Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
Mahārahanīti
Paṇḍitakathā
1.
Mahāraharahaṃ [Pg.1] sakya,Muniṃ nīvaraṇā taṇhā;
Muttaṃ muttaṃ sudassanaṃ,Vande bodhivaraṃ varaṃ.
2.
Muninā [Pg.2] munināgena,Duṭṭhapabbajjitā jitā;
Yathā yathāasaddhamma-Puraṇā puraṇādayo.
3.
Tathā tathāgatovādā,Nugate lokanītiyaṃ;
Katayogena vidūnā,Jeyyovānattha kārino.
4.
Nitīdha [Pg.3] jantunaṃ sāro,Mittācariyāca pītarā;
Nītimā subuddhi byatto,Sutavā atthadassimā.
5.
Kaviheraññakā katvā,Suttattaṃ satthakañcanaṃ;
Gajjapajjādyālaṅkāraṃ,Karontīdha manorammaṃ.
6.
Vutyaṃ [Pg.4] visadañāṇassa,Ñāto atthotarassa na;
Surappabhāya ādāso,Chāyaṃ disse na mākare.
7.
Mahātejopi tejoyaṃ,Mattikaṃ namudukaṃkaro;
Āpo āpeti mudukaṃ,Sādhuvācāca kakkhaḷaṃ.
8.
Mudunāva [Pg.5] ripuṃ jeti,Mudunā jeti dāruṇaṃ;
Nosiddhaṃ mudunā kiñci,Yatvato mudunā jaye.
9.
Candanaṃ sītalaṃ loke,Tato candaṃva sītalaṃ;
Candanacandasītamhā,Vākyaṃ sādhusubhāsitaṃ.
10.
Pattakalloditaṃ [Pg.6] appaṃ,Vākyaṃ subhāsitaṃ bhave;
Khudditassa kadannaṃpi,Suttaṃ sāduraso siyā.
11.
Satthakāpi bahūvācā,Nādarā bahubhāṇino;
Sopakāramudāsīnaṃ,Nanudiṭṭhaṃ nadījalaṃ.
12.
Saṃsāravisarukkhassa[Pg.7],Dvayamevāmataṃphalaṃ;
Subhāsitassasārādo,Sādhūhirasamāgamo.
13.
Pāsāṇachattaṃ garukaṃ,Tato devānacikkhanā;
Tato vuḍḍhānamovādo,Tato buddhassa sāsanaṃ;
14.
Tulaṃ [Pg.8] sallahukaṃ loke,Tato capalajātiko;
Tatonovādiko tato,Yati dhammepamādako.
15.
Aha gacchati hāyantī,Sattānamidha jīvitaṃ;
Tasmāhi māpamattatvaṃ,Gacchantu jinasāsane.
16.
Paṇḍitassa pasaṃsāya,Daṇḍobālena dīyate;
Paṇḍito paṇḍiteneva,Vaṇṇitova suvaṇṇito.
17.
Satesu [Pg.9] jāyate sūro,Sahassesuca paṇḍito;
Vuttā satasahassesu,Dātā bhavativā navā.
18.
Bhūpattaṃca paṇḍitattañca,Nevatulyaṃ kadācipi;
Sadesepūjito rājā,Buddho sabbatthapūjito.
19.
Kvātibhāro [Pg.10] samatthānaṃ,Kiṃdūro byavahārinaṃ;
Kovideso savijjānaṃ,Koparo piyavādinaṃ.
20.
Nanu te yevasantā no,Sāgarā nakulācalā;
Appampi mariyādaṃ ye,Saṃvaṭṭevi jahantino.
21.
Palayetītamariyādā[Pg.11],Bhavantikira sāgarā;
Mariyādātikaṃ sādhu,Naicchanti palayepi.
22.
Sataṃ dīghāyukaṃ sabba,Sattānaṃ sukhakāraṇaṃ;
Asataṃpana sabbesaṃ,Dukkhahetu nasaṃsayo.
23.
Pāmokkhe [Pg.12] sujane sante,Sabbepi sujanā janā;
Jātekasmiṃsāragandhe,Sabbe gandhamayā dumā.
24.
Attanā yadi ekena,Vinatena mahājanā;
Vinayaṃ yanti sabbepi,Ko taṃ nāseyya paṇḍito.
25.
Sarīrassa [Pg.13] guṇānañca,Dūramaccanta mantaraṃ;
Sarīraṃ khaṇaviddhaṃsi,Kappantiṭṭhāyino guṇā.
26.
Yadi niccamaniccena,Nimalaṃ malavāhinā;
Yo so kāyena labhetha,Kiṃnaladdhaṃ bhave nukiṃ.
27.
Dhammatthakāmamokkhānaṃ,Pāṇaṃ saṃsiddhikāraṇaṃ;
Tannighātā kinnahataṃ,Rakkhanā kinnarakkhitaṃ.
28.
Attā [Pg.14] bandhu manussassa,Ripu attāva jantunaṃ;
Attāva niyato ñāti,Attāva niyato ripu.
29.
Attanoparicāgena,Yaṃsitamanurakkhanaṃ;
Karonti sajjanāyeva,Na taṃ nītimatā mataṃ.
30.
Tiṇāni [Pg.15] bhūmirudakaṃ,Catutthī vākyasuṭṭhutā;
Etāni hi sataṃgehe,Nochindante kadācipi.
31.
Ambuṃ pivantino najjo,Rukkho khādatino phalaṃ;
Megho kvacipi no sassaṃ,Paratthāya sataṃdhanaṃ.
32.
Sataṃ pharusavācāhi,Nayāti vikatiṃ mano;
Tiṇukkāhi nasakkāva,Tāpetuṃ sāgare jalaṃ.
33.
Sampatyaṃ [Pg.16] mahattaṃceto,Bhavatyuppalakomalaṃ;
Vippatyañca mahāsele,Silāsaṅghādakakkaso.
34.
Atthaṃ mahantamāpajja,Vijjaṃ sampattimevaca;
Careyyāmānathaddhoyo,Paṇḍito so pavuccati.
35.
Nālabbhamabhipatthenti[Pg.17],Naṭṭhampi nacasocare;
Vippatyañca namuyhanti,Yenarā teva paṇḍito.
36.
Gaṇṭhiṭṭhāne ekapade,Nātimaññeyya paṇḍito;
Kiṃ akko veḷupabbhāro,Timahādīpabhānudo.
37.
Guṇadosesumekena,Natthi koci vivajjito;
Sukhumālassa padumassa,Naḷā bhavati kakkasā.
38.
Sumahantāni [Pg.18] satthāni,Dhārayanto bahussutā;
Chettāro saṃsayānantu,Kilante lobhamohatā.
39.
Dosampi saguṇe disvā,Guṇavādī vadantino;
Na loko vijjamānampi,Cande passati lañchanaṃ.
40.
Nipuṇe [Pg.19] sutameseyya,Vicinitvā sutatthiko;
Bhattaṃ hukkhaliyaṃ pakkaṃ,Bhājanaṃpi tathā bhave.
41.
Guṇā kubbanti dūtattaṃ,Dūrepi vasataṃ sataṃ;
Ketake gandha ghāsāya,Gacchanti bhamarā sayaṃ.
42.
Paṇḍito sutasampanno,Yatthaatthīti cesuto;
Mahussāhena taṃṭhānaṃ,Gantabbaṃ sutaresinā.
43.
Sabbasutaṃ [Pg.20] madhīyetha,Hīnamukkaṭṭha majjhimaṃ;
Sabbassaatthaṃ jāneyya,Naca sabbaṃ payojaye;
Hoti tādisakokālo,Yattha atthāvahaṃ sutaṃ.
44.
Ṭhito cirattanaṃ nīre,Sakkharo nantaraṃsuto;
Dabbho nīrantike jāto,Sabbakālantaraṃsuto.
45.
Vasuṃ [Pg.21] gaṇhanti dūraṭṭhā,Pabbate ratanocite;
Na milakkhā samīpaṭṭhā,Evaṃ bālā bahussute.
46.
Hiraññena migānaṃva,Susīlaṃpi asīlino;
Adhammikassa dhammena,Bālānaṃpi sutena kiṃ.
47.
Sutena [Pg.22] hadayaṭṭhena,Khalo nevasusīlavā;
Madhunā koṭaraṭṭhena,Nimbo kiṃ madhurāyate.
48.
Sakiṃpi viññu dhīrena,Karoti sahasaṅgamaṃ;
Attatthañca paratthañca,Nibbānantaṃ sukhaṃ labhe.
49.
Haṃso majjhe nakākānaṃ,Sīho gunnaṃ nasobhati;
Gadrabhānaṃ turaṅgono,Bālānañca napaṇḍito.
50.
Ākiṇṇopi [Pg.23] asabbhīva,Asaṃsaṭṭhova bhaddako;
Bahunā sannajātena,Gacche nummattakenidha.
51.
Nadītire khatekūpe,Araṇītālavaṇṭake;
Navade āpādi natthīti,Mukheca vacanaṃ tathā.
52.
Sutasanniccayā [Pg.24] dhīrā,Tuṇhibhūtā apucchitā;
Puṇṇā subhāsitenāpi,Ghaṇḍādyaghaṭitāyathā.
53.
Apuṭṭho paṇḍito bherī,Pajjunno hoti pucchito;
Bālo puṭṭho apuṭṭhoca,Bahuṃ vikattate sadā.
54.
Sampannaguṇā laṅkāro,Sabbasatta hitāvaho;
Nacareyya parattatthaṃ,Kuto so paṇḍito bhave.
55.
Saparatthaṃ [Pg.25] care dhīro,Asakkonto sakaṃ care;
Tathāpica asakkonto,Pāpāttānaṃ viyojaye.
56.
Bālecummattake bhūpe,Gurumātāpitūsvapi;
Nadosaṃ kariyā pañño,Saṅgheca jeṭṭhabhātari.
57.
Atthanāsaṃ [Pg.26] manotāpaṃ,Ghareduccaritānica;
Vañcanaṃ avamānañca,Matimā napakāsaye.
58.
Paradānaṃ janettīva,Leṭṭuva paradabbakaṃ;
Attāva sabbabhūtāni,Yo passati so passati.
59.
Parūpavāde padhiro,Paravajjesvalocano;
Paṅgulo aññanārīsu,Dussakappesvacetano.
60.
Sabbaṃ suṇāti sotena,Sabbaṃ passati cakkhunā;
Nacadiṭṭhaṃ sutaṃ dhīro,Sabbaṃ uccitumarahati.
61.
Cakkhumassa yathāandho,Sotavā padhiroyathā;
Paññāvāssa yathāmūgo,Balavā dubbaloriva;
Atha atthesamuppanne,Sayetha matasāyitaṃ.
62.
Pāpamitte [Pg.28] vivajjetvā,Bhajeyyu ttamapuggalaṃ;
Ovādecassa tiṭṭheyya,Patthento acalaṃsukhaṃ.
63.
Sususā sutavaḍḍhanaṃ,Sutaṃ paññāyavaḍḍhanaṃ;
Paññāya atthaṃ jānāti,Ñāto attho sukhāvaho.
64.
Pāmojja [Pg.29] karaṇaṃ ṭhānaṃ,Pasaṃsāvahanaṃsukhaṃ;
Phalānisaṃso bhāveti,Vahanto porissaṃdhuraṃ.
65.
Atisītaṃ atiuṇhaṃ,Atisāya midaṃahu;
Iti visaṭṭha kammante,Khaṇā accanti māṇave.
66.
Yoca [Pg.30] sītañca uṇhañca,Tiṇātiyo namaññati;
Karaṃ purisa kiccāni,So sukhā navihāyati.
67.
Yasalābhaṃ jigīsantaṃ,Naraṃ vajjenti dūrato;
Apatthetvāna te tasmā,Taṃmaggaṃ maggaye budho.
68.
Desamosajja gacchanti,Sīhā sappurisā gajā;
Tattheva nidhanaṃ yanti,Kākā kāpurisā migā.
69.
Yasmiṃdese [Pg.31] nasammāro,Napiti nacabandhavā;
Nacavijjāgamo koci,Natattha vasatī vasse.
70.
Dhanavā gaṇako rājā,Nadī vejjā imejanā;
Yattha pañca navijjante,Na tatthavasatī vase.
71.
Asanaṃ [Pg.32] bhayamantānaṃ,Maccānaṃ maraṇaṃ bhayaṃ;
Uttamānantusabbesaṃ,Avamānaṃ paraṃ bhayaṃ.
72.
Amānanā yattha siyā,Santānaṃ avamānanā;
Hīnasamānanāvāpi,Na tatthavasati vase.
73.
Yatthālasoca dakkhoca,Sūro bhīruca pūjito;
Na santā tattha vassanti,Avisesakarena ko.
74.
Dukkho [Pg.33] nivāso sambādhe,Ṭhāne asucisaṅkaṭe;
Tato rimhipiyānante,Tatoca akataññunaṃ.
75.
Siṅgīnaṃ pañcahatthena,Satena vājinaṃ caje;
Hatthīnantu sahassena,Desacāgena dujjane.
76.
Caje [Pg.34] ekaṃ kulassatthaṃ,Gāmassatthaṃ kulaṃ caje;
Gāmaṃ janapadassatthaṃ;
Attatthaṃ pathavī caje.
77.
Calatyekenapādena,Tiṭṭhatyekena paṇḍito;
Asamikhyaparaṃṭhānaṃ,Pubbamāyanaṃnacaje.
78.
Ṭhānabhaṭṭhā [Pg.35] nasobhanti,Dantākesāna khānarā;
Matimā itiviññāya,Saṭhānaṃ nacaje lahuṃ.
79.
Caje dhanaṃ aṅgavarassahetu,Aṅgaṃ caje jivitaṃ rakkhamāno;
Aṅgaṃ dhanaṃ jivitañcāpi sabbaṃ,Caje naro dhamma manussaranto.
80.
Sotaṃ [Pg.36] suteneva na kuṇḍalena,Dānena pāṇī natu kaṅkaṇena;
Ābhāti kāyo purisuttamassa,Paropakārena na candanena.
Sambhedakathā
81.
Sattha [Pg.37] kappavicārena,Kālo gacchati dhīmataṃ;
Byasanena asādhūnaṃ,Niddāya kalahenavā.
82.
Sokaṭhānasahassāni,Bhayaṭhānasatānica;
Divasedivase muḷhaṃ,Āvīsanti napaṇḍitaṃ.
83.
Atidīgho [Pg.38] mahāmuḷho,Majjhimoca vicakkhaṇo;
Vāsudevaṃ purakkhitvā,Sabbevāmanakā saṭṭhā.
84.
Na loke sobhate muḷho,Kevalattapasaṃsako;
Api sampihite kūpe,Katavijjo pakāsate.
85.
Madantadamanaṃ satthaṃ,Khalānaṃ kurute madaṃ;
Cakkhusaṅkhārakaṃ tejaṃ,Uluṅkāna mivandhakaṃ.
86.
Atyappamapi [Pg.39] sādhūnaṃ,Silālekheva tiṭṭhate;
Jalelekheva nīcānaṃ,Yaṃ kataṃ taṃpi nassati.
87.
Dabbamappaṃpi sādhūnaṃ,Jalaṃ kūpeva nissayo;
Bahuttaṃpi asādhūnaṃ,Naca vāriva aṇṇave.
88.
Duṭṭhacitto [Pg.40] panāhissa,Kodho pāsāṇalikkhito;
Kujjhitabbe sujanassa,Jalelekhā ciraṭṭhito.
89.
Bālassa jīvitaṃ pāpaṃ,Mitarassi taraṃ bhave;
Janakāyassa rājāva,Rājadhammova rājunaṃ.
90.
Sappādānaṃ balī sīho,Puḷāvako tato kippīlikā,Narā tato balī rājā,Sabbesa mantako balī.
91.
Bhūpoṇṇava [Pg.41] ggi thī sippi,Abhijjhālucapuggalo;
Etesaṃpi mahicchānaṃ,Mahicchitā aniccatā.
92.
Niddāluko asantuṭṭho,Akataññūca bhīruko;
Sakkuṇantina sācāraṃ,Sikkhituṃ te kadācipi.
93.
Niddālu [Pg.42] kāmarāmoca,Sukhito bhogavālaso;
Nicchanto kammarāmo ca,Sattete satthavajjitā.
94.
Samiddho dhanadhaññena,Kaṭṭho dakatiṇaggihi;
Sabbato duggatenaṭṭho,Tasmā nadukkataṃ kare.
95.
Puññapāpaphalaṃ [Pg.43] yo ce,Nasaddhahati saccato;
So ve khippaṃva attānaṃ,Ādāsatalamānaye.
96.
Samparāyikamatthaṃ yo,Nasaddhahati cepiso;
Āvāse sagga gāmīnaṃ,Mākkabhe kiṃnapassati.
97.
Mahantaṃ vaṭṭarukkhādiṃ,Khuddabījaṃ bahūphalaṃ;
Sakkhikatvā udikkheyya,Puññapāpakaro naro.
98.
Yassa [Pg.44] sallahukaṃ hoti,Gurusakkāramānanaṃ;
Tassa sallahukāyeva,Vijjāsampattisampadā.
99.
Upajjhācariyānañca,Mātāpitūnamevaca;
Sakkaccaṃ yonupaṭṭhāti,Suto tassapitādiso.
100.
Dese dese kulānīca,Desedese ca bandhavo;
Tādisaṃ sahajā yattha,Desaṃ passāminevatu.
101.
Puttaṃvā [Pg.45] bhātaraṃ duṭṭhaṃ,Anusāseyya nojahe;
Kiṃnu chejjaṃ karaṃpādaṃ,Littaṃ asucinā siyā;
102.
Bahuputte pitāeko,Avassaṃ poseti sadā;
Bahuputtā nasakkonti,Posetuṃ pitarekakaṃ.
103.
Atijātamanujātaṃ[Pg.46],Puttamicchanti paṇḍitā;
Avajātaṃ naicchanti,Yohoti kulagandhano.
104.
Pañcaṭhānāni sampassaṃ,Puttamicchanti paṇḍitā;
Jātovā no bharissati,Kiccaṃvā no karissati.
105.
Kulavaṃso [Pg.47] ciraṃ tiṭṭhe,Dāyajjaṃ paṭipaccati;
Athavāpana petānaṃ,Dakkhiṇaṃnupadassati.
106.
Antojāto dhanakkīto,Dāsabyopagato sayaṃ;
Dāsākaramarānīto,Ccevante catudhā siyuṃ.
107.
Dāsā pañceva corayya-Sakhañātyattasadisā;
Tathā viññūhi viññeyyā,Mittādārāca bandhavā.
108.
Tayova [Pg.48] paṇḍitā satthe,Ahamevātivādīca,Ahamapiti vādīca,Nāhantica imetayo.
109.
Vinā satthaṃ nagaccheyya,Sūro saṅkāmabhūmiyaṃ;
Paṇḍitaddhagū vāṇijjo,Videsagamano tathā.
110.
Sammā [Pg.49] upaparikkhitvā,Akkharesu padesuca;
Coraghāto siyā sisso,Guru coraṭṭakārako.
111.
Sādhuttaṃ sujanasamāgamā khalānaṃ,Sādhūnaṃ nakhalasamāgamā khalattaṃ;
Āmodaṃkusumabhavaṃdadhātibhūmi,Bhūgandhaṃ naca kusumāni dhārayanti.
112.
Saṭṭhena [Pg.50] mittaṃ kalusena dhammaṃ,Paropatāpena samiddhibhāvaṃ;
Sukhena vijjaṃ pharusena nāriṃ,Icchanti ye te navapaṇḍitāva.
Mittakathā
113.
Katvāna [Pg.51] kusalaṃkammaṃ,Katvācā kusalaṃ pure;
Sukhitadukkhitā honti,So bālo yo napassati.
114.
Sayaṃkatena pāpena,Aniṭṭhaṃ labhate phalaṃ;
Te me so me janentīti,Punāguṃ kurute jaḷo.
115.
Kālakhepena [Pg.52] hāpeti,Dānasīlādikaṃ jaḷo;
Athirampi thiraṃ maññe,Attānaṃ sassatīsamaṃ.
116.
Bālova pāpakaṃ katvā,Nataṃchaṭṭetumussahe;
Kiṃ byagghatādi gacchanto,Padaṃ makkhetumussahe.
117.
Paranassanato naṭṭho,Pureva paranāsako;
Sīghaṃvā dassanaṃ yāti,Tiṇaṃ pāsādajjhāpakaṃ.
118.
Bhojanā [Pg.53] methunā niddā,Gave poseca vijjati;
Vijjā viseso posassa,Tatohīno gosamo bhave.
119.
Muḷhasisso padesena,Kunārībharaṇenaca;
Khalasatthūhisaṃyogā,Paṇḍitopyavasīdati.
120.
Dvecimekaṇṭakā [Pg.54] tikkhā,Sarīrasobhitā kāme;
Nidhano yoca kāmeti,Yocakuppatyanissāro.
121.
Nidhanocāpi kāmeti,Dubbalo kalahaṃpiyo;
Mandasattho vivādatthi,Tividhaṃ muḷhalakkhaṇaṃ.
122.
Appasuto sute appe,Bahuṃmaññati mānavo;
Sindhudakama passanto,Kūpetoyaṃva maṇḍuko.
123.
Tadamināpi [Pg.55] jānāti,Sobbhesu padaresuca;
Sunantā yanti kusumbhā,Tuṇhīyanti mahodadhi.
124.
Yaṃ ūnakaṃ taṃ sunati,Yaṃ pūraṃ santameva taṃ;
Aḍḍhakumbhūpamo bālo,Rahato pūrova paṇḍito.
125.
Budhehibhāsamānopi[Pg.56],Khalo bahutaketavo;
Ghaṃsiyamāno aṅgāro,Nilamattaṃ nagacchati.
126.
Cārutā paradārāya,Dhanaṃ lokatappatiyā;
Pasutaṃ sādhunāsāya,Khale khalatarā guṇā.
127.
Ito [Pg.57] hassataraṃ loke,Kiñci tassa navijjati;
Dujjanotica yaṃāha,Sajjanaṃ dujjano sayaṃ.
128.
Rogaṇḍacaṅkuro tejo,Visamassataro ghaṇo;
Avināsiya samanti,Na khaloca sanissayaṃ.
129.
Navinā [Pg.58] paravādena,Ramante dujjanā khalu;
Na sā sabbarase bhutvā,Vinā vacce natussati.
130.
Tappate yāti sandhānaṃ,Davo bhavati vanataṃ;
Muduṃ dujjanacittaṃ kiṃ,Lohena upamīyate.
131.
Tasmā dujjanasaṃsaggaṃ,Āsīvisa mivoragaṃ;
Ārakā parivajjeyya,Bhūtikāmo vicakkhaṇo.
132.
Dujjanena [Pg.59] hi saṃsaggo,Sattutāpi nayujjate;
Tatto dahati aṅgāro,Santātu kālataṃkaro.
133.
Dujjano vajjanīyova,Vijjāyālaṅkatopi ce;
Maṇinā laṅkato santo,Sappo kiṃ nabhayaṅkaro.
134.
Aggino [Pg.60] dahato dāyaṃ,Sakhābhavati māluto;
Sova dīpaṃtu nāseti,Khale nattheva mittatā.
135.
Nasmase katapāpamhi,Nasmase alikavādini;
Nasmasettatthapaññamhi,Atisantepi nasmase.
136.
Māretuṃ kittakā sakkā,Dujjanā gagaṇūpamā;
Māritā kodhacittetu,Mārito honti dujjanā.
137.
Bhūmi [Pg.61] kaṇṭakasaṃkiṇṇā,Chādituṃ nevasakyate;
Upāhana mattakena,Channā bhavati medanī.
138.
Sattā sadāpasevanti,Sodakaṃ vāpiādikaṃ;
Sabhogaṃ sadhanañcevaṃ,Tucchāce te jahanti te.
139.
Dhanahīnaṃ [Pg.62] caje mitto,Puttadārā sahodarā;
Atthavantaṃva sevanti,Attho loke mahāsakhā.
140.
Na rūpinī na paññāṇo,Nakulīno padhānatā;
Kāle vipattisampatte,Dhanimāva visesatā.
141.
Kalyāṇamittaṃ [Pg.63] kantāraṃ,Yuddhaṃ sabhāyaṃ bhāsituṃ;
Asatthā gantu micchanti,Muḷhā tecaturojanā.
142.
Ahitā paṭisedhoca,Hitesuca payojanaṃ;
Byasanesva pariccāgo,Saṅkhepā mittalakkhaṇaṃ.
143.
Āture byasanepatte,Dubbhikkhe sattu viggahe;
Rājadvāre susāneca,Yo tiṭṭhati sabandhavo.
144.
So [Pg.64] bandhu yo hiteyutto,So pitā yo tu posako;
So ñāti yatra visāso,Sā bhariyā yatra nibbūti.
145.
Hitesino sumittoca,Viññūca dullabhā janā;
Yatho sadhaṃca sāduṃca,Rogahārīca sujano.
146.
Agaruko [Pg.65] anālasso,Asaṭṭhoca saccavā suci;
Aluddho atthakāmoca,Ediso suhaduttamo.
147.
Yo dhuvāni pariccajja,Adhūvānyupasevati;
Dhuvāpi tassa nassanti,Adhuvesu kathāvakā.
148.
Luddhamatthenagaṇheyya[Pg.66],Thaddha mañjalikammunā;
Chandānuvattiyā muḷhaṃ,Yathābhūtena paṇḍitaṃ.
149.
Uttamaṃ pāṇipātena,Sūraṃ bhedena vijaye;
Nicaṃ dabbapadānena,Vikkamena samaṃ jaye.
150.
Yassayassa hi yobhāvo,Tenatena hi taṃnaraṃ;
Anupavissa medhāvī,Khippamattavasaṃ naye.
151.
Yena [Pg.67] icchati sambandhaṃ,Tena tīṇi nakāraye;
Vivāda matthasambandhaṃ,Parokkhe dāradassanaṃ.
152.
Accābhikkhaṇasaṃsaggā,Asammosaraṇenaca;
Etena mittā jīranti,Akāle yācanāyaca.
153.
Tasmā [Pg.68] nābhikkhaṇaṃ gacche,Nacagacche cirāciraṃ;
Kālena yācaṃ yāceyya,Evaṃ mittā najīraye.
154.
Ete bhiyyo samaṃ yanti,Sandhi tesaṃ najīrati;
Yo adhippannaṃ sahati,Yoca jānāti desanaṃ.
155.
Sace santā vivādanti,Khippaṃ sandhiraye puna;
Bālā pattāva bhijjanti,Na te samathamajjhaguṃ.
156.
Yenamittena [Pg.69] saṃsaggo,Yogakkhemo vihīyati;
Pubbeva jjhābhavantassa,Rakkhe akkhiva paṇḍito.
157.
Yenamittena saṃsaggā,Yogakkhemo pavaḍḍhati;
Kareyyattasamaṃ vutti,Sabbakiccesu paṇḍito.
158.
Guṇo [Pg.70] sabbaññutulyopi,Sīdate ko anissayo;
Anaggha mapimāṇikkaṃ,Hemaṃ nissāya sobhate.
159.
Pabbepabbe kamenucchu,Visesarasivaggato;
Tathā sumittiko sādhu,Viparitova dujjano.
160.
Teneva muninā vuttaṃ,Yekecilokiyādhammā;
Tathā nibbānagāmīno,Santi lokuttarādhammā.
161.
Kalyāṇamitta [Pg.71]1 māgamma,Sabbe te honti pāṇinaṃ;
Tasmā kalyāṇamittesu,Kātabbo ādaro sadā.
162.
Yo ve kataññū katavediko dhiro,Kalyāṇamitto daḷhabhattica hoti;
Dukkhitassa sakkaccaṃ kareti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisāti vadanti.
163.
Yassahi [Pg.72] dhammaṃ puriso vijaññā,Yecassa kaṅkhaṃ vinayanti santo;
Tañhissa dīpañca parāyanañca,Na tena mittaṃ jirayetha pañño.
Nāyakakathā
164.
Kassako [Pg.73] vāṇijomacco,Samaṇo sutasīlavā;
Tesu vipulajātesu,Raṭṭhaṃpi vipulaṃ siyā.
165.
Tesu dubbalajātesu,Raṭṭhaṃpi dubbalaṃ siyā;
Tasmā raṭṭhaṃpi vipulaṃ,Dhāraye raṭṭhasāravā.
166.
Mahārukkhassa [Pg.74] phalino,Āmaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa najānāti,Bījañcassa vinassati.
167.
Mahārukkhupamaṃ raṭṭhaṃ,Yo adhammena sāsati;
Rasañcassa najānāti,Raṭṭhañcāpi vinassati.
168.
Mahārukkhassa phalino,Pakkaṃ chindati yo phalaṃ;
Rasañcassa vijānāti,Bījañcassa nanassati.
169.
Mahārukkhupamaṃ [Pg.75] raṭṭhaṃ,Dhammena yo pasāsati;
Rasañcassa vijānāti,Raṭṭhañcāpi nanassati.
170.
Janappadañca yorājā,Adhammena pasāsati;
Sabbo sadhihi sorājā,Viruddho hoti khattiyo.
171.
Tatheva [Pg.76] nigame hiṃsaṃ,Ye yuttā kayavikkaye;
Suṅkadānabalīkāre,Sa kosena virujjhati.
172.
Mahāravarakhettesu,Saṅga, me katanissame;
Ussite hiṃsayaṃ rājā,Sabalena virujjhati.
173.
Tatheva isayo hiṃso,Saṃyame brahmacāriyo;
Adhammacāri khattīyo,So saggena virujjhati.
174.
Sayaṃkatā [Pg.77] naparena,Mahānajjo juvakatā;
Issarena tathā raññā,Saraṭṭhe adhipaccatā.
175.
Pāpaṃvāpi hi puññaṃvā,Padhāno yaṃ karotice;
Lokopevaṃ karotyeva,Taṃ vijāneyya paṇḍito.
176.
Kacchapīnañca [Pg.78] macchīnaṃ,Kukkuṭīnañca dhenūnaṃ;
Puttaposā yathāhoti,Tathā maccesu rājūnaṃ.
177.
Anāyakā vinassanti,Nassanti bahunāyakā;
Thīnāyakā vinassanti,Nassanti susunāyakā.
178.
Bahuvo [Pg.79] yattha netāro,Sabbe paṇḍitamānino;
Sabbe mahattamicchanti,Kataṃ nesaṃ vinassati.
179.
Nodayāya vināsāya,Bahunāyakatā bhūsaṃ;
Nomilanti vinassanti,Padmā nyakkehisattahi.
180.
Asantuṭṭho yatī naṭṭho,Santuṭṭhoca mahīpati;
Salajjā gaṇikā naṭṭhā,Nilajjātu kulaṅganā.
181.
Na [Pg.80] gaṇassa ggato gacche,Siddhe kamme samaṃphalaṃ;
Kammavippatti cehoti,Mukharo tatra haññate.
182.
Padhiro ca tapassīni,Sūro raṇavaṇo tathā;
Majjapo patithī rājā,Ete nasaddahāmahaṃ.
183.
Jāneyya [Pg.81] pesane bhaccaṃ,Bandhavāpi bhayāgate;
Āpadāsu tathā mittaṃ,Dārañca vibhavakkhaye.
184.
Raṇā paccāgataṃ sūraṃ,Dhanañca gharamāgataṃ;
Jiṇṇa mannaṃ pasaṃseyya,Dārañca gatayobbanaṃ.
185.
Saddhāpemesu santesu,Nagaṇe māsakaṃ sataṃ;
Saddhāvemesva santesu,Māsakaṃpi sataṃ gaṇe.
186.
Adantadamanaṃ [Pg.82] dānaṃ,Dānaṃ sabbatthasādhakaṃ;
Dānena piyavācena,Unnamanti namantica.
187.
Dānaṃ sinehabhesajjaṃ,Maccheraṃ dussanosadhaṃ;
Dānaṃ yasassabhosajjaṃ,Maccheraṃ kappanosadhaṃ.
188.
Dubbhikkhe [Pg.83] annadātaṃca,Subhikkheca hiraññadaṃ;
Bhayecābhayatādānaṃ,Saggepi bahu maññate.
189.
Sataṃcakkhu sataṃkaṇṇā,Nāyakassa sutā sadā;
Tathāpi andhapadhīro;
Esā nāyakadhammatā.
190.
Khamā jāgariyu ṭṭhānaṃ,Saṃvibhāgo dayikkhaṇā;
Nāyakassa guṇāete,Icchitabbā hitatthinā.
191.
Paribhūto [Pg.84] mudū hoti,Atitikkhoca veravā;
Etañcaubhayaṃ ñatvā,Anumajjhaṃ samācare.
192.
Nekantamudunā sakkā,Ekantatikhiṇenavā;
Attaṃ mahante ṭhapetuṃ,Tasmā ubhaya mācare.
193.
Piṭṭhito [Pg.85] kkaṃ niseveyya,Kucchinātu hutāsanaṃ;
Sāmikaṃ sabbabhāvena,Paralokaṃ amāyāya.
194.
Naseve pharusaṃsāmiṃ,Taṃpi sevena macchariṃ;
Tato paggaṇhakaṃseve,Seve niggaṇhakaṃ tato;
195.
Na sā rājā yo ajeyyaṃ jināti,Na so sakhāyo sakhāraṃ jināti;
Na sā bhariyā patino virodhati,Na te vuttā ye nabharanti jiṇṇakaṃ.
196.
Na [Pg.86] sā sabhā yattha nasanti santo,Na te santo ye navadanti dhammaṃ;
Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,Dhammaṃ bhaṇantāva bhavanti santo.
197.
Sutassa rakkhā satatābhiyogo;
Kulassa vattaṃ purisassa vijjā;
Rañño pamādo pasamodhanassa,Thīnantu jānāmi na jātu rakkhaṃ.
Itthikathā
198.
Namātarā [Pg.89] dhītuyā vāpi,Bhagīniyā vicakkhaṇo;
Navivittāsane mante,Nārī māyāvinīnanu.
199.
Vijjutānañca lolattaṃ,Satthānañcatitikkhaṇaṃ;
Sīghataṃ vāyutejānaṃ,Anukubbanti nāriyo.
200.
Dviguṇo thīna māhāro,Buddhicāpi catugguṇo;
Chaguṇo hoti vāyāmo,Kāmotva ṭṭha guṇobhave.
201.
Ekamekāyaitthīyā,Aṭṭhaṭṭhapatino siyuṃ;
Sūrāca balavantoca,Sabbākāmarasāharā;
Kareyya navame chandaṃ,Unnattā hi napūrati.
202.
Lapanti [Pg.90] saddhimaññena,Passantaññaṃ savibbhamā;
Cittakaṃ cintayantaññaṃ,Nārīnaṃnāma ko piyo.
203.
Jivhāsahassiko yo hi,Jīve vassasataṃ naro;
Tena nikammuno vutto,Thīdoso kiṃkhayaṃgato.
204.
Aggi āpo thiyo muḷho,Sappo rājakulānica;
Payatanāpagantabbo,Maccupāṇaharāniti.
205.
Itthīnaṃ [Pg.91] dujjanā nañca,Visāsonopapajjate;
Vīsassa siṅgino roga,Nadīrājakulassaca.
206.
Satthaṃ sunicchitamatīpi vicintanīyaṃ,Svārādhitopya vanipo parisaṅkanīyo;
Hatthaṅgatāpi yuvatīparirakkhanīyā,Satthāvanīpayuvatīsu kutovasitthaṃ.
207.
Ayuttakammāraddhanaṃ virodho,Saṅghassa yuddhañca mahābalehi;
Vissāsakammaṃ pamādāsu niccaṃ,Dvārānimaccussa vadanti paññā.
208.
Vātaṃ jālena naro parāmase,Osiñce sāgaraṃ ekapāṇinā;
Sakenatālena janeyya ghosaṃ,Yo sabbabhāvaṃ pamadāsu osaje.
209.
Itthīpi [Pg.93] hi ekacciyā,Seyyā vuttāva muninā;
Bhaṇḍāna muttamaṃ itthī,Aggupaṭṭhāyikātica.
210.
Yo naṃ bharati sabbadā,Niccaṃ ātāpi ussuko;
Sabbakāmaharaṃ posaṃ,Bhattāraṃ nātimaññati.
211.
Nācāpi [Pg.94] sotthi bhattāraṃ,Issācārena rosaye;
Bhattuca garunosabbe,Paṭipūjeti paṇḍito.
212.
Uṭṭhāyikā anālāsā,Saṅgahitaparijjanā;
Bhattu manāpaṃ carati,Bhattakaṃ anurakkhati.
213.
Evaṃ vattati yānārī,Bhattuchandavasānugā;
Manāpānāma tedevā,Yattha sā upapajjati.
214.
Kokilānaṃ [Pg.95] saro rūpaṃ,Nārīrūpaṃ patibbataṃ;
Vijjā rūpa marūpānaṃ,Khamā rūpaṃ tapassīnaṃ.
215.
Āneya kulajaṃ pañño,Virūpamapi kaññakaṃ;
Hīnāyapi surūpāya,Vivāhaṃsadisaṃ kare.
216.
Visamhāmatamādeyya[Pg.96],Amajjamhāpikañcanaṃ;
Nicamhāpyuttamāvijjā,Ratanitthīpidukulā.
217.
Bālitthī makkhikātuṇḍaṃ,Isīnañca kamaṇḍaluṃ;
Setambu phalaṃ tambulaṃ,Nocchiṭṭhamupajāyate.
218.
Bālakko paṇṇadhūmoca,Vuddhitthī pallalodakaṃ;
Āyukkhayakaraṃ niccaṃ,Rattoca dadhibhojanaṃ.
219.
Thiyo [Pg.97] seveyya naccantaṃ,Sāduṃ bhuñjeyyanāhitaṃ;
Pūjaye mānaye vuddhe,Guruṃ māyāya nobhaje.
220.
Ācāro kula mākhyāti,Desa mākhyāti bhāsitaṃ;
Sambhavo pema mākhyāti,Deha mākhyātibhojanaṃ.
221.
Dehītivacanādvārā[Pg.98],Dehaṭṭhāpañcadevatā;
Sajja niyanti dhī kitti,Hirī sirī matīpica.
222.
Dehītivacanaṃ dukkhaṃ,Natthītivacanaṃ tathā;
Vākyaṃdehītinatthīti,Mābhaveyya bhavebhave.
223.
Bodhayanti nayācanti,Dehīti pacchimājanā;
Passa vatthumadānassa,Mābhavatūti īdiso.
224.
Mahā [Pg.99] atyappakaṃ yāti,Niguṇe guṇavāpiha;
Aṭṭhānaṭṭheyyabhāvena,Gajindoiva dabbake.
225.
Mahantaṃ nissayaṃkatvā,Khuddopyatimahā bhave;
Hemapabbatamāpajja,Sovaṇṇākira pakkhino.
226.
Bahūna [Pg.100] mappasārānaṃ,Ekibhāvo hidujjayo;
Tiṇena vaṭṭate rajju,Tāya nāgopi bandhate.
227.
Asahāyo samatthopi,Tejasi kiṃ karissati;
Nivātasaṇṭhito aggi,Sayamevūpasammati.
228.
Khantuṃ tapanajotejo,Sakkāhoti na vaṇṇajo;
Bhūpādīhi katodaṇḍo,Sakkāhoti na bhaccajo.
229.
Thīsaṃsagge [Pg.101] kutosuddho,Maṃsabhakkhe kutodayā;
Surāpāṇe kutosaccaṃ,Pakodhamhi kutotapo.
230.
Thīyā guyhaṃ nasaṃseyya,Amittassaca paṇḍito;
Yocā missena saṃhīro,Hadayattheno yonaro.
231.
Guyhamattha [Pg.102]Sambodhayati yonaro;
Mantabhedabhayā tassa,Dāsabhūto titikkhati.
232.
Vahe amitta khandhena,Yāvakāle anāgate;
Tamheva cāgate kāle,Bhinde ghaṭami vuppale.
233.
Khalaṃ [Pg.103] sālaṃ pasuṃ khettaṃ,Gantvācassa abhikkhaṇaṃ;
Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya,Mitañca pācaye ghare.
234.
Kodhaṃ lobhaṃ madaṃ mānaṃ,Tandiṃ missaṃ pamattakaṃ;
Soṇṭhaṃniddhālukaṃ makkhaṃ,Maccherañca jahe budho.
235.
Kodho [Pg.104] abbhantare jāto,Dhūvaṃ nāseti kodhanaṃ;
Vatthālaṅkārapuṇṇāyaṃ,Mañjūsāyaṃ sikhīyathā.
236.
Uppajjate sace kodho;
Āvajje kakacūpamaṃ;
Uppajje ce rase taṇhā,Puttamaṃsūpamaṃ sare.
237.
Guṇa maddhisamaṃ makkhe,Parena kalahe sati;
Addhisamaṃ pakāseti,Aṇumattaṃvavajjakaṃ.
238.
Tasseva [Pg.105] tena pāpīyo,Yo kuddhaṃ paṭikujjhati;
Kuddha mapaṭikujjhanto,Saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ.
239.
Rāgonāma manosallaṃ,Guṇatthavaratakkaro;
Rāhu vijjāsasaṅkassa,Tapodhanahutāsano.
240.
Pamādo [Pg.106] jāyate madā,Pamādā jāyate khayo;
Khayā padosā jāyanti,Madaṃ kiṃ najahe budho.
241.
Namanti phalinorukkhā,Namanti vibudhājanā;
Sukkhakaṭṭhañca muḷhoca,Bhijjateva nanamanti.
242.
Ṭhāne [Pg.107] vuddhāna mokāsaṃ,Dade vuddhāpacāyiko;
Nanu tālo ajīvopi,Samīpa ññe paronato.
243.
Garukātabbaposesu,Niccavuttiṃ karoti yo;
Nicattaṃ so pahantāna,Uttamatte patiṭṭhati.
244.
Yattha posaṃ najānanti,Jātiyā vinayena vā;
Na tattha mānaṃ kariyā,Vasa maññātakejane.
245.
Aññātavāsaṃ [Pg.108] vasatā,Jātavedasamenāpi;
Khamitabbaṃ sapaññena,Api dāsassa tajjitaṃ.
246.
Dhanadhaññāpayogesu,Tathā vijjāgamesuca;
Dūteca byavahāreca,Cattalajjo sadā bhave.
247.
Nahi [Pg.109] koci kate kicce,Kattāraṃ sammapekkhate;
Tasmā sabbānikammāni,Sāvasesāni kāraye.
248.
Iṇaseso aggiseso,Sattuseso tayoime;
Punappunaṃpi vaḍḍhanti,Tasmā sesaṃ nakāraye.
249.
Natthi vijjāsamaṃ vittaṃ,Natthi byādhisamo ripu;
Natthi attasamaṃ pemaṃ,Natthi kammaparaṃ balaṃ.
250.
Attanā [Pg.110] kurute lakkhī,Alakkhīcāpi attanā;
Nahi lakkhī alakkhīca,Añño aññassa kurute.
251.
Sayaṃ āyaṃ vayaṃ raññā,Sayaṃ jaññā katākataṃ;
Attanāva bhavakkheyya,Katāni akatānica.
252.
Upakāraṃ [Pg.111] hiteneva,Sattunā sattu muddhare;
Pādalaggaṃ karaṭṭhena,Kaṇṭakena kaṇṭakaṃ.
253.
Name namantassa bhaje bhajantaṃ,Kiccāni krupassa kareyya kiccaṃ;
Nā natthakāmassa kareyya atthaṃ,Asambhajantaṃpi nasambhajeyya.
254.
Caje [Pg.112] cajantaṃ navataṃ kariyā,Apetacittena nasambhajeyya;
Dijo dumaṃ khīṇaphala mañatvā,Aññaṃ sapekkheyya mahāti loko.