နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ဓမ္မနီတိ

ธัมมนีติ

၁.

๑.

ဝန္ဒိတွာ ရတနံ သေဋ္ဌံ[Pg.1], နိဿာယ ပုဗ္ဗကေ ဂရုံ;

နိတိဓမ္မံပဝက္ခာမိ, သဗ္ဗလောကသုခါဝဟံ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระรัตนตรัยอันประเสริฐ และอาศัยครูบาอาจารย์แต่กาลก่อน จักกล่าวธัมมนีติอันนำมาซึ่งความสุขแก่โลกทั้งปวง

၂.

๒.

အာစရိယောစသိပ္ပဉ္စ, ပညာသုတံကထာဓနံ;

ဒေသောစနိဿယောမိတ္တံ, ဒုဇ္ဇနောသုဇနောဗလံ.

อาจารย์และศิลปะ ปัญญาและสุตะ ทรัพย์คือคำพูด ประเทศและที่พึ่ง มิตร คนชั่วและคนดี กำลัง

၃.

๓.

ဣတ္ထီပုတ္တောစဒါသောစ[Pg.2], ဃရာဝါသောကတာကတော;

ဉာတဗ္ဗောစအလင်္ကာရော, ရာဇဓမ္မောပသေဝကော;

ဒုကာဒိမိဿကောစေဝ, ပကိဏ္ဏကောတိမာတိကာ.

หญิงและบุตร ทาสและเรือนที่อยู่อาศัย ผู้กระทำและผู้ถูกกระทำ สิ่งที่ควรรู้และเครื่องประดับ ผู้บำรุงราชธรรม และหมวดสองเป็นต้นที่ปะปนกัน และมาติกาเบ็ดเตล็ด

၄.

๔.

ကိန္တေဟိပါဒသုဿသာ[Pg.3], ယေသံနတ္ထိဂရူနိဟ;

ယေတပ္ပာဒရဇောကိဏ္ဏာ, တေဝသာဓူဝိဝေကိနော.

การบำรุงเท้าของท่านเหล่านั้น ผู้ไม่มีครูบาอาจารย์ในโลกนี้ จะมีประโยชน์อะไร? ผู้ที่ธุลีเท้าของท่านเหล่านั้นเปื้อนแล้วนั่นแหละ เป็นผู้สงบระงับ

၅.

๕.

ဝိနာဂရူပဒေသန္တံ, ဗာလောလင်္ကတ္တုမိစ္ဆတိ;

သမ္ပာပုဏေနဝိညူဟိ, ဟသဘာဝံကထံနုသော.

คนพาลย่อมปรารถนาจะก้าวล่วงคำสอนของครูบาอาจารย์เสีย เขาจะพึงถึงความเป็นที่หัวเราะเยาะของวิญญูชนได้อย่างไร?

၆.

๖.

ဥဋ္ဌာနာဥပဋ္ဌာနာစ, သုဿုသာပရိစာရိကာ;

သက္ကစ္စံသိပ္ပုဂ္ဂဟဏံ, ဂရုံအာရာဓယေဗုဓော.

บัณฑิตพึงบำรุงครูบาอาจารย์ด้วยความขยันหมั่นเพียร การปรนนิบัติ การเชื่อฟัง การรับใช้ และการเรียนศิลปะด้วยความเคารพ

၇.

๗.

ဥပဇ္ဈာစရိယာနဉ္စ[Pg.4], မာတာပိတူနမေဝစ;

သက္ကစ္စံယောနုပဋ္ဌာတိ, သုတောပိတဿတာဒိသော.

ผู้ใดปรนนิบัติอุปัชฌาย์ อาจารย์ มารดาและบิดาด้วยความเคารพ แม้ผู้ที่ได้ยินได้ฟังก็เป็นเช่นนั้น

၈.

๘.

ဥပဇ္ဈာစရိယာနဉ္စ, မာတာပိတူနမေဝစ;

သက္ကစ္စံယောဥပဋ္ဌာတိ, သုတောပိတဿတာဒိသော;

ผู้ใดปรนนิบัติอุปัชฌาย์ อาจารย์ มารดาและบิดาด้วยความเคารพ แม้ผู้ที่ได้ยินได้ฟังก็เป็นเช่นนั้น

၉.

๙.

သမ္မာဥပပရိက္ခိတွာ;

အက္ခရေသုပဒေသုစ;

စောရဃာတောသိဿောသိယာ,ဂရုစောရဋ္ဋကာရကော.

เมื่อพิจารณาดูอักษรและคำสอนโดยชอบแล้ว ศิษย์พึงเป็นผู้ฆ่าโจร ครูพึงเป็นผู้กระทำโจร

၁၀.

๑๐.

ပဏ္ဍိတောသုတသမ္ပန္နော[Pg.5], ယတ္ထအတ္ထီတိ စေသုတော;

မဟုဿာဟေနတံဌာနံ, ဂန္တဗ္ဗံဝသုတေသိနာ.

ผู้แสวงหาสุตะพึงไปสู่สถานที่นั้นด้วยความเพียรอย่างยิ่งยวด ที่ซึ่งบัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยสุตะมีอยู่

၁၁.

๑๑.

သုခံရုက္ခဿဆာယာဝ, တတောဉာတိမာတာပိတု;

တတောအာစရိယောရညော, တတောဇိနဿသာသနံ.

ความสุขเปรียบเหมือนร่มเงาของต้นไม้ ถัดจากนั้นคือญาติและมารดาบิดา ถัดจากนั้นคืออาจารย์และพระราชา ถัดจากนั้นคือพระศาสนาของพระชินเจ้า

၁၂.

๑๒.

ပါသာဏဆတ္တံဂရုကံ, တတောဒေဝါနစိက္ခနံ;

တတောဝုဍ္ဎာနမောဝါဒေါ, တတောဇိနဿသာသနံ.

ร่มหินเป็นของหนัก ถัดจากนั้นคือคำสอนของเทวดา ถัดจากนั้นคือโอวาทของผู้เฒ่า ถัดจากนั้นคือพระศาสนาของพระชินเจ้า

၁၃.

๑๓.

တုလံသလ္လဟုကံလောကေ[Pg.6], တတောစပလဇာတိကော;

တတောဝုဍ္ဎာနနောဝါဒေါ, ယတိဓမ္မေပမာဒကော.

คันชั่งเป็นของเบาในโลก ถัดจากนั้นคือคนเจ้าเล่ห์ ถัดจากนั้นคือโอวาทของผู้เฒ่า ผู้ประมาทในธรรมของยติ

၁၄.

๑๔.

သုတိသမ္မုတိသင်္ချာစ, ယောဂါနိတိဝိသေသကာ;

ဂန္ဓဗ္ဗာဂဏိကာစေဝ, ဓနုဗေဒါစပူရဏာ.

สุติ สัมมุติ สังขยา โยคะ นีติ วิเสสกะ คันธัพพะ คณิกา ธนูเวท และปูรณะ

၁၅.

๑๕.

တိကိစ္ဆာဣတိဟာသာစ[Pg.7], ဇောတိမာယာစဆန္ဒတိ;

ကေတုမန္တာစသဒ္ဒါစ, သိပ္ပာဋ္ဌာရသကာဣမေ.

ติกิจฉา อิติหาสะ โชติ มายา ฉันทะ เกตุมันตะ และสัททะ ศิลปะ 18 อย่างเหล่านี้

၁၆.

๑๖.

အလသဿကုတောသိပ္ပံ, အသိပ္ပဿကုတောဓနံ;

အဓနဿကုတောမိတ္တံ, အမိတ္တဿကုတောသုခံ;

အသုခဿကုတောပုညံ, အပုညဿကုတောနိဗ္ဗာနံ.

ศิลปะจะมีแก่คนเกียจคร้านได้อย่างไร? ทรัพย์จะมีแก่คนไม่มีศิลปะได้อย่างไร? มิตรจะมีแก่คนไม่มีทรัพย์ได้อย่างไร? ความสุขจะมีแก่คนไม่มีมิตรได้อย่างไร? บุญจะมีแก่คนไม่มีความสุขได้อย่างไร? นิพพานจะมีแก่คนไม่มีบุญได้อย่างไร?

၁၇.

๑๗.

သိပ္ပံသမံဓနံနတ္ထိ, သိပ္ပံစောရာနဂဏှန္တိ;

ဣဓလောကေသိပ္ပံမိတ္တံ, ပရလောကေသုခါဝဟံ.

ทรัพย์ที่เสมอด้วยศิลปะไม่มี โจรย่อมไม่ถือเอาศิลปะ ศิลปะเป็นมิตรในโลกนี้ นำมาซึ่งความสุขในโลกหน้า

၁၈.

๑๘.

ဗောဓပုတြသဒါဝိတျံ[Pg.8], မာခေဒါစရိယံဂရုံ;

သဒေသေပူဇိတောရာဇာ, ဗုဓောသဗ္ဗတ္ထပူဇိတော.

บุตรแห่งปัญญาพึงศึกษาอยู่เสมอ อย่าเศร้าหมองต่ออาจารย์ผู้เป็นครู พระราชาเป็นที่บูชาในประเทศของตน แต่บัณฑิตเป็นที่บูชาในที่ทั้งปวง

၁၉.

๑๙.

ဗောဓပုတြကိမာလဿေ, အဗောဓောဘာရဝါဟကော;

ဗောဓကောပူဇိတော လောကေ, ဗောဓပုတြဒိနေဒိနေ.

บุตรแห่งปัญญาจะเกียจคร้านไปทำไม? ผู้ไม่มีปัญญาย่อมเป็นผู้แบกภาระ ผู้มีปัญญาเป็นที่บูชาในโลก บุตรแห่งปัญญาเป็นที่บูชาทุกวัน

၂၀.

๒๐.

ရူပယောဗ္ဗန္နသမ္ပန္နာ, ဝိသာလကုလသမ္ဘဝါ;

ဝိတျာဟီနာနသောဘန္တိ, နိဂန္ဓာဣဝကိံသုကာ.

ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยรูปและวัย เกิดในตระกูลสูง ย่อมไม่สง่างามหากปราศจากวิชา เปรียบเหมือนดอกทองกวาวที่ไม่มีกลิ่นหอม

၂၁.

๒๑.

မာတာသတြုရုပိတာစ[Pg.9], ဗာလကာလေနသိက္ခိတ;

န သောဘတိသဘာမဇ္ဈေ, ဟံသမဇ္ဈေဗကောယထာ.

มารดาเป็นศัตรู บิดาเป็นศัตรู ผู้ไม่ได้รับการศึกษาในวัยเด็ก ย่อมไม่สง่างามในท่ามกลางที่ประชุม เหมือนนกกระยางในท่ามกลางฝูงหงส์

၂၂.

๒๒.

ဂုဏောသေဋ္ဌင်္ဂတံယာတိ, နဥစ္စေသယနေဝသေ;

ပါသာဒသီခရေဝါသော, ကာကောကိံဂရုဠောသိယာ.

คุณธรรมย่อมนำไปสู่ความเป็นผู้ประเสริฐ ไม่ใช่การนอนบนที่นอนสูง การอาศัยอยู่บนยอดปราสาท กาจะกลายเป็นครุฑได้อย่างไร?

၂၃.

๒๓.

သဗ္ဗသုတမဓိယတေ, ဟီနမုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမေ;

သဗ္ဗဿအတ္ထံဇာနေယျ, နစသဗ္ဗံပယောဇယေ.

พึงศึกษาสุตะทั้งหมด ทั้งต่ำ สูง และปานกลาง พึงรู้ความหมายของทั้งหมด แต่ไม่พึงนำไปใช้ทั้งหมด

၂၄.

๒๔.

နလောကေသောဘတေမုဠှော[Pg.10],ကေဝလတ္တပသံသကော;

အပိသမ္ပိဟိတောကူပေ,ကတဝိဇ္ဇောပကာသိတော.

คนโง่ผู้เอาแต่สรรเสริญตนเอง ย่อมไม่สง่างามในโลก แม้ผู้ที่ซ่อนอยู่ในบ่อ ก็ยังเป็นผู้ที่วิชาทำให้ปรากฏ

၂၅.

๒๕.

မဒန္တဒမနံသတ္ထံ, ခလာနံကုရုတေမဒံ;

စက္ခုသင်္ခါရကံတေဇံ, ဥလူကာနမိဝန္ဓကံ.

ศาสตราที่ปราบความมัวเมา ย่อมทำให้คนพาลมัวเมา เปรียบเหมือนแสงที่บำรุงดวงตา ย่อมทำให้พวกนกฮูกตาบอด

၂၆.

๒๖.

ဘောဇနံမေထုနံနိဒ္ဒါ,ဂဝေပေါသေစဝိဇ္ဇတိ;

ဝိဇ္ဇာဝိသေသောပေါသဿ,တံဟီနောဂေါသမောဘဝေ.

การกิน การเสพเมถุน และการนอน ย่อมมีอยู่ในสัตว์ทั้งหลาย วิชาเป็นคุณพิเศษของคน ผู้ที่ด้อยวิชาจึงเท่ากับสัตว์

၂၇.

๒๗.

ယောသိဿောသိပ္ပလောဘေန[Pg.11], ဗဟုံဗဟုံဝဂဏှာတိ;

မုဂေါဝသုပိနံပဿံ, နသက္ကာကထိတုံ ပရံ.

ศิษย์ผู้โลภในศิลปะ ย่อมรับเอามากแล้วมากเล่า เปรียบเหมือนคนใบ้ที่ฝันไป ย่อมไม่สามารถบอกผู้อื่นได้

၂၈.

๒๘.

သုဿုသာသုတဝဍ္ဎနာ, ပညာယဝဍ္ဎနံသုတံ;

ပညာယအတ္ထံဇာနန္တိ, ဉာတောအတ္ထောသုခါဝဟော.

การเชื่อฟังย่อมเพิ่มพูนสุตะ สุตะย่อมเพิ่มพูนปัญญา ปัญญาย่อมรู้ความหมาย ความหมายที่รู้แล้วย่อมนำมาซึ่งความสุข

၂၉.

๒๙.

အနာဂတံဘယံဒိသွာ[Pg.12], ဒူရတောပရိဝဇ္ဇယေ;

အာဂတဉ္စဘယံဒိသွာ, အဘိတောဟောတိပဏ္ဍိတော.

บัณฑิตเห็นภัยที่ยังไม่มาถึง พึงเว้นเสียแต่ไกล เมื่อเห็นภัยที่มาถึงแล้ว ย่อมไม่หวั่นเกรง.

၃၀.

๓๐.

လောဘံကောဓံမဒံမာနံ, တန္ဒိံဣဿံပမတ္တကံ;

သောဏ္ဍံနိဒ္ဒါလုကံမက္ခံ, မစ္ဆေရဉ္စဇဟေဗုဓော.

บัณฑิตพึงละความโลภ ความโกรธ ความมัวเมา ความถือตัว ความเกียจคร้าน ความริษยา ความประมาท ความเป็นนักเลง ความง่วงเหงา การลบหลู่คุณท่าน และความตระหนี่เสีย.

၃၁.

๓๑.

သဒ္ဓါဟိရိစဩတ္တပ္ပံ, ဗာဟုသစ္စံဝိရံသတိ;

ပညာစသတ္တဓမ္မေဟိ, သမ္ပန္နောပဏ္ဍိတောမတော.

ผู้สมบูรณ์ด้วยศรัทธา หิริ โอตตัปปะ ความเป็นพหูสูต ความเพียร สติ และปัญญา ด้วยธรรม ๗ ประการนี้ ท่านนับว่าเป็นบัณฑิต.

၃၂.

๓๒.

ဒိဋ္ဌေဓမ္မေစယောအတ္ထော[Pg.13],ယောစတ္ထောသမ္ပရာယိကော;

အတ္ထာဘိသမယာဓီရော,ပဏ္ဍိတောတိပဝုစ္စတိ.

ผู้มีปัญญา เพราะบรรลุถึงประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ จึงได้รับนามว่าเป็นบัณฑิต.

၃၃.

๓๓.

သဘာဝသဒိသံဝါကျံ, သဘာဝသဒိသံပိယံ;

သဘာဝသဒိသံကောဓံ, ယောဇာနာတိသပဏ္ဍိတော.

ผู้ใดรู้วาจาที่เหมาะสมแก่สถานการณ์ ความรักที่เหมาะสมแก่สถานการณ์ และความโกรธที่เหมาะสมแก่สถานการณ์ ผู้นั้นเป็นบัณฑิต.

၃၄.

๓๔.

ဘူပါလောပဏ္ဍိတောနိစ္စံ, နေဝတုလျောကုဒါစနံ;

သဒေသေပူဇိတောရာဇာ, ဗုဓောသဗ္ဗတ္ထပူဇိတော.

พระราชาและบัณฑิตย่อมไม่เท่าเทียมกันเลยในกาลไหนๆ พระราชาเป็นที่บูชาเฉพาะในแว่นแคว้นของตน ส่วนบัณฑิตเป็นที่บูชาในที่ทั้งปวง.

၃၅.

๓๕.

ပဏ္ဍိတဿပသံသာယ[Pg.14], ဒဏ္ဍောဗာလေနဒိယျတေ;

ပဏ္ဍိတောပဏ္ဍိတေနေဝ, ဝဏ္ဏိတောဝသုဝဏ္ဏိတော.

คำสรรเสริญบัณฑิตที่คนพาลกล่าวให้ เปรียบเหมือนการลงทัณฑ์ บัณฑิตที่บัณฑิตด้วยกันสรรเสริญแล้ว จึงชื่อว่าถูกสรรเสริญอย่างดีแท้.

၃၆.

๓๖.

အတ္တနာယဒိဧကေန, ဝိနိထေနမဟာဇနာ;

ဝိနယံယန္တိသဗ္ဗေပိ, ကောဓံနာသေယျပဏ္ဍိတော.

เมื่อบัณฑิตฝึกตนเพียงผู้เดียว มหาชนทั้งปวงก็ย่อมถึงความมีวินัยไปด้วย บัณฑิตพึงกำจัดความโกรธเสีย.

၃၇.

๓๗.

သရီရဿဂုဏာနဉ္စ, ဒူရမစ္စန္တမန္တရံ;

သရီရံခဏဝိဒ္ဓံသိ, ဂုဏာတုကပ္ပဌာယိနော.

ระหว่างร่างกายและคุณธรรม มีความแตกต่างกันอย่างยิ่ง ร่างกายย่อมแตกดับไปในชั่วขณะ แต่คุณธรรมย่อมดำรงอยู่ตลอดกัป.

၃၈.

๓๘.

အတ္ထံမဟန္တမာပဇ္ဇံ, ဝိဇ္ဇံသမ္ပတ္တိမေဝစ;

ဝိစရေယျာမာနထဒ္ဓေါ, ပဏ္ဍိတောသောပဝုစ္စတိ.

ผู้บรรลุประโยชน์อันยิ่งใหญ่และความถึงพร้อมแห่งวิชาแล้ว พึงประพฤติตนโดยไม่ถือตัว ผู้นั้นชื่อว่าเป็นบัณฑิต.

၃၉.

๓๙.

နာလဗ္ဘမတိပတ္ထေန္တိ[Pg.15], နဋ္ဌမ္ပိနစသောစရေ;

ဝိပ္ပတျဉ္စနမုယှန္တိ, ယေနရာတေဝပဏ္ဍိတာ.

บัณฑิตย่อมไม่ปรารถนาสิ่งที่ไม่อาจได้มา ไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่สูญเสียไปแล้ว และไม่หลงงมงายในคราววิบัติ นรชนเหล่านั้นแลชื่อว่าเป็นบัณฑิต.

၄၀.

๔๐.

ဂဏ္ဌိဌာနေဧကပဒေ, နာတိမညေယျပဏ္ဍိတော;

ကိမက္ကောဝေဠုပဗ္ဘာရော, တိမဟာဒီပဘာနုဒေါ.

บัณฑิตไม่พึงดูหมิ่นแม้เพียงบทเดียวในที่อันลี้ลับ ดวงอาทิตย์ผู้ส่องแสงแก่ทวีปใหญ่ทั้งสาม จะถูกกอไผ่บดบังไว้ได้หรือ?

၄၁.

๔๑.

ဂုဏဒေါသေသုနေကေန, အတ္ထိကောစိဝိဝဇ္ဇိတော;

သုခုမာလပဒုမဿ, နဠံဘဝတိကက္ခဠံ.

จะมีใครบ้างไหมที่ปราศจากทั้งคุณและโทษ แม้แต่ก้านของดอกบัวที่แสนอ่อนนุ่มก็ยังมีความแข็งกระด้าง.

၄၂.

๔๒.

သုမဟန္တာနိသတ္ထာနိ, ဓာရယန္တာဗဟုဿုတာ;

ဆေဒါယောသံသယာနန္တု, က္လိဿန္တိလောဘမောဟိတာ.

เหล่าพหูสูตผู้ทรงไว้ซึ่งศาสตร์อันยิ่งใหญ่ทั้งหลาย เมื่อถูกความโลภและโมหะครอบงำ ย่อมลำบากในการตัดความสงสัยให้สิ้นไป.

၄၃.

๔๓.

ဒေါသံပိသဂုဏေဒိသွာ[Pg.16], ဂုဏဝါဒီဝဒန္တိန;

နလောကောဝိဇ္ဇမာနမ္ပိစန္ဒေပဿတိလဉ္ဇနံ.

ผู้ที่ปกติกล่าวแต่คุณ ย่อมไม่กล่าวถึงโทษแม้จะมีอยู่ในคุณนั้น เหมือนโลกย่อมไม่มองเห็นรอยตำหนิที่มีอยู่ในดวงจันทร์.

၄၄.

๔๔.

သကိံပိဝိညူဓီရေန, ကရောတိသဟသင်္ဂမံ;

အတ္တတ္ထဉ္စပရတ္ထဉ္စ, နိဗ္ဗာနန္တံသုခံလဘေ.

ผู้รู้ แม้คบหาสมาคมกับผู้มีปัญญาเพียงครั้งเดียว ก็พึงได้รับความสุขจนถึงพระนิพพาน อันเป็นประโยชน์ทั้งแก่ตนและผู้อื่น.

၄၅.

๔๕.

နဒီတီရေဋ္ဌိတေကူပေ, အရဏိတာလဝဏ္ဍကေ;

နဝဒါပါဒိနတ္ထီတိ, နမုခေဝစနံတထာ.

ในบ่อน้ำริมฝั่งแม่น้ำ ในไม้สีไฟ และในพัดใบตาล ไม่ควรกล่าวว่าไม่มี (น้ำ ไฟ ลม) คำพูดในปากก็เป็นเช่นเดียวกันนั้น.

၄၆.

๔๖.

ပဏ္ဍိတောအပုဋ္ဌောဘေရီ[Pg.17], ပဇ္ဇုန္နောဟောတိပုစ္ဆိတော;

ဗာလောပုဋ္ဌောအပုဋ္ဌောပိ, ဗဟုံဝိကတ္ထတေသဒါ.

บัณฑิตเมื่อไม่ถูกถามย่อมเงียบเหมือนกลอง เมื่อถูกถามย่อมให้คำตอบเหมือนเมฆฝน ส่วนคนพาลไม่ว่าจะถูกถามหรือไม่ก็ตาม ย่อมโอ้อวดตนอยู่เสมอ.

၄၇.

๔๗.

ဂုဏသမ္ပန္နလင်္ကာရော, သဗ္ဗသတ္တဟိတာဝဟော;

ပရတ္တတ္ထံနစရေယျ, ကုတောသောပဏ္ဍိတောဘဝေ.

ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณธรรมอันเป็นเครื่องประดับ ผู้ยังประโยชน์สุขให้เกิดแก่สรรพสัตว์ หากไม่ประพฤติประโยชน์เพื่อผู้อื่นแล้ว เขาจะเป็นบัณฑิตได้อย่างไร.

၄၈.

๔๘.

သပရတ္ထံစရေဓီရော, အသက္ကောန္တောသကံစရေ;

တမ္ပိစေဝအသက္ကောန္တော, ပါပါတ္တာနံဝိယောဇယေ.

ผู้มีปัญญาพึงประพฤติประโยชน์ทั้งเพื่อตนและผู้อื่น หากทำไม่ได้ก็พึงประพฤติประโยชน์ตน หากแม้ยังทำไม่ได้ ก็พึงรักษาตนให้พ้นจากบาป.

၄၉.

๔๙.

သဗ္ဗံသုဏာတိသောတေန[Pg.18], သဗ္ဗံပဿတိစက္ခုနာ;

နစဒိဋ္ဌံသုတံဓီရော, သဗ္ဗိစ္ဆိတုမရဟတိ.

ผู้มีปัญญา ย่อมฟังทุกสิ่งด้วยหู ย่อมเห็นทุกสิ่งด้วยตา แต่ไม่พึงปรารถนาทุกสิ่งที่ได้เห็นและได้ยินนั้น.

၅၀.

๕๐.

စက္ခုမာဿယထာအန္ဓော, သောတဝါဗဓိရောယထာ;

ပညာဝါပိယထာမုဂေါ, ဗလဝါဒုဗ္ဗလောရိဝ;

အထအတ္ထေသမုပ္ပန္နေ, သယေယျမတသာယိတံ.

ผู้มีตาพึงเป็นเสมือนคนตาบอด ผู้มีหูพึงเป็นเสมือนคนหูหนวก ผู้มีปัญญาพึงเป็นเสมือนคนใบ้ ผู้มีกำลังพึงเป็นเสมือนคนอ่อนแอ เมื่อมีเรื่องราวเกิดขึ้น พึงนิ่งเฉยเสียเสมือนคนตาย.

၅၁.

๕๑.

အတိဇာတံမနုဇာတံ, ပုတ္တမိစ္ဆန္တိပဏ္ဍိတာ;

အဝဇာတံနဣစ္ဆန္တိ, ယောဟောတိကုလဆိန္နကော.

บัณฑิตย่อมปรารถนาอภิชาตบุตร (บุตรที่ยิ่งกว่าตระกูล) หรืออนุชาตบุตร (บุตรที่เสมอด้วยตระกูล) ไม่ปรารถนาอวชาตบุตร (บุตรที่ต่ำกว่าตระกูล) ผู้ทำลายตระกูล.

၅၂.

๕๒.

တယောဝပဏ္ဍိတာသတ္ထေ[Pg.19], အဟမေဝါတိဝါဒိစ;

အဟမပိတိဝါဒီစ, နာဟန္တိစဣမေတယော;

บัณฑิตในคัมภีร์มี ๓ จำพวก คือ ผู้ที่กล่าวว่า 'เราเท่านั้นเป็นยอดนักปราชญ์' ผู้ที่กล่าวว่า 'เราก็เป็นนักปราชญ์คนหนึ่ง' และผู้ที่กล่าวว่า 'เราไม่ใช่ (นักปราชญ์)' เหล่านี้คือบัณฑิต ๓ จำพวก.

၅၃.

๕๓.

နသာသဘာယတ္ထနသန္တိသန္တော,နတေသန္တောယေနဝဒန္တိဓမ္မံ;

ရာဂဉ္စဒေါသဉ္စပဟာယမောဟံ,ဓမ္မံဘဏန္တာဝဘဝန္တိသန္တော.

ที่ใดไม่มีสัตบุรุษ ที่นั้นไม่ชื่อว่าเป็นสภา สัตบุรุษเหล่าใดไม่กล่าวธรรม สัตบุรุษเหล่านั้นก็ไม่ชื่อว่าเป็นสัตบุรุษ ส่วนผู้ที่ละราคะ โทสะ และโมหะแล้วกล่าวธรรมนั่นแล จึงชื่อว่าเป็นสัตบุรุษ.

၅၄.

๕๔.

ဗာလေစုမ္မတ္တကေဘူပေ, ဂုရုမာတာပိတူသွပိ;

သံဃေဇေဌေစဘာတရိ, နဒေါသာကရိယာဗုဓာ.

บัณฑิตไม่พึงถือโทษโกรธเคืองในเด็ก คนบ้า พระราชา ครู มารดา บิดา พระสงฆ์ และพี่ชาย.

၅၅.

๕๕.

အတ္တနာမနောတာပဉ္စ[Pg.20], ဃရေဒုစ္စရိတာနိစ;

ဝဉ္စနဉ္စအဝမာနံ, မတိမာနပကာသယေ.

ผู้มีปัญญาไม่พึงเปิดเผยความทุกข์ร้อนใจของตน ความประพฤติไม่ดีภายในบ้าน การถูกหลอกลวง และการถูกดูหมิ่น.

၅၆.

๕๖.

ပရဒါရံဇနေတ္တိံဝ, လေဍ္ဍုံဝပရသန္တကံ;

အတ္တာဝသဗ္ဗသတ္တာနံ, ယောပဿတိသပဏ္ဍိတော.

ผู้ใดมองเห็นภรรยาผู้อื่นเสมือนมารดา มองเห็นทรัพย์ของผู้อื่นเสมือนก้อนดิน และมองเห็นสัตว์ทั้งปวงเสมือนเป็นตัวเราเอง ผู้นั้นคือบัณฑิต.

၅၇.

๕๗.

သဌေနမိတ္တံကလုသေနဓမ္မံ,ပရောပတာပေနသမိဒ္ဓိဘာဝံ;

သုခေနဝိဇ္ဇံဖရုသေနနာရိံ,ဣစ္ဆန္တိယေတေနစေဝပဏ္ဍိတာ.

ผู้ที่ปรารถนามิตรด้วยการหลอกลวง ปรารถนาธรรมด้วยความเศร้าหมอง ปรารถนาความสำเร็จด้วยการเบียดเบียนผู้อื่น ปรารถนาวิชาด้วยความสบาย และปรารถนาสตรีด้วยความหยาบคาย ผู้นั้นหาใช่บัณฑิตไม่.

၅၈.

๕๘.

နိပုဏေသုဟမေသေယျ[Pg.21], ဝိစိနိတွာသုတတ္ထိကော;

သတ္တံဟုက္ခလိယံပက္ကံ, ဘာဇနေပိတထာဘဝေ.

ผู้ปรารถนาความรู้พึงเข้าไปหาผู้ที่ฉลาดและละเอียดอ่อน แล้วเลือกเฟ้นเอาความรู้นั้น เหมือนการตรวจดูเมล็ดข้าวที่สุกแล้วในหม้อ ย่อมรู้ถึงข้าวทั้งหมดในภาชนะนั้นได้.

၅၉.

๕๙.

ဝသုံဂဏှန္တိဒူရဋ္ဌာ, ပဗ္ဗတေရတနောစိတေ;

နမိလက္ခာသမီပဋ္ဌာ, ဧဝံဗာလာဗဟုဿုတေ.

ผู้ที่อยู่ไกลย่อมได้ทรัพย์ในภูเขาที่ประดับด้วยรัตนะ ส่วนพวกมิลักขะ (คนป่า) แม้อยู่ใกล้กลับไม่ได้ ฉันใด คนพาลก็ฉันนั้น ย่อมไม่ได้ประโยชน์ในผู้คงแก่เรียน

၆၀.

๖๐.

ဟိရညေနမိဂါနံဝ[Pg.22], သုသီလေနအသီလိနော;

အဓမ္မိကဿဓမေန, ဗာလာနမ္ပိသုတေနကိံ.

การได้ยินได้ฟัง (ความรู้) จะมีประโยชน์อะไรแก่คนพาล เหมือนทองคำกับเนื้อทราย เหมือนคนมีศีลกับคนไม่มีศีล เหมือนธรรมะกับคนไม่มีธรรม

၆၁.

๖๑.

အပ္ပဿုတာယံပုရိသော, ဗလိဗဒ္ဓေါဝဇီဝတိ;

မံသာနိတဿဝဍ္ဎန္တိ, ပညာတဿနဝဍ္ဎတိ.

บุรุษผู้มีการศึกษาน้อยนี้ ย่อมเป็นอยู่เหมือนโคอุสภะ เนื้อของเขาย่อมเจริญ แต่ปัญญาของเขาไม่เจริญ

၆၂.

๖๒.

အပ္ပဿုတောသုတံအပ္ပံ, ဗဟုမညတိမာနိကော;

သိန္ဓူဒကံအပဿန္တော, ကူပေသောယံဝမဏ္ဍုကော.

ผู้มีการศึกษาน้อย ย่อมสำคัญว่าความรู้เพียงเล็กน้อยเป็นของมากด้วยความถือตัว เหมือนกบในบ่อที่ไม่เคยเห็นน้ำในมหาสมุทร

၆၃.

๖๓.

တဒမိနာပိဇာနာထ[Pg.23], သောဗ္ဘေသုပတီရေသုစ;

သဏန္တာယန္တိကုသောဗ္ဘာ, တုဏှီယန္တိမဟောဒဓီ.

เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งหลายพึงรู้ด้วยสิ่งนี้ว่า ห้วยน้อยย่อมส่งเสียงดัง แต่มหาสมุทรย่อมเงียบสงบ

၆၄.

๖๔.

သုဘာသိတံဥတ္တမမာဟုသန္တော,ဓမ္မံဘဏေနာဓမ္မံ, တံဒုတိယံ;

ပိယံဘဏေနာပိယံတံတတိယံ,သစ္စံဘဏေနာလိကံတံစတုတ္ထံ.

สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวว่า สุภาษิตเป็นเลิศ การกล่าวธรรมไม่กล่าวอธรรมเป็นที่สอง การกล่าวคำเป็นที่รักไม่กล่าวคำไม่เป็นที่รักเป็นที่สาม การกล่าวคำจริงไม่กล่าวคำเท็จเป็นที่สี่

၆၅.

๖๕.

သီဟမေဒါသုဝဏ္ဏေဝ[Pg.24], နစတိဋ္ဌန္တိရစတေ;

ပဏ္ဍိတာနံကထာဝါကျံ နစတိဋ္ဌတိဒုဇ္ဇနေ.

เหมือนไขมันของราชสีห์ย่อมตั้งอยู่ในภาชนะทองคำเท่านั้น ไม่ตั้งอยู่ในภาชนะเงิน ฉันใด ถ้อยคำของบัณฑิตย่อมไม่ตั้งอยู่ในคนชั่ว ฉันนั้น

၆၆.

๖๖.

မဟာတေဇောပိတေဇောယံ, မတ္တိကံနမုဒုံကရေ;

အာပေါပါပေတိမုဒုကံ, သာဓုဝါစာစကက္ခဠံ;

แม้ไฟที่มีเดชมากก็ไม่อาจทำให้ดินอ่อนนุ่มได้ แต่น้ำย่อมทำให้ (ดิน) อ่อนนุ่มได้ ฉันใด คำพูดที่ดีก็ (ทำให้คนหยาบกระด้างอ่อนลงได้) ฉันนั้น

၆၇.

๖๗.

မုဒုနာဝရိပုံဇေတိ, မုဒုနာဇေတိဒါရုဏံ;

နာသိဒ္ဓိမုဒုနာကိဉ္စိ, ယတောတောမုဒုနာဇယေ.

พึงชนะศัตรูด้วยความอ่อนโยน พึงชนะคนหยาบกระด้างด้วยความอ่อนโยน ไม่มีสิ่งใดไม่สำเร็จด้วยความอ่อนโยน เพราะเหตุนั้น พึงชนะด้วยความอ่อนโยน

၆၈.

๖๘.

စန္ဒနံ [Pg.25] သီတလံ လောကေ, တတော စန္ဒံဝ သီတလံ;

စန္ဒန စန္ဒ သီတမှာ, သာဓုဝါကျံ သုဘာသိတံ.

ไม้จันทน์หอมเย็นในโลก ดวงจันทร์เย็นกว่านั้น แต่คำพูดที่ดี สุภาษิต เย็นยิ่งกว่าไม้จันทน์และดวงจันทร์

၆၉.

๖๙.

သီတဝါစော ဗဟုမိတ္တော, ဖရုသောတု အမိတ္တကော;

ဥပမံ ဧတ္ထ ဉာတဗ္ဗာ, စန္ဒသူရိယရာဇုနံ.

ผู้มีวาจาอ่อนโยน ย่อมมีมิตรมาก ส่วนผู้มีวาจาหยาบคาย ย่อมไม่มีมิตร พึงทราบอุปมาในเรื่องนี้ เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์

၇၀.

๗๐.

ပတ္တကလ္လောဒိတံအပ္ပံ, ဝါကျံသုဘာသိတံဘဝေ;

ခုဒ္ဒိတဿကဒန္နမ္ပိ, ဘုတ္တံသာဒုရသောဘဝေ.

คำพูดที่กล่าวในเวลาอันควร แม้เพียงเล็กน้อย ย่อมเป็นสุภาษิต เหมือนอาหารที่ไม่ดีของคนหิว เมื่อได้กินแล้ว ย่อมมีรสอร่อย

၇၁.

๗๑.

သတ္ထကာပိဗဟုဝါစာ[Pg.26], နာဒရာဗဟုဘာဏိနော;

သောပကာရမ္ပျုဒါသီနံ, နနုဒိဋ္ဌံနဒီဇလံ.

แม้คำพูดที่มีประโยชน์มาก ก็ไม่เป็นที่น่าเลื่อมใสของคนพูดมาก แม้จะมีอุปการะ คนก็ยังเพิกเฉย ท่านไม่เห็นน้ำในแม่น้ำ (ที่มีคุณแต่คนก็มองข้าม) หรือ?

၇၂.

๗๒.

နာတိဝေလံပဘာသေယျ, နတုဏှိသဗ္ဗဒါသိယာ;

အဝိကိဏ္ဏံမိတံဝါကျံ, ပတ္တကာလေဥဒီရယေ.

ไม่พึงพูดมากเกินไป ไม่พึงเงียบตลอดเวลา พึงกล่าวคำพูดที่ไม่ฟุ้งซ่าน พอประมาณ ในเวลาอันควร

၇၃.

๗๓.

ဣစ္ဆိတဗ္ဗေသုကမ္မေသု, ဝါစာယကုသလံမူလံ;

ဝါစာယကုသလေနဋ္ဌေ, ဣစ္ဆိတဗ္ဗံနသိဇ္ဈတိ.

ในกิจที่พึงปรารถนาทั้งหลาย วาจาอันฉลาดเป็นรากฐาน เพราะวาจาที่ไม่ฉลาด สิ่งที่พึงปรารถนาย่อมไม่สำเร็จ

၇၄.

๗๔.

ဟတ္ထပါဒါသိရောပိဋ္ဌိ, ကုစ္ဆိပဉ္စဣမေဇနာ;

မုခမေဝူပသေဝန္တိ, သဒါဝအနုသာသိတာ.

มือ เท้า ศีรษะ หลัง และท้อง อวัยวะทั้งห้าเหล่านี้ ย่อมบำเรอแต่ปากเท่านั้น ถูกปากสั่งสอนอยู่เสมอ

၇၅.

๗๕.

သဒ္ဓါဓနံသီလဓနံ[Pg.27], ဟိရိဩတ္တပ္ပိယံဓနံ;

သုတဓနဉ္စစာဂေါစ, ပညာဝေသတ္တမံဓနံ.

ศรัทธาเป็นทรัพย์ ศีลเป็นทรัพย์ หิริโอตตัปปะเป็นทรัพย์ สุตะ (การฟัง) เป็นทรัพย์ และจาคะ (การให้) เป็นทรัพย์ ปัญญาแลเป็นทรัพย์ที่เจ็ด

၇၆.

๗๖.

ဣတ္ထီနဉ္စဓနံရူပံ, ပုရိသာနံဓနံကုလံ;

ဥရဂါနံဓနံဝိသံ, ဘူပါလာနံဓနံဗလံ;

ဘိက္ခူနဉ္စဓနံသီလံ, ဗြဟ္မဏာနံဓနံဝိဇ္ဇာ.

รูปเป็นทรัพย์ของสตรี ตระกูลเป็นทรัพย์ของบุรุษ พิษเป็นทรัพย์ของงู กำลังเป็นทรัพย์ของพระราชา ศีลเป็นทรัพย์ของภิกษุ วิชาเป็นทรัพย์ของพราหมณ์

၇၇.

๗๗.

နရူပံနစပညာဏံ[Pg.28], နစကုလဉ္စသမ္ဘဝေါ;

ကာလဝိပ္ပတ္တိသမ္ပတ္တေ, ဓနမေဝဝိသေသကံ.

รูปก็ไม่ใช่ ปัญญาก็ไม่ใช่ ตระกูลก็ไม่ใช่ กำเนิดก็ไม่ใช่ เมื่อถึงคราววิบัติ ทรัพย์เท่านั้นเป็นสิ่งพิเศษ

၇၈.

๗๘.

ဓနဟီနံစဇေမိတ္တာ, ပုတ္တဒါရာသဟောဒရာ;

ဓနဝန္တံဝသေဝန္တိ, ဓနံလောကေမဟာသခါ.

มิตร บุตร ภรรยา และพี่น้องร่วมสายโลหิต ย่อมละทิ้งผู้ไม่มีทรัพย์ ย่อมคบหาผู้มีทรัพย์ ทรัพย์เป็นมิตรใหญ่ในโลก

၇၉.

๗๙.

သတ္တာသဒူပသေဝန္တိ, သောဒကံဝါပိအာဒိကံ;

သဘောဂံသဓနဉ္စေဝ, တုစ္ဆာတေစေဇဟန္တိတေ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมคบหาสิ่งที่มีน้ำเป็นต้น ผู้มีโภคะและมีทรัพย์ ส่วนผู้ว่างเปล่า (ไม่มีทรัพย์) พวกเขาย่อมละทิ้ง

၈၀.

๘๐.

အတ္တနာဝကတာလက္ခီ[Pg.29], အလက္ခီအတ္တနာကတာ;

နဟိလက္ခိံအလက္ခိဉ္စ, အညောအညဿကာရိတော.

ความเจริญอันตนทำเอง ความเสื่อมอันตนทำเอง ความเจริญและความเสื่อม ผู้อื่นทำให้แก่ผู้อื่นหามิได้

၈၁.

๘๑.

ဓနဝါဇောတိယောရာဇာ, နဒီဝေဇ္ဇောတထာဣမေ;

ပဉ္စယတ္ထနဝိဇ္ဇန္တိ, နတတ္ထဒိဝသံဝသေ.

ผู้มีทรัพย์ โชติยะ พระราชา แม่น้ำ และหมอ ห้าอย่างนี้ ที่ใดไม่มี ไม่พึงอยู่ในที่นั้นแม้แต่วันเดียว

၈၂.

๘๒.

ယတ္ထဒေသေနသမာနော[Pg.30], နပီတိနစဗန္ဓဝေါ;

နစဝိဇ္ဇာဂမောကောစိ, နတတ္ထဒိဝသံဝသေ.

ในประเทศใด ที่ไม่เสมอด้วยตน ไม่มีความรัก ไม่มีความผูกพัน และไม่มีการได้มาซึ่งวิชาใดๆ ไม่พึงอยู่ในที่นั้นแม้แต่วันเดียว

၈၃.

๘๓.

အမာနနာယတ္ထသိယာ, သန္တာနံအဝမာနနံ;

ဟီနသမာနနာဝါပိ, နတတ္ထဒိဝသံဝသေ.

ที่ใดไม่มีการนับถือ มีการดูหมิ่นสัตบุรุษ หรือมีการนับถือคนเลว ไม่พึงอยู่ในที่นั้นแม้แต่วันเดียว

၈၄.

๘๔.

ဒေသမောသဇ္ဇဂစ္ဆန္တိ, သီဟာသပ္ပုရိသာဂဇာ;

တတ္တေဝနိဓနံယန္တိ, ကာကာကာပုရိသာမိဂါ.

ราชสีห์ สัตบุรุษ และช้าง ย่อมละทิ้งประเทศ (ที่อยู่) ไป ส่วนกา คนขลาด และเนื้อทราย ย่อมตายในที่นั้นเอง

၈၅.

๘๕.

ယတ္ထာလသောစဒက္ခောစ[Pg.31], သူရောဘိရုသမပူဇာ;

နသန္တောတတ္ထဝသန္တိ, အဝိသေသကရေနကော.

ที่ใดคนเกียจคร้านและคนขยัน คนกล้าหาญและคนขลาด ได้รับการบูชาเท่ากัน สัตบุรุษย่อมไม่อยู่ในที่นั้น เพราะไม่มีความแตกต่าง (ระหว่างคนดีกับคนชั่ว)

၈၆.

๘๖.

စလတျေကေနပါဒေန, တိဋ္ဌတျေကေနပဏ္ဍိတော;

နာသမိက္ချပရံဌာနံ, ပုဗ္ဗမာယတနံစဇေ.

บัณฑิตย่อมก้าวไปด้วยเท้าข้างหนึ่ง และยืนอยู่ด้วยเท้าอีกข้างหนึ่ง ไม่พึงละที่อยู่เดิม โดยไม่พิจารณาที่อื่นให้ดีก่อน

၈၇.

๘๗.

ဌာနဘဋ္ဌာနသောဘန္တေ, ဒန္တာကေသာနခါနရာ;

ဣတိဝိညာယမတိမာ, သဌာနံနလဟုံစဇေ.

ฟัน ผม เล็บ และคนทั้งหลาย เมื่อเคลื่อนจากที่แล้ว ย่อมไม่งดงาม บัณฑิตผู้มีปัญญาพึงรู้ดังนี้ ไม่พึงละที่อยู่ของตนโดยเร็ว

၈၈.

๘๘.

ဂုဏောသဗ္ဗညုတုလျောပိ, သီဒတျေကောအနိဿယော;

အနဂ္ဃံရတနံမဏိ, ဟေမံနိဿာယသောဘတေ.

แม้คุณธรรมที่เสมอด้วยความเป็นสัพพัญญู ก็ย่อมจมลงเมื่อไม่มีที่พึ่ง รัตนะอันมีค่า มณี ย่อมงดงามเพราะอาศัยทองคำ

၈၉.

๘๙.

နသေဝေဖရုသံသာမိံ, တံပိသေဝေနမစ္ဆရိံ;

တတောနိဂ္ဂဏှိကံသာမိံ, နေဝါပဂ္ဂဏှိကံတတော.

ไม่พึงคบหานายที่หยาบคาย ไม่พึงคบหานายที่ตระหนี่ ไม่พึงคบหานายที่คอยข่มเหง และไม่พึงคบหานายที่ไม่ยกย่องเชิดชู.

၉၀.

๙๐.

ပရောက္ခေဂုဏဟန္တာရံ[Pg.33], ပစ္စက္ခေပိယဘာဏိနံ;

တာဒိသံနောပသေဝေယျ, ဝိသကုမ္ဘံပလောဘိတံ.

ผู้ใดทำลายคุณในที่ลับหลัง และพูดจาไพเราะต่อหน้า ไม่พึงคบหาคนเช่นนั้น เหมือนหม้อยาพิษที่ฉาบเคลือบไว้ด้วยน้ำผึ้ง.

၉၁.

๙๑.

ပိဋ္ဌိတောက္ကံနိသေဝေယျ, နိသေဝေအဂ္ဂိကုစ္ဆိနာ;

သာမီနံသဗ္ဗကာယေန, ပရလောကံအမုဠှကော.

พึงรับใช้นายเหมือนผิงไฟที่หลัง ไม่พึงรับใช้นายเหมือนผิงไฟที่ท้อง ผู้ไม่หลงในโลกหน้า พึงรับใช้นายด้วยกายทั้งปวง.

၉၂.

๙๒.

နသေဝေကတပါပမှိ, န သေဝါလိကဝါဒနေ;

နသေဝေအတ္တဒတ္ထမှိ, နသေဝေအတိသန္တကေ.

ไม่พึงคบหาผู้ทำบาป ไม่พึงคบหาผู้พูดคำเท็จ ไม่พึงคบหาผู้เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตน และไม่พึงคบหาผู้ที่สนิทสนมเกินไป.

၉၃.

๙๓.

မဟန္တံနိဿယံကတွာ[Pg.34], ခုဒ္ဒကောပိမဟာဘဝေ;

ဟေမပဗ္ဗတံနိဿာယ, ဟေမပက္ခီဘဝန္တိတေ.

อาศัยผู้ยิ่งใหญ่แล้ว แม้ผู้น้อยก็อาจเป็นผู้ยิ่งใหญ่ได้ เหมือนอาศัยภูเขาทองแล้ว นกทั้งหลายย่อมกลายเป็นนกปีกทอง.

၉၄.

๙๔.

အသဟာယောသမတ္တောပိ, တေဇသီကိံကရိဿတိ;

နိဝါတသဏ္ဌိတောအဂ္ဂိ, သယမေဝူပသမ္မတိ.

แม้ผู้มีความสามารถแต่ไม่มีผู้ช่วย ผู้มีเดชจะทำอะไรได้ เหมือนไฟที่ตั้งอยู่ในที่ไม่มีลม ย่อมดับไปเอง.

၉၅.

๙๕.

ရုက္ခာသုဘူမိနိဿာယ, ပုပ္ဖဖလံပဝဍ္ဎတိ;

သပ္ပူရိသူပနိဿာယ, မဟာပုညံပဝဍ္ဎတိ.

ต้นไม้ทั้งหลายอาศัยแผ่นดินที่ดี ย่อมเจริญด้วยดอกและผล อาศัยสัตบุรุษแล้ว บุญใหญ่ย่อมเจริญ.

၉၆.

๙๖.

အနလသောအစဏ္ဍိက္ကော[Pg.35], အသဋ္ဌောသုစိသစ္စဝါ;

အလုဒ္ဓေါအတ္ထကာမောစ, တမုတ္တံဥတ္တမောနရော.

ผู้ไม่เกียจคร้าน ไม่ดุร้าย ไม่หลอกลวง เป็นผู้สะอาด พูดจริง ไม่โลภ และปรารถนาประโยชน์ ผู้นั้นเป็นยอดแห่งนรชน.

၉၇.

๙๗.

အဟိတေပဋိသေဓောစ, ဟိတေသုစနိယောဇကော;

ဗျသနေစာပရိစ္စာဂေါ, သင်္ခေပံမိတ္တလက္ခဏံ.

ห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ชักชวนให้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ และไม่ทอดทิ้งในยามทุกข์ยาก โดยย่อ นี่คือลักษณะของมิตร.

၉၈.

๙๘.

အာတုရေဗျသနေသစေ[Pg.36], ဒုဗ္ဘိက္ခေပရဝိဂ္ဂဟေ;

ရာဇဒွါရေသုသာနေစ, သင်္ခေပံမိတ္တလက္ခိဏံ.

ในยามเจ็บป่วย ในยามทุกข์ยาก ในยามข้าวยากหมากแพง ในยามมีภัยจากศัตรู ที่ประตูวัง และที่ป่าช้า โดยย่อ นี่คือลักษณะของมิตร.

၉၉.

๙๙.

ဟိတေသနောသုမိတ္တောစ, ဝိညူစဒုလ္လဘောဇနော;

ယထောသဓဉ္စသာဒုဉ္စ, ရောဂဟာရီစသဇ္ဇနော.

ผู้แสวงหาประโยชน์และเป็นมิตรที่ดี และเป็นผู้มีปัญญา หายากนัก เหมือนยาที่ทั้งอร่อยและกำจัดโรคได้ สัตบุรุษก็เช่นนั้น.

၁၀၀.

๑๐๐.

ယောဓုဝါနိပရိစဇ္ဇ, အဓုဝါနောပသေဝတိ;

ဓုဝါနိတဿနဿန္တိ, အဓုဝေသုကထာဝကာ.

ผู้ใดละทิ้งสิ่งที่เป็นของแท้แน่นอน แล้วไปคบหาสิ่งที่ไม่แน่นอน สิ่งที่เป็นของแท้แน่นอนของเขาย่อมพินาศไป ส่วนสิ่งที่ไม่แน่นอนนั้นจะกล่าวถึงอะไรได้.

၁၀၁.

๑๐๑.

လုဒ္ဓမတ္ထေနဂဏှေယျ[Pg.37], ထဒ္ဓမဉ္ဇထိကမ္မုနာ;

ဆန္ဒာနုဝတ္တိယာမုဠှံ, ယထာဘူတေနပဏ္ဍိတံ.

พึงชนะคนโลภด้วยทรัพย์ พึงชนะคนกระด้างด้วยการอ่อนน้อม พึงชนะคนหลงด้วยการคล้อยตามความพอใจ และพึงชนะบัณฑิตด้วยความจริง.

၁၀၂.

๑๐๒.

သစ္စာဘိက္ခဏသံသဂ္ဂါ, အသမောသရဏေနစ;

ဧတေနမိတ္တာဇိရန္တိ, အကာလေယာစနေနစ.

มิตรภาพย่อมเสื่อมไปเพราะการคบหาบ่อยเกินไป การไม่ไปมาหาสู่กันเลย และการขอในเวลาที่ไม่สมควร.

၁၀၃.

๑๐๓.

တသ္မာနာဘိက္ခဏံဂစ္ဆေ, နစဂစ္ဆေစိရာစိရံ;

ကာလေနယာစံယာစေယျ, ဧဝံမိတ္တာနဇီယရေ.

เพราะฉะนั้น ไม่พึงไปบ่อยเกินไป และไม่พึงไม่ไปมาหาสู่กันเลย พึงขอในเวลาที่สมควร มิตรภาพย่อมไม่เสื่อมไปอย่างนี้.

၁၀၄.

๑๐๔.

ယေနမိတ္တေနသံသဂ္ဂါ[Pg.38], ယောဂက္ခေမောဝိဟီယတိ;

ပုဗ္ဗေဝဇ္ဈဘဝံတဿ, ရက္ခေယျဂ္ဂိံဝပဏ္ဍိတော.

การคบหามิตรใดทำให้ความเกษมจากโยคะเสื่อมไป บัณฑิตพึงละเว้นมิตรนั้นเสียแต่แรก เหมือนพึงระวังไฟ.

၁၀၅.

๑๐๕.

ယေနမိတ္တေနသံသဂ္ဂါ, ယောဂက္ခေမောပဝဍ္ဎတိ;

ကရေယျတ္တသမံဝုတ္တိံ, သဗ္ဗကိစ္စေသုပဏ္ဍိတော.

การคบหามิตรใดทำให้ความเกษมจากโยคะเจริญขึ้น บัณฑิตพึงประพฤติต่อมิตรนั้นเหมือนตนเองในกิจทั้งปวง.

၁၀၆.

๑๐๖.

ပဗ္ဗေပဗ္ဗေကမေနုစ္ဆု, ဝိသေသရသဝါဂ္ဂတော;

တထာသုမေတ္တိကောသာဓု, ဝိပရိတ္တောဝဒုဇ္ဇနော.

อ้อยย่อมมีรสหวานยิ่งขึ้นไปตามข้อ มีรสพิเศษยิ่งขึ้นไปฉันใด มิตรที่ดีก็ฉันนั้น ส่วนคนชั่วก็ตรงกันข้าม.

၁၀၇.

๑๐๗.

တေနေဝမုနိနာဝုတ္တံ[Pg.39], ဓမ္မာယေကေစိလောကိယာ;

တတာလောကုတ္တရာစေဝ, ဓမ္မာနိဗ္ဗာနဂါမိနော.

พระมุนีได้ตรัสไว้แล้วอย่างนั้นว่า ธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะ ธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกุตตระ และธรรมทั้งหลายที่นำไปสู่พระนิพพาน.

၁၀၈.

๑๐๘.

ကလျာဏမိတ္တမာဂမ္မ, သဗ္ဗေတေဟောန္တိပါဏိနံ;

တသ္မာကလျာဏမိတ္တေသု, ကာတဗ္ဗံဟိသဒါဒရံ.

ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมมีแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะอาศัยกัลยาณมิตร เพราะฉะนั้น พึงทำความเคารพในกัลยาณมิตรเสมอไป.

၁၀၉.

๑๐๙.

ယောဟဝေကတညူကတဝေဒိဓီရော,ကလျာဏမိတ္တေဒဠှဘတ္တိစဟောတိ;

ဒုက္ခိတဿသက္ကစ္စံကရောတိကိစ္စံ,တဗ္ဘာဝံသပ္ပုရိသံဝဒန္တိလောကေ.

ผู้ใดเป็นผู้รู้คุณที่ทำแล้ว เป็นผู้ตอบแทนคุณ เป็นผู้มีปัญญา และมีความภักดีมั่นคงในกัลยาณมิตร ทำกิจของคนผู้เป็นทุกข์ด้วยความเคารพ ชนทั้งหลายในโลกกล่าวว่าผู้นั้นเป็นสัตบุรุษ.

၁၁၀.

๑๑๐.

ဟိတကာရောပရောဗန္ဓု[Pg.40], ဗန္ဓူပိအဟိတောပရော;

အဟိတောဒေဟဇောဗျာဓိ, ဟိတမာရညမောသဓံ.

คนอื่นที่ทำประโยชน์ให้คือญาติ แม้ญาติที่ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์ก็คือคนอื่น โรคที่เกิดในกายเป็นสิ่งไม่เป็นประโยชน์ ยาที่อยู่ในป่าเป็นสิ่งที่เป็นประโยชน์.

၁၁၁.

๑๑๑.

ပဒုမံဝမုခယဿ, ဝါစာစန္ဒနသီတလံ;

မဓုတိဋ္ဌတိဇိဝှဂ္ဂေ, ဟဒယေသုဟလာဟလံ;

တာဒိသံနောပသေဝေယျ, တံမိတ္တံပရိဝဇ္ဇယေ.

ผู้ใดมีหน้าเหมือนดอกบัว วาจาเหมือนจันทน์หอมเย็น น้ำผึ้งตั้งอยู่ที่ปลายลิ้น แต่ในใจมีพิษร้าย ไม่พึงคบหาคนเช่นนั้น พึงเว้นมิตรนั้นเสีย.

၁၁၂.

๑๑๒.

ကတွာနကုသလံကမ္မံ[Pg.41], ကတွာန, ကုသလံပုရေ;

သုခိတံဒုက္ခိတံဟောန္တံ, သောဗာလောယောနပဿတိ.

คนพาลผู้ใดไม่เห็นความที่ตนเป็นผู้สุขหรือทุกข์ เพราะได้ทำกรรมดีหรือกรรมชั่วไว้ก่อน.

၁၁၃.

๑๑๓.

ကာလက္ခေပေနဟာပေတိ, ဒါနသီလာဒိကံဇဠော;

အထိရံပိထိရံမညေ, အတ္တာနံသဿတီသမံ.

คนโง่ย่อมทำให้ทาน ศีล เป็นต้น เสียไปเพราะการผัดเพี้ยน สำคัญแม้สิ่งที่ไม่มั่นคงว่ามั่นคง สำคัญตนว่าเที่ยงเสมอไป.

၁၁၄.

๑๑๔.

ဗာလောဓပါပကံကတွာ, နတံဆဋ္ဋိတုမုဿဟေ;

ကိံဗျဂ္ဃအာဒိဂစ္ဆန္တော, ပဒံမက္ခေတုမုဿဟေ.

คนพาลทำบาปแล้ว ย่อมไม่กล้าทิ้งบาปนั้น เหมือนเสือที่เดินไปแล้ว จะกล้าลบรอยเท้าของตนได้อย่างไร.

၁၁၅.

๑๑๕.

နိဒ္ဓနောပိစကာမေတိ[Pg.42], ဒုဗ္ဗလောဝေရိကံကရော;

မန္ဒသတ္ထောဝိဝါဒတ္ထီ, တိဝိဓံမုဠှလက္ခဏံ.

แม้ไม่มีทรัพย์ก็ปรารถนา แม้อ่อนแอแต่ก็สร้างศัตรู แม้มีปัญญาน้อยแต่ก็ชอบทะเลาะ นี่คือลักษณะของคนหลงสามประการ.

၁၁၆.

๑๑๖.

အနဝှာယံဂမယန္တော, အပုစ္ဆာဗဟုဘာသကော;

အတ္တဂ္ဂုဏံပသံသန္တိ, တိဝိဓံဟီနလက္ခဏံ.

ไปในที่ที่ไม่มีใครเชิญ พูดมากโดยไม่มีใครถาม และสรรเสริญคุณของตนเอง นี่คือลักษณะของคนเลวสามประการ.

၁၁၇.

๑๑๗.

ယထာစုဋ္ဋမ္ပရာပက္ကာ, ဗဟိရတ္တကမေဝစ;

အန္တောကိမိလပူရဏော, ဧဝံဒုဇ္ဇနဓမ္မတာ.

เหมือนผลมะเดื่อที่สุกแล้ว ภายนอกดูดี แต่ภายในเต็มไปด้วยหนอน ธรรมชาติของคนชั่วก็เป็นเช่นนั้น.

၁၁၈.

๑๑๘.

ယဒူနကံသဏတိတံ, ယံပူရံသန္တမေဝတံ;

အဍ္ဎကုမ္ဘုပမောဗာလော, ယံပူရကုမ္ဘောဝပဏ္ဍိတော.

สิ่งที่พร่องย่อมมีเสียงดัง สิ่งที่เต็มย่อมเงียบสงบ คนพาลเหมือนหม้อครึ่งเดียว ส่วนบัณฑิตเหมือนหม้อเต็ม.

၁၁၉.

๑๑๙.

ဗုဓေဟိသာသမာနောပိ[Pg.43], ခလောဗဟုတကေတဝေါ;

ဃံသိယမာနောပင်္ဂါရော, နိလမတ္တံနိဂစ္ဆတိ.

แม้ถูกผู้รู้สั่งสอน คนพาลก็ยังดื้อรั้นมาก เหมือนถ่านที่ถูกขัดถู ก็ยังคงดำอยู่เท่านั้น

၁၂၀.

๑๒๐.

မုဠှသိဿောပဒေသေန, ကုနာရီဘရဏေနစ;

ခလသတ္တူဟိသံယောဂါ, ပဏ္ဍိတောပျဝသီဒတိ.

ด้วยการสั่งสอนศิษย์โง่ ด้วยการเลี้ยงดูหญิงชั่ว และด้วยการคบค้ากับศัตรูผู้พาล แม้บัณฑิตก็ย่อมเศร้าหมอง

၁၂၁.

๑๒๑.

စာရုတာပရဒါရာယ, ဓနံလောကတပတ္တိယာ;

ပသုတံသာဓုနာသာယ, ခလေခလတရာဂုဏာ.

ความงามเพื่อภรรยาผู้อื่น ทรัพย์เพื่อความเดือดร้อนของโลก ความขยันเพื่อทำลายคนดี คุณสมบัติเหล่านี้ในคนพาลย่อมเลวร้ายยิ่งกว่า

၁၂၂.

๑๒๒.

ဣတောဟာသတရံလောကေ[Pg.44], ကိဉ္စိတဿနဝိဇ္ဇတိ;

ဒုဇ္ဇနောတိစယံအာဟ, သုဇနံဒုဇ္ဇနောသယံ.

ในโลกนี้ไม่มีสิ่งใดน่าหัวเราะไปกว่านี้อีกแล้ว คือการที่คนชั่วเองกลับกล่าวหาคนดีว่าเป็นคนชั่ว

၁၂၃.

๑๒๓.

နဝိနာပရဝါဒေန, ရမန္တိဒုဇ္ဇနာခလု;

နသာသဗ္ဗရသေဘုတွာ, ဝိနာသုဒ္ဓေနတုဿတိ.

แท้จริงคนพาลย่อมไม่ยินดีหากปราศจากการติเตียนผู้อื่น เหมือนสุนัขที่ได้ลิ้มรสอาหารทุกชนิดแล้ว ก็ยังไม่พอใจหากปราศจากของสกปรก

၁၂၄.

๑๒๔.

တပ္ပတေယာတိသမ္ဗန္ဓံ, ဒြဝံဘဝတျဝနတံ;

မုဒုဒုဇ္ဇနစိတ္တံန ကိံလောဟေနပမီယတေ.

สิ่งที่ผูกพันกันมากย่อมละลาย สิ่งที่อ่อนนุ่มย่อมงอได้ ไฉนใจของคนพาลจึงไม่ถูกเปรียบกับเหล็กเล่า

၁၂၅.

๑๒๕.

တသ္မာဒုဇ္ဇနသံသဂ္ဂံ[Pg.45], အာသိဝီသမိဝေါရဂံ;

အာရကာပရိဝဇ္ဇေယျ, ဘူတကာမောဝိစက္ခဏော.

เพราะฉะนั้น ผู้มีปัญญาผู้ปรารถนาความสุข ควรหลีกเลี่ยงการคบค้ากับคนพาลให้ห่างไกล เหมือนหลีกเลี่ยงงูพิษ

၁၂၆.

๑๒๖.

ဒုဇ္ဇနေနဟိသံသဂ္ဂံ, သတ္တုတာပိနယုဇ္ဇတိ;

တတ္တောဝဍယှတျင်္ဂါရော, သန္တောကာဠာယတံကရော;

แท้จริง การคบค้ากับคนพาลนั้นไม่สมควรแม้แต่จะเป็นศัตรู ถ่านที่ร้อนย่อมเผาไหม้ ถ่านที่เย็นย่อมทำให้ดำ

၁၂၇.

๑๒๗.

ဒုဇ္ဇနောဝဇ္ဇနီယောဝ, ဝိဇ္ဇာယာလင်္ကတောပိစေ;

မဏိနာလင်္ကတောသန္တော, သဗ္ဗောကိံနုဘယံကရော.

คนพาลควรหลีกเลี่ยง แม้จะประดับด้วยความรู้ก็ตาม งูที่ประดับด้วยแก้วมณี ก็ยังคงเป็นที่น่ากลัวสำหรับทุกคนมิใช่หรือ

၁၂၈.

๑๒๘.

အဂ္ဂိနောဒဟတောဒါယံ, သခါဘဝတိမာလုတော;

သောဧဝဒီပံနာသေတိ, ခလေနတ္ထေဝမိတ္တတာ.

เมื่อไฟเผาไหม้ไม้ ลมย่อมเป็นเพื่อนของไฟ แต่ลมนั้นเองก็ดับตะเกียงได้ มิตรภาพกับคนพาลก็เป็นเช่นนั้น

၁၂၉.

๑๒๙.

သဗ္ဗောဒုဋ္ဌောခလောဒုဋ္ဌော[Pg.46], သဗ္ဗာဒုဋ္ဌတရောခလော;

မန္တောသဓေဟိသောသဗ္ဗော, ခလောကေနုပသမ္မတိ.

คนพาลนั้นชั่วร้ายยิ่งกว่าบรรดางูพิษทั้งปวง งูเหล่านั้นทั้งหมดสงบได้ด้วยมนต์และยา แต่คนพาลจะสงบได้ด้วยสิ่งใดเล่า

၁၃၀.

๑๓๐.

ဟဒယဋ္ဌေနသုတေန, ခလောနေဝသုသီလဝါ;

မဓုနာကောဋရဋ္ဌေန, နိမ္ဗောကိံမဓုရောဘဝေ.

คนพาลย่อมไม่เป็นผู้มีศีลดี แม้จะมีสุตะ (ความรู้) อยู่ในใจก็ตาม ต้นสะเดาจะหวานได้หรือด้วยน้ำผึ้งที่อยู่ในโพรง

၁၃၁.

๑๓๑.

အသတံသမ္ပယောဂေန, သန္တောပိအသန္တောဘဝေ;

မဂ္ဂေါကစဝရယုတ္တော, ဥဇုမ္ပိအသာဓုဘဝေ.

ด้วยการคบค้ากับคนไม่ดี แม้คนดีก็ย่อมกลายเป็นคนไม่ดีได้ ทางที่เต็มไปด้วยขยะ แม้จะตรง ก็ย่อมไม่น่าเดิน

၁၃၂.

๑๓๒.

ပုတိမစ္ဆံကုသဂ္ဂေန[Pg.47], ယောနရောဥပနယှတိ;

ကုသာပိပုတိံဝါယန္တိ, ဧဝံဗာလုပသေဝနာ.

ผู้ใดห่อปลาเน่าด้วยปลายหญ้าคา แม้หญ้าคาก็ย่อมมีกลิ่นเหม็นเน่า การคบคนพาลก็เป็นเช่นนั้น

၁၃၃.

๑๓๓.

ဗာလံနပဿေနသုဏေ, နစဗာသေနသံဝသေ;

ဗာလေနာလာပသလ္လာပံ, နကရေနစရောစယေ.

ไม่ควรเห็นหรือได้ยินคนพาล ไม่ควรอยู่ร่วมกับคนพาล ไม่ควรสนทนาหรือยินดีในการสนทนากับคนพาล

၁၃၄.

๑๓๔.

အနယံနေတိဒုမ္မေဓော, အဓုရာယနိယုဉ္ဇတိ;

ဒုန္နယောသေယျသောဟောတိ, သမ္မာဝုတ္တောပိကုပ္ပတိ;

ဝိနယံသောနဇာနာတိ, သာဓုသေနအဒဿနံ.

คนโง่ย่อมนำไปสู่ความพินาศ และประกอบในสิ่งที่ไม่ควรทำ เขาย่อมเป็นผู้ถูกนำไปในทางที่ผิด แม้ถูกตักเตือนอย่างถูกต้องก็ยังโกรธ เขาไม่รู้จักวินัย และไม่เห็นคนดี

၁၃၅.

๑๓๕.

ယာဝဇီဝံပိစေဗာလော[Pg.48], ပဏ္ဍိတံပယိရူပါသိ;

နသောဓမ္မံဝိဇာနာတိ, ဒဗ္ဗိသူပရသံယထာ.

แม้คนพาลจะคบหาบัณฑิตตลอดชีวิต เขาก็ย่อมไม่เข้าใจธรรมะ เหมือนทัพพีที่ไม่รู้รสแกง

၁၃၆.

๑๓๖.

ဖလံဝေကဒလိံဟန္တိ, ဟန္တိဝေဠုနဠံဖလံ;

သက္ကာရောကာပုရိသံဟန္တိ, ဂဗ္ဘောအဿတရိံယထာ.

ผลย่อมฆ่าต้นกล้วย ผลย่อมฆ่าต้นไผ่และต้นอ้อ สักการะย่อมฆ่าคนชั่ว เหมือนลูกในท้องฆ่าแม่ล่อ

၁၃၇.

๑๓๗.

သုနခေါသုနခံဒိသွာ, ဒန္တံဒဿေတိဟိံသိတုံ;

ဒုဇ္ဇနောဒုဇ္ဇနံဒိသွာ, ရောသယံဟိံသမိစ္ဆတိ.

สุนัขเห็นสุนัขตัวอื่น ย่อมแสดงเขี้ยวเพื่อทำร้าย คนพาลเห็นคนพาลด้วยกัน ย่อมโกรธและปรารถนาจะทำร้าย

၁၃၈.

๑๓๘.

မဏ္ဍူကောပိနုက္ကောသီဟော[Pg.49], သုကရောပိနုက္ကောဒီပိ;

ဗိလာရောသဒိသောဗျဂ္ဃော, ဒုပ္ပညောပိနပညဝါ.

กบไม่ใช่สิงโต หมูไม่ใช่เสือดาว แมวไม่เหมือนเสือ และคนโง่ก็ไม่ใช่คนมีปัญญา

၁၃၉.

๑๓๙.

မဏ္ဍူကောပိသီဟောဝိယ,ကာကောဂဏှေပိညေပိညေ;

ဗာလောစပဏ္ဍိတောဝိယ,ဓီရောပုစ္ဆေဝယေဝယေ.

กบก็เหมือนสิงโต กาก็ร้องกาๆ คนพาลก็เหมือนบัณฑิต แต่บัณฑิตย่อมไต่ถามซ้ำแล้วซ้ำเล่า

၁၄၀.

๑๔๐.

ကာကောဒုဋ္ဌောသကုဏေသု, ဃရေဒုဋ္ဌောစမူသိကော;

ဝါနရောစဝနေဒုဋ္ဌော, မနုဿေသုစဗြဟ္မဏော.

ในหมู่นก กาเป็นสัตว์ชั่วร้าย ในบ้าน หนูเป็นสัตว์ชั่วร้าย ในป่า ลิงเป็นสัตว์ชั่วร้าย ในหมู่มนุษย์ พราหมณ์เป็นคนชั่วร้าย

၁၄၁.

๑๔๑.

တိဏာနိဘူမိစောဒကံ[Pg.50], စတုတ္ထံဝါကျသုဋ္ဌုတံ;

ဧတာနိဟိသတံဂေဟေ, နောဆိဇ္ဇန္တေကဒါစိပိ.

หญ้า ดิน น้ำ และประการที่สี่คือถ้อยคำที่ไพเราะ สิ่งเหล่านี้ย่อมไม่ขาดแคลนในเรือนของคนดีเลย

၁၄၂.

๑๔๒.

အမ္ဗုံပိဝန္တိနောနဇ္ဇော, ရုက္ခာခါဒန္တိနောဖလံ;

မေဃောကဒါစိနောသဿံ, ပရတ္ထာယသတံဓနံ.

แม่น้ำไม่ดื่มน้ำของตนเอง ต้นไม้ไม่กินผลของตนเอง เมฆไม่เคยกินพืชผลของตนเอง ทรัพย์สมบัติของคนดีก็เพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น

၁၄၃.

๑๔๓.

ဂုဏာကုဗ္ဗန္တိဒူတတ္တံ[Pg.51], ဒူရေပိဝသတံသတံ;

ကေဋကေဂန္ဓမာဃာယ, ဂစ္ဆန္တိဘမရာသယံ.

คุณธรรมย่อมทำหน้าที่เป็นทูตสำหรับคนดี แม้พวกเขาจะอยู่ห่างไกลก็ตาม ภมรย่อมดมกลิ่นหอมในดอกเกดแล้วบินไปหา

၁၄၄.

๑๔๔.

အာကိဏ္ဏောပိအသဗ္ဘီဓ, အသံသဋ္ဌောဝဘဒ္ဒကော;

ဗဟုနာသန္နဇာတေန, ဂစ္ဆေ နဥမ္မတ္တကေန.

แม้จะอยู่ท่ามกลางคนไม่ดี ก็ยังดีกว่าที่จะไม่คบค้าด้วย ไม่ควรไปกับคนจำนวนมากที่ไม่ได้สนิทสนม หรือกับคนบ้า

၁၄၅.

๑๔๕.

ပါပမိတ္တေဝိဝဇ္ဇေတွာ, ဘဇေယျုတ္တမပုဂ္ဂလံ;

ဩဝါဒေစဿတိဋ္ဌေယျ, ပတ္ထန္တောအစလံသုခံ.

ละเว้นมิตรชั่วแล้ว พึงคบหาบุคคลผู้ประเสริฐ พึงตั้งมั่นอยู่ในโอวาทของท่าน ผู้ปรารถนาความสุขที่ไม่หวั่นไหว

၁၄၆.

๑๔๖.

ယထာစပနသာပက္ကာ, ဗဟိသဏ္ဍကမေဝစ;

အန္တောအမတပူရဏော, ဧဝံ သုဇနဓမ္မတာ.

เหมือนขนุนที่สุกแล้ว แม้ภายนอกจะขรุขระ แต่ภายในเต็มไปด้วยน้ำทิพย์ ธรรมดาของคนดีก็เป็นเช่นนั้น

၁၄၇.

๑๔๗.

တဂ္ဂရဉ္ဇပလာသေန[Pg.52], ယောနရောဥပနယှတိ;

ပတ္တာပိဂန္ဓံဝါယန္တိ, ဧဝံဓီရုပသေဝနာ.

ผู้ใดห่อไม้กฤษณาด้วยใบทองกวาว แม้ใบไม้ก็ย่อมมีกลิ่นหอม การคบหาบัณฑิตก็เป็นเช่นนั้น

၁၄၈.

๑๔๘.

ဓီရံပဿေသုဏေဓီရံ, ဓီရေနသဟသံဝသေ;

ဓီရေနာလာပသလ္လာပံ, တံကရေတဉ္စရောစယေ.

พึงเห็นบัณฑิต พึงฟังบัณฑิต พึงอยู่ร่วมกับบัณฑิต พึงสนทนาและยินดีในการสนทนากับบัณฑิต

၁၄၉.

๑๔๙.

နယံနယတိ မေဓာဝီ, အဓုရာယနယုဇ္ဇတိ;

သုနယောသေယျသောဟောတိ, သမ္မာဝုတ္တောနကုပ္ပတိ;

ဝိနယံသောပဇာနာတိ, သာဓုတေနသမာဂမော.

ผู้มีปัญญาย่อมนำทาง (แนะนำอุบาย) ย่อมไม่ประกอบในสิ่งที่ไม่ใช่ธุระ (หรือทางที่ไม่ควร) การแนะนำที่ดีเป็นสิ่งที่ประเสริฐ เมื่อถูกกล่าวโดยชอบย่อมไม่โกรธ เขาย่อมรู้แจ้งซึ่งวินัย การสมาคมกับผู้นั้นเป็นความดี

၁၅၀.

๑๕๐.

အပ္ပကေနပိစေဝိညူ[Pg.53], ပဏ္ဍိတံပယိရူပါသိ;

ခိပ္ပံဓမ္မံဝိဇာနာတိ, ဇိဝှာသူပရသံယထာ.

แม้เพียงชั่วครู่ หากผู้รู้แจ้งเข้าไปนั่งใกล้บัณฑิต ย่อมรู้ธรรมได้โดยฉับพลัน เหมือนลิ้นรู้รสแกงฉะนั้น

၁၅၁.

๑๕๑.

ဗာဟုဗလဉ္စအမစ္စံ, ဘောဂံအဘိဇစ္စံဗလံ;

ဣမေဟိစတုဗလေဟိ, ပညာဝေသေဌတံဗလံ.

กำลังกาย กำลังอำมาตย์ กำลังโภคทรัพย์ และกำลังคือชาติกำเนิด ด้วยกำลังทั้ง ๔ ประการนี้ กำลังคือปัญญาแลเป็นกำลังที่ประเสริฐที่สุด

၁၅၂.

๑๕๒.

ဗလံပက္ခီနမာကာသော[Pg.54], မစ္ဆာနံဥဒကံဗလံ;

ဒုဗ္ဗလဿဗလံရာဇာ, ကုမာရာနံရုဒံဗလံ.

อากาศเป็นกำลังของนก น้ำเป็นกำลังของปลา พระราชาเป็นกำลังของคนอ่อนแอ และการร้องไห้เป็นกำลังของเด็ก

၁၅၃.

๑๕๓.

ဗလံစန္ဒောဗလံသူရော, ဗလံသမဏဗြဟ္မဏာ;

ဗလံဝေလံသမုဒ္ဒဿ, ဗလံတိဗလမိတ္ထိယာ.

พระจันทร์เป็นกำลัง พระอาทิตย์เป็นกำลัง สมณพราหมณ์เป็นกำลัง ฝั่งเป็นกำลังของมหาสมุทร และกำลัง ๓ ประการเป็นกำลังของสตรี

၁၅၄.

๑๕๔.

သပါဒါနံဗလံသီဟော, တတောပုဠုဝကောဗလံ;

တတောကိပ္ပိလိကောနရော, ရာဇာသဗ္ဗေသမန္တတော.

ราชสีห์เป็นกำลังของสัตว์มีเท้าทั้งหลาย ถัดมาหนอนเป็นกำลัง ถัดมามดและมนุษย์เป็นกำลัง และพระราชาเป็นกำลังของคนทั้งปวงโดยรอบ

၁၅၅.

๑๕๕.

ဂတိမိဂါနံပဝနံ, အာကာသောပက္ခိနံဂတိ;

ဝိရာဂေါဂတိဓမ္မာနံ, နိဗ္ဗာနာရဟတံဂတိ.

ป่าเป็นที่ไปของเนื้อ อากาศเป็นที่ไปของนก วิราคะเป็นที่ไปของธรรมทั้งหลาย และนิพพานเป็นที่ไปของพระอรหันต์

၁၅၆.

๑๕๖.

စရေယျကုလဇံပညော[Pg.55], ဝိရူပမဝိကညကံ;

ဟီနာယပိသုရူပါယ, ဝိဝါဟသဒိသံကရေ.

ผู้มีปัญญาพึงรับหญิงผู้เกิดในตระกูลดีมาดูแล แม้จะมีรูปไม่งามก็ตาม แต่การแต่งงานนั้นควรทำกับผู้ที่มีฐานะเสมอกัน แม้หญิงนั้นจะเกิดในตระกูลต่ำแต่มีรูปงามก็ตาม

၁၅၇.

๑๕๗.

သာမာမိဂက္ခီသုကေသီ, တနုမဇ္ဈိမဒန္တဝါ;

ဒဿနီယာမုခဝဏ္ဏာ, ဂမ္ဘီရနာဘိဝါစကာ;

သုသီလာဝါယမတိစ, ဟီနကုလံပိဝါဟယေ.

หญิงที่มีผิวนวล (หรือดำแดง) มีดวงตาดั่งตาเนื้อ มีผมงาม มีเอวบาง มีฟันเรียบงาม มีผิวพรรณหน้าตาน่าชม มีสะดือลึก มีวาจาไพเราะ มีศีลดี และมีความเพียร แม้เกิดในตระกูลต่ำ ก็พึงรับมาแต่งงานด้วย

၁၅၈.

๑๕๘.

သုတ္တောမာတာဝဘောဇေသိ[Pg.56], ဘရဏေသုစဓာတိယော;

ကမ္မေသုသကပန္တိ စ, ကတကမ္မေသုဓာတိနံ.

หญิงใดเลี้ยงดู (สามี) ดุจมารดา เป็นดั่งนางนมในการบำรุงเลี้ยง เป็นดั่งคนรับใช้ในกิจการงานทั้งหลาย และในบรรดากิจที่นางนมพึงกระทำ

၁၅၉.

๑๕๙.

ဓမ္မေသုပတိဋ္ဌာနိစ္စံ, သယနေသုစဝဏ္ဏိဘာ;

ကုလေသုဘာတရံဝါစီ, ယာနာရီသေဋ္ဌသမ္မတာ.

หญิงใดตั้งมั่นอยู่ในธรรมเป็นนิตย์ มีรูปโฉมงดงามในยามพักผ่อน มีวาจาไพเราะดุจพี่น้องในหมู่ญาติ หญิงนั้นย่อมได้รับการยกย่องว่าประเสริฐ

၁၆၀.

๑๖๐.

ယောနံဘရတိသဗ္ဗဒါ[Pg.57], နိစ္စံအာတာပိဥဿုကော;

သဗ္ဗကာမဟရံပေါသံ, ဘတ္တာရံနာတိမညတိ.

สามีใดเลี้ยงดูนางอยู่เป็นนิตย์ มีความเพียรพยายามและขวนขวายอยู่เสมอ หญิงนั้นย่อมไม่ดูหมิ่นสามีผู้บำรุงความปรารถนาทั้งปวงให้แก่ตน

၁၆၁.

๑๖๑.

နစာပိသွတ္ထိဘတ္တာရံ, ဣစ္ဆာစာရေနရောသယေ;

ဘတ္တုစဂရုနောသဗ္ဗေ, ပတိပူဇေတိပဏ္ဍိတာ.

และไม่พึงทำให้สามีผู้เป็นที่พึ่งต้องโกรธเคืองด้วยการประพฤติตามใจตน หญิงผู้ฉลาดย่อมแสดงความเคารพต่อสามีและบุคคลที่สามีเคารพทั้งปวง

၁၆၂.

๑๖๒.

ဥဋ္ဌာဟိကာအနလဿာ, သင်္ဂါဟိကာပရိဇနေ;

ဘတ္တုမနာပံစရတိ, သမ္ဘတမနုရက္ခတိ.

เป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้าน สงเคราะห์คนรอบข้าง ประพฤติสิ่งที่พอใจแก่สามี และรักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้

၁၆၃.

๑๖๓.

ဧဝံဝတ္တတိယာနာရီ, ဘတ္တုဆန္ဒဝသာနုဂါ;

မနာပါနာမတေဒေဝါ, ယတ္ထသာဥပပဇ္ဇတိ.

หญิงใดประพฤติเช่นนี้ ย่อมเป็นผู้คล้อยตามความพอใจของสามี นางย่อมไปเกิดในหมู่เทพเจ้าชื่อว่า 'มนาปะ'

၁၆၄.

๑๖๔.

ဣတ္ထိယေကစ္စိယောဝါပိ[Pg.58], သေယျာဝုတ္တာဝမုနိနာ;

ဘဏ္ဍာနံဥတ္တမာဣတ္ထီ, အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာတိပိ.

แม้สตรีบางคนพระมุนีก็ตรัสว่าประเสริฐ (กว่าบุรุษ) สตรีเป็นเลิศในบรรดาสิ่งของเครื่องใช้ และเป็นยอดแห่งผู้ปรนนิบัติ

၁၆၅.

๑๖๕.

မာတရာဓီတရာဝါပိ, ဘဂိနိယာဝိစက္ခဏော;

နဝိဝိတ္တာသနေမန္တေ, နာရီမာယာဝိနီနနု.

ผู้ฉลาดไม่พึงนั่งในที่ลับตากับมารดา ธิดา หรือพี่สาวน้องสาว เพราะสตรีเป็นผู้มีมายามากมิใช่หรือ

၁၆၆.

๑๖๖.

ဝိဇ္ဇုတာနဉ္စလောလတ္တံ, သတ္ထာနဉ္စာတိတိက္ခဏံ;

သိင်္ဃတံဝါယုတေဇာနံ, အနုကုဗ္ဗန္တိနာရိယော.

สตรีทั้งหลายย่อมประพฤติตามความโลเลของสายฟ้า ความคมกล้าของศัสตรา และความรวดเร็วรุนแรงของลมและไฟ

၁၆၇.

๑๖๗.

ဒိဂုဏောထီနမာဟာရော[Pg.59],ဗုဒ္ဓိစာပိစတုဂ္ဂုဏော;

ဆဂုဏောဟောတိဝါယာမော,ကာမောတွဋ္ဌဂုဏောဘဝေ.

สตรีมีอาหาร (ความอยากกิน) เป็น ๒ เท่า มีปัญญาเป็น ๔ เท่า มีความเพียรเป็น ๖ เท่า และมีความกำหนัดเป็น ๘ เท่า

၁၆၈.

๑๖๘.

ဧကမေကာယဣတ္ထိယာ, အဋ္ဌအဋ္ဌပတိနောသိယုံ;

သူရောစပလဝန္တောစ, သဗ္ဗကာမရသာဟရာ;

ကရေယျနဝမေဆန္ဒံ, ဥန္နတ္တာဟိနပူရတိ.

แม้สตรีคนหนึ่งจะมีสามีถึง ๘ คน ซึ่งล้วนแต่เป็นผู้กล้าหาญ มีกำลัง และคอยปรนเปรอความใคร่และรสสัมผัสทั้งปวงให้ นางก็ยังพึงพอใจในคนที่ ๙ อีก เพราะความอยากของนางนั้นไม่รู้จักเต็ม

၁၆၉.

๑๖๙.

ဝိဝါဒသီလီဥဿုယာ[Pg.60], ပဿန္တတဏှိကာဂတာ;

အမိတာဘုဉ္ဇနာနိဒ္ဒါ, သတံပုတ္တံပိတံဇဟေ.

หญิงที่มีปกติชอบทะเลาะ ริษยา เห็นอะไรก็อยากได้ กินมาก นอนมาก ย่อมละทิ้งบุตรและสามี (หรือบิดา) ได้แม้ตั้งร้อยคน

၁၇၀.

๑๗๐.

လပန္တီသဒ္ဓိမညေန, ပဿန္တညံသဝိဗ္ဘမာ;

စိတ္တကံစိန္တယန္တညံ, နာရီနံနာမကောပိယော.

หญิงทั้งหลายพูดคุยกับชายหนึ่ง มองชายอีกคนหนึ่งด้วยกิริยาเยื้องกราย และคิดถึงชายอีกคนหนึ่งในใจ ใครเล่าจะเป็นที่รัก (ที่แท้จริง) ของสตรีทั้งหลาย

၁၇၁.

๑๗๑.

ဂဏှေယျဝါတံဇာလေန, သာဂရမေကပါဏိနာ;

ဩသိဉ္စေယျစတာဠေန, သကေနဇနယေရဝံ;

ပမာဒါသုဝိသဇ္ဇေယျ, ဣတ္ထိယေသာဝဓမ္မတာ.

การจับลมด้วยตาข่าย การตักมหาสมุทรด้วยฝ่ามือเดียว หรือการทำให้เกิดเสียงดังด้วยฝ่ามือข้างเดียว ยังทำได้ง่ายกว่าการทำให้สตรีละจากความประมาท นี่คือธรรมดาของสตรี

၁၇၂.

๑๗๒.

ဇိဝှာသဟဿိကောယောဟိ[Pg.61], ဇီဝေဝဿသတံနရော;

တေနနိကမ္မုနာဝုတ္တော, ထိဒေါသောကိံခယံဂတော.

แม้บุรุษจะมีลิ้นตั้งพันลิ้น และมีอายุยืนยาวถึงร้อยปี หากเขาจะกล่าวถึงโทษของสตรีตลอดเวลานั้น โทษของสตรีจะสิ้นสุดลงได้อย่างไร

၁၇၃.

๑๗๓.

ပဉ္စဌာနာနိသမ္ပဿံ[Pg.62], ပုတ္တမိစ္ဆန္တိပဏ္ဍိတာ;

ဘတောဝါနောဘရိဿတိ, ကိစ္စံဝါနောကရိဿတိ.

บัณฑิตเมื่อพิจารณาเห็นฐานะ ๕ ประการ จึงปรารถนาบุตร คือ (๑) บุตรที่เราเลี้ยงมาแล้วจักเลี้ยงตอบเรา (๒) บุตรจักช่วยทำกิจการงานของเรา

၁၇၄.

๑๗๔.

ကုလဝံသောစိရံတိဋ္ဌေ, ဒါယဇ္ဇံပတိပဇ္ဇတိ;

အထဝါပနပေတာနံ, ဒက္ခိဏာနုပဒဿတိ.

(๓) วงศ์ตระกูลจักดำรงอยู่ได้นาน (๔) บุตรจักเป็นผู้รับมรดก และ (๕) เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว บุตรจักบำเพ็ญทักษิณาทานอุทิศให้

၁၇၅.

๑๗๕.

အတိဇာတမနုဇာတံ, ပုတ္တမိစ္ဆန္တိပဏ္ဍိတာ;

အဝဇာတံနဣစ္ဆန္တိ, ယောဟောတိကုလဆိန္နကော.

บัณฑิตย่อมปรารถนาอภิชาตบุตร (บุตรที่ดีกว่าบิดามารดา) หรืออนุชาตบุตร (บุตรที่เสมอด้วยบิดามารดา) ไม่ปรารถนาอวชาตบุตร (บุตรที่เลวกว่าบิดามารดา) ผู้เป็นคนทำลายวงศ์ตระกูล

၁၇၆.

๑๗๖.

ဧကူဒရသမုပ္ပန္နာ, နဘဝန္တိသမဿမာ;

နာနာဝဏ္ဏာနာနာစရာ, ယထာဗဒရကဏ္ဍကာ.

คนที่เกิดจากท้องเดียวกัน ย่อมไม่เหมือนกันเสียทั้งหมด ย่อมมีผิวพรรณและจริยาต่างกันไป เหมือนหนามของต้นพุทราฉะนั้น

၁၇၇.

๑๗๗.

အဒမ္မေဗဟဝေါဒေါသေ[Pg.63], ဒမ္မေတုဗဟဝေါဂုဏေ;

တသ္မာပုတ္တဉ္စသိဿဉ္စ, ဒမ္မကာလေဝဒမ္မယေ.

ในบุคคลที่ไม่ได้รับการฝึกย่อมมีโทษมาก ส่วนในบุคคลที่ได้รับการฝึกแล้วย่อมมีคุณมาก เพราะฉะนั้น พึงฝึกสอนบุตรและศิษย์ในเวลาที่ควรฝึก

၁၇၈.

๑๗๘.

ဩဝါဒေယျာနုသာသေယျ,အသပ္ပာယာနိဝါရယေ;

ဒန္တောဟိယောပိယောဟောတိ,အဒန္တောဟောတိအပ္ပိယော.

พึงโอวาท พึงสั่งสอน และพึงห้ามจากสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพราะผู้ที่ได้รับการฝึกแล้วย่อมเป็นที่รัก ส่วนผู้ที่ยังไม่ได้ฝึกย่อมไม่เป็นที่รัก

၁၇၉.

๑๗๙.

ပုတ္တံဝါဘာတရံဒုဋ္ဌံ, အနုသာသေယျနောဇဟေ;

ကိံနုဆေဇ္ဇံဟတ္ထပါဒံ, လိတ္တအသုစိနာသိယာ.

ไม่พึงทอดทิ้งบุตรหรือพี่น้องที่ประพฤติชั่ว พึงสั่งสอนเขา ใครเล่าจะพึงตัดมือหรือเท้าทิ้งเพียงเพราะเปื้อนสิ่งไม่สะอาด

၁၈၀.

๑๘๐.

အန္တောဇာတောဓနက္ကိတော[Pg.64], ဒါသဗျောပဂတောသယံ;

ဒါသာကရမရာနိတော, ဣစ္စေဝံစတုဓာသိယုံ.

ทาสมี ๔ ประเภท คือ ทาสที่เกิดในเรือน ทาสที่ซื้อมาด้วยทรัพย์ ทาสที่ยอมตนเข้าเป็นเอง และทาสที่ถูกนำมาเป็นเชลย

၁၈၁.

๑๘๑.

ဒါသာပဉ္စေဝစောရယျ, သခဉာတတ္တသဒိသာ;

တထာဝိညူဟိဝိညေယျ, မိတ္တာဒါရာစဗန္ဓဝါ.

ทาส สหาย มิตร ภรรยา และญาติ ทั้ง ๕ นี้ บัณฑิตพึงทราบว่าเป็นผู้เสมอด้วยตน

၁၈၂.

๑๘๒.

ဒုဋ္ဌဒါရေနအမိတျာ[Pg.65], ဒါသောစုတ္တရဝါစကော;

သသပ္ပေစဃရေဝါသော, မစ္စုမေဝနသံသယော.

การอยู่ร่วมกับภรรยาชั่วร้าย มิตรที่เป็นศัตรู และทาสที่พูดจาโต้เถียง ย่อมเหมือนกับการอยู่ในเรือนที่มีงูพิษ ไม่ต้องสงสัยเลยว่านั่นคือความตาย

၁၈၃.

๑๘๓.

ယသံလာဘံပတ္ထယန္တံ, နရံဝဇ္ဇန္တိဒူရတော;

တသ္မာအနပေက္ခိတွာန, တံမဂ္ဂံမဂ္ဂယေဗုဓော.

ชนทั้งหลายย่อมหลีกเลี่ยงนรชนผู้ปรารถนายศและลาภเสียแต่ไกล เพราะฉะนั้น บัณฑิตไม่พึงอาลัยในทางนั้น พึงแสวงหาทางที่ควร

၁၈၄.

๑๘๔.

ခလံသာလံပသုံခေတ္တံ[Pg.66], ဂန္တာစဿအဘိက္ခဏံ;

မိတံဓညံနိဓာပေယျ, မိတဉ္စပါစယေဃရေ.

พึงไปที่ลานข้าว ยุ้งฉาง สัตว์เลี้ยง และไร่นาบ่อยๆ พึงเก็บข้าวเปลือกไว้ให้พอประมาณ และพึงหุงข้าวในเรือนให้พอประมาณ

၁၈၅.

๑๘๕.

အဉ္ဇနာနံခယံဒိသွာ, ဝမ္မိကာနဉ္စသဉ္စယံ;

မဓူနဉ္စသမာဟာရံ, ပဏ္ဍိတောဃရမာဝသေ.

บัณฑิตพึงครองเรือน โดยพึงเห็นความสิ้นไปแห่งยาหยอดตา การก่อตัวขึ้นของจอมปลวก และการรวบรวมน้ำผึ้ง

၁၈၆.

๑๘๖.

သယံအာယံဝယံဇညာ, သယံဇညာကတာကတံ;

နိဂ္ဂဏှေနိဂ္ဂဏှာရဟံ, ပဂ္ဂဏှေပဂ္ဂဏှာရဟံ.

พึงรู้รายรับรายจ่ายด้วยตนเอง พึงรู้การที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำด้วยตนเอง พึงข่มผู้ที่ควรข่ม พึงยกย่องผู้ที่ควรยกย่อง

၁၈၇.

๑๘๗.

ဧကယာမောနရာဓိပ္ပော[Pg.67],ဒွိယာမောပဏ္ဍိတောနရော;

တယောယာမောဃရာဝါသောစ,စတုယာမောစဒုဂ္ဂတော.

พระราชา (หลับ) หนึ่งยาม บัณฑิตสองยาม คฤหัสถ์สามยาม และคนเข็ญใจสี่ยาม

၁၈၈.

๑๘๘.

ယောစဗန္ဓုဟိတေယုတ္တော,သောပိတာယောစပေါသကော;

တံမိတ္တံယတ္ထဝိသာသော,ဘရိယာယတ္ထနိဗ္ဗုတိ.

ผู้ใดประกอบประโยชน์เกื้อกูล ผู้นั้นคือญาติ ผู้ใดเลี้ยงดู ผู้นั้นคือบิดา มิตรคือผู้ที่ไว้วางใจได้ ภรรยาคือผู้ที่อยู่ด้วยแล้วมีความสงบใจ

၁၈၉.

๑๘๙.

သဒ္ဓါပေမေသုသန္တေသု, နဂဏေမာသကံသတံ;

သဒ္ဓါပေမေအသန္တေသု, မာသကံပိသတံဂဏေ.

เมื่อมีความศรัทธาและความรัก ย่อมไม่นับเงินร้อยมาสก (ว่ามาก) แต่เมื่อไม่มีความศรัทธาและความรัก แม้มาสกเดียวก็ยังนับว่าเป็นร้อย

၁၉၀.

๑๙๐.

ယာစကောအပိယောဟောတိ[Pg.68], ယာစံအဒဒမပ္ပိယံ;

တသ္မာသေဋ္ဌနရောလောကေ, ဓနံသိပ္ပံပရိဂ္ဂဟေ.

ผู้ขอย่อมไม่เป็นที่รัก ผู้ไม่ให้สิ่งที่ขอก็ไม่เป็นที่รัก เพราะฉะนั้น นรชนผู้ประเสริฐในโลก พึงแสวงหาทรัพย์และวิชาความรู้ไว้

၁၉၁.

๑๙๑.

သဗ္ဗဒါပိဓနံရက္ခေ, ဒါရံရက္ခေဓနံပိစ;

ဒါရံဓနဉ္စအတ္တာနံ, ရက္ခာယေဝသဒါဘဝေ.

พึงรักษาทรัพย์ไว้เสมอ พึงรักษาภรรยาแม้ด้วยทรัพย์ และพึงรักษาตนเองแม้ต้องสละทั้งภรรยาและทรัพย์

၁၉၂.

๑๙๒.

နသာဓာရဏဒါရဿ, နဘုဉ္ဇေသာဒုမေကကော;

နသေဝေလောကာယတိကံ, နေတံပညာယဝဍ္ဎနံ.

ไม่พึงมีภรรยาร่วมกับผู้อื่น ไม่พึงบริโภคอาหารอร่อยแต่ผู้เดียว ไม่พึงคบหาพวกโลกายตะ เพราะสิ่งนั้นไม่เป็นเครื่องเพิ่มพูนปัญญา

၁၉၃.

๑๙๓.

သီလဝါဝတ္တသမ္ပန္နော[Pg.69], အပ္ပမတ္တောဝိစက္ခဏော;

နိဝါတဝုတ္တိအထဒ္ဓေါ, သူရတောသခိလောမုဒု.

ผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา มีความประพฤติอ่อนน้อม ไม่ดื้อรั้น เป็นผู้สงบเสงี่ยม มีวาจาอ่อนหวาน และอ่อนโยน

၁၉၄.

๑๙๔.

သင်္ဂဟေတာဝမိတ္တာနံ, သံဝိဘာဂီဝိဇာနဝါ;

တပ္ပေယျအန္နပါနေန, သဒါသမဏဗြဟ္မဏာ.

พึงสงเคราะห์มิตร เป็นผู้รู้จักแบ่งปัน เป็นผู้รู้แจ้ง พึงให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำแก่สมณพราหมณ์เสมอ

၁၉၅.

๑๙๕.

ဓမ္မကာမောသုတဒ္ဓရော, ဘဝေယျပရိပုစ္ဆာကော;

သက္ကစ္စံပယိရူပါသေ, သီလဝန္တေဗဟုဿုတေ.

พึงเป็นผู้ใคร่ธรรม ทรงสุตะ พึงเป็นผู้สอบถาม พึงเข้าไปหาผู้มีศีลและผู้เป็นพหูสูตด้วยความเคารพ

၁၉၆.

๑๙๖.

ပုဗ္ဗသိရောသိမေဓာဝီ[Pg.70], ဒီဃာယုဒက္ခိဏံသိရော;

ပစ္ဆိမောစိတ္တသန္တောသိ, မရဏံဥတ္တရောဘဝေ.

ผู้มีปัญญาพึงนอนหันศีรษะไปทางทิศตะวันออก ผู้มีอายุยืนพึงนอนหันศีรษะไปทางทิศใต้ ผู้มีความสุขทางใจพึงนอนหันศีรษะไปทางทิศตะวันตก ความตายย่อมมีแก่ผู้หันศีรษะไปทางทิศเหนือ

၁၉၇.

๑๙๗.

အာယုမာပါစိနံမူခံ, ဓနဝါဒက္ခိဏံဘဝေ;

ပစ္ဆိမံယသသီဘုဉ္ဇေ, နောဘုဉ္ဇေဥတ္တရံမုခံ;

ผู้ปรารถนาอายุพึงหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ผู้ปรารถนาทรัพย์พึงหันหน้าไปทางทิศใต้ ผู้ปรารถนายศพึงบริโภคโดยหันหน้าไปทางทิศตะวันตก ไม่พึงบริโภคโดยหันหน้าไปทางทิศเหนือ

၁၉၈.

๑๙๘.

ဘုတွာနိသီဒနံထူလံ, တိဋ္ဌန္တောဗလဝဍ္ဎနော;

အာယုမာစင်္ကမောသိယာ, ဓာဝန္တောရောဂဝဇ္ဇိတော.

การนั่งหลังจากกินอาหารทำให้อ้วน การยืนเพิ่มกำลัง การเดินทำให้อายุยืน การวิ่งทำให้ปราศจากโรค

၁၉၉.

๑๙๙.

ယောစသိတဉ္စဥဏှဉ္စ[Pg.71], တိဏာဘိယျောနမညတိ;

ကရံပုရိသကိစ္စာနိ, သောသုခါနဝိဟာယတိ.

ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนว่ายิ่งไปกว่าหญ้า เมื่อกระทำกิจของบุรุษอยู่ ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข

၂၀၀.

๒๐๐.

ဝိသမှာမတမာဒေယျ, အသုဒ္ဓမှာပိကဉ္စနံ;

နီစမှာပျုတ္တမောဝိဇ္ဇံ, ရတနထိံပိဒုက္ကုလာ.

พึงถือเอาอมฤตแม้จากยาพิษ พึงถือเอาทองคำแม้จากของไม่สะอาด พึงถือเอาวิชาอันสูงสุดแม้จากคนต่ำต้อย และพึงถือเอาอิตถีรัตนะแม้จากตระกูลต่ำ

၂၀၁.

๒๐๑.

ဂုယှမတ္ထမသမ္ဗုဒ္ဓံ, သမ္ဗောဓယတိယောနရော;

မန္တဘေဒဘယာတဿ, ဒါသဘူတောတိတိက္ခတိ.

นรชนใดเปิดเผยความลับที่ยังไม่ถูกเปิดเผย เพราะกลัวความลับจะแตก เขาจึงต้องอดทนยอมเป็นทาส

၂၀၂.

๒๐๒.

အညာတဝါသဝသတာ, ဇာတဝေဒသမေနပိ;

ခမိတဗ္ဗံသပညေန, အပိဒါသဿတဇ္ဇိတံ.

เมื่อต้องอยู่ในที่ที่ไม่มีใครรู้จัก แม้จะเป็นผู้มีเดชดังไฟ ผู้มีปัญญาก็พึงอดทนต่อคำขู่ตะคอกแม้ของทาส

၂၀၃.

๒๐๓.

ဓနဓညပယောဂေသု[Pg.72], တထာဝိဇ္ဇာဂမေသုစ;

ဒူတေစဗျာဟာရေသု, စတ္တောလဇ္ဇံသဒါဘဝေ.

ในการใช้สอยทรัพย์และข้าวเปลือก ในการแสวงหาวิชาความรู้ ในการเป็นทูต และในการเจรจา พึงละความละอายเสียเสมอ

၂၀၄.

๒๐๔.

နဟိကောစိကတေကိစ္စေ, ကတ္တာရံသမပေက္ခတေ;

တသ္မာသဗ္ဗာနိကမ္မာနိ, သာဝသေသာနိကာရယေ.

เมื่อกิจสำเร็จแล้ว ย่อมไม่มีใครเหลียวแลผู้ทำ เพราะฉะนั้น พึงทำกิจทั้งปวงให้ยังเหลือส่วนที่ต้องทำอยู่บ้าง

၂၀၅.

๒๐๕.

ဥပကာရံဟိတေနေဝ, သတ္တုနာသတ္တုမုဒ္ဓရေ;

ပါဒလဂ္ဂံကရဋ္ဌေန, ကဏ္ဍကေနေဝကဏ္ဍကံ.

พึงกำจัดศัตรูด้วยศัตรูที่ตนเคยทำคุณให้ เหมือนถอนหนามที่ติดเท้าด้วยหนามที่ถือไว้ในมือ

၂၀၆.

๒๐๖.

နမေနမန္တဿဘဇေဘဇန္တံ[Pg.73],ကိစ္စာနိကုဗ္ဗဿကရေယျကိစ္စံ;

နာနတ္ထကာမဿကရေယျအတ္ထံ,အသမ္ဘဇန္တံပိနသမ္ဘဇေယျ.

พึงนอบน้อมต่อผู้ที่นอบน้อม พึงคบหาผู้ที่คบหา พึงทำกิจแก่ผู้ที่ทำกิจให้ ไม่พึงทำประโยชน์แก่ผู้ที่ไม่ปรารถนาประโยชน์ และไม่พึงคบหาผู้ที่ไม่คบหา

၂၀၇.

๒๐๗.

ဝဇေစဇန္တိသိနေဟာကိရိယာ,အပေမစိတ္တေန နသမ္ဘဇေယျ;

ဒိဇောဝဒုမံခိဏဖလံဉတွာ,အညံအပေက္ခေယျမဟာဟိလောကော.

พึงละผู้ที่ละทิ้งความรักและการกระทำเสีย ไม่พึงคบหาด้วยจิตที่ปราศจากความรัก นกเมื่อรู้ว่าต้นไม้สิ้นผลแล้ว ย่อมแสวงหาต้นไม้อื่น เพราะโลกนี้กว้างใหญ่

၂၀၈.

๒๐๘.

စဇေဧကံကုလဿတ္ထံ, ဂါမဿတ္ထံကုလံစဇေ,ဂါမံဇနပဒဿတ္ထံ, အတ္တတ္ထံပထဝိံစဇေ.

พึงสละคนคนเดียวเพื่อประโยชน์ของตระกูล พึงสละตระกูลเพื่อประโยชน์ของหมู่บ้าน พึงสละหมู่บ้านเพื่อประโยชน์ของชนบท และพึงสละแผ่นดินเพื่อประโยชน์ของตน

၂၀၉.

๒๐๙.

ဓနံစဇေအင်္ဂံဝရဿဟေတု[Pg.74],အင်္ဂံစဇေဇီဝိတံရက္ခမာနော;

ဓနံအင်္ဂံဇီဝိတဉ္စာပိသဗ္ဗံ,စဇေနရောဓမ္မမနုဿရန္တော.

คนพึงสละทรัพย์เพื่อรักษาอวัยวะอันประเสริฐ พึงสละอวัยวะเพื่อรักษาชีวิต เมื่อระลึกถึงธรรม พึงสละเสียทั้งหมด ทั้งทรัพย์ อวัยวะ และชีวิต

၂၁၀.

๒๑๐.

အဟာဂစ္ဆန္တိဟာယန္တာ, သတ္တာနမိဟဇီဝိတံ;

တသ္မာဟိမာပမတ္တတံ, ဂစ္ဆန္တုဇိနသာသနေ.

วันคืนล่วงไป ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ย่อมเสื่อมไป เพราะฉะนั้น อย่าประมาทในพระศาสนาของพระชินเจ้าเลย

၂၁၁.

๒๑๑.

ဧတေသိယျောသမာယန္တိ[Pg.75], သန္တိတေသံနဇီရတိ;

ယောအဓိပ္ပန္နံသဟတိ, ယောစဇာနာတိဒေသနံ.

ผู้ใดอดทนต่อสิ่งที่ครอบงำได้ และผู้ใดรู้คำสอน ผู้นั้นย่อมเข้าถึงความสงบ ความสงบของผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมสลาย

၂၁၂.

๒๑๒.

အဂ္ဂိအာပေါဣတ္ထီမုဠှော, သပ္ပောရာဇကုလာနိစ;

ပယတနောဝဂန္တဗ္ဗော, မစ္စုပါဏဟရာနိတိ.

ไฟ น้ำ สตรี คนโง่ งู และราชตระกูล พึงเข้าไปหาด้วยความระมัดระวัง เพราะสิ่งเหล่านี้อาจนำความตายมาให้

၂၁၃.

๒๑๓.

သတ္ထံသုနိစ္ဆိတမပီတိဝိစိန္တနီယံ,သာရာဓိတောပျဝနိပေါပရိသင်္ကနီယော;

ဟတ္ထင်္ဂတာပိယုဝတီပရိရက္ခနီယာ,သတ္ထာဝနီပယုဝတီသုကုတောဝသီတံ.

แม้ศาสตราที่ลับคมดีแล้วก็ควรพิจารณาให้ดี แม้พระราชาที่บำรุงดีแล้วก็ควรระแวง แม้หญิงสาวที่อยู่ในมือแล้วก็ควรระวัง ศาสตรา พระราชา และหญิงสาว จะควบคุมให้มั่นคงได้อย่างไร

၂၁၄.

๒๑๔.

ဥဿာဟောရိပုဝမိတ္တံ[Pg.76], အလသောမိတ္တံဝရိပု,ဝိသံဝိယာမတံဝိဇ္ဇာ, ပမာဒေါအမတံဝိသံ.

ความเพียรเป็นมิตร ความเกียจคร้านเป็นศัตรู วิชาเป็นเหมือนอมฤตธรรม ความประมาทเป็นเหมือนยาพิษต่ออมฤตธรรม

၂၁၅.

๒๑๕.

ဝဟေအမိတ္တံခန္ဓေန, ယာဝကာလေအနာဂတေ;

တမေဝအာဂတေကာလေ, ဘိန္ဒေကုမ္ဘံဝသိလာယံ.

พึงแบกศัตรูไว้บนบ่าตราบเท่าที่เวลายังมาไม่ถึง แต่เมื่อถึงเวลาแล้ว พึงทุบศัตรูนั้นเสีย เหมือนทุบหม้อดินบนก้อนหิน

၂၁၆.

๒๑๖.

သိင်္ဂိံပညာသဟတ္ထေန[Pg.77], သတေနဝါဟနံစဇေ;

ဟတ္ထီနန္တုသဟဿေန, ဒေသစဇ္ဇေနဒုဇ္ဇနံ.

พึงเว้นสัตว์มีเขาในระยะ ๕๐ ศอก พึงเว้นพาหนะในระยะ ๑๐๐ ศอก พึงเว้นช้างในระยะ ๑,๐๐๐ ศอก แต่พึงเว้นคนชั่วด้วยการละทิ้งถิ่นที่อยู่นั้นเสีย

၂၁၇.

๒๑๗.

ပစ္စက္ခေဂရဝေါသံသေ, ပရောက္ခေမိတ္တဗန္ဓဝေ;

ကမ္မန္တေစဒါသဘစ္စေ, ပုတ္တဒါရေသံသေမတေ.

พึงสรรเสริญครูอาจารย์ต่อหน้า พึงสรรเสริญมิตรและญาติลับหลัง พึงสรรเสริญทาสและคนรับใช้เมื่อการงานเสร็จสิ้น พึงสรรเสริญบุตรและภรรยาเมื่อสิ้นชีวิต

၂၁၈.

๒๑๘.

သိနေသိပ္ပံသိနေဓနံ, သိနေပဗ္ဗတမာရုဟေ;

သိနေကာမောစကောဓောစ, ဣမေပဉ္စသိနေသိနေ.

พึงเรียนศิลปะทีละน้อย พึงสะสมทรัพย์ทีละน้อย พึงขึ้นภูเขทีละน้อย พึงละกามและโทสะทีละน้อย สิ่งทั้งห้านี้พึงทำไปทีละน้อย

၂၁၉.

๒๑๙.

သတံစက္ခုသတံကဏ္ဏာ[Pg.78], နာယကဿသုတောသဒါ;

တထာပိအန္ဓဗဓိရော, ဧသာနာယကဓမ္မတာ.

ผู้นำย่อมมีตานับร้อย มีหูนับร้อย ได้ยินได้ฟังอยู่เสมอ ถึงกระนั้นก็ยังทำเป็นเหมือนคนตาบอดและหูหนวก นี่คือธรรมดาของผู้นำ

၂၂၀.

๒๒๐.

ဗဟူနံအပ္ပသာရာနံ, သာမဂ္ဂိယာတိဒုဇ္ဇယော;

တိဏေနဝဋ္ဋတေရဇ္ဇု, တေနနာဂေါပိဗန္ဓတေ.

แม้สิ่งที่ไม่มีแก่นสารจำนวนมาก หากมีความสามัคคีกันก็ยากที่จะเอาชนะได้ เหมือนหญ้าที่นำมาฟั่นเป็นเชือก ย่อมสามารถผูกมัดแม้กระทั่งช้างได้

၂၂၁.

๒๒๑.

ဥပ္ပဇ္ဇတေသစေကောဓော, အာဝဇ္ဇေကကစူပမံ;

ဥပ္ပဇ္ဇတေရသေတဏှာ, ပုတ္တမံသူပမံသရေ.

หากความโกรธเกิดขึ้น พึงพิจารณาอุปมาด้วยเลื่อย หากความทะยานอยากในรสเกิดขึ้น พึงระลึกถึงอุปมาด้วยการบริโภคเนื้อบุตร

၂၂၂.

๒๒๒.

ဒါနံသိနေဟဘေသဇ္ဇံ, မစ္ဆေရံဒေါသနောသဓံ;

ဒါနံယသဿိဘေသဇ္ဇံ, မစ္ဆေရံကပ္ပနောသဓံ.

ทานเป็นยาบำรุงความรัก ความตระหนี่เป็นยาพอกพูนโทษ ทานเป็นยาบำรุงยศ ความตระหนี่เป็นยาแห่งความเสื่อมสิ้น

၂၂၃.

๒๒๓.

ဓနမိစ္ဆေဝဏိဇ္ဇေယျ[Pg.79], သိပ္ပမိစ္ဆေဗဟုဿုတေ;

ပုတ္တမိစ္ဆေနာရိကညေ, ရာဇာမစ္စံဣစ္ဆာဂတေ.

ผู้ปรารถนาทรัพย์พึงทำการค้า ผู้ปรารถนาศิลปวิทยาพึงเป็นพหูสูต ผู้ปรารถนาบุตรพึงหาหญิงสาวมาเป็นภรรยา ผู้ปรารถนาเป็นข้าราชการพึงเข้าหาพระราชา

၂၂၄.

๒๒๔.

မဟန္တံဝဋ္ဋရုက္ခာဒိံ, ခုဒ္ဒဗီဇံဗဟုပ္ဖလံ;

သက္ခိံကတွာဥဒိက္ခေယျ, ပုညပါပံကရောနရော.

เมื่อคนจะทำบุญหรือบาป พึงพิจารณาดูต้นไทรเป็นพยาน ซึ่งมีเมล็ดเล็กแต่ให้ผลมหาศาล

၂၂၅.

๒๒๕.

ဂရုကာတဗ္ဗပေါသေသု, နီစဝုတ္တိံကရောတိယော;

နီစတ္တံသောပဟန္တွာန, ဥတ္တမတ္ထေပတိဋ္ဌတိ.

ผู้ใดประพฤติตนอ่อนน้อมต่อบุคคลที่ควรเคารพ ผู้นั้นย่อมขจัดความต่ำต้อยของตนเสียได้ และตั้งมั่นอยู่ในประโยชน์อันสูงสุด

၂၂၆.

๒๒๖.

ဥတ္တမံပဏိပါတေန[Pg.80], သူရံဘေဒေနဝိဇယေ;

ဟီနမပ္ပပဒါနေန, ဝိက္ကမေနသမံဇယေ.

พึงชนะคนผู้ประเสริฐด้วยการนอบน้อม พึงชนะคนกล้าด้วยการทำให้แตกแยก พึงชนะคนเลวด้วยการให้ของเล็กน้อย พึงชนะคนเสมอกันด้วยความเพียรพยายาม

၂၂၇.

๒๒๗.

နတ္တဒေါသံပရေဇညာ, ဇညာဒေါသံပရဿတု;

ကုမ္မောဂုယှာဣဝင်္ဂါနိ, ပရဘာဝဉ္စလက္ခယေ.

ไม่พึงให้ผู้อื่นรู้โทษของตน แต่พึงรู้โทษของผู้อื่น พึงซ่อนเร้นจุดอ่อนของตนเหมือนเต่าหดอวัยวะ และพึงสังเกตความเป็นไปของผู้อื่น

၂၂၈.

๒๒๘.

ဥဿူရသေယျံအာလသျံ[Pg.81], စဏ္ဍိက္ကံဒီဃသုတ္တိယံ;

ဧကဿဒ္ဓါနဂမနံ, ပရဒါရုပသေဝနံ;

ဧတံဗြဟ္မဏဿေဝဿု, အနတ္ထာယဘဝိဿတိ.

การนอนตื่นสาย ความเกียจคร้าน ความดุร้าย ความเชื่องช้า การเดินทางไกลคนเดียว และการคบหาภรรยาผู้อื่น สิ่งเหล่านี้ย่อมเป็นไปเพื่อความพินาศของพราหมณ์

၂၂၉.

๒๒๙.

သုရာယောဂေါဝိကာလောစ, သမဇ္ဇာနဃရင်္ဂတော;

ခိဍ္ဍဓုတ္တောပါပမိတ္တော, အလသောသောဣမေဇနာ;

မဟာဘောဂါဝိနဿန္တိ, ဟီနဘာဝဿိဒံဖလံ.

การดื่มสุรา การเที่ยวในเวลาวิกาล การไปในที่ชุมนุมมหรสพ การเป็นนักเลงการพนัน การมีมิตรชั่ว และความเกียจคร้าน โภคทรัพย์อันมหาศาลย่อมพินาศไปเพราะเหตุเหล่านี้ นี่คือผลของความเสื่อมต่ำ

၂၃၀.

๒๓๐.

အတိသီတံအတိဥဏှံ, အတိသာယမိဒံအဟု;

ဣတိဝိဿဋ္ဌကမ္မန္တေ, ခဏာအစ္စန္တိမာဏဝေ.

ผู้ที่กล่าวว่า 'หนาวเกินไป ร้อนเกินไป เย็นเกินไป' แล้วทอดทิ้งการงานเสีย ย่อมพลาดโอกาสดีๆ ไปเสียสิ้น

၂၃၁.

๒๓๑.

ပရနာသနတောနဋ္ဌော[Pg.82], ပုရေဝပရနာသကော;

သိင်္ဃံဝအာနသံယာတိ, တိဏောပါသာဒဈာပကော.

ผู้ที่มุ่งทำลายผู้อื่น ย่อมพินาศไปก่อนที่จะทำลายเขาได้ เหมือนคนที่ใช้หญ้าเผาปราสาท ย่อมได้รับอันตรายอย่างรวดเร็ว

၂၃၂.

๒๓๒.

နဝိသာသေအမိတ္တဿ, မိတ္တဉ္စာပိနဝိသာသေ;

ကဒါစိကုပ္ပိတောမိတ္တော, သဗ္ဗဒေါသပကာသကော.

ไม่พึงไว้วางใจในศัตรู และแม้แต่มิตรก็ไม่ควรไว้วางใจจนเกินไป เพราะหากมิตรโกรธเคืองขึ้นมาเมื่อใด ย่อมเปิดเผยความลับทั้งหมด

၂၃၃.

๒๓๓.

ကုဒေသဉ္စကုမိတ္တဉ္စ, ကုသမ္ဗန္ဓံကုဗန္ဓဝံ;

ကုဒါရဉ္စကုရာဇာနံ, ဒူရတောပရိဝဇ္ဇယေ.

พึงหลีกเลี่ยงถิ่นที่อยู่ไม่ดี มิตรไม่ดี การสมาคมไม่ดี ญาติไม่ดี ภรรยาไม่ดี และพระราชาที่ไม่ดี ให้ห่างไกล

၂၃၄.

๒๓๔.

ကက္ကဋောအသီသောယာတိ[Pg.83], သဗ္ဗာပဒေါဝဂစ္ဆတိ;

အထနီကုက္ကုဋီပုတ္တာ, ပုရိသေနာဝမညရေ.

ปูที่ไม่มีหัวย่อมเดินไปสู่ภัยพิบัติทั้งปวงฉันใด ลูกไก่ที่ไม่มีแม่ไก่คอยดูแล ย่อมถูกผู้คนดูหมิ่นฉันนั้น

၂၃၅.

๒๓๕.

ဟီနပုတ္တောရာဇာမစ္စော, ဗာလပုတ္တောပိပဏ္ဍိတော;

အဓနဿပုတ္တောသေဋ္ဌိ, ပုရိသေနာဝမညရေ.

บุตรของคนต่ำต้อยที่เป็นข้าราชการ บุตรของคนโง่ที่เป็นบัณฑิต และบุตรของคนยากจนที่เป็นเศรษฐี ย่อมถูกผู้คนดูหมิ่น

၂၃၆.

๒๓๖.

ယေနမိစ္ဆတိသမ္ဗန္ဓံ, တေနတီဏိနကာရယေ;

ဝိဝါဒမတ္ထသမ္ဗန္ဓံ, ပရောက္ခေဒါရဒဿနံ.

ผู้ใดปรารถนาจะรักษาความสัมพันธ์ไว้ ไม่พึงทำสิ่ง ๓ ประการกับผู้นั้น คือ การโต้เถียงกัน การทำธุรกรรมเรื่องทรัพย์สิน และการให้พบปะภรรยาในที่ลับหลัง

၂၃၇.

๒๓๗.

ဣဏသေသောအဂ္ဂိသေသော[Pg.84],သတြုသေသောတထေဝစ;

ပုနပ္ပုနမ္ပိဝဍ္ဎန္တိ,တသ္မာသေသံနကာရယေ.

หนี้ที่ยังค้างอยู่ ไฟที่ยังดับไม่หมด และศัตรูที่ยังเหลืออยู่ ย่อมกลับมาพอกพูนขึ้นได้อีกซ้ำแล้วซ้ำเล่า เพราะฉะนั้น ไม่พึงให้สิ่งเหล่านี้หลงเหลืออยู่เลย

၂၃၈.

๒๓๘.

ကုလဇာတောကုလပုတ္တော, ကုလဝံသသုရက္ခိတော;

အတ္တနာဒုက္ခပတ္တောပိ, ဟီနကမ္မံနကာရယေ.

กุลบุตรผู้เกิดในตระกูลสูง รักษาเกียรติแห่งวงศ์ตระกูลไว้ดีแล้ว แม้ตนเองจะประสบความทุกข์ยากเพียงใด ก็ไม่พึงกระทำกรรมอันต่ำทราม

၂၃၉.

๒๓๙.

သမိဒ္ဓေါဓနဓညေန, နကဋ္ဌောဒတိဏဂ္ဂိဟိ;

သဗ္ဗတောဒုဂ္ဂတောနဋ္ဌော, တသ္မာနဒုက္ကဋံကရေ.

ผู้พรั่งพร้อมด้วยทรัพย์และธัญชาติ ย่อมไม่พินาศด้วยฟืน น้ำ หญ้า และไฟ แต่ผู้ตกยากในที่ทั้งปวงย่อมพินาศ ฉะนั้นไม่ควรทำกรรมชั่ว

၂၄၀.

๒๔๐.

နဂဏဿဂ္ဂထောဂစ္ဆေ[Pg.85], သိဒ္ဓေကမ္မေသမံဖလံ;

ကမ္မဝိပ္ပတ္တိစေဟောတိ, ဖရုသံတဿဘာသယေ.

ไม่ควรไปเป็นหัวหน้าหมู่คณะ เมื่อการงานสำเร็จย่อมได้ผลเท่ากัน เมื่อการงานผิดพลาด ย่อมถูกกล่าวคำหยาบ

၂၄၁.

๒๔๑.

ဗာလက္ကောပေတဓူမောစ, ဝုဍ္ဎိတ္ထိပလ္လလောဒကံ;

အာယုက္ခယကရံနိစ္စံ, ရတ္တောစဒဓိဘောဇနံ.

แดดอ่อนยามเช้า ควันไฟ น้ำในสระแก่ หญิงชรา และการกินนมส้มในเวลากลางคืน ย่อมทำให้อายุสั้นเสมอ

၂၄၂.

๒๔๒.

ဣတ္ထီနံဒုဇ္ဇနာနဉ္စ, ဝိသာသောနောပပဇ္ဇတေ;

ဝိသေသိဂိမှိနဒိယံ, ရောဂေရာဇကုလမှိစ.

ไม่ควรไว้วางใจในหญิงและคนชั่ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแม่น้ำในฤดูร้อน ในโรคภัยไข้เจ็บ และในราชตระกูล

၂၄၃.

๒๔๓.

အယုတ္တကမ္မာရဘနံဝိရောဓော[Pg.86],သံဃဿယုဒ္ဓဉ္စမဟာဗလေဟိ;

ဝိသာသကမ္မံပမဒါသုနိစ္စံ,ဒွါရာနိမစ္စုဿဝဒန္တိဝိဒွါ.

การเริ่มงานที่ไม่สมควร การวิวาทกับหมู่คณะ การรบกับผู้มีกำลังมาก การกระทำที่ไว้วางใจในหญิงสาวเสมอ บัณฑิตกล่าวว่าสิ่งเหล่านี้เป็นประตูแห่งความตาย

၂၄၄.

๒๔๔.

ထိယောသေဝေယျနစ္စန္တံ, သာဒုဘုဉ္ဇေယျနာဟိတံ;

ပူဇယေမာနယေဝုဍ္ဎေ, ဂရုံမာယာယနောဘဇေ.

ไม่ควรคบหาหญิงมากเกินไป ไม่ควรกินอาหารอร่อยที่ไม่เป็นประโยชน์ ควรบูชาและเคารพผู้เฒ่า ไม่ควรคบหาครูบาอาจารย์ด้วยมายา

၂၄၅.

๒๔๕.

ဝိနာသတ္ထံနဂစ္ဆေယျ, သူရောသင်္ဂါမဘူမိယံ;

ပဏ္ဍိတွဒ္ဓဂူဝါဏိဇ္ဇော, ဝိဒေသဂမနောတထာ.

ผู้กล้าไม่ควรไปสู่สมรภูมิโดยไม่มีอาวุธ บัณฑิต นักเดินทาง พ่อค้า และผู้ไปต่างประเทศก็เช่นเดียวกัน

၂၄၆.

๒๔๖.

ဒေဟီတိဝစနဒွါရာ[Pg.87], ဒေဟဋ္ဌာပဉ္စဒေဝတာ;

သဇ္ဇနိယျန္တိဓိကိတ္တိ, မတိဟီရိသိရီပိစ.

เทวดา ๕ องค์ที่สถิตอยู่ในร่างกาย คือ ธี (ความรู้), กิตติ (เกียรติ), มติ (ปัญญา), หิริ (ความละอาย) และสิริ (มิ่งขวัญ) ย่อมออกไปทางประตูแห่งคำพูดว่า "ขอท่านจงให้"

၂၄၇.

๒๔๗.

နတ္ထီတိဝစနံဒုက္ခံ, ဒေဟီတိဝစနံတထာ;

ဝါကျနတ္ထီတိဒေဟီတိ, မာဘဝေယျဘဝါဘဝေ.

คำว่า "ไม่มี" เป็นทุกข์ คำว่า "ให้" ก็เช่นกัน ขอคำว่า "ไม่มี" และ "ให้" อย่าได้มีแก่ข้าพเจ้าในภพน้อยภพใหญ่เลย

၂၄၈.

๒๔๘.

ယတ္ထဝေါသံနဇာနန္တိ, ဇာတိယာဝိနယေနဝါ;

နတတ္ထမာနံကိရိယာ, ဇနေဝသမညာတကေ.

ในที่ใดที่คนไม่รู้จักกันด้วยชาติกำเนิดหรือด้วยวินัย ในที่นั้นย่อมไม่มีการกระทำที่ควรเคารพ ในหมู่ชนที่ไม่รู้จักกัน

၂၄၉.

๒๔๙.

မာတာဟီနဿဒုဗ္ဘာသာ[Pg.88], ပိတာဟီနဿဒုကြိယာ;

ဥဘောမာတာပိတာဟီနာ, ဒုဗ္ဘာသာစဒုက္ကိရိယာ.

ผู้ที่ไม่มีมารดาย่อมมีวาจาชั่ว ผู้ที่ไม่มีบิดาย่อมมีการกระทำชั่ว ผู้ที่ไม่มีทั้งมารดาและบิดาย่อมมีทั้งวาจาชั่วและการกระทำชั่ว

၂၅၀.

๒๕๐.

မာတာသေဋ္ဌဿသုဘာသာ,ပိတာသေဋ္ဌဿသုကိရိယာ;

ဥဘောမာတာပိတာသေဋ္ဌာ,သုဘာသာစသုကိရိယာ.

ผู้ที่มีมารดาประเสริฐย่อมมีวาจางาม ผู้ที่มีบิดาประเสริฐย่อมมีการกระทำงาม ผู้ที่มีทั้งมารดาและบิดาประเสริฐย่อมมีทั้งวาจางามและการกระทำงาม

၂၅၁.

๒๕๑.

အတိဒီဃောမဟာမုဠှော[Pg.89], မဇ္ဈိမောစဝိစက္ခဏော;

ဝါသုဒေဝံပုရေက္ခိတွာ, သဗ္ဗေဝါမနကာသဌာ.

ผู้ที่สูงเกินไปเป็นคนโง่เขลามาก ผู้ที่ปานกลางเป็นคนฉลาด ผู้ที่เตี้ยทั้งหมดเป็นคนเจ้าเล่ห์ โดยมีพระวาสุเทพเป็นประธาน

၂၅၂.

๒๕๒.

အာစာရောကုလမက္ခာတိ, ဒေသမက္ခတိဘာသိတံ;

သမ္ဘဝေါပေမမက္ခာတိ, ဒေဟမက္ခာတိဘောဇနံ.

มารยาทบ่งบอกตระกูล คำพูดบ่งบอกประเทศชาติ ความเป็นไปบ่งบอกความรัก อาหารบ่งบอกร่างกาย

၂၅၃.

๒๕๓.

ဇလပ္ပမာဏံကုမုဒနာဠံ,ကုလပ္ပမာဏံကရဏကမ္မံ;

ပညာပမာဏံကထိတဝါကျံ,ဘူမိပ္ပမာဏံဘဇ္ဇလတိဏံ.

ก้านบัวบอกประมาณของน้ำ การงานที่ทำบอกประมาณของตระกูล คำพูดที่กล่าวบอกประมาณของปัญญา หญ้าที่งอกบอกประมาณของแผ่นดิน

၂၅၄.

๒๕๔.

ဇဝေနဘဒြံဇာနန္တိ[Pg.90], ဝဟေနစဗလိဗဒ္ဓံ;

ဒုဟေနဓေနုဇာနန္တိ, ဘာသမာနေနပဏ္ဍိတံ.

รู้จักม้าดีด้วยความเร็ว รู้จักโคด้วยการลากภาระ รู้จักแม่โคด้วยการรีดนม รู้จักบัณฑิตด้วยการพูด

၂၅၅.

๒๕๕.

ဇာနေယျပေသနေဘစ္စံ ဗန္ဓဝံပိဘယာဂမေ,ဗျသနေစတထာမိတ္တံ, ဒါရဉ္စဝိဘဝက္ခယေ.

พึงรู้จักคนรับใช้เมื่อใช้สอย พึงรู้จักญาติเมื่อภัยมาถึง พึงรู้จักมิตรเมื่อมีทุกข์ และพึงรู้จักภรรยาเมื่อทรัพย์พินาศ

၂၅၆.

๒๕๖.

ဝိနာသတ္ထံနဇာနန္တိ, ကာလံသဗ္ဗေပိဇောတိကာ;

ကုက္ကုဋာပနဇာနန္တိ, တတောရုက္ခာတတောဘွာပါ.

สัตว์ทั้งหลายย่อมไม่รู้เวลาแห่งความพินาศ แต่ไก่ย่อมรู้เวลา (รุ่งสาง) ต้นไม้และแผ่นดินก็รู้เช่นกัน

၂၅၇.

๒๕๗.

ပထဝီဘူသနံမေရု[Pg.91], ရတ္တိယာဘူသနံသသီ;

ဇနာနံဘူသနံရာဇာ, သေနာနံဘူသနံဂဇော.

พระสุเมรุเป็นเครื่องประดับของแผ่นดิน พระจันทร์เป็นเครื่องประดับของราตรี พระราชาเป็นเครื่องประดับของประชาชน ช้างเป็นเครื่องประดับของกองทัพ

၂၅၈.

๒๕๘.

သီလတာသောဘတေရူပံ,စာရိတာသောဘတေကုလံ;

သပုပ္ဖာသောဘတေရညံ,သဂဇာသောဘတေဗလံ.

รูปงามย่อมงดงามด้วยศีล ตระกูลย่อมงดงามด้วยจริยา ป่าย่อมงดงามด้วยดอกไม้ กองทัพย่อมงดงามด้วยช้าง

၂၅၉.

๒๕๙.

ကောကိလာနံသဒ္ဒံရူပံ[Pg.92], နာရီရူပံပတိဗ္ဗတံ;

ဝိဇ္ဇာရူပံအရူပါနံ, ခမာရူပံတပဿိနံ.

เสียงเป็นรูปงามของนกกาเหว่า ความเป็นหญิงผู้ซื่อสัตย์ต่อสามีเป็นรูปงามของสตรี วิชาเป็นรูปงามของผู้ไม่มีรูปงาม ขันติเป็นรูปงามของนักบวช

၂၆၀.

๒๖๐.

ကိသာသောဘာတပဿီစ,ထူလာသောဘာစတုပ္ပဒါ;

ဝိဇ္ဇာသောဘာမနုဿာစ,ဣတ္ထီသောဘာစသာမိကာ.

นักบวชย่อมงดงามด้วยความผอม สัตว์สี่เท้าย่อมงดงามด้วยความอ้วน มนุษย์ย่อมงดงามด้วยวิชา สตรีย่อมงดงามด้วยสามี

၂၆၁.

๒๖๑.

ရတ္တိဟီနောနစန္ဒရော, ဦမိဟီနောနသာဂရော;

ဟံသဟီနောနသံဖုလ္လော, ဣတ္ထိဟီနောနပုရိသော.

พระจันทร์ย่อมไม่งดงามหากปราศจากราตรี มหาสมุทรย่อมไม่งดงามหากปราศจากคลื่น สระบัวที่บานสะพรั่งย่อมไม่งดงามหากปราศจากหงส์ บุรุษย่อมไม่งดงามหากปราศจากสตรี

၂၆၂.

๒๖๒.

ဝတ္ထဟီနံနလင်္ကာရံ[Pg.93], ပတိဟီနာနနာရိကာ;

သိပ္ပဟီနောနပုရိသော, ဓေနုဟီနံနဘောဇနံ.

เครื่องประดับย่อมไม่งดงามหากปราศจากเสื้อผ้า สตรีย่อมไม่งดงามหากปราศจากสามี บุรุษย่อมไม่งดงามหากปราศจากศิลปะ อาหารย่อมไม่งดงามหากปราศจากแม่โค

၂၆၃.

๒๖๓.

ဒီပကေဒီပကောစန္ဒော, နာရိကေဒီပကောပတိ;

တိလောကေဒီပကောဓမ္မော, သုပုတ္တောကုလဒီပကော.

พระจันทร์เป็นประทีปในเวลากลางคืน สามีเป็นประทีปของสตรี พระธรรมเป็นประทีปในโลกทั้งสาม บุตรที่ดีเป็นประทีปของตระกูล

၂၆၄.

๒๖๔.

အပုတ္တကံဃရံသုညံ, ဒေသံသုညံအရာဇိကံ;

အပညဿမုခံသုညံ, သဗ္ဗသုညံဒလိဒ္ဒကံ.

เรือนที่ไม่มีบุตรย่อมว่างเปล่า ประเทศที่ไม่มีพระราชา (ผู้ปกครอง) ย่อมว่างเปล่า ใบหน้าของผู้ไม่มีปัญญาย่อมว่างเปล่า ความยากจนทำให้ทุกสิ่งว่างเปล่า

၂၆၅.

๒๖๕.

သောတံသုတေနေဝနကုဏ္ဍလေန[Pg.94],ဒါနေနပါဏီနတုကင်္ကဏေန;

အာဘာတိကာယောပုရိသုတ္တမဿ,ပရောပကာရေနနစန္ဒနေန.

หูย่อมงดงามด้วยการฟัง ไม่ใช่ด้วยต่างหู มือย่อมงดงามด้วยการให้ ไม่ใช่ด้วยกำไล กายของบุรุษผู้ประเสริฐย่อมงดงามด้วยการช่วยเหลือผู้อื่น ไม่ใช่ด้วยจันทน์หอม

၂၆၆.

๒๖๖.

ဒါနံသီလံပရိစ္စာဂံ[Pg.95], အဇ္ဇဝံမဒ္ဒဝံတပံ;

အကောဓံအဝိဟိံသဉ္စ, ခန္တီစအဝိရောဓနံ;

ဒသေတေဓမ္မေရာဇာနော, အပ္ပမတ္တေနဓာရေယျုံ.

ทาน ศีล การบริจาค ความซื่อตรง ความอ่อนโยน ตบะ ความไม่โกรธ ความไม่เบียดเบียน ขันติ และความไม่ขัดแย้ง ธรรมะสิบประการเหล่านี้ พระราชาพึงทรงรักษาไว้ด้วยความไม่ประมาท

၂၆၇.

๒๖๗.

ဒါနံအတ္ထစရိယာပိယ, ဝါစာအတ္တသမံပိစ;

သင်္ဂဟာစတုရောဣမေ, မုနိန္ဒေနပကာသိတာ.

ทาน การประพฤติประโยชน์ วาจาอันเป็นที่รัก และการวางตนเสมอภาค ธรรมะสี่ประการนี้เป็นสังคหวัตถุที่พระมุนีผู้เป็นจอมปราชญ์ได้ทรงแสดงไว้

၂၆၈.

๒๖๘.

ဝနေမိဂါနလဘန္တိ, မတာဘယာနိဒ္ဒသုခံ;

ရာဇာနောပိနလဘန္တိ, ဥတ္တရထာမဘီတတော;

သံသာရဘယဘိတေန, နရမန္တိယေပဏ္ဍိတာ.

สัตว์ป่าในป่าย่อมไม่ได้ความสุขจากการนอนหลับเพราะกลัวตาย แม้พระราชาทั้งหลายก็ไม่ได้ความสุขนั้นเพราะกลัวผู้มีกำลังเหนือกว่า ส่วนบัณฑิตทั้งหลายผู้กลัวภัยในสังสารวัฏย่อมยินดีในความสงบ

၂၆၉.

๒๖๙.

ခမာဇာဂရိယုဋ္ဌာနံ[Pg.96], သံဝိဘာဂေါဒယိက္ခနာ;

နာယကဿဂုဏာဧတေ, ဣစ္ဆိတဗ္ဗာဟိတတ္ထိနော.

ความอดทน ความตื่นตัว ความเพียร การแบ่งปัน และการพิจารณาความเจริญ คุณธรรมเหล่านี้ ผู้นำผู้ปรารถนาประโยชน์พึงต้องการ.

၂၇၀.

๒๗๐.

ပရိဘူတောမုဒုဟောတိ, အတိတိက္ခဉ္စဝေရဝါ;

ဧတဉ္စဥဘယံဉတွာ, အနုမဇ္ဈံသမာစရေ.

ผู้อ่อนโยนเกินไปย่อมถูกดูหมิ่น ผู้ดุร้ายเกินไปย่อมมีเวร รู้สิ่งทั้งสองนี้แล้ว พึงประพฤติทางสายกลาง.

၂၇၁.

๒๗๑.

နေကန္တမုဒုနာသက္ကာ, ဧကန္တတိခိဏေနဝါ;

မဟတ္တေဋ္ဌပိတုအတ္တံ, တသ္မာဥဘယမာစရေ.

ไม่สามารถจะตั้งตนในความเป็นใหญ่ได้ด้วยความอ่อนโยนอย่างเดียว หรือด้วยความดุร้ายอย่างเดียว เพราะฉะนั้น พึงประพฤติทั้งสองอย่าง.

၂၇၂.

๒๗๒.

ကဿကောဝါဏိဇောမစ္စော[Pg.97], သမဏောသုတသီလဝါ;

တေသုဝိပုလဇာတေသု, ရဋ္ဌံပိဝိပုလံသိယာ.

ชาวนา พ่อค้า ข้าราชการ สมณะผู้มีสุตะและศีล เมื่อคนเหล่านั้นเจริญรุ่งเรือง แว่นแคว้นก็ย่อมเจริญ.

၂၇၃.

๒๗๓.

တေသုဒုဗ္ဗလဇာတေသု, ရဋ္ဌံပိဒုဗ္ဗလံသိယာ;

သရဋ္ဌံဝိပုလံတသ္မာ, ဓာရေယျရဋ္ဌဘာရဝါ.

เมื่อคนเหล่านั้นเสื่อมถอย แว่นแคว้นก็ย่อมอ่อนแอ เพราะฉะนั้น ผู้รับภาระแว่นแคว้นพึงรักษาแว่นแคว้นของตนให้เจริญ.

၂၇၄.

๒๗๔.

မဟာရုက္ခဿဖလိနော, အာမံဆိန္ဒတိယောဖလံ;

ရသဉ္စဿနဇာနာတိ, ဗီဇဉ္စဿဝိနဿတိ.

ผู้ใดเด็ดผลดิบจากต้นไม้ใหญ่ที่มีผล ย่อมไม่รู้รสของผลไม้นั้น และเมล็ดของมันก็ย่อมพินาศไป.

၂၇၅.

๒๗๕.

မဟာရုက္ခူပမံရဋ္ဌံ, အဓမ္မေနပသာသတိ;

ရသဉ္စဿနဇာနာတိ, ရဋ္ဌဉ္စာပိဝိနဿတိ.

แว่นแคว้นเปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ ผู้ใดปกครองด้วยอธรรม ย่อมไม่รู้รสของแว่นแคว้นนั้น และแว่นแคว้นก็ย่อมพินาศไป.

၂၇၆.

๒๗๖.

မဟာရုက္ခဿဖလိနော[Pg.98], ပက္ကံဆိန္ဒတိယောဖလံ;

ရသဉ္စဿဝိဇာနာတိ, ဗီဇဉ္စဿနနဿတိ.

ผู้ใดเด็ดผลสุกจากต้นไม้ใหญ่ที่มีผล ย่อมรู้รสของผลไม้นั้น และเมล็ดของมันก็ไม่พินาศไป.

၂၇၇.

๒๗๗.

မဟာရုက္ခူပမံရဋ္ဌံ, ဓမ္မေန ယောပသာသတိ;

ရသဉ္စဿဝိဇာနာတိ, ရဋ္ဌဉ္စာပိနနဿတိ.

แว่นแคว้นเปรียบเหมือนต้นไม้ใหญ่ ผู้ใดปกครองด้วยธรรม ย่อมรู้รสของแว่นแคว้นนั้น และแว่นแคว้นก็ไม่พินาศไป.

၂၇၈.

๒๗๘.

ယောစရာဇာဇနပဒံ, အဓမ္မေနပသာသတိ;

သဗ္ဗောသဓီဟိသောရာဇာ, ဝိရုဒ္ဓေါဟောတိခတ္တိယော.

พระราชาองค์ใดปกครองชนบทด้วยอธรรม พระราชาผู้เป็นกษัตริย์องค์นั้น ย่อมขัดแย้งกับพืชโอสถทั้งปวง.

၂၇၉.

๒๗๙.

တထေဝနေဂမေဟိံသံ[Pg.99], ယေယုတ္တာကယဝိက္ကယေ;

ဩဇာဒါနဗလိကာရေ, သကောသေနဝိရုဇ္ဈတိ.

เช่นเดียวกัน พระราชาผู้เบียดเบียนชาวเมืองผู้ประกอบการซื้อขาย ย่อมขัดแย้งกับตนเองในเรื่องการรับผลประโยชน์และส่วยอากร.

၂၈၀.

๒๘๐.

ပဟာရဝရခေတ္တညူ, သင်္ဂါမေကတနိဿမေ;

ဥဿိတေဟိံသယံရာဇာ, သဗလေနဝိရုဇ္ဈတိ.

พระราชาองค์ใดเบียดเบียนผู้รู้ชัยภูมิในการรบอันประเสริฐ ผู้ฝึกฝนมาดีแล้วในสงคราม ย่อมขัดแย้งกับกำลังพลของตน.

၂၈၁.

๒๘๑.

တထေဝဣသယောဟိံသံ, သံယမေဗြဟ္မစာရိယော;

အဓမ္မစာရိခတ္တိယော, သသဂ္ဂေနဝိရုဇ္ဈတိ.

เช่นเดียวกัน กษัตริย์ผู้ประพฤติอธรรม ผู้เบียดเบียนฤๅษีผู้สำรวมในพรหมจรรย์ ย่อมขัดแย้งกับสวรรค์ของตน.

၂၈၂.

๒๘๒.

သယံကတာနပရေန[Pg.100], မဟာနဇ္ဇောဇုဝင်္ကတာ;

ဣဿရေနတထာရညာ, သရဋ္ဌေအဓိပစ္စတ္တာ.

ความคดเคี้ยวของแม่น้ำใหญ่เกิดขึ้นเอง มิใช่ผู้อื่นทำให้ฉันใด ความเป็นไปของพระราชาผู้เป็นใหญ่ในแว่นแคว้นของตน ก็ฉันนั้น.

၂၈၃.

๒๘๓.

ပုတ္တောပါပံကတောမာတာ,သိဿောပါပံကတောဂရု;

နာဂရေဟိကတောရာဇာ,ရာဇာပါပံပုရောဟိတော.

เมื่อบุตรทำบาป มารดา (ย่อมรับผิด) เมื่อศิษย์ทำบาป อาจารย์ (ย่อมรับผิด) เมื่อชาวเมืองทำบาป พระราชา (ย่อมรับผิด) เมื่อพระราชาทำบาป ปุโรหิต (ย่อมรับผิด).

၂၈၄.

๒๘๔.

ပုညာပုညံကရောန္တေသု, ဆဘာဂေါဧကဒေသကံ;

ရာဇာလဘတိသဗ္ဗေဟိ, တသ္မာပါပါနိဝါရယေ;

ပုညမေဝပဝဍ္ဎေန္တော, ဇနကာယံပသာသယေ.

เมื่อคนทั้งหลายทำบุญและบาป พระราชาย่อมได้รับส่วนแบ่งหนึ่งในหกจากคนทั้งหมด เพราะฉะนั้น พึงห้ามบาป พึงส่งเสริมแต่บุญ ปกครองหมู่ชน.

၂၈၅.

๒๘๕.

ဗာလဿဇီဝိတံအပ္ပံ[Pg.101], ပဏ္ဍိတဿဗဟုတရံ;

ဇနကာယဿရာဇာဝ, ရာဇဓမ္မောဝရာဇုနံ.

ชีวิตของคนพาลนั้นสั้น ชีวิตของบัณฑิตนั้นยืนยาวกว่า พระราชาเป็นที่พึ่งของหมู่ชนฉันใด ราชธรรมก็เป็นที่พึ่งของพระราชาฉันนั้น.

၂၈၆.

๒๘๖.

အနာယကာဝိနဿန္တိ, နဿန္တိဗဟုနာယကာ;

ထိနာယကာဝိနဿန္တိ, နဿန္တိသုသုနာယကာ.

ผู้ไม่มีผู้นำย่อมพินาศ ผู้มีผู้นำมากย่อมพินาศ ผู้มีสตรีเป็นผู้นำย่อมพินาศ ผู้มีเด็กเป็นผู้นำย่อมพินาศ.

၂၈၇.

๒๘๗.

ကစ္ဆပီနဉ္စမစ္ဆီနံ, ကုက္ကုဋီနဉ္စဓေနုနံ;

ပုတ္တပေါသောယထာဟောတိ, တထာမစ္စေသုရာဇုနံ.

การเลี้ยงดูลูกของเต่า ปลา แม่ไก่ และแม่โค เป็นฉันใด การเลี้ยงดูข้าราชการของพระราชา ก็ฉันนั้น.

၂၈၈.

๒๘๘.

နဟိရာဇကုလံပတ္တော[Pg.102], အညာတောလဘတေယသံ;

နာသူရောနာတိဒုမ္မေဓော, နပမတ္တောကုဒါစနံ.

ผู้เข้าถึงราชสกุล หากไม่เป็นที่รู้จัก ย่อมไม่ได้ยศ แม้ผู้ขี้ขลาด ผู้โง่เขลาเกินไป หรือผู้ประมาท ก็ย่อมไม่ได้ยศในกาลไหนๆ.

၂၈၉.

๒๘๙.

ယဒါသီလဉ္စပညဉ္စ[Pg.103], သောစေယျဉ္စာဓိဂစ္ဆတိ;

အထဝိသာသိတောတမှိ, ဂုယှဉ္စဿနရက္ခတိ.

เมื่อใดบุคคลถึงพร้อมด้วยศีล ปัญญา และความสะอาด เมื่อนั้นพระราชาย่อมไว้วางใจ และไม่ปิดบังความลับต่อเขา.

၂၉၀.

๒๙๐.

ဒိဝါဝါယဒိဝါရတ္တိံ, ရာဇကိစ္စေသုပဏ္ဍိတော;

အဇ္ဈိဋ္ဌောနဝိကပ္ပေယျ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ไม่ว่ากลางวันหรือกลางคืน ในราชกิจทั้งหลาย บัณฑิตเมื่อถูกมอบหมายไม่พึงลังเล พึงอยู่ในราชสำนัก.

၂၉၁.

๒๙๑.

နရညာသမကံဝတ္ထံ, နမာလံနဝိလေပနံ;

အာကပ္ပံသရကုတ္တိံဝါ, နရညာသဒိသမာစရေ.

ไม่พึงแต่งกายเสมอพระราชา ไม่พึงใช้พวงมาลัยหรือเครื่องลูบไล้เสมอพระองค์ ไม่พึงทำท่าทาง สุ้มเสียง หรือความประพฤติเลียนแบบพระราชา.

၂၉၂.

๒๙๒.

ကိဠေရာဇာအမစ္စေဟိ[Pg.104], ဘရိယာပရိဝါရိတော;

နာမစ္စောရာဇဘရိယာ, ဘာဝံကုဗ္ဗေထပဏ္ဍိတော.

พระราชาอาจทรงสำราญกับเหล่าอำมาตย์โดยมีพระมเหสีแวดล้อม แต่บัณฑิตไม่พึงทำความสนิทสนมในพระมเหสีของพระราชา.

၂၉၃.

๒๙๓.

အနုဒ္ဓတောအစပလော, နိပကောသံဝုတိန္ဒြိယော;

မနောပဏိဓိသမ္ပန္နော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่โลเล มีปัญญา สำรวมอินทรีย์ มีความตั้งใจมั่น พึงอยู่ในราชสำนัก.

၂၉၄.

๒๙๔.

နာဿဘရိယာကိဠေယျ, နမန္တေယျရဟောဂတော;

နာဿကောသေဓနံဂဏှေ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ไม่พึงเล่นหัวกับพระมเหสี ไม่พึงสนทนากันในที่ลับ ไม่พึงหยิบฉวยทรัพย์ในคลังของพระองค์ พึงอยู่ในราชสำนัก.

၂၉၅.

๒๙๕.

န [Pg.105] နိဒ္ဒံဗဟုံမညေယျ, နမဒါယသုရံပိဝေ;

နာသဒါယေမိဂေဟညေ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ไม่พึงเห็นแก่การนอนมาก ไม่พึงดื่มสุราเพื่อความมัวเมา ไม่พึงฆ่าสัตว์ในเขตอภัยทาน พึงอยู่ในราชสำนัก.

၂၉၆.

๒๙๖.

နာဿပိဋ္ဌံနပလ္လင်္ကံ, နကောစ္ဆံနနာဝံရထံ;

သမ္မတောမှီတိအာရုဠှေ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ไม่พึงขึ้นหลังม้า บัลลังก์ ตั่ง เรือ หรือรถของพระองค์ แม้จะคิดว่าเราได้รับอนุญาตแล้วก็ตาม พึงอยู่ในราชสำนัก.

၂၉၇.

๒๙๗.

နာတိဒူရေဘဇေရညော, နစ္စာသန္နေဝိစက္ခဏော;

သမုခါစဿတိဋ္ဌေယျ, သန္တသန္တောသဘတ္တုနော.

บัณฑิตไม่พึงเฝ้าในที่ไกลเกินไป หรือใกล้เกินไป พึงยืนอยู่เฉพาะพระพักตร์ มีความยำเกรงในเจ้านายของตน.

၂၉၈.

๒๙๘.

နမေရာဇာသခါဟောတိ [Pg.106]၆, နရာဇာဟောတိမေထုနော;

ခိပ္ပံကုဇ္ဈန္တိရာဇာနော, သုလေနက္ခိဝဃဋ္ဋိတံ.

พระราชาไม่ใช่สหายของเรา พระราชาไม่ใช่ผู้เสมอภาคกับเรา พระราชาย่อมกริ้วเร็ว เหมือนนัยน์ตาที่ถูกแทงด้วยเหล็กแหลม.

၂၉၉.

๒๙๙.

နပူဇိတောမညမာနော, မေဓာဝီပဏ္ဍိတောနရော;

ဖရုသံပတိမန္တေယျ, ရာဇာနံပရိသံဂတံ.

นรชนผู้มีเมธาเป็นบัณฑิต แม้จะสำคัญตัวว่าไม่ได้รับเกียรติ ก็ไม่ควรกล่าววาจาหยาบคายโต้ตอบพระราชาผู้ประทับอยู่ในท่ามกลางบริษัท

၃၀၀.

๓๐๐.

လဒ္ဓဒွါရောလဘေဒွါရံ, နေဝရာဇူသုဝီသယေ;

အဂ္ဂိံဝသံယတောတိဋ္ဌေ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ผู้ได้โอกาสไม่ควรทำตัวสนิทสนมเกินไปในที่ประทับของพระราชา ควรเป็นผู้สำรวมระวังประดุจยืนอยู่ใกล้ไฟ ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၁.

๓๐๑.

ပုတ္တံဝါဘာတရံဝါပိ[Pg.107], သမ္ပဂ္ဂဏှာတိခတ္တိယော;

ဂါမေဟိနိဂမေဟိဝါ, ရဋ္ဌေဟိဇနပဒေဟိ;

တုဏှိဘူတောဝုဒိက္ခေယျ, နဘဏေဆေကပါပကံ.

เมื่อพระราชาทรงยกย่องพระโอรสหรือพระภาดา ด้วยบ้าน นิคม รัฐ หรือชนบทก็ตาม ผู้นั้นควรนิ่งเฉยเสีย ไม่ควรกล่าววาจาส่อเสียดให้ร้าย

၃၀၂.

๓๐๒.

ဟတ္ထာရောဟေအနိကဋ္ဌေ, ရထိကေပတ္တိကာရကေ;

တေသံကမ္မာဝဓာနေန, ရာဇာဝဍ္ဎေတိဝေတ္တနံ;

နတေသံအန္တရာဂစ္ဆေ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เมื่อพระราชาทรงเพิ่มเบี้ยเลี้ยงแก่เหล่าควาญช้าง ทหารรักษาพระองค์ ทหารรถ หรือทหารราบ ตามผลงานของเขา ผู้นั้นไม่ควรเข้าไปขัดขวางผลประโยชน์ของคนเหล่านั้น ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၃.

๓๐๓.

စာပေါဝူနူဒရောစဿ[Pg.108], ဝံသောဝါပိပကမ္ပယျေ;

ပဋိလောမံနဝတ္တေယျ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ผู้นั้นควรเป็นเหมือนคันธนูที่น้อมเข้ามา และเป็นผู้มีท้องพร่องประดุจไม้ไผ่ที่โอนอ่อน ไม่ควรกล่าวคำขัดเคือง ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၄.

๓๐๔.

စာပေါဝူနူဒရောစဿ, မစ္ဆောဝဿအဇိဝှကော;

အဘာသံနိပကောသူရော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ผู้นั้นควรเป็นเหมือนคันธนู เป็นผู้มีท้องพร่อง และเป็นเหมือนปลาที่ไม่มีลิ้น เป็นผู้ไม่พูดพล่อย มีปัญญาเฉลียวฉลาดและกล้าหาญ ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၅.

๓๐๕.

နဗာဠှံဣတ္ထိံဂစ္ဆေယျ, သမ္ပဿံ တေဇသင်္ခယံ;

ကာသံသာသံထဒ္ဓါဗလံ, ခီဏမေဓောနိဂစ္ဆတိ.

ไม่ควรหมกมุ่นในสตรีจนเกินไป เพราะเล็งเห็นความเสื่อมแห่งกำลัง ผู้ที่สิ้นเรี่ยวแรงย่อมประสบกับโรคไอ โรคหืด และกำลังวังชาถดถอย

၃၀၆.

๓๐๖.

နာတိဝေလံပဘာသေယျ[Pg.109], နတုဏှိသဗ္ဗဒါသိယာ;

အဝိတိဏ္ဏံမိတံဝါစံ, ပတ္ထကာလေဥဒီရယေ.

ไม่ควรพูดมากเกินไป และไม่ควรนิ่งเงียบอยู่ตลอดเวลา ควรกล่าววาจาที่พอดี ไม่ฟุ้งซ่าน ในเวลาที่ควรพูด

၃၀၇.

๓๐๗.

အကောဓနောအသံဃဋ္ဋော,သစ္စောသဏှောအပေသုဏော;

သမ္ဖံဂိရံနဘာသေယျ,သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้ไม่โกรธ ไม่กระทบกระทั่ง มีความสัตย์ มีวาจาอ่อนหวาน ไม่ส่อเสียด ไม่กล่าวคำเพ้อเจ้อ ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၈.

๓๐๘.

မာတာပိတုဘရောအဿ[Pg.110], ကုလေဇေဋ္ဌာပစာယိကော;

ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้เลี้ยงดูบิดามารดา อ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ถึงพร้อมด้วยหิริและโอตตัปปะ ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၀၉.

๓๐๙.

ဝိနိတောသိပ္ပဝါဒန္တော, ယတတ္တောနိယတောမုဒု;

အပ္ပမတ္တောသုစိဒက္ခော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้ได้รับระเบียบวินัย มีศิลปวิทยา สำรวมตน มั่นคง อ่อนโยน ไม่ประมาท สะอาดและขยัน ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၁၀.

๓๑๐.

နိဝါတဝုတ္တိဝုဍ္ဎေသု[Pg.111], သပ္ပတိဿောသဂါရဝေါ;

သူရတောသုခသံဝါသော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ มีความเคารพยำเกรง เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมด้วยได้ง่าย ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၁၁.

๓๑๑.

အာရကာပရိဝဇ္ဇေယျ, သညိတုံပဟိတံဇနံ;

ဘတ္တာရမေဝုဒိက္ခေယျ, နစအညဿရာဇိနော.

ควรหลีกเลี่ยงบุคคลที่ถูกส่งมาเพื่อสอดแนมเสียแต่ไกล ควรจงรักภักดีต่อพระราชาผู้เป็นนายของตนเท่านั้น ไม่ควรฝักใฝ่ในพระราชาพระองค์อื่น

၃၁၂.

๓๑๒.

သမဏေဗြဟ္မဏေစာပိ, သီလဝန္တေဗဟုဿုတေ;

သက္ကစ္စံပယိရူပါသေ, အန္နပါနေနတပ္ပယျေ;

အာသဇ္ဇပဉှေပုစ္ဆေယျ, အာကင်္ခံဝုဍ္ဎိမတ္တနော.

ควรเข้าไปนั่งใกล้สมณพราหมณ์ผู้มีศีลและเป็นพหูสูตโดยเคารพ ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ เมื่อปรารถนาความเจริญแก่ตน ก็ควรเข้าไปไต่ถามปัญหา

၃၁၃.

๓๑๓.

ဒိန္နပုဗ္ဗံနဟာပေယျ[Pg.112], ဒါနံသမဏဗြဟ္မဏေ;

နစကိဉ္စိနိဝါရေယျ, ဒါနကာလေဝဏိဗ္ဗကေ.

ไม่ควรละทิ้งทานที่เคยให้แก่สมณพราหมณ์ และไม่ควรขัดขวางสิ่งใดๆ ในเวลาที่มีการให้ทานแก่เหล่าคนขอทาน

၃၁၄.

๓๑๔.

ပညာဝါဝုဍ္ဎိသမ္ပန္နော, ဝိဓာနဝိဓိကောဝိဒေါ;

ကာလညူသမယညူစ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้มีปัญญา ถึงพร้อมด้วยความเจริญ ฉลาดในระเบียบวิธี รู้จักกาลและรู้จักสมัย ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၁၅.

๓๑๕.

ဥဋ္ဌာတာကမ္မစေရေသု, အပ္ပမတ္တောဝိစက္ခဏော;

သုသံဝိဟိတကမ္မန္တော, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้ขยันขันแข็งในกิจการงาน ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา จัดการงานให้เรียบร้อยดี ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၁၆.

๓๑๖.

ခလံသာလံပသုံခေတ္တံ[Pg.113], ဂန္တာစဿအဘိက္ခဏံ;

မိတံဓညံနိဓာပေယျ, မိတဉ္စပါစယေဃရေ.

ควรไปตรวจตราลานข้าว โรงนา ฝูงสัตว์ และไร่นาอยู่เสมอ ควรให้เก็บรักษาธัญพืชที่ตวงไว้ และให้หุงหาอาหารตามประมาณที่กำหนดไว้ในบ้าน

၃၁၇.

๓๑๗.

ပုတ္တံဝါဘာတရံဝါပိ, သီလေသုအသမာဟိတံ;

အနင်္ဂဝါဟိတေဗာလာ, ယထာပေတာတထေဝတေ;

စောဠဉ္စနေသံပိဏ္ဍဉ္စ, အာသနဉ္စပဒါပရေ.

แม้จะเป็นบุตรหรือพี่น้องก็ตาม หากไม่ตั้งมั่นอยู่ในศีล เป็นคนพาลไร้ประโยชน์ ก็เปรียบเหมือนคนที่ตายแล้ว ควรให้เพียงผ้านุ่งห่ม อาหาร และที่นั่งแก่เขาเท่านั้น

၃၁၈.

๓๑๘.

ဒါသေကမ္မကရေပေါသေ[Pg.114], သီလေသုသုသမာဟိတေ;

ဒက္ခေဥဋ္ဌာနသမ္ပန္နေ, အဓိပစ္စမှိဌာပယေ.

ส่วนทาสและกรรมกรเหล่าใด เป็นผู้ตั้งมั่นดีในศีล มีความฉลาดและขยันขันแข็ง ควรตั้งคนเหล่านั้นไว้ในตำแหน่งหน้าที่การงาน

၃၁၉.

๓๑๙.

သီလဝါစအလောဘောစ, အနုရုတ္တောစရာဇိနော;

အာဝီရဟောဟိတောစဿ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้มีศีล ไม่โลภ ประพฤติตามพระราชประสงค์ของพระราชา เป็นผู้หวังดีทั้งต่อหน้าและลับหลัง ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၂၀.

๓๒๐.

ဆန္ဒညူရာဇိနောအဿ, စိတ္တဋ္ဌောစဿရာဇိနော;

အသင်္ကုသကဝုတ္တိဿ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

เป็นผู้รู้พระราชอัธยาศัยของพระราชา ตั้งอยู่ในพระราชหฤทัย มีความประพฤติไม่เป็นที่ระแวงสงสัย ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၂၁.

๓๒๑.

ဥစ္ဆာဒနေနှာပနေစ[Pg.115], ဓောတေပါဒေအဒေါသိရံ;

အာဟတောပိနကုပ္ပေယျ, သရာဇဝသတိံဝသေ.

ในการถวายงานนวด การสรงน้ำ หรือการล้างพระบาท แม้จะถูกกระทบกระทั่งก็ไม่ควรโกรธ ผู้นั้นจึงจะอยู่ในราชสำนักได้

၃၂၂.

๓๒๒.

ကုမ္ဘိဉှိပဉ္ဇလိံကြိယာ, စာတဉ္စာပိပဒက္ခိဏံ;

ကိမေဝသဗ္ဗကာမာနံ, နဒါဒံဓီရမုတ္တမံ.

แม้แต่หม้อน้ำก็ควรประนมมือไหว้ แม้แต่ภาชนะตักน้ำก็ควรทำประทักษิณ ไฉนเล่าจะไม่พึงมอบความปรารถนาทั้งปวงให้แก่ผู้เป็นปราชญ์อันสูงสุด

၃၂၃.

๓๒๓.

ယောဒေတိသယနံဝတ္ထံ, ယာနံအာဝသတံဃရံ;

ပဇ္ဇုန္နောရိဝဘူတာနံ, ဘောဂေဟိအဘိဝဿတိ.

ผู้ใดให้ที่นอน เครื่องนุ่งห่ม ยานพาหนะ และที่อยู่อาศัย ผู้นั้นย่อมหลั่งโภคทรัพย์ให้ประดุจพยับเมฆหลั่งฝนแก่หมู่สัตว์

၃၂၄.

๓๒๔.

ဒွေဝိမေကဏ္ဍကာတိက္ခာ[Pg.116], သရီရပရိသောသိတာ;

ကာမေတိနိဒ္ဓနောယောစ, ယောစကုပ္ပတျနိဿရော.

หนามอันคมกริบ ๒ ประการนี้ ย่อมทำให้ร่างกายซูบผอม คือ คนจนที่อยากได้กามสุข และคนไม่มีอำนาจที่มักโกรธ

၃၂၅.

๓๒๕.

အဓနဿရသံခါဒါ, အဗလဿဟတာဟတာ;

အပညဿကထာဝါကျာ, တိဝိဓံဟီနလက္ခဏံ.

การกินของมีรสเลิศของคนจน การทำร้ายผู้อื่นของคนอ่อนแอ และถ้อยคำเจรจาของคนไร้ปัญญา ทั้ง ๓ ประการนี้เป็นลักษณะของคนเลว

၃၂၆.

๓๒๖.

ပထဗျာမဓုရာတီဏိ[Pg.117], ဥစ္ဆုနာရီသုဘာသိတံ;

ဥစ္ဆုနာရီသုတပ္ပန္တိ, နတပ္ပန္တိသုဘာသိတံ.

สิ่งที่หวานในโลกมี ๓ อย่าง คือ อ้อย สตรี และวาจาสุภาษิต คนทั้งหลายย่อมอิ่มด้วยอ้อยและสตรี แต่ไม่อิ่มด้วยวาจาสุภาษิต

၃၂၇.

๓๒๗.

ပထဗျာတီဏိရတနာနိ, သင်္ဂဟာနိမဟီတလေ;

သိပ္ပံဓညဉ္စမိတ္တဉ္စ, ဘဝန္တိရတနာဣမေ.

รัตนะ ๓ ประการในโลกที่ควรสงเคราะห์ไว้บนพื้นปฐพี คือ ศิลปวิทยา ธัญพืช และมิตร สิ่งเหล่านี้ถือเป็นรัตนะ

၃၂၈.

๓๒๘.

ကလျာဏမိတ္တံကန္တာရံ, ယုဒ္ဓံသဘာယဘာသိတုံ;

အသတ္ထာဂန္တုမိစ္ဆန္တိ, မုဠှာတေစတုရောဇနာ.

ผู้ที่ปรารถนาจะไปหามิตรดี ไปในทางกันดาร ไปสู่สงคราม และไปพูดในที่ประชุม โดยไม่มีอาวุธติดตัวไป คนทั้ง ๔ จำพวกนี้ชื่อว่าเป็นคนเขลา

၃၂၉.

๓๒๙.

ဇီဝန္တောပိမတာပဉ္စ[Pg.118], ဗျာသေနပရိကိတ္တိတာ;

ဒုက္ခိတောဗျာဓိတောပက္ခော, ဣဏဝါနိတျသေဝကော.

ผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่แต่เหมือนตายแล้ว ๕ จำพวก ที่พระวยาสะกล่าวไว้ คือ ผู้มีความทุกข์ ผู้มีโรค ผู้เป็นอัมพาต ผู้มีหนี้ และผู้เป็นทาสประจำ

၃၃၀.

๓๓๐.

စက္ခုဒွါရာဒိကံဆက္ကံ, သံဝုတောသပညောနရော;

ဆဗ္ဗိဓောဟောတိသီလေန, အသီလေနာပိဆဗ္ဗိဓော.

นรชนผู้มีปัญญาสำรวมแล้วในทวาร ๖ มีจักขุทวารเป็นต้น ย่อมเป็นผู้มีศีล ๖ อย่าง และผู้ไม่มีศีลก็มี ๖ อย่าง

၃၃၁.

๓๓๑.

နိဒ္ဒါလုကောပမာဒေါစ, သုခိတောရောဂဝါလသော;

နိစ္ဆန္ဒောစကမ္မာရာမော, သတ္တေတေသတ္ထဝဇ္ဇိတာ.

ผู้ชอบนอน ผู้ประมาท ผู้รักความสบาย ผู้มีโรค ผู้เกียจคร้าน ผู้ไม่มีฉันทะ และผู้ยินดีในการงาน ๗ จำพวกนี้ เป็นผู้ห่างไกลจากศิลปวิทยา

၃၃၂.

๓๓๒.

ကုလဇောပညဝါဆန္ဒော[Pg.119], ဟိရောတ္တပ္ပောသုတဒ္ဓရော;

အတ္ထကာမောသုရက္ခောစ, အဋ္ဌေတေသတ္ထယုဇ္ဇိတာ.

ผู้เกิดในตระกูลดี ผู้มีปัญญา ผู้มีฉันทะ ผู้มีหิริโอตตัปปะ ผู้ทรงสุตะ ผู้ใคร่ประโยชน์ และผู้สำรวมดี ๘ จำพวกนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยศิลปวิทยา

၃၃၃.

๓๓๓.

ကုလသေဋ္ဌောသပညောစ, ဝုဍ္ဎိသူရောစသီလဝါ;

ဗဟုဿုတောဝုဋ္ဌာနောစ, မီရောသုဂတိဂါမိကော;

နဝေတေသုဇနာသေဋ္ဌာ, ပါပါတ္တာနံနိဝါရယေ.

ผู้เป็นประธานแห่งตระกูล ผู้มีปัญญา ผู้กล้าในการเจริญ ผู้มีศีล ผู้เป็นพหูสูต ผู้ขยัน ผู้กล้าหาญ และผู้ไปสู่สุคติ ๙ จำพวกนี้ เป็นสัตบุรุษผู้ประเสริฐ พึงห้ามตนจากบาป

၃၃၄.

๓๓๔.

ဗုဒ္ဓေါပစ္စေကဗုဒ္ဓေါစ, အရဟာအဂ္ဂသာဝကော;

မာတာပိတာဂရုသတ္ထာ, ဒါယကောဓမ္မဒေသကော;

ပဏ္ဍိတေဟိဣမေဒသ, န ဒုဗ္ဘန္တီတိဇာနိယာ.

พึงรู้ว่า บัณฑิตทั้งหลายไม่ประทุษร้ายบุคคล ๑๐ จำพวกเหล่านี้ คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอรหันต์ พระอัครสาวก มารดา บิดา ครู อาจารย์ ทายก และผู้แสดงธรรม

၃၃၅.

๓๓๕.

ဓမ္မတ္ထကာမမောက္ခာနံ[Pg.120], ပါဏောသံသိဒ္ဓိကာရဏံ;

တံနိဃာတောကိံနိဟတော, ရက္ခိတောကိံနရက္ခတိ.

ชีวิตเป็นเหตุแห่งความสำเร็จในธรรม อรรถ กาม และโมกข์ ผู้ฆ่าชีวิตนั้นจะชื่อว่าฆ่าอะไร ผู้รักษาชีวิตนั้นจะชื่อว่าไม่รักษาอะไร

၃၃၆.

๓๓๖.

သထံဒီဃာယုကောသဗ္ဗ[Pg.121], သတ္တာနံသုခကာရဏံ;

အသထံပနသဗ္ဗေသံ, ဒုက္ခဟေတုနသံသယော.

ความประพฤติของสัตบุรุษทำให้อายุยืน และเป็นเหตุแห่งความสุขของสัตว์ทั้งปวง ส่วนความประพฤติของอสัตบุรุษเป็นเหตุแห่งทุกข์ของสัตว์ทั้งปวงโดยไม่ต้องสงสัย

၃၃၇.

๓๓๗.

ယန္တဂတောဥစ္ဆုရသံ, နဇဟာတိဂဇောတထာ;

သင်္ဂါမေသုဂတောလိဠံ, သုဿုတေနာပိစန္ဒနံ.

อ้อยที่เข้าหีบแล้วย่อมไม่ละทิ้งรสฉันใด ช้างที่เข้าสู่สงครามก็ย่อมไม่ละทิ้งลีลาฉันนั้น และไม้จันทน์แม้จะแห้งไปก็ย่อมไม่ละทิ้งกลิ่นหอม

၃၃၈.

๓๓๘.

သာရဂန္ဓံနဇဟာတိ, ဒုက္ခပတ္တောပိပဏ္ဍိတော;

နဇဟာတိသတံဓမ္မံ, သုခကာလေကထာဝကာ.

บัณฑิตแม้ประสบทุกข์ก็ไม่ละทิ้งธรรมของสัตบุรุษ เหมือนไม้จันทน์ไม่ละทิ้งกลิ่นอันเป็นสาระ ในกาลแห่งความสุขจะกล่าวไปไยเล่า

၃၃၉.

๓๓๙.

အတ္တာဗန္ဓုမနုဿာနံ, ရိပုအတ္တာဝဇန္တုနံ;

အတ္တာဝနိယတောဉာတိ, အတ္တာဝနိယတောရိပု.

ตนเป็นญาติของมนุษย์ทั้งหลาย ตนเป็นศัตรูของสัตว์ทั้งหลาย ตนเป็นญาติที่แน่นอน ตนเป็นศัตรูที่แน่นอน

၃၄၀.

๓๔๐.

အတ္တာနံပရိစ္စာဂေန[Pg.122], ယံနိဿိတာနုရက္ခနံ;

ကရောန္တိသဇ္ဇနာယေဝ, နတံနိတိမာတာမတံ.

การรักษาผู้ที่อาศัยอยู่ด้วยการเสียสละตน สัตบุรุษทั้งหลายย่อมกระทำสิ่งนั้น ไม่ใช่เป็นธรรมเนียมของมารดาหรือบิดา

၃၄၁.

๓๔๑.

သတ္ထကဗ္ဗဝိစာရေန, ကာလောဂစ္ဆတိဓီမတံ;

ဗျသနေနအသာဓူနံ, နိဒ္ဒါယကလဟေနဝါ.

กาลเวลาย่อมล่วงไปของบัณฑิตด้วยการพิจารณาศาสตร์และกวีนิพนธ์ ส่วนของอสัตบุรุษย่อมล่วงไปด้วยความพินาศ ด้วยการนอน หรือด้วยการทะเลาะ

၃၄၂.

๓๔๒.

ဘမရာပုပ္ဖမိစ္ဆန္တိ, ပုတိမိစ္ဆန္တိမက္ခိကာ;

သုဇာနာဂုဏမိစ္ဆန္တိ, ဒေါသမိစ္ဆန္တိဒုဇ္ဇနာ.

ภมรย่อมปรารถนาดอกไม้ แมลงวันย่อมปรารถนาของเน่า สัตบุรุษย่อมปรารถนาคุณ ส่วนทุรชนย่อมปรารถนาโทษ

၃၄၃.

๓๔๓.

နမန္တိဖလိနောရုက္ခာ[Pg.123], နမတေဝဗုဓာဇနာ;

သုက္ခကဋ္ဌဉ္စမုဠှောစ, နေဝနမန္တိဘိဇ္ဇတေ.

ต้นไม้ที่มีผลย่อมโน้มลง บัณฑิตทั้งหลายย่อมโน้มลง ส่วนไม้แห้งและคนโง่ย่อมไม่โน้มลง แต่ย่อมแตกหัก

၃၄၄.

๓๔๔.

သစေသန္တောဝိဝါဒတိ, ခိပ္ပသန္ဓိယရေပုန;

ဗာလောပတ္တာဝဘိဇ္ဇန္တိ, နတေသမတမာဂမုံ.

หากสัตบุรุษทะเลาะกัน ย่อมกลับคืนดีกันได้โดยเร็ว ส่วนคนพาลย่อมแตกแยกกันเหมือนหม้อดิน ย่อมไม่กลับมาสามัคคีกัน

၃၄၅.

๓๔๕.

အပ္ပမ္ပိသာဓူနံဓနံ, ကူပါဝါရိဝနိဿယော;

ဗဟုကံပိအသာဓူနံ, နစဝါရိဝအဏ္ဏဝေ.

ทรัพย์ของสัตบุรุษแม้เพียงเล็กน้อย ก็เป็นที่พึ่งได้เหมือนน้ำในบ่อน้ำ ส่วนทรัพย์ของอสัตบุรุษแม้จะมีมาก ก็หาประโยชน์ไม่ได้เหมือนน้ำในมหาสมุทร

၃၄၆.

๓๔๖.

သောကဌာနသဟဿာနိ[Pg.124], ဘယဌာနသတာနိစ;

ဒိဝသေဒိဝသေမုဠှံ, အာဝီသန္တိနပဏ္ဍိတံ.

ที่ตั้งแห่งความโศกนับพัน ที่ตั้งแห่งความกลัวนับร้อย ย่อมเข้ามาหาคนโง่ทุกวัน ไม่เข้ามาหาบัณฑิต

၃၄၇.

๓๔๗.

ဒုဋ္ဌစိတ္တောပနာဟိဿ, ကောဓောပါသာဏလေခိတော;

ကုစ္ဆိတဗ္ဗောသုဇနဿ, ဇလေလေခါစိရဋ္ဌိတာ.

โทสะของผู้มีจิตชั่วและผูกโกรธ ย่อมถูกจารึกไว้บนหิน ส่วนโทสะของสัตบุรุษแม้ถูกตำหนิ ย่อมเป็นรอยขีดเขียนในน้ำที่ตั้งอยู่ไม่นาน

၃၄၈.

๓๔๘.

နိဒုလုကောအသန္တုဋ္ဌော, အကတညူစဘိရုကော;

သက္ကောန္တိနသမာစာရံ, သိက္ခိတုံတေကဒါစိပိ.

ผู้ไม่ละอาย ผู้ไม่สันโดษ ผู้ไม่รู้คุณ และผู้ขี้ขลาด ๔ จำพวกนี้ ย่อมไม่สามารถเรียนรู้มารยาทที่ดีงามได้เลย

၃၄၉.

๓๔๙.

သာဓုတ္တံသုဇနသမာဂမာခလာနံ[Pg.125],သာဓူနံနခလသမာဂမာခလတ္တံ;

အာမောဒံကုသုမဘဝံဒဓာတိဘူမိ,ဘူဂန္ဓံနစကုသုမာနိဓာရယန္တိ.

ความเป็นสัตบุรุษของคนพาลย่อมมีได้เพราะการคบหาสัตบุรุษ แต่ความเป็นคนพาลของสัตบุรุษย่อมไม่มีเพราะการคบหาคนพาล แผ่นดินย่อมทรงไว้ซึ่งกลิ่นหอมที่เกิดจากดอกไม้ แต่ดอกไม้ทั้งหลายย่อมไม่ทรงไว้ซึ่งกลิ่นของแผ่นดิน

၃၅၀.

๓๕๐.

ဂုဏမဒ္ဓိသမံမက္ခေ, ပရေနကလဟေသတိ;

အဒ္ဓိသမံပကာသေန္တံ, အနုမတ္တံပိဒေါသကံ.

พึงปกปิดคุณของตนไว้ประดุจภูเขาเมื่อต้องทะเลาะกับผู้อื่น แต่คนอื่นย่อมประกาศโทษแม้เพียงเล็กน้อยของตนให้ใหญ่โตประดุจภูเขา

၃၅၁.

๓๕๑.

ဒေါသံပရဿပဿန္တိ, အတ္တဒေါသံနပဿတိ;

တိလမတ္တံပရဒေါသံ, နာဠိကေရံနပဿတိ.

ย่อมเห็นโทษของผู้อื่น แต่ไม่เห็นโทษของตนเอง ย่อมเห็นโทษของผู้อื่นเท่าเมล็ดงา แต่ไม่เห็นโทษของตนเองเท่าลูกมะพร้าว

၃၅၂.

๓๕๒.

ကောဓောအတ္ထံနဇာနာတိ[Pg.126], ကောဓောဓမ္မံနပဿတိ;

အန္ဓတမံတဒါဟောတိ, ယံကောဓောသဟတေနရံ.

โทสะย่อมไม่รู้ประโยชน์ โทสะย่อมไม่เห็นธรรม เมื่อใดโทสะครอบงำนรชน เมื่อนั้นย่อมเกิดความมืดมิด

၃၅၃.

๓๕๓.

ကောဓောအဗ္ဘန္တရေဇာတော, ဓုဝံနာသေတိကောဓနံ;

ဝတ္ထာလင်္ကာရပုဏ္ဏာယံ, မဉ္ဇုသာယံသိခီယထာ.

โทสะที่เกิดขึ้นภายใน ย่อมทำลายผู้โกรธอย่างแน่นอน เหมือนไฟที่ไหม้หีบที่เต็มไปด้วยเสื้อผ้าและเครื่องประดับ

၃၅၄.

๓๕๔.

ရာဂေါနာမမနောသလ္လံ, ဂုဏဝရတ္တစောရကော;

ရာဟုဝိဇ္ဇာသသင်္ကိဿ, တပေါဓနဟုတာသနော.

ราคะชื่อว่าเป็นลูกศรแห่งใจ เป็นโจรขโมยคุณอันประเสริฐ เป็นราหูแห่งความรู้ เป็นไฟแห่งตบะของผู้ทรงตบะ

၃၅၅.

๓๕๕.

နတိတ္တိရာဇာဓနေန[Pg.127], ပဏ္ဍိတောပိသုဘာသိတေ;

စက္ခူပိပိယဒဿနေ, သာဂရောပိမဟာဇလေ.

พระราชาไม่รู้จักอิ่มด้วยทรัพย์ บัณฑิตไม่รู้จักอิ่มด้วยสุภาษิต ดวงตาไม่รู้จักอิ่มด้วยการเห็นสิ่งที่น่ารัก และมหาสมุทรไม่รู้จักอิ่มด้วยน้ำอันมาก

၃၅၆.

๓๕๖.

အသန္တုဋ္ဌောယတိနဋ္ဌော, သန္တုဋ္ဌောပိမဟီပတိ;

သသဇ္ဇာဂဏိကာနဋ္ဌာ, နိလဇ္ဇာသုကုလဂတာ.

ภิกษุผู้ไม่สันโดษย่อมพินาศ พระราชาผู้สันโดษย่อมพินาศ หญิงงามเมืองผู้มีความละอายย่อมพินาศ หญิงผู้ไร้ยางอายที่เกิดในตระกูลสูงย่อมพินาศ

၃၅၇.

๓๕๗.

ဘူပါဏ္ဏဝဂ္ဂိထီသိပ္ပီ, အဘိဇ္ဈာလုစပုဂ္ဂလော;

ဧတေသံမဟိစ္ဆန္တာနံ, မဟိစ္ဆတာအနိစ္ဆိတာ.

พระราชา มหาสมุทร ไฟ สตรี ช่างฝีมือ และบุคคลผู้มีความโลภ ๖ จำพวกนี้ เป็นผู้มีความปรารถนามาก ความปรารถนามากของบุคคลเหล่านี้ย่อมไม่รู้จักอิ่ม

၃၅၈.

๓๕๘.

အာရောဂျံပရမံလာဘံ[Pg.128], သန္တုဋ္ဌီပရမံဓနံ;

ဝိသာသောပရမံဉာတိ, နိဗ္ဗာနံပရမံသုခံ.

ความไม่มีโรคเป็นลาภอย่างยิ่ง ความสันโดษเป็นทรัพย์อย่างยิ่ง ความคุ้นเคยเป็นญาติอย่างยิ่ง พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง

၃၅၉.

๓๕๙.

ဒုဂ္ဂတံဂစ္ဆဘောလာဘ, လာဘောလာဘေနပူရတိ;

ထလေပဝုဋ္ဌပဇ္ဇုန္န, အာပေါအာပေနပူရတိ.

ดูกรลาภ ท่านจงไปสู่คนยากจนเถิด ลาภย่อมเต็มในที่ที่มีลาภ; ดูกรฝน ท่านจงตกบนที่ดอนเถิด น้ำย่อมเต็มในที่ที่มีน้ำ.

၃၆၀.

๓๖๐.

ဗောဓယန္တိနယာစန္တိ, ဒေဟီတိပစ္ဆိမာဇနာ;

ပဿဝတ္ထုံအဒါနဿ, မာဘဝတူတိဤဒိသော.

สัตบุรุษย่อมทำให้รู้แจ้งแต่ไม่ขอว่า 'จงให้' ส่วนคนชั้นต่ำย่อมขอ; จงดูผลของการไม่ให้เถิด อย่าได้เป็นเช่นนั้นเลย.

၃၆၁.

๓๖๑.

သေလေသေလေနမာဏိကံ[Pg.129], ဂဇေဂဇေနမုတ္တိကံ;

ဝနေဝနေနစန္ဒနံ, ဌာနေဌာနေနပဏ္ဍိတံ.

แก้วมณีมิได้มีในภูเขาทุกลูก, ไข่มุกมิได้มีในช้างทุกเชือก; ไม้จันทน์มิได้มีในป่าทุกป่า, บัณฑิตมิได้มีในที่ทุกแห่ง.

၃၆၂.

๓๖๒.

သတေသုဇာယတေသူရော, သဟဿေသုစပဏ္ဍိတော;

ဝါကျံသတသဟဿေသု, စာဂေါဘဝတိဝါနဝါ.

วีรบุรุษย่อมเกิดในท่ามกลางคนร้อยคน, บัณฑิตย่อมเกิดในท่ามกลางคนพันคน; วาทศิลป์ย่อมมีในท่ามกลางคนแสนคน, ส่วนผู้เสียสละจะมีหรือไม่มีก็ได้.

၃၆၃.

๓๖๓.

ဇိနေနအာဂတံသူရံ, ဓနဉ္စဂေဟမာဂတံ;

ဇိဏ္ဏအန္နံပသံသေယျ, ဒါရဉ္စဂတယောဗ္ဗနံ.

พึงสรรเสริญวีรบุรุษผู้กลับมาพร้อมชัยชนะ และทรัพย์ที่มาถึงเรือน; พึงสรรเสริญอาหารที่ย่อยแล้ว และภรรยาที่พ้นวัยสาว.

၃၆၄.

๓๖๔.

ပေါတ္ထကေသုစယံသိပ္ပံ[Pg.130], ပရဟတ္ထေသုယံဓနံ;

ယဒါဣစ္ဆေသမုပ္ပန္နေ, နတံသိပ္ပံနတံဓနံ.

วิชาความรู้ใดที่อยู่เพียงในตำรา, ทรัพย์ใดที่อยู่ในมือผู้อื่น; เมื่อถึงคราวจำเป็นต้องใช้, วิชานั้นก็ไม่ใช่ความรู้ ทรัพย์นั้นก็ไม่ใช่ทรัพย์.

၃၆၅.

๓๖๕.

ဝါစာဝုဓာစရာဇာနော, သစ္စာဝုဓာစသမဏာ;

ဓနာဝုဓာသေဋ္ဌိနောစ, ဂေါဏာဝုဓာဒလိဒ္ဒကာ.

พระราชาทั้งหลายมีวาจาเป็นอาวุธ, สมณะทั้งหลายมีสัจจะเป็นอาวุธ; เศรษฐีทั้งหลายมีทรัพย์เป็นอาวุธ, คนยากจนทั้งหลายมีโคเป็นอาวุธ.

၃၆၆.

๓๖๖.

ဥက္ကဋ္ဌေသူရမိစ္ဆန္တိ, ကောလာဟလေသုဘာသိတံ;

ပိယံအန္နဉ္စပါနဉ္စ, အတ္ထကိစ္စေသုပဏ္ဍိတံ.

ย่อมต้องการวีรบุรุษในยามคับขัน, ต้องการผู้พูดดีในยามวุ่นวาย; ย่อมต้องการข้าวและน้ำอันเป็นที่รักในยามหิว, และต้องการบัณฑิตในกิจที่เป็นประโยชน์.

၃၆၇.

๓๖๗.

ကပဏေတာရယေမိတ္တံ[Pg.131], ဒုဗ္ဘိက္ခေဓညံဓာရယေ;

သဘာယံဓာရယေသိပ္ပံ, သင်္ဂဟာနိမဟီတလေ.

พึงช่วยเพื่อนในยามยากจน, พึงเก็บรักษาข้าวเปลือกไว้ในยามทุพภิกขภัย; พึงแสดงศิลปวิทยาในที่ประชุม, พึงรักษาการสงเคราะห์กันไว้ในพื้นปฐพี.

၃၆၈.

๓๖๘.

ဒုဗ္ဘိက္ခေအန္နဒါနဉ္စ, သုဘိက္ခေစဟိရညဒံ;

ဘယေစဘယဓာတာရံ, သဗ္ဗေသံဝရမံဝရံ.

การให้ข้าวในยามทุพภิกขภัย, การให้ทองในยามอุดมสมบูรณ์, และการให้ความปลอดภัยในยามมีภัย, เป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุดในบรรดาสิ่งทั้งปวง.

၃၆၉.

๓๖๙.

ဟံသောမဇ္ဈေနကာကာနံ, သီဟောဂုန္နံနသောဘတေ;

ဂဒြဘာနံနတုရင်္ဂေါ, ဗာလာနဉ္စနပဏ္ဍိတော.

หงส์ในท่ามกลางฝูงกาย่อมไม่งาม, ราชสีห์ในท่ามกลางฝูงโคย่อมไม่งาม; ม้าในท่ามกลางฝูงลาย่อมไม่งาม, และบัณฑิตในท่ามกลางคนพาลก็ย่อมไม่งามเช่นกัน.

၃၇၀.

๓๗๐.

နသောရာဇာယောအဇေယျံ[Pg.132], ဇိနာတိနသောသခါရံ;

ယောအယုတ္တေနဇိနာတိ, နသာဘရိယာပတိနော;

ဝိရောဓတိနတေပုတ္တာ, ယေနဘရန္တိ ဇိဏ္ဏ.

ผู้ใดชนะโดยไม่ชอบธรรม ผู้นั้นไม่ใช่พระราชา, ผู้ใดชนะเพื่อนด้วยความไม่เป็นธรรม ผู้นั้นไม่ใช่เพื่อน; หญิงใดขัดแย้งกับสามี หญิงนั้นไม่ใช่ภรรยา, บุตรใดไม่เลี้ยงดูบิดามารดาผู้แก่ชรา บุตรนั้นไม่ใช่บุตร.

၃၇၁.

๓๗๑.

နတ္ထိဝိဇ္ဇာသမံမိတ္တံ, နတ္ထိဗျာဓိသမောရိပု;

နတ္ထိအတ္တသမံပေမံ, နတ္ထိကမ္မပရံဗလံ.

ไม่มีมิตรใดเสมอด้วยวิชา, ไม่มีศัตรูใดเสมอด้วยโรค; ไม่มีความรักใดเสมอด้วยตน, ไม่มีกำลังใดจะยิ่งใหญ่ไปกว่ากรรม.

၃၇၂.

๓๗๒.

ဣတ္ထိမိဿောကုတောသီလံ,မံသဘက္ခောကုတောဒယံ;

သုရာပါနောကုတောသစ္စံ,မဟာကောဓောကုတောတပံ.

ศีลจะมีได้อย่างไรแก่ผู้คลุกคลีด้วยสตรี, ความเมตตากรุณาจะมีได้อย่างไรแก่ผู้กินเนื้อสัตว์; สัจจะจะมีได้อย่างไรแก่ผู้ดื่มสุรา, ตบะจะมีได้อย่างไรแก่ผู้มีโกรธมาก.

၃၇၃.

๓๗๓.

ကွာတိဘာရောသမတ္ထာနံ[Pg.133], ကိံဒူရောဗျဝဟာရိနံ;

ကောဝိဒေသောသဝိဇ္ဇာနံ, ကောပရောပိယဝါဒိနံ.

ภาระอะไรจะหนักเกินไปสำหรับผู้มีความสามารถ, ระยะทางอะไรจะไกลเกินไปสำหรับพ่อค้า; ต่างถิ่นจะเป็นที่ไหนสำหรับผู้มีวิชา, และใครจะเป็นคนอื่นสำหรับผู้พูดจาไพเราะ.

၃၇၄.

๓๗๔.

ဒုဗ္ဘိက္ခောကသိနောနတ္ထိ, သန္တာနံနတ္ထိပါပကော;

မုဂဿကလဟောနတ္ထိ, နတ္ထိဇာဂရတောဘယံ.

ในยามทุพภิกขภัยย่อมไม่มีการทำนา, สำหรับผู้สงบย่อมไม่มีคนชั่ว; สำหรับคนใบ้ย่อมไม่มีการทะเลาะวิวาท, และสำหรับผู้ตื่นอยู่ย่อมไม่มีภัย.

၃၇၅.

๓๗๕.

ဗာလိတ္ထီမက္ခိကာတုဏ္ဍိ, ဣသီနဉ္စကမဏ္ဍလု;

သေတမ္ဗုဖလံတမ္ဗုလံ, နောဇ္ဈိဋ္ဌမုပဇာယတော.

หญิงสาว, แมลงวัน, ปาก, เต้าน้ำของฤๅษี, ผลมะม่วงขาว และหมากพลู สิ่งเหล่านี้ไม่ถือว่าเป็นของมลทิน.

၃၇၆.

๓๗๖.

ပဉ္စရတျာသုဂန္ဓဗ္ဗာ[Pg.134], သတ္တရတျာဓနုဂ္ဂဟာ;

ဧကမာသာသုဘရိယာ, အဍ္ဎမာသာသိဿာမလာ.

นักดนตรีทิ้งการซ้อม ๕ วันก็เสียฝีมือ, นักธนูทิ้งการซ้อม ๗ วันก็เสียฝีมือ; ภรรยาดีทิ้งไป ๑ เดือนก็เสีย, ศิษย์ทิ้งการเรียนครึ่งเดือนก็เสียความรู้.

၃၇၇.

๓๗๗.

မလိတ္ထိယာဒုစ္စရိတံ, မစ္ဆေရံဒဒတောမလံ;

မလာဝေလာမကာဓမ္မာ, အသ္မိံလောကေပရမှိစ;

မလံမလတရံတတော, အဝိဇ္ဇာပရမံမလံ.

ความประพฤติชั่วเป็นมลทินของสตรี, ความตระหนี่เป็นมลทินของผู้ให้; บาปธรรมทั้งหลายเป็นมลทินทั้งในโลกนี้และโลกหน้า; แต่อวิชชาเป็นมลทินอย่างยิ่ง คือเป็นมลทินที่ร้ายแรงกว่ามลทินเหล่านั้น.

၃၇၈.

๓๗๘.

သုတဿရက္ခာသဗ္ဗဒါဘိယောဂေါ,ကုလဿဝတ္ထံပုရိသဿဝိဇ္ဇာ;

ရညောပမာဒေါပသမောဓနဿ,ဣတ္ထီနန္တုနတ္ထေဝဇာတုရက္ခာ.

ความหมั่นเพียรเป็นเครื่องรักษาความรู้, ความประพฤติเป็นเครื่องรักษาตระกูล, วิชาเป็นเครื่องรักษาบุรุษ; ความประมาทเป็นเครื่องทำลายทรัพย์ของพระราชา, ส่วนสตรีนั้นไม่มีการรักษาได้เลย.

၃၇၉.

๓๗๙.

သတ္တာနံဇရတာဟန္တိ[Pg.135], တဏှာဟန္တိသဗ္ဗသုခံ;

သဗ္ဗဗလံစိန္တာဟန္တိ, ဒယာဟန္တိသကံဓနံ.

ความแก่ย่อมทำลายสัตว์ทั้งหลาย, ตัณหาย่อมทำลายความสุขทั้งปวง; ความวิตกกังวลย่อมทำลายกำลังทั้งปวง, ความสงสารย่อมทำลายทรัพย์ของตน.

၃၈၀.

๓๘๐.

နီစေဝါသောသိရိံဟန္တိ, ဟန္တိဂရုံစယာစကော;

ပသံသာသုဂုဏံဟန္တိ, ဟန္တိစိတ္တံအသညတာ.

การอยู่ร่วมกับคนต่ำทรามย่อมทำลายสิริ, ผู้ขอย่อมทำลายความยำเกรง; การสรรเสริญย่อมทำลายคุณงามความดี, ความไม่สำรวมย่อมทำลายจิตใจ.

၃၈၁.

๓๘๑.

အသနံဘယမန္တာနံ[Pg.136], မစ္စာနံမရဏံဘယံ;

ဥတ္တမာနန္တုသဗ္ဗေသံ, အဝမာနံပရံဘယံ.

การกินเป็นภัยของสัตว์ทั้งหลาย, ความตายเป็นภัยของมวลมนุษย์; แต่สำหรับผู้ทรงเกียรติทั้งหลาย, การถูกดูหมิ่นเป็นภัยที่น่ากลัวยิ่งกว่า.

၃၈၂.

๓๘๒.

သူရိယောတပနံတပေါ, နသန္တိပရိဝါရိတာ;

စန္ဒရံသီတလံဇာတံ, တာရကာပရိဝါရိတာ;

ဥပမာဧတ္ထဉာတဗ္ဗာ, သူရိယစန္ဒရာဇုနံ.

ดวงอาทิตย์แผดเผาด้วยความร้อนและไม่มีบริวารแวดล้อม, ส่วนดวงจันทร์มีแสงเย็นและมีหมู่ดาวแวดล้อม; พึงทราบอุปมานี้ในพระราชาผู้เป็นดุจดวงอาทิตย์และดวงจันทร์.

၃၈၃.

๓๘๓.

အလသောမန္ဒဗုဒ္ဓိစ, သုခိတောရောဂပီဠိတော;

နိဒ္ဒါရောမံသဝဍ္ဎနော, သုဘက္ခောစဝိလုဒ္ဓကော.

คนเกียจคร้าน, คนปัญญาทราม, คนรักความสบาย, คนมีโรคเบียดเบียน, คนเห็นแก่การนอน, คนเจ้าเนื้อ, คนกินจุ และคนโลภมาก ย่อมไม่บรรลุวิชา.

၃၈၄.

๓๘๔.

ပမာဒေါဇာယတေမဒါ, ပမာဒါဇာယတေခယော;

ခယာဒေါသာပဝဍ္ဎန္တိ, မဒံကိံနဇဟေဗုဓော.

ความประมาทย่อมเกิดจากความมัวเมา, ความเสื่อมย่อมเกิดจากความประมาท; โทษทั้งหลายย่อมเจริญขึ้นเพราะความเสื่อม, บัณฑิตไฉนจึงไม่ละความมัวเมาเสียเล่า.

၃၈၅.

๓๘๕.

ယာဒိသံဝပ္ပတေဗီဇံ[Pg.137], တာဒိသံဖလံသမ္ပတ္တော;

ကလျာဏကာရိကလျာဏံ, ပါပကာရီစပါပကံ.

บุคคลหว่านพืชเช่นใด ย่อมได้รับผลเช่นนั้น; ผู้ทำกรรมดี ย่อมได้รับผลดี, ผู้ทำกรรมชั่ว ย่อมได้รับผลชั่ว.

၃၈၆.

๓๘๖.

ပုညာပါပဖလံယောစေ, နသဒ္ဒဟတိသစ္စတော;

သောဝေသကာနနံခိပ္ပံ, အာဒါသတလမာနယေ.

ผู้ใดไม่เชื่อผลของบุญและบาปตามความเป็นจริง, ผู้นั้นพึงรีบนำกระจกเงามาส่องดูหน้าของตนเองโดยเร็วเถิด.

၃၈၇.

๓๘๗.

သမ္ပရာယိကတ္ထေယော[Pg.138], နသဒ္ဒဟတိစေပိသော;

အာဝါသေသပ္ပဂါမီနံ, မောက္ခဘေကိံနပဿတိ.

ผู้ใดไม่เชื่อในประโยชน์ภายหน้า, ผู้นั้นย่อมไม่เห็นกบที่หลุดพ้นจากปากงูในที่อยู่ของงู.

၃၈၈.

๓๘๘.

သဒ္ဓါဟိရိစဩတ္တပ္ပံ, ဗာဟုသစ္စံဝိရံသတိ;

ပညာစသတ္တဓမ္မေဟိ, သမ္ပန္နောပဏ္ဍိတောမတော.

ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ พหูสูต วิริยะ สติ และปัญญา; ผู้ที่สมบูรณ์ด้วยธรรม ๗ ประการนี้ ได้ชื่อว่าเป็นบัณฑิต.

၃၈၉.

๓๘๙.

ရဝိမူလံသသီခန္ဓံ, သောရိအင်္ဂါစပတ္တိကံ;

ဗုဒ္ဓံပုပ္ဖံဂရုဗီဇံ, ဘရဂုဖလမေဝစ.

รากคือพระอาทิตย์ ลำต้นคือพระจันทร์ ใบคือพระเสาร์และพระอังคาร ดอกคือพระพุธ เมล็ดคือพระพฤหัสบดี และผลคือพระศุกร์

၃၉၀.

๓๙๐.

ပေါတ္ထကာဒီနိခေတ္တံဝ[Pg.139], လေခါနိယုဂနင်္ဂလံ;

အက္ခရာနိဗီဇံကတွာ, စရန္တောပဏ္ဍိတောဘဝေ.

หนังสือเป็นต้นเปรียบเหมือนนา การเขียนเปรียบเหมือนแอกและไถ ทำอักษรให้เป็นเมล็ดพืช ผู้ประพฤติเช่นนั้นพึงเป็นบัณฑิต

၃၉၁.

๓๙๑.

အက္ခရံဧကမေကဉ္စ, ဗုဒ္ဓရူပံသမံသိယာ;

တသ္မာဟိပဏ္ဍိတောပေါသော, လိခေယျပိဋကတ္တယံ.

อักษรแต่ละตัวพึงเป็นเช่นเดียวกับพระพุทธรูป เพราะเหตุนั้นแล บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงเขียนพระไตรปิฎก

၃၉၂.

๓๙๒.

ဒုဂ္ဂတိံနာဘိဇာယေယျ, ပိဋကတ္တယကာရကော;

ဗဟုက္ခတ္တုံစက္ကဝတ္တိ, ရာဇာစတုဒီပါဓိပေါ.

ผู้สร้างพระไตรปิฎกย่อมไม่ไปสู่ทุคติ ย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่หลายครั้ง

၃၉၃.

๓๙๓.

ပဒေသရဇ္ဇံဝိပုလံ, ဂဏနာတောအသင်္ချေယော;

ဆကာမာဝစရောဒေဝ, ရာဇာဟောတိဗဟုက္ခတ္တုံ.

ย่อมได้ครองราชสมบัติในประเทศอันไพบูลย์นับไม่ถ้วน เป็นพระราชาแห่งเทพในชั้นฉกามาวจรหลายครั้ง

၃၉၄.

๓๙๔.

ဒါနာဒီနိစပုညာနိ[Pg.140], ကရောန္တောဗောဓိအင်္ကုရော;

ဘဝါသဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နော, တိလောကပူဇိတောဘဝေ.

ผู้ทำบุญมีทานเป็นต้น เป็นหน่อเนื้อพระโพธิญาณ พึงเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอวัยวะทุกส่วน พึงเป็นผู้ที่โลกทั้งสามบูชา

၃၉၅.

๓๙๕.

အဒ္ဓေမဟဒ္ဓနေဖိတေ, ဇာယရေကုလမုတ္တမေ;

ဥတ္တမေနေဝသံဝါသော, ပိဋကတ္တယဝါစကော.

ผู้บอกสอนพระไตรปิฎก ย่อมเกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก ไพบูลย์ และอยู่ร่วมกับผู้ประเสริฐเท่านั้น

၃၉၆.

๓๙๖.

ဧကက္ခရဖလေနဟိ, ပိဋကတ္တယကာရကော;

စတုရာသီတိသဟဿံ, လဘန္တိပဝရံသုခံ.

ด้วยผลแห่งอักษรเพียงตัวเดียว ผู้สร้างพระไตรปิฎกย่อมได้ประสบสุขอันประเสริฐ ๘๔,๐๐๐ ประการ

၃၉၇.

๓๙๗.

အပ္ပကေနာပိမေဓာဝီ, ပါဘတေနဝိစက္ခဏော;

သမုဋ္ဌာပေတိအတ္တာနံ, အနုမဂ္ဂိဝသန္ဓမံ.

บัณฑิตผู้มีปัญญาและเฉลียวฉลาด ย่อมยกตนขึ้นได้แม้ด้วยทุนเพียงเล็กน้อย เหมือนคนเป่าไฟน้อยให้ลุกโพลงขึ้น

၃၉၈.

๓๙๘.

ဒုက္ခံပါပဿပုညဿ[Pg.141], သုခံမိဿဿမိဿကံ;

သဗ္ဗံသဒိသကံယာတိ, ဉာတဗ္ဗံကမ္မုနောဖလံ.

ทุกข์เป็นผลของบาป สุขเป็นผลของบุญ ผลระคนกันเป็นผลของกรรมที่ระคนกัน พึงทราบว่าผลทั้งปวงย่อมเป็นไปตามกรรม

၃၉၉.

๓๙๙.

စောဒေန္တောစတုဘာဂါစ, ကမ္မကာရာတယောဘာဂါ;

သာမိနောသမဘာဂါစ, ဧကဘာဂါနုမောဒနာ.

ผู้ชักชวนได้ ๔ ส่วน ผู้ทำได้ ๓ ส่วน เจ้าของได้ส่วนเท่ากัน และผู้ร่วมอนุโมทนาได้ ๑ ส่วน

၄၀၀.

๔๐๐.

အနတ္တဿဝါကျာပရမံတုဏှိ[Pg.142],အသန္တမိတ္တာပရမံဧကံ;

သုရူပဒါရာဝရမန္ဓာ,ဒူရေကလာဘာဝရမဿသုက္ခံ.

ความนิ่งประเสริฐกว่าคำพูดที่ไร้ประโยชน์ ความเป็นผู้อยู่เดียวประเสริฐกว่ามิตรที่ไม่ดี ความตาบอดประเสริฐกว่าภรรยาที่มีรูปงาม (แต่ไม่ดี) ความไม่มีโรคประเสริฐกว่าลาภที่อยู่ไกล

၄၀၁.

๔๐๑.

ဟီနစဇ္ဇောပိစေ ဟောတိ, ဥဋ္ဌာတာဓီတိမာနရော;

သီလအာစာရသမ္ပန္နော, နိသေအဂ္ဂိဝဘာသတိ.

แม้จะเป็นคนเกิดในตระกูลต่ำ แต่หากเป็นผู้ขยัน มีความเพียร ถึงพร้อมด้วยศีลและมารยาท ย่อมรุ่งเรืองเหมือนไฟในเวลากลางคืน

၄၀၂.

๔๐๒.

နစဇ္ဇဝသလောဟောတိ,နစဇ္ဇဟောတိဗြဟ္မဏော;

ကမ္မုနာဝသလောဟောတိ,ကမ္မုနာဟောတိဗြဟ္မဏော.

บุคคลไม่เป็นคนถ่อยเพราะชาติกำเนิด ไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติกำเนิด แต่เป็นคนถ่อยเพราะการกระทำ เป็นพราหมณ์เพราะการกระทำ

၄၀၃.

๔๐๓.

ပထဝီဝေဠုကံပတ္တံ[Pg.143], စက္ကဝါဠံသုစိပ္ဖလံ;

သိနေရုဝမ္မိကံခုဒ္ဒံ, သမုဒ္ဒေါပါတိတံယထာ.

แผ่นดินเปรียบเหมือนใบไผ่ จักรวาลเปรียบเหมือนผลมะขามป้อม ภูเขาสิเนรุเปรียบเหมือนจอมปลวกเล็ก และมหาสมุทรเปรียบเหมือนหยดน้ำ

၄၀၄.

๔๐๔.

ဧကေနေဝစကပ္ပေန, မာတုခီရံနသဉ္စယံ;

တတောတုသမုဒ္ဒေါစာပိ, အတိရေကတရံဗဟုံ.

น้ำนมของมารดาที่บุคคลดื่มกินตลอดเพียงกัปเดียวเท่านั้น ย่อมมีปริมาณมากกว่าน้ำในมหาสมุทรเสียอีก

၄၀၅.

๔๐๕.

ဗြဟ္မာတိမာတာပီတရော, ပုဗ္ဗာစရိယာဝုစ္စတေ;

အာဟုနေယျာစပုတ္တာနံ, ပဇာနမနုကမ္ပကာ.

มารดาบิดา ท่านเรียกว่าเป็นพรหม เป็นบูรพาจารย์ เป็นผู้ควรแก่ของคำนับของบุตร และเป็นผู้เอ็นดูต่อบุตรธิดา

၄၀၆.

๔๐๖.

တသ္မာဟိနေနမဿေယျ[Pg.144], သက္ကရေယျစပဏ္ဍိတော;

အန္နေနအထောပါနေန, ဝတ္ထေနသယနေနစ.

เพราะเหตุนั้น บัณฑิตพึงนอบน้อมและสักการะท่าน ด้วยข้าว น้ำ ผ้า และที่นอน

၄၀၇.

๔๐๗.

ဥစ္ဆာဒနေနနှာပေန, ပါဒါနံဓောဝနေနစ;

ဥဋ္ဌာယပါဒစရိယာ, ဥပဋ္ဌာပေယျပဏ္ဍိတော;

ဣဓေဝနံပသံသန္တိ, ပစ္စသဂ္ဂေပမောဒတိ.

ด้วยการนวด การอาบน้ำ และการล้างเท้า บัณฑิตพึงลุกขึ้นปรนนิบัติบำรุงท่าน ในโลกนี้สาธุชนย่อมสรรเสริญเขา ในโลกหน้าเขาย่อมบันเทิงในสวรรค์

၄၀၈.

๔๐๘.

ဧကဿေကေနကပ္ပေန[Pg.145], ပုဂ္ဂလဿဋ္ဌိသဉ္စယော;

သမံပဗ္ဗတရာသိမှိ, ဣတိဝုတ္တံမဟေသိနာ.

กองกระดูกของบุคคลคนหนึ่งที่สะสมไว้ตลอดเพียงกัปเดียว ย่อมมีประมาณเท่ากับกองภูเขา พระมหามุนีได้ตรัสไว้ดังนี้

၄၀၉.

๔๐๙.

သဗ္ဗဒါနံဓမ္မဒါနံဇိနာတိ;

သဗ္ဗရသံဓမ္မရသောဇိနာတိ,သဗ္ဗရတိံဓမ္မရတိဇိနာတိ;

သဗ္ဗဒုက္ခံတဏှက္ခယောဇိနာတိ.

การให้ธรรมย่อมชนะการให้ทั้งปวง รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดีทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง

၄၁၀.

๔๑๐.

အပ္ပမာဒရတာဟောထ, သစိတ္တမနုရက္ခထ;

ဒုက္ခာဥဒ္ဓရထတ္တာနံ, ပင်္ကေသန္နံဝကုဉ္ဇရံ.

ท่านทั้งหลายจงยินดีในความไม่ประมาท จงตามรักษาจิตของตน จงถอนตนขึ้นจากหล่มทุกข์ เหมือนช้างที่ตกหล่มแล้วถอนตนขึ้นฉะนั้น

၄၁၁.

๔๑๑.

စဇဒုဇ္ဇနသံသဂ္ဂံ[Pg.146], ဘဇသာဓုသမာဂမံ;

ကရပုညမဟောရတ္တိံ, သရနိစ္စမနိစ္စတံ.

จงละการสมาคมกับคนพาล จงคบหาสมาคมกับสัตบุรุษ จงทำบุญทั้งกลางวันและกลางคืน จงระลึกถึงความไม่เที่ยงเป็นนิตย์

၄၁၂.

๔๑๒.

အနိစ္စာဝတသင်္ခါရာ, ဥပ္ပာဒဝယဓမ္မိနော;

ဥပ္ပဇ္ဇိတွာနိရုဇ္ဈန္တိ, တေသံဝူပသမောသုခေါ.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

၄၁၃.

๔๑๓.

နဟိဓမ္မောအဓမ္မောစ, ဥဘောသမဝိပါကိနော;

အဓမ္မောနိရယံနေတိ, ဓမ္မောပါပေတိသုဂ္ဂတိံ.

ธรรมและอธรรมทั้งสองนี้ มีผลไม่เสมอกัน อธรรมย่อมนำไปสู่นรก ธรรมย่อมนำไปสู่สุคติ

၄၁၄.

๔๑๔.

သမသီသံသမပါဒံ[Pg.147], အန္တရဉ္စသမံသမံ;

ဣဒံမနသိနိဓာယ, လိခေယျပိဋကတ္တယန္တိ.

ส่วนบนเท่ากัน ส่วนล่างเท่ากัน และช่องว่างระหว่างกันเท่ากัน บัณฑิตพึงตั้งความนี้ไว้ในใจแล้วพึงเขียนพระไตรปิฎกเถิด