นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

พาลาวตาร

ปณาม

[ก]

สพฺพํ นิรุตฺติปถปารคตํ สพุทฺธํ,พุทฺธํ ติโลกติลกํ หตปาปธมฺมํ;

ธมฺมํ วิมุตฺติสุขทํ วิหตาฆสํฆํ,สํฆํ จ นิจฺจมภิวนฺทิย ทกฺขิเณยฺยํ.

[ข]

วุทฺธิปฺปตฺโตสฺมิ มุทฺโธ มม วรครโว สีลปญฺญาทิโสเภ,จนฺทาทิจฺเจว สุทฺเธ วรชินฐปิเต สาสนาพฺเภ ปตีเต;

นิสฺสาเยวา ติเปมา ปณมิย สิรสา นิจฺจเมสํ สริตฺวา,ปาทมฺโภเช คุณคฺเค หตทุริตมโล อานุภาเวน ตสฺสา.

[ค]

โปราณ สีหฬ ปทตฺถ วินิจฺฉยญฺจ,สพฺพมฺปิ มาคธนิรุตฺตินยํ ปสตฺถํ;

อญฺญญฺจ เนกวิธ สกฺกต สทฺทสตฺถํ,ปารมฺปราภต มตญฺจ นิสมฺม สมฺมา.

[ฆ]

พาลาวตาร วรมาคธ สทฺทสตฺเถ,ทุพฺโพธ เนกปทอตฺถ วินิจฺฉเยน;

อตฺถาย อาธุนิก พาลปรมฺปราย,พาลาวตาร วรคณฺฐิปทํ กริสฺสํ.

[ง]

นิจฺจํ เย เมตฺถ พาลา วรหทยยุตา สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตเนตฺตา,ปุณฺเณ นานานยานํ สุรตรุสทิเส ธีรปาสํสิเย เว;

คมฺภีรํ ทุตฺตรํ เต ชินวจนุทธึ ติณฺณถามา ภเวยฺยุํ,ลทฺโธปายา จ จนฺทํ ตทิตรปจุรํ สกฺกตํ โสตุกามา.

[จ]

คนฺถนิปฺผตฺติยา เสส – ทุกฺกรตฺตํ ยถาวโต;

ชานนฺติ กุสลา ธีรา, เนกสตฺถนฺตราทิสุ;

คนฺเถสุ คุณโทสมฺปิ, เตเยว วิทุรา สทา.

[ฉ]

ตสฺมา เอตฺถ ปมาทาทิ – โทสเลโส ภเว ยทิ;

โปราณาเจรลทฺธีหิ, วิโลมํ วา ภเวยฺย เจ.

[ช]

คนฺถนฺตรํ วิคาเหตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ยุตฺติเมว จ คณฺหนฺตุ, หุตฺวา วีมํสพุทฺธิกาติ.

ปณาม

๑. พุทฺธํ [Pg.1] ติธา ภิวนฺทิตฺวา, พุทฺธมฺพุช วิโลจนํ.

พาลาวตารํ ภาสิสฺสํ, พาลานํ พุทฺธิวุทฺธิยา.

๑. สนฺธิ กณฺฑ

สญฺญา

๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ.

อกฺขราปิ [Pg.6] อการาทโย เอกจตฺตาลีสํ สุตฺตนฺโตปการา. ตํ ยถา-อ อา-อิ อี-อุ อู-เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ-อิติ.

๓. ตตฺโถทนฺตาสรา อฏฺฐ.

ตตฺถ [Pg.8] อกฺขเรสุ โอการนฺตา อฏฺฐ สรา นาม. ตตฺเถติ วตฺตเต.

๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

ตตฺถ [Pg.9] สเรสุ ลหุมตฺตา อ, อิ, อุ อิติ ตโย รสฺสา.

๕. อญฺเญ ทีฆา.

ตตฺถ [Pg.10] สเรสุ รสฺเสหญฺเญ ทีฆา.

สํโยคโต ปุพฺเพ เอโอ รสฺสา อิโวจฺจนฺเต, อนนฺตรา พฺยญฺชนา สํโยโค. เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ.

๖. เสสา พฺยญฺชนา.

สเร [Pg.12] ฐเปตฺวา เสสา กาทโย นิคฺคหีตนฺตา พฺยญฺชนา.

๗. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

พฺยญฺชนานํ [Pg.13] กาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจโส อกฺขรวนฺโต วคฺคา.

๘. วคฺคานํ [Pg.16] ปฐมทุติยา โส จาโฆโส. ฬนฺตาญฺเญ โฆสา. โฆสาโฆสสญฺญา จ ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ สงฺคหีตา. เอวํ ลิงฺค, สพฺพนาม, ปท, อุปสคฺค, นิปาต, ตทฺธิต, อาขฺยาต, กมฺมปฺปวจนียาทิสญฺญา จ.

๙. อํอิติ นิคฺคหีตํ.

อํอิติ [Pg.18] อการโต ปรํ โย พินฺทุ สูยเต, ตํ นิคฺคหีตํ นาม.

พินฺทุ [Pg.19] จูฬามณากาโร, นิคฺคหีตนฺติ วุจฺจเต.

เกวลสฺสา ปฺปโยคตฺตา, อกาโร สนฺนิธียเต.

๑๐. อ, กวคฺค, หา กณฺฑชา, อิ, จวคฺค, ยา ตาลุชา, อุ, ปวคฺคา โอฏฺฐชา, ฏวคฺค, ร, ฬา มุทฺธชา, ตวคฺค, ล, สา ทนฺตชา, เอ กณฺฐตาลุโช, โอ กณฺโฐฏฺฐโช, โว ทนฺโตฏฺฐโช.

สญฺญา

สรสนฺธิ

๑๑. โลก [Pg.21] อคฺโคอิตฺยสฺมึ – ‘‘ปุพฺพมโธฐิต มสฺสรํ สเรน วิโยชเย’’ติ ปุพฺพพฺยญฺชนํ สรโต ปุถกฺกาตพฺพํ.

สรา สเร โลปํ.

อนนฺตเร สเร ปเร สรา โลปํ ปปฺโปนฺติ.

‘‘นเร [Pg.22] ปรํ ยุตฺเต’’ติ อสฺสโร พฺยญฺชโน ปรกฺขรํ เนตพฺโพ โลกคฺโค.

สเรตฺยสฺมึ [Pg.24] โอปสิเลสิโก กาสสตฺตมี, ตโต วณฺณกาลพฺยวธาเน การิยํ น โหติ. ยถา-มํ อหา สีติ, ‘‘ปมาทมนุยุญฺชนฺตี’’ตฺยาทิคาถายํ ‘ชนา อปฺปมาท’นฺติ จ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ.

อนนฺตรํ ปรสฺส สรสฺส โลปํ วกฺขติ, ตสฺมาเนน ปุพฺพสฺส โลโป ญายติ, เตเนว สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตาปิ คมฺยเต.

๑๒. สเรตฺยธิกาโร. [Pg.26] ปน อิเม ปน อิเมตีห-สรา โลปํ อิตฺเวว.

วา ปโร อสรูโป.

อสมานรูปาสรมฺหา ปโร สโร วา ลุปฺยเต, ปนเม, ปนิเม.

๑๓. พนฺธุสฺส [Pg.27] อิว, น อุเปตีตีธ –

กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

สเร ลุตฺเต ปรสรสฺส กฺวจิ อสวณฺโณ โหตีติ อิ อุ อิจฺเจเตสํ ฐานาสนฺนา เอ โอ. พนฺธุสฺเสว. โนเปติ.

๑๔. ตตฺร [Pg.29] อยํ, ยานิ อิธ, พหุ อุปการํ, สทฺธา อิธ, ตถา อุปมนฺตฺเยตสฺมึ –

ทีฆํ.

สเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ ฐานาสนฺนํ ทีฆํ ยาติ. ตตฺรายํ, ยานีธ, พหูปการํ, สทฺธีธ, ตถูปมํ.

๑๕. กึสุ อิเธตฺยตฺร –

ปุพฺโพ จ.

สเร ลุตฺเต ปุพฺโพ จ กฺวจิ ทีฆํ ยาติ. กึ สูธ.

๑๖. เต [Pg.30] อชฺช, เต อหํเตตฺถ –

ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

สเร ปเร อนฺตสฺส เอการสฺส กฺวจิ โย อาเทโส โหติ, ตฺยชฺช, ‘‘ทีฆ’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีโฆ, ตฺยาหํ.

กฺวจีติ กึ. เนตฺถ.

๑๗. โส [Pg.33] อสฺส, อนุ เอติตฺเยตฺถ –

วโมทุทนฺตานํ.

สเร ปเร อนฺโต การุการานํ กฺวจิ โว อาเทโส โหติ. สฺวสฺส, อนฺเวติ.

กฺวจีติ กึ. ตยสฺสุ, สเมตายสฺมา.

๑๘. อิธ [Pg.34] อหํ ตีธ –

โท ธสฺส จ.

สเร ปเร ธสฺส กฺวจิ โท โหติ. ทีเฆ – อิทาหํ. กฺวจีติ กึ. อิเธว. จกาเรน พฺยญฺชเนปิ, อิธ ภิกฺขเว.

๑๙. ปติ อนฺตุํ, วุตฺติ อสฺเสตีห –

อิวณฺโณ ยนฺนวา.

สเร ปเร อิวณฺณสฺส โย นวา โหติ. กต ยการสฺส ติสฺส ‘‘สพฺโพ จนฺตี’’ติ กฺวจิ จาเทเส ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ สรโต ปรพฺยญฺชนสฺส ฐานาสนฺนวสา ทฺวิตฺตํ. ปจฺจนฺตํ, วุตฺยสฺส.

นวาติ กึ. ปฏคฺคิ,

เอตฺถ ‘‘กฺวจิ ปฏิ ปติสฺเส’’ติ ปติสฺส ปฏิ, วณฺณคฺคหณํ สพฺพตฺถ รสฺสทีฆ สงฺคหณตฺถํ.

๒๐. ยถา [Pg.36] เอเวตีห –

เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

สรโต ปรสฺส เอวสฺสาทิเอกาโร ริตฺตํ นวา ยาติ. ปุพฺโพ จ ฐานาสนฺนํ รสฺสํ. ยถริว. ยเถว.

๒๑. น [Pg.37] อิมสฺส, ติ องฺคิกํ, ลหุ เอสฺสติ, อตฺถ อตฺถํ, อิโต อายติ, ตสฺมา อิห, สพฺภิ เอว, ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอวตีห วา ตฺเวว –

ย ว ม ท น ต ร ฬา จาคมา.

สเร ปเร ยาทโย อาคมา วา โหนฺติ, จกาเรน โค จ. นยิมสฺส, ติวงฺคิกํ, ลหุเมสฺสติ, อตฺตทตฺถํ, อิโตนายติ, ตสฺมาติห, สพฺภิเรว, ฉฬภิญา, ปุถเคว, ‘‘รสฺส’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺโส. ปเคว.

วาติ กึ. ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอว.

เอตฺถ ‘‘สเร กฺวจี’’ติ สรานํ ปกติ โหติ, สสฺสรูปเมว, น วิกาโรตฺยตฺโถ.

๒๒. อภิ [Pg.39] อุคฺคโตตฺยตฺร –

‘‘อพฺโภ อภี’’ติ อภิสฺส อพฺโภ. อพฺภุคฺคโต.

สรสนฺธิ

พฺยญฺชนสนฺธิ

๒๓. พฺยญฺชเนตฺยธิกาโร. กฺวจีตฺเวว. โส ภิกฺขุ, กจฺจิ นุ ตฺวํ, ชาเนม ตนฺตีห –

โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

พฺยญฺชเน ปเร สรานํ กฺวจิ โลโปโหติ, ตตฺร ลุตฺเต ฐาเน อการาคโม, จกาเรน โอการุการาปิ. สภิกฺขุ กจฺจิโน ตฺวํ, ชาเนมุ ตํ.

กฺวจีติ กึ, โสมุนิ.

๒๔. อุโฆโส[Pg.40], อาขาตนฺตีห – ทฺเวภาเว ฐาเน อิตฺเวว.

วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

วคฺเค โฆสาโฆสานํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ยุตฺเต ฐาเน, อุคฺโฆโส, รสฺเส อกฺขาตํ.

๒๕. ปร [Pg.41] สหสฺสํ, อติปฺปโขตีห – ‘‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’’ติ โอการาคโม. ปโรสหสฺสํ. คาคเม จ, อติปฺปโคโข.

๒๖. อว นทฺธาตฺยตฺร – ‘‘โอ อวสฺเส’’ติ กฺวจิ อวสฺส โอ. โอนทฺธา.

กฺวจีติ กึ. อวสุสฺสตุ.

พฺยญฺชนสนฺธิ.

นิคฺคหีตสนฺธิ

๒๗. นิคฺคหีตนฺตฺยธิกาโร[Pg.42]. กึ กโต, สํ ชาโต, สํ ฐิโต, ตํ ธนํ, ตํ มิตฺตนฺติห –

วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

วคฺคพฺยญฺชเน ปเร พินฺทุสฺส ตพฺพคฺคนฺโต วา โหติ. กิงฺกโต, สญฺชาโต, สณฺฐิโต, ตนฺธนํ, ตมฺมิตฺตํ.

วาติ กึ. น ตํ กมฺมํ.

วากาเรเนว เล โล จ. ปุลฺลิงฺคํ.

๒๘. วาตฺยธิกาโร[Pg.43]. เอวํ อสฺส, เอตํ อโวเจตีห –

มทา สเร.

สเร ปเร พินฺทุโน ม ทา วา โหนฺติ. เอวมสฺส, เอตทโวจ.

วาติ กึ. มํ อชินิ.

๒๙. ตํ เอว, ตํ หีตีห –

เอเหญํ.

เอกาเร, เห จ ปเร พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – ตญฺเญว, ตเมว. ตญฺหิ, ตํ หิ.

๓๐. สํโยโคตีห –

สเย จ.

ยกาเร ปเร เตน สห พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – สญฺโญโค, สํโยโค.

๓๑. จกฺขุ อนิจฺจํ, อว สิโรตีห - อาคโม, กฺวจิตฺเวว.

นิคฺคหีตญฺจ.

สเร, พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ พินฺทฺวาคโม โหติ. จกฺขุํอนิจฺจํ, อวํสิโร.

๓๒. วิทูนํ [Pg.44] อคฺคํ, ตาสํ อหํตีห –

‘‘กฺวจิ โลปํ’’ติ สเร พินฺทุโลโป, วิทูนคฺคํ. ทีเฆตาสาหํ.

๓๓. พุทฺธานํ สาสนํ, สํ ราโคตีห –

‘‘พฺยญฺชเน เจ’’ติ พินฺทุโลโป, พุทฺธานสาสนํ. ทีเฆสาราโค.

๓๔. พีชํ อิเวตีห –

ปโร วา สโร.

พินฺทุโต ปโร สโร วา ลุปฺยเต, พีชํว.

๓๕. เอวํ อสฺเสตีห –

พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

พินฺทุโต ปเร สเร ลุตฺเต สํโยโค พฺยญฺชโน วินฏฺฐสํโยโค โหตีติ ปุพฺพสโลโป. เอวํส.

นิคฺคหีตสนฺธิ.

โวมิสฺสก สนฺธี

๓๖. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

อิธานิทฺทิฏฺฐา [Pg.45] สนฺธโย วุตฺตานุสาเรน เญ ยฺยา, ยถา – ยทิ เอวํ, โพธิ องฺคาตีห – ยาเทเส อิมินา สุตฺเตน ทยการสํโยคสฺส โช, ธยการสํโยคสฺส โฌ, ทฺวิตฺเต – ยชฺเชวํ, โพชฺฌงฺคา.

๓๗. อสทิสสํโยเค [Pg.46] เอกสรูปตา จ.

ปริ เอสนาตีห – ยาเทเส รการสฺส โย, ปยฺเยส นา.

๓๘. วณฺณานํ [Pg.47] พหุตฺตํ, วิปรีตตา จ.

สรติ, อิติ เอว, สา อิตฺถี, พุสํ เอว, พหุ อาพาโธ, อธิ อภวิ, สุขํ, ทุกฺขํ, ชีโวตีห –

มาคโม สกาเร อการสฺส อุ จ, สุมรติ.

อิสฺส โว, อิตฺเวว.

ปรโลเป อาการสฺส โอ, โสตฺถี.

มาเทเส[Pg.48], ปุพฺพทีเฆ จ เอการสฺส อิ. พุสามิว.

วาเทเส หวการวิปริยโย. พหฺวาพาโธ.

อธิสฺส กฺวจิ อทฺโธ, ทีเฆ-อทฺธาภวิ.

พินฺทุโน, โอการสฺส จ เอ. สุเข, ทุกฺเข, ชีเว.

๓๙. รทานํ [Pg.50] โฬ, ปฏิโพโธ, ปริฬาโห.

๔๐. สเร, พฺยญฺชเน วา ปเร พินฺทุโน กฺวจิ โม. มม อภาสิ, พุทฺธม สรณํ, ปุพฺเพ โม ปรํ น เนตพฺโพ อยุตฺตตฺตา.

๔๑. พินฺทุโต ปรสราน มญฺญสฺสรตาปิ.

ตํ อิมินา, เอวํ อิมํ, กึ อหํ ตีห-อิสฺส อ. ตทมินา.

อิสฺส อุ, อการสฺส จ เอ, พินฺทุโลปาโท. เอวุมํ, เกหํ.

๔๒. วากฺยสุขุจฺจารณตฺถํ, ฉนฺทหานิตฺถญฺจ วณฺณโลโปปิ.

ปฏิสงฺขาย โยนิโสตีห – ปุพฺพยโลโป, ปฏิสงฺขาโยนิโส.

๔๓. อลาพูนิตฺยาโท [Pg.51] อการโลโป. ลาพูนิ สีทนฺติ, สิลา ปฺลวนฺติ.

๔๔. วุตฺยเภทาย วิกาโรปิ.

อกรมฺหเส เตตฺยาโท สกาเร ครุโน เอการสฺส อิมินา ลหุอกาโร, อกรมฺหส เต กิจฺจํ.

๔๕. อกฺขรนิยโม [Pg.52] ฉนฺทํ, ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ,

ทีโฆ, สํโยคาทิปุพฺโพ รสฺโส จ ครุ, ลหุ ตุ รสฺโส. ยถา- อา, อสฺส, อํ, อ.

๔๖.

เอวมญฺญาปิ [Pg.53] วิญฺเญยฺยา, สํหิตา ตนฺติยา หิตา;

สํหิตาติ จ วณฺณานํ, สนฺนิธพฺยวธานโต.

โวมิสฺสกสนฺธิ.

๒. นามกณฺฑ

ปุลฺลิงฺค

๔๗. ‘‘ชินวจนยุตฺตํ [Pg.55] หี’’ติ สพฺพตฺถาธิกาโร.

ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต.

ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถยุตฺตํ สทฺทรูปํ ลิงฺคํ นาม, ชินวจนโยคฺคํ ลิงฺคํ อิธ ฐปียติ นิปฺผาทียติ จ.

๔๘. พุทฺธอิติ [Pg.56] ฐิเต –

ตโต จ วิภตฺติโย.

ตสฺมา ลิงฺคา ปรา วิภตฺติโย โหนฺติ. จกาเรน ตาสํ เอกวจนาทิปฐมาทิสญฺญา จ.

‘‘สิ โย อํ โย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สู’’ ติ วิภตฺติโย. สิ โย อิติ ปฐมา, อํ โย อิติ ทุติยา, นา หิ อิติ ตติยา, ส นํ อิติ จตุตฺถี, สฺมา หิ อิติ ปญฺจมี, ส นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ สุ อิติ สตฺตมี.

ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

โย [Pg.59] กมฺมกตฺตาทิวตฺตนฺตรมปฺปตฺโต สสฺสรูปฏฺโฐ สุทฺโธ, โส ลิงฺคตฺโถ นาม, ตสฺสาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ตสฺสาปนิยเม เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ สิ, วุจฺจเต เนเนติวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส วจนํ เอกวจนํ. เอวํ พหุวจนํ.

อโตตฺเวว.

โส.

อการนฺตา [Pg.60] ปรสฺส สิสฺส โอ โหติ.

สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

อํอาทีสุ ปเรสุ สรสฺส โลโป โหติ, ตสฺมึ กเต ตุ กฺวจาทินา อสวณฺเณ ปตฺเต ปกติ โหติ.

นเย [Pg.61] ปรํ ยุตฺเต. เอวมุปริ สรโลปาทิ. พุทฺโธ.

พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย.

อโต วาตฺเวว.

สพฺพโยนีนมาเอ.

อการนฺตา ปเรสํ ปฐมทุติยาโยนีนํ ยถาสงฺขฺยํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา.

วาติ กึ. อคฺคโย.

๔๙. ลิงฺคตฺเถ [Pg.62] ปฐมาตฺเวว.

อาลปเน จ.

อภิมุขีกรณมาลปนํ, ตทธิเก ลิงฺคตฺเถ ปฐมา โหติ.

‘‘อาลปเน สิ คสญฺโญ’’ติ สิสฺส คสญฺญา. เคอิตฺเวว.

อการา ปิตาทฺยนฺตานมา.

เค ปเร อกาโร ปิตุสตฺถุอตฺตราชาทีนมนฺโต จ อาตฺตํ ยาติ.

‘‘อากาโร วา’’ติ เค ปเร อาการสฺส รสฺโส วา.

เสสโต โลปํ คสีปิ.

โส สึ สฺยา จ สขาโต คสฺเสวาตฺยาทินิทฺทิฏฺเฐหญฺเญ อวณฺณิวณฺณุวณฺโณการนฺตา เสสา, เตหิ ปเร คสี ลุปฺยนฺเต. เห - พุทฺธ, พุทฺธา. โย - พุทฺธา.

๕๐. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

ยํ [Pg.63] กโรติ, ตํ กมฺมํ นาม. ตตฺถ ทุติยา โหติ. อํพุทฺธํ. โยสฺส เอ-พุทฺเธ.

๕๑. ตติยาตฺเวว.

กตฺตริ จ.

โย กโรติ, ส กตฺตา นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. นา.

อโต เนน.

อการา ปโร นา เอนํ ยาติ. พุทฺเธน.

หิ.

สุหิสฺวกาโร เอ.

สุหิสุ [Pg.64] ปเรสฺวการสฺส เอ โหติ.

สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

สพฺพสทฺเทหิ ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ ยถาสงฺขฺยํ มฺหาภิมฺหิอิจฺเจเต วา โหนฺติ. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

๕๒. กรเณ ตติยา.

เยน [Pg.65] วา กยิรเต, ตํ กรณํ นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. สพฺพํ กตฺตุสมํ.

๕๓. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต, ธารยเต วา, ตํ สมฺปทานํ นาม. ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ส.

อโต วาตฺเวว.

อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

อการา ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อาโย วา โหติ. พุทฺธาย.

‘‘สาคโม [Pg.66] เส’’ติ เส สการาคโม. พุทฺธสฺส. นํ.

ทีฆนฺตฺเวว.

สุนํหิสุ จ.

สุนํหิสุ ปเรสุ สราทีนํ ทีโฆ โหติ. จสทฺเทน กฺวจิ น. พุทฺธานํ.

๕๔. อปาทาเน ปญฺจมี.

ยสฺมาทเปติ, ภยมาทตฺเต วา, ตทปาทานํ นาม, ตตฺถ ปญฺจมี โหติ. สฺมา.

อโต อาเอตฺเวว.

๕๕. สฺมาสฺมินฺนํ วา.

อการา ปเรสํ สฺมาสฺมินฺนํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา, พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

๕๖. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

ยสฺส [Pg.67] วา ปริคฺคโห, ตํ สามี นาม. ตตฺถ ฉฏฺฐี โหติ. พุทฺธสฺส. พุทฺธานํ.

๕๗. โอกาเส สตฺตมี.

โยธาโร, ตโมกาสํ นาม. ตตฺถ สตฺตมี โหติ. สฺมึ-พุทฺเธ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. สุ-พุทฺเธสุ.

๕๘.

พุทฺโธ พุทฺธ สุขํ ททาติ สรโต พุทฺธํ ตโต ทุกฺกรํ,กึ พุทฺเธน มหิทฺธโยปิ มุนโย พุทฺเธน ชาตาสุขี;

พุทฺธสฺเสว มนํ ทเท ปทมหํ พุทฺธา ลเภยฺยาจฺจุตํ,พุทฺธสฺสิทฺธิ น กึ กเร ภวภเว ภตฺตฺยตฺถุ พุทฺเธ มม.

๕๙. อิโต [Pg.68] ปรํ ตติยาปญฺจมีนญฺจ จตุตฺถีฉฏฺฐีนญฺจ สรูปตฺตา ปญฺจมีฉฏฺฐิโย ภีโย อุเปกฺขนฺเต.

๖๐. อตฺต, สิ.

พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต ตฺเวว.

สฺยา จ.

พฺรหฺมาทิโต สิสฺส อา โหติ. อตฺตา.

‘‘โยนมาโน’’ติ พฺรหฺมาทิโต โยนํ อาโนตฺตํ. อตฺตาโน.

๖๑. เห - อตฺต, อตฺตา. โย, อตฺตาโน.

๖๒. ‘‘พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต [Pg.69] อมาน’’นฺติ พฺรหฺมาทิโต อํวจนสฺส อานํ วา โหติ. อตฺตานํ, อตฺตํ. อตฺตาโน.

๖๓. อตฺเตน, อตฺตนา. ปกฺเข-ชินวจนานุโรเธน เอนาภาโว.

‘‘อตฺตานฺโต [Pg.70] หิสฺมิมนตฺตํ’’ติ หิมฺหิ อตฺตนฺตสฺส อโน. อตฺตเนหิ. เอวํ กรเณ.

๖๔. ‘‘สสฺส โน’’ติ โนกาโร. อตฺตโน. อตฺตานํ.

๖๕. อมฺหตุมฺหนฺตุ ราชพฺรหฺมตฺตสข สตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว.

อมฺหาทิโต สฺมา นา อิว โหติ. อตฺตนา.

๖๖. ‘‘ตโต สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. อตฺตนิ. ‘‘อนตฺต’’นฺติ ภาวนิทฺเทเสน สุมฺหิ จ อโน. อตฺตเนสุ.

๖๗. ราชา [Pg.71] อตฺตาว. นา.

สวิภตฺติสฺส ราชสฺเสตฺเวว.

นามฺหิ รญฺญา วา.

นามฺหิ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺญา วา โหติ. รญฺญา, ราเชน.

ราชสฺส ราชุ สุนํหิสุ จ.

สุนํ หิสุ ปเรสุ ราชสฺส ราชุ โหติ, จกาเรน กฺวจิ น.

‘‘สุนํหิสุ [Pg.72] เจติ’’ ทีเฆ - ราชูภิ, ราชูหิ, ราเชภิ, ราเชหิ.

๖๘. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร.

‘‘ราชสฺส รญฺโญ ราชิโน เส’’ติ เส รญฺโญ ราชิโน โหนฺติ. รญฺโญ, ราชิโน.

‘‘รญฺญํ นมฺหิ วา’’ติ นมฺหิ รญฺญํ วา. รญฺญํ, ราชูนํ, ราชานํ.

๖๙. สฺมาสฺสนาตุลฺยตฺตา-นามฺหิ [Pg.73] รญฺญา วา. รญฺญา, ราชมฺหา, ราชสฺมา.

๗๐. ‘‘สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินี’’ติ สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินิ โหนฺติ. รญฺเญ, ราชินิ. ราชูสุ, ราเชสุ.

๗๑. คุณวนฺตุ, สิ.

สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺเสตฺเวว.

‘‘อา สิมฺหี’’ติ สิมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อา. คุณวา.

โยมฺหิ ปฐเมตฺเวว.

นฺตุสฺส นฺโต.

ปฐเม โยมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตกาโร โหติ. คุณวนฺโต.

สุนํหิสุ อตฺตํตฺเวว.

นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ.

สุนํหิสุ, โยสุ, จกาเรน อญฺเญสุปิ ปเรสุ นฺตุสฺสนฺโต อตฺตํ ยาติ. คุณวนฺตา.

๗๒. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร[Pg.74]. อํอิตฺเวว.

อวณฺโณ จ เค.

เค ปเร สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อํออา โหนฺติ. เหคุณวํ,คุณว, คุณวา. โย - คุณวนฺโต, คุณวนฺตา.

๗๓. อตฺตํ – คุณวนฺตํ. คุณวนฺเต.

๗๔. ‘‘โตติตา [Pg.75] สสฺมึ นาสฺวี’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นามฺหิ ตา, เส โตกาโร, สฺมิมฺหิ ติ จ วา. คุณวตา, คุณวนฺเตน. คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺเตหิ.

๗๕. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส.

‘‘นมฺหิ ตํ วา’’ติ นมฺหิ นฺตุสฺส ตํ วา. คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. สฺมา นาว.

๗๖. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ.

๗๗. คจฺฉนฺต, สิ.

‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อ’’นฺติ นฺตสทฺทสฺส อํวา, สิโลโป. คจฺฉํ, สิสฺส โอ – คจฺฉนฺโต.

คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโทตฺเวว.

เสเสสุนฺตุว.

วุตฺตํ หิตฺวา เสเสสุ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุ อิว ทฏฺฐพฺโพ. คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตาอิจฺจาทิ.

เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

๗๘. คจฺฉนฺตาทโย [Pg.77] นาม อนฺตปฺปจฺจยนฺตา.

๗๙. อคฺคิ, สิโลโป.

‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ อิวณฺณุวณฺณานํ ยถาสงฺขฺยํ ฌลสญฺญา.

ฌลโต วาตฺเวว.

ฆปโต จ โยนํ โลโป.

ฆปฌลโต โยนํ โลโป วา โหติ.

โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

กโต นิกาโร โลโป จ เยสํ เตสุ โยสุ สรานํ ทีโฆ โหติ. อคฺคี. ปกฺเข-อตฺตนฺตฺเวว.

โย สฺวกตรสฺโส โฌ.

โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตํ ยาติ. อคฺคโย. ตถาลปเน.

๘๐. อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ.

ฌลปโต อํ โม จ พินฺทุํ ยนฺติ. อคฺคึ. อคฺคี, อคฺคโย.

๘๑. อคฺคินา. ทีเฆ-อคฺคีภิ, อคฺคีหิ.

๘๒. ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ สสฺส โนตฺตํ วา. อคฺคิโน, อคฺคิสฺส. อคฺคีนํ.

๘๓. ‘‘ฌลโต เจ’’ติ สฺมาสฺส นา. อคฺคินา.

๘๔. อคฺคิมฺหิ, อคฺคิสฺมึ. อคฺคีสุ.

๘๕. อาทิ อคฺคีว. สฺมึโน ปน ‘‘อาทิโต โอ เจ’’ติ อํ, โอ จ วา. อาทิ, อาโท, อาทิมฺหิ, อาทิสฺมึ. อาทีสุ.

๘๖. ทณฺฑี[Pg.79], สิ.

‘‘อโฆ รสฺส’’มาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต ‘‘น สิสฺมิมนปุํสกานี’’ติ สิมฺหิ อนปุํสกานํ น รสฺโส. สิโลโป, ทณฺฑี, โยโลเป – ทณฺฑี. ปกฺเข –

อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

เอกวจนโยสุ ฌลปา รสฺสํ ยนฺติ.

ฌโต กตรสฺสาตฺเวว.

โยนํ โน.

กตสฺสา ฌโต โยนํ โนตฺตํ โหติ. ทณฺฑิโน.

๘๗. ‘‘ฌลปา รสฺส’’นฺติ เค ปเร ฌลปานํ รสฺโส. เหทณฺฑิ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

๘๘. วา [Pg.80] อํอิตฺเวว.

‘‘นํ ฌโต กตรสฺสา’’ติ อํอิจฺจสฺส นํ วา. ทณฺฑินํ, ทณฺฑึ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

๘๙. ทณฺฑินา. ทณฺฑีภิ, ทณฺฑีหิ.

๙๐. ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส. ทณฺฑีนํ.

๙๑. ฌโต กตรสฺสาตฺเวว.

‘‘สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. ทณฺฑินิ. ทณฺฑีสุ.

๙๒. ภิกฺขุ, สิโลโป.

วา โยนํตฺเวว.

‘‘ลโต โว กาโร เจ’’ติ ลโต โยนํ โวตฺตํ วา.

อตฺตํ อกตรสฺโสตฺเวว.

เวโวสุ โล จ.

เวโวสุ อกตรสฺโส โล อตฺตํ ยาติ. ภิกฺขโว, ปกฺเข – โยโลป ทีฆา. ภิกฺขู.

๙๓. เห-ภิกฺขุ.

‘‘อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว’’ติ อาลปเน โยสฺส เวโวการา, อตฺตํ. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู.

๙๔. ภิกฺขุํ. ภิกฺขโว, ภิกฺขู. เสสํ อคฺคีว.

๙๕. เอวํ ชนฺตุ. ชนฺตู, ชนฺตโว.

‘‘ลโต [Pg.81] โวกาโร เจ’’ตีห การคฺคหเณน โยนํ โนตฺตํ, จกาเรน กฺวจิ โวโนนมภาโวว วิเสโส. ชนฺตุโน, ชนฺตุโย.

๙๖. สตฺถุ, สิ.

‘‘สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ’’ติ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อา, สิโลโป จ. สตฺถา.

สตฺถุปิตาทีนนฺตฺยธิกาโร.

อญฺเญสฺวารตฺตํ.

สิโตญฺเญสุ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อาโร โหติ.

ตโต โยนโม ตุ.

ตโต อารโต โยนํ โอ โหติ. สตฺถาโร.

๙๗. เห-สตฺถ, สตฺถา. สตฺถาโร.

๙๘. สตฺถารํ. สตฺถาเร, สตฺถาโร.

๙๙. ‘‘นา อา’’ติ อารโต นาสฺส อา. สตฺถารา. สตฺถาเรภิ, สตฺถาเรหิ.

๑๐๐. อุ สสฺมึ สโลโป จ.

เส [Pg.82] สตฺถาทฺยนฺตสฺส อุ โหติ สโลโป จ วา. สตฺถุ, สตฺถุโน, สตฺถุสฺส.

‘‘วา นมฺหี’’ติ นมฺหิ อาโร วา. สตฺถารานํ.

‘‘สตฺถุนาตฺตญฺเจ’’ติ นมฺหิ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ วา. ทีเฆสตฺถานํ.

๑๐๑. ‘‘ตโต สฺมิมี’’ติ อารโต สฺมิโน อิ. ‘‘อาโร รสฺสมีกาเร’’ติ อิมฺหิ อารสฺส รสฺโส. สตฺถริ. สตฺถาเรสุ. เอวํ นตฺตาทิ.

๑๐๒. ปิตา [Pg.83] สตฺเถว. ‘‘ปิตาทีนมสิมฺหี’’ติ สิโตญฺเญสุ อารสฺส รสฺโสว วิเสโส. ปิตโร.

นมฺหิ – ปิตูนนฺติปิ โหติ. เอวํ ภาตุปฺปภุตโย.

๑๐๓. อภิภู. รสฺเส-อภิภุโว. โยโลเปอภิภู. เสสํ ภิกฺขูว, รสฺโสว วิเสโส.

๑๐๔. เอวํ [Pg.84] สพฺพญฺญู. ปุพฺเพว โยนํ โนกาโร จ. สพฺพญฺญุโน, สพฺพญฺญู.

๑๐๕. โค.

คาวอิตฺเวว.

‘‘โยสุ เจ’’ติ โคสทฺโทการสฺส อาโว, ‘‘ตโต โยนโม ตุ’’ตีห ตุสทฺเทน โยนํ โอ. คาโว. ตถาลปเน.

๑๐๖. อวมฺหิ จ.

อมฺหิ ปเร โคสทฺโทการสฺส อาวอวา โหนฺติ, จสทฺเทน หินํวชฺชิเตสุ เสเสสุปิ.

๑๐๗. ‘‘อาวสฺสุ วา’’ติ อมฺหิ อาวนฺตสฺส อุตฺตํ วา, คาหฺวํ, คาวํ, ควํ. โย-คาโว. คาเวน, คเวน. โคภิ, โคหิ.

๑๐๘. ‘‘คาว เส’’ติ เส โอสฺส อาโว. คาวสฺส, ควสฺส. ‘‘ตโต น’’มาโท จกาเรน นํอิจฺจสฺส อํ, โอสฺส อโว จ. ควํ.

๑๐๙. ‘‘สุหินาสุ [Pg.85] เจ’’ตีห จกาเรน โคสฺส คุ จ. ทฺวิตฺเต-คุนฺนํ, โคนํ. คาวา, ควา, คาวมฺหา, ควมฺหา, คาวสฺมา, ควสฺมา. โคภิ, โคหิ.

๑๑๐. คาเว, คเว, คาวมฺหิ, ควมฺหิ, คาวสฺมึ, ควสฺมึ. คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

ปุลฺลิงฺคา.

อิตฺถิลิงฺค

๑๑๑. กญฺญา[Pg.86]. สิโลโป.

‘‘อา โฆ’’ติ อิตฺถิยํ อาการสฺส ฆสญฺญา. โย โลเป – กญฺญา. ปกฺเข – กญฺญาโย.

๑๑๒. ‘‘ฆเต เจ’’ติ คสฺส เอ. เห-กญฺเญ. กญฺญา, กญฺญาโย.

๑๑๓. กญฺญํ. กญฺญา, กญฺญาโย.

๑๑๔. อาย เอกวจนสฺเสตฺเวว.

‘‘ฆโต นาทีน’’นฺติ นาเทกวจนานมาโย. กญฺญาย. กญฺญาภิ, กญฺญาหิ.

๑๑๕. กญฺญาย. กญฺญานํ.

๑๑๖. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

ฆเปหิ สฺมิโน ยํ วา โหติ. กญฺญายํ, กญฺญาย. กญฺญาสุ.

๑๑๗. รตฺติ[Pg.87], สิโลโป.

‘‘เต อิตฺถิขฺยา โป’’ติ อิตฺถิยมิวณฺณุวณฺณานํ ปสญฺญา. โยโลปทีฆา. รตฺตี. ปกฺเข – รตฺติโย. ตถาลปเน.

๑๑๘. รตฺตึ, รตฺตี. รตฺติโย.

๑๑๙. เอกวจนสฺส นาทีนนฺตฺเวว.

‘‘ปโต ยา’’ติ นาเทกวจนานํ ยา. รตฺติยา. รตฺตีภิ, รตฺตีหิ.

๑๒๐. รตฺติยา. รตฺตีนํ.

๑๒๑. รตฺติยํ, รตฺติยา. รตฺตีสุ.

๑๒๒. นที[Pg.88]. เสสํ รตฺตีว. อฆตฺตา รสฺโสว วิเสโส.

๑๒๓. ยาคุ รตฺตีว.

๑๒๔. มาตุ, ธีตุ, ทุหิตฺวาทโย ปิเตว.

๑๒๕. ชมฺพู นทีว.

กญฺญอิติ ฐิเต –

อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

อิตฺถิยํ วตฺตมานา อการนฺตโต อาปจฺจโย โหติ. สรโลปปกลฺยาทิ. กญฺญา.

‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติ วชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วจนโต ปจฺจยนฺตสฺสาลิงฺคตฺตา ตทฺธิตาทิสุตฺเต จกาเรน นามมิว กเต – สฺยาทิ. เอวํ อีอินีสุ.

เอวํ อชา, เอฬกา, โกกิลา, อสฺสา, มูสิกา, พลากา, มนฺทา, ชราอิจฺจาทิ.

๑๒๖. อิตฺถิยนฺตฺยธิกาโร.

นทาทิโต วา อี.

อิตฺถิยํ [Pg.89] นทาทิโต วา อนทาทิโต วา อี โหติ. นที, นครี, กุมารี, พฺราหฺมณี, ตรุณี, กุกฺกุฏี, อิตฺถี อิจฺจาทิ.

‘‘มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร’’ติ [Pg.90] อีมฺหิ มาตุลาทฺยนฺตสฺส อาโน. มาตุลานีตฺยาทิ.

อนทาทิโต วา อี. สขี, หตฺถี.

ภวโต โภโต.

อีมฺหิ ภวนฺตสฺส โภโต โหติ. โภตี.

๑๒๗. ‘‘ณ [Pg.91] ว ณิกเณยฺย ณนฺตูหี’’ติ อี. มานวี, นาวิกี, เวนเตยฺยี, โคตมี.

๑๒๘. ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ นฺตุสฺส โต วา. คุณวตี, คุณวนฺตี. ธิติมตี, ธิติมนฺตี.

นฺตสฺส นฺตุพฺยปเทโส. มหตี, มหนฺตี.

๑๒๙. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

ปตฺยาทีหิ [Pg.92] อีการนฺเตหิ จ อิตฺถิยํ อินี โหติ.

‘‘ปติสฺสินีมฺหี’’ติ ปตฺยนฺตสฺส อตฺเต สรโลปาโท ตุกาเรน โลปาภาโว. ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ อิโลโป, ทีโฆ จ. คหปตานี, ภิกฺขุนี, ราชินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ธมฺมจาริณี, ภยทสฺสาวินี, ภุตฺตาวินีตฺยาทิ.

อิตฺถิลิงฺคา.

นปุํสกลิงฺค

๑๓๐. จิตฺต[Pg.93], สิ.

นปุํสเกหิ อโต นิจฺจนฺเตว.

สึ.

อการนฺเตติ นปุํสเกหิ สิสฺส นิจํ อํ โหติ. จิตฺตํ.

โยนํ นิ นปุํสเกหิตฺเวว.

อโต นิจฺจํ.

อการนฺเตหิ น ปุํสเกหิ โยนํ นิจฺจํ นิ โหติ, นิสฺส อา. จิตฺตา. ปกฺเข – โยสฺวาทินา ทีเฆ – จิตฺตานิ.

๑๓๑. คโลเป – เห – จิตฺต. จิตฺตา, จิตฺตานิ.

๑๓๒. จิตฺตํ[Pg.94]. นิสฺส เอ – จิตฺเต, จิตฺตานิ. เสสํ พุทฺโธว.

๑๓๓. มน, สิ, มนํ.

นา วาตฺเวว.

๑๓๔. มโนคณาทิโต สฺมินฺนานมิอา.

มนาทิโต สฺมินฺนานํ อิอา วา โหนฺติ.

ส สเร วาคโม.

วิภตฺยาเทเส สเร ปเร มนาทิโต สาคโม วา โหติ. มนสา.

๑๓๕. สสฺส โจ

มนาทิโต สสฺส โอ โหติ, จสทฺเทน สฺมาสฺส อา จ. มนโส, มนสา.

๑๓๖. มนสิ[Pg.95]. เสสํ จิตฺตํว.

๑๓๗.

มนํ สิรํ อุรํ เตชํ, รชํ โอชํ วยํ ปยํ;

ยสํ ตปํ วจํ เจตํ, เอวมาทิ มโนคโณ.

๑๓๘. คุณวนฺตุ[Pg.96], สิ.

‘‘อํ นปุํสเก’’ติ สิมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อํ. คุณวํ. นฺตุสฺส ตฺเต – คุณวนฺตานิ.

๑๓๙. โยโตญฺญํ ปุเมว. เอวํ คจฺฉํ.

๑๔๐. อฏฺฐิ.

วาตฺเวว.

‘‘โยนนฺนิ นปุํสเกหี’’ติ โยนํ นิ วา. อฏฺฏีนิ. ฌตฺตา โยโลเป – อฏฺฐี. ตถาลปเน.

๑๔๑. อฏฺฐึ, อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี. เสสํ อคฺคีว.

๑๔๒. ทณฺฑี, สิ.

อฆตฺตา รสฺโส, ทณฺฑิ. โยโตญฺญํ ปุเมว.

๑๔๓. อายุ อฏฺฐีว.

นปุํสกลิงฺคา.

ปุมิตฺถิลิงฺค

๑๔๔. ปุมิตฺถิลิงฺคา [Pg.98] – ฆฏ, กฏ, ยฏฺฐิ, มุฏฺฐิ, สินฺธุ, เรณุปฺปภุตโย ทฺวิปท จตุปฺปท ชาติวาจิโน จ.

ยถา – ฆโฏ, อีปจฺจเย-ฆฏี. เอโส ยฏฺฐิ, เอสา ยฏฺฐิจฺจาทิ.

ทฺวิปทชาติวาจิโน ยถา – ขตฺติโย. อาปจฺจเย- ขตฺติยา, สมโณ, อีมฺหิ-สมณีอิจฺจาทิ.

จตุปฺปทชาติวาจิโน ยถา – คโช, อา-คชา, พฺยคฺโฆ, อีมฺหิ - พฺยคฺฆีอิจฺจาทิ.

ปุมนปุํสกลิงฺค

๑๔๕. ปุมนปุํสกลิงฺคา [Pg.100] – ธมฺม, กมฺม, พฺรหฺม, กุสุม สงฺคม, ปทุม, อสฺสม, วิหาร, สรีร, สุวณฺณ, วณฺณ, กหาปณ, ภวน, ภุวน, โยพฺพน, ภุสน, อาสน, สยน, โอทน, อากาส, อุปวาส, มาส, ทิวส, รส, ถล, ผล, รฏฺฐ อมฺพุ, มธฺวาทโย.

อิตฺถินปุํสกลิงฺค

๑๔๖. อิตฺถินปุํสกลิงฺคา – นคร, อจฺจิปฺปมุขา.

สพฺพลิงฺค

๑๔๗. สพฺพลิงฺคา [Pg.101] – ตฏ ปุฏ ปตฺต มณฺฑล กลสา ทโย, นามีกตา, สพฺพนามานิ จ. ยถา – ตโฏ, อีมฺหิ – ตฏี, ตฏมิจฺจาทิ.

นามีกตา ยถา – เทวทตฺโต, อา – เทวทตฺตา เทวทตฺตมิจฺจาทิ.

สพฺพนาม

๑๔๘. สพฺพ[Pg.102], กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, เอก, ย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, ตุมฺห, อมฺห-อิติ สพฺพนามานิ.

สพฺโพ พุทฺโธว. อยํ วิเสโส.

โยตฺเวว.

สพฺพนามการเต ปฐโม.

สพฺพาทีนมการโต [Pg.103] ปโร ปฐโม โย เอตฺตํ ยาติ สพฺเพ.

‘‘ตโย เนว จ สพฺพนาเมหี’’ติ นิเสธา สสฺมาสฺมินฺนํ อาย อา เอ น โหนฺติ. สพฺพสฺส.

สพฺพโต นํ สํสานํ.

สพฺพาทิโต นํอิจฺจสฺส สํสานํ โหนฺติ.

อกาโร เออิตฺเวว.

สพฺพนามานํ นมฺหิ จ.

นมฺหิ สพฺพาทีนมการสฺส เอ โหติ. สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

๑๔๙. อิตฺถิยํ [Pg.104] อา, สพฺพา กญฺญาว. อยํ วิเสโส. วาตฺเวว.

ฆปโต สฺมึสานํ สํสา.

ฆปสญฺญาโต สพฺพาทิโต สฺมึสานํ สํสา วา โหนฺติ.

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ เจ’’ติ สาคโม.

โฆ รสฺสํ.

เอกวจนสํสาสุ โฆ รสฺสํ ยาติ. สพฺพสฺสา, สพฺพาย. สพฺพาสํ, สพฺพาสานํ. สพฺพสฺสํ, สพฺพายํ. สพฺพาสุ.

เนตาหิ สฺมิมายยา.

ฆปญฺญาหิ สพฺพาทีหิ สฺมิโน อาย ยา น โหนฺติ.

๑๕๐. นปุํสเก [Pg.105] – สพฺพํ. สพฺพานิ. เอวํ ทุติยา.

สพฺพาทโย นปุํสเก ตติยาทีสุ สกสกปุมสมา. เอวํ ย - สทฺทนฺตา.

๑๕๑. ปุพฺพปราปเรหิ ตุ สฺมิโน ‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ อนิตฺถิยํ เอ วา. ปุพฺเพ, ปุพฺพสฺมึอิจฺจาทิ.

เอกสทฺโท สงฺขฺยาตุลฺยญฺญาสหายตฺโถ. ยทา สงฺขฺยตฺโถ, ตเทกวจโน, อญฺญตฺถ สพฺพวจโน จ.

ยาทีนมาลปนํ นตฺถิ.

๑๕๒. ต, สิ.

สิมฺหิ สํ อนปุํสกสฺเสตฺเวว.

เอตเตสํ โต.

สิมฺหิ อนปุํสกานํ เอตตอิจฺเจเตสํ ตการสฺส ส โหติ. โส.

ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

ติลิงฺเคสุ [Pg.106] สพฺพาทีนํ ตการสฺส โน วา โหติ. เน, เต. เสสํ สพฺพสมํ, นตฺตํว วิเสโส.

๑๕๓. อิตฺถิยํ – สา, นา, นาโย, ตา, ตาโยอิจฺจาทิ.

วาตฺเวว.

ตโต สสฺส สฺสาย.

ตาเอตาอิมาหิ สสฺส สฺสาโย วา โหติ.

สํสาสฺเวกวจเนสุ อิอิตฺเวว.

ตสฺสา วา.

เอกวจนสํสาสุ ตาสทฺทสฺส อา อิตฺตํ วา ยาติ. ติสฺสาย, ติสฺสา, ตสฺสา, ตาย. ตาสํ, ตาสานํ. ติสฺสํ, ตสฺสํ, ตายํ. ตาสุ.

๑๕๔. นปุํสเก [Pg.107] – ตํอิจฺจาทิ.

๑๕๕. เอโส. เสสํ สพฺพสมํ.

๑๕๖. อิตฺถิยํ – เอสา.

สํสาสฺเวกวจเนสฺเวตฺเวว.

เอติมาสมิ.

เอกวจนสํสาสุ เอตาอิมานมนฺตสฺส อิ โหติ. เอติสฺสาย, เอติสา, เอตาย. เอตาสํ, เอตาสานํ. เอติสฺสํ, เอตสฺสํ, เอตายํ. เอตาสุ. เสสํ สพฺพาว.

๑๕๗. นปุํสเก – เอตํ อิจฺจาทิ.

๑๕๘. อิม, สิ.

‘‘อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี’’ติ อิมสฺส อยํ. สิโลโป. อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

‘‘อนิมิ นามฺหิ เจ’’ติ อิมสฺส อโน, อิมิ จ. อเนน, อิมินา.

‘‘สพฺพสฺสิมสฺเส วา’’ติ สุนํหิสุ เอวา. เอหิ, อิเมหิ. วา สฺมาสสฺมึสํสาสฺวตฺตนฺตฺเวว.

อิมสทฺทสฺส จ.

สสฺมาสฺมึสํสาสุ [Pg.108] อิมสฺส อตฺตํ วา โหติ. อสฺส, อิมสฺส. เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ. อสฺมา, อิมมฺหา, อิมสฺมา. เอหิ, อิเมหิ. อสฺมึ, อิมมฺหิ, อิมสฺมึ. เอสุ, อิเมสุ.

อตฺตปกฺเข – ‘‘น ติเมหิ กตากาเรหี’’ติ สฺมาสฺมินฺนํ มฺหามฺหิ น สิชฺฌนฺเต.

๑๕๙. อิตฺถิยํ – อยํ. เสสํ เอตาว, สํสาสฺวตฺตํว วิเสโส.

๑๖๐. นปุํสเก – สวิภตฺติสฺส วาตฺเวว.

‘‘อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก’’ติ อิมสฺส อิทํ วา. อิทํ, อิมํ อิเม, อิมานิ. เอวํ ทุติยา.

๑๖๑. อมุ[Pg.109], สิ.

วา อนปุํสกสฺส สิมฺหิตฺเวว.

‘‘อมุสฺส โม สํ’’ติ มสฺส โส วา, สิโลโป. อสุ.

‘‘สพฺพโต โก’’ติ สพฺพนามโต กาคโม. ‘‘โส’’ติ โอ, อมุโก, ปกฺเข – อมุ. อมู, อมุโย.

ปุพฺเพว [Pg.110] โยนํ โวกาโร น. อมุํ. อมู, อมุโย. เสสํ ภิกฺขูว สพฺพาทิการิยาญฺญตฺร.

๑๖๒. อิตฺถิยํ – อสุ. เสสํ ยาคุสมํ. วิเสโสยํ – อมุสฺสา, อมุยา. อมูสํ, อมูสานํ. อมุสฺสํ, อมุยํ. อมูสุ.

๑๖๓. นปุํสเก – สวิภตฺติสฺส อํสิสุ นปุํสเกตฺเวว.

‘‘อมุสฺสาทุํ’’ติ อทุํ. อทุํ. อมู, อมูนิ. เอวํ ทุติยา.

๑๖๔. ‘‘เสเสสุ เจ’’ติ สพฺพตฺถ กิสฺส โก. โก, กา, กํ อิจฺจาทิ. ลิงฺคตฺตเย สพฺพสโม.

๑๖๕. ตุมฺห[Pg.112], สิ, อมฺห, สิ.

สวิภตฺติสฺส ตุมฺหมฺหานนฺตฺยธิกาโร.

ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

สิมฺหิ สวิภตฺตีนํ ตุมฺหมฺหานํ ตฺวํ อหํ โหนฺติ. จสทฺเทน ตุมฺหสฺส ตุวํ จ. ตฺวํ, ตุวํ, อหํ. โย – ตุมฺเห.

‘‘มยํ โยมฺหิ ปฐเม’’ติ อมฺหสฺส มยํ โหติ. มยํ.

๑๖๖. ‘‘ตํมมมฺหี’’ติ อมฺหิ ตํ มํ โหนฺติ.

‘‘ตวํ มมญฺจ นวา’’ติ อมฺหิ ตวํ มมญฺจ นวา.

‘‘ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหี’’ติ ตุมฺหสฺส ตุวํ, ตฺวญฺจ. ตํ, ตวํ, ตุวํ, ตฺวํ, มํ, มมํ.

อากนฺตฺเวว.

‘‘วา โยปฺปฐโม’’ติ ทุติยาโยสฺส อากํ วา. ตุมฺหากํ, ตุมฺเห. อมฺหากํ, อมฺเห.

๑๖๗. ‘‘นามฺหิ ตยา มยา’’ติ นามฺหิ ตยา มยา โหนฺติ. ‘‘ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํวา’’ติ ตสฺส ตฺโว วา. ตฺวยา, ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

๑๖๘. ‘‘ตว [Pg.113] มม เส’’ติ เส ตว มม โหนฺติ.

‘‘ตุยฺหํ มยฺหํ เจ’’ติ เส ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

‘‘สสฺสํ’’ติ สสฺส อํ วา.

‘‘อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส’’ติ เส อมฺหสฺส มมํ จ. ตว, ตุยฺหํ, ตุมฺหํ, มม, มยฺหํ, อมฺหํ, มมํ.

‘‘ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ’’ติ นํวจนสฺส อากํ. ตุมฺหากํ, อมฺหากํ. สฺมานาว.

๑๖๙. ‘‘ตุมฺหามฺหานํ ตยิ มยี’’ติ สฺมิมฺหิ ตยิ มยิ โหนฺติ. ตฺเว กเต - ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ. ลิงฺคตฺตเย สมํ.

๑๗๐. นวาตฺเวว.

ปทโต ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐีสุ โวโน.

อตฺถชฺโชตกา วณฺณา ปทํ, ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐี พหุวจเนสุ ปเรสุ ปทสฺมา ปเรสํ สวิภตฺตีนํ ตุมฺหามฺหานํ โวโนการา นวา โหนฺติ.

รกฺขตุ [Pg.114] โว, ปสฺสตุ โน, ททาติ โว, ททาหิ โน, สทฺธา โว, สตฺถา โน.

นวาติ กึ, เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

๑๗๑. ปทโตตฺยธิกาโร.

‘‘เตเมกวจเนสุ เจ’’ติ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจเนสุ เต เม โหนฺติ. ททามิ เต, ททาหิ เม, อิทํ เต, อยํ เม.

‘‘นอมฺหี’’ติ [Pg.115] อมฺหิ นิเสโธ. ปสฺเสถ ตํ, อชินิ มํ.

‘‘วา ตติเย เจ’’ติ ตติเยกวจเน เต เม วา โหนฺติ. กตํ เต ตยา วา. กตํ เม มยา วา.

‘‘พหุวจเนสุ โวโน’’ติ ตติยาพหุวจเนสุ โว โน โหนฺติ. พหุวจเน ปฐเม โยมฺหิ จ. กตํ โว, กตํ โน, คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

สงฺขฺยา

๑๗๒. สงฺขฺยา วุจฺจเต.

เอกสทฺโท สพฺพนาเมสุ วุตฺโต.

๑๗๓. ทฺวาทโย [Pg.117] อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺตา.

สวิภตฺติสฺส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยนฺติ จาธิกาโร.

‘‘โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว เจ’’ติ ทฺวิสฺส ทฺเว โหติ. ทฺเว, ทฺเว, ทฺวีภิ, ทฺวีหิ.

โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ.

นมฺหิ ทฺวาทิโต นการาคโม โหติ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ, ลิงฺคตฺตเย สมํ.

๑๗๔. ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

โยสุ อิตฺถิปุมนปุํสเกสุ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส อาทโย โหนฺติ. ตโย, ตโย, ตีภิ, ตีหิ, ตินฺนํ.

‘‘อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหี’’ติ ติสทฺทโต นํอิจฺจสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ จ. ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

๑๗๕. อิตฺถิยํ-ติสฺโส[Pg.118], ติสฺโส, ตีภิ, ตีหิ.

‘‘โน จา’’โท จกาเรน นมฺหิ สฺสํอาคโม, วคฺคนฺเตติสฺสนํ, ตีสุ.

๑๗๖. นปุํสเก-ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ.

๑๗๗. จตฺตาโร.

‘‘โอสเร เจ’’ตีห จกาเรน โยสุ อุสฺส อุโร. ‘‘ตโต โยนโมตู’’ตีห ตุกาเรน โยนํ โอ. จตุโร. เอวํ ทุติยา. จตูหิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

๑๗๘. อิตฺถิยํ[Pg.119], จตสฺโส, จตสฺโส, จตูหิ. ปุพฺเพว สฺสํอาคโม. ยทาทินา อุสฺส อตฺตํ. จตสฺสนฺนํ, จตูสุ.

๑๗๙. นปุํสเก, จตฺตาริ, จตฺตาริ.

๑๘๐. ‘‘ปญฺจาทีน มกาโร’’ติ โยสุ สวิภตฺติสฺส ปญฺจาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ. ปญฺจ, ปญฺจ.

‘‘ปญฺจาทีน มตฺตํ’’ติ สุนํหิสุ ปญฺจาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ. เอทีฆานมปวาโทยํ. ปญฺจหิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. ลิงฺคตฺตเย สมํ.

๑๘๑. เอวํ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว ทสาทโย อฏฺฐารสนฺตา.

๑๘๒. วีสตฺยาทโย [Pg.120] อานวุติยา อิตฺถิลิงฺคา เอกวจนนฺตา, วีสติ รตฺตีว. เอวํ ตึสติ.

จตฺตาลีสํ ปญฺญาสํ สทฺเทหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ‘‘สพฺพาสมา’’โทตีห อาทิสทฺเทน โลโป, สฏฺฐิ วีสตี ว. เอวํ สตฺตติ อสีติ นวุติ.

สตํ นปุํสกเมกวจนนฺตํ. เอวํ สหสฺสาทิ.

โกฏิ วีสตีว.

๑๘๓. ราสิเภเท [Pg.122] ตุ สพฺพตฺถ พหุวจนมฺปิ. ยถา-ทฺเววีสติโย พุทฺธทนฺตา. ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา. เอวมญฺญตฺร.

เอเสโส เอตนฺติปฺปสิทฺธิ, โลกสฺส โหติ ยตฺถตฺเถสุ.

ถีปุมนปุํสกานิตฺยุจฺจนฺเต, ตานิมานิ โลเกนาตฺถา.

อลิงฺค

๑๘๔. อลิงฺคา วุจฺจนฺเต.

กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

ลิงฺคโต ปญฺจมฺยตฺเถ กฺวจิ โตปฺปจฺจโย โหติ.

‘‘ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย’’ติ โตปฺปภุติทานฺยนฺตานํ วิภตฺติสญฺญา. ตสฺมา ตทนฺตานมฺปิ วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตํ สิทฺธนฺติ น ปุน วิภตฺติ. โจรสฺมา โจรโต. เอวํ ปิติโต, เอตฺถ ‘‘ปิตาทีน มสิมฺหิ’’ ตฺยตฺราสิมฺหิคฺคหเณน โตมฺหิ ปิตาทีนํ อุสฺส อิ.

อิมสฺสิ ถนฺทานิหโตเธสุ จ.

ถํอาทีสุ ปเรสุ อิมสฺส อิ โหติ. อิโต.

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’’ติ โตเถสฺเวตสฺส อตฺตํ วา, อโต, เอตฺโต. ปกฺเข- ‘‘สรโลปา’’ทินา อการโลโป.

‘‘ตฺรโตเถสุ [Pg.126] เจ’’ติ กิสฺส กุ. กุโต.

‘‘กฺวจิ โต’’ติ สุตฺตทฺวิธากรเณน สตฺตมฺยตฺเถ จ โต โหติ, อาทิสฺมึ, อาทิโต.

๑๘๕. ‘‘ตฺรถ [Pg.127] สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี’’ติ สตฺตมฺยตฺเถ ตฺรถปฺปจฺจยา โหนฺติ. สพฺพสฺมึ, สพฺพตฺร, สพฺพตฺถ, ทฺวิตฺตํ. เอวํ อตฺร, อตฺถ. เอตฺถ ‘‘ตฺเร นิจฺจ’’นฺติ ปุพฺเพ เอตสฺส อ. กุตฺร, กุตฺถ.

‘‘เสเสสุ เจ’’ติ กาเทเส-กตฺถ.

๑๘๖. ‘‘กิสฺมา โว เจ’’ติ วปฺปจฺจโย. ‘‘กิสฺส ก เวเจ’’ติ โก, กการาการโลโป. กฺว.

๑๘๗. ‘‘หึ หํ หิญฺจน’’นฺติ กสฺมา หึ อาทิปจฺจยา. ‘‘กุ หึ หํสุ เจ’’ติ กิสฺส กุ. จกาเรน หิญฺจนํ ทาจนํสุ จ. กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ.

๑๘๘. ‘‘ตมฺหา เจ’’ติ หึหํ. ตหึ, ตหํ.

๑๘๙. ‘‘ยโต หึ’’ติ หึ. ยหึ.

๑๙๐. ‘‘อิมสฺมา [Pg.128] หธา เจ’’ติ หธา. อิห, อิธ.

๑๙๑. ‘‘สพฺพโต ธี’’ติ ธิ. สพฺพธิ.

๑๙๒. กาเลตฺยธิกาโร.

‘‘กึสพฺพญฺเญกยกุหิ ทาทาจน’’นฺติ กึ อาทิโต ทา, ทาจนํ จ. กสฺมึ กาเล กทา, กุทาจนํ.

‘‘สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา’’ติ สพฺพสฺส โส วา. สทา, สพฺพทา.

๑๙๓. ‘‘ตมฺหา ทานิ เจ’’ติ ทานิ, ทา จ. ตทานิ, ตทา.

๑๙๔. ยทาทินา อิมสทฺทา, สมานาปเรหิ จ ยถาสงฺขฺยํ ชฺช ชฺชุปฺปจฺจยา, อิม, สมานานํ อ, สา จ. อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ.

๑๙๕. ‘‘อิมสฺมา [Pg.129] รหิธุนาทานิ เจ’’ติ รหฺยาทิปฺปจฺจยา. ‘‘เอต รหิมฺหี’’ติ อิมสฺส เอโต. เอตรหิ.

‘‘อ ธุนามฺหิ เจ’’ติ อิมสฺส อ. อธุนา, อิทานิ.

๑๙๖. โลปํ อิตฺเวว.

สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

เอเตหิ ปรา สพฺพา วิภตฺตี ลุปฺยนฺเต. ตฺวํ อาวุโส, ตุมฺเห อาวุโส.

อุปสคฺคนิปาต

๑๙๗. อุปสคฺคนิปาตา วุจฺจนฺเต.

ป [Pg.130] ปรา นิ นี อุ ทุ สํ วิ อว อนุ ปริ อธิ อภิ ปติ สุ อา อติ อปิ อป อุป เอเต วีสตฺยุปสคฺคา.

จ น ว วา มา หิ ธิ จิ กุ ตุ นุ เจ เร เห สฺเว เว โว โข โน โต ยํ นํ ตํ กึ หนฺท กิร เอว กีว ยาว ตาว วต วถ อถ องฺค อิงฺฆ ตคฺฆ อาม นาม นูน ปุน ปน อาห สห สกฺกา ลพฺภา เหฏฺฐา อารา ทูรา ทิวา นวา วินา นานา อทฺธา มุธา มิจฺฉา ปจฺฉา อาวิ สกฺขิ สจฺจิ สจฺฉิ พหิ ยทิ อิติ กินฺติ อตฺถิ โสตฺถิ ขลุ นนุ กิมุ อสฺสุ ยคฺเฆ สเจ หเว สุเว อเร ปุเร นโม ติโร อโธ อโถ อโห รโห หีโย ภีโย อนฺโต ปาโต สุทํ กลฺลํ เอวํ ธุวํ อลํ หลํ สยํ สายํ สมํ สามํ กามํ ปารํ โอรํ จิรํ หุรํ อหํ สหํ อุจฺจํ นีจํ สกึ สทฺธึ, อถวา อนฺตรา อารกา พาหิรา พหิทฺธา ยาวตา ตาวตา สมนฺตา สามนฺตา อามนฺตา สมฺมุขา จรหิ ตรหิ สมฺปติ อายติ อุปริ ยาวเท ตาวเท ติริยํ สนิกํ สสกฺกํ เอตฺตาวตา ปรมฺมุขา กิตฺตาวตา เอตรหิ อญฺญทตฺถุ เสยฺยถิทํ อปฺเปวนาม ภีโยโสมตฺตาย อิจฺจาทโย นิปาตา.

๑๙๘. สทิสา [Pg.134] เย ติลิงฺเคสุ, สพฺพาสุ จ วิภตฺตีสุ.

วจเนสุ จ สพฺเพสุ, เต นิปาตาติ กิตฺติตา.

ยถา [Pg.135] – อุจฺจํ รุกฺโข, ลตา, ฆรํ วา, อุจฺจํ รุกฺโข. เห รุกฺข, รุกฺขํ, รุกฺเขน, รุกฺขสฺส, รุกฺขสฺมา, รุกฺเข วา อิจฺจาทิ. อุจฺจํ รุกฺโข, รุกฺขา วา อิจฺจาทิ. เอวํ ลตา, ฆรานิ.

๑๙๙.

อุภเยสุ วิภตฺยตฺต -กฺริยเทส สมย ทิสาคุณตฺเถหิ;

สพฺพาปิ ยถาโยคํ,วิภตฺติโยญฺเญหิ ตุปฺปฐมา.

ตํ ยถา – อธิอนฺโตสทฺเทหิ สตฺตมี. สยํสทฺทา ตติยา, ฉฏฺฐี จ. นโมสทฺทา ปฐมา, ทุติยา จ. ปารํสทฺทา สตฺตมี. ทิวาสทฺทา ปฐมา, ทุติยา, สตฺตมี จ. เหฏฺฐาสทฺทา สตฺตมี. อุจฺจํสทฺทา สพฺพาปิ. ปสทฺทา จ จสทฺทา จ ปฐมา, เหสทฺทา อาลปเน ปฐมา. ตถาญฺเญหิปิ.

๒๐๐. อุปสคฺคา [Pg.136] สพฺเพปิ สทฺทนฺตเรน สห ปยุชฺชนฺเต. นิปาตา ตุ เกจิ วิสุมฺปิ. ยถา – ปหาโร, ปหรติ, สา จ โส จ ภาสติ วา กโรติ วา, โสตฺถิตฺยาทิ.

๒๐๑. เอเกกลิงฺคํ [Pg.137] ทฺวิลิงฺคํ, ติลิงฺคํ จาปฺยลิงฺคิกํ.

จตุเธติ นามํ นามํ, นมตฺยตฺถนฺติ กิตฺติตํ.

นามิกํ.

๓. สมาสกณฺฑ

สมาสลกฺขณาทิ

๒๐๒. นามานํ [Pg.138] สมาโส ยุตฺตตฺโถตฺยธิกาโร. สมาโสติ ภินฺนตฺถานํ ปทาน เมกตฺถตา. ยุตฺตตฺโถติ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตฺโถ.

วิภาสาตฺยธิกาตพฺพํ [Pg.142] วากฺยตฺถํ.

กมฺมธารยสมาส

๒๐๓. ‘‘มหนฺโต จ โส วีโร จา’’ติ วากฺเย –

ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

ภินฺนปฺปวตฺตินิมิตฺตา [Pg.143] สทฺทา เอกสฺมึ วตฺถุนิ ปวตฺตา ตุลฺยาธิกรณา, วิเสสนวิเสสสฺสภูตา สมานาธิกรณา ทฺเว ปทา ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส กมฺมธารโย

นาม[Pg.144], อิธ วา สมาสสุตฺตานิ สญฺญาทฺวาเรน สมาสวิธายกานิ.

อคฺคหิตวิเสสนา [Pg.146] พุทฺธิ วิเสสฺสมฺหิ น อุปฺปชฺชตีติ วิเสสนํ ปุพฺพํ โหติ, สมาเสเนว ตุลฺยาธิกรณตฺตสฺส วุตฺตตฺตา ตปฺปกาสนตฺถํ ปยุตฺตา สมาสโต อติริตฺตา จ โส อิจฺเจเต ‘‘วุตฺตฏฺฐานมปฺปโยโค’’ติ ญายา นปฺปยุชฺชนฺเต. เอวมญฺญตฺร.

เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ ปุพฺพุตฺตรปทานํ วิภตฺตี ลุปฺยนฺเต, จกาเรน กฺวจิ น.

ตโต มหนฺต วีร อิติ จ รูปปฺปสงฺเค –

ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

วิภตฺตีสุ [Pg.147] ลุตฺตาสุ สรนฺตสฺส ปุพฺพภูตสฺส, ปรภูตสฺส จ อสฺส สมาสปทสฺส ปกติ โหตีตีห ลุตฺตาการา ปุนานียนฺเต.

ตโต มหนฺต วีรอิติ ฐิเต –

‘‘มหตํ [Pg.149] มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท’’ติ มหนฺตสฺส มหา.

ตทฺธิต สมาส กิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จ.

ตทฺธิตาทโย นามํ อิว ทฏฺฐพฺพา ตเวปฺปภุติปจฺจเย วชฺเชตฺวา.

ตโต [Pg.150] วตฺติจฺฉาย สฺยาทิ. มหาวีโร, มหาวีราอิจฺจาทิ.

๒๐๔. กมฺมธารโย [Pg.152] ทฺวนฺโท จ, ตปฺปุริโส จ ลาภิโน.

ตโย ปรปเท ลิงฺคํ, พหุพฺพีหิ ปทนฺตเร.

๒๐๕. รตฺตา จ สา ปฏี จาติ รตฺตปฏี, มหนฺตี จ สา สทฺธา จาติ มหาสทฺธา. เอตฺถ ‘‘กมฺมธารยสญฺเญ เจ’’ติ ปุพฺพปเท ปุเมว กเต อาอีปจฺจยานํ นิวุตฺติ.

๒๐๖. นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺจาติ นีลุปฺปลํ, สตฺถีว สตฺถิ, สตฺถิ จ สา สามา จาติ สตฺถิสามา. มุขเมว จนฺโท มุขจนฺโท.

วิเสสนวิเสสฺสานํ [Pg.154] ยเถจฺฉตฺตา กฺวจิ วิเสสนํ ปรํ โหติ, ขตฺติยภูโตอิจฺจาทิ, อิจฺฉา จ ยถาตนฺติ.

อุเภ ตปฺปุริส สมาส

๒๐๗. นสทฺทา สิ, ตสฺส โลโป. น สุโร อสุโร.

เอตฺถ กมฺมธารเย กเต – ‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา. ‘‘อตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเส’’ติ นสฺส อ. น อสฺโส อนสฺโส. เอตฺถ ‘‘สเร อน’’ติ นสฺส อน.

๒๐๘. ‘‘นามานํ [Pg.155] สมาโส’’ติ สุตฺเต ทฺวิธากเต อยุตฺตตฺถานมฺปิ กฺวจิ สมาโส. น ปุน เคยฺยา อปุนเคยฺยา คาเถตฺยาทิ. เอตฺถ เคยฺเยน สมฺพนฺโธ น-สทฺโท อยุตฺตตฺเถนาปิ ปุเนน โยควิภาคพลา สมสฺยเต.

ทิคุสมาส

๒๐๙. ตโย [Pg.156] โลกา สมาหฏา ติโลกํ.

เอตฺถ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคู’’ติ กมฺมธารยสฺส ทิคุสญฺญา. ‘ทิคุสฺเสกตฺตํ’’ติ เอกตฺตํ, นปุํสกตฺตญฺจ.

สุทฺธตปฺปุริสสมาส

๒๑๐. ตปฺปุริสา [Pg.157] ตฺเวว.

อมาทโย ปรปเทหิ.

ทุติยนฺตาทโย ปรปเทหิ นาเมหิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส ตปฺปุริโส นาม.

คามํ [Pg.158] คโต คามคโต.

‘‘ปสฺส วาสิฏฺฐ คามํ, คโต ติสฺโส สาวตฺถึ’’ตฺย ตฺรายุตฺตตฺถตาย น สมาโส. ตถา ญฺญตฺร เญยฺยํ.

๒๑๑. รญฺญา [Pg.159] หโต ราชหโต.

กิจฺจนฺเตหิ ภีโย อธิกตฺถวจเน.

ตพฺพ, อนีย, ณฺย, เตยฺย, ริจฺจปฺปจฺจยา กิจฺจา. ถุตินินฺทตฺถมชฺฌาโรปิตตฺถํ วจนํ อธิกตฺถวจนํ. โสณเลยฺโย กูโปอิจฺจาทิ. โสเณหิ ยถา ลิยฺหเต, ตถา ปุณฺณตฺตา ถุติ. เตหิ อุจฺฉิฏฺฐตฺตา นินฺทา จ.

ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, สมาสปเทเนว อุปสิตฺตกฺริยาย กถนา นตฺเถตฺถายุตฺตตฺถตา. อุปสิตฺตสทฺทาปฺปโยโค ปุพฺเพว.

๒๑๒. กรเณ [Pg.160] ตุ-อสินา กลโห อสิกลโห.

๒๑๓. พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธทฺเทยฺยํ, ปรสฺสปทํ, เอตฺถ วิภตฺยโลโป. เอวํ อตฺตโนปทมิจฺจาทิ.

๒๑๔. โจรสฺมา [Pg.161] ภยํ โจรภยํ. เอวํ พทฺธนมุตฺโตจฺจาทิ.

๒๑๕. รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต.

‘‘พฺราหฺมณสฺส กณฺหา ทนฺตา’’ อิจฺจตฺร ทนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฐีติ กณฺเหน สมฺพนฺธาภาวา น สมาโส. ยทา ตุ กณฺหา จ เต ทนฺตา เจติ กมฺมธารโย, ตทา ฉฏฺฐี กณฺหทนฺตาเปกฺขาติ พฺราหฺมณกณฺหทนฺตาติ สมาโส โหเตว.

๒๑๖. ‘‘รญฺโญ [Pg.162] มาคธสฺส ธน’’ นฺตฺยตฺร รญฺโญติ ฉฏฺฐี ธน มเปกฺขเต, น มาคธํ. ราชา เอว มาคธสทฺเทน วุจฺจเตติ เภทาภาวา สมฺพนฺธาภาโวติ ตุลฺยาธิกรเณน มาคเธน สห ราชา น สมสฺยเต. ทฺวิฏฺโฐ หิ สมฺพนฺโธ.

รญฺโญ [Pg.163] อสฺโส ปุริโส เจ’’ ตฺย ตฺร รญฺโญ อสฺโส, รญฺโญ ปุริโส ติ จ ปจฺเจกํ สมฺพนฺธโต สาเปกฺขตา อตฺถีติ น สมาโส. ‘‘อสฺโส จ ปุริโส จา’’ติ ทฺวนฺเท กเต ตุ ราชสฺสปุริสาติ โหเตว, อญฺญานเปกฺขตฺตา.

‘‘รญฺโญ ครุปุตฺโต’’ อิจฺจตฺร ราชาเปกฺขิโนปิ ครุโน

ปุตฺเตน [Pg.164] สห สมาโส, คมกตฺตา. คมกตฺตมฺปิ สมาสสฺส นิพนฺธนํ. ตตฺถ ครุโน ปุตฺโตติ วิคฺคโห, เอวมญฺญตฺร.

๒๑๗. รูเป สญฺญา รูปสญฺญา.

กฺวจิ นินฺทายํ - กูเป มณฺฑูโก วิย กูปมณฺฑูโก. เอวํ นครกาโก อิจฺจาทิ. อตฺโรปมาย นินฺทา คมฺยเต.

อนฺเตวาสิโก ตฺยาโท วิภตฺตฺยโลโป.

พหุพฺพีหิสมาส

๒๑๘. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

อปฺปฐมนฺตาน [Pg.165] มญฺเญสํ ปทานํ อตฺเถสุ ทฺเว วา พหูนิ วา นามานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส พหุพฺพีหิ นาม.

อาคตา สมณา ยํ สา อาคตสมโณ, วิหาโร.

๒๑๙. ชิตานิ [Pg.166] อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย, ภควา. อาหิโต อคฺคิ เยน โส อาหิตคฺคิ. อคฺยาหิโต วาตฺยาโท ยเถจฺฉํ วิเสสนสฺส ปรตา.

๒๒๐. กรเณ ตุ-ฉินฺโน รุกฺโข เยน โส ฉินฺนรุกฺโข, ผรสุ.

๒๒๑. ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส โส ทินฺนสุงฺโก, ราชา.

๒๒๒. นิคฺคตา ชนา ยสฺมา โส นิคฺคตชโน, คาโม.

๒๒๓. ทส [Pg.167] พลานิ ยสฺส โส ทสพโล, ภควา. นตฺถิ สโม ยสฺส โส อสโม. เอตฺถ ‘‘อตฺตนฺนสฺสา’’ติ โยควิภาเคน นสฺส อ.

ปหูตา ชิวฺหา ยสฺส โส ปหูตชิวฺโห, มหนฺตี ปญฺญา ยสฺส โส มหาปญฺโญ. ทฺวีสุ ‘‘อิตฺถิยมฺภาสิตปุมิตฺถีปุมาว เจ’’ติ ปุมฺภาวาติเทสา ปุพฺพุตฺตรปเทสุ อาอีปฺปจฺจยานมภาโว.

๒๒๔. ‘‘กฺวจิ [Pg.169] สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ อนฺตสฺส อตฺตํ. การคฺคหเณน อา อิ จ. อิตฺถิยมิวณฺณนฺตา, ตฺวนฺเตหิ จ กปฺปจฺจโยปิ. ยถา - วิสาลํ อกฺขิ ยสฺส โส วิสาลกฺโข, ปจฺจกฺขธมฺมา, สิโลโป. โสภโน คนฺโธ ยสฺส โส [Pg.171] สุคนฺธิ. พหุกนฺติโก, พหุนทิโก, สมุทฺโท. เอตฺถ ยทาทินา รสฺโส. พหุกตฺตุโก. มตฺตา พหโว มาตงฺคา ยสฺมึ ตํ มตฺตพหุมาตงฺคํ, วนํ.

ตุลฺยาธิกรโณ.

๒๒๕. สุวณฺณสฺส [Pg.172] วิย วณฺโณ ยสฺส โส สุวณฺณวณฺโณ. วชิรํ ปาณิมฺหิ ยสฺส โส วชิรปาณิ. อุรสิ โลมานิ ยสฺส โส อุรสิโลโม. เอตฺถ วิภตฺยโลโป.

‘‘อตฺเถสู’’ติ พหุตฺตคฺคหเณน กฺวจิ ปฐมนฺตานมฺปิ. สห เหตุนา โย วตฺตเต โส สเหตุโก, ‘‘ยทา’’ ทินา สหสฺส โส.

๒๒๖. สตฺต [Pg.173] วา อฏฺฐ วา สตฺตฏฺฐ, มาสา, เอตฺถญฺญปทตฺโถ วา สทฺทสฺสตฺโถ. ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ทิสาย ยํ อนฺตราลํ, สา ทกฺขิณปุพฺพา, ทิสา.

ภินฺนาธิกรโณ.

อปฺปฐมนฺตานนฺติ กึ, เทสิโต พุทฺเธน โย ธมฺโม.

ทฺวนฺทสมาส

๒๒๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

สมุจฺจโย[Pg.177], ติ ปิณฺฑีกรณํ เอกวิภตฺติกานํ นามานํ โย สมุจฺจโย, โส ทฺวนฺโท นาม, อิทํ สุตฺตํ พหุวจนวิสยํ.

จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา. ติฏฺฐนฺติ ตฺยาทิ-

กฺริยาสมฺพนฺธสามญฺญโต [Pg.178] อตฺเถตฺถาเปกตฺถตา, เอวํ นรนาริโย, อกฺขรปทานิ.

๒๒๘. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตุริย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธา วิวิธวิรุทฺธา, สภาคา สทิสา, วิวิธา จ เต สภาคา เจติ วิสภาคา. ยถา ทิคุสมาเส, ตถา ทฺวนฺเท ปาณฺยงฺคตฺถาทีนํ เอกตฺตํ, นปุํสกตฺตญฺจ โหติ.

จกฺขุโสตํ, คีตวาทิตํ, ยุคนงฺคลํ, หตฺถสฺสํ, อสิจมฺมํ, ฑํสมกสํ, โกกาลูกํ.

นามรูปํ[Pg.182], นามํ นมนลกฺขณํ, รูปํ รุปฺปนลกฺขณํ. เอวเมเต ธมฺมา ลกฺขณโต วิวิธา, ปรมตฺถโต สภาคา จ.

อาทิสทฺเทนาญฺญตฺถาปิ[Pg.183]. ยถา - ภินฺนลิงฺคานํ - อิตฺถิปุมํ. ยทาทินา รสฺโส, ทาสิทาสํ, ปตฺตจีวรํ. คงฺคาโสณํ.

สงฺขฺยาปริมาณานํ - ติกจตุกฺกํ.

สิปฺปีนํ - เวณรถการํ.

ลุทฺทกานํ - สากุนฺติก มาควิกํ.

อปฺปาณิชาตีนํ - อารสตฺถิ.

เอกชฺฌายนพฺราหฺมณานํ - กฐกาลาปํ อิจฺจาทิ.

๒๒๙. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

ทฺวนฺเท [Pg.185] รุกฺขาทีนํ เอกตฺตํ นปุํสกตฺตญฺจ วา โหติ.

ธวขทิรํ, ธวขทิรา, มุญฺชปพฺพชํ, มุญฺชปพฺพชา, อเชฬกํ, อเชฬกา, หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณานิ, สาลิยวํ, สาลิยวา.

กาสิโกสลํ [Pg.187] กาสิโกสลา.

อาทิสทฺเทน อญฺเญสุปิ วา. ยถา – นิจฺจวิโรธีนมทฺทพฺพานํ - กุสลากุสลํ, กุสลากุสลานิ.

สกุณีนํ - พกพลากํ, พกพลากา.

พฺยญฺชนานํ - ทธิฆตํ, ทธิฆตานิ.

ทิสานํ - ปุพฺพาปรํ, ปุพฺพาปรา อิจฺจาทิ.

อพฺยยีภาวสมาส

๒๓๐. อธิสทฺทา [Pg.189] สฺมึ, ตสฺส โลโป. อธิสทฺเทน ตุลฺยาธิกรณตฺตา อิตฺถิสทฺทาปิสฺมึ. นิจฺจสมาสตฺตา อาธารภูตายมิตฺถิยนฺติ ปทนฺตเรน วิคฺคโห. อธิ อิตฺถิยนฺติ ฐิเต –

อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

อุปสคฺคาทิปุพฺพโก สทฺโท วิภตฺยตฺถาทีสุ สมาโส โหติ, อพฺยยีภาวสญฺโญ จ.

‘‘โส นปุํสกลิงฺโค’’ติ อพฺยยีภาโว นปุํสกลิงฺโค, ยทาทินา เอกวจโน จ.

‘‘สโร [Pg.191] รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺโส.

อญฺญสฺมา โลโป จ.

อนการนฺตา อพฺยยีภาวา ปรา สพฺพา วิภตฺตี ลุชฺชเร. อธิตฺถิ, วิภตฺตีนมตฺโถ อาธาราทิ.

อิธาธิสทฺโท อาธาเรวตฺตเต, อธิตฺถิอิจฺเจตํ ปทํ อิตฺถิย มิจฺเจตมตฺถํ วทติ.

สมีปํ [Pg.193] นครสฺส อุปนครํ. ‘‘อํวิภตฺตีนมการนฺตพฺยยีภาวา’’ติ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ.

กฺวจีติ กึ. อุปนคเร.

อภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ รสฺโส. อนุปุพฺโพ เถรานํ อนุเถรํ, อนติกฺกมฺม สตฺตึ ยถาสตฺติ.

เย [Pg.195] เย พุฑฺฒา ยถาพุฑฺฒํ, วิจฺฉายํ.

ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ชีวสฺส ยาวชีวํ, อวธารเณ.

อา ปพฺพตา เขตฺตํ อาปพฺพตํ เขตฺตํ, มริยาทายํ, วชฺชมานา สีมา มริยาทา, ปพฺพตํ วินาตฺยตฺโถ.

อา ชลนฺตา สีตํ อาชลนฺตํ สีตํ, อภิวิธิมฺหิ, คยฺหมานา สีมา อภิวิธิ, ชลนฺเตน สเหตฺยตฺโถ.

อาสทฺทโยเค ‘‘ธาตุนามา’’ทินา อปาทานวิธาเนเนว วากฺยมฺปิ สิทฺธํ. ตถาญฺญตฺร.

๒๓๑. ‘‘อุตฺตโม [Pg.197] วีโร ปวีโร’’ อิจฺจาโท ปน ปุพฺพปทตฺถปฺปธานตฺตาภาวาพฺยยีภาวาภาโว กมฺมธารโยเอว. เอวํ วิสิฏฺโฐ ธมฺโม อภิธมฺโม. กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ. เอตฺตฺถ [Pg.198] ‘‘กท กุสฺสา’’ติ สเร กุสฺส กทาเทโส.

อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ, เอตฺถ ‘‘กาปฺปตฺเถสุ จา’’ติ กุสฺส กา, พหุวจเนนาญฺญตฺราปิ กฺวจิ. กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา, เอวมสุราทิ.

ปุพฺพปรูภยมญฺญปทตฺถ - ปฺปธานาพฺยยีภาว สมาโส;

กมฺมธารยก ตปฺปุริสา ทฺเว, ทฺเวนฺโท จ พหุพฺพีหิ จ เญยฺยา.

สมาโส.

๔. ตทฺธิตกณฺฑ

อปจฺจตทฺธิต

๒๓๒. วาณปจฺเจ.

ฉฏฺฐนฺตา [Pg.200] สทฺทา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ วา โหติ. วาติ วากฺยตฺถํ. เณเนวาปจฺจตฺถสฺส วุตฺตตฺตา อปจฺจสทฺทาปฺปโยโค.

‘‘เตสํ วิภตฺยา’’ โท เตสํคหเณน วิภตฺติโลโป. ตโถตฺตรตฺร.

‘‘เตสํ โณ โลปํ’’ติ ปจฺจยานํ ณสฺส โลโป.

‘‘วุทฺธาทิสรสฺส วา สํโยคนฺตสฺส สเณ เจ’’ติ สณกาเร ปเร อสํโยคนฺตสฺสาทิสรสฺส วุทฺธิ.

ตสฺสาปนิยเม –

อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

อการิวณฺณุวณฺณานํ อาเอโอวุทฺธิโย โหนฺติ, จสทฺเทน กฺวจิ น.

สรโลปาทิ, ตทฺธิตตฺตา นามมิว กเต สฺยาทิ.

ตทฺธิตาภิเธยฺยลิงฺค–วิภตฺติวจนา [Pg.202] สิยุํ.

สมูหภาวชา ภีโย, สกตฺเถ ณฺโย นปุํสเก.

ตา ตุตฺถิยํ นิปาตา เต, ธามิถํปจฺจยนฺตกา.

วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ [Pg.203] โปโส วาสิฏฺโฐ, อิตฺถี วาสิฏฺฐี, นปุํสกํ วาสิฏฺฐํ. วิกปฺปวิธานโต ตทฺธิเตน สมาสสฺสาจฺจนฺตํ พาธายา ภาวา วสิฏฺฐา ปจฺจนฺติปิ โหติ.

นปุํสเกน วาปีติ, สทฺทสตฺถวิทู วิทุํ.

๒๓๓. วา [Pg.205] อปจฺเจติ จาธิกาโร.

ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

วจฺฉาทิโต โคตฺตคณโต ณายโน ณาโน จ วา โหติ.

อปจฺจํ ปปุตฺตปฺปภุติ โคตฺตํ. กจฺจสฺสาปจฺจํ กจฺจายโน, กจฺจาโน วา. สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ.

๒๓๔. ‘‘เณยฺโย [Pg.206] กตฺติกาทีหี’’ติ เณยฺโย, วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย วินเตยฺโย วา. น ปกฺเข วุทฺธิ, เณยฺโยติ โยควิภาเคน ‘‘ตสฺส ทียเต’’ ตฺยตฺเถปิ เณยฺโย, ทกฺขิณา ทียเต ยสฺส โส ทกฺขิเณยฺโย.

๒๓๕. อโต ณิ วา.

อการนฺตโต [Pg.207] อปจฺเจ ณิ วา โหติ, ปุน วาสทฺเทน ณิโก, อการนฺตา อนการนฺตา จ โพปิ.

ทกฺขิ, สกฺยปุตฺติโก, มณฺฑพฺโพ, ภาตุพฺโพ. ทฺวิตฺตํ.

๒๓๖. ‘‘ณโว [Pg.208] ปคฺวาทีหี’’ ติ ณโว. มนุโน อปจฺจํ มาณโว.

๒๓๗. ‘‘เณร [Pg.209] วิธวาทิโต’’ติ เณโร, สามเณโร.

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิต

๒๓๘. ‘‘เยน [Pg.210] วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก’’ติ ณิโก. วากาเรน เนกตฺเถเนกปจฺจยา จ. ฆเตน สํสฏฺโฐ ฆาติโก, โอทโน. อุฬูเปน ตรตีติ โอฬูปิโก, อุฬูปิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ.

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. สีเสน วหตีติ สีสิโก, น วุทฺธิ.

อิตฺถิลิงฺคโต เอยฺยโก, ณโก จ. จมฺปายํ ชาโต จมฺเปยฺยโก. เอวํ พาราณเสยฺยโก. ณโก – กุสินารายํ วสตีติ โกสินารโก. ชนปทโต ณโก จ – มคเธสุ วสติ, เตสํ อิสฺสโร วา มาคธโก.

ตชฺชาติยา [Pg.212] วิสิฏฺฐตฺเถ อาชานีโย. อสฺสชาติยา วิสิฏฺโฐ อสฺสาชานีโย. โญ - อคฺคนฺติ ชานิตพฺพํ อคฺคญฺญํ, ทฺวิตฺตํ.

๒๓๙. ตมธีเต เตน กตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

ตํ [Pg.213] อธีเต อิจฺจาทีสฺวตฺเถสุ อาทิสทฺเทน หตาทีสุ จ ณิโก วา โหติ. อภิธมฺมมธีเตติ อาภิธมฺมิโก, อภิธมฺมิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ. วจสา กตํ กมฺมํ วาจสิกํ. เอวํ มานสิกํ, เอตฺถ –

‘‘ส [Pg.214] สเร วาคโม’’ตีหานุวตฺติตาทิสทฺเทน สาคโม.

สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, เอตฺถ- ‘‘มายูนมาคโม ฐาเน’’ติ วการโต ปุพฺเพ โอการาคโม.

สิปฺปนฺติ [Pg.215] คีตาทิกลา, วีณา อสฺส สิปฺปนฺติ เวณิโก, อตฺร วีเณติ วีณาวาทนํ. คนฺโธ อสฺส ภณฺฑนฺติ คนฺธิโก, มเค หนฺตฺวา ชีวตีติ มาควิโก, วการาคโม. ชาเลน หโต ชาลิโก, สุตฺเตน พทฺโธ สุตฺติโก, จาโป อสฺส อายุธนฺติ จาปิโก, วาโต อสฺส อาพาโธ อตฺถีติ วา วาติโก, พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก, วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ.

กุมฺโภ [Pg.217] อสฺส ปริมาณํ, ต มรหติ, เตสํ ราสิ วา กุมฺภิโก. อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก, มคเธสุ วสติ, ชาโตติ วา มาคธิโก อิจฺจาทิ.

๒๔๐. ณ ราคา เตน รตฺตํ ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

เตน [Pg.218] รตฺตํ ตฺยาทฺยตฺเถสุ โณ วา โหติ. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ.

เอวํ [Pg.219] นีลํ ปีตมิจฺจาทิ. น วุทฺธิ, มหิสสฺส อิทํ มาหิสํ, สิงฺคํ.

เอวํ [Pg.220] ราชโปริสํ, เอตฺถ ‘‘อยุวณฺณานญฺจา’’ โท ปุน วุทฺธิคฺคหเณน อุตฺตรปทสฺส วุทฺธิ. มคเธหิ อาคโต, ตตฺร ชาโต, เตสํ อิสฺสโร, เต อสฺส นิวาโสติ วา มาคโธ, กตฺติกาทีหิ ยุตฺโต กตฺติโก, มาโส.

พุทฺโธ [Pg.222] อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. พฺยากรณํ อเวจฺจ อธีเตติ เวยฺยากรโณ. เอตฺถ ‘‘มายูนมา’’ทินา ยการโต ปุพฺเพ เอ อาคโม, ยสฺส ทฺวิตฺตํ. สคเรหิ นิพฺพตฺโต สาคโรอิจฺจาทิ.

๒๔๑. ชาตาทีนมิมิยา จ.

ชาตาทีสุ [Pg.224] อิโม อิโย จ โหติ, จสทฺเทน กิโย จ. ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม, มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย. อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม, อนฺติโย.

เอวํ อนฺธกิโย. ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, ปุตฺติโย. เอวํ กปฺปิโย.

๒๔๒. ‘‘ตทสฺสฏฺฐานมีโย [Pg.225] เจ’’ติ อีโย, จกาเรน หิตาทฺยตฺเถปิ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํ, จงฺกมนสฺส หิตํ จงฺกมนียํ.

๒๔๓. ‘‘อาลุ [Pg.226] ตพฺพหุเล’’ติ อาลุ. อภิชฺฌาพหุโล อภิชฺฌาลุ.

วิเสสตทฺธิต

๒๔๔. วิเสเส ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐา.

อติสยตฺเถ ตราทโย โหนฺติ.

อยเมเตสํ [Pg.227] อติสเยน ปาโปติ ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ วา.

‘‘วุทฺธสฺส [Pg.228] โช อิยิฏฺเฐสู’’ติ วุทฺธสฺส ชาเทเส – ‘‘สรโลปา’’โท ปกติคฺคหเณน ปกตฺยภาวา อิสฺส เอ. เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

เอวํ ‘‘ปสตฺถสฺส โส เจ’’ติ สาเทเส เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

อสฺสตฺถิตทฺธิต

๒๔๕. ‘‘ตทสฺสตฺถีติ [Pg.230] วี เจ’’ติ วี. เมธา อสฺส อตฺถีติ เมธาวี.

๒๔๖. เอวํ [Pg.231] ‘‘ตปาทิโต สี’’ติ สี, ทฺวิตฺตํ, ตปสฺสี.

๒๔๗. ‘‘ทณฺฑาทิโต [Pg.232] อิก อี’’ติ อิโก, อี จ. ทณฺฑิโก, ทณฺฑี.

๒๔๘. ‘‘คุณาทิโต วนฺตู’’ติ วนฺตุ. คุณวา, ปญฺญวา. ยทาทินา รสฺโส.

๒๔๙. ‘‘สตฺยาทีหิ [Pg.233] มนฺตู’’ติ มนฺตุ. สติมา, ภานุมา.

๒๕๐. ‘‘อายุสฺสุการาสฺมนฺตุมฺหี’’ติ [Pg.235] อุสฺส อส. อายสฺมา.

๒๕๑. ‘‘สทฺธาทิโต ณ’’ อิติ โณ. สทฺโธ.

๒๕๒. ‘‘ตปฺปกติวจเน [Pg.236] มโย’’ติ มโย. สุวณฺเณน ปกตํ โสวณฺณมยํ, สุวณฺณมยํ วา. ปกฺเข - ยทาทินา วุทฺธิ.

เอเตสโม โลเป.

วิภตฺติโลเป มนาทีนมนฺตสฺส โอ โหติ. มโนมยํ.

สงฺขฺยาตทฺธิต

๒๕๓. สงฺขฺยาปูรเณ [Pg.237] ตฺยธิกาโร.

‘‘ทฺวิตีหิ ติโย’’ติ ติโย, ‘‘ติเย ทุตาปิ เจ’’ติ ทฺวิตีนํ ทุตา. ทฺวินฺนํ ปูรโณ ทุติโย, เอวํ ตติโย.

๒๕๔. ‘‘จตุจฺเฉหิ ถฐา’’ติ ถฐา. จตุตฺโถ, ฉฏฺโฐ.

๒๕๕. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา.

จตุตฺถ [Pg.238] ทุติย ตติยานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา โหนฺติ.

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ วา, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

๒๕๖. ‘‘สงฺขฺยาปูรเณ [Pg.239] โม’’ติ โม, ปญฺจโม. อิตฺถิยํ ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี.

เอโก จ ทส จาติ ทฺวนฺเท กเต –

ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

สงฺขฺยาเน อุตฺตรปเท ทฺวิเอกอฏฺฐอิจฺเจเตส มนฺตสฺส อา วา โหติ. เอกาทส ปญฺจีว. เอวํ ทฺวาทส.

ยทาทินา ติสฺส เตอาเทเส ‘‘เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โร. เตรส.

๒๕๗. ‘‘จตูปปทสฺส [Pg.241] โลโป ตุตฺตรปทาทิจสฺส จุโจปิ นวา’’ติ จตุสทฺเท ตุสฺส โลโป จสฺส จุ จ. จุทฺทส.

‘‘ทเส โส นิจฺจญฺเจ’’ติ ฉสฺส โสอาเทเส – ‘‘ฬ ทรานํ’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โฬ. โสฬส, อฏฺฐารส.

๒๕๘. ‘‘วีสติ [Pg.242] ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’’ติ ทฺวิสฺส พา. พาวีสติ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทสโม.

๒๕๙. ‘‘เอกาทิโต ทสสฺสี’’ติ อิตฺถิยํ อี. เอกาทสี อิจฺจาทิ.

‘‘ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ เจ’’ติ โก, ทฺเว ปริมาณานิ อสฺเสติ ทฺวิกํ. เอวํ ติกาทิ.

๒๖๐. ‘‘สมูหตฺเถ [Pg.243] กณฺณา’’ติ กณ จ, โณ จ. มนุสฺสานํ สมูโห มานุสฺสโก, มานุสฺโส วา.

เณ กเต – ‘‘ฌลานมิยุวา สเร วา’’ ตีห วากาเรน อิสฺส อยาเทเส – ทฺวยํ, ตยํ. เอวํ ‘‘คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา’’ติ ตา. คามตา, นาครตา.

ภาวตทฺธิต

๒๖๑. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.

ภาวตฺเถ ณฺยตฺตตา โหนฺติ. ตุสทฺเทน ตฺตโน จ. สกตฺถาทีสุปิ ณฺโย, สกตฺเถ ตา จ.

๒๖๒.

โหนฺตฺยสฺมา [Pg.245] สทฺทญาณานิ,ภาโว สา สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ,ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณ.

๒๖๓. ยถา [Pg.246] – จนฺทสฺส ภาโว จนฺทตฺตํ. อิห นามวสา จนฺทสทฺโท จนฺททฺทพฺเพ วตฺตเต, นิมิตฺตสฺส รูปานุคตญฺจ ญาณํ. เอวํ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติวสา. ยทาทินา อีสฺส รสฺเส – ทณฺฑิตฺตนฺติ ทณฺฑทฺทพฺพสมฺพนฺธา. ปาจกตฺตนฺติ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธา. นีลตฺตนฺติ นีลคุณวสา.

เอวํ ณฺยาทีสุปิ ยถาโยคํ เญยฺยํ. ณฺโย.

อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

เย [Pg.247] ปเร อวณฺโณ ลุปฺยเต, จกาเรน อิกาโรปิ.

ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญ ชการตฺต’’นฺติ ยการยุตฺตานํ ตาทีนํ จาทโย, การคฺคหเณน สกปภมาทิโต ปรยการสฺส ปุพฺเพน สห กฺวจิ ปุพฺพรูปญฺจ, ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, โกสลฺลํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ, โปริสฺสํ, เนปกฺกํ, สารุปฺปํ, โอสพฺภํ, โอปมฺมํ.

อาตฺตญฺจ.

อิอุอิจฺเจเตสํ อา โหติ, ริการาคโม จ ฐาเน.

สรโลปาทินา อิโลโป. อิสิโน ภาโว.

อาริสฺสํ[Pg.248]. เอวํ มุทุตา, อรหตา, นฺตสฺส ยทาทินา โลโป.

ปุถุชฺชนตฺตนํ, อกิญฺจนเมว อากิญฺจญฺญํ, กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, เอตฺถ วุทฺธาโท วากาเรน สํโยคนฺตสฺสาปิ วุทฺธิ.

ปทาย [Pg.250] หิตํ ปชฺชํ, ธนายํ สํวตฺตนิกํ ธญฺญํ, สติโต สมฺภูตํ สจฺจํ, อิโลโป, ตีสุ น วุทฺธิ. เทโว เอว เทวตา.

๒๖๔. ‘‘ณ [Pg.251] วิสมาทีหี’’ติ ภาเว โณ. เวสมํ. อุชุโน ภาโว อชฺชวํ. เอตฺถ อุสฺส อาตฺเต ปรูการสฺส ยทาทินา อโว.

๒๖๕. ‘‘รมณียาทิโต [Pg.252] กณฺติ กณ. มานญฺญกํ.

อพฺยยตทฺธิต

๒๖๖. ‘‘วิภาเค [Pg.254] ธา เจ’’ติ ธา, จกาเรน โสปฺปจฺจโย จ. เอเกน วิภาเคน เอกธา, นิปาตตฺตา สิโลโป. ปทวิภาเคน ปทโส.

๒๖๗. ‘‘สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา’’ติ ถา. ตุกาเรน ถตฺตา จ. สพฺโพ ปกาโร, สพฺเพน ปกาเรน วา สพฺพถา. เอวํ อญฺญถตฺตา.

๒๖๘. ‘‘กิมิเมหิ [Pg.255] ถ’’นฺติ ถํ, กาเทเส-กถํ. อิอาเทเส-อิตฺถํ, ถนฺติ โยควิภาเคน ถํ-พหุตฺถํ.

๒๖๙. อมลินํ มลินํ กโรตีตฺยาทฺยตฺเถ-อภูตตพฺภาเว คมฺยมาเน กรภูโยเค สติ นามโต ยทาทินา อีปฺปจฺจโย, มลินีกโรติ เสตํ. อภสฺมโน ภสฺมโน กรณนฺติ ภสฺมีกรณํ กฏฺฐสฺส. อมลิโน มลิโน ภวตีติ มลินีภวติ เสโต. อีปฺปจฺจยนฺโตปิ นิปาโต. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ฆโฏ ภวติ.

กรภูโยเคติ [Pg.256] กึ, อมลิโน มลิโน ชายเต.

อวตฺถาวโตวตฺถยา, ภูตสฺสญฺญาย วตฺถุโน.

ตายาวตฺถาย ภวนํ, อภูตตพฺภวํ วิทุํ.

ตทฺธิโต.