นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

โลกนีติ

लोकनीती

๑. ปณฺฑิตกณฺโฑ

१. पंडितकांड (विद्वानांचा विभाग)

๑.

१.

โลกนีตึ [Pg.1] ปวกฺขามิ,นานาสตฺถสมุทฺธฏํ;

มาคเธเนว สงฺเขปํ,วนฺทิตฺวา รตนตฺถยํ.

त्रिरत्नांना वंदन करून, विविध शास्त्रांमधून संकलित केलेली 'लोकनीती' मी मागधी भाषेत थोडक्यात सांगतो.

๒.

२.

นีติโลเก ปุริสสฺส สาโร,มาตา ปิตา อาจริโยจ มิตฺโต;

ตสฺมา หิ นีตึ ปุริโส วิชญฺญา,ญาณี มหา โหติ พหุสฺสุโตจ.

या जगात नीती हाच मनुष्याचा सार (सर्वस्व) आहे; ती माता, पिता, आचार्य आणि मित्रासारखी आहे. म्हणूनच मनुष्याने नीती जाणली पाहिजे, ज्यामुळे तो महाज्ञानी आणि बहुश्रुत होतो.

๓.

३.

อลสสฺส กุโต สิปฺปํ,อสิปฺปสฺส กุโต ธนํ;

อธนสฺส กุโต มิตฺตํ,อมิตฺตสฺส กุโต สุขํ;

อสุขสฺส [Pg.2] กุโต ปุญฺญํ,อปุญฺญสฺส กุโต วรํ.

आळशाला विद्या (कला) कोठून मिळणार? विद्या नसलेल्याला धन कोठून मिळणार? धन नसलेल्याला मित्र कोठून मिळणार? मित्र नसलेल्याला सुख कोठून मिळणार? सुख नसलेल्याला पुण्य कोठून मिळणार? आणि पुण्य नसलेल्याला श्रेष्ठ गती कोठून मिळणार?

๔.

४.

สิปฺปา สมํ ธนํ นตฺถิ,สิปฺปํ โจรา นคณฺหเร;

อิธ โลเก สิปฺปํ มิตฺตํ,ปรโลเก สุขาวหํ.

विद्येसारखे दुसरे कोणतेही धन नाही. चोर विद्या चोरू शकत नाहीत. या लोकात विद्या हाच मित्र आहे आणि परलोकात ती सुख देणारी ठरते.

๕.

५.

อปฺปกํ นาติมญฺเญยฺย,จิตฺเต สุตํ นิธาปเย;

วมฺมิโกทกพินฺทูว,จิเรน ปริปูรติ.

थोडे ज्ञान आहे म्हणून त्याचा अनादर करू नये, ऐकलेले (शिकलेले) मनात साठवून ठेवावे. ज्याप्रमाणे पाण्याचा एकेक थेंब साचून हळूहळू वारूळ भरते, त्याचप्रमाणे दीर्घकाळाने ज्ञान परिपूर्ण होते.

๖.

६.

ขุทฺโทติ นาติมญฺเญยฺย,วิชฺชํ วา สิปฺปเมว วา;

เอกมฺปิ ปริโยทาตํ,ชีวิตกปฺปการณํ.

विद्या किंवा कला लहान आहे म्हणून तिचा अनादर करू नये. उत्तम प्रकारे आत्मसात केलेली एकच कला देखील आयुष्यभराच्या उपजीविकेचे साधन बनू शकते.

๗.

७.

เสเล เสเล น มาณิกํ,คเช คเช น มุตฺติกํ;

วเน วเน น จนฺทนํ,ฐาเน ฐาเน น ปณฺฑิตํ.

प्रत्येक पर्वतावर माणिक मिळत नाही, प्रत्येक हत्तीमध्ये मोती (गजमुक्ता) नसतो, प्रत्येक वनात चंदन आढळत नाही, त्याचप्रमाणे प्रत्येक ठिकाणी पंडित (विद्वान) नसतात.

๘.

८.

ปณฺฑิโต สุตสมฺปนฺโน,ยตฺถ อตฺถีติ เจ สุโต;

มหุสฺสาเหน [Pg.3] ตํ ฐานํ,คนฺตพฺพํว สุเตสินา.

बहुश्रुत आणि ज्ञानी पंडित ज्या ठिकाणी आहेत असे ऐकले, तर ज्ञान मिळवू इच्छिणाऱ्याने मोठ्या उत्साहाने त्या ठिकाणी गेलेच पाहिजे.

๙.

९.

สิเน สิปฺปํ สิเน ธนํ,สิเน ปพฺพตมารุหํ;

สิเน กามสฺส โกธสฺส,อิเม ปญฺจ สิเน สิเน.

हळूहळू विद्या मिळवावी, हळूहळू धन मिळवावे, हळूहळू पर्वत चढावा; काम (वासना) आणि क्रोध हे देखील हळूहळू वाढतात. या पाच गोष्टी हळूहळू (क्रमशः) साध्य होतात.

๑๐.

१०.

สุติ สมฺมุติ สงฺขฺยาจ,โยคา นีติ วิเสสกา;

คนฺธพฺพา คณิกา เจว,ธนุ เพทา จ ปูรณา.

श्रुती (श्रवणविद्या), संमती (परंपरा), संख्या (गणित), योग, विशेष नीती, गंधर्वविद्या (संगीत), गणिकाविद्या (नृत्य-कला), धनुर्वेद (धनुर्विद्या), पुराण...

๑๑.

११.

ติกิจฺฉา อิติหาสา จ,โชติ มายา จ ฉนฺทติ;

เกตุ มนฺตา จ สทฺทา จ,สิปฺปาฏฺฐารสกา อิเม.

चिकित्सा (वैद्यकशास्त्र), इतिहास, ज्योतिष, माया (इंद्रजाल/जादू), छंदशास्त्र, केतु (चिन्हशास्त्र), मंत्रशास्त्र आणि शब्दशास्त्र (व्याकरण) – या अठरा विद्या (कला) आहेत.

๑๒.

१२.

อปุฏฺโฐ ปณฺฑิโต เภรี,ปชฺชุนฺโน เม โหติ ปุจฺฉิโต;

พาโล ปุฏฺโฐ อปุฏฺโฐปิ,พหุมฺปิ ภณเต สทา.

न विचारता पंडित हा नगार्‍यासारखा (शांत) असतो, पण विचारल्यावर तो पर्जन्यवृष्टी करणाऱ्या मेघासारखा (ज्ञान देणारा) होतो. याउलट, मूर्ख माणूस विचारले असो वा नसो, नेहमी खूप बडबड करत असतो.

๑๓.

१३.

โปตฺถเกสุ จ ยํ สิปฺปํ,ปรหตฺเถสุ ยํ ธนํ;

ยถากิจฺเจ [Pg.4] สมุปฺปนฺเน,น ตํ สิปฺปํ น ตํ ธนํ.

जे ज्ञान केवळ पुस्तकातच राहिले आहे आणि जे धन दुसऱ्याच्या हातात गेले आहे; प्रत्यक्ष गरज पडल्यास ते ज्ञान काही कामाचे नसते आणि ते धनही उपयोगात येत नाही.

๑๔.

१४.

ชลปฺปมาณํ กุมุทฺทนาลํ,กุลปฺปมาณํ วินโย ปมาณํ;

พฺยตฺติปฺปมาณํ กถีตวากฺยํ,ปถวิยา ปมาณํ ติณ มิลาตํ.

कमळाच्या देठावरून पाण्याची खोली समजते, विनयशील वर्तनावरून कुळाची खानदानी समजते, बोलण्याच्या पद्धतीवरून माणसाची बुद्धिमत्ता समजते आणि कोमेजलेल्या गवतावरून जमिनीचा कस समजतो.

๑๕.

१५.

อปฺปสฺสุโต สุตํ อปฺปํ,พหุํ มญฺญติ มานวา;

สินฺธูทกํ อปสฺสนฺโต,กูเป โตยํว มณฺฑุโก.

अल्पज्ञानी मनुष्य आपल्या थोड्याशा ज्ञानालाच खूप मोठे मानतो; ज्याप्रमाणे समुद्राचे पाणी न पाहिलेला विहिरीतील बेडूक विहिरीच्या पाण्यालाच सर्वस्व मानतो.

๑๖.

१६.

ปถมํ ปราชเย สิปฺปํ,ทุติยํ ปราชเย ธนํ;

ตติยํ ปราชเย ธมฺมํ,จตุตฺถํ กึ กริสฺสติ.

जर आयुष्याच्या पहिल्या भागात विद्या मिळवली नाही, दुसऱ्या भागात धन मिळवले नाही, तिसऱ्या भागात धम्माचे (सदाचाराचे) आचरण केले नाही, तर चौथ्या भागात माणूस काय करणार?

๑๗.

१७.

พฺยตฺต ปุตฺร กิมลโส,อพฺยตฺโต ภารหารโก;

พฺยตฺตโก ปูชิโต โลเก,พฺยตฺต ปุตฺร ทิเน ทิเน.

हे पुत्रा, तू चतुर असूनही आळशी का आहेस? अशिक्षित माणूस केवळ ओझे वाहणारा ठरतो. चतुर माणसाचा जगात आदर होतो; म्हणून हे पुत्रा, तू दिवसेंदिवस अधिक चतुर (ज्ञानसंपन्न) हो.

๑๘.

१८.

มาตา เวรี ปิตา สตฺรุ,เกน พาเล น สิกฺขิตา;

สภามชฺเฌ [Pg.5] น โสภนฺติ,หํสมชฺเฌ พโกยถา.

जे माता-पिता आपल्या मुलांना शिकवत नाहीत, ते त्यांचे वैरी (शत्रू) ठरतात. अशी अशिक्षित मुले विद्वानांच्या सभेत शोभून दिसत नाहीत, ज्याप्रमाणे हंसांच्या घोळक्यात बगळा शोभत नाही.

๑๙.

१९.

กณฺฏกํ คิริ โก ติกฺขติ,โก อญฺชนํ มิคกฺขิกํ;

อุปฺปถํ ปลฺลเล โก สุคนฺธํ,กุล-ปุตฺต-รูโป โก ปวตฺตติ;

สามํ-ภาโว.

डोंगरावरील काट्याला टोकदार कोण करतो? हरणाच्या डोळ्यात काजळ कोण घालतो? चिखलातील कमळाला सुगंध कोण देतो? कुलपुत्राचे रूप आणि गुण कोण घडवतो? हे सर्व त्यांच्या अंगभूत स्वभावामुळेच (नैसर्गिकपणे) घडते.

๒๐.

२०.

น รสํ อโกตมฺพุลํ,อธนสฺส, ลงฺกตมฺปิ;

อโลนกนฺตุ พฺยญฺชนํ,พฺยากรณํ อสิปฺปสฺส.

सुपारीशिवाय विड्याला चव नसते, गरीब माणसाला दागिने शोभत नाहीत, मिठाशिवाय अन्न अळणी लागते, त्याचप्रमाणे व्याकरण नसलेली भाषा अशिक्षितासाठी निरर्थक ठरते.

๒๑.

२१.

สุสฺสุสา สุตสมฺปนฺโน,สุตาปญฺญาย ปวฑฺฒติ;

ปญฺญาย อตฺถํ ชานาติ,ญาโต อตฺโถ สุขาวโห.

शिकण्याच्या इच्छेने मनुष्य ज्ञानसंपन्न होतो, ज्ञानामुळे प्रज्ञा वाढते, प्रज्ञेमुळे अर्थ (हित) समजतो आणि समजलेला अर्थ सुख देणारा ठरतो.

๒๒.

२२.

โภชนํ เมถุนํ นิทฺทา,โคเณ โปเสปิ วิชฺชติ;

วิชฺชา วิเสโส โปสสฺส,ตํ หีโน โคสโม ภเว.

आहार, मैथुन आणि निद्रा या गोष्टी बैल (पशू) आणि मनुष्य दोघांमध्येही समान असतात. ज्ञान हेच मनुष्याचे विशेष वैशिष्ट्य आहे; ज्ञानाशिवाय असलेला मनुष्य बैलासारखा असतो.

๒๓.

२३.

นตฺถิ วิชฺชาสมํมิตฺตํ,นจ พฺยาธิสโม ริปุ;

นจ [Pg.6] อตฺตสมํ เปมํ,นจ กมฺมสมํ พลํ.

विद्येसारखा दुसरा कोणताही मित्र नाही, आजारासारखा दुसरा शत्रू नाही, आत्मप्रेमासारखे दुसरे प्रेम नाही आणि कर्मासारखे दुसरे कोणतेही बळ नाही.

๒๔.

२४.

หํโส มชฺเฌ น กากานํ,สีโห คุนฺนํ น โสภเต;

คทฺรภมชฺเฌ ตุรงฺโค,พาลมชฺเฌ จ ปณฺฑิโต.

कावळ्यांच्या घोळक्यात हंस शोभत नाही, गाईंच्या कळपात सिंह शोभत नाही, गाढवांच्या मध्ये घोडा शोभत नाही, त्याचप्रमाणे मूर्खांच्या घोळक्यात पंडित शोभून दिसत नाही.

๒๕.

२५.

ยาวชีวมฺปิ เจ พาโล,ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

น โส ธมฺมํ วิชานาติ,ทพฺพิ สูปรสํ ยถา.

मूर्ख माणूस आयुष्यभर जरी पंडिताच्या संगतीत राहिला, तरी त्याला धम्म समजत नाही; ज्याप्रमाणे पळीला वरणाची चव कळत नाही.

๒๖.

२६.

มุหุตฺตมปิ เจ วิญฺญู,ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

ขิปฺปํ ธมฺมํ วิชานาติ,ชิวฺหา สูปรสํ ยถา.

बुद्धिमान माणूस क्षणभर जरी पंडिताच्या संगतीत राहिला, तरी तो लगेच धम्म समजून घेतो; ज्याप्रमाणे जिभेला वरणाची चव लगेच कळते.

๒๗.

२७.

วินา สตฺถํ น คจฺเฉยฺย,สูโร สงฺคามภูมิยํ;

ปณฺฑิตฺวาทฺธคู วาณิโช,วิเทสคมโน ตถา.

शूर वीराने शस्त्राशिवाय युद्धभूमीवर जाऊ नये; त्याचप्रमाणे पंडित, प्रवासी आणि व्यापाऱ्याने पूर्वतयारीशिवाय (किंवा ज्ञानाशिवाय) परदेशी जाऊ नये.

๒๘.

२८.

ธนนาสํ มโนตาปํ,ฆเร ทุจฺจริตานิ จ;

วญฺจนญฺจ [Pg.7] อวมานํ,ปณฺฑิโต น ปกาสเย.

धनाचा नाश, मनाचा संताप, घरातील वाईट वर्तन, फसवणूक आणि झालेला अपमान या गोष्टी पंडिताने इतरांसमोर उघड करू नयेत.

๒๙.

२९.

ปตฺตานุรูปกํ วากฺยํ,สภาวรูปกํ ปิยํ;

อตฺตานุรูปกํ โกธํ,โย ชานาติ ส ปณฺฑิโต.

जो व्यक्ती पात्रतेनुसार योग्य बोलणे, सभेला अनुकूल असे प्रिय बोलणे आणि स्वतःच्या क्षमतेनुसार क्रोधावर नियंत्रण ठेवणे जाणतो, तोच पंडित होय.

๓๐.

३०.

อ-ธนสฺส รสํ ขาทา,อ-พลสฺส หถา นรา;

อ-ปญฺญสฺส วากฺย-กถา,อุมฺมตฺตก-สมา อิเม.

धन नसलेल्या माणसाने स्वादिष्ट भोजनाची इच्छा करणे, शक्ती नसलेल्या माणसाने हाताने लढायला जाणे आणि प्रज्ञा नसलेल्या माणसाने भाषण देणे – हे सर्व वेड्यासारखे आहे.

๓๑.

३१.

อนวฺหายํ คมยนฺโต,อ-ปุจฺฉา พหุ-ภาสโก;

อตฺต-คุณํ ปกาเสนฺโต,ติ-วิธํ หีน-ลกฺขณํ.

न बोलवता जाणे, न विचारता खूप बडबड करणे आणि स्वतःच्या गुणांची स्वतःच स्तुती करणे – ही तीन नीच माणसाची लक्षणे आहेत.

๓๒.

३२.

อปฺป-รูโป พหุํ ภาโส,อปฺป-ปญฺโญ ปกาสิโต;

อปฺป-ปูโร ฆโฏ โขเภ,อปฺป-ขีรา คาวี จเถ.

कमी रूप असलेला माणूस खूप बडबड करतो, कमी प्रज्ञा असलेला स्वतःचे प्रदर्शन करतो; अर्धा भरलेला घडा जास्त डचमळतो आणि कमी दूध देणारी गाय जास्त लाथा मारते.

๓๓.

३३.

มณฺฑูเกปิ อุกฺเร สีเห,กากคฺคเห ปิเย ปิเย;

อ-ปณฺฑีปิ [Pg.8] ปณฺฑี หุตฺวา,ธีรา ปุจฺเฉ วเย วเย.

बेडूकही आपल्या डबक्यात सिंहासारखा ओरडतो, कावळाही आपल्या जागेवर सशाण्यासारखा वागतो; त्याचप्रमाणे मूर्ख माणूसही स्वतःला पंडित समजतो, जोपर्यंत धीर गंभीर विद्वान त्याला योग्य वेळी प्रश्न विचारत नाहीत.

๓๔.

३४.

มณฺฑูเกปิ อุกฺเร สีเห,สูกเรปิ อุเห ทีเป;

พิฬาเร สทิเส พฺยคฺเฆ,สพฺพ ธีเร สิปฺป-สเม.

बेडूक आपल्या डबक्यात सिंहासारखा असतो, डुक्कर आपल्या चिखलात बिबट्यासारखा असतो, मांजर आपल्या घरात वाघासारखी असते; सर्वजण आपापल्या क्षेत्रात (किंवा कलेत) शूर असतात.

๓๕.

३५.

น ติตฺติ ราชา ธนมฺหิ,ปณฺฑิโตปิ สุ-ภาสิเต;

จกฺขุํปิ ปิย-ทสฺสเน,ชเล สาคโร น ติตฺติ.

राजा धनाने कधीही तृप्त होत नाही, पंडित सुभाषिते ऐकून तृप्त होत नाही, डोळे प्रिय गोष्टी पाहून तृप्त होत नाहीत आणि समुद्र पाण्याने कधीही तृप्त होत नाही.

๓๖.

३६.

รูป-โยพฺพน-สมฺปนฺนา,วิสาถ-กุถ-สมฺภวา;

วิชฺชา-หีนา น โสภนฺติ,นิคนฺธา อิว กึสุกา.

रूप आणि तारुण्याने संपन्न असलेले आणि उच्च कुळात जन्मलेले लोकही जर विद्याहीन असतील, तर ते सुवास नसलेल्या पळसाच्या फुलांप्रमाणे शोभून दिसत नाहीत.

๓๗.

३७.

หีเน ปุตฺโต ราชามจฺโจ,พาล-ปุตฺโต จ ปณฺฑิโต;

อ-ธนสฺส ธนํ พหุ,ปุริสานํ น มญฺญถ.

सामान्य कुळातील मुलगा राजाचा मंत्री होऊ शकतो, मूर्खाचा मुलगा पंडित होऊ शकतो, गरीब माणसाला भरपूर धन मिळू शकते; म्हणूनच कोणत्याही माणसाला क्षुद्र मानू नका.

๓๘.

३८.

โย สิปฺป-โลเภน,พหุํ คณฺหาติ ตํ สิปฺปํ;

มูโคว [Pg.9] สุปินํ ปสฺสํ,กเถตุมฺปิ น อุสฺสเห.

जो कलेच्या (किंवा शिल्पाच्या) लोभाने पुष्कळ कला आत्मसात करतो; तो स्वप्न पाहणाऱ्या मुक्या माणसासारखा, त्याविषयी बोलण्यासही असमर्थ ठरतो.

๓๙.

३९.

ภิชฺเชตุํ กุมฺภกาโร,โสเภตุํ กุมฺภ ฆฏฺฏติ;

น ขิปิตุํ อปาเยสุ,สิสฺสานํ วุฑฺฒิ-การณา.

कुंभार मातीचे भांडे सुंदर बनवण्यासाठी त्याला ठोकतो, ते फोडण्यासाठी नाही; त्याचप्रमाणे शिक्षक शिष्यांच्या कल्याणासाठी (प्रगतीसाठी) त्यांना ताकीद देतात, त्यांना संकटात टाकण्यासाठी नाही.

๔๐.

४०.

ตคฺครญฺจ ปลาเสน,โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรภิ วายนฺติ,เอวํ ธีรูปเสวนา.

जो माणूस पळसाच्या पानात तगर (सुगंधी वनस्पती) गुंडाळतो, त्याची ती पानेही सुगंधी बनतात; तशीच सुज्ञांची (धीरांची) संगत असते.

ปณฺฑิตกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

पंडित-काण्ड समाप्त झाले.

สุชนกณฺโฑ

सुजन-काण्ड

๔๑.

४१.

สพฺภิเรว สมาเสถ,สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ;

สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย,เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

सज्जनांसोबतच बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी; सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने कल्याण होते, अकल्याण (पाप) नाही.

๔๒.

४२.

จช ทุชฺชน สํสคฺคํ,ภช สาธุ สมาคมํ;

กร ปุญฺญมโหรตฺตึ,สร นิจฺจมนิจฺจตํ.

दुर्जनांची संगत सोडा, सज्जनांच्या संगतीचा आश्रय घ्या; रात्रंदिवस पुण्यकर्म करा आणि नेहमी अनित्यता लक्षात ठेवा.

๔๓.

४३.

ยถา [Pg.10] อุทุมฺพรปกฺกา,พหิรตฺตกเมวจ;

อนฺโต กิมีหิ สมฺปุณฺณา,เอวํ ทุชฺชนหทฺทยา.

ज्याप्रमाणे पिकलेले उंबर बाहेरून लाल दिसते, परंतु आतून किड्यांनी भरलेले असते; त्याचप्रमाणे दुर्जनांचे हृदय असते.

๔๔.

४४.

ยถาปิ ปนสาปกฺกา,พหิ กณฺฑกเมว จ;

อนฺโต อมตสมฺปนฺนา,เอวํ สุชนหทยา.

ज्याप्रमाणे पिकलेले फणस बाहेरून काट्यांनी भरलेले असते, परंतु आतून अमृतासारख्या गोड रसाने समृद्ध असते; त्याचप्रमाणे सज्जनांचे हृदय असते.

๔๕.

४५.

สุกฺโขปิ จนฺทนตรุ น ชหาติ คนฺธํ,นาโค คโต นรมุเข น ชหาติ ลีฬํ;

ยนฺตาคโต มธุรสํ น ชหาติ อุจฺฉุ,ทุกฺโขปิ ปณฺฑิตชโน น ชหาติ ธมฺมํ.

सुकलेले चंदनाचे झाड आपला सुगंध सोडत नाही, हत्ती संकटात सापडला तरी आपली डौलदार चाल सोडत नाही, चरख्यात टाकलेला ऊस आपला गोड रस सोडत नाही; त्याचप्रमाणे दुःख आले तरी पंडित (ज्ञानी) माणूस धम्माचा त्याग करत नाही.

๔๖.

४६.

สีโห นาม ชิฆจฺฉาปิ,ปณฺณาทีนิ น ขาทติ;

สีโห นาม กิโสจาปิ,นาคมํสํ น ขาทติ.

सिंह भुकेला असला तरी पाने इत्यादी खात नाही; सिंह अशक्त झाला तरी हत्तीचेच मांस खातो (तो इतर क्षुद्र प्राण्यांचे मांस खात नाही).

๔๗.

४७.

กุล-ชาโต กุล-ปุตฺโต,กุล-วํส-สุรกฺขโต;

อตฺตนา ทุกฺข-ปตฺโตปิ,หีน-กมฺมํ น การเย.

चांगल्या कुळात जन्मलेला कुलपुत्र, जो आपल्या कुळाच्या परंपरेचे रक्षण करतो; स्वतः दुःखात पडला तरी तो कधीही हीन (नीच) कर्म करत नाही.

๔๘.

४८.

จนฺทนํ [Pg.11] สีตลํ โลเก,ตโต จนฺทํว สีตลํ;

จนฺท-จนฺทนสีตมฺหา,สาธุ วากฺยํ สุภาสิตํ.

जगात चंदन शीतल आहे, चंद्र चंदनापेक्षाही शीतल आहे; परंतु चंद्र आणि चंदनाच्या शीतलतेपेक्षा सज्जनांचे सुभाषित (मधुर वचन) अधिक शीतल असते.

๔๙.

४९.

อุเทยฺย ภาณุ ปจฺฉิเม,เมรุราชา นเมยฺยปิ;

สีตลา นรกคฺคิปิ,ปพฺพตคฺเค จ อุปฺปลํ.วิกเส น วิปรีตํ,สาธุวายฺยํ กุทาจนํ.

सूर्य पश्चिमेला उगवला, मेरू पर्वत वाकला, नरकाग्नी शीतल झाला आणि पर्वताच्या शिखरावर कमळ उमलले, तरीही सज्जनांचे वचन कधीही असत्य (विपरीत) होत नाही.

๕๐.

५०.

สุขา รุกฺขสฺส ฉายาว,ตโต ญาติ มาตา ปิตุ;

ตโต อาจริโย รญฺโญ,ตโต พุทฺธสฺสเนกธา.

झाडाची सावली सुखद असते, त्याहून अधिक नातेवाईक आणि माता-पित्यांची; त्याहून अधिक आचार्य आणि राजाची; आणि बुद्ध भगवंतांची सावली (आश्रय) तर अनेक पटींनी सुखद असते.

๕๑.

५१.

ภมรา ปุปฺผมิจฺฉนฺติ,คุณมิจฺฉนฺติ สุชนา;

มกฺขิกา ปูติมิจฺฉนฺติ,โทสมิจฺฉนฺติ ทุชฺชนา.

भुंगे फुलांची इच्छा करतात, सज्जन गुणांची इच्छा करतात; माश्या घाणीची (कुजलेल्या वस्तूंची) इच्छा करतात, तर दुर्जन दोषांची इच्छा करतात.

๕๒.

५२.

มาตาหีนสฺส ทุพฺภาสา,ปิตาหีนสฺส ทุกฺริยา;

อุโภ [Pg.12] มาตา ปิตา หีนา,ทุพฺภสาจ ทุกีริยา.

ज्याची माता हीन (गुणहीन) असते त्याचे बोलणे वाईट असते, ज्याचा पिता हीन असतो त्याचे आचरण वाईट असते; आणि ज्यांचे माता-पिता दोघेही हीन असतात, त्यांचे बोलणे आणि आचरण दोन्ही वाईट असते.

๕๓.

५३.

มาตา เสฏฺฐสฺส สุภาสา,ปิตา เสฏฺฐสฺส สุกฺริยา;

อุโภ มาตา ปิตา เสฏฺฐา,สุภาสาจ สุกีริยา.

ज्याची माता श्रेष्ठ असते त्याचे बोलणे मधुर असते, ज्याचा पिता श्रेष्ठ असतो त्याचे आचरण चांगले असते; आणि ज्यांचे माता-पिता दोघेही श्रेष्ठ असतात, त्यांचे बोलणे आणि आचरण दोन्ही उत्तम असते.

๕๔.

५४.

สงฺคาเม สูร-มิจฺฉนฺติ,มนฺตีสุ อกูตูหลํ;

ปิยญฺจ อนฺนปาเนสุ,อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ.

युद्धाच्या वेळी शूर माणसाची गरज असते, सल्लामसलत करताना शांत (गंभीर) माणसाची, अन्न-पाण्याच्या वेळी प्रिय व्यक्तीची आणि संकट किंवा गरज निर्माण झाल्यावर पंडिताची (ज्ञानी माणसाची) गरज असते.

๕๕.

५५.

สุนโข สุนขํ ทิสฺวา,ทนฺตํ ทสฺเสติ หึสิตุํ;

ทุชฺชโน สุชนํ ทิสฺวา,โรสยํ หึสมิจฺฉติ.

कुत्रा दुसऱ्या कुत्र्याला पाहून त्याला इजा करण्यासाठी दात दाखवतो; त्याचप्रमाणे दुर्जन सज्जनाला पाहून संतापतो आणि त्याचे नुकसान करण्याची इच्छा धरतो.

๕๖.

५६.

มา จ เวเคน กิจฺจานิ,กโรสิ การาเปสิ วา;

สหสา การิตํ กมฺมํ,มนฺโท ปจฺฉานุตปฺปติ.

कोणतीही कामे घाईघाईने करू नका किंवा करून घेऊ नका; घाईघाईने केलेल्या कामामुळे मूर्ख माणसाला नंतर पश्चात्ताप करावा लागतो.

๕๗.

५७.

โกธํ วิหิตฺวา น กทาจินโสเจ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย อวณฺณยุํ;

สพฺเพส [Pg.13] ผารุส-วจํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต.

क्रोधाचा त्याग केल्यावर माणूस कधीही शोक करत नाही, ऋषींनी मत्सराचा (मक्ख) त्याग करण्याची प्रशंसा केली आहे; सर्वांच्या कठोर शब्दांचे क्षमाशीलतेने सहन करावे, सज्जन यालाच उत्तम क्षमा (खंती) म्हणतात.

๕๘.

५८.

ทุกฺโข นิวาโส สมฺพาเธ,ฐาเน อสุจิสงฺกเต;

ตโต อริมฺหิ อปฺปิเย,ตโตปิ อกตญฺญุนา.

कोंदट, अपवित्र आणि अरुंद ठिकाणी राहणे दुःखदायक असते; त्याहून अधिक दुःखदायक अप्रिय शत्रूजवळ राहणे असते; आणि त्याहूनही अत्यंत दुःखदायक कृतघ्न माणसासोबत राहणे असते.

๕๙.

५९.

โอวาเทยฺยานุสาเสยฺย,คาปกา จ นิวารเย;

สตญฺหิ โส ปิโย โหติ,อสตํ โหติ อปฺปิโย.

जो उपदेश करतो, मार्गदर्शन करतो आणि वाईट गोष्टींपासून परावृत्त करतो; तो सज्जनांना प्रिय असतो आणि दुर्जनांना अप्रिय असतो.

๖๐.

६०.

อุตฺตมตฺตนิวาเตน,สูรํ เภเทน นิชฺชเย;

นีจํ อปฺปก ทาเนน,วีริเยน สมํ ชเย.

उत्तम (श्रेष्ठ) माणसाला नम्रतेने जिंकावे, शूराला भेदाने (फितुरीने) जिंकावे; नीच माणसाला अल्प दानाने जिंकावे आणि बरोबरीच्या माणसाला पराक्रमाने (वीर्याने) जिंकावे.

๖๑.

६१.

น วิสํ วิสมิจฺจาหุ,ธนํ สงฺฆสฺส อุจฺจเต;

วิสํ เอกํว หนติ,สพฺพํ สงฺฆสฺส สนฺตกํ.

विषाला खरे विष म्हणत नाहीत, तर संघाचे धन (मालमत्ता) हे खरे विष म्हटले जाते; कारण विष केवळ एकालाच मारते, परंतु संघाच्या धनाचे हरण सर्व काही नष्ट करते.

๖๒.

६२.

ชวเน ภทฺรํ ชานนฺติ,พลิทฺทญฺจ วาเหนา;

ทุเหน [Pg.14] เธนุํ ชานนฺติ,ภาสมาเนน ปณฺฑิตํ.

घोड्याची परीक्षा त्याच्या वेगाने होते, बैलाची परीक्षा ओझे वाहण्याने होते, गाईची परीक्षा तिच्या दुध देण्याने होते आणि पंडिताची परीक्षा त्याच्या बोलण्यावरून होते.

๖๓.

६३.

ธนมปฺปมฺปิ สาธูนํ,กูเป วาริว นิสฺสโย;

พหุํ อปิ อสาธูนํ,นจ วารีว อณฺณเว.

सज्जनांचे थोडेसे धनही विहिरीतील पाण्याप्रमाणे सर्वांना आधार देणारे (उपयुक्त) असते; परंतु दुर्जनांचे अफाट धनही समुद्रातील पाण्याप्रमाणे निरुपयोगी असते.

๖๔.

६४.

นชฺโช ปิวนฺติ โน อาปํ,รุกฺขา ขาทนฺติ โน ผลํ;

วสฺสนฺติ กฺวจิ โน เมฆา,ปรตฺถาย สตํ ธนํ.

नद्या स्वतःचे पाणी पीत नाहीत, वृक्ष स्वतःची फळे खात नाहीत, ढग स्वतःसाठी पाऊस पाडत नाहीत; सज्जनांची संपत्ती ही केवळ परोपकारासाठी (दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी) असते.

๖๕.

६५.

อปตฺเถยฺยํ น ปตฺเถยฺย,อ จินฺเตยฺยํ น จินฺตเย;

ธมฺมเมว สุจินฺเตยฺย,กาลํ โมฆํ น อจฺจเย.

जे मिळवणे अयोग्य आहे याची इच्छा करू नये, ज्याचा विचार करणे अयोग्य आहे त्याचा विचार करू नये; केवळ धम्माचाच चांगला विचार करावा आणि आपला वेळ व्यर्थ घालवू नये.

๖๖.

६६.

อจินฺติตมฺปิ ภวติ,จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ;

น หิ จินฺตามยา โภคา,อิตฺถิยา ปุริสสฺสวา.

न विचार केलेलेही घडते आणि विचार केलेलेही नष्ट होते; कारण स्त्री असो वा पुरुष, केवळ विचार केल्याने संपत्ती किंवा भोग प्राप्त होत नाहीत.

๖๗.

६७.

อสนฺตสฺส ปิโย โหติ,สนฺเต น กุรุเต ปิยํ;

อสตํ [Pg.15] ธมฺมํ โรเจติ,ตํ ปราภวโต มุขํ.

जो असज्जनांवर प्रेम करतो, सज्जनांवर प्रेम करत नाही आणि असज्जनांच्या धम्माला (शिकवणीला) पसंत करतो; ते त्याच्या पराभवाचे (विनाशाचे) कारण असते.

สุชนกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

सुजन-काण्ड समाप्त झाले.

๔. พาลทุชฺชนกณฺโฑ

४. बाल-दुर्जन-काण्ड

๖๘.

६८.

อติปฺปิโย น กาตพฺโพ,ขโล โกตูหลํ กโร;

สิรสา วหฺยมาโนปิ,อฑฺฒปูโร ฆโฏ ยถา.

दुर्जन माणसाला कधीही अतिशय प्रिय करू नये, कारण तो केवळ कुतूहल (किंवा गोंधळ) निर्माण करतो; डोक्यावर धारण केला तरी तो अर्ध्या भरलेल्या घागरीसारखा (अस्थिर) असतो.

๖๙.

६९.

สปฺโป ทุฏฺโฐ ขโล ทุฏฺโฐ,สปฺโป ทุฏฺฐตโร ขโล;

มนฺโตสเธหิ โส สปฺโป,ขโล เกนุปสมฺมติ.

साप दुष्ट असतो आणि दुर्जनही दुष्ट असतो, परंतु सापापेक्षा दुर्जन अधिक दुष्ट असतो; कारण तो साप मंत्र आणि औषधांनी शांत केला जाऊ शकतो, पण दुर्जन कशाने शांत होणार?

๗๐.

७०.

โย พาโล มญฺญติ พาลฺยํ,ปณฺฑิโต วาปิ เตน โส;

พาโลว ปณฺฑิตมานี,โส เว พาโลติ วุจฺจติ.

जो मूर्ख स्वतःला मूर्ख समजतो, तो तेवढ्यापुरता पंडित (ज्ञानी) ठरतो; परंतु जो मूर्ख स्वतःला पंडित मानतो, त्यालाच खरोखर 'मूर्ख' म्हटले जाते.

๗๑.

७१.

มธุํว มญฺญตี พาโล,ยาว ปาปํ น ปจฺจติ;

ยทาจ [Pg.16] ปจฺจตี ปาปํ,อถ ทุกฺขํ นิคจฺฉติ.

जोपर्यंत पापाचे फळ मिळत नाही, तोपर्यंत मूर्ख माणूस त्याला मधासारखे गोड मानतो; परंतु जेव्हा पापाचे फळ मिळते, तेव्हा तो दुःखाला प्राप्त होतो.

๗๒.

७२.

น สาธุ พลวา พาโล,สหสา วินฺทเต ธนํ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ,นิรยํ โสปปชฺชติ.

बलवान मूर्ख माणसाने घाईघाईने (अयोग्य मार्गाने) धन मिळवणे चांगले नाही; तो दुर्बुद्धी माणूस शरीराच्या विनाशानंतर नरकात पडतो.

๗๓.

७३.

ฆเร ทุฏฺโฐ จ มูสีโก จ,วเน ทุฏฺโฐ จ วานโร;

สกุเณ จ ทุฏฺโฐ กาโก,นเร ทุฏฺโฐจ พฺราหฺมโณ.

घरात उंदीर दुष्ट असतो, जंगलात माकड दुष्ट असते; पक्ष्यांमध्ये कावळा दुष्ट असतो आणि माणसांमध्ये ब्राह्मण दुष्ट असतो.

๗๔.

७४.

ทีฆา ชาครโต รตฺติ,ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;

ทีโฆ พาลาน สํสาโร,สทฺธมฺมํ อ-วิชานตํ.

जागृत राहणाऱ्यासाठी रात्र दीर्घ असते, थकलेल्यासाठी योजन (प्रवास) दीर्घ असतो; सद्धम्म न जाणणाऱ्या मूर्खांसाठी संसार (जन्म-मरणाचे चक्र) दीर्घ असतो.

๗๕.

७५.

ติล มตฺตํ ปเรสํว,อปฺป โทสญฺจ ปสฺสติ;

นาฬิเกรมฺปิ สโทสํ,ขล-ชาโต น ปสฺสติ.

दुष्ट मनुष्य इतरांचे तिळाएवढे लहान दोषही पाहतो; परंतु स्वतःचा नारळाएवढा मोठा दोषही त्याला दिसत नाही.

๗๖.

७६.

นตฺตโทสํ ปเร ชญฺญา,ชญฺญา โทสํ ปรสฺสตุ;

คุยฺเห [Pg.17] กุมฺโม องฺคานิ,ปร โทสญฺจ ลกฺขเย.

आपले स्वतःचे दोष इतरांना समजू देऊ नयेत, परंतु इतरांचे दोष जाणून घ्यावेत. कासवाने आपली अंगे कवचात लपवावीत त्याप्रमाणे आपले दोष गुप्त ठेवावेत आणि इतरांच्या दोषांवर लक्ष ठेवावे.

๗๗.

७७.

ปณฺฑิตสฺส ปสํสาย,ทณฺโฑ พาเลน ทียเต;

ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตเนว,วณฺณิโตว สุวณฺณิโต.

मूर्खाने केलेली पंडिताची (ज्ञान्याची) प्रशंसा ही शिक्षेसारखी (व्यर्थ) असते; पंडिताची खरी प्रशंसा तर पंडिताने केलेलीच योग्य व सुशोभित ठरते.

๗๘.

७८.

ลุทฺธํ อตฺเถน คณฺเหยฺย,ถทฺธํ อญฺชลิ กมฺมุนา;

ฉนฺทานุวตฺติยา มูฬฺหํ,ยถาภูเตน ปณฺฑิตํ.

लोभी माणसाला धनाने जिंकावे, गर्विष्ठ माणसाला हात जोडून (आदराने) वश करावे, मूर्ख माणसाला त्याच्या इच्छेनुसार वागून जिंकावे आणि पंडिताला (ज्ञान्याला) सत्यतेने (यथाभूताने) जिंकावे.

พาลทุชฺชนกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

बाल-दुर्जन कांड (मूर्ख आणि दुष्ट लोकांचा विभाग) समाप्त झाला.

๔. มิตฺตกณฺโฑ

४. मित्र कांड (मित्रांचा विभाग)

๗๙.

७९.

หิตกาโร ปโร พนฺธุ,พนฺธูปิ อหิโต ปโร;

อ หิโต เทหโช พฺยาธิ,หิตํ อรญฺญโมสธํ.

हित करणारा परका मनुष्यही आपला बांधव (नातेवाईक) असतो, आणि अहित करणारा बांधवही परका असतो. शरीरात उत्पन्न झालेला रोग हा अहितकारक असतो, तर अरण्यातील (परकी) औषधी हितकारक असते.

๘๐.

८०.

ปโรกฺเข คุณ-หนฺตารํ,ปจฺจกฺเข ปิยวาทินํ;

วชฺเชยฺย [Pg.18] ตาทิสํ มิตฺตํ,วิสกุมฺเภ ยถา มธุํ.

जो पाठीमागे गुणांचा नाश करतो (निंदा करतो) आणि प्रत्यक्ष समोर गोड बोलतो, अशा मित्राचा, वर मध असलेल्या विषाच्या कुंभाप्रमाणे त्याग करावा.

๘๑.

८१.

ธนหีเน จเช มิตฺโต,ปุตฺตทารา สโหทรา;

ธนวนฺตํว เสวนฺติ,ธนํ โลเก มหา สขา.

मनुष्य धनहीन झाल्यावर मित्र, पुत्र, पत्नी आणि भाऊ त्याचा त्याग करतात; ते सर्व धनवानाचीच सेवा करतात, म्हणून या जगात धन हाच मोठा मित्र आहे.

๘๒.

८२.

ชาเนยฺย เปเสน ภจฺจํ,พนฺธุํ วาปิ ภยาคเต;

อปฺปกาสุ ตถา มิตฺตํ,ทารญฺจ วิภวกฺขเย.

कामावर पाठविल्यावर सेवकाची परीक्षा होते, संकट आले असता बांधवाची परीक्षा होते, टंचाईच्या काळात मित्राची आणि वैभव नष्ट झाल्यावर पत्नीची परीक्षा होते.

๘๓.

८३.

โส พนฺธุ โย หิเต ยุตฺโต,ปิตโร โหนฺติ โปสโก;

ตํ มิตฺตํ ยตฺถ วิสฺสาโส,สา ภริยา จ ยสฺส นิพฺพูติ.

तोच खरा बांधव जो हिताच्या कामात जोडलेला असतो, तेच खरे माता-पिता जे पोषण करतात, तोच खरा मित्र ज्याच्यावर विश्वास असतो, आणि तीच खरी पत्नी जिच्यामुळे शांती (सुख) मिळते.

๘๔.

८४.

น วิสฺสเส อ-วิสฺสตฺตํ,มิตฺตญฺจาปิ น วิสฺสเส;

กทาจิ กุปิโต มิโต,สพฺพํ โทสํ ปกาสเย.

अविश्वासू माणसावर विश्वास ठेवू नये आणि मित्रावरही अतिविश्वास ठेवू नये; कारण कधीतरी मित्र रागावल्यास तो आपले सर्व गुपिते (दोष) उघड करू शकतो.

๘๕.

८५.

สกึ ทุฏฺฐญฺจ โย มิตฺตํ,ปุน สนฺธิตุมิจฺฉติ;

โส [Pg.19] มจฺจุํ อุปคณฺหาติ,คพฺภมสฺสตรี ยถา.

जो मनुष्य एकदा दुखावलेल्या (विश्वासघात केलेल्या) मित्राशी पुन्हा मैत्री करू इच्छितो, तो स्वतःच मृत्यूला कवटाळतो, ज्याप्रमाणे खेचरी गर्भधारणा करून स्वतःचा मृत्यू ओढवून घेते.

๘๖.

८६.

วเห อ-มิตฺตํ ขนฺเธน,ยาว กาโล อนาคโต;

ตเมว อาคเต กาเล,เสเล ภินฺเท ฆฏํ อิว.

जोपर्यंत अनुकूल वेळ येत नाही, तोपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहून न्यावे (त्याच्याशी जुळवून घ्यावे); परंतु योग्य वेळ येताच, दगडावर घागर आपटून फोडावी त्याप्रमाणे त्याचा नाश करावा.

๘๗.

८७.

อิณเสโส อคฺคิเสโส,สตฺรุเสโส ตเถว จ;

ปุนปฺปุนํ วิวฑฺฒนฺติ,ตสฺมา เสสํ น การเย.

उर्वरित कर्ज, शिल्लक राहिलेला अग्नी आणि शिल्लक राहिलेला शत्रू हे पुन्हा पुन्हा वाढत जातात; म्हणून या तिन्हींचा कोणताही अंश शिल्लक ठेवू नये.

๘๘.

८८.

ปทุมํว มุขํ ยสฺส,วาจา จนฺทน สีตลา;

ตาทิสํ โนปเสเวยฺย,หทเยตุ หลาหลํ.

ज्याचे मुख कमलासारखे प्रसन्न आहे आणि वाणी चंदनासारखी शीतल आहे, परंतु हृदयात हलाहल (विष) भरलेले आहे, अशा माणसाची संगत करू नये.

๘๙.

८९.

น เสเว ผรุสํ สามึ,นจ เสเวยฺย มจฺฉรึ;

ตโต อปคฺคณฺหํ สามึ,เนว นิคฺคหิตํ ตโต.

कठोर मालकाची सेवा करू नये आणि कंजूष मालकाचीही सेवा करू नये; तसेच पक्षपाती (कदर न करणाऱ्या) आणि अत्यंत दडपशाही करणाऱ्या मालकाचीही सेवा करू नये.

๙๐.

९०.

สิงฺคี ปญฺญาส หตฺเถน,วชฺเช สเตน วาชินํ;

หตฺถึ [Pg.20] ทนฺตึ สหสฺเสน,เทส จาเคน ทุชฺชนํ.

शिंगे असलेल्या प्राण्यापासून पन्नास हात दूर राहावे, घोड्यापासून शंभर हात दूर राहावे, सुळे असलेल्या हत्तीपासून हजार हात दूर राहावे आणि दुष्ट माणसाचा त्याग करण्यासाठी तो देशच सोडून द्यावा.

๙๑.

९१.

กุเทสญฺจ กุมิตฺตญฺจ,กุกุลญฺจ กุพนฺธวํ;

กุทารญฺจ กุทาสญฺจ,ทูรโต ปริวชฺชเย.

वाईट देश, वाईट मित्र, वाईट कुळ, वाईट नातेवाईक, वाईट पत्नी आणि वाईट सेवक यांचा दुरूनच त्याग करावा.

๙๒.

९२.

โรคาตุเร จ ทุพฺภิกฺเข,พฺยสเน สตฺตุ วิคฺคเห;

ราชทฺวาเร สุสาเน จ,เย ติฏฺฐนฺติ สุมิตฺตกา.

आजारपणात, दुष्काळात, संकटात, शत्रूशी युद्धात, राजदरबारात आणि स्मशानात जे सोबत उभे राहतात, तेच खरे मित्र होत.

๙๓.

९३.

สีตวาโจ พหุมิตฺโต,ผรุโส อปฺปมิตฺตโก;

อุปมํ เอตฺถ ญาตพฺพา,จนฺท-สูริย-ราชูนํ.

शीतल (मृदू) बोलणाऱ्याला अनेक मित्र असतात, तर कठोर बोलणाऱ्याला खूप कमी मित्र असतात; याचे उदाहरण चंद्र आणि सूर्य यांच्यावरून समजून घ्यावे.

มิตฺตกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

मित्र कांड (मित्रांचा विभाग) समाप्त झाला.

๕. อิตฺถิกณฺโฑ

५. स्त्री कांड (स्त्रियांचा विभाग)

๙๔.

९४.

โกกิลานํ สทฺทํ รูปํ,นารีรูปํ ปติพฺพตา;

วิชฺชา [Pg.21] รูปํ อ-รูปานํ,ขมา รูปํ ตปสฺสินํ.

कोकिळांचे सौंदर्य त्यांच्या आवाजात असते, स्त्रीचे सौंदर्य तिच्या पतिव्रता असण्यात असते; कुरूप लोकांचे सौंदर्य त्यांच्या विद्येत (ज्ञानात) असते आणि तपस्वींचे सौंदर्य त्यांच्या क्षमाशीलतेत असते.

๙๕.

९५.

อิตฺถีนญฺจ ธนํ รูปํ,ปุริสานํ วิชฺชา ธนํ;

ภิกฺขูนญฺจ ธนํ สีลํ,ราชานญฺจ ธนํ พลํ.

स्त्रियांचे धन त्यांचे सौंदर्य आहे, पुरुषांचे धन विद्या (ज्ञान) आहे; भिक्खूंचे धन त्यांचे शील आहे आणि राजांचे धन त्यांचे बल (सामर्थ्य) आहे.

๙๖.

९६.

ตปสฺสิโน กิสา โสภา,ถูลา โสภา จตุปฺปทา;

ปุริสา วิชฺชวา โสภา,อิตฺถี โสภาส สามิกา.

तपस्वी कृश (बारीक) असताना शोभून दिसतात, चौपाय (प्राणी) पुष्ट (जाड) असताना शोभून दिसतात; पुरुष विद्वान असताना शोभून दिसतात आणि स्त्रिया पतीसह असताना शोभून दिसतात.

๙๗.

९७.

ปญฺจ รตฺยา สุคนฺธพฺพา,สตฺต รตฺยา ธนุคฺคหา;

เอก มาสา สุภริยา,อฑฺฒ มาสา สิสฺสา มลา.

पाच रात्री (रियाज न केल्यास) संगीतकार बिघडतात, सात रात्री (सराव न केल्यास) धनुर्धारी बिघडतात; एक महिना (दूर राहिल्यास) चांगली पत्नी बिघडते आणि अर्धा महिना (अभ्यास न केल्यास) शिष्यांचे ज्ञान मलीन होते.

๙๘.

९८.

หึ รมติ ปง,หง รมติ โปก.ถี รมติ ปุ,ขุ รมติ ธํ.

अपंग मनुष्य धनात रमत असतो, हंस कमळतलावात रमत असतो; स्त्री पुरुषात रमत असते आणि भिक्खू धम्मात रमत असतो.

๙๙.

९९.

ชิณฺณมนฺนํ ปสํเสยฺย,ทารญฺจ คตโยพฺพนํ;

รณา ปุนาคตา สูรํ,สสฺสญฺจ เคหมาคตํ.

अन्न पचल्यानंतर त्याची प्रशंसा करावी, तारुण्य निघून गेल्यावर पत्नीची प्रशंसा करावी; युद्धावरून परत आल्यावर वीराची प्रशंसा करावी आणि घरात आल्यावर धान्याची (पिकाची) प्रशंसा करावी.

๑๐๐.

१००.

ทฺวตฺติ-ปติกา [Pg.22] นารี จ,ภิกฺขุ ทฺวตฺติ-วิหาริโก;

ทฺวตฺติ-ปาส-มุตฺโต ปกฺขี,กต-มายา พหูถรํ.

दोन-तीन पती केलेली स्त्री, दोन-तीन विहारांत राहणारा भिक्खू आणि दोन-तीन पाशांमधून (जाळ्यातून) सुटलेला पक्षी — हे अत्यंत कपटी (चतुर) असतात.

๑๐๑.

१०१.

ทุชฺชนํ ปหาราทเม,มิตฺตํ ทเม อ-ภาณิกา;

อิตฺถิญฺจ พฺยสนา ทเม,ราคินํ อปฺป โภชนา.

दुष्ट माणसाला प्रहाराने (शिक्षेने) वश करावे, मित्राला मौन राखून वश करावे; स्त्रीला संकटाच्या वेळी (किंवा व्यसनांपासून दूर ठेवून) वश करावे आणि कामुक माणसाला कमी भोजन देऊन वश करावे.

๑๐๒.

१०२.

น รตฺติ วินา จนฺทิมา,วีจึ วินา จ อณฺณโว;

หํสํ วินา โปกฺขรณี,ปตึ กญฺญาจ โสภเต.

चंद्राशिवाय रात्र शोभत नाही, लाटांशिवाय समुद्र शोभत नाही, हंसाशिवाय कमळतलाव शोभत नाही; त्याचप्रमाणे पतीशिवाय स्त्री शोभून दिसत नाही.

๑๐๓.

१०३.

ปตินา ชนิโต โภโค,อิตฺถิยาว สํโคปฺปิโต;

ปุริโสว หิ ปธาโน,อิตฺถี สุตฺตํว สูจิยา.

पतीकडून मिळवलेल्या भोगाचे (धनाचे) स्त्रीकडूनच रक्षण केले जाते; पुरुष हाच प्रधान (मुख्य) असतो आणि स्त्री ही सुईतील दोऱ्यासारखी असते.

๑๐๔.

१०४.

สพฺพานที วงฺกนที,สพฺเพ กฏฺฐมยา วนา;

สพฺพิตฺถิโย กเร ปาปํ,ลภมาเน นิวาตเก.

सर्व नद्या वळणावळणाच्या (वाकड्या) असतात, सर्व जंगले लाकडाचीच असतात; सर्व स्त्रिया एकांत आणि संधी मिळाल्यास पाप करू शकतात.

๑๐๕.

१०५.

วิวาทสีลึ [Pg.23] อุสูยภาณินึ,สมฺปสฺสตณฺหึ พหุปากภุตฺตินึ;

อคฺคนฺตภุตฺตึ ปรเคหวาสินึ,นารึ จเช ปุตฺตสตมฺปิ ปูมา.

भांडखोर वृत्तीची, हेव्यादाव्याने बोलणारी, अत्यंत तृष्णा (लोभ) असणारी, खूप खाणारी, इतरांच्या आधी जेवणारी आणि दुसऱ्यांच्या घरात राहणारी — अशा स्त्रीचा, तिला शंभर पुत्र असले तरीही, पुरुषाने त्याग करावा.

๑๐๖.

१०६.

ภุตฺเตสุ มณฺเฑสุ ชนีว กนฺตินี,คุยฺเหจ ฐาเน ภคินีว หิริณี;

กมฺเมสุ ปตฺเตสุ กโรติ ทาสีว,ภเยสุ มนฺตี สยเนสุ รามเย;

รูปีสุ สิกฺขี กุปเนสุ ขนฺตินี,สา นารี เสฏฺฐาติ วทนฺติ ปณฺฑิตา;

กายสฺส เภทาจ ทิเวภเวยฺย สา.

भोजन वाढताना मातेसारखी प्रेमळ, गुप्त गोष्टींच्या बाबतीत बहिणीसारखी लज्जा बाळगणारी, कामाच्या वेळी दासीसारखे काम करणारी, संकटात सल्लागारासारखी असणारी, शय्येवर आनंद देणारी, सौंदर्यात मोरासारखी आणि संकटात क्षमाशील असणारी — तीच स्त्री सर्वश्रेष्ठ आहे असे पंडित म्हणतात; शरीराच्या मृत्यूनंतर ती स्वर्गात उत्पन्न होते.

๑๐๗.

१०७.

สามา มิคกฺขี ตนุมชฺฌคตฺตา,สูรู สุเกสี สมทนฺตปนฺตี;

คมฺภีรนาภี ยุวตี สุสีลี,หีเน กุเล ชาตาปิ วิวาหฺยา.

शामवर्णाची (किंवा सुवर्णवर्णाची), हरणासारखे डोळे असणारी, बारीक कंबर असलेली, सुंदर मांड्या व सुंदर केस असणारी, दातांची ओळ समान असणारी, खोल नाभी असलेली आणि सुशील असणारी युवती, जरी ती हीन कुळात जन्मलेली असली तरी तिच्याशी विवाह करावा.

๑๐๘.

१०८.

สรทํรตุ-กาลานํ,ภริยานํ รูปวตี;

เชฏฺโฐ ปธานํ ปุตฺตานํ,ทิสานํ อุตฺตราทิสา.

ऋतूंमध्ये शरद ऋतू श्रेष्ठ आहे, पत्नींमध्ये रूपवती पत्नी श्रेष्ठ आहे; पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ पुत्र मुख्य आहे आणि दिशांमध्ये उत्तर दिशा श्रेष्ठ आहे.

๑๐๙.

१०९.

ยา อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ,ชาติ ชาติ ปุนปฺปุนํ;

สามิกํ [Pg.24] อปจาเยยฺย,อินฺทํว ปาริจาริกา.

ज्या स्त्रीला जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा पुरुष होण्याची इच्छा असेल, तिने आपल्या पतीचा तसाच आदर करावा जसा परिचारिका इंद्राचा करते.

๑๑๐.

११०.

โย อิจฺเฉ ปุริโส โหตุํ,ชาติ ชาติ ปุนปฺปุนํ;

ปรทานํ วิวชฺเชยฺย,โธตปาโทว กทฺทมํ.

ज्या पुरुषाला जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा पुरुष म्हणून जन्माला येण्याची इच्छा असेल, त्याने परस्त्रीचा (परदारा) त्याचप्रमाणे त्याग करावा, ज्याप्रमाणे पाय धुतलेला माणूस चिखलाचा त्याग करतो.

๑๑๑.

१११.

อติกฺกนฺต วโย โปโส,อาเนติ ติมฺพรุตฺตนึ;

ตสฺสา อิสฺสา อสทฺธาติ,ตํ ปราภวโต มุขํ.

वय निघून गेलेला (वृद्ध) मनुष्य जेव्हा तरुण स्त्रीला (जिचे स्तन तिंबरू फळासारखे आहेत) पत्नी म्हणून घरी आणतो, आणि तिच्याबद्दलच्या ईर्ष्या व अविश्वासामुळे त्रस्त होतो; हे त्याच्या पराभवाचे (नाशाचे) कारण आहे.

อิตฺถิกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

स्त्री-कांड (स्त्री विभाग) समाप्त.

๖. ราชกณฺโฑ

६. राज-कांड (राजांविषयीचा विभाग)

๑๑๒.

११२.

เอกยามํ สเย ราชา,ทฺวิยามญฺเญว ปณฺฑิโต;

ฆราวาโส ติยามํว,จตุยามํ ตุ ยาจโก.

राजाने एका प्रहरापुरतेच झोपावे, पंडिताने दोन प्रहर झोपावे, गृहस्थाने तीन प्रहर झोपावे आणि याचकाने (भिकाऱ्याने) चार प्रहर झोपावे.

๑๑๓.

११३.

ธนวา สุตวา ราชา,นที เวชฺโช จิเมปญฺจ;

ยตฺถ [Pg.25] เทเส น วิชฺชนฺติ,น ตตฺถ ทิวสํ วเส.

धनवान व्यक्ती, विद्वान (बहुश्रुत), राजा, नदी आणि वैद्य (डॉक्टर) – हे पाच जेथे नसतील, त्या देशात एका दिवसासाठीही राहू नये.

๑๑๔.

११४.

ยสฺมึ ปเทเส น มาโน,น เปมํ นจ พนฺธวา;

นจ วิชฺชาคโม โกจิ,น ตตฺถ ทิวสํ วเส.

ज्या प्रदेशात आदर (मान) नाही, प्रेम नाही, नातेवाईक नाहीत आणि कोणतीही विद्या शिकण्याची सोय नाही, तिथे एका दिवसासाठीही राहू नये.

๑๑๕.

११५.

อปุตฺตกํ ฆรํ สุญฺญํ,รฏฺฐํ สุญฺญํ อราชกํ;

อ สิปฺปสฺส มุขํ สุญฺญํ,สพฺพ สุญฺญํ ทลิทฺทกา.

पुत्र नसलेले (अपत्यहीन) घर शून्य (उजाड) असते, राजा नसलेले राष्ट्र शून्य असते, शिल्प (कला/कौशल्य) नसलेल्याचे मुख शून्य असते आणि दरिद्री माणसासाठी सर्व काही शून्य असते.

๑๑๖.

११६.

ธนมิจฺเฉยฺย วาณิชฺโช,วิชฺชมิจฺเฉ ภเชสุตํ;

ปุตฺตมิจฺเฉ ตรุณิตฺถึ,ราชามจฺจํ วสํ คเม.

व्यापाऱ्याने धनाची इच्छा करावी, विद्वानाने ज्ञानाची (विद्येची) इच्छा करावी, तरुण स्त्रीने पुत्राची इच्छा करावी आणि राजाने आपल्या मंत्र्याला वश करण्याची इच्छा करावी.

๑๑๗.

११७.

นฏฺโฐยติ อสนฺตุฏฺโฐ,สนฺตุฏฺโฐ จ มหีปติ;

ลชฺชา จ คณิกา นฏฺฐา,นิลฺลชฺชา กุลธีติกา.

असंतोषी (तपस्वी) नष्ट होतो आणि संतोषी राजा नष्ट होतो; लज्जा गमावलेली गणिका नष्ट होते आणि निर्लज्ज कुलकन्या नष्ट होते.

๑๑๘.

११८.

ปกฺขีนํ พลมากาโส,มจฺฉานมุทกํ พลํ;

ทุพฺพลสฺส [Pg.26] พลํ ราชา,กุมารานํ รุทํ พลํ.

पक्ष्यांचे बळ आकाश आहे, माशांचे बळ पाणी आहे, दुर्बलांचे बळ राजा आहे आणि लहान मुलांचे बळ रडणे आहे.

๑๑๙.

११९.

ขมา ชาคริยุฏฺฐานํ,สํวิภาโค ทยิกฺขณา;

นายกสฺส คุณา เอเต,อิจฺฉิตพฺพา สตํ คุณา.

क्षमा, जागृतता, उद्योगशीलता (उत्थान), दानशीलता (संविभाग) आणि दयाळूपणा; हे नायकाचे (नेत्याचे) गुण आहेत, जे सज्जनांकडून अपेक्षित असतात.

๑๒๐.

१२०.

สกึ วทนฺติ ราชาโน,สกึ สมณพฺราหฺมณา;

สกึ สปฺปุริสา โลเก,เอส ธมฺโม สนนฺตโน.

राजे एकदाच बोलतात (दिलेला शब्द फिरवत नाहीत), श्रमण आणि ब्राह्मण एकदाच बोलतात, जगातील सत्पुरुष एकदाच बोलतात; हा सनातन धर्म (शाश्वत नियम) आहे.

๑๒๑.

१२१.

อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ,อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ;

ราชา อนิสมฺมการี น สาธุ,ปณฺฑิโต โกธโน ตํปิ น สาธุ.

आळशी आणि कामभोगात मग्न असलेला गृहस्थ चांगला नाही; असंयमी प्रव्रजित (भिक्खू) चांगला नाही; विचार न करता कार्य करणारा राजा चांगला नाही आणि क्रोधी पंडितही चांगला नाही.

๑๒๒.

१२२.

พหโว ยตฺถ เนตฺตาโร,สพฺเพ ปณฺฑิตมานิโน;

สพฺเพ มหตฺตมิจฺฉนฺติ,เตสํ กมฺมํ วินสฺสติ.

जेथे अनेक नेते असतात, सर्व स्वतःला पंडित मानतात आणि सर्वच मोठेपणाची इच्छा धरतात, त्यांचे कार्य नष्ट होते.

๑๒๓.

१२३.

อายํ ขยํ สยํ ชญฺญา,ราชา สยํ กตากตํ;

นิคฺคเห [Pg.27] นิคฺคเหตพฺพํ,ปคฺคเห ปคฺคหารหํ.

राजाने स्वतः उत्पन्न (आय) आणि खर्च (व्यय) जाणून घ्यावा, तसेच काय केले गेले आणि काय केले नाही हे स्वतः पाहावे; जो शिक्षेस पात्र आहे त्याला शिक्षा करावी आणि जो सन्मानास पात्र आहे त्याचा सन्मान करावा.

๑๒๔.

१२४.

ปิฏฺฐิโตกฺกํ นิเสเวยฺย,กุจฺฉินาว หุตาสนํ;

สามิกํ สพฺพภาเคน,ปรโลกํ อโมหวา.

सूर्याचे सेवन पाठीने करावे, अग्नीचे सेवन पोटाने करावे, स्वामीची सेवा सर्वभावाने करावी आणि परलोकाचे चिंतन मोहरहित होऊन करावे.

๑๒๕.

१२५.

อคฺคิ อาโป อิตฺถิมูฬฺโห,สปฺโป ราช-กุลานิจ;

อปยนฺเตน คนฺตพฺพา,อจฺเจก-ปาณหารกา.

अग्नी, पाणी, मूर्ख स्त्री, साप आणि राजघराणे; यांच्यापासून दूर राहूनच वागावे, कारण हे तत्काळ प्राण हरण करणारे असतात.

๑๒๖.

१२६.

ปทุฏฺฐ-ภริย-สํวาโส,ปทุฏฺฐ จิตฺต ทาสโก;

ส-สปฺเป จ ฆเร วาโส,มจฺจุ เอว น สํสโย.

दुष्ट पत्नीसोबत राहणे, दुष्ट मनाचा सेवक असणे आणि साप असलेल्या घरात राहणे; हा केवळ मृत्यूच आहे, यात शंका नाही.

๑๒๗.

१२७.

มูฬฺห สิสฺโส ปเทเสน,กุนารี ภรเณน จ;

อสตา สมฺปโยเคน,ปณฺฑิโตปฺปวสีทติ.

मूर्ख शिष्याला उपदेश केल्याने, दुष्ट स्त्रीचे भरण-पोषण केल्याने आणि दुर्जनांच्या संगतीने पंडित माणूसही दुःखी होतो.

๑๒๘.

१२८.

มาตา ปุตฺตกรํ ปาปํ,สิสฺสปาปํ คุรุกตา;

ราชา [Pg.28] รฏฺฐกรํ ปาปํ,ราชปาปํ ปุโรหิโต.

पुत्राने केलेले पाप मातेला लागते, शिष्याचे पाप गुरूला लागते, राष्ट्रात घडणारे पाप राजाला लागते आणि राजाचे पाप पुरोहिताला लागते.

๑๒๙.

१२९.

อโกเธน ชิเน โกธํ,อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน มจฺฉรึ ทาเนน,สจฺเจนาลีกวาทินํ;

क्रोधाला अक्रोधाने (प्रेमाने) जिंकावे, दुर्जनाला सज्जनतेने जिंकावे; कंजूषाला दानाने जिंकावे आणि असत्य बोलणाऱ्याला सत्याने जिंकावे.

๑๓๐.

१३०.

อทนฺตํ ทมนํ ทานํ,ทานํ สพฺพตฺถ สาธกํ;

ทาเนน ปิย วาจาย,อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จ;

दान हे न सुधारलेल्याला सुधारणारे (दमन करणारे) आहे, दान सर्व काही साध्य करणारे आहे; दानाने आणि प्रिय बोलण्याने लोक उन्नत होतात आणि नम्र होतात.

๑๓๑.

१३१.

ทานํ สิเนหเภสชฺชํ,มจฺเฉรํ โทสโนสธํ;

ทานํ ยสสฺสี เภสชฺชํ,มจฺเฉรํ กปโณสธํ.

दान हे स्नेहाचे औषध आहे, तर कंजूषपणा हा द्वेषाचे औषध (कारण) आहे. दान हे यशाचे औषध आहे, तर कंजूषपणा हे दीनतेचे औषध आहे.

๑๓๒.

१३२.

พหูนมปฺปสารานํ,สามคฺคิยา ชยํ ชเย;

ติเณหิ วตฺตเต โยตฺตํ,เตน นาโคปิ พชฺฌเต.

अनेक क्षुद्र (अल्प बळ असलेल्या) गोष्टींच्या एकतेने विजय मिळवता येतो; गवताच्या काड्या एकत्र करून दोरी बनवली जाते, जिच्याद्वारे हत्तीलाही बांधले जाते.

๑๓๓.

१३३.

สหาโย อสมตฺโถปิ,เตชสา กึกริสฺสติ;

นิวาเต [Pg.29] ชลิโต อคฺคิ,สยเม วูปสมฺปติ.

असमर्थ असलेला सोबती आपल्या तेजाने काय करू शकेल? वारा नसलेल्या ठिकाणी पेटलेला अग्नी स्वतःच शांत होतो.

๑๓๔.

१३४.

น รญฺญา สมกํ ภุญฺเช,กามโภคํ กุทาจนํ;

อากปฺปํ รส ภุตฺตึวา,มาลา คนฺธ วิเลปนํ;

วตฺถํ สพฺพอลงฺการํ,น รญฺญา สทิสํ กเร.

राजाने उपभोगलेल्या कामभोगांचा कधीही राजासमान उपभोग घेऊ नये; राजासारखी वेशभूषा, भोजन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, वस्त्रे आणि सर्व अलंकार राजासारखे धारण करू नयेत.

๑๓๕.

१३५.

น เม ราชา สขา โหติ,น ราชา โหติ เมถุโน;

เอโส สามิโก มยฺหนฺติ,จิตฺเต นิฏฺฐํ สุถาปเย.

‘राजा माझा मित्र नाही, राजा माझा नातेवाईक नाही, तो माझा स्वामी (मालक) आहे’ – हे आपल्या मनात पक्के ठसवावे.

๑๓๖.

१३६.

นาติทูเร ภเช รญฺโญ,นาจฺจาสนฺโนปวาตเก;

อุชุเก นาตินินฺเน จ,น ภเช อุจฺจมาสเน.ฉโทเส วชฺเช เสวโก,ติฏฺเฐ อคฺคึว สํยโต.

राजाच्या फार दूर राहू नये, फार जवळ राहू नये, वाऱ्याच्या दिशेने राहू नये, अगदी समोर राहू नये, फार खाली राहू नये आणि उच्च आसनावर बसू नये. सेवकाने या सहा दोषांचा त्याग करून, अग्नीजवळ असल्याप्रमाणे संयमाने उभे राहावे.

๑๓๗.

१३७.

คุณี สพฺพญฺญุ ตุลฺโยปิ,นโสภติ อนิสฺสโย;

อนคฺฆโมปิ [Pg.30] มณิเสฏฺโฐ,เหมํ นิสฺสาย โสภติ.

सर्वज्ञानी व्यक्तीसमान असलेला गुणवान मनुष्य देखील आश्रयाशिवाय शोभून दिसत नाही; अमूल्य असा श्रेष्ठ मणी देखील सोन्याच्या आश्रयानेच (सोन्यात मढवल्यावरच) शोभून दिसतो.

ราชกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

राज-कांड (राजांविषयीचा विभाग) समाप्त.

๗. ปกิณฺณกกณฺโฑ

७. प्रकीर्णक-कांड (विविध विषयांचा विभाग)

๑๓๘.

१३८.

อิตฺถิมิสฺเส กุโตสีลํ,มํส ภกฺเข กุโตทยา;

สุรา ปาเน กุโตสจฺจํ,มหาโลเภ กุโตหิรี;

มหาตนฺเท กุโตสิปฺปํ,มหา โกเธ กุโตธนํ.

स्त्रीसंगात मग्न असलेल्याकडे शील कोठून असणार? मांस खाणाऱ्याकडे दया कोठून असणार? मद्यपान करणाऱ्याकडे सत्य कोठून असणार? महालोभी माणसाकडे लज्जा (ह्री) कोठून असणार? अतिशय आळशी माणसाकडे शिल्प (कला/कौशल्य) कोठून असणार? आणि अत्यंत क्रोधी माणसाकडे धन कोठून असणार?

๑๓๙.

१३९.

สุรา โยโค วิกาโล จ,สมชฺช จรณาลสํ;

ขิฑฺฑาธุตฺโต ปาปมิตฺโต,โภคนาสมุขา อิเม.

मद्यपान करणे, अवेळी फिरणे, मेळावे किंवा तमाशांना जाणे, आळस करणे, जुगार खेळणे आणि पापमित्रांची संगत करणे; हे भोगाच्या (धनाच्या) नाशाचे मार्ग आहेत.

๑๔๐.

१४०.

ทิวา นาทิกฺขา วตฺตพฺพํ,รตฺโต นาวจเนน จ;

สญฺจเรยฺย ภยา ภีโต,วเน วนจรี ยถา.

दिवसा इकडेतिकडे पाहत बोलू नये आणि रात्री मोठ्याने बोलू नये; जंगलातील हिंस्त्र प्राण्याप्रमाणे भयाने सावध होऊन वावरावे.

๑๔๑.

१४१.

ชีวนฺตาปิ มตาปญฺจ,พฺยาเสน ปริกิตฺติตา;

ทุกฺขิโต [Pg.31] พฺยาธิโตมูฬฺโห,อิณวา นิตฺยเสวโก.

व्यास मुनींनी जिवंत असूनही मृत मानलेल्या पाच व्यक्तींचे वर्णन केले आहे: दुःखी, रोगी, मूर्ख, कर्जबाजारी आणि निरंतर सेवा करणारा (गुलाम).

๑๔๒.

१४२.

อนาคตํ ภยํ ทิสฺวา,ทูรโต ปริวชฺชเย;

อาคตญฺจ ภยํ ทิสฺวา,อ ภีโต โหติ ปณฺฑิโต.

येणारे संकट ओळखून त्याचा दुरूनच त्याग करावा; परंतु संकट समोर आलेले पाहून पंडित मनुष्य निर्भय होतो.

๑๔๓.

१४३.

นิทฺทาลุโก ปมตฺโตจ,สุขตฺโต โรควาลโส;

มหิจฺโฉ กมฺมาราโมจ,สตฺเต เต สตฺถวชฺชิตา.

अतिशय झोपाळू, प्रमादी (बेसावध), सुखलोलुप, रोगी, आळशी, अतिलोभी आणि कामातच मग्न राहणारा; हे सात जण शास्त्रापासून (विद्येपासून) वंचित राहतात.

๑๔๔.

१४४.

ทุคฺคตํ คจฺฉ เห ลาภ,ลาภี ลาเภน ปูรติ;

ถเล ปวสฺส ปชฺชุนฺน,สินฺธุ อาเปน ปูรติ;

นตฺถิทํ กมฺมปฺปธานกํ.

हे लाभा! तू दरिद्र्याकडे जा, कारण लाभ मिळवलेला आधीच लाभाने पूर्ण आहे. हे पर्जन्या! तू कोरड्या जमिनीवर बरस, कारण समुद्र आधीच पाण्याने भरलेला आहे. (परंतु असे घडत नाही), येथे कर्माचेच प्राधान्य आहे.

๑๔๕.

१४५.

น หิ โกจิ กเต กิจฺเจ,กตฺตารํ สมุเปกฺขเต;

ตสฺมา สพฺพานิ กิจฺจานิ,สาว เสเสน การเย.

काम पूर्ण झाल्यावर कोणीही कर्त्याकडे लक्ष देत नाही; म्हणून सर्व कामे काही प्रमाणात अपूर्ण ठेवूनच करवून घ्यावीत.

๑๔๖.

१४६.

ตูลํ สลฺลหุกํ โลเก,ตโต จาปลฺล-ชาติโก;

ตโต [Pg.32] วุฑฺฒ มโนวาโท,ปมตฺโต พุทฺธสาสเน.

जगात कापूस अत्यंत हलका आहे, त्याहून चंचल स्वभावाचा माणूस हलका असतो; त्याहून वृद्धांचा उपदेश हलका वाटतो आणि बुद्धशासनात आळस (प्रमाद) करणारा त्याहूनही हलका असतो.

๑๔๗.

१४७.

ปาสาณฉตฺตํ ครุกํ,ตโต เทวานจิกฺขณํ;

ตโต วุฑฺฒานโมวาโท,ตโต พุทฺธสฺส สาสนํ.

दगडी छत्री जड असते, त्याहून देवांचे सांगणे जड असते; त्याहून वृद्धांचा उपदेश जड असतो आणि त्याहूनही बुद्धांचे शासन सर्वात जड (श्रेष्ठ) असते.

๑๔๘.

१४८.

กายสฺส ทกฺขิณ หตฺโถ,โทโส เอตฺถ กนิฏฺฐโก;

กณฺณ ฆานาน-มกฺขีนํ,วาโม ตุ ปาท-ปาสโก.

शरीराचा उजवा हात श्रेष्ठ आहे, तर कनिष्ठ बोट लहान आहे; कान, नाक आणि डोळे यांच्या तुलनेत डावा पाय हा केवळ पायाचा सेवक आहे.

๑๔๙.

१४९.

ตมฺพูลสฺส มชฺฌ ปตฺเต,กุเวโร รกฺขตี สทา;

มูลมฺหิ รกฺขติ ยกฺโข,อคฺคมฺหิ กาลกณฺณิกา;

ตานิ ภุญฺเชยฺย ฉินฺทิตฺวา,สิรี เอวํ ปวฑฺฒติ.

विड्याच्या पानाच्या मध्यभागी नेहमी कुबेर रक्षण करतो, त्याच्या मुळाशी यक्ष रक्षण करतो आणि त्याच्या टोकावर कालकर्णी (अलक्ष्मी) वास करते; म्हणून ती दोन्ही तोडूनच विडा खावा, यामुळे श्री (सौभाग्य) वाढते.

๑๕๐.

१५०.

สมฺปุณฺณรกฺโข พฺรหฺมาว,อจฺจุรกฺโข จ พิสฺสโณ;

ตสฺมา หิ เต ปูชยนฺตุ,สทา มาเนนฺติ ตํ นรํ.

ब्रह्मदेवाप्रमाणे पूर्ण रक्षण आणि विष्णूप्रमाणे अतिशय रक्षण लाभते; म्हणूनच लोक त्यांची पूजा करतात आणि त्या मनुष्याचा नेहमी आदर करतात.

๑๕๑.

१५१.

โคณา [Pg.33] หิ สพฺพคิหีนํ,โปสกา โภคทายกา;

ตสฺมา หิ มาตา ปิตูว,มานเย สกฺกเรยฺย จ.

बैल हे सर्व गृहस्थांचे पालनपोषण करणारे आणि भोग (संपत्ती) देणारे आहेत; म्हणून माता-पित्याप्रमाणेच त्यांचा आदर व सत्कार केला पाहिजे.

๑๕๒.

१५२.

เยจ ขาทนฺติ โคมํสํ,มาตุ มํสํว ขาทเร;

มเตสุ เตสุ คิชฺฌานํ,ทเท โสเต จ วาหเย.

जे लोक गोमांस खातात, ते आपल्या मातेचेच मांस खाल्ल्यासारखे आहे; त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे शरीर गिधाडांना द्यावे किंवा नदीच्या प्रवाहात वाहून द्यावे.

๑๕๓.

१५३.

คุรุสิทฺโธ สิปฺปารมฺโภ,รวิ โสกฺรา จ มชฺฌิโม;

น สิปฺโป พุทฺธจนฺทโร,โสรี องฺคาจ มรณํ.

गुरुवारी विद्या किंवा कला आरंभ करणे यशस्वी असते, रविवार आणि शुक्रवार मध्यम असतात; बुधवार आणि सोमवार कला शिकण्यासाठी योग्य नाहीत, तर शनिवार आणि मंगळवार मृत्यू (नाश) आणणारे आहेत.

๑๕๔.

१५४.

อฏฺฐมิยํ คุรุํ หนฺติ,สิสฺสํ หนฺติ จตุทฺทสึ;

สิปฺปํ หนฺติ ทส สิปฺปํ,มาตาปิตา จ ปุณฺณมึ.

अष्टमीला अभ्यास केल्यास तो गुरूला नष्ट करतो, चतुर्दशीला अभ्यास केल्यास शिष्याला नष्ट करतो, दशमीला अभ्यास केल्यास विद्येचा नाश करतो आणि पौर्णिमेला अभ्यास केल्यास माता-पित्यांचा नाश करतो.

๑๕๕.

१५५.

นาฬิกํ สตฺต นภุญฺเช,น ลาพุํ นวมํ ตถา;

ทฺวาทส ปฺรินฺนํตฺริมินํ,ภุญฺเช สิปฺปํ วินสฺสติ.

सप्तमीला नारळ खाऊ नये, तसेच नवमीला भोपळा खाऊ नये; द्वादशीला... खाल्ल्यास विद्या नष्ट होते.

๑๕๖.

१५६.

เอกํ [Pg.34] จเช กุลอตฺถํ,คามสฺสตฺถํ กุวํ จเช;

คาม จเช ชนปทตฺถํ,อตฺตตฺถํ ปถวึ จเช.

कुटुंबाच्या कल्याणासाठी एका व्यक्तीचा त्याग करावा, गावाच्या कल्याणासाठी कुटुंबाचा त्याग करावा, देशाच्या कल्याणासाठी गावाचा त्याग करावा आणि आत्म-कल्याणासाठी संपूर्ण पृथ्वीचा त्याग करावा.

๑๕๗.

१५७.

เทสํ โอสฺสชฺช คจฺฉนฺติ,สีโห สปฺปุริโส คโช;

ตตฺเถว นิธนํ ยนฺติ,กาโก กาปุริโส มิโค.

सिंह, सत्पुरुष आणि हत्ती हे आपला देश सोडून निघून जातात; परंतु कावळा, कापूरुष (भित्रा माणूस) आणि हरीण हे त्याच ठिकाणी नाश पावतात.

๑๕๘.

१५८.

ยมฺหิ ปเทเส น มาโน,น เปมํ น จ พนฺธวา;

น จ วิชฺชาคาโห โกจิ,น ตตฺถ วสนํ กเร.

ज्या ठिकाणी आदर नाही, प्रेम नाही, कोणी नातेवाईक नाही आणि कोणतीही विद्या प्राप्त करण्याची सोय नाही, अशा ठिकाणी माणसाने निवास करू नये.

๑๕๙.

१५९.

จรตฺเยเกน ปาเทน,ติฏฺฐตฺเยเกน ปณฺฑิโต;

อ นิสมฺม ปรํ ฐานํ,น ปุพฺพมาลยํ ชเห.

बुद्धिमान माणूस एका पायाने चालतो आणि दुसऱ्या पायावर उभा राहतो; पुढील स्थानाचा नीट विचार केल्याशिवाय त्याने आपले पूर्वीचे ठिकाण सोडू नये.

๑๖๐.

१६०.

ธน ธญฺญ ปโยเคสุ,ตถา วิชฺชาคเมสุ จ;

ทูเตสุ อปจาเรสุ,จชฺชา ลชฺชา ตทา ภเว.

धन आणि धान्याच्या व्यवहारात, तसेच विद्या ग्रहण करताना आणि दूतांच्या व्यवहारात ज्याने लज्जा (संकोच) सोडली आहे, तो सुखी होतो.

๑๖๑.

१६१.

ทฺวิ [Pg.35] คุโณ ถีนมาหาโร,พุทฺธิจาปิ จตุคฺคุโณ;

ฉคฺคุโณ โหติ วายาโม,กาโมตฺวฏฺฐ-คุโณ ภเว.

स्त्रियांचा आहार दुप्पट असतो, त्यांची बुद्धी चौपट असते, त्यांचे धाडस सहापट असते आणि त्यांची कामवासना आठपट असते.

๑๖๒.

१६२.

ปพฺเพ ปพฺเพ กเมนุจฺฉุ,วิเสสรสวาคฺคโต;

ตถา สุเมตฺติโก สาธุ,วิปรีโตว ทุชฺชโน.

ऊस जसा पेरापेराने पुढे पुढे अधिक रसाळ होत जातो, त्याचप्रमाणे चांगला मित्र आणि सज्जन माणूस असतो; परंतु दुर्जन याच्या अगदी उलट असतो.

๑๖๓.

१६३.

กสฺสโก วาณิโช มจฺโจ,สมโณ สุต สีลวา;

เตสุ วิปุล ชาเตสุ,รฏฺฐมฺปิ วิปุลํ สิยา.

शेतकरी, व्यापारी, मंत्री आणि श्रुत-शीलवान श्रमण; हे जेव्हा समृद्ध होतात, तेव्हा राष्ट्रही समृद्ध होते.

๑๖๔.

१६४.

อสชฺฌาย มลา มนฺตา,อนุฏฺฐาน มลา ฆรา;

มลํ วณฺณสฺส โกสชฺชํ,ปมาโท รกฺขโต มลํ.

पुनरावृत्ती न करणे हा मंत्रांचा मळ आहे, काळजी न घेणे हा घरांचा मळ आहे, आळस हा सौंदर्याचा मळ आहे आणि बेसावधपणा हा रक्षकाचा मळ आहे.

๑๖๕.

१६५.

หีนานํ คจฺฉเต วิตฺตํ,วีรานํ สนฺตกตฺตนํ;

วทนฺติ จ หีนา ชนา,ปุพฺพ-กมฺมปฺปธานกา.

दुर्बलांचे धन निघून जाते, तर वीर पुरुष ते आपलेसे करतात; परंतु दुर्बळ लोक म्हणतात की, पूर्वकर्मच सर्वकाही आहे.

๑๖๖.

१६६.

น [Pg.36] วทนฺติ เจวํธีรา,วายมึสุ สพฺพกมฺเม;

น เจ สิชฺฌติ ตํ กมฺมํ,อ-ผลํ เอว โก โทโส.

परंतु धैर्यवान लोक असे बोलत नाहीत, ते सर्व कामांमध्ये प्रयत्न करतात; आणि जर ते काम यशस्वी झाले नाही, तर निष्फळ ठरण्यात त्यांचा काय दोष?

๑๖๗.

१६७.

นีจํ กุลํ นิปญฺญํ วา,นิรูปํ นิพลํ สมํ;

อิมํ กาลํ ฉุตฺตกาลํ,ธนเมว วิเสสกํ.

नीच कूळ, बुद्धीचा अभाव, कुरूपता किंवा दुर्बळता असली तरी, या कठीण काळात केवळ धनच माणसाला श्रेष्ठत्व मिळवून देते.

ปกิณฺณกกณฺโฑ นิฏฺฐิโต.

प्रकीर्णक कांड समाप्त झाला.

ปณฺฑิโต สุชโน กณฺโฑ,ทุชฺชโน มิตฺต-อิตฺถิ จ;

ราชา ปกิณฺณโก จาติ,สตฺต-กณฺฑ-วิภูสิตํ.

पंडित कांड, सुजन कांड, दुर्जन कांड, मित्र कांड, स्त्री कांड, राजा कांड आणि प्रकीर्णक कांड अशा सात अध्यायांनी हा ग्रंथ सुशोभित आहे.

วิสุทฺธา จาร-เถเรน,วิสุทฺธาราม-วาสินา;

สพฺพ-กุลานมตฺถาย,วิโสธิตํ ปถกฺขเย.

विशुद्धाराम येथे राहणाऱ्या विशुद्धाचार थेरांनी सर्व कुळांच्या कल्याणासाठी हा मार्ग शुद्ध केला आहे.