นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
จาณกฺยนีติปาฬิ
จาณักยนีติปาฬิ
๑.
๑.
นานาสตฺโถ [Pg.1] ทฺธตํ วกฺเข,ราช นีติ สมุจฺจยํ;
สพฺพ พีช มิทํ สตฺถํ,จาณกฺยํ สารสงฺคหํ.
เราจักกล่าวรวบรวมราชนีติที่ยกขึ้นจากคัมภีร์ต่างๆ คัมภีร์จาณักยะนี้เป็นสาระสังคหะ เป็นเมล็ดพันธุ์แห่งศาสตร์ทั้งปวง
๒.
๒.
มูลสุตฺตํ ปวกฺขามิ,จาณกฺเยน ยโถทิตํ;
ยสฺส วิญฺญาน มตฺเตน,มูฬฺโห ภวติ ปณฺฑิโต.
เราจักกล่าวพระสูตรอันเป็นรากฐานตามที่จาณักยะได้กล่าวไว้แล้ว ด้วยความรู้เพียงเล็กน้อยในพระสูตรนั้น คนโง่ย่อมเป็นบัณฑิตได้
๓.
๓.
วิทุตฺตํ [Pg.2] นรปจฺจญฺจ,เนวตุลฺยํ กุทาจนํ;
สเทเส ปุชฺชเต ราชา,วิทู สพฺพตฺถ ปุชฺชเต.
ความเป็นบัณฑิตกับความเป็นพระราชาไม่เท่าเทียมกันเลยในกาลไหนๆ พระราชาเป็นที่บูชาในประเทศของตนเท่านั้น แต่บัณฑิตเป็นที่บูชาในที่ทั้งปวง
๔.
๔.
ปณฺฑิเต [Pg.3] จ คุณา สพฺเพ,มูฬฺเห โทสา หิ เกวลํ;
ตสฺมา มูฬฺหสหสฺเสสุ,ปญฺโญ เอโก วิสิสฺยเต.
คุณธรรมทั้งปวงมีอยู่ในบัณฑิต ส่วนโทษทั้งหลายมีอยู่ในคนโง่เท่านั้น เพราะฉะนั้น ในบรรดาคนโง่เป็นพันคน ปัญญาชนคนเดียวจึงประเสริฐกว่า
๕.
๕.
มาตริว [Pg.4] ปรทาเรสุ,ปรทพฺเพสุ เลฏฺฏุว;
อตฺตนิว สพฺพภูเตสุ,โย ปสฺสติ สปณฺฑิโต.
ผู้ใดเห็นภรรยาของผู้อื่นเหมือนมารดา เห็นทรัพย์ของผู้อื่นเหมือนก้อนดิน และเห็นสัตว์ทั้งปวงเหมือนตนเอง ผู้นั้นแลเป็นบัณฑิต
๖.
๖.
กึกุเลน วิสาเลน,คุณหีโน ตุ โยนโร;
อกุลิโนปิ สตฺถญฺโญ,เทวตาหิปิ ปุชฺชเต.
จะมีประโยชน์อะไรด้วยตระกูลอันสูงใหญ่ หากคนนั้นปราศจากคุณธรรม แม้ผู้ที่มิได้เกิดในตระกูลสูงแต่รู้ศาสตร์ ย่อมเป็นที่บูชาแม้ของเทวดา
๗.
๗.
รูปโยพฺพนสมฺปนฺนา[Pg.5],วิสาลกุลสมฺภวา;
วิชฺชาหีนา นโสภนฺเต,นิคฺคนฺธา อิว กึสุกา.
ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยรูปและวัย เกิดในตระกูลสูง แต่ปราศจากวิชา ย่อมไม่รุ่งเรือง เหมือนดอกทองกวาวที่ไม่มีกลิ่นหอม
๘.
๘.
ตารานํ [Pg.6] ภูสณํ จนฺโท,นารีนํ ภูสณํ ปติ;
ปุถพฺยา ภูสณํ ราชา,วิชฺชา สพฺพสฺส ภูสณํ.
พระจันทร์เป็นเครื่องประดับของหมู่ดาว สามีเป็นเครื่องประดับของสตรี พระราชาเป็นเครื่องประดับของแผ่นดิน วิชาเป็นเครื่องประดับของคนทั้งปวง
๙.
๙.
มาตา สตฺตุ ปิตา เวรี,เยน พาโล นปาฏฺฐิโต;
น โสภเต สภามชฺเฌ,หํสมชฺเฌ พโกยถา.
มารดาเป็นศัตรู บิดาเป็นเวร เพราะบุตรนั้นไม่ได้รับการศึกษา เขาจะไม่รุ่งเรืองในท่ามกลางที่ประชุม เหมือนนกกระยางในท่ามกลางฝูงหงส์
๑๐.
๑๐.
วรเมโก [Pg.7] คุณี ปุตฺโต,น จ มูฬฺหสเตหิปิ;
เอโก จนฺโท ตโม หนฺติ,น จ ตารคเณหิปิ.
บุตรผู้มีคุณคนเดียวย่อมประเสริฐกว่าบุตรผู้โง่เขานับร้อย พระจันทร์ดวงเดียวย่อมกำจัดความมืดได้ ไม่ใช่หมู่ดาวทั้งหลาย
๑๑.
๑๑.
ลาลเย [Pg.8] ปญฺจวสฺสานิ,ทสวสฺสานิ ตาลเย;
ปตฺเต ตุ โสฬเส วสฺเส,ปุตฺตํ มิตฺตํว อาจเร.
จงทะนุถนอมบุตรห้าปี จงเฆี่ยนตีสิบปี แต่เมื่อถึงวัยสิบหกปีแล้ว จงปฏิบัติต่อบุตรเหมือนมิตร
๑๒.
๑๒.
ลาลเน [Pg.9] พหโว โทสา,ตาลเน พหโว คุณา;
ตสฺมา ปุตฺตญฺจ สิสฺสญฺจ,ตาลเย น ตุ ลาลเย.
การทะนุถนอมมีโทษมาก การเฆี่ยนตีมีคุณมาก เพราะฉะนั้น จงเฆี่ยนตีบุตรและศิษย์ อย่าทะนุถนอมเลย
๑๓.
๑๓.
เอเกนาปิ [Pg.10] สุวกฺเขน,ปุปฺผิเตน สุคนฺธินา;
วาสิตสฺส วนํ สพฺพํ,สุปุตฺเตน กุลํยถา.
ป่าทั้งป่าย่อมหอมหวนด้วยต้นไม้ที่ดีเพียงต้นเดียวที่ออกดอกและมีกลิ่นหอมฉันใด ตระกูลก็ฉันนั้นด้วยบุตรที่ดีเพียงคนเดียว
๑๔.
๑๔.
เอกสฺสาปิ [Pg.11] กุวกฺขสฺส,โกฏรฏฺเฐน อคฺคินา;
ทยฺหเต หิ วนํ สพฺพํ,กุปุตฺเตน กุลํ ยถา.
ป่าทั้งป่าย่อมถูกไฟที่อยู่ในโพรงของต้นไม้เลวเพียงต้นเดียวเผาผลาญฉันใด ตระกูลก็ฉันนั้นด้วยบุตรที่เลวเพียงคนเดียว
๑๕.
๑๕.
ทูรโต โสภเต มูฬฺโห,ลมฺพมาน ปฏาวุโต;
ตาวญฺจ โสภเต มูฬฺโห,ยาว กิญฺจิ นภาสเต.
คนโง่ย่อมดูดีเมื่ออยู่ห่างๆ ตราบที่ยังสวมชุดคลุมอยู่ และคนโง่ย่อมดูดีตราบเท่าที่เขายังไม่พูดอะไรเลย
๑๖.
๑๖.
วิสโต [Pg.12] อมตํ คายฺหํ,อเมชฺฌาอปิ กญฺจนํ;
นีจโต อุตฺตมา วิชฺชา,ถีรตฺนํ ทุกฺกุลาอปิ.
พึงรับอมตะจากยาพิษ พึงรับทองคำจากสิ่งที่ไม่สะอาด พึงรับวิชาอันประเสริฐจากคนต่ำ และพึงรับสตรีผู้เป็นรัตนะจากตระกูลที่เลวทราม
๑๗.
๑๗.
อุสฺสเว [Pg.13] พฺยสเนเจว,ทุพฺภิกฺเข สตฺตุวิคฺคเห;
ราชทฺวาเร สุสาเนจ,โย ติฏฺฐติ สพนฺธโว.
ผู้ใดดำรงอยู่ได้ในงานรื่นเริง ในความทุกข์ยาก ในคราวอดอยาก ในการรบกับศัตรู ที่ประตูวัง และที่ป่าช้า ผู้นั้นแลเป็นญาติ
๑๘.
๑๘.
ปโรกฺเข กิจฺจหนฺตารํ,ปจฺจกฺเข ปิยวาทินํ;
วชฺชเย ตาทิสํ มิตฺตํ,วิสกุมฺภํ ปโยมุขํ.
พึงเว้นมิตรเช่นนั้น ผู้ทำลายกิจลับหลัง และพูดจาไพเราะต่อหน้า เหมือนหม้อพิษที่มีน้ำนมอยู่ที่ปากหม้อ
๑๙.
๑๙.
สกึ [Pg.14] ทุฏฺฐญฺจ มิตฺตํ โย,ปุน สนฺธาตุ มิจฺฉติ;
สมจฺจุ มุปคณฺหาติ,คพฺภ มสฺสตรี ยถา.
ผู้ใดปรารถนาจะผูกมิตรกับมิตรที่เคยประทุษร้ายแล้วอีกครั้ง ผู้นั้นย่อมประสบความตาย เหมือนแม่ล่อที่ตั้งครรภ์
๒๐.
๒๐.
น [Pg.15] วิสฺสเส อวิสฺสตฺถํ,มิตฺตญฺจาปิ น วิสฺสเส;
กทาจิ กุปิตํ มิตฺตํ,สพฺพโทสํ ปกาสเย.
ไม่พึงเชื่อใจผู้ที่ไม่น่าเชื่อถือ และไม่พึงเชื่อใจแม้แต่มิตร เพราะบางครั้งมิตรที่โกรธเคืองอาจเปิดเผยความผิดทั้งหมดได้
๒๑.
๒๑.
ชานิยา [Pg.16] เปสเน ภจฺเจ,พนฺธเว พฺยสนาคเม;
มิตฺตญฺจา ปทิกาเลจ,ภริยญฺจ วิภวกฺขเย.
พึงรู้จักบ่าวไพร่เมื่อใช้สอย พึงรู้จักญาติเมื่อมีภัยมาถึง พึงรู้จักมิตรเมื่อมีเหตุฉุกเฉิน และพึงรู้จักภรรยาเมื่อทรัพย์เสื่อมสิ้นไป
๒๒.
๒๒.
อุปการคฺคหิเตน,สตฺตุนาสตฺตุมุทฺธเร;
ปาทลคฺคํ กรฏฺเฐน,กณฺฏเกเนว กณฺฏกํ.
พึงกำจัดศัตรูด้วยศัตรูที่ได้รับการช่วยเหลือไว้แล้ว เหมือนถอนหนามที่ติดเท้าด้วยหนาม
๒๓.
๒๓.
น [Pg.17] มิตฺตํ โกจิ กสฺสจิ,น โกจิ ริปุ กสฺสจิ;
การเณน หิ ญายติ,มิตฺตานิ จ ริปู ตถา.
ไม่มีใครเป็นมิตรของใคร และไม่มีใครเป็นศัตรูของใคร เพราะมิตรและศัตรูย่อมรู้จักกันด้วยเหตุปัจจัย
๒๔.
๒๔.
ทุชฺชโน [Pg.18] ปิยวาที จ,เนตํ วิสฺสาสการณํ;
มธุ ติฏฺฐติ ชิวฺหคฺเค,หทเย ตุ หลาหลํ.
คนชั่วพูดจาไพเราะ นั่นไม่ใช่เหตุแห่งความเชื่อใจ น้ำผึ้งอยู่ที่ปลายลิ้น แต่ยาพิษร้ายแรงอยู่ที่ใจ
๒๕.
๒๕.
ทุชฺชโน ปริหนฺตพฺโพ,วิชฺชายา ลงฺกโตปิ สํ;
มณินา ภูสิโต สปฺโป,กิเม โส นภยํ กโร.
พึงหลีกเลี่ยงคนชั่ว แม้เขาจะประดับด้วยวิชา งูที่ประดับด้วยแก้วมณี จะไม่ทำให้เกิดความกลัวหรือ
๒๖.
๒๖.
สปฺโป [Pg.19] กูโร ขโล กูโร,สปฺปา กูรตโร ขโล;
มนฺโต สธิวโส สปฺโป,ขโล เกน นิวายฺยเต.
งูร้าย คนพาลร้าย คนพาลร้ายกว่างู งูถูกมนต์สะกดได้ แต่คนพาลจะถูกยับยั้งด้วยอะไร
๒๗.
๒๗.
นขีนญฺจ [Pg.20] นทีนญฺจ,สิงฺคีนํ สตฺถปาณินํ;
วิสฺสาโส เนวกาตพฺโพ,ถีสุ ราชกุเลสุ จ.
ไม่พึงเชื่อใจสัตว์มีเล็บ แม่น้ำ สัตว์มีเขา ผู้ถืออาวุธ สตรี และราชตระกูล
๒๘.
๒๘.
หตฺถี [Pg.21] หตฺถสหสฺเสน,สตหตฺเถน วาชิโน;
สิงฺคิโน ทสหตฺเถน,ฐานจาเคน ทุชฺชโน.
พึงหลีกห่างช้างในระยะพันศอก ม้าในระยะร้อยศอก สัตว์มีเขาในระยะสิบศอก ส่วนคนชั่วพึงหลีกห่างด้วยการละทิ้งสถานที่นั้นไป
๒๙.
๒๙.
อาปทตฺถํ [Pg.22] ธนํ รกฺเข,ทารํ รกฺเข ธเนหิปิ;
อตฺตานํ สตตํ รกฺเข,ทาเรหิปิ ธเนหิปิ.
พึงรักษาทรัพย์ไว้เพื่อยามมีภัย พึงรักษาภรรยาไว้ด้วยทรัพย์ พึงรักษาตนไว้เสมอแม้ด้วยภรรยาและด้วยทรัพย์.
๓๐.
๓๐.
ปรทารํ ปรทพฺพํ,ปริวาทํ ปรสฺส จ;
ปริหาสํ คุรุฏฺฐาเน,จาปลฺยญฺจ วิวชฺชเย.
พึงเว้นภรรยาผู้อื่น ทรัพย์ผู้อื่น การนินทาผู้อื่น การล้อเลียนในที่อันควรเคารพ และความคะนอง.
๓๑.
๓๑.
จเช [Pg.23] เอกํ กุลสฺสตฺเถ,คามสฺสตฺเถ กุลํ จเช;
คาม ชนปทสฺสตฺเถ,อตฺตตฺเถ ปถวึ จเช.
พึงสละคนหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ตระกูล พึงสละตระกูลเพื่อประโยชน์แก่หมู่บ้าน พึงสละหมู่บ้านเพื่อประโยชน์แก่ชนบท พึงสละแผ่นดินเพื่อประโยชน์แก่ตน.
๓๒.
๓๒.
จลตฺเยเกน [Pg.24] ปาเทน,ติฏฺฐ ตฺเยเกน พุทฺธิมา;
นาสมิกฺขฺย ปรํ ฐานํ,ปุพฺพมายตนํ จเช.
ผู้มีปัญญาเดินด้วยเท้าข้างหนึ่ง ยืนด้วยเท้าข้างหนึ่ง ไม่พึงละที่อยู่เดิมโดยยังไม่พิจารณาที่อยู่ใหม่.
๓๓.
๓๓.
ลุทฺธ มตฺเถน คณฺเหยฺย,ถทฺธ มญฺชลี กมฺมุนา;
มูฬฺหํ ฉนฺโท นุวตฺเตน,ตถา ตเถน ปณฺฑิตํ.
พึงชนะคนโลภด้วยทรัพย์ พึงชนะคนกระด้างด้วยการประนมมือ พึงชนะคนหลงด้วยการคล้อยตามความพอใจ พึงชนะบัณฑิตด้วยความจริง.
๓๔.
๓๔.
อตฺถนาสํ [Pg.25] มโนตาปํ,เคเห ทุจฺจริตานิ จ;
วญฺจนญฺจ ปมาณญฺจ,มติมา น ปกาสเย.
ผู้มีปัญญาไม่พึงเปิดเผยความเสื่อมแห่งทรัพย์ ความเดือดร้อนใจ ความประพฤติชั่วในเรือน การถูกหลอกลวง และการถูกดูหมิ่น.
๓๕.
๓๕.
ธนธญฺญปฺปโยเคสุ[Pg.26],ตถา วิชฺชาคเมสุ จ;
อาหาเร พฺยวหาเร จ,จตฺตลชฺโช สทา ภเว.
ในการใช้ทรัพย์และข้าวเปลือก ในการแสวงหาวิชา ในการบริโภคอาหาร และในการติดต่อสัมพันธ์ พึงเป็นผู้ปราศจากความละอายเสมอ.
๓๖.
๓๖.
ธนิโน โสตฺถิโย ราชา,นที เวชฺโช ตุ ปญฺจโม;
ปญฺจ ยตฺร นวิชฺชนฺเต,ตตฺร วาสํ นการเย.
คนมีทรัพย์ ผู้ทรงศีล พระราชา แม่น้ำ และหมอเป็นที่ห้า ที่ใดไม่มีห้าสิ่งนี้ ไม่พึงอาศัยอยู่ในที่นั้น.
๓๗.
๓๗.
ยสฺมึเทเส [Pg.27] น สมฺมานํ,น ปีติ นจ พนฺธวา;
น จ วิชฺชาคโม โกจิ,ตํเทสํ ปริวชฺชเย.
ในประเทศใดไม่มีความเคารพ ไม่มีความรัก ไม่มีความผูกพัน และไม่มีการแสวงหาวิชาใดๆ พึงเว้นประเทศนั้นเสีย.
๓๘.
๓๘.
มนสา [Pg.28] จินฺติตํ กมฺมํ,วจสา นปกาสเย;
อญฺญลกฺขิต การิยสฺส,ยโต สิทฺธิ นชายเต.
ไม่พึงเปิดเผยการงานที่คิดไว้ด้วยใจด้วยวาจา เพราะความสำเร็จของการงานที่ผู้อื่นล่วงรู้แล้วย่อมไม่เกิดขึ้น.
๓๙.
๓๙.
กุเทสญฺจ [Pg.29] กุวุตฺติญฺจ,กุภริยํ กุนทึ ตถา;
กุทพฺพญฺจ กุโภชฺชญฺจ,วชฺชเย ตุ วิจกฺขโณ.
ผู้ฉลาดพึงเว้นประเทศที่ชั่ว อาชีพที่ชั่ว ภรรยาที่ชั่ว แม่น้ำที่ชั่ว ทรัพย์ที่ชั่ว และอาหารที่ชั่ว.
๔๐.
๔๐.
อิณเสโสคฺคิ เสโส จ,พฺยาธิเสโส ตเถว จ;
ปุน จ วฑฺฒเต ยสฺมา,ตสฺมา เสสํ นการเย.
เพราะหนี้ที่เหลือ ไฟที่เหลือ และโรคที่เหลือ ย่อมเพิ่มพูนขึ้นอีก ฉะนั้นไม่พึงเหลือสิ่งเหล่านั้นไว้.
๔๑.
๔๑.
จินฺตา [Pg.30] ชโร มนุสฺสานํ,วตฺถานํ อาตโป ชโร;
อโสภคฺยํ ชโร ถีนํ,อสฺสานํ เมถุนํ ชโร.
ความกังวลเป็นความแก่ของมนุษย์ แสงแดดเป็นความแก่ของผ้า ความอับโชคเป็นความแก่ของสตรี การผสมพันธุ์เป็นความแก่ของม้า.
๔๒.
๔๒.
อตฺถิ [Pg.31] ปุตฺโต วเส ยสฺส,ภจฺโจ ภริยา ตเถว จ;
อภาเว ปฺยติสนฺโตโส,สคฺคฏฺโฐ โส มหีตเล.
ผู้ใดมีบุตรอยู่ในโอวาท มีคนรับใช้และภรรยาอยู่ในโอวาท และมีความยินดีอย่างยิ่งแม้ในยามขาดแคลน ผู้นั้นชื่อว่าอยู่ในสวรรค์บนโลกมนุษย์.
๔๓.
๔๓.
ทุฏฺฐา ภริยา สฐํ มิตฺตํ,ภจฺโจ จุตฺตรทายโก;
ส สปฺเปจ คเห วาโส,มจฺจุเรว นสํสโย.
ภรรยาชั่ว มิตรคด คนรับใช้ที่ชอบย้อนคำ และการอยู่ในเรือนที่มีงูพิษ ย่อมเป็นความตายอย่างไม่ต้องสงสัย.
๔๔.
๔๔.
มาตา [Pg.32] ยสฺส เคเห นตฺถิ,ภริยาจา ปิยวาทินี;
อรญฺญํ เตน คนฺตพฺพํ,ยถา รญฺญํ ตถาคหํ.
เรือนใดไม่มีมารดา และภรรยาไม่พูดจาไพเราะ ผู้นั้นพึงไปป่า เพราะป่ากับเรือนนั้นไม่ต่างกัน.
๔๕.
๔๕.
อิณกตฺตา [Pg.33] ปิตา สตฺตุ,มาตา จ พฺยภิจารินี;
ภริยา รูปวตี สตฺตุ,ปุตฺโต สตฺตุ อปณฺฑิโต.
บิดาผู้ก่อหนี้เป็นศัตรู มารดาผู้ประพฤติผิดเป็นศัตรู ภรรยาผู้มีรูปงามเป็นศัตรู บุตรผู้ไม่ฉลาดเป็นศัตรู.
๔๖.
๔๖.
โกกิลานํ [Pg.34] สโร รูปํ,นารี รูปํ ปติพฺพตา;
วิชฺชา รูปํ กุรูปานํ,ขมา รูปํ ตปสฺสินํ.
เสียงเป็นความงามของนกกาเหว่า ความเป็นภรรยาที่ดีเป็นความงามของสตรี วิชาเป็นความงามของคนรูปชั่ว ความอดทนเป็นความงามของนักบวช.
๔๗.
๔๗.
อวิชฺชํ ชีวนํ สุญฺญํ,ทิสา สุญฺญา อพนฺธวา;
ปุตฺตหีนํ คหํ สุญฺญํ,สพฺพสุญฺญา ทลิทฺทตา.
ชีวิตที่ไร้วิชาเป็นของว่างเปล่า ทิศที่ไร้ญาติเป็นของว่างเปล่า เรือนที่ไร้บุตรเป็นของว่างเปล่า ความยากจนเป็นของว่างเปล่าในทุกสิ่ง.
๔๘.
๔๘.
อทาตา[Pg.35] วํสโทเสน,กมฺมโทสา ทลิทฺทตา;
อุมฺมาทา มาตุโทเสน,ปิตุโทเสน มูฬฺหตา.
ความตระหนี่เกิดจากโทษแห่งตระกูล ความยากจนเกิดจากโทษแห่งกรรม ความบ้าเกิดจากโทษแห่งมารดา ความโง่เกิดจากโทษแห่งบิดา.
๔๙.
๔๙.
คุรุ [Pg.36] อคฺคิ ทฺวิชาทีนํ,วณฺณานํ พฺราหฺมโณ คุรุ;
ปติ เรโก คุรุตฺถีนํ,สพฺพสฺสาภฺยาคโต คุรุ.
ไฟเป็นครูของพราหมณ์เป็นต้น พราหมณ์เป็นครูของวรรณะทั้งหลาย สามีเป็นครูของสตรีทั้งหลาย แขกผู้มาเยือนเป็นครูของทุกคน.
๕๐.
๕๐.
อติทพฺเพ [Pg.37] หตา ลงฺกา,อติมาเน จ โกรวา;
อติทาเน พลีพทฺโธ,สพฺพมจฺจนฺต คหิตํ.
กรุงลงกาพินาศเพราะทรัพย์มากเกินไป พวกกุรุพินาศเพราะความถือตัวมากเกินไป ท้าวพลีถูกผูกมัดเพราะการให้มากเกินไป ทุกสิ่งที่เกินพอดีล้วนให้โทษ.
๕๑.
๕๑.
วตฺถหีโน [Pg.38] ตฺวลงฺกาโร,ฆตหีนญฺจ โภชนํ;
ถนหีนา จ ยานารี,วิชฺชาหีนญฺจ ชีวนํ.
เครื่องประดับที่ไร้ผ้า อาหารที่ไร้เนยใส สตรีที่ไร้ทรวงอก และชีวิตที่ไร้วิชา.
๕๒.
๕๒.
โภชฺชํ โภชนสตฺติ จ,รติสตฺติ วรา ถิโย;
วิภโว ทานสตฺติ จ,นาปฺปสฺส ตปโส ผลํ.
อาหารและความสามารถในการกิน สตรีผู้ประเสริฐและความสามารถในการร่วมรัก ทรัพย์สมบัติและความสามารถในการให้ทาน ไม่ใช่ผลแห่งตบะอันน้อยนิด.
๕๓.
๕๓.
ปุตฺตปฺปโยชนา [Pg.39] ทารา,ปุตฺโต ปิณฺฑปฺปโยชโน;
หิตปฺปโยชนํ มิตฺตํ,ธนํ สพฺพปฺปโยชนํ.
ภรรยามีบุตรเป็นประโยชน์ บุตรมีก้อนข้าวเป็นประโยชน์ มิตรมีประโยชน์เกื้อกูลเป็นประโยชน์ ทรัพย์มีประโยชน์ทุกอย่าง.
๕๔.
๕๔.
ทุลฺลภํ [Pg.40] ปากติกํ วากฺยํ,ทุลฺลโภ เขมกโร สุโต;
ทุลฺลภา สทิสี ชายา,ทุลฺลโภ สชโน ปิโย.
วาจาที่ตรงไปตรงมาหาได้ยาก บุตรผู้ทำความเกษมหาได้ยาก ภรรยาที่เสมอกันหาได้ยาก ญาติที่น่ารักหาได้ยาก.
๕๕.
๕๕.
เสเลเสเล [Pg.41] นมาณิกฺกํ,มุตฺติกํ น คเชคเช;
สาธโว น หิ สพฺพตฺร,จนฺทนํ น วเนวเน.
แก้วมณีไม่มีในภูเขาทุกแห่ง ไข่มุกไม่มีในช้างทุกตัว สัตบุรุษไม่มีในทุกที่ ไม้จันทน์ไม่มีในป่าทุกป่า.
๕๖.
๕๖.
อโสโจ [Pg.42] นิทฺธโน ปญฺโญ,อโสโจ ปณฺฑิตพนฺธโว;
อโสจา วิธวา นารี,ปุตฺตนตฺต ปติฏฺฐิตา.
ไม่พึงเศร้าโศกถึงคนฉลาดผู้ไร้ทรัพย์ ไม่พึงเศร้าโศกถึงญาติของบัณฑิต ไม่พึงเศร้าโศกถึงสตรีหม้ายผู้มีบุตรและหลานเป็นที่พึ่ง.
๕๗.
๕๗.
อวิชฺโช ปุริโส โสโจ,โสจํ เมถุน มปฺปชํ;
นิราหารา ปชา โสจา,โสจํ รชฺช มราชกํ.
พึงเศร้าโศกถึงบุรุษผู้ไร้วิชา พึงเศร้าโศกถึงการร่วมเพศที่ไร้บุตร พึงเศร้าโศกถึงประชาชนที่ไร้อาหาร พึงเศร้าโศกถึงแว่นแคว้นที่ไร้พระราชา.
๕๘.
๕๘.
กุเลหิ [Pg.43] สห สมฺปกฺกํ,ปณฺฑิเตหิ จ มิตฺตตํ;
ญาตีภิ จ สมํ เมลํ,กุพฺพาโน นวินสฺสติ.
ผู้ที่คบค้ากับตระกูลทั้งหลาย เป็นมิตรกับบัณฑิต และปรองดองกับญาติ ย่อมไม่พินาศ.
๕๙.
๕๙.
กฏฺฐา [Pg.44] วุตฺติ ปราธินา,กฏฺโฐ วาโส นิราสโย;
นิทฺธโน พฺยวสาโย จ,สพฺพกฏฺฐา ทลิทฺทตา.
การเลี้ยงชีพที่ต้องพึ่งผู้อื่นเป็นความยากลำบาก การอยู่อาศัยที่ไม่มีที่พึ่งเป็นความยากลำบาก การประกอบอาชีพที่ไม่มีทรัพย์เป็นความยากลำบาก ความยากจนเป็นความยากลำบากที่สุด
๖๐.
๖๐.
ตกฺกรสฺส กุโต ธมฺโม,ทุชฺชนสฺส กุโต ขมา;
เวสิยา จ กุโต สฺเนโห,กุโต สจฺจญฺจ กามินํ.
คนขโมยจะมีความดีได้อย่างไร คนพาลจะมีความอดทนได้อย่างไร หญิงแพศยาจะมีความรักได้อย่างไร คนที่มักมากในกามจะมีความสัตย์ได้อย่างไร
๖๑.
๖๑.
เปสิตสฺส [Pg.45] กุโต มานํ,โกปนสฺส กุโต สุขํ;
ถีนํ กุโต สติตฺตญฺจ,กุโต เมตฺตี ขลสฺส จ.
คนที่ถูกใช้จะมีความภาคภูมิใจได้อย่างไร คนที่มักโกรธจะมีความสุขได้อย่างไร ผู้หญิงจะมีความอิ่มเอมได้อย่างไร คนพาลจะมีความเมตตาได้อย่างไร
๖๒.
๖๒.
ทุพฺพลสฺส [Pg.46] พลํ ราชา,พาลานํ โรทนํ พลํ;
พลํมูฬฺหสฺส โมนิตฺตํ,โจรานํ อตถํ พลํ.
พระราชาเป็นกำลังของคนอ่อนแอ การร้องไห้เป็นกำลังของเด็ก ความนิ่งเงียบเป็นกำลังของคนโง่ การพูดเท็จเป็นกำลังของโจร
๖๓.
๖๓.
โย [Pg.47] ธุวานิ ปริจฺจชฺช,อธุวํ ปริเสวติ;
ธุวานิ ตสฺส นสฺสนฺติ,อธุวํ นฏฺฐเมว จ.
ผู้ใดละทิ้งสิ่งที่แน่นอน ไปแสวงหาสิ่งที่ไม่แน่นอน สิ่งที่แน่นอนของเขาย่อมพินาศ และสิ่งที่ไม่แน่นอนก็พินาศไปแล้วด้วย
๖๔.
๖๔.
สุกฺกํ มํสํ ถิโย วุทฺธา,พาลกฺก ตรุณํ ทธิ;
ปภาเต เมถุนํ นิทฺทา,สชฺชุ ปาณหรานิ ฉ;
เนื้อแห้ง, หญิงแก่, แดดอ่อน, นมส้มใหม่, การร่วมเพศในตอนเช้า และการนอนหลับในตอนเช้า หกสิ่งนี้ย่อมคร่าชีวิตในทันที
๖๕.
๖๕.
สชฺชุ [Pg.48] มํสํ นวนฺนญฺจ,พาลา ถี ขีรโภชนํ;
ฆตมุณฺโหทกญฺเจว,สชฺชุ ปาณกรานิ ฉ.
เนื้อสด, ข้าวใหม่, หญิงสาว, การดื่มนม, เนยใส และน้ำอุ่น หกสิ่งนี้ย่อมบำรุงชีวิตในทันที
๖๖.
๖๖.
สีหาเทกํ [Pg.49] พกาเทกํ,ฉ สุนา ตีณิ คทฺรภา;
วายสา จตุ สิกฺเขถ,จตฺตาริ กุกฺกุฏาทปิ.
พึงเรียนหนึ่งจากสิงโต หนึ่งจากนกกระยาง หกจากสุนัข สามจากลา สี่จากกา และสี่จากไก่
๖๗.
๖๗.
ปภูตมปฺปกิจฺจํ [Pg.50] วา,โยนโร กตฺตุมิจฺฉติ;
สํยตเนน กตฺตพฺพํ,สีหาเทกํ ปกิตฺติตํ.
บุรุษใดปรารถนาจะทำงาน ไม่ว่างานจะมากหรือน้อย พึงทำด้วยความพยายามอย่างยิ่ง นี้คือสิ่งที่กล่าวไว้ว่าพึงเรียนจากสิงโตหนึ่งอย่าง
๖๘.
๖๘.
สพฺพินฺทฺริยานิ สํยม,พโกว ปติโต ชโน;
กาลเทโสปปนฺนานิ,สพฺพกิจฺจานิ สาธเย.
พึงสำรวมอินทรีย์ทั้งปวงเหมือนนกกระยาง เมื่อถึงเวลาและสถานที่ที่เหมาะสม พึงทำให้สำเร็จซึ่งกิจทั้งปวง
๖๙.
๖๙.
พหฺวาสี [Pg.51] สาปฺปสนฺตุฏฺโฐ,สุนิทฺโท สีฆเจตโน;
ปภุภตฺโต จ สูโร จ,ญาตพฺพา ฉ สุนา คุณา.
กินมาก, พอใจในสิ่งที่ได้มาน้อย, หลับง่าย, ตื่นเร็ว, จงรักภักดีต่อเจ้านาย และกล้าหาญ พึงรู้ว่าหกคุณธรรมนี้เป็นของสุนัข
๗๐.
๗๐.
อวิสฺสามํ [Pg.52] วเห ภารํ,สีตุณฺหญฺจ นวินฺทติ;
ส สนฺโตโส ตถา นิจฺจํ,ตีณิ สิกฺเขถ คทฺรภา.
แบกภาระโดยไม่หยุดพัก ไม่รู้สึกถึงความหนาวและความร้อน มีความพอใจอยู่เสมอ พึงเรียนสามสิ่งนี้จากลา
๗๑.
๗๑.
คุฬฺหเมถุนธมฺมญฺจ,กาเลกาเล จ สงฺคหํ;
อปฺปมาทมนาลสฺยํ,จตุ สิกฺเขถ วายสา.
การร่วมเพศในที่ลับ, การสะสมสิ่งของตามกาลเวลา, ความไม่ประมาท และความไม่เกียจคร้าน พึงเรียนสี่สิ่งนี้จากกา
๗๒.
๗๒.
ยุทฺธญฺจ [Pg.53] ปาตรุฏฺฐานํ,โภชนํ สห พนฺธุหิ;
ถิยํ อาปทคฺคตํ รกฺเข,จตุ สิกฺเขถ กุกฺกุฏา.
การต่อสู้, การตื่นแต่เช้า, การกินอาหารร่วมกับญาติ และการปกป้องหญิงที่ตกอยู่ในอันตราย พึงเรียนสี่สิ่งนี้จากไก่
๗๓.
๗๓.
โกติภาโร [Pg.54] สมตฺถานํ,กึทูรํ พฺยวสายินํ;
โก วิเทโส สวิชฺชานํ,โก ปโร ปิยวาทินํ.
ภาระอะไรจะหนักสำหรับผู้มีความสามารถ อะไรจะไกลสำหรับผู้มีความพยายาม ต่างแดนอะไรจะแปลกสำหรับผู้มีวิชา ใครจะเป็นศัตรูสำหรับผู้พูดจาไพเราะ
๗๔.
๗๔.
ภยสฺส กถิโต ปนฺโถ,อินฺทฺริยานมสํยโม;
ตชฺชโย สมฺปทามคฺโค,เยนิฏฺฐํ เตน คมฺยเต.
ทางแห่งความกลัวที่กล่าวไว้คือการไม่สำรวมอินทรีย์ การชนะอินทรีย์นั้นเป็นทางแห่งความสำเร็จ ซึ่งจะนำไปสู่สิ่งที่ปรารถนา
๗๕.
๗๕.
น [Pg.55] จ วิชฺชาสโม พนฺธุ,น จ พฺยาธิสโม ริปุ;
นจาปจฺจสโม สฺเนโห,น จ เทวา ปรํ พลํ.
ไม่มีญาติเสมอด้วยวิชา ไม่มีศัตรูเสมอด้วยโรค ไม่มีความรักเสมอด้วยบุตร ไม่มีกำลังอื่นยิ่งกว่าเทวดา
๗๖.
๗๖.
สมุทฺทาวรณา [Pg.56] ภูมิ,ปาการาวรณํ คหํ;
นรินฺทาวรณา เทสา,จาริตฺตาวรณา ถิโย.
แผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นเครื่องกั้น บ้านมีกำแพงเป็นเครื่องกั้น ประเทศมีพระราชาเป็นเครื่องกั้น ผู้หญิงมีจริยธรรมเป็นเครื่องกั้น
๗๗.
๗๗.
ฆตกุมฺภสมา นารี,ตตฺตงฺคาร สโม ปุมา;
ตสฺมา ฆตญฺจ อคฺคิญฺจ,เนกตฺร ถปเย พุโธ.
หญิงเปรียบเหมือนหม้อเนยใส ชายเปรียบเหมือนถ่านเพลิงที่ร้อน เพราะฉะนั้น บัณฑิตไม่ควรวางเนยใสและไฟไว้ในที่เดียวกัน
๗๘.
๗๘.
อาหาโร [Pg.57] ทฺวิคุโณ ถีนํ,พุทฺธิ ตาสํ จตุคฺคุโณ;
ฉคุโณ พฺยวสาโย จ,กาโมจฏฺฐคุโณ มโต.
อาหารของผู้หญิงมีกำลังเป็นสองเท่า ปัญญาของพวกนางเป็นสี่เท่า ความพยายามเป็นหกเท่า และกามารมณ์ถือว่าเป็นแปดเท่า
๗๙.
๗๙.
ชิณฺณมนฺนํ [Pg.58] ปสํเสยฺย,ภริยํ คตโยพฺพนํ;
รณา ปจฺจาคตํ สูรํ,สสฺสญฺจ เคหมาคตํ.
พึงสรรเสริญอาหารที่ย่อยแล้ว ภรรยาที่ผ่านวัยสาวแล้ว วีรบุรุษที่กลับจากสงคราม และพืชผลที่นำเข้าบ้านแล้ว
๘๐.
๘๐.
อสนฺตุฏฺฐา [Pg.59] ทฺวิชา นฏฺฐา,สนฺตุฏฺฐาอิว ปาถิวา;
สลชฺชา คณิกา นฏฺฐา,นิลฺลชฺชา จ กุลิตฺถิโย.
พราหมณ์ผู้ไม่สันโดษย่อมพินาศ กษัตริย์ผู้สันโดษย่อมพินาศ หญิงแพศยาผู้มีความละอายย่อมพินาศ และหญิงผู้ดีที่ไร้ยางอายย่อมพินาศ
๘๑.
๘๑.
อวํสปติโต ราชา,มูฬฺหปุตฺโต จ ปณฺฑิโต;
อธเนน ธนํ ปาปฺย,ติณํว มญฺญเต ชนํ.
พระราชาที่ตกจากราชวงศ์ บัณฑิตที่มีบุตรโง่ และคนยากจนที่ได้ทรัพย์มา ย่อมดูหมิ่นผู้คนเหมือนหญ้า
๘๒.
๘๒.
พฺรหฺมหาปิ [Pg.60] นโร ปุชฺโช,ยสฺสตฺถิ วิปุลํ ธนํ;
สสิโน ตุลฺยวํโสปิ,นิทฺธโน ปริภูยเต.
แม้คนฆ่าพราหมณ์ก็ยังเป็นที่บูชาหากเขามีทรัพย์มาก แม้ผู้มีตระกูลสูงส่งดุจพระจันทร์หากไม่มีทรัพย์ก็ย่อมถูกดูหมิ่น
๘๓.
๘๓.
โปตฺถกฏฺฐา [Pg.61] ตุ ยาวิชฺชา,ปรหตฺถคตํ ธนํ;
กิจฺจกาเล สมุปฺปนฺเน,น สาวิชฺชา น ตทฺธนํ.
วิชาที่อยู่ในตำรา ทรัพย์ที่อยู่ในมือผู้อื่น เมื่อถึงคราวจำเป็น วิชานั้นก็ไม่ใช่ความรู้ ทรัพย์นั้นก็ไม่ใช่ทรัพย์
๘๔.
๘๔.
ปาทปานํ ภยํ วาตา,ปทฺมานํ สิสิรา ภยํ;
ปพฺพตานํ วชีรมฺหา,สาธูนํ ทุชฺชนา ภยํ.
ต้นไม้มีความกลัวต่อลม ดอกบัวมีความกลัวต่อความเย็น ภูเขามีความกลัวต่อสายฟ้า สัตบุรุษมีความกลัวต่อคนพาล
๘๕.
๘๕.
ปญฺเญ [Pg.62] นิยุชฺชมาเน ตุ,สนฺติ รญฺโญ ตโยคุณา;
ยโส สคฺคนิวาโส จ,วิปุโล จ ธนาคโม.
เมื่อมอบหมายงานให้ผู้มีปัญญา คุณสามประการย่อมมีแก่พระราชา คือ เกียรติยศ, การได้ไปสู่สวรรค์ และการได้มาซึ่งทรัพย์สินอันมากมาย
๘๖.
๘๖.
มูฬฺเห [Pg.63] นิยุชฺชมาเนตุ,ขตฺติยสฺสาคุณา ตโย;
อยโส จตฺถนาโส จ,นรเก คมนํ ตถา.
เมื่อมอบหมายงานให้คนโง่ โทษสามประการย่อมมีแก่กษัตริย์ คือ ความเสื่อมเสียชื่อเสียง, ความพินาศแห่งทรัพย์ และการไปสู่นรก
๘๗.
๘๗.
พหูมูฬฺหสงฺฆาเตหิ,อญฺโญญฺญปสุวุตฺติภิ;
ปจฺฉาทฺยนฺเต คุณา สพฺเพ,เมเฆหิว ทิวากโร.
ด้วยหมู่คนโง่จำนวนมาก ผู้ประพฤติเหมือนสัตว์เดรัจฉานต่อกัน คุณธรรมทั้งปวงย่อมถูกบดบัง เหมือนดวงอาทิตย์ถูกเมฆบดบัง
๘๘.
๘๘.
ยสฺส เขตฺตํ นทีตีเร,ภริยาปิ ปรปฺปิยา;
ปุตฺตสฺส วินโย นตฺถิ,มจฺจุเรว นสํสโย.
ผู้ใดมีนาอยู่ริมฝั่งแม่น้ำ มีภรรยาเป็นที่รักของผู้อื่น มีบุตรที่ไม่มีวินัย ผู้นั้นย่อมเข้าใกล้ความตายอย่างไม่ต้องสงสัย
๘๙.
๘๙.
อสมฺภาพฺยํ [Pg.65] นวตฺตพฺพํ,ปจฺจกฺขมปิ ทิสฺสเต;
สิลา ตรติ ปานียํ,คีตํ คายติ วานโร.
สิ่งที่ไม่น่าจะเป็นไปได้ ไม่ควรพูด แม้จะเห็นประจักษ์อยู่ก็ตาม (คือ) หินลอยน้ำ ลิงร้องเพลง
๙๐.
๙๐.
สุภิกฺขํ [Pg.66] กสเก นิจฺจํ,นิจฺจํ สุข มโรคิเก;
ภริยา ภตฺตุ ปิยา ยสฺส,ตสฺส นิจฺโจสฺสวํ คหํ.
ความอุดมสมบูรณ์มีแก่ชาวนาเสมอ ความสุขมีแก่ผู้ไม่มีโรคเสมอ บ้านของผู้ที่มีภรรยาเป็นที่รักของสามี ย่อมมีงานรื่นเริงเสมอ
๙๑.
๙๑.
เหลสฺส กมฺมนาสาย,พุทฺธินาสาย นิทฺธนํ;
ยาจนา มานนาสาย,กุลนาสาย โภชนํ.
ความประมาท (หรือความเกียจคร้าน) ย่อมทำลายการงาน ความยากจนย่อมทำลายปัญญา การขอร้องย่อมทำลายเกียรติ การกิน (ที่ผิด/มากเกิน) ย่อมทำลายตระกูล
๙๒.
๙๒.
เสวิตพฺโพ [Pg.67] มหาวกฺโข,ผลจฺฉายา สมนฺวิโต;
ยทิ เทวา ผลํ นตฺถิ,ฉายา เกน นิวารเย.
ควรคบหาต้นไม้ใหญ่ที่สมบูรณ์ด้วยผลและร่มเงา แม้หากไม่มีผลด้วยโชคชะตา ใครเล่าจะห้ามร่มเงาได้
๙๓.
๙๓.
ปฐเม [Pg.68] นชฺชิตา วิชฺชา,ทุตีเย นชฺชิตํ ธนํ;
ตตีเย นชฺชิตํ ปุญฺญํ,จตุตฺเถ กึกริสฺสติ.
ในวัยที่หนึ่งไม่ได้แสวงหาวิชา ในวัยที่สองไม่ได้แสวงหาทรัพย์ ในวัยที่สามไม่ได้แสวงหาบุญ ในวัยที่สี่จะทำอะไรได้
๙๔.
๙๔.
นทีกูเลจ เย วกฺขา,ปรหตฺถคตํ ธนํ;
กิจฺจํ ถีโคจรํ ยสฺส,สพฺพํ ตํ วิผลํ ภเว.
ต้นไม้ที่อยู่ริมฝั่งแม่น้ำ ทรัพย์ที่ไปอยู่ในมือผู้อื่น และกิจการที่มีสตรีเป็นผู้บงการ ทั้งหมดนั้นย่อมไร้ผล
๙๕.
๙๕.
กุเทสมาสชฺช [Pg.69] กุโตตฺถสญฺจโย,กุปุตฺตมาสชฺช กุโต ชลญฺชลี;
กุเคหินึ ปาปฺย คเห กุโต สุขํ,กุสิสฺสมชฺฌาปยโต กุโต ยโส.
เมื่ออยู่ในประเทศที่ไม่ดี จะมีการสะสมทรัพย์มาจากไหน เมื่อมีบุตรที่ไม่ดี จะมีการกรวดน้ำ (อุทิศส่วนกุศล) มาจากไหน เมื่อมีภรรยาที่ไม่ดี จะมีความสุขในบ้านมาจากไหน เมื่อสอนศิษย์ที่ไม่ดี จะมียศมาจากไหน
๙๖.
๙๖.
กูโปทกํ [Pg.70] วฏจฺฉายา,สามา ถีจิฏฺฐกาลยํ;
สีตกาเล ภเว อุณฺหํ,คิมฺหกาเล จ สีตลํ.
น้ำในบ่อ ร่มเงาต้นไทร สตรีผิวเหลืองนวล และบ้านอิฐ สิ่งเหล่านี้ย่อม อุ่นในฤดูหนาว และเย็นในฤดูร้อน
๙๗.
๙๗.
วิสํ [Pg.71] จงฺกมนํ รตฺตึ,วิสํ รญฺโญนุกุลตา;
วิสํ ถีปิ อญฺญาสตฺตา,วิสํ พฺยาธิ อเวกฺขิโต.
การเที่ยวไปในเวลากลางคืนเป็นพิษ การเป็นคนโปรดของพระราชาเป็นพิษ สตรีที่ปันใจให้ชายอื่นเป็นพิษ โรคที่ละเลยไม่ดูแลเป็นพิษ
๙๘.
๙๘.
ทุรธีตา [Pg.72] วิสํ วิชฺชา,อชิณฺเณ โภชนํ วิสํ;
วิสํ โคฏฺฐี ทลิทฺทสฺส,วุทฺธสฺส ตรุณี วิสํ.
วิชาที่เรียนมาไม่ดีเป็นพิษ อาหารที่กินเข้าไปในขณะที่อาหารเก่ายังไม่ย่อยเป็นพิษ การสมาคมของคนยากจนเป็นพิษ หญิงสาวเป็นพิษสำหรับคนแก่
๙๙.
๙๙.
ปโทเส [Pg.73] นิหโต ปนฺโถ,ปติตา นิหตา ถิโย;
อปฺปพีชํ หตํ เขตฺตํ,ภจฺจโทสา หโต ปภู.
หนทางย่อมเสียไปในเวลาค่ำคืน สตรีที่ประพฤติผิดย่อมเสียไป นาที่มีเมล็ดพันธุ์น้อยย่อมเสียไป เจ้านายย่อมเสียไปเพราะความผิดของบริวาร
๑๐๐.
๑๐๐.
หตมโสตฺติยํ สทฺธํ,หโต ยญฺโญ ตฺวทกฺขิโณ;
หตา รูปวตี วญฺฌา,หตํ เสนมนายกํ.
ศรัทธาที่ปราศจากการสดับย่อมเสียไป ยัญพิธีที่ไม่มีทักษิณาทานย่อมเสียไป หญิงงามที่เป็นหมันย่อมเสียไป กองทัพที่ไม่มีผู้นำย่อมเสียไป
๑๐๑.
๑๐๑.
เวทเวทงฺค [Pg.74] ตตฺตญฺโญ,ชปโหมปรายโน;
อาสีวาทวโจยุตฺโต,เอส ราชปุโรหิโต.
ผู้รู้แจ้งในพระเวทและเวทางคะ มุ่งมั่นในการสวดมนต์และบูชายัญ ประกอบด้วยถ้อยคำอำนวยพร ผู้นี้คือปุโรหิตของพระราชา
๑๐๒.
๑๐๒.
กุลสีลคุโณเปโต,สพฺพธมฺมปรายโน;
ปวีโณ เปสนาทฺยกฺโข,ธมฺมาทฺยกฺโข วิธียเต.
ผู้ถึงพร้อมด้วยตระกูล ศีล และคุณธรรม มุ่งมั่นในธรรมทั้งปวง เชี่ยวชาญในการสั่งการและเป็นประธาน ผู้นี้ได้รับแต่งตั้งเป็นประธานฝ่ายธรรม
๑๐๓.
๑๐๓.
อยุพฺเพทกตาภฺยาโส,สพฺเพสํ ปิยทสฺสโน;
อริยสีลคุโณเปโต,เอส วชฺโช วิธียเต.
ผู้ฝึกฝนในวิชาอายุรเวท เป็นที่รักใคร่ของคนทั้งปวง ถึงพร้อมด้วยศีลและคุณธรรมอันประเสริฐ ผู้นี้ได้รับแต่งตั้งเป็นแพทย์
๑๐๔.
๑๐๔.
สกึทุตฺต [Pg.76] คหิตตฺโถ,ลหุหตฺโถ ชิตกฺขโร;
สพฺพสตฺถ สมาโลกี,ปกฏฺโฐ นาม เลขโก.
ผู้เข้าใจความหมายที่กล่าวเพียงครั้งเดียว เขียนได้รวดเร็วและลายมือสวยงาม รอบรู้ในศาสตร์ทั้งปวง ผู้นี้คืออาลักษณ์ผู้ประเสริฐ
๑๐๕.
๑๐๕.
สมตฺตนีติสตฺตญฺโญ,วาหเน ปูชิตสฺสโม;
สูรวีรคุโณเปโต,เสนาธฺยกฺโข วิธียเต.
ผู้รู้แจ้งในนิติศาสตร์ทั้งปวง ได้รับการยกย่องในเรื่องพาหนะ (การรบบนหลังสัตว์) ถึงพร้อมด้วยความกล้าหาญและวีรภาพ ผู้นี้ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้บัญชาการทัพ
๑๐๖.
๑๐๖.
สุจี [Pg.78] วากฺยปฏุปฺปญฺโญ,ปรจิตฺโตปลกฺขโก;
ธีโร ยถาตฺถ วาที จ,เอส ทูโต วิธียเต.
ผู้มีความบริสุทธิ์ มีปฏิภาณในการพูด รู้จักสังเกตจิตใจผู้อื่น เป็นนักปราชญ์และพูดตามความเป็นจริง ผู้นี้ได้รับแต่งตั้งเป็นทูต
๑๐๗.
๑๐๗.
ปุตฺตนตฺต คุโณเปโต,สตฺถญฺโญ ปิฏฺฐปาจโก;
สูโร จ กถิโนเจว,สูปกาโร ส อุจฺจเต.
ผู้มีคุณสมบัติสืบทอดจากบรรพบุรุษ รู้จักตำราอาหาร มีความกล้าหาญและอดทน ผู้นี้เรียกว่าพ่อครัว
๑๐๘.
๑๐๘.
อิงฺคิตา [Pg.79] การตตฺตญฺโญ,พลวา ปิยทสฺสโน;
อปฺปมาที สทา ทกฺโข,ปติหาโร ส อุจฺจเต.
ผู้รู้เท่าทันอากัปกิริยาและท่าทาง มีกำลัง รูปร่างหน้าตาดี ไม่ประมาทและฉลาดอยู่เสมอ ผู้นี้เรียกว่านายประตู
๑๐๙.
๑๐๙.
ยสฺส [Pg.80] นตฺถิ สยํ ปญฺญา,สตฺถํ ตสฺส กโรติ กึ;
โลจเนหิ วิหีนสฺส,ทปฺปโณ กึกริสฺสติ.
ผู้ใดไม่มีปัญญาเป็นของตนเอง ตำราจะช่วยอะไรเขาได้ กระจกจะทำอะไรให้แก่คนตาบอดได้
๑๑๐.
๑๑๐.
กึกริสฺสนฺติ วตฺตาโร,โสตํ ยตฺถ นวิชฺชเต;
นคฺคกปณเก เทเส,รชโณ กึกริสฺสติ.
ผู้พูดจะทำอะไรได้ในที่ที่ไม่มีผู้ฟัง ช่างย้อมจะทำอะไรได้ในเมืองของคนเปลือยกาย