Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Cāṇakyanītipāḷi

चाणक्यनीतिपाळी

1.

१.

Nānāsattho [Pg.1] ddhataṃ vakkhe,Rāja nīti samuccayaṃ;

Sabba bīja midaṃ satthaṃ,Cāṇakyaṃ sārasaṅgahaṃ.

विविध शास्त्रांमधून उद्धृत केलेला, सर्व ज्ञानाचे बीज असलेला आणि चाणक्याच्या विचारांचा सारसंग्रह असलेला हा 'राजनीती समुच्चय' मी सांगतो.

2.

२.

Mūlasuttaṃ pavakkhāmi,Cāṇakyena yathoditaṃ;

Yassa viññāna mattena,Mūḷho bhavati paṇḍito.

चाणक्यांनी जसे सांगितले आहे, तसे मूळ सूत्र मी सांगतो; ज्याच्या केवळ ज्ञानाने मूर्ख माणूसही पंडित (विद्वान) बनतो.

3.

३.

Viduttaṃ [Pg.2] narapaccañca,Nevatulyaṃ kudācanaṃ;

Sadese pujjate rājā,Vidū sabbattha pujjate.

विद्वत्ता आणि राजेपण यांची कधीही तुलना होऊ शकत नाही; राजाचा आदर केवळ स्वतःच्या देशात होतो, परंतु विद्वानाचा आदर सर्वत्र होतो.

4.

४.

Paṇḍite [Pg.3] ca guṇā sabbe,Mūḷhe dosā hi kevalaṃ;

Tasmā mūḷhasahassesu,Pañño eko visisyate.

पंडितामध्ये सर्व गुण असतात, तर मूर्खामध्ये केवळ दोषच असतात; म्हणूनच हजारो मूर्खांपेक्षा एक प्रज्ञावंत (बुद्धिमान) श्रेष्ठ ठरतो.

5.

५.

Mātariva [Pg.4] paradāresu,Paradabbesu leṭṭuva;

Attaniva sabbabhūtesu,Yo passati sapaṇḍito.

जो परस्त्रीला मातेसमान, परधनाला मातीच्या ढेकळासमान आणि सर्व प्राणिमात्रांना स्वतःसमान पाहतो, तोच खरा पंडित (विद्वान) होय.

6.

६.

Kiṃkulena visālena,Guṇahīno tu yonaro;

Akulinopi satthañño,Devatāhipi pujjate.

जर मनुष्य गुणहीन असेल, तर उच्च कुळात जन्म घेऊन काय उपयोग? उच्च कुळातील नसलेला पण शास्त्र जाणणारा मनुष्य देवांद्वारेही पूजला जातो.

7.

७.

Rūpayobbanasampannā[Pg.5],Visālakulasambhavā;

Vijjāhīnā nasobhante,Niggandhā iva kiṃsukā.

रूप आणि यौवनाने संपन्न असलेले आणि उच्च कुळात जन्मलेले लोकही जर विद्याहीन (शिक्षण नसलेले) असतील, तर ते सुवास नसलेल्या पळसाच्या फुलांप्रमाणे शोभून दिसत नाहीत.

8.

८.

Tārānaṃ [Pg.6] bhūsaṇaṃ cando,Nārīnaṃ bhūsaṇaṃ pati;

Puthabyā bhūsaṇaṃ rājā,Vijjā sabbassa bhūsaṇaṃ.

ताऱ्यांचे भूषण चंद्र आहे, स्त्रियांचे भूषण पती आहे, पृथ्वीचे भूषण राजा आहे आणि विद्या हे सर्वांचे भूषण आहे.

9.

९.

Mātā sattu pitā verī,Yena bālo napāṭṭhito;

Na sobhate sabhāmajjhe,Haṃsamajjhe bakoyathā.

जे आपल्या मुलाला शिकवत नाहीत, ते आई-वडील मुलाचे शत्रू आणि वैरी आहेत; असा मुलगा विद्वानांच्या सभेत तसाच शोभत नाही, जसा हंसांच्या घोळक्यात बगळा शोभत नाही.

10.

१०.

Varameko [Pg.7] guṇī putto,Na ca mūḷhasatehipi;

Eko cando tamo hanti,Na ca tāragaṇehipi.

शंभर मूर्ख पुत्रांपेक्षा एक गुणी पुत्र श्रेष्ठ आहे; कारण एकटा चंद्र अंधाराचा नाश करतो, हजारो ताऱ्यांचा समूह नाही.

11.

११.

Lālaye [Pg.8] pañcavassāni,Dasavassāni tālaye;

Patte tu soḷase vasse,Puttaṃ mittaṃva ācare.

मुलाचे पाच वर्षांपर्यंत लाड करावेत, पुढील दहा वर्षे त्याला शिस्त लावावी (ताडन करावे); परंतु तो सोळाव्या वर्षात पदार्पण करताच त्याच्याशी मित्राप्रमाणे वागावे.

12.

१२.

Lālane [Pg.9] bahavo dosā,Tālane bahavo guṇā;

Tasmā puttañca sissañca,Tālaye na tu lālaye.

अति लाड करण्यामध्ये अनेक दोष असतात आणि शिस्त लावण्यामध्ये (ताडन करण्यात) अनेक गुण असतात; म्हणून मुलाला आणि शिष्याला शिस्त लावावी, त्यांचे लाड करू नयेत.

13.

१३.

Ekenāpi [Pg.10] suvakkhena,Pupphitena sugandhinā;

Vāsitassa vanaṃ sabbaṃ,Suputtena kulaṃyathā.

ज्याप्रमाणे फुलांनी बहरलेल्या आणि सुवासिक अशा एकाच चांगल्या झाडाने संपूर्ण जंगल सुवासित होते, त्याचप्रमाणे एका चांगल्या पुत्राने संपूर्ण कुळ सुशोभित होते.

14.

१४.

Ekassāpi [Pg.11] kuvakkhassa,Koṭaraṭṭhena agginā;

Dayhate hi vanaṃ sabbaṃ,Kuputtena kulaṃ yathā.

ज्याप्रमाणे झाडाच्या ढोलीत लागलेल्या आगीमुळे संपूर्ण जंगल जळून खाक होते, त्याचप्रमाणे एका वाईट पुत्राने (कुपुत्राने) संपूर्ण कुळ नष्ट होते.

15.

१५.

Dūrato sobhate mūḷho,Lambamāna paṭāvuto;

Tāvañca sobhate mūḷho,Yāva kiñci nabhāsate.

सुंदर वस्त्रे परिधान केलेला मूर्ख माणूस लांबून चांगला दिसतो; आणि तो मूर्ख तोपर्यंतच चांगला वाटतो, जोपर्यंत तो काही बोलत नाही.

16.

१६.

Visato [Pg.12] amataṃ gāyhaṃ,Amejjhāapi kañcanaṃ;

Nīcato uttamā vijjā,Thīratnaṃ dukkulāapi.

विषातूनही अमृत स्वीकारावे, अशुद्ध (घाणीतून) ठिकाणाहूनही सोने घ्यावे, नीच कुळातील व्यक्तीकडूनही उत्तम विद्या ग्रहण करावी आणि वाईट कुळातील स्त्रीरत्नही स्वीकारावे.

17.

१७.

Ussave [Pg.13] byasaneceva,Dubbhikkhe sattuviggahe;

Rājadvāre susāneca,Yo tiṭṭhati sabandhavo.

जो उत्सवात, संकटात, दुष्काळात, शत्रूशी युद्धात, राजदरबारात आणि स्मशानात सोबत उभा राहतो, तोच खरा बांधव (नातेवाईक) होय.

18.

१८.

Parokkhe kiccahantāraṃ,Paccakkhe piyavādinaṃ;

Vajjaye tādisaṃ mittaṃ,Visakumbhaṃ payomukhaṃ.

पाठीमागे काम बिघडवणाऱ्या आणि समोर गोड बोलणाऱ्या अशा मित्राचा त्याग करावा, जो वर दूध आणि आत विष भरलेल्या घागरीसारखा असतो.

19.

१९.

Sakiṃ [Pg.14] duṭṭhañca mittaṃ yo,Puna sandhātu micchati;

Samaccu mupagaṇhāti,Gabbha massatarī yathā.

जो एकदा दुखावलेल्या (शत्रू झालेल्या) मित्राशी पुन्हा मैत्री करू इच्छितो, तो स्वतःच्या मृत्यूलाच जवळ करतो, ज्याप्रमाणे खेचरीचा गर्भ तिच्याच मृत्यूचे कारण ठरतो.

20.

२०.

Na [Pg.15] vissase avissatthaṃ,Mittañcāpi na vissase;

Kadāci kupitaṃ mittaṃ,Sabbadosaṃ pakāsaye.

विश्वास ठेवण्यास अयोग्य असलेल्यावर विश्वास ठेवू नये आणि मित्रावरही अतिविश्वास ठेवू नये; कारण कधीतरी मित्र रागावल्यास तो आपले सर्व गुपिते (दोष) उघड करू शकतो.

21.

२१.

Jāniyā [Pg.16] pesane bhacce,Bandhave byasanāgame;

Mittañcā padikāleca,Bhariyañca vibhavakkhaye.

कामावर पाठवताना सेवकाची, संकटसमयी नातेवाईकांची, अडचणीच्या काळात मित्राची आणि संपत्ती नष्ट झाल्यावर पत्नीची परीक्षा होते (त्यांची खरी ओळख पटते).

22.

२२.

Upakāraggahitena,Sattunāsattumuddhare;

Pādalaggaṃ karaṭṭhena,Kaṇṭakeneva kaṇṭakaṃ.

उपकाराने बांधलेल्या शत्रूच्या साहाय्याने दुसऱ्या शत्रूचा नाश करावा; ज्याप्रमाणे पायात रुतलेला काटा हातातील दुसऱ्या काट्याने काढला जातो.

23.

२३.

Na [Pg.17] mittaṃ koci kassaci,Na koci ripu kassaci;

Kāraṇena hi ñāyati,Mittāni ca ripū tathā.

कोणीही कोणाचा जन्मतः मित्र नसतो आणि कोणीही कोणाचा शत्रू नसतो; केवळ व्यवहारावरून (किंवा कारणामुळे) मित्र आणि शत्रू ठरतात.

24.

२४.

Dujjano [Pg.18] piyavādī ca,Netaṃ vissāsakāraṇaṃ;

Madhu tiṭṭhati jivhagge,Hadaye tu halāhalaṃ.

दुर्जन माणूस जर गोड बोलत असेल, तरी त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये; कारण त्याच्या जिभेच्या टोकावर मध असतो, पण हृदयात मात्र हलाहल (विष) असते.

25.

२५.

Dujjano parihantabbo,Vijjāyā laṅkatopi saṃ;

Maṇinā bhūsito sappo,Kime so nabhayaṃ karo.

दुर्जन माणूस जरी विद्येने विभूषित (शिक्षित) असला, तरी त्याचा त्याग करावा; मण्याने सुशोभित असलेला साप काय भीतीदायक नसतो का?

26.

२६.

Sappo [Pg.19] kūro khalo kūro,Sappā kūrataro khalo;

Manto sadhivaso sappo,Khalo kena nivāyyate.

साप क्रूर असतो आणि दुर्जनही क्रूर असतो, पण सापापेक्षा दुर्जन अधिक क्रूर असतो; कारण सापाला मंत्र आणि औषधांनी वश करता येते, पण दुर्जनाला कशाने रोखता येईल?

27.

२७.

Nakhīnañca [Pg.20] nadīnañca,Siṅgīnaṃ satthapāṇinaṃ;

Vissāso nevakātabbo,Thīsu rājakulesu ca.

नखे असलेले प्राणी, नद्या, शिंगे असलेले प्राणी, हातात शस्त्र घेतलेले लोक, स्त्रिया आणि राजघराण्यातील लोक यांच्यावर कधीही विश्वास ठेवू नये.

28.

२८.

Hatthī [Pg.21] hatthasahassena,Satahatthena vājino;

Siṅgino dasahatthena,Ṭhānacāgena dujjano.

हत्तीपासून हजार हात, घोड्यापासून शंभर हात, शिंगे असलेल्या प्राण्यापासून दहा हात दूर राहावे; परंतु दुर्जन माणसापासून ती जागा सोडूनच दूर जावे.

29.

२९.

Āpadatthaṃ [Pg.22] dhanaṃ rakkhe,Dāraṃ rakkhe dhanehipi;

Attānaṃ satataṃ rakkhe,Dārehipi dhanehipi.

संकटाच्या काळासाठी धनाचे रक्षण करावे, धनाचा त्याग करूनही पत्नीचे रक्षण करावे; परंतु पत्नी आणि धन या दोघांचाही त्याग करून स्वतःचे नेहमी रक्षण करावे.

30.

३०.

Paradāraṃ paradabbaṃ,Parivādaṃ parassa ca;

Parihāsaṃ guruṭṭhāne,Cāpalyañca vivajjaye.

परस्त्री, परधन, दुसऱ्यांची निंदा करणे, गुरुजनांच्या ठिकाणी थट्टा-मस्करी करणे आणि चंचलता या गोष्टींचा नेहमी त्याग करावा.

31.

३१.

Caje [Pg.23] ekaṃ kulassatthe,Gāmassatthe kulaṃ caje;

Gāma janapadassatthe,Attatthe pathaviṃ caje.

कुळाच्या कल्याणासाठी एका व्यक्तीचा त्याग करावा, गावाच्या कल्याणासाठी कुळाचा त्याग करावा, देशाच्या कल्याणासाठी गावाचा त्याग करावा आणि स्वतःच्या कल्याणासाठी संपूर्ण पृथ्वीचा त्याग करावा.

32.

३२.

Calatyekena [Pg.24] pādena,Tiṭṭha tyekena buddhimā;

Nāsamikkhya paraṃ ṭhānaṃ,Pubbamāyatanaṃ caje.

बुद्धिमान माणूस एका पायाने चालतो आणि दुसऱ्या पायावर स्थिर राहतो; पुढील जागेचा नीट विचार केल्याशिवाय मागील जागा सोडू नये.

33.

३३.

Luddha matthena gaṇheyya,Thaddha mañjalī kammunā;

Mūḷhaṃ chando nuvattena,Tathā tathena paṇḍitaṃ.

लोभी माणसाला धनाने, गर्विष्ठाला हात जोडून (आदराने), मूर्खाला त्याच्या इच्छेनुसार वागून आणि पंडिताला (विद्वानाला) सत्याने वश करावे.

34.

३४.

Atthanāsaṃ [Pg.25] manotāpaṃ,Gehe duccaritāni ca;

Vañcanañca pamāṇañca,Matimā na pakāsaye.

बुद्धिमान माणसाने पैशाचे नुकसान, मनाचे दुःख, घरातील वाईट गोष्टी, फसवणूक आणि झालेला अपमान कधीही इतरांसमोर उघड करू नये.

35.

३५.

Dhanadhaññappayogesu[Pg.26],Tathā vijjāgamesu ca;

Āhāre byavahāre ca,Cattalajjo sadā bhave.

धन आणि धान्याच्या व्यवहारात, विद्या ग्रहण करताना, आहारात (जेवताना) आणि दैनंदिन व्यवहारात लाज सोडणारा माणूस नेहमी सुखी होतो.

36.

३६.

Dhanino sotthiyo rājā,Nadī vejjo tu pañcamo;

Pañca yatra navijjante,Tatra vāsaṃ nakāraye.

श्रीमंत माणूस, वेदवेत्ता (विद्वान), राजा, नदी आणि पाचवा वैद्य (डॉक्टर); हे पाच जेथे नसतील, तेथे वस्ती करू नये.

37.

३७.

Yasmiṃdese [Pg.27] na sammānaṃ,Na pīti naca bandhavā;

Na ca vijjāgamo koci,Taṃdesaṃ parivajjaye.

ज्या देशात आदर नाही, प्रेम नाही, नातेवाईक नाहीत आणि विद्या मिळवण्याची कोणतीही सोय नाही, अशा देशाचा त्याग करावा.

38.

३८.

Manasā [Pg.28] cintitaṃ kammaṃ,Vacasā napakāsaye;

Aññalakkhita kāriyassa,Yato siddhi najāyate.

मनात विचार केलेले काम कधीही बोलून दाखवू नये; कारण दुसऱ्यांच्या लक्षात आलेल्या कामाला यश मिळत नाही.

39.

३९.

Kudesañca [Pg.29] kuvuttiñca,Kubhariyaṃ kunadiṃ tathā;

Kudabbañca kubhojjañca,Vajjaye tu vicakkhaṇo.

बुद्धिमान माणसाने वाईट देश, वाईट उपजीविका, वाईट पत्नी, वाईट नदी, वाईट नातेवाईक आणि वाईट अन्न यांचा त्याग करावा.

40.

४०.

Iṇasesoggi seso ca,Byādhiseso tatheva ca;

Puna ca vaḍḍhate yasmā,Tasmā sesaṃ nakāraye.

कर्जाचा उर्वरित भाग, अग्नीचा उर्वरित भाग आणि रोगाचा उर्वरित भाग पुन्हा वाढतो; म्हणून या गोष्टींचा कोणताही अंश शिल्लक ठेवू नये.

41.

४१.

Cintā [Pg.30] jaro manussānaṃ,Vatthānaṃ ātapo jaro;

Asobhagyaṃ jaro thīnaṃ,Assānaṃ methunaṃ jaro.

चिंता हा मनुष्याला जीर्ण करणारा (वृद्धत्व आणणारा) घटक आहे, ऊन हे वस्त्रांना जीर्ण करणारे आहे, कुरूपता हा स्त्रियांना जीर्ण करणारी आहे आणि मैथुन हे घोड्यांना जीर्ण करणारे आहे.

42.

४२.

Atthi [Pg.31] putto vase yassa,Bhacco bhariyā tatheva ca;

Abhāve pyatisantoso,Saggaṭṭho so mahītale.

ज्याचा मुलगा, सेवक आणि पत्नी त्याच्या आज्ञेत असतात, आणि जो गरिबीतही अत्यंत समाधानी असतो, तो या पृथ्वीतलावर स्वर्गात असल्यासारखा आहे.

43.

४३.

Duṭṭhā bhariyā saṭhaṃ mittaṃ,Bhacco cuttaradāyako;

Sa sappeca gahe vāso,Maccureva nasaṃsayo.

दुष्ट पत्नी, धूर्त मित्र, उलट उत्तर देणारा सेवक आणि सापाने युक्त असलेल्या घरात राहणे, हे मृत्यूच आहे यात शंका नाही.

44.

४४.

Mātā [Pg.32] yassa gehe natthi,Bhariyācā piyavādinī;

Araññaṃ tena gantabbaṃ,Yathā raññaṃ tathāgahaṃ.

ज्याच्या घरात आई नाही आणि पत्नी अप्रिय बोलणारी आहे, त्याने अरण्यात निघून जावे; कारण त्याच्यासाठी घर आणि अरण्य दोन्ही सारखेच आहे.

45.

४५.

Iṇakattā [Pg.33] pitā sattu,Mātā ca byabhicārinī;

Bhariyā rūpavatī sattu,Putto sattu apaṇḍito.

कर्जबाजारी पिता हा शत्रू आहे, व्यभिचारी माता ही शत्रू आहे, अतिशय रूपवान पत्नी ही शत्रू आहे आणि मूर्ख पुत्र हा शत्रू आहे.

46.

४६.

Kokilānaṃ [Pg.34] saro rūpaṃ,Nārī rūpaṃ patibbatā;

Vijjā rūpaṃ kurūpānaṃ,Khamā rūpaṃ tapassinaṃ.

कोकिळांचे सौंदर्य त्यांच्या स्वरात असते, स्त्रियांचे सौंदर्य त्यांच्या पतिव्रता असण्यात असते, कुरूपांचे सौंदर्य त्यांच्या विद्येत असते आणि तपस्वींचे सौंदर्य त्यांच्या क्षमाशीलतेत असते.

47.

४७.

Avijjaṃ jīvanaṃ suññaṃ,Disā suññā abandhavā;

Puttahīnaṃ gahaṃ suññaṃ,Sabbasuññā daliddatā.

विद्येविना जीवन शून्य आहे, बांधवांशिवाय सर्व दिशा शून्य आहेत, पुत्राशिवाय घर शून्य आहे आणि दारिद्र्य हे सर्व काही शून्य करणारे आहे.

48.

४८.

Adātā[Pg.35] vaṃsadosena,Kammadosā daliddatā;

Ummādā mātudosena,Pitudosena mūḷhatā.

कुळाच्या दोषामुळे मनुष्य दान न देणारा होतो, कर्माच्या दोषामुळे दारिद्र्य येते, मातेच्या दोषामुळे वेडेपणा येतो आणि पित्याच्या दोषामुळे मूर्खपणा येतो.

49.

४९.

Guru [Pg.36] aggi dvijādīnaṃ,Vaṇṇānaṃ brāhmaṇo guru;

Pati reko gurutthīnaṃ,Sabbassābhyāgato guru.

द्विजांसाठी अग्नी हा पूजनीय आहे, वर्णांमध्ये ब्राह्मण हा श्रेष्ठ आहे, स्त्रियांसाठी केवळ पती हाच पूजनीय आहे आणि अतिथी हा सर्वांसाठीच पूजनीय आहे.

50.

५०.

Atidabbe [Pg.37] hatā laṅkā,Atimāne ca koravā;

Atidāne balībaddho,Sabbamaccanta gahitaṃ.

अति गर्वामुळे लंकेचा नाश झाला, अति अभिमानामुळे कौरवांचा नाश झाला, अति दानामुळे राजा बळी बांधला गेला; म्हणून कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक टाळावा.

51.

५१.

Vatthahīno [Pg.38] tvalaṅkāro,Ghatahīnañca bhojanaṃ;

Thanahīnā ca yānārī,Vijjāhīnañca jīvanaṃ.

वस्त्राशिवाय अलंकार, तुपाशिवाय भोजन, स्तनांशिवाय स्त्री आणि विद्येविना जीवन हे व्यर्थ आहे.

52.

५२.

Bhojjaṃ bhojanasatti ca,Ratisatti varā thiyo;

Vibhavo dānasatti ca,Nāppassa tapaso phalaṃ.

उत्तम भोजन आणि ते पचवण्याची शक्ती, सुंदर स्त्रिया आणि त्यांच्या उपभोगाची शक्ती, वैभव आणि दान देण्याची शक्ती; या गोष्टी अल्प पुण्याचे फळ नव्हेत.

53.

५३.

Puttappayojanā [Pg.39] dārā,Putto piṇḍappayojano;

Hitappayojanaṃ mittaṃ,Dhanaṃ sabbappayojanaṃ.

पत्नी ही पुत्राच्या प्राप्तीसाठी असते, पुत्र हा पिंडदानाच्या उद्देशासाठी असतो, मित्र हा हिताच्या उद्देशासाठी असतो आणि धन हे सर्व उद्देशांच्या पूर्तीसाठी असते.

54.

५४.

Dullabhaṃ [Pg.40] pākatikaṃ vākyaṃ,Dullabho khemakaro suto;

Dullabhā sadisī jāyā,Dullabho sajano piyo.

मधुर आणि हितकारक बोलणे दुर्मिळ आहे, कल्याण करणारा पुत्र दुर्मिळ आहे, अनुरूप पत्नी दुर्मिळ आहे आणि प्रिय असणारा सज्जन नातेवाईक दुर्मिळ आहे.

55.

५५.

Selesele [Pg.41] namāṇikkaṃ,Muttikaṃ na gajegaje;

Sādhavo na hi sabbatra,Candanaṃ na vanevane.

प्रत्येक पर्वतावर माणिक मिळत नाही, प्रत्येक हत्तीच्या मस्तकात मोती मिळत नाही, सज्जन लोक सर्वत्र आढळत नाहीत आणि प्रत्येक वनात चंदनाचे झाड नसते.

56.

५६.

Asoco [Pg.42] niddhano pañño,Asoco paṇḍitabandhavo;

Asocā vidhavā nārī,Puttanatta patiṭṭhitā.

निर्धन असला तरी प्रज्ञावान असलेला मनुष्य शोकास पात्र नाही, ज्याला विद्वान मित्र लाभला आहे तो शोकास पात्र नाही, आणि जी विधवा स्त्री पुत्र व नातवंडांच्या आधारावर प्रतिष्ठित आहे ती शोकास पात्र नाही.

57.

५७.

Avijjo puriso soco,Socaṃ methuna mappajaṃ;

Nirāhārā pajā socā,Socaṃ rajja marājakaṃ.

अज्ञानी मनुष्य शोकास पात्र आहे, अपत्यहीन मैथुन शोकास पात्र आहे, अन्नाशिवाय राहणारी प्रजा शोकास पात्र आहे आणि राजा नसलेले राज्य शोकास पात्र आहे.

58.

५८.

Kulehi [Pg.43] saha sampakkaṃ,Paṇḍitehi ca mittataṃ;

Ñātībhi ca samaṃ melaṃ,Kubbāno navinassati.

उत्तम कुळांशी संपर्क ठेवणारा, विद्वानांशी मैत्री करणारा आणि नातेवाईकांशी सलोखा ठेवणारा मनुष्य कधीही नष्ट होत नाही.

59.

५९.

Kaṭṭhā [Pg.44] vutti parādhinā,Kaṭṭho vāso nirāsayo;

Niddhano byavasāyo ca,Sabbakaṭṭhā daliddatā.

पराधीन उपजीविका अत्यंत कठीण आहे, आश्रयाशिवाय राहणे कठीण आहे, भांडवलाशिवाय व्यापार करणे कठीण आहे; परंतु दारिद्र्य हे या सर्वांपेक्षा अत्यंत कठीण आहे.

60.

६०.

Takkarassa kuto dhammo,Dujjanassa kuto khamā;

Vesiyā ca kuto sneho,Kuto saccañca kāminaṃ.

चोराच्या ठिकाणी धर्म कोठून असणार? दुष्ट माणसाच्या ठिकाणी क्षमा कोठून असणार? वेश्येच्या ठिकाणी प्रेम कोठून असणार? आणि कामुक माणसाच्या ठिकाणी सत्य कोठून असणार?

61.

६१.

Pesitassa [Pg.45] kuto mānaṃ,Kopanassa kuto sukhaṃ;

Thīnaṃ kuto satittañca,Kuto mettī khalassa ca.

नोकराला मान कोठून मिळणार? क्रोधी माणसाला सुख कोठून मिळणार? स्त्रियांना तृप्ती कोठून मिळणार? आणि दुष्ट माणसाला मैत्री कोठून मिळणार?

62.

६२.

Dubbalassa [Pg.46] balaṃ rājā,Bālānaṃ rodanaṃ balaṃ;

Balaṃmūḷhassa monittaṃ,Corānaṃ atathaṃ balaṃ.

दुर्बळांचे बळ राजा असतो, लहान मुलांचे बळ रडणे असते, मूर्खांचे बळ मौन पाळणे असते आणि चोरांचे बळ असत्य असते.

63.

६३.

Yo [Pg.47] dhuvāni pariccajja,Adhuvaṃ parisevati;

Dhuvāni tassa nassanti,Adhuvaṃ naṭṭhameva ca.

जो मनुष्य निश्चित गोष्टींचा त्याग करून अनिश्चित गोष्टींच्या मागे लागतो, त्याच्या निश्चित गोष्टी तर नष्ट होतातच, पण अनिश्चित गोष्टी आधीच नष्ट झालेल्या असतात.

64.

६४.

Sukkaṃ maṃsaṃ thiyo vuddhā,Bālakka taruṇaṃ dadhi;

Pabhāte methunaṃ niddā,Sajju pāṇaharāni cha;

सुके मांस, वृद्ध स्त्री, कोवळे ऊन, ताजे दही, पहाटेचे मैथुन आणि सकाळी झोपणे; या सहा गोष्टी तात्काळ प्राण हरण करणाऱ्या आहेत.

65.

६५.

Sajju [Pg.48] maṃsaṃ navannañca,Bālā thī khīrabhojanaṃ;

Ghatamuṇhodakañceva,Sajju pāṇakarāni cha.

ताजे मांस, नवीन अन्न, तरुण स्त्री, दुधाचे भोजन, तूप आणि कोमट पाणी; या सहा गोष्टी तात्काळ प्राण देणाऱ्या (जीवनशक्ती वाढवणाऱ्या) आहेत.

66.

६६.

Sīhādekaṃ [Pg.49] bakādekaṃ,Cha sunā tīṇi gadrabhā;

Vāyasā catu sikkhetha,Cattāri kukkuṭādapi.

सिंहाकडून एक, बगळ्याकडून एक, कुत्र्याकडून सहा, गाढवाकडून तीन, कावळ्याकडून चार आणि कोंबड्याकडून चार गुण शिकावेत.

67.

६७.

Pabhūtamappakiccaṃ [Pg.50] vā,Yonaro kattumicchati;

Saṃyatanena kattabbaṃ,Sīhādekaṃ pakittitaṃ.

काम मोठे असो वा लहान, जे करण्याची माणसाची इच्छा असते, ते त्याने पूर्ण शक्तीनिशी केले पाहिजे; हा सिंहाचा एक गुण सांगितला आहे.

68.

६८.

Sabbindriyāni saṃyama,Bakova patito jano;

Kāladesopapannāni,Sabbakiccāni sādhaye.

बगळ्याप्रमाणे आपल्या सर्व इंद्रियांवर ताबा ठेवून, माणसाने काळ आणि परिस्थितीनुसार आपली सर्व कामे साध्य करावीत.

69.

६९.

Bahvāsī [Pg.51] sāppasantuṭṭho,Suniddo sīghacetano;

Pabhubhatto ca sūro ca,Ñātabbā cha sunā guṇā.

खूप खाणारा असूनही थोडक्यात समाधानी राहणारा, गाढ झोपणारा पण लगेच जागा होणारा, स्वामीभक्त आणि शूर; हे कुत्र्याचे सहा गुण जाणावेत.

70.

७०.

Avissāmaṃ [Pg.52] vahe bhāraṃ,Sītuṇhañca navindati;

Sa santoso tathā niccaṃ,Tīṇi sikkhetha gadrabhā.

विश्रांती न घेता ओझे वाहणे, थंडी-उष्णतेची पर्वा न करणे आणि नेहमी समाधानी राहणे; हे तीन गुण गाढवाकडून शिकावेत.

71.

७१.

Guḷhamethunadhammañca,Kālekāle ca saṅgahaṃ;

Appamādamanālasyaṃ,Catu sikkhetha vāyasā.

गुपित मैथुन करणे, वेळोवेळी संग्रह करणे, अप्रमाद (सावधगिरी) आणि आळस न करणे; हे चार गुण कावळ्याकडून शिकावेत.

72.

७२.

Yuddhañca [Pg.53] pātaruṭṭhānaṃ,Bhojanaṃ saha bandhuhi;

Thiyaṃ āpadaggataṃ rakkhe,Catu sikkhetha kukkuṭā.

लढणे, पहाटे उठणे, आपल्या बांधवांसह भोजन करणे आणि संकटात सापडलेल्या स्त्रीचे रक्षण करणे; हे चार गुण कोंबड्याकडून शिकावेत.

73.

७३.

Kotibhāro [Pg.54] samatthānaṃ,Kiṃdūraṃ byavasāyinaṃ;

Ko videso savijjānaṃ,Ko paro piyavādinaṃ.

समर्थांसाठी कोणते ओझे जड आहे? उद्योगी लोकांसाठी कोणते अंतर दूर आहे? विद्वानांसाठी कोणता देश परका आहे? आणि गोड बोलणाऱ्यांसाठी कोण परका आहे?

74.

७४.

Bhayassa kathito pantho,Indriyānamasaṃyamo;

Tajjayo sampadāmaggo,Yeniṭṭhaṃ tena gamyate.

इंद्रियांचा असंयम हा भयाचा मार्ग सांगितला आहे, आणि त्यांच्यावर विजय मिळवणे हा समृद्धीचा मार्ग आहे; ज्या मार्गाने जाण्याची इच्छा असेल, त्याने त्या मार्गाने जावे.

75.

७५.

Na [Pg.55] ca vijjāsamo bandhu,Na ca byādhisamo ripu;

Nacāpaccasamo sneho,Na ca devā paraṃ balaṃ.

विद्येसारखा दुसरा कोणताही मित्र नाही, रोगासारखा दुसरा शत्रू नाही, अपत्यासारखे दुसरे प्रेम नाही आणि दैवापेक्षा मोठे कोणतेही बळ नाही.

76.

७६.

Samuddāvaraṇā [Pg.56] bhūmi,Pākārāvaraṇaṃ gahaṃ;

Narindāvaraṇā desā,Cārittāvaraṇā thiyo.

समुद्र हे पृथ्वीचे रक्षण कवच आहे, तटबंदी हे घराचे रक्षण कवच आहे, राजा हे देशाचे रक्षण कवच आहे आणि शील हे स्त्रियांचे रक्षण कवच आहे.

77.

७७.

Ghatakumbhasamā nārī,Tattaṅgāra samo pumā;

Tasmā ghatañca aggiñca,Nekatra thapaye budho.

स्त्री ही तुपाच्या कुंभासारखी आहे आणि पुरुष हा तापलेल्या कोळशासारखा आहे; म्हणून बुद्धिमान माणसाने तूप आणि अग्नी एकत्र ठेवू नयेत.

78.

७८.

Āhāro [Pg.57] dviguṇo thīnaṃ,Buddhi tāsaṃ catugguṇo;

Chaguṇo byavasāyo ca,Kāmocaṭṭhaguṇo mato.

स्त्रियांचा आहार पुरुषांपेक्षा दुप्पट असतो, त्यांची बुद्धी चौपट असते, त्यांचे धाडस सहापट असते आणि त्यांची कामवासना आठपट असते असे मानले जाते.

79.

७९.

Jiṇṇamannaṃ [Pg.58] pasaṃseyya,Bhariyaṃ gatayobbanaṃ;

Raṇā paccāgataṃ sūraṃ,Sassañca gehamāgataṃ.

पचलेल्या अन्नाची, तारुण्य निघून गेलेल्या पत्नीची, युद्धावरून परतलेल्या शूर वीराची आणि घरात आलेल्या धान्याची प्रशंसा करावी.

80.

८०.

Asantuṭṭhā [Pg.59] dvijā naṭṭhā,Santuṭṭhāiva pāthivā;

Salajjā gaṇikā naṭṭhā,Nillajjā ca kulitthiyo.

असंतोषी द्विज (पक्षी किंवा ब्राह्मण) नष्ट होतात आणि समाधानी राजे नष्ट होतात; लाजाळू वेश्या नष्ट होते आणि निर्लज्ज कुलस्त्री नष्ट होते.

81.

८१.

Avaṃsapatito rājā,Mūḷhaputto ca paṇḍito;

Adhanena dhanaṃ pāpya,Tiṇaṃva maññate janaṃ.

कुळातून पतित झालेला राजा, पंडिताचा मूर्ख मुलगा आणि निर्धनाला धन प्राप्त झाल्यावर तो लोकांना गवतासारखे (तुच्छ) मानतो.

82.

८२.

Brahmahāpi [Pg.60] naro pujjo,Yassatthi vipulaṃ dhanaṃ;

Sasino tulyavaṃsopi,Niddhano paribhūyate.

ज्यांच्याकडे विपुल धन आहे असा मनुष्य पूजनीय ठरतो; परंतु चंद्रासारख्या उच्च कुळातील असला तरी निर्धन माणसाचा उपहास केला जातो.

83.

८३.

Potthakaṭṭhā [Pg.61] tu yāvijjā,Parahatthagataṃ dhanaṃ;

Kiccakāle samuppanne,Na sāvijjā na taddhanaṃ.

पुस्तकात असलेली विद्या आणि दुसऱ्याच्या हातात गेलेले धन; गरजेची वेळ आल्यावर ती विद्या कामात येत नाही आणि ते धनही उपयोगा पडत नाही.

84.

८४.

Pādapānaṃ bhayaṃ vātā,Padmānaṃ sisirā bhayaṃ;

Pabbatānaṃ vajīramhā,Sādhūnaṃ dujjanā bhayaṃ.

वृक्षांना वाऱ्याचे भय असते, कमळांना थंडीचे भय असते, पर्वतांना वज्राचे भय असते आणि सज्जनांना दुर्जनांचे भय असते.

85.

८५.

Paññe [Pg.62] niyujjamāne tu,Santi rañño tayoguṇā;

Yaso sagganivāso ca,Vipulo ca dhanāgamo.

बुद्धिमान माणसाची नियुक्ती केल्यास राजाला तीन लाभ होतात: यश, स्वर्गवास आणि विपुल धनाचे आगमन.

86.

८६.

Mūḷhe [Pg.63] niyujjamānetu,Khattiyassāguṇā tayo;

Ayaso catthanāso ca,Narake gamanaṃ tathā.

परंतु मूर्ख माणसाची नियुक्ती केल्यास क्षत्रियाला (राजाला) तीन तोटे होतात: अपयश, धनाचा नाश आणि नरकात जाणे.

87.

८७.

Bahūmūḷhasaṅghātehi,Aññoññapasuvuttibhi;

Pacchādyante guṇā sabbe,Meghehiva divākaro.

परस्परांशी पशूंसारखे वागणाऱ्या अनेक मूर्खांच्या समूहामुळे सर्व गुण झाकले जातात, ज्याप्रमाणे ढगांमुळे सूर्य झाकला जातो.

88.

८८.

Yassa khettaṃ nadītīre,Bhariyāpi parappiyā;

Puttassa vinayo natthi,Maccureva nasaṃsayo.

ज्याचे शेत नदीकाठावर आहे, ज्याची पत्नी दुसऱ्याला प्रिय आहे आणि ज्याच्या पुत्राला विनय (शिस्त) नाही, त्याचा मृत्यू निश्चितच आहे, यात शंका नाही.

89.

८९.

Asambhābyaṃ [Pg.65] navattabbaṃ,Paccakkhamapi dissate;

Silā tarati pānīyaṃ,Gītaṃ gāyati vānaro.

अशक्य गोष्टी बोलू नयेत, जरी त्या डोळ्यांसमोर दिसत असल्या तरी; जसे की दगड पाण्यावर तरंगतो आणि माकड गाणे गाते.

90.

९०.

Subhikkhaṃ [Pg.66] kasake niccaṃ,Niccaṃ sukha marogike;

Bhariyā bhattu piyā yassa,Tassa niccossavaṃ gahaṃ.

शेतकऱ्याला नेहमीच सुभिक्ष असते, निरोगी माणसाला नेहमीच सुख असते; आणि ज्याची पत्नी पतीला प्रिय असते, त्याचे घर नेहमीच उत्सवासारखे असते.

91.

९१.

Helassa kammanāsāya,Buddhināsāya niddhanaṃ;

Yācanā mānanāsāya,Kulanāsāya bhojanaṃ.

हेळसांड केल्याने कामाचा नाश होतो, दारिद्र्यामुळे बुद्धीचा नाश होतो; याचना केल्याने सन्मानाचा नाश होतो आणि अयोग्य भोजन केल्याने कुळाचा नाश होतो.

92.

९२.

Sevitabbo [Pg.67] mahāvakkho,Phalacchāyā samanvito;

Yadi devā phalaṃ natthi,Chāyā kena nivāraye.

फळे आणि सावली देणाऱ्या मोठ्या वृक्षाचा आश्रय घ्यावा; जर दैवाने त्याला फळ आले नाही, तरी त्याची सावली कोण रोखू शकेल?

93.

९३.

Paṭhame [Pg.68] najjitā vijjā,Dutīye najjitaṃ dhanaṃ;

Tatīye najjitaṃ puññaṃ,Catutthe kiṃkarissati.

पहिल्या वयात विद्या मिळवली नाही, दुसऱ्यात धन मिळवले नाही, तिसऱ्यात पुण्य मिळवले नाही; तर चौथ्या वयात माणूस काय करणार?

94.

९४.

Nadīkūleca ye vakkhā,Parahatthagataṃ dhanaṃ;

Kiccaṃ thīgocaraṃ yassa,Sabbaṃ taṃ viphalaṃ bhave.

नदीकाठचे वृक्ष, दुसऱ्याच्या हातात गेलेले धन आणि स्त्रियांच्या अधीन असलेले काम, हे सर्व निष्फळ ठरते.

95.

९५.

Kudesamāsajja [Pg.69] kutotthasañcayo,Kuputtamāsajja kuto jalañjalī;

Kugehiniṃ pāpya gahe kuto sukhaṃ,Kusissamajjhāpayato kuto yaso.

वाईट देशात राहून संपत्तीचा साठा कसा होणार? कुपुत्र असताना जलांजली कशी मिळणार? वाईट गृहिणी मिळाल्यावर घरात सुख कोठून असणार? आणि वाईट शिष्याला शिकवून यश कसे मिळणार?

96.

९६.

Kūpodakaṃ [Pg.70] vaṭacchāyā,Sāmā thīciṭṭhakālayaṃ;

Sītakāle bhave uṇhaṃ,Gimhakāle ca sītalaṃ.

विहिरीचे पाणी, वडाची सावली, श्यामल रंगाची स्त्री आणि विटांचे घर; हे हिवाळ्यात उबदार आणि उन्हाळ्यात शीतल असतात.

97.

९७.

Visaṃ [Pg.71] caṅkamanaṃ rattiṃ,Visaṃ raññonukulatā;

Visaṃ thīpi aññāsattā,Visaṃ byādhi avekkhito.

रात्रीचे फिरणे हे विष आहे, राजाची अति-अनुकूलता हे विष आहे; दुसऱ्या पुरुषावर आसक्त असलेली स्त्री हे विष आहे आणि दुर्लक्षित केलेला आजार हे विष आहे.

98.

९८.

Duradhītā [Pg.72] visaṃ vijjā,Ajiṇṇe bhojanaṃ visaṃ;

Visaṃ goṭṭhī daliddassa,Vuddhassa taruṇī visaṃ.

वाईट रीतीने शिकलेली विद्या हे विष आहे, अपचन झाले असताना भोजन करणे हे विष आहे; दरिद्री माणसासाठी गप्पागोष्टी करणे हे विष आहे आणि वृद्ध माणसासाठी तरुण स्त्री हे विष आहे.

99.

९९.

Padose [Pg.73] nihato pantho,Patitā nihatā thiyo;

Appabījaṃ hataṃ khettaṃ,Bhaccadosā hato pabhū.

रात्र झाल्याने प्रवासी नष्ट होतो, पतित झालेल्या स्त्रिया नष्ट होतात; कमी बियाण्यांमुळे शेत नष्ट होते आणि सेवकांच्या दोषांमुळे मालक नष्ट होतो.

100.

१००.

Hatamasottiyaṃ saddhaṃ,Hato yañño tvadakkhiṇo;

Hatā rūpavatī vañjhā,Hataṃ senamanāyakaṃ.

ज्ञान नसलेली श्रद्धा नष्ट होते, दक्षिणेविना यज्ञ नष्ट होतो; वांझ असलेली रूपवती स्त्री व्यर्थ ठरते आणि सेनापती नसलेले सैन्य नष्ट होते.

101.

१०१.

Vedavedaṅga [Pg.74] tattañño,Japahomaparāyano;

Āsīvādavacoyutto,Esa rājapurohito.

वेद आणि वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा, जप आणि होमामध्ये मग्न असणारा आणि आशीर्वादयुक्त वचन बोलणारा, असा राजपुरोहित असावा.

102.

१०२.

Kulasīlaguṇopeto,Sabbadhammaparāyano;

Pavīṇo pesanādyakkho,Dhammādyakkho vidhīyate.

उत्तम कुळ, शील आणि गुणांनी युक्त असलेला, सर्व धम्मांचे पालन करणारा, चतुर आणि प्रेषण इत्यादी कामात निपुण असलेला माणूस धम्माध्यक्ष म्हणून नियुक्त केला जातो.

103.

१०३.

Ayubbedakatābhyāso,Sabbesaṃ piyadassano;

Ariyasīlaguṇopeto,Esa vajjo vidhīyate.

आयुर्वेदाचा अभ्यास केलेला, सर्वांना प्रिय वाटणारा आणि अरीय शील व गुणांनी युक्त असलेला माणूस वैद्य म्हणून नियुक्त केला जातो.

104.

१०४.

Sakiṃdutta [Pg.76] gahitattho,Lahuhattho jitakkharo;

Sabbasattha samālokī,Pakaṭṭho nāma lekhako.

एकदाच सांगितलेला अर्थ ग्रहण करणारा, जलद लिहिणारा, अक्षरांवर प्रभुत्व मिळवलेला आणि सर्व शास्त्रांचे अवलोकन करणारा हाच श्रेष्ठ लेखक मानला जातो.

105.

१०५.

Samattanītisattañño,Vāhane pūjitassamo;

Sūravīraguṇopeto,Senādhyakkho vidhīyate.

संपूर्ण नीतिशास्त्र जाणणारा, वाहनांच्या बाबतीत आदरणीय व निपुण असलेला आणि शूर व वीर गुणांनी युक्त असलेला माणूस सेनापती म्हणून नियुक्त केला जातो.

106.

१०६.

Sucī [Pg.78] vākyapaṭuppañño,Paracittopalakkhako;

Dhīro yathāttha vādī ca,Esa dūto vidhīyate.

पवित्र, संभाषणचतुर, बुद्धिमान, दुसऱ्याच्या मनाचा वेध घेणारा, धीरगंभीर आणि यथार्थ बोलणारा माणूस दूत म्हणून नियुक्त केला जातो.

107.

१०७.

Puttanatta guṇopeto,Satthañño piṭṭhapācako;

Sūro ca kathinoceva,Sūpakāro sa uccate.

पुत्र आणि नातवासारख्या गुणांनी युक्त असलेला, पाकशास्त्र जाणणारा, अन्न शिजवणारा, शूर आणि कठीण प्रसंगी खंबीर राहणारा, त्याला आचारी म्हटले जाते.

108.

१०८.

Iṅgitā [Pg.79] kāratattañño,Balavā piyadassano;

Appamādī sadā dakkho,Patihāro sa uccate.

इशारे आणि चेहऱ्याचे भाव जाणणारा, बलवान, दिसायला प्रिय, नेहमी अप्रमादी आणि चतुर असणारा, त्याला प्रतिहार म्हटले जाते.

109.

१०९.

Yassa [Pg.80] natthi sayaṃ paññā,Satthaṃ tassa karoti kiṃ;

Locanehi vihīnassa,Dappaṇo kiṃkarissati.

ज्याला स्वतःची बुद्धी नाही, त्याचे शास्त्र काय करणार? डोळे नसलेल्या माणसाला आरसा काय उपयोगाचा?

110.

११०.

Kiṃkarissanti vattāro,Sotaṃ yattha navijjate;

Naggakapaṇake dese,Rajaṇo kiṃkarissati.

जिथे ऐकणाराच नाही, तिथे बोलणारे काय करणार? नग्न क्षपणकांच्या देशात धोबी काय करणार?