นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

กวิทปฺปณนีติ

มาติกา

ยถาธมฺมิกราชูนํ, อมจฺจา จ ปุโรหิตา;

นีติสตฺถํ สุนิสฺสาย, นิจฺฉยนฺติ วินิจฺฉยํ.

องฺคานิ เวทา จตฺตาโร, มีมํสานฺยาย วิตฺถาโร;

ธมฺมสตฺถํ ปุราณญฺจ, วิชฺชา เหตา จตุทฺทส.

อายุพฺเพโท มนุพฺเพโท, คนฺธพฺโพ เจติ เต ตโย;

อตฺถสตฺถํ จตุตฺถญฺจ, วิชฺชาหฺยาฏฺฐรส มตา.

สุติสมุติสงฺขฺยา จ, โรคานีติ วิเสสกา;

คนฺธพฺพา คณิกา เจว, ธนุพฺเพทา จ ปูรณา.

ติกิจฺฉา อิติหาโส จ, โชติมายา จ ฉนฺทติ;

เกตุมนฺตา จ สทฺทา จ, สิปฺปาฏฺฐารสกา อิเม.

ทโม ทณฺโฑ อิติขฺยาโต, ตฏฺฐาทณฺโฑ มหีปติ;

ตสฺส นีติ ทณฺฑนีติ, นยนานีติ วุจฺจติ.

ทณฺเฑน นียเต เจทํ, ทณฺฑํ นยติ วา ปุน;

ทณฺฑนีติ อิติขฺยาโต, ติโลกา นติ วตฺตเต.

นานาสตฺโถทฺธตํ วกฺเข, ราชนีติ สมุจฺจยํ;

สพฺพพีชมิทุํ สตฺถํ, จาณกฺย สารสงฺคหํ.

มูลสุตฺตํ ปวกฺขามิ, จาณกฺเยน ยโถทิตํ;

ยสฺสํ วิญฺญาตมตฺเตน, มูฬฺโห ภวติ ปณฺฑิโต.

มิตฺตลาโภ สุหทเภโท, วิคฺคโห สนฺธิเรว จ;

ปญฺจตนฺทฺรา ตถาญฺญสฺมา, คนฺถา กสฺสิยลิขฺยเต.

โลกนีติมฺหา –

(๑) ปณฺฑิตกณฺฑ. (๒) สุชนกณฺฑ. (๓) พาลทุชฺชน กณฺฑ. (๔) มิตฺตกณฺฑ. (๕) อิตฺถิกณฺฑ. (๖) ราชกณฺฑ. (๗) ปกิณฺณก กณฺฑ-

โลกนีติ –

ปณฺฑิโต สุชโน กณฺโฑ, ทุชฺชโน มิตฺตอิตฺถี จ;

ราชปกิณฺณโก จาติ, สตฺตกณฺเฑ วิภูสิโน.

จกฺกินฺทาภิสิรินายํ, โสธิโต กาสิเก สาเก;

ฉโนตฺยํ ทุติยาสฬฺเห, กาฬสตฺตม อาทิเห.

โลกนีตึ ปวกฺขามิ, นานาสตฺถสมุทฺธฏํ;

มาคเธเนว สงฺเขปํ, วนฺทิตฺวา รตนตฺตยํ.

นีติ โลเก ปุริสสฺส สาโร,มาตา ปิตา อาจริโย มิตฺโต;

ตสฺมา หิ นีตึ ปุริโส วิชญฺญา,ญาณีมหา โหติ พหุสฺสุโต.

มหารหนีติ –

(๑) ปณฺฑิตกถา. (๒) สมฺเภทกถา. (๓) มิตฺตกถา. (๔) นายก กถา. (๕) อิตฺถิกถา

มหารห รหํสกฺย-มุนึ นีวรณา ตณฺหา;

มุตฺตํ มุตฺตํ สุทสฺสนํ, วนฺเท โพธิวรํ วรํ.

นีติธ ชนฺตูนํ สาโร, มิตฺตาจริยา จ ปิตโร;

นีติมา สุพุทฺธิพฺยตฺโต, สุตวา อตฺถทสฺสิมา.

ธมฺมนีติ –

(๑) อาจริยกถา (๒) สิปฺปกถา (๓) ปญฺญากถา (๔) สุตกถา (๕) กถานกถา (๖) ธนกถา (๗) เทสกถา (๘) นิสฺสยกถา (๙) มิตฺตกถา (๑๐) ทุชฺชนกถา (๑๑) สุชนกถา (๑๒) พลกถา (๑๓) อิตฺถิกถา (๑๔) ยุตฺตกถา (๑๕) ทาสกถา (๑๖) ฆราวาสกถา (๑๗) กาตพฺพกถา (๑๘) อกาตพฺพกถา (๑๙) ญาตพฺพกถา (๒๐) อลงฺการกถา (๒๑) ราชธมฺมกถา (๒๒) อุปเสวกกถา (๒๓) ทุกฺขาทิมิสฺสกกถา (๒๔) ปกิณฺณกกถา

จกฺกาติจกฺกจกฺกินฺโท, เทวาติเทวาเทวินฺโท,พฺรหฺมาติ พฺรหฺมพฺรหฺมินฺโท, ชิโน ปูเรตุ เม ภาวํ.

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกมฺหิ, ธํสกํ สพฺพปาณินํ;

มหาโมหตมํ ชยํ, โชตนฺตํ ชินสาสนํ.

วนฺทิตฺวา รตนํ เสฏฺฐํ, นิสฺสาย ปุพฺพเก ครุ;

นีติธมฺมํ ปวกฺขามิ, สพฺพโลก สุขาวหํ.

อาจริโย จ สิปฺปญฺจ, ปญฺญาสุตกถาธนํ;

เทสญฺจ นิสฺสโย มิตฺตํ, ทุชฺชโน สุชโน พลํ.

อิตฺถี ปุตฺโต จ ทาโส จ, ฆราวาโส กตากโต;

ญาตพฺโพ จ อลงฺกาโร, ราชธมฺมา ปเสวโก;

ทุกฺขาทิมิสฺสโก เจว, ปกิณฺณกาติ มาติกา.

ราชนีติ –

สีหา เอกํ พกา เอกํ, สิกฺเข จตฺตาริ กุกฺกุฏา;

ปญฺจ กากา ราชา นาม, ฉ สุนกฺขา ตีณิ คทฺรภา.

๑.

มหากมฺมํ ขุทฺทกํ วา, ยํ กมฺมํ กาตุมิจฺฉติ;

สพฺพารมฺเภน กาตพฺพํ, สีหา เอกํ ตทา ภเว.

๒.

อินฺทฺริยานิ สุสํยม, พโกว ปณฺฑิโต ภเว;

เทสก โลมปนฺนานิ, สพฺพกมฺมานิ สาธเย.

๓.

ปุพฺพฏฺฐานญฺจ ยุทฺธญฺจ, สํวิภาคญฺจ พนฺธุ หิ;

ถิยา อกฺกมฺม ภุตฺตญฺจ, สิกฺเข จตฺตาริ กุกฺกุโฏ.

๔.

คุยฺเห เมถุนํ เปกฺขิตฺวา, โภชนํ ญาติสงฺคโห;

วิโลกา เปกฺขนาลสฺยํ, ปญฺจ สิกฺเขยฺย วายสา.

๕.

อนาลสฺสํติสวนฺตาโส, สุนิทฺธา สุปฺปโพธนา;

ทฬฺหภตฺติ จ สูรญฺจ, ฉ เอเตสฺวานโต คุโณ.

๖.

ขินฺโนว วหเต ภารํ, สีตุณฺหญฺจ น จินฺตยี;

สนฺตุฏฺโฐ จ ภเว นิจฺจํ, ตีณิ สิกฺเขยฺย คทฺรภา.

๗.

วีสติ ตานิ คุณานิ, จเรยฺย อิห ปณฺฑิโต;

วิเชยฺย ริปู สพฺเพปิ, เตชสฺสี โส ภวิสฺสติ.

(๑) ปณฺฑิตกณฺฑ (๒) สุชนกณฺฑ (๓) พาลทุชฺชนกณฺฑ (๔) มิตฺตกณฺฑ (๕) ราชกณฺฑ (๖) นายกกณฺฑ (๗) ปุตฺตกณฺฑ (๘) เวชฺชาจริยกณฺฑ (๙) ทาสกกณฺฑ (๑๐) อิตฺถิกณฺฑ (๑๑) ปกิณฺณกกณฺฑ

กวิทปฺปณนีตึโย, วาจุคฺคตํ กโรติ เจ;

ภุวนมชฺเฌ เอโส หิ, วิญฺญู ปณฺฑิตชาติโก.

กวิทปฺปณนีติ

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

รตนตฺตยปณาม

๑.

มหากวิวรํ [Pg.1] พุทฺธํ, ธมฺมญฺจ เตน เสวิตํ;

สงฺฆํ นิรงฺคณญฺจาปิ, วนฺทามิ สิรสา ทรํ.

๒.

กริสฺสามิ สมาเสน, นานาสตฺถ สมุทฺธฏํ;

หิตาย กวินํ นีตึ, กวิทปฺปณนามกํ.

ปณฺฑิตกณฺฑ

๓.

นีติ [Pg.2] สาโร มนุสฺสานํ, มิตฺโต อาจริโยปิ จ;

มาตา ปิตา จ นีติมา, สุตวา คนฺถการโก.

๔.

อลสสฺส [Pg.3] กุโต สิปฺปํ, อสิปฺปสฺส กุโต ธนํ;

อธนสฺส กุโต มิตฺตํ, อมิตฺตสฺส กุโต สุขํ;

อสุขสฺส กุโต ปุญฺญํ, อปุญฺญสฺส กุโต วรํ.

๕.

สุจินฺติตจินฺตี [Pg.4] เจว, สุภาสิตภาสีปิ จ;

สุกตกมฺมการี จ, ปณฺฑิโต สาธุมานุโส.

๖.

กวิเหรญฺญกา [Pg.5] กตฺวา, อุตฺตตฺตํ สตฺถกญฺจนํ;

ภูสนํ คชฺชปชฺชาทึ, กโรนฺติ จ มโนหรํ.

๗.

พหุํ [Pg.6] ลหุญฺจ คหณํ, สมฺมูปธารณมฺปิ จ;

คหิต อสมฺมุสฺสนํ, เอตํ สุวิญฺญุลกฺขณํ.

๘.

อชรามรํว ปญฺโญ, วิชฺชมตฺถญฺจ จินฺตเย;

คหิโต อิว เกเสสุ, มจฺจุนา ธมฺมมาจเร.

๙.

สิปฺปสมํ [Pg.7] ธนํ นตฺถิ, สิปฺปํ โจรา น คณฺหเร;

อิธ โลเก สิปฺปํ มิตฺตํ, ปรโลเก สุขาวหํ.

๑๐.

ภุญฺชนตฺถํ [Pg.8] กถนตฺถํ, มุขํ โหตีติ โน วเท;

ยํ วาตํ วา มุขารุฬฺหํ, วจนํ ปณฺฑิโต นโร.

๑๑.

ทุมฺเมเธหิ ปสํสา จ, วิญฺญูหิ ครหา จ ยา;

ครหาว เสยฺโย วิญฺญูหิ, ยญฺเจ พาลปฺปสํสนา.

๑๒.

อจินฺติเย [Pg.9] สาฏฺฐกเถ, ปณฺฑิโต ชินภาสิเต;

อุปเทสํ สทา คณฺเห, ครุํ สมฺมา อุปฏฺฐหํ.

ตสฺมา สาฏฺฐกเถ ธีโร, คมฺภีเร ชินภาสิเต;

อุปเทสํ สทา คณฺเห, ครุํ สมฺมา อุปฏฺฐหํ.

๑๓.

ครูปเทสหีโน [Pg.10] หิ, อตฺถสารํ น วินฺทติ;

อตฺถสารวิหีโน โส, สทฺธมฺมา ปริหายติ.

๑๔.

ครูปเทสลาภี จ, อตฺถสารสมายุโต;

สทฺธมฺมํ ปริปาเลนฺโต, สทฺธมฺมสฺมา น หายติ.

๑๕.

สพฺพทพฺเพสุ [Pg.11] วิชฺเชว, ทพฺพมาหุ อนุตฺตรํ;

อหารตฺตา อนคฺฆตฺตา, อกฺขยตฺตา จ สพฺพทา.

๑๖.

อปฺปเกนปิ เมธาวี, ปาภเตน วิจกฺขโณ;

สมุฏฺฐาเปติ อตฺตานํ, อณุํ อคฺคึว สนฺธมํ.

๑๗.

ปณฺฑิเต [Pg.12] จ คุณา สพฺเพ, มูฬฺเห โทสา หิ เกวลํ;

ตสฺมา มูฬฺหสหสฺเสสุ, ปญฺโญ เอโก วิเสสิยเต.

๑๘.

พาลา [Pg.13] อิสฺสนฺติ ทุมฺเมธา, คุณี นิทฺโทสการิโน;

ครุโก ปณฺฑิโต เอตส-มิสฺสํ เตหฺยวิทฺวา สโม.

๑๙.

มนุญฺญเมว [Pg.14] ภาเสยฺย, นามนุญฺญํ กุทาจนํ;

มนุญฺญํ ภาสมานสฺส, ครุํ ภารํ อุททฺธริ;

ธนญฺจ นํ อลาเภสิ, เตน จตฺตมโน อหุ.

๒๐.

วิชฺชา [Pg.15] ททาติ วินยํ, วินยา ยาติ ปตฺตตํ;

ปตฺตตฺตา ธนํ ปปฺโปติ, ธนา ธมฺมํ ตโต สุขํ.

๒๑.

เย วุฑฺฒมปจยนฺติ, นรา ธมฺมสฺส โกวิทา;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปาสํสา, สมฺปราเย จ สุคฺคตึ.

๒๒.

มาตริว [Pg.16] ปรทาเรสุ, ปรทพฺเพสุ เลทฺทุํว;

อตฺตนีว สพฺพภูเตสุ, โย ปสฺสติ โส ปณฺฑิโต.

๒๓.

อาสีเสเถว [Pg.17] ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

อนวชฺเชสุ กมฺเมสุ, ปสํสิเตสุ สาธุภิ.

อาสีเสเถว [Pg.18] ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ, ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ.

๒๔.

วายเมเถว ปุริโส, น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต;

ปุญฺญกฺริยวตฺถูสุ, ปสํสิเตสุ วิญฺญุภิ.

๒๕.

โลเก [Pg.19] อุสฺสาหวนฺตานํ, ชนานํ กิมสาธิยํ;

สาคเรปิ มหาเสตุํ, กปิยูเถหิ พนฺธติ.

๒๖.

กึ กุเลน วิสาเลน, คุณหีโน ตุ โย นโร;

อกุลิโนปิ สตฺถญฺโญ, เทวตาหิปิ ปุชฺชเต.

๒๗.

อุกฺกฏฺเฐ [Pg.20] สูรมิจฺฉนฺติ, มนฺตีสุ อกุตูหลํ;

ปิยญฺจ อนฺนปานมฺหิ, อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ.

๒๘.

รูปโยพฺพนฺนสมฺปนฺนา[Pg.21], วิสาลกุลสมฺภวา;

วิชฺชาหีนา น โสภนฺเต, นิคฺคนฺธา อิว กึ สุกา.

๒๙.

วุตฺยํ [Pg.22] วิสทญาณสฺส, ญาโต อตฺโถ ตรสฺสน;

สูรปฺปภาย อาทาโส, ฉายํ ทิสฺเส น มากเร.

๓๐.

อเวยฺยากรโณ ตฺวนฺโธ, พธิโร โกสวชฺชิโต;

สาหิจฺจรหิโต ปงฺคุ, มูโค ตกฺกวิวชฺชิโต.

๓๑.

ธีโร [Pg.23] จ วิวิธานญฺญู, ปเรสํ วิวรานุคู;

สพฺพามิตฺเต วสีกตฺวา, โกสิโยว สุขี สิยา.

๓๒.

มหาเตโชปิ [Pg.24] เตโชยํ, มตฺติกํ น มุทุํ กเร;

อาโป อาเปสิ มุทุกํ, สาธุวาจาว กกฺขฬํ.

๓๓.

โกตฺโถ ปุตฺเตน ชาเตน, โย น วิทู น ธมฺมิโก;

กาเณน จกฺขุนา กึ วา, จกฺขุ ปีเฬว เกวลํ.

๓๔.

มุทุนาว [Pg.25] ริปุํ เชติ, มุทุนา เชติ ทารุณํ;

โน น สิทฺธํ มุทุ กิญฺจิ, ตโต จ มุทุนา ชเย.

๓๕.

สชาโต เยน ชาเตน, ยาติ วํโส สมุนฺนตึ;

ปริวตฺตินิสํสาเร, มโต โก วา น ชายเต.

๓๖.

ทาเน [Pg.26] ตปสิ สูเร จ, ยสฺส น ปตฺถิโต ยโส;

วิชฺชาย มตฺถลาเภ จ, เกวลํ อธิโกวโส.

๓๗.

วโร เอโก คุณี ปุตฺโต, น จ มูฬฺหสตานฺยปิ;

เอโก จนฺโท ตโม หนติ, น จ ตาราคโณ ตถา.

๓๘.

ปุญฺญติตฺถกโต เยน, ตโป กฺวาปิ สุทุกฺกโร;

ตสฺส ปุตฺโต ภเว วสฺโส, สมิทฺโธ ธมฺมิโก สุทฺเธ.

๓๙.

ลาลเย ปญฺจวสฺสานิ, ทสวสฺสานิ ตาลเย;

ปตฺเตตุ โสฬเส วสฺเส, ปุตฺตํ มิตฺตํว อาจเร.

๔๐.

ลาลเน [Pg.28] พหโว โทสา, ตาลเน พหโว คุณา;

ตสฺมา ปุตฺตญฺจ สิสฺสญฺจ, ตาลเย น ตุ ลาลเย.

๔๑.

มาคธา ปากตา เจว, สกฺกตโวหาโรปิ จ;

เอเตสุ โกวิโท ปญฺโญ, ธีโร ปาฬึ วิโสธเย.

๔๒.

สกฺกตํ [Pg.29] ปากตญฺเจว-ปภํโส จ ปิสาจิกี;

มาคธี โสรเสนีว, ฉ ภาสา ปริกิตฺติตา.

๔๓.

จนฺทนํ [Pg.30] สีตลํ โลเก, จนฺทิกา สีตลา ตโต;

จนฺทน จนฺทิกาโตปิ, วากฺยํ สาธุ สุภาสิตํ.

๔๔.

ปตฺตกาโลทิตํ อปฺปํ, วากฺยํ สุภาสิตํ ภเว;

ขุทิตสฺส กทนฺนมฺปิ, ภุตฺตํ สาทุรสํ สิยา.

๔๕.

สตฺถกาปิ [Pg.31] พหูวาจา, นาทรา พหุภาณิโน;

โสปการมุทาสินา, นนุ ทิฏฺฐํ นทีชลํ.

๔๖.

ปาสาณฉตฺตํ ครุกํ, ตโต เทวานาจิกฺขนา;

ตโต วุฑฺฒานโมวาโท, ตโต พุทฺธสฺส สาสนํ.

๔๗.

ตูลํ [Pg.32] สลฺลหุกํ โลเก, ตโต จปลชาติโก;

ตโตโนสาวโก ตโต, ยติ ธมฺมปมาทโก.

๔๘.

ปณฺฑิตสฺส ปสํสาย, ทณฺโฑ พาเลน ทียเต;

ปณฺฑิโต ปณฺฑิเตเนว, วณฺณิโตว สุวณฺณิโต.

๔๙.

สเตสุ ชายเต สูโร, สหสฺเสสุ จ ปณฺฑิโต;

วุตฺตา สตสหสฺเสสุ, ทาตา ภวติ วา น วา.

๕๐.

วิทฺวตฺตญฺจ ราชตฺตญฺจ, เนว ตุลฺยํ กทาจิปิ;

สเทเส ปูชิโต ราชา, วิทฺวา สพฺพตฺถ ปูชิโต.

๕๑.

สตํ [Pg.34] ทีฆายุกํ สพฺพ-สตฺตานํ สุขการณํ;

อสตํ ปน สพฺเพสํ, ทุกฺขเหตุ น สํสโย.

๕๒.

ปณฺฑิเต สุชเน สนฺเต, สพฺเพปิ สุชนา ชนา;

ชาเตกสฺมึ สารคนฺเธ, สพฺเพ คนฺธมยา ทุมา.

๕๓.

อตฺตาว ยทิ วินีโต, นิชสฺสิตา มหาชนา;

วินีตํ ยนฺติ สพฺเพปิ, โก ตํ นาเสยฺย ปณฺฑิโต.

๕๔.

สรีรสฺส คุณานญฺจ, ทูรมจฺจนฺตมนฺตรํ;

สรีรํ ขณวิทฺธํสี, กปฺปนฺตฏฺฐายิโน คุณา.

๕๕.

อมฺพุํ ปิวนฺติ โน นชฺโช, รุกฺโข ขาทติ โน ผลํ;

เมโฆ กฺวจิปิ โน สสฺสํ, ปรตฺถาย สตํ ธนํ.

๕๖.

สจฺจํ ปุนปิ สจฺจนฺติ, ภุชมุกฺขิปฺป มุจฺจเต;

สกตฺโถ นตฺถิ นตฺเถว, ปรสฺสตฺถ มกุพฺพโต.

๕๗.

สตํ [Pg.37] ผรุสวาจาหิ, น ยาติ วิกตึ มโน;

ติณุกฺกาหิ น สกฺกาว, ตาเปตุํ สาคเร ชลํ.

๕๘.

เสโล ยถา เอกฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ นินฺทาปสํสาสุ, น สมิญฺชนฺติ ปณฺฑิตา.

๕๙.

ธมฺมตฺถกามโมกฺขานํ[Pg.38], ยสฺเสโกปิ น วิชฺชติ;

อชคลถนสฺเสว, ตสฺส ชาติ นิรตฺถกา.

๖๐.

น กมฺมมปิ จินฺเตตฺวา, จเช อุยฺโยคมตฺตโน;

อนุยฺโยเคน เตลานิ, ติเลหิ น สกฺกา ลทฺธุํ.

๖๑.

ยถา [Pg.39] หฺเยเกน จกฺเกน, น รถสฺส ปติ ภเว;

เอวํ ปุริสกาเรน, วินา กมฺมํ น สิชฺฌติ.

๖๒.

อุยฺยาเมน หิ สิชฺฌนฺติ, การิยานิ น มโนรถํ;

น หิ สุตฺตสฺส สีหสฺส, ปวิสนฺติ มิคามุเข.

๖๓.

มาตาปิตุ [Pg.40] กตาภฺยาโส, คุณิตเมติ พาลโก;

น คพฺภชาติมตฺเตน, ปุตฺโต ภวติ ปณฺฑิโต.

๖๔.

มาตา สตฺตุ ปิตา เวรี, เยน พาโล น ปาฐิโต;

น โสภเต สภามชฺเฌ, หํสมชฺเฌ พโก ยถา.

๖๕.

กาโจ [Pg.41] กญฺจนสํสคฺโค, ธตฺเต มรกตึ ชุตึ;

ตถา สพฺภิสนฺนิธานา, มูฬฺโห ยาติ ปวีณตํ.

๖๖.

ตสฺมา อกฺขรโกสลฺลํ, สมฺมาเทยฺย หิตตฺถิโก;

อุปฏฺฐหํ ครุํ สมฺมา, อุฏฺฐานาทีหิ ปญฺจหิ.

๖๗.

อุฏฺฐานา [Pg.42] อุปฏฺฐานา, จ, สุสฺสูสา ปาริจรียา;

สกฺกจฺจํ สิปฺปุคฺคหณา, ครุํ อาราธเย พุโธ.

๖๘.

กาพฺยสตฺถ [Pg.43] วิโนเทน, กาโล คจฺฉติ ธีมตํ;

พฺยสเนน จ มูฬฺหานํ, นิทาย กลเหน วา.

๖๙.

ฉ โทสา ปุริเสเนห, หาตพฺพา ภูติมิจฺฉตา;

นิทฺทาตนฺที ภยํ โกโธ, อาลสฺยํ ทีฆสุตฺตตา.

นิทฺทาสีลี [Pg.44] สภาสีลี, อนุฏฺฐาตา จ โย นโร;

อลโส โกธปญฺญาโณ, ตํ ปราภวโต มุขํ.

๗๐.

นิคฺคุเณสุปิ สตฺเตสุ, ทยา กุพฺพนฺติ สาธโว;

น หิ สํหรเต ชุตึ, จนฺโท จณฺฑาลเวสฺเม.

๗๑.

ยตฺร [Pg.45] วิทฺวชฺชโน นตฺถิ, สีลาฆฺโย ตตฺร อปฺปธิปิ;

นิรตฺถปาทเม เทเส, เอรณฺโฑปิ ทุมายเต.

๗๒.

ฐานภฏฺฐา น โสภนฺเต, ทนฺตา เกสา นขา นรา;

อิติวิญฺญาย มติมา, สฏฺฐานํ น ปริจฺจเช.

๗๓.

ปโรปเทเส [Pg.46] ปณฺฑิจฺจํ, สพฺเพสํ สุกรญฺหิ โข;

ธมฺเม สยมนุฏฺฐานํ, กสฺสจิสุมหตฺตโน.

๗๔.

อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ, ปุญฺญกิริยาสุ ปณฺฑิตา;

อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ, อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต.

๗๕.

นิธีนํว [Pg.47] ปวตฺตารํ, ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ;

นิคฺคยฺหวาทึ เมธาวึ, ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช;

ตาทิสํ ภชมานสฺส, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

๗๖.

มุหุตฺตมปิ [Pg.48] เจ วิญฺญู, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

ขิปฺปํ ธมฺมํ วิชานาติ, ชิวฺหา สูปรสํ ยถา.

๗๗.

ทุลฺลโภ ปุริสาชญฺโญ, น โส สพฺพตฺถ ชายติ;

ยตฺถ โส ชายตี ธีโร, ตํ กุลํ สุข เมธติ.

๗๘.

ตครญฺจ [Pg.49] ปลาเสน, โย นโร อุปนยฺหติ;

ปตฺตาปิ สุรติ วายนฺติ, เอวํ ธีรูปเสวนา.

๗๙.

นิปุเณ สุตเมเสยฺย, วิจินิตฺวา สุตตฺถิโก;

ภตฺตํ อุกฺขลิยํ ปกฺกํ, ภาชเนปิ ตถา ภเว.

๘๐.

อปฺปกํ [Pg.50] นาติมญฺเญยฺย, จิตฺเต สุตํ นิธาปเย;

วมฺมิโกทกพินฺทูว, จิเรน ปริปูรติ.

๘๑.

คจฺฉํ [Pg.51] กิปิลฺลิโก ยาติ, โยชนานํ สตานิปิ;

อคจฺฉํ เวนยฺโยอปิ, ปทเมกํ น คจฺฉติ.

๘๒.

เสเล เสเล น มณิกํ, คเช คเช น มุตฺติกํ;

วเน วเน น จนฺทนํ, ฐาเน ฐาเน น ปณฺฑิโต.

๘๓.

ปณฺฑิโต [Pg.52] สุตสมฺปนฺโน, ยตฺถ อตฺถีติ เจ สุโต;

มหุสฺสาเหน ตํ ฐานํ, คนฺตพฺพํว สุเตสินา.

๘๔.

โปตฺถเกสุ จ ยํ สิปฺปํ, ปรหตฺเถสุ ยํ ธนํ;

ยถากิจฺเจ สมุปฺปนฺเน, น ตํ สิปฺปํ น ตํ ธนํ.

๘๕.

อุปฺปเลน [Pg.53] ชลํ ชญฺญา, กิริยาย กุลํ นโร;

พฺยตฺติปฺปมาณ วาจาย, ชญฺญา ติเณน เมทนึ.

ชลปฺปมาณํ กุมุทมาลํ,กุลปฺปมาณํ วินโยปมาณํ;

พฺยตฺติปฺปมาณํ กถิตวากฺยํ,ปถวิยา ปมาณํ ติณมิลาตํ –

๘๖.

อปฺปสฺสุโต [Pg.54] สุตํ อปฺปํ, พหุํ มญฺญติ มานวา;

สินฺธุทกมปสฺสนฺโต, กูเป โตยํว มณฺฑุโก.

๘๗.

ปฐเม สิปฺปํ คณฺเหยฺย, เอเสยฺย ทุติเย ธนํ;

จเรยฺย ตติเย ธมฺมํ, เอสา ชนาน ธมฺมตา.

๘๘.

สุสฺสูสา [Pg.55] สุตฺตวทฺธนี, สุตํ ปญฺญาย วทฺธนํ;

ปญฺญาย อตฺถํ ชานาติ, อตฺโถ ญาโต สุขาวโห.

๘๙.

นตฺถิ [Pg.56] วิชฺชาสมํ มิตฺตํ, น จ พฺยาธิสโม ริปุ;

น จ อตฺถสมํ เปมํ, น จ กมฺมสมํ พลํ.

๙๐.

วินา สตฺถํ น คจฺเฉยฺย, สูโร สงฺคามภูมิยํ;

ปณฺฑิตฺวทฺธคู วาณิโช, วิเทสคมโน ตถา.

๙๑.

ธนนาสํ [Pg.57] มโนตาปํ, ฆเร ทุจฺจริตานิ จ;

วญฺจนญฺจ อวมานํ, ปณฺฑิโต น ปกาสเย.

๙๒.

อนวฺหายํ คมยนฺโต, อปุจฺฉา พหุภาสโก;

อตฺตคุณํ ปกาสนฺโต, ติวิโธ หีนปุคฺคโล.

๙๓.

หํโส [Pg.58] มชฺเฌ น กากานํ, สีโห คุนฺนํ น โสภเต;

คทฺรภมชฺเฌ ตุรงฺโค, พาลมชฺเฌว ปณฺฑิโต.

๙๔.

ปตฺตานุรูปกํ วากฺยํ, สภาวานุรูปํ ปิยํ;

อตฺตานุรูปกํ โกธํ, โย ชานาติ ส ปณฺฑิโต.

๙๕.

อปฺปรูโป [Pg.59] พหุํภาโส, อปฺปปญฺโญ ปกาสโก;

อปฺปปูโร ฆโฏ โขเภ, อปฺปขีรา คาวี จเล.

๙๖.

น ติตฺติ ราชา ธนมฺหิ, ปณฺฑิโตปิ สุภาสิเต;

จกฺขุปิ ปิยทสฺสเน, น ติตฺติ สาคโร ชเล.

๙๗.

หีนปุตฺโต [Pg.60] ราชมจฺโจ, พาลปุตฺโต จ ปณฺฑิโต;

อธนสฺส ธนํพหุ, ปุริสานํ น มญฺญถ.

๙๘.

โย [Pg.61] สิสฺโส สิปฺปโลเภน, พหุํ คณฺหาติ ตํ สิปฺปํ;

มูโคว สุปินํ ปสฺสํ, กเถตุมฺปิ น อุสฺสเห.

๙๙.

น ภิชฺเชตุํ กุมฺภกาโร, โสเภตุํ กุมฺภ ฆฏติ;

น ขิปิตุํ อปาเยสุ, สิสฺสานํ วุฑฺฒิการณา.

๑๐๐.

อธนสฺส [Pg.62] รสํขาโท, อพลสฺส หโต นโร;

อปฺปญฺญสฺส วากฺยกโร, อุมฺมตฺตก สมาหิโข.

๑๐๑.

เอเกนาปิ สุรุกฺเขน, ปุปฺผิเตน สุคนฺธินา;

วาสิตํ กานนํ สพฺพํ, สุปุตฺเตน กุลํ ยถา.

๑๐๒.

อิณกตฺตา [Pg.63] ปิตา สตฺตุ, มาตา จ พฺยภิจารินี;

ภริยา รูปวตี สตฺตุ, ปุตฺโต สตฺตุ อปณฺฑิโต.

๑๐๓.

คุณโทสมสตฺถญฺญู, ชโน วิภชเต กถํ;

อธิกาโร กิมนฺธสฺส, รูปเภโทปลทฺธิยํ.

๑๐๔.

สพฺพตฺถ [Pg.64] สตฺถโตเยว, คุณโทสวิเจจนํ;

ยํ กโรติ วินาสตฺถํ, สาหสํ กิมโตธิกํ.

๑๐๕.

นิหียติ [Pg.65] ปุริโส นิหีนเสวี,น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี;

เสฏฺฐมุปนมํ อุเทติ ขิปฺปํ,ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเช.

๑๐๖.

ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ [Pg.66] โย ธมฺมํ, ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ;

อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ วิทฺวา มนุพฺรูหเย.

๑๐๗.

ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา, โย ธมฺมํ นาติวตฺตติ;

อาปูรติ ตสฺส ยโส, สุกฺกปกฺเขว จนฺทิมา.

๑๐๘.

ปณฺฑิโต [Pg.67] สีลสมฺปนฺโน, สณฺโห จ ปฏิภานวา;

นิวาตวุตฺติ อถทฺโธ, ตาทิโส ลภเต ยสํ.

๑๐๙.

ทุลฺลภํ [Pg.68] ปากติกํ วากฺยํ, ทุลฺลโภ เขมกโร สุโต;

ทุลฺลภา สทิสี ชายา, ทุลฺลโภ สชโน ปิโย.

๑๑๐.

อตฺถํ มหนฺตมาปชฺช, วิชฺชํ สมฺปตฺติเมว จ;

จเรยฺยามานถทฺโธ โย, ปณฺฑิโต โส ปวุจฺจติ.

๑๑๑.

สุตสนฺนิจฺจยา [Pg.69] ธีรา, ตุณฺหีภูตา อปุจฺฉิตา;

ปุณฺณาสุภาสิเตนาปิ, ฆณฺฏาที ฆฏฺฏิตา ยถา.

๑๑๒.

อปุฏฺโฐ ปณฺฑิโต เภรี, ปชฺชุนฺโน โหติ ปุจฺฉิโต;

พาโล ปุฏฺโฐ อปุฏฺโฐ จ, พหุํ วิกตฺถเต สทา.

๑๑๓.

ปรูปวาเท [Pg.70] พธิโร, ปรวชฺเช อโลจโน;

ปงฺคุโล อญฺญนารีสุ, ทุสฺสตกฺเก อเจตโน.

จกฺขุมาสฺส ยถา อนฺโธ, โสตวา พธิโร ยถา;

ปญฺญวาสฺส ยถามูโค, พลวา ทุพฺพโลริว;

อถ อตฺเถ สมุปฺปนฺเน, สเยถ มตสายิตํ.

๑๑๔.

ปาปมิตฺเต [Pg.71] วิวชฺเชตฺวา, ภเชยฺยุตฺตมปุคฺคลํ;

โอวาเท จสฺส ติฏฺเฐยฺย, ปตฺเถนฺโต อจลํ สุขํ.

๑๑๕.

อติสีตํ อติอุณฺหํ, อติสายมิทํ อหุ;

อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต, อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.

๑๑๖.

โย [Pg.72] จ สีตญฺจ อุณฺหญฺจ, ติณาภิยฺโย น มญฺญติ;

กรํ ปุริสกิจฺจานิ, โส สุขํ น วิหายติ.

๑๑๗.

ยสฺมึเทเส [Pg.73] น สมฺมาโน, น ปิโย น จ พนฺธโว;

น จ วิชฺชาคโม โกจิ, น ตตฺถ ทิวสํ วเส.

๑๑๘.

ธนวา สุตวา ราชา, นที วชฺโช อิเม ปญฺจ;

ยตฺถ เทเส น วิชฺชนฺติ, น ตตฺถ ทิวสํ วเส.

๑๑๙.

นภสฺส [Pg.74] ภูสนํ จนฺโท, นารีนํ ภูสนํ ปติ;

ฉมาย ภูสนํ ราชา, วิชฺชา สพฺพสฺส ภูสนํ.

๑๒๐.

สุขตฺถิโก สเจ วิชฺชํ, วิชฺชตฺถิโก จเช สุขํ;

สุขตฺถิโน กุโต วิชฺชา, กุโต วิชฺชตฺถิโน สุขํ.

๑๒๑.

ขเณน [Pg.75] กเณน เจว, วิชฺชามตฺถญฺจ สาธเย;

ขณจาเค กุโต วิชฺชา, กณจาเค กโต ธนํ.

๑๒๒.

อาจริยา ปาทมาทตฺเต, ปาทํ สิสฺโส สชานนา;

ปาทํ สพฺรหฺมจารีหิ, ปาทํ กาลกฺกเมน จ.

๑๒๓.

ธมฺโม [Pg.76] ชเย โน อธมฺโม, สจฺจํ ชยติ นาสจฺจํ;

ขมา ชยติ โน โกโธ, เทโว ชยติ นาสูโร.

๑๒๔.

หตฺถสฺส ภูสนํ ทานํ, สจฺจํ กณฺฐสฺส ภูสนํ;

โสตสฺส ภูสนํ สตฺถํ, ภูสเน กึ ปโยชนํ.

๑๒๕.

วิเทเสตุ [Pg.77] ธนํ วิชฺชา, พฺยสเนสุ ธนํ มติ;

ปรโลเก ธนํ ธมฺโม, สีลํ สพฺพตฺถ เว ธนํ.

๑๒๖.

ปโทเส [Pg.78] ทีปโก จนฺโท, ปภาเต ทีปโก รวิ;

ติโลเก ทีปโก ธมฺโม, สุปุตฺโต กุลทีปโก.

๑๒๗.

วิทฺวา เอว วิชานาติ, วิทฺวชฺชนปริสฺสมํ;

น หิ วญฺฌา วิชานาติ, คุรุํ ปสวเวทนํ.

๑๒๘.

ยสฺส [Pg.79] นตฺถิ สยํ ปญฺญา, สตฺถํ ตสฺส กโรติ กึ;

โลจเนหิ วิหีนสฺส, ทปฺปโณ กึ กริสฺสติ.

๑๒๙.

กึ กริสฺสนฺติ วตฺตาโร, โสตํ ยตฺถ น วิชฺชเต;

นคฺคกปณเก เทเส, รชโก กึ กริสฺสติ.

๑๓๐.

มูฬฺหสิธสฺสาปเทเสน, [Pg.80] กุนารีภรเณน จ;

ขลสตฺตูหิ สํโยคา, ปณฺฑิโตปฺยาวสีทติ.

๑๓๑.

นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ, นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ;

นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา, วุฏฺฐิ เว ปรมา สรา.

๑๓๒.

ภุชงฺคมํ [Pg.81] ปาวกญฺจ ขตฺติยญฺจ ยสสฺสินํ;

ภิกฺขุญฺจ สีลสมฺปนฺนํ, สมฺมเทว สมาจเร.

๑๓๓.

ตสฺมา หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺถมตฺตโน;

พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ, ธีโร สทฺธํ นิเวสเย.

๑๓๔.

คุโณ [Pg.82] เสฏฺฐงฺคตํ ยาติ, น อุจฺเจ สยเน วเส;

ปาสาทสิขเร วาโส, กาโก กึ ครุโฬ สิยา.

๑๓๕.

อนาคตํ ภยํ ทิสฺวา, ทูรโต ปริวชฺชเย;

อาคตญฺจ ภยํ ทิสฺวา, อภีโต โหติ ปณฺฑิโต.

๑๓๖.

อสชฺชาย มลามนฺตา, อนุฏฺฐานมลา ฆรา;

มลํ วณฺณสฺส โกสชฺชํ, ปมาโท รกฺขโต มลํ.

๑๓๗.

อนุปุพฺเพน [Pg.83] เมธาวี, โถกํ โถกํ ขเณ ขเณ;

กมฺมาโร รชตสฺเสว, นิทฺธเม มลมตฺตโน.

๑๓๘.

ยญฺหิ [Pg.84] กยิรา ตญฺหิ วเท, ยํ น กยิรา น ตํ วเท;

อกโรนฺตํ ภาสมานํ, ปริชานนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๓๙.

วิสมํ สภยํ อติวาโต, ปฏิจฺฉนฺนํ เทวนิสฺสิตํ;

ปนฺโถ จ สงฺคาโม ติตฺถํ, อฏฺเฐเต ปริวชฺชิยา.

๑๔๐.

รตฺโตทุฏฺโฐ [Pg.85] จ มุฬฺโห จ, มานี ลุทฺโธ ตถาลโส;

เอกจินฺตี จ พาโล จ, เอเต อตฺถวินาสกา.

๑๔๑.

รตฺโต ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ, ภีรุ อามิสครุโก;

อิตฺถี โสณฺโฑ ปณฺฑโก จ, นวโม ทารโกปิ จ.

๑๔๒.

นวเต ปุคฺคลา โลเก, อิตฺตรา จลิตา จลา;

เอเตหิ มนฺติตํ คุยฺหํ, ขิปฺปํ ภวติ ปากฏํ.

๑๔๓.

โย [Pg.86] นิรุตฺตึ น สิกฺเขยฺย, สิกฺขนฺโต ปิฏกตฺตยํ;

ปเท ปเท วิกงฺเขยฺย, วเน อนฺธคโช ยถา.

๑๔๔.

สุตฺตํ [Pg.87] ธาตุ คโณณฺวาทิ, นามลิงฺคานุสาสนํ;

ยสฺส ติฏฺฐติ ชิวฺหคฺเค, สพฺยากรณเกสรี.

๑๔๕.

สทฺทตฺถลกฺขเณ เภที, โย โย นิจฺฉิตลกฺขเณ;

โส โส ญาตุมกิจฺเฉน, ปโหติ ปิฏกตฺตเย.

๑๔๖.

โย [Pg.88] สทฺทสตฺถกุสโล กุสโล นิฆณฺฑุ,ฉนฺโท อลงฺกติสุ นิจฺจกตาภิโยโค;

โส ยํ กวิตฺตวิกโลปิ กวีสุ สงฺขฺยํ,โมคฺคยฺห วินฺทติ หิ กิตฺติ’ มมนฺทรูปํ.

๑๔๗.

สุกฺโขปิ [Pg.89] จนฺทนตรุ น ชหาติ คนฺธํ,นาโค คโต นรมุเข น ชหาติ ลีฬํ;

ยนฺตคโต มธุรสํ น ชหาติ อุจฺฉุ,ทุกฺโขปิ ปณฺฑิตชโน น ชหาติ ธมฺมํ.

๑๔๘.

ธนธญฺญปฺปโยเคสุ, ตถา วิชฺชาคเมสุ จ;

อาหาเร พฺยวหาเร จ, จตฺตลชฺโช สทา ภเว.

๑๔๙.

สาภาวิกี [Pg.90] จ ปฏิภา, สุตญฺจ พหุนิมฺมลํ;

อมนฺโท จาภิโยโคยํ, เหตุ โหติห พนฺธเน.

๑๕๐.

ชเหยฺย [Pg.91] ปาปเก มิตฺเต, ภเชยฺย ปณฺฑิเต ชเน;

สาธโว อภิเสเวยฺย, สุเณยฺย ธมฺมมุตฺตมํ.

๑๕๑.

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปกํ;

ยาทิสํ วปฺปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ.

๑๕๒.

ฉนฺโท [Pg.92] นิทานํ คาถานํ, อกฺขรา ตาสํ วิยญฺชนํ;

นามสนฺนิสฺสิตา คาถา, กวิ คาถานมาสโย.

๑๕๓.

ตสฺมา [Pg.93] หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ หิตมตฺตโน;

ปญฺญวนฺตํภิปูเชยฺย, เจติยํ วิย สาทโร.

๑๕๔.

ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สหสํวเส;

ธีเรนลฺลาปสลฺลาปํ, ตํ กเร ตญฺจ โรจเย.

๑๕๕.

นยํ [Pg.94] นยติ เมธาวี, อธุรายํ น ยุญฺชติ;

สุนโย เสยฺยโส โหติ, สมฺมา วุตฺโต น กุปฺปติ;

วินยํ โส ปชานาติ, สาธุ เตน สมาคโม.

๑๕๖.

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ,จเรยฺย เตนตฺตมโน สติมา.

๑๕๗.

โน [Pg.95] เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ,สทฺธึ จรํ สาธุวิหาริ ธีรํ;

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย,เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค.

๑๕๘.

โสกฏฺฐานสหสฺสานิ[Pg.96], ภยฏฺฐานสตานิ จ;

ทิวเส ทิวเส มูฬฺห-มาวิสนฺติ น ปณฺฑิตํ.

๑๕๙.

ชลพินฺทุนิปาเตน, จิเรน ปูรเต ฆโฏ;

ตถา สกลวิชฺชานํ, ธมฺมสฺส จ ธนสฺส จ.

๑๖๐.

ปณฺฑิตา [Pg.97] ทุกฺขํ ปตฺวาน, น ภวนฺติ วิสาทิโน;

ปวิสฺส ราหุโน มุขํ, กึ โน เทติ ปุน สสี.

๑๖๑.

ชเวน อสฺสํ ชานนฺติ, วาเหน จ พลิพทฺธํ;

ทุเหน เธนุํ ชานนฺติ, ภาสมาเนน ปณฺฑิตํ.

๑๖๒.

มนสา [Pg.98] จินฺติตํ กมฺมํ, วจสา น ปกาสเย;

อญฺญลกฺขิตการิยสฺส, ยโต สิทฺธิ น ชายเต.

๑๖๓.

อนภฺยาเส วิสํ วิชฺชา, อชิณฺเณ โภชนํ วิสํ;

วิสํ สภา ทลิทฺทสฺส, วุทฺธสฺส ตรุณี วิสํ.

จตฺตาโร ปญฺจ อาโลเป, อาภุตฺวา อุทกํ ปิเว;

อลํ ผาสุวิหาราย, ปหิตตฺตสฺส ภิกฺขุโน.

๑๖๔.

ยสฺส เอโส ปสุโตปิ, คุณวา ปุชฺชเต นโร;

ธนุ วํสวิสุทฺโธปิ, นิคฺคุโณ กึ กริสฺสติ.

๑๖๕.

อิสฺสี [Pg.100] ทยี อสํตุฏฺโฐ, โกธโน นิจฺจสงฺกีโต;

ปรภาคฺโยปชีวี จ, ฉเฬเต ทุกฺขภาคิโน.

๑๖๖.

สุมหนฺตานิ สตฺตานี, ธารยนฺตา พหุสฺสุตา;

เฉตฺตาโร สํสยานญฺจ, กลึ ยนฺติ โลภโมหิตา.

๑๖๗.

นทีตีเร [Pg.101] ขเต กูเป, อรณีตาลวณฺฏเก;

น วเท ทกาที นตฺถีติ, มุเข จ วจนํ ตถา.

๑๖๘.

สพฺพํ สุณาติ โสเตน, สพฺพํ ปสฺสติ จกฺขุนา;

น จ ทิฏฺฐํ สุตํ ธีโร, สพฺพํ อุจฺจิตุ มรหติ.

๑๖๙.

พาลาทปิ [Pg.102] คเหตพฺพํ, ยุตฺตมุตฺตมนีสิภิ;

รวิสฺสาวิสเย กึ น, ปทีปสฺส ปกาสนํ.

๑๗๐.

ตสฺมา [Pg.103] หิ ปณฺฑิโต โปโส, สมฺปสฺสํ อตฺตมตฺตโน;

โยนิโส วิจิเน ธมฺมํ, เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌติ.

๑๗๑.

กึ เตน ชาตุชาเตน, มาตุโยพฺพนฺนหารินา;

อาโรหติ น โย สก-วํสอคฺเค ธโช ยถา.

๑๗๒.

สมฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, อกฺขเรสุ ปเทสุ จ;

โจรฆาโต สิยา สิสฺโส, คุรุ โจรฏฺฏการโก.

๑๗๓.

อทนฺตทมนํ [Pg.104] สตฺถํ, ขลานํ กุรุเต มทํ;

จกฺขุสงฺขารกํ เตชํ, อุลูกานํมิวนฺธกํ.

๑๗๔.

นรตฺตํ ทุลฺลภํ โลเก, วิชฺชา ตตฺร สุทุลฺลภา;

กวิตฺตํ ทุลฺลภํ ตตฺร, สตฺติ ตตฺร สุทุลฺลภา.

๑๗๕.

เยภุยฺเยน [Pg.105] หิ สตฺตานํ, วินาเส ปจฺจุปฏฺฐิเต;

อนโย นยรูเปน, พุทฺธิมาคมฺม ติฏฺฐติ.

สุชนกณฺฑ

๑๗๖.

สทฺธาสีลาทิธมฺเมหิ, [Pg.106] สปฺปนฺโน เสฏฺฐมานุโส;

วุตฺโต พุทฺธาทิสนฺเตหิ, สาธุสปฺปุริโส อิติ.

สทฺทาธนํ สีลธนํ, หิรีโอตฺตปฺปิยํ ธนํ;

สุตธนญฺจ จาโค จ, ปญฺญา เว สตฺตมํ ธนํ.

ยสฺส เอเต ธนา อตฺถิ, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา;

อทลิทฺโทติ ตํ อาหุ, อโมฆํ ตสฺส ชีวิตํ.

ตสฺมา สทฺธญฺจ สีลญฺจ, ปสาทํ ธมฺมทสฺสนํ;

อนุยุญฺเชถ เมธาวี, สรํ พุทฺธานสาสนํ.

๑๗๗.

สพฺภิเรว [Pg.107] สมาเสถ, สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ;

สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย, เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.

๑๗๘.

จช ทุชฺชนสํสคฺคํ, ภช สาธุสมาคมํ;

กร ปุญฺญมโหรตฺตํ, สร นิจฺจมนิจฺจตํ.

๑๗๙.

โย [Pg.108] เว กตญฺญู กตเวที ธีโร,กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุกฺขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ,ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺติ.

๑๘๐.

มาตาเปตฺติภรํ [Pg.109] ชนฺตุํ, กุเล เชฏฺฐาปจายินํ;

สณฺหํ สขิลสมฺภาสํ, เปสุเณยฺยปฺปหายินํ.

๑๘๑.

มจฺเฉรวินเย ยุตฺตํ, สจฺจํ โกธาภิภุํ นรํ;

ตํ เว เทวา ตาวตึสา, อาหุ ‘‘สปฺปุริโส’’อิติ.

๑๘๒.

กุลชาโต กุลปุตฺโต, กุลวํสสุรกฺขโต;

อตฺตนา ทุกฺขปฺปตฺโตปิ, หีนกมฺมํ น การเย.

๑๘๓.

อุเทยฺย [Pg.110] ภาณุ ปจฺฉิเม, นเมยฺย เมรุอทฺทิปิ;

สีตลํ ยทิ นรคฺคิ, ปพฺพตคฺเค จ อุปฺปลํ;

วิกเส น วิปริตา, สาธุวาจา กุทาจนํ.

๑๘๔.

สุขา รุกฺขสฺส ฉายาว, ตโต ญาติมาตาปิตุ;

ตโต อาเจรสฺส รญฺโญ, ตโต พุทฺธสฺสเนกธา.

๑๘๕.

ภมรา [Pg.111] ปุปฺผมิจฺฉนฺติ, คุณมิจฺฉนฺติ สชฺชนา;

มกฺขิกา ปูติมิจฺฉนฺติ, โทสมิจฺฉนฺติ ทุชฺชนา.

๑๘๖.

มาตุหีโน [Pg.112] ทุพฺภาโส หิ, ปิตุหีโน ทุกฺกิริโย;

อุโภ มาตุปิตุหีนา, ทุพฺภาสา จ ทุกฺกิริยา.

๑๘๗.

มาตุเสฏฺโฐ สุภาโส หิ, ปิตุเสฏฺโฐ สุกิริโย;

อุโภมาตุ ปิตุเสฏฺฐา, สุภาสา จ สุกิริยา.

๑๘๘.

สุนโข [Pg.113] สุนขํ ทิสฺวา, ทนฺตํ ทสฺเสติ หึสิตุํ;

ทุชฺชโน สุชนํ ทิสฺวา, โรสยํ หึสมิจฺฉติ.

๑๘๙.

น จ เวเคน กิจฺจานิ, กตฺตพฺพานิ กุทาจนํ;

สหสา การิตํ กมฺมํ, พาโล ปจฺฉานุตปฺปติ.

๑๙๐.

โกธํ [Pg.114] วธิตฺวา น กทาจิ โสจติ,มกฺขปฺปหานํ อิสโย วณฺณยนฺติ;

สพฺเพสํ วุตฺตํ ผรุสํ ขเมถ,เอตํ ขนฺตึ อุตฺตมมาหุ สนฺโต.

๑๙๑.

ทุกฺโข นิวาโส สมฺพาเธ, ฐาเน อสุจีสงฺกเต;

ตโต อริมฺหิ อปฺปิเย, ตโตปิ อกตญฺญุนา.

๑๙๒.

โอวเทยฺยา’นุสาเสยฺย[Pg.115], อสพฺภา จ นิวารเย;

สตญฺหิ โส ปิโย โหติ, อสตํ โหติอปฺปิโย.

๑๙๓.

อุตฺตมตฺตนิวาเตน, กกฺขฬํ มุทุนา ชเย;

นีจํ อปฺปกทาเนน, วายาเมน สมํ ชเย.

๑๙๔.

น [Pg.116] วิสํ วิสมิจฺจาห, ธนํ สงฺฆสฺส อุจฺจเต;

วิสํ เอกํว หนติ, หนติ สงฺฆสฺส สพฺพํ.

๑๙๕.

ธนมปฺปมฺปิ [Pg.117] สาธูนํ, กูเป วาริว นิสฺสโย;

พหุํอปิ อสาธูนํ, น จ วาริว อณฺณเว.

๑๙๖.

อปตฺเถยฺยํ น ปตฺเถยฺย, อจินฺเตยฺยํ น จินฺตเย;

ธมฺมเมว สุจินฺเตยฺย, กาลํ โมฆํ น อิจฺฉเย.

๑๙๗.

อจินฺติตมฺปิ [Pg.118] ภวติ, จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ;

น หิ จินฺตามยา โภคา, อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา.

๑๙๘.

อสนฺตสฺส ปิโย โหติ, สนฺเต น กุรุเต ปิยํ;

อสตํ ธมฺมํ โรเจติ, ตํ ปราภวโต มุขํ.

๑๙๙.

คุณา [Pg.119] กุพฺพนฺติ ทูตตฺตํ, ทูเรปิ วสตํ สตํ;

เกตเก คนฺธํ ฆายิตฺวา, คจฺฉนฺติ ภมรา สยํ.

๒๐๐.

ปุพฺพชาติกตํ กมฺมํ, ตํ กมฺมมีติ กถฺยเต;

ตสฺมา ปุริสากาเรนํ, ยตํ กเร อตนฺทิโต.

๒๐๑.

มตฺติกปิณฺฑโต กตฺตา, กุรุเต ยํ ยทิจฺฉติ;

เอวมตฺตกตํ กมฺมํ, มาณโว ปฏิปชฺชเต.

๒๐๒.

อุฏฺฐาโยฏฺฐาย [Pg.121] โพเธยฺยํ, มหพฺภย มุปฏฺฐิตํ;

มรณพฺยาธิโสกานํ, กิมชฺช นิปติสฺสติ.

๒๐๓.

ปาณา ยถาตฺตโนภิฏฺฐา, ภูตานมปิ เต ตถา;

อตฺโตปเมน ภูเตสุ, ทยํ กุพฺพนฺติ สาธโว.

สพฺเพ [Pg.122] ตสนฺติ ทณฺฑสฺส, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน;

อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา, น หเนยฺย น ฆาตเย.

๒๐๔.

พาโล วา ยทิ วา วุทฺโธ, ยุวา วา เคหมาคโต;

ตสฺส ปูชา วิธาตพฺพา, สพฺพสฺสาภฺยาคโต ครุ.

๒๐๕.

อากิณฺโณปิ อสนฺเตหิ, อสํสฏฺโฐว ภทฺทโก;

พหุนา สนฺนชาเตน, คจฺเฉน อุพฺพตฺเตนิธ.

พาลทุชฺชนกณฺฑ

๒๐๖.

กายทุจฺจริตาทีหิ[Pg.124], สมฺปนฺโน ปาปมานุโช;

พาโลติ โลกนาเถน, กิตฺติโต ธมฺมสามินา.

๒๐๗.

ทุจินฺติตจินฺตี เจว, ทุพฺภาสิตภาสีปิ จ;

ทุกฺกฏกมฺมการี จ, ปาปโก พาลมานุโช.

๒๐๘.

อติปิโย [Pg.125] น กาตพฺโพ, ขโล โกตุหลํ กโร;

สิรสา วหมาโนปิ, อฑฺฒปูโร ฆโฏ ยถา.

๒๐๙.

สปฺโป ทุฏฺโฐ ขโล ทุฏฺโฐ, สปฺปา ทุฏฺฐตโร ขโล;

มนฺโตสเธหิ ตํ สปฺปํ, ขลํ เกนุปสมฺมติ.

๒๑๐.

โย [Pg.126] พาโล มญฺญติ พาลฺยํ, ปณฺฑิโต วาปิ เตนโส;

พาโล จ ปณฺฑิตมานี, ส เว พาโลติ วุจฺจติ.

๒๑๑.

มธูว มญฺญติ พาโล, ยาว ปาปํ น ปจฺจติ;

ยทา จ ปจฺจติ ปาปํ, อถ ทุกฺขํ นิคจฺฉติ.

๒๑๒.

น [Pg.127] สาธุ พลวา พาโล, สาหสา วินฺทเต ธนํ;

กายสฺส เภทา ทุปฺปญฺโญ, นิรยํ โสปปชฺชติ.

๒๑๓.

ฆเร [Pg.128] ทุฏฺโฐ มูสิโก จ, วเน ทุฏฺโฐ จ วานโร;

สกุเณ จ ทุฏฺโฐ กาโก, นเรทุฏฺโฐ จ พฺราหฺมโณ.

๒๑๔.

ทีฆา ชาครโต รตฺติ, ทีฆํ สนฺตสฺส โยชนํ;

ทีโฆ พาลานสํสาโร, สทฺธมฺมํ อวิชานตํ.

๒๑๕.

ติลมตฺตํ [Pg.129] ปเรสญฺจ, อปฺปโทสญฺจ ปสฺสติ;

นาฬิเกรมฺปิ สโทสํ, ขลชาโต น ปสฺสติ.

๒๑๖.

นตฺตโทสํ ปเร ชญฺญา, ชญฺญา โทสํ ปรสฺสตุ;

คุยฺโห กุมฺมาว องฺคานิ, ปรโทสญฺจ ลกฺขเย.

๒๑๗.

ลุทฺธํ [Pg.130] อตฺเถน คณฺเหยฺย, ถทฺธํ อญฺชลิกมฺมุนา;

ฉนฺทานุวตฺติยา มูฬฺหํ, ยถาภูเตน ปณฺฑิตํ.

๒๑๘.

ยถา อุทุมฺพรปกฺกา, พหิ รตฺตกา เอว จ;

อนฺโตกิมิล สมฺปุณฺณา, เอวํ ทุชฺชนหทยา.

๒๑๙.

ยาวชีวมฺปิ [Pg.131] เจ พาโล, ปณฺฑิตํ ปยิรุปาสติ;

น โส ธมฺมํ วิชานาติ, ทพฺพี สูปรสํ ยถา.

๒๒๐.

จรญฺเจ นาธิคจฺเฉยฺย, เสยฺยํ สทิสมตฺตโน;

เอกจริยํ ทฬฺหํ กยิรา, นตฺถิ พาเล สหายตา.

๒๒๑.

อชาตมตมูฬฺหานํ[Pg.132], วรมาทโย น จนฺติโม;

สกึ ทุกฺขกราวาท-โยนฺติโม ตุ ปเท ปเท.

๒๒๒.

ทุชฺชเนน [Pg.133] สมํ เวรํ, สขฺยญฺจาปิ น การเย;

อุณฺโห ทหติ จงฺคาโร, สีโต กณฺหายเต กรํ.

๒๒๓.

ทุชฺชโน ปิยวาที จ, เนตํ วิสฺสาสการณํ;

มธุ ติฏฺฐติ ชิวฺหคฺเค, หทเย หลาหลํ วิสํ.

๒๒๔.

ทุชฺชโน [Pg.134] ปริหาตพฺโพ, วิชฺชายาลงฺกโตปิ จ;

มณินา ภูสิโต สปฺโป, กิเมโส น ภยงฺกโร.

๒๒๕.

นาฬิเกรสมาการา, ทิสฺสนฺเตปิ หิ สชฺชนา;

อญฺเญ พทริกาการา, พหิเรว มโนหรา.

ยถาปิ [Pg.135] ปน สปกฺกา, พหิ กณฺฏกเมว จ;

อนฺโต อมตสมฺปุณฺณา, เอวํ สุชนหทยา.

ยถา อุทุมฺพรปกฺกา, พหิ รตฺตกเมว จ;

เอวํ กิมิลสมฺปุณา, เอวํ ทุชฺชนหทยา.

๒๒๖.

โทสภีโต อนารมฺโภ, ตํ กา ปุริสลกฺขณํ;

โกหฺยชิณฺณภยา นนุ, โภชนํ ปริหียเต.

๒๒๗.

ปโยปานํ ภุชงฺคานํ, เกวลํ วิสวฑฺฒนํ;

อุปเทโส หิ มูฬฺหานํ, ปโกปาย น สนฺติยา.

๒๒๘.

น [Pg.136] ฐาตพฺพํ น คนฺตพฺพํ, ทุชฺชเนน สมํ กฺวจิ;

ทุชฺชโน หิ ทุกฺขํ เทติ, น โส สุขํ กทาจิปิ.

๒๒๙.

อพทฺธา ตตฺถ พชฺฌนฺติ, ยตฺถ พาลา ปภาสเร;

พทฺธาปิ ตตฺถ มุจฺจนฺติ, ยตฺถ ธีรา ปภาสเร.

๒๓๐.

ปริตฺตํ [Pg.137] ทารุมารุยฺห, ยถา สีเท มหณฺณเว;

เอวํ กุสิตมาคมฺม, สาธุ ชีวิปิ สีทติ;

ตสฺมา ตํ ปริวชฺเชยฺย, กุสีตํ หีนวีริยํ.

๒๓๑.

สทฺธาสีลาทิสมฺปนฺโน[Pg.138], สุมิตฺโต สาธุมานุโส;

ตาทิสํ มิตฺตํ เสเวยฺย, วุทฺธิกาโม วิจกฺขโณ.

๒๓๒.

ทานาทิคุณเสฏฺเฐหิ, มิทิตพฺโพ มิตฺโต หิ โข;

ตาทิสํ อวงฺเกเนว, มนสา ภเชยฺย สุธี.

๓๓๓.

หิตกฺกโร [Pg.139] ปโร พนฺธุ, พนฺธุปิ อหิโต ปโร;

อหิโต เทหโช พฺยาธิ, หิตํ อรญฺญโมสธํ.

๒๓๔.

ปโรกฺเข [Pg.140] กิจฺจหนฺตารํ, ปจฺจกฺเข ปิยวาทินํ;

วชฺชเย ตาทิสํ มิตฺตํ, วิสกุมฺภํ ปโยมุขํ.

๑๓๕.

ธนหีเน จเช มิตฺโต, ปุตฺตทารา สโหทรา;

ธนวนฺเตว เสวนฺติ, ธนํ โลเก มหาสขา.

๒๓๖.

ชานิยา [Pg.141] เปสเน ภจฺเจ, พนฺธเว พฺยสนาคเม;

มิตฺตญฺจ อาปทิกาเล, ภริยญฺจ วิภวกฺขเย.

๒๓๗.

อุสฺสเว พฺยสเน เจว, ทุพฺภิกฺเข สตฺตุวิคฺคเห;

ราชทฺวาเร สุสาเน จ, โย ติฏฺฐติ โส พนฺธวา.

๒๓๘.

น [Pg.142]๒ วิสฺสเส อมิตฺตสฺส, มิตฺตญฺจาปิ น วิสฺสเส;

กทาจิ กุปิเต มิตฺเต, สพฺพโทสํ ปกาสติ.

๒๓๙.

มาตา มิตฺตํ ปิตา เจติ, สภาวา ตํ ตยํ หิตํ;

กมฺมกรณโต จญฺเญ, ภวนฺติ หิตพุทฺธิโย.

๒๔๐.

อาปทาสุ [Pg.143] มิตฺตํ ชญฺญา, ยุทฺเธ สูรํ อิเณ สุจึ;

ภริยํ ขีเณสุ วิตฺเตสุ, พฺยสเนสุ จ พนฺธวํ.

๒๔๑.

สกึ ทุฏฺฐญฺจ โย มิตฺตํ, ปุน สนฺธาตุมิจฺฉติ;

ส มจฺจุมุปคณฺหาติ, คพฺภํ อสฺสตรี ยถา.

๒๔๒.

อิณเสโส [Pg.144] อคฺคิเสโส, โรคเสโส ตเถว จ;

ปุนปฺปุนํ วิวฑฺฒนฺติ, ตสฺมา เสสํ น การเย.

๒๔๓.

ปทุมํว มุขํ ยสฺส, วาจา จนฺทนสีตลา;

ตาทิสํ โน ปเสเวยฺย, หทเย ตุ หลาหลํ.

๒๔๔.

น [Pg.145] เสเว ผรุสํ สามึ, น จ เสเวยฺย มจฺฉรึ;

ตโต อปคฺคณฺห สามึ, เนว นิคฺคหิตํ ตโต.

๒๔๕.

กุเทสญฺจ [Pg.146] กุมิตฺตญฺจ, กุกุลญฺจ กุพนฺธวํ;

กุทารญฺจ กุทาสญฺจ, ทูรโต ปริวชฺชเย.

๒๔๖.

สีตวาโจ พหุมิตฺโต, ผรุโส อปฺปมิตฺตโก;

อุปมา เอตฺถ ญาตพฺพา, สูริยจนฺทราชูนํ.

๒๔๗.

อหิตา ปฏิเสโธ จ, หิเตสุ จ ปโยชนํ;

พฺยสเน อปริจฺจาโค, อิติทํ มิตฺตลกฺขณํ.

๒๔๘.

ปิโย [Pg.147] ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก;

ตาทิสํ มิตฺตํ เสเวยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ.

ปิโย [Pg.148] ครุ ภาว นีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภิรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก.

ยมฺหิ เอตานิ ฐานานิ, สํวิชฺชนฺติธ ปุคฺคเล;

โส มิตฺโต มิตฺตกาเมน, อตฺถกามานุกมฺปโต;

อปิ นาสิยมาเนน, ภชิตพฺโพ ตถาวิโธ.

๒๔๙.

โอรสํ กตสมฺพนฺธํ, ตถา วํสกฺกมาคตํ;

รกฺขโก พฺยสเนหิ, มิตฺตํ เญยฺยํ จตุพฺพิธํ.

๒๕๐.

ปิโย ครุ ภาวนิโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภิรญฺจ กถํ กตฺตา, น จฏฺฐาเน นิโยชโก;

ตํ มิตฺตํ มิตฺตกาเมน, ยาวชีวมฺปิ เสวิยํ.

ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภิรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก;

ตาทิสํ มิตฺตํ เสเวยฺย, ภูติกาโม วิจกฺขโณ.

ราชกณฺฑ

๒๕๑.

มหาชนํ [Pg.150] โย รญฺเชติ, จตูหิปิ วตฺถูหิ วา;

ราชาติ วุจฺจเต โลเก, อิติ สลฺลกฺขเย วิทฺวา.

๒๕๒.

ทานญฺจ อตฺถจริยา, ปิยวาจา อตฺตสมํ;

สงฺคหา จตุโร อิเม, มุนินฺเทน ปกาสิตา.

ทานมฺปิ [Pg.151] อตฺถจริยตญฺจ, ปิยวาทิตญฺจ สมานตฺตตญฺจ;

กริยจริยสุสงฺคหํ พหูนํ, อนวมเตน คุเณน ยาติ สคฺคํ;

ทานญฺจ เปยฺยวชฺชญฺจ, อตฺถจริยา จ ยา อิธ;

สมานตฺตตา จ ธมฺเมสุ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

เอเต โข สงฺคหา โลเก, รถสฺสาณีว ยายโต.

๒๕๓.

ทานํ สีลํ ปริจฺจาคํ, อชฺชวํ มทฺทวํ ตปํ;

อกฺโกธํ อวิหึสญฺจ, ขนฺตี จ อวิโรธนํ;

ทเสเต ธมฺเม ราชาโน, อปฺปมตฺเตน ธารยฺยุํ.

๒๕๔.

เอกยามํ [Pg.152] สเย ราชา, ทฺวิยา มญฺเญว ปณฺฑิโต;

ฆราวาโส ติยาโมว, จตุยาโม ตุ ยาจโก.

๒๕๕.

อปุตฺตกํ ฆรํ สุญฺญํ, รฏฺฐํ สุญฺญํ อราชกํ;

อสิปฺปสฺส มุขํ สุญฺญํ, สพฺพสุญฺญํ ทลิทฺทตฺตํ.

๒๕๖.

ธนมิจฺเฉ [Pg.153] วาณิเชยฺย, วิชฺชมิจฺเฉ ภเช สุตํ;

ปุตฺตมิจฺเฉ ตรุณิตฺถึ, ราชามจฺจํ อิจฺฉาคเต.

๒๕๗.

ปกฺขีนํ พลมากาโส, มจฺฉานมุทกํ พลํ;

ทุพฺพลสฺส พลํ ราชา, กุมารานํ รุทํ พลํ.

๒๕๘.

ขมา [Pg.154] ชาคริยุฏฺฐานํ, สํวิภาโค ทยิกฺขณา;

นายกสฺส คุณา เอเต, อิจฺฉิตพฺพา สตํ สทา.

๒๕๙.

สกึ วทนฺติ ราชาโน, สกึ สมณพฺราหฺมณา;

สกึ สปฺปุริสา โลเก, เอส ธมฺโม สนนฺตโน.

๒๖๐.

อลโส คีหิ กามโภคี น สาธุ,อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ;

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี,โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ.

๒๖๑.

อายํ ขยํ สยํ ชญฺญา, กตากตํ สยํ ชญฺญา;

นิคฺคเห นิคฺคหารหํ, ปคฺคเห ปคฺคหารหํ.

๒๖๒.

มาตา [Pg.156] ปุตฺตกตํ ปาปํ, สิสฺสกตํ คุรุ ตถา;

ราชา รฏฺฐกตํ ปาปํ, ราชกตํ ปุโรหิโต.

๒๖๓.

อกฺโกเธน ชิเน โกธํ, อสาธุํ สาธุนา ชิเน;

ชิเน กทริยํ ทาเนน, สจฺเจนาลิกวาทินํ.

๒๖๔.

อทนฺตทมนํ [Pg.157] ทานํ, ทานํ สพฺพตฺถสาธกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จ.

อทนฺตทมนํ [Pg.158] ทานํ, อทานํ ทนฺตทูสกํ;

ทาเนน ปิยวาจาย, อุนฺนมนฺติ นมนฺติ จ.

๒๖๕.

ทานํ สิเนหเภสชฺชํ, มจฺเฉรํ โทสโนสธํ;

ทานํ ยสสฺสีเภสชฺชํ, มจฺเฉรํ กปโณสธํ.

๒๖๖.

น รญฺญา สมกํ ภุญฺเช, กามโภคํ กุทาจนํ;

อากปฺปํ รสภุตฺตํ วา, มาลาคนฺธวิเลปนํ;

วตฺถสพฺพมลงฺการํ, น รญฺญา สทิสํ กเร.

๒๖๗.

น [Pg.159] เม ราชา สขา โหติ, น ราชา โหติ สมโก;

เอโส สามิโก มยฺหนฺติ, จิตฺเต นิฏฺฐํ สณฺฐาปเย.

๒๖๘.

นาติทูเร ภเช รญฺโญ, นจฺจาสนฺเน ปวาตเก;

อุชุเก นาตินินฺเน จ, น ภเช อุจฺจมาสเน;

ฉ โทเส วชฺเช เสวโก, อคฺคีว สํยโต ติฏฺเฐ.

น [Pg.160] ปจฺฉโต น ปุรโต, นาปิ อาสนฺนทูรโต;

น กจฺเฉ โนปิ ปฏิวาเต, น จาปิ โอณตุณฺณเต;

อิเม โทเส วิวชฺเชตฺวา, เอกมนฺตํ ฐิตา อหุ –

๒๖๙.

ชปฺเปน มนฺเตน สุภาสิเตน,อนุปฺปทาเนน ปเวณิยา วา;

ยถา ยถา ยตฺถ ลเภถ อตฺถํ,ตถา ตถา ตตฺถ ปรกฺกเมยฺย.

๒๗๐.

กสฺสโก [Pg.161] วาณิโช มจฺโจ, สมโณ สุตสีล วา;

เตสุ วิปุลชาเตสุ, รฏฺฐมฺปิ วิปุลํ สิยา.

๒๗๑.

เตสุ [Pg.162] ทุพฺพลชาเตสุ, รฏฺฐมฺปิ ทุพฺพลํ สิยา;

ตสฺมา สรฏฺฐํ วิปุลํ, ธารเย รฏฺฐภารวา.

๒๗๒.

มหารุกฺขสฺส [Pg.163] ผลิโน, อามํ ฉินฺทติ โย ผลํ;

รสญฺจสฺส น ชานาติ, พีชญฺจสฺส วินสฺสติ.

๒๗๓.

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ, อธมฺเมน ปสาสติ;

รสญฺจสฺส น ชานาติ, รฏฺฐญฺจสฺส วินสฺสติ.

๒๗๔.

มหารุกฺขสฺส ผลิโน, ปกฺกํ ฉินฺทติ โย ผลํ;

รสญฺจสฺส วิชานาติ, พีชญฺชสฺส น นสฺสติ.

๒๗๕.

มหารุกฺขูปมํ [Pg.164] รฏฺฐํ, ธมฺเมน โย ปสาสติ;

รสญฺจสฺส วิชานาติ, รฏฺฐญฺจสฺส น นสฺสติ.

นายก กณฺฑ

๒๗๖.

อนายกา [Pg.165] วินสฺสนฺติ, นสฺสนฺติ พหุนายกา;

ถีนายกา วินสฺสนฺติ, นสฺสนฺติ สุสุนายกา.

๒๗๗.

ควํ [Pg.166] เจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํ ยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

๒๗๘.

เอวเมว มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา.ควํ เจ ตรมานานํ, อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว;

สพฺพา คาวี อุชุํยนฺติ, เนตฺเต อุชุํ คเต สติ.

เอวเมว [Pg.167] มนุสฺเสสุ, โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต;

โส สเจ ธมฺมํ จรติ, ปเคว อิตรา ปชา;

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ, ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก.

๒๗๙.

โนทยาห วินาสาย, พหุนายกตา ภุสํ;

มิลายนฺติ วินสฺสนฺติ, ปทฺมานฺยกฺเกหิ สตฺตหิ.

๒๘๐.

สุตารกฺโข อภิโยโค, กุลารกฺโข วตฺตํ ภเว;

วิชฺชา หิ กุลปุตฺตสฺส, นายกสฺสาปมาทโก.

ปุตฺตกณฺฑ

๒๘๑.

อภิชาตํ [Pg.168] อนุชาตํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

อวชาตํ น อิจฺฉนฺติ, โย โหติ กุลคนฺธโน.

๒๘๒.

ปญฺจฏฺฐานานิ [Pg.170] สมฺปสฺสํ, ปุตฺตมิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

ภโต วา โน ภริสฺสติ, กิจฺจํ วา โน กริสฺสติ.

๒๘๓.

กุลวํโส จิรํ ติฏฺเฐ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชติ;

อถ วา ปน เปตานํ, ทกฺขินํ อนุปทสฺสติ.

๒๘๔.

พหุปุตฺเต [Pg.171] ปิตา เอโก, อวสฺสํ โปเสติ สทา;

พหุปุตฺตา น สกฺโกนฺติ, โปเสตุํ ปิตเรกกํ.

๒๘๕.

ปุตฺตํ วา ภาตรํ ทุฏฺฐุ, อนุสาเสยฺย โน ชเห;

กินฺนุ เฉชฺชํ กรํ ปาทํ, ลิตฺตํ อสุจินา สิยา.

เวชฺชาจริย กณฺฑ

๒๘๖.

อายุเพทกตาภฺยาโส[Pg.173], สพฺเพสํ ปิยทสฺสโน;

อริยสีลคุโณเปโต, เอส เวชฺโช วิธียเต.

๒๘๗.

นานาคนฺถชานนญฺจ, สุทิฏฺฐกมฺมสมฺปทา;

ทกฺขตา หตฺถสีฆตา, ปสาทสูรสตฺติตา.

๒๘๘.

สาภาวิกตงฺขณิก-ญาณสุภาสิตาปิ จ;

อุสฺสาโห ทพฺโพ สพฺพตา, เวชฺชาเจรสฺส ลกฺขณํ;

๒๘๙.

กิลิฏฺฐวตฺถํ [Pg.174] โกโธ จ, อติมานญฺจ คมฺมตา;

อนิมนฺติตคมนํ, เอเต ปญฺจ วิวชฺชิยา.

๒๙๐.

ทิฏฺฐกมฺมตา [Pg.175] โสจญฺจ, ทกฺขตา วิทิตาคโม;

จตฺตาโร สุภิสกฺกสฺส, สุคุณา วิญฺญุนา มตา.

๒๙๑.

รุชาย ชยลกฺขณํ, รโส จ เภสชฺชมฺปิ จ;

ติลกฺขณเภโท เจว, วิญฺเญยฺโย ภิสกฺเกน เว.

ทาสก กณฺฑ

๒๙๒.

อนฺโตชาโต [Pg.176] ธนกฺกีโต, ทาสพฺโยปคโต สยํ;

ทาสากรมรานีโต-จฺเจวํ เต จตุธา สิยุํ.

๒๙๓.

ปุพฺพุฏฺฐา ปจฺฉานิปาตี, ทินฺนสฺส อาทายีปิ จ;

สุกตกมฺมกโร จ, กิตฺติวณฺณหโรปิ จ.

๒๙๔.

ทาสา ๐.๐๑๗๗ ปญฺเจว โจรยฺย-สขาญาตฺยตฺตสาทิสา;

ตถา วิญฺญูหิ วิญฺเญยฺยา, มิตฺตทารา จ พนฺธวา.

อิตฺถิกณฺฑ

๒๙๕.

อาสา [Pg.178] โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ;

สารตฺตา จ ปคพฺภา จ, สิขี สพฺพฆโส ยถา;

ตสฺมา ตาโย หิตฺวาน, พฺรูเหยฺย วิเวกํ สุธี.

อาสา [Pg.179] โลกิตฺถิโย นาม, เวลา ตาสํ น วิชฺชติ;

สารตฺถา จ ปคพฺภา จ, สิขี สพฺพฆโส ยถา;

ตา หิตฺวา ปพฺพชิสฺสามิ, วิเวกมนุพฺรูหยํ.

๒๙๖.

โลเก หิ องฺคนา นาม, โกธนา มิตฺตเภทิกา;

ปิสุกา อกตญฺญู จ ทูรโต ปริวชฺชเย.

๒๙๗.

ยถา นที จ ปนฺโถ จ, ปานาคารํ สภา ปปา;

เอวํ โลกิตฺถิโย นาม, นาสํ กุชฺฌนฺติ ปณฺฑิตา.

๒๙๘.

สพฺพา [Pg.180] นที วงฺกคตี, สพฺเพ กฏฺฐมยา วนา;

สพฺพิตฺถิโย กเร ปาปํ, ลภมาเน นิวาตเก.

๒๙๙.

ฆฏกุมฺภสมา [Pg.181] นารี, ตตฺถงฺคารสโม ปุมา;

ตสฺมา ฆตญฺจ อคฺคิญฺจ, เนกตฺร ฐปเย พุโธ.

๓๐๐.

อิตฺถีนญฺจ ธนํ รูปํ, ปุริสานํ วิชฺชา ธนํ;

ภิกฺขูนญฺจ ธนํ สีลํ, ราชานญฺจ ธนํ พลํ.

๓๐๑.

ปญฺจารตฺยา [Pg.182] สุคนฺธพฺพา, สตฺตารตฺยา ธนุคฺคหา;

เอกมาสา สุภริยา, อฑฺฒมาสา สิสฺสา มลา.

๓๐๒.

ชิณฺเณ อนฺนํ ปสํเสยฺย, ทารญฺจ คตโยพฺพเน;

รณปุนาคเต สูรํ, สสฺสญฺจ เคหมาคเต.

๓๐๓.

ทฺวิติปติ [Pg.183] นารี เจว, วิหารทฺวิติ ภิกฺขุ จ;

สกุโณ ทฺวิติปาโต จ, กตมายาพหุตรา.

๓๐๔.

รตฺติ วินา น จนฺทิมา, วีจิวินา จ สาคโร;

หํสวินา โปกฺขรณี, ปติวินา กญฺญา โสเภ.

๓๐๕.

อสนฺตุฏฺฐา [Pg.184] ยตี นฏฺฐา, สนฺตุฏฺฐาปิ จ ปตฺถิ วา;

สลชฺชา คณิกา นฏฺฐา, นิลฺลชฺชา จ กุลิตฺถิโย.

๓๐๖.

โจรีนํ พหุพุทฺธีนํ, ยาสุ สจฺจํ สุทุลฺลภํ;

ถีนํ ภาโว ทุราชาโน, มจฺฉสฺเสโว’ทเก คตํ.

๓๐๗.

อนลา [Pg.185] มุทุสมฺภาสา, ทุปฺปูรา ตา นทีสมา;

สีทนฺติ นํ วิทิตฺวาน, อารกา ปริวชฺชเย.

๓๐๘.

อาวฏฺฏนี มหามายา, พฺรหฺมจริยวิโกปนา;

สีทนฺติ นํ วิทิตฺวาน, อารกา ปริวชฺชเย.

๓๐๙.

อิตฺถีปิ [Pg.186] หิ เอกจฺจิยา, เสยฺยา โปส ชนาธิป;

เมธาวินี สีลวตี, สสฺสุเทวา ปติพฺพตา;

๓๑๐.

ตสฺสา โย ชายติ โปโส,สูโร โหส ทิสมฺปติ;

ตาทิสา สุภคิยา ปุตฺโต,รชฺชมฺปิ อนุสาสติ.

๓๑๑.

สลฺลเป [Pg.187] อสิหตฺเถน, ปิสาเจนาปิ สลฺลเป;

อาสีวิสมฺปิ อาสีเท, เยน ทฏฺโฐ น ชีวติ;

น ตฺเวว เอโก เอกาย, มาตุคาเมน สลฺลเป.

๓๑๒.

น [Pg.188] หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา.

๓๑๓.

น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ, ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต;

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ, ลหุํ อตฺถวิจินฺติกา.

๓๑๔.

กูโปทกํ [Pg.189] วฏจฺฉายา, สามาถี อิฏฺฐกาลยํ;

สีตกาเล ภเว อุณฺหํ, อุณฺหกาเล จ สีตลํ.

๓๑๕.

อิตฺถิโย เอกจฺจิยาปิ, เสยฺยา วุตฺตาว มุนินา;

ภณฺฑานํ อุตฺตมา อิตฺถี, อคฺคูปฏฺฐายิกา อิติ.

ปกิณฺณกกณฺฑ

๓๑๖.

กุลสีลคุโณเปโต[Pg.191], สพฺพธมฺมปรายโณ;

ปวีโณ เปสนาชฺฌกฺโข, ธมฺมชฺฌกฺโข วิธียเต.

๓๑๗.

เวทเวทงฺคตตฺวญฺโญ, ชปฺปโหมปรายโณ;

อาสีวาทวโจยุตฺโต, เอส ราชปุโรหิโต.

กปฺโป [Pg.192] พฺยากรณํ โชติ – สตฺถํ สิกฺขา นิรุตฺติ จ;

ฉนฺโทวิจิติ เจตานิ, เวทงฺคานิ วทนฺติ ฉ.

๓๑๘.

สกึ วุตฺตคหิตตฺโต, ลหุหตฺโถ ชิตกฺขโร;

สพฺพสตฺถสมาโลกี, ปกฏฺโฐ นาม เลขโก.

๓๑๙.

สมตฺตนีติสตฺถญฺโญ[Pg.193], วาหเน ปูริตสฺสโม;

สูรวีรคุโณเปโต, เสนาฌกฺโข วิธียเต.

๓๒๐.

สุธี วากฺยปฏุ, ปญฺโญ, ปรจิตฺโตปลกฺขโณ;

ธีโร ยถาตฺถวาที จ, เอส ทูโต วิธียเต.

๓๒๑.

ปุตฺตนตฺตคุโณเปโต, สตฺถญฺโญ รสปาจโก;

สูโร จ กถิโน เจว, สูปกาโร ส วุจฺจเต.

๓๒๒.

อิงฺคิตาการตตฺตญฺโญ, พลวาปิยทสฺสโน;

อปฺปมาที สทา ทกฺโข, ปตีหาโร ส อุจฺจเต.

๓๒๓.

อิตฺถิมิสฺเส กุโต สีลํ, มํสภกฺเข กุโต ทยา;

สุราปาเน กุโต สจฺจํ, มหาโลเภ กุโต ลชฺชา;

มหาตนฺเท กุโต สิปฺปํ, มหาโกเธ กุโต ธนํ.

๓๒๔.

สุราโยโค เวลาโล จ, สมชฺชจรณงฺคโต;

ขิฑฺฑา ธุตฺโต ปาปมิตฺโต, อลโส โภคนาสกา.

๓๒๕.

ชีวนฺตาปิ [Pg.196] มตา ปญฺจ, พฺยาเสน ปริกิตฺติตา;

ทุกฺขิโต พฺยาธิติ มูฬฺโห, อิณวา นิจฺจเสวโก.

๓๒๖.

นิทฺทาลุโก [Pg.197] ปมาโท จ, สุขิโต โรควาลโส;

กามุโก กมฺมาราโม จ, สตฺเตเต สตฺถวชฺชิตา.

๓๒๗.

โคณาหิ สพฺพคิหีนํ, โปสกา โภคทายโก;

ตสฺมา หิ มาตาปิตูว, มานเย สกฺกเรยฺย จ.

๓๒๘.

ยถา [Pg.198] มาตา ปิตา ภาตา, อญฺเญวาปิ จ ญาตกา;

คาโว โน ปรมา มิตฺตา, ยาสุ ชายนฺติ โอสธา.

๓๒๙.

อนฺนทา [Pg.199] พลทา เจตา, วณฺณทา สุขทา ตถา;

เอตมตฺถวสํ ญตฺวา, นาสุ คาโว หนึสุ เต.

๓๓๐.

เย จ ขาทนฺติ โคมํสํ, มาตุมํสํว ขาทเร;

มเตสุ เตสุ คิชฺฌานํ, ทเท โสเต จ วาหเย.

๓๓๑.

ทฺวิคุโณ [Pg.200] ถีนมาหาโร, พุทฺธิจาปิ จตุคฺคุโณ;

ฉคฺคุโณ โหติ วายาโม, กาโมตฺวฏฺฐคุโณ ภเว.

๓๓๒.

น [Pg.201] โลเก โสภเต มูฬฺโห, เกวลตฺตปสํสโก;

อปิ สมฺปิหิเต กูเป, กตวิชฺโช ปกาสเต.

๓๓๓.

โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา, วีริยารมฺภญฺจ เขมโต;

อารทฺธวีริยา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.

๓๓๔.

วิวาทํ [Pg.202] ภยโต ทิสฺวา, อวิวาทญฺจ เขมโต;

สมคฺคา สขิลา โหถ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.

๓๓๕.

ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา, อปฺปมาทญฺจ เขมโต;

ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ, เอสา พุทฺธานุสาสนี.

๓๓๖.

ครหา [Pg.203] จ ปสํสา จ, อนิจฺจา ตาวกาลิกา;

อปฺปกาเจกเทสาว, น ตา อิกฺเขยฺย ปณฺฑิโต;

ธมฺมาธมฺมํว อิกฺเขยฺย, อตฺถานตฺถํ หิตาหิตํ.

กวิทปฺปณนีติ

๑.

ปขุกฺกูปุรเสฏฺฐสฺส[Pg.204], ปจฺฉิเม อาสิ วิสฺสุโต;

จตุคาวุตเทสมฺหี, กนรยคาโม สุโสภโน.

๒.

ทฺวิโน [Pg.205] ทฺวิเวก สากมฺหิ, ตมฺหิ ชาเตน ชาติยา;

ลงฺกาภารตอาทีสุ, วุฏฺฐปุพฺพ สุเตสินา.

๓.

วิสุตาราม สีหานํ, สิกฺขิเตน ติเปฏกํ;

สนฺติเก นววสฺสานิ, สํคีติกิจฺจการินา.

๔.

ทกฺขิณาราม วาสีนํ, สนฺติเกปิ สุวิญฺญุนํ;

สิกฺขิเตน สตฺตวีส-วสฺสิตฺวาน ยสสฺสินา.

๕.

สุนฺทเร [Pg.206] ปุรเสฏฺฐมฺหิ, สุนฺทเร วิสุเต สุเภ;

สุนฺทเร โชติปาลมฺหิ, วสตา คณวาจินา.

๖.

นิสฺสาย เปฏเก เจว, อเนกนีติ โปตฺถเก;

พหุเล คนฺถเสฏฺเฐปิ, กโตยํ วิธุมานิโต.

๗.

ติฏฺฐตํ [Pg.207] อยํ เม คนฺโถ, สุสาโร ยาว สาสนํ;

ติฏฺฐเตว สุเตสีนํ, สุสารํ สุปกาสยํ.

๘.

อเนน สุวิสิฏฺเฐน, ปุญฺเญนญฺเญน กมฺมุนา;

มนิสิภิคุรูเหว, คจฺเฉยฺยํ อมตํ สิวํ.

‘‘องฺคาริโน [Pg.210] ทานิ ทุมา ภทนฺเต’’

‘‘ยถาปิ รมฺมโก มาโส, คิมฺหานํ โหติ พฺราหฺมณ;

อเต‘ว’ญฺเญหิ มาเสหิ, ทุมปุมฺเผหิ โสภติ’’.

‘‘วนปฺปคุมฺเพ [Pg.211] ยถผุสฺสิตคฺเค,คิมฺหาน มาเส ปฐมสฺมึ คิมฺเห’’ –

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺพาสมฺพุทฺธสฺส

ปณาม ปฏิญฺญา

วตฺถุตฺตยํ [Pg.212] นมสิตฺวา, อาเจเร กวิปุงฺคเว;

กสฺสํ ทฺวาทสมาสานํ, พนฺธํ ตมฺมาสวสิกํ.

๑.

จิตฺตสมฺมตมาโส [Pg.213] หิ, อเตวญฺเญหิ โสภติ;

รมฺมกมาโส รมฺมมาโส, เตเนว โวหาโร ภวิ.

๒.

ตสฺมึ สุจิตฺตมาสมฺหิ, นาคทุมา สุปุปฺผเร;

ปุปฺผนฺติ อสนทุมา, วายนฺติ กานเน หิ เว.

๓.

สงฺกนฺต มหุสฺสโวปิ, ตมฺหิ มาสมฺหิ วตฺตเต;

คนฺโธทเกหิ อญฺโญญฺญํ, สิญฺจมานา สุโมทเร.

ยถาปิ [Pg.214] รมฺมโก มาโส, คิมฺหานํ โหติ พฺราหฺมณ;

อเต‘ว’ญฺเญหิ มาเสหิ, ทุมปุปฺเผหิ โสภติ.

สมฺพุทฺโธ จิตฺตมาสสฺส, กาฬปกฺเข อุโปสเถ;

ปาโตเยว สมาทาย, ปวรํ ปตฺตจีวรํ;

อนุกมฺปาย นาคานํ, นาคทีปมุปาคมิ.

๔.

เวสาขวฺหยมาโส ตุ, สุวิสิฏฺโฐ สุปากโฏ;

โลกคฺคนาถํ ปฏิจฺจ, สนฺเตหิ อภิลกฺขิโต.

๕.

ตมฺหิ [Pg.215] เวสาขมาสมฺหิ, จมฺปกาปิ สุปุปฺผเร;

โพธึ ทเกหิ สิญฺจิตฺวา, สชฺชนา สมฺปโมทเร.

๖.

วเนสุว โปตกาปิ, ปกฺขนฺทนฺติ ทิโสทิสํ;

วิกูชนฺตา สภาสาย, ชนโสตรสายนํ.

ทุติเย [Pg.216] ทิวเส ภตฺต-กาเล อาโรจิเต ชิโน;

รมฺเม เวสาขมาสมฺหิ, ปุณฺณามายํ มุนิสฺสโร.

๗.

เชฏฺฐสมฺมตมาโสปิ, โสคตชนพฺภนฺตเร;

วิขฺยาโต ลกฺขญฺโญ เจว, เชฏฺเฐน สํยุโต หิ เว.

๘.

ตสฺมึหิ เชฏฺฐมาสมฺหิ, สุมนา วนมลฺลิกา;

ปุปฺผนฺติ จ ปวายนฺติ, สพฺพชนมโนหรา.

๙.

ปริกฺขณาสุสภาปิ, อภวิ มฺรนมามณฺฑเล;

เขตเล เชฏฺฐโชติปิ, ปชฺชลิ ตสฺมิญฺหิ เว.

๑๐.

อาสาฬฺโห นาม มาโสปิ, อตีว วิสิฏฺโฐ ภวิ;

ปฏิสนฺธึ คณฺหิ พุทฺโธ, ตสฺมิญฺหิ มุนิ สุธี.

๑๑.

นิกฺขมิปิ จ สมฺพุทฺโธ, ธมฺมจกฺกํ ปวตฺตยิ;

อุปสมฺปทกมฺมมฺปิ, กโรนฺติ ตสฺมึปิ หิ.

๑๒.

ปุนฺนาคทุมา ปุปฺผนฺติ, ปวายนฺติ ทิโสทิสํ;

อาทิจฺโจ ติฏฺฐติ ตมฺหิ, อุตฺตรายานโกฏิยํ.

๑๓.

สีเห [Pg.219] สาวณมาสมฺหิ, สลากทานมุตฺตมํ;

เทนฺติ สาธโว มานุสา, สทฺทหนฺตา วตฺถุตฺตยํ.

๑๔.

ปุปฺผนฺติ กเฏรุหาปิ, ตมฺหิ สาวณมาสเก;

เข สวณนกฺขตฺตมฺปิ, อตีว โชตยี หิ เว.

๑๕.

วสฺสพฺภนฺตรภูเต จ, สมณา สุคโตรสา;

มาเส วาจนอุคฺคณฺห-กมฺมํกํสุ สุขาสยา.

๑๖.

กญฺญาราสิสมฺมเตหิ[Pg.221], โปฏฺฐปาทสุมาสเก;

นทีสุ ทกปูริตา, กฏปตฺถตสาทิสา.

๑๗.

นาวามหาอุสฺสวมฺปิ, กโรนฺติ มานุชา ตทา;

กีฬนฺติ สมฺปโมทนฺติ, วิชิเต นร นาริโย.

๑๘.

กญฺจนยมทุมาปิ, วิกสนฺติ ตทา หิ เว;

เมโฆ โถกํ โถกํ หิมํ, วสฺสติ ปตติปิ จ.

๑๙.

วสฺสิเก [Pg.222] อสฺสยุชิมฺหิ, วิกสนฺติ อเนกธา;

ปทุมาทิทกชานิ, ปุปฺผานิ มนุญฺญานิ เว.

๒๐.

มหาปทีปปนฺตีหิ, สกลมฺรนมาภูตเล;

ปูเชนฺติ โลกคฺคนาถํ, สาธโว โสคตาชนา.

๒๑.

ตโปธนา วิจรนฺติ, วสฺสํวุฏฺฐา ทิโสทิสํ;

สาธโว ทานโสณฺฑาว, สีตายนฺติ สุขนฺติ จ.

๒๒.

กตฺติกมาสเสฏฺเฐปิ[Pg.223], สมฺปโมทนฺติ มานุชา;

โกสีตกีปุปฺผานิ จ, วิกสนฺติ วายนฺติ จ.

๒๓.

กถินมหาทานมฺปิ, ททนฺติ สาธโว ชนา;

ตทา จนฺทกิรโณปิ, อตีว ปชฺโชโต อหุ.

๒๔.

อโหสิ หิมปาโต จ, อุตฺตรวาโต ปวายติ;

กตฺติกโชติฉโณปิ, อโหสิ ตสฺมิญฺหิ เว.

๒๕.

ธนุราสีมาคสิร[Pg.224], มาเส เหมนฺตสมฺมเต;

สตฺติธรสุปูชาวฺห, สภาปิ สมฺปวตฺติตา.

๒๖.

เทวสมฺมตปุปฺผานิ, มนุญฺญรุจิรานิปิ;

ปุปฺผนฺติ ตมฺหิ มาสมฺหิ, หิมปาโต อโหสิ จ.

๒๗.

วีหโย โหนฺติ ปกฺกา จ, เขตฺเตสุ มฺรนมาภูตเล;

มิคสิรนกฺขตฺตมฺปิ, โชเตติ อากาสงฺคเณ.

๒๘.

มกาเร [Pg.225] ผุสฺสมาเสปิ, ปุปฺผนฺติ ปวายนฺติ จ;

สุนีลวลฺลิปุปฺผานิ, ชนมโนหรานิปิ.

๒๙.

เสนาพฺยูหมฺปิ [Pg.226] กโรนฺติ, ภูปาลา มฺรนมารฏฺฐิกา;

สปริสา อุทิกฺขนฺติ, หตฺถิอสฺสาทิอาทโย.

๓๐.

ตมฺหิสี อติสีตลมฺปิ, ทกฺขิณายนโกฏิยํ;

อฏฺฐาปุณฺณมทินมฺหิ, สูริโย โลกมานิโต.

โพธิโต นวเม มาเส, ผุสฺสปุณฺณมิยํ ชิโน;

ลํกาทีปํ วิโสเธตุํ, ลงฺกาทีปมุปาคมิ.

๓๑.

กุมฺเภสุ [Pg.227] มาฆมาเสหิ, ตูลทุมา สุปุปฺผเร;

ปุมฺตาลา มธุรรสํ, มานุชานํ ททนฺติ จ.

๓๒.

ยาคุมหาอุสฺสโวปิ, ปากโฏ มฺรนมาภูตเล;

อวเสสสุ เมโฆปิ, ถนยํ อภิวสฺสติ.

๓๓.

นรนารี มนุญฺญานิ, ปทรานิ ปณฺฑานิ จ;

ปุจิมนฺททุมา นว-ปตฺตานิ ธาเรนฺติปิ จ.

๓๔.

มิเน [Pg.228] ผคฺคุณมาสมฺหิ, สุรภิคนฺธิกา สุภา;

ปุปฺผนฺติ วนมฺหิ ทุมา, นวปตฺเตหิ โสภเร.

๓๕.

ทกฺขิณเทสโต ตมฺหิ, วาโต ปวายติ หิ เว;

วาฬุกปิฏฺเฐ วาลุก-ถูเป กตฺวาน ปูชยฺยุํ.

๓๖.

ปถมคิมฺห มาสมฺหิ, นานาทุมาติ ปุปฺผเร;

เตน สพฺพมฺปิ วิปินํ, วิจิตฺตํ ทสฺสนิยญฺหิ เว.

วิสุเต โชติปาลมฺหิ, วิสุตมฺหิ นิเกตเน;

วสตา เนกคนฺถานํ, เลขเกน กโต อยํ.