နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

လောကနီတိ

โลกนิติ

၁. ပဏ္ဍိတကဏ္ဍော

๑. บัณฑิตกัณฑ์

၁.

๑.

လောကနီတိံ [Pg.1] ပဝက္ခာမိ,နာနာသတ္ထသမုဒ္ဓဋံ;

မာဂဓေနေဝ သင်္ခေပံ,ဝန္ဒိတွာ ရတနတ္ထယံ.

ข้าพเจ้าจักกล่าวโลกนิติ ซึ่งรวบรวมมาจากคัมภีร์ต่างๆ โดยย่อด้วยภาษามคธ (บาลี) โดยได้นมัสการพระรัตนตรัยแล้ว

၂.

๒.

နီတိလောကေ ပုရိသဿ သာရော,မာတာ ပိတာ အာစရိယောစ မိတ္တော;

တသ္မာ ဟိ နီတိံ ပုရိသော ဝိဇညာ,ဉာဏီ မဟာ ဟောတိ ဗဟုဿုတောစ.

ในโลกแห่งนิติธรรม สาระของบุรุษคือ มารดา บิดา อาจารย์ และมิตร เพราะฉะนั้น บุรุษพึงรู้ซึ่งนิติธรรม เขาจะเป็นผู้มีปัญญามากและเป็นพหูสูต

၃.

๓.

အလသဿ ကုတော သိပ္ပံ,အသိပ္ပဿ ကုတော ဓနံ;

အဓနဿ ကုတော မိတ္တံ,အမိတ္တဿ ကုတော သုခံ;

အသုခဿ [Pg.2] ကုတော ပုညံ,အပုညဿ ကုတော ဝရံ.

ศิลปะจะมีแก่คนเกียจคร้านได้อย่างไร? ทรัพย์จะมีแก่คนไร้ศิลปะได้อย่างไร? มิตรจะมีแก่คนไร้ทรัพย์ได้อย่างไร? ความสุขจะมีแก่คนไร้มิตรได้อย่างไร? บุญจะมีแก่คนไร้ความสุขได้อย่างไร? ความประเสริฐจะมีแก่คนไร้บุญได้อย่างไร?

၄.

๔.

သိပ္ပာ သမံ ဓနံ နတ္ထိ,သိပ္ပံ စောရာ နဂဏှရေ;

ဣဓ လောကေ သိပ္ပံ မိတ္တံ,ပရလောကေ သုခါဝဟံ.

ไม่มีทรัพย์ใดเสมอด้วยศิลปะ โจรไม่อาจลักศิลปะได้ ในโลกนี้ศิลปะเป็นมิตร ในโลกหน้าย่อมนำมาซึ่งความสุข

၅.

๕.

အပ္ပကံ နာတိမညေယျ,စိတ္တေ သုတံ နိဓာပယေ;

ဝမ္မိကောဒကဗိန္ဒူဝ,စိရေန ပရိပူရတိ.

ไม่พึงดูหมิ่นสิ่งเล็กน้อย พึงเก็บความรู้ไว้ในใจ เหมือนหยาดน้ำในจอมปลวก ย่อมเต็มบริบูรณ์ได้ในกาลนาน

၆.

๖.

ခုဒ္ဒေါတိ နာတိမညေယျ,ဝိဇ္ဇံ ဝါ သိပ္ပမေဝ ဝါ;

ဧကမ္ပိ ပရိယောဒါတံ,ဇီဝိတကပ္ပကာရဏံ.

ไม่พึงดูหมิ่นว่าเล็กน้อย ไม่ว่าจะเป็นวิชาหรือศิลปะ แม้เพียงอย่างเดียวที่บริสุทธิ์บริบูรณ์ ก็เป็นเหตุแห่งการเลี้ยงชีพได้

၇.

๗.

သေလေ သေလေ န မာဏိကံ,ဂဇေ ဂဇေ န မုတ္တိကံ;

ဝနေ ဝနေ န စန္ဒနံ,ဌာနေ ဌာနေ န ပဏ္ဍိတံ.

ไม่ใช่ทุกภูเขาจะมีแก้วมณี ไม่ใช่ทุกช้างจะมีไข่มุก ไม่ใช่ทุกป่าจะมีไม้จันทน์ ไม่ใช่ทุกสถานที่จะมีบัณฑิต

၈.

๘.

ပဏ္ဍိတော သုတသမ္ပန္နော,ယတ္ထ အတ္ထီတိ စေ သုတော;

မဟုဿာဟေန [Pg.3] တံ ဌာနံ,ဂန္တဗ္ဗံဝ သုတေသိနာ.

บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยความรู้ หากได้ยินว่ามีอยู่ที่ใด ผู้แสวงหาความรู้พึงไปสู่ที่นั้นด้วยความเพียรอย่างยิ่ง

၉.

๙.

သိနေ သိပ္ပံ သိနေ ဓနံ,သိနေ ပဗ္ဗတမာရုဟံ;

သိနေ ကာမဿ ကောဓဿ,ဣမေ ပဉ္စ သိနေ သိနေ.

พึงค่อยๆ เรียนศิลปะ พึงค่อยๆ สะสมทรัพย์ พึงค่อยๆ ปีนภูเขา พึงค่อยๆ ละกามและความโกรธ สิ่งห้าประการนี้พึงทำไปทีละน้อยๆ

၁၀.

๑๐.

သုတိ သမ္မုတိ သင်္ချာစ,ယောဂါ နီတိ ဝိသေသကာ;

ဂန္ဓဗ္ဗာ ဂဏိကာ စေဝ,ဓနု ဗေဒါ စ ပူရဏာ.

ศรุติ สมมติ สังขยา โยคะ นิติ วิเสสกะ คันธัพพะ คณิกา ธนูเวทะ และปูรณะ

၁၁.

๑๑.

တိကိစ္ဆာ ဣတိဟာသာ စ,ဇောတိ မာယာ စ ဆန္ဒတိ;

ကေတု မန္တာ စ သဒ္ဒါ စ,သိပ္ပာဋ္ဌာရသကာ ဣမေ.

ติกิจฉา อิติหาสะ โชติ มายา ฉันทศาสตร์ เกตุ มนต์ และสัททะ เหล่านี้คือศิลปะ ๑๘ ประการ

၁၂.

๑๒.

အပုဋ္ဌော ပဏ္ဍိတော ဘေရီ,ပဇ္ဇုန္နော မေ ဟောတိ ပုစ္ဆိတော;

ဗာလော ပုဋ္ဌော အပုဋ္ဌောပိ,ဗဟုမ္ပိ ဘဏတေ သဒါ.

บัณฑิตเมื่อไม่ถูกถาม ย่อมเป็นเหมือนกลอง (ไม่ส่งเสียง) เมื่อถูกถาม ย่อมเป็นเหมือนเมฆฝน (ให้ความรู้) ส่วนคนพาล ไม่ว่าจะถูกถามหรือไม่ถูกถาม ก็ย่อมพูดมากอยู่เสมอ

၁၃.

๑๓.

ပေါတ္ထကေသု စ ယံ သိပ္ပံ,ပရဟတ္ထေသု ယံ ဓနံ;

ယထာကိစ္စေ [Pg.4] သမုပ္ပန္နေ,န တံ သိပ္ပံ န တံ ဓနံ.

ศิลปะที่อยู่ในตำรา และทรัพย์ที่อยู่ในมือผู้อื่น เมื่อกิจจำเป็นเกิดขึ้น ศิลปะและทรัพย์นั้นก็ไม่ใช่ของเรา

၁၄.

๑๔.

ဇလပ္ပမာဏံ ကုမုဒ္ဒနာလံ,ကုလပ္ပမာဏံ ဝိနယော ပမာဏံ;

ဗျတ္တိပ္ပမာဏံ ကထီတဝါကျံ,ပထဝိယာ ပမာဏံ တိဏ မိလာတံ.

ก้านบัวเป็นประมาณของน้ำ วินัยเป็นประมาณของตระกูล วาจาที่กล่าวเป็นประมาณของคนฉลาด หญ้าที่เหี่ยวแห้งเป็นประมาณของแผ่นดิน

၁၅.

๑๕.

အပ္ပဿုတော သုတံ အပ္ပံ,ဗဟုံ မညတိ မာနဝါ;

သိန္ဓူဒကံ အပဿန္တော,ကူပေ တောယံဝ မဏ္ဍုကော.

คนผู้มีการศึกษาน้อย ย่อมสำคัญว่าความรู้ของตนนั้นมีมาก เหมือนกบในบ่อที่ไม่เคยเห็นน้ำในมหาสมุทร

၁၆.

๑๖.

ပထမံ ပရာဇယေ သိပ္ပံ,ဒုတိယံ ပရာဇယေ ဓနံ;

တတိယံ ပရာဇယေ ဓမ္မံ,စတုတ္ထံ ကိံ ကရိဿတိ.

เมื่อพ่ายแพ้ครั้งแรก (ย่อมเสีย) ศิลปะ เมื่อพ่ายแพ้ครั้งที่สอง (ย่อมเสีย) ทรัพย์ เมื่อพ่ายแพ้ครั้งที่สาม (ย่อมเสีย) ธรรม ครั้งที่สี่จะทำอะไรได้เล่า

၁၇.

๑๗.

ဗျတ္တ ပုတြ ကိမလသော,အဗျတ္တော ဘာရဟာရကော;

ဗျတ္တကော ပူဇိတော လောကေ,ဗျတ္တ ပုတြ ဒိနေ ဒိနေ.

บุตรผู้ฉลาดจะเกียจคร้านไปทำไม? คนไม่ฉลาดย่อมเป็นผู้แบกภาระ คนฉลาดย่อมได้รับการบูชาในโลก บุตรผู้ฉลาดย่อมได้รับการบูชาทุกวัน

၁၈.

๑๘.

မာတာ ဝေရီ ပိတာ သတြု,ကေန ဗာလေ န သိက္ခိတာ;

သဘာမဇ္ဈေ [Pg.5] န သောဘန္တိ,ဟံသမဇ္ဈေ ဗကောယထာ.

มารดาเป็นศัตรู บิดาเป็นศัตรู ผู้ใดไม่สอนบุตรให้เป็นบัณฑิต บุตรนั้นย่อมไม่สง่างามในท่ามกลางที่ประชุม เหมือนนกกระยางในท่ามกลางฝูงหงส์

၁၉.

๑๙.

ကဏ္ဋကံ ဂိရိ ကော တိက္ခတိ,ကော အဉ္ဇနံ မိဂက္ခိကံ;

ဥပ္ပထံ ပလ္လလေ ကော သုဂန္ဓံ,ကုလ-ပုတ္တ-ရူပေါ ကော ပဝတ္တတိ;

သာမံ-ဘာဝေါ.

ใครเล่าจะลับหนามบนภูเขา? ใครเล่าจะเขียนขอบตาให้ตากวาง? ใครเล่าจะปรุงกลิ่นหอมในหนองน้ำ? ใครเล่าจะทำให้บุตรผู้มีตระกูลงดงาม? (สิ่งเหล่านี้) ย่อมเป็นไปตามธรรมชาติของตนเอง

၂၀.

๒๐.

န ရသံ အကောတမ္ဗုလံ,အဓနဿ, လင်္ကတမ္ပိ;

အလောနကန္တု ဗျဉ္ဇနံ,ဗျာကရဏံ အသိပ္ပဿ.

หมากที่ไม่มีปูนย่อมไม่มีรส แม้การประดับประดาสำหรับคนไร้ทรัพย์ก็ไร้ประโยชน์ แกงที่ไม่มีเกลือก็ไร้รส ไวยากรณ์สำหรับคนไร้ศิลปะก็ไร้ประโยชน์

၂၁.

๒๑.

သုဿုသာ သုတသမ္ပန္နော,သုတာပညာယ ပဝဍ္ဎတိ;

ပညာယ အတ္ထံ ဇာနာတိ,ဉာတော အတ္ထော သုခါဝဟော.

ผู้ตั้งใจฟังย่อมสมบูรณ์ด้วยความรู้ จากความรู้ย่อมเจริญด้วยปัญญา ด้วยปัญญาย่อมรู้ซึ่งอรรถ อรรถที่รู้แล้วย่อมนำมาซึ่งความสุข

၂၂.

๒๒.

ဘောဇနံ မေထုနံ နိဒ္ဒါ,ဂေါဏေ ပေါသေပိ ဝိဇ္ဇတိ;

ဝိဇ္ဇာ ဝိသေသော ပေါသဿ,တံ ဟီနော ဂေါသမော ဘဝေ.

การกิน การเสพเมถุน และการนอน ย่อมมีอยู่ในโคและมนุษย์เหมือนกัน วิชาความรู้เป็นคุณวิเศษของมนุษย์ ผู้ใดปราศจากวิชาความรู้ ผู้นั้นย่อมเป็นเหมือนโค

၂၃.

๒๓.

နတ္ထိ ဝိဇ္ဇာသမံမိတ္တံ,နစ ဗျာဓိသမော ရိပု;

နစ [Pg.6] အတ္တသမံ ပေမံ,နစ ကမ္မသမံ ဗလံ.

ไม่มีมิตรเสมอด้วยวิชาความรู้ ไม่มีศัตรูเสมอด้วยโรคภัยไข้เจ็บ ไม่มีความรักเสมอด้วยความรักตนเอง ไม่มีกำลังเสมอด้วยกรรม

၂၄.

๒๔.

ဟံသော မဇ္ဈေ န ကာကာနံ,သီဟော ဂုန္နံ န သောဘတေ;

ဂဒြဘမဇ္ဈေ တုရင်္ဂေါ,ဗာလမဇ္ဈေ စ ပဏ္ဍိတော.

หงส์ย่อมไม่งามในท่ามกลางฝูงกา ราชสีห์ย่อมไม่งามในท่ามกลางฝูงโค ม้าย่อมไม่งามในท่ามกลางฝูงลา บัณฑิตย่อมไม่งามในท่ามกลางฝูงคนพาล

၂၅.

๒๕.

ယာဝဇီဝမ္ပိ စေ ဗာလော,ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသတိ;

န သော ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ,ဒဗ္ဗိ သူပရသံ ယထာ.

แม้คนพาลจะคบหาบัณฑิตตลอดชีวิต เขาก็ย่อมไม่รู้แจ้งธรรม เหมือนทัพพีไม่รู้รสแกง

၂၆.

๒๖.

မုဟုတ္တမပိ စေ ဝိညူ,ပဏ္ဍိတံ ပယိရုပါသတိ;

ခိပ္ပံ ဓမ္မံ ဝိဇာနာတိ,ဇိဝှာ သူပရသံ ယထာ.

แม้คนมีปัญญาจะคบหาบัณฑิตเพียงชั่วขณะ เขาก็ย่อมรู้แจ้งธรรมได้โดยเร็ว เหมือนลิ้นรู้รสแกง

၂၇.

๒๗.

ဝိနာ သတ္ထံ န ဂစ္ဆေယျ,သူရော သင်္ဂါမဘူမိယံ;

ပဏ္ဍိတွာဒ္ဓဂူ ဝါဏိဇော,ဝိဒေသဂမနော တထာ.

วีรบุรุษไม่พึงไปสู่สนามรบโดยปราศจากอาวุธ ฉันใด บัณฑิต ผู้เดินทาง และพ่อค้าผู้ไปต่างประเทศก็ฉันนั้น

၂၈.

๒๘.

ဓနနာသံ မနောတာပံ,ဃရေ ဒုစ္စရိတာနိ စ;

ဝဉ္စနဉ္စ [Pg.7] အဝမာနံ,ပဏ္ဍိတော န ပကာသယေ.

บัณฑิตไม่ควรเปิดเผยความฉิบหายแห่งทรัพย์ ความเดือดร้อนใจ ความประพฤติชั่วในเรือน การถูกหลอกลวง และการถูกดูหมิ่น.

၂၉.

๒๙.

ပတ္တာနုရူပကံ ဝါကျံ,သဘာဝရူပကံ ပိယံ;

အတ္တာနုရူပကံ ကောဓံ,ယော ဇာနာတိ သ ပဏ္ဍိတော.

ผู้ใดรู้ซึ่งวาจาที่สมควรแก่ฐานะ ความรักที่สมควรแก่สภาพ และความโกรธที่สมควรแก่ตน ผู้นั้นเป็นบัณฑิต.

၃၀.

๓๐.

အ-ဓနဿ ရသံ ခါဒါ,အ-ဗလဿ ဟထာ နရာ;

အ-ပညဿ ဝါကျ-ကထာ,ဥမ္မတ္တက-သမာ ဣမေ.

การกินรสของคนไร้ทรัพย์ การทำร้ายคนอื่นของคนไร้กำลัง และถ้อยคำของคนไร้ปัญญา เหล่านี้เสมอด้วยคนบ้า.

၃၁.

๓๑.

အနဝှာယံ ဂမယန္တော,အ-ပုစ္ဆာ ဗဟု-ဘာသကော;

အတ္တ-ဂုဏံ ပကာသေန္တော,တိ-ဝိဓံ ဟီန-လက္ခဏံ.

การไปโดยไม่ได้รับเชิญ การพูดมากโดยไม่ถูกถาม และการเปิดเผยคุณของตนเอง เป็นลักษณะที่ต่ำสามประการ.

၃၂.

๓๒.

အပ္ပ-ရူပေါ ဗဟုံ ဘာသော,အပ္ပ-ပညော ပကာသိတော;

အပ္ပ-ပူရော ဃဋော ခေါဘေ,အပ္ပ-ခီရာ ဂါဝီ စထေ.

ผู้มีรูปน้อยพูดมาก ผู้มีปัญญาน้อยย่อมเปิดเผย (ตน) หม้อที่มีน้ำน้อยย่อมกระฉอก แม่โคที่มีน้ำนมน้อยย่อมร้อง.

၃၃.

๓๓.

မဏ္ဍူကေပိ ဥကြေ သီဟေ,ကာကဂ္ဂဟေ ပိယေ ပိယေ;

အ-ပဏ္ဍီပိ [Pg.8] ပဏ္ဍီ ဟုတွာ,ဓီရာ ပုစ္ဆေ ဝယေ ဝယေ.

แม้กบก็เป็นสิงห์ในบ่อของตน แม้กาในรังก็เป็นที่รักของตน แม้คนไม่ฉลาดก็เป็นบัณฑิตได้ บัณฑิตควรถามในวัยต่างๆ.

၃၄.

๓๔.

မဏ္ဍူကေပိ ဥကြေ သီဟေ,သူကရေပိ ဥဟေ ဒီပေ;

ဗိဠာရေ သဒိသေ ဗျဂ္ဃေ,သဗ္ဗ ဓီရေ သိပ္ပ-သမေ.

แม้กบก็เป็นสิงห์ในบ่อ แม้หมูก็เป็นหมูป่าในเกาะ แมวก็เหมือนเสือ บัณฑิตทั้งปวงย่อมเสมอกันด้วยศิลปะ.

၃၅.

๓๕.

န တိတ္တိ ရာဇာ ဓနမှိ,ပဏ္ဍိတောပိ သု-ဘာသိတေ;

စက္ခုံပိ ပိယ-ဒဿနေ,ဇလေ သာဂရော န တိတ္တိ.

พระราชาไม่รู้จักอิ่มในทรัพย์ แม้บัณฑิตก็ไม่รู้จักอิ่มในสุภาษิต แม้ดวงตาก็ไม่รู้จักอิ่มในการเห็นสิ่งที่น่ารัก มหาสมุทรไม่รู้จักอิ่มด้วยน้ำ.

၃၆.

๓๖.

ရူပ-ယောဗ္ဗန-သမ္ပန္နာ,ဝိသာထ-ကုထ-သမ္ဘဝါ;

ဝိဇ္ဇာ-ဟီနာ န သောဘန္တိ,နိဂန္ဓာ ဣဝ ကိံသုကာ.

ผู้สมบูรณ์ด้วยรูปและวัย ผู้เกิดในตระกูลสูง ผู้ปราศจากวิชาย่อมไม่สง่างาม เหมือนดอกทองกวาวที่ไม่มีกลิ่นหอม.

၃၇.

๓๗.

ဟီနေ ပုတ္တော ရာဇာမစ္စော,ဗာလ-ပုတ္တော စ ပဏ္ဍိတော;

အ-ဓနဿ ဓနံ ဗဟု,ပုရိသာနံ န မညထ.

บุตรของคนต่ำต้อยเป็นข้าราชการ บุตรของคนโง่เป็นบัณฑิต ทรัพย์มากของคนไร้ทรัพย์ ไม่ควรดูหมิ่นคนเหล่านั้น.

၃၈.

๓๘.

ယော သိပ္ပ-လောဘေန,ဗဟုံ ဂဏှာတိ တံ သိပ္ပံ;

မူဂေါဝ [Pg.9] သုပိနံ ပဿံ,ကထေတုမ္ပိ န ဥဿဟေ.

ผู้ใดด้วยความโลภในศิลปะ ย่อมรับศิลปะมากนั้น เหมือนคนใบ้เห็นความฝัน ย่อมไม่สามารถแม้จะบอกเล่าได้.

၃၉.

๓๙.

ဘိဇ္ဇေတုံ ကုမ္ဘကာရော,သောဘေတုံ ကုမ္ဘ ဃဋ္ဋတိ;

န ခိပိတုံ အပါယေသု,သိဿာနံ ဝုဍ္ဎိ-ကာရဏာ.

ช่างหม้อย่อมทุบ (ดิน) เพื่อปั้น ย่อมขัดหม้อให้สวยงาม ไม่ใช่เพื่อโยนทิ้งในอบาย แต่เพื่อความเจริญของศิษย์.

၄၀.

๔๐.

တဂ္ဂရဉ္စ ပလာသေန,ယော နရော ဥပနယှတိ;

ပတ္တာပိ သုရဘိ ဝါယန္တိ,ဧဝံ ဓီရူပသေဝနာ.

บุรุษใดผูกใบไม้หอม (ตัคคระ) ด้วยใบไม้ (ธรรมดา) แม้ใบไม้ (ธรรมดา) ก็ย่อมมีกลิ่นหอม การคบหาบัณฑิตก็เป็นเช่นนั้น.

ပဏ္ဍိတကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

จบบัณฑิตกัณฑ์.

သုဇနကဏ္ဍော

สุชนกัณฑ์.

၄၁.

๔๑.

သဗ္ဘိရေဝ သမာသေထ,သဗ္ဘိ ကုဗ္ဗေထ သန္ထဝံ;

သတံ သဒ္ဓမ္မမညာယ,သေယျော ဟောတိ န ပါပိယော.

พึงคบหาสัตบุรุษเท่านั้น พึงทำความสนิทสนมกับสัตบุรุษ เมื่อรู้แจ้งซึ่งสัทธรรมของสัตบุรุษแล้ว ย่อมเป็นผู้ประเสริฐ ไม่เป็นผู้เลวทราม.

၄၂.

๔๒.

စဇ ဒုဇ္ဇန သံသဂ္ဂံ,ဘဇ သာဓု သမာဂမံ;

ကရ ပုညမဟောရတ္တိံ,သရ နိစ္စမနိစ္စတံ.

จงละการคบหาคนพาล จงคบหาสัตบุรุษ จงทำบุญทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงความไม่เที่ยงเป็นนิตย์.

၄၃.

๔๓.

ယထာ [Pg.10] ဥဒုမ္ဗရပက္ကာ,ဗဟိရတ္တကမေဝစ;

အန္တော ကိမီဟိ သမ္ပုဏ္ဏာ,ဧဝံ ဒုဇ္ဇနဟဒ္ဒယာ.

เหมือนผลมะเดื่อที่สุกแล้ว ภายนอกมีสีแดง ภายในเต็มไปด้วยหนอน ใจของคนพาลก็เป็นเช่นนั้น.

၄၄.

๔๔.

ယထာပိ ပနသာပက္ကာ,ဗဟိ ကဏ္ဍကမေဝ စ;

အန္တော အမတသမ္ပန္နာ,ဧဝံ သုဇနဟဒယာ.

เหมือนผลขนุนที่สุกแล้ว ภายนอกมีหนาม ภายในเต็มไปด้วยรสอันเป็นอมตะ ใจของสัตบุรุษก็เป็นเช่นนั้น.

၄၅.

๔๕.

သုက္ခောပိ စန္ဒနတရု န ဇဟာတိ ဂန္ဓံ,နာဂေါ ဂတော နရမုခေ န ဇဟာတိ လီဠံ;

ယန္တာဂတော မဓုရသံ န ဇဟာတိ ဥစ္ဆု,ဒုက္ခောပိ ပဏ္ဍိတဇနော န ဇဟာတိ ဓမ္မံ.

แม้ต้นจันทน์แห้งก็ไม่ละกลิ่นหอม ช้างแม้เข้าสู่สมรภูมิก็ไม่ละลีลา อ้อยแม้เข้าสู่เครื่องหีบก็ไม่ละรสหวาน บัณฑิตแม้ประสบทุกข์ก็ไม่ละธรรม.

၄၆.

๔๖.

သီဟော နာမ ဇိဃစ္ဆာပိ,ပဏ္ဏာဒီနိ န ခါဒတိ;

သီဟော နာမ ကိသောစာပိ,နာဂမံသံ န ခါဒတိ.

ชื่อว่าราชสีห์ แม้หิวโหย ก็ไม่กินใบไม้เป็นต้น ชื่อว่าราชสีห์ แม้ผอมโซ ก็ไม่กินเนื้อช้าง.

၄၇.

๔๗.

ကုလ-ဇာတော ကုလ-ပုတ္တော,ကုလ-ဝံသ-သုရက္ခတော;

အတ္တနာ ဒုက္ခ-ပတ္တောပိ,ဟီန-ကမ္မံ န ကာရယေ.

บุตรผู้เกิดในตระกูลดี ผู้รักษาตระกูลและวงศ์ตระกูลไว้ดี แม้ประสบทุกข์ด้วยตนเอง ก็ไม่พึงทำกรรมที่ต่ำทราม.

၄၈.

๔๘.

စန္ဒနံ [Pg.11] သီတလံ လောကေ,တတော စန္ဒံဝ သီတလံ;

စန္ဒ-စန္ဒနသီတမှာ,သာဓု ဝါကျံ သုဘာသိတံ.

ไม้จันทน์เย็นในโลก ดวงจันทร์เย็นยิ่งกว่านั้น ยิ่งกว่าความเย็นของดวงจันทร์และไม้จันทน์ วาจาอันดีงามของสัตบุรุษย่อมเย็นกว่า.

၄၉.

๔๙.

ဥဒေယျ ဘာဏု ပစ္ဆိမေ,မေရုရာဇာ နမေယျပိ;

သီတလာ နရကဂ္ဂိပိ,ပဗ္ဗတဂ္ဂေ စ ဥပ္ပလံ.ဝိကသေ န ဝိပရီတံ,သာဓုဝါယျံ ကုဒါစနံ.

แม้ดวงอาทิตย์จะขึ้นทางทิศตะวันตก แม้พระเมรุราชจะโน้มลง แม้ไฟนรกจะเย็น และดอกบัวจะบานบนยอดเขา วาจาของสัตบุรุษย่อมไม่กลับกลายเลย.

၅၀.

๕๐.

သုခါ ရုက္ခဿ ဆာယာဝ,တတော ဉာတိ မာတာ ပိတု;

တတော အာစရိယော ရညော,တတော ဗုဒ္ဓဿနေကဓာ.

ร่มเงาของต้นไม้ย่อมให้ความสุข ญาติ มารดา บิดา ย่อมให้ความสุขยิ่งกว่านั้น อาจารย์และพระราชา ย่อมให้ความสุขยิ่งกว่านั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมให้ความสุขยิ่งกว่านั้นหลายเท่า.

၅၁.

๕๑.

ဘမရာ ပုပ္ဖမိစ္ဆန္တိ,ဂုဏမိစ္ဆန္တိ သုဇနာ;

မက္ခိကာ ပူတိမိစ္ဆန္တိ,ဒေါသမိစ္ဆန္တိ ဒုဇ္ဇနာ.

ภมรย่อมปรารถนาดอกไม้ สัตบุรุษย่อมปรารถนาคุณ แมลงวันย่อมปรารถนาของเน่า คนพาลย่อมปรารถนาโทษ.

၅၂.

๕๒.

မာတာဟီနဿ ဒုဗ္ဘာသာ,ပိတာဟီနဿ ဒုကြိယာ;

ဥဘော [Pg.12] မာတာ ပိတာ ဟီနာ,ဒုဗ္ဘသာစ ဒုကီရိယာ.

ผู้มีมารดาเลวทราม ย่อมมีวาจาไม่ดี ผู้มีบิดาเลวทราม ย่อมมีการกระทำไม่ดี ผู้มีทั้งมารดาและบิดาเลวทราม ย่อมมีทั้งวาจาไม่ดีและการกระทำไม่ดี.

၅၃.

๕๓.

မာတာ သေဋ္ဌဿ သုဘာသာ,ပိတာ သေဋ္ဌဿ သုကြိယာ;

ဥဘော မာတာ ပိတာ သေဋ္ဌာ,သုဘာသာစ သုကီရိယာ.

ผู้มีมารดาประเสริฐ ย่อมมีวาจาดี ผู้มีบิดาประเสริฐ ย่อมมีการกระทำดี ผู้มีทั้งมารดาและบิดาประเสริฐ ย่อมมีทั้งวาจาดีและการกระทำดี.

၅၄.

๕๔.

သင်္ဂါမေ သူရ-မိစ္ဆန္တိ,မန္တီသု အကူတူဟလံ;

ပိယဉ္စ အန္နပါနေသု,အတ္ထေ ဇာတေ စ ပဏ္ဍိတံ.

ในสงคราม ย่อมปรารถนาคนกล้าหาญ ในการปรึกษา ย่อมปรารถนาคนไม่วุ่นวาย ในอาหารและน้ำดื่ม ย่อมปรารถนาสิ่งที่น่ารัก เมื่อมีกิจเกิดขึ้น ย่อมปรารถนาบัณฑิต.

၅၅.

๕๕.

သုနခေါ သုနခံ ဒိသွာ,ဒန္တံ ဒဿေတိ ဟိံသိတုံ;

ဒုဇ္ဇနော သုဇနံ ဒိသွာ,ရောသယံ ဟိံသမိစ္ဆတိ.

สุนัขเห็นสุนัขด้วยกัน ย่อมแสดงเขี้ยวเพื่อทำร้าย คนพาลเห็นสัตบุรุษ ย่อมโกรธเคืองและปรารถนาจะทำร้าย.

၅၆.

๕๖.

မာ စ ဝေဂေန ကိစ္စာနိ,ကရောသိ ကာရာပေသိ ဝါ;

သဟသာ ကာရိတံ ကမ္မံ,မန္ဒော ပစ္ဆာနုတပ္ပတိ.

อย่าทำกิจทั้งหลายด้วยความรีบร้อน หรือสั่งให้ผู้อื่นทำ กรรมที่ทำโดยผลีผลาม คนเขลาย่อมเดือดร้อนในภายหลัง

၅၇.

๕๗.

ကောဓံ ဝိဟိတွာ န ကဒါစိနသောစေ,မက္ခပ္ပဟာနံ ဣသယော အဝဏ္ဏယုံ;

သဗ္ဗေသ [Pg.13] ဖာရုသ-ဝစံ ခမေထ,ဧတံ ခန္တိံ ဥတ္တမမာဟု သန္တော.

บุคคลละความโกรธได้แล้ว ไม่พึงเศร้าโศกในกาลไหนๆ ฤๅษีทั้งหลายสรรเสริญการละความลบหลู่คุณท่าน พึงอดทนต่อคำหยาบของคนทั้งปวง สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่าความอดทนนี้เป็นเยี่ยม

၅၈.

๕๘.

ဒုက္ခော နိဝါသော သမ္ဗာဓေ,ဌာနေ အသုစိသင်္ကတေ;

တတော အရိမှိ အပ္ပိယေ,တတောပိ အကတညုနာ.

การอยู่ร่วมกันในที่คับแคบเป็นทุกข์ ในที่ที่สกปรกและแออัดก็เป็นทุกข์ ยิ่งกว่านั้น การอยู่ร่วมกับศัตรูผู้ไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ ยิ่งกว่านั้นอีก การอยู่ร่วมกับคนอกตัญญูก็เป็นทุกข์

၅၉.

๕๙.

ဩဝါဒေယျာနုသာသေယျ,ဂါပကာ စ နိဝါရယေ;

သတဉှိ သော ပိယော ဟောတိ,အသတံ ဟောတိ အပ္ပိယော.

พึงโอวาท พึงสั่งสอน และพึงห้ามปรามจากความชั่ว บุคคลนั้นย่อมเป็นที่รักของสัตบุรุษ แต่ไม่เป็นที่รักของอสัตบุรุษ

၆၀.

๖๐.

ဥတ္တမတ္တနိဝါတေန,သူရံ ဘေဒေန နိဇ္ဇယေ;

နီစံ အပ္ပက ဒါနေန,ဝီရိယေန သမံ ဇယေ.

พึงชนะคนชั้นสูงด้วยความถ่อมตน พึงชนะคนกล้าด้วยการทำให้แตกแยก พึงชนะคนต่ำต้อยด้วยการให้ทานเล็กน้อย พึงชนะคนเสมอกันด้วยความเพียร

၆၁.

๖๑.

န ဝိသံ ဝိသမိစ္စာဟု,ဓနံ သံဃဿ ဥစ္စတေ;

ဝိသံ ဧကံဝ ဟနတိ,သဗ္ဗံ သံဃဿ သန္တကံ.

ท่านว่ายาพิษยังไม่ใช่ยาพิษ ทรัพย์ของสงฆ์ต่างหากที่ท่านเรียกว่ายาพิษ ยาพิษนั้นฆ่าคนได้เพียงคนเดียว แต่ทรัพย์ของสงฆ์ย่อมทำลายได้ทั้งหมด

၆၂.

๖๒.

ဇဝနေ ဘဒြံ ဇာနန္တိ,ဗလိဒ္ဒဉ္စ ဝါဟေနာ;

ဒုဟေန [Pg.14] ဓေနုံ ဇာနန္တိ,ဘာသမာနေန ပဏ္ဍိတံ.

ย่อมรู้จักม้าดีที่ความเร็ว ย่อมรู้จักโคที่การแบกภาระ ย่อมรู้จักแม่โคที่การรีดนม และย่อมรู้จักบัณฑิตที่คำพูด

၆၃.

๖๓.

ဓနမပ္ပမ္ပိ သာဓူနံ,ကူပေ ဝါရိဝ နိဿယော;

ဗဟုံ အပိ အသာဓူနံ,နစ ဝါရီဝ အဏ္ဏဝေ.

ทรัพย์แม้เพียงเล็กน้อยของสัตบุรุษ ย่อมเป็นที่พึ่งได้เหมือนน้ำในบ่อ ทรัพย์แม้จะมีมากของอสัตบุรุษ ก็หาเป็นที่พึ่งได้ไม่ เหมือนน้ำในมหาสมุทร

၆၄.

๖๔.

နဇ္ဇော ပိဝန္တိ နော အာပံ,ရုက္ခာ ခါဒန္တိ နော ဖလံ;

ဝဿန္တိ ကွစိ နော မေဃာ,ပရတ္ထာယ သတံ ဓနံ.

แม่น้ำทั้งหลายย่อมไม่ดื่มน้ำของตน ต้นไม้ทั้งหลายย่อมไม่กินผลของตน เมฆทั้งหลายย่อมไม่หลั่งฝนเพื่อตนเองในที่บางแห่ง ทรัพย์ของสัตบุรุษย่อมมีเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

၆၅.

๖๕.

အပတ္ထေယျံ န ပတ္ထေယျ,အ စိန္တေယျံ န စိန္တယေ;

ဓမ္မမေဝ သုစိန္တေယျ,ကာလံ မောဃံ န အစ္စယေ.

สิ่งที่ไม่ควรปรารถนา ไม่พึงปรารถนา สิ่งที่ไม่ควรคิด ไม่พึงคิด พึงคิดแต่สิ่งที่ประกอบด้วยธรรม ไม่ควรปล่อยเวลาให้ล่วงไปเปล่าประโยชน์

၆၆.

๖๖.

အစိန္တိတမ္ပိ ဘဝတိ,စိန္တိတမ္ပိ ဝိနဿတိ;

န ဟိ စိန္တာမယာ ဘောဂါ,ဣတ္ထိယာ ပုရိသဿဝါ.

สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ก็เกิดขึ้นได้ สิ่งที่คิดไว้ก็พินาศไปได้ โภคทรัพย์ของสตรีหรือบุรุษ มิได้สำเร็จเพียงด้วยการคิดเท่านั้น

၆၇.

๖๗.

အသန္တဿ ပိယော ဟောတိ,သန္တေ န ကုရုတေ ပိယံ;

အသတံ [Pg.15] ဓမ္မံ ရောစေတိ,တံ ပရာဘဝတော မုခံ.

เขาย่อมรักใคร่คนไม่ดี ไม่รักใคร่คนดี ชอบใจธรรมของคนไม่ดี นั่นเป็นทางแห่งความเสื่อม

သုဇနကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

จบหมวดสัตบุรุษ

၄. ဗာလဒုဇ္ဇနကဏ္ဍော

๔. หมวดคนพาลและคนชั่ว

၆၈.

๖๘.

အတိပ္ပိယော န ကာတဗ္ဗော,ခလော ကောတူဟလံ ကရော;

သိရသာ ဝဟျမာနောပိ,အဍ္ဎပူရော ဃဋော ယထာ.

ไม่ควรทำคนชั่วให้เป็นที่รักยิ่ง เพราะคนชั่วย่อมก่อความวุ่นวาย เหมือนหม้อที่มีน้ำครึ่งเดียว แม้จะแบกไว้บนศีรษะก็ตาม

၆၉.

๖๙.

သပ္ပော ဒုဋ္ဌော ခလော ဒုဋ္ဌော,သပ္ပော ဒုဋ္ဌတရော ခလော;

မန္တောသဓေဟိ သော သပ္ပော,ခလော ကေနုပသမ္မတိ.

งูร้ายก็ชั่ว คนชั่วก็ร้าย แต่คนชั่วนั้นร้ายกว่างู งูนั้นยังสงบได้ด้วยมนต์และยา แต่คนชั่วจะสงบได้ด้วยอะไร

၇၀.

๗๐.

ယော ဗာလော မညတိ ဗာလျံ,ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော;

ဗာလောဝ ပဏ္ဍိတမာနီ,သော ဝေ ဗာလောတိ ဝုစ္စတိ.

คนพาลใดรู้ตัวว่าเป็นพาล เพราะเหตุนั้นเขายังเป็นบัณฑิตได้บ้าง แต่คนพาลที่สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต คนนั้นแหละเรียกว่าคนพาลแท้

၇၁.

๗๑.

မဓုံဝ မညတီ ဗာလော,ယာဝ ပါပံ န ပစ္စတိ;

ယဒါစ [Pg.16] ပစ္စတီ ပါပံ,အထ ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆတိ.

คนพาลย่อมสำคัญบาปเหมือนน้ำผึ้ง ตราบเท่าที่บาปยังไม่ให้ผล เมื่อใดบาปให้ผล เมื่อนั้นเขาย่อมประสบทุกข์

၇၂.

๗๒.

န သာဓု ဗလဝါ ဗာလော,သဟသာ ဝိန္ဒတေ ဓနံ;

ကာယဿ ဘေဒါ ဒုပ္ပညော,နိရယံ သောပပဇ္ဇတိ.

คนพาลที่มีกำลังย่อมไม่ดี เพราะเขาได้ทรัพย์มาโดยผลีผลาม เมื่อกายแตกทำลาย คนปัญญาทรามนั้นย่อมเข้าถึงนรก

၇၃.

๗๓.

ဃရေ ဒုဋ္ဌော စ မူသီကော စ,ဝနေ ဒုဋ္ဌော စ ဝါနရော;

သကုဏေ စ ဒုဋ္ဌော ကာကော,နရေ ဒုဋ္ဌောစ ဗြာဟ္မဏော.

หนูร้ายในบ้าน ลิงร้ายในป่า กาเป็นนกที่ร้าย และพราหมณ์เป็นคนร้ายในหมู่มนุษย์

၇၄.

๗๔.

ဒီဃာ ဇာဂရတော ရတ္တိ,ဒီဃံ သန္တဿ ယောဇနံ;

ဒီဃော ဗာလာန သံသာရော,သဒ္ဓမ္မံ အ-ဝိဇာနတံ.

ราตรีของคนผู้ตื่นอยู่ย่อมยาวนาน โยชน์ของคนผู้เหนื่อยล้าย่อมยาวนาน สังสารวัฏของคนพาลผู้ไม่รู้พระสัทธรรมย่อมยาวนาน

၇၅.

๗๕.

တိလ မတ္တံ ပရေသံဝ,အပ္ပ ဒေါသဉ္စ ပဿတိ;

နာဠိကေရမ္ပိ သဒေါသံ,ခလ-ဇာတော န ပဿတိ.

คนชั่วย่อมเห็นโทษของผู้อื่นแม้เพียงเมล็ดงา แต่ไม่เห็นโทษของตนเองแม้เท่าลูกมะพร้าว

၇၆.

๗๖.

နတ္တဒေါသံ ပရေ ဇညာ,ဇညာ ဒေါသံ ပရဿတု;

ဂုယှေ [Pg.17] ကုမ္မော အင်္ဂါနိ,ပရ ဒေါသဉ္စ လက္ခယေ.

ไม่พึงให้คนอื่นรู้โทษของตน แต่พึงรู้โทษของคนอื่น พึงปกปิดโทษของตนเหมือนเต่าหดอวัยวะ และพึงสังเกตโทษของคนอื่น

၇၇.

๗๗.

ပဏ္ဍိတဿ ပသံသာယ,ဒဏ္ဍော ဗာလေန ဒီယတေ;

ပဏ္ဍိတော ပဏ္ဍိတေနေဝ,ဝဏ္ဏိတောဝ သုဝဏ္ဏိတော.

คนพาลย่อมให้โทษแก่บัณฑิตผู้ควรแก่การสรรเสริญ บัณฑิตที่บัณฑิตด้วยกันสรรเสริญแล้ว จึงชื่อว่าสรรเสริญดีแล้ว

၇၈.

๗๘.

လုဒ္ဓံ အတ္ထေန ဂဏှေယျ,ထဒ္ဓံ အဉ္ဇလိ ကမ္မုနာ;

ဆန္ဒာနုဝတ္တိယာ မူဠှံ,ယထာဘူတေန ပဏ္ဍိတံ.

พึงชนะคนโลภด้วยทรัพย์ พึงชนะคนแข็งกระด้างด้วยการนอบน้อม พึงชนะคนหลงด้วยการคล้อยตาม และพึงชนะบัณฑิตด้วยความจริง

ဗာလဒုဇ္ဇနကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

จบหมวดคนพาลและคนชั่ว

၄. မိတ္တကဏ္ဍော

๔. หมวดมิตร

၇၉.

๗๙.

ဟိတကာရော ပရော ဗန္ဓု,ဗန္ဓူပိ အဟိတော ပရော;

အ ဟိတော ဒေဟဇော ဗျာဓိ,ဟိတံ အရညမောသဓံ.

คนอื่นที่ทำประโยชน์ให้ก็นับเป็นญาติ ญาติที่ไม่ทำประโยชน์ให้ก็นับเป็นคนอื่น โรคที่เกิดในกายเป็นโทษ ยาที่อยู่ในป่ากลับเป็นคุณ

၈၀.

๘๐.

ပရောက္ခေ ဂုဏ-ဟန္တာရံ,ပစ္စက္ခေ ပိယဝါဒိနံ;

ဝဇ္ဇေယျ [Pg.18] တာဒိသံ မိတ္တံ,ဝိသကုမ္ဘေ ယထာ မဓုံ.

พึงเว้นมิตรที่ลับหลังทำลายคุณงามความดี ต่อหน้าพูดจาไพเราะ เหมือนหม้อยาพิษที่มีน้ำผึ้งฉาบไว้ที่ปาก

၈၁.

๘๑.

ဓနဟီနေ စဇေ မိတ္တော,ပုတ္တဒါရာ သဟောဒရာ;

ဓနဝန္တံဝ သေဝန္တိ,ဓနံ လောကေ မဟာ သခါ.

มิตร บุตร ภรรยา และพี่น้องร่วมสายเลือด ย่อมทอดทิ้งผู้ไร้ทรัพย์ คนทั้งหลายย่อมคบหาแต่ผู้มีทรัพย์ ทรัพย์เป็นมิตรที่ยิ่งใหญ่ในโลก

၈၂.

๘๒.

ဇာနေယျ ပေသေန ဘစ္စံ,ဗန္ဓုံ ဝါပိ ဘယာဂတေ;

အပ္ပကာသု တထာ မိတ္တံ,ဒါရဉ္စ ဝိဘဝက္ခယေ.

พึงรู้คนรับใช้ด้วยการใช้สอย, พึงรู้ญาติเมื่อภัยมาถึง, พึงรู้มิตรเมื่อคราวขัดสน, และพึงรู้ภรรยาเมื่อทรัพย์พินาศ.

၈၃.

๘๓.

သော ဗန္ဓု ယော ဟိတေ ယုတ္တော,ပိတရော ဟောန္တိ ပေါသကော;

တံ မိတ္တံ ယတ္ထ ဝိဿာသော,သာ ဘရိယာ စ ယဿ နိဗ္ဗူတိ.

ญาติคือผู้ที่ประกอบในสิ่งที่เป็นประโยชน์, บิดามารดาคือผู้เลี้ยงดู, มิตรคือผู้ที่ไว้วางใจได้, และภรรยาคือผู้ที่ทำให้มีความสงบเย็น.

၈၄.

๘๔.

န ဝိဿသေ အ-ဝိဿတ္တံ,မိတ္တဉ္စာပိ န ဝိဿသေ;

ကဒါစိ ကုပိတော မိတော,သဗ္ဗံ ဒေါသံ ပကာသယေ.

ไม่พึงไว้วางใจผู้ที่ไม่น่าไว้วางใจ, แม้มิตรก็ไม่พึงไว้วางใจ, เพราะบางครั้งมิตรที่โกรธแล้ว ย่อมเปิดเผยความผิดทั้งหมด.

၈၅.

๘๕.

သကိံ ဒုဋ္ဌဉ္စ ယော မိတ္တံ,ပုန သန္ဓိတုမိစ္ဆတိ;

သော [Pg.19] မစ္စုံ ဥပဂဏှာတိ,ဂဗ္ဘမဿတရီ ယထာ.

ผู้ใดปรารถนาจะกลับคืนดีกับมิตรที่เคยประทุษร้ายแล้วครั้งหนึ่ง ผู้นั้นย่อมเข้าถึงความตาย เหมือนแม่ม้าอัสดรตั้งครรภ์.

၈၆.

๘๖.

ဝဟေ အ-မိတ္တံ ခန္ဓေန,ယာဝ ကာလော အနာဂတော;

တမေဝ အာဂတေ ကာလေ,သေလေ ဘိန္ဒေ ဃဋံ ဣဝ.

พึงแบกศัตรูไว้บนบ่าตราบเท่าที่ยังไม่ถึงเวลา, เมื่อถึงเวลามาถึงแล้ว พึงทุบเขาให้แตกเหมือนทุบหม้อบนหิน.

၈၇.

๘๗.

ဣဏသေသော အဂ္ဂိသေသော,သတြုသေသော တထေဝ စ;

ပုနပ္ပုနံ ဝိဝဍ္ဎန္တိ,တသ္မာ သေသံ န ကာရယေ.

หนี้ที่ยังเหลืออยู่, ไฟที่ยังเหลืออยู่, และศัตรูที่ยังเหลืออยู่ ย่อมเจริญขึ้นอีกเนืองๆ เพราะฉะนั้นไม่พึงให้สิ่งเหล่านั้นเหลืออยู่.

၈၈.

๘๘.

ပဒုမံဝ မုခံ ယဿ,ဝါစာ စန္ဒန သီတလာ;

တာဒိသံ နောပသေဝေယျ,ဟဒယေတု ဟလာဟလံ.

ผู้ใดมีหน้าเหมือนดอกบัว มีวาจาเย็นเหมือนน้ำจันทน์ ไม่พึงคบหาคนเช่นนั้น เพราะในใจของเขามีพิษร้ายแรง.

၈၉.

๘๙.

န သေဝေ ဖရုသံ သာမိံ,နစ သေဝေယျ မစ္ဆရိံ;

တတော အပဂ္ဂဏှံ သာမိံ,နေဝ နိဂ္ဂဟိတံ တတော.

ไม่พึงคบหานายที่หยาบคาย และไม่พึงคบหานายที่ตระหนี่ อีกทั้งนายที่ไม่ยกย่องและไม่ข่มตามควร.

၉၀.

๙๐.

သိင်္ဂီ ပညာသ ဟတ္ထေန,ဝဇ္ဇေ သတေန ဝါဇိနံ;

ဟတ္ထိံ [Pg.20] ဒန္တိံ သဟဿေန,ဒေသ စာဂေန ဒုဇ္ဇနံ.

พึงเว้นสัตว์มีเขาในระยะ ๕๐ ศอก, พึงเว้นม้าในระยะ ๑๐๐ ศอก, พึงเว้นช้างมีงาในระยะ ๑,๐๐๐ ศอก, และพึงเว้นคนชั่วด้วยการละทิ้งถิ่นที่อยู่นั้นเสีย.

၉၁.

๙๑.

ကုဒေသဉ္စ ကုမိတ္တဉ္စ,ကုကုလဉ္စ ကုဗန္ဓဝံ;

ကုဒါရဉ္စ ကုဒါသဉ္စ,ဒူရတော ပရိဝဇ္ဇယေ.

พึงเว้นประเทศที่ไม่ดี, มิตรที่ไม่ดี, ตระกูลที่ไม่ดี, ญาติที่ไม่ดี, ภรรยาที่ไม่ดี, และคนรับใช้ที่ไม่ดี ให้ห่างไกล.

၉၂.

๙๒.

ရောဂါတုရေ စ ဒုဗ္ဘိက္ခေ,ဗျသနေ သတ္တု ဝိဂ္ဂဟေ;

ရာဇဒွါရေ သုသာနေ စ,ယေ တိဋ္ဌန္တိ သုမိတ္တကာ.

ผู้ใดดำรงอยู่เคียงข้างในคราวเจ็บป่วย, ในคราวทุพภิกขภัย, ในคราววิบัติ, ในคราวสงครามกับศัตรู, ที่ประตูวัง, และที่ป่าช้า ผู้นั้นคือมิตรแท้.

၉၃.

๙๓.

သီတဝါစော ဗဟုမိတ္တော,ဖရုသော အပ္ပမိတ္တကော;

ဥပမံ ဧတ္ထ ဉာတဗ္ဗာ,စန္ဒ-သူရိယ-ရာဇူနံ.

ผู้มีวาจาอ่อนโยนย่อมมีมิตรมาก, ผู้มีวาจาหยาบคายย่อมมีมิตรน้อย, พึงทราบอุปมาในเรื่องนี้เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์.

မိတ္တကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

จบหมวดมิตร.

၅. ဣတ္ထိကဏ္ဍော

๕. หมวดสตรี

၉၄.

๙๔.

ကောကိလာနံ သဒ္ဒံ ရူပံ,နာရီရူပံ ပတိဗ္ဗတာ;

ဝိဇ္ဇာ [Pg.21] ရူပံ အ-ရူပါနံ,ခမာ ရူပံ တပဿိနံ.

เสียงเป็นความงามของนกดุเหว่า, ความจงรักภักดีต่อสามีเป็นความงามของสตรี, วิชาเป็นความงามของคนรูปชั่ว, ความอดทนเป็นความงามของนักบวช.

၉၅.

๙๕.

ဣတ္ထီနဉ္စ ဓနံ ရူပံ,ပုရိသာနံ ဝိဇ္ဇာ ဓနံ;

ဘိက္ခူနဉ္စ ဓနံ သီလံ,ရာဇာနဉ္စ ဓနံ ဗလံ.

รูปสมบัติเป็นทรัพย์ของสตรี, วิชาเป็นทรัพย์ของบุรุษ, ศีลเป็นทรัพย์ของภิกษุ, และกำลังเป็นทรัพย์ของพระราชา.

၉၆.

๙๖.

တပဿိနော ကိသာ သောဘာ,ထူလာ သောဘာ စတုပ္ပဒါ;

ပုရိသာ ဝိဇ္ဇဝါ သောဘာ,ဣတ္ထီ သောဘာသ သာမိကာ.

นักบวชผอมย่อมดูงาม, สัตว์สี่เท้าอ้วนย่อมดูงาม, บุรุษผู้มีวิชาย่อมดูงาม, สตรีผู้มีสามีย่อมดูงาม.

၉၇.

๙๗.

ပဉ္စ ရတျာ သုဂန္ဓဗ္ဗာ,သတ္တ ရတျာ ဓနုဂ္ဂဟာ;

ဧက မာသာ သုဘရိယာ,အဍ္ဎ မာသာ သိဿာ မလာ.

นักดนตรีละเว้น ๕ ราตรี (ย่อมเสื่อม), นักยิงธนูละเว้น ๗ ราตรี (ย่อมเสื่อม), ภรรยาห่างสามี ๑ เดือน (ย่อมเสื่อม), ศิษย์ละทิ้งการเรียนครึ่งเดือนย่อมเศร้าหมอง.

၉၈.

๙๘.

ဟိံ ရမတိ ပင,ဟင ရမတိ ပေါက.ထီ ရမတိ ပု,ခု ရမတိ ဓံ.

หงส์ย่อมยินดีในเปือกตม, ห่านย่อมยินดีในสระบัว, สตรีย่อมยินดีในบุรุษ, ภิกษุย่อมยินดีในธรรม.

၉၉.

๙๙.

ဇိဏ္ဏမန္နံ ပသံသေယျ,ဒါရဉ္စ ဂတယောဗ္ဗနံ;

ရဏာ ပုနာဂတာ သူရံ,သဿဉ္စ ဂေဟမာဂတံ.

พึงสรรเสริญอาหารเมื่อย่อยแล้ว, พึงสรรเสริญภรรยาเมื่อพ้นวัยสาวแล้ว, พึงสรรเสริญวีรบุรุษเมื่อกลับจากสงครามแล้ว, และพึงสรรเสริญพืชผลเมื่อขนเข้าบ้านแล้ว.

၁၀၀.

๑๐๐.

ဒွတ္တိ-ပတိကာ [Pg.22] နာရီ စ,ဘိက္ခု ဒွတ္တိ-ဝိဟာရိကော;

ဒွတ္တိ-ပါသ-မုတ္တော ပက္ခီ,ကတ-မာယာ ဗဟူထရံ.

สตรีผู้มีสามี ๒-๓ คน, ภิกษุผู้มีวิหาร ๒-๓ แห่ง, นกที่หลุดจากบ่วง ๒-๓ ครั้ง, ทั้งหมดนี้ย่อมมีมายามาก.

၁၀၁.

๑๐๑.

ဒုဇ္ဇနံ ပဟာရာဒမေ,မိတ္တံ ဒမေ အ-ဘာဏိကာ;

ဣတ္ထိဉ္စ ဗျသနာ ဒမေ,ရာဂိနံ အပ္ပ ဘောဇနာ.

พึงปราบคนชั่วด้วยการลงทัณฑ์, พึงปราบมิตรด้วยการไม่พูดด้วย, พึงปราบสตรีด้วยความพินาศ, และพึงปราบผู้กำหนัดด้วยการให้บริโภคอาหารน้อย.

၁၀၂.

๑๐๒.

န ရတ္တိ ဝိနာ စန္ဒိမာ,ဝီစိံ ဝိနာ စ အဏ္ဏဝေါ;

ဟံသံ ဝိနာ ပေါက္ခရဏီ,ပတိံ ကညာစ သောဘတေ.

ราตรีไม่งามหากปราศจากดวงจันทร์, มหาสมุทรไม่งามหากปราศจากคลื่น, สระบัวไม่งามหากปราศจากหงส์, และหญิงสาวไม่งามหากปราศจากสามี.

၁၀၃.

๑๐๓.

ပတိနာ ဇနိတော ဘောဂေါ,ဣတ္ထိယာဝ သံဂေါပ္ပိတော;

ပုရိသောဝ ဟိ ပဓာနော,ဣတ္ထီ သုတ္တံဝ သူစိယာ.

โภคทรัพย์ที่สามีหามาได้ ย่อมถูกภรรยาดูแลรักษาไว้, บุรุษนั่นแหละเป็นประธาน, สตรีเป็นเช่นดังด้ายที่ร้อยในเข็ม.

၁၀၄.

๑๐๔.

သဗ္ဗာနဒီ ဝင်္ကနဒီ,သဗ္ဗေ ကဋ္ဌမယာ ဝနာ;

သဗ္ဗိတ္ထိယော ကရေ ပါပံ,လဘမာနေ နိဝါတကေ.

แม่น้ำทุกสายย่อมคดเคี้ยว, ป่าทุกแห่งย่อมเต็มไปด้วยไม้, สตรีทุกคนย่อมทำบาปได้ เมื่อได้โอกาสในที่ลับตา.

၁၀၅.

๑๐๕.

ဝိဝါဒသီလိံ [Pg.23] ဥသူယဘာဏိနိံ,သမ္ပဿတဏှိံ ဗဟုပါကဘုတ္တိနိံ;

အဂ္ဂန္တဘုတ္တိံ ပရဂေဟဝါသိနိံ,နာရိံ စဇေ ပုတ္တသတမ္ပိ ပူမာ.

บุรุษพึงละสตรีผู้ชอบทะเลาะ, ผู้ชอบพูดริษยา, ผู้มีความทะยานอยากมาก, ผู้กินจุ, ผู้กินก่อนสามี, และผู้ชอบไปอยู่บ้านผู้อื่น แม้นางจะมีบุตรถึงร้อยคนก็ตาม.

၁၀၆.

๑๐๖.

ဘုတ္တေသု မဏ္ဍေသု ဇနီဝ ကန္တိနီ,ဂုယှေစ ဌာနေ ဘဂိနီဝ ဟိရိဏီ;

ကမ္မေသု ပတ္တေသု ကရောတိ ဒါသီဝ,ဘယေသု မန္တီ သယနေသု ရာမယေ;

ရူပီသု သိက္ခီ ကုပနေသု ခန္တိနီ,သာ နာရီ သေဋ္ဌာတိ ဝဒန္တိ ပဏ္ဍိတာ;

ကာယဿ ဘေဒါစ ဒိဝေဘဝေယျ သာ.

สตรีผู้ดูแลเรื่องอาหารและเครื่องประดับเหมือนมารดา, มีความละอายในที่ลับเหมือนน้องสาว, ช่วยจัดการงานที่มาถึงเหมือนทาสี, เป็นที่ปรึกษาในยามมีภัย, ปรนนิบัติให้ยินดีในยามหลับนอน, สำรวมในรูป, และอดทนในยามโกรธ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าสตรีนั้นประเสริฐที่สุด เมื่อตายไปนางย่อมไปสู่สวรรค์.

၁၀၇.

๑๐๗.

သာမာ မိဂက္ခီ တနုမဇ္ဈဂတ္တာ,သူရူ သုကေသီ သမဒန္တပန္တီ;

ဂမ္ဘီရနာဘီ ယုဝတီ သုသီလီ,ဟီနေ ကုလေ ဇာတာပိ ဝိဝါဟျာ.

สตรีผู้มีผิวนวล, มีตาเหมือนเนื้อทราย, มีเอวบางร่างระหง, มีขาเรียวงาม, มีผมสวย, มีฟันเรียบเสมอกัน, มีสะดือลึก, เป็นสาวแรกรุ่น และมีศีลดี แม้เกิดในตระกูลต่ำก็ควรแต่งงานด้วย.

၁၀၈.

๑๐๘.

သရဒံရတု-ကာလာနံ,ဘရိယာနံ ရူပဝတီ;

ဇေဋ္ဌော ပဓာနံ ပုတ္တာနံ,ဒိသာနံ ဥတ္တရာဒိသာ.

ในบรรดาฤดูกาล ฤดูสารทประเสริฐที่สุด, ในบรรดาภรรยา ภรรยาผู้มีรูปงามประเสริฐที่สุด, ในบรรดาบุตร บุตรคนโตเป็นประธาน, ในบรรดาทิศ ทิศเหนือประเสริฐที่สุด.

၁၀၉.

๑๐๙.

ယာ ဣစ္ဆေ ပုရိသော ဟောတုံ,ဇာတိ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ;

သာမိကံ [Pg.24] အပစာယေယျ,ဣန္ဒံဝ ပါရိစာရိကာ.

สตรีใดปรารถนาจะเกิดเป็นบุรุษทุกๆ ชาติไป พึงปรนนิบัติสามีด้วยความเคารพ เหมือนเหล่านางอัปสรปรนนิบัติพระอินทร์.

၁၁၀.

๑๑๐.

ယော ဣစ္ဆေ ပုရိသော ဟောတုံ,ဇာတိ ဇာတိ ပုနပ္ပုနံ;

ပရဒါနံ ဝိဝဇ္ဇေယျ,ဓောတပါဒေါဝ ကဒ္ဒမံ.

ผู้ใดปรารถนาจะเป็นบุรุษทุกๆ ชาติ พึงเว้นภรรยาผู้อื่น เหมือนเท้าที่ล้างสะอาดแล้วเว้นจากโคลนตมฉะนั้น.

၁၁၁.

๑๑๑.

အတိက္ကန္တ ဝယော ပေါသော,အာနေတိ တိမ္ဗရုတ္တနိံ;

တဿာ ဣဿာ အသဒ္ဓါတိ,တံ ပရာဘဝတော မုခံ.

บุรุษผู้ล่วงวัยแล้ว นำหญิงสาวมาเป็นภรรยา ความหึงหวงและความไม่ไว้วางใจในหญิงนั้น เป็นทางแห่งความเสื่อม.

ဣတ္ထိကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

จบหมวดหญิง.

၆. ရာဇကဏ္ဍော

๖. หมวดพระราชา

၁၁၂.

๑๑๒.

ဧကယာမံ သယေ ရာဇာ,ဒွိယာမညေဝ ပဏ္ဍိတော;

ဃရာဝါသော တိယာမံဝ,စတုယာမံ တု ယာစကော.

พระราชาพึงบรรทม ๑ ยาม, บัณฑิตพึงนอน ๒ ยาม, คฤหัสถ์พึงนอน ๓ ยาม, ส่วนยาจกพึงนอน ๔ ยาม.

၁၁၃.

๑๑๓.

ဓနဝါ သုတဝါ ရာဇာ,နဒီ ဝေဇ္ဇော စိမေပဉ္စ;

ယတ္ထ [Pg.25] ဒေသေ န ဝိဇ္ဇန္တိ,န တတ္ထ ဒိဝသံ ဝသေ.

ผู้มีทรัพย์ ผู้มีความรู้ พระราชา แม่น้ำ และหมอ ทั้ง ๕ นี้ ในประเทศใดไม่มี ไม่พึงอยู่ในประเทศนั้นแม้แต่วันเดียว.

၁၁၄.

๑๑๔.

ယသ္မိံ ပဒေသေ န မာနော,န ပေမံ နစ ဗန္ဓဝါ;

နစ ဝိဇ္ဇာဂမော ကောစိ,န တတ္ထ ဒိဝသံ ဝသေ.

ในประเทศใดไม่มีความเคารพ ไม่มีความรัก ไม่มีญาติ และไม่มีการศึกษาวิชาความรู้ ไม่พึงอยู่ในประเทศนั้นแม้แต่วันเดียว.

၁၁၅.

๑๑๕.

အပုတ္တကံ ဃရံ သုညံ,ရဋ္ဌံ သုညံ အရာဇကံ;

အ သိပ္ပဿ မုခံ သုညံ,သဗ္ဗ သုညံ ဒလိဒ္ဒကာ.

เรือนที่ไม่มีบุตรย่อมว่างเปล่า, แว่นแคว้นที่ไม่มีพระราชาย่อมว่างเปล่า, ปากของผู้ไม่มีศิลปะย่อมว่างเปล่า, ความยากจนย่อมว่างเปล่าในทุกสิ่ง.

၁၁၆.

๑๑๖.

ဓနမိစ္ဆေယျ ဝါဏိဇ္ဇော,ဝိဇ္ဇမိစ္ဆေ ဘဇေသုတံ;

ပုတ္တမိစ္ဆေ တရုဏိတ္ထိံ,ရာဇာမစ္စံ ဝသံ ဂမေ.

พ่อค้าพึงปรารถนาทรัพย์, ผู้ปรารถนาวิชาพึงคบหาผู้รู้, ผู้ปรารถนาบุตรพึงคบหาสตรีสาว, ผู้ปรารถนาอำนาจพึงเข้าหาอำมาตย์ของพระราชา.

၁၁၇.

๑๑๗.

နဋ္ဌောယတိ အသန္တုဋ္ဌော,သန္တုဋ္ဌော စ မဟီပတိ;

လဇ္ဇာ စ ဂဏိကာ နဋ္ဌာ,နိလ္လဇ္ဇာ ကုလဓီတိကာ.

นักพรตผู้ไม่สันโดษย่อมพินาศ, ส่วนพระราชาผู้สันโดษย่อมพินาศ, หญิงแพศยาผู้มีความละอายย่อมพินาศ, ส่วนกุลธิดาผู้ไม่มีความละอายย่อมพินาศ.

၁၁၈.

๑๑๘.

ပက္ခီနံ ဗလမာကာသော,မစ္ဆာနမုဒကံ ဗလံ;

ဒုဗ္ဗလဿ [Pg.26] ဗလံ ရာဇာ,ကုမာရာနံ ရုဒံ ဗလံ.

ท้องฟ้าเป็นกำลังของนก, น้ำเป็นกำลังของปลา, พระราชาเป็นกำลังของคนอ่อนแอ, การร้องไห้เป็นกำลังของเด็ก.

၁၁၉.

๑๑๙.

ခမာ ဇာဂရိယုဋ္ဌာနံ,သံဝိဘာဂေါ ဒယိက္ခဏာ;

နာယကဿ ဂုဏာ ဧတေ,ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ သတံ ဂုဏာ.

ความอดทน ความตื่นตัว ความเพียร การแบ่งปัน และความเมตตา คุณสมบัติเหล่านี้ผู้นำพึงมี และเป็นคุณสมบัติที่สัตบุรุษพึงปรารถนา.

၁၂၀.

๑๒๐.

သကိံ ဝဒန္တိ ရာဇာနော,သကိံ သမဏဗြာဟ္မဏာ;

သကိံ သပ္ပုရိသာ လောကေ,ဧသ ဓမ္မော သနန္တနော.

พระราชาตรัสครั้งเดียว, สมณพราหมณ์กล่าวครั้งเดียว, สัตบุรุษในโลกกล่าวครั้งเดียว, นี้เป็นธรรมเนียมโบราณ.

၁၂၁.

๑๒๑.

အလသော ဂိဟီ ကာမဘောဂီ န သာဓု,အသညတော ပဗ္ဗဇိတော န သာဓု;

ရာဇာ အနိသမ္မကာရီ န သာဓု,ပဏ္ဍိတော ကောဓနော တံပိ န သာဓု.

คฤหัสถ์ผู้เกียจคร้านและบริโภคกามไม่ดี, บรรพชิตผู้ไม่สำรวมไม่ดี, พระราชาผู้ไม่พิจารณาแล้วทำไม่ดี, บัณฑิตผู้มักโกรธก็ไม่ดี.

၁၂၂.

๑๒๒.

ဗဟဝေါ ယတ္ထ နေတ္တာရော,သဗ္ဗေ ပဏ္ဍိတမာနိနော;

သဗ္ဗေ မဟတ္တမိစ္ဆန္တိ,တေသံ ကမ္မံ ဝိနဿတိ.

ในที่ใดมีผู้นำมาก, ทุกคนสำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต, ทุกคนปรารถนาความเป็นใหญ่, การงานของคนเหล่านั้นย่อมพินาศ.

၁၂၃.

๑๒๓.

အာယံ ခယံ သယံ ဇညာ,ရာဇာ သယံ ကတာကတံ;

နိဂ္ဂဟေ [Pg.27] နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ,ပဂ္ဂဟေ ပဂ္ဂဟာရဟံ.

พระราชาพึงรู้รายรับรายจ่ายด้วยพระองค์เอง, พึงรู้การงานที่ทำแล้วและยังไม่ทำด้วยพระองค์เอง, พึงข่มผู้ที่ควรข่ม, พึงยกย่องผู้ที่ควรยกย่อง.

၁၂၄.

๑๒๔.

ပိဋ္ဌိတောက္ကံ နိသေဝေယျ,ကုစ္ဆိနာဝ ဟုတာသနံ;

သာမိကံ သဗ္ဗဘာဂေန,ပရလောကံ အမောဟဝါ.

พึงผิงแดดด้วยหลัง, พึงผิงไฟด้วยท้อง, พึงรับใช้เจ้านายด้วยความจงรักภักดีทุกส่วน, พึงเตรียมตัวไปสู่โลกหน้าด้วยความไม่หลง.

၁၂၅.

๑๒๕.

အဂ္ဂိ အာပေါ ဣတ္ထိမူဠှော,သပ္ပော ရာဇ-ကုလာနိစ;

အပယန္တေန ဂန္တဗ္ဗာ,အစ္စေက-ပါဏဟာရကာ.

ไฟ น้ำ หญิงโง่ งู และราชตระกูล สิ่งเหล่านี้ปลิดชีวิตได้ทันที พึงหลีกเลี่ยง.

၁၂၆.

๑๒๖.

ပဒုဋ္ဌ-ဘရိယ-သံဝါသော,ပဒုဋ္ဌ စိတ္တ ဒါသကော;

သ-သပ္ပေ စ ဃရေ ဝါသော,မစ္စု ဧဝ န သံသယော.

การอยู่ร่วมกับภรรยาที่ประพฤติชั่ว, ทาสที่มีใจชั่ว, และการอยู่ในเรือนที่มีงู, เป็นความตายอย่างแน่นอน ไม่ต้องสงสัย.

၁၂၇.

๑๒๗.

မူဠှ သိဿော ပဒေသေန,ကုနာရီ ဘရဏေန စ;

အသတာ သမ္ပယောဂေန,ပဏ္ဍိတောပ္ပဝသီဒတိ.

บัณฑิตย่อมเสื่อมเสียเพราะการสอนศิษย์ที่โง่เขลา, เพราะการเลี้ยงดูหญิงชั่ว, และเพราะการคบหาสมาคมกับคนพาล.

၁၂၈.

๑๒๘.

မာတာ ပုတ္တကရံ ပါပံ,သိဿပါပံ ဂုရုကတာ;

ရာဇာ [Pg.28] ရဋ္ဌကရံ ပါပံ,ရာဇပါပံ ပုရောဟိတော.

มารดาต้องรับบาปที่บุตรทำ, อาจารย์ต้องรับบาปที่ศิษย์ทำ, พระราชาต้องรับบาปที่ชาวเมืองทำ, ปุโรหิตต้องรับบาปที่พระราชาทำ.

၁၂၉.

๑๒๙.

အကောဓေန ဇိနေ ကောဓံ,အသာဓုံ သာဓုနာ ဇိနေ;

ဇိနေ မစ္ဆရိံ ဒါနေန,သစ္စေနာလီကဝါဒိနံ;

พึงชนะความโกรธด้วยความไม่โกรธ, พึงชนะคนไม่ดีด้วยความดี, พึงชนะคนตระหนี่ด้วยการให้, พึงชนะคนพูดเท็จด้วยความจริง.

၁၃၀.

๑๓๐.

အဒန္တံ ဒမနံ ဒါနံ,ဒါနံ သဗ္ဗတ္ထ သာဓကံ;

ဒါနေန ပိယ ဝါစာယ,ဥန္နမန္တိ နမန္တိ စ;

การให้ทานเป็นการฝึกผู้ที่ยังไม่ได้รับการฝึก, การให้ทานย่อมสำเร็จประโยชน์ในทุกที่, ด้วยการให้ทานและวาจาอันเป็นที่รัก คนทั้งหลายย่อมยกย่องและนอบน้อม.

၁၃၁.

๑๓๑.

ဒါနံ သိနေဟဘေသဇ္ဇံ,မစ္ဆေရံ ဒေါသနောသဓံ;

ဒါနံ ယသဿီ ဘေသဇ္ဇံ,မစ္ဆေရံ ကပဏောသဓံ.

การให้ทานเป็นยาแห่งความรัก, ความตระหนี่เป็นยาแห่งความโกรธ, การให้ทานเป็นยาแห่งชื่อเสียง, ความตระหนี่เป็นยาแห่งความขัดสน.

၁၃၂.

๑๓๒.

ဗဟူနမပ္ပသာရာနံ,သာမဂ္ဂိယာ ဇယံ ဇယေ;

တိဏေဟိ ဝတ္တတေ ယောတ္တံ,တေန နာဂေါပိ ဗဇ္ဈတေ.

พึงชนะด้วยความสามัคคีของคนจำนวนมากที่ไม่มีกำลัง, เชือกที่ฟั่นด้วยหญ้า แม้แต่ช้างก็ยังถูกผูกไว้ได้.

၁၃၃.

๑๓๓.

သဟာယော အသမတ္ထောပိ,တေဇသာ ကိံကရိဿတိ;

နိဝါတေ [Pg.29] ဇလိတော အဂ္ဂိ,သယမေ ဝူပသမ္ပတိ.

แม้สหายผู้ไม่มีความสามารถ จะทำอะไรได้ด้วยเดช, ไฟที่ลุกโพลงในที่ไม่มีลม ย่อมดับไปเอง.

၁၃၄.

๑๓๔.

န ရညာ သမကံ ဘုဉ္ဇေ,ကာမဘောဂံ ကုဒါစနံ;

အာကပ္ပံ ရသ ဘုတ္တိံဝါ,မာလာ ဂန္ဓ ဝိလေပနံ;

ဝတ္ထံ သဗ္ဗအလင်္ကာရံ,န ရညာ သဒိသံ ကရေ.

ไม่พึงบริโภคกามโภคะเสมอด้วยพระราชาในกาลไหนๆ, ไม่พึงทำกิริยาอาการ การบริโภครส พวงมาลัย ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องนุ่งห่ม และเครื่องประดับทุกอย่างให้เสมอด้วยพระราชา.

၁၃၅.

๑๓๕.

န မေ ရာဇာ သခါ ဟောတိ,န ရာဇာ ဟောတိ မေထုနော;

ဧသော သာမိကော မယှန္တိ,စိတ္တေ နိဋ္ဌံ သုထာပယေ.

พระราชาไม่เป็นสหายของเรา, พระราชาไม่เป็นญาติของเรา, พระราชาผู้นี้เป็นนายของเรา, พึงตั้งความมั่นคงไว้ในใจ.

၁၃၆.

๑๓๖.

နာတိဒူရေ ဘဇေ ရညော,နာစ္စာသန္နောပဝါတကေ;

ဥဇုကေ နာတိနိန္နေ စ,န ဘဇေ ဥစ္စမာသနေ.ဆဒေါသေ ဝဇ္ဇေ သေဝကော,တိဋ္ဌေ အဂ္ဂိံဝ သံယတော.

ไม่พึงเข้าเฝ้าพระราชาในที่ไกลเกินไป, ไม่พึงเข้าเฝ้าในที่ใกล้เกินไปหรือในที่เหนือลม, ไม่พึงอยู่ตรงหน้าพอดีหรือในที่ต่ำเกินไป, ไม่พึงนั่งบนอาสนะสูง. ผู้รับใช้พึงเว้นโทษ ๖ ประการนี้ และพึงระมัดระวังตนเหมือนอยู่ใกล้ไฟ.

၁၃၇.

๑๓๗.

ဂုဏီ သဗ္ဗညု တုလျောပိ,နသောဘတိ အနိဿယော;

အနဂ္ဃမောပိ [Pg.30] မဏိသေဋ္ဌော,ဟေမံ နိဿာယ သောဘတိ.

ผู้มีคุณธรรม แม้จะมีความรู้เสมอด้วยพระสัพพัญญู ก็ไม่งดงามหากขาดที่พึ่ง, แม้มณีอันประเสริฐที่หาค่ามิได้ ก็งดงามได้เพราะอาศัยทอง.

ရာဇကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

หมวดพระราชาจบแล้ว

၇. ပကိဏ္ဏကကဏ္ဍော

๗. หมวดเบ็ดเตล็ด

၁၃၈.

๑๓๘.

ဣတ္ထိမိဿေ ကုတောသီလံ,မံသ ဘက္ခေ ကုတောဒယာ;

သုရာ ပါနေ ကုတောသစ္စံ,မဟာလောဘေ ကုတောဟိရီ;

မဟာတန္ဒေ ကုတောသိပ္ပံ,မဟာ ကောဓေ ကုတောဓနံ.

ในหมู่สตรีจะหาศีลได้ที่ไหน, ในผู้กินเนื้อจะหาความเมตตาได้ที่ไหน, ในผู้ดื่มสุราจะหาความสัตย์ได้ที่ไหน, ในผู้มีความโลภมากจะหาความละอายได้ที่ไหน, ในผู้มีความเกียจคร้านมากจะหาศิลปวิทยาได้ที่ไหน, ในผู้มีความโกรธมากจะหาทรัพย์ได้ที่ไหน

၁၃၉.

๑๓๙.

သုရာ ယောဂေါ ဝိကာလော စ,သမဇ္ဇ စရဏာလသံ;

ခိဍ္ဍာဓုတ္တော ပါပမိတ္တော,ဘောဂနာသမုခါ ဣမေ.

การดื่มสุราและการเที่ยวในเวลาวิกาล, การเที่ยวดูมหรสพและความเกียจคร้าน, การเป็นนักเลงการพนัน และการมีมิตรชั่ว, เหล่านี้เป็นทางแห่งความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์

၁၄၀.

๑๔๐.

ဒိဝါ နာဒိက္ခာ ဝတ္တဗ္ဗံ,ရတ္တော နာဝစနေန စ;

သဉ္စရေယျ ဘယာ ဘီတော,ဝနေ ဝနစရီ ယထာ.

ในเวลากลางวันไม่ควรชี้ทิศ, ในเวลากลางคืนไม่ควรพูด, พึงเที่ยวไปอย่างหวาดกลัวต่อภัย, เหมือนคนเที่ยวป่าในป่าฉะนั้น

၁၄၁.

๑๔๑.

ဇီဝန္တာပိ မတာပဉ္စ,ဗျာသေန ပရိကိတ္တိတာ;

ဒုက္ခိတော [Pg.31] ဗျာဓိတောမူဠှော,ဣဏဝါ နိတျသေဝကော.

คน ๕ จำพวก แม้ยังมีชีวิตอยู่ก็ชื่อว่าตายแล้ว ตามที่พระวยาสะกล่าวไว้ คือ ผู้มีความทุกข์, ผู้มีโรคเรื้อรัง, ผู้โง่เขลา, ผู้มีหนี้, และผู้รับใช้ผู้อื่นเป็นนิตย์

၁၄၂.

๑๔๒.

အနာဂတံ ဘယံ ဒိသွာ,ဒူရတော ပရိဝဇ္ဇယေ;

အာဂတဉ္စ ဘယံ ဒိသွာ,အ ဘီတော ဟောတိ ပဏ္ဍိတော.

เมื่อเห็นภัยที่ยังมาไม่ถึง พึงหลีกเลี่ยงเสียแต่ไกล, แต่เมื่อภัยมาถึงแล้ว บัณฑิตย่อมไม่หวาดกลัว

၁၄၃.

๑๔๓.

နိဒ္ဒါလုကော ပမတ္တောစ,သုခတ္တော ရောဂဝါလသော;

မဟိစ္ဆော ကမ္မာရာမောစ,သတ္တေ တေ သတ္ထဝဇ္ဇိတာ.

คนขี้เซา, คนประมาท, คนรักความสบาย, คนมีโรค, คนเกียจคร้าน, คนมีความปรารถนามาก, และคนยินดีในการงาน, คน ๗ จำพวกเหล่านั้น ย่อมเว้นจากการเรียนรู้

၁၄၄.

๑๔๔.

ဒုဂ္ဂတံ ဂစ္ဆ ဟေ လာဘ,လာဘီ လာဘေန ပူရတိ;

ထလေ ပဝဿ ပဇ္ဇုန္န,သိန္ဓု အာပေန ပူရတိ;

နတ္ထိဒံ ကမ္မပ္ပဓာနကံ.

โอ้ ลาภเอ๋ย จงไปสู่คนยากจนเถิด, ผู้มีลาภย่อมเต็มไปด้วยลาภอยู่แล้ว, โอ้ เมฆฝนเอ๋ย จงตกบนที่ดอนเถิด, มหาสมุทรย่อมเต็มไปด้วยน้ำอยู่แล้ว, กรรมเป็นประธานในเรื่องนี้ไม่มี

၁၄၅.

๑๔๕.

န ဟိ ကောစိ ကတေ ကိစ္စေ,ကတ္တာရံ သမုပေက္ခတေ;

တသ္မာ သဗ္ဗာနိ ကိစ္စာနိ,သာဝ သေသေန ကာရယေ.

เมื่อกิจทำเสร็จแล้ว ไม่มีใครจะเหลียวแลผู้ทำเลย เพราะฉะนั้น กิจทั้งปวงพึงทำโดยให้มีส่วนเหลืออยู่บ้าง

၁၄၆.

๑๔๖.

တူလံ သလ္လဟုကံ လောကေ,တတော စာပလ္လ-ဇာတိကော;

တတော [Pg.32] ဝုဍ္ဎ မနောဝါဒေါ,ပမတ္တော ဗုဒ္ဓသာသနေ.

ปุยนุ่นเบาที่สุดในโลก, ที่เบากว่านั้นคือคนโลเล, ที่เบากว่านั้นคือคำสอนของคนแก่, และคนผู้ประมาทในพระพุทธศาสนา

၁၄၇.

๑๔๗.

ပါသာဏဆတ္တံ ဂရုကံ,တတော ဒေဝါနစိက္ခဏံ;

တတော ဝုဍ္ဎာနမောဝါဒေါ,တတော ဗုဒ္ဓဿ သာသနံ.

ร่มหินหนักที่สุด, ที่หนักกว่านั้นคือคำสอนของเทวดา, ที่หนักกว่านั้นคือโอวาทของคนแก่, ที่หนักกว่านั้นคือพระพุทธศาสนา

၁၄၈.

๑๔๘.

ကာယဿ ဒက္ခိဏ ဟတ္ထော,ဒေါသော ဧတ္ထ ကနိဋ္ဌကော;

ကဏ္ဏ ဃာနာန-မက္ခီနံ,ဝါမော တု ပါဒ-ပါသကော.

มือขวาของร่างกาย, แขนและนิ้วก้อย; หู จมูก และดวงตา, ส่วนเท้าซ้ายเป็นเครื่องผูก

၁၄၉.

๑๔๙.

တမ္ဗူလဿ မဇ္ဈ ပတ္တေ,ကုဝေရော ရက္ခတီ သဒါ;

မူလမှိ ရက္ခတိ ယက္ခော,အဂ္ဂမှိ ကာလကဏ္ဏိကာ;

တာနိ ဘုဉ္ဇေယျ ဆိန္ဒိတွာ,သိရီ ဧဝံ ပဝဍ္ဎတိ.

ที่กลางใบพลู ท้าวเวสสุวรรณรักษาอยู่เสมอ, ที่โคนยักษ์รักษาอยู่, ที่ปลายมีกาลกิณีอยู่, พึงเด็ดส่วนเหล่านั้นทิ้งเสียแล้วจึงเคี้ยว, สิริมงคลย่อมเจริญด้วยประการฉะนี้

၁၅၀.

๑๕๐.

သမ္ပုဏ္ဏရက္ခော ဗြဟ္မာဝ,အစ္စုရက္ခော စ ဗိဿဏော;

တသ္မာ ဟိ တေ ပူဇယန္တု,သဒါ မာနေန္တိ တံ နရံ.

พระพรหมย่อมรักษาอย่างเต็มที่ และพระวิษณุย่อมรักษาอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้น เทพเหล่านั้นย่อมบูชาและนับถือบุคคลนั้นเสมอ

၁၅၁.

๑๕๑.

ဂေါဏာ [Pg.33] ဟိ သဗ္ဗဂိဟီနံ,ပေါသကာ ဘောဂဒါယကာ;

တသ္မာ ဟိ မာတာ ပိတူဝ,မာနယေ သက္ကရေယျ စ.

โคทั้งหลายเป็นผู้เลี้ยงดูและให้โภคทรัพย์แก่คฤหัสถ์ทั้งปวง, เพราะฉะนั้น พึงเคารพและสักการะโคเหล่านั้นเหมือนมารดาบิดา

၁၅၂.

๑๕๒.

ယေစ ခါဒန္တိ ဂေါမံသံ,မာတု မံသံဝ ခါဒရေ;

မတေသု တေသု ဂိဇ္ဈာနံ,ဒဒေ သောတေ စ ဝါဟယေ.

ผู้ใดกินเนื้อโค ชื่อว่ากินเนื้อของมารดา, เมื่อคนเหล่านั้นตายแล้ว พึงให้เนื้อแก่แร้งและพึงลอยร่างไปในกระแสน้ำ

၁၅၃.

๑๕๓.

ဂုရုသိဒ္ဓေါ သိပ္ပာရမ္ဘော,ရဝိ သောကြာ စ မဇ္ဈိမော;

န သိပ္ပော ဗုဒ္ဓစန္ဒရော,သောရီ အင်္ဂါစ မရဏံ.

การเริ่มเรียนศิลปะในวันพฤหัสบดีจะสำเร็จผล, วันอาทิตย์และวันศุกร์เป็นปานกลาง, วันพุธและวันจันทร์ไม่ควรเรียน, วันเสาร์และวันอังคารจะถึงความตาย

၁၅၄.

๑๕๔.

အဋ္ဌမိယံ ဂုရုံ ဟန္တိ,သိဿံ ဟန္တိ စတုဒ္ဒသိံ;

သိပ္ပံ ဟန္တိ ဒသ သိပ္ပံ,မာတာပိတာ စ ပုဏ္ဏမိံ.

วัน ๘ ค่ำย่อมฆ่าครู, วัน ๑๔ ค่ำย่อมฆ่าศิษย์, วัน ๑๐ ค่ำย่อมฆ่าศิลปะ, และวันเพ็ญย่อมฆ่ามารดาบิดา

၁၅၅.

๑๕๕.

နာဠိကံ သတ္တ နဘုဉ္ဇေ,န လာဗုံ နဝမံ တထာ;

ဒွါဒသ ပြိန္နံတြိမိနံ,ဘုဉ္ဇေ သိပ္ပံ ဝိနဿတိ.

ไม่ควรกินผักบุ้งในวัน ๗ ค่ำ, ไม่ควรกินน้ำเต้าในวัน ๙ ค่ำ, ในวัน ๑๒ ค่ำและวัน ๓ ค่ำ ถ้ากินศิลปะย่อมพินาศ

၁၅၆.

๑๕๖.

ဧကံ [Pg.34] စဇေ ကုလအတ္ထံ,ဂါမဿတ္ထံ ကုဝံ စဇေ;

ဂါမ စဇေ ဇနပဒတ္ထံ,အတ္တတ္ထံ ပထဝိံ စဇေ.

พึงสละคนหนึ่งเพื่อประโยชน์แก่ตระกูล, พึงสละตระกูลเพื่อประโยชน์แก่หมู่บ้าน, พึงสละหมู่บ้านเพื่อประโยชน์แก่ชนบท, พึงสละแผ่นดินเพื่อประโยชน์แก่ตน

၁၅၇.

๑๕๗.

ဒေသံ ဩဿဇ္ဇ ဂစ္ဆန္တိ,သီဟော သပ္ပုရိသော ဂဇော;

တတ္ထေဝ နိဓနံ ယန္တိ,ကာကော ကာပုရိသော မိဂေါ.

ราชสีห์ สัตบุรุษ และช้าง ย่อมละทิ้งถิ่นเดิมไป, ส่วนกา คนชั่ว และเนื้อ ย่อมถึงความพินาศในที่เดิมนั่นเอง

၁၅၈.

๑๕๘.

ယမှိ ပဒေသေ န မာနော,န ပေမံ န စ ဗန္ဓဝါ;

န စ ဝိဇ္ဇာဂါဟော ကောစိ,န တတ္ထ ဝသနံ ကရေ.

ในถิ่นใดไม่มีความเคารพ, ไม่มีความรัก, ไม่มีญาติพี่น้อง, และไม่มีการเล่าเรียนวิชาความรู้, ไม่ควรอาศัยอยู่ในถิ่นนั้น

၁၅၉.

๑๕๙.

စရတျေကေန ပါဒေန,တိဋ္ဌတျေကေန ပဏ္ဍိတော;

အ နိသမ္မ ပရံ ဌာနံ,န ပုဗ္ဗမာလယံ ဇဟေ.

บัณฑิตย่อมก้าวไปด้วยเท้าข้างหนึ่ง และยืนด้วยเท้าอีกข้างหนึ่ง, เมื่อยังไม่พิจารณาที่อยู่ใหม่ให้ดี ไม่พึงละทิ้งที่อยู่เดิม

၁၆၀.

๑๖๐.

ဓန ဓည ပယောဂေသု,တထာ ဝိဇ္ဇာဂမေသု စ;

ဒူတေသု အပစာရေသု,စဇ္ဇာ လဇ္ဇာ တဒါ ဘဝေ.

ในการใช้จ่ายทรัพย์และข้าวเปลือก, ในการเล่าเรียนวิชาความรู้, ในการส่งทูต และในการคบหาสมาคม, พึงละความละอายเสียในกาลนั้น

၁၆၁.

๑๖๑.

ဒွိ [Pg.35] ဂုဏော ထီနမာဟာရော,ဗုဒ္ဓိစာပိ စတုဂ္ဂုဏော;

ဆဂ္ဂုဏော ဟောတိ ဝါယာမော,ကာမောတွဋ္ဌ-ဂုဏော ဘဝေ.

อาหารของสตรีมีมากกว่าบุรุษ ๒ เท่า, ปัญญามีมากกว่า ๔ เท่า, ความเพียรมีมากกว่า ๖ เท่า, และความใคร่มีมากกว่า ๘ เท่า

၁၆၂.

๑๖๒.

ပဗ္ဗေ ပဗ္ဗေ ကမေနုစ္ဆု,ဝိသေသရသဝါဂ္ဂတော;

တထာ သုမေတ္တိကော သာဓု,ဝိပရီတောဝ ဒုဇ္ဇနော.

อ้อยย่อมมีรสหวานขึ้นตามลำดับข้อ, บัณฑิตผู้มีมิตรดีก็เช่นกัน, ส่วนคนชั่วย่อมมีลักษณะตรงกันข้าม

၁၆၃.

๑๖๓.

ကဿကော ဝါဏိဇော မစ္စော,သမဏော သုတ သီလဝါ;

တေသု ဝိပုလ ဇာတေသု,ရဋ္ဌမ္ပိ ဝိပုလံ သိယာ.

ชาวนา พ่อค้า ข้าราชการ, สมณะผู้เป็นพหูสูตและมีศีล, เมื่อบุคคลเหล่านี้มีอยู่มาก, บ้านเมืองก็ย่อมเจริญรุ่งเรือง

၁၆၄.

๑๖๔.

အသဇ္ဈာယ မလာ မန္တာ,အနုဋ္ဌာန မလာ ဃရာ;

မလံ ဝဏ္ဏဿ ကောသဇ္ဇံ,ပမာဒေါ ရက္ခတော မလံ.

มนต์มีความไม่ท่องบ่นเป็นมลทิน, เรือนมีความไม่ดูแลเป็นมลทิน, ความเกียจคร้านเป็นมลทินของผิวพรรณ, ความประมาทเป็นมลทินของผู้รักษา

၁၆၅.

๑๖๕.

ဟီနာနံ ဂစ္ဆတေ ဝိတ္တံ,ဝီရာနံ သန္တကတ္တနံ;

ဝဒန္တိ စ ဟီနာ ဇနာ,ပုဗ္ဗ-ကမ္မပ္ပဓာနကာ.

ทรัพย์ย่อมตกไปอยู่ในมือของคนเลว, ความสงบย่อมมีแก่คนกล้าหาญ, และคนเลวย่อมกล่าวว่า กรรมเก่าเป็นตัวกำหนด

၁၆၆.

๑๖๖.

န [Pg.36] ဝဒန္တိ စေဝံဓီရာ,ဝါယမိံသု သဗ္ဗကမ္မေ;

န စေ သိဇ္ဈတိ တံ ကမ္မံ,အ-ဖလံ ဧဝ ကော ဒေါသော.

ผู้มีปัญญาทั้งหลายย่อมไม่กล่าวอย่างนี้ว่า 'ได้พยายามในกิจทั้งปวงแล้ว หากกิจนั้นไม่สำเร็จ ความไม่มีผลนั้นจะเป็นโทษอะไรเล่า'

၁၆၇.

๑๖๗.

နီစံ ကုလံ နိပညံ ဝါ,နိရူပံ နိဗလံ သမံ;

ဣမံ ကာလံ ဆုတ္တကာလံ,ဓနမေဝ ဝိသေသကံ.

ตระกูลต่ำ หรือไร้ปัญญา ไร้รูป ไร้กำลัง ก็ตาม ในกาลนี้ซึ่งเป็นกาลอันเลวทราม ทรัพย์เท่านั้นเป็นเครื่องทำให้วิเศษ

ပကိဏ္ဏကကဏ္ဍော နိဋ္ဌိတော.

หมวดเบ็ดเตล็ด จบแล้ว

ပဏ္ဍိတော သုဇနော ကဏ္ဍော,ဒုဇ္ဇနော မိတ္တ-ဣတ္ထိ စ;

ရာဇာ ပကိဏ္ဏကော စာတိ,သတ္တ-ကဏ္ဍ-ဝိဘူသိတံ.

ประดับด้วย ๗ หมวด คือ หมวดบัณฑิต หมวดสัตบุรุษ หมวดอสัตบุรุษ หมวดมิตร หมวดสตรี หมวดพระราชา และหมวดเบ็ดเตล็ด

ဝိသုဒ္ဓါ စာရ-ထေရေန,ဝိသုဒ္ဓါရာမ-ဝါသိနာ;

သဗ္ဗ-ကုလာနမတ္ထာယ,ဝိသောဓိတံ ပထက္ခယေ.

อันพระเถระผู้มีจริยาบริสุทธิ์ ผู้อยู่ในวิสุทธาราม ชำระแล้วเพื่อประโยชน์แก่ตระกูลทั้งปวง ในตอนท้ายของคัมภีร์