้มืดบอดแล้ว และเป็นปฏิปักษ์ต่อพระสัมพุทธเจ้า

๑๕๑.

๑๕๑.

สมฺพุทฺธสฺส วสํ นฺเวตุ, สนฺฌาทิ ภยตชฺชิโต;

ตพฺพสํเยว อนฺเวนฺโต, ภวติณฺโณ ภวิสฺสติ.

ผู้ถูกภัยมีความเกิดเป็นต้นคุกคาม พึงดำเนินตามพระพุทธพจน์ของพระสัมพุทธเจ้า ผู้ดำเนินตามพระพุทธพจน์นั้นนั่นแหละ จักเป็นผู้ข้ามพ้นภพได้

๑๕๒.

๑๕๒.

อนตฺตาติ [Pg.288] คิรา สจฺจา, อตฺตาติ วจนํ มุสา;

มุสาย วิวเท โลโก, พุทฺเธน สจฺจ วาทินา.

คำว่า "อนัตตา" เป็นคำจริง คำว่า "อัตตา" เป็นคำเท็จ โลกย่อมโต้แย้งด้วยคำเท็จต่อพระพุทธเจ้าผู้ตรัสแต่คำจริง

๑๕๓.

๑๕๓.

ตุรงฺควชคามมฺหา, ปุริเม จมกฺย กานเน;

วสตา อคฺคธมฺเมน, เถเรน รจิโต อยํ.

(คัมภีร์) นี้ พระอัคคธัมมเถระผู้พำนักอยู่ในป่าจมกยะ ทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านตุรงควชะ เป็นผู้รจนาไว้

๑๕๔.

๑๕๔.

อริมตฺเตยฺย พุทฺธสฺส,ธมฺม สฺสุตกฺขเณ ภเว;

ขีณาสโว มหาปญฺโญ,ปุญฺเญน เตน สาวโกติ.

ด้วยบุญนั้น ขอให้ข้าพเจ้าได้เป็นสาวกผู้มีปัญญามาก สิ้นอาสวะ ในขณะที่ได้ฟังธรรมของพระพุทธเจ้าพระนามว่า ศรีอริยเมตไตรย เถิด

กายปจฺจเวกฺขณา

การพิจารณากาย (กายปัจจเวกขณา)

๑.

๑.

นาทิกาล [Pg.291] วิปริต, ชน ภูตตฺถ ทสฺสิโน;

ทาตุเม กนฺติกสฺสาทํ, สตฺถุ ปาโท ติมานิโต.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อมพระบาทของพระศาสดา ผู้ทรงเห็นอรรถอันแท้จริงของหมู่ชนผู้วิปลาสมาตลอดกาลหาเบื้องต้นมิได้ เพื่อประทานความยินดีอย่างยิ่งแก่ข้าพเจ้า

๒.

๒.

สีเส [Pg.292] ปิลนฺทิยา โมที, สมฺพุทฺธ จรณ มฺพุชํ;

สาธุ ตุฏฺฐิกรํ พฺรูมิ, สุกาย ปจฺจเวกฺขณํ.

ข้าพเจ้าผู้มีความบันเทิงใจ ประดับพระบาทดุจดอกบัวของพระสัมพุทธเจ้าไว้บนศีรษะ จะขอกล่าวการพิจารณากายของตน อันยังความยินดีอย่างยิ่งให้บังเกิด

๓.

๓.

โยนิโส มนสีกตฺวา, นาทา วิรุทฺธ มญฺญิตํ;

สาธโว ต มุทิกฺขนฺตุ, มยาปิ มนฺทพุทฺธิโน.

สาธุชนทั้งหลายพึงพิจารณาเนื้อความนั้นที่ข้าพเจ้าผู้มีปัญญาน้อยได้กระทำไว้ในใจโดยแยบคาย โดยไม่ให้มีความสำคัญที่ขัดแย้งกัน

๔.

๔.

อิจฺฉิตพฺพาน [Pg.293] มายตฺตา, เตสญฺจ จยภาวโต;

ตทากาเรน วตฺติตา, กาโย เชคุจฺฉ ปุญฺชโก.

กายนี้เป็นกองแห่งสิ่งน่ารังเกียจ เป็นไปโดยอาการนั้น เพราะต้องอาศัยสิ่งที่พึงปรารถนา (อาหารเป็นต้น) และเพราะเป็นที่สะสมของสิ่งเหล่านั้น

๕.

๕.

ปุนปฺปุนํว โอกฺกม, ญาณ มนฺโต ปเวสิย;

พาหิรํว อนาลมฺพ, อิกฺขณา ปจฺจเวกฺขณา.

พึงก้าวเข้าไป (พิจารณา) ภายในเนืองๆ โดยส่งญาณเข้าไปภายใน การพิจารณาด้วยการเห็นเช่นนี้ ไม่ต้องอาศัยอารมณ์ภายนอก

๖.

๖.

มํสจฺฉนฺน [Pg.294] ฏฺฐิรูเปว, มโนช วายุ จาลิเต;

นารี คตาติ ยาจินฺตา, เนว สาปจฺจเวกฺขณา.

ความคิดว่า "ผู้หญิงเดินไป" ในรูปโครงกระดูกที่หุ้มด้วยเนื้อซึ่งถูกลมอันเกิดจากใจพัดให้เคลื่อนไหวไปนั้น หาใช่การพิจารณา (ที่ถูกต้อง) ไม่

๗.

๗.

สญฺญาทิฏฺฐิจ จิตฺตญฺจ, วิปลฺลาสา อิเมตโย;

ต ทากาเรน วตฺตนฺติ, อวิชฺโช ตฺถริตา ภุสํ.

วิปลาส ๓ ประการนี้ คือ สัญญาวิปลาส ทิฏฐิวิปลาส และจิตตวิปลาส ย่อมเป็นไปโดยอาการนั้น เพราะถูกอวิชชาปกคลุมไว้อย่างหนาแน่น

๘.

๘.

อาสา [Pg.295] วิปริเต เยสํ,วิปลฺลาสาติ เตมตา;

อาสา อาสิสนา วุตฺตา,ตณฺหาเยว สภาวโต.

ความหวังของชนเหล่าใดวิปริต ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้มีวิปลาส ความหวังท่านเรียกว่าความปรารถนา โดยสภาวะก็คือตัณหานั่นเอง

๙.

๙.

อสุเภว สุภมิติ, อนิจฺเจเอว นิจฺจโต;

ทุกฺเขเยว สุขํวาติ, อนตฺตนิว อตฺตโต.

ความสำคัญในสิ่งไม่งามว่างาม ในสิ่งไม่เที่ยงว่าเที่ยง ในสิ่งเป็นทุกข์ว่าเป็นสุข และในสิ่งไม่ใช่ตัวตนว่าเป็นตัวตน

๑๐.

๑๐.

สญฺญาณํ ทสฺสนํ จินฺตา,ทฺวาทสา การโต ตโย;

ทิฏฺฐิสา จาทิ มคฺเคน,เสสา เสเสหิ วชฺฌิตา.

วิปลาส ๓ อย่าง คือ สัญญา วิญญาณ และความคิด มีอาการ ๑๒ (ทิฏฐิวิปลาสเป็นต้น) ละได้ด้วยโสดาปัตติมรรคเป็นต้น ที่เหลือพึงละด้วยมรรคที่เหลือ

๑๑.

๑๑.

ตณฺหา [Pg.297] ตสฺสิ มเมตนฺติ, มาโน มญฺญิ อหนฺติจ;

ยสฺสิ ทิฏฺฐิจ อตฺตาติ, ปปญฺจา นามิเม ตโย.

ตัณหาย่อมทะยานอยากว่า 'นั่นของเรา' มานะย่อมสำคัญว่า 'เราเป็น' ทิฏฐิย่อมสำคัญว่า 'เป็นตัวตน' ๓ อย่างนี้ชื่อว่าปปัญจะ

๑๒.

๑๒.

ปปญฺจนฺติ สํสารํ, ตสฺมา ปปญฺจนามกา;

ภวยนฺเต ปโยเชนฺตา, โมกฺขํ นาทํสุ เต จิรํ.

ธรรมเหล่านี้ย่อมขยายสังสารวัฏ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าปปัญจะ ชนเหล่านั้นเมื่อประกอบในภพ ย่อมไม่ได้บรรลุโมกขธรรมตลอดกาลนาน

๑๓.

๑๓.

ภวปงฺเก นิ มุชฺชนฺตา, ปปญฺจานํ วสานุคา;

จิรสฺสํ ทุกฺขิตา โหนฺติ, อารา นิพฺพานโต ติว.

ชนเหล่านั้นจมอยู่ในเปือกตมคือภพ เป็นไปตามอำนาจแห่งปปัญจะ ย่อมเป็นผู้เสวยทุกข์ตลอดกาลนาน ห่างไกลจากพระนิพพานทีเดียว

๑๔.

๑๔.

นเม [Pg.298] นาหํ นอตฺตาติ, เอเตหิ วิวทํ กเร;

ภณฺฑนฺตา วิวทนฺตา เต, นิพฺพานโต อทูริโน.

พึงทำการโต้แย้ง (กับปปัญญะ) ด้วยพิจารณาว่า 'นั่นไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตน' ชนเหล่านั้นผู้โต้แย้งขัดเกลา (กิเลส) ย่อมอยู่ไม่ไกลจากพระนิพพาน

๑๕.

๑๕.

วิปลฺลาเส ปปญฺเจจ, ทฺเวปิเอเต ปหาตเว;

โสปจฺจเวกฺขิตพฺเพ วํ, กาโย เชคุจฺฉปุญฺชโก.

วิปลาสและปปัญจะ แม้ทั้งสองอย่างนี้พึงละเสีย และพึงพิจารณาร่างกายนี้ว่าเป็นกองแห่งสิ่งปฏิกูล

๑๖.

๑๖.

เกสา [Pg.299] โลมา นขาทนฺตา,ตณฺหายาปิจ โคจรา;

ตสฺมา เต ทฏฺฐุกาเมน,ตณฺหา นิวาริตา สทา.

ผม ขน เล็บ ฟัน เป็นต้น เป็นอารมณ์ของตัณหา เพราะเหตุนั้น ผู้ใคร่จะเห็น (ตามความเป็นจริง) พึงกั้นตัณหาไว้เสมอ

๑๗.

๑๗.

ลคฺคิกา ฉวิยํเยว, ตณฺหา พาหิรโคจรา;

ตสฺมา เอตฺถ ตโจวาห, สมฺพุทฺโธ น พหิจฺฉวึ.

ตัณหาย่อมติดอยู่ในผิวหนัง (ชั้นนอก) เท่านั้น เพราะมีผิวหนังเป็นอารมณ์ภายนอก เพราะเหตุนั้น ในเรื่องนี้ พระสัมพุทธเจ้าจึงตรัสถึงหนัง (ชั้นใน) ไม่ใช่ผิวหนังภายนอก

๑๘.

๑๘.

เอสา [Pg.300] ตจปริยนฺต, ปเทนาปิ นิวาริตา;

อโต ฉวิ มนาลมฺพ, ตจสีว มเนกเร.

ตัณหานั้นถูกห้ามไว้แม้ด้วยบทว่า 'มีหนังเป็นที่สุด' นี้ เพราะเหตุนั้น พึงไม่ยึดหน่วงผิวหนัง พึงมนสิการในหนังว่าเป็นเพียงหนัง

๑๙.

๑๙.

ชิคุจฺฉิตานิ ฉาเทติ, อฏฺฐิ มํส ตจาทินิ;

ญาเณน ฉินฺทิ ตพฺพาจ, ตสฺมา ฉวีติ วุจฺจติ.

ผิวหนังย่อมปกปิดสิ่งปฏิกูลมีกระดูก เนื้อ และหนังเป็นต้น และผิวหนังนั้นพึงตัดออกด้วยญาณ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ฉวี

๒๐.

๒๐.

ฉวึ [Pg.301] เฉตฺวา ตจํ ปสฺเส,ตํ เฉตฺวา มํสกาทโย;

คพฺเภวตฺถูนิ ทีเปน,ยถา ปญฺญาปทีปิโก.

เมื่อตัดผิวหนังแล้วพึงเห็นหนัง เมื่อตัดหนังแล้วพึงเห็นเนื้อเป็นต้น เหมือนบุคคลเห็นสิ่งของในห้องด้วยประทีป ฉันใด ปัญญาก็เป็นประทีปฉันนั้น

๒๑.

๒๑.

เชคุจฺโฉ ฉวิยา กาโย,อสุโภว สุภายเต;

นิจฺฉวา ตจมตฺเตน,กถํ สุภายเต อยํ.

ร่างกายที่น่ารังเกียจเพราะผิวหนัง สิ่งที่ไม่งามย่อมปรากฏเหมือนว่างาม เมื่อไม่มีผิวหนัง มีแต่หนังเท่านั้น ร่างกายนี้จะปรากฏว่างามได้อย่างไร

๒๒.

๒๒.

นฺหารุพนฺโธ [Pg.302] ฏฺฐิสงฺฆาโต, มํสโลหิ ต ลิมฺปิโต;

ฉวิยาว วิโมเหติ, ตจจฺฉนฺโน อิมํ ปชํ.

ร่างกายนี้มีเอ็นรัดรึง มีกระดูกประชุมกัน ฉาบทาด้วยเนื้อและเลือด ถูกหนังหุ้มห่อไว้ ย่อมมอมเมาหมู่สัตว์นี้ด้วยผิวหนังเท่านั้น

๒๓.

๒๓.

วณฺณ สณฺฐาน โตเจว,คนฺโธ กาสา สเยหิจ;

เชคุจฺฉา ปฏิกุลฺยาจ,เกสานาม น เมปิยา.

ผมทั้งหลายไม่เป็นที่รักของเรา เพราะเป็นของน่ารังเกียจ น่าเกลียด โดยสี สัณฐาน กลิ่น ที่อยู่ และที่เกิด

๒๔.

๒๔.

เอเกกํ [Pg.303] มนสีกตฺวา, นเย นิจฺเจว มาทินา;

ภาเวตพฺพา สมารมฺภ, ยถาปญฺญายเต ตถา.

พึงมนสิการ (อาการ ๓๒) ทีละอย่าง โดยนัยมีความไม่เที่ยงเป็นต้น พึงปรารภความเพียรเจริญภาวนา เพื่อให้ปรากฏแจ้งตามความเป็นจริง

๒๕.

๒๕.

ปูริตํ มตฺถลุงฺคสฺส, สีสฏฺฐิปิ ชิคุจฺฉิตํ;

มุข นาสกฺขิ กณฺณาทิ, ฉิทฺทา วฉิทฺท ทุทฺทสํ.

แม้กระดูกศีรษะที่เต็มไปด้วยมันสมองก็น่ารังเกียจ ช่องน้อยใหญ่มีปาก จมูก ตา และหูเป็นต้น เป็นสิ่งที่ดูได้ยาก (น่าเกลียด)

๒๖.

๒๖.

ปูติ [Pg.304] วายุ วิจริต, กุจฺฉิฏฺฐนฺตานิ โลหิตํ;

ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ ปปฺผาสํ, หทยํ ยกนมฺปิ ธี.

ลมเน่าพัดไปมา ลำไส้ในท้อง เลือด ดี เสมหะ ปอด หัวใจ และแม้แต่ตับ ก็น่ารังเกียจนัก

๒๗.

๒๗.

อนฺน ปานํ มนุญฺญมฺปิ, เขฬ ตินฺต มโธปริ;

ทนฺเตหิ ปิสิตํ สฺวาน, วมถูว ชิคุจฺฉิตํ.

แม้ข้าวและน้ำอันน่ารื่นรมย์ เมื่อเปื้อนด้วยน้ำลายทั้งข้างบนข้างล่าง ถูกฟันบดเคี้ยวแล้ว ย่อมเป็นของน่ารังเกียจเหมือนอาเจียน

๒๘.

๒๘.

ยาวตายุ [Pg.305] อโธเตวา, มาสเย คิลิตํ ฐิตํ;

กิมิกูล สมากิณฺเณ, ตหิเมวา สิตาสิตํ.

สิ่งที่กลืนกินเข้าไปตั้งอยู่ในกระเพาะที่ไม่ได้ล้างตลอดชีวิต อันเต็มไปด้วยหมู่หนอน สิ่งที่กินแล้วและยังไม่ได้กินก็อยู่ในที่นั้นเอง

๒๙.

๒๙.

เอตํ อุทริยํ นาม, ตมฺหา ปกฺกาสยํ คตํ;

ทินจฺจเย กรีสนฺตํ, สา สยํ ตํทฺวยมฺปิ ธี.

สิ่งนี้ชื่อว่าอาหารใหม่ จากนั้นก็ไปสู่ที่พักอาหารเก่า เมื่อสิ้นวันก็กลายเป็นอุจจาระ สิ่งทั้งสองนั้นก็น่ารังเกียจนัก

๓๐.

๓๐.

ปกาเสตฺวา [Pg.306] ปเวเสติ, อนฺนปานํ มหารหํ;

ปฏิจฺฉนฺโน นิหรติ, ตเมว นฺโต ฐิตํ ชโน.

ชนทั้งหลายย่อมแสดง (โอ้อวด) แล้วนำเข้าซึ่งข้าวและน้ำอันมีค่ามาก แต่ปกปิดแล้วจึงนำสิ่งที่ตั้งอยู่ภายในนั้นออกมา

๓๑.

๓๑.

ปเวเส ตํ ปริวโต,นิหเรโก รโห ลิโน;

มนุญฺญํว ปวีสนฺเต,นิกฺขมนฺเต ชิคุจฺฉิตํ.

เมื่อนำเข้าก็แวดล้อมด้วยบริวาร เมื่อนำออกก็ไปคนเดียวแอบแฝงในที่ลับ เมื่อเข้าไปก็ดูเหมือนน่ารื่นรมย์ เมื่อออกมากลับน่ารังเกียจ

๓๒.

๓๒.

เชคุจฺฉ [Pg.307] ปฏิกุลฺยานิ, มํสนฺหารุ ตจฏฺฐินิ;

นปิยานิ น ตุฏฺฐานิ, เนวอิตฺถี นปูปิโส.

เนื้อ เอ็น หนัง และกระดูก เป็นของน่ารังเกียจ น่าเกลียด ไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจ ไม่ใช่หญิง และไม่ใช่ชาย

๓๓.

๓๓.

หตฺถ ปาท มุขาทีนิ,นตฺถญฺญานิ ชิคุจฺฉิตา;

ตตฺถา กุมาริกา กญฺญา,โมเหน อตฺถิสญฺญิตา.

มือ เท้า และปากเป็นต้น ไม่มีสิ่งอื่นนอกจากของน่ารังเกียจ ในอวัยวะเหล่านั้น ชนทั้งหลายย่อมสำคัญว่าเป็นกุมาริกาหรือหญิงสาวด้วยความหลง

๓๔.

๓๔.

ปจฺเจกํ [Pg.308] วินิภุตฺเตส, เกส โลม นขาทิสุ;

นตฺถิกญฺญา กุมารีวา, สมฺปิณฺฑิเตสุ สา กุโต.

เมื่อแยกผม ขน เล็บ เป็นต้น ออกเป็นส่วนๆ แล้ว ก็ไม่มีหญิงสาวหรือกุมาริกา เมื่อนำมารวมกันแล้ว หญิงสาวนั้นจะมีมาจากไหน

๓๕.

๓๕.

อากาโสเยว [Pg.309] กายางฺขฺโย,ตจาทิ ปริวาริโต;

ตถาสีสํ มุขํหตฺโถ,ปาโทรุ กฏิอาทโย.

สิ่งที่เรียกว่าร่างกาย คือที่ว่างเท่านั้นที่ถูกหนังเป็นต้นห้อมล้อมไว้ แม้ศีรษะ ปาก มือ เท้า ต้นขา และเอวเป็นต้น ก็เป็นเช่นนั้น

๓๖.

๓๖.

ถมฺภาทีสฺวิว เคโหติ,ปิณฺฑิเต สฺเวสุ สมฺมุติ;

กาโยติ อิตฺถิโปโสติ,สํมุฬฺโห ตายรชฺชติ.

เมื่อส่วนประกอบมีเสาเป็นต้นรวมกันก็เป็นเรือน ฉันใด เมื่ออาการเหล่านี้รวมกันก็เป็นสมมติว่า ร่างกาย ว่าหญิง ว่าชาย ฉันนั้น ผู้หลงย่อมกำหนัดยินดีในสมมตินั้น

๓๗.

๓๗.

สนฺตํ [Pg.310] จินฺเตยฺย นาสนฺตํ, สนฺตํ จินฺตยโต สุขํ;

อสนฺตํ อนุจินฺเตนฺโต, นานาทุกฺเขหิ ตปฺปติ.

พึงพิจารณาสิ่งที่มีอยู่จริง ไม่พึงพิจารณาสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง ความสุขย่อมมีแก่ผู้พิจารณาสิ่งที่มีอยู่จริง ส่วนผู้พิจารณาสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง ย่อมเดือดร้อนด้วยทุกข์นานาประการ

๓๘.

๓๘.

ชวตฺยา วิชฺชมาเนว, นาวิชฺชา วิชฺชมานเก;

ตสฺมาตํนามโก โมโห, ตณฺหาปิจ ตทนฺวิตา.

เมื่อสิ่งทั้งหลายมีอยู่ (อวิชชา) ก็ย่อมแล่นไป, แต่ออวิชชาไม่มีอยู่ในสิ่งที่มีอยู่จริง; เพราะเหตุนั้น โมหะจึงมีชื่ออย่างนั้น และตัณหาก็ประกอบด้วยโมหะนั้น.

๓๙.

๓๙.

ปุํกาโยวาถีกาโยวา[Pg.311], มลาสุจิชิคุจฺฉิโต;

ตสฺสมํ นตฺถิคารยฺหํ, ยฺวามลมฺปิ มลํกเร.

กายชายหรือกายหญิงก็ตาม ล้วนเป็นมลทิน ไม่สะอาด น่ารังเกียจ; สำหรับเรา กายนั้นไม่น่าตำหนิ (เท่ากับ) ผู้ที่ทำแม้สิ่งที่ไม่มีมลทินให้มีมลทิน.

๔๐.

๔๐.

นตฺถิ [Pg.312] กายสโมเวรี,มหานตฺถกโร จีรํ;

นตฺถิ กายสโม วญฺโจ,อสุโภว สุภายเต.

ไม่มีศัตรูใดเสมอด้วยกาย ซึ่งทำความพินาศใหญ่หลวงตลอดกาลนาน; ไม่มีผู้หลอกลวงใดเสมอด้วยกาย ซึ่งปรากฏเป็นของสวยงามทั้งที่เป็นของไม่งาม.

๔๑.

๔๑.

ถีปุํ สปรกาโยติ, ปสฺสติปิ นปสฺสติ;

เชคุจฺฉ ปฏิกุลฺโยติ, สมฺมา ปสฺสติ ปสฺสติ.

ผู้ที่เห็นว่า 'นี่กายหญิง กายชาย ของตนและของผู้อื่น' แม้เห็นอยู่ก็ชื่อว่าไม่เห็น; ส่วนผู้ใดเห็นว่าเป็นของน่ารังเกียจ เป็นของปฏิกูล ผู้นั้นชื่อว่าเห็นอยู่ และเป็นการเห็นโดยชอบ.

๔๒.

๔๒.

สุโภสุโภติ [Pg.313] มญฺญนฺตา,ธีติ ธีติ ชิเนริเต;

โลกาโลกา นธีเยสํ,ภวา ภวา วจาริโน.

ผู้ที่สำคัญว่า 'สวยงาม สวยงาม' ย่อมไม่เข้าใจปัญญาที่พระชินเจ้าตรัสไว้; เมื่อไม่ศึกษาโลกและอโลก (ความสว่างแห่งโลก) ย่อมท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่.

๔๓.

๔๓.

ภิยฺโยภิยฺโยว ราคคฺคิ,สุโภสุโภติปสฺสโต;

มนฺโทมนฺโทว โสอคฺคิ,ธีวธีววิปสฺสโต.

ไฟคือราคะย่อมลุกโชนยิ่งขึ้นแก่ผู้ที่เห็นว่า 'สวยงาม สวยงาม'; ส่วนไฟนั้นย่อมเบาบางลงแก่ผู้ที่เห็นแจ้งด้วยปัญญา.

๔๔.

๔๔.

พหุสฺสุโตปิ [Pg.314] พาโลว, อสุเภ สุภมญฺญโก;

อสุโภติ วิปสฺสนฺโต, อปฺปสฺสุโตปิปณฺฑิโต.

แม้เป็นพหูสูตก็เป็นเหมือนคนพาล หากสำคัญในสิ่งที่ไม่สวยงามว่าสวยงาม; ส่วนผู้ที่เห็นแจ้งว่าไม่สวยงาม แม้เป็นผู้มีสุตะน้อยก็เป็นบัณฑิต.

๔๕.

๔๕.

โยจ สิปฺปานิ ชาเนยฺย, สตานิ สหสฺสานิปิ;

กาเยกชานนํ เสยฺโย, ยญฺเจ อญฺญ วิชานํนํ.

ผู้ใดพึงรู้ศิลปะทั้งหลายแม้เป็นร้อยเป็นพัน; การรู้แจ้งกายเพียงอย่างเดียว ประเสริฐกว่าการรู้แจ้งสิ่งอื่นเหล่านั้น.

๔๖.

๔๖.

กายเมกมฺปิ [Pg.315] นญฺญามิ, พุทฺธาลทฺธนโย อปิ;

สุตาจ ปณฺฑิตาตฺยมฺหา, ยุตฺโตเยวา ติลชฺชิตุํ.

เราไม่รู้แจ้งกายแม้เพียงอย่างเดียว แม้จะเป็นผู้ได้รับแนวทางจากพระพุทธเจ้าแล้วก็ตาม; และเมื่อเราถูกเรียกว่าเป็นพหูสูตและเป็นบัณฑิต ก็ควรแก่การละอายยิ่งนัก.

๔๗.

๔๗.

สุภโตเยว มญฺญามิ, เอวํ ชิคุจฺฉิตมฺปินํ;

มญฺจ เญ ปณฺฑิโต ตฺยาหุ, อลเมวาติลชฺชิตุํ.

เรายังสำคัญกายที่น่ารังเกียจเห็นปานนี้ว่าสวยงามอยู่นั่นเอง; และคนอื่นก็เรียกเราว่าเป็นบัณฑิต ช่างน่าละอายยิ่งนัก.

๔๘.

๔๘.

กาเย [Pg.316] อสุภสญฺญํโย, นลภามิ กทาจิปิ;

สุลทฺธ สุคโต วาโท, สฺวารโหวาติลชฺชิตุํ.

เราไม่ได้อสุภสัญญาในกายเลยไม่ว่าในกาลไหนๆ; แม้จะได้ฟังพระธรรมที่พระสุคตตรัสไว้ดีแล้ว ก็ควรแก่การละอายยิ่งนัก.

๔๙.

๔๙.

กาเยน สํสรนฺโตปิ, ตทาการํ ยถาตถํ;

ภเวภเว อชานนฺโต, มมายิตฺวาว ตํ จชึ.

แม้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏด้วยกายนี้ แต่ไม่รู้สภาพของกายนั้นตามความเป็นจริงในภพน้อยภพใหญ่; มัวแต่ยึดถือว่าเป็นของเราแล้วก็ละทิ้งไป.

๕๐.

๕๐.

กาเยน [Pg.317] สํสรนฺโตปิ, นญฺญา กาย ชิคุจฺจตํ;

นิจฺจุปาทา มมายนฺโต, ปิยายิตฺวาว ตํ จชึ.

แม้ท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏด้วยกาย แต่ไม่รู้ความน่ารังเกียจของกาย; มัวแต่ยึดมั่นถือมั่นว่าเป็นของเรา รักใคร่แล้วก็ละทิ้งไป.

๕๑.

๕๑.

กุภารํ สารสญฺญาย, ปิยายิตฺวาว หึสกํ;

อนนฺตทุกฺข มาปาทึ, วิปลฺลาโส ภเวภเว.

เพราะความวิปลาสในภพน้อยภพใหญ่ เราจึงสำคัญว่ามีสาระในภาระอันเลวทราม รักใคร่ในสิ่งที่เป็นผู้เบียดเบียน; จึงต้องประสบทุกข์อันไม่มีที่สิ้นสุด.

๕๒.

๕๒.

มหาชานีย [Pg.318] ปตฺโตติ, สํเวเชตฺวา สกํมนํ;

ทิโรกต ชิโนวาโท, อนิวตฺติต วีริโย.

เมื่อรู้ว่าตนถึงความพินาศใหญ่หลวงแล้ว พึงทำจิตของตนให้เกิดความสังเวช; น้อมนำคำสอนของพระชินเจ้าที่ตรัสไว้ดีแล้วมาปฏิบัติ มีความเพียรไม่ย่อหย่อน.

๕๓.

๕๓.

อทิฏฺฐปุพฺพ เมตสฺส, ตถาการํว ปสฺสตุ;

กิจฺจ มญฺญ มุเปกฺขาย, สํสาร ภย ภีรุโก.

ผู้หวาดกลัวภัยในสังสารวัฏ พึงละทิ้งกิจอื่นเสีย แล้วพิจารณาให้เห็นสภาพตามความเป็นจริงของกายนี้ที่ไม่เคยเห็นมาก่อน.

๕๔.

๕๔.

ยญฺหิกิจฺจํ [Pg.319] อปวิฏฺฐํ, อกิจฺจํ ปน กยิรา;

อุนฺนฬานํ ปมตฺตานํ, เตสํ วฑฺฒนฺติ อาสวา.

กิจใดที่ควรทำกลับทอดทิ้งเสีย แต่กลับไปทำกิจที่ไม่ควรทำ; เมื่อเป็นผู้ทะนงตัวและประมาท อาสวะของชนเหล่านั้นย่อมเจริญ.

๕๕.

๕๕.

เยสญฺจ สุสมารทฺธา, นิจฺจํ กายคตา สติ;

อกิจฺจํ เต นเสวนฺติ, กิจฺเจ สาตต การิโน;

สตานํ สมฺปชานานํ, อตฺถํ คจฺฉนฺติ อาสวาติ.

ส่วนชนเหล่าใดปรารภกายคตาสติไว้ดีแล้วเป็นนิตย์; ชนเหล่านั้นย่อมไม่เสพกิจที่ไม่ควรทำ เป็นผู้ทำกิจที่ควรทำอยู่เป็นนิตย์; อาสวะของชนผู้มีสติสัมปชัญญะเหล่านั้น ย่อมถึงความสิ้นไป.

๕๖.

๕๖.

โถเมนฺตา [Pg.320] โสณฺณํ กาโยร,มุขกฺขิ ตฺยาทินา อิมํ;

รตฺเต มุฏฺเฐ กโรนฺเตเต,อญฺเญชเน สยํวิย.

ชนเหล่าใดสรรเสริญกายนี้ว่าเหมือนทอง ด้วยการชมปากและตาเป็นต้น; ชนเหล่านั้นย่อมทำให้ผู้อื่นกำหนัดและหลงใหลเหมือนอย่างที่ตนเป็น.

๕๗.

๕๗.

กายโสภฺย ปกาเสตา,วาจา เว มารเทสนา;

ตทโสภฺย ปกาเสตา,วาจา สมฺมุทฺธ เทสนา.

วาจาของผู้ประกาศความสวยงามของกาย เป็นคำสอนของมาร; ส่วนวาจาของผู้ประกาศความไม่สวยงามของกายนั้น เป็นคำสอนของพระสัมพุทธเจ้า.

๕๘.

๕๘.

อสุโภติ [Pg.321] ชินุทฺทิฏฺฐํ, กายํ สุโภติ คาหิโน;

สํมุฬฺหาเต น มุจฺจนฺติ, ภวา พุทฺธ วิโรธิโน.

กายที่พระชินเจ้าตรัสว่าเป็นของไม่งาม แต่ผู้ใดยังยึดถือว่าสวยงาม; ชนเหล่านั้นเป็นผู้หลง ย่อมไม่พ้นจากภพ เพราะเป็นผู้ขัดแย้งกับพระพุทธเจ้า.

๕๙.

๕๙.

อสุโภติ ชินุทฺทิฏฺฐํ, กายํ ตเถว คาหิโน;

ปณฺฑิตา เตว มุจฺจนฺติ, ภวา พุทฺธมตานุคา.

กายที่พระชินเจ้าตรัสว่าเป็นของไม่งาม ผู้ใดยึดถือตามความเป็นจริงเช่นนั้น; ชนเหล่านั้นเป็นบัณฑิต ย่อมพ้นจากภพ เพราะเป็นผู้ปฏิบัติตามพระพุทธมติ.

๖๐.

๖๐.

โสเธนฺเตลงฺกโรนฺเตว[Pg.322], มลาสวนฺติกายโต;

อลํ กายวิโสเธน, พาโลว ตํ ครุํ กโร.

ผู้ที่มัวแต่ชำระล้างและตกแต่งกายที่มีมลทินไหลออกอยู่เสมอ; พอทีกับการชำระล้างกายนั้น มีแต่คนโง่เท่านั้นที่ให้ความสำคัญกับมันนัก.

๖๑.

๖๑.

โคเปนฺเตว อโรคาย,กาโย โรเคนสํวเส;

คายคุตฺตํ มุธาเยว,จิตฺตคุตฺตํว สาตฺถกํ.

แม้จะเฝ้ารักษาเพื่อให้ไม่มีโรค แต่กายนี้ก็ยังอยู่ร่วมกับโรค; การรักษากายจึงเปล่าประโยชน์ การรักษาจิตเท่านั้นที่มีประโยชน์.

๖๒.

๖๒.

จนฺทนาทิ [Pg.323] วิลิตฺโตปิ,มุตฺโตมณิ วิภูสิโต;

ตํสภาโวว โสกาโย,วิสฺสวนฺโต ตโตตโต.

แม้จะลูบไล้ด้วยของหอมมีจันทน์เป็นต้น หรือประดับด้วยมุกดาและแก้วมณี; กายนั้นก็ยังมีสภาพเดิม คือมีสิ่งสกปรกไหลออกอยู่จากส่วนต่างๆ.

๖๓.

๖๓.

ปติเตจ [Pg.324] อปติเต,วิเสโส นตฺถิ กิญฺจิปิ;

กาโย เจมนุญฺโญ ตมฺหา,ปติโตปิ ตถาสิยา.

ระหว่างสิ่งที่หลุดล่วงออกมากับสิ่งที่ยังไม่หลุดล่วงออกมา ไม่มีความแตกต่างกันเลย; หากกายจะน่าพอใจเพราะสิ่งเหล่านั้น แม้เมื่อมันหลุดล่วงออกมาแล้วก็น่าจะยังน่าพอใจอยู่.

๖๔.

๖๔.

กาโย มนุสฺสชาตีนํ, ติรจฺฉาน ตฺตภาวโต;

เชคุจฺฉิต ตโรโหติ, ทุพฺพิโสโธจ ทุพฺภโร.

กายของพวกมนุษย์ น่ารังเกียจยิ่งกว่าอัตภาพของสัตว์เดรัจฉาน; ทั้งยากที่จะชำระล้าง และยากที่จะเลี้ยงดู.

๖๕.

๖๕.

ยถาชาเตน [Pg.325] กาเยน, สกฺกา วิหริตุํ นจ;

ปจฺจหํ โสธนีโยจ, โธวน มชฺชนาทิภิ.

ไม่มีใครสามารถอยู่ได้ด้วยกายตามสภาพที่มันเกิดมา (โดยไม่ชำระล้าง); เพราะกายนั้นต้องคอยชำระล้างอยู่ทุกวัน ด้วยการอาบน้ำและการขัดถูเป็นต้น.

๖๖.

๖๖.

รตฺตํ ปาตุํ ฉวึ เฉตฺวา, สกฺกา ฑํสาทโยปินํ;

เฉตฺวา มํส ฏฺฐิกาทีนิ, ธีโร นาลมฺพิตุํ กถํ.

แม้แต่พวกเหลือบยุงเป็นต้น ก็ยังสามารถเจาะผิวหนังเพื่อดื่มเลือดได้; เมื่อเป็นเช่นนี้ บัณฑิตจะพิจารณาแยกเนื้อและกระดูกเป็นต้นออก แล้วไม่ยึดมั่นถือมั่นได้อย่างไร.

๖๗.

๖๗.

ลคฺคนฺติ [Pg.326] ฉวิมตฺเต เย, มกฺขิกา เสทปา ยถา;

ถีปุํ มุขาทิ สญฺญาย, เต ปมุฬฺหา มหาตปา.

ชนเหล่าใดติดข้องอยู่เพียงแค่ผิวหนัง เหมือนแมลงวันที่คอยกินเหงื่อ; ด้วยความสำคัญหมายว่าเป็นหญิงเป็นชาย เป็นหน้าตาเป็นต้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้หลงผิด และมีความเร่าร้อนมาก.

๖๘.

๖๘.

จารี อโคจเร กาเม, ลคฺคาเลเป กปีริว;

พหูหิ ปีฬิตา รีหิ, มรนฺติ อติทุกฺขิโน.

ผู้ประพฤติในกามอันมิใช่โคจร เหมือนลิงติดตัง ถูกศัตรูหมู่มากบีบคั้น ย่อมตายด้วยความทุกข์อย่างยิ่ง

๖๙.

๖๙.

ราคารึ [Pg.327] ทุชฺชยํ เชยฺยุํ, ชยภุมฺมาสุเภ จรา;

สีตานิสฺสิต ลฏุกี, เสนกํว มหพฺพลํ.

ผู้ประพฤติในอสุภะอันเป็นภูมิแห่งชัยชนะ พึงชนะข้าศึกคือราคะที่ชนะได้ยาก เหมือนนกไส้อาศัยก้อนดิน ชนะเหยี่ยวผู้มีกำลังมาก

๗๐.

๗๐.

กายธิ [Pg.328] คฺโคจโร เวโส,ชยภูพุทฺธ ทุตฺติยา;

เอตฺเถว โคจรา โหนฺตุ,มาโภ กาเม ชยตฺถิกา.

เพศที่มีกายเป็นโคจร เป็นชัยภูมิที่สองของพระพุทธเจ้า ขอจงมีโคจรในที่นี้เท่านั้น ท่านผู้ปรารถนาชัยชนะอย่าได้ยินดีในกามเลย

๗๑.

๗๑.

กายา [Pg.329] สุภํ วิปสฺสนฺตุ, ทิพฺพ กฺขินาปฺย ปสฺสิยํ;

อายตึ มคฺคลาภาย, ตํ ทสฺสนํ ภวิสฺสติ.

พึงพิจารณาเห็นกายโดยความเป็นของไม่งาม แม้สิ่งที่มองไม่เห็นด้วยทิพยจักษุ การเห็นนั้นจักเป็นไปเพื่อการบรรลุมรรคในภายหน้า

๗๒.

๗๒.

ธีจกฺขุนาว ธิกฺกายํ, ปสฺเส น มํสจกฺขุนา;

อุมฺมิลิตฺวาว ธีจกฺขุํ, วิเวกฏฺโฐ อุทิกฺขตุ.

พึงเห็นกายที่น่าเกลียดด้วยปัญญาจักษุเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยมังสจักษุ ผู้ตั้งอยู่ในวิเวกพึงเปิดปัญญาจักษุแล้วพิจารณาดู

๗๓.

๗๓.

ปญฺจงฺคานิ [Pg.330] ยถา กุมฺโม, จกฺขาทีนิ นิคูหเย;

เวรี ลภตุ โมกาสํ, ปญฺจทฺวารา อรกฺขิตา.

พึงคุ้มครองอินทรีย์ ๕ มีจักษุเป็นต้น เหมือนเต่าหดอวัยวะทั้ง ๕ เข้าในกระดอง ศัตรูย่อมได้ช่อง เมื่อทวารทั้ง ๕ ไม่ได้รับการรักษา

๗๔.

๗๔.

จกฺขุรูเปน [Pg.331] สํวาสา, ราคปุตฺตํ วิชายติ;

มหานตฺถกโร โสจ, สํวาสํ เตน วารเย.

การอยู่ร่วมกันระหว่างจักษุกับรูป ย่อมให้กำเนิดบุตรคือราคะ ราคะนั้นย่อมก่อความพินาศอย่างใหญ่หลวง พึงงดเว้นการอยู่ร่วมกับรูปนั้นเสีย

๗๕.

๗๕.

รูปาทีสุสญฺชนฺตีติ, สตฺตา อิตฺถฺยาทิ สญฺญาย;

นตฺเวว ขนฺธสญฺญาย, ตํสญฺญิหิ วิราคิโน.

สัตว์ทั้งหลายย่อมติดข้องในรูปเป็นต้น ด้วยความสำคัญว่าเป็นหญิงเป็นชายเป็นต้น มิใช่ด้วยความสำคัญว่าเป็นเพียงขันธ์ ส่วนผู้ที่มีความสำคัญว่าเป็นเพียงขันธ์ย่อมคลายกำหนัด

๗๖.

๗๖.

สกาเยปรกาเยจ[Pg.332],อาสํ ฉินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

อาสํ เฉตฺวา สุขํเสติ,อาสาย ทุกฺขิตา ปชา.

บัณฑิตพึงตัดความพึงพอใจในกายของตนและกายของผู้อื่น เมื่อตัดความพึงพอใจได้แล้วย่อมอยู่เป็นสุข หมู่สัตว์ย่อมเป็นทุกข์เพราะความพึงพอใจ

๗๗.

๗๗.

ทสฺสเน สวเน กาย,สํสคฺเค เมถุเนปิจ;

นิราโส สุขิโต โหติ,อนิราโสติทุกฺขิโต.

ในการเห็น การฟัง การสัมผัสทางกาย และในการเสพเมถุน ผู้ไม่มีความทะยานอยากย่อมเป็นสุข ส่วนผู้ที่ยังมีความทะยานอยากย่อมเป็นทุกข์ยิ่งนัก

๗๘.

๗๘.

พหีว [Pg.333] โสธิตํ ยสฺส, น วนฺโต เชคุจฺฉ ปุญฺชกํ;

ตํกายํ อสุตํชาน, ตนุราโค สิยาตฺตนิ.

กายใดที่ชำระสะอาดเพียงภายนอก แต่ยังไม่คายกองสิ่งที่น่ารังเกียจภายในออก พึงรู้ว่ากายนั้นไม่สะอาด เมื่อรู้เช่นนี้ ราคะในตนย่อมเบาบางลง

๗๙.

๗๙.

กาเยวิราค มิจฺฉนฺโต, นุปสฺเสยฺย ตทนฺตรํ;

อนฺโตทสฺสี อตปฺปนฺโต, ลเภ สํสารโมจนํ.

ผู้ปรารถนาความคลายกำหนัดในกาย พึงพิจารณาเห็นภายในกายนั้น ผู้ที่เห็นภายในย่อมไม่เร่าร้อน และย่อมได้ความพ้นไปจากสังสารวัฏ

๘๐.

๘๐.

สตฺตา [Pg.334] สตฺตา พหิฏฺเฐวา, สารํสารํ มมายิโน;

สนฺโตสนฺโต วิปสฺสนฺโต, นวานวายตึภเว.

สัตว์ทั้งหลายย่อมยึดติดในสิ่งภายนอก สำคัญสิ่งที่ไม่เป็นสาระว่าเป็นสาระ ส่วนผู้สงบระงับเห็นแจ้งอยู่ ย่อมไม่เกิดอีกในภพภายหน้า

๘๑.

๘๑.

อลํ [Pg.335] อลํ กตฺวา กายํ, มลามลาสวนฺติโต;

โสภํ โสภํ นเย ฐานํ, มนํ มนํ ปฺยลํ กตํ.

พึงเบื่อหน่ายในกายเพราะสิ่งสกปรกที่ไหลออกอยู่เสมอ พึงนำตนไปสู่สถานะที่งดงาม และพึงทำจิตใจให้เบื่อหน่ายในกามด้วย

๘๒.

๘๒.

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ สฺเนหา,สฺเนหานฺวยํ ทุกฺข มิทํ ปโหติ;

อาทินวํ สฺเนหชํเปกฺข มาโน,เอโก จเรขคฺค วิสาณ กปฺโป.

ความรักใคร่ย่อมเกิดแก่ผู้ที่คลุกคลีกัน ทุกข์นี้ย่อมเกิดตามความรักใคร่ ผู้เล็งเห็นโทษอันเกิดจากความรักใคร่ พึงประพฤติผู้เดียวดุจนอแรด

๘๓.

๘๓.

ขิฏฺฏา [Pg.336] รติ โหติ สหาย มชฺเฌ,ปุตฺเตสุจ วิปุลํ โหติ เปมํ;

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน,เอโก จเร ขคฺควิสาณ กปฺโป.

ความยินดีในการเล่นย่อมมีในหมู่เพื่อน ความรักอันไพบูลย์ย่อมมีในบุตรทั้งหลาย ผู้รังเกียจการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก พึงประพฤติผู้เดียวดุจนอแรด

๘๔.

๘๔.

วํโส [Pg.337] วิสาโลยถา วิสตฺโต,ปุตฺเตสุ ทาเรสุจ ยาอเปกฺขา;

วํสกฬิโรว อสชฺชมาโน,เอโก จเร ขคฺควิสาณ กปฺโป.

ความห่วงใยในบุตรและภรรยา เหมือนกอไผ่ที่กิ่งก้านพันกันยุ่งเหยิง ผู้ไม่ติดข้องเหมือนหน่อไม้ไผ่ พึงประพฤติผู้เดียวดุจนอแรด

๘๕.

๘๕.

กามํ [Pg.338] กามย มานสฺส, ตสฺสเจตํ สมิชฺฌติ;

อทฺธา ปีติมโน โหติ, มจฺโจ ลทฺธา ยทิจฺฉติ.

เมื่อบุคคลปรารถนากามอยู่ หากกามนั้นสำเร็จแก่เขา เขาย่อมมีใจยินดีอย่างแน่นอน เพราะสัตว์ย่อมได้สิ่งที่ตนปรารถนา

๘๖.

๘๖.

ตสฺสเจ กามยานสฺส, ฉนฺทชาตสฺส ชนฺตุโน;

เตกามา ปริหายนฺติ, สลฺลวิทฺโธว รุปฺปติ.

แต่ถ้ากามเหล่านั้นของสัตว์ผู้ปรารถนาและเกิดความพอใจแล้วเสื่อมไป เขาย่อมเดือดร้อนเหมือนถูกลูกศรแทง

๘๗.

๘๗.

โยกาเม [Pg.339] ปริวชฺเชติ, สปฺปสฺเสว ปทา สิโร;

โสมํ วิสตฺติกํ โลเก, สโต สมติวตฺตติ.

ผู้ใดเว้นกามทั้งหลาย เหมือนคนเว้นการเหยียบหัวงูด้วยเท้า ผู้นั้นย่อมเป็นผู้มีสติ ก้าวล่วงตัณหาอันซ่านไปในโลกนี้ได้

๘๘.

๘๘.

เขตฺตํ วตฺถุํ ตฬากํวา, ควสฺสํ ทาสโปริสํ;

ถิโย พนฺธู ปุถุกาเม, โยนโร อนุคิชฺฌติ.

นรชนใด ย่อมทะยานอยากในกามอันหลากหลาย คือ ที่นา ที่ดิน เงินทอง โค ม้า ทาส กรรมกร สตรี และพวกพ้อง

๘๙.

๘๙.

อพลา นํ พลียนฺติ, มทฺทนฺเตนํ ปริสฺสยา;

ตโตนํ ทุกฺขมนฺเวติ, นาวํ ภินฺน มิโวทกํ.

กิเลสทั้งหลายอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำเขา อันตรายทั้งหลายย่อมย่ำยีเขา จากนั้นทุกข์ย่อมติดตามเขาไป เหมือนน้ำไหลเข้าสู่เรือที่แตกแล้ว

๙๐.

๙๐.

ตสฺมาชนฺตุ [Pg.340] สทาสโต, กามานิ ปริวชฺชเย;

เต ปหาย ตเร โอฆํ, นาวํ สิตฺวาว ปารคู.

เพราะฉะนั้น สัตว์ผู้มีสติอยู่ทุกเมื่อ พึงเว้นกามทั้งหลายเสีย เมื่อละกามเหล่านั้นได้แล้ว พึงข้ามโอฆะได้ เหมือนคนวิดน้ำออกจากเรือแล้วข้ามถึงฝั่งฉะนั้น

๙๑.

๙๑.

กามโต [Pg.341] ชายเต โสโก,กามโต ชายเต ภยํ;

กามโต วิปฺปมุตฺตสฺส,นตฺถิ โสโก กุโต ภยํ.

ความโศกย่อมเกิดจากกาม ภัยย่อมเกิดจากกาม ผู้พ้นได้แล้วจากกาม ย่อมไม่มีความโศก ภัยจักมีมาแต่ที่ไหน

๙๒.

๙๒.

สุภานุปสฺสึ [Pg.342] วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ อสํวุตํ;

โภชนมฺหิ อมตฺตญฺญุํ, กุสิตํ หีน วีริยํ;

ตํเว ปสหติ มาโร, วาโต รุกฺขํว ทุพฺพลํ.

ผู้ที่พิจารณาเห็นว่าสวยงามอยู่ ไม่สำรวมในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค เกียจคร้าน มีความเพียรย่อหย่อน มารย่อมครอบงำผู้นั้นได้ เหมือนลมพัดต้นไม้ที่อ่อนแอ

๙๓.

๙๓.

อสุภานุปสฺสึ วิหรนฺตํ, อินฺทฺริเยสุ สุสํวุตํ;

โภชนมฺหิจ มตฺตญฺญุํ, สทฺธํ อารทฺธ วีริยํ;

ตํเว นปฺปสหติ มาโร, วาโต เสลํว ปพฺพตํ.

ผู้ที่พิจารณาเห็นว่าไม่สวยงามอยู่ สำรวมดีแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในการบริโภค มีศรัทธา ปรารภความเพียร มารย่อมครอบงำผู้นั้นไม่ได้ เหมือนลมพัดภูเขาศิลา

๙๔.

๙๔.

ยถา [Pg.343] อคารํ ทุจฺฉนฺนํ, วุฏฺฐิ สมติ วิชฺฌติ;

เอวํ อภาวิตํ จิตฺตํ, ราโค สมติวิชฺฌติ.

เรือนที่มุงไม่ดีฉันใด ฝนย่อมรั่วรดได้ฉันนั้น จิตที่ไม่ได้อบรมแล้วฉันใด ราคะย่อมรั่วรดได้ฉันนั้น

๙๕.

๙๕.

ตเทวํ [Pg.344] ปจฺจเวกฺขนฺติ, เย เต ราคคฺคิทุพฺพลา;

ปติฏฺฐํ สาสเน ลทฺธา, นุกฺกณฺฐา นลสา รตา.

ชนเหล่าใดมีไฟคือราคะเบาบางลงแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นเช่นนั้น ชนเหล่านั้นได้ที่พึ่งในพระศาสนาแล้ว ย่อมไม่ระอา ไม่เกียจคร้าน และยินดีอยู่

๙๖.

๙๖.

พุทฺธาวาทํ [Pg.345] ลภิตฺวาปิ, นาหํสกฺกา นโวมฺหิติ;

โทสํ ตณฺหํ อนาเสนฺโต, ปริปกฺโก กทาภเว;

ปุญฺญกมฺมํ อกโรนฺโต, ปรวชฺชํ อขมนฺโต.

แม้ได้รับพุทธโอวาทแล้ว ก็ยังกล่าวว่า 'ฉันทำไม่ได้' ไม่กำจัดโทสะและตัณหา เมื่อไรเล่าจะถึงความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ หากยังไม่ทำบุญกุศล และไม่ยอมอดทนต่อโทษของผู้อื่น

๙๗.

๙๗.

กาย สงฺขาริกา ตณฺหา, นีจานีจกราจ สา;

จิตฺตสงฺขาริกา สทฺธา, อุจฺจา อุจฺจกราจ สา.

ตัณหาอันปรุงแต่งกาย ย่อมทำให้บุคคลต่ำลงๆ ส่วนศรัทธาอันปรุงแต่งจิต ย่อมทำให้บุคคลสูงขึ้นๆ

๙๘.

๙๘.

ทสฺสนีเย [Pg.346] รตา ตณฺหา, สทฺธาสฺวาจารภตฺติกา;

วิกิณฺณจาริกา ตณฺหา, สทฺธา วิสทจารินี.

ตัณหาย่อมยินดีในสิ่งที่น่าดูน่าชม ศรัทธาย่อมมีความภักดีในอาจาระอันดี; ตัณหาย่อมมีปกติเที่ยวไปอย่างฟุ้งซ่าน ศรัทธาย่อมมีปกติเที่ยวไปอย่างผ่องใส

๙๙.

๙๙.

มโนกิเลสิกา ตณฺหา, สานุคานนฺต ทุกฺขทา;

จิตฺตปฺปสาทิกา สทฺธา, อตฺตานุค สุขาวหา.

ตัณหาทำใจให้เศร้าหมอง ย่อมให้ทุกข์หาที่สุดมิได้แก่ผู้ติดตามมันไป; ศรัทธาทำจิตให้ผ่องใส ย่อมนำสุขมาให้แก่ผู้ติดตามตนไป

๑๐๐.

๑๐๐.

ตณฺหา [Pg.347] สทฺธาน มิจฺเจวํ, วิเสสํ ชาน ตตฺวโต;

ญตฺวา ตณฺหํ วินาเสยฺย, สทฺธํภาเวยฺย เจตสิ.

พึงทราบความแตกต่างของตัณหาและศรัทธาโดยสภาวะตามความเป็นจริงอย่างนี้; เมื่อทราบแล้ว พึงกำจัดตัณหาเสีย และพึงเจริญศรัทธาไว้ในใจ

๑๐๑.

๑๐๑.

อุจฺฉุกํ ยนฺตปตฺตมฺปิ, สญฺจุณฺณิตมฺปิ จนฺทนํ;

มธุรํว สุคนฺธํว, เมตฺติว หึสิโตปิ สํ.

อ้อยแม้ถูกใส่เข้าเครื่องยนต์ (บีบ) ไม้จันทน์แม้ถูกบดละเอียด ย่อมมีรสหวานและมีกลิ่นหอมฉันใด; ผู้มีเมตตาแม้ถูกเบียดเบียน ก็เป็นเช่นนั้น (คือยังมีเมตตา) ฉันนั้น

๑๐๒.

๑๐๒.

อตฺตจฺเฉทมฺปิ [Pg.348] วาเสติ, สุคนฺเธนิว จนฺทนํ;

สนฺโต เมตฺตาสุคนฺเธน, อตฺตหึสมฺปิ วาสเย.

ไม้จันทน์แม้ถูกตัด ก็ยังอบอวลด้วยกลิ่นหอมของตน; สัตบุรุษย่อมอบอวลด้วยกลิ่นหอมแห่งเมตตา แม้ต่อผู้ที่เบียดเบียนตน

๑๐๓.

๑๐๓.

กทาจิปิ น ทุคฺคนฺธิ, สุกฺขํ จุณฺณมฺปิ จนฺทนํ;

ตเถว ทุกฺขปตฺโตปิ, น สนฺโต ปาปการโก.

ไม้จันทน์แม้แห้งเป็นผง ก็ไม่ส่งกลิ่นเหม็นในกาลไหนๆ; สัตบุรุษแม้ประสบทุกข์ ก็ไม่เป็นผู้ทำบาป ฉันนั้น

๑๐๔.

๑๐๔.

ขเม [Pg.349] วชฺชํ กเรยฺยตฺถํ, พุทฺธขนฺติ มนุสฺสรํ;

เมตฺตาตินฺเตน เวรีปิ, นุปนาโห สิยตฺตนิ.

พึงอดโทษ พึงบำเพ็ญประโยชน์ โดยระลึกถึงพระขันติของพระพุทธเจ้า; เมื่อใจชุ่มชื่นด้วยเมตตา แม้ต่อศัตรู ก็ไม่พึงมีความผูกพยาบาทในตน

๑๐๕.

๑๐๕.

นคจฺฉติ ต มกฺโกโส, มเมวา นตฺถการโก;

อิติ ญตฺวาว สปฺปญฺโญ, เนว กฺโกเสยฺย กิญฺจนํ.

คำด่านั้นย่อมไม่มาถึงเรา (หากไม่รับ) และย่อมเป็นตัวการทำความพินาศแก่เรา (หากรับไว้); บัณฑิตรู้ดังนี้แล้ว ไม่พึงด่าว่าใครๆ เลย

๑๐๖.

๑๐๖.

อกฺโกโส [Pg.350] มํ นอาคจฺเฉ,ตสฺเสวา นตฺถการโก;

อิติ ญตฺวา ติติกฺเขยฺย,น ปจฺจกฺโกสนํ กเร.

คำด่าย่อมไม่มาถึงเรา (หากไม่รับ) และย่อมเป็นตัวการทำความพินาศแก่เขา (ผู้ด่า) เท่านั้น; บัณฑิตรู้ดังนี้แล้ว พึงอดทน ไม่พึงด่าตอบ

๑๐๗.

๑๐๗.

อกฺโกสก นยํ คณฺหิ,ปจฺจกฺโกโส น โส วโร;

พุโธ ตํ นานุคาเหยฺย,มา โสว ปาปิโย ภเว.

ผู้ด่าย่อมถือเอาทางที่ไม่ดี การด่าตอบนั้นไม่ประเสริฐเลย; บัณฑิตไม่พึงดำเนินตามทางนั้น เพื่อมิให้ตนเองเป็นคนเลวทราม (ยิ่งกว่าเขา)

๑๐๘.

๑๐๘.

ตณฺหาวิชฺชาจ [Pg.351] มูลาทฺเว, สํสารวิสปาทเป;

สพฺภตฺติ สทฺธมฺมสฺสุตํ, ทฺเวเยว มธุรา ผลา.

ตัณหาและอวิชชาเป็นรากเหง้าสองประการของต้นไม้พิษคือสังสารวัฏ; ส่วนความภักดีในพระสัทธรรมและการฟังพระสัทธรรม เป็นผลไม้อันหวานชื่นสองประการ

๑๐๙.

๑๐๙.

โสเธ จิตฺต มุปกฺกมฺม, สุทฺธํ อุปกฺกเมน ตํ;

วเห สุขํ อสงฺเขยฺยํ, ทุกฺขํ อโสธิตํ มลิ.

พึงชำระจิตด้วยความพยายาม จิตที่บริสุทธิ์ด้วยความพยายามนั้น ย่อมนำสุขหาประมาณมิได้มาให้; ส่วนจิตที่ยังไม่ได้ชำระซึ่งยังมีมลทิน ย่อมนำทุกข์มาให้

๑๑๐.

๑๑๐.

โสธิตํ [Pg.352] สุคตึเนติ, ทุคฺคตึว อโสธิตํ;

จิตฺตํ โสเธตุ มาลิมฺเป, ราคโทส มเลหิ ตํ.

จิตที่ชำระแล้วย่อมนำไปสู่สุคติ ส่วนจิตที่ยังไม่ได้ชำระย่อมนำไปสู่ทุคติ; พึงชำระจิตให้สะอาด อย่าให้แปดเปื้อนด้วยมลทินคือราคะและโทสะ

๑๑๑.

๑๑๑.

โทเสชา นาสิตา เยน,สาสเนวตฺถิ โสนโย;

นตฺถญฺญตฺถ ตมาทาย,พุโธ นาเสตุ ตํทฺวยํ.

หนทางที่ใช้ทำลายโทษ (กิเลส) ทั้งหลายได้นั้น มีอยู่ในพระศาสนาเท่านั้น ไม่มีในที่อื่น; บัณฑิตพึงถือเอาหนทางนั้นแล้วทำลายโทษทั้งสอง (ราคะและโทสะ) นั้นเสีย

๑๑๒.

๑๑๒.

รนกุนวาสิ [Pg.353] กตาวาเส, ทคุํเจตี ปุรตฺถิเม;

วสตา อคฺคธมฺเมน, เถเรน รจิโต อยนฺติ.

คัมภีร์นี้ พระเถระนามว่าอัคคธัมมะ ผู้พำนักอยู่ในอาวาสที่สร้างขึ้น ณ เมืองรนกุณะ (ย่างกุ้ง) ทางทิศตะวันออกของพระเจดีย์ดคุม (ชเวดากอง) เป็นผู้รจนาไว้