Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Caturārakkhadīpanī

चतुराआरक्खदीपनी (चार संरक्षणांचे स्पष्टीकरण)

Kāyapaccavekkhaṇā

कायपच्चवेक्खणा (कायाचे प्रत्यवेक्षण)

1. Dussīlakathā,

१. दुस्सीलकथा (दुःशीलतेविषयीची कथा)

2. Sīlānisaṃsakathā,

२. सीलानिसंसकथा (शीलाच्या अनुशंसाची कथा)

3. Anūsāsanakathā,

३. अनुसासनाकथा (अनुशासनाची कथा)

4. Āvāsikācārakathā,

४. आवासिकाचारकथा (आवासिक भिक्खूंच्या आचाराची कथा)

5. Paccayanissaggakathā,

५. पच्चयनिस्सग्गकथा (प्रत्यय विसर्जनाची कथा)

6. Pātimokkhakathā,

६. पातिमोक्खकथा (पातिमोक्खाची कथा)

7. Dāyakovādakathā,

७. दायकोवादकथा (दायकांना दिलेल्या उपदेशाची कथा)

Paṇāmapaṭiñā

पणामपटिञ्ञा (प्रणाम आणि प्रतिज्ञा)

1.

१.

Cakkavāḷa [Pg.1] nahutā ga, devāli gaṇa cumbito;

Buddha pādambujo ṭhātu, sīse dayā tigandhajo.

दहा हजार चक्रवाळांतील देवगणांनी ज्यांचे चुंबन घेतले आहे, असे आणि करुणेच्या त्रिविध सुगंधातून उत्पन्न झालेले बुद्धांचे चरणकमल माझ्या मस्तकावर विराजमान होवोत.

2.

२.

Nanta [Pg.2] cakkavāḷa bbhugga, guṇa sanniccitaṃ jinaṃ;

Vande tappūjitaṃ dhammaṃ, tajjaṃ saṅghañca nimmalaṃ.

अनंत चक्रवाळांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्या आणि गुणांचा संचय करणाऱ्या अशा जिन (बुद्ध) चरणी मी वंदन करतो; त्यांनी पूजिलेल्या धम्माला आणि त्या धम्मापासून उत्पन्न झालेल्या निर्मळ संघाला मी वंदन करतो.

3.

३.

Vakkhāmi [Pg.3] caturārakkhaṃ, sambuddha vacana nvayaṃ;

Appamādāvahaṃ etaṃ, sottabbaṃ bhavabhīruhi.

सम्यक्संबुद्धांच्या वचनांनुसार असणाऱ्या आणि अप्रमाद (जागरूकता) उत्पन्न करणाऱ्या या 'चतुराआरक्ख' (चार संरक्षणां) विषयी मी सांगेन; संसाराचे भय बाळगणाऱ्यांनी (भवभीरूंनी) याचे श्रवण करावे.

4.

४.

Buddhānussati [Pg.4] maraṇā, bhubhā mettāca bhāvanā;

Appamādāya ārakkhā, catasso mānitā sataṃ.

बुद्धानुस्सती (बुद्धांचे स्मरण), मरणस्सती (मरणाचे स्मरण), असुभ भावना (अशुभाची भावना) आणि मेत्ता भावना (मैत्री भावना) – अप्रमादासाठी (जागरूकतेसाठी) या चार संरक्षणांना सज्जनांनी नेहमीच आदर दिला आहे.

1. Buddhānūssati bhāvanā,

१. बुद्धानुस्सती भावना (बुद्धांच्या गुणांचे अनुस्मरण करण्याची भावना)

2. Maraṇassati bhāvanā,

२. मरणस्सती भावना (मरणाचे अनुस्मरण करण्याची भावना)

3. Asubha bhāvanā,

३. असुभ भावना (अशुभाची भावना)

4. Mettā bhāvanā,

४. मेत्ता भावना (मैत्री भावना)

5.

५.

Buddhovādaṃ [Pg.5] saritvāva, maccubbiggā sukhesino;

Sītā sītataraṃ yanti, subhamettambusi-ṭṭhitā.

बुद्धांच्या उपदेशाचे स्मरण करून, मृत्यूने भयभीत झालेले आणि सुखाचे इच्छुक असणारे लोक, कल्याणकारी मैत्रीरूपी जलामध्ये स्थित होऊन शीतल आणि अत्यंत शीतल अशा (निर्वाण) अवस्थेला प्राप्त होतात.

6.

६.

Maraṇaggi vāraṇambu, sambuddhavacanaṃ yidaṃ;

Bahū tadaggi santattā, sītāvāsuṃ tadambunā.

सम्यक्संबुद्धांचे हे वचन मरणरूपी अग्नीला शांत करणारे जल आहे. त्या अग्नीने तप्त झालेले अनेक लोक या जलाच्या साहाय्याने शीतल झाले आहेत.

7.

७.

Saddhaṃ [Pg.6] buddhena tejetvā, mānaṃ maraṇacintayā;

Asubhāya hane rāgaṃ, dosaṃ mettāya paññavā.

प्रज्ञावंताने बुद्धांच्या द्वारे श्रद्धेला तीव्र करून, मरणाच्या चिंतनाने मानाचा (अहंकाराचा) नाश करावा; तसेच असुभ भावनेने रागाचा आणि मैत्री भावनेने द्वेषाचा नाश करावा.

1. Buddhānussati niddesa

१. बुद्धानुस्सती निद्देस (बुद्धानुस्मृतीचे स्पष्टीकरण)

1.

१.

Arahaṃ [Pg.7] sammāsambuddho, vijjakkhi caraṇappado;

Sugato sugado satthā, sabbaññū bhagavādamo.

ते अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्या आणि चरणाने युक्त, सुगत (उत्तम गती प्राप्त केलेले), सुवचन बोलणारे, शास्ता (गुरू), सर्वज्ञ, भगवंत आणि (दमनाचा योग्य असणाऱ्यांचे) दमन करणारे आहेत.

2.

२.

Ārakattārihantattā[Pg.9], pāpākārakatoraho;

Hata cakkārato pūjā, rahattā cārahaṃ name.

क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, अर्हंतत्वामुळे, एकांतातही पाप न करण्यामुळे, संसारचक्राचे आरे नष्ट केल्यामुळे आणि पूजेस पात्र असल्यामुळे, मी त्या 'अर्हत' भगवंतांना वंदन करतो.

3.

३.

Samutte [Pg.11] jiya gihīnaṃ, anupubbikatho jino;

Adāsi paramaṃ tuṭṭhiṃ, saccāni dassayaṃ divā.

गृहस्थांना अनुक्रमिक उपदेशाने (अनुपुब्बिकथा) प्रोत्साहित करून, जिन (बुद्धांनी) दिवसा सत्य (चार आर्यसत्ये) दाखवून त्यांना परम संतोष दिला.

4.

४.

Bhikkhūnaṃ [Pg.12] paṭhame yāme, pāyesi amatāgadaṃ;

Jātikhettāga devānaṃ, kaṅkhacchedo sa majjhime;

रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात त्यांनी भिक्खूंना अमृतरूपी औषध (धम्म) पाजले; आणि मध्यम प्रहरात संपूर्ण जगातून (जातीखेत्तातून) आलेल्या देवांच्या शंकांचे निरसन केले.

5.

५.

Ādo phalasukhaṃ vedi, majjhe seyya makā jino;

Veneyyo lokanaṃ ante, pacchimepi tidhā kate.

रात्रीच्या अंतिम प्रहराचे तीन भाग केले असता, पहिल्या भागात जिन (बुद्धांनी) फलसुखाचा अनुभव घेतला, मध्यम भागात त्यांनी शयन केले, आणि अंतिम भागात त्यांनी जगातील विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांचे अवलोकन केले.

6.

६.

Khedaṃ [Pg.14] agaṇayaṃ nātho, pañca buddhakataṃ vahaṃ;

Satthasiddho paratthaṃva, byāvaṭo sumahādayo.

शारीरिक थकव्याची पर्वा न करता, बुद्धांच्या पाच कर्तव्यांचे पालन करणारे, अत्यंत दयाळू आणि शास्ता म्हणून सिद्ध झालेले ते नाथ (बुद्ध) केवळ परोपकारातच मग्न राहिले.

7.

७.

Caṅkamitvā nisīditvā, rattiṃdivañca jhāyituṃ;

Supituṃ majjhayāmeva, buddho bhikkhūna movadi.

चंक्रमण करून आणि बसून, रात्रंदिवस ध्यान करावे आणि केवळ रात्रीच्या मध्यम प्रहरातच शयन करावे, असा उपदेश बुद्धांनी भिक्खूंना दिला.

8.

८.

Nāla [Pg.15] mālasituṃ tassa, mahāvīrassa sāsane;

Pamādāya munindassa, kataññū sādhu sammato.

त्या मुनींद्रांच्या, महावीरांच्या शासनात आळस करणे योग्य नाही; कृतज्ञ आणि सज्जनांनी संमत मानलेल्या व्यक्तीने प्रमाद (निष्काळजीपणा) करू नये.

9.

९.

Anaññātassa ñātāya, apattassaca pattiyā;

Ārabhetuṃva no yutto, appamatto rahogato.

जे अद्याप जाणले नाही ते जाणण्यासाठी आणि जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, आपण एकांतात जाऊन अप्रमत्त (जागरूक) होऊन प्रयत्न करणेच योग्य आहे.

10.

१०.

Ārabbhatha [Pg.16] nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;

Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro.

आरंभ करा, बाहेर पडा (प्रयत्न करा), बुद्ध शासनात स्वतःला जोडून घ्या; हत्ती ज्याप्रमाणे गवताची झोपडी नष्ट करतो, त्याप्रमाणे मृत्यूच्या सेनेचा नाश करा.

11.

११.

Yo [Pg.17] imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihissati;

Pahāya jāti saṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissati;

जो कोणी या धम्म आणि विनयामध्ये अप्रमत्त (जागरूक) होऊन राहील, तो जन्म-संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल.

12.

१२.

Iti [Pg.18] uyyojanaṃ mhākaṃ, muttassa muttiyā saraṃ;

Nayuttova pamādāya, mahādayassa satthuno.

मुक्त झालेल्या त्या महाकारुणिक शास्त्यांचे (बुद्धांचे) आम्हा मुमुक्षूंसाठी (मुक्तीची इच्छा करणाऱ्यांसाठी) हेच प्रोत्साहन आहे; त्यामुळे प्रमाद (निष्काळजीपणा) करणे अजिबात योग्य नाही.

13.

१३.

Suttena dubbitakkena, akicca karaṇenavā;

Mogha kālakkhayo mando, dukkhassantaṃ kathaṃkare.

झोपण्यात, वाईट विचारांमध्ये किंवा अकरणीय (न करण्याजोग्या) कामांमध्ये व्यर्थ वेळ घालवणारा मंद बुद्धीचा माणूस दुःखाचा अंत कसा करू शकेल?

14.

१४.

Ākāsaṃ [Pg.19] cakkavāḷañca, sattā buddhaguṇā pica;

Anantānāma cattāro, paricchedo navijjati.

आकाश, चक्रवाळ, प्राणी आणि बुद्धांचे गुण – हे चार अनंत आहेत, यांची कोणतीही सीमा आढळत नाही.

15.

१५.

Yathāpi nabha mākāsaṃ, aṅgularajjuyaṭṭhibhi;

Minetuṃ neva sakkoti, evaṃ kenaci tagguṇaṃ.

ज्याप्रमाणे आकाशाला बोटांनी, दोरीने किंवा काठीने मोजणे कोणालाही शक्य नाही, त्याचप्रमाणे बुद्धांच्या गुणांचे मोजमाप करणे कोणालाही शक्य नाही.

2. Maraṇassatiniddesa

२. मरणस्सती निद्देस (मरणानुस्मृतीचे स्पष्टीकरण)

1.

१.

Maraṇassati [Pg.23] micchanto, tāva buddhavaco suṇa;

Avikkhittena cittena, sambuddha vacanaṃ hidaṃ.

मरणस्सतीची (मरणाच्या स्मरणाची) इच्छा करणाऱ्याने आधी बुद्धांचे वचन ऐकावे; एकाग्र चित्ताने सम्यक्संबुद्धांचे हे वचन ऐकावे.

2.

२.

Animitta [Pg.24] manaññātaṃ, maccānaṃ idha jīvitaṃ;

Kasirañca parittañca, tañca dukkhena saṃyutaṃ.

येथे मर्त्यांचे जीवन अनिश्चित आणि अज्ञात आहे; ते कठीण आणि अल्प आहे, आणि दुःखाने युक्त आहे.

3.

३.

Na hi so pakkamo atthi, yena jātā namiyyare;

Jarampi patvā maraṇaṃ, evaṃdhammā hi pāṇino.

असा कोणताही उपाय नाही ज्याने जन्मलेले मरणार नाहीत; वृद्धत्वाप्रत पोहोचूनही मृत्यू येतोच, कारण प्राण्यांचा स्वभावच असा आहे.

4.

४.

Phalāna [Pg.25] miva pakkānaṃ, pāto patanato bhayaṃ;

Evaṃ jātāna maccānaṃ, niccaṃ maraṇa to bhayaṃ.

ज्याप्रमाणे पिकलेल्या फळांना सकाळी गळून पडण्याची भीती असते, त्याचप्रमाणे जन्मलेल्या मर्त्यांना नेहमी मृत्यूची भीती असते.

5.

५.

Yathāpi kumbhakārassa, katā mattikabhājanā;

Sabbe bhedapariyantā, evaṃ maccāna jīvitaṃ.

ज्याप्रमाणे कुंभाराने बनवलेली मातीची भांडी अखेर फुटून नष्ट होतात, त्याचप्रमाणे मर्त्यांचे जीवन आहे.

6.

६.

Daharāca [Pg.26] mahantāca, yebālā yeca paṇḍitā;

Sabbe maccuvasaṃ yanti, sabbe maccuparāyanā.

तरुण असो वा वृद्ध, मूर्ख असो वा पंडित, सर्वजण मृत्यूच्या स्वाधीन होतात, सर्व मृत्यूच्याच अधीन आहेत.

7.

७.

Tesaṃ maccuparetānaṃ, gacchataṃ paralokato;

Napitā tāyate puttaṃ, ñātivāpana ñātake;

मृत्यूने ग्रासलेल्या आणि परलोकात जाणाऱ्या त्या लोकांचे, पिता आपल्या पुत्राचे रक्षण करू शकत नाही, आणि नातेवाईक आपल्या नातेवाईकांचे रक्षण करू शकत नाहीत.

8.

८.

Pekkhataññeva [Pg.27] ñātīnaṃ, passa lālappataṃ puthu;

Ekamekova maccānaṃ, go vajjhoviya niyyati.

नातेवाईक पाहत असताना आणि पुष्कळ आक्रोश करत असताना, मर्त्यांना एकामागून एक कसे नेले जाते ते पहा, जसे वधशाळेकडे जाणाऱ्या बैलाला नेले जाते.

9.

९.

Eva mabbhāhato loko, maccunāca jarāyaca;

Tasmā dhīrā nasocanti, viditvā loka pariyāyaṃ.

अशा प्रकारे हा लोक (जग) मृत्यू आणि जरेने (वृद्धत्वाने) ग्रस्त आहे; म्हणून ज्ञानी लोक जगाचा स्वभाव जाणून शोक करत नाहीत.

10.

१०.

Aññepi [Pg.28] passa gamane, yathā kammupage nare;

Maccuno vasamāgamma, phandantevidha pāṇino.

आपल्या कर्मानुसार जाणाऱ्या इतरही माणसांचे प्रयाण पहा; मृत्यूच्या स्वाधीन होऊन येथील प्राणी कसे तडफडतात ते पहा.

11.

११.

Yena yenahi maññanti,Tatotassa hi aññathā;

Etādiso vinābhāvo,Passa lokassa pariyāyanti.

ते ज्या ज्या प्रकारे विचार करतात, त्यापेक्षा ते वेगळेच घडते; असा हा वियोग आहे, जगाचा हा नियम पहा.

[Sulla sutte vuttaṃ.]

[शल्ल सुत्तात (Salla Sutta) म्हटले आहे.]

12.

१२.

Yathāpi [Pg.29] selā vipulā,Nabhaṃ āhacca paccatā;

Samantā anupari yeyyuṃ,Nippothentā catuddisā.

ज्याप्रमाणे आकाशाला भिडणारे विशाल पाषाणमय पर्वत चारी दिशांनी सर्वांना चिरडत पुढे सरकतात.

13.

१३.

Evaṃ jarāca maccuca,Adhivattanti pāṇine;

Khattiyebrāhmaṇe vesse,Sudde caṇḍāla pakkuse;

Nakiñci parivajjeti,Sabbamevā bhimaddati.

त्याचप्रमाणे जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यू प्राण्यांवर आक्रमण करतात; मग ते क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चंडाल किंवा पुक्कस असोत; ते कोणालाही सोडत नाहीत, सर्वांनाच चिरडून टाकतात.

14.

१४.

Na [Pg.30] tattha hatthi naṃ bhummi, na rathānaṃ napattiyā;

Na cāpi mantayuddhena, sakkā jetuṃ dhanenavā.

तेथे हत्ती, रथ किंवा पायदळाला स्थान नाही; तसेच मंत्रयुद्धाने किंवा धनानेही त्यावर विजय मिळवता येत नाही.

15.

१५.

Tasmāhi [Pg.31] paṇḍito poso,Sampassaṃ attha mattano;

Buddhe dhamme ca saṅgheca,Dhīro saddaṃ nivesaye.

म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण पाहणाऱ्या सुज्ञ आणि धीर पुरुषाने बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवली पाहिजे.

16.

१६.

Yo dhammacārī kāyena, vācāya uda cetasā;

Idhevanaṃ pasaṃsanti, paccasagge pamodatīti.

जो मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने धम्माचे आचरण करतो, त्याची याच लोकात प्रशंसा होते आणि मृत्यूनंतर तो सुगतीमध्ये आनंदित होतो.

[Pabbatū mama sutte vuttaṃ.]

[पब्बतूपम सुत्तात (Pabbatūpama Sutta) म्हटले आहे.]

17.

१७.

Yathā [Pg.32] vārivaho pūro, vahe rukkhe pakūlaje;

Evaṃ jarāmaraṇena, vuyhante sabba pāṇino.

ज्याप्रमाणे पाण्याचा पूर काठावर उगवलेल्या वृक्षांना वाहून नेतो, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणी जरा आणि मृत्यूद्वारे वाहून नेले जातात.

18.

१८.

Daharāpi hi miyyanti,Narāca athanāriyo;

Tattha ko visāseposo,Daharo mhītijīvite.

कारण तरुणही मरतात, मग ते पुरुष असोत वा स्त्रिया; अशा वेळी 'मी तरुण आहे' असे समजून माणसाने जीवनावर काय विश्वास ठेवावा?

19.

१९.

Sāya [Pg.33] meke nidissanti, pāto diṭṭhā bahujjanā;

Pāto eke nadissanti, sāyaṃ diṭṭhā bahujjanā.

सकाळी दिसणारे अनेक लोक संध्याकाळी दिसत नाहीत, आणि संध्याकाळी दिसणारे अनेक लोक सकाळी दिसत नाहीत.

20.

२०.

Ajjeva kiccaṃ ātappaṃ, ko jaññā maraṇaṃ suve;

Nahi no saṅkaraṃ tena, mahāsenana maccunāti.

आजच प्रयत्न केला पाहिजे, उद्या मृत्यू येईल हे कोणाला ठाऊक आहे? कारण त्या महासेना असलेल्या मृत्यूशी आपला कोणताही करार होऊ शकत नाही.

[Jātakesuvuttaṃ.]

[जातक कथांमध्ये म्हटले आहे.]

21.

२१.

Natthetthañño [Pg.34] nusāsanto, sayaṃvattāna movada;

Jineritā nusārena, bhikkhu saṃsāra bhīruko.

येथे दुसरा कोणी उपदेश करणारा नाही, स्वतःच स्वतःला उपदेश कर; जिनांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशानुसार, संसाराला भिणाऱ्या भिक्खूने आचरण करावे.

22.

२२.

Ahivāpi [Pg.35] maṃ ḍaṃseyya, aññepi visadhārino;

Apiyāpica ghāteyyuṃ, uppajjeyyuṃ rujāpime.

सर्प किंवा इतर विषारी प्राणी मला दंश करू शकतात; अप्रिय शत्रू माझा घात करू शकतात, किंवा मला रोग उत्पन्न होऊ शकतात.

23.

२३.

Maccusenā vudhāsaṅkhyā, bāhirajjhattu paddavā;

Tehāyu pīḷitaṃchejjaṃ, marissa majjavā suve.

मृत्यूच्या सैन्याची शस्त्रे अगणित आहेत, बाह्य आणि अंतर्गत उपद्रव आहेत; त्यांनी पीडित होऊन आयुष्य नष्ट होईल, मी आज किंवा उद्या मरेन.

24.

२४.

Aḷakkā [Pg.36] hi gavādīhi, corādīhi arīhipi;

Abhiṇha sannipātehi, rujā chanavutīhipi.

पिसाळलेले कुत्रे, गायी इत्यादींद्वारे, चोर आणि शत्रूंद्वारे, सततच्या त्रिदोष प्रकोपाने आणि शहाण्णव प्रकारच्या रोगांद्वारे मृत्यू येऊ शकतो.

25.

२५.

Bahūna mupakārehi, annodakādikehipi;

Marissaṃ pīḷito niccaṃ, nirujjheyyāyu ajjavā.

अन्न, पाणी इत्यादी अनेक उपकारक गोष्टींनी देखील नेहमी पीडित होऊन मी मरेन, आणि माझे आयुष्य आज किंवा उद्या समाप्त होईल.

26.

२६.

Bahvāvudhe [Pg.37] visajjeti, nilleṇaṃ maccuniddayo;

Vasantaṃ bhavasaṅgāme, namutto koci āvudhā;

निर्दयी मृत्यू आश्रय नसलेल्यांवर अनेक शस्त्रे सोडतो; या भव-संग्रामात राहणारा कोणीही त्याच्या शस्त्रांपासून मुक्त नाही.

27.

२७.

Mahabbalā mahāpaññā, mahiddhikā mahaddhanā;

Namuttā sammāsambuddho, sabbalokādhipo api;

महाबली, महाज्ञानी, महाऋद्धिवान आणि महाधनी देखील मुक्त झाले नाहीत; संपूर्ण जगाचे स्वामी असलेले सम्यक संबुद्ध देखील मृत्यूपासून सुटू शकले नाहीत.

28.

२८.

Mayā [Pg.38] samā navā vuddhā, tadāvudhehi te matā;

Tathā hampi marissāmi, leṇaṃ puññaṃva me kataṃ.

माझ्यासारखे तरुण किंवा वृद्ध त्या शस्त्रांनी मरण पावले; त्याचप्रमाणे मीही मरेन, मी केलेले पुण्य हेच माझे एकमेव शरण आहे.

29.

२९.

Pathabyāpādayo dhātthū,Āhārā bhojanādayo;

Sītuṇha mutunāmetaṃ,Dosā pittasemhānilā.

पृथ्वी, आप (पाणी) इत्यादी धातू (महाभूते), आहार-भोजन इत्यादी, शीत आणि उष्ण ऋतू, आणि पित्त, कफ व वायू हे दोष होत.

30.

३०.

Dhātvāhāru [Pg.39] tudosānaṃ, samatte vāyu tiṭṭhati;

Visame taṅkhaṇaññeva, chejja mappaṃ parādhinaṃ.

धातू, आहार, ऋतू आणि दोष यांच्या समतोलपणातच प्राण टिकून राहतो; त्यांच्या विषमतेत त्याच क्षणी हे अल्प आणि पराधीन आयुष्य नष्ट होते.

31.

३१.

Dhātvā hārutu dosānaṃ, visamā svepyakallako;

Ussāhe kallakāleva, kiṃkareyyaakallako;

धातू, आहार, ऋतू आणि दोष यांच्या विषमतेमुळे उद्या देखील माणूस आजारी पडू शकतो; म्हणून निरोगी असतानाच उत्साह दाखवला पाहिजे, आजारी माणूस काय करू शकणार?

32.

३२.

Uppajjeyyuṃ [Pg.40] rujā svepi, asāto dukkhamā kharā;

Puretaraṃva ārabbhe, māpacchā anutāpanaṃ.

उद्या देखील दुःखद, अप्रिय आणि तीव्र रोग उत्पन्न होऊ शकतात; म्हणून आधीच साधनेला प्रारंभ करावा, जेणेकरून नंतर पश्चात्ताप करावा लागणार नाही.

33.

३३.

Sattānaṃ [Pg.41] nīcakammānaṃ, saraṇopi bhayaṅkaro;

Nīcānīcaṃ najānāmi, maraṇāsannatampica.

हीन कर्म करणाऱ्या प्राण्यांसाठी शरण देखील भयकारक असते; मी उच्च-नीच जाणत नाही, आणि मृत्यूच्या समीपतेलाही जाणत नाही.

34.

३४.

Kamma pīḷita sattānaṃ, taṅkhaṇampi bhayubbhavo;

Mareyya majjavā svevā, nayuttova pamajjituṃ.

कर्माने पीडित असलेल्या प्राण्यांना त्याच क्षणी भयाची उत्पत्ती होते; आज किंवा उद्या मृत्यू येऊ शकतो, म्हणून प्रमाद करणे योग्य नाही.

35.

३५.

Puññakkhīṇā pajā khippaṃ, ahetunāpi nassaye;

Suddhacitto marissāmi, na kiliṭṭhena cetasā.

पुण्य क्षीण झालेले लोक विनाकारण देखील लवकरच नष्ट होतात; मी शुद्ध चित्ताने मरेन, मलिन मनाने नाही.

36.

३६.

Upacchedāpi [Pg.42] me santi, bhavābhavacitā bahū;

Chejjaṃ tehāyu ajjāpi, sādhvāsumārabhe mataṃ;

विविध जन्मांमध्ये संचित केलेले माझे अनेक उपच्छेदक कर्म आहेत; त्यांच्यामुळे आजच माझे आयुष्य संपुष्टात येऊ शकते, म्हणून त्वरित साधना सुरू करणे योग्य आहे.

37.

३७.

Kammā parādha sattānaṃ, vināse paccupaṭṭhite;

Anayo nayarūpena, buddhimākamya tiṭṭhati.

कर्म-अपराधांमुळे प्राण्यांचा विनाश जवळ आला असता, अनय (अहित) देखील बुद्धिमंताला नयाच्या (हिताच्या) रूपात भासतो.

38.

३८.

Maraṇāsanna [Pg.43] taññeva, cinteyya paññavā sato;

Evaṃ cintayanto santo, napāpaṃ kattu mussahe.

बुद्धिमान आणि जागरूक माणसाने मृत्यूच्या समीपतेचाच विचार करावा; असा विचार करणारा शांत पुरुष कोणतेही पाप करण्याचे धाडस करत नाही.

39.

३९.

Maraṇāsanna taññeva, cinteyya buddhasāvako;

Evaṃ cintayanto santo, kadācipi anuṇṇato.

बुद्धश्रावकाने मरणासन्न (मरण जवळ आले आहे) असाच विचार करावा; असा विचार करणारा शांत चित्ताचा मनुष्य कधीही गर्विष्ठ होत नाही।

40.

४०.

Addhāga [Pg.44] maraṇaṃ pañño, puretaraṃva cintaye;

Kare kātabba kammañca, evaṃ so nānusocati.

बुद्धिमान माणसाने मृत्यू निश्चित आहे असा आधीच विचार करावा; आणि जे कर्तव्यकर्म आहे ते करावे, म्हणजे तो नंतर शोक करत नाही।

41.

४१.

Maraṇāsanna saññī so, appamatto vicakkhaṇo;

Pattepi maraṇe kāle, na sammuḷho nasokavā.

मरणाची सतत जाणीव ठेवणारा तो जागरूक आणि विवेकी पुरुष, मृत्यूची वेळ आली तरीही संभ्रमित होत नाही आणि शोकही करत नाही।

42.

४२.

Maraṇā [Pg.45] sannasaññī so, sodheti attano malaṃ;

Nimmalena cuto bhikkhu, natvevā pāya gāmiko.

मरणाची सतत जाणीव ठेवणारा तो भिक्खू स्वतःचे मळ (विकार) धुवून टाकतो; निर्मळ मनाने मृत्यू पावलेला भिक्खू कधीही अपायगामी (दुर्गतीला जाणारा) होत नाही।

43.

४३.

Sati āsanna maraṇe,Dūrasaññī pamāda vā;

Yo karoti akātabbaṃ,Tadā so atisocati.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो त्याला दूर समजून प्रमादी (बेसावध) राहतो; आणि न करण्याजोगे (अयोग्य) कृत्य करतो, तो नंतर अत्यंत शोक करतो।

44.

४४.

Sati [Pg.46] āsannamaraṇe, dūrasaññī pamādavā;

Ākiṇṇo pāpadhammehi, pajjhāyi dummano tadā.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो त्याला दूर समजून प्रमादी राहतो; तो पापकर्मांनी वेढलेला मनुष्य नंतर दुःखी मनाने पश्चात्ताप करतो।

45.

४५.

Sati āsanna maraṇe, duṭṭho dosoti thaddhavā;

Abhinandati sādeti, tadāso atidukkhito.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो दुष्ट, द्वेषी आणि ताठर राहतो; आणि पापकर्मांचे अभिनंदन करतो व त्यात आनंद मानतो, तो नंतर अत्यंत दुःख भोगतो।

46.

४६.

Sati [Pg.47] āsannamaraṇe, tuvaṭaṃ na cikicchati;

Sañciccāpatti māpanno, tadā so paridevati.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो आपल्या दोषांचे त्वरित निवारण करत नाही; आणि जाणूनबुजून आपत्तीत (दोषात) पडतो, तो नंतर विलाप करतो।

47.

४७.

Sati āsanna maraṇe, gihīhi navakehica;

Saṃsaṭṭho na nulomehi, svativassu mukho tadā.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो गृहस्थांशी आणि नवशिक्यांशी अयोग्य रीतीने संसृष्ट (गुंतलेला) राहतो, तो नंतर अश्रूपूर्ण चेहऱ्याने रडत राहतो।

48.

४८.

Sati [Pg.48] āsanna maraṇe, kuhako kuladūsako;

Micchājīva samāpanno, dunnimittova so cuto.

मृत्यू जवळ आलेला असतानाही, जो ढोंगी, कुळाला दूषण लावणारा आणि मिथ्या आजीविकेत मग्न असतो, तो वाईट चिन्हांसह मृत्यू पावतो।

49.

४९.

Sasokī [Pg.49] sahanandīca, dukkhe dukkho sukhe sukho;

Gihikammesu ussukko, passaṃ gijjhakūṭaṃ cuto.

इतरांच्या शोकात शोकाकुल आणि आनंदात आनंदी होणारा, दुःखात दुःखी आणि सुखात सुखी असणारा, गृहस्थांच्या कामातच व्यस्त राहणारा मनुष्य गिद्धकूट पाहत मृत्यू पावतो।

50.

५०.

Marissanti anāvajja, kilesātura pīḷito;

Kimikhajjavaṇo sāva, bhanto kiṃ sugatiṃ vaje.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, क्लेशांनी पीडित आणि व्याकुळ झालेला, किड्यांनी खाल्लेल्या जखमेसारखा असलेला तो भ्रष्ट मनुष्य सुगतीला कसा बरे जाईल?

51.

५१.

Marissanti [Pg.50] anāvajja, dhuradvayaṃ na pūrati;

Ganthaṃ vipassanaṃ tandī, kāruññoyeva so cuto.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, जो दोन्ही धुरे (ग्रंथधुरा आणि विपश्यनाधुरा) पूर्ण करत नाही; ग्रंथ अभ्यास आणि विपश्यना करण्यात आळशी असलेला तो अत्यंत दयनीय अवस्थेत मृत्यू पावतो।

52.

५२.

Marissanti anāvajja, kilesānaṃ vasānugo;

Sambuddhā-ṇaṃ vītikkanto, kāruñño natthi tassamo.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, जो क्लेशांच्या आहारी जातो आणि सम्यकबुद्धांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करतो, त्याच्यासारखा दयनीय दुसरा कोणी नाही।

53.

५३.

Marissanti [Pg.51] anāvajjaṃ, dhanamesī adhammato;

Puññe cintāpi nuppajji, nirayaṃ so manaṃ gato.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, ज्याने अधर्माने संपत्ती मिळवली; ज्याच्या मनात पुण्याचा विचारही कधी आला नाही, तो निश्चितच नरकात गेला।

54.

५४.

Mareyyanti anāvajjaṃ, dhanaṃ cini adhammato;

Citaṃ citaṃ ihevetaṃ, tasmiṃgiddho sa pettiko.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, ज्याने अधर्माने संपत्ती गोळा केली; ती साठवलेली संपत्ती इथेच राहते आणि तिच्यातच लोभी राहिलेला तो प्रेतयोनीत जन्म घेतो।

55.

५५.

Atthā [Pg.52] gehe nivattante, susāne mittabandhavā;

Sukataṃ dukkataṃ kammaṃ, gacchanta manugacchati.

संपत्ती घरातच मागे राहते, मित्र आणि नातेवाईक स्मशानातून परत फिरतात; परंतु माणसाने केलेले सुकृत आणि दुष्कृत हेच त्याच्या मागे मागे जाते।

56.

५६.

Mareyyanti anāvajjaṃ, ihatthaṃ vā nuyuñjati;

Samparāya manapekkho, sujuṃ vā pāyagāmiko.

"मी मरणार आहे" याचा विचार न करता, जो केवळ इहलोकाच्या सुखातच मग्न राहतो; परलोकाची अजिबात काळजी न करणारा तो थेट अपायगामी होतो।

57.

५७.

Mareyyanti [Pg.53] samāvajja, dhammato dhana mesati;

Puññakārī suladdhena, maraṇepi sa modati.

"मी मरणार आहे" याचा चांगला विचार करून, जो धर्माने संपत्ती मिळवतो; न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीतून पुण्यकर्म करणारा मनुष्य मृत्यूच्या वेळीही आनंदित होतो।

58.

५८.

Pañcasīla sadārakkho, yathābalañca dāyako;

Kāle uposathāvāso, so niccaṃ sugatiṃ vajje.

जो नेहमी पंचशीलांचे पालन करतो, आपल्या शक्तीनुसार दान देतो आणि योग्य वेळी उपोसथ व्रत पाळतो, तो नेहमी सुगतीला जातो।

59.

५९.

Dhovāpattimalaṃ [Pg.54] khippaṃ, maccu addhā gamissati;

Micchāvitakka mucchijja, kara kātabbabhāvanaṃ.

आपल्या दोषांचा मळ त्वरित धुवून टाका, कारण मृत्यू निश्चितच येणार आहे; मिथ्या विचारांचा छेद करून, करण्यायोग्य अशी भावना करा।

60.

६०.

Atikkantā bahū ratyo, khepetvā mama jīvitaṃ;

Mandāyunā pamādena, yutto viharituṃ kathaṃ.

माझे आयुष्य संपवत अनेक रात्री निघून गेल्या आहेत; अशा अल्पायुष्यात आळस आणि प्रमादाने जगणे कसे बरे शक्य आहे?

61.

६१.

Hāsantaṃ [Pg.55] nandi mattānaṃ, maccusandhīhi tacchaye;

Kucchi meyyacuto ajja, ko hāsananditabbako.

मृत्यूच्या पाशाने वेढलेले असताना, हसण्यात आणि आनंदात मग्न राहणे कसे योग्य? आजच जर मृत्यू आला आणि गर्भात जावे लागले, तर मग हसण्यासारखे आणि आनंद मानण्यासारखे काय उरले आहे?

62.

६२.

Maccusenāvudhā saṅkhyā, maraṇābhimukho ahaṃ;

Accāyitabba kālo yaṃ, ikkhitabba mudikkhatu.

मृत्यूच्या सैन्याने आणि शस्त्रांनी वेढलेला मी मृत्यूच्या सन्मुख उभा आहे; हा अत्यंत निकडीचा काळ आहे, जे पाहण्यासारखे आहे ते पाहिले पाहिजे।

63.

६३.

Puremarāmi [Pg.56] daṭṭhabbaṃ,Dakkheyyaṃ maccu essati;

Accāyitabba kālo yaṃ,Nokāso hāsatuṭṭhiyā.

मृत्यू येण्यापूर्वी, जे पाहण्यासारखे आहे ते मी पाहिले पाहिजे; हा अत्यंत निकडीचा काळ आहे, हसण्या-खेळण्यात घालवण्याची ही वेळ नाही।

64.

६४.

Ākiṇṇamaccusenānaṃ[Pg.57], ajja svevā vināsinaṃ;

Addhā pahāya gāmīnaṃ, kiṃ pamāda vihārinā.

मृत्यूच्या सैन्याने वेढलेले, आज किंवा उद्या नष्ट होणारे आणि सर्व काही सोडून जाणारे आपण आहोत; मग आळसात आणि प्रमादात जगण्यात काय अर्थ आहे?

65.

६५.

Khaṇamattova paccakkho, ajja svevā atissati;

Samparāyo atidīgho, paramparo anantiko.

केवळ हा वर्तमान क्षणच प्रत्यक्ष आहे, जो आज किंवा उद्या निघून जाईल; परंतु परलोक अत्यंत दीर्घ आहे आणि हा भवसंसार अनंत आहे।

66.

६६.

Khaṇamattova [Pg.58] paccakkho, maccunā taṃ jahissati;

Pahāya gamanīye-smiṃ, mahussāho niratthako.

केवळ हा क्षणच प्रत्यक्ष आहे, मृत्यू या क्षणाचा अंत करेल; जे सर्व काही सोडून जायचे आहे, त्यासाठी मोठा उत्साह दाखवणे निरर्थक आहे।

67.

६७.

Samparāyo atidīgho, apātheyye suduttaro;

Mahussāhena kātabbo, tadattho dīghadassinā.

परलोकाचा प्रवास अत्यंत दीर्घ आहे आणि पाथेय नसताना तो पार करणे अत्यंत कठीण आहे; म्हणून दूरदर्शी माणसाने मोठ्या उत्साहाने त्या प्रवासाची तयारी केली पाहिजे।

68.

६८.

Saddhā [Pg.59] bandhatu pātheyyaṃ, tadesanaṃ iheva hi;

Bhavantare nalabbheyya, apātheyya tidukkhito.

श्रद्धेच्या रूपाने आपली शिदोरी बांधा, तिचा शोध इथेच घेतला पाहिजे; दुसऱ्या जन्मात ती मिळणे कठीण होईल आणि शिदोरीशिवाय असलेला मनुष्य अत्यंत दुःखी होईल।

69.

६९.

Saṃsāra taraṇatthāya, maholumpāni bandhatha;

Bhāvanā dāna sīlehi, tivittiṇṇo bhavaṇṇavo.

हा संसारसागर पार करण्यासाठी भावना, दान आणि शील यांच्या रूपाने मोठा तराफा तयार करा; या त्रयींच्या साहाय्याने हा भवसागर सहज पार करता येतो।

70.

७०.

Bhuñjaṃ [Pg.60] bhuñjaṃ janaṃ kāme,Kālākālā-budhontako;

Kantekanteti maṃsāso,Pivaṃpivaṃva kaṃ migaṃ.

विषयांचा उपभोग घेणाऱ्या माणसाला, योग्य-अयोग्य वेळ जाणणारा अंतक तसाच गिळंकृत करतो, जसा एखादा मांसभक्षक प्राणी पाणी पिणाऱ्या हरणावर अचानक झडप घालतो।

71.

७१.

Kāme kāmesanāyeyya,Kālokālo mateṭṭhiyā;

Pūre pūretabbaṃ dhammaṃ,Addhā addhāna saṃsaraṃ.

कामभोगांच्या मागे न धावता, मृत्यूची वेळ निश्चित नसल्यामुळे, या संसार प्रवासात जो पूर्ण करण्याजोगा धर्म आहे तो पूर्ण करावा।

72.

७२.

Mareyyanti [Pg.61] anubbiggo, pāpakaṃ kattumussahe;

Kareyya hāsanandiñca, cāpallañca pamāda vā.

"मी मरणार आहे" याची अजिबात चिंता न करता, जो पापकर्म करण्यास धजावतो; तो प्रमादी मनुष्य केवळ हसण्या-खिदळण्यात आणि चंचलतेतच वेळ घालवतो।

73.

७३.

Mareyyamiti [Pg.62] saṃviggo, leṇameva gavesati;

Na hāsi nevanandīca, na cāpallo kadācipi.

"मी मरणार आहे" या विचाराने जो संविग्न होतो, तो केवळ आश्रयाचाच शोध घेतो; तो कधीही व्यर्थ हसत नाही, उथळ आनंद मानत नाही आणि कधीही चंचल होत नाही।

74.

७४.

Accuṭṭhita rujaggīhi, accāyāse bhayānake;

Nosadhe maraṇāsanne, katapuññaṃva sāta-daṃ.

जब रोगाचा भयंकर अग्नी पेटलेला असतो, अत्यंत वेदनादायक आणि भयानक परिस्थिती असते, कोणतेही औषध काम करत नाही आणि मृत्यू जवळ आलेला असतो, तेव्हा केवळ केलेले पुण्यच सुख देणारे ठरते।

75.

७५.

Ñātisaṅghā [Pg.63] viyojentā, maraṇanta bhusāturā;

Sabbaṃ pahāya gantāpi, nanditabbāni puññino.

नातेवाईकांपासून विभक्त होताना आणि मृत्यूच्या वेदनांनी अत्यंत व्याकुळ झालेले असताना, सर्व काही सोडून जात असूनही, पुण्यवान मनुष्य मात्र आनंदित होतो।

76.

७६.

Passantā sunimittāni, pākaṭāni sakammunā;

Sukhanti maraṇe kāle, numodantā katānica.

स्वतःच्या कर्माने प्रकट होणारी शुभ चिन्हे पाहून, आपल्या सत्कर्मांचे स्मरण करत आणि आनंदित होत, पुण्यवान लोक मृत्यूच्या वेळी सुखाचा अनुभव घेतात।

77.

७७.

Sāta-dātāni [Pg.64] puññāni, evaṃ mahabbhaye api;

Sugatiṃ lahunetāni, kātabbāni puretaraṃ.

सुख देणारी पुण्यकर्मे अशा मोठ्या भयाच्या वेळीही माणसाला त्वरित सुगतीकडे घेऊन जातात; म्हणून ती आधीच केली पाहिजेत।

78.

७८.

Devadūte [Pg.65] pakāsetvā, yamapuṭṭho sayaṃkataṃ;

Puññaṃ sarati ce satto, tadeva sugatiṃ vaje.

देवदूतांचे स्मरण करून दिल्यावर, यमराजाने विचारले असता, जर प्राण्याला स्वतः केलेल्या पुण्याचे स्मरण झाले, तर तो त्याच पुण्याने सुगतीला जातो।

79.

७९.

Pāpa [Pg.66] kaḍḍhampi niraye, manaṃ dukkhagataṃ pajaṃ;

Dukkhā moceti yaṃpuññaṃ, sadā kātabbameva taṃ.

पाप हे दुःखग्रस्त प्राण्यांच्या मनाला नरकात खेचून नेते; जे पुण्य दुःखातून मुक्त करते, ते नेहमी केलेच पाहिजे.

80.

८०.

Pahāyakaṃva puññañhi, pahātabbaṃva pāpakaṃ;

Taṃ padīpandhakāraṃva, dvayaṃ otvā khukaṃ viya.

पुण्य हे (संसारातून) मुक्त करणारे आहे आणि पाप हे टाकून देण्याजोगे आहे. ते दोन्ही दिवा आणि अंधाराप्रमाणे आहेत.

81.

८१.

Ñātisaṅghā [Pg.67] viyojentā, maraṇanta bhusāturā;

Sabbaṃ pahāya gantāro, bhayānakāni pāpino.

नातेवाईकांच्या समूहापासून विभक्त होऊन, मृत्यूसमयी अत्यंत व्याकुळ होऊन, सर्व काही सोडून पापी लोक भयानक नरकात जातात.

82.

८२.

Passantā dunnimittāni, pākaṭāni sakammunā;

Maraṇe atidukkhanti, nutāpentā katānica.

स्वतःच्या कर्मांमुळे प्रकट झालेली अपशकुने पाहत, मृत्यूसमयी अत्यंत दुःख भोगत, ते आपल्या केलेल्या पापांबद्दल पश्चात्ताप करतात.

83.

८३.

Paṭipīḷāni [Pg.68] pāpāni, evaṃ mahabbhaye sati;

Duggatiṃ lahunetāni, yuttova parivajjituṃ.

पाप हे पीडा देणारे आहे, अशा प्रकारे मोठे भय असताना आणि ते दुर्गतीकडे वेगाने नेणारे असल्यामुळे, त्याचा त्याग करणेच योग्य आहे.

84.

८४.

Devadūte [Pg.69] pakāsetvā, yamarājena pucchito;

Pamādassanti cikkhanto, mahaggimhi turaṃ pati.

देवदूतांचे स्मरण करून देऊन यमराजाकडून विचारणा केली असता, 'प्रमादामुळे (दुर्लक्षामुळे) असे झाले' असे सांगणारा तो वेगाने महाअग्नीत पडतो.

85.

८५.

Puññaṃ akarivā māvā, yamarājinda pucchito;

Pamādassanti cikkhanto, mahādukkhaṃ turaṃ gami.

'तू पुण्य का केले नाहीस?' असे यमराजाकडून विचारले असता, 'प्रमादामुळे' असे सांगणारा तो वेगाने महादुःखाला प्राप्त होतो.

86.

८६.

Pāpaṃ [Pg.70] akarivā māvā, pucchito yamasāminā;

Pamādassanti cikkhanto, tattaṃ guḷaṃ turaṃ gili.

'तू पाप का केलेस?' असे यमराजाकडून विचारले असता, 'प्रमादामुळे' असे सांगणारा तो वेगाने तापलेला लोखंडाचा गोळा गिळतो.

87.

८७.

Jātamattā tijiṇṇāca, āturāca matā vudhā;

Devadūte ime pañca, disvā saṃviggataṃ vaje.

नवजात बालक, वृद्ध, रोगी, मृत आणि शिक्षा भोगणारा गुन्हेगार – या पाच देवदूतांना पाहून माणसाने संवेग (वैराग्य) प्राप्त केला पाहिजे.

88.

८८.

Coditā [Pg.71] devadūtehi, ye pamajjanti mānavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hina kāyū pagānarā.

देवदूतांनी सावध केले असूनही जे मनुष्य प्रमाद करतात, ते हीन योनीमध्ये जन्म घेऊन दीर्घकाळ शोक करतात.

89.

८९.

Dhuradvaya [Pg.72] manārabbha, gihikammādike rato;

Kathaṃ gijjhakūṭaṃ sesaṃ, petāvāsaṃ atissati.

(ग्रंथधुर आणि विपश्यनाधुर या) दोन्ही धुरांचा आरंभ न करता, गृहस्थाश्रमाच्या कामात मग्न असलेला मनुष्य गिद्धकूट पर्वत आणि प्रेतांच्या इतर निवासस्थानांना कसा पार करू शकेल?

90.

९०.

Pariyatti masikkhanto,Nāraddho paṭipattiyaṃ;

Alaso dubbitakko so,Kiṃ taṃselaṃ atissati.

जो परियत्ती (बुद्धवचनांचा अभ्यास) शिकत नाही, प्रतिपत्तीमध्ये (साधनेत) उद्योग करत नाही, तो आळशी आणि कुविचार करणारा मनुष्य त्या पर्वताला कसा पार करू शकेल?

92.

९२.

Mocanatthāya [Pg.73] pabbajja, saṃkiliṭṭhā pamādino;

Sugatyāpica te bhaṭṭhā, atidūrāva muttito.

मुक्तीसाठी प्रव्रज्या घेऊनही जे मलिन आणि प्रमादी राहतात, ते सुगतीपासूनही भ्रष्ट होतात आणि मुक्तीपासून अत्यंत दूर राहतात.

93.

९३.

Sīdanteva [Pg.74] jale khittā, silā mahāva khuddakā;

Patanti khuddakenāpi, apāyaṃ pāpa kammunā.

पाण्यात टाकलेले दगड मोठे असोत वा लहान, ते बुडतातच; त्याचप्रमाणे लहानशा पापकर्मानेही प्राणी अपायामध्ये (दुर्गतीमध्ये) पडतात.

94.

९४.

Patantā khuddakeneva, bahūhi puna pīḷitā;

Mokkhokāsaṃ navindanti, pāpaṃ khuddampi nācare.

लहानशा पापानेही खाली पडणारे आणि पुन्हा अनेक पापांनी पीडित होणारे लोक मुक्तीची संधी मिळवू शकत नाहीत; म्हणून लहानसेही पाप करू नये.

95.

९५.

Jegucchitthūdarāgamma[Pg.75], punāpi tattha niccagū;

Dukkhāti dukkha saṃkiṇṇo, haṭṭhuṃ tuṭṭhuṃ nasakkuṇe.

घृणास्पद गर्भाशयातून बाहेर येऊन पुन्हा वारंवार तिथेच जाणारा, दुःखातिदुःखाने वेढलेला प्राणी कधीही हर्षित किंवा संतुष्ट होऊ शकत नाही.

96.

९६.

Atibyāpiguṇo [Pg.76] puñño,Mahāyaso sirindharo;

Kucchiyaṃ retasi vāso,Atīva lajjitabbako.

अत्यंत गुणवान, महान कीर्ती असलेला आणि ऐश्वर्यशाली मनुष्य असला तरी, गर्भाशयात वीर्यामध्ये राहणे हे अत्यंत लज्जास्पद आहे.

97.

९७.

Maccudukkhaṃ khaṇaṃyeva, atidukkhaṃ taduttari;

Mātugāmudare sandhi, patiṭṭhānaṃ bhayānakaṃ.

मृत्यूचे दुःख केवळ क्षणिक असते, परंतु त्यापुढील दुःख अत्यंत मोठे असते; स्त्रीच्या गर्भाशयात गर्भधारणा (प्रतिसंधी) आणि तिथे राहणे हे अत्यंत भयानक आहे.

98.

९८.

Maccudukkhaṃ [Pg.77] khaṇaṃyeva, atidukkhaṃ cirattanaṃ;

Āma pakkantare sandhi, patiṭṭhānaṃ bhayānakaṃ.

मृत्यूचे दुःख केवळ क्षणिक असते, परंतु दीर्घकाळ टिकणारे दुःख अत्यंत मोठे असते; आमाशय आणि पक्वाशयाच्या दरम्यान गर्भधारणा होऊन राहणे हे अत्यंत भयानक आहे.

99.

९९.

Duggatyaṃṭhātu taṃdukkhaṃ, suṇa uccakuleapi;

Kucchiyaṃ atisambādhe, jalābumhi jigucchite.

दुर्गतीमधील दुःखाचे तर काय सांगावे, उच्च कुळात जन्म घेतानाचे दुःखही ऐक; अत्यंत अरुंद अशा घृणास्पद वारेमध्ये (जरायूमध्ये) गर्भाशयात राहावे लागते.

100.

१००.

Miḷha semhādi saṃkiṇṇe, ati duggandha vāsite;

Gūthakūpe kimīviya, tamejā mūlakammato.

विष्ठा, कफ इत्यादींनी भरलेल्या आणि अत्यंत दुर्गंधीयुक्त अशा ठिकाणी, विष्ठेच्या खड्ड्यातील किड्याप्रमाणे, प्राणी आपल्या मूळ कर्मामुळे तिथे तडफडतो.

101.

१०१.

Paramāṇukāyo ṭhāti, dukkhī nerayiko viya;

Dhuvāturo sukhāmisso, āma pakkāsayantare;

आमाशय आणि पक्वाशयाच्या दरम्यान, नरकातील प्राण्याप्रमाणे अत्यंत दुःखी होऊन, सूक्ष्म शरीराने तो राहतो; तो सतत व्याकुळ असतो आणि सुखाचा लवलेशही नसतो.

102.

१०२.

Vedanaṭṭova saṃvaḍḍho, acittoviya niccalo;

Dasamāsantare kacce, bahū maranti pāṇino.

वेदनेने पीडित होऊन वाढणारा, अचेतनासारखा निश्चल असलेला; दहा महिन्यांच्या कालावधीत गर्भाशयातच अनेक प्राणी मृत्युमुखी पडतात.

103.

१०३.

Paripakko [Pg.79] pamuñcho so,Atisambādha yonito;

Malākiṇṇena gattena,Accāyāso vijāyati.

पूर्ण वाढ झाल्यावर, अत्यंत अरुंद अशा योनीमार्गातून बाहेर पडताना, मलमूत्राने माखलेल्या शरीराने तो अत्यंत कष्टाने जन्म घेतो.

104.

१०४.

Evaṃ [Pg.80] maccuñca sandhiñca, vijāyanañca bheravaṃ;

Passaṃ nibbindanto santo, virajjeyya bhavanduke.

अशा प्रकारे मृत्यू, गर्भधारणा आणि जन्म हे अत्यंत भयानक आहेत हे पाहून, संसाराविषयी विरक्त आणि शांत होऊन, प्राण्याने भवदुःखापासून अलिप्त व्हावे.

105.

१०५.

Evaṃ maccuñca sandiñca, anussara mabhiṇhaso;

Rājaseṭṭhi bhavādimpi, naiccheyya tadanvitaṃ.

अशा प्रकारे मृत्यू आणि गर्भधारणेचे वारंवार स्मरण करून, सुज्ञ माणसाने राजा किंवा श्रेष्ठ श्रीमंत होण्याच्या अस्तित्वाचीही इच्छा करू नये.

106.

१०६.

Bhave [Pg.81] dukkha macintetvā, bhavāsāya pavattitaṃ;

Puññaṃ punappunaṃ deti, sandhiṃ na nibbutiṃ varaṃ.

संसारातील दुःखाचा विचार न करता, भवाच्या (अस्तित्वाच्या) आशेने केलेले पुण्य पुन्हा पुन्हा गर्भधारणा (पुनर्जन्म) देते, श्रेष्ठ अशी शांती (निर्वाण) देत नाही.

107.

१०७.

Bhave dukkhaṃ vibhāyitvā, nibbindena pavattitaṃ;

Puññaṃ bhava matikkamma, nibbānaṃ deti nibbutiṃ.

संसारातील दुःखाला भ्यालेल्या आणि विरक्तीने केलेल्या पुण्याचे फळ संसाराचा पार करून शांत असे निर्वाण प्रदान करते.

108.

१०८.

Bhave [Pg.82] dukkhaṃ saritvāna, maccusandhi sayādikaṃ;

Tibhavesu virajjeyyā, ditta geheva sāmiko.

संसारातील दुःख, मृत्यू, गर्भधारणा आणि गर्भाशयातील वास इत्यादींचे स्मरण करून, पेटलेल्या घराच्या मालकाप्रमाणे तिन्ही लोकांपासून (तिन्ही भवांपासून) विरक्त व्हावे.

109.

१०९.

Santo puññāni karonto, sandhidukkha manussaraṃ;

Nibbinda yutta cittena, vajjeyya bhavasāta to.

गर्भधारणेच्या दुःखाचे स्मरण करत पुण्यकर्मे करणाऱ्या सज्जन माणसाने, विरक्त चित्ताने संसाराच्या सुखांचा त्याग केला पाहिजे.

110.

११०.

Puñña [Pg.83] nibbatta ṭhānepi, jegucche sandhisambhavo;

Bhava sāta vasā tasmā, dhīro taṃ lagganaṃ caje.

पुण्याच्या बळावर मिळालेल्या स्थानांमध्येही (स्वर्गातही) घृणास्पद गर्भधारणेचा संभव असतोच; म्हणून संसाराच्या सुखाच्या अधीन न होता, बुद्धिमान माणसाने त्यावरील आसक्ती सोडून दिली पाहिजे.

3. Asubhabhāvanā niddesa

३. अशुभभावनेचा निर्देश (अशुभ भावनेचे स्पष्टीकरण)

1.

१.

Sirimaṃ [Pg.84] gaṇikaṃ disvā, dametuṃ rattacetasaṃ;

Dassetvā matasārīraṃ, tassā jino idaṃ bravi.

सिरीमा नावाच्या गणिकेला पाहून, तिच्यावर आसक्त झालेल्याचे मन शांत करण्यासाठी, तिचे मृत शरीर दाखवून जिनांनी (बुद्धांनी) हे सांगितले:

2.

२.

Caraṃvā [Pg.89] yadivā tiṭṭhaṃ, nisinno udavā sayaṃ;

Samañcheti pasāreti, esā kāyassa iñjanā.

चालताना, उभे असताना, बसलेले असताना किंवा झोपलेले असताना; अवयव आकुंचन पावणे किंवा पसरवणे, ही शरीराची हालचाल आहे.

3.

३.

Aṭṭhi nhārūhi saṃyutto, taca maṃsāva lepano;

Chaviyā kāyo paṭicchanno, yathābhūtaṃ nadissati.

हाडे आणि शिरांनी जोडलेले, त्वचा आणि मांसाने लिंपलेले, बाह्य त्वचेने झाकलेले हे शरीर जसे आहे तसे (यथाभूत) दिसत नाही.

4.

४.

Antapūro [Pg.90] darapūro, yakana peḷassa vatthino;

Hadayassa papphāsassa, vakkassa pihakassaca.

हे शरीर आतडे, जठर, यकृत, मूत्राशय, हृदय, फुफ्फुस, मूत्रपिंड आणि प्लीहा (पाणथरी) यांनी भरलेले आहे.

5.

५.

Siṅghānikāya kheḷassa, sedassaca medassaca;

Lohitassa lasikāya, pittassaca vasāyaca.

तसेच ते शेंबूड, लाळ, घाम, चरबी, रक्त, लसिका (सांध्यांमधील द्रव), पित्त आणि मेद यांनी युक्त आहे.

6.

६.

Athassa [Pg.91] navahi sotehi, asuci savati sabbadā;

Akkhimhā akkhigūthako, kaṇṇamhā kaṇṇagūthako.

या शरीराच्या नऊ छिद्रांमधून नेहमी अशुद्धता वाहत असते; डोळ्यातून डोळ्याची घाण आणि कानातून कानाची घाण बाहेर पडते.

7.

७.

Siṅghānikāca nāsato, mukhato vamati ekadā;

Pittaṃ semhañca vamati, kāyamhā sedajallikā.

नाकातून शेंबूड आणि कधी कधी तोंडातून पित्त व कफ बाहेर पडतो; तसेच शरीरातून घाम आणि मळ बाहेर पडतो.

8.

८.

Athassa [Pg.92] susiraṃ sīsaṃ,Matthaluṅgassa pūritaṃ;

Subhato naṃ maññati bālo,Avijjāya purakkhato.

आणि याचे पोकळ डोके मेंदूने भरलेले आहे; तरीही अज्ञानाने ग्रासलेला मूर्ख माणूस या शरीराला सुंदर मानतो.

9.

९.

Yadāca so mato seti,Uddhumāto vinīlako;

Apaviddho susānasmiṃ,Anapekkhā honti ñātayo.

आणि जेव्हा तो मृत होऊन पडलेला असतो, फुगलेला आणि काळपट-निळा पडलेला; स्मशानात फेकून दिलेला, तेव्हा त्याचे नातेवाईकही त्याच्याविषयी निरपेक्ष (आसक्तीरहित) होतात.

10.

१०.

Khādanti [Pg.93] naṃ suvānāca, siṅgālakāca kimiyo;

Kākā gijjhāca khādanti, yecaññe santi pāṇakā.

त्याला कुत्रे खातात, कोल्हे आणि किडे खातात; कावळे आणि गिधाडे खातात, आणि इतर जे काही प्राणी आहेत तेही खातात.

11.

११.

Sutvāna [Pg.94] buddhavacanaṃ, bhikkhu paññāṇavā idha;

Sokho naṃ parijānāti, yathābhūtañhi passati.

बुद्धांचे वचन ऐकून, या संसारात प्रज्ञावान भिक्खू त्याला (त्या शरीराला) पूर्णपणे जाणतो, कारण तो त्याला यथार्थपणे (जसे आहे तसे) पाहतो.

12.

१२.

Yathāidaṃ tathāetaṃ, yathāetaṃ tathāidaṃ;

Ajjhattañca bahiddhāca, kāye chandaṃ virājaye.

जसे हे (स्वतःचे शरीर) आहे तसे ते (दुसऱ्याचे शरीर) आहे, जसे ते आहे तसे हे आहे; अंतर्गत आणि बाह्य अशा दोन्ही प्रकारे शरीरावरील तृष्णा नष्ट करावी.

13.

१३.

Chanda [Pg.95] rāga viratto so, bhikkhu paññāṇavā idha;

Ajjhagā amataṃ santiṃ, nibbānaṃ pada maccutaṃ.

तृष्णा आणि रागापासून विरक्त झालेला, तो प्रज्ञावान भिक्खू या संसारात अमृत, शांत, आणि अच्युत (अविनाशी) अशा निब्बान पदाला प्राप्त करतो.

14.

१४.

Dvipādako yaṃ asuci, duggandho parihārati;

Nānākuṇapa paripūro, vissavanto tatotato.

हा दोन पायांचा देह जो अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त आहे, ज्याचे वहन केले जाते; जो विविध प्रकारच्या कुजलेल्या शवांनी भरलेला आहे आणि जो इकडून तिकडून पाझरत असतो.

15.

१५.

Etādisena [Pg.96] kāyena, yo maññe unnametave;

Paraṃvā avajāneyya, kimaññatra adassanāti;

Kāya vicchandanīyasuttaṃ, vijayasuttantipi vattabbaṃ.

अशा शरीराच्या द्वारे जो स्वतःला श्रेष्ठ मानतो किंवा दुसऱ्याचा अवमान करतो, हे केवळ अज्ञानाशिवाय (दृष्टीच्या अभावाशिवाय) दुसरे काय आहे? याला 'कायविच्छंदनीय सुत्त' किंवा 'विजय सुत्त' असेही म्हटले जाते.

16.

१६.

Ra-akkharo [Pg.97] siyāggimhi, rova aggiva āgato;

Tasmā rāgoti vattabbo, taṇhāva niccatāpikā.

अग्नीमध्ये 'र' हा अक्षर असतो, आणि 'रो' हा अग्नीसारखाच आलेला आहे; म्हणूनच त्याला 'राग' (आसक्ती) म्हटले जाते, आणि तण्हा (तृष्णा) ही निरंतर जाळणारी आहे.

17.

१७.

Abhiṇhameva rāgaggi, dayhate subhasaññinaṃ;

Kimikhajjavaṇo sāva, dukkhī rāgī sa sabbadā.

अशुभाला शुभ मानणाऱ्याला रागाचा (आसक्तीचा) अग्नी निरंतर जाळत असतो; किड्यांनी खाल्लेल्या जखमेप्रमाणे, तो रागी (आसक्त) मनुष्य नेहमीच दुःखी असतो.

18.

१८.

Dukkhī [Pg.98] piya maladdhāna, laddhāpya paripuṇṇato;

Natthi rāgaggikhandhassa, piyindhena hi puṇṇatā.

प्रिय गोष्ट न मिळाल्यास दुःखी होणारा, आणि ती मिळाल्यावरही पूर्णपणे तृप्त न होणारा; कारण प्रिय वस्तूंच्या इंधनाने रागाच्या अग्नीचा ढीग कधीही शांत होऊ शकत नाही.

19.

१९.

Natthi [Pg.99] rāgasamo aggi,Iti vuttaṃ mahesinā;

Tena rāgagginā daḍḍho,Sabbo loko tidukkhito.

रागासारखा दुसरा कोणताही अग्नी नाही, असे महर्षींनी (बुद्धांनी) म्हटले आहे; त्या रागाच्या अग्नीने होरपळलेले हे सर्व जग अत्यंत दुःखी आहे.

20.

२०.

Ekassa pivitaṃ khīraṃ, catū dadhi jalā bahu;

Rāgahetu bhave sandhi, ṭṭhānaṃ anamataggikaṃ.

एकाच व्यक्तीने (संसारचक्रात) पिलेले आईचे दूध हे चार समुद्रांच्या पाण्यापेक्षाही अधिक आहे; रागाच्या कारणानेच या अनादी संसारामध्ये पुन्हा पुन्हा जन्म होतो.

21.

२१.

Catūdami [Pg.100] jalā bhiyyo, sīsacchedana lohitaṃ;

Rāgahetu bhave macca, bhayaṃ anamataggikaṃ.

चार समुद्रांच्या पाण्यापेक्षाही अधिक रक्त डोके कापले गेल्यामुळे वाहून गेले आहे; रागाच्या कारणानेच या अनादी संसारामध्ये मृत्यू आणि भय प्राप्त होते.

22.

२२.

Ekassa rudato assu, catū dadhi jalā bahu;

Dukkhaṃ anamataggaṃva, taṃhetu paridevanaṃ.

एकाच व्यक्तीने रडताना ढाळलेले अश्रू हे चार समुद्रांच्या पाण्यापेक्षाही अधिक आहेत; अशा या अनादी संसारामधील दुःख आणि त्या कारणाने होणारा विलाप आहे.

23.

२३.

Tattāyo [Pg.101] guḷa gilita, vadhaggi dayhanā dikaṃ;

Asaṅkhyeyyaṃ mahādukkhaṃ, taṃhetu niraye labhi.

तप्त लोखंडाचे गोळे गिळणे, वध करणाऱ्या अग्नीने जळणे इत्यादी असंख्य महादुःख त्या (रागाच्या) कारणाने नरकात प्राप्त होते.

24.

२४.

Eka dvitti catu pañca, buddhuppādepya mocitaṃ;

Khuppipāsita nijjhāmaṃ, labhi taṃhetu pettikaṃ.

एक, दोन, three, चार किंवा पाच बुद्धांच्या उत्पत्तीकाळातही जो मुक्त झाला नाही; तो भुकेने आणि तहानेने व्याकुळ होऊन, त्या (रागाच्या) कारणाने प्रेतयोनी प्राप्त करतो.

25.

२५.

Tiracchāne [Pg.102] asūreca, dukkhaṃ nānāvidhaṃ labhi;

Namataggika saṃsāre, sabbantaṃ rāgahetukaṃ.

तिर्यंच (प्राणी) आणि असुर योनीमध्ये विविध प्रकारचे दुःख प्राप्त होते; या अनादी संसारामध्ये हे सर्व काही रागाच्या कारणानेच घडते.

26.

२६.

Ekassekena kappena, puggalassaṭṭhi sañcayo;

Sace saṃhārito assa, vepulla pabbatādhiko.

एकाच व्यक्तीच्या एका कल्पामधील हाडांचा संचय जर एकत्र केला, तर तो वेपुल्ल पर्वतापेक्षाही मोठा होईल.

27.

२७.

Eka kappe idaṃ dukkhaṃ, nādikappesu kākathā;

Rāgo nanu mahāverī, bālo jano ta micchati.

एका कल्पामधील हे दुःख आहे, मग अनेक कल्पांविषयी काय सांगावे? राग (आसक्ती) हा खरोखरच मोठा शत्रू नाही का? तरीही अज्ञानी मनुष्य त्याचीच इच्छा करतो.

28.

२८.

Rāgasuddhi [Pg.103] asokoca, niddukkho ñāyapattica;

Nibbānaṃ pañca paccakkhā, asubhāya phalā matā.

रागापासून शुद्धी, शोकविरहितता, दुःखमुक्ती, सन्मार्गाची प्राप्ती आणि निब्बान—हे पाच अशुभाच्या (अशुभ भावनेच्या) चिंतनाचे प्रत्यक्ष फल मानले गेले आहेत.

29.

२९.

Asubhaggahaṇaṃ [Pg.104] jhāyī, mitā sindriya saṃvaro;

Somitya mukkaṭṭhāvācā, chaḷime rāga suddhiyā.

अशुभ भावनेचे ग्रहण करणे, ध्यानशील असणे, इंद्रियांचे संयमन करणे, भोजनात संयम (मित आहार), कल्याणमित्रता आणि योग्य संभाषण—हे सहा मार्ग रागाच्या शुद्धीसाठी आहेत.

30.

३०.

Niccuggarāga rogīnaṃ, asubhā vātulosadhā;

Rāgayakkhābhi gayhānaṃ, asubhā manta muttaraṃ.

रागाच्या आजाराने निरंतर ग्रस्त असलेल्यांसाठी अशुभ भावना ही वातनाशक औषधासारखी आहे; आणि रागरूपी यक्षाने पछाडलेल्यांसाठी अशुभ भावना हाच सर्वश्रेष्ठ मंत्र आहे.

31.

३१.

Sajīvakāca [Pg.105] nijjīvā, asubhā duvidhā matā;

Sajīvā kesalomādi, dasevime ajīvakā.

अशुभ भावना ही सजीव आणि निर्जीव अशी दोन प्रकारची मानली गेली आहे. सजीव म्हणजेकास, रोम इत्यादी; आणि हे दहा निर्जीव आहेत.

32.

३२.

Uddhumātaka [Pg.106] vīnīlaṃ, vipubbakaṃ vichiddakaṃ;

Vikkhāyitaka vikkhittaṃ, hativikkhitta lohitaṃ.

फुगलेले, निळे पडलेले, पू वाहणारे, छिन्नविच्छिन्न झालेले, प्राण्यांनी खाल्लेले, विखुरलेले, छिन्नविच्छिन्न होऊन विखुरलेले, रक्तबंबाळ झालेले.

33.

३३.

Puḷuva ṭṭhika miccesu, laddhā aññataraṃ sato;

Ratana vānapasseyya, yathā cetasi pākaṭaṃ.

किड्यांनी भरलेले आणि केवळ सांगाडा उरलेले—यांपैकी कोणतेही एक मिळवून, स्मृतिमान होऊन, मनामध्ये जसे स्पष्ट होईल तसे ते रत्नासारखे पाहावे.

34.

३४.

Mataṃ [Pg.107] khajjaṃ sa maṃsañca, nilohitaṃ nimaṃsakaṃ;

Vikkhittaṃ seta puñjaṭṭhiṃ, navadhā putimikkhaye.

मृत, प्राण्यांनी खाल्ले जाणारे, मांसासह असलेले, रक्तरहित, मांसरहित, विखुरलेले, पांढऱ्या हाडांचा ढीग—अशा नऊ प्रकारच्या कुजण्याच्या अवस्थांचे चिंतन करावे.

35.

३५.

Maccuto [Pg.108] parimuccāmi, paṭivatti yimā yiti;

Payojana samāvajja, moditabbaṃ jigucchake.

या आचरणाने मी मृत्यूपासून पूर्णपणे मुक्त होईन, अशा प्रयोजनाचा विचार करून, त्या घृणास्पद (अशुभ) गोष्टीमध्ये आनंद मानावा.

36.

३६.

Sajīvake jigucchatthaṃ, nijjīvā subha mīritaṃ;

Tathūpamo ayaṃkāyo, evameva bhavissati.

सजीव शरीराविषयी घृणा उत्पन्न होण्यासाठी निर्जीव अशुभाचे वर्णन केले आहे. 'हा माझा देहसुद्धा तसाच आहे, तो असाच होणार आहे.'

37.

३७.

Evaṃdhammo [Pg.109] ayaṃkāyo, evaṃbhāvī natikkamo;

Iccupa saṃhare disvā, ekadviha matādikaṃ.

हा देह अशाच स्वभावाचा आहे, असाच होणार आहे, तो या नियमाचे उल्लंघन करू शकत नाही; एक-दोन दिवस झालेल्या मृत शरीराला पाहून स्वतःवर असाच विचार लागू करावा.

38.

३८.

Yathā [Pg.110] idaṃ tathāetaṃ, yathāetaṃ tathā idaṃ;

Jegucchaṃ paṭikūlyañca, kāye iccupa saṃhare.

जसे हे आहे तसे ते आहे, जसे ते आहे तसे हे आहे; शरीराविषयीची ही घृणा आणि प्रतिकूलता स्वतःच्या शरीरावर लागू करावी.

39.

३९.

Uddhumāta vinīlādi,Paṭikūlyo jigucchito;

Tathevāyampi me kāyo,Viseso nāyu-sāyuva.

फुगलेले, निळे पडलेले इत्यादी, जे अत्यंत प्रतिकूल आणि घृणास्पद आहे; तसाच हा माझा देहसुद्धा आहे, जिवंत असण्यात किंवा मृत असण्यात काही विशेष फरक नाही.

40.

४०.

Uddhumāta [Pg.111] vinīlādo, sobhaṇaṃ natthi kiñcipi;

Imasmiṃpi me kāye, gavesantopi sabbaso.

फुगलेल्या, निळ्या पडलेल्या शरीरात काहीही सुंदर नसते; तसेच माझ्या या शरीरातही सर्व बाजूंनी शोधले तरी काहीही सुंदर आढळणार नाही.

41.

४१.

Paṭikūlavasā dhātu, vasāca dvippakārato;

Paccavekkheyyimaṃ kāyaṃ, icchaṃ virāga mattani.

प्रतिकूलतेच्या दृष्टीने आणि धातूंच्या दृष्टीने, अशा दोन प्रकारे, स्वतःमध्ये वैराग्य निर्माण करण्याची इच्छा धरून या शरीराचे वारंवार निरीक्षण करावे.

42.

४२.

Vaṇṇa [Pg.112] saṇṭhāna gandhehi, āsayo kāsatopica;

Jeguccha paṭikūlyāca, kesā na tuṭṭhamānitā.

वर्ण, आकार, गंध, स्थान आणि अवकाश यांमुळे डोक्याचेcase हे घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहेत, ते आनंदाचे स्थान मानले जाऊ नयेत.

43.

४३.

Iti kesesu ikkheyya,Lomā dīsupyayaṃ nayo;

Dvattiṃsevañhi koṭṭhāse,Paccavekkhe visuṃvisuṃ.

अशा प्रकारे केसांकडे पाहावे, हाच नियम अंगावरील केस इत्यादींनाही लागू होतो; शरीराच्या बत्तीस भागांचे वेगवेगळे करून निरीक्षण करावे.

44.

४४.

Kāyato [Pg.113] bahinikkhantaṃ, paṭikūlyaṃ jigucchitaṃ;

Anikkhantampi jegucchaṃ, paṭikūlyaṃva tassamaṃ.

शरीरातून जे बाहेर पडते ते प्रतिकूल आणि घृणास्पद असते; जे बाहेर पडलेले नाही तेही तितकेच घृणास्पद आणि प्रतिकूल असते.

45.

४५.

Saṅkhatampi yathā vaccaṃ, manuññataṃ na pāpuṇe;

Upakkama sahassehi, evaṃ kesādikampica.

ज्याप्रमाणे विष्ठा हजारो उपायांनी संस्कारित केली तरी ती कधीही प्रिय होऊ शकत नाही; केसांचेही तसेच आहे.

46.

४६.

Sabhāva [Pg.114] paṭikūlyaṃva, ekampi vacca puñjakaṃ;

Nanu jegucchitā bhiyyo, dvattiṃsa vaccapuñjakā.

स्वभावानेच विष्ठेचा एक ढीगसुद्धा प्रतिकूल असतो; मग बत्तीस विष्ठेचे ढीग अधिक घृणास्पद असणार नाहीत का?

47.

४७.

Paccekampi [Pg.115] paṭikūlyaṃ, kesādikaṃ sabhāvato;

Kesādidvattiṃsa puñjo, bhiyyo jegucchito nanu.

स्वभावानेच केस इत्यादी प्रत्येक भाग प्रतिकूल आहे; मग केस इत्यादी बत्तीस भागांचा समूह अधिक घृणास्पद असणार नाही का?

48.

४८.

Puñjitesveva kantesu, kantohoti sa puñjako;

Puñjitesu akantesa, akantova sa puñjako.

केवळ सुंदर गोष्टी एकत्र केल्यावरच तो समूह सुंदर होतो; परंतु अप्रीय गोष्टी एकत्र केल्यावर तो समूह अप्रीयच राहतो.

49.

४९.

Paccekaṃ [Pg.116] vinibhuttesa, kesa loma nakhādisu;

Natthi taññā kumārīvā, mukhahatthādikānivā.

केस, रोम (अंगावरील केस), नखे इत्यादींना जेव्हा एकेक करून वेगळे केले जाते, तेव्हा तिथे कोणतीही 'कुमारी' (तरुणी) नसते, आणि चेहरा, हात इत्यादी देखील नसतात.

50.

५०.

Sampiṇḍi tesu tesveva,Kuto tā tāni āgatā;

Paññatti matta mevesā,Jigucchaññā na kācipi.

केवळ त्या सर्वांच्या एकत्रिकरणाने, त्या (स्त्री किंवा अवयव) कोठून आल्या? ही केवळ एक प्रज्ञप्ती (संज्ञा/नाव) आहे, आणि घृणास्पदतेशिवाय (अशुचितेशिवाय) तिथे दुसरे काहीही नाही.

51.

५१.

Santaṃ [Pg.117] cinteyya nāsantaṃ, santa cintayato sukhaṃ;

Asantaṃ parikappento, nānādukkhehi tappati.

जे सत्य (विद्यमान/शांत) आहे त्याचाच विचार करावा, असत्याचा (अविद्यमान) नाही; सत्याचा विचार करणाऱ्याला सुख मिळते. असत्याची (काल्पनिक गोष्टींची) कल्पना करत राहिल्याने मनुष्य विविध दुःखांनी पोळला जातो.

52.

५२.

Nāvajja santajegucchaṃ, saññaṃ asati kātuna;

Subhā itthīti gāraggi, uppajji subhasaññino.

शरीरातील विद्यमान घृणास्पदतेकडे (अशुचितेकडे) लक्ष न देता, असत्य संज्ञा (खोटी धारणा) करून, 'स्त्री सुंदर आहे' अशी शुभसंज्ञा (सुंदरतेचा भ्रम) बाळगणाऱ्याच्या मनात रागाग्नी (वासनेचा अग्नी) उत्पन्न होतो.

53.

५३.

Asantaṃva [Pg.118] abhūtaṃva, passe rāgaggijotiyā;

Tāya santañca bhūtañca, na passati kadācipi.

रागाग्नीच्या (वासनेच्या अग्नीच्या) प्रकाशात मनुष्य जे असत्य आणि अविद्यमान आहे तेच पाहतो; त्यामुळे तो जे सत्य आणि वास्तविक आहे ते कधीही पाहू शकत नाही.

54.

५४.

Ekassa [Pg.119] pivitaṃ khīraṃ, sīsacchedana lohitaṃ;

Rudato assu taṃhetu, catūdadhi jalā bahu.

एकाच व्यक्तीने (संसारात) पिलेले आईचे दूध, शिरच्छेदाने वाहणारे रक्त आणि दुःखाने रडताना वाहणारे अश्रू, हे चार महासागरांच्या पाण्यापेक्षाही अधिक आहेत.

55.

५५.

Āyatimpi atīteva, saṃsarantassa hessati;

Rāgaṃ hantu manīhoce, khīraṃ assuca lohitaṃ.

जर रागाचा (वासनेचा) नाश करण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर संसारात भटकणाऱ्या व्यक्तीसाठी भूतकाळाप्रमाणेच भविष्यकाळातही दूध, अश्रू आणि रक्त असेच वाहत राहील.

56.

५६.

Subhasaññāya [Pg.120] so vaḍḍho,Tadabhāve sa nassati;

Thiraṃ hantuṃ na taṃsaññaṃ,Sakkā sithila vīriyo.

तो (रागाग्नी) शुभसंज्ञेमुळे (सुंदरतेच्या भ्रमामुळे) वाढतो आणि तिच्या अभावी नष्ट होतो. परंतु, शिथिल वीर्य (कमकुवत प्रयत्न) असलेला मनुष्य त्या संज्ञेचा (धारणेचा) दृढतेने नाश करू शकत नाही.

57.

५७.

Ussoḷhi [Pg.121] vīriyo hutvā, brūheyyāsubha bhāvanaṃ;

Subhasaññāppa hānāya, pariccajjāpi jīvitaṃ.

अत्यंत उत्साही आणि वीर्यवान होऊन, प्राणांचे बलिदान देऊनही, शुभसंज्ञेचा (सुंदरतेच्या भ्रमाचा) त्याग करण्यासाठी अशुभ भावनेचा (असुभ भावनेचा) अभ्यास करावा.

58.

५८.

Aññakicca mupekkhāya, brūheyyāsubha bhāvanaṃ;

Mandi hutveha rāgaggi, nibbāyissati āyatiṃ.

इतर सर्व कामांकडे दुर्लक्ष करून अशुभ भावनेचा अभ्यास करावा; यामुळे या जन्मात रागाग्नी मंद होऊन भविष्यात तो पूर्णपणे शांत (निर्वाण पावेल) होईल.

59.

५९.

Kiccaṃ me idameveti, brūheyyāsubha bhāvanaṃ;

Dāni mandaggi hutvāna, pāmojjaṃ ve labhissati.

'हेच माझे एकमेव कर्तव्य आहे' असे मानून अशुभ भावनेचा अभ्यास करावा. आता रागाग्नी मंद झाल्यामुळे मनुष्याला नक्कीच प्रमोद (आनंद) प्राप्त होईल.

60.

६०.

Kāye [Pg.122] daṭṭhabba jegucchaṃ, apassanto pamādavā;

Aladdhā kiñci pāmojjaṃ, pabbajjampi na modati.

शरीरातील पाहण्याजोगी अशुचिता (घृणास्पदता) न पाहणारा, प्रमादी (बेसावध) मनुष्य कोणताही प्रमोद (आनंद) न मिळाल्यामुळे प्रव्रज्येचाही (संन्यास जीवनाचा) आनंद घेऊ शकत नाही.

61.

६१.

Pure marāmi kāye smiṃ, passā mi passitabbakaṃ;

Iccā raddho vītiṃladdhā, pabbajjaṃ atimodati.

'मी मरण्यापूर्वी या शरीरात जे पाहण्यासारखे (अशुभ) आहे ते पाहीन,' असा दृढ निश्चय करून प्रयत्न करणारा आणि यश मिळवणारा मनुष्य प्रव्रज्येचा अत्यंत आनंद घेतो.

62.

६२.

Kāye [Pg.123] daṭṭhabba jegucchaṃ, apassanto pamāda vā;

Moghaṃva dullabhātīto, mahājānīyataṃ gato.

शरीरातील पाहण्याजोगी अशुचिता न पाहणारा आणि प्रमादी असलेला मनुष्य, अत्यंत दुर्मिळ अशा (मनुष्यजन्माचा) व्यर्थ अपव्यय करतो आणि मोठ्या हानीला प्राप्त होतो.

63.

६३.

Santaṃ bhūtañca jegucchaṃ, rāgagginā apassiyaṃ;

Paññāpadīpajotena, samikkheyya abhiṇhaso.

रागाग्नीमुळे (वासनेमुळे) न दिसणारी शरीरातील खरी आणि वास्तविक अशुचिता, प्रज्ञा-रूपी दिव्याच्या प्रकाशाने वारंवार निरखून पाहिली पाहिजे.

64.

६४.

Santaṃ [Pg.124] bhūtañca kāye smiṃ, daṭṭhukāmo sadāsato;

Paññāpadīpakeneva, dakkhe na rāgīsīkhinā.

या शरीरातील जे सत्य आणि वास्तविक आहे ते पाहण्याची इच्छा असणाऱ्याने, नेहमी जागरूक (सतो) राहून केवळ प्रज्ञा-रूपी दिव्यानेच ते पाहावे, रागाग्नीच्या (वासनेच्या) ज्वाळेने नाही.

65.

६५.

Jegucchitena kāyena, nikkhantena jigucchato;

Ajja svevā vinaṭṭhena, nāla munnamituṃ sato.

जो शरीर स्वतः घृणास्पद (अशुचि) आहे, घृणास्पद गोष्टीतूनच बाहेर पडला आहे आणि आज किंवा उद्या नष्ट होणार आहे, अशा शरीराचा अभिमान बाळगणे जागरूक (स्मृतिमान) व्यक्तीला शोभत नाही.

66.

६६.

Kīdisaṃ [Pg.125] maṃ tuvaṃ maññi, ahaṃ sabba jegucchako;

Jegucchatoca nikkhanto, icceva vattu marahati.

'तू मला काय समजतोस? मी पूर्णपणे अशुचि (घृणास्पद) आहे आणि अशुचितेतूनच जन्माला आलो आहे' असेच म्हणणे योग्य आहे.

67.

६७.

Kāye jegucchasaññaṃva, kare sabbiriyā pathe;

Tasmiṃ tuṭṭhabbakaṃ natthi, piyāyitaṃ mamāyitaṃ.

सर्व ईर्यापथांमध्ये (उठणे, बसणे, चालणे इत्यादी सर्व अवस्थांमध्ये) शरीराविषयी अशुचितेचीच धारणा ठेवावी. या शरीरात आनंद मानण्यासारखे, प्रिय वाटण्यासारखे किंवा 'माझे' म्हणण्यासारखे काहीही नाही.

68.

६८.

Subhāya [Pg.126] nava mattānaṃ, asubhā paripācaye;

Santo pakkassa saṃsāro, nanto navassa rāgino.

शुभसंज्ञेमुळे (सुंदरतेच्या भ्रमामुळे) अपरिपक्व (नवा) असलेल्या स्वतःला अशुभ भावनेने परिपक्व करावे. परिपक्व झालेल्या व्यक्तीचा संसार संपतो, परंतु अपरिपक्व आणि रागी (वासनायुक्त) व्यक्तीच्या संसाराला अंत नसतो.

69.

६९.

Kāye asubha saññāya, paripakka sabhāvino;

Ālambesu acāpallā, thirā sambuddha sāsane.

शरीराविषयीच्या अशुभ भावनेने ज्यांचा स्वभाव परिपक्व झाला आहे, ते विषयांच्या (आलंबनांच्या) बाबतीत चंचल होत नाहीत आणि सम्यक्संबुद्धांच्या शासनात (धम्मात) दृढ राहतात.

70.

७०.

Anto [Pg.127] gocarikā pakkā, bahi gocarikā navā;

Pakkā nāsāya uccā te, nīcāyeva navā sino.

परिपक्व व्यक्तींचे गोचर (लक्ष्य) अंतर्मुख असते, तर अपरिपक्व (नव्या) व्यक्तींचे गोचर बहिर्मुख असते. परिपक्व लोक क्लेशांच्या नाशासाठी उच्च पदावर असतात, तर अपरिपक्व लोक स्नेहाने (रागाने) बांधलेले असल्याने नीच (खालच्या पातळीवर) असतात.

71.

७१.

Navānavā [Pg.128] subhābhogī, nīcānīcā bhigāmino;

Pakkā pakkāva dhījhāyī, santāsantā virāgino.

जे अत्यंत अपरिपक्व आहेत ते शुभ गोष्टींचा (सुंदरतेचा) उपभोग घेतात आणि नीचाहून नीच गतीला प्राप्त होतात. परंतु जे परिपक्व आहेत ते प्रज्ञावान, ध्यानी, शांत आणि रागविरहित (विरागी) असतात.

72.

७२.

Sakkā sakkā na dassetuṃ, subhaṃsubhaṃ sataṃsataṃ;

Dhīrādhīrāga mujjhanti, kāye kāye kriyekriye.

ज्ञानी पुरुषांना अशुभ गोष्टी शुभ म्हणून दाखवणे शक्य नाही. प्रज्ञावान लोक प्रत्येक शरीरात आणि प्रत्येक क्रियेत रागाचा (वासनेचा) त्याग करतात.

73.

७३.

Sakkā [Pg.129] sakkāpi taṃ kātuṃ, subhaṃsubhaṃ na dhīmayaṃ;

Santosantojigucchaññū, na vānavā subhesako.

त्या अशुभाला शुभ बनवणे शक्य असले तरी ते प्रज्ञायुक्त नसते. शांत आणि अशुचितेचे ज्ञान असणारा पुरुष अपरिपक्व माणसाप्रमाणे शुभाचा (सुंदरतेचा) शोध घेत नाही.

74.

७४.

Dukāyaṃ [Pg.130] suti cintetvā, mamāyantā mahātapā;

Tapaṃ nibbāyituṃ icchaṃ, dukāyaṃ duti cintaye.

या शरीराला अपवित्र मानून, जे त्याचा 'माझे' म्हणून स्वीकार करतात ते मोठे कष्ट भोगतात. जर त्या कष्टांचे शमन करायचे असेल, तर शरीराच्या अशुचितेचाच विचार केला पाहिजे.

75.

७५.

Yvāsubhaṃ subhato maññi, konubālotaduttari;

Andho ummattakovā so, nattānaṃ maññate tathā.

जो अशुभाला (असुंदर/अशुचि गोष्टीला) शुभ (सुंदर) मानतो, त्यापेक्षा मोठा मूर्ख कोण असू शकतो? तो एखाद्या अंध किंवा वेड्या माणसासारखा आहे, जो स्वतःला तसे समजत नाही.

76.

७६.

Saritabbaka [Pg.131] mevetaṃ, kāye jeguccha puñjataṃ;

Mandarāgo manosītaṃ, labheyya tamanussanaṃ.

शरीरातील या अशुचितेच्या (घृणास्पदतेच्या) ढिगाऱ्याचे नेहमी स्मरण केले पाहिजे. याचे अनुस्मरण केल्याने रागाचा (वासनेचा) नाश होतो आणि मनाला शांतता (शीतलता) प्राप्त होते.

77.

७७.

Gihibhāve apāyeca, rāgayakkhandha ninnitā;

Maṃpi nessati soyakkho, sādemice tadāgataṃ.

रागरूपी यक्षाने (वासनेच्या राक्षसाने) अनेकांना गृहस्थाश्रमात आणि अपाय (दुर्गती) मध्ये ढकलले आहे; जर मी त्याच्या आगमनाचे स्वागत केले, तर तो यक्ष मलाही तिकडेच घेऊन जाईल.

78.

७८.

Abhiṇha [Pg.132] gāhinaṃ rāga, yakkhaṃ ananta dukkha daṃ;

Asubhā tula mantena, vārehi taṃ sa bhāyati.

वारंवार पकड घेणाऱ्या आणि अनंत दुःख देणाऱ्या त्या रागरूपी यक्षाला (वासनेच्या राक्षसाला) 'अशुभ' रूपी अतुलनीय मंत्राने दूर ठेवा; कारण तो या मंत्राला घाबरतो.

79.

७९.

Rāgayakkho bahumāyo, saddhāmettā divesavā;

Rāgampi kusalaṃ maññi, jano teneva vañcito.

रागरूपी यक्ष अत्यंत मायावी (कपटी) आहे, तो श्रद्धा, मैत्री इत्यादींचे रूप धारण करतो; त्यामुळे लोक रागालाही (वासनेलाही) कुशल (चांगले) मानतात आणि फसविले जातात.

80.

८०.

Āturaṃ [Pg.133] asuciṃ putiṃ, passa nande samussayaṃ;

Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhipatthitaṃ.

'हे नंदे! या रोगट, अशुचि, दुर्गंधीयुक्त, सतत पाझरणाऱ्या आणि मूर्खांकडून इच्छिलेल्या शरीराकडे (शरीररूपी ढिगाऱ्याकडे) पाहा.'

81.

८१.

Subhato naṃ maññati bālo, avijjāya purakkhato;

Iccāha bhagavā nindi, bāloti subhasaññinaṃ.

'अविद्येने (अज्ञानाने) ग्रासलेला मूर्ख माणूस या शरीराला सुंदर मानतो.' असे भगवान म्हणाले आणि त्यांनी शुभसंज्ञा (सुंदरतेचा भ्रम) बाळगणाऱ्याला 'मूर्ख' म्हणून त्याची निंदा केली.

82.

८२.

Nhāruṭṭhi [Pg.134] taca maṃsāni, saraṃ sataṃ na nindito;

Buddhanindāya mocetuṃ, tānārabbha anussare.

शिरा (स्नायू), हाडे, त्वचा आणि मांस यांचे सतत स्मरण करणारा मनुष्य निंदनीय ठरत नाही. भगवंतांच्या निंदेपासून स्वतःला वाचवण्यासाठी, या अवयवांचे आलंबन घेऊन अनुस्मरण करावे.

83.

८३.

Maññitvā attano bālyaṃ, asubhe subhadassino;

Vāyāmeyya abālāya, kāyaṃ asubhato saraṃ.

अशुभाला शुभ पाहण्यात आपले मूर्खपण आहे हे ओळखून, शहाणे होण्यासाठी शरीराला अशुभ मानून त्याचे स्मरण करण्याचा प्रयत्न करावा.

84.

८४.

Attānaṃ [Pg.135] garahitvāna, bālaṃ viparidassinaṃ;

Subhasaññaṃ pahinneyya, kareyyāsubha saññitaṃ.

विपरीत (चुकीचे) पाहणाऱ्या स्वतःच्या मूर्ख मनाची निर्भत्सना करून, शुभसंज्ञेचा त्याग करावा आणि अशुभसंज्ञा (अशुचितेची धारणा) दृढ करावी.

85.

८५.

Visa bhesajjarukkhaṭṭho, ahi ḍaṃseyyasosato;

Yathā tasseva paṇṇādiṃ, khādetvā visa mujjahe.

विषारी औषधी झाडाजवळ उभे असताना जर एखाद्या जागरूक माणसाला सर्पाने दंश केला, तर तो त्याच झाडाची पाने इत्यादी खाऊन विष उतरवतो.

86.

८६.

Evaṃ rāgo samuppajje, kāye gandhādi vāsite;

Anto tasseva jegucchaṃ, cintetvā rāga mujjahe.

त्याचप्रमाणे, सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित केलेल्या शरीराविषयी जर राग (वासना) उत्पन्न झाला, तर त्याच शरीराच्या आतील अशुचितेचा विचार करून रागाचा त्याग करावा.

87.

८७.

Jigucchitena [Pg.136] kāyena, apassanto jigucchataṃ;

Unnameti avaññāti, avijjāya purakkhato.

स्वतःचे शरीर घृणास्पद (अशुचि) असूनही, त्याची अशुचिता न पाहता, अविद्येने (अज्ञानाने) ग्रस्त असलेला मनुष्य गर्वाने फुगतो आणि इतरांचा अवमान करतो.

88.

८८.

Āyatiṃ [Pg.137] maggalābhāya, bījaṃ kareyya bhāvanaṃ;

Bījā bhāve kuto maggo, maggabījā hi bhāvanā.

भविष्यात मार्ग (आर्य अष्टांगिक मार्ग) प्राप्त करण्यासाठी भावनेला (ध्यानाला) बीज बनवावे. बीजाशिवाय मार्ग कोठून मिळणार? कारण भावना हेच मार्गाचे बीज आहे.

89.

८९.

Maggabījo apāyepi, nimmuggo samaye gate;

Ummujjitvāva buddhānaṃ, maggaṃ labheyya santike.

मार्गबीज असलेला (साधक) अपायलोकात (दुर्गतीत) बुडालेला असला तरी, वेळ आल्यावर वर येऊन (मुक्त होऊन) बुद्धांच्या सान्निध्यात मार्ग प्राप्त करतो.

90.

९०.

Ajījassa [Pg.138] tu saṃsāro, dīghoyeva anantiko;

Tasmāhi bhāvanābījaṃ, kareyya mocanatthiko.

ज्यांच्याकडे (मार्ग) बीज नाही, त्यांचा संसार खरोखरच दीर्घ आणि अनंत असतो; म्हणून मुक्तीची इच्छा करणाऱ्याने भावनाबीज (साधनेचे बीज) पेरले पाहिजे.

91.

९१.

Abhiṇha pīḷitaṃ rāgaṃ, asubhāya nivāraye;

Mandīhutvā pahīyeyya, rāgo asubha bhīruko.

सतत पीडा देणाऱ्या रागाला (आसक्तीला) अशुभाच्या (अशुभ भावनेच्या) साहाय्याने दूर करावे; अशुभाला घाबरणारा राग मंद होऊन नष्ट होतो.

92.

९२.

Mājegucchaṃ [Pg.139] mamāyetha, sāva jegucchamāmako;

Ananta dukkha māpādi, jegucchita mamāyanā.

जे घृणास्पद (अशुचि) आहे त्याला 'माझे' मानू नका; घृणास्पद गोष्टीला 'माझे' मानणारा मनुष्य त्या घृणास्पद ममत्वामुळे अनंत दुःखाला प्राप्त होतो.

93.

९३.

Maṃsalaggo tacacchanno,Nhārubandho ṭṭhipuñjako;

Moheti chaviyā lokaṃ,Mahādukkho sa mohito.

मांसाने लिप्त, त्वचेने झाकलेला, शिरांनी बांधलेला आणि हाडांचा ढीग असलेला हा देह आपल्या बाह्य त्वचेने लोकांना मोहित करतो; आणि मोहित झालेला मनुष्य महादुःखाला प्राप्त होतो.

94.

९४.

Nhāruṭṭhi [Pg.140] taca maṃsehi, rāgavaḍḍhaki saṅkhate;

Gehe rogā putī pāpā, vasanti kucchitā sadā.

शिरा, हाडे, त्वचा आणि मांस यांनी बनलेल्या, आणि 'राग' (आसक्ती) रूपी सुताराने रचलेल्या या (शरीररूपी) घरात नेहमी रोग, दुर्गंधी, पाप आणि निंदनीय गोष्टी वास करतात.

95.

९५.

Luṅgantā vīsa bhūdhātū, pittādī dvādasambuva;

Tāpaṃ jiraṃ dahaṃ pakkaṃ, caturaggi chavāyukā.

मेंदू इत्यादी वीस पृथ्वीधातू, पित्त इत्यादी बारा आपधातू (जलधातू), तापवणारा, जीर्ण करणारा, दाह करणारा आणि पचवणारा असे चार अग्नी (तेजधातू) आणि सहा वायू (वायूधातू) आहेत.

96.

९६.

Adhoddhaṃ kucchi koṭṭhāsā,Aṅgacārīca pāṇakā;

Dhātuyoyeva kāyesmiṃ,Dvitālīsa anaññakā.

अधोगामी, ऊर्ध्वगामी, कुशीत राहणारे, कोठ्यात राहणारे, अंगांगात संचार करणारे आणि श्वासोच्छ्वास करणारे वायू; शरीरातील हे बेचाळीस (४२) धातूच आहेत, दुसरे काही नाही.

97.

९७.

Yathā [Pg.142] bahi tathā ajjhattaṃ, dhātū bhvāpā nalānilā;

Name nāhaṃ naattāti, saṃmaseyya punappunanti.

जसे बाहेर (बाह्य जगात) तसेच आत (शरीरात) पृथ्वी, आप, तेज आणि वायू हे धातू आहेत. 'हे माझे नाही, मी हे नाही, हा माझा आत्मा नाही' असा वारंवार विचार (मनन) करावा.

4. Mettābhāvanāniddesa

४. मैत्रीभावना निर्देश (मैत्री भावनेचे स्पष्टीकरण)

1.

१.

Mettā [Pg.145] bhāvana micchampi, suṇa buddhavaco yidaṃ;

Dosa niggahaṇatthāya, doso mettāyaverihi.

मैत्री भावनेची इच्छा करणाऱ्याने द्वेषाचे दमन करण्यासाठी हे बुद्धवचन ऐकावे; कारण द्वेष हा मैत्रीचा शत्रू आहे.

2.

२.

Akkocchimaṃ avadhimaṃ, ajinimaṃ ahāsime;

Yeca taṃ upanayhanti, veraṃ tesaṃ nasammati.

'त्याने मला शिवी दिली, मला मारले, मला हरवले, माझे लुटले' जे लोक मनात अशी वैरभावना बाळगतात, त्यांचे वैर कधीही शांत होत नाही.

3.

३.

Akkocchimaṃ [Pg.146] avadhimaṃ, ajinimaṃ ahāsime;

Yecataṃ nupanayhanti, veraṃ tesaṃ upasammati.

'त्याने मला शिवी दिली, मला मारले, मला हरवले, माझे लुटले' जे लोक मनात अशी वैरभावना बाळगत नाहीत, त्यांचे वैर शांत होते.

4.

४.

Nahiverena verāni, sammantidha kudācana;

Averenaca sammanti, esadhammo sanantano.

या जगात वैराने वैर कधीही शांत होत नाही, तर अवैराने (मैत्रीने) वैर शांत होते; हा सनातन नियम आहे.

5.

५.

Pareca [Pg.147] navijānanti, maya mettha yamāmase;

Yeca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.

इतर लोकांना हे समजत नाही की आपल्याला येथे नष्ट व्हायचे आहे (एक दिवस मरायचे आहे); परंतु ज्यांना हे समजते, त्यांचे भांडण-तंटे शांत होतात.

6.

६.

Kuddho atthaṃ najānāti, kuddho dhammaṃ napassati;

Sadā andhatamaṃ hoti, yaṃkodho sahatenaraṃ.

क्रोधी माणसाला हिताचे समजत नाही, क्रोधी माणसाला धम्म दिसत नाही; जेव्हा क्रोध माणसावर ताबा मिळवतो, तेव्हा सर्वत्र अंधार पसरतो.

7.

७.

Ubhinna [Pg.148] matthaṃ carati, attanoca parassaca;

Paraṃ saṃkuppitaṃ ñatvā, yo sato upasammati.

दुसऱ्याला क्रोधी झालेले पाहून जो स्वतः स्मृतिमान (जागरूक) राहून शांत होतो, तो स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही हित साधतो.

8.

८.

Tasseva tena pāpiyyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati;

Kuddhaṃ apaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.

जो क्रोधी माणसाला उलट क्रोध करतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो; क्रोधाला क्रोधाने उत्तर न देणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असलेला संग्राम जिंकतो.

9.

९.

Khantī [Pg.149] paramaṃ tapo titikkhā,Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā;

Nahi pabbajito parūpaghātī,Nasamaṇo hoti paraṃ viheṭhayanto.

क्षमा आणि सहनशीलता हाच परम तप आहे, बुद्ध निर्वाणाला सर्वश्रेष्ठ म्हणतात; दुसऱ्याला इजा करणारा प्रव्रजित (संन्यासी) असू शकत नाही आणि दुसऱ्याला त्रास देणारा श्रमण असू शकत नाही.

10.

१०.

Akodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine;

Jine kadariyaṃ dānena, saccenā likavādinaṃ.

क्रोधाला अक्रोधाने (शांततेने) जिंकावे, दुर्जनाला सज्जनतेने जिंकावे; कंजूषाला दानाने जिंकावे आणि असत्य बोलणाऱ्याला सत्याने जिंकावे.

11.

११.

Yo [Pg.150] ve uppatitaṃ kodhaṃ, rathaṃ bhantaṃva vāraye;

Ta mahaṃ sārathī brūmi, rasmiggāho itarojano.

जो उसळलेल्या क्रोधाला वेगाने धावणाऱ्या रथाप्रमाणे आवरतो, त्यालाच मी खरा सारथी म्हणतो; इतर लोक तर केवळ लगाम पकडणारे असतात.

12.

१२.

Purisassa [Pg.151] hi jātassa, kudhārī jāyate mukhe;

Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃbhaṇaṃ.

जन्मलेल्या प्रत्येक माणसाच्या मुखात एक कुऱ्हाड जन्माला येते, जिच्याद्वारे मूर्ख माणूस वाईट बोलून स्वतःलाच कापून काढतो (स्वतःचेच नुकसान करतो).

13.

१३.

Selo yathā ekagghano, vātena nasamīrati;

Evaṃ nindā pasaṃsāsu, nasamiñjanti paṇḍitā.

ज्याप्रमाणे एक अखंड खडक वाऱ्याने हलत नाही, त्याचप्रमाणे निंदा आणि स्तुतीमध्ये पंडित (ज्ञानी) लोक विचलित होत नाहीत.

14.

१४.

Samānabhāgaṃ [Pg.152] krubbetha, gāme akkuṭṭha vanditaṃ;

Manopadosaṃ rakkheyya, santo anuṇṇato siyā.

गावात निंदा किंवा वंदन (स्तुती) दोन्हीकडे समान भाव ठेवावा; मनातील द्वेषापासून स्वतःचे रक्षण करावे, शांत राहावे आणि गर्विष्ठ होऊ नये.

15.

१५.

Naparo paraṃ nikuppetha, nātimaññetha katthaci nakiñci;

Byārosanā paṭighasaññā, naññamaññassa dukkha miccheyya.

कोणीही दुसऱ्याची फसवणूक करू नये, कुठेही कोणाचाही अपमान करू नये; क्रोधाने किंवा प्रतिघाताने (द्वेषाने) एकमेकांच्या दुःखाची इच्छा करू नये.

16.

१६.

Mātā [Pg.153] yathā niyaṃ putta,Māyusā ekaputta manurakkhe;

Evampi sabba bhūtesu,Mānasaṃ bhāvaye aparimāṇaṃ.

ज्याप्रमाणे माता आपल्या एकुलत्या एक पुत्राचे स्वतःच्या प्राणाने रक्षण करते, त्याचप्रमाणे सर्व प्राणिमात्रांबद्दल अमर्याद (मैत्रीपूर्ण) मन विकसित करावे.

17.

१७.

Sutvāna dusito bahuṃ vācaṃ,Samaṇānaṃvā puthujanānaṃ;

Pharusena hi na paṭivajjā,Na hi santo paṭiseniṃ karonti.

श्रमणांचे किंवा सामान्य लोकांचे अनेक दूषित (वाईट) शब्द ऐकूनही कठोर शब्दांनी उत्तर देऊ नये; कारण संत (शांत पुरुष) कधीही सूडबुद्धीने वागत नाहीत.

18.

१८.

Saccaṃ [Pg.154] bhaṇe nakujjheyya, dajjā appampi yācito;

Etehi tīhi ṭhānehi, gacche devāna santike.

सत्य बोलावे, क्रोध करू नये, आणि मागितले असता थोडे का होईना दान करावे; या तीन गोष्टींमुळे मनुष्य देवांच्या सान्निध्यात (स्वर्गात) जातो.

19.

१९.

Na paresaṃ vilomāni, na paresaṃ katākataṃ;

Attanova avekkheyya, katāni akatānica.

दुसऱ्यांच्या चुका पाहू नका, त्यांनी काय केले किंवा काय केले नाही हेही पाहू नका; तर स्वतः काय केले आहे आणि काय केले नाही, याकडेच लक्ष द्यावे.

20.

२०.

Su [Pg.155] dasaṃ vajjamaññesaṃ, attano pana duddasaṃ;

Paresañhi so vajjāni, ophunāti yathā bhusaṃ;

Attano pana chādeti, kaliṃva kitavā saṭṭho.

दुसऱ्यांचे दोष पाहणे सोपे आहे, परंतु स्वतःचे दोष पाहणे कठीण आहे. मनुष्य दुसऱ्यांचे दोष भुश्यासारखे उडवून दाखवतो, पण स्वतःचे दोष मात्र कपटी जुगारी आपल्या पराभवाप्रमाणे लपवून ठेवतो.

21.

२१.

Nidhīnaṃva [Pg.156] pavattānaṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ;

Niggayhavādiṃ medhāviṃ, tādisaṃ paṇḍitaṃ bhaje.

जो आपले दोष दाखवून देतो आणि चुकीच्या गोष्टींवर टोकतो, अशा बुद्धिमान आणि उपदेश करणाऱ्या पंडिताचा संग गुप्त धनाचा शोध लावणाऱ्याप्रमाणे मानून करावा.

22.

२२.

Tādisaṃ bhajamānassa,Seyyohoti napāpiyo;

Iti vuttaṃ munindena,Tilokaggena satthunā.

अशा व्यक्तीची संगत धरल्याने कल्याणच होते, अहित होत नाही; असे त्रिलोकाधिपती, मुनींद्र शास्त्यांनी (बुद्धांनी) म्हटले आहे.

23.

२३.

Mettā [Pg.157] gandhena vāsento,Dosaṃ dūrekare budho;

Dūrāsannesu sabbesu,Attano verikesupi.

बुद्धिमान माणसाने मैत्रीच्या सुगंधाने सुवासित होऊन, जवळच्या किंवा दूरच्या सर्व लोकांबद्दल, अगदी स्वतःच्या शत्रूंबद्दलही असलेला द्वेष दूर करावा.

24.

२४.

Hane dosū panāhāni, anattha kārakāni hi;

Tesva santesu sabbesu, mettāhoti sunimmalā.

अनर्थ घडवून आणणाऱ्या द्वेष आणि वैरभावाचा नाश करावा; हे सर्व नष्ट झाल्यावर मैत्री अत्यंत निर्मळ होते.

25.

२५.

Sataṃ [Pg.158] dujjana vākyehi, namano yāti vikriyaṃ;

Nahitāpayituṃ sakkā, gaṅgānadiṃ tiṇukkayā.

दुर्जनांच्या शब्दांनी सज्जनांचे मन विचलित होत नाही; गवताच्या मशालीने गंगा नदी तापवणे कधीही शक्य नाही.

26.

२६.

Nahi nindā pasaṃsāhi, sataṃ manovikāratā;

Na kadācipi kampeyya, vātehi selapabbato.

निंदा किंवा स्तुतीने सज्जनांच्या मनात कोणताही विकार उत्पन्न होत नाही; वाऱ्याच्या वेगाने पाषाणाचा पर्वत कधीही कंपित होत नाही.

27.

२७.

Nadiyaṃ [Pg.159] khuddakā nāvā, vicīhi unnatonatā;

Mahānāvā nakampanti, mahantīhi vicīhipi.

नदीतील लहान नाव लाटांमुळे वर-खाली (अस्थिर) होते; परंतु मोठी जहाजे मोठ्या लाटांनीही कंपित होत नाहीत.

28.

२८.

Loke pasaṃsa nindāhi, dujjanovunnatonato;

Santopañño nacalati, mahānindā thutīhipi.

जगात स्तुती आणि निंदेने दुर्जन माणूस विचलित (वर-खाली) होतो; परंतु शांत आणि प्रज्ञावान मनुष्य मोठ्या निंदेने किंवा स्तुतीनेही डगमगत नाही.

29.

२९.

Seloselo [Pg.160] nileheva,Vaṇṇāvaṇṇā asassatā;

Lābhālābhā sukhādukkhā,Yasāyasā nakampati.

पर्वताप्रमाणे स्थिर असलेला मनुष्य, स्तुती-निंदा, लाभ-हानी, सुख-दुःख, यश-अपयश या अनित्य गोष्टींनी कधीही कंपित होत नाही.

30.

३०.

Khamādhagga karetassa, dujjano kiṃ karissati;

Atiṇe patito aggi, sayameva pasambhati.

ज्याच्या हातात क्षमेची तलवार आहे, त्याचे दुर्जन काय करू शकणार? गवताशिवाय (कोरड्या जागेव्यतिरिक्त) जमिनीवर पडलेला अग्नी स्वतःच शांत होतो.

31.

३१.

Sayameva [Pg.161] sakattānaṃ, maccubbhayena tacchatu;

Māññe tacchatu dosena, kimatthaṃ aññatacchanaṃ.

मनुष्याने मृत्यूच्या भयाने स्वतःलाच सुधारावे (घडवावे); द्वेषाने इतरांना इजा करू नये. इतरांना इजा करण्यात काय अर्थ आहे?

32.

३२.

Māññe taccha tudosena, naseyyo aññatacchanaṃ;

Māñño taṃ ahibyaggheva, domanassena bhāyatu.

द्वेषाने इतरांना इजा करू नका, इतरांना इजा करणे श्रेयस्कर नाही. साप किंवा वाघाप्रमाणे इतरांनी तुमच्यापासून दुःखाने भयभीत होऊ नये.

33.

३३.

Nissāya [Pg.162] garukātabbaṃ, bahūnaṃ pāpamocanaṃ;

Acāpallena santena, garukātabbataṃ vaje.

अनेक लोकांना पापापासून मुक्त करणाऱ्या आदरणीय व्यक्तीचा आश्रय घेऊन, चंचलता नसलेल्या शांत स्वभावाने आदरणीयता प्राप्त करावी.

34.

३४.

Nissāya garukātabbaṃ, bahūnaṃ puññavaḍḍhanaṃ;

Garukātabbataṃ gacche, dhītiyā sīla guttiyā.

अनेकांचे पुण्य वाढवणाऱ्या आदरणीय व्यक्तीचा आश्रय घेऊन, धैर्याने आणि शील-रक्षणाने आदरणीयता प्राप्त करावी.

35.

३५.

Santaṃ [Pg.163] hi sīlavaṃ dhītiṃ, hirottappena bhāyati;

Dujjanaṃ domanassena, ahibyaggheva bhāyati.

शांत, शीलवान आणि धैर्यवान व्यक्तीचा लोक 'हिरी-ओत्तप्प' (पापभीरुता व लज्जा) मुळे आदरयुक्त भय बाळगतात; परंतु दुर्जन माणसाला लोक साप किंवा वाघाप्रमाणे दुःखाने घाबरतात.

36.

३६.

Napharusāya vācāya, aññe dameyya paṇḍito;

Attānaṃva dametvāna, aññe saṇhena ovade.

पंडिताने (बुद्धिमान माणसाने) कठोर शब्दांनी इतरांचे दमन करू नये; स्वतःचे दमन (संयम) करून इतरांना सौम्यपणे उपदेश करावा.

37.

३७.

Citte [Pg.164] saṇhe asaṇhāpi, navācāpharusā bhave;

Tasmā ovā danādīsu, rakkheyya thaddhacittato.

मन कोमल नसले तरी वाणी कठोर असू नये; म्हणून उपदेश इत्यादी करताना कठोर चित्तापासून स्वतःचे रक्षण करावे.

38.

३८.

Attāna movadatthāya, sikkheyya buddhabhāsitaṃ;

Parampi anukampāya, icchanto anusāsaye.

स्वतःला उपदेश करण्यासाठी बुद्धवचनांचे शिक्षण घ्यावे; आणि इतरांवर अनुकंपा (दया) ठेवून, कल्याणाची इच्छा करत त्यांना अनुशासनाचा (उपदेशाचा) लाभ द्यावा.

39.

३९.

Aññaṃ naniggahe kiñci, sutena paṭipattiyā;

Attaniggahaṇaṃ seyyo, nunnameyya jinoraso.

आपल्या श्रुत (ज्ञान) किंवा प्रतिपत्तीने (आचरणाने) इतरांना कधीही कमी लेखू नये; स्वतःचे दमन (संयम) करणे अधिक श्रेयस्कर आहे, जिनपुत्राने (बुद्धांच्या पुत्राने) कधीही गर्विष्ठ होऊ नये.

40.

४०.

Nāvīkareyya [Pg.165] dosaṃvā, lobhaṃ mānaṃ sakaṃmalaṃ;

Māññe maññantu taṃ disvā, cirappabba jito nuti.

आपला राग, लोभ किंवा मान (अभिमान) हे स्वतःचे मळ प्रकट करू नयेत; जेणेकरून ते पाहून इतरांनी 'हा काय दीर्घकाळ प्रव्रजित झालेला भिक्खू आहे?' असा विचार करू नये.

41.

४१.

Kakacena ttachedente, verikepinadosaye;

Iccovādaṃ munindassa, sampaṭiccha jinoraso.

शत्रूंनी करवतीने शरीराचे तुकडे केले तरी मनात द्वेष आणू नये; मुनींद्रांच्या (बुद्धांच्या) या उपदेशाचा जिनपुत्राने मनापासून स्वीकार करावा.

42.

४२.

Verī [Pg.166] accupanāhīpi, rūpeva dukkhakārako;

Na tva tabbisaye nāme, dukkhaṃ mākari cetasi.

अत्यंत वैर बाळगणारा शत्रू देखील केवळ रूपालाच (शरीरालाच) दुःख देऊ शकतो; परंतु तू त्याच्या बाबतीत आपल्या नामात (मनात) दुःख निर्माण करू नकोस.

43.

४३.

Verī tibandha veropi, iheva dukkhakārako;

Bhavantaraṃ naanveti, sakammunā gato hiso.

तीव्र वैर बाळगणारा शत्रू देखील केवळ याच जन्मात दुःख देऊ शकतो; तो दुसऱ्या जन्मात मागे येत नाही, कारण तो स्वतःच्या कर्माने गती प्राप्त करतो.

44.

४४.

Dosotu [Pg.167] iha pīḷetvā,Dukkhāvaho bhavebhave;

Mahānattha karaṃ dosaṃ,Kasmā vaḍḍheti cetasi.

परंतु द्वेष (राग) हा या जन्मात पीडा देऊन जन्मोजन्मी दुःख देणारा ठरतो; मग अशा महान अनर्थ करणाऱ्या द्वेषाला मनात का वाढवावे?

45.

४५.

Mettāsītambusekena, jinovāda manussaraṃ;

Mahā nattha karaṃ dosaṃ, nibbāyatu sa cetasi.

बुद्धांच्या उपदेशाचे स्मरण करून, मैत्रीच्या शीतल जलाने सिंचन करून, मनातील महान अनर्थ घडवून आणणारा द्वेष शांत करावा.

46.

४६.

Chaddanto [Pg.168] luddakaṃ pāpaṃ, bhūridattohi tuṇḍikaṃ;

Dhammapālo khami tātaṃ, kapindo kandaro pataṃ.

छद्दंताने पापी व्याधाला (पारध्याला) क्षमा केली, भूरिदत्ताने गारुड्याला क्षमा केली, धम्मपालाने आपल्या पित्याला क्षमा केली आणि कपिंद्राने (वानरराजाने) दरीत ढकलणाऱ्याला क्षमा केली.

47.

४७.

Asaṅkhyeyya ttabhāvesu, paravajjaṃ titikkhato;

Nāthassa pāramiṃ khantiṃ, saraṃ dhīro titikkhatu.

असंख्यात जन्मांमध्ये इतरांच्या अपराधांचे सहन करणाऱ्या नाथांच्या (बुद्धांच्या) 'खंती' (क्षमा) पारमितेचे स्मरण करून, धैर्यवान माणसाने सहनशील व्हावे.

48.

४८.

Sāsane [Pg.169] ciravāsena, evaṃ niddosakā iti;

Tuvaṃ paṭicca maññantu, sāsane sappayojanaṃ.

शासनात (बुद्ध शासनात) दीर्घकाळ राहिल्यामुळे हे असे निर्दोष झाले आहेत, असे तुझ्याकडे पाहून लोकांनी समजावे आणि शासनाला फलदायी मानावे.

49.

४९.

Sāsane cira vāsāpi, mādisāva ime iti;

Tamāgamma namaññantu, sāsane nippayojanaṃ.

शासनात दीर्घकाळ राहूनही हे माझ्यासारखेच आहेत, असे तुझ्याकडे पाहून लोकांनी समजू नये आणि शासनाला निरुपयोगी मानू नये.

50.

५०.

Dve usetīti doso so, saparaṃ dayhate dvayaṃ;

Pahātabbo sa sabbesu, parattha sattha micchatā.

द्वेष हा स्वतःला आणि इतरांना अशा दोघांनाही जाळतो; म्हणून स्वतःचे आणि इतरांचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने सर्व प्रकारे त्याचा त्याग केला पाहिजे.

51.

५१.

Paradinnehi [Pg.170] noāyu, tiṭṭhate nāttano vasā;

Paravajjaṃ khametabbaṃ, nasādhu aññavirodhito.

आपले आयुष्य इतरांनी दिलेल्या दानावर अवलंबून आहे, ते केवळ स्वतःच्या बळावर टिकत नाही; म्हणून इतरांचे अपराध क्षमा केले पाहिजेत, इतरांशी विरोध करणे चांगले नाही.

52.

५२.

Jeguccha [Pg.171] kkosa nindāni, bālo gaṇhāti akkhamo;

Khamantotu nagaṇhāti, jānaṃ jegucchitāniti.

मूर्ख आणि अक्षमाशील (सहनशक्ती नसलेला) माणूस घृणास्पद शिवीगाळ व निंदा स्वीकारतो; परंतु क्षमाशील माणूस त्या गोष्टी घृणास्पद आहेत हे जाणून त्यांचा स्वीकार करत नाही.

53.

५३.

Paradinnāni vaccāni, pābhatanti nakocipi;

Gaṇheyyevaṃ duruttāni, agaṇhanto khame sato.

इतरांनी दिलेली घाणेरडी वस्तू जशी कोणीही भेट म्हणून स्वीकारत नाही, तसेच कठोर शब्दांचे आहे; जागरूक माणसाने ते न स्वीकारता क्षमा करावी.

54.

५४.

Nadi [Pg.172] kallola viciyo, tīraṃ patvā samantidha;

Sabbe uppatitā dosā, khantipatvā samanti te.

नदीच्या उसळणाऱ्या लाटा किनाऱ्यावर पोहोचून जशा शांत होतात, तसेच उत्पन्न झालेले सर्व द्वेष क्षमेप्रत (सहनशीलतेप्रत) पोहोचून शांत होतात.

55.

५५.

Dosummattaka vācāya, nummatto kiṃkarissati;

Bhave yyummattako sova, tādisaṃ vacanaṃ bhaṇaṃ.

द्वेषाने वेडा झालेला माणूस आपल्या वेड्या वाणीने काय करणार? तसले शब्द बोलणारा तो स्वतःच वेडा बनतो.

56.

५६.

Kodhano akkhamo añña, duṭṭhasaññī bhayāluko;

Gāmamajjhe aḷakkova, tathā māhohi taṃ jaha.

क्रोधी, अक्षमाशील, इतरांना वाईट समजणारा आणि भीत्र्या स्वभावाचा माणूस गावाच्या मध्यभागी पिसाळलेल्या कुत्र्यासारखा असतो; तू तसा होऊ नकोस, त्याचा त्याग कर.

57.

५७.

Mettāluko [Pg.173] khamāsīlo,Sabbaṭṭhānesunibbhayo;

Parattha sattha micchanto,Khanti mettañca bhāvaye.

मैत्रीपूर्ण, क्षमाशील आणि सर्व ठिकाणी निर्भय राहून, स्वतःचे व इतरांचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने क्षमा आणि मैत्रीची भावना वाढवावी.

58.

५८.

Parakkosāni nindāni, taṃva paccenti nāññagū;

Khittaṃpaṃsuva vātuddhaṃ, garukaṃ kiṃ khamāyate.

इतरांनी केलेली शिवीगाळ आणि निंदा त्यांच्याकडेच परत जाते, ती दुसऱ्याकडे जात नाही; वाऱ्याच्या विरुद्ध फेकलेल्या धुळीप्रमाणे ती परत येते, मग सुज्ञ माणसाने त्याचे ओझे का बाळगावे?

59.

५९.

Akkosantoca [Pg.174] nindīca, pīḷito saka kammunā;

Idha peccaca nīceyyo, naṃnayaṃ gaṇhi akkhamo.

शिवीगाळ करणारा आणि निंदा करणारा स्वतःच्याच कर्माने पीडित होतो; तो या लोकात आणि परलोकात नीच गतीला प्राप्त होतो, म्हणून अक्षमाशील माणसाने तो मार्ग स्वीकारू नये.

60.

६०.

Akkoso [Pg.175] maṃ naāgacchi,Tassevā natthakārako;

Iti ñatvāva sappañño,Akkosaṃ na garuṃ kare.

ती शिवीगाळ माझ्यापर्यंत पोहोचली नाही, ती केवळ त्याचाच अनर्थ करणारी आहे; असे जाणून सुज्ञ माणसाने शिवीगाळीला महत्त्व देऊ नये.

61.

६१.

Vikārāpatti micchanto, verī bahu mupakkami;

Māmittavasa manvehi, nibbikāro tuvaṃbhava.

तुझ्यामध्ये विकार (क्रोध) उत्पन्न व्हावा या इच्छेने शत्रू अनेक प्रयत्न करतो; तू शत्रूच्या आहारी जाऊ नकोस, तू विकाररहित (शांत) राहा.

62.

६२.

Mettambunā saddosoca, paradosoca sammati;

Mettāsekena sabbesu, sabbatoggiṃ nipāraye.

मैत्रीच्या जलाने स्वतःचा आणि इतरांचाही द्वेष शांत होतो; सर्वांवर मैत्रीचे सिंचन करून सर्व ठिकाणचा (द्वेषाचा) अग्नी विझवावा.

63.

६३.

Sadosa [Pg.176] paradosaggiṃ, sabbato disato ṭṭhitaṃ;

Mettā toyena vāreyya, siyā nibbuti sabbadhi.

सर्व दिशांना पसरलेला स्वतःचा आणि इतरांच्या द्वेषाचा अग्नी मैत्रीच्या जलाने शांत करावा, जेणेकरून सर्वत्र शांती (निवृत्ती) लाभेल.

64.

६४.

Nagame attano aggiṃ, paraggiṃvāpi nāgame;

Mettambunāva nibbātu, saparaggi dvayaṃ bhusaṃ.

स्वतःचा अग्नी पेटू देऊ नये आणि दुसऱ्याचा अग्नीही पसरू देऊ नये; मैत्रीच्या जलाने स्वतःचा आणि दुसऱ्याचा असे दोन्ही अग्नी पूर्णपणे विझवावेत.

65.

६५.

Guṇī [Pg.177] guṇī nandindāya, pasaṃsāya guṇī guṇī;

Nindaṃnindaṃ nakuppeyya, nasādiye thutiṃ thutiṃ.

गुणवान मनुष्य निंदेने किंवा स्तुतीने आपला गुण सोडत नाही; त्याने निंदेने क्रोधित होऊ नये आणि स्तुतीने हरखून जाऊ नये.

66.

६६.

Guṇaṃ nindāya nāsetuṃ, nasakkā koci kussako;

Vaḍḍhetuṃvā pasaṃsāya, garuṃkare na taṃdvayaṃ.

कोणताही निंदक निंदेने कोणाचा गुण नष्ट करू शकत नाही, किंवा स्तुतीने तो वाढवू शकत नाही; म्हणून या दोन्ही गोष्टींना महत्त्व देऊ नये.

67.

६७.

Dosabbhā [Pg.178] mala sañchanno, mettācando na rocati;

Taṃmuttassa tu etassa, atissaya pabhāvato.

द्वेषरूपी ढगांच्या मळाने झाकलेला मैत्रीचा चंद्र शोभून दिसत नाही; परंतु त्यापासून मुक्त झाल्यावर तो अत्यंत प्रखरतेने प्रकाशतो.

68.

६८.

Su sutta buddha supinā, dvepiyā gutti nākkamo;

Samādhi sumukhā muḷhā, brahmā tyekā dasa gguṇā.

सुखाने झोपणे, सुखाने जागे होणे, वाईट स्वप्ने न पडणे, मनुष्यांना प्रिय असणे, अमनुष्यांना प्रिय असणे, देवांनी रक्षण करणे, अग्नी-विष-शस्त्रांनी इजा न होणे, चित्त लवकर एकाग्र होणे, मुख प्रसन्न राहणे, संभ्रमरहित मृत्यू येणे आणि ब्रह्मलोकात उत्पन्न होणे—हे मैत्रीचे अकरा गुण (फायदे) आहेत.

69.

६९.

Sītaṃ [Pg.179] karotu mettāya, cakkhuṃ lābhetu paññāya;

Mākāsinippabhe caññe, cando hohi gategate.

मैत्रीने सर्वांना शीतलता द्यावी, प्रज्ञेने ज्ञानचक्षू प्राप्त करावेत; आकाशातील प्रकाशहीन ताऱ्यांसारखे न होता, जिथे जिथे जाल तिथे चंद्रासारखे प्रकाशमान व्हावे.

70.

७०.

Dūrāsannesu [Pg.180] sabbesu, mettaṃ pesetu pābhataṃ;

Dhammaṃ desetu pattānaṃ, cando hohi gategate.

दूर आणि जवळ असलेल्या सर्वांना मैत्रीची भेट पाठवावी; जवळ आलेल्यांना धम्माचा उपदेश करावा आणि जिथे जिथे जाल तिथे चंद्रासारखे व्हावे.

71.

७१.

Sampattānaṃ malaṃ dhova, sītaṃkare sadādayo;

Uccanīce navisese, jalassamo gategate.

आलेल्यांचा मळ धुवून टाक, नेहमी दयाळू आणि शीतलता देणारा हो; उच्च-नीच असा भेद न करता, जिथे जिथे जाशील तिथे पाण्यासारखा हो।

72.

७२.

Asaassatesu [Pg.181] phuṭṭhesu, lokadhammesu aṭṭhasu;

Patiṭṭho nibbikāro tvaṃ, pathavīsadiso bhava.

आठ अशाश्वत लोकधर्मांनी (सुख-दुःख इत्यादींनी) स्पर्श केला असता, तू अविचल व निर्विकार राहून पृथ्वीसारखा हो।

73.

७३.

Nākāsi kalahaṃ silā, sadā kenaci niccalā;

Mettāyanto khamāyanto, mahāsilaṃ guruṃkare.

शिळा (दगड) कधीही कोणाशी भांडण करत नाही, ती नेहमी निश्चल असते; मैत्री आणि क्षमा बाळगत, महाशिळेला आपला गुरू मानून (तिच्यासारखे) व्हावे।

74.

७४.

Silāva [Pg.182] sīlavā hotu, duruttāni titikkhatu;

Paccutte dosasaṃvaḍḍho, anuttova pasambhati.

शिळेप्रमाणे शीलवान व्हावे, कठोर शब्दांचे सहन करावे; प्रत्युत्तर दिल्याने दोष (क्रोध) वाढतो, न बोलल्याने तो शांत होतो।

75.

७५.

Sabbe ahaṃva icchanti, sattā sukhanti ñātuna;

Bhāveyya kamato mettaṃ, piya majjhatta verike.

माझ्याप्रमाणेच सर्व प्राण्यांना सुख हवे आहे हे जाणून, प्रिय, तटस्थ आणि शत्रू यांच्याविषयी क्रमाने मैत्रीची भावना (मेत्ता) वाढवावी।

76.

७६.

Sabbe [Pg.183] tasanti daṇḍassa, sabbe bhāyanti maccuno;

Attānaṃ upamaṃ katvā, nahaneyya naghātaye.

सर्व प्राणी दंडाला (शिक्षेला) घाबरतात, सर्वजण मृत्यूला भितात; स्वतःची उपमा देऊन (स्वतःसारखेच इतरांना समजून) कोणालाही मारू नये आणि मारण्यास प्रवृत्त करू नये।

77.

७७.

Sukha kāmāni bhūtāni,Yodaṇḍena vihiṃsati;

Attano sukha mesāno,Pecca so nalabhesukhaṃ.

सुखाची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांना जो स्वतःच्या सुखाच्या शोधात दंडाने (हिंसेने) पीडा देतो, त्याला मृत्यूनंतर सुख मिळत नाही।

78.

७८.

Averā [Pg.184] byāpajjā nīgho, sukhī cassaṃ ahaṃva me;

Hitakāmā tathā assu, majjhattā verinopica.

मी जसा वैररहित, व्यापादरहित (द्वेषरहित), दुःखमुक्त आणि सुखी असावे; तसेच माझे हितचिंतक, तटस्थ आणि शत्रू देखील सुखी होवोत।

79.

७९.

Mātaro [Pg.185] bhātaro ñātī, dāyako pāsakāpica;

Sukhīhontūti bhāveyya, caje tesuca lagganaṃ.

आई, भाऊ, नातेवाईक, दानशूर आणि उपासक सुखी होवोत, अशी भावना करावी आणि त्यांच्यावरील आसक्ती सोडून द्यावी।

80.

८०.

Doso mettāya dūrāri, taṇhā āsanna verikā;

Taṇhaṃ piyesu vāreyya, dosaṃ verīsu mettiko.

द्वेष (दोष) हा मैत्रीचा दूरचा शत्रू आहे आणि तृष्णा (तण्हा) हा जवळचा शत्रू आहे; मैत्री करणाऱ्याने प्रियजनांविषयीची तृष्णा आणि शत्रूंविषयीचा द्वेष दूर ठेवावा।

81.

८१.

Ekuddese [Pg.186] kakammāca, sissā ācariyā sukhī;

Hontu sabrahmacārīca, teca ññoñña hitāvahā.

एकाच उद्देशाने आणि कार्याने जोडलेले शिष्य, आचार्य आणि सब्रह्मचारी सुखी होवोत आणि ते एकमेकांसाठी हितकारक ठरोत।

82.

८२.

Rājānoca amaccāca, gāme issariyā sukhī;

Bhavantu devatāyoca, tehi surakkhito sukho.

राजे, अमात्य (मंत्री), गावातील अधिकारी आणि देवता सुखी होवोत; त्यांच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे रक्षिलेले सर्वजण सुखी होवोत।

83.

८३.

Mayaṃ [Pg.187] yena suguttāva,Sukhitā raṭṭhavāsino;

Sukhī kalla tthu sorājā,Tejavanto cirāyuko.

ज्यांच्यामुळे आम्ही सर्व राष्ट्रवासीय सुरक्षित आणि सुखी आहोत; तो राजा सुखी, निरोगी, तेजस्वी आणि दीर्घायुषी होवो।

84.

८४.

Raṭṭha [Pg.188] piṇḍena jīvāma, raṭṭhavāsī sukhantuti;

Bhāveyyevaṃ amoghaṃva, raṭṭhapiṇḍaṃ subhuñjati.

आम्ही राष्ट्राच्या अन्नावर (पिंडावर) जगतो, राष्ट्रवासीय सुखी होवोत अशी भावना करावी; यामुळे राष्ट्राचे अन्न ग्रहण करणे सार्थ ठरते।

85.

८५.

Āpāyikā bahū santi, mātāpitādi pubbakā;

Tecaññeca sukhīnīghā, ssva byāpajjā averino.

अपाय (दुर्गती) मध्ये गेलेले माता-पिता इत्यादी पूर्वज अनेक आहेत; ते आणि इतर सर्वजण सुखी, दुःखमुक्त, द्वेषरहित आणि वैररहित होवोत।

86.

८६.

Sattā [Pg.189] bhūtāca pāṇāca, puggalā attabhāvikā;

Thī pū riyā nariyāca, devānarā nipātikā.

सर्व सत्त्व (प्राणी), भूत, प्राण, पुद्गल (व्यक्ती), आत्मभाव धारण करणारे, स्त्रिया, पुरुष, आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य आणि दुर्गतीमध्ये पडलेले...

87.

८७.

Averā hontu byāpajjā, anīghāca sukhī ime;

Attānaṃ parihārantu, catudhā iti bhāvaye.

हे सर्व वैररहित, द्वेषरहित, दुःखमुक्त आणि सुखी होवोत; स्वतःचे सुखपूर्वक रक्षण करोत, अशा चार प्रकारे भावना करावी।

88.

८८.

Puratthimāya [Pg.191] disāya, sabbesattā averino;

Abyāpajjā sukhīnīghā, hontūti tāva bhāvaye.

पूर्व दिशेला असणारे सर्व प्राणी वैररहित, द्वेषरहित, सुखी आणि दुःखमुक्त होवोत अशी प्रथम भावना करावी।

89.

८९.

Puratthimāya disāya, sabbepāṇātiādinā;

Dvādasakkhattuṃ bhāveyya, sesāsupi ayaṃnayo.

पूर्व दिशेला 'सर्व प्राण' इत्यादी शब्दांनी बारा वेळा भावना करावी; इतर दिशांच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो।

90.

९०.

Catuddisā [Pg.192] nudisā dho, uddhaṃ sattāca pāṇino;

Bhūtāca puggalā atta, bhāvī sabbe thi pūrisā.

चार दिशा, उपदिशा, खाली आणि वर असणारे सर्व प्राणी, प्राण, भूत, पुद्गल, आत्मभाव धारण करणारे, सर्व स्त्रिया, पुरुष...

91.

९१.

Ariyā ariyā devā, narāca vinipātikā;

Averā byāpajjā nīghā, sukhattāca bhavantu te.

आर्य, अनार्य, देव, मनुष्य आणि दुर्गतीमध्ये पडलेले; ते सर्व वैररहित, द्वेषरहित, दुःखमुक्त आणि सुखी अंतःकरणाचे होवोत।

92.

९२.

Catuddisā [Pg.193] nudisā dho, uddhanti dasakedisi;

Dvādase te paricchijja, bhāveyya puggale budho.

चार दिशा, उपदिशा, खाली आणि वर अशा दहा दिशांमध्ये; त्या बारा प्रकारच्या व्यक्तींना निश्चित करून बुद्धिमान माणसाने भावना करावी।

93.

९३.

Mettā [Pg.194] vassena temetu, pajjuntoviya sabbadhi;

Mākiñci parivajjehi, evaṃ mettā subhāvitā.

पर्जन्याप्रमाणे (ढगाप्रमाणे) सर्वत्र मैत्रीच्या वर्षावाने ओले करावे; कोणालाही वगळू नये, अशा प्रकारे मैत्रीची भावना उत्तम प्रकारे विकसित होते।

94.

९४.

Pañcā nodhi sattodhisā, siyuṃ dvādasapuggalā;

Ntu catūhesu bhāvetvā, aṭṭhatālīsakā siyuṃ.

पाच अनोधिसो (मर्यादेविना) आणि सात ओधिसो (मर्यादेसह) असे बारा पुद्गल (व्यक्ती) होतात; त्यांच्याविषयी चार प्रकारे भावना केल्यास ते अठ्ठेचाळीस होतात।

95.

९५.

Dasakedisi [Pg.195] tāmettā, catussata asītiyo;

Aṭṭhatālīsāhi pañca, satā ṭṭhavīsa sādhikā.

दहा दिशांमध्ये ती मैत्री भावना चारशे ऐंशी प्रकारची होते; अठ्ठेचाळीस मिळून ती एकूण पाचशे अठ्ठावीस प्रकारची होते।

96.

९६.

Dukkhite [Pg.196] karuṇaṃ brūhe, muditaṃ sukhite jane;

Mettāceva upekkhāca, ubho ubhosu bhāvitā.

दुःखी लोकांवर करुणा करावी, सुखी लोकांवर मुदिता (आनंद) व्यक्त करावी; आणि मैत्री (मेत्ता) व उपेक्षा या दोन्ही भावना दोन्ही प्रकारच्या लोकांवर कराव्यात।

97.

९७.

Brahmavāsīti vattabbo, tesvaññatara vāsito;

Gandhabhūtesu so loke, brahmāviya virocati.

या भावनांपैकी कोणत्याही एका भावनेत राहणाऱ्याला 'ब्रह्मविहारी' म्हटले पाहिजे; तो या जगात प्राण्यांमध्ये ब्रह्माप्रमाणे शोभून दिसतो।

Appamādāvaha pakiṇṇakaniddesa

अप्पमाद (अप्रमाद/जागरूकता) उत्पन्न करणारा प्रकीर्णक निर्देश।

1.

१.

Saṃvijjanti [Pg.200] dha lokasmiṃ,Bahū jīvitakappanā;

Gahetvā patta muñcho yo,Jīvikānaṃ sa lāmako.

या जगात उपजीविकेची अनेक साधने आहेत; परंतु भिक्षापात्र घेऊन उरलेले अन्न गोळा करणे, हे उपजीविकेच्या साधनांमध्ये सर्वात कनिष्ठ मानले जाते।

2.

२.

Sukulāca tadupagā, kāmabhogā napekkhino;

Na bhayaṭṭā na iṇaṭṭā, neva ājīva kāraṇā.

चांगल्या कुळातील लोक कामभोगांची अपेक्षा न ठेवता, भीतीमुळे नव्हे, कर्जामुळे नव्हे आणि केवळ उपजीविकेसाठीही नव्हे, तर प्रव्रज्या ग्रहण करतात।

3.

३.

Nālaṃva [Pg.201] gihinā brahma, cariyāya akhaṇḍitaṃ;

Gharāvāso tisambādho, pabbajjāva nirālayā.

गृहस्थाला अखंडितपणे ब्रह्मचर्य पाळणे कठीण आहे; गृहवास हा संकुचित (अडचणींचा) आहे, तर प्रव्रज्या ही बंधनरहित (मुक्त) आहे।

4.

४.

Bhavapaṅkā [Pg.202] pamuccāma, tivittiṇṇā bhayānakā;

Paṭipatti yimāyāti, katvā tadupagā ime.

आम्ही या भयानक भव-दलदलीतून मुक्त होऊ आणि भय पार करू; या प्रतिपत्तीने (आचरणाने) हे शक्य होईल, असा विचार करून त्यांनी प्रव्रज्या घेतली आहे।

5.

५.

Uttiṭṭhe nappamajjeyya, dhammaṃ caritaṃ sucare;

Dhammacārī sukhaṃseti, asmiṃloke paramhica.

उठा! आळस करू नका! धर्माचे उत्तम आचरण करा; धर्मानुसार आचरण करणारा या लोकात आणि परलोकात सुखाने राहतो।

6.

६.

Svāgatā [Pg.203] vata tebhikkhū, pattā sambuddhaputta taṃ;

Gihi bandhana pucchijja, sukhitā sāsane ratā.

त्या भिक्षूंचे स्वागत असो, ज्यांनी सम्यक्संबुद्धांचे पुत्रत्व प्राप्त केले आहे; गृहस्थाश्रमाची बंधने तोडून ते शासनात (धम्मात) रममाण होऊन सुखी झाले आहेत।

7.

७.

Katapuñña visesāva, ete suladdha dullabhā;

Chaṭṭetvāpi mahārajjaṃ, nedisaṃ laddha maññadā.

विशेष पुण्य केलेले हे भिक्षू अत्यंत दुर्मिळ असे प्राप्त झाले आहेत; मोठे साम्राज्य सोडूनही इतर वेळी असे काही प्राप्त होत नाही।

8.

८.

Svāgatā [Pg.204] sugatī hontu, māduggatī pamādino;

Dussīlā ce gamissanti, apāyaṃ tibhayānakaṃ.

स्वागत झालेले हे भिक्षू सुगतीला जावोत, प्रमादी (बेसावध) होऊन दुर्गतीला न जावोत; जर ते दुःशील झाले, तर अत्यंत भयानक अशा अपाय (नरक) गतीला जातील।

9.

९.

Gihibhogā [Pg.205] parīhinno, sāmaññattañca dūbhato;

Paridhaṃsamāno pakireti, chavālātaṃva nassati.

गृहस्थाच्या भोगांपासून वंचित झालेला आणि श्रामण्यधर्मापासूनही भ्रष्ट झालेला, दोन्ही बाजूंनी नष्ट होणारा मनुष्य स्मशानातील जळत्या लाकडाप्रमाणे नष्ट होतो।

10.

१०.

Kuso yathā duggahito, hatthamevā nukantati;

Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ, nirayā yupa kaḍḍhati.

ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने धरलेले कुश (गवत) हातालाच कापते, त्याचप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने आचरलेले श्रामण्य (भिक्षुत्व) नरकाकडे खेचून नेते।

11.

११.

Yaṃkiñci [Pg.206] sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃkataṃ;

Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, nataṃhoti mahapphalaṃ.

जे काही शिथिल कर्म आहे, जे काही मलिन आचरण आहे आणि जे संशयास्पद ब्रह्मचर्य आहे, त्याचे मोठे फळ मिळत नाही।

12.

१२.

Kariyāce kariyā venaṃ, daḷhamenaṃ parakkame;

Sithilohi paribbajo, bhiyyo ākirate rajaṃ.

जर काही करायचे असेल तर ते दृढतेने करावे, त्यासाठी पराक्रम (प्रयत्न) करावा; कारण शिथिलपणे घेतलेली प्रव्रज्या अधिकच धूळ (क्लेश) पसरवते।

13.

१३.

Iti [Pg.207] vuttaṃ munindena, nussaraṃ ani vattito;

Sadā alina cittena, careyya buddhasāvako.

मुनींद्रांनी (बुद्धांनी) असे म्हटले आहे; याचे स्मरण ठेवून, कधीही मागे न हटता, सदैव अलीन (उत्साही) चित्ताने बुद्धश्रावकाने आचरण करावे.

14.

१४.

Rāgaṃ asubhacintāya, dosaṃ mettāya vāraye;

Maraṇena dhajaṃmānaṃ, sambuddhe tikkha saddhiko.

अशुभ भावनेने (अशुभाच्या चिंतनाने) रागाचे निवारण करावे, मैत्रीने द्वेषाचे निवारण करावे; मृत्यूच्या चिंतनाने ध्वजासमान असलेल्या मानाचे (अहंकाराचे) निवारण करावे, सम्यक संबुद्धांवर तीव्र श्रद्धा ठेवून आचरण करावे.

15.

१५.

Asubhā kāmavitakkaṃ, mettā byāpāda takkitaṃ;

Vihiṃsaṃ karuṇāyeva, nivāreyya sadāsato.

सदैव जागरूक राहून, अशुभाच्या चिंतनाने कामवितर्काचे, मैत्रीने व्यापाद (द्वेषयुक्त) वितर्काचे आणि करुणेनेच हिंसेचे निवारण करावे.

16.

१६.

Buddhāṇatti [Pg.208] sadātīto, micchāvitakka pīḷito;

Pāpadhammehi saṃkiṇṇo, soniccāpāya gāmiko.

जो सदैव बुद्धांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करतो, मिथ्या वितर्कांनी (वाईट विचारांनी) पीडित असतो आणि पापी विचारांनी माखलेला असतो, तो निश्चितच अपायगामी (दुर्गतीला जाणारा) होतो.

17.

१७.

Dhovitvā pattimalāni, punātikkama saṃvuto;

Micchāvitakka sañchedī, dūro apāya gāmito.

आपल्या आपत्तींचे (दोषांचे) मळ धुवून टाकून, पुन्हा उल्लंघन न करण्याचा संयम ठेवून आणि मिथ्या वितर्कांचा समूळ छेद करून, मनुष्य अपायगामी (दुर्गतीला जाण्या) पासून दूर राहतो.

18.

१८.

Khīṇāsavatta [Pg.209] buddhattaṃ, niyyānika ntarā yikaṃ;

Sīhanādaṃ catuṭṭhāne, vesārajjo jino nadi.

क्षीणास्रवत्व (आसवांचा क्षय), बुद्धत्व, निय्यानिक (मुक्तीचा मार्ग) आणि अंतरायिक (मार्गातील अडथळे) या चार स्थानांविषयी जिनांनी (बुद्धांनी) आत्मविश्वासाने (वैशारद्याने) सिंहनाद केला.

19.

१९.

Sīlaṃ [Pg.210] niyyānikaṃ nāma, āpatti antarāyikaṃ;

Antarāya manāpajja, niyyāneva patiṭṭhatu.

शील हेच 'निय्यानिक' (मुक्तीकडे नेणारे) आहे आणि आपत्ती (नियमभंग) ही 'अंतरायिक' (अडथळा आणणारी) आहे. अडथळ्यांमध्ये न पडता, मनुष्याने मुक्तीच्या मार्गावरच प्रतिष्ठित व्हावे.

20.

२०.

Niyyānikāca [Pg.211] asubhā, subhasaññā ntarāyikā;

Antarāya manāpajja, niyyāneva patiṭṭhatu.

अशुभ भावना ही निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणारी) आहे आणि शुभसंज्ञा (सौंदर्याचा आभास) ही अंतरायिक (अडथळा आणणारी) आहे. अडथळ्यांमध्ये न पडता, मनुष्याने मुक्तीच्या मार्गावरच प्रतिष्ठित व्हावे.

21.

२१.

Nānāpatti [Pg.212] pakiṇṇopi, pārājikā vasesako;

So mityatta paṇīdhīhi, lajjīyeva visodhako.

विविध प्रकारच्या संकीर्ण आपत्तींनी (दोषांनी) युक्त असलेला, परंतु पाराजिकापासून मुक्त असलेला लज्जाशील भिक्खू योग्य संकल्पाने स्वतःला शुद्ध करतो.

22.

२२.

Alajjīkamma kiṇṇopi,Saṃvejetvā sumittiko;

Lajjīyeva visodhento,Matakova asodhako.

निर्लज्ज कर्मांनी माखलेला असला तरी, संवेग प्राप्त करून आणि कल्याणमित्रांच्या साहाय्याने जो लज्जा बाळगून स्वतःला शुद्ध करतो तोच जिवंत आहे; जो स्वतःला शुद्ध करत नाही तो मृतसमान आहे.

23.

२३.

Yo [Pg.213] pubbeva pamajjitvā, pacchāso nappamajjati;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhāmuttovacandimā.

ज्याने पूर्वी प्रमाद (दुर्लक्ष) केला असेल, परंतु नंतर जो अप्रमादी होतो (सावध राहतो), तो ढगांतून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे या जगाला प्रकाशित करतो.

24.

२४.

Dhuraṃkatvā [Pg.214] dhipatayo, yo puññesu parakkame;

Tassa niyyānikaṃ kammaṃ, kiṃnāmakaṃ nasijjhate.

कर्तव्याला आणि आत्म्याला अधिपती करून जो पुण्याच्या कार्यात पराक्रम (प्रयत्न) करतो, त्याचे मुक्ती देणारे कर्म (निय्यानिक कर्म) का यशस्वी होणार नाही?

25.

२५.

Paccate [Pg.215] munino bhattaṃ, thokaṃthokaṃ ghareghare;

Piṇḍikāyeva jīvantu, māpajjantu anesanaṃ.

घरोघरी मुनींसाठी थोडे-थोडे अन्न शिजवले जाते; त्यांनी पिंडपातावरच (भिक्षेवरच) जीवन जगावे, अयोग्य मार्गाने उपजीविका (अनेसन) करू नये.

26.

२६.

Dhoveyyā pattimagāni, vuṭṭhāna desanambuhi;

Saṃvarissanti cittena, sīlaṃ dhotassa nimmalaṃ.

आपत्तींचे (दोषांचे) मळ वुट्ठान (प्रायश्चित्त) आणि देशना (कबुली) रूपी पाण्याने धुवून टाकावेत. चित्ताने संयम राखावा, त्यामुळे धुवून काढलेले शील निर्मळ होते.

27.

२७.

Buddhāṇātikkamāpatti[Pg.216], niggahe rāgadosake;

Natthi sañcicca āpatti, lajīva so pavuccati.

बुद्धांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करणे ही आपत्ती (दोष) आहे. राग आणि द्वेषाचे दमन करताना जर जाणूनबुजून आपत्ती घडली नाही, तर त्यालाच लज्जाशील (लज्जी) म्हटले जाते.

28.

२८.

Vāṇijja kasikādīhi, nāhāreṭṭhi dhasāsane;

Dhura dvayaṃva kiccaṃ taṃ, nāññakiccehi hāpaye.

या शासनात (बुद्ध शासनात) व्यापार, शेती इत्यादींद्वारे अन्नाची इच्छा करू नये. ग्रंथधुर आणि विपनाधुर हे दोनच कर्तव्य आहेत, इतर कामांसाठी त्यांचे नुकसान करू नये.

29.

२९.

Niggaṇheyya [Pg.217] sakaṃcittaṃ, kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ;

Satimā sampajānoca, care sabbiriyāpathe.

पिकांमध्ये शिरणाऱ्या दुष्ट पशूला रोखावे त्याप्रमाणे आपल्या चित्ताला आवर घालावा; आणि स्मृतिमान (जागरूक) व संप्रजन्ययुक्त होऊन सर्व इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) वावरावे.

30.

३०.

Yathā [Pg.218] thambhe nibandheyya, vacchaṃ damaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃcittaṃ, satiyā rammaṇe daḷhaṃ.

ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य वासराला पाळण्यासाठी (काबूत आणण्यासाठी) खांबाला घट्ट बांधतो, त्याचप्रमाणे आपल्या चित्ताला स्मृतीच्या (जागरूकतेच्या) साहाय्याने आलंबनावर (ध्यानाच्या विषयावर) घट्ट बांधावे.

31.

३१.

Adhisīlādhicittānaṃ, adhipaññāya sikkhanaṃ;

Bhikkhu kiccattayaṃ etaṃ, karontova subhikkhuko.

अधिशील, अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञा यांचे शिक्षण घेणे, हे भिक्खूचे तीन कर्तव्य आहेत; हे करणाराच खरा चांगला भिक्खू (सुभिक्खू) होय.

32.

३२.

Pañcāṭṭha [Pg.219] dasa sīlāni, nādhisīlaṃ taduttari;

Pātimokkhaṃ adhisīlaṃ, pabbatā dhika meruva.

पंचशील, अष्टशील किंवा दशशील हे अधिशील नव्हे; त्याहून श्रेष्ठ असलेले पातिमोक्ख हेच अधिशील आहे, जे इतर पर्वतांपेक्षा मेरू पर्वतासारखे श्रेष्ठ आहे.

33.

३३.

Pātimokkhaṃ [Pg.220] visodhento, appeva jīvitaṃ jahe;

Paññattaṃ lokanāthena, nabhinde sīlasaṃvaraṃ.

पातिमोक्खाचे विशोधन करताना प्राणांची आहुती द्यावी लागली तरी चालेल, परंतु लोकनाथांनी (बुद्धांनी) प्रज्ञप्त केलेल्या (सांगितलेल्या) शीलसंवराचा कधीही भंग करू नये.

34.

३४.

Sīlenā tikkamaṃ thullaṃ, pariyuṭṭhaṃ samādhinā;

Paññāyā nusayaṃ saṇhaṃ, kilesaṃ bhikkhu bhindati.

भिक्खू शीलाद्वारे स्थूल उल्लंघनाचा (अतिक्रमाचा), समाधीद्वारे परियुत्थानाचा (मनात उठणाऱ्या क्लेशांचा) आणि प्रज्ञेद्वारे सूक्ष्म अनुसय क्लेशांचा नाश करतो.

35.

३५.

Sāsanassādi [Pg.221] sīlaṃva, majjhe tassa samādhiva;

Paññāva pariyosānaṃ, kalyāṇāva imetayo.

शील हे शासनाचा (धम्माचा) प्रारंभ आहे, समाधी हा त्याचा मध्य आहे आणि प्रज्ञा हा त्याचा अंत (शेवट) आहे; हे तिन्ही कल्याणकारी आहेत.

36.

३६.

Mahāpuññe [Pg.222] ṭhitaṃ sīlaṃ, samādhi appanā gataṃ;

Catumagga yutā paññā, etaṃ sikkhattayaṃ mataṃ.

महापुण्यावर प्रतिष्ठित असलेले शील, अप्पना (अर्पणा) अवस्थेला प्राप्त झालेली समाधी आणि चार मार्गांनी युक्त असलेली प्रज्ञा, यालाच 'त्रिविध शिक्षण' (सिक्खत्तय) मानले गेले आहे.

37.

३७.

Sīlanalakkhaṇaṃ sīlaṃ, dussīlya dhaṃsanaṃ rasaṃ;

Hirottappa padaṭṭhānaṃ, suci paccupaṭṭhānakaṃ.

शीलाचे लक्षण सुव्यवस्थित करणे (शीलन) हे आहे, दुःशीलाचा नाश करणे हा त्याचा रस (कार्य) आहे, ह्री आणि ओत्तप्प (लाज आणि भीती) हे त्याचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे आणि शुचिता (पवित्रता) हे त्याचे प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) आहे.

38.

३८.

Sasīlagutti [Pg.223] nāthoca, dunnigaho visārado;

Dhammaṭṭhītīti pañcete, guṇā venayike matā.

शील रक्षण, अनाथ नसणे (नाथत्व), दुर्दम्य मनाचा निग्रह करणे, विशारद असणे (आत्मविश्वास) आणि धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असणे; हे पाच विनयधराचे (विनय जाणणाऱ्याचे) गुण मानले गेले आहेत.

39.

३९.

Ādi [Pg.224] kalrāṇa saṃvedī, sīlamattaṭṭha bhikkhavo;

Uddhaṃ kalyāṇa lābhāya, alino anivattiko.

आदी-कल्याण (सुरुवातीचे कल्याण) अनुभवणारे आणि केवळ शीलावर प्रतिष्ठित असलेले भिक्खू, उच्च कल्याणाच्या प्राप्तीसाठी उत्साही आणि मागे न हटणारे असावेत.

40.

४०.

Dhovitvā pattimalāni, vuṭṭhāna desana mbuhi;

Suddhasīle ṭhitoyeva, evaṃ cinteyya paññavā.

वुट्ठान (प्रायश्चित्त) आणि देशना (कबुली) रूपी पाण्याने आपत्तींचे मळ धुवून टाकून, शुद्ध शीलावर प्रतिष्ठित झालेल्या प्रज्ञावानाने असा विचार करावा.

41.

४१.

Sampuddhorasa [Pg.225] puttāva, buddhurojā nussāvanā;

Sambhūtā pitu dāyādā, puttānāma sabhāvato.

सम्यक संबुद्धांचे औरस पुत्र, बुद्धांच्या उपदेशाच्या श्रवणातून उत्पन्न झालेले आणि पित्याचे वारसदार असलेले, हे स्वभावानेच त्यांचे पुत्र आहेत.

42.

४२.

Khīraṃ pitvāva jīvanti, jātāpi idha puttakā;

Pariyatti jinakkhīraṃ, pitvāva jinaputtakā.

ज्याप्रमाणे जन्माला आलेली बालके दूध पिऊन जगतात, त्याचप्रमाणे जिनांचे (बुद्धांचे) पुत्र हे जिन-प्रवचनरूपी (परियत्तीरूपी) दूध पिऊनच जगतात.

43.

४३.

Dāyoca [Pg.226] nāma buddhassa, dhammāmisa vasādvidhā;

Maggañāṇā dayo dhammo, cattāro paccayāmisā.

बुद्धांचा वारसा धम्म आणि आमिष (भौतिक वस्तू) अशा दोन प्रकारचा आहे. मार्गज्ञान इत्यादी हा धम्म वारसा आहे, तर चार प्रत्यय (गरजा) हा आमिष वारसा आहे.

44.

४४.

Cira māmisa dāyādā, rājapūjādi gāhino;

Dāyā missaggahaṃ nicchi, saddhamma garuko jino.

दीर्घकाळापासून राजांचे सत्कार इत्यादी स्वीकारणारे हे आमिषाचे (भौतिक गोष्टींचे) वारसदार आहेत. सद्धम्माचा आदर करणाऱ्या जिनांनी (बुद्धांनी) आमिष वारसा स्वीकारण्याची इच्छा केली नाही.

45.

४५.

Lakkha [Pg.227] kappa catussaṅkhya, kālaṃ vicita niccitaṃ;

Dhammadāyaṃ navindamhā, buddhaputtāpi yemayaṃ.

चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प एवढ्या प्रदीर्घ काळात शोधलेला आणि संचित केलेला धम्मवारसा, आम्ही बुद्धांचे पुत्र असूनही प्राप्त करू शकलो नाही.

46.

४६.

Buddhavārita dāyādā, saddhammadāya bāhirā;

Puttāpi satthudāsābhā, bhuttamattā hi dāsakā.

बुद्धांनी वर्ज्य केलेल्या वारशाचे ग्रहण करणारे आणि सद्धम्म वारशापासून वंचित राहिलेले, पुत्र असूनही शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) दासांसारखे आहेत; ते केवळ भोजनापुरतेच दास आहेत.

47.

४७.

Bhaddanta [Pg.228] rāhulasseva, dāyaṃ nopi adā jino;

Nādiyimhā pamādāya, taṃ dāyaṃ kusalantakaṃ.

जिनांनी (बुद्धांनी) भदंत राहुलांना देखील आमिष वारसा दिला नाही. प्रमादामुळे (दुर्लक्षामुळे) कुशल धर्मांचा नाश करणाऱ्या त्या वारशाचे आम्ही ग्रहण केले नाही.

48.

४८.

Dhammadāyādā mebhikkhave tumhebhavatha,Māāmisa dāyādā;

Iti vuttaṃ munindena,Sāvakesu dayāvatā.

'हे भिक्खूंनो, तुम्ही माझे धम्मवारसदार व्हा, आमिषवारसदार (भौतिक गोष्टींचे वारसदार) होऊ नका.' आपल्या श्रावकांवर दया करणाऱ्या मुनींद्रांनी (बुद्धांनी) असे म्हटले आहे.

49.

४९.

Imāya [Pg.229] buddhavācāya, buddhasantaka taṃ sare;

Dvinnaṃ āmisaa dāyāda, bhāvassaca nivāraṇaṃ.

बुद्धांच्या या वचनाद्वारे, बुद्धांच्या मालकीच्या गोष्टींचे स्मरण करावे आणि दोन्ही प्रकारच्या आमिष वारसदार होण्यापासून स्वतःचे निवारण करावे.

50.

५०.

Rajje caṇḍālaputtāva, saddhammacakka vattino;

Puttā hontāpi dāyesmiṃ, nirāsā tiva ninditā.

राज्यात चंडालाच्या पुत्राप्रमाणे, सद्धम्मचक्रवर्तीचे पुत्र असूनही जर ते या (धम्म) वारशाविषयी निराश (वंचित) राहिले, तर ते अत्यंत निंदनीय ठरतात.

51.

५१.

Micchājīva [Pg.230] samāpannā, accāsā paccayāmise;

Mahājānīya sampattā, moghakatvā tidullabhaṃ.

मिथ्या आजीविकेत (चुकीच्या उपजीविकेत) गुंतलेले आणि भौतिक साधनांविषयी (प्रत्ययाविषयी) अत्यंत आसक्ती बाळगणारे, अतिशय दुर्मिळ अशा या संपत्तीला व्यर्थ घालवून महाहानीला प्राप्त होतात.

52.

५२.

Gihikāme [Pg.231] pahāyāgo, paravantosu laggito;

Gaṅgātiṇṇo taḷākamhi, nimuggovā tinindito.

गृहस्थांच्या भोगांचा त्याग करूनही जो इतरांच्या गोष्टींमध्ये आसक्त राहतो, तो गंगा नदी पार करून तलावात बुडणाऱ्या माणसाप्रमाणे अत्यंत निंदनीय ठरतो.

53.

५३.

Cīvare [Pg.232] piṇḍapāteca, paccaye sayanāsane;

Etesu taṇha mākāsi, mālokaṃ punarāgami.

चीवर, पिंडपात (भिक्षा), शयनासन (निवास) आणि औषधोपचार (प्रत्यय) यांमध्ये तृष्णा करू नकोस, जेणेकरून तुला या जगात पुन्हा यावे लागणार नाही.

54.

५४.

Itivuttā nusārena, paccavekkhaṇa suddhiyā;

Āmisesu hane āsaṃ, puttamaṃsu pamaṃ saraṃ.

इतिवृत्तकाच्या उपदेशानुसार, प्रत्यवेक्षणाच्या शुद्धीने, भौतिक आमिषांमधील आशा नष्ट कर आणि 'पुत्राच्या मांसाच्या' उपमेचे स्मरण कर.

55.

५५.

Seyyo [Pg.233] ayoguḷo bhutto,Tatto aggisikhūpamo;

Yañce bhuñjeyya dussīlo,Raṭṭhapiṇḍaṃ asaññato.

दुःशील आणि असंयमी व्यक्तीने राष्ट्राने दिलेले अन्न (भिक्षा) ग्रहण करण्यापेक्षा, अग्नीच्या ज्वालेसारखा तापलेला लोखंडाचा गोळा खाणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

56.

५६.

Itivuttaṃ [Pg.234] nucintento, vajje dussīla bhāvato;

Sīle ṭhitova bhuñjeyya, māditta guḷakaṃ gili.

या उपदेशाचे चिंतन करून, दुःशीलतेच्या दोषाचा त्याग करावा; शीलवान राहूनच अन्न ग्रहण करावे, जेणेकरून जळणारा गोळा गिळण्याची वेळ येणार नाही.

57.

५७.

Annāna matho pānānaṃ,Khādanīyāna mathopi vatthānaṃ;

Laddhāna sannidhiṃ kariyā,Naca parittase tāni alabhamāno.

अन्न, पेय, खाद्यपदार्थ आणि वस्त्रे प्राप्त झाल्यावर त्यांचा साठा (संग्रह) करू नये, आणि ते न मिळाल्यास चिंता किंवा शोक करू नये.

58.

५८.

Aññāhi [Pg.235] lābhupanisā, aññā nibbāna gāminī;

Sakkāraṃ nābhinandeyya, viveka manubrūhaye.

लाभ मिळवण्याचा मार्ग वेगळा आहे आणि निर्वाणाकडे जाणारा मार्ग वेगळा आहे. (हे जाणून) आदराचा (सत्काराचा) आनंद मानू नये, तर विवेकाची (एकांतवासाची/अनासक्तीची) जोपासना करावी.

59.

५९.

Akatvā [Pg.236] āmise āsaṃ,Saddhammeyeva āsiko;

Appamatto samāraddho,Dhammadāyaṃ labhissati.

भौतिक आमिषांची आशा न धरता, केवळ सद्धम्मावरच श्रद्धा ठेवणारा, अप्रमादी (जागरूक) आणि दृढनिश्चयी साधक धम्माचा वारसा प्राप्त करेल.

60.

६०.

Pariyattiṃ vinā seyyaṃ, nalabhanti budhāapi;

Seyyatthikova sikkheyya, neva pūjādi kāraṇā.

परियत्ती (धम्मशिक्षणाचा अभ्यास) केल्याशिवाय ज्ञानी लोकांनाही कल्याण प्राप्त होत नाही; म्हणून कल्याणाची इच्छा करणाऱ्यानेच शिकावे, पूजा-सत्काराच्या हेतूने नव्हे.

61.

६१.

Bhavanissaraṇatthaṃva[Pg.237], sikkhe nā laggadūpamo;

Tathūpamāya sikkhanto, apāyesu patissati.

भवसागरातून (संसारातून) मुक्त होण्यासाठीच धम्म शिकावा, 'जलसर्पाच्या' उपमेसारखा (चुकीच्या पद्धतीने) नव्हे; कारण त्या उपमेप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने शिकणारा दुर्गतीमध्ये पडतो.

62.

६२.

Sikkhitena amānatthaṃ, nasādhu mānathaddhiko;

Mudubhāvāya sikkhitvā, damento muduko bhave.

शिकलेल्या व्यक्तीने गर्वरहित होण्यासाठी शिकावे, गर्वाने ताठरणे चांगले नाही; मृदुतेसाठी (नम्रतेसाठी) शिकून, स्वतःचे दमन करून मृदू (नम्र) व्हावे.

63.

६३.

Rāgaṃ [Pg.238] dosaṃ dhajaṃmānaṃ, sikkhantopi vivajjaye;

Daharāpi hi miyyanti, natthi vassaggato mataṃ.

शिकत असतानाही राग (आसक्ती), द्वेष आणि गर्वाचा ध्वज (अभिमान) यांचा त्याग करावा; कारण तरुणही मरतात, मृत्यू वयाच्या वर्षांवर अवलंबून नसतो.

64.

६४.

Saddhaṃtikkheyya buddhena, rāgaṃ asubha cintayā;

Maraṇena dhajaṃmānaṃ, dosaṃ mettāya vāraye.

बुद्धांवरील श्रद्धेने आपली श्रद्धा दृढ करावी, अशुभाच्या चिंतनाने रागाचा (आसक्तीचा) नाश करावा, मरणाच्या चिंतनाने गर्वाचा ध्वज नष्ट करावा आणि मेत्तेने (मैत्रीने) द्वेषाचे निवारण करावे.

65.

६५.

Etehi [Pg.239] caturakkhehi, ganthaṃ sikkheyya saṃ vuto;

Sikkhantassehi rakkhehi, nakoci saṃkilesiko.

या चार आरक्षांनी (संरक्षणांनी) युक्त आणि संयमित होऊन ग्रंथांचा अभ्यास करावा; या संरक्षणांसह शिकणाऱ्या व्यक्तीला कोणतीही क्लेशकारकता (मलीनता) बाधत नाही.

66.

६६.

Buddhavācampi [Pg.240] sajjhāya, etepi manasīkara;

Vutto dhammavihārīti, ediso sāsane varo.

बुद्धवचनांचे सज्झाय (सस्वर पठण) कर आणि त्यांचे मननही कर; अशा व्यक्तीला 'धम्मविहारी' (धम्मात विहार करणारा) म्हटले जाते, जो या शासनात (बुद्ध शासनात) श्रेष्ठ आहे.

67.

६७.

Garūna mupadesena,Caturakkho susīlavā;

Appassutopi pāsaṃso,Bhiyyoyeva bahussuto.

गुरूंच्या उपदेशाने चार संरक्षणांनी युक्त आणि सुशील असलेला अल्पश्रुत (कमी शिकलेला) मनुष्यही प्रशंसनीय ठरतो, मग बहुश्रुत (खूप शिकलेल्या) व्यक्तीबद्दल काय सांगावे!

68.

६८.

Sātaṃ [Pg.241] sevakkhaṇevappaṃ, taṃhetvā nantādukkhanti;

Dhīro āsaṃ hane kāme, khuradhāramadhūpame.

भोगाच्या क्षणी मिळणारे सुख अल्प असते, परंतु त्यामुळे अनंत दुःख प्राप्त होते; म्हणून धीर (बुद्धिमान) पुरुषाने वस्तऱ्याच्या धारेवरील मधासारख्या असणाऱ्या कामभोगांची आशा नष्ट करावी.

69.

६९.

Yodha kāme sukhaṃmaññi,Na so dukkhā vimuccati;

Mātāhi byaggha manvento,Vacho mutto kathaṃbhayā.

जो मनुष्य येथे कामभोगांमध्ये सुख मानतो, तो दुःखातून मुक्त होत नाही; वाघिणीला आपली माता समजून तिच्या मागे जाणारे वासरू भयापासून कसे मुक्त होणार?

70.

७०.

Tiracchā [Pg.242] peta laddhabbe, nāsaṃ kāmasukhe kare;

Bhāyitabba sukhaṃ tañhi, tasmiṃ laggā mahātapā.

तिर्यंच (प्राणी) आणि प्रेतांनाही मिळू शकणाऱ्या कामसुखाची आशा करू नये; कारण ते सुख भीतीदायक आहे आणि त्यात अडकलेले लोक मोठे दुःख (ताप) सहन करतात.

71.

७१.

Laddhā kāmasukhaṃ bālā, pamodanti napaṇḍitā;

Pasupakkhībhi laddhabbaṃ, anantadukkha kāraṇaṃ.

कामसुख प्राप्त झाल्यावर मूर्ख लोक आनंदित होतात, पंडित (ज्ञानी) नव्हे; कारण हे सुख पशुपक्ष्यांनाही प्राप्त होणारे असून अनंत दुःखाचे कारण आहे.

72.

७२.

Laddhā [Pg.243] dhammaratiṃviññū, modanti na apaṇḍitā;

Anoma satta paribhogaṃ, bhaganissaraṇāvahaṃ.

धम्मरती (धम्मातील आनंद) प्राप्त झाल्यावर सुज्ञ लोक आनंदित होतात, मूर्ख नव्हे; हे सुख श्रेष्ठ सत्पुरुषांद्वारे उपभोगले जाणारे आणि भवमुक्ती (संसारातून सुटका) देणारे आहे.

73.

७३.

Hīnakammaṃ [Pg.244] paṭicchannaṃ, kāmassādaṃ napatthaye;

Dhamme pītiñca pāmojjaṃ, pattheyya sādhusampato.

हीन आणि गुप्त कर्माची तसेच कामभोगाच्या स्वादाची इच्छा करू नये; सज्जन व्यक्तीने धम्मातील प्रीती आणि प्रमोद (आनंद) यांचीच इच्छा करावी.

74.

७४.

Pariggaṇhanti yekāme, hiṃ santite tadatthikā;

Pariccattaṃ na hiṃ santi, muttaṃ vaṇṇenti sādhavo.

जे कामभोगांचा संग्रह करतात, ते त्यांच्या आशेने स्वतःला किंवा इतरांना इजा पोहचवतात; ज्यांनी त्यांचा त्याग केला आहे ते कोणालाही त्रास देत नाहीत, आणि सज्जन लोक अशा मुक्ताची प्रशंसा करतात.

75.

७५.

Niccupakkamma [Pg.245] puṭṭhopi, kāyo verīvasā nugo;

Aciraṃyeva bhūsāyī, yuttova ta mupekkhituṃ.

नेहमी काळजीपूर्वक जोपासला तरी हा देह शत्रूच्या (मृत्यू किंवा रोगाच्या) अधीन असणारा आहे; लवकरच तो जमिनीवर पडणार (नष्ट होणार) आहे, म्हणून त्याविषयी उपेक्षा (अनासक्ती) बाळगणेच योग्य आहे.

76.

७६.

Rakkhitopi aguttova, kāyo bhayamukhe ṭhito;

Tasmā kāya mupekkhitvā, caredhamma machambhito.

रक्षण केले तरी हा देह असुरक्षितच आहे आणि तो भयांच्या मुखात उभा आहे; म्हणून शरीराची आसक्ती सोडून निर्भयपणे धम्माचे आचरण करावे.

77.

७७.

Puṭṭho [Pg.246] puṭṭhopi yaṃkāyo, bhuvi rogāsayīsayī;

Kataṃkataṃ mudhāto na, tadatthaṃ duccare care.

हा देह कितीही जोपासला तरी शेवटी तो रोगांचे घर बनून जमिनीवरच पडणार आहे; त्याच्यासाठी केलेले सर्व काही व्यर्थ आहे, म्हणून त्याच्यासाठी दुराचरण करू नये.

78.

७८.

Pāpaṃ [Pg.247] karoti yobālo,Puṭṭhuṃ kāyaṃ tidubbharaṃ;

Bhūmyaṃ kāyaṃ ṭhapetvāna,Anātho so apāyiko.

जो मूर्ख मनुष्य या अत्यंत दुर्भर (पोषण्यास कठीण) शरीराचे पोषण करण्यासाठी पाप करतो; तो या शरीराला जमिनीवर सोडून देऊन, अनाथ (निराधार) होऊन दुर्गतीला प्राप्त होतो.

79.

७९.

Verīvasā nugaṃ kāyaṃ,Bālo poseti duccaro;

Posento niraye pakko,Kāyo bhūmyaṃ vikāragū.

शत्रूच्या अधीन असणाऱ्या या शरीराचे मूर्ख आणि दुराचारी मनुष्य पोषण करतो; त्याचे पोषण केल्यामुळे तो नरकात शिजतो (यातना भोगतो) आणि त्याचे शरीर जमिनीवर सडून नष्ट होते.

80.

८०.

Pāpaṃ [Pg.248] mākara kāyatthaṃ, kāyo verī vasānugo;

Bhūmyaṃ sessati vekārī, pāpiko nirayaṃ gato.

शरीरासाठी पाप करू नकोस, कारण हे शरीर शत्रूच्या अधीन आहे; ते विकृत होऊन जमिनीवर पडून राहील आणि पाप करणारा नरकात जाईल.

81.

८१.

Amayhaṃ mayhasaññāya,Kāyaṃ rogavasānugaṃ;

Posaṃ patto mahājāniṃ,Nokāso dhamma mikkhituṃ.

जे आपले नाही त्याला 'माझे' मानून, रोगांच्या अधीन असणाऱ्या या शरीराचे पोषण केल्याने मोठी हानी होते आणि धम्म पाहण्याची (धम्माचे आकलन करण्याची) संधी मिळत नाही.

82.

८२.

Kāyāpekkhāya [Pg.249] nokāso,Dhammaṃ daṭṭhuṃ rahogato;

Upekkhāyeva okāso,Dukkhitā mha apekkhayā.

शरीराची आसक्ती असेपर्यंत एकांतात धम्म पाहण्याची संधी मिळत नाही; उपेक्षेनेच (अनासक्तीनेच) ती संधी मिळते, कारण आसक्तीमुळेच आपण दुःखी होतो.

83.

८३.

Citta [Pg.250] saṃsodhakā pakkā, kāyasaṃsodhakā navā;

Sodhe cittaṃva pakkatthaṃ, nakāyaṃ bhavabhīruko.

मनाची शुद्धी करणारे परिपक्व (ज्ञानी) असतात, तर केवळ शरीराची शुद्धी करणारे अपरिपक्व असतात; म्हणून संसारभयाने भयभीत झालेल्या साधकाने परिपक्वतेसाठी मनाचीच शुद्धी करावी, शरीराची नव्हे.

84.

८४.

Cittasaṅkharaṇaṃ [Pg.251] sādhu, taṃ saṅkhataṃ pabhassaraṃ;

Nasādhu kāyasaṅkhāro, saṅkhatopyasubhova so.

मनाची मशागत (संस्कार) करणे चांगले आहे, कारण ते सुसंस्कृत मन तेजस्वी असते; शरीराची सजावट करणे चांगले नाही, कारण सजवले तरी ते अशुद्धच (अशुभच) राहते.

85.

८५.

Sabhāva malinaṃ kāyaṃ, nimmalāya kathaṃ kare;

Āgantumalinaṃ cittaṃ, sakkā kātuṃ sunimmalaṃ.

स्वभावानेच मलीन असणाऱ्या या शरीराला कोणी कसे निर्मळ करू शकेल? परंतु आगंतुक (बाहेरून आलेल्या) मलाने मलीन झालेल्या मनाला पूर्णपणे निर्मळ करणे शक्य आहे.

86.

८६.

Ādhibyādhi [Pg.252] parotāya, ajjasvevā vināsinā;

Kohināma sarīrāya, dhammāpetaṃ samācare.

मानसिक आणि शारीरिक व्याधींनी ग्रस्त असलेल्या आणि आज किंवा उद्या नष्ट होणाऱ्या या शरीरासाठी, कोणता बरं सुज्ञ माणूस धम्माविरुद्ध (अधर्माचे) वर्तन करेल?

87.

८७.

Sabhāvajegucchaṃ kāyaṃ, sobhetuṃnevasakkuṇe;

Cittaṃ vā laṅkataṃ sobhaṃ, sīlādi gandhavāsitaṃ.

स्वभावानेच घृणास्पद असणाऱ्या शरीराला सुशोभित करणे शक्य नाही; परंतु शील इत्यादींच्या सुगंधाने सुवासित आणि अलंकृत केलेले मन खरोखरच शोभून दिसते.

88.

८८.

Sace [Pg.253] bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkha mappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvivā yadivā raho.

जर तुम्हाला दुःखाची भीती वाटत असेल, जर तुम्हाला दुःख अप्रिय असेल, तर उघडपणे किंवा गुप्तपणे कोणतेही पापकृत्य करू नका.

89.

८९.

Kilesā gantumalaṃcittaṃ, pabhassara sabhāvikaṃ;

Tadāgantumalaṃ dhova, cittaṃ dhote pabhassaraṃ.

मनाचा मळ (क्लेश) हा आगंतुक (बाहेरून आलेला) आहे, स्वभावतः मन तेजस्वी आहे; तो आगंतुक मळ धुवून टाक, कारण धुतलेले मन तेजस्वी होते.

90.

९०.

Kilesā [Pg.254] gantumalaṃcittaṃ, upakkamena sodhaye;

Suvisuddha manāyeva, uttariṃsu bhavaṇṇavā.

मनाचा मळ हा आगंतुक आहे, प्रयत्नाने त्याची शुद्धी करावी; ज्यांचे मन अत्यंत शुद्ध झाले आहे, त्यांनीच हा भवसागर पार केला आहे.

91.

९१.

Kāye malamupekkhāya, citte malaṃva dhovatu;

Citte hi nimmalesanto, pūtikāyopi pūjito.

शरीरावरील मळाची उपेक्षा करून मनातील मळ धुवून टाकावा; कारण मन निर्मळ असेल तर दुर्गंधीयुक्त शरीर असलेला मनुष्यही पूजनीय ठरतो.

92.

९२.

Kāyarogaṃ [Pg.255] titikkhāya, cittarogaṃ cikicchatu;

Sukhito kāyarogīpi, citte nirāmaye sati.

शारीरिक रोगाला सहन करून, मनाच्या रोगावर उपचार करावा; कारण मन निरोगी (विकाररहित) असेल तर शारीरिकदृष्ट्या रोगी असलेला मनुष्यही सुखी राहतो.

93.

९३.

Kāyaroge bahū vejjā, buddhuttiva manogade;

Idhāpi kāyiko santo, anantāva manorujā.

शारीरिक रोगांवर अनेक वैद्य असतात, परंतु मनाच्या आजारावर बुद्धच (वैद्य) आहेत. येथे शारीरिक रोग शांत झाला तरी मनाचे आजार अनंतच असतात.

94.

९४.

Sīsadaḍḍha [Pg.256] mupekkhāya, nibbātu rāgapāvakaṃ;

Khippaṃ asubha saññāya, niccadaḍḍhaṃ bhavebhave.

डोक्याला लागलेल्या आगीचीही उपेक्षा करून (तिची पर्वा न करता), अशुभाच्या संज्ञेने (अशुभ भावनेने) प्रत्येक जन्मात सतत जळणाऱ्या राग-रुपी (वासनेच्या) अग्नीला त्वरित शांत करावे.

95.

९५.

Subhāya uṭṭhitaṃ rāgaṃ, asubhāya nivāraye;

Sorāgo sāditaṃ jantuṃ, catvāpāyaṃ nayissati.

शुभ (सुंदर) भावनेमुळे उत्पन्न झालेल्या रागाला (वासनेला) अशुभाच्या (अशुभ भावनेच्या) साहाय्याने दूर करावे. तो राग ज्या प्राण्याला वश करतो, त्याला तो चार अपायांकडे (दुर्गतीकडे) घेऊन जातो.

96.

९६.

Paṇḍitānaṃ [Pg.257] malaṃ māno, sottukkaṃsena pākaṭo;

Mākho attāna mukkaṃse, māvibhāve sakaṃmalaṃ.

मान (अभिमान) हा पंडितांचा मळ (दोष) आहे, जो स्वतःची प्रशंसा केल्याने प्रकट होतो. स्वतःची प्रशंसा करू नका आणि स्वतःचा मळ (दोष) प्रकट करू नका.

97.

९७.

Guṇaṃ paṭicca guṇīnaṃ, ahaṃmāno samuṭṭhahe;

Maraṇaṃ anucintāya, dhajaṃmānaṃ nipātaya.

गुणांचा आश्रय घेऊन गुणी लोकांमध्ये 'अहंकार' (मी-पणाचा अभिमान) उत्पन्न होतो. मरणाचे सतत चिंतन करून अभिमानाचा ध्वज खाली पाडावा.

98.

९८.

Eko [Pg.258] kāyavivekesī, katvā kilesaniggahaṃ;

Vase cittavivekesī, ubho padhi vivekādā.

एकट्यानेच काया-विवेक (शारीरिक एकांत) इच्छिणाऱ्याने, क्लेशांचा निग्रह करून, चित्त-विवेक (मानसिक एकांत) इच्छिणाऱ्याप्रमाणे राहावे; हे दोन्ही विवेक उपाधींपासून (आसक्तीपासून) मुक्ती देणारे आहेत.

99.

९९.

Adiṭṭhe asute ṭhāne, vaseyya mocanatthiko;

Assādaṃhi nivāretuṃ, diṭṭhe sute tidukkaraṃ.

मुक्तीची इच्छा करणाऱ्याने न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्या (एकांत) ठिकाणी राहावे; कारण पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टींमधील आसक्ती दूर करणे अत्यंत कठीण आहे.

100.

१००.

Adiṭṭhe [Pg.259] asute raññe, vaseyyi ndriyagopako;

Vāretuṃ visayākiṇṇe, cakkhusotaṃ tidukkaraṃ.

इंद्रियांचे रक्षण करणाऱ्याने न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्या अरण्यात राहावे; कारण विषयांनी भरलेल्या ठिकाणी डोळे आणि कान यांना आवरणे अत्यंत कठीण आहे.

101.

१०१.

Rāgaṃ asati uppannaṃ, santābhujena vāraye;

Bāhire rāga muppannaṃ, anto asubhacintayā.

स्मृती नसताना (अनावधानाने) मनात उत्पन्न झालेल्या रागाला शांत विचाराने दूर करावे; आणि बाह्य विषयांवर उत्पन्न झालेल्या रागाला अंतर्मनात अशुभाचे चिंतन करून दूर करावे.

102.

१०२.

Rāgaṃ [Pg.260] chindāti buddhāṇaṃ, saraṃ bhikkhu rahogato;

Passaṃ kāyedha jegucchaṃ, labheyyā siṭṭhamocanaṃ.

एकांतात गेलेल्या भिक्खूने 'रागाचा छेद करा' या बुद्धांच्या आज्ञेचे स्मरण करून, या शरीरातील घृणास्पदता (अशुभता) पाहत, इच्छित मुक्ती प्राप्त करावी.

103.

१०३.

Kāyaṃ asubhatopassa, kallakāleva dassanaṃ;

Moghaṃ kālaṃ nakhīyeyya, bhaveyyuṃsvepiāturā.

शरीर निरोगी असतानाच त्याला अशुभ (अपवित्र) रूपाने पाहावे. वेळ व्यर्थ घालवू नये, कारण उद्या कदाचित ते आजारी पडू शकते.

104.

१०४.

Kāyaṃ [Pg.261] jegucchatopassa, bālyanto paccavekkhiya;

Ādo kiñci jigucchāya, jiguccheyyāyatiṃ bhusaṃ.

बालपणापासूनच (किंवा अज्ञानापासूनच) शरीराचे परीक्षण करून त्याला घृणास्पद रूपाने पाहावे. सुरुवातीला थोडी घृणा वाटल्यास, भविष्यात त्याविषयी तीव्र घृणा (वैराग्य) उत्पन्न करावी.

105.

१०५.

Kāyādinava mikkheyya, dāni kiñcipi dassanaṃ;

Āyatiṃ maggalābhāya, bhaveyya upanissa yo.

शरीरातील दोषांचे (आदीनवांचे) दर्शन घ्यावे; आता झालेले थोडेसे दर्शनही भविष्यात मार्ग-लाभासाठी (आर्यमार्गाच्या प्राप्तीसाठी) उपनिषय (प्रबळ आधार) ठरेल.

106.

१०६.

Itthīna [Pg.262] maṅgamaṅgāni, napasseyya nacintaye;

Tadāsā ubhato bhaṭṭhā, sugatyā sāsanāpica.

स्त्रियांच्या अंगप्रत्यंगांकडे पाहू नये आणि त्यांचे चिंतनही करू नये. त्यांची आशा (इच्छा) करणारे सुगती आणि बुद्धशासन या दोन्हीपासून भ्रष्ट होतात.

107.

१०७.

Itthirūpa sarākaḍḍhā, bhaṭṭhā bahūva sāsanā;

Ihāpi dukkhitā hutvā, te pecca atidukkhino.

स्त्रियांचे रूप आणि स्वर यांनी आकर्षित झालेले अनेक जण शासनापासून (बुद्धशासनापासून) भ्रष्ट झाले आहेत. ते या लोकातही दुःखी होतात आणि मृत्यूनंतर परलोकातही अत्यंत दुःखी होतात.

108.

१०८.

Puṃmano [Pg.263] pariyādāya, itthirūpasarā ṭhitā;

Tassama mañña mekampi, navijjateva sabbadhi.

स्त्रियांचे रूप आणि स्वर पुरुषाच्या मनाला पूर्णपणे व्यापून टाकतात. त्यांच्यासारखी दुसरी एकही गोष्ट जगात कुठेही अस्तित्वात नाही.

109.

१०९.

Sallape [Pg.264] asihatthena, pisācenāpi sallape;

Āsade āsivisepi, aggikkhandhepi āsade;

Natveva mātugāmena, ekekāya supesalo.

हातात तलवार घेतलेल्या माणसाशी किंवा पिशाचाशीही संभाषण करावे; विषारी सर्पाच्या किंवा अग्नीच्या ज्वालांच्या जवळही जावे; परंतु शीलवान पुरुषाने एकांतात स्त्रीशी कधीही संभाषण करू नये.

110.

११०.

Kāmaṃ asubhacintāya, byāpādaṃ snehacetasā;

Vihiṃsaṃ karuṇāyehi, vitakkaggī tayosame.

अशुभाच्या चिंतनाने काम-विचाराला, मैत्रीपूर्ण (स्नेहयुक्त) चित्ताने व्यापादाला (द्वेषाला) आणि करुणेने विहिंसेला (हिंसेला) शांत करावे; अशा प्रकारे या तीन वितर्क-अग्नींना शांत करावे.

111.

१११.

Asameta [Pg.265] vitakkaggī, thusarāsimhi khāṇuva;

Athirā sāsane tāpī, tepacchāatitāpino.

ज्यांनी वितर्क-अग्नी शांत केला नाही, ते भुशाच्या ढिगाऱ्यातील जळत्या खुंटासारखे असतात. शासनात अस्थिर असलेले आणि (केवळ बाह्यतः) तपणारे ते लोक नंतर अत्यंत पश्चात्ताप करतात.

112.

११२.

Asubhā [Pg.266] pagame lokā, taṃ mettāyupasaṅkame;

Subhāvitāhi etāhi, jaheloke piyāpiyaṃ.

अशुभ भावनेने जगातील आसक्ती दूर करावी आणि मैत्री भावनेने जगाकडे जावे. या दोन्ही भावना चांगल्या प्रकारे विकसित केल्याने जगातील प्रिय आणि अप्रिय गोष्टींचा त्याग करता येतो.

113.

११३.

Gataṭṭhitādo uppanne, vitakkaggī tayo same;

Ātāpī pahitattoti, evaṃbhūto pavuccati.

चालताना, उभे असताना किंवा इतर वेळी हे three वितर्क-अग्नी उत्पन्न झाल्यावर जे त्यांना शांत करतात, अशा व्यक्तीलाच 'आतापी' (उद्योगी) आणि 'प्रहितत्त' (दृढनिश्चयी) म्हटले जाते.

114.

११४.

Vivādappatto [Pg.267] dutīyo, keneko vivadissati;

Tassate saggakāmassa, ekatta muparocitaṃ.

दुसरा माणूस आला की वादविवाद होतो; एकटा माणूस कोणाशी वाद घालणार? म्हणून, स्वर्गाची (किंवा उच्च गतीची) इच्छा करणाऱ्या तुझ्यासाठी एकांतच योग्य आहे.

115.

११५.

Sinihappatto dutīyo, kamekā sinihissati;

Tassate mokkhakāmassa, ekatta muparocitaṃ.

दुसरा माणूस आला की आसक्ती (स्नेह) निर्माण होते; एकटा माणूस कोणावर प्रेम करणार? म्हणून, मुक्तीची इच्छा करणाऱ्या तुझ्यासाठी एकांतच योग्य आहे.

116.

११६.

Purato [Pg.268] pacchatovāpi, aparo ce navijjati;

Tasseva phāsu bhavati, ekassa vasato vane.

जर पुढे किंवा मागे दुसरा कोणीही नसेल, तर अरण्यात एकट्याने राहणाऱ्याला अत्यंत सुख (शांती) लाभते.

117.

११७.

Sukhañca kāma mayikaṃ, dukkhañca pavivekikaṃ;

Pavivekaṃ dukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.

कामासक्तीपासून मिळणारे सुख आणि एकांतापासून मिळणारे दुःख या दोन्हींमध्ये, कामासक्तीच्या सुखापेक्षा एकांताचे दुःख अधिक श्रेयस्कर आहे.

118.

११८.

Yoca [Pg.269] vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ;

Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbayaṃ.

उत्पत्ती आणि विनाश (उदय-व्यय) न पाहता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा, उत्पत्ती आणि विनाश पाहणाऱ्याचे एका दिवसाचे जगणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

119.

११९.

Suññāgāraṃ [Pg.270] paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānussī rati hoti, sammādhammaṃ vipassato.

शून्यागारात (एकांत खोलीत किंवा घरात) प्रवेश केलेल्या, शांत चित्त असलेल्या आणि सम्यक् धर्माची विपश्यना करणाऱ्या भिक्खूला अमानुष (अलौकिक) आनंदाची प्राप्ती होते.

120.

१२०.

Yatoyato [Pg.271] sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhati pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.

जेव्हा जेव्हा माणूस स्कंधांच्या (पंचस्कंधांच्या) उत्पत्ती आणि विनाशाचे चिंतन करतो, तेव्हा त्याला प्रीती आणि प्रमोद (आनंद) प्राप्त होतो. जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (निर्वाण) आहे.

121.

१२१.

Iccuttaṃ dhammapāmojjaṃ, vivekajaṃ rasādhikaṃ;

Icchanto sīlavā bhikkhu, anivattita vīriyo.

अशा प्रकारे विवेकापासून (एकांतातून) उत्पन्न होणाऱ्या आणि अत्यंत रसमय असलेल्या धर्म-प्रमोदाची (धर्माच्या आनंदाची) इच्छा करणाऱ्या शीलवान भिक्खूने कधीही न मागे हटणाऱ्या वीर्याने (प्रयत्नाने) युक्त असावे.

122.

१२२.

Vanā vāse vasitvāna, appicchādiguṇāvaho;

Pali bodhe samucchijja, bhāveyyevaṃrahogato.

अल्प-इच्छा इत्यादी गुणांना धारण करून, अरण्यवासात राहून आणि सर्व अडथळे (पलिबोध) तोडून टाकून, एकांतात अशा प्रकारे भावना (ध्यान) करावी.

123.

१२३.

Kāye [Pg.272] jegucchapuñjāni, rūpaṃ ruppanabhāvato;

Tassitā vedanā saññā, saṅkhārāca tatopare.

शरीरात घृणास्पद गोष्टींचा समूह आहे; रूप हे त्याच्या विकार पावण्याच्या स्वभावामुळे (रुप्पन) 'रूप' आहे. त्यावर आश्रित वेदना, संज्ञा आणि त्यानंतर संस्कार आहेत.

124.

१२४.

Viññāṇañca imepañca, khandhā rāsatthato matā;

Tecānicca dukkhā nattā, upādā vayadhammino.

आणि विज्ञान; हे पाचही समूहाच्या अर्थाने 'स्कंध' मानले जातात. ते अनित्य, दुःख, अनात्मा आणि उत्पत्ती व विनाश पावणारे आहेत.

125.

१२५.

Pheṇapiṇḍū [Pg.274] pamaṃ rūpaṃ, vedanā pupphuḷūpamā;

Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā.

रूप हे पाण्याच्या फेसाच्या गोळ्यासारखे आहे, वेदना ही पाण्याच्या बुडबुड्यासारखी आहे, संज्ञा ही मृगजळासारखी आहे आणि संस्कार हे केळीच्या खांबासारखे (निःसार) आहेत.

126.

१२६.

Māyūpamanti viññāṇaṃ, dassite sabba dassinā;

Upamāhi samasse yya, pañcakkhandhe asārake.

विज्ञान हे मायेसारखे (जादूसारखे) आहे, असे सर्वदर्शी बुद्धांनी दाखवले आहे. या उपमांद्वारे माणसाने निःसार असलेल्या पंचस्कंधांचे चिंतन करावे.

127.

१२७.

Yāva [Pg.275] byāti nimmissati,Koṭilakkhātahiṃkhaṇe;

Khandhā bhijjanti hutvāna,Aniccānāma te tato.

डोळ्यांची पापणी लवते न लवते तोच कोट्यवधी क्षण निघून जातात; त्या क्षणांमध्ये स्कंध उत्पन्न होऊन नष्ट होतात, म्हणूनच त्यांना 'अनित्य' म्हटले जाते.

128.

१२८.

Bhaya pīḷitato dukkhā, anattā avidheyyato;

Khandhāva honti bhijjanti, añño koci nalabbhati.

भयाने पीडित असल्यामुळे ते दुःखकारक आहेत, आणि नियंत्रणात नसल्यामुळे अनात्मा आहेत. केवळ स्कंधच उत्पन्न होतात आणि नष्ट होतात, त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणीही (आत्मा किंवा प्राणी) आढळत नाही.

129.

१२९.

Khandhā [Pg.276] niccā khayaṭṭhena, bhayaṭṭhena dukhācate;

Anattā sārakaṭṭhena, iti passe punappunaṃ.

क्षय पावण्याच्या अर्थाने स्कंध अनित्य आहेत, भयावहतेच्या अर्थाने ते दुःखकारक आहेत, आणि निःसारतेच्या अर्थाने ते अनात्मा आहेत; असे वारंवार पाहावे.

130.

१३०.

Bhāṇūdaye kayaṃ enti, hemante patitussavā;

Rāgā mānāca sabbevaṃ, satyā niccānupassane.

ज्याप्रमाणे हिवाळ्यात पडलेले दवबिंदू सूर्योदयाच्या वेळी नष्ट होतात, त्याचप्रमाणे अनित्याचे खरे चिंतन केल्यावर राग आणि मान (अभिमान) हे सर्व नष्ट होतात.

131.

१३१.

Sīhanādaṃ [Pg.277] vanesutvā, saṃvejenti sasotakā;

Vehapphalāpi lokevaṃ, jinerita tilakkhaṇaṃ.

अरण्यात सिंहाची गर्जना ऐकून कान असणारे प्राणी भयभीत (संविग्न) होतात; त्याचप्रमाणे जिनांनी (बुद्धांनी) सांगितलेले त्रिलक्षण ऐकून वेहप्फल लोकातील देवही संविग्न होतात.

132.

१३२.

Vedanādīni [Pg.278] nāmāni, nāmarūpadvayaṃva te;

Taṇhāvijjāca kammādi, nāmarūpassa paccayā.

वेदना इत्यादींना 'नाम' म्हणतात, आणि हे दोन्ही मिळून 'नामरूप' बनते. तृष्णा, अविद्या आणि कर्म इत्यादी नामरूपाचे प्रत्यय (कारण) आहेत.

133.

१३३.

Nāmarūpaṃ pariggayha, tato tassaca paccayaṃ;

Hutvā abhāvato niccā, udayabbaya pīḷanā.

नामरूपाचे ग्रहण करून, आणि त्यानंतर त्याच्या प्रत्ययाचे (कारणाचे) ग्रहण करून; जे उत्पन्न होऊन नष्ट होते ते अनित्य आहे, आणि ते उदय व व्ययाच्या पीडेने युक्त आहे.

134.

१३४.

Dukkhā avasavattittā, anattātitilakkhaṇaṃ;

Āropetvāva saṅkhāre, sammasanto punappunaṃ.

ते दुःखकारक आहे आणि आपल्या वशामध्ये नसल्यामुळे अनात्म आहे, अशा प्रकारे संस्कारांवर त्रिलक्षणाचा आरोप करून, पुन्हा पुन्हा त्यांचे सम्यक चिंतन करावे.

135.

१३५.

Pāpuṇeyyā [Pg.279] nupubbena,Sabbasaṃyojana kkhayaṃ;

Tampatto arahā bhikkhu,Bhavatiṇṇo sunibbuto.

तो अनुक्रमाने सर्व संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयाला प्राप्त होईल; आणि त्या अवस्थेला प्राप्त झालेला अर्हत भिक्खू भवसागर पार केलेला आणि पूर्णपणे शांत (परिनिर्वाण पावलेला) होतो.

136.

१३६.

Natumhaṃ [Pg.280] bhikkhave rūpaṃ, taṃ jahethāti vuttato;

Memetanti upādānaṃ, pañcakkhandhe vināsaye.

'हे भिक्खूंनो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा' असे म्हटल्यामुळे, 'हे माझे आहे' अशा प्रकारच्या पंचस्कंधांमधील उपादानाचा (आसक्तीचा) विनाश करावा.

137.

१३७.

Puttā matthi dhanā matthi, iti bālo vihaññati;

Attāpi attano natthi, kutoputtokutodhanaṃ.

'माझे पुत्र आहेत, माझे धन आहे' असे मानून मूर्ख माणूस स्वतःला पीडित करतो. जेव्हा स्वतःच स्वतःचा नाही, तेव्हा पुत्र कुठून आणि धन कुठून?

138.

१३८.

Iccutta manucintāya, attāti atthimetivā;

Saññaṃ nāseyya khandhāva, atthīti ābhuje budho.

असे म्हटलेल्या गोष्टीचे चिंतन करून, 'माझा आत्मा (अत्ता) आहे' ही संज्ञा नष्ट करावी आणि ज्ञानी माणसाने 'केवळ स्कंधच अस्तित्वात आहेत' हे जाणावे.

139.

१३९.

Khandhanāsa [Pg.281] manābhujja, mato me puttako iti;

Socanti paridevanti puttonatthi nasomato.

स्कंधांच्या नाशाला न समजता, 'माझा पुत्र मरण पावला' असे समजून लोक शोक करतात आणि विलाप करतात; परंतु प्रत्यक्षात पुत्र नाही आणि तो मरण पावलेलाही नाही.

140.

१४०.

Bhijjamānesu [Pg.282] khandhesu, attasaññī anattesu;

Nādikāla viparitā, mahājānīyataṃ gatā.

अनात्म असलेल्या स्कंधांचा नाश होत असताना, त्यांच्यामध्ये 'आत्म-संज्ञा' (हा मी आहे अशी धारणा) ठेवणारे लोक, अनादी काळापासूनच्या विपर्यासाने (भ्रमाने) युक्त होऊन मोठ्या विनाशाला प्राप्त होतात.

141.

१४१.

Bhijjamānesu khandhesu, laggā rattā mamāyitā;

Nārīpumādi saññāya, viparetā anādike.

स्कंधांचा नाश होत असताना, जे त्यात आसक्त, रागी (लोभी) आणि 'हे माझे आहे' असे मानणारे आहेत, ते अनादी काळापासून स्त्री, पुरुष इत्यादी संज्ञांच्या विपर्यासाने (भ्रमाने) ग्रस्त आहेत.

142.

१४२.

Nādikāla [Pg.283] viparito, attasaññī anattani;

Bhijjamānesu khandhesu, jaha ttāti mamāyanaṃ.

अनादी काळापासून विपर्यस्त असलेले आणि अनात्म गोष्टींमध्ये आत्म-संज्ञा ठेवणारे; स्कंधांचा नाश होत असताना, 'हा माझा आत्मा आहे' आणि 'हे माझे आहे' हा भाव सोडून द्या.

143.

१४३.

Abhiṇhuppattiyāyeva, bhijjamāno naññayati;

Aniccalakkhaṇaṃ channaṃ, taṃ cinteyya supaññavā.

सततच्या उत्पत्तीमुळेच विनाश दिसून येत नाही; त्यामुळे अनित्यतेचे लक्षण झाकले जाते. प्रज्ञावंताने त्याचे चिंतन केले पाहिजे.

144.

१४४.

Asanteyeva [Pg.284] laggantā, namuccanti bhavattayā;

Natthi santesu laggantā, rūpakkhandhā dike svidha.

जे असत्य (अवास्तव) गोष्टींमध्येच आसक्त राहतात, ते तिन्ही भवांमधून मुक्त होत नाहीत. येथे रूपस्कंध इत्यादी सत्य गोष्टींमध्ये आसक्ती नसते.

145.

१४५.

Taṇhā gijjhati metanti, māno ahanti maññati;

Diṭṭhi gaṇhāti attāti, ete papañcakā tayo.

तृष्णा 'हे माझे आहे' अशी हाव धरते, मान (अहंकार) 'मी आहे' असे मानतो, आणि दृष्टी 'हा माझा आत्मा आहे' असे ग्रहण करते; हे तीन प्रपंच (प्रपंचाचे प्रकार) आहेत.

146.

१४६.

Mame [Pg.285] ta maha mattāti, papañcānaṃ vasānugo;

Gaṇhanto bhava paṅkamhi, nimmuggova bhayānake.

'हे माझे आहे, मी हा आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रपंचांच्या आहारी जाऊन, त्यांचे ग्रहण करणारा मनुष्य भयानक भव-दलदलीत बुडून जातो.

147.

१४७.

Name nāhaṃ naattāti, etehi vivadaṃ kare;

Vivadantāva muccanti, bhavapaṅkā bhayānakā.

'हे माझे नाही, मी हा नाही, हा माझा आत्मा नाही' या विचारांनी जगाशी वाद घालावा (विरोध करावा). असा वाद घालणारेच भयानक भव-दलदलीतून मुक्त होतात.

148.

१४८.

Name [Pg.286] nāhaṃ naattāti, daṭṭhabbanti jineritaṃ;

Tatheva sabbadā maññe, mā papañca vasānugo.

'हे माझे नाही, मी हा नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहिले पाहिजे, असे जिनांनी (बुद्धांनी) सांगितले आहे. नेहमी तसेच मानले पाहिजे, प्रपंचाच्या आहारी जाऊ नये.

149.

१४९.

Loko vivadi buddhena, nalokena kadāciso;

Anattāti jinuddiṭṭhaṃ, loko attāti maññati.

जग बुद्धांशी वाद घालते, परंतु बुद्ध कधीही जगाशी वाद घालत नाहीत. जिनांनी (बुद्धांनी) 'अनात्म' असे दर्शवले आहे, तर जग 'आत्मा आहे' असे मानते.

150.

१५०.

Mo [Pg.287] lokena samo hotu,Tassamo kiṃtaduttare;

Andhibhūto ayaṃloko,Sambuddhassa virodhiko.

मूर्ख माणूस जगासारखाच असो, त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ काय असू शकते? हा जग आंधळा झाला आहे, जो सम्यक संबुद्धांचा विरोध करतो.

151.

१५१.

Sambuddhassa vasaṃ nvetu, sanjhādi bhayatajjito;

Tabbasaṃyeva anvento, bhavatiṇṇo bhavissati.

जरामरण इत्यादी भयाने भयभीत झालेल्याने सम्यक संबुद्धांच्या वशामध्ये (शरण) जावे. त्यांच्याच उपदेशाचे अनुसरण करून तो भवसागर पार करेल.

152.

१५२.

Anattāti [Pg.288] girā saccā, attāti vacanaṃ musā;

Musāya vivade loko, buddhena sacca vādinā.

'अनात्म' ही खरी वाणी आहे, 'आत्मा' हे असत्य वचन आहे. सत्यवादी बुद्धांशी हे जग असत्याचा आधार घेऊन वाद घालते.

153.

१५३.

Turaṅgavajagāmamhā, purime camakya kānane;

Vasatā aggadhammena, therena racito ayaṃ.

तुरंगवज गावाजवळील, पूर्व चामक्य वनात राहणाऱ्या अग्रधम्म थेरांनी याची रचना केली आहे.

154.

१५४.

Arimatteyya buddhassa,Dhamma ssutakkhaṇe bhave;

Khīṇāsavo mahāpañño,Puññena tena sāvakoti.

या पुण्याच्या प्रभावाने, मी आर्य मैत्रेय बुद्धांच्या काळात, त्यांचा धम्म ऐकल्या क्षणीच, महाप्रज्ञावान आणि क्षीणासव (आस्रवमुक्त) श्रावक व्हावे.

Kāyapaccavekkhaṇā

काय-प्रत्यवेक्षण (शरीराचे सम्यक चिंतन)

1.

१.

Nādikāla [Pg.291] viparita, jana bhūtattha dassino;

Dātume kantikassādaṃ, satthu pādo timānito.

अनादी काळापासून विपर्यस्त असलेल्या, परंतु आता यथार्थ सत्य पाहणाऱ्या लोकांना एकांतिक आनंद देण्यासाठी, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चरणांचे अत्यंत आदरपूर्वक वंदन केले आहे.

2.

२.

Sīse [Pg.292] pilandiyā modī, sambuddha caraṇa mbujaṃ;

Sādhu tuṭṭhikaraṃ brūmi, sukāya paccavekkhaṇaṃ.

सम्यक संबुद्धांच्या चरणकमलांना आनंदाने आपल्या मस्तकावर धारण करून, मी स्वतःच्या शरीराचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) सांगतो, जे सज्जनांना संतोष देणारे आहे.

3.

३.

Yoniso manasīkatvā, nādā viruddha maññitaṃ;

Sādhavo ta mudikkhantu, mayāpi mandabuddhino.

योनिशो मनसिकार करून, कोणत्याही विरुद्ध विचारांना थारा न देता, माझ्यासारख्या मंदबुद्धीने रचलेल्या या रचनेकडे सज्जनांनी पाहावे.

4.

४.

Icchitabbāna [Pg.293] māyattā, tesañca cayabhāvato;

Tadākārena vattitā, kāyo jeguccha puñjako.

इच्छित गोष्टींच्या अधीन असल्यामुळे आणि त्यांच्या संचयभावामुळे, त्याच प्रकारे प्रवृत्त होणारे हे शरीर केवळ अमंगळ (घृणास्पद) गोष्टींचा समूह आहे.

5.

५.

Punappunaṃva okkama, ñāṇa manto pavesiya;

Bāhiraṃva anālamba, ikkhaṇā paccavekkhaṇā.

पुन्हा पुन्हा आत प्रवेश करून, ज्ञानाला आत प्रविष्ट करून, बाह्य आलंबनाशिवाय पाहणे, हेच प्रत्यवेक्षण (चिंतन) आहे.

6.

६.

Maṃsacchanna [Pg.294] ṭṭhirūpeva, manoja vāyu cālite;

Nārī gatāti yācintā, neva sāpaccavekkhaṇā.

मांसाने झाकलेल्या हाडांच्या सांगाड्यात, जो मनातून उत्पन्न झालेल्या वायूने चालवला जातो, 'ही स्त्री आहे' असा विचार करणे हे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) मुळीच नाही.

7.

७.

Saññādiṭṭhica cittañca, vipallāsā imetayo;

Ta dākārena vattanti, avijjo ttharitā bhusaṃ.

संज्ञा, दृष्टी आणि चित्त हे तीन विपर्यास (भ्रम) आहेत; अज्ञानाने (अविज्जेने) पूर्णपणे झाकलेले असल्यामुळे ते त्याच प्रकारे प्रवृत्त होतात.

8.

८.

Āsā [Pg.295] viparite yesaṃ,Vipallāsāti tematā;

Āsā āsisanā vuttā,Taṇhāyeva sabhāvato.

ज्यांची आशा (इच्छा) विपर्यस्त असते, त्यांना तीन प्रकारे विपर्यस्त म्हटले जाते. आशा म्हणजे आकांक्षा होय, जी स्वभावतः तृष्णाच आहे.

9.

९.

Asubheva subhamiti, anicceeva niccato;

Dukkheyeva sukhaṃvāti, anattaniva attato.

अशुभ गोष्टींमध्ये शुभ पाहणे, अनित्यामध्ये नित्य पाहणे, दुःखात सुख पाहणे आणि अनात्म गोष्टींमध्ये आत्मभाव पाहणे (हाच विपर्यास आहे).

10.

१०.

Saññāṇaṃ dassanaṃ cintā,Dvādasā kārato tayo;

Diṭṭhisā cādi maggena,Sesā sesehi vajjhitā.

संज्ञा, दर्शन (दृष्टी) आणि चिंता (विचार) हे तीन प्रकार बारा आकारांनी (प्रकारांनी) होतात; त्यापैकी दृष्टी पहिल्या मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होते आणि उर्वरित इतर मार्गांनी नष्ट होतात.

11.

११.

Taṇhā [Pg.297] tassi mametanti, māno maññi ahantica;

Yassi diṭṭhica attāti, papañcā nāmime tayo.

तृष्णा म्हणजे 'हे माझे आहे', मान म्हणजे 'मी आहे' आणि दृष्टी म्हणजे 'हा माझा आत्मा आहे'; या तिन्हींना प्रपंच म्हणतात.

12.

१२.

Papañcanti saṃsāraṃ, tasmā papañcanāmakā;

Bhavayante payojentā, mokkhaṃ nādaṃsu te ciraṃ.

ते संसाराचा विस्तार (प्रपंच) करतात, म्हणून त्यांना प्रपंच म्हणतात; ते भवाचा विस्तार करून दीर्घकाळापर्यंत मोक्ष (मुक्ती) मिळू देत नाहीत.

13.

१३.

Bhavapaṅke ni mujjantā, papañcānaṃ vasānugā;

Cirassaṃ dukkhitā honti, ārā nibbānato tiva.

प्रपंचाच्या आहारी जाऊन भव-दलदलीत बुडणारे लोक दीर्घकाळापर्यंत दुःखी राहतात आणि निर्वाणापासून अत्यंत दूर असतात.

14.

१४.

Name [Pg.298] nāhaṃ naattāti, etehi vivadaṃ kare;

Bhaṇḍantā vivadantā te, nibbānato adūrino.

'हे माझे नाही, मी हा नाही, हा माझा आत्मा नाही' या विचारांनी (जगाशी) वाद घालावा. असा वाद घालणारे आणि प्रयत्न करणारे निर्वाणापासून दूर नसतात.

15.

१५.

Vipallāse papañceca, dvepiete pahātave;

Sopaccavekkhitabbe vaṃ, kāyo jegucchapuñjako.

विपर्यास आणि प्रपंच या दोन्ही गोष्टींचा त्याग केला पाहिजे; म्हणून या अमंगळ (घृणास्पद) गोष्टींच्या समूह असलेल्या शरीराचे असे प्रत्यवेक्षण केले पाहिजे.

16.

१६.

Kesā [Pg.299] lomā nakhādantā,Taṇhāyāpica gocarā;

Tasmā te daṭṭhukāmena,Taṇhā nivāritā sadā.

केस, रोम (अंगावरील केस), नखे, दात हे देखील तृष्णेचे विषय आहेत; म्हणून त्यांना यथार्थ रूपाने पाहू इच्छिणाऱ्याने नेहमी तृष्णेचा निरोध केला पाहिजे.

17.

१७.

Laggikā chaviyaṃyeva, taṇhā bāhiragocarā;

Tasmā ettha tacovāha, sambuddho na bahicchaviṃ.

बाह्य विषयांवर धावणारी तृष्णा केवळ बाह्य त्वचेवरच (चामडीवर) आसक्त होते; म्हणूनच सम्यक संबुद्धांनी येथे त्वचेचा (आतील त्वचेचा) उल्लेख केला आहे, बाह्य चामडीचा नाही.

18.

१८.

Esā [Pg.300] tacapariyanta, padenāpi nivāritā;

Ato chavi manālamba, tacasīva manekare.

हा (देह) त्वचेच्या मर्यादेत आहे, शब्दानेही तो मर्यादित केला आहे; म्हणून बाह्य त्वचेचा (छवि) आश्रय न घेता, अंतर्त्वचेवर (तच) मन एकाग्र करावे.

19.

१९.

Jigucchitāni chādeti, aṭṭhi maṃsa tacādini;

Ñāṇena chindi tabbāca, tasmā chavīti vuccati.

ती (बाह्य त्वचा) हाडे, मांस, त्वचा इत्यादी घृणास्पद गोष्टींना झाकून ठेवते. ज्ञानाने त्या आवरणाचा छेद करावा, म्हणूनच तिला 'छवि' (बाह्य त्वचा) म्हटले जाते.

20.

२०.

Chaviṃ [Pg.301] chetvā tacaṃ passe,Taṃ chetvā maṃsakādayo;

Gabbhevatthūni dīpena,Yathā paññāpadīpiko.

बाह्य त्वचेचा छेद करून अंतर्त्वचा पहावी, तिचा छेद करून मांस इत्यादी पहावे; ज्याप्रमाणे दिव्याने खोलीतील वस्तू दिसतात, त्याप्रमाणे प्रज्ञा-रुपी दिव्याने हे पहावे.

21.

२१.

Jeguccho chaviyā kāyo,Asubhova subhāyate;

Nicchavā tacamattena,Kathaṃ subhāyate ayaṃ.

बाह्य त्वचेने झाकलेला हा घृणास्पद देह, अशुभ असूनही शुभ (सुंदर) भासतो; बाह्य त्वचेविना केवळ अंतर्त्वचेसह हा कसा काय सुंदर भासू शकेल?

22.

२२.

Nhārubandho [Pg.302] ṭṭhisaṅghāto, maṃsalohi ta limpito;

Chaviyāva vimoheti, tacacchanno imaṃ pajaṃ.

स्नायूंनी बांधलेला, हाडांचा सांगाडा असलेला, मांस आणि रक्ताने माखलेला; बाह्य त्वचेने झाकलेला हा देह या प्रजेला (लोकांना) मोहित करतो.

23.

२३.

Vaṇṇa saṇṭhāna toceva,Gandho kāsā sayehica;

Jegucchā paṭikulyāca,Kesānāma na mepiyā.

वर्ण (रंग), आकार, गंध आणि स्थानामुळे देखील, केस हे अत्यंत घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहेत, ते मला प्रिय नाहीत.

24.

२४.

Ekekaṃ [Pg.303] manasīkatvā, naye nicceva mādinā;

Bhāvetabbā samārambha, yathāpaññāyate tathā.

प्रत्येक भागावर एकेक करून, अनित्य इत्यादी रूपाने मनन करावे; जसे आहे तसे स्पष्ट कळावे म्हणून उत्साहाने भावना (ध्यान) करावी.

25.

२५.

Pūritaṃ matthaluṅgassa, sīsaṭṭhipi jigucchitaṃ;

Mukha nāsakkhi kaṇṇādi, chiddā vachidda duddasaṃ.

मेंदूने भरलेली कवटी देखील घृणास्पद आहे; मुख, नाक, डोळे, कान इत्यादी छिद्रे आणि उपछिद्रे पाहण्यास अत्यंत कुरूप आहेत.

26.

२६.

Pūti [Pg.304] vāyu vicarita, kucchiṭṭhantāni lohitaṃ;

Pittaṃ semhañca papphāsaṃ, hadayaṃ yakanampi dhī.

दुर्गंधीयुक्त वायूने भरलेली पोटातील आतडी, रक्त, पित्त, कफ, फुफ्फुस, हृदय आणि यकृत—या सर्वांचा धिक्कार असो!

27.

२७.

Anna pānaṃ manuññampi, kheḷa tinta madhopari;

Dantehi pisitaṃ svāna, vamathūva jigucchitaṃ.

मनोरम अन्न आणि पेय देखील, लाळेने वर-खाली ओले होऊन, दातांनी चावले गेल्यावर कुत्र्याच्या उलटीसारखे घृणास्पद बनते.

28.

२८.

Yāvatāyu [Pg.305] adhotevā, māsaye gilitaṃ ṭhitaṃ;

Kimikūla samākiṇṇe, tahimevā sitāsitaṃ.

आयुष्य असेपर्यंत गिळलेले अन्न खाली जठरात राहते, जे जंतूंच्या समूहाने भरलेले असते; तिथेच खाल्लेले आणि प्यायलेले अन्न साठते.

29.

२९.

Etaṃ udariyaṃ nāma, tamhā pakkāsayaṃ gataṃ;

Dinaccaye karīsantaṃ, sā sayaṃ taṃdvayampi dhī.

याला 'उदरिय' (अपक्व अन्न) म्हणतात, तिथून ते पक्वाशयात जाते आणि दिवसाच्या शेवटी विष्ठा बनते. या दोन्ही गोष्टींचा धिक्कार असो!

30.

३०.

Pakāsetvā [Pg.306] paveseti, annapānaṃ mahārahaṃ;

Paṭicchanno niharati, tameva nto ṭhitaṃ jano.

लोक मौल्यवान अन्न-पेय उघडपणे (दिखावा करून) आत घेतात; परंतु तेच आत साठलेले अन्न बाहेर टाकताना स्वतःला लपवून घेतात.

31.

३१.

Pavese taṃ parivato,Nihareko raho lino;

Manuññaṃva pavīsante,Nikkhamante jigucchitaṃ.

अन्न आत घेताना माणूस इतरांनी वेढलेला असतो, पण ते बाहेर टाकताना एकांतात लपून राहतो; आत जाताना ते मनोरम असते, पण बाहेर पडताना घृणास्पद असते.

32.

३२.

Jeguccha [Pg.307] paṭikulyāni, maṃsanhāru tacaṭṭhini;

Napiyāni na tuṭṭhāni, nevaitthī napūpiso.

मांस, स्नायू, त्वचा आणि हाडे हे घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहेत; ते प्रिय नाहीत की आनंददायी नाहीत, ते स्त्रीही नाहीत आणि पुरुषही नाहीत.

33.

३३.

Hattha pāda mukhādīni,Natthaññāni jigucchitā;

Tatthā kumārikā kaññā,Mohena atthisaññitā.

हात, पाय, मुख इत्यादी घृणास्पद गोष्टींशिवाय तिथे दुसरे काहीही नाही; तरीही मोहामुळे तिथे 'तरुणी' किंवा 'कन्या' अशी संज्ञा (कल्पना) केली जाते.

34.

३४.

Paccekaṃ [Pg.308] vinibhuttesa, kesa loma nakhādisu;

Natthikaññā kumārīvā, sampiṇḍitesu sā kuto.

केस, रोम, नखे इत्यादींना एकेक करून वेगळे केले असता तिथे कोणतीही 'कन्या' किंवा 'तरुणी' उरत नाही; मग त्यांच्या समूहात ती कुठून असणार?

35.

३५.

Ākāsoyeva [Pg.309] kāyāṅkhyo,Tacādi parivārito;

Tathāsīsaṃ mukhaṃhattho,Pādoru kaṭiādayo.

ज्याला 'शरीर' म्हटले जाते, ते केवळ त्वचेने वेढलेली पोकळी (आकाश) आहे; त्याचप्रमाणे डोके, मुख, हात, पाय, मांड्या, कंबर इत्यादी आहेत.

36.

३६.

Thambhādīsviva gehoti,Piṇḍite svesu sammuti;

Kāyoti itthiposoti,Saṃmuḷho tāyarajjati.

ज्याप्रमाणे खांब इत्यादी एकत्र आल्यावर 'घर' ही संज्ञा होते, त्याचप्रमाणे हे सर्व एकत्र आल्यावर 'शरीर', 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' अशी लोकसंज्ञा (व्यवहार) होते; मोहित झालेला मनुष्य त्यातच आसक्त होतो.

37.

३७.

Santaṃ [Pg.310] cinteyya nāsantaṃ, santaṃ cintayato sukhaṃ;

Asantaṃ anucintento, nānādukkhehi tappati.

जे सत्य (विद्यमान) आहे त्याचा विचार करावा, जे असत्य (अविद्यमान) आहे त्याचा नाही; सत्याचा विचार करणाऱ्याला सुख मिळते. असत्याचा सतत विचार करणारा विविध दुःखांनी पीडित होतो.

38.

३८.

Javatyā vijjamāneva, nāvijjā vijjamānake;

Tasmātaṃnāmako moho, taṇhāpica tadanvitā.

अविद्या ही असत्य (अविद्यमान) गोष्टींकडेच धावते, सत्य गोष्टींकडे नाही; म्हणूनच त्याला 'मोह' असे नाव दिले आहे आणि तृष्णाही त्याच्याशीच जोडलेली असते.

39.

३९.

Puṃkāyovāthīkāyovā[Pg.311], malāsucijigucchito;

Tassamaṃ natthigārayhaṃ, yvāmalampi malaṃkare.

पुरुषदेह असो वा स्त्रीदेह, तो मलमय, अशुद्ध आणि घृणास्पद आहे; त्याच्यासारखे निंदनीय काहीही नाही, जो स्वच्छ गोष्टींनाही मलमय (अशुद्ध) करतो.

40.

४०.

Natthi [Pg.312] kāyasamoverī,Mahānatthakaro cīraṃ;

Natthi kāyasamo vañco,Asubhova subhāyate.

शरीरासारखा दुसरा कोणताही शत्रू नाही, जो दीर्घकाळ मोठे नुकसान करतो; शरीरासारखा दुसरा कोणताही फसवणारा नाही, जो अशुभ (असुंदर) असूनही शुभ (सुंदर) भासतो.

41.

४१.

Thīpuṃ saparakāyoti, passatipi napassati;

Jeguccha paṭikulyoti, sammā passati passati.

जो 'हा स्त्रीचा, पुरुषाचा, स्वतःचा किंवा दुसऱ्याचा देह आहे' असे पाहतो, तो पाहत असूनही पाहत नाही; जो 'हा घृणास्पद आणि प्रतिकूल आहे' असे पाहतो, तोच योग्य प्रकारे पाहतो.

42.

४२.

Subhosubhoti [Pg.313] maññantā,Dhīti dhīti jinerite;

Lokālokā nadhīyesaṃ,Bhavā bhavā vacārino.

जिनांनी (बुद्धांनी) 'धिक्कार असो, धिक्कार असो!' असे म्हटले असतानाही, जे 'सुंदर, सुंदर' असे मानतात; ज्यांना या जगाचा आणि परलोकाचा वीट येत नाही, ते एका भवातून दुसऱ्या भवात भटकत राहतात.

43.

४३.

Bhiyyobhiyyova rāgaggi,Subhosubhotipassato;

Mandomandova soaggi,Dhīvadhīvavipassato.

जो याला 'सुंदर, सुंदर' म्हणून पाहतो, त्याचा रागाग्नी (वासनेचा अग्नी) अधिकाधिक भडकतो; जो 'धिक्कार असो, धिक्कार असो' अशा भावनेने विपश्यना करतो, त्याचा तो अग्नी मंदावत जातो.

44.

४४.

Bahussutopi [Pg.314] bālova, asubhe subhamaññako;

Asubhoti vipassanto, appassutopipaṇḍito.

अशुभाला शुभ मानणारा बहुश्रुत (विद्वान) असला तरी तो मूर्खच आहे; अशुभाला अशुभ म्हणून पाहणारा अल्पश्रुत असला तरी तो पंडित (ज्ञानी) आहे.

45.

४५.

Yoca sippāni jāneyya, satāni sahassānipi;

Kāyekajānanaṃ seyyo, yañce añña vijānaṃnaṃ.

जरी एखाद्याला शेकडो किंवा हजारो कला-विद्या अवगत असल्या, तरी इतर सर्व गोष्टी जाणण्यापेक्षा या एका शरीराचे (यथार्थ) ज्ञान असणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

46.

४६.

Kāyamekampi [Pg.315] naññāmi, buddhāladdhanayo api;

Sutāca paṇḍitātyamhā, yuttoyevā tilajjituṃ.

बुद्धांकडून पद्धत (मार्गदर्शन) मिळूनही जर मी या एका शरीरालाही जाणत नसेन, तर स्वतःला 'बहुश्रुत' आणि 'पंडित' म्हणवून घेण्यात मला अत्यंत लाज वाटली पाहिजे.

47.

४७.

Subhatoyeva maññāmi, evaṃ jigucchitampinaṃ;

Mañca ñe paṇḍito tyāhu, alamevātilajjituṃ.

अशा या घृणास्पद शरीराला मी अजूनही सुंदरच मानतो, तरीही लोक मला 'पंडित' म्हणतात; हे माझ्यासाठी अत्यंत लज्जास्पद आहे.

48.

४८.

Kāye [Pg.316] asubhasaññaṃyo, nalabhāmi kadācipi;

Suladdha sugato vādo, svārahovātilajjituṃ.

ज्या मला शरीराविषयी कधीही अशुभ-संज्ञा (अशुचितेची जाणीव) प्राप्त होत नाही, सुगतांचा (बुद्धांचा) उपदेश चांगल्या प्रकारे लाभूनही मी अत्यंत लज्जेस पात्र आहे.

49.

४९.

Kāyena saṃsarantopi, tadākāraṃ yathātathaṃ;

Bhavebhave ajānanto, mamāyitvāva taṃ cajiṃ.

या शरीरासह संसारात भटकत असताना, प्रत्येक भवात त्याचे यथार्थ स्वरूप न जाणता, मी त्याला 'माझे' मानून कुरवाळले आणि शेवटी सोडून दिले.

50.

५०.

Kāyena [Pg.317] saṃsarantopi, naññā kāya jiguccataṃ;

Niccupādā mamāyanto, piyāyitvāva taṃ cajiṃ.

या शरीरासह संसारात भटकत असताना, मी शरीराची घृणास्पदता जाणली नाही; नेहमी आसक्त राहून, त्याला 'माझे' मानून आणि त्यावर प्रेम करून मी ते सोडून दिले.

51.

५१.

Kubhāraṃ sārasaññāya, piyāyitvāva hiṃsakaṃ;

Anantadukkha māpādiṃ, vipallāso bhavebhave.

या वाईट ओझ्याला (शरीराला) मौल्यवान मानून आणि या हिंसक गोष्टीवर प्रेम करून, मी प्रत्येक जन्मात विपर्यासामुळे (भ्रमामुळे) अनंत दुःखाला प्राप्त झालो.

52.

५२.

Mahājānīya [Pg.318] pattoti, saṃvejetvā sakaṃmanaṃ;

Dirokata jinovādo, anivattita vīriyo.

मोठी हानी झाली आहे हे ओळखून, स्वतःच्या मनाला संवेगित (जागृत) करून, जिनांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाचे पालन करणाऱ्या धीर पुरुषाने कधीही मागे न हटणारे वीर्य (प्रयत्न) केले पाहिजे.

53.

५३.

Adiṭṭhapubba metassa, tathākāraṃva passatu;

Kicca mañña mupekkhāya, saṃsāra bhaya bhīruko.

संसाराच्या भयाला भित असलेल्या मनुष्याने इतर सर्व कामे बाजूला ठेवून, या शरीराचे यापूर्वी कधीही न पाहिलेले यथार्थ स्वरूप पाहिले पाहिजे.

54.

५४.

Yañhikiccaṃ [Pg.319] apaviṭṭhaṃ, akiccaṃ pana kayirā;

Unnaḷānaṃ pamattānaṃ, tesaṃ vaḍḍhanti āsavā.

जे कर्तव्य सोडून देतात आणि जे करू नये तेच करतात, अशा उद्धट आणि प्रमादी (बेसावध) लोकांचे आसव (क्लेश) वाढत जातात.

55.

५५.

Yesañca susamāraddhā, niccaṃ kāyagatā sati;

Akiccaṃ te nasevanti, kicce sātata kārino;

Satānaṃ sampajānānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavāti.

परंतु ज्यांनी 'कायगता सती' (शरीराविषयीची स्मृती) नेहमी चांगल्या प्रकारे आरंभली आहे, ते न करण्याजोग्या गोष्टी करत नाहीत, तर करण्याजोग्या गोष्टी सतत करत राहतात; अशा स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त (जागृत) लोकांचे आसव नष्ट होतात.

56.

५६.

Thomentā [Pg.320] soṇṇaṃ kāyora,Mukhakkhi tyādinā imaṃ;

Ratte muṭṭhe karontete,Aññejane sayaṃviya.

या शरीराराला सोन्यासारखे मानून, मुख, डोळे इत्यादींचे कौतुक करत, वासनेने अंध झालेले लोक स्वतःप्रमाणेच इतर लोकांनाही मोहित करतात.

57.

५७.

Kāyasobhya pakāsetā,Vācā ve māradesanā;

Tadasobhya pakāsetā,Vācā sammuddha desanā.

शरीराच्या सौंदर्याचे गुणगान करणारी वाणी ही मार-देशना (माराचा उपदेश) आहे; तर शरीराच्या अशुचितेचे (अशोभनीयतेचे) प्रकटीकरण करणारी वाणी ही सम्यक्-बुद्ध-देशना (बुद्धांचा उपदेश) आहे.

58.

५८.

Asubhoti [Pg.321] jinuddiṭṭhaṃ, kāyaṃ subhoti gāhino;

Saṃmuḷhāte na muccanti, bhavā buddha virodhino.

जिनांनी (बुद्धांनी) ज्या शरीराला 'अशुभ' म्हटले आहे, त्याला जे 'शुभ' (सुंदर) मानून ग्रहण करतात; ते संमोहित झालेले आणि बुद्धांच्या शिकवणुकीच्या विरुद्ध वर्तन करणारे लोक संसारातून मुक्त होत नाहीत.

59.

५९.

Asubhoti jinuddiṭṭhaṃ, kāyaṃ tatheva gāhino;

Paṇḍitā teva muccanti, bhavā buddhamatānugā.

जिनांनी (बुद्धांनी) शरीराला जसे 'अशुभ' म्हटले आहे, तसेच त्याला (अशुभ म्हणून) ग्रहण करणारे आणि बुद्धांच्या मताचे अनुकरण करणारे ज्ञानी लोकच संसारातून मुक्त होतात.

60.

६०.

Sodhentelaṅkaronteva[Pg.322], malāsavantikāyato;

Alaṃ kāyavisodhena, bālova taṃ garuṃ karo.

मळ वाहणाऱ्या या शरीराला स्वच्छ करणे आणि सजवणे पुरे झाले! शरीर शुद्धीकरणाचा काय उपयोग? केवळ मूर्ख माणूसच त्याला महत्त्व देतो.

61.

६१.

Gopenteva arogāya,Kāyo rogenasaṃvase;

Gāyaguttaṃ mudhāyeva,Cittaguttaṃva sātthakaṃ.

आरोग्यासाठी शरीराचे रक्षण केले तरी शरीर रोगांसोबतच राहते. शरीराचे रक्षण करणे व्यर्थच आहे, मनाचे रक्षण करणेच खरोखर सार्थक आहे.

62.

६२.

Candanādi [Pg.323] vilittopi,Muttomaṇi vibhūsito;

Taṃsabhāvova sokāyo,Vissavanto tatotato.

चंदनादी सुगंधित द्रव्यांनी माखलेले आणि मोती-माणकांनी सुशोभित केलेले असले, तरी ते शरीर आपल्या मूळ स्वभावाप्रमाणे ठिकठिकाणाहून पाझरतच राहते.

63.

६३.

Patiteca [Pg.324] apatite,Viseso natthi kiñcipi;

Kāyo cemanuñño tamhā,Patitopi tathāsiyā.

मृत आणि जिवंत शरीरात काहीही विशेष फरक नाही. जर हे शरीर खरोखरच सुंदर असते, तर मृत झाल्यावरही ते तसेच राहिले असते.

64.

६४.

Kāyo manussajātīnaṃ, tiracchāna ttabhāvato;

Jegucchita tarohoti, dubbisodhoca dubbharo.

मनुष्यजातीचे शरीर हे प्राण्यांच्या शरीरापेक्षाही अधिक घृणास्पद असते; ते स्वच्छ करण्यास कठीण आणि पोसण्यासही कठीण असते.

65.

६५.

Yathājātena [Pg.325] kāyena, sakkā viharituṃ naca;

Paccahaṃ sodhanīyoca, dhovana majjanādibhi.

निसर्गतः जसे आहे तशा शरीराने राहणे शक्य नाही; धुणे, स्नान करणे इत्यादींद्वारे दररोज त्याची स्वच्छता करावीच लागते.

66.

६६.

Rattaṃ pātuṃ chaviṃ chetvā, sakkā ḍaṃsādayopinaṃ;

Chetvā maṃsa ṭṭhikādīni, dhīro nālambituṃ kathaṃ.

डास इत्यादी जीव देखील त्वचा भेदून रक्त पिण्यास समर्थ असतात; मग मांस, हाडे इत्यादींनी बनलेल्या या शरीरावर एखादा बुद्धिमान पुरुष कसा काय विसंबून राहू शकेल?

67.

६७.

Lagganti [Pg.326] chavimatte ye, makkhikā sedapā yathā;

Thīpuṃ mukhādi saññāya, te pamuḷhā mahātapā.

ज्याप्रमाणे माश्या घामावर चिकटतात, त्याचप्रमाणे जे केवळ त्वचेवरच आसक्त होतात आणि स्त्री-पुरुषांच्या चेहऱ्यादी रूपाने मोहित होतात, ते अत्यंत संभ्रमित आणि महातप्त असतात.

68.

६८.

Cārī agocare kāme, laggālepe kapīriva;

Bahūhi pīḷitā rīhi, maranti atidukkhino.

अयोग्य क्षेत्रात विहार करणारे आणि कामभोगांमध्ये अडकलेले लोक, डिंकाच्या सापळ्यात अडकलेल्या माकडाप्रमाणे, अनेक शत्रूंनी पीडित होऊन अत्यंत दुःखी होऊन मृत्यू पावतात.

69.

६९.

Rāgāriṃ [Pg.327] dujjayaṃ jeyyuṃ, jayabhummāsubhe carā;

Sītānissita laṭukī, senakaṃva mahabbalaṃ.

ज्याप्रमाणे ढेकळाचा आश्रय घेणारी लहान लावरी पक्षी महाबली ससाण्यावर विजय मिळवते, त्याचप्रमाणे 'अशुभ' भावनेच्या विजयभूमीत विहार करणाऱ्यांनी राग रूपी दुर्जय शत्रूवर विजय मिळवावा.

70.

७०.

Kāyadhi [Pg.328] ggocaro veso,Jayabhūbuddha duttiyā;

Ettheva gocarā hontu,Mābho kāme jayatthikā.

शरीराची निंदा (अशुचितेचे चिंतन) हाच ज्यांचा विहार आहे, ती बुद्धांनी प्रशंसिलेली विजयभूमी आहे. विजयाची इच्छा बाळगणाऱ्यांनी येथेच विहार करावा, कामभोगांमध्ये पडू नये.

71.

७१.

Kāyā [Pg.329] subhaṃ vipassantu, dibba kkhināpya passiyaṃ;

Āyatiṃ maggalābhāya, taṃ dassanaṃ bhavissati.

दिव्य चक्षूंनीही न दिसणाऱ्या शरीराच्या अशुभाचे विपश्यनेद्वारे दर्शन घ्यावे; भविष्यात मार्ग-फलाच्या प्राप्तीसाठी ते दर्शन कारणीभूत ठरेल.

72.

७२.

Dhīcakkhunāva dhikkāyaṃ, passe na maṃsacakkhunā;

Ummilitvāva dhīcakkhuṃ, vivekaṭṭho udikkhatu.

या निंद्य शरीराला प्रज्ञाचक्षूनेच पाहावे, चर्मचक्षूने पाहू नये. विवेकशील साधकाने प्रज्ञाचक्षू उघडूनच याचे निरीक्षण करावे.

73.

७३.

Pañcaṅgāni [Pg.330] yathā kummo, cakkhādīni nigūhaye;

Verī labhatu mokāsaṃ, pañcadvārā arakkhitā.

ज्याप्रमाणे कासव आपले पाच अवयव गुप्त करतो, त्याचप्रमाणे डोळे इत्यादी इंद्रियांचे रक्षण करावे. जर ही पाचद्वारे अरक्षित राहिली, तर शत्रूला संधी मिळते.

74.

७४.

Cakkhurūpena [Pg.331] saṃvāsā, rāgaputtaṃ vijāyati;

Mahānatthakaro soca, saṃvāsaṃ tena vāraye.

डोळे आणि रूप यांच्या संसर्गातून 'राग' रूपी पुत्राचा जन्म होतो; तो अत्यंत अनर्थकारी असतो, म्हणून तो संसर्ग टाळावा.

75.

७५.

Rūpādīsusañjantīti, sattā itthyādi saññāya;

Natveva khandhasaññāya, taṃsaññihi virāgino.

प्राणी हे रूप इत्यादींमध्ये 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' अशा कल्पनेने आसक्त होतात, 'स्कंध' संज्ञेने नाही. जे स्कंध संज्ञेने पाहतात, तेच विरागी होतात.

76.

७६.

Sakāyeparakāyeca[Pg.332],Āsaṃ chindeyya paṇḍito;

Āsaṃ chetvā sukhaṃseti,Āsāya dukkhitā pajā.

ज्ञानी माणसाने स्वतःच्या आणि इतरांच्या शरीराविषयीची आसक्ती तोडून टाकली पाहिजे. आसक्ती नष्ट करून माणूस सुखाने राहतो; कारण लोक आसक्तीमुळेच दुःखी होत असतात.

77.

७७.

Dassane savane kāya,Saṃsagge methunepica;

Nirāso sukhito hoti,Anirāsotidukkhito.

पाहण्यात, ऐकण्यात, शारीरिक स्पर्शात आणि मैथुनात जो निरपेक्ष असतो तो सुखी होतो; आणि जो निरपेक्ष नसतो तो अत्यंत दुःखी होतो.

78.

७८.

Bahīva [Pg.333] sodhitaṃ yassa, na vanto jeguccha puñjakaṃ;

Taṃkāyaṃ asutaṃjāna, tanurāgo siyāttani.

ज्याचे केवळ बाह्य अंगच स्वच्छ केले गेले आहे, परंतु आत मात्र घृणास्पद गोष्टींचा ढीग भरलेला आहे; त्या शरीराला अपवित्र जाणून स्वतःमधील राग कमी करावा.

79.

७९.

Kāyevirāga micchanto, nupasseyya tadantaraṃ;

Antodassī atappanto, labhe saṃsāramocanaṃ.

शरीराविषयी वैराग्य मिळवू इच्छिणाऱ्याने त्याच्या आतील भागाचे निरीक्षण करावे. अंतर्भागाचे दर्शन घेणारा आणि उद्योगी साधक संसारातून मुक्ती मिळवतो.

80.

८०.

Sattā [Pg.334] sattā bahiṭṭhevā, sāraṃsāraṃ mamāyino;

Santosanto vipassanto, navānavāyatiṃbhave.

बाह्य गोष्टींवरच आसक्त असणारे प्राणी या असार संसारात 'माझे-माझे' करत राहतात. परंतु, शांत मनाने विपश्यना करणारा साधक भविष्यात पुन्हा पुन्हा जन्म घेत नाही.

81.

८१.

Alaṃ [Pg.335] alaṃ katvā kāyaṃ, malāmalāsavantito;

Sobhaṃ sobhaṃ naye ṭhānaṃ, manaṃ manaṃ pyalaṃ kataṃ.

मळ वाहणाऱ्या या शरीराला सजवणे पुरे झाले! आता मनाला सुशोभित करून त्याला अत्यंत सुंदर अशा निर्वाण पदाकडे घेऊन जावे.

82.

८२.

Saṃsaggajātassa bhavanti snehā,Snehānvayaṃ dukkha midaṃ pahoti;

Ādinavaṃ snehajaṃpekkha māno,Eko carekhagga visāṇa kappo.

संसर्गात राहणाऱ्या व्यक्तीमध्ये स्नेह निर्माण होतो आणि स्नेहाच्या पाठीमागे हे दुःख निर्माण होते. स्नेहापासून उत्पन्न होणारे दुष्परिणाम पाहून, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

83.

८३.

Khiṭṭā [Pg.336] rati hoti sahāya majjhe,Puttesuca vipulaṃ hoti pemaṃ;

Piyavippayogaṃ vijigucchamāno,Eko care khaggavisāṇa kappo.

मित्रांच्या मध्यभागी क्रीडा आणि आनंद मिळतो, तसेच पुत्रांवर प्रचंड प्रेम जडते. प्रिय व्यक्तींच्या वियोगाच्या भीतीचा तिरस्कार करत, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

84.

८४.

Vaṃso [Pg.337] visāloyathā visatto,Puttesu dāresuca yāapekkhā;

Vaṃsakaḷirova asajjamāno,Eko care khaggavisāṇa kappo.

ज्याप्रमाणे पसरलेला बांबूचा वेल एकमेकांत गुंफलेला असतो, त्याचप्रमाणे पत्नी आणि मुलांवरील आसक्ती असते. बांबूच्या कोवळ्या कोंबाप्रमाणे कशातही न अडकता, गेंड्याच्या शिंगाप्रमाणे एकटेच विहरावे.

85.

८५.

Kāmaṃ [Pg.338] kāmaya mānassa, tassacetaṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, macco laddhā yadicchati.

कामभोगांची इच्छा करणाऱ्या माणसाची ती इच्छा जर पूर्ण झाली, तर जे हवे होते ते मिळाल्यामुळे तो मनुष्य निश्चितच मनातून अत्यंत आनंदित होतो.

86.

८६.

Tassace kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Tekāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppati.

परंतु, कामभोगांची तीव्र इच्छा बाळगणाऱ्या त्या व्यक्तीचे ते भोग जर नष्ट झाले, तर तो बाणाने विंधलेल्या माणसाप्रमाणे अत्यंत तडफडतो.

87.

८७.

Yokāme [Pg.339] parivajjeti, sappasseva padā siro;

Somaṃ visattikaṃ loke, sato samativattati.

जो मनुष्य, पायाने सापाचे डोके चिरडल्याप्रमाणे कामभोगांचा त्याग करतो; तो जागरूक राहून या जगातील विषारी आसक्तीला पार करतो.

88.

८८.

Khettaṃ vatthuṃ taḷākaṃvā, gavassaṃ dāsaporisaṃ;

Thiyo bandhū puthukāme, yonaro anugijjhati.

जो मनुष्य शेतजमीन, घरे, तलाव, गायी-घोडे, दास-दासी, स्त्रिया, नातेवाईक आणि विविध प्रकारच्या कामभोगांची तीव्र इच्छा धरतो;

89.

८९.

Abalā naṃ balīyanti, maddantenaṃ parissayā;

Tatonaṃ dukkhamanveti, nāvaṃ bhinna mivodakaṃ.

त्याला दुर्बल गोष्टी पराभूत करतात आणि संकटे त्याला चिरडून टाकतात. त्यानंतर, फुटलेल्या नौकेत पाणी शिरून ती जशी बुडते, तसेच दुःख त्याच्या जीवनात प्रवेश करते.

90.

९०.

Tasmājantu [Pg.340] sadāsato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū.

म्हणून माणसाने नेहमी जागरूक राहून कामभोगांचा त्याग करावा. नौकेतील पाणी उपसून पलीकडच्या तीराला जाणाऱ्या प्रवाशाप्रमाणे, कामभोगांचा त्याग करून त्याने संसार रूपी महापूर पार करावा.

91.

९१.

Kāmato [Pg.341] jāyate soko,Kāmato jāyate bhayaṃ;

Kāmato vippamuttassa,Natthi soko kuto bhayaṃ.

कामभोगातून शोक निर्माण होतो, कामभोगातून भय निर्माण होते. जो कामभोगांपासून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे, त्याला शोक उरत नाही, मग भय कुठून असणार?

92.

९२.

Subhānupassiṃ [Pg.342] viharantaṃ, indriyesu asaṃvutaṃ;

Bhojanamhi amattaññuṃ, kusitaṃ hīna vīriyaṃ;

Taṃve pasahati māro, vāto rukkhaṃva dubbalaṃ.

जो केवळ सुंदर गोष्टीच पाहत राहतो, ज्याचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नाही, जो जेवणाच्या बाबतीत अमर्याद आहे, जो आळशी आणि उत्साह नसलेला आहे; त्याला मार त्याचप्रमाणे पराभूत करतो, ज्याप्रमाणे वारा एखाद्या कमकुवत झाडाला पाडून टाकतो.

93.

९३.

Asubhānupassiṃ viharantaṃ, indriyesu susaṃvutaṃ;

Bhojanamhica mattaññuṃ, saddhaṃ āraddha vīriyaṃ;

Taṃve nappasahati māro, vāto selaṃva pabbataṃ.

जो अशुभाचे चिंतन करत राहतो, ज्याचे आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण आहे, जो भोजनाच्या बाबतीत मर्यादित आहे, जो श्रद्धावान आणि अत्यंत प्रयत्नशील आहे; त्याला मार त्याचप्रमाणे पराभूत करू शकत नाही, ज्याप्रमाणे वारा एखाद्या खडकाळ पर्वताला हलवू शकत नाही.

94.

९४.

Yathā [Pg.343] agāraṃ ducchannaṃ, vuṭṭhi samati vijjhati;

Evaṃ abhāvitaṃ cittaṃ, rāgo samativijjhati.

ज्याप्रमाणे नीट न शाकारलेल्या घरात पावसाचे पाणी सहज शिरते, त्याचप्रमाणे भावना न केलेल्या मनात राग सहज प्रवेश करतो.

95.

९५.

Tadevaṃ [Pg.344] paccavekkhanti, ye te rāgaggidubbalā;

Patiṭṭhaṃ sāsane laddhā, nukkaṇṭhā nalasā ratā.

जे लोक अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण करतात, ते रागाग्नीने दुर्बळ होत नाहीत; ते बुद्ध शासनात प्रतिष्ठा मिळवून, असंतोषरहित, आळसरहित आणि धम्मात रममाण होतात.

96.

९६.

Buddhāvādaṃ [Pg.345] labhitvāpi, nāhaṃsakkā navomhiti;

Dosaṃ taṇhaṃ anāsento, paripakko kadābhave;

Puññakammaṃ akaronto, paravajjaṃ akhamanto.

बुद्धांचा उपदेश मिळूनही, "मी नवीन आहे, माझ्याने हे शक्य नाही" असे म्हणत, जो द्वेष आणि तृष्णा नष्ट करत नाही, पुण्यकर्म करत नाही आणि इतरांच्या चुका क्षमा करत नाही; तो कधी बरं परिपक्व होणार?

97.

९७.

Kāya saṅkhārikā taṇhā, nīcānīcakarāca sā;

Cittasaṅkhārikā saddhā, uccā uccakarāca sā.

शरीराशी संबंधित असलेली तृष्णा माणसाला अधिकाधिक नीच बनवते; तर मनाशी संबंधित असलेली श्रद्धा माणसाला अधिकाधिक उच्च बनवते.

98.

९८.

Dassanīye [Pg.346] ratā taṇhā, saddhāsvācārabhattikā;

Vikiṇṇacārikā taṇhā, saddhā visadacārinī.

तृष्णा ही दर्शनीय (सुंदर) गोष्टींमध्ये रमते, तर श्रद्धा ही सदाचाराची भक्ती करणारी असते. तृष्णा विखुरलेली (चंचल) भटकणारी असते, तर श्रद्धा ही स्पष्ट व निर्मळ आचरण करणारी असते।

99.

९९.

Manokilesikā taṇhā, sānugānanta dukkhadā;

Cittappasādikā saddhā, attānuga sukhāvahā.

तृष्णा मनाला क्लेश देणारी असून ती आपल्या अनुयायांना अनंत दुःख देणारी आहे. श्रद्धा चित्ताला प्रसन्न करणारी असून ती स्वतःचे अनुसरण करणाऱ्याला सुख देणारी आहे।

100.

१००.

Taṇhā [Pg.347] saddhāna miccevaṃ, visesaṃ jāna tatvato;

Ñatvā taṇhaṃ vināseyya, saddhaṃbhāveyya cetasi.

तृष्णा आणि श्रद्धा यांमधील हा फरक तत्त्वतः जाणून घ्यावा. हे जाणून तृष्णेचा विनाश करावा आणि मनात श्रद्धेची भावना वाढवावी।

101.

१०१.

Ucchukaṃ yantapattampi, sañcuṇṇitampi candanaṃ;

Madhuraṃva sugandhaṃva, mettiva hiṃsitopi saṃ.

यंत्रात टाकलेला ऊस जसा गोडवाच देतो आणि बारीक वाटलेले चंदन जसा सुगंधच देते, त्याचप्रमाणे सज्जन व्यक्ती स्वतःवर हिंसा झाली तरी मैत्रीभावच प्रकट करते।

102.

१०२.

Attacchedampi [Pg.348] vāseti, sugandheniva candanaṃ;

Santo mettāsugandhena, attahiṃsampi vāsaye.

ज्याप्रमाणे चंदन स्वतःला कापणाऱ्या कुऱ्हाडीलाही आपल्या सुगंधाने सुवासित करते, त्याचप्रमाणे सज्जन पुरुष स्वतःला त्रास देणाऱ्यालाही आपल्या मैत्रीच्या सुगंधाने सुवासित करतो।

103.

१०३.

Kadācipi na duggandhi, sukkhaṃ cuṇṇampi candanaṃ;

Tatheva dukkhapattopi, na santo pāpakārako.

वाळलेले आणि चूर्ण केलेले चंदन कधीही दुर्गंधीयुक्त होत नाही; त्याचप्रमाणे दुःखात सापडला तरी सज्जन माणूस कधीही पाप करत नाही।

104.

१०४.

Khame [Pg.349] vajjaṃ kareyyatthaṃ, buddhakhanti manussaraṃ;

Mettātintena verīpi, nupanāho siyattani.

बुद्धांच्या क्षमाशीलतेचे स्मरण करून दोषांना क्षमा करावी आणि कल्याण करावे. मैत्रीभावाने ओथंबलेल्या मनात शत्रूविषयीही कधी वैरभाव नसावा।

105.

१०५.

Nagacchati ta makkoso, mamevā natthakārako;

Iti ñatvāva sappañño, neva kkoseyya kiñcanaṃ.

शिवीगाळ किंवा निंदा दुसऱ्यापर्यंत पोहोचत नाही, ती स्वतःचेच अहित करणारी ठरते; असे जाणून सुज्ञ माणसाने कधीही कोणाचीही निंदा करू नये।

106.

१०६.

Akkoso [Pg.350] maṃ naāgacche,Tassevā natthakārako;

Iti ñatvā titikkheyya,Na paccakkosanaṃ kare.

निंदा माझ्यापर्यंत पोहोचत नाही, ती निंदा करणाऱ्याचेच अहित करते; असे जाणून माणसाने सहन करावे, उलटून निंदा करू नये।

107.

१०७.

Akkosaka nayaṃ gaṇhi,Paccakkoso na so varo;

Budho taṃ nānugāheyya,Mā sova pāpiyo bhave.

निंदा करणाऱ्याचा मार्ग स्वीकारू नये, उलटून निंदा करणे श्रेष्ठ नव्हे. सुज्ञ माणसाने त्याचे अनुकरण करू नये, जेणेकरून तो स्वतः पापी बनणार नाही।

108.

१०८.

Taṇhāvijjāca [Pg.351] mūlādve, saṃsāravisapādape;

Sabbhatti saddhammassutaṃ, dveyeva madhurā phalā.

संसाररूपी विषारी वृक्षाची तृष्णा आणि अविद्या ही दोन मुळे आहेत; तर सज्जनांची भक्ती आणि सद्धम्माचे श्रवण ही दोनच त्याची गोड फळे आहेत।

109.

१०९.

Sodhe citta mupakkamma, suddhaṃ upakkamena taṃ;

Vahe sukhaṃ asaṅkheyyaṃ, dukkhaṃ asodhitaṃ mali.

प्रयत्नाने चित्त शुद्ध करावे. प्रयत्नाने शुद्ध केलेले ते चित्त असंख्य सुख देते, तर अशुद्ध आणि मलीन चित्त दुःख देते।

110.

११०.

Sodhitaṃ [Pg.352] sugatiṃneti, duggatiṃva asodhitaṃ;

Cittaṃ sodhetu mālimpe, rāgadosa malehi taṃ.

शुद्ध केलेले चित्त सुगतीकडे नेते, तर अशुद्ध चित्त दुर्गतीकडे नेते. म्हणून राग आणि द्वेष या मलांनी चित्त मलीन करू नये, तर ते शुद्ध करावे।

111.

१११.

Dosejā nāsitā yena,Sāsanevatthi sonayo;

Natthaññattha tamādāya,Budho nāsetu taṃdvayaṃ.

ज्याद्वारे द्वेषापासून उत्पन्न होणारे दोष नष्ट केले जातात, ती उत्तम पद्धत केवळ शासनातच आहे, इतर कोठेही नाही. ती पद्धत स्वीकारून सुज्ञ माणसाने त्या दोन्हीचा नाश करावा।

112.

११२.

Ranakunavāsi [Pg.353] katāvāse, daguṃcetī puratthime;

Vasatā aggadhammena, therena racito ayanti.

दगुम चैत्याच्या पूर्वेला असलेल्या रणकुन (रंगून) येथे निवास करणाऱ्या थेर अग्गधम्म यांनी हे रचले आहे।