1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် တရားအလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ပါ၏။

---

พาลาวตาร

ဗာလာဝတာရ

---

ปณาม

ပဏာမ

---

[ก]

[က]

---

สพฺพํ นิรุตฺติปถปารคตํ สพุทฺธํ,พุทฺธํ ติโลกติลกํ หตปาปธมฺมํ;

ธมฺมํ วิมุตฺติสุขทํ วิหตาฆสํฆํ,สํฆํ จ นิจฺจมภิวนฺทิย ทกฺขิเณยฺยํ.

သဒ္ဒါကျမ်းဂန် အကုန်အစင် နားလည်တော်မူသော၊ သုံးလောက၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်တော်မူသော၊ ပယ်သတ်အပ်သော စက်ဆုပ်ဖွယ် တရားရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ လွတ်မြောက်ခြင်း ချမ်းသာကို ပေးတတ်သော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော ကိလေသာရှိသော၊ အလှူခံထိုက်သော သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း အမြဲမပြတ် ရှိခိုးပါ၏။

---

[ข]

[ခ]

---

วุทฺธิปฺปตฺโตสฺมิ มุทฺโธ มม วรครโว สีลปญฺญาทิโสเภ,จนฺทาทิจฺเจว สุทฺเธ วรชินฐปิเต สาสนาพฺเภ ปตีเต;

นิสฺสาเยวา ติเปมา ปณมิย สิรสา นิจฺจเมสํ สริตฺวา,ปาทมฺโภเช คุณคฺเค หตทุริตมโล อานุภาเวน ตสฺสา.

သီလ၊ ပညာ စသည်တို့ဖြင့် တင့်တယ်၍၊ လနှင့် နေကဲ့သို့ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော၊ မြတ်စွာဘုရား တည်ထားတော်မူခဲ့သော သာသနာတည်းဟူသော ကောင်းကင်ပြင်၌ ထင်ရှားကျော်စောတော်မူကုန်သော၊ ငါ၏ ရိုသေလေးမြတ်အပ်သော ဆရာသမားတို့၏ ကျေးဇူးကြောင့် အကျွန်ုပ်သည် မိုက်မဲသော်လည်း ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်ရပါ၏။ ထိုဆရာသမားတို့၏ ဂုဏ်အပေါင်း၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ခြေတော်ကြာတို့ကို အမြဲတစေ အောက်မေ့လျက်၊ ဦးခေါင်းဖြင့် ကြည်ညိုစွာ ရှိခိုးခြင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် အကုသိုလ်အညစ်အကြေးတို့သည် ကင်းစင်လွင့်ပျောက်ပါစေသတည်း။

---

[ค]

[ဂ]

---

โปราณ สีหฬ ปทตฺถ วินิจฺฉยญฺจ,สพฺพมฺปิ มาคธนิรุตฺตินยํ ปสตฺถํ;

อญฺญญฺจ เนกวิธ สกฺกต สทฺทสตฺถํ,ปารมฺปราภต มตญฺจ นิสมฺม สมฺมา.

ရှေးဟောင်းသီဟိုဠ်ဘာသာ၏ ပုဒ်အနက် ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းအပ်သော မာဂဓ (ပါဠိ) ဘာသာ သဒ္ဒါနည်းစနစ် အားလုံးကိုလည်းကောင်း၊ အခြား များပြားလှစွာသော သက္ကတ သဒ္ဒါကျမ်းကိုလည်းကောင်း၊ အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာသော အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာ စူးစမ်းလေ့လာဆင်ခြင်၍။

---

[ฆ]

[ဃ]

---

พาลาวตาร วรมาคธ สทฺทสตฺเถ,ทุพฺโพธ เนกปทอตฺถ วินิจฺฉเยน;

อตฺถาย อาธุนิก พาลปรมฺปราย,พาลาวตาร วรคณฺฐิปทํ กริสฺสํ.

မြတ်သော မာဂဓ (ပါဠိ) သဒ္ဒါကျမ်းဖြစ်သော ဗာလာဝတာရကျမ်း၌ ခက်ခဲနက်နဲသော များစွာသော ပုဒ်အနက် ဆုံးဖြတ်ချက်တို့ဖြင့်၊ ယခုခေတ် သစ်လွင်သော တပည့်အစဉ်အဆက်တို့၏ အကျိုးငှာ၊ ဗာလာဝတာရကျမ်း၏ မြတ်သော ဂဏ္ဌိပဒ (ခက်ဆစ်ဖွင့်ကျမ်း) ကို ပြုစုပါအံ့။

---

[ง]

[င]

---

นิจฺจํ เย เมตฺถ พาลา วรหทยยุตา สุฏฺฐุ นิกฺขิตฺตเนตฺตา,ปุณฺเณ นานานยานํ สุรตรุสทิเส ธีรปาสํสิเย เว;

คมฺภีรํ ทุตฺตรํ เต ชินวจนุทธึ ติณฺณถามา ภเวยฺยุํ,ลทฺโธปายา จ จนฺทํ ตทิตรปจุรํ สกฺกตํ โสตุกามา.

မြတ်သော စိတ်နှလုံး ရှိကြကုန်လျက် ဤကျမ်း၌ အမြဲမပြတ် ကောင်းစွာ မျက်စိစိုက်ကြည့်ကာ လေ့လာကြကုန်သော တပည့်သစ်တို့သည်၊ နည်းနာအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြည့်စုံလျက် ကပ္ပရုက္ခနတ်ပင်နှင့်တူသော၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ နက်နဲ၍ ကူးမြောက်ရန် ခဲယဉ်းသော ထိုဘုရားဟော သာသနာတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကို ကူးမြောက်နိုင်စွမ်းသော အစွမ်းရှိကုန်ရာ၏။ ထိုမှတစ်ပါး သက္ကတဘာသာကို ကြားနာလိုကြကုန်သော အခြားသော လူအများတို့သည်လည်း ထိုအတူ နည်းလမ်းကောင်းများကို ရရှိကြကုန်ရာ၏။

---

[จ]

[စ]

---

คนฺถนิปฺผตฺติยา เสส – ทุกฺกรตฺตํ ยถาวโต;

ชานนฺติ กุสลา ธีรา, เนกสตฺถนฺตราทิสุ;

คนฺเถสุ คุณโทสมฺปิ, เตเยว วิทุรา สทา.

ကျမ်းဂန်များ ပြီးမြောက်အောင်မြင်ရန် ခဲယဉ်းလှပုံကို ပညာရှိ လိမ္မာသူတို့သည်သာ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိကြကုန်၏၊ များစွာသော ကျမ်းဂန်အမျိုးမျိုးတို့၌ ရှိသော ဂုဏ်နှင့် အပြစ်ကိုလည်း ထိုပညာရှိတို့သည်သာ အစဉ် သေသေချာချာ သိရှိနားလည်ကြကုန်၏။

---

[ฉ]

[ဆ]

---

ตสฺมา เอตฺถ ปมาทาทิ – โทสเลโส ภเว ยทิ;

โปราณาเจรลทฺธีหิ, วิโลมํ วา ภเวยฺย เจ.

ထို့ကြောင့် ဤကျမ်း၌ မေ့လျော့ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အပြစ်အနည်းငယ်မျှ ရှိခဲ့သော်လည်းကောင်း၊ ရှေးဆရာတို့၏ ဝါဒများနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခဲ့သော်လည်းကောင်း။

---

[ช]

[ဇ]

---

คนฺถนฺตรํ วิคาเหตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ยุตฺติเมว จ คณฺหนฺตุ, หุตฺวา วีมํสพุทฺธิกาติ.

အခြားသော ကျမ်းဂန်များကို နှိုင်းညှိ လေ့လာပြီးလျှင် ဖန်ဖန်ထပ်ထပ် စူးစမ်းဆင်ခြင်ကာ၊ စူးစမ်းတတ်သော ပညာရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ သင့်လျော်သည်ကိုသာ ယူတော်မူကြကုန်လော့။

---

ปณาม

ပဏာမ

---

๑. พุทฺธํ [Pg.1] ติธา ภิวนฺทิตฺวา, พุทฺธมฺพุช วิโลจนํ.

၁. ကြာပွင့်နှင့်တူသော မျက်စိတော် ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို သုံးပါးသော ဒွါရတို့ဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍။

---

พาลาวตารํ ภาสิสฺสํ, พาลานํ พุทฺธิวุทฺธิยา.

ပညာနုကုန်သော သူတို့၏ ဉာဏ်ပညာ တိုးပွားခြင်းအကျိုးငှာ ဗာလာဝတာရကျမ်းကို ပြဆိုပါအံ့။

---

๑. สนฺธิ กณฺฑ

၁. သန္ဓိကဏ္ဍ

---

สญฺญา

သညာ

---

๒. อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสํ.

၂. အက္ခရာတို့သည် 'အ' အစရှိသဖြင့် လေးဆယ့်တစ်လုံး ရှိကုန်၏။

---

อกฺขราปิ [Pg.6] อการาทโย เอกจตฺตาลีสํ สุตฺตนฺโตปการา. ตํ ยถา-อ อา-อิ อี-อุ อู-เอ โอ, ก ข ค ฆ ง, จ ฉ ช ฌ ญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ-อิติ.

သုတ္တန်ကျမ်းဂန်တို့၌ အကျိုးပြုကုန်သော အက္ခရာတို့သည်လည်း 'အ' ကစသော လေးဆယ့်တစ်လုံး ရှိကုန်၏။ ထိုအက္ခရာတို့သည်ကား ဤသို့တည်း - အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ၊ က၊ ခ၊ ဂ၊ ဃ၊ င၊ စ၊ ဆ၊ ဇ၊ ဈ၊ ည၊ ဋ၊ ဌ၊ ဍ၊ ဎ၊ ဏ၊ တ၊ ထ၊ ဒ၊ ဓ၊ န၊ ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ ဘ၊ မ၊ ယ၊ ရ၊ လ၊ ဝ၊ သ၊ ဟ၊ ဠ၊ အံ တို့ဖြစ်ကုန်၏။

---

๓. ตตฺโถทนฺตาสรา อฏฺฐ.

၃. ထိုအက္ခရာတို့တွင် 'ဩ' အဆုံးရှိသော အက္ခရာတို့သည် သရ ရှစ်လုံး မည်ကုန်၏။

---

ตตฺถ [Pg.8] อกฺขเรสุ โอการนฺตา อฏฺฐ สรา นาม. ตตฺเถติ วตฺตเต.

ထိုအက္ခရာတို့တွင် ဩကာရ (ဩ) အဆုံးရှိသော ရှစ်လုံးသော အက္ခရာတို့သည် သရမည်ကုန်၏။ 'တတ္ထ' ဟူသော ပုဒ်သည် လိုက်၏။

---

๔. ลหุมตฺตา ตโย รสฺสา.

၄. ပေါ့ပါးသော အသံအတိုင်းအတာရှိသော သရသုံးလုံးတို့သည် ရဿမည်ကုန်၏။

---

ตตฺถ [Pg.9] สเรสุ ลหุมตฺตา อ, อิ, อุ อิติ ตโย รสฺสา.

ထိုသရတို့တွင် ပေါ့ပါးသော အတိုင်းအတာရှိသော အ၊ ဣ၊ ဥ ဟူသော ဤသုံးလုံးတို့သည် ရဿ မည်ကုန်၏။

---

๕. อญฺเญ ทีฆา.

၅. ထိုမှတစ်ပါး ကြွင်းသော သရတို့သည် ဒီဃမည်ကုန်၏။

---

ตตฺถ [Pg.10] สเรสุ รสฺเสหญฺเญ ทีฆา.

ထိုသရတို့တွင် ရဿတို့မှ တစ်ပါး ကြွင်းကုန်သော သရတို့သည် ဒီဃ မည်ကုန်၏။

---

สํโยคโต ปุพฺเพ เอโอ รสฺสา อิโวจฺจนฺเต, อนนฺตรา พฺยญฺชนา สํโยโค. เอตฺถ, เสยฺโย, โอฏฺโฐ, โสตฺถิ.

သံယုတ် (ဗျည်းဆင့်) ၏ ရှေ့၌ရှိသော 'ဧ' နှင့် 'ဩ' တို့ကို ရဿသရကဲ့သို့ ရွတ်ဆိုအပ်ကုန်၏၊ အကြားမရှိသော ဗျည်းတို့၏ အစုသည် သံယောဂ (သံယုတ်) မည်၏။ သာဓကကား- ဧတ္ထ၊ သေယျော၊ ဩဋ္ဌော၊ သောတ္ထိ တို့တည်း။

---

๖. เสสา พฺยญฺชนา.

၆. ကြွင်းသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။

---

สเร [Pg.12] ฐเปตฺวา เสสา กาทโย นิคฺคหีตนฺตา พฺยญฺชนา.

သရတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကစသော နိဂ္ဂဟိတ်အဆုံးရှိသော ကြွင်းသော အက္ခရာတို့သည် ဗျည်းမည်ကုန်၏။

---

๗. วคฺคา ปญฺจปญฺจโส มนฺตา.

၇. ဗျည်းတို့သည် ငါးလုံးစီ ငါးစုရှိ၍ 'မ' အဆုံးရှိကုန်သည်ဖြစ်ရာ ဝဂ်မည်ကုန်၏။

---

พฺยญฺชนานํ [Pg.13] กาทโย มการนฺตา ปญฺจปญฺจโส อกฺขรวนฺโต วคฺคา.

ဗျည်းတို့တွင် ကစ၍ မအဆုံးရှိသော ငါးလုံးစီ ငါးစုရှိသော အက္ခရာတို့သည် ဝဂ် မည်ကုန်၏။

---

๘. วคฺคานํ [Pg.16] ปฐมทุติยา โส จาโฆโส. ฬนฺตาญฺเญ โฆสา. โฆสาโฆสสญฺญา จ ‘‘ปรสมญฺญา ปโยเค’’ติ สงฺคหีตา. เอวํ ลิงฺค, สพฺพนาม, ปท, อุปสคฺค, นิปาต, ตทฺธิต, อาขฺยาต, กมฺมปฺปวจนียาทิสญฺญา จ.

၈. ဝဂ်တို့၏ ပထမ၊ ဒုတိယအက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ 'သ' အက္ခရာသည်လည်းကောင်း အဃောသမည်၏။ 'ဠ' အဆုံးရှိသော အခြားသော အက္ခရာတို့သည် ဃောသမည်ကုန်၏။ ဃောသ၊ အဃောသ ဟူသော အမည်တို့ကိုလည်းကောင်း 'ပရသမညာ ပယောဂေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ဤနည်းတူ လိင်၊ သဗ္ဗနာမ်၊ ပုဒ်၊ ဥပသာရ်၊ နိပါတ်၊ တဒ္ဓိတ်၊ အာချာတ်၊ ကမ္မပ္ပဝစနီယ အစရှိသော သညာ (အမည်) တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏။

---

๙. อํอิติ นิคฺคหีตํ.

၉. 'အံ' ဟူသော အက္ခရာသည် နိဂ္ဂဟိတ်မည်၏။

---

อํอิติ [Pg.18] อการโต ปรํ โย พินฺทุ สูยเต, ตํ นิคฺคหีตํ นาม.

'အံ' ဟု 'အ' ကာရ၏ နောက်မှ ကြားရသော အစက် (ဝတ်ဆံ) ကို နိဂ္ဂဟိတ် ဟု ခေါ်၏။

---

พินฺทุ [Pg.19] จูฬามณากาโร, นิคฺคหีตนฺติ วุจฺจเต.

ထိပ်ဖူး စုဠာမဏိသဏ္ဌာန်ရှိသော အစက်ကို နိဂ္ဂဟိတဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

---

เกวลสฺสา ปฺปโยคตฺตา, อกาโร สนฺนิธียเต.

ဗျည်းသက်သက်ကို ရွတ်ဆိုရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် အကာရ (အသံ) ကို အနီး၌ ထားအပ်၏။

---

๑๐. อ, กวคฺค, หา กณฺฑชา, อิ, จวคฺค, ยา ตาลุชา, อุ, ปวคฺคา โอฏฺฐชา, ฏวคฺค, ร, ฬา มุทฺธชา, ตวคฺค, ล, สา ทนฺตชา, เอ กณฺฐตาลุโช, โอ กณฺโฐฏฺฐโช, โว ทนฺโตฏฺฐโช.

၁၀. အ၊ ကဝဂ်၊ ဟ-တို့သည် လည်ချောင်းမှ ဖြစ်ကုန်၏ (ကဏ္ဌဇ)။ ဣ၊ စဝဂ်၊ ယ-တို့သည် အာခေါင်မှ ဖြစ်ကုန်၏ (တာလုဇ)။ ဥ၊ ပဝဂ်တို့သည် နှုတ်ခမ်းမှ ဖြစ်ကုန်၏ (ဩဋ္ဌဇ)။ ဋဝဂ်၊ ရ၊ ဠတို့သည် ဦးခေါင်း (သွားဖုံး) မှ ဖြစ်ကုန်၏ (မုဒ္ဓဇ)။ တဝဂ်၊ လ၊ သတို့သည် သွားမှ ဖြစ်ကုန်၏ (ဒန္တဇ)။ ဧသည် လည်ချောင်းနှင့် အာခေါင်မှ ဖြစ်၏ (ကဏ္ဌတာလုဇ)။ ဩသည် လည်ချောင်းနှင့် နှုတ်ခမ်းမှ ဖြစ်၏ (ကဏ္ဌောဋ္ဌဇ)။ ဝသည် သွားနှင့် နှုတ်ခမ်းမှ ဖြစ်၏ (ဒန္တောဋ္ဌဇ)။

---

สญฺญา

သညာ (အမည်သတ်မှတ်ခြင်း)

---

สรสนฺธิ

သရသန္ဓေ

---

๑๑. โลก [Pg.21] อคฺโคอิตฺยสฺมึ – ‘‘ปุพฺพมโธฐิต มสฺสรํ สเรน วิโยชเย’’ติ ปุพฺพพฺยญฺชนํ สรโต ปุถกฺกาตพฺพํ.

၁၁. loka aggo ဟူသော ဤပုဒ်၌ - 'pubbamadhoṭhita massaraṃ sarena viyojaye' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အောက်၌ တည်သော ရှေ့ဗျည်းကို သရမှ ခွဲထုတ်အပ်၏။

---

สรา สเร โลปํ.

သရသည် နောက်သရရှိသော် ကျေခြင်းသို့ ရောက်၏။

---

อนนฺตเร สเร ปเร สรา โลปํ ปปฺโปนฺติ.

အကြားမရှိသော နောက်သရ ကပ်လျက်ရှိသော် ရှေ့သရတို့သည် ကျေခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

---

‘‘นเร [Pg.22] ปรํ ยุตฺเต’’ติ อสฺสโร พฺยญฺชโน ปรกฺขรํ เนตพฺโพ โลกคฺโค.

'Nare paraṃ yutte' ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရမရှိသော ဗျည်းကို နောက်အက္ခရာသို့ ဆောင်အပ်သဖြင့် 'lokaggo' ဟု ဖြစ်၏။

---

สเรตฺยสฺมึ [Pg.24] โอปสิเลสิโก กาสสตฺตมี, ตโต วณฺณกาลพฺยวธาเน การิยํ น โหติ. ยถา-มํ อหา สีติ, ‘‘ปมาทมนุยุญฺชนฺตี’’ตฺยาทิคาถายํ ‘ชนา อปฺปมาท’นฺติ จ. เอวํ สพฺพสนฺธีสุ.

Sare ဟူသော ဤပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် ဥပသိလေသိကသတ္တမီ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အက္ခရာခြားခြင်း၊ ကာလခြားခြင်းရှိသော် သန္ဓေပြုခြင်း မဖြစ်။ ပုံစံအားဖြင့်- 'maṃ ahāsi' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'pamādamanuyuñjanti' အစရှိသော ဂါထာ၌ 'janā appamāda' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ သန္ဓေအားလုံးတို့၌ ဖြစ်၏။

---

อนนฺตรํ ปรสฺส สรสฺส โลปํ วกฺขติ, ตสฺมาเนน ปุพฺพสฺส โลโป ญายติ, เตเนว สตฺตมีนิทฺทิฏฺฐสฺส ปรตาปิ คมฺยเต.

နောက်၌ အကြားမရှိသော နောက်သရကို ချေခြင်းကို ဆိုလတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်ဖြင့် ရှေ့သရ၏ ချေခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော ပုဒ်၏ နောက်၌ရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်း သိအပ်၏။

---

๑๒. สเรตฺยธิกาโร. [Pg.26] ปน อิเม ปน อิเมตีห-สรา โลปํ อิตฺเวว.

၁၂. 'Sare' ဟူသောအပိုင် (အဓိကာရ) သုတ် လိုက်၏။ 'pana ime' 'panime' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'sarā lopaṃ' ဟူသော သုတ်သည် လိုက်၏။

---

วา ปโร อสรูโป.

မတူသော သရ၏ နောက်၌ရှိသော သရသည် ဝါ (အချို့) ကျေ၏။

---

อสมานรูปาสรมฺหา ปโร สโร วา ลุปฺยเต, ปนเม, ปนิเม.

မတူသော သရ၏ နောက်၌ရှိသော နောက်သရသည် ဝါ (အချို့) ကျေ၏။ ပုံစံ- paname၊ panime။

---

๑๓. พนฺธุสฺส [Pg.27] อิว, น อุเปตีตีธ –

၁၃. bandhussa iva, na upeti ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต.

သရကျေလတ်သော် အချို့ မတူသောသရ (အသဝဏ္ဏ) သို့ ရောက်၏။

---

สเร ลุตฺเต ปรสรสฺส กฺวจิ อสวณฺโณ โหตีติ อิ อุ อิจฺเจเตสํ ฐานาสนฺนา เอ โอ. พนฺธุสฺเสว. โนเปติ.

သရကျေလတ်သော် နောက်သရ၏ နေရာ၌ အချို့ မတူသော သရ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ဖြင့် 'ဣ၊ ဥ' ဟူသော ဤသရတို့၏ ဌာနနီးစပ်သော 'ဧ၊ ဩ' ဖြစ်၏။ ပုံစံ- bandhusseva၊ nopeti။

---

๑๔. ตตฺร [Pg.29] อยํ, ยานิ อิธ, พหุ อุปการํ, สทฺธา อิธ, ตถา อุปมนฺตฺเยตสฺมึ –

၁၄. tatra ayaṃ, yāni idha, bahu upakāraṃ, saddhā idha, tathā upamaṃ ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

ทีฆํ.

ဒီဃ (အသံရှည်ပြုခြင်း) ဖြစ်၏။

---

สเร ลุตฺเต ปโร สโร กฺวจิ ฐานาสนฺนํ ทีฆํ ยาติ. ตตฺรายํ, ยานีธ, พหูปการํ, สทฺธีธ, ตถูปมํ.

သရကျေလတ်သော် နောက်သရသည် အချို့ ဌာနနီးစပ်သော ဒီဃ (အသံရှည်) သို့ ရောက်၏။ ပုံစံ- tatrāyaṃ၊ yānīdha၊ bahūpakāraṃ၊ saddhīdha၊ tathūpamaṃ။

---

๑๕. กึสุ อิเธตฺยตฺร –

၁၅. kiṃsu idha ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

ปุพฺโพ จ.

ရှေ့သရသည်လည်း (ဒီဃသို့ ရောက်၏)။

---

สเร ลุตฺเต ปุพฺโพ จ กฺวจิ ทีฆํ ยาติ. กึ สูธ.

သရကျေလတ်သော် ရှေ့သရသည်လည်း အချို့ ဒီဃ (အသံရှည်) သို့ ရောက်၏။ ပုံစံ- kiṃ sūdha။

---

๑๖. เต [Pg.30] อชฺช, เต อหํเตตฺถ –

၁၆. te ajja, te ahaṃ ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

ยเมทนฺตสฺสาเทโส.

နောက်သရရှိသော် အဆုံးဖြစ်သော ဧကာရ၏ နေရာ၌ ယကာရ အာဒေသဖြစ်၏။

---

สเร ปเร อนฺตสฺส เอการสฺส กฺวจิ โย อาเทโส โหติ, ตฺยชฺช, ‘‘ทีฆ’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ ทีโฆ, ตฺยาหํ.

နောက်သရရှိသော် အဆုံးဖြစ်သော ဧကာရ၏ နေရာ၌ အချို့ ယကာရ အာဒေသဖြစ်၏။ ပုံစံ- tyajja။ 'Dīgha' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဗျည်းနောက်ရှိသော် အချို့ ဒီဃဖြစ်၏၊ ပုံစံ- tyāhaṃ။

---

กฺวจีติ กึ. เนตฺถ.

kvaci ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြုသောနေရာလည်း ရှိသောကြောင့်တည်း)။ ပုံစံ- nettha။

---

๑๗. โส [Pg.33] อสฺส, อนุ เอติตฺเยตฺถ –

၁၇. so assa, anu eti ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

วโมทุทนฺตานํ.

ဩကာရနှင့် ဥကာရ အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့၏ 'ဝ' အာဒေသဖြစ်၏။

---

สเร ปเร อนฺโต การุการานํ กฺวจิ โว อาเทโส โหติ. สฺวสฺส, อนฺเวติ.

နောက်သရရှိသော် အဆုံးဖြစ်သော ဩကာရနှင့် ဥကာရတို့၏ နေရာ၌ အချို့ ဝကာရ အာဒေသဖြစ်၏။ ပုံစံ- svassa၊ anveti။

---

กฺวจีติ กึ. ตยสฺสุ, สเมตายสฺมา.

kvaci ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြုသောနေရာလည်း ရှိသောကြောင့်တည်း)။ ပုံစံ- tayassu၊ sametāyasmā။

---

๑๘. อิธ [Pg.34] อหํ ตีธ –

၁၈. idha ahaṃ ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

โท ธสฺส จ.

ဓကာရ၏ နေရာ၌ ဒကာရဖြစ်၏။

---

สเร ปเร ธสฺส กฺวจิ โท โหติ. ทีเฆ – อิทาหํ. กฺวจีติ กึ. อิเธว. จกาเรน พฺยญฺชเนปิ, อิธ ภิกฺขเว.

နောက်သရရှိသော် ဓကာရ၏ နေရာ၌ အချို့ ဒကာရဖြစ်၏။ ဒီဃပြုသော်- idāhaṃ ဖြစ်၏။ kvaci ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ပုံစံ- idheva (၌ မဖြစ်)။ စသဒ္ဒါဖြင့် ဗျည်းနောက်ရှိသော်လည်း ဖြစ်၏၊ ပုံစံ- idha bhikkhave။

---

๑๙. ปติ อนฺตุํ, วุตฺติ อสฺเสตีห –

၁၉. pati antuṃ, vutti assa ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

อิวณฺโณ ยนฺนวา.

ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ) သည် နောက်သရရှိသော် 'ယ' အာဒေသ ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။

---

สเร ปเร อิวณฺณสฺส โย นวา โหติ. กต ยการสฺส ติสฺส ‘‘สพฺโพ จนฺตี’’ติ กฺวจิ จาเทเส ‘‘ปรทฺเวภาโว ฐาเน’’ติ สรโต ปรพฺยญฺชนสฺส ฐานาสนฺนวสา ทฺวิตฺตํ. ปจฺจนฺตํ, วุตฺยสฺส.

နောက်သရရှိသော် ဣဝဏ္ဏ၏ နေရာ၌ 'ယ' အာဒေသသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ 'ယ'ကာရ ပြုပြီးသော 'တိ' သဒ္ဒါအား 'sabbo canti' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အချို့ 'စ' အာဒေသပြုရာ၌ 'paradvebhāvo ṭhāne' ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရ၏နောက်ရှိသော ဗျည်းကို ဌာနနီးစပ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် ဒွိတ္တ (ကပ်လျက်နှစ်လုံးဆင့်) ပြု၏။ ပုံစံ- paccantaṃ၊ vutyassa။

---

นวาติ กึ. ปฏคฺคิ,

navā (ဝါ) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြုသောနေရာလည်း ရှိသောကြောင့်တည်း)။ ပုံစံ- paṭaggi။

---

เอตฺถ ‘‘กฺวจิ ปฏิ ปติสฺเส’’ติ ปติสฺส ปฏิ, วณฺณคฺคหณํ สพฺพตฺถ รสฺสทีฆ สงฺคหณตฺถํ.

ဤနေရာ၌ 'kvaci paṭi patissa' ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'pati' ၏ နေရာ၌ 'paṭi' ဖြစ်၏။ 'ဝဏ္ဏ' (vaṇṇa) ဟု ယူခြင်းသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ရဿနှင့် ဒီဃ နှစ်မျိုးလုံးကို သိမ်းကျုံးယူရန် ဖြစ်၏။

---

๒๐. ยถา [Pg.36] เอเวตีห –

၂၀. yathā eva ဟူသော ဤနေရာ၌ -

---

เอวาทิสฺส ริ ปุพฺโพ จ รสฺโส.

ဧဝစသော သဒ္ဒါတို့၏ အစဖြစ်သော ဧကာရသည် (သရ၏နောက်၌) ရိသို့ ရောက်၏၊ ရှေ့သရသည်လည်း ရဿဖြစ်၏။

---

สรโต ปรสฺส เอวสฺสาทิเอกาโร ริตฺตํ นวา ยาติ. ปุพฺโพ จ ฐานาสนฺนํ รสฺสํ. ยถริว. ยเถว.

သရ၏နောက်၌ရှိသော ဧဝစသော သဒ္ဒါတို့၏ အစဖြစ်သော ဧကာရသည် ရိအဖြစ်သို့ ဝါ (အချို့) ရောက်၏။ ရှေ့သရသည်လည်း ဌာန်ချင်းနီးစပ်သော ရဿသို့ ရောက်၏။ (ပုံစံ) Yathariva။ Yatheva။

---

๒๑. น [Pg.37] อิมสฺส, ติ องฺคิกํ, ลหุ เอสฺสติ, อตฺถ อตฺถํ, อิโต อายติ, ตสฺมา อิห, สพฺภิ เอว, ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอวตีห วา ตฺเวว –

၂၁. Na imassa၊ ti aṅgikaṃ၊ lahu essati၊ attha atthaṃ၊ ito āyati၊ tasmā iha၊ sabbhi eva၊ cha abhiññā၊ putha eva၊ pā eva ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ 'ဝါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တု' ဟူ၍လည်းကောင်း အနုဝတ္တနဆွဲယူအပ်၏။

---

ย ว ม ท น ต ร ฬา จาคมา.

သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ယ၊ ဝ၊ မ၊ ဒ၊ န၊ တ၊ ရ၊ ဠ အက္ခရာတို့သည်လည်းကောင်း၊ စကာရဖြင့် ဂအက္ခရာသည်လည်းကောင်း အာဂုံ ဖြစ်ကုန်၏။

---

สเร ปเร ยาทโย อาคมา วา โหนฺติ, จกาเรน โค จ. นยิมสฺส, ติวงฺคิกํ, ลหุเมสฺสติ, อตฺตทตฺถํ, อิโตนายติ, ตสฺมาติห, สพฺภิเรว, ฉฬภิญา, ปุถเคว, ‘‘รสฺส’’นฺติ พฺยญฺชเน ปเร กฺวจิ รสฺโส. ปเคว.

သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ယအစရှိသော အက္ခရာတို့သည် ဝါ (အချို့) အာဂုံ ဖြစ်ကုန်၏၊ စကာရဖြင့် ဂအာဂုံသည်လည်း ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) Nayimassa၊ tivaṅgikaṃ၊ lahumessati၊ attadatthaṃ၊ itonāyati၊ tasmātiha၊ sabbhireva၊ chaḷabhiññā၊ puthageva။ 'ရဿ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဗျည်းနောက်၌ရှိသော် အချို့နေရာ၌ ရဿဖြစ်၏။ Pageva။

---

วาติ กึ. ฉ อภิญฺญา, ปุถ เอว, ปา เอว.

'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (အာဂုံမလာသော ပုံစံများမှာ-) Cha abhiññā၊ putha eva၊ pā eva တို့ ဖြစ်သည်။

---

เอตฺถ ‘‘สเร กฺวจี’’ติ สรานํ ปกติ โหติ, สสฺสรูปเมว, น วิกาโรตฺยตฺโถ.

ဤ၌ 'သရေ ကွစိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရတို့၏ ပကတိ (မူလအတိုင်း) ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ မိမိ၏ သရပုံသဏ္ဌာန်အတိုင်းသာ ဖြစ်၍ ဝိကာရ (ပြောင်းလဲခြင်း) မရှိဟု ဆိုလိုသည်။

---

๒๒. อภิ [Pg.39] อุคฺคโตตฺยตฺร –

၂၂. Abhi uggato ဟူသော ဤပုဒ်၌ -

---

‘‘อพฺโภ อภี’’ติ อภิสฺส อพฺโภ. อพฺภุคฺคโต.

'အဗ္ဘော အဘိ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'အဘိ' ၏ အစဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းသည် 'အဗ္ဘ' အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ Abbhuggato။

---

สรสนฺธิ

သရသန္ဓိ ပြီး၏။

---

พฺยญฺชนสนฺธิ

ဗျည်းသန္ဓိ။

---

๒๓. พฺยญฺชเนตฺยธิกาโร. กฺวจีตฺเวว. โส ภิกฺขุ, กจฺจิ นุ ตฺวํ, ชาเนม ตนฺตีห –

၂၃. 'ဗျဉ္ဇနေ' ဟူသော ပုဒ်သည် အခွင့်ဆွဲယူအပ်သော အဓိကာရပုဒ် ဖြစ်၏။ 'ကွစိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆွဲယူအပ်၏။ So bhikkhu၊ kacci nu tvaṃ၊ jānema taṃ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ -

---

โลปญฺจ ตตฺรากาโร.

ဗျည်းနောက်၌ရှိသော် သရတို့၏ အချို့ လောပ (ချေခြင်း) လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသရချေရာ အရပ်၌ အကာရအာဂုံ ဖြစ်၏။ စကာရဖြင့် ဩကာရ၊ ဥကာရတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

พฺยญฺชเน ปเร สรานํ กฺวจิ โลโปโหติ, ตตฺร ลุตฺเต ฐาเน อการาคโม, จกาเรน โอการุการาปิ. สภิกฺขุ กจฺจิโน ตฺวํ, ชาเนมุ ตํ.

ဗျည်းနောက်၌ရှိသော် သရတို့၏ အချို့ လောပ (ချေခြင်း) ဖြစ်၏၊ ထိုသရချေရာ အရပ်၌ အကာရအာဂုံ ဖြစ်၏၊ စကာရဖြင့် ဩကာရ၊ ဥကာရတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ) Sabhikkhu၊ kaccino tvaṃ၊ jānemu taṃ။

---

กฺวจีติ กึ, โสมุนิ.

'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြောင်းလဲသော ပုံစံမှာ-) Somuni။

---

๒๔. อุโฆโส[Pg.40], อาขาตนฺตีห – ทฺเวภาเว ฐาเน อิตฺเวว.

၂၄. Ughoso၊ ākhātaṃ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ - ဒွေးဘော် ဖြစ်ထိုက်သော အရပ်၌ သာလျှင် (ဟု အနုဝတ္တနဆွဲယူအပ်၏)။

---

วคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมา.

ဝဂ်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဃောသ၊ အဃောသတို့၏ ဒွေးဘော်ဖြစ်ရာ၌ (စတုတ္ထ၊ ဒုတိယ အက္ခရာတို့၏ ရှေ့၌) တတိယနှင့် ပထမအက္ခရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

---

วคฺเค โฆสาโฆสานํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติยปฐมา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ ยุตฺเต ฐาเน, อุคฺโฆโส, รสฺเส อกฺขาตํ.

ဝဂ်၌ ဖြစ်ကုန်သော စတုတ္ထ၊ ဒုတိယဖြစ်သော ဃောသ၊ အဃောသ အက္ခရာတို့၏ အရပ်၌ ထိုဝဂ်၌ရှိသော တတိယနှင့် ပထမ အက္ခရာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ) Ugghoso၊ rasse akkhātaṃ။

---

๒๕. ปร [Pg.41] สหสฺสํ, อติปฺปโขตีห – ‘‘กฺวจิ โอ พฺยญฺชเน’’ติ โอการาคโม. ปโรสหสฺสํ. คาคเม จ, อติปฺปโคโข.

၂၅. Para sahassaṃ၊ atippakho ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ - 'ကွစိ ဩ ဗျဉ္ဇနေ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဩကာရအာဂုံ ဖြစ်၏။ Parosahassaṃ။ ဂအာဂုံလည်း ဖြစ်သော် - atippagokho။

---

๒๖. อว นทฺธาตฺยตฺร – ‘‘โอ อวสฺเส’’ติ กฺวจิ อวสฺส โอ. โอนทฺธา.

၂၆. Ava naddhā ဟူသော ဤပုဒ်၌ - 'ဩ အဝဿ' ဟူသော သုတ်ဖြင့် အချို့ အရပ်၌ 'အဝ' ၏ အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းသည် ဩကာရ ဖြစ်၏။ Onaddhā။

---

กฺวจีติ กึ. อวสุสฺสตุ.

'ကွစိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြောင်းလဲသော ပုံစံမှာ-) Avasussatu။

---

พฺยญฺชนสนฺธิ.

ဗျည်းသန္ဓိ ပြီး၏။

---

นิคฺคหีตสนฺธิ

နိဂ္ဂဟိတ်သန္ဓိ။

---

๒๗. นิคฺคหีตนฺตฺยธิกาโร[Pg.42]. กึ กโต, สํ ชาโต, สํ ฐิโต, ตํ ธนํ, ตํ มิตฺตนฺติห –

၂၇. 'နိဂ္ဂဟီတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အခွင့်ဆွဲယူအပ်သော အဓိကာရပုဒ် ဖြစ်၏။ Kiṃ kato၊ saṃ jāto၊ saṃ ṭhito၊ taṃ dhanaṃ၊ taṃ mittaṃ ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ -

---

วคฺคนฺตํ วา วคฺเค.

ဝဂ်ဗျည်းသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဖြစ်သော ဗျည်း (ဝဂ္ဂန္တ) သို့ ဝါ (အချို့) ရောက်၏။

---

วคฺคพฺยญฺชเน ปเร พินฺทุสฺส ตพฺพคฺคนฺโต วา โหติ. กิงฺกโต, สญฺชาโต, สณฺฐิโต, ตนฺธนํ, ตมฺมิตฺตํ.

ဝဂ်ဗျည်းသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) ၏ ထိုဝဂ်၏ အဆုံးဗျည်း ဖြစ်ခြင်းသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) Kiṅkato၊ sañjāto၊ saṇṭhito၊ tandhanaṃ၊ tammittaṃ။

---

วาติ กึ. น ตํ กมฺมํ.

'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြောင်းလဲသော ပုံစံမှာ-) Na taṃ kammaṃ။

---

วากาเรเนว เล โล จ. ปุลฺลิงฺคํ.

ဝါကာရဖြင့်လျှင် လကာရနောက်၌ရှိသော် လကာရသို့ ရောက်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ (ပုံစံ) Pulliṅgaṃ။

---

๒๘. วาตฺยธิกาโร[Pg.43]. เอวํ อสฺส, เอตํ อโวเจตีห –

၂၈. 'ဝါ' ဟူသော ပုဒ်သည် အခွင့်ဆွဲယူအပ်သော အဓိကာရပုဒ် ဖြစ်၏။ Evaṃ assa၊ etaṃ avoca ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ -

---

มทา สเร.

သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် မကာရ၊ ဒကာရတို့သို့ ဝါ (အချို့) ရောက်ကုန်၏။

---

สเร ปเร พินฺทุโน ม ทา วา โหนฺติ. เอวมสฺส, เอตทโวจ.

သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) ၏ မကာရ၊ ဒကာရတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ) Evamassa၊ etadavoca။

---

วาติ กึ. มํ อชินิ.

'ဝါ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (မပြောင်းလဲသော ပုံစံမှာ-) Maṃ ajini။

---

๒๙. ตํ เอว, ตํ หีตีห –

၂၉. Taṃ eva၊ taṃ hi ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ -

---

เอเหญํ.

ဧကာရသည်လည်းကောင်း၊ ဟေကာရသည်လည်းကောင်း နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ်သည် ဉကာရသို့ ဝါ (အချို့) ရောက်၏။

---

เอกาเร, เห จ ปเร พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – ตญฺเญว, ตเมว. ตญฺหิ, ตํ หิ.

ဧကာရနှင့် ဟေကာရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) ၏ ဉကာရသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဒွေးဘော်ရှိသော် - taññeva၊ (ဒွေးဘော်မရှိသော်-) tameva။ tañhi၊ (မပြောင်းလဲသော်-) taṃ hi။

---

๓๐. สํโยโคตีห –

၃၀. Saṃyogo ဟူသော ဤပုဒ်၌ -

---

สเย จ.

ယကာရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ထိုယကာရနှင့်တကွ နိဂ္ဂဟိတ်သည် ဉကာရသို့ ဝါ (အချို့) ရောက်၏။

---

ยกาเร ปเร เตน สห พินฺทุโน โญ วา โหติ. ทฺวิตฺเต – สญฺโญโค, สํโยโค.

ယကာရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် ထိုယကာရနှင့်တကွ နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) ၏ ဉကာရသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဒွေးဘော်ရှိသော် - saññogo၊ (ဒွေးဘော်မရှိသော်-) saṃyogo။

---

๓๑. จกฺขุ อนิจฺจํ, อว สิโรตีห - อาคโม, กฺวจิตฺเวว.

၃၁. Cakkhu aniccaṃ၊ ava siro ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌ - အာဂုံသည် ဖြစ်၏၊ 'ကွစိ' ဟူ၍သာလျှင် ဆွဲယူအပ်၏။

---

นิคฺคหีตญฺจ.

နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) သည်လည်း အာဂုံ ဖြစ်၏။

---

สเร, พฺยญฺชเน วา ปเร กฺวจิ พินฺทฺวาคโม โหติ. จกฺขุํอนิจฺจํ, อวํสิโร.

သရ သို့မဟုတ် ဗျည်း နောက်၌ ရှိသော် အချို့သော နေရာ၌ နိဂ္ဂဟိတ် (ဗိန္ဒု) အာဂမ် သက်သည်။ Cakkhuṃaniccaṃ, avaṃsiro။

---

๓๒. วิทูนํ [Pg.44] อคฺคํ, ตาสํ อหํตีห –

၃၂. Vidūnaṃ aggaṃ, tāsaṃ ahaṃ ဟူသော ဤ သာဓက၌ -

---

‘‘กฺวจิ โลปํ’’ติ สเร พินฺทุโลโป, วิทูนคฺคํ. ทีเฆตาสาหํ.

‘Kvaci lopaṃ’ သုတ်ဖြင့် သရနောက်၌ နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေ၍ ‘vidūnaggaṃ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘tāsāhaṃ’ ၌ သရကို ဒီဃပြု၏။

---

๓๓. พุทฺธานํ สาสนํ, สํ ราโคตีห –

၃၃. Buddhānaṃ sāsanaṃ, saṃ rāgo ဟူသော ဤ သာဓက၌ -

---

‘‘พฺยญฺชเน เจ’’ติ พินฺทุโลโป, พุทฺธานสาสนํ. ทีเฆสาราโค.

‘Byañjane ce’ သုတ်ဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေ၍ ‘buddhānasāsanaṃ’ ဟု ဖြစ်၏။ ‘sārāgo’ ၌ သရကို ဒီဃပြု၏။

---

๓๔. พีชํ อิเวตีห –

၃၄. Bījaṃ iva ဟူသော ဤ သာဓက၌ -

---

ปโร วา สโร.

နောက်သရကိုလည်း (အချို့သော နေရာ၌) ချေရ၏။

---

พินฺทุโต ปโร สโร วา ลุปฺยเต, พีชํว.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ နောက်၌ရှိသော သရကိုလည်း ချေရ၏၊ ‘bījaṃva’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๓๕. เอวํ อสฺเสตีห –

၃၅. Evaṃ assa ဟူသော ဤ သာဓက၌ -

---

พฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโค.

ဗျည်းသည်လည်း ပူးတွဲခြင်း (သံယုတ်) မရှိသည် ဖြစ်၏။

---

พินฺทุโต ปเร สเร ลุตฺเต สํโยโค พฺยญฺชโน วินฏฺฐสํโยโค โหตีติ ปุพฺพสโลโป. เอวํส.

နိဂ္ဂဟိတ်၏ နောက်၌ရှိသော သရကို ချေအပ်သော် သံယုတ်ဗျည်းသည် ပျက်စီးသော သံယုတ်ရှိသည် ဖြစ်၏ ဟု ရှေ့သရကို ချေ၏။ ‘evaṃsa’ ဟု ဖြစ်၏။

---

นิคฺคหีตสนฺธิ.

နိဂ္ဂဟိတ်သန္ဓိ ပြီး၏။

---

โวมิสฺสก สนฺธี

ဝေါမိဿကသန္ဓိ။

---

๓๖. อนุปทิฏฺฐานํ วุตฺตโยคโต.

၃၆. မပြအပ်သေးသော သန္ဓိတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။

---

อิธานิทฺทิฏฺฐา [Pg.45] สนฺธโย วุตฺตานุสาเรน เญ ยฺยา, ยถา – ยทิ เอวํ, โพธิ องฺคาตีห – ยาเทเส อิมินา สุตฺเตน ทยการสํโยคสฺส โช, ธยการสํโยคสฺส โฌ, ทฺวิตฺเต – ยชฺเชวํ, โพชฺฌงฺคา.

ဤကျမ်း၌ မပြအပ်သေးသော သန္ဓိတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်ကုန်၏။ သာဓကအားဖြင့် - yadi evaṃ, bodhi aṅga ဟူသော ဤ သာဓကတို့၌ - ယအက္ခရာပြုရာတွင် ဤသုတ်ဖြင့် ‘ဒယ’ သံယုတ်ကို ‘ဇ’၊ ‘ဓယ’ သံယုတ်ကို ‘ဈ’ ပြု၍၊ ဒွိဖော်ပြုသော် ‘yajjevaṃ’, ‘bojjhaṅgā’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

---

๓๗. อสทิสสํโยเค [Pg.46] เอกสรูปตา จ.

၃၇. မတူသော သံယုတ်တို့၌ တူညီသော ရုပ်ရှိသည်၏ အဖြစ်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

---

ปริ เอสนาตีห – ยาเทเส รการสฺส โย, ปยฺเยส นา.

Pari esanā ဟူသော ဤ သာဓက၌ - ယအက္ခရာပြုရာတွင် ရက္ခရာကို ယပြု၍ ‘payyesanā’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๓๘. วณฺณานํ [Pg.47] พหุตฺตํ, วิปรีตตา จ.

၃၈. အက္ခရာတို့၏ အများအပြားဖြစ်ခြင်းနှင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

---

สรติ, อิติ เอว, สา อิตฺถี, พุสํ เอว, พหุ อาพาโธ, อธิ อภวิ, สุขํ, ทุกฺขํ, ชีโวตีห –

Sarati, iti eva, sā itthī, busaṃ eva, bahu ābādho, adhi abhavi, sukhaṃ, dukkhaṃ, jīvo ဟူသော ဤ သာဓကတို့၌ -

---

มาคโม สกาเร อการสฺส อุ จ, สุมรติ.

‘မ’ အာဂမ် သက်ခြင်း၊ ‘သ’ အက္ခရာ၌ ‘အ’ ကာရကို ‘ဥ’ ကာရပြုခြင်းတို့ကြောင့် ‘sumarati’ ဟု ဖြစ်၏။

---

อิสฺส โว, อิตฺเวว.

‘ဣ’ ကာရကို ‘ဝေါ’ ပြုသဖြင့် ‘itveva’ ဟု ဖြစ်၏။

---

ปรโลเป อาการสฺส โอ, โสตฺถี.

နောက်သရကို ချေရာ၌ ‘အာ’ ကာရကို ‘အို’ ပြုသဖြင့် ‘sotthī’ ဟု ဖြစ်၏။

---

มาเทเส[Pg.48], ปุพฺพทีเฆ จ เอการสฺส อิ. พุสามิว.

‘မ’ အက္ခရာ ပြုခြင်း၊ ရှေ့သရကို ဒီဃပြုခြင်းနှင့် ‘ဧ’ ကာရကို ‘ဣ’ ပြုသဖြင့် ‘busāmiva’ ဟု ဖြစ်၏။

---

วาเทเส หวการวิปริยโย. พหฺวาพาโธ.

‘ဝ’ အက္ခရာပြုရာ၌ ‘ဟ’ နှင့် ‘ဝ’ အက္ခရာတို့ကို ပြောင်းပြန်ပြုသဖြင့် ‘bahvābādho’ ဟု ဖြစ်၏။

---

อธิสฺส กฺวจิ อทฺโธ, ทีเฆ-อทฺธาภวิ.

အချို့သော နေရာ၌ ‘adhi’ ကို ‘addha’ ပြု၍၊ ဒီဃပြုသော် ‘addhābhavi’ ဟု ဖြစ်၏။

---

พินฺทุโน, โอการสฺส จ เอ. สุเข, ทุกฺเข, ชีเว.

နိဂ္ဂဟိတ်နှင့် ‘အို’ ကာရကို ‘ဧ’ ကာရပြုသဖြင့် ‘sukhe’, ‘dukkhe’, ‘jīve’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๓๙. รทานํ [Pg.50] โฬ, ปฏิโพโธ, ปริฬาโห.

၃၉. ‘ရ’ နှင့် ‘ဒ’ တို့ကို ‘ဠ’ ပြုသဖြင့် ‘paṭibodho’ ၊ ‘pariḷāho’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๔๐. สเร, พฺยญฺชเน วา ปเร พินฺทุโน กฺวจิ โม. มม อภาสิ, พุทฺธม สรณํ, ปุพฺเพ โม ปรํ น เนตพฺโพ อยุตฺตตฺตา.

၄၀. သရ သို့မဟုတ် ဗျည်း နောက်၌ ရှိသော် နိဂ္ဂဟိတ်ကို အချို့သော နေရာ၌ ‘မ’ ပြု၏။ ‘mama abhāsi’ ၊ ‘buddhama saraṇaṃ’ ဟု ဖြစ်၏။ ရှေ့၌ရှိသော ‘မ’ အက္ခရာကို မသင့်လျော်သောကြောင့် နောက်သို့ မဆောင်အပ်။

---

๔๑. พินฺทุโต ปรสราน มญฺญสฺสรตาปิ.

၄၁. နိဂ္ဂဟိတ်၏ နောက်၌ရှိသော သရတို့သည် အခြားသရအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းလည်း ရှိ၏။

---

ตํ อิมินา, เอวํ อิมํ, กึ อหํ ตีห-อิสฺส อ. ตทมินา.

Taṃ iminā, evaṃ imaṃ, kiṃ ahaṃ ဟူသော ဤ သာဓကတို့၌ - ‘ဣ’ ကာရကို ‘အ’ ကာရပြုသဖြင့် ‘tadaminā’ ဟု ဖြစ်၏။

---

อิสฺส อุ, อการสฺส จ เอ, พินฺทุโลปาโท. เอวุมํ, เกหํ.

‘ဣ’ ကာရကို ‘ဥ’ ပြုခြင်း၊ ‘အ’ ကာရကို ‘ဧ’ ပြုခြင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ်ကို ချေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ‘evumaṃ’၊ ‘kehaṃ’ ဟု ဖြစ်ကုန်၏။

---

๔๒. วากฺยสุขุจฺจารณตฺถํ, ฉนฺทหานิตฺถญฺจ วณฺณโลโปปิ.

၄၂. ဝါကျကို လွယ်ကူစွာ ရွတ်ဆိုနိုင်ရန် အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ဂါထာဆန်း မပျက်စီးစေရန် အလို့ငှာလည်းကောင်း အက္ခရာကို ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။

---

ปฏิสงฺขาย โยนิโสตีห – ปุพฺพยโลโป, ปฏิสงฺขาโยนิโส.

Paṭisaṅkhāya yoniso ဟူသော ဤ သာဓက၌ - ရှေ့၌ရှိသော ‘ယ’ အက္ခရာကို ချေသဖြင့် ‘paṭisaṅkhāyoniso’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๔๓. อลาพูนิตฺยาโท [Pg.51] อการโลโป. ลาพูนิ สีทนฺติ, สิลา ปฺลวนฺติ.

၄၃. Alābūni စသော သာဓက၌ ‘အ’ ကာရကို ချေ၏။ ‘lābūni sīdanti, silā plavanti’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๔๔. วุตฺยเภทาย วิกาโรปิ.

၄၄. ဂါထာဆန်း မပျက်စီးရန်အလို့ငှာ အက္ခရာကို ပြောင်းလဲခြင်း (ဝိကာရ) လည်း ဖြစ်၏။

---

อกรมฺหเส เตตฺยาโท สกาเร ครุโน เอการสฺส อิมินา ลหุอกาโร, อกรมฺหส เต กิจฺจํ.

Akaramhase te စသော သာဓက၌ ‘သ’ အက္ခရာတွင် ဂရုဖြစ်သော ‘ဧ’ ကာရကို ဤသုတ်ဖြင့် လဟုဖြစ်သော ‘အ’ ကာရပြုသဖြင့် ‘akaramhasa te kiccaṃ’ ဟု ဖြစ်၏။

---

๔๕. อกฺขรนิยโม [Pg.52] ฉนฺทํ, ครุลหุนิยโม ภเว วุตฺติ,

၄၅. အက္ခရာတို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းသည် ဆန်း (ဆန္ဒ) မည်၏။ ဂရု လဟု သတ်မှတ်ခြင်းသည် ဝတ္တ (ဝုတ္တိ) မည်၏။

---

ทีโฆ, สํโยคาทิปุพฺโพ รสฺโส จ ครุ, ลหุ ตุ รสฺโส. ยถา- อา, อสฺส, อํ, อ.

ဒီဃသရသည်လည်းကောင်း၊ သံယုတ်၏ ရှေ့၌ရှိသော ရဿသရသည်လည်းကောင်း၊ နိဂ္ဂဟိတ်နှင့်တကွသော သရသည်လည်းကောင်း ဂရု မည်၏။ ရဿသရသည်ကား လဟု မည်၏။ ပုံစံကား - ā, assa, aṃ, a တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

---

๔๖.

၄၆။

---

เอวมญฺญาปิ [Pg.53] วิญฺเญยฺยา, สํหิตา ตนฺติยา หิตา;

สํหิตาติ จ วณฺณานํ, สนฺนิธพฺยวธานโต.

ဤနည်းတူစွာ အခြားသော သန္ဓိဆက်ထုံးတို့ကိုလည်း ပါဠိတော်အား အကျိုးရှိစေသော ‘သံဟိတာ’ ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ‘သံဟိတာ’ ဟူသည် အကြားမရှိဘဲ အက္ခရာတို့ကို နီးကပ်စွာ ထားခြင်းပေတည်း။

---

โวมิสฺสกสนฺธิ.

ဝေါမိဿကသန္ဓိ ပြီး၏။

---

๒. นามกณฺฑ

၂. နာမကဏ္ဍ (နာမ်ပိုင်း)

---

ปุลฺลิงฺค

ပုလ္လိင် (ပုလ္လိင်ပိုင်း)

---

๔๗. ‘‘ชินวจนยุตฺตํ [Pg.55] หี’’ติ สพฺพตฺถาธิกาโร.

၄၇. "ဇိနဝစနယုတ္တံ ဟိ" ဟူသော သုတ်သည် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ လိုက်ပါသော အာဏာရှိသောသုတ် (အဓိကာရသုတ်) ဖြစ်၏။

---

ลิงฺคญฺจ นิปจฺจเต.

လိင်ကိုလည်း (သုတ်၌ မပါသော်လည်း) သတ်မှတ် ပြီးစေအပ်၏။

---

ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถยุตฺตํ สทฺทรูปํ ลิงฺคํ นาม, ชินวจนโยคฺคํ ลิงฺคํ อิธ ฐปียติ นิปฺผาทียติ จ.

ဓာတ်၊ ပစ္စည်း၊ ဝိဘတ်တို့မှ ကင်းလျက် အနက်နှင့် ယှဉ်သော သဒ္ဒါ၏ ပုံသဏ္ဌာန်သည် လိင် မည်၏။ ဘုရားဟောတော်မူသော စကားတော်နှင့် လျောက်ပတ်သော လိင်ကို ဤကျမ်း၌ ထားအပ်၏၊ ပြီးစေအပ်၏။

---

๔๘. พุทฺธอิติ [Pg.56] ฐิเต –

၄၈. "ဗုဒ္ဓ" ဟု တည်ရှိလတ်သော် -

---

ตโต จ วิภตฺติโย.

"တတော စ ဝိဘတ္တိယော" (သုတ်)။

---

ตสฺมา ลิงฺคา ปรา วิภตฺติโย โหนฺติ. จกาเรน ตาสํ เอกวจนาทิปฐมาทิสญฺญา จ.

ထိုလိင်မှ နောက်၌ ဝိဘတ်တို့သည် သက်ကုန်၏။ "စ" သဒ္ဒါဖြင့် ထိုဝိဘတ်တို့၏ ဧကဝုစ်အစရှိသော အမည်၊ ပထမာအစရှိသော အမည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘สิ โย อํ โย นา หิ ส นํ สฺมา หิ ส นํ สฺมึ สู’’ ติ วิภตฺติโย. สิ โย อิติ ปฐมา, อํ โย อิติ ทุติยา, นา หิ อิติ ตติยา, ส นํ อิติ จตุตฺถี, สฺมา หิ อิติ ปญฺจมี, ส นํ อิติ ฉฏฺฐี, สฺมึ สุ อิติ สตฺตมี.

"သိ ယော၊ အံ ယော၊ နာ ဟိ၊ သ နံ၊ သ္မာ ဟိ၊ သ နံ၊ သ္မိံ သု" ဟူသည် ဝိဘတ်တို့တည်း။ "သိ ယော" ဟူသည် ပထမာ၊ "အံ ယော" ဟူသည် ဒုတိယာ၊ "နာ ဟိ" ဟူသည် တတိယာ၊ "သ နံ" ဟူသည် စတုတ္ထီ၊ "သ္မာ ဟိ" ဟူသည် ပဉ္စမီ၊ "သ နံ" ဟူသည် ဆဋ္ဌီ၊ "သ္မိံ သု" ဟူသည် သတ္တမီ ဝိဘတ်တည်း။

---

ลิงฺคตฺเถ ปฐมา.

"လိင်္ဂတ္ထေ ပထမာ" (သုတ်)။

---

โย [Pg.59] กมฺมกตฺตาทิวตฺตนฺตรมปฺปตฺโต สสฺสรูปฏฺโฐ สุทฺโธ, โส ลิงฺคตฺโถ นาม, ตสฺสาภิธานมตฺเต ปฐมาวิภตฺติ โหติ. ตสฺสาปนิยเม เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ สิ, วุจฺจเต เนเนติวจนํ, เอกสฺสตฺถสฺส วจนํ เอกวจนํ. เอวํ พหุวจนํ.

ကံ၊ ကတ္တား စသော အခြားပြောအပ်သော အနက်သို့ မရောက်သေးဘဲ မိမိသဘောမျှသာရှိသော စင်ကြယ်သော အနက်သည် လိင်အနက် မည်၏။ ထိုလိင်အနက်ကို ပြောဆိုကာမျှ၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထိုလိင်အနက်၏ အတိုင်းအဆကို မပိုင်းခြားအပ်သော်လည်း တစ်ခုသော အနက်ကို ပြောလိုအပ်သော် ဧကဝုစ် "သိ" ဝိဘတ် သက်၏။ (ဝုစ္စတေ နေနေတိ ဝစနံ) ထိုဝိဘတ်ဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဝစန' မည်၏။ တစ်ခုသောအနက်ကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဧကဝုစ်' မည်၏။ ထို့အတူ ဗဟုဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။

---

อโตตฺเวว.

"အတော" ဟူသော ပုဒ်သည်သာ လိုက်၏။

---

โส.

"သော" (သုတ်)။

---

อการนฺตา [Pg.60] ปรสฺส สิสฺส โอ โหติ.

အကာရန္တမှ နောက်၌ ဖြစ်သော သိဝိဘတ်အား 'အို' (o) ပြု၏။

---

สรโลโป มาเทสปฺปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ.

"သရလောပေါ မာဒေသပ္ပစ္စယာဒိမှိ သရလောပေ တု ပကတိ" (သုတ်)။

---

อํอาทีสุ ปเรสุ สรสฺส โลโป โหติ, ตสฺมึ กเต ตุ กฺวจาทินา อสวณฺเณ ปตฺเต ปกติ โหติ.

အံဝိဘတ် အစရှိသည်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်လတ်သော် သရကို ချေခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသရကို ချေခြင်းကို ပြုအပ်ပြီးသော်လည်း "ကွာစိ" အစရှိသော သုတ်ဖြင့် အသဝဏ်သရသို့ ရောက်လတ်သော် မူလအတိုင်း (ပကတိ) ဖြစ်၏။

---

นเย [Pg.61] ปรํ ยุตฺเต. เอวมุปริ สรโลปาทิ. พุทฺโธ.

"နယေ ပရံ ယုတ္တေ" (သုတ်)။ ဤသို့လျှင် အထက်၌ သရချေခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ပြုအပ်၏။ "ဗုဒ္ဓေါ" ဟု ပြီး၏။

---

พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ โย.

အများ (အနက်) ကို ပြောလိုအပ်သော် ဗဟုဝုစ် "ယော" ဝိဘတ် သက်၏။

---

อโต วาตฺเวว.

"အတော"၊ "ဝါ" ဟူသော ပုဒ်တို့သည်သာ လိုက်ကုန်၏။

---

สพฺพโยนีนมาเอ.

"သဗ္ဗယောနီနမာဧ" (သုတ်)။

---

อการนฺตา ปเรสํ ปฐมทุติยาโยนีนํ ยถาสงฺขฺยํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา.

အကာရန္တမှ နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ပထမာ၊ ဒုတိယာ 'ယော' ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း 'အာ' နှင့် 'အေ' တို့သည် ဝါ (အဆန်းအားဖြင့်) ဖြစ်ကုန်၏။ "ဗုဒ္ဓါ" ဟု ပြီး၏။

---

วาติ กึ. อคฺคโย.

"ဝါ" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ "အဂ္ဂယော" (ဟု အခြား၌ မဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏)။

---

๔๙. ลิงฺคตฺเถ [Pg.62] ปฐมาตฺเวว.

၄၉. "လိင်္ဂတ္ထေ ပထမာ" ဟူသော သုတ်သည်သာ လိုက်၏။

---

อาลปเน จ.

"အာလပနေ စ" (သုတ်)။

---

อภิมุขีกรณมาลปนํ, ตทธิเก ลิงฺคตฺเถ ปฐมา โหติ.

မျက်မှောက်ပြုခြင်း (ခေါ်ယူခြင်း) သည် အာလပန မည်၏။ ထိုအာလပနအနက် လွန်ကဲသော လိင်အနက်၌ ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

‘‘อาลปเน สิ คสญฺโญ’’ติ สิสฺส คสญฺญา. เคอิตฺเวว.

"အာလပနေ သိ ဂသညော" ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်အား 'ဂ' ဟု အမည်မှည့်၏။ "ဂေ" ဟူသော ပုဒ်သည်သာ လိုက်၏။

---

อการา ปิตาทฺยนฺตานมา.

"အကာရာ ပိတာဒျန္တာနမာ" (သုတ်)။

---

เค ปเร อกาโร ปิตุสตฺถุอตฺตราชาทีนมนฺโต จ อาตฺตํ ยาติ.

ဂအမည်ရှိသော သိဝိဘတ် နောက်၌ ရှိလတ်သော် အကာရန္တနှင့် ပိတု၊ သတ္ထု၊ အတ္တ၊ ရာဇ အစရှိသည်တို့၏ အဆုံးသရသည် 'အာ' အဖြစ်သို့ ရောက်၏။

---

‘‘อากาโร วา’’ติ เค ปเร อาการสฺส รสฺโส วา.

"အာကာရော ဝါ" ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဂအမည်ရှိသော သိဝိဘတ် နောက်၌ ရှိလတ်သော် အာကာရကို ဝါ (အဆန်းအားဖြင့်) ရဿပြု၏။

---

เสสโต โลปํ คสีปิ.

"သေသတော လောပံ ဂသိပိ" (သုတ်)။

---

โส สึ สฺยา จ สขาโต คสฺเสวาตฺยาทินิทฺทิฏฺเฐหญฺเญ อวณฺณิวณฺณุวณฺโณการนฺตา เสสา, เตหิ ปเร คสี ลุปฺยนฺเต. เห - พุทฺธ, พุทฺธา. โย - พุทฺธา.

"သော သိံ သျာ စ သခါတော ဂဿေဝ" အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော အရာတို့မှ တစ်ပါးကုန်သော အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ)၊ ဣဝဏ္ဏ (ဣ၊ ဤ)၊ ဥဝဏ္ဏ (ဥ၊ ဦ)၊ ဩကာရန္တတို့သည် ကြွင်းကုန်၏။ ထိုကြွင်းသော လိင်တို့မှ နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ဂအမည်ရှိသော သိဝိဘတ်တို့ကို ချေအပ်ကုန်၏။ "ဟေ ဗုဒ္ဓ၊ ဟေ ဗုဒ္ဓါ"။ ယောဝိဘတ်၌ "ဗုဒ္ဓါ" ဟု ပြီး၏။

---

๕๐. กมฺมตฺเถ ทุติยา.

၅၀. "ကမ္မတ္ထေ ဒုတိယာ" (သုတ်)။

---

ยํ [Pg.63] กโรติ, ตํ กมฺมํ นาม. ตตฺถ ทุติยา โหติ. อํพุทฺธํ. โยสฺส เอ-พุทฺเธ.

ပြုလုပ်အပ်သော အရာသည် 'ကံ' မည်၏။ ထိုကံအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အံဝိဘတ်၌ "ဗုဒ္ဓံ"၊ ယောဝိဘတ်၌ 'အေ' ပြုသော် "ဗုဒ္ဓေ" ဟု ပြီး၏။

---

๕๑. ตติยาตฺเวว.

၅၁. "တတိယာ" ဟူသော ပုဒ်သည်သာ လိုက်၏။

---

กตฺตริ จ.

"ကတ္တရိ စ" (သုတ်)။

---

โย กโรติ, ส กตฺตา นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. นา.

ပြုလုပ်တတ်သောသူသည် 'ကတ္တား' မည်၏။ ထိုကတ္တားအနက်၌ တတိယာဝိဘတ် ဖြစ်၏။ (နာဝိဘတ် သက်သော် -)

---

อโต เนน.

"အတော နေန" (သုတ်)။

---

อการา ปโร นา เอนํ ยาติ. พุทฺเธน.

အကာရန္တမှ နောက်၌ ဖြစ်သော နာဝိဘတ်သည် 'အေန' (ena) အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ "ဗုဒ္ဓေန" ဟု ပြီး၏။

---

หิ.

(ဟိဝိဘတ် သက်သော် -)

---

สุหิสฺวกาโร เอ.

"သုဟိသွကာရော ဧ" (သုတ်)။ (သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိလတ်သော် အကာရကို 'ဧ' ပြု၏။)

---

สุหิสุ [Pg.64] ปเรสฺวการสฺส เอ โหติ.

သု၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် အကာရအား ဧ ဖြစ်၏။

---

สฺมาหิสฺมินฺนํ มฺหาภิมฺหิ วา.

သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၏ (အစဉ်အတိုင်း) မှ၊ ဘိ၊ မှိ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။

---

สพฺพสทฺเทหิ ปเรสํ สฺมาหิสฺมินฺนํ ยถาสงฺขฺยํ มฺหาภิมฺหิอิจฺเจเต วา โหนฺติ. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

ခပ်သိမ်းသော သဒ္ဒါတို့မှ နောက်၌ ရှိကုန်သော သ္မာ၊ ဟိ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့အား အစဉ်အတိုင်း မှ၊ ဘိ၊ မှိ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓေဘိ၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။

---

๕๒. กรเณ ตติยา.

၅၂. ကရဏကာရက၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

เยน [Pg.65] วา กยิรเต, ตํ กรณํ นาม. ตตฺถ ตติยา โหติ. สพฺพํ กตฺตุสมํ.

အကြင်တရားဖြင့် ကိရိယာကို ပြုအပ်၏၊ ထိုတရားသည် ကရဏ မည်၏။ ထိုကရဏ၌ တတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသည် ကတ္တားနှင့် တူ၏။

---

๕๓. สมฺปทาเน จตุตฺถี.

၅၃. သမ္ပဒါန်ကာရက၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต, ธารยเต วา, ตํ สมฺปทานํ นาม. ตตฺถ จตุตฺถี โหติ. ส.

အကြင်သူအား ပေးလိုအပ်၏၊ နှစ်သက်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် (အကြွေး) ဆောင်အပ်၏၊ ထိုသူသည် သမ္ပဒါန် မည်၏။ ထိုသမ္ပဒါန်၌ စတုတ္ထီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သ ဝိဘတ်။

---

อโต วาตฺเวว.

‘အတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဝါ’ ဟူ၍လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်၏။

---

อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ.

စတုတ္ထီဧကဝုစ်ဝိဘတ်အား ‘အာယ’ အပြုမူကား ဖြစ်၏။

---

อการา ปรสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส อาโย วา โหติ. พุทฺธาย.

အကာရမှ နောက်၌ ရှိသော စတုတ္ထီဧကဝုစ် (သ) ဝိဘတ်အား အာယ အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓါယ။

---

‘‘สาคโม [Pg.66] เส’’ติ เส สการาคโม. พุทฺธสฺส. นํ.

‘သာဂမော သေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ ဝိဘတ်၌ သကာရလာဘ် ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓဿ။ နံ ဝိဘတ်။

---

ทีฆนฺตฺเวว.

‘ဒီဃံ’ ဟူ၍သာ အစဉ်လိုက်၏။

---

สุนํหิสุ จ.

‘သုဏံဟိသု စ’ (ဟူသော သုတ်၌လည်း။)

---

สุนํหิสุ ปเรสุ สราทีนํ ทีโฆ โหติ. จสทฺเทน กฺวจิ น. พุทฺธานํ.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် သရအစရှိသည်တို့အား ဒီဃ (အသံရှည်) ဖြစ်၏။ စသဒ္ဒါဖြင့် အချို့နေရာ၌ မဖြစ်။ ဗုဒ္ဓါနံ။

---

๕๔. อปาทาเน ปญฺจมี.

၅၄. အပါဒါန်ကာရက၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

ยสฺมาทเปติ, ภยมาทตฺเต วา, ตทปาทานํ นาม, ตตฺถ ปญฺจมี โหติ. สฺมา.

အကြင်မှ ဖဲသွားအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဘေးကို ခံယူအပ်၏၊ ထိုအရာသည် အပါဒါန် မည်၏။ ထိုအပါဒါန်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သ္မာ ဝိဘတ်။

---

อโต อาเอตฺเวว.

‘အတော’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အာ’ ဟူ၍လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်၏။

---

๕๕. สฺมาสฺมินฺนํ วา.

၅၅. ‘သ္မာသ္မိန္နံ ဝါ’ (ဟူသော သုတ်ဖြင့်။)

---

อการา ปเรสํ สฺมาสฺมินฺนํ อาเอ วา โหนฺติ. พุทฺธา, พุทฺธมฺหา, พุทฺธสฺมา. พุทฺเธภิ, พุทฺเธหิ.

အကာရမှ နောက်၌ ရှိကုန်သော သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့အား အာ၊ ဧ အပြုတို့သည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓါ၊ ဗုဒ္ဓမှာ၊ ဗုဒ္ဓသ္မာ။ ဗုဒ္ဓေဘိ၊ ဗုဒ္ဓေဟိ။

---

๕๖. สามิสฺมึ ฉฏฺฐี.

၅၆. သာမိ (ပိုင်ရှင်) အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

ยสฺส [Pg.67] วา ปริคฺคโห, ตํ สามี นาม. ตตฺถ ฉฏฺฐี โหติ. พุทฺธสฺส. พุทฺธานํ.

အကြင်သူ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်း (ဥစ္စာ) ရှိ၏၊ ထိုသူသည် သာမိ မည်၏။ ထိုသာမိ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓဿ။ ဗုဒ္ဓါနံ။

---

๕๗. โอกาเส สตฺตมี.

၅၇. ဩကာသ (တည်ရာ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။

---

โยธาโร, ตโมกาสํ นาม. ตตฺถ สตฺตมี โหติ. สฺมึ-พุทฺเธ, พุทฺธมฺหิ, พุทฺธสฺมึ. สุ-พุทฺเธสุ.

အကြင်တည်ရာ ရှိ၏၊ ထိုတည်ရာသည် ဩကာသ မည်၏။ ထိုဩကာသ၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သ္မိံဝိဘတ် - ဗုဒ္ဓေ၊ ဗုဒ္ဓမှိ၊ ဗုဒ္ဓသ္မိံ။ သုဝိဘတ် - ဗုဒ္ဓေသု။

---

๕๘.

၅၈။

---

พุทฺโธ พุทฺธ สุขํ ททาติ สรโต พุทฺธํ ตโต ทุกฺกรํ,กึ พุทฺเธน มหิทฺธโยปิ มุนโย พุทฺเธน ชาตาสุขี;

พุทฺธสฺเสว มนํ ทเท ปทมหํ พุทฺธา ลเภยฺยาจฺจุตํ,พุทฺธสฺสิทฺธิ น กึ กเร ภวภเว ภตฺตฺยตฺถุ พุทฺเธ มม.

မြတ်စွာဘုရားသည် (Buddho) ချမ်းသာကို ပေးတော်မူ၏။ အို... မြတ်စွာဘုရား (buddha)၊ ဘုရားတပည့်တော်သည် အရှင်မြတ်ကို အောက်မေ့လျက် မြတ်စွာဘုရားသို့ (buddhaṃ) ဆည်းကပ်ပါ၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ခဲယဉ်းသောအမှုကို မည်သူပြုနိုင်အံ့နည်း။ တန်ခိုးကြီးမားကုန်သော မုနိမင်းတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကြောင့် (buddhena) ချမ်းသာခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအားသာလျှင် (buddhassa) စိတ်ကို ညွတ်စေအံ့၊ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားထံမှ (buddhā) မရွေ့လျောသောနိဗ္ဗာန်ကို ရရာ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ (buddhassa) တန်ခိုးသည် ဘဝအဆက်ဆက်၌ အဘယ်အမှုကို မပြီးစေနိုင်အံ့နည်း၊ ငါ၏ရိုသေမြတ်နိုးခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၌ (buddhe) ဖြစ်ပါစေသတည်း။

---

๕๙. อิโต [Pg.68] ปรํ ตติยาปญฺจมีนญฺจ จตุตฺถีฉฏฺฐีนญฺจ สรูปตฺตา ปญฺจมีฉฏฺฐิโย ภีโย อุเปกฺขนฺเต.

၅၉. ဤမှနောက်၌ တတိယနှင့် ပဉ္စမီ၊ စတုတ္ထီနှင့် ဆဋ္ဌီတို့သည် ပုံသဏ္ဌာန်တူသောကြောင့် ပဉ္စမီနှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်တို့ကို အထူးသဖြင့် ချန်လှပ်ထားကြကုန်၏။

---

๖๐. อตฺต, สิ.

၆၀. အတ္တသဒ္ဒါ၊ သိ ဝိဘတ်။

---

พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต ตฺเวว.

‘ဗြဟ္မတ္တသခရာဇာဒိတော’ ဟူ၍သာ အစဉ်လိုက်၏။

---

สฺยา จ.

‘သျာ စ’ (ဟူသော သုတ်ဖြင့်။)

---

พฺรหฺมาทิโต สิสฺส อา โหติ. อตฺตา.

ဗြဟ္မာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ သိ ဝိဘတ်၏ ‘အာ’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ အတ္တာ။

---

‘‘โยนมาโน’’ติ พฺรหฺมาทิโต โยนํ อาโนตฺตํ. อตฺตาโน.

‘ယောနမာနော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဗြဟ္မာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ယောဝိဘတ်၏ ‘အာနော’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ အတ္တာနော။

---

๖๑. เห - อตฺต, อตฺตา. โย, อตฺตาโน.

၆၁. အာလပန၌ ‘ဟေ အတ္တ၊ အတ္တာ’။ ယောဝိဘတ်၌ ‘အတ္တာနော’။

---

๖๒. ‘‘พฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต [Pg.69] อมาน’’นฺติ พฺรหฺมาทิโต อํวจนสฺส อานํ วา โหติ. อตฺตานํ, อตฺตํ. อตฺตาโน.

၆၂. ‘ဗြဟ္မတ္တသခရာဇာဒိတော အမာနံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဗြဟ္မာအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ အံဝိဘတ်အား ‘အာနံ’ အပြုသည် ဝါ (အချို့) ဖြစ်၏။ အတ္တာနံ၊ အတ္တံ။ အတ္တာနော။

---

๖๓. อตฺเตน, อตฺตนา. ปกฺเข-ชินวจนานุโรเธน เอนาภาโว.

၆၃. အတ္တေန၊ အတ္တနာ။ တစ်ပါးသောနည်း၌ ဇိနဝစန (ဘုရားဟောပါဠိတော်) နှင့် လျော်ညီစွာ ဧန အပြု မဖြစ်ခြင်းတည်း။

---

‘‘อตฺตานฺโต [Pg.70] หิสฺมิมนตฺตํ’’ติ หิมฺหิ อตฺตนฺตสฺส อโน. อตฺตเนหิ. เอวํ กรเณ.

‘အတ္တန္တော ဟိသ္မိမနတ္တံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဟိ ဝိဘတ်၌ အတ္တသဒ္ဒါ၏ အဆုံးအား ‘အန’ အပြုသည် ဖြစ်၏။ အတ္တနေဟိ။ ဤအတူ ကရဏကာရက၌ ဖြစ်၏။

---

๖๔. ‘‘สสฺส โน’’ติ โนกาโร. อตฺตโน. อตฺตานํ.

၆၄. ‘သဿ နော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘နော’ အပြု ဖြစ်၏။ အတ္တနော။ အတ္တာနံ။

---

๖๕. อมฺหตุมฺหนฺตุ ราชพฺรหฺมตฺตสข สตฺถุปิตาทีหิ สฺมา นาว.

၆၅. ‘အမှတုမှန္တု ရာဇဗြဟ္မတ္တသခ သတ္ထုပိတာဒီဟိ သ္မာ နာ ဝ’ (ဟူသော သုတ်ဖြင့်။)

---

อมฺหาทิโต สฺมา นา อิว โหติ. อตฺตนา.

အမှသဒ္ဒါအစရှိသည်မှ နောက်၌ ရှိသော သ္မာဝိဘတ်အား နာ အပြုကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အတ္တနာ။

---

๖๖. ‘‘ตโต สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. อตฺตนิ. ‘‘อนตฺต’’นฺติ ภาวนิทฺเทเสน สุมฺหิ จ อโน. อตฺตเนสุ.

၆၆. ‘တတော သ္မိန္နိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်အား ‘နိ’ အပြု ဖြစ်၏။ အတ္တနိ။ ‘အနတ္တံ’ ဟူသော ဘာဝညွှန်ပြချက်ဖြင့် သုဝိဘတ်၌လည်း ‘အန’ အပြု ဖြစ်၏။ အတ္တနေသု။

---

๖๗. ราชา [Pg.71] อตฺตาว. นา.

၆၇. ရာဇသဒ္ဒါသည် အတ္တသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ နာ ဝိဘတ်။

---

สวิภตฺติสฺส ราชสฺเสตฺเวว.

‘သဝိဘတ္တိဿ ရာဇဿ’ ဟူ၍သာ အစဉ်လိုက်၏။

---

นามฺหิ รญฺญา วา.

နာဝိဘတ်၌ ‘ရည္ညာ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။

---

นามฺหิ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺญา วา โหติ. รญฺญา, ราเชน.

နာဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ရာဇသဒ္ဒါအား ‘ရည္ညာ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ရည္ညာ၊ ရာဇေန။

---

ราชสฺส ราชุ สุนํหิสุ จ.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌လည်း (ရာဇသဒ္ဒါ၏) ‘ရာဇု’ အဖြစ်သည် ဖြစ်၏။

---

สุนํ หิสุ ปเรสุ ราชสฺส ราชุ โหติ, จกาเรน กฺวจิ น.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော် ရာဇသဒ္ဒါအား ‘ရာဇု’ အပြုသည် ဖြစ်၏၊ စသဒ္ဒါဖြင့် အချို့အရပ်၌ မဖြစ်။

---

‘‘สุนํหิสุ [Pg.72] เจติ’’ ทีเฆ - ราชูภิ, ราชูหิ, ราเชภิ, ราเชหิ.

‘သုနံဟိသု စ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် - ရာဇူဘိ၊ ရာဇူဟိ၊ ရာဇေဘိ၊ ရာဇေဟိ။

---

๖๘. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร.

၆၈. ‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူသော အာဏာပျံ့နှံ့ရာ သုတ်တည်း။

---

‘‘ราชสฺส รญฺโญ ราชิโน เส’’ติ เส รญฺโญ ราชิโน โหนฺติ. รญฺโญ, ราชิโน.

‘ရာဇဿ ရညော ရာဇိနော သေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်၌ ‘ရညော’၊ ‘ရာဇိနော’ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) ရညော၊ ရာဇိနော။

---

‘‘รญฺญํ นมฺหิ วา’’ติ นมฺหิ รญฺญํ วา. รญฺญํ, ราชูนํ, ราชานํ.

‘ရညံ နမှိ ဝါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်၌ ‘ရညံ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ရညံ၊ ရာဇူနံ၊ ရာဇာနံ။

---

๖๙. สฺมาสฺสนาตุลฺยตฺตา-นามฺหิ [Pg.73] รญฺญา วา. รญฺญา, ราชมฺหา, ราชสฺมา.

၆၉. သ္မာဝိဘတ်သည် နာဝိဘတ်နှင့် တူသောကြောင့် ‘နာမှိ ရည္ညာ ဝါ’ သုတ်ဖြင့် (သ္မာဝိဘတ်၌လည်း) ‘ရည္ညာ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ရည္ညာ၊ ရာဇမှာ၊ ရာဇသ္မာ။

---

๗๐. ‘‘สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินี’’ติ สฺมิมฺหิ รญฺเญ ราชินิ โหนฺติ. รญฺเญ, ราชินิ. ราชูสุ, ราเชสุ.

၇၀. ‘သ္မိမှိ ရညေ ရာဇိနိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်၌ ‘ရညေ’၊ ‘ရာဇိနိ’ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) ရညေ၊ ရာဇိနိ၊ ရာဇူသု၊ ရာဇေသု။

---

๗๑. คุณวนฺตุ, สิ.

၇၁. ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ် သက်။

---

สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺเสตฺเวว.

‘ဝိဘတ်နှင့်တကွသော န္တုသဒ္ဒါ၏’ ဟူ၍သာ အာဏာပျံ့နှံ့ရာတည်း။

---

‘‘อา สิมฺหี’’ติ สิมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อา. คุณวา.

‘အာ သိမှိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော န္တုသဒ္ဒါအား ‘အာ’ အပြု ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဂုဏဝါ။

---

โยมฺหิ ปฐเมตฺเวว.

ပထမာ ယောဝိဘတ်၌ ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

นฺตุสฺส นฺโต.

န္တုသဒ္ဒါအား ‘န္တော’ အပြု ဖြစ်၏။

---

ปฐเม โยมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นฺโตกาโร โหติ. คุณวนฺโต.

ပထမာ ယောဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွသော န္တုသဒ္ဒါအား ‘န္တော’ အပြု ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဂုဏဝန္တော။

---

สุนํหิสุ อตฺตํตฺเวว.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ‘အတ္တ’ (အ-အပြု) ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ.

န္တုသဒ္ဒါအား ယောဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း (အ-အပြု ဖြစ်၏)။

---

สุนํหิสุ, โยสุ, จกาเรน อญฺเญสุปิ ปเรสุ นฺตุสฺสนฺโต อตฺตํ ยาติ. คุณวนฺตา.

သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၊ ယောဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော်လည်းကောင်း၊ စသဒ္ဒါဖြင့် အခြားသော ဝိဘတ်တို့ နောက်၌ ရှိကုန်သော်လည်းကောင်း န္တုသဒ္ဒါသည် အ-အဖြစ် (အကာရန္တ) သို့ ရောက်၏။ (ပုံစံ-) ဂုဏဝန္တာ။

---

๗๒. สวิภตฺติสฺเสตฺยธิกาโร[Pg.74]. อํอิตฺเวว.

၇၂. ‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူ၍ အာဏာပျံ့နှံ့ရာတည်း။ ‘အံ’ ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

อวณฺโณ จ เค.

ဂေဝိဘတ် (အာလပန သိဝိဘတ်) ၌ အဝဏ္ဏ (အ၊ အာ) လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

เค ปเร สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อํออา โหนฺติ. เหคุณวํ,คุณว, คุณวา. โย - คุณวนฺโต, คุณวนฺตา.

ဂေဝိဘတ် နောက်၌ ရှိသော် ဝိဘတ်နှင့်တကွသော န္တုသဒ္ဒါအား ‘အံ’၊ ‘အ’၊ ‘အာ’ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) ဟေ ဂုဏဝံ၊ ဂုဏဝ၊ ဂုဏဝါ။ ယောဝိဘတ်၌ - ဂုဏဝန္တော၊ ဂုဏဝန္တာ။

---

๗๓. อตฺตํ – คุณวนฺตํ. คุณวนฺเต.

၇၃. အ-အဖြစ်သို့ ရောက်သော် - ဂုဏဝန္တံ။ (ဒုတိယဗဟုဝုစ်၌-) ဂုဏဝန္တေ။

---

๗๔. ‘‘โตติตา [Pg.75] สสฺมึ นาสฺวี’’ติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส นามฺหิ ตา, เส โตกาโร, สฺมิมฺหิ ติ จ วา. คุณวตา, คุณวนฺเตน. คุณวนฺเตภิ, คุณวนฺเตหิ.

၇၄. ‘တောတိတာ သသ္မိံ နာသွိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်နှင့်တကွသော န္တုသဒ္ဒါအား နာဝိဘတ်၌ ‘တာ’၊ သဝိဘတ်၌ ‘တော’၊ သ္မိံဝိဘတ်၌ ‘တိ’ အပြုတို့သည် အချို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ပုံစံ-) ဂုဏဝတာ၊ ဂုဏဝန္တေန။ ဂုဏဝန္တေဘိ၊ ဂုဏဝန္တေဟိ။

---

๗๕. คุณวโต, คุณวนฺตสฺส.

၇၅. ဂုဏဝတော၊ ဂုဏဝန္တဿ။

---

‘‘นมฺหิ ตํ วา’’ติ นมฺหิ นฺตุสฺส ตํ วา. คุณวตํ, คุณวนฺตานํ. สฺมา นาว.

‘နမှိ တံ ဝါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်၌ န္တုသဒ္ဒါအား ‘တံ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏။ (ပုံစံ-) ဂုဏဝတံ၊ ဂုဏဝန္တာနံ။ သ္မာဝိဘတ်သည် နာဝိဘတ်ကဲ့သို့တည်း။

---

๗๖. คุณวติ, คุณวนฺเต, คุณวนฺตมฺหิ, คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตสุ.

၇၆. ဂုဏဝတိ၊ ဂုဏဝန္တေ၊ ဂုဏဝန္တမှိ၊ ဂုဏဝန္တသ္မိံ၊ ဂုဏဝန္တေသု။

---

๗๗. คจฺฉนฺต, สิ.

၇၇. ဂစ္ဆန္တသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ် သက်။

---

‘‘สิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อ’’นฺติ นฺตสทฺทสฺส อํวา, สิโลโป. คจฺฉํ, สิสฺส โอ – คจฺฉนฺโต.

‘သိမှိ ဂစ္ဆန္တာဒီနံ န္တသဒ္ဒေါ အံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်၌ ဂစ္ဆန္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ န္တသဒ္ဒါအား ‘အံ’ အပြုသည် အချို့ ဖြစ်၏၊ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ (ပုံစံ-) ဂစ္ဆံ။ သိဝိဘတ်ကို အောပြုသော် - ဂစ္ဆန္တော။

---

คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโทตฺเวว.

‘ဂစ္ဆန္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ န္တသဒ္ဒါ’ ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

เสเสสุนฺตุว.

ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ န္တုသဒ္ဒါ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

---

วุตฺตํ หิตฺวา เสเสสุ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท นฺตุ อิว ทฏฺฐพฺโพ. คจฺฉนฺโต, คจฺฉนฺตาอิจฺจาทิ.

ဆိုအပ်ပြီးသော (သိဝိဘတ်) ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ဂစ္ဆန္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ န္တသဒ္ဒါကို န္တုသဒ္ဒါ ကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ (ပုံစံ-) ဂစ္ဆန္တော၊ ဂစ္ဆန္တာ အစရှိသည်တို့တည်း။

---

เสสํ คุณวนฺตุสมํ.

ကြွင်းသောအရာသည် ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

---

๗๘. คจฺฉนฺตาทโย [Pg.77] นาม อนฺตปฺปจฺจยนฺตา.

၇၈. ဂစ္ဆန္တအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ‘အန္တ’ ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့ မည်ကုန်၏။

---

๗๙. อคฺคิ, สิโลโป.

၇၉. အဂ္ဂိသဒ္ဒါ၌ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

---

‘‘อิวณฺณุวณฺณา ฌลา’’ติ อิวณฺณุวณฺณานํ ยถาสงฺขฺยํ ฌลสญฺญา.

‘ဣဝဏ္ဏုဝဏ္ဏာ ဈလာ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣဝဏ္ဏ၊ ဥဝဏ္ဏတို့အား အစဉ်အတိုင်း ‘ဈ’၊ ‘လ’ အမည် ဖြစ်ကုန်၏။

---

ฌลโต วาตฺเวว.

‘ဈ၊ လ တို့ နောက်မှ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အချို့’ ဟူ၍လည်းကောင်း လိုက်၏။

---

ฆปโต จ โยนํ โลโป.

ဃ၊ ပ၊ ဈ၊ လ တို့ နောက်မှ ယောဝိဘတ်တို့ကို ချေခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။

---

ฆปฌลโต โยนํ โลโป วา โหติ.

ဃ၊ ပ၊ ဈ၊ လ တို့ နောက်မှ ယောဝိဘတ်တို့ကို ချေခြင်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

---

โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ.

ယောဝိဘတ်တို့၌ အခြားသို့ ပြောင်းလဲခြင်းနှင့် ချေခြင်းကို ပြုပြီးသော် ဒီဃပြုအပ်၏။

---

กโต นิกาโร โลโป จ เยสํ เตสุ โยสุ สรานํ ทีโฆ โหติ. อคฺคี. ปกฺเข-อตฺตนฺตฺเวว.

ပြုအပ်ပြီးသော ဣကာရအပြုနှင့် ချေခြင်း (လောပ) ရှိကုန်သော ထို ‘ယော’ဝိဘတ်တို့၌ (ရှေ့) သရတို့သည် ဒီဃ (အသံရှည်) ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အဂ္ဂီ’ (ဟု ရှိ၏)။ အခြားတစ်နည်း၌ကား အတ္တ (အ-အပြု) သာလျှင်တည်း။

---

โย สฺวกตรสฺโส โฌ.

ယောဝိဘတ်တို့၌ ရဿမပြုအပ်သော ဈသညာရှိသော သရသည်...

---

โยสุ อกตรสฺโส โฌ อตฺตํ ยาติ. อคฺคโย. ตถาลปเน.

ယောဝိဘတ်တို့၌ ရဿမပြုအပ်သော ဈသညာရှိသော သရသည် အတ္တ (အ-အပြု) သို့ ရောက်၏။ ‘အဂ္ဂယော’။ အာလုပ်၌လည်း ထို့အတူတည်း။

---

๘๐. อํ โม นิคฺคหีตํ ฌลเปหิ.

၈၀. ဈသညာ၊ လသညာ၊ အာလုပ်တို့နောက်မှ အံဝိဘတ်သည် မ-အက္ခရာ သို့မဟုတ် နိဂ္ဂဟိတ်သို့ ရောက်၏။

---

ฌลปโต อํ โม จ พินฺทุํ ยนฺติ. อคฺคึ. อคฺคี, อคฺคโย.

ဈသညာ၊ လသညာရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ အံဝိဘတ်သည် မ-ကာရသို့လည်းကောင်း၊ ဝိန္ဒု (နိဂ္ဂဟိတ်) သို့လည်းကောင်း ရောက်ကုန်၏။ ‘အဂ္ဂိံ’။ ‘အဂ္ဂီ’၊ ‘အဂ္ဂယော’။

---

๘๑. อคฺคินา. ทีเฆ-อคฺคีภิ, อคฺคีหิ.

၈၁. ‘အဂ္ဂိနာ’။ ဒီဃပြုသော် - ‘အဂ္ဂီဘိ’၊ ‘အဂ္ဂီဟိ’။

---

๘๒. ‘‘ฌลโต สสฺส โน วา’’ติ สสฺส โนตฺตํ วา. อคฺคิโน, อคฺคิสฺส. อคฺคีนํ.

၈၂. ‘ဈလတော သဿ နော ဝါ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်အား နော-အပြုသည် ဝိကပ္ပ (အချို့) ဖြစ်၏။ ‘အဂ္ဂိနော’၊ ‘အဂ္ဂိဿ’။ ‘အဂ္ဂီနံ’။

---

๘๓. ‘‘ฌลโต เจ’’ติ สฺมาสฺส นา. อคฺคินา.

၈၃. ‘ဈလတော စေ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မာဝိဘတ်အား နာ-အပြု ဖြစ်၏။ ‘အဂ္ဂိနာ’။

---

๘๔. อคฺคิมฺหิ, อคฺคิสฺมึ. อคฺคีสุ.

၈၄. ‘အဂ္ဂိမှိ’၊ ‘အဂ္ဂိသ္မိံ’။ ‘အဂ္ဂီသု’။

---

๘๕. อาทิ อคฺคีว. สฺมึโน ปน ‘‘อาทิโต โอ เจ’’ติ อํ, โอ จ วา. อาทิ, อาโท, อาทิมฺหิ, อาทิสฺมึ. อาทีสุ.

၈၅. အာဒိသဒ္ဒါသည် အဂ္ဂိသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သ္မိံဝိဘတ်အားမူကား ‘အာဒိတော အို စေ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံ-အပြုနှင့် အို-အပြုတို့သည် ဝိကပ္ပ (အချို့) ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အာဒိ’၊ ‘အာဒေါ’၊ ‘အာဒိမှိ’၊ ‘အာဒိသ္မိံ’။ ‘အာဒီသု’။

---

๘๖. ทณฺฑี[Pg.79], สิ.

၈၆. ‘ဒဏ္ဍီ’၊ သိဝိဘတ်။

---

‘‘อโฆ รสฺส’’มาทินา รสฺเส สมฺปตฺเต ‘‘น สิสฺมิมนปุํสกานี’’ติ สิมฺหิ อนปุํสกานํ น รสฺโส. สิโลโป, ทณฺฑี, โยโลเป – ทณฺฑี. ปกฺเข –

‘အဃော ရဿ’ အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ရဿသို့ ရောက်လတ်သော် ‘န သိသ္မိမနပုံသကာနိ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်၌ အနပုံသကလိင်တို့အား ရဿမဖြစ်။ သိဝိဘတ်ကို ချေသော် - ‘ဒဏ္ဍီ’၊ ယောဝိဘတ်ကို ချေသော် - ‘ဒဏ္ဍီ’ (ဟု ဖြစ်၏)။ အခြားတစ်နည်း၌ကား -

---

อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ จ.

အဃသညာရှိသော သရသည် ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ယောဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ရဿဖြစ်၏။

---

เอกวจนโยสุ ฌลปา รสฺสํ ยนฺติ.

ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ယောဝိဘတ်တို့၌လည်းကောင်း ဈ၊ လ၊ ပ သညာရှိသော သရတို့သည် ရဿသို့ ရောက်ကုန်၏။

---

ฌโต กตรสฺสาตฺเวว.

ဈသညာရှိသော သရမှ ရဿပြုပြီးသည်ထက်သာလျှင်တည်း။

---

โยนํ โน.

ယောဝိဘတ်တို့အား နော-အပြု ဖြစ်၏။

---

กตสฺสา ฌโต โยนํ โนตฺตํ โหติ. ทณฺฑิโน.

ရဿပြုအပ်ပြီးသော ဈသညာရှိသော သရမှ ယောဝိဘတ်တို့အား နော-အပြု ဖြစ်၏။ ‘ဒဏ္ဍိနော’။

---

๘๗. ‘‘ฌลปา รสฺส’’นฺติ เค ปเร ฌลปานํ รสฺโส. เหทณฺฑิ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

၈၇. ‘ဈလပါ ရဿ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဂေ (အာလုပ်) ဝိဘတ်နောက်၌ ရှိသော် ဈ၊ လ၊ ပ သရတို့အား ရဿဖြစ်၏။ ‘ဟေဒဏ္ဍိ’။ ‘ဒဏ္ဍီ’၊ ‘ဒဏ္ဍိနော’။

---

๘๘. วา [Pg.80] อํอิตฺเวว.

၈၈. ‘အံ’ဝိဘတ်၌ ဝိကပ္ပ (အချို့) သာလျှင်တည်း။

---

‘‘นํ ฌโต กตรสฺสา’’ติ อํอิจฺจสฺส นํ วา. ทณฺฑินํ, ทณฺฑึ. ทณฺฑี, ทณฺฑิโน.

‘နံ ဈတော ကတရဿာ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘အံ’ဝိဘတ်အား နံ-အပြုသည် ဝိကပ္ပ (အချို့) ဖြစ်၏။ ‘ဒဏ္ဍိနံ’၊ ‘ဒဏ္ဍိံ’။ ‘ဒဏ္ဍီ’၊ ‘ဒဏ္ဍိနော’။

---

๘๙. ทณฺฑินา. ทณฺฑีภิ, ทณฺฑีหิ.

၈၉. ‘ဒဏ္ဍိနာ’။ ‘ဒဏ္ဍီဘိ’၊ ‘ဒဏ္ဍီဟိ’။

---

๙๐. ทณฺฑิโน, ทณฺฑิสฺส. ทณฺฑีนํ.

၉၀. ‘ဒဏ္ဍိနော’၊ ‘ဒဏ္ဍိဿ’။ ‘ဒဏ္ဍီနံ’။

---

๙๑. ฌโต กตรสฺสาตฺเวว.

၉၁. ဈသညာရှိသော သရမှ ရဿပြုပြီးသည်ထက်သာလျှင်တည်း။

---

‘‘สฺมินฺนี’’ติ สฺมิโน นิ. ทณฺฑินิ. ทณฺฑีสุ.

‘သ္မိန္နိ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်အား နိ-အပြု ဖြစ်၏။ ‘ဒဏ္ဍိနိ’။ ‘ဒဏ္ဍီသု’။

---

๙๒. ภิกฺขุ, สิโลโป.

၉၂. ‘ဘိက္ခု’၊ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

---

วา โยนํตฺเวว.

ယောဝိဘတ်တို့အား ဝိကပ္ပ (အချို့) သာလျှင်တည်း။

---

‘‘ลโต โว กาโร เจ’’ติ ลโต โยนํ โวตฺตํ วา.

‘လတော ဝေါ ကာရော စေ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် လသညာရှိသောသရမှ ယောဝိဘတ်တို့အား ဝေါ-အပြုသည် ဝိကပ္ပ (အချို့) ဖြစ်၏။

---

อตฺตํ อกตรสฺโสตฺเวว.

ရဿမပြုအပ်သေးသော သရအား အတ္တ (အ-အပြု) သာလျှင်တည်း။

---

เวโวสุ โล จ.

ဝေ-ဝေါ ဝိဘတ်တို့၌ လသညာရှိသော သရသည်လည်း။

---

เวโวสุ อกตรสฺโส โล อตฺตํ ยาติ. ภิกฺขโว, ปกฺเข – โยโลป ทีฆา. ภิกฺขู.

ဝေ-ဝေါ ဝိဘတ်တို့၌ ရဿမပြုအပ်သော လသညာရှိသော သရသည် အတ္တ (အ-အပြု) သို့ ရောက်၏။ ‘ဘိက္ခဝေါ’၊ အခြားတစ်နည်း၌ကား - ယောဝိဘတ်ကို ချေ၍ ဒီဃပြုသော် - ‘ဘိက္ခူ’ (ဟု ဖြစ်၏)။

---

๙๓. เห-ภิกฺขุ.

၉၃. ‘ဟေဘိက္ခု’။

---

‘‘อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว’’ติ อาลปเน โยสฺส เวโวการา, อตฺตํ. ภิกฺขเว, ภิกฺขโว, ภิกฺขู.

‘အကတရဿာ လတော ယွာလပနဿ ဝေဝေါ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာလုပ်၌ ယောဝိဘတ်အား ဝေ-အပြု၊ ဝေါ-အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အတ္တ (အ-အပြု) လည်း ဖြစ်၏။ ‘ဘိက္ခဝေ’၊ ‘ဘိက္ခဝေါ’၊ ‘ဘိက္ခူ’။

---

๙๔. ภิกฺขุํ. ภิกฺขโว, ภิกฺขู. เสสํ อคฺคีว.

၉၄. ‘ဘိက္ခုံ’။ ‘ဘိက္ခဝေါ’၊ ‘ဘိက္ခူ’။ ကြွင်းသောအရာသည် အဂ္ဂိသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

---

๙๕. เอวํ ชนฺตุ. ชนฺตู, ชนฺตโว.

၉၅. ဤအတူ ‘ဇန္တု’သဒ္ဒါလည်း ဖြစ်၏။ ‘ဇန္တူ’၊ ‘ဇန္တဝေါ’။

---

‘‘ลโต [Pg.81] โวกาโร เจ’’ตีห การคฺคหเณน โยนํ โนตฺตํ, จกาเรน กฺวจิ โวโนนมภาโวว วิเสโส. ชนฺตุโน, ชนฺตุโย.

‘လတော ဝေါကာရော စေ’ဟူသော ဤသုတ်၌ ကာရ-သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ယောဝိဘတ်တို့အား နော-အပြု ဖြစ်၏၊ စ-သဒ္ဒါဖြင့် အချို့သောနေရာ၌ ဝေါ-အပြု၊ နော-အပြုတို့၏ မဖြစ်ခြင်းသာလျှင် ထူးခြားမှုတည်း။ ‘ဇန္တုနော’၊ ‘ဇန္တုယော’။

---

๙๖. สตฺถุ, สิ.

၉၆. ‘သတ္ထု’၊ သိဝိဘတ်။

---

‘‘สตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจ’’ติ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อา, สิโลโป จ. สตฺถา.

‘သတ္ထုပိတာဒီနမာ သိသ္မိံ သိလောပေါ စေ’ဟူသော သုတ်ဖြင့် သတ္ထုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရအား အာ-အပြုလည်းကောင်း၊ သိဝိဘတ်ကို ချေခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘သတ္ထာ’။

---

สตฺถุปิตาทีนนฺตฺยธิกาโร.

‘သတ္ထုပိတာဒီနန္တ’ အာဏာသက်ရောက်ရာအရပ် (အဓိကာရ) တည်း။

---

อญฺเญสฺวารตฺตํ.

အခြားသော ဝိဘတ်တို့၌ အာရ-အပြု ဖြစ်၏။

---

สิโตญฺเญสุ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อาโร โหติ.

သိဝိဘတ်မှတစ်ပါး အခြားသော ဝိဘတ်တို့၌ သတ္ထုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးသရအား အာရ-အပြု ဖြစ်၏။

---

ตโต โยนโม ตุ.

ထိုမှနောင် ယောဝိဘတ်တို့အား အောအပြု ဖြစ်၏။

---

ตโต อารโต โยนํ โอ โหติ. สตฺถาโร.

ထို အာရမှနောင် ယောဝိဘတ်တို့အား အော ဖြစ်၏။ သတ္ထာရော။

---

๙๗. เห-สตฺถ, สตฺถา. สตฺถาโร.

၉၇. ဟေ သတ္ထ၊ သတ္ထာ။ သတ္ထာရော။

---

๙๘. สตฺถารํ. สตฺถาเร, สตฺถาโร.

၉၈. သတ္ထာရံ။ သတ္ထာရေ၊ သတ္ထာရော။

---

๙๙. ‘‘นา อา’’ติ อารโต นาสฺส อา. สตฺถารา. สตฺถาเรภิ, สตฺถาเรหิ.

၉၉. “နာ အာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာရမှနောင် နာဝိဘတ်အား အာ ဖြစ်၏။ သတ္ထာရာ။ သတ္ထာရေဘိ၊ သတ္ထာရေဟိ။

---

๑๐๐. อุ สสฺมึ สโลโป จ.

၁၀၀. သဝိဘတ်၌ ဥအပြုနှင့် သချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

---

เส [Pg.82] สตฺถาทฺยนฺตสฺส อุ โหติ สโลโป จ วา. สตฺถุ, สตฺถุโน, สตฺถุสฺส.

သဝိဘတ်၌ သတ္ထုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အဆုံးအား ဥ ဖြစ်ခြင်းနှင့် သချေခြင်းတို့သည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်ကုန်၏။ သတ္ထု၊ သတ္ထုနော၊ သတ္ထုဿ။

---

‘‘วา นมฺหี’’ติ นมฺหิ อาโร วา. สตฺถารานํ.

“ဝါ နမှိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်၌ အာရသည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်၏။ သတ္ထာရာနံ။

---

‘‘สตฺถุนาตฺตญฺเจ’’ติ นมฺหิ สตฺถาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ วา. ทีเฆสตฺถานํ.

“သတ္ထုနတ္တဉ္စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်၌ သတ္ထုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အဆုံးအား အ ဖြစ်ခြင်းသည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်၏။ ဒီဃပြုသော် - သတ္ထာနံ။

---

๑๐๑. ‘‘ตโต สฺมิมี’’ติ อารโต สฺมิโน อิ. ‘‘อาโร รสฺสมีกาเร’’ติ อิมฺหิ อารสฺส รสฺโส. สตฺถริ. สตฺถาเรสุ. เอวํ นตฺตาทิ.

၁၀၁. “တတော သ္မိမိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အာရမှနောင် သ္မိံဝိဘတ်အား ဣ ဖြစ်၏။ “အာရော ရဿမီကာရေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣအပြုကြောင့် အာရကို ရဿပြု၏။ သတ္ထရိ။ သတ္ထာရေသု။ ဤသို့ နတ္တုအစရှိသော ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

๑๐๒. ปิตา [Pg.83] สตฺเถว. ‘‘ปิตาทีนมสิมฺหี’’ติ สิโตญฺเญสุ อารสฺส รสฺโสว วิเสโส. ปิตโร.

၁၀၂. ပိတုသဒ္ဒါသည် သတ္ထုသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ “ပိတာဒီနမသိမှိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သိဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ အာရကို ရဿပြုခြင်းသည်သာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ပိတရော။

---

นมฺหิ – ปิตูนนฺติปิ โหติ. เอวํ ภาตุปฺปภุตโย.

နံဝိဘတ်၌ - ပိတူနံ ဟုလည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ ဘာတု အစရှိသော ပုဒ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

๑๐๓. อภิภู. รสฺเส-อภิภุโว. โยโลเปอภิภู. เสสํ ภิกฺขูว, รสฺโสว วิเสโส.

၁၀၃. အဘိဘူ။ ရဿပြုသော် အဘိဘုဝေါ။ ယောချေသော် အဘိဘူ။ ကြွင်းသောပုဒ်သည် ဘိက္ခုသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏၊ ရဿပြုခြင်းသည်သာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

---

๑๐๔. เอวํ [Pg.84] สพฺพญฺญู. ปุพฺเพว โยนํ โนกาโร จ. สพฺพญฺญุโน, สพฺพญฺญู.

၁၀၄. ဤနည်းတူ သဗ္ဗညူ သဒ္ဒါလည်း ဖြစ်၏။ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ယောဝိဘတ်တို့အား နောအပြုလည်းကောင်း၊ အောအပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗညုနော၊ သဗ္ဗညူ။

---

๑๐๕. โค.

၁၀၅. ဂေါသဒ္ဒါ။

---

คาวอิตฺเวว.

ဂါဝ ဟူ၍သာ ဖြစ်၏။

---

‘‘โยสุ เจ’’ติ โคสทฺโทการสฺส อาโว, ‘‘ตโต โยนโม ตุ’’ตีห ตุสทฺเทน โยนํ โอ. คาโว. ตถาลปเน.

“ယောသု စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဩကာရကို အာဝပြု၏၊ “တတော ယောနမော တု” ဟူသော ဤသုတ်၌ တုသဒ္ဒါဖြင့် ယောဝိဘတ်တို့အား အောအပြု ဖြစ်၏။ ဂါဝေါ။ အာလပန၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။

---

๑๐๖. อวมฺหิ จ.

၁၀၆. “အဝမှိ စ” ဟူသော သုတ်။

---

อมฺหิ ปเร โคสทฺโทการสฺส อาวอวา โหนฺติ, จสทฺเทน หินํวชฺชิเตสุ เสเสสุปิ.

အံဝိဘတ် နောက်၌ရှိသော် ဂေါသဒ္ဒါ၏ ဩကာရအား အာဝ၊ အဝ အပြုတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ စသဒ္ဒါဖြင့် ဟိဝိဘတ်နှင့် နံဝိဘတ်တို့ကို ကြဉ်၍ ကြွင်းသော ဝိဘတ်တို့၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

๑๐๗. ‘‘อาวสฺสุ วา’’ติ อมฺหิ อาวนฺตสฺส อุตฺตํ วา, คาหฺวํ, คาวํ, ควํ. โย-คาโว. คาเวน, คเวน. โคภิ, โคหิ.

၁၀၇. “အာဝဿု ဝါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၌ အာဝအဆုံးရှိသော ပုဒ်အား ဥအပြုသည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်၏၊ ဂါဟွံ၊ ဂါဝံ၊ ဂဝံ။ ယောဝိဘတ်၌ - ဂါဝေါ။ ဂါဝေန၊ ဂဝေန။ ဂေါဘိ၊ ဂေါဟိ။

---

๑๐๘. ‘‘คาว เส’’ติ เส โอสฺส อาโว. คาวสฺส, ควสฺส. ‘‘ตโต น’’มาโท จกาเรน นํอิจฺจสฺส อํ, โอสฺส อโว จ. ควํ.

၁၀၈. “ဂါဝ သေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်၌ ဩကာရအား အာဝ ဖြစ်၏။ ဂါဝဿ၊ ဂဝဿ။ “တတော နံ” အစရှိသော သုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် နံဝိဘတ်အား အံအပြုလည်းကောင်း၊ ဩကာရအား အဝအပြုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဂဝံ။

---

๑๐๙. ‘‘สุหินาสุ [Pg.85] เจ’’ตีห จกาเรน โคสฺส คุ จ. ทฺวิตฺเต-คุนฺนํ, โคนํ. คาวา, ควา, คาวมฺหา, ควมฺหา, คาวสฺมา, ควสฺมา. โคภิ, โคหิ.

၁၀၉. “သုဟိနာသု စေ” ဟူသော ဤသုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် ဂေါသဒ္ဒါအား ဂုအပြုလည်း ဖြစ်၏။ ဒွေးဘော်ပြုသော် - ဂုန္နံ၊ ဂေါနံ။ ဂါဝါ၊ ဂဝါ၊ ဂါဝမှာ၊ ဂဝမှာ၊ ဂါဝသ္မာ၊ ဂဝသ္မာ။ ဂေါဘိ၊ ဂေါဟိ။

---

๑๑๐. คาเว, คเว, คาวมฺหิ, ควมฺหิ, คาวสฺมึ, ควสฺมึ. คาเวสุ, คเวสุ, โคสุ.

၁၁၀. ဂါဝေ၊ ဂဝေ၊ ဂါဝမှိ၊ ဂဝမှိ၊ ဂါဝသ္မိံ၊ ဂဝသ္မိံ။ ဂါဝေသု၊ ဂဝေသု၊ ဂေါသု။

---

ปุลฺลิงฺคา.

ပုလ္လိင်တို့သည် ပြီး၏။

---

อิตฺถิลิงฺค

ဣတ္ထိလိင်။

---

๑๑๑. กญฺญา[Pg.86]. สิโลโป.

၁၁၁. ကညာ။ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

---

‘‘อา โฆ’’ติ อิตฺถิยํ อาการสฺส ฆสญฺญา. โย โลเป – กญฺญา. ปกฺเข – กญฺญาโย.

“အာ ဃော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ အာကာရအား ဃသညာ ပြု၏။ ယောဝိဘတ်ကို ချေသော် - ကညာ။ တစ်နည်း - ကညာယော။

---

๑๑๒. ‘‘ฆเต เจ’’ติ คสฺส เอ. เห-กญฺเญ. กญฺญา, กญฺญาโย.

၁၁၂. “ဃတေ စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဃသညာရှိသော အက္ခရာအား ေ ဖြစ်၏။ ဟေ ကညေ။ ကညာ၊ ကညာယော။

---

๑๑๓. กญฺญํ. กญฺญา, กญฺญาโย.

၁၁၃. ကညံ။ ကညာ၊ ကညာယော။

---

๑๑๔. อาย เอกวจนสฺเสตฺเวว.

၁၁၄. ဧကဝုစ်ဝိဘတ်အား အာယအပြုသာ ဖြစ်၏။

---

‘‘ฆโต นาทีน’’นฺติ นาเทกวจนานมาโย. กญฺญาย. กญฺญาภิ, กญฺญาหิ.

“ဃတော နာဒီနံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နာအစရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့အား အာယ ဖြစ်၏။ ကညာယ။ ကညာဘိ၊ ကညာဟိ။

---

๑๑๕. กญฺญาย. กญฺญานํ.

၁၁၅. ကညာယ။ ကညာနံ။

---

๑๑๖. ฆปโต สฺมึ ยํ วา.

၁၁၆. ဃပတို့မှနောင် သ္မိံဝိဘတ်အား ယံ ဖြစ်ခြင်းသည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်၏။

---

ฆเปหิ สฺมิโน ยํ วา โหติ. กญฺญายํ, กญฺญาย. กญฺญาสุ.

ဃ သညာ၊ ပ သညာတို့မှနောင် သ္မိံဝိဘတ်အား ယံ ဖြစ်ခြင်းသည် အဆန်း (ဝါ) ဖြစ်၏။ ကညာယံ၊ ကညာယ။ ကညာသု။

---

๑๑๗. รตฺติ[Pg.87], สิโลโป.

၁၁၇. ရတ္တိ။ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။

---

‘‘เต อิตฺถิขฺยา โป’’ติ อิตฺถิยมิวณฺณุวณฺณานํ ปสญฺญา. โยโลปทีฆา. รตฺตี. ปกฺเข – รตฺติโย. ตถาลปเน.

“တေ ဣတ္ထိချာ ပေါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ဣဝဏ္ဏ ဥဝဏ္ဏတို့အား ပသညာ ပြု၏။ ယောဝိဘတ်ကို ချေ၍ ဒီဃပြုသော် - ရတ္တီ။ တစ်နည်း - ရတ္တိယော။ အာလပန၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။

---

๑๑๘. รตฺตึ, รตฺตี. รตฺติโย.

၁၁၈. ရတ္တိံ၊ ရတ္တီ။ ရတ္တိယော။

---

๑๑๙. เอกวจนสฺส นาทีนนฺตฺเวว.

၁၁၉. ဧကဝုစ်ဖြစ်သော နာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့အားသာ လျှင်တည်း။

---

‘‘ปโต ยา’’ติ นาเทกวจนานํ ยา. รตฺติยา. รตฺตีภิ, รตฺตีหิ.

“ပတော ယာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နာအစရှိသော ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့အား ယာ ဖြစ်၏။ ရတ္တိယာ။ ရတ္တီဘိ၊ ရတ္တီဟိ။

---

๑๒๐. รตฺติยา. รตฺตีนํ.

၁၂၀. ရတ္တိယာ။ ရတ္တီနံ။

---

๑๒๑. รตฺติยํ, รตฺติยา. รตฺตีสุ.

၁၂၁. ရတ္တိယံ၊ ရတ္တိယာ (ဟု ဧကဝုစ်၌ ရှိကုန်၏)။ ရတ္တီသု (ဟု ဗဟုဝုစ်၌ ရှိ၏)။

---

๑๒๒. นที[Pg.88]. เสสํ รตฺตีว. อฆตฺตา รสฺโสว วิเสโส.

၁၂၂. နဒီသဒ္ဒါ။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ရတ္တိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ ဃသညာ မရှိခြင်းကြောင့် ရဿပြုခြင်းမျှသာ ထူးခြားမှုရှိ၏။

---

๑๒๓. ยาคุ รตฺตีว.

၁၂၃. ယာဂုသဒ္ဒါသည် ရတ္တိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๒๔. มาตุ, ธีตุ, ทุหิตฺวาทโย ปิเตว.

၁၂၄. မာတု၊ ဓီတု၊ ဒုဟိတု အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ပိတုသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๒๕. ชมฺพู นทีว.

၁၂၅. ဇမ္ဗူသဒ္ဒါသည် နဒီသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

กญฺญอิติ ฐิเต –

‘ကည’ ဟု တည်ရှိလတ်သော် -

---

อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย.

‘ဣတ္ထိယမတော အာပစ္စယော’ ဟူသော သုတ်။

---

อิตฺถิยํ วตฺตมานา อการนฺตโต อาปจฺจโย โหติ. สรโลปปกลฺยาทิ. กญฺญา.

ဣတ္ထိလိင်၌ ဖြစ်သော အကာရန္တသဒ္ဒါမှ အာပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သရလောပ၊ ပကတိပြုခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ‘ကညာ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။

---

‘‘ธาตุปฺปจฺจยวิภตฺติ วชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺค’’นฺติ วจนโต ปจฺจยนฺตสฺสาลิงฺคตฺตา ตทฺธิตาทิสุตฺเต จกาเรน นามมิว กเต – สฺยาทิ. เอวํ อีอินีสุ.

‘ဓာတုပ္ပစ္စယဝိဘတ္တိ ဝဇ္ဇိတမတ္ထဝံ လိင်္ဂံ’ ဟူသော ဝစနကြောင့် ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား လိင်မဟုတ်သော်လည်း တဒ္ဓိတသုတ်စသည်၌ ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် နာမ်ကဲ့သို့ ပြုပြီးသော် သျာဒိဝိဘတ်တို့ သက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပစ္စည်း၊ ဣနီပစ္စည်းတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

---

เอวํ อชา, เอฬกา, โกกิลา, อสฺสา, มูสิกา, พลากา, มนฺทา, ชราอิจฺจาทิ.

ဤသို့လျှင် အဇာ၊ ဧဠကာ၊ ကောကိလာ၊ အဿာ၊ မူသိကာ၊ ဗလာကာ၊ မန္ဒာ၊ ဇရာ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

๑๒๖. อิตฺถิยนฺตฺยธิกาโร.

၁၂၆. ‘ဣတ္ထိယံ’ ဟူသောအနက်သည် အဓိကာရ (လိုက်ပါသောသုတ်) ဖြစ်၏။

---

นทาทิโต วา อี.

‘နဒါဒိတော ဝါ ဤ’ ဟူသော သုတ်။

---

อิตฺถิยํ [Pg.89] นทาทิโต วา อนทาทิโต วา อี โหติ. นที, นครี, กุมารี, พฺราหฺมณี, ตรุณี, กุกฺกุฏี, อิตฺถี อิจฺจาทิ.

ဣတ္ထိလိင်၌ နဒါဒိဂိုဏ်းမှသော်လည်းကောင်း၊ နဒါဒိဂိုဏ်းမဟုတ်သော အခြားသဒ္ဒါမှသော်လည်းကောင်း ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နဒီ၊ နဂရီ၊ ကုမာရီ၊ ဗြာဟ္မဏီ၊ တရုဏီ၊ ကုက္ကုဋီ၊ ဣတ္ထီ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร’’ติ [Pg.90] อีมฺหิ มาตุลาทฺยนฺตสฺส อาโน. มาตุลานีตฺยาทิ.

‘မာတုလာဒီနမာနတ္တမီကာရေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဤပစ္စည်းရှိလတ်သော် မာတုလအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံး၌ ‘အာန’ အပြု ဖြစ်၏။ မာတုလာနီ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อนทาทิโต วา อี. สขี, หตฺถี.

နဒါဒိဂိုဏ်း မဟုတ်သော သဒ္ဒါမှလည်း ‘ဤ’ ပစ္စည်း ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ သခီ၊ ဟတ္ထီ (တို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

---

ภวโต โภโต.

‘ဘဝတော ဘောတော’ ဟူသော သုတ်။

---

อีมฺหิ ภวนฺตสฺส โภโต โหติ. โภตี.

ဤပစ္စည်းရှိလတ်သော် ဘဝန္တသဒ္ဒါအား ဘောတအပြု ဖြစ်၏။ ဘောတီ (ဟု ရုပ်ပြီး၏)။

---

๑๒๗. ‘‘ณ [Pg.91] ว ณิกเณยฺย ณนฺตูหี’’ติ อี. มานวี, นาวิกี, เวนเตยฺยี, โคตมี.

၁၂၇. ‘ဏ ဝ ဏိကဏေယျ ဏန္တူဟိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဤပစ္စည်းဖြစ်၏။ မာဏဝီ၊ နာဝိကီ၊ ဝေနတေယျီ၊ ဂေါတမီ (ဟု ရုပ်ပြီးကုန်၏)။

---

๑๒๘. ‘‘นฺตุสฺส ตมีกาเร’’ติ นฺตุสฺส โต วา. คุณวตี, คุณวนฺตี. ธิติมตี, ธิติมนฺตี.

၁၂၈. ‘န္တုဿ တမီကာရေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဤပစ္စည်းရှိလတ်သော် န္တုပစ္စည်းအား တအပြု ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဂုဏဝတီ၊ ဂုဏဝန္တီ။ ဓိတိမတီ၊ ဓိတိမန္တီ (ဟု ရုပ်ပြီးကုန်၏)။

---

นฺตสฺส นฺตุพฺยปเทโส. มหตี, มหนฺตี.

န္တအဆုံးရှိသော သဒ္ဒါအား န္တုပစ္စည်းကဲ့သို့ ညွှန်ပြခြင်း (ဝါဒသညာပြုခြင်း) ဖြစ်၏။ မဟတီ၊ မဟန္တီ (ဟု ရုပ်ပြီးကုန်၏)။

---

๑๒๙. ปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินี.

၁၂၉. ‘ပတိဘိက္ခုရာဇီကာရန္တေဟိ ဣနီ’ ဟူသော သုတ်။

---

ปตฺยาทีหิ [Pg.92] อีการนฺเตหิ จ อิตฺถิยํ อินี โหติ.

ပတိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဤကာရန္တတို့မှ ဣတ္ထလိင်၌ ‘ဣနီ’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

---

‘‘ปติสฺสินีมฺหี’’ติ ปตฺยนฺตสฺส อตฺเต สรโลปาโท ตุกาเรน โลปาภาโว. ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ อิโลโป, ทีโฆ จ. คหปตานี, ภิกฺขุนี, ราชินี, เมธาวินี, ตปสฺสินี, ธมฺมจาริณี, ภยทสฺสาวินี, ภุตฺตาวินีตฺยาทิ.

‘ပတိဿိနီမှိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပတိသဒ္ဒါ၏အဆုံးအား အတ္တပြုခြင်း၊ သရလောပစသည် ဖြစ်လတ်သော် တုကာရဖြင့် လောပမဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဝါ ပရော အသရူပါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣသရကို ချေခြင်းနှင့် ဒီဃပြုခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဂဟပတာနီ၊ ဘိက္ခုနီ၊ ရာဇိနီ၊ မေဓာဝိနီ၊ တပဿိနီ၊ ဓမ္မစာရိဏီ၊ bhayadassāvinီ၊ bhuttāvinီ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อิตฺถิลิงฺคา.

ဣတ္ထိလိင် ပြီး၏။

---

นปุํสกลิงฺค

နပုံသကလိင်

---

๑๓๐. จิตฺต[Pg.93], สิ.

၁၃၀. စိတ္တ၊ သိ (ဟု တည်လတ်သော်)။

---

นปุํสเกหิ อโต นิจฺจนฺเตว.

‘နပုံသကေဟိ အတော နိစ္စံ’ ဟူသော သုတ်မှ ‘နပုံသကေဟိ’ ‘အတော’ ‘နိစ္စံ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် လိုက်ကုန်၏။

---

สึ.

‘သိံ’ ဟူသော သုတ်။

---

อการนฺเตติ นปุํสเกหิ สิสฺส นิจํ อํ โหติ. จิตฺตํ.

အကာရန္တ နပုံသကလိင်တို့မှ သိဝိဘတ်၏နေရာ၌ အမြဲတစေ ‘အံ’ အပြု ဖြစ်၏။ စိတ္တံ (ဟု ရုပ်ပြီး၏)။

---

โยนํ นิ นปุํสเกหิตฺเวว.

‘ယောနံ နိ’ ဟူသော သုတ်၌ ‘နပုံသကေဟိ’ ဟူသော ပုဒ်သည်သာလျှင် လိုက်၏။

---

อโต นิจฺจํ.

‘အတော နိစ္စံ’ ဟူသော သုတ်။

---

อการนฺเตหิ น ปุํสเกหิ โยนํ นิจฺจํ นิ โหติ, นิสฺส อา. จิตฺตา. ปกฺเข – โยสฺวาทินา ทีเฆ – จิตฺตานิ.

အကာရန္တ နပုံသကလိင်တို့မှ ယောဝိဘတ်တို့၏ နေရာ၌ အမြဲတစေ ‘နိ’ အပြု ဖြစ်၏။ ထို ‘နိ’ အပြုအား ‘အာ’ ပြုသော် ‘စိတ္တာ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။ ဝိကပ်အားဖြင့် - ‘ယောသွာဒိနာ’ သုတ်ဖြင့် ဒီဃပြုသော် ‘စိတ္တာနိ’ ဟု ရုပ်ပြီး၏။

---

๑๓๑. คโลเป – เห – จิตฺต. จิตฺตา, จิตฺตานิ.

၁၃၁. ဂသညာရှိသော သိဝိဘတ်ကို ချေခြင်းရှိသော် - ဟေ စိတ္တ၊ စိတ္တာ၊ စိတ္တာနိ (ဟု ရုပ်ပြီးကုန်၏)။

---

๑๓๒. จิตฺตํ[Pg.94]. นิสฺส เอ – จิตฺเต, จิตฺตานิ. เสสํ พุทฺโธว.

၁၃၂. စိတ္တံ။ ‘နိ’ အပြုအား ‘ဧ’ ပြုသော် - စိတ္တေ၊ စိတ္တာနိ (ဟု ရုပ်ပြီး၏)။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๓๓. มน, สิ, มนํ.

၁၃၃. မန၊ သိ (ဟု တည်လတ်သော်) မနံ (ဟု ရုပ်ပြီး၏)။

---

นา วาตฺเวว.

‘နာ ဝါ’ ဟူသော သုတ်မှ ‘နာ’ ‘ဝါ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်သာလျှင် လိုက်ကုန်၏။

---

๑๓๔. มโนคณาทิโต สฺมินฺนานมิอา.

၁၃၄. ‘မနောဂဏာဒိတော သ္မိန္နာနမိအာ’ ဟူသော သုတ်။

---

มนาทิโต สฺมินฺนานํ อิอา วา โหนฺติ.

မနသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့မှ သ္မိံဝိဘတ်နှင့် နာဝိဘတ်တို့အား ‘ဣ’ နှင့် ‘အာ’ အပြုတို့သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

---

ส สเร วาคโม.

‘သ သရေ ဝါဂမော’ ဟူသော သုတ်။

---

วิภตฺยาเทเส สเร ปเร มนาทิโต สาคโม วา โหติ. มนสา.

ဝိဘတ်အပြုဖြစ်သော သရသည် နောက်၌ရှိလတ်သော် မနအစရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ ‘သ’ လာဂုံသည် ဝိကပ်အားဖြင့် သက်၏။ မနသာ (ဟု ရုပ်ပြီး၏)။

---

๑๓๕. สสฺส โจ

၁၃၅. ‘သဿ စ’ သုတ္တန်။

---

มนาทิโต สสฺส โอ โหติ, จสทฺเทน สฺมาสฺส อา จ. มนโส, มนสา.

မနအစရှိသော ပုဒ်တို့နောင် ‘သ’ ဝိဘတ်ကို ‘အို’ ပြု၏၊ ‘စ’ သဒ္ဒါဖြင့် ‘သ္မာ’ ဝိဘတ်ကို ‘အာ’ လည်း ပြု၏။ မနသော၊ မနသာ။

---

๑๓๖. มนสิ[Pg.95]. เสสํ จิตฺตํว.

၁၃၆. မနသိ။ ကြွင်းသောပုဒ်သည် စိတ္တသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๓๗.

၁၃၇။

---

มนํ สิรํ อุรํ เตชํ, รชํ โอชํ วยํ ปยํ;

ยสํ ตปํ วจํ เจตํ, เอวมาทิ มโนคโณ.

မနံ၊ သိရံ၊ ဥရံ၊ တေဇံ၊ ရဇံ၊ ဩဇံ၊ ဝယံ၊ ပယံ၊ ယသံ၊ တပံ၊ ဝစံ၊ စေတံ၊ ဤသို့အစရှိသည်တို့သည် မနောဂိုဏ်း (မနောဂဏ) မည်ကုန်၏။

---

๑๓๘. คุณวนฺตุ[Pg.96], สิ.

၁၃၈. ဂုဏဝန္တုသဒ္ဒါနောင် ‘သိ’ ဝိဘတ်သက်။

---

‘‘อํ นปุํสเก’’ติ สิมฺหิ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส อํ. คุณวํ. นฺตุสฺส ตฺเต – คุณวนฺตานิ.

‘အံ နပုံသကေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ‘သိ’ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ‘န္တု’ ပစ္စည်းကို ‘အံ’ အာဒေသပြု၏။ ဂုဏဝံ။ ‘န္တု’ ပစ္စည်းကို ‘တ္တ’ အာဒေသပြုသော်—ဂုဏဝန္တာနိ။

---

๑๓๙. โยโตญฺญํ ปุเมว. เอวํ คจฺฉํ.

၁၃၉. ‘ယော’ ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင်တည်း။ ဤအတူ ဂစ္ဆံပုဒ် ဖြစ်၏။

---

๑๔๐. อฏฺฐิ.

၁၄၀. အဋ္ဌိသဒ္ဒါ။

---

วาตฺเวว.

‘ဝါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။

---

‘‘โยนนฺนิ นปุํสเกหี’’ติ โยนํ นิ วา. อฏฺฏีนิ. ฌตฺตา โยโลเป – อฏฺฐี. ตถาลปเน.

‘ယောနန္နိ နပုံသကေဟိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် နပုံသကလိင်တို့နောင် ‘ယော’ ဝိဘတ်ကို ‘နိ’ အာဒေသ ‘ဝါ’ (အချို့) ပြု၏။ အဋ္ဌီနိ။ ဇှသညာဖြစ်၍ ‘ယော’ ဝိဘတ်ကို ချေရသော်—အဋ္ဌီ။ အာလပန၌လည်း ထို့အတူတည်း။

---

๑๔๑. อฏฺฐึ, อฏฺฐีนิ, อฏฺฐี. เสสํ อคฺคีว.

၁၄၁. အဋ္ဌိံ၊ အဋ္ဌီနိ၊ အဋ္ဌီ။ ကြွင်းသောပုဒ်သည် အဂ္ဂိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๔๒. ทณฺฑี, สิ.

၁၄၂. ဒဏ္ဍီသဒ္ဒါနောင် ‘သိ’ ဝိဘတ်သက်။

---

อฆตฺตา รสฺโส, ทณฺฑิ. โยโตญฺญํ ปุเมว.

အဃောသညာ မဟုတ်သောကြောင့် ရဿပြုသော် ဒဏ္ဍိ။ ‘ယော’ ဝိဘတ်မှတစ်ပါးသော ဝိဘတ်တို့၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ပင်တည်း။

---

๑๔๓. อายุ อฏฺฐีว.

၁၄၃. အာယုသဒ္ဒါသည် အဋ္ဌိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

นปุํสกลิงฺคา.

နပုံသကလိင်ပုဒ်တို့တည်း။

---

ปุมิตฺถิลิงฺค

ပုမိတ္ထိလိင် (ပုလ္လိင်နှင့် ဣတ္ထိလိင်)။

---

๑๔๔. ปุมิตฺถิลิงฺคา [Pg.98] – ฆฏ, กฏ, ยฏฺฐิ, มุฏฺฐิ, สินฺธุ, เรณุปฺปภุตโย ทฺวิปท จตุปฺปท ชาติวาจิโน จ.

၁၄၄. ပုမိတ္ထိလိင် ဖြစ်ကုန်သော—ဃဋ၊ ကဋ၊ ယဋ္ဌိ၊ မုဋ္ဌိ၊ သိန္ဓု၊ ရေဏု အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခြေရှိသော သတ္တဝါ၊ လေးခြေရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးအနွယ်ကို ဟောသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း (ပုမိတ္ထိလိင် မည်ကုန်၏)။

---

ยถา – ฆโฏ, อีปจฺจเย-ฆฏี. เอโส ยฏฺฐิ, เอสา ยฏฺฐิจฺจาทิ.

ဥပမာအားဖြင့်—ဃဋော (ပုလ္လိင်)၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်းသက်သော်—ဃဋီ (ဣတ္ထိလိင်)။ ဧသော ယဋ္ဌိ၊ ဧသာ ယဋ္ဌိ စသည်တို့တည်း။

---

ทฺวิปทชาติวาจิโน ยถา – ขตฺติโย. อาปจฺจเย- ขตฺติยา, สมโณ, อีมฺหิ-สมณีอิจฺจาทิ.

နှစ်ခြေရှိသော သတ္တဝါအမျိုးအနွယ်ကို ဟောသော ပုဒ်တို့၌ ဥပမာအားဖြင့်—ခတ္တိယော။ ‘အာ’ ပစ္စည်းသက်သော်—ခတ္တိယာ၊ သမဏော၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်း၌—သမဏီ စသည်တို့တည်း။

---

จตุปฺปทชาติวาจิโน ยถา – คโช, อา-คชา, พฺยคฺโฆ, อีมฺหิ - พฺยคฺฆีอิจฺจาทิ.

လေးခြေရှိသော သတ္တဝါအမျိုးအနွယ်ကို ဟောသော ပုဒ်တို့၌ ဥပမာအားဖြင့်—ဂဇော၊ ‘အာ’ ပစ္စည်း၌—ဂဇာ၊ ဗျဂ္ဃေါ၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်း၌—ဗျဂ္ဃီ စသည်တို့တည်း။

---

ปุมนปุํสกลิงฺค

ပုမနပုံသကလိင် (ပုလ္လိင်နှင့် နပုံသကလိင်)။

---

๑๔๕. ปุมนปุํสกลิงฺคา [Pg.100] – ธมฺม, กมฺม, พฺรหฺม, กุสุม สงฺคม, ปทุม, อสฺสม, วิหาร, สรีร, สุวณฺณ, วณฺณ, กหาปณ, ภวน, ภุวน, โยพฺพน, ภุสน, อาสน, สยน, โอทน, อากาส, อุปวาส, มาส, ทิวส, รส, ถล, ผล, รฏฺฐ อมฺพุ, มธฺวาทโย.

၁၄၅. ပုမနပုံသကလိင် ဖြစ်ကုန်သော—ဓမ္မ၊ ကမ္မ၊ ဗြဟ္မ၊ ကုသုမ၊ သင်္ဂမ၊ ပဒုမ၊ အဿမ၊ ဝိဟာရ၊ သရီရ၊ သုဝဏ္ဏ၊ ဝဏ္ဏ၊ ကဟာပဏ၊ ဘဝန၊ ဘုဝန၊ ယောဗ္ဗန၊ ဘူသန၊ အာသန၊ သယန၊ ဩဒန၊ အာကာသ၊ ဥပဝါသ၊ မာသ၊ ဒိဝသ၊ ရသ၊ ထလ၊ ဖလ၊ ရဋ္ဌ၊ အမ္ဗု၊ မဓု အစရှိသော ပုဒ်တို့တည်း။

---

อิตฺถินปุํสกลิงฺค

ဣတ္ထိနပုံသကလိင် (ဣတ္ထိလိင်နှင့် နပုံသကလိင်)။

---

๑๔๖. อิตฺถินปุํสกลิงฺคา – นคร, อจฺจิปฺปมุขา.

၁၄၆. ဣတ္ထိနပုံသကလိင် ဖြစ်ကုန်သော—နဂရ၊ အစ္စိ အစရှိသော ပုဒ်တို့တည်း။

---

สพฺพลิงฺค

သဗ္ဗလိင် (လိင်သုံးပါးလုံး၌ ဖြစ်သောပုဒ်)။

---

๑๔๗. สพฺพลิงฺคา [Pg.101] – ตฏ ปุฏ ปตฺต มณฺฑล กลสา ทโย, นามีกตา, สพฺพนามานิ จ. ยถา – ตโฏ, อีมฺหิ – ตฏี, ตฏมิจฺจาทิ.

၁၄၇. သဗ္ဗလိင် ဖြစ်ကုန်သော—တဋ၊ ပုဋ၊ ပတ္တ၊ မဏ္ဍလ၊ ကလသ အစရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ကဲ့သို့ ပြုအပ်သောပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့်—တဋော၊ ‘ဤ’ ပစ္စည်း၌—တဋီ၊ တဋံ စသည်တို့တည်း။

---

นามีกตา ยถา – เทวทตฺโต, อา – เทวทตฺตา เทวทตฺตมิจฺจาทิ.

နာမ်ကဲ့သို့ ပြုအပ်သောပုဒ်တို့၌ ဥပမာအားဖြင့်—ဒေဝဒတ္တော၊ ‘အာ’ ပစ္စည်း၌—ဒေဝဒတ္တာ၊ ဒေဝဒတ္တံ စသည်တို့တည်း။

---

สพฺพนาม

သဗ္ဗနမ် (သဗ္ဗနာမ)။

---

๑๔๘. สพฺพ[Pg.102], กตร, กตม, อุภย, อิตร, อญฺญ, อญฺญตร, อญฺญตม, ปุพฺพ, ปร, อปร, ทกฺขิณ, อุตฺตร, เอก, ย, ต, เอต, อิม, อมุ, กึ, ตุมฺห, อมฺห-อิติ สพฺพนามานิ.

၁၄၈. သဗ္ဗ၊ ကတရ၊ ကတမ၊ ဥဘယ၊ ဣတရ၊ အည၊ အညတရ၊ အညတမ၊ ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အပရ၊ ဒက္ခိဏ၊ ဥတ္တရ၊ ဧက၊ ယ၊ တ၊ ဧတ၊ ဣမ၊ အမု၊ ကိံ၊ တုမှ၊ အမှ—ဤသည်တို့ကား သဗ္ဗနမ်ပုဒ်တို့တည်း။

---

สพฺโพ พุทฺโธว. อยํ วิเสโส.

သဗ္ဗသဒ္ဒါသည် ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါကဲ့သို့ပင်တည်း။ ဤကား ထူးခြားချက်တည်း။

---

โยตฺเวว.

‘ယော’ ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။

---

สพฺพนามการเต ปฐโม.

‘သဗ္ဗနာမကာရတေ ပဌမော’ သုတ္တန်။

---

สพฺพาทีนมการโต [Pg.103] ปโร ปฐโม โย เอตฺตํ ยาติ สพฺเพ.

သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနမ်တို့၏ အကာရမှနောင်သော ပထမာဝိဘတ်၏ ‘ယော’ ကို ‘ဧ’ အာဒေသပြု၏။ သဗ္ဗေ။

---

‘‘ตโย เนว จ สพฺพนาเมหี’’ติ นิเสธา สสฺมาสฺมินฺนํ อาย อา เอ น โหนฺติ. สพฺพสฺส.

‘တယော နေဝ စ သဗ္ဗနာမေဟိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တားမြစ်သောကြောင့် သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့သည် အာယ၊ အာ၊ ဧ အာဒေသ မဖြစ်ကုန်။ သဗ္ဗဿ။

---

สพฺพโต นํ สํสานํ.

‘သဗ္ဗတော နံ သံသာနံ’ သုတ္တန်။

---

สพฺพาทิโต นํอิจฺจสฺส สํสานํ โหนฺติ.

သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့နောင် ‘နံ’ ဝိဘတ်ကို ‘သံ၊ သာနံ’ အာဒေသပြုကုန်၏။

---

อกาโร เออิตฺเวว.

‘အကာရော ဧ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။

---

สพฺพนามานํ นมฺหิ จ.

‘သဗ္ဗနာမာနံ နမှိ စ’ သုတ္တန်။

---

นมฺหิ สพฺพาทีนมการสฺส เอ โหติ. สพฺเพสํ, สพฺเพสานํ.

‘နံ’ ဝိဘတ်၌ သဗ္ဗအစရှိသော သဗ္ဗနမ်တို့၏ အကာရကို ‘ဧ’ ပြု၏။ သဗ္ဗေသံ၊ သဗ္ဗေသာနံ။

---

๑๔๙. อิตฺถิยํ [Pg.104] อา, สพฺพา กญฺญาว. อยํ วิเสโส. วาตฺเวว.

၁၄၉. ဣတ္ထိလိင်၌ ‘အာ’ အန္တရှိသော ‘သဗ္ဗာ’ သည် ကညာသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ ဤကား ထူးခြားချက်တည်း။ ‘ဝါ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အစဉ်လိုက်၏။

---

ฆปโต สฺมึสานํ สํสา.

ဃ၊ ဖ အမည်ရှိသော ပုဒ်တို့နောက်၌ ရှိကုန်သော သ္မိံနှင့် သဝိဘတ်တို့သည် သံနှင့် သာ အာဒေသ ဖြစ်ကုန်၏။

---

ฆปสญฺญาโต สพฺพาทิโต สฺมึสานํ สํสา วา โหนฺติ.

ဃ၊ ဖ အမည်ရှိသော သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ သ္မိံနှင့် သဝိဘတ်တို့သည် သံနှင့် သာ အာဒေသတို့သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘สํสาสฺเวกวจเนสุ เจ’’ติ สาคโม.

‘‘သံသာသွေကဝစနေသု စ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သလာ (သ-လာခြင်း) ဖြစ်၏။

---

โฆ รสฺสํ.

ဃအမည်ရှိသော (အာ) သည် ရဿသို့ ရောက်၏။

---

เอกวจนสํสาสุ โฆ รสฺสํ ยาติ. สพฺพสฺสา, สพฺพาย. สพฺพาสํ, สพฺพาสานํ. สพฺพสฺสํ, สพฺพายํ. สพฺพาสุ.

ဧကဝုစ် ဖြစ်ကုန်သော သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ ဃအမည်ရှိသော (အာ)သည် ရဿသို့ ရောက်၏။ သဗ္ဗဿာ၊ သဗ္ဗာယ။ သဗ္ဗာသံ၊ သဗ္ဗာသာနံ။ သဗ္ဗဿံ၊ သဗ္ဗာယံ။ သဗ္ဗာသု။

---

เนตาหิ สฺมิมายยา.

ဤ ဃ၊ ဖ အမည်ရှိသော သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ အာယ၊ ယာ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

---

ฆปญฺญาหิ สพฺพาทีหิ สฺมิโน อาย ยา น โหนฺติ.

ဃ၊ ဖ အမည်ရှိသော သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့နောက်မှ သ္မိံဝိဘတ်၏ အာယ၊ ယာ အာဒေသတို့သည် မဖြစ်ကုန်။

---

๑๕๐. นปุํสเก [Pg.105] – สพฺพํ. สพฺพานิ. เอวํ ทุติยา.

၁၅၀. နပုံလိင်၌ - သဗ္ဗံ၊ သဗ္ဗာနိ။ ဒုတိယောဝိဘတ်၌လည်း ဤနည်းတူတည်း။

---

สพฺพาทโย นปุํสเก ตติยาทีสุ สกสกปุมสมา. เอวํ ย - สทฺทนฺตา.

သဗ္ဗအစရှိသော ပုဒ်တို့သည် နပုံလိင်၌ တတိယာအစရှိသော ဝိဘတ်တို့၌ မိမိတို့၏ ပုလ္လိင်နှင့် တူကုန်၏။ ယသဒ္ဒါအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ဤနည်းတူတည်း။

---

๑๕๑. ปุพฺพปราปเรหิ ตุ สฺมิโน ‘‘ยทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตี’’ติ อนิตฺถิยํ เอ วา. ปุพฺเพ, ปุพฺพสฺมึอิจฺจาทิ.

၁၅၁. ပုဗ္ဗ၊ ပရ၊ အပရ ပုဒ်တို့နောက်မှမူကား သ္မိံဝိဘတ်၏ ‘‘ယဒနုပပန္နာ နိပါတနာ သိဇ္ဈန္တိ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်မဟုတ်သည်၌ ဧအာဒေသသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ပုဗ္ဗေ၊ ပုဗ္ဗသ္မိံ အစရှိသည်တို့တည်း။

---

เอกสทฺโท สงฺขฺยาตุลฺยญฺญาสหายตฺโถ. ยทา สงฺขฺยตฺโถ, ตเทกวจโน, อญฺญตฺถ สพฺพวจโน จ.

ဧကသဒ္ဒါသည် သင်္ချာ၊ တူမျှခြင်း၊ အခြား၊ အဖော်ဟူသော အနက်ရှိ၏။ အကြင်အခါ၌ သင်္ချာအနက်ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌ ဧကဝုစ်သာ ရှိ၏၊ အခြားအနက်၌ ဝုစ်အားလုံး ရှိ၏။

---

ยาทีนมาลปนํ นตฺถิ.

ယအစရှိသော ပုဒ်တို့အား အာလပနဝိဘတ် မရှိ။

---

๑๕๒. ต, สิ.

၁၅၂. တ၊ သိ။

---

สิมฺหิ สํ อนปุํสกสฺเสตฺเวว.

သိဝိဘတ်၌ သံဖြစ်ခြင်းသည် နပုံလိင်မဟုတ်သည် (ပုလ္လိင်) အားသာ ဖြစ်၏။

---

เอตเตสํ โต.

ဧတ၊ တ တို့၏ (တကာရကို) သော ဖြစ်၏။

---

สิมฺหิ อนปุํสกานํ เอตตอิจฺเจเตสํ ตการสฺส ส โหติ. โส.

သိဝိဘတ်နှောင်းသော် နပုံလိင်မဟုတ်ကုန်သော ဧတ၊ တ ဤပုဒ်တို့၏ တကာရအား သကာရ ဖြစ်၏။ သော။

---

ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถ.

တသဒ္ဒါ၏ တကာရအား အလုံးစုံသော ဝိဘတ်တို့၌ နကာရဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

---

ติลิงฺเคสุ [Pg.106] สพฺพาทีนํ ตการสฺส โน วา โหติ. เน, เต. เสสํ สพฺพสมํ, นตฺตํว วิเสโส.

လိင်သုံးပါးတို့၌ တသဒ္ဒါ၏ တကာရအား နကာရသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ နေ၊ တေ။ ကြွင်းသောရူပသိဒ္ဓိသည် သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူ၏၊ နကာရဖြစ်ခြင်းသာ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

---

๑๕๓. อิตฺถิยํ – สา, นา, นาโย, ตา, ตาโยอิจฺจาทิ.

၁၅၃. ဣတ္ထိလိင်၌ - သာ၊ နာ၊ နာယော၊ တာ၊ တာယော အစရှိသည် ဖြစ်၏။

---

วาตฺเวว.

‘‘ဝါ’’ ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

ตโต สสฺส สฺสาย.

ထိုမှ သဝိဘတ်၏ ဿာယ ဖြစ်၏။

---

ตาเอตาอิมาหิ สสฺส สฺสาโย วา โหติ.

တာ၊ ဧတာ၊ ဣမာ ပုဒ်တို့နောက်မှ သဝိဘတ်၏ ဿာယ (ဿာ) သည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

---

สํสาสฺเวกวจเนสุ อิอิตฺเวว.

ဧကဝုစ်ဖြစ်ကုန်သော သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ ‘‘ဣ’’ ဟူ၍သာ လိုက်၏။

---

ตสฺสา วา.

တသဒ္ဒါ၏ (အာသည် ဣဖြစ်ခြင်းသည်) ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

---

เอกวจนสํสาสุ ตาสทฺทสฺส อา อิตฺตํ วา ยาติ. ติสฺสาย, ติสฺสา, ตสฺสา, ตาย. ตาสํ, ตาสานํ. ติสฺสํ, ตสฺสํ, ตายํ. ตาสุ.

ဧကဝုစ်ဖြစ်ကုန်သော သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ တာသဒ္ဒါ၏ အာကာရသည် ဣကာရအဖြစ်သို့ ဝိကပ်အားဖြင့် ရောက်၏။ တိဿာယ၊ တိဿာ၊ တဿာ၊ တာယ။ တာသံ၊ တာသာနံ။ တိဿံ၊ တဿံ၊ တာယံ။ တာသု။

---

๑๕๔. นปุํสเก [Pg.107] – ตํอิจฺจาทิ.

၁၅၄. နပုံလိင်၌ - တံ အစရှိသည် ဖြစ်၏။

---

๑๕๕. เอโส. เสสํ สพฺพสมํ.

၁၅၅. ဧသော။ ကြွင်းသောရူပသိဒ္ဓိသည် သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

---

๑๕๖. อิตฺถิยํ – เอสา.

၁၅၆. ဣတ္ထိလိင်၌ - ဧသာ။

---

สํสาสฺเวกวจเนสฺเวตฺเวว.

ဧကဝုစ်ဖြစ်ကုန်သော သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌သာ။

---

เอติมาสมิ.

ဧတ၊ ဣမ တို့၏ အဆုံးအက္ခရာသည် ဣ ဖြစ်၏။

---

เอกวจนสํสาสุ เอตาอิมานมนฺตสฺส อิ โหติ. เอติสฺสาย, เอติสา, เอตาย. เอตาสํ, เอตาสานํ. เอติสฺสํ, เอตสฺสํ, เอตายํ. เอตาสุ. เสสํ สพฺพาว.

ဧကဝုစ်ဖြစ်ကုန်သော သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ ဧတာ၊ ဣမာ ပုဒ်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာအား ဣကာရ ဖြစ်၏။ ဧတိဿာယ၊ ဧတိဿာ၊ ဧတာယ။ ဧတာသံ၊ ဧတာသာနံ။ ဧတိဿံ၊ ဧတဿံ၊ ဧတာယံ။ ဧတာသု။ ကြွင်းသောရူပသိဒ္ဓိသည် သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။

---

๑๕๗. นปุํสเก – เอตํ อิจฺจาทิ.

၁၅၇. နပုံလိင်၌ - ဧတံ အစရှိသည် ဖြစ်၏။

---

๑๕๘. อิม, สิ.

၁၅၈. ဣမ၊ သိ။

---

‘‘อนปุํสกสฺสายํ สิมฺหี’’ติ อิมสฺส อยํ. สิโลโป. อยํ, อิเม. อิมํ, อิเม.

‘‘အနပုံသကဿာယံ သိမှိ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣမသဒ္ဒါအား အယံ ဖြစ်၏။ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ အယံ၊ ဣမေ။ ဣမံ၊ ဣမေ။

---

‘‘อนิมิ นามฺหิ เจ’’ติ อิมสฺส อโน, อิมิ จ. อเนน, อิมินา.

‘‘အနိမိ နာမှိ စ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဣမသဒ္ဒါအား အန၊ ဣမိ အာဒေသတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ အနေန၊ ဣမိနာ။

---

‘‘สพฺพสฺสิมสฺเส วา’’ติ สุนํหิสุ เอวา. เอหิ, อิเมหิ. วา สฺมาสสฺมึสํสาสฺวตฺตนฺตฺเวว.

‘‘သဗ္ဗဿိမဿေ ဝါ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့၌ ဧအာဒေသသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဧဟိ၊ ဣမေဟိ။ သ္မာ၊ သ၊ သ္မိံ၊ သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

---

อิมสทฺทสฺส จ.

ဣမသဒ္ဒါ၏လည်း (အကာရ ဖြစ်၏)။

---

สสฺมาสฺมึสํสาสุ [Pg.108] อิมสฺส อตฺตํ วา โหติ. อสฺส, อิมสฺส. เอสํ, เอสานํ, อิเมสํ, อิเมสานํ. อสฺมา, อิมมฺหา, อิมสฺมา. เอหิ, อิเมหิ. อสฺมึ, อิมมฺหิ, อิมสฺมึ. เอสุ, อิเมสุ.

သ၊ သ္မာ၊ သ္မိံ၊ သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ ဣမသဒ္ဒါအား အကာရဖြစ်ခြင်းသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ အဿ၊ ဣမဿ။ ဧသံ၊ ဧသာနံ၊ ဣမေသံ၊ ဣမေသာနံ။ အသ္မာ၊ ဣမမှာ၊ ဣမသ္မာ။ ဧဟိ၊ ဣမေဟိ။ အသ္မိံ၊ ဣမမှိ၊ ဣမသ္မိံ။ ဧသု၊ ဣမေသု။

---

อตฺตปกฺเข – ‘‘น ติเมหิ กตากาเรหี’’ติ สฺมาสฺมินฺนํ มฺหามฺหิ น สิชฺฌนฺเต.

အကာရဖြစ်သောဖက်၌ - ‘‘န တိမေဟိ ကတာကာရေဟိ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မာ၊ သ္မိံ ဝိဘတ်တို့၏ မှာ၊ မှိ အာဒေသတို့သည် မပြီးကုန်။

---

๑๕๙. อิตฺถิยํ – อยํ. เสสํ เอตาว, สํสาสฺวตฺตํว วิเสโส.

၁၅၉. ဣတ္ထိလိင်၌ - အယံ။ ကြွင်းသော ရူပသိဒ္ဓိသည် ဧတာသဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သံ၊ သာ ဝိဘတ်တို့၌ အကာရဖြစ်ခြင်းသာလျှင် ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

---

๑๖๐. นปุํสเก – สวิภตฺติสฺส วาตฺเวว.

၁၆၀. နပုံသကလိင်၌ - ‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ‘ဝါ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် သက်ရောက်ကုန်၏။

---

‘‘อิมสฺสิทมํสิสุ นปุํสเก’’ติ อิมสฺส อิทํ วา. อิทํ, อิมํ อิเม, อิมานิ. เอวํ ทุติยา.

“ဣမဿိဒမံသိသု နပုံသကေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နပုံသကလိင်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဣမသဒ္ဒါအား အံဝိဘတ်၊ သိဝိဘတ်တို့၌ 'ဣဒံ' အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ ဣဒံ၊ ဣမံ၊ ဣမေ၊ ဣမာနိ။ ဒုတိယဝိဘတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းတည်း။

---

๑๖๑. อมุ[Pg.109], สิ.

၁၆၁. အမုသဒ္ဒါ၊ သိဝိဘတ်။

---

วา อนปุํสกสฺส สิมฺหิตฺเวว.

‘ဝါ’၊ ‘အနပုံသကဿ’၊ ‘သိမှိ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်သာ သက်ရောက်ကုန်၏။

---

‘‘อมุสฺส โม สํ’’ติ มสฺส โส วา, สิโลโป. อสุ.

“အမုဿ မော သံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် မကာရအား သကာရ အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏၊ သိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ အသု။

---

‘‘สพฺพโต โก’’ติ สพฺพนามโต กาคโม. ‘‘โส’’ติ โอ, อมุโก, ปกฺเข – อมุ. อมู, อมุโย.

“သဗ္ဗတော ကော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဗ္ဗနာမ်မှ 'က' အာဂမ်ဖြစ်၏။ “သော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဩကာရပြု၏၊ အမုကော၊ တစ်ဖက် (ကအာဂမ်မရှိသော ပက္ခ) ၌ကား - အမု။ ဗဟုဝုစ်၌ - အမူ၊ အမုယော။

---

ปุพฺเพว [Pg.110] โยนํ โวกาโร น. อมุํ. อมู, อมุโย. เสสํ ภิกฺขูว สพฺพาทิการิยาญฺญตฺร.

ရှေး၌ကဲ့သို့ပင် ယောဝိဘတ်တို့အား ဝေါကာရပြုခြင်း မရှိ။ အမုံ။ အမူ၊ အမုယော။ ကြွင်းသောအရာသည် သဗ္ဗနာမ်၌ ပြုအပ်သော ကိစ္စမှတစ်ပါး ဘိက္ခုသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๖๒. อิตฺถิยํ – อสุ. เสสํ ยาคุสมํ. วิเสโสยํ – อมุสฺสา, อมุยา. อมูสํ, อมูสานํ. อมุสฺสํ, อมุยํ. อมูสุ.

၁၆၂. ဣတ္ထိလိင်၌ - အသု။ ကြွင်းသောအရာသည် ယာဂုသဒ္ဒါနှင့် တူ၏။ ထူးခြားချက်မှာ - အမုဿာ၊ အမုယာ။ အမူသံ၊ အမူသာနံ။ အမုဿံ၊ အမုယံ။ အမူသု။

---

๑๖๓. นปุํสเก – สวิภตฺติสฺส อํสิสุ นปุํสเกตฺเวว.

၁၆၃. နပုံသကလိင်၌ - ‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ‘အံသိသု နပုံသကေ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည်သာ သက်ရောက်ကုန်၏။

---

‘‘อมุสฺสาทุํ’’ติ อทุํ. อทุํ. อมู, อมูนิ. เอวํ ทุติยา.

“အမုဿာဒုံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'အဒုံ' ဖြစ်၏။ အဒုံ။ အမူ၊ အမူနိ။ ဒုတိယဝိဘတ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းတည်း။

---

๑๖๔. ‘‘เสเสสุ เจ’’ติ สพฺพตฺถ กิสฺส โก. โก, กา, กํ อิจฺจาทิ. ลิงฺคตฺตเย สพฺพสโม.

၁၆၄. “သေသေသု စ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့၌ ကိသဒ္ဒါ၏ အရပ်၌ 'ကော' ဖြစ်၏။ ကော၊ ကာ၊ ကံ စသည်ဖြင့် ပြီး၏။ လိင်သုံးပါး၌ သဗ္ဗသဒ္ဒါနှင့် အလုံးစုံ တူ၏။

---

๑๖๕. ตุมฺห[Pg.112], สิ, อมฺห, สิ.

၁၆၅. တုမှသဒ္ဒါ၊ သိဝိဘတ်၊ အမှသဒ္ဒါ၊ သိဝိဘတ်။

---

สวิภตฺติสฺส ตุมฺหมฺหานนฺตฺยธิกาโร.

‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူသော ပုဒ်၊ ‘တုမှမှာနံ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ‘အန္တ’ ဟူသော ပုဒ်တို့သည် အာဏာပျံ့နှံ့ရာ (အဓိကာရပုဒ်) ဖြစ်ကုန်၏။

---

ตฺวมหํ สิมฺหิ จ.

“တွမဟံ သိမှိ စ” (ဟူသော သုတ်)။

---

สิมฺหิ สวิภตฺตีนํ ตุมฺหมฺหานํ ตฺวํ อหํ โหนฺติ. จสทฺเทน ตุมฺหสฺส ตุวํ จ. ตฺวํ, ตุวํ, อหํ. โย – ตุมฺเห.

သိဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့အား 'တွံ'၊ 'အဟံ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် တုမှသဒ္ဒါအား 'တုဝံ' လည်း ဖြစ်၏။ တွံ၊ တုဝံ၊ အဟံ။ ယောဝိဘတ်၌ - တုမှေ။

---

‘‘มยํ โยมฺหิ ปฐเม’’ติ อมฺหสฺส มยํ โหติ. มยํ.

“မယံ ယောမှိ ပဌမေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပထမာ ယောဝိဘတ်၌ အမှသဒ္ဒါအား 'မယံ' ဖြစ်၏။ မယံ။

---

๑๖๖. ‘‘ตํมมมฺหี’’ติ อมฺหิ ตํ มํ โหนฺติ.

၁၆၆. “တံမမမှိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၌ 'တံ'၊ 'မံ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘ตวํ มมญฺจ นวา’’ติ อมฺหิ ตวํ มมญฺจ นวา.

“တဝံ မမဉ္စ နဝါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၌ 'တဝံ' နှင့် 'မမံ' တို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘ตุมฺหสฺส ตุวํ ตฺวมมฺหี’’ติ ตุมฺหสฺส ตุวํ, ตฺวญฺจ. ตํ, ตวํ, ตุวํ, ตฺวํ, มํ, มมํ.

“တုမှဿ တုဝံ တွမမှိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၌ တုမှသဒ္ဒါအား 'တုဝံ' လည်းကောင်း၊ 'တွံ' လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ တံ၊ တဝံ၊ တုဝံ၊ တွံ၊ မံ၊ မမံ။

---

อากนฺตฺเวว.

‘အာကံ’ ဟူသော ပုဒ်သည်သာ သက်ရောက်၏။

---

‘‘วา โยปฺปฐโม’’ติ ทุติยาโยสฺส อากํ วา. ตุมฺหากํ, ตุมฺเห. อมฺหากํ, อมฺเห.

“ဝါ ယောပ္ပဌမော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဒုတိယောဝိဘတ်အား 'အာကံ' အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ တုမှာကံ၊ တုမှေ။ အမှာကံ၊ အမှေ။

---

๑๖๗. ‘‘นามฺหิ ตยา มยา’’ติ นามฺหิ ตยา มยา โหนฺติ. ‘‘ตยาตยีนํ ตกาโร ตฺวตฺตํวา’’ติ ตสฺส ตฺโว วา. ตฺวยา, ตยา, มยา. ตุมฺเหหิ, อมฺเหหิ.

၁၆၇. “နာမှိ တယာ မယာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နာဝိဘတ်၌ 'တယာ'၊ 'မယာ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “တယာတယီနံ တကာရော တွတ္တံဝါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် တကာရအား 'တွ' အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။ တွယာ၊ တယာ၊ မယာ။ တုမှေဟိ၊ အမှေဟိ။

---

๑๖๘. ‘‘ตว [Pg.113] มม เส’’ติ เส ตว มม โหนฺติ.

၁၆၈. “တဝ မမ သေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်၌ 'တဝ'၊ 'မမ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘ตุยฺหํ มยฺหํ เจ’’ติ เส ตุยฺหํ มยฺหญฺจ.

“တုယှံ မယှံ စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်၌ 'တုယှံ' နှင့် 'မယှံ' လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

---

‘‘สสฺสํ’’ติ สสฺส อํ วา.

“သဿံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်အား 'အံ' အပြုသည် ဝါ ဖြစ်၏။

---

‘‘อมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส’’ติ เส อมฺหสฺส มมํ จ. ตว, ตุยฺหํ, ตุมฺหํ, มม, มยฺหํ, อมฺหํ, มมํ.

“အမှဿ မမံ သဝိဘတ္တိဿ သေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သဝိဘတ်၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော အမှသဒ္ဒါအား 'မမံ' လည်း ဖြစ်၏။ တဝ၊ တုယှံ၊ တုမှံ၊ မမ၊ မယှံ၊ အမှံ၊ မမံ။

---

‘‘ตุมฺหมฺเหหิ นมากํ’’ติ นํวจนสฺส อากํ. ตุมฺหากํ, อมฺหากํ. สฺมานาว.

“တုမှမှေဟိ နမာကံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် နံဝိဘတ်အား 'အာကံ' ဖြစ်၏။ တုမှာကံ၊ အမှာကံ။ သ္မာဝိဘတ်၌ နာဝိဘတ်ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။

---

๑๖๙. ‘‘ตุมฺหามฺหานํ ตยิ มยี’’ติ สฺมิมฺหิ ตยิ มยิ โหนฺติ. ตฺเว กเต - ตฺวยิ, ตยิ, มยิ, ตุมฺเหสุ, อมฺเหสุ. ลิงฺคตฺตเย สมํ.

၁၆၉. “တုမှာမှာနံ တယိ မယိ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ္မိံဝိဘတ်၌ 'တယိ'၊ 'မယိ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘တွ’ အပြုကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် - တွယိ၊ တယိ၊ မယိ၊ တုမှေသု၊ အမှေသု။ လိင်သုံးပါး၌ အတူတူပင် ဖြစ်၏။

---

๑๗๐. นวาตฺเวว.

၁၇၀. ‘နဝါ’ (ဝါ) ဟူသော ပုဒ်သည်သာ သက်ရောက်၏။

---

ปทโต ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐีสุ โวโน.

“ပဒတော ဒုတိယာ စတုတ္ထီ ဆဋ္ဌီသု ဝေါနော” (ဟူသော သုတ်)။

---

อตฺถชฺโชตกา วณฺณา ปทํ, ทุติยา จตุตฺถี ฉฏฺฐี พหุวจเนสุ ปเรสุ ปทสฺมา ปเรสํ สวิภตฺตีนํ ตุมฺหามฺหานํ โวโนการา นวา โหนฺติ.

အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော အက္ခရာတို့သည် ပုဒ်မည်၏။ ဒုတိယ၊ စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်တို့သည် နောက်၌ ရှိကုန်သည်ရှိသော်၊ ပုဒ်၏ နောင်၌ ရှိကုန်သော ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တုမှ၊ အမှသဒ္ဒါတို့အား 'ဝေါ'၊ 'နော' အပြုတို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။

---

รกฺขตุ [Pg.114] โว, ปสฺสตุ โน, ททาติ โว, ททาหิ โน, สทฺธา โว, สตฺถา โน.

ရက္ခတု ဝေါ၊ ပဿတု နော၊ ဒဒါတိ ဝေါ၊ ဒဒါဟိ နော၊ သဒ္ဓါ ဝေါ၊ သတ္ထာ နော။

---

นวาติ กึ, เอโส อมฺหากํ สตฺถา.

‘နဝါ’ ဟူ၍ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ဧသော အမှာကံ သတ္ထာ။

---

๑๗๑. ปทโตตฺยธิกาโร.

၁၇၁. ‘ပဒတော’ ဟူသော ပုဒ်သည် အာဏာပျံ့နှံ့ရာ (အဓိကာရ) ဖြစ်၏။

---

‘‘เตเมกวจเนสุ เจ’’ติ จตุตฺถีฉฏฺเฐกวจเนสุ เต เม โหนฺติ. ททามิ เต, ททาหิ เม, อิทํ เต, อยํ เม.

“တေမေကဝစနေသု စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် စတုတ္ထီ၊ ဆဋ္ဌီ ဧကဝုစ်ဝိဘတ်တို့၌ 'တေ'၊ 'မေ' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဒါမိ တေ၊ ဒဒါဟိ မေ၊ ဣဒံ တေ၊ အယံ မေ။

---

‘‘นอมฺหี’’ติ [Pg.115] อมฺหิ นิเสโธ. ปสฺเสถ ตํ, อชินิ มํ.

“နအမှီ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အံဝိဘတ်၌ (တေမေပြုခြင်းကို) မြစ်၏။ ပဿေထ တံ၊ အဇိနိ မံ။

---

‘‘วา ตติเย เจ’’ติ ตติเยกวจเน เต เม วา โหนฺติ. กตํ เต ตยา วา. กตํ เม มยา วา.

“ဝါ တတိယေ စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် တတိယာ ဧကဝုစ်ဝိဘတ်၌ 'တေ'၊ 'မေ' တို့သည် ဝါ ဖြစ်ကုန်၏။ ကတံ တေ သို့မဟုတ် တယာ။ ကတံ မေ သို့မဟုတ် မယာ။

---

‘‘พหุวจเนสุ โวโน’’ติ ตติยาพหุวจเนสุ โว โน โหนฺติ. พหุวจเน ปฐเม โยมฺหิ จ. กตํ โว, กตํ โน, คามํ โว คจฺเฉยฺยาถ, คามํ โน คจฺเฉยฺยาม.

“ဗဟုဝစနေသု ဝေါနော” ဟူသော သုတ်ဖြင့် တတိယာ ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်တို့၌ 'ဝေါ'၊ 'နော' တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဗဟုဝုစ်ဖြစ်သော ပထမယောဝိဘတ်၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကတံ ဝေါ၊ ကတံ နော၊ ဂါမံ ဝေါ ဂစ္ဆေယျာထ၊ ဂါမံ နော ဂစ္ဆေယျာမ။

---

สงฺขฺยา

သင်္ချာ။

---

๑๗๒. สงฺขฺยา วุจฺจเต.

၁၇၂. သင်္ချာကို ပြဆိုအပ်၏။

---

เอกสทฺโท สพฺพนาเมสุ วุตฺโต.

ဧကသဒ္ဒါကို သဗ္ဗနာမ်တို့၌ ဟောအပ်၏။

---

๑๗๓. ทฺวาทโย [Pg.117] อฏฺฐารสนฺตา พหุวจนนฺตา.

၁၇၃. ဒွိအစရှိ၍ အဋ္ဌာရသအဆုံးရှိသော သင်္ချာသဒ္ဒါတို့သည် ဗဟုဝုစ်အဆုံးရှိကုန်၏။

---

สวิภตฺติสฺส, อิตฺถิปุมนปุํสกสงฺขฺยนฺติ จาธิกาโร.

‘သဝိဘတ္တိဿ’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်းကောင်း၊ ‘ဣတ္ထိပုမနပုံသကသင်္ချာ’ ဟူသော ပုဒ်သည်လည်းကောင်း အဓိကာရ (အနုဗြတ်လိုက်ရာပုဒ်) ဖြစ်၏။

---

‘‘โยสุ ทฺวินฺนํ ทฺเว เจ’’ติ ทฺวิสฺส ทฺเว โหติ. ทฺเว, ทฺเว, ทฺวีภิ, ทฺวีหิ.

‘ယောသု ဒွိန္နံ ဒွေ စ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဒွိသဒ္ဒါကို ဒွေ ပြုအပ်၏။ (ရုပ်ဝါဒီကား-) ဒွေ၊ ဒွေ၊ ဒွီဘိ၊ ဒွီဟိ။

---

โน จ ทฺวาทิโต นมฺหิ.

‘နော စ ဒွါဒိတော နမှိ’ ဟူသော သုတ်တည်း။

---

นมฺหิ ทฺวาทิโต นการาคโม โหติ. ทฺวินฺนํ, ทฺวีสุ, ลิงฺคตฺตเย สมํ.

နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဒွိအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ နကာရလာဂိုဏ်း (န-လာဂ်) ဖြစ်၏။ ဒွိန္နံ၊ ဒွီသု၊ လိင်သုံးပါး၌ တူညီကုန်၏။

---

๑๗๔. ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส ตโย จตฺตาโร ตีณิ จตฺตาริ.

၁၇၄. ‘တိစတုန္နံ တိဿော စတဿော တယော စတ္တာရော တီဏိ စတ္တာရိ’ ဟူသော သုတ်တည်း။

---

โยสุ อิตฺถิปุมนปุํสเกสุ สวิภตฺตีนํ ติจตุนฺนํ ติสฺโส จตสฺโส อาทโย โหนฺติ. ตโย, ตโย, ตีภิ, ตีหิ, ตินฺนํ.

ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဣတ္ထိလိင်၊ ပုလ္လိင်၊ နပုံသကလိင်တို့၌ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တိ၊ စတုသဒ္ဒါတို့သည် တိဿော၊ စတဿော စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တယော၊ တယော၊ တီဘိ၊ တီဟိ၊ တိန္နံ။

---

‘‘อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหี’’ติ ติสทฺทโต นํอิจฺจสฺส อิณฺณํ อิณฺณนฺนํ จ. ติณฺณํ, ติณฺณนฺนํ, ตีสุ.

‘ဣဏ္ဏမိဏ္ဏန္နံ တီဟိ သင်္ချာဟိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တိသဒ္ဒါ၏ နောက်၌ရှိသော နံဝိဘတ်ကို ဣဏ္ဏံနှင့် ဣဏ္ဏန္နံ ပြုအပ်၏။ တိဏ္ဏံ၊ တိဏ္ဏန္နံ၊ တီသု။

---

๑๗๕. อิตฺถิยํ-ติสฺโส[Pg.118], ติสฺโส, ตีภิ, ตีหิ.

၁၇၅. ဣတ္ထိလိင်၌ကား- တိဿော၊ တိဿော၊ တီဘိ၊ တီဟိ။

---

‘‘โน จา’’โท จกาเรน นมฺหิ สฺสํอาคโม, วคฺคนฺเตติสฺสนํ, ตีสุ.

‘နော စ’ အစရှိသောသုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် နံဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ သံလာဂိုဏ်း (ဿံလာဂ်) ဖြစ်၏၊ ဝဂ္ဂန္တပြုခြင်းဖြင့် တိဿန္နံ ဖြစ်၏၊ တီသု။

---

๑๗๖. นปุํสเก-ตีณิ, ตีณิ, ตีหิ.

၁၇၆. နပုံသကလိင်၌ကား- တီဏိ၊ တီဏိ၊ တီဟိ။

---

๑๗๗. จตฺตาโร.

၁၇၇. စတ္တာရော။

---

‘‘โอสเร เจ’’ตีห จกาเรน โยสุ อุสฺส อุโร. ‘‘ตโต โยนโมตู’’ตีห ตุกาเรน โยนํ โอ. จตุโร. เอวํ ทุติยา. จตูหิ, จตุนฺนํ, จตูสุ.

‘ဩသရေ စေ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ စသဒ္ဒါဖြင့် ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ (စတုသဒ္ဒါ၏) ဥကာရကို ဥရပြုအပ်၏။ ‘တတော ယောနမောတူ’ ဟူသော ဤသုတ်၌ တုသဒ္ဒါဖြင့် ယောဝိဘတ်ကို ဩပြုအပ်၏။ စတုရော။ ဒုတိယောဝိဘတ်၌လည်း ထို့အတူတည်း။ စတူဟိ၊ စတုန္နံ၊ စတူသု။

---

๑๗๘. อิตฺถิยํ[Pg.119], จตสฺโส, จตสฺโส, จตูหิ. ปุพฺเพว สฺสํอาคโม. ยทาทินา อุสฺส อตฺตํ. จตสฺสนฺนํ, จตูสุ.

၁၇၈. ဣတ္ထိလိင်၌ကား- စတဿော၊ စတဿော၊ စတူဟိ။ ရှေးနည်းအတိုင်း သံလာဂိုဏ်း (ဿံလာဂ်) ဖြစ်၏။ ‘ယဒါဒိန’ စသောသုတ်ဖြင့် ဥကာရကို အကာရပြု၏။ စတဿန္နံ၊ စတူသု။

---

๑๗๙. นปุํสเก, จตฺตาริ, จตฺตาริ.

၁၇၉. နပုံသကလိင်၌ကား- စတ္တာရိ၊ စတ္တာရိ။

---

๑๘๐. ‘‘ปญฺจาทีน มกาโร’’ติ โยสุ สวิภตฺติสฺส ปญฺจาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ. ปญฺจ, ปญฺจ.

၁၈၀. ‘ပဉ္စာဒီန မကာရော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ယောဝိဘတ်နှောင်းသောအခါ ဝိဘတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စအစရှိသော သဒ္ဒါ၏အဆုံးကို အကာရပြု၏။ ပဉ္စ၊ ပဉ္စ။

---

‘‘ปญฺจาทีน มตฺตํ’’ติ สุนํหิสุ ปญฺจาทฺยนฺตสฺส อตฺตํ. เอทีฆานมปวาโทยํ. ปญฺจหิ, ปญฺจนฺนํ, ปญฺจสุ. ลิงฺคตฺตเย สมํ.

‘ပဉ္စာဒီန မတ္တံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သု၊ နံ၊ ဟိ ဝိဘတ်တို့နှောင်းသောအခါ ပဉ္စအစရှိသော သဒ္ဒါ၏အဆုံးကို အကာရ (အသရတို) ပြု၏။ ဤသုတ်သည် ဧ-ပြုခြင်း၊ ဒီဃ-ပြုခြင်းတို့ကို တားမြစ်သော အပဝါဒသုတ် ဖြစ်၏။ ပဉ္စဟိ၊ ပဉ္စန္နံ၊ ပဉ္စသု။ လိင်သုံးပါး၌ တူညီကုန်၏။

---

๑๘๑. เอวํ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว ทสาทโย อฏฺฐารสนฺตา.

၁၈၁. ဤနည်းတူစွာ ဆ၊ သတ္တ၊ အဋ္ဌ၊ နဝ၊ ဒသ အစရှိသည်တို့သည် အဋ္ဌာရသ (တစ်ဆယ့်ရှစ်) အဆုံးရှိကုန်၏။

---

๑๘๒. วีสตฺยาทโย [Pg.120] อานวุติยา อิตฺถิลิงฺคา เอกวจนนฺตา, วีสติ รตฺตีว. เอวํ ตึสติ.

၁၈၂. ဝီသတိ (နှစ်ဆယ်) အစရှိ၍ နဝုတိ (ကိုးဆယ်) အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ဣတ္ထိလိင် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိကုန်၏၊ ရတ္တိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ တိံသတိသဒ္ဒါသည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။

---

จตฺตาลีสํ ปญฺญาสํ สทฺเทหิ ปราสํ สพฺพาสํ วิภตฺตีนํ ‘‘สพฺพาสมา’’โทตีห อาทิสทฺเทน โลโป, สฏฺฐิ วีสตี ว. เอวํ สตฺตติ อสีติ นวุติ.

စတ္တာလီသံ၊ ပညာသံ သဒ္ဒါတို့၏နောက်၌ရှိသော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့ကို ‘သဗ္ဗာသမာ’ စသောသုတ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ချေအပ်၏၊ သဋ္ဌိသဒ္ဒါသည် ဝီသတိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။ သတ္တတိ၊ အသီတိ၊ နဝုတိ တို့သည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။

---

สตํ นปุํสกเมกวจนนฺตํ. เอวํ สหสฺสาทิ.

သတံ (တစ်ရာ) သဒ္ဒါသည် နပုံသကလိင် ဧကဝုစ်အဆုံးရှိ၏။ သဟဿ (တစ်ထောင်) စသည်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း။

---

โกฏิ วีสตีว.

ကောဋိ (ကုဋေ) သဒ္ဒါသည် ဝီသတိသဒ္ဒါကဲ့သို့တည်း။

---

๑๘๓. ราสิเภเท [Pg.122] ตุ สพฺพตฺถ พหุวจนมฺปิ. ยถา-ทฺเววีสติโย พุทฺธทนฺตา. ติสฺโส วีสติโย ทินฆฏิกา. เอวมญฺญตฺร.

၁၈၃. စုပုံခြင်းအထူးရှိသော်မူကား ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ဗဟုဝုစ်ကိန်းလည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ပုံစံကား- ‘ဒွေဝီသတိယော ဗုဒ္ဓဒန္တာ’ (မြတ်စွာဘုရား၏ စွယ်တော်သွားတော် နှစ်ဆယ်နှစ်ဆူတို့သည်)၊ ‘တိဿော ဝီသတိယော ဒိနဃဋိကာ’ (နေ့နာရီ နှစ်ဆယ် သုံးလီတို့သည်)။ အခြားသောနေရာ၌လည်း ဤနည်းတူတည်း။

---

เอเสโส เอตนฺติปฺปสิทฺธิ, โลกสฺส โหติ ยตฺถตฺเถสุ.

ဧ၊ ဧသော၊ ဧတံ ဟူသော ဤသဒ္ဒါ၏ ထင်ရှားခြင်းသည် လောက၌ အကြင်အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။

---

ถีปุมนปุํสกานิตฺยุจฺจนฺเต, ตานิมานิ โลเกนาตฺถา.

ဣတ္ထိ၊ ပုမ၊ နပုံသက ဟူ၍ လိင်သုံးပါးတို့ကို ဟောဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုအရာတို့သည် လောက၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อลิงฺค

အလိင်ဂ (လိင်မရှိသောအရာ)။

---

๑๘๔. อลิงฺคา วุจฺจนฺเต.

၁၈၄. လိင်မရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဟောကြားတော်မူအံ့။

---

กฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถ.

‘ကွစိ တော ပဉ္စမျတ္ထေ’ ဟူသော သုတ်တည်း။

---

ลิงฺคโต ปญฺจมฺยตฺเถ กฺวจิ โตปฺปจฺจโย โหติ.

လိင်၏နောက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်၏ အနက်၌ တစ်ရံတစ်ဆစ် ‘တော’ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။

---

‘‘ตฺวาทโย วิภตฺติสญฺญาโย’’ติ โตปฺปภุติทานฺยนฺตานํ วิภตฺติสญฺญา. ตสฺมา ตทนฺตานมฺปิ วิภตฺยนฺตตฺตา ปทตฺตํ สิทฺธนฺติ น ปุน วิภตฺติ. โจรสฺมา โจรโต. เอวํ ปิติโต, เอตฺถ ‘‘ปิตาทีน มสิมฺหิ’’ ตฺยตฺราสิมฺหิคฺคหเณน โตมฺหิ ปิตาทีนํ อุสฺส อิ.

‘တွာဒယော ဝိဘတ္တိသညာယော’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တောပစ္စည်းအစရှိ၍ ဒါနိပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပစ္စည်းတို့အား ဝိဘတ်ဟူသော အမည်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည်လည်း ဝိဘတ်အဆုံးရှိသည်ဖြစ်၍ ပုဒ်ဖြစ်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏၊ ထို့ကြောင့် ထပ်မံ၍ ဝိဘတ်မသက်ရ။ စောရသ္မာ၊ စောရတော။ ပိတိတော ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း ထို့အတူပင်တည်း၊ ဤ ‘ပိတိတော’ ၌ ‘ပိတာဒီန မသိမှိ’ ဟူသော သုတ်ဝယ် အသိမှိ-သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် တောပစ္စည်းနှောင်းသောအခါ ပိတုအစရှိသော သဒ္ဒါတို့၏ ဥကာရကို ဣကာရပြု၏။

---

อิมสฺสิ ถนฺทานิหโตเธสุ จ.

‘ဣမဿိ ထန္ဒါနိဟတောဓေသု စ’ ဟူသော သုတ်တည်း။

---

ถํอาทีสุ ปเรสุ อิมสฺส อิ โหติ. อิโต.

ထံအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ နှောင်းသောအခါ ဣမသဒ္ဒါ၏နေရာ၌ ဣကာရ ဖြစ်၏။ ဣတော။

---

‘‘สพฺพสฺเสตสฺสากาโร วา’’ติ โตเถสฺเวตสฺส อตฺตํ วา, อโต, เอตฺโต. ปกฺเข- ‘‘สรโลปา’’ทินา อการโลโป.

‘သဗ္ဗဿေတဿာကာရော ဝါ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် တော၊ ထ ပစ္စည်းတို့နှောင်းသောအခါ ဧတသဒ္ဒါကို အကာရပြု၏၊ အတော၊ ဧတ္တော။ တစ်ဖက်၌ကား ‘သရလောပ’ စသောသုတ်ဖြင့် အကာရကို ချေ၏။

---

‘‘ตฺรโตเถสุ [Pg.126] เจ’’ติ กิสฺส กุ. กุโต.

‘တြတောထေသု စေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိသဒ္ဒါကို ကုပြု၏။ ကုတော။

---

‘‘กฺวจิ โต’’ติ สุตฺตทฺวิธากรเณน สตฺตมฺยตฺเถ จ โต โหติ, อาทิสฺมึ, อาทิโต.

‘ကွစိ တော’ ဟူသော သုတ်ကို နှစ်ခြမ်းခွဲခြင်းဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်၏ အနက်၌လည်း တောပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အာဒိသ္မိံ၊ အာဒိတော။

---

๑๘๕. ‘‘ตฺรถ [Pg.127] สตฺตมิยา สพฺพนาเมหี’’ติ สตฺตมฺยตฺเถ ตฺรถปฺปจฺจยา โหนฺติ. สพฺพสฺมึ, สพฺพตฺร, สพฺพตฺถ, ทฺวิตฺตํ. เอวํ อตฺร, อตฺถ. เอตฺถ ‘‘ตฺเร นิจฺจ’’นฺติ ปุพฺเพ เอตสฺส อ. กุตฺร, กุตฺถ.

၁၈၅. ‘တြထ သတ္တမိယာ သဗ္ဗနာမေဟိ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ်၏ အနက်၌ တြ၊ ထ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဗ္ဗသ္မိံ၊ သဗ္ဗတြ၊ သဗ္ဗတ္ထ (ထွေပွားခြင်း/ဒွိတ္တပြုခြင်း)။ ဤနည်းတူစွာ အတြ၊ အတ္ထ။ ဤ ‘အတြ’ ၌ ‘တြေ နိစ္စံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရှေး၌ရှိသော ဧတသဒ္ဒါကို အကာရပြု၏။ ကုတြ၊ ကုတ္ထ။

---

‘‘เสเสสุ เจ’’ติ กาเทเส-กตฺถ.

‘သေသေသု စေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိသဒ္ဒါကို က-ပြုရာ၌- ကတ္ထ။

---

๑๘๖. ‘‘กิสฺมา โว เจ’’ติ วปฺปจฺจโย. ‘‘กิสฺส ก เวเจ’’ติ โก, กการาการโลโป. กฺว.

၁၈၆. ‘ကိသ္မာ ဝေါ စေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ‘ကိဿ က ဝေစေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိသဒ္ဒါကို ကပြု၍ ကကာရ၏ အကာရကို ချေ၏။ ကွ။

---

๑๘๗. ‘‘หึ หํ หิญฺจน’’นฺติ กสฺมา หึ อาทิปจฺจยา. ‘‘กุ หึ หํสุ เจ’’ติ กิสฺส กุ. จกาเรน หิญฺจนํ ทาจนํสุ จ. กุหึ, กุหํ, กุหิญฺจนํ.

၁၈၇. ‘ဟိံ ဟံ ဟိဉ္စနံ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိသဒ္ဒါ၏နောက်၌ ဟိံစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ကု ဟိံ ဟံသု စေ’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကိသဒ္ဒါကို ကုပြု၏။ စသဒ္ဒါဖြင့် ဟိဉ္စနပစ္စည်း၊ ဒါစနပစ္စည်းတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ကုဟိံ၊ ကုဟံ၊ ကုဟိဉ္စနံ။

---

๑๘๘. ‘‘ตมฺหา เจ’’ติ หึหํ. ตหึ, ตหํ.

၁၈၈. ‘‘Tamhā ce’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် hiṃ, haṃ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Tahiṃ၊ tahaṃ။

---

๑๘๙. ‘‘ยโต หึ’’ติ หึ. ยหึ.

၁၈၉. ‘‘Yato hiṃ’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် hiṃ ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Yahiṃ။

---

๑๙๐. ‘‘อิมสฺมา [Pg.128] หธา เจ’’ติ หธา. อิห, อิธ.

၁၉၀. ‘‘Imasmā hadhā ce’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် hadhā (ha, dhā) ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Iha၊ idha။

---

๑๙๑. ‘‘สพฺพโต ธี’’ติ ธิ. สพฺพธิ.

၁၉၁. ‘‘Sabbato dhī’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် dhi ပစ္စည်း ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Sabbadhi။

---

๑๙๒. กาเลตฺยธิกาโร.

၁၉၂. ‘‘Kāle’’ ဟူသော သုတ်သည် အာဏာပျံ့နှံ့ရာ (အဓိကာရသုတ်) ဖြစ်၏။

---

‘‘กึสพฺพญฺเญกยกุหิ ทาทาจน’’นฺติ กึ อาทิโต ทา, ทาจนํ จ. กสฺมึ กาเล กทา, กุทาจนํ.

‘‘Kiṃsabbaññekayakuhi dādācana’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် kiṃ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့နောက်၌ dā ပစ္စည်းနှင့် dācana ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ Kasmiṃ kāle (အဘယ်အခါ၌) ဟူသော အနက်၌ kadā၊ kudācanaṃ ဟု ဖြစ်၏။

---

‘‘สพฺพสฺส โส ทามฺหิ วา’’ติ สพฺพสฺส โส วา. สทา, สพฺพทา.

‘‘Sabbassa so dāmhi vā’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် dā ပစ္စည်းနောင်၌ sabba သဒ္ဒါကို သ (sa) ဟူ၍ အစားထိုးခြင်းသည် (ဝါ) အားဖြင့် ဖြစ်၏။ (ဥပမာ) Sadā၊ sabbadā။

---

๑๙๓. ‘‘ตมฺหา ทานิ เจ’’ติ ทานิ, ทา จ. ตทานิ, ตทา.

၁၉၃. ‘‘Tamhā dāni ce’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် dāni ပစ္စည်းနှင့် dā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) Tadāni၊ tadā။

---

๑๙๔. ยทาทินา อิมสทฺทา, สมานาปเรหิ จ ยถาสงฺขฺยํ ชฺช ชฺชุปฺปจฺจยา, อิม, สมานานํ อ, สา จ. อชฺช, สชฺชุ, อปรชฺชุ.

၁၉၄. ‘‘Yadādi...’’ စသော သုတ်ဖြင့် ima သဒ္ဒါ၊ samāna သဒ္ဒါ၊ apara သဒ္ဒါတို့မှ အစဉ်အတိုင်း jja, jju, ju ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ima သဒ္ဒါကို a၊ samāna သဒ္ဒါကို sa (သို့မဟုတ် sā) ပြု၏။ (ဥပမာ) Ajja၊ sajju၊ aparajju။

---

๑๙๕. ‘‘อิมสฺมา [Pg.129] รหิธุนาทานิ เจ’’ติ รหฺยาทิปฺปจฺจยา. ‘‘เอต รหิมฺหี’’ติ อิมสฺส เอโต. เอตรหิ.

၁၉၅. ‘‘Imasmā rahidhunādāni ce’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် rahi အစရှိသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘‘Eta rahimhī’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် rahi ပစ္စည်းနောင်၌ ima သဒ္ဒါကို eta ပြု၏။ (ဥပမာ) Etarahi။

---

‘‘อ ธุนามฺหิ เจ’’ติ อิมสฺส อ. อธุนา, อิทานิ.

‘‘A dhunāmhi ce’’ ဟူသော သုတ်ဖြင့် dhunā ပစ္စည်းနောင်၌ ima သဒ္ဒါကို a ပြု၏။ (ဥပမာ) Adhunā၊ idāni။

---

๑๙๖. โลปํ อิตฺเวว.

၁၉၆. ‘‘Lopa’’ ဟူသော ပုဒ်သည် ဤနေရာ၌ လိုက်ပါ၏။

---

สพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ จ.

သဗ္ဗသဒ္ဒါ၊ အာဝုသောသဒ္ဒါ၊ ဥပသရ်၊ နိပါတ် အစရှိသည်တို့မှလည်းကောင်း၊

---

เอเตหิ ปรา สพฺพา วิภตฺตี ลุปฺยนฺเต. ตฺวํ อาวุโส, ตุมฺเห อาวุโส.

ဤ (သဗ္ဗသဒ္ဒါ၊ အာဝုသောသဒ္ဒါ၊ ဥပသရ်၊ နိပါတ် စသည်) တို့နောက်မှ ဖြစ်ကုန်သော ဝိဘတ်အားလုံးတို့သည် ကျေကုန်၏။ (ဥပမာ) Tvaṃ āvuso၊ tumhe āvuso။

---

อุปสคฺคนิปาต

ဥပသရ်နှင့် နိပါတ်

---

๑๙๗. อุปสคฺคนิปาตา วุจฺจนฺเต.

၁၉၇. ဥပသရ်နှင့် နိပါတ်တို့ကို ပြဆိုပေအံ့။

---

ป [Pg.130] ปรา นิ นี อุ ทุ สํ วิ อว อนุ ปริ อธิ อภิ ปติ สุ อา อติ อปิ อป อุป เอเต วีสตฺยุปสคฺคา.

Pa, parā, ni, nī, u, du, saṃ, vi, ava, anu, pari, adhi, abhi, pati, su, ā, ati, api, apa, upa ဟူသော ဤနှစ်ဆယ်သော တရားတို့သည် ဥပသရ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

จ น ว วา มา หิ ธิ จิ กุ ตุ นุ เจ เร เห สฺเว เว โว โข โน โต ยํ นํ ตํ กึ หนฺท กิร เอว กีว ยาว ตาว วต วถ อถ องฺค อิงฺฆ ตคฺฆ อาม นาม นูน ปุน ปน อาห สห สกฺกา ลพฺภา เหฏฺฐา อารา ทูรา ทิวา นวา วินา นานา อทฺธา มุธา มิจฺฉา ปจฺฉา อาวิ สกฺขิ สจฺจิ สจฺฉิ พหิ ยทิ อิติ กินฺติ อตฺถิ โสตฺถิ ขลุ นนุ กิมุ อสฺสุ ยคฺเฆ สเจ หเว สุเว อเร ปุเร นโม ติโร อโธ อโถ อโห รโห หีโย ภีโย อนฺโต ปาโต สุทํ กลฺลํ เอวํ ธุวํ อลํ หลํ สยํ สายํ สมํ สามํ กามํ ปารํ โอรํ จิรํ หุรํ อหํ สหํ อุจฺจํ นีจํ สกึ สทฺธึ, อถวา อนฺตรา อารกา พาหิรา พหิทฺธา ยาวตา ตาวตา สมนฺตา สามนฺตา อามนฺตา สมฺมุขา จรหิ ตรหิ สมฺปติ อายติ อุปริ ยาวเท ตาวเท ติริยํ สนิกํ สสกฺกํ เอตฺตาวตา ปรมฺมุขา กิตฺตาวตา เอตรหิ อญฺญทตฺถุ เสยฺยถิทํ อปฺเปวนาม ภีโยโสมตฺตาย อิจฺจาทโย นิปาตา.

Ca၊ na၊ va၊ vā၊ mā၊ hi၊ dhi၊ ci၊ ku၊ tu၊ nu၊ ce၊ re၊ he၊ sve၊ ve၊ vo၊ kho၊ no၊ to၊ yaṃ၊ naṃ၊ taṃ၊ kiṃ၊ handa၊ kira၊ eva၊ kīva၊ yāva၊ tāva၊ vata၊ vatha၊ atha၊ aṅga၊ iṅgha၊ taggha၊ āma၊ nāma၊ nūna၊ puna၊ pana၊ āha၊ saha၊ sakkā၊ labbhā၊ heṭṭhā၊ ārā၊ dūrā၊ divā၊ navā၊ vinā၊ nānā၊ addhā၊ mudhā၊ micchā၊ pacchā၊ āvi၊ sakkhi၊ sacci၊ sacchi၊ bahi၊ yadi၊ iti၊ kinti၊ atthi၊ sotthi၊ khalu၊ nanu၊ kimu၊ assu၊ yagghe၊ sace၊ have၊ suve၊ are၊ pure၊ namo၊ tiro၊ adho၊ atho၊ aho၊ raho၊ hīyo၊ bhīyo၊ anto၊ pāto၊ sudaṃ၊ kallaṃ၊ evaṃ၊ dhuvaṃ၊ alaṃ၊ halaṃ၊ sayaṃ၊ sāyaṃ၊ samaṃ၊ sāmaṃ၊ kāmaṃ၊ pāraṃ၊ oraṃ၊ ciraṃ၊ huraṃ၊ ahaṃ၊ sahaṃ၊ uccaṃ၊ nīcaṃ၊ sakiṃ၊ saddhiṃ၊ သို့မဟုတ် antarā၊ ārakā၊ bāhirā၊ bahiddhā၊ yāvatā၊ tāvatā၊ samantā၊ sāmantā၊ āmantā၊ sammukhā၊ carahi၊ tarahi၊ sampati၊ āyati၊ upari၊ yāvade၊ tāvade၊ tiriyaṃ၊ sanikaṃ၊ sasakkaṃ၊ ettāvatā၊ parammukhā၊ kittāvatā၊ etarahi၊ aññadatthu၊ seyyathidaṃ၊ appevanāma၊ bhīyosomattāya စသည်တို့သည် နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

๑๙๘. สทิสา [Pg.134] เย ติลิงฺเคสุ, สพฺพาสุ จ วิภตฺตีสุ.

၁၉၈. အကြင်တရားတို့သည် လိင်သုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ဝိဘတ်အားလုံးတို့၌လည်းကောင်း တူညီကြကုန်၏။

---

วจเนสุ จ สพฺเพสุ, เต นิปาตาติ กิตฺติตา.

ဝစနအားလုံးတို့၌လည်း တူညီကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကို နိပါတ်ဟူ၍ ဟောအပ်ကုန်၏။

---

ยถา [Pg.135] – อุจฺจํ รุกฺโข, ลตา, ฆรํ วา, อุจฺจํ รุกฺโข. เห รุกฺข, รุกฺขํ, รุกฺเขน, รุกฺขสฺส, รุกฺขสฺมา, รุกฺเข วา อิจฺจาทิ. อุจฺจํ รุกฺโข, รุกฺขา วา อิจฺจาทิ. เอวํ ลตา, ฆรานิ.

ပုံစံအားဖြင့် – uccaṃ rukkho၊ (uccaṃ) latā၊ သို့မဟုတ် (uccaṃ) gharaṃ ဟု လိင်သုံးပါးလုံး၌ တူညီစွာ ရှိ၏။ uccaṃ rukkho၊ he (uccaṃ) rukkha၊ (uccaṃ) rukkhaṃ၊ (uccaṃ) rukkhena၊ (uccaṃ) rukkhassa၊ (uccaṃ) rukkhasmā၊ (uccaṃ) rukkhe စသည်တို့ ဖြစ်၏။ uccaṃ rukkho၊ (uccaṃ) rukkhā စသည်ဖြင့် ဝစန၊ ဝိဘတ်အားလုံး၌ တူညီစွာ ရှိ၏။ ထို့အတူ latā၊ gharāni တို့၌လည်း ဖြစ်၏။

---

๑๙๙.

၁၉၉။

---

อุภเยสุ วิภตฺยตฺต -กฺริยเทส สมย ทิสาคุณตฺเถหิ;

สพฺพาปิ ยถาโยคํ,วิภตฺติโยญฺเญหิ ตุปฺปฐมา.

နှစ်မျိုးလုံးတို့၌ (ဥပသရ်နှင့် နိပါတ်တို့၌) ကြိယာ၊ တိုင်းပြည် (အရပ်)၊ အချိန် (ကာလ)၊ အရပ်မျက်နှာ၊ ဂုဏ် ဟူသော အနက်တို့ကြောင့် သင့်လျော်သလို ဝိဘတ်အားလုံးတို့သည် သက်ကုန်၏။ အခြားသော အနက်တို့၌မူ ပထမာဝိဘတ်သည် သက်၏။

---

ตํ ยถา – อธิอนฺโตสทฺเทหิ สตฺตมี. สยํสทฺทา ตติยา, ฉฏฺฐี จ. นโมสทฺทา ปฐมา, ทุติยา จ. ปารํสทฺทา สตฺตมี. ทิวาสทฺทา ปฐมา, ทุติยา, สตฺตมี จ. เหฏฺฐาสทฺทา สตฺตมี. อุจฺจํสทฺทา สพฺพาปิ. ปสทฺทา จ จสทฺทา จ ปฐมา, เหสทฺทา อาลปเน ปฐมา. ตถาญฺเญหิปิ.

ပုံစံအားဖြင့် – adhi, anto သဒ္ဒါတို့နောက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်၊ sayaṃ သဒ္ဒါနောက်၌ တတိယာဝိဘတ်နှင့် ဆဋ္ဌီဝိဘတ်၊ namo သဒ္ဒါနောက်၌ ပထမာဝိဘတ်နှင့် ဒုတိယဝိဘတ်၊ pāraṃ သဒ္ဒါနောက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်၊ divā သဒ္ဒါနောက်၌ ပထမာ၊ ဒုတိယ၊ သတ္တမီဝိဘတ်၊ heṭṭhā သဒ္ဒါနောက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်၊ uccaṃ သဒ္ဒါနောက်၌ ဝိဘတ်အားလုံး၊ pa သဒ္ဒါနှင့် ca သဒ္ဒါနောက်၌ ပထမာဝိဘတ်၊ he သဒ္ဒါနောက်၌ အာလုပ်ပထမာဝိဘတ်တို့ သက်ကုန်၏။ ထို့အတူ အခြားသော သဒ္ဒါတို့မှလည်း သက်ကုန်၏။

---

๒๐๐. อุปสคฺคา [Pg.136] สพฺเพปิ สทฺทนฺตเรน สห ปยุชฺชนฺเต. นิปาตา ตุ เกจิ วิสุมฺปิ. ยถา – ปหาโร, ปหรติ, สา จ โส จ ภาสติ วา กโรติ วา, โสตฺถิตฺยาทิ.

၂၀၀. ဥပသရ်အားလုံးတို့သည် အခြားသော သဒ္ဒါနှင့် တွဲဖက်၍ သုံးစွဲအပ်ကုန်၏။ နိပါတ်တို့သည်ကား အချို့ သီးခြားလည်း သုံးစွဲအပ်ကုန်၏။ (ဥပမာ) pahāro၊ paharati (ဥပသရ်ကို အခြားသဒ္ဒါနှင့် သုံးခြင်း)၊ sā ca so ca၊ bhāsati vā karoti vā၊ sotthi စသည်တို့ ဖြစ်၏။

---

๒๐๑. เอเกกลิงฺคํ [Pg.137] ทฺวิลิงฺคํ, ติลิงฺคํ จาปฺยลิงฺคิกํ.

၂၀၁. ဧကလိင် (လိင်တစ်ခုရှိခြင်း)၊ ဒွိလိင် (လိင်နှစ်ခုရှိခြင်း)၊ တိလိင် (လိင်သုံးခုရှိခြင်း) နှင့် အလိင်္ဂ (လိင်မရှိခြင်း) ဟူ၍၊

---

จตุเธติ นามํ นามํ, นมตฺยตฺถนฺติ กิตฺติตํ.

နာမ်ကို လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ပြဆိုအပ်၏။ အနက်သို့ ညွတ်တတ်သောကြောင့် 'နာမ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

---

นามิกํ.

နာမိကအပိုင်း။

---

๓. สมาสกณฺฑ

၃. သမာသကျမ်းပိုင်း (သမာသကဏ္ဍ)

---

สมาสลกฺขณาทิ

သမာသ၏ လက္ခဏာ စသည်

---

๒๐๒. นามานํ [Pg.138] สมาโส ยุตฺตตฺโถตฺยธิกาโร. สมาโสติ ภินฺนตฺถานํ ปทาน เมกตฺถตา. ยุตฺตตฺโถติ อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตฺโถ.

၂၀၂. ‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ ဟူသော သုတ်သည် အာဏာပျံ့နှံ့ရာ (အဓိကာရသုတ်) ဖြစ်၏။ 'သမာသ' ဟူသည် ကွဲပြားသော အနက်ရှိသော ပုဒ်တို့၏ တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (ပုဒ်တစ်ခုတည်း ဖြစ်ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'ယုတ္တတ္ထ' ဟူသည် အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်သော အနက်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။

---

วิภาสาตฺยธิกาตพฺพํ [Pg.142] วากฺยตฺถํ.

ဝါကျ၏ အနက်၌ ‘vibhāsā’ (ဝါ - အလှည့်ကျ/ရွေးချယ်နိုင်ခွင့်) ဟူသော စကားရပ်သည် လိုက်ပါရမည် (အဓိကာရဖြစ်၏)။

---

กมฺมธารยสมาส

ကမ္မဓာရည်းသမာသ

---

๒๐๓. ‘‘มหนฺโต จ โส วีโร จา’’ติ วากฺเย –

၂၀၃. ‘‘Mahanto ca so vīro ca’’ ဟူသော ဝါကျ၌ –

---

ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย.

အလားတူ ဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌ ကမ္မဓာရည်းသမာသ ဖြစ်၏။

---

ภินฺนปฺปวตฺตินิมิตฺตา [Pg.143] สทฺทา เอกสฺมึ วตฺถุนิ ปวตฺตา ตุลฺยาธิกรณา, วิเสสนวิเสสสฺสภูตา สมานาธิกรณา ทฺเว ปทา ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส กมฺมธารโย

ကွဲပြားသော ဖြစ်ခြင်းအကြောင်း (အနက်ခံ) ရှိကုန်လျက် ဝတ္ထုတစ်ခုတည်း၌ ဖြစ်ကုန်သော၊ တူညီသော ဝိဘတ်ရှိကုန်သော၊ ဝိသေသနနှင့် ဝိသေသျ ဖြစ်ကုန်သော ပုဒ်နှစ်ခုတို့သည် အခါမပြတ် သမာသ်စပ်ကြကုန်သည်ရှိသော် ထိုသမာသ်ကို ကမ္မဓာရည်းသမာသ ဟု ခေါ်၏။

---

นาม[Pg.144], อิธ วา สมาสสุตฺตานิ สญฺญาทฺวาเรน สมาสวิธายกานิ.

အမှန်စင်စစ် ဤကျမ်း၌ သမာသသုတ်တို့သည် သညာ (အမည်) အားဖြင့် သမာသ်ကို ပြုစေတတ်ကုန်၏။

---

อคฺคหิตวิเสสนา [Pg.146] พุทฺธิ วิเสสฺสมฺหิ น อุปฺปชฺชตีติ วิเสสนํ ปุพฺพํ โหติ, สมาเสเนว ตุลฺยาธิกรณตฺตสฺส วุตฺตตฺตา ตปฺปกาสนตฺถํ ปยุตฺตา สมาสโต อติริตฺตา จ โส อิจฺเจเต ‘‘วุตฺตฏฺฐานมปฺปโยโค’’ติ ญายา นปฺปยุชฺชนฺเต. เอวมญฺญตฺร.

ဝိသေသန (ထူးခြားချက်) ကို မသိဘဲ ဝိသေသျ (အထူးခံရသော အရာ) ၌ အသိဉာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဝိသေသနသည် ရှေ့၌ ရှိ၏။ သမာသ်ဖြင့်ပင် တူညီသော ဝိဘတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဟောပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် သုံးစွဲအပ်သော သမာသ်မှ ကြွင်းကျန်သော ca, so စသော ပုဒ်တို့ကို ‘‘ဟောပြီးသားအနက်ကို ထပ်မံ၍ မသုံးစွဲအပ်’’ ဟူသော နည်းစနစ် (ဉာသ်) အရ မသုံးစွဲအပ်ကုန်။ အခြားနေရာတို့၌လည်း ဤနည်းတူ ဖြစ်၏။

---

เตสํ วิภตฺติโย โลปา จ.

ထို (ပုဒ်) တို့၏ ဝိဘတ်တို့သည်လည်း ကျေကုန်၏။

---

เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ ปุพฺพุตฺตรปทานํ วิภตฺตี ลุปฺยนฺเต, จกาเรน กฺวจิ น.

အနက်ချင်း စပ်လျက်ရှိသော ထိုသမာသ်ပုဒ်တို့၏ ရှေ့ပုဒ်၊ နောက်ပုဒ်တို့၌ ရှိသော ဝိဘတ်တို့သည် ကျေကုန်၏။ စ-သဒ္ဒါဖြင့် အချို့သော နေရာတို့၌ မကျေ။

---

ตโต มหนฺต วีร อิติ จ รูปปฺปสงฺเค –

ထိုမှ နောက်၌ ‘‘mahanta vīra’’ ဟု ရုပ်ဖြစ်လာလတ်သော် –

---

ปกติ จสฺส สรนฺตสฺส.

သရနှင့်တကွဖြစ်သော (အက္ခရာ) အားလည်း ပကတိအတိုင်း ဖြစ်၏။

---

วิภตฺตีสุ [Pg.147] ลุตฺตาสุ สรนฺตสฺส ปุพฺพภูตสฺส, ปรภูตสฺส จ อสฺส สมาสปทสฺส ปกติ โหตีตีห ลุตฺตาการา ปุนานียนฺเต.

ဝိဘတ်တို့ကို ချေအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ရှေး၌ဖြစ်သော သရနှင့်တကွဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ နောက်၌ဖြစ်သော သရနှင့်တကွဖြစ်သောလည်းကောင်း ထိုသမာသ်ပုဒ်၏ ပကတိသည် ဖြစ်၏ဟု ဤသုတ်၌ ချေအပ်ပြီးသော အက္ခရာတို့ကို တစ်ဖန် ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏။

---

ตโต มหนฺต วีรอิติ ฐิเต –

ထို့နောက် 'mahanta vīra' ဟု တည်ရှိလတ်သော် -

---

‘‘มหตํ [Pg.149] มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท’’ติ มหนฺตสฺส มหา.

“Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade” ဟူသော သုတ်ဖြင့် mahanta အား mahā ပြု၏။

---

ตทฺธิต สมาส กิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จ.

တဒ္ဓိတ်၊ သမာသ်၊ ကိတ်တို့သည် နာမ်မည်ကုန်၏၊ တဝေ၊ တုန အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း (နာမ်မည်ကုန်၏)။

---

ตทฺธิตาทโย นามํ อิว ทฏฺฐพฺพา ตเวปฺปภุติปจฺจเย วชฺเชตฺวา.

တဝေ အစရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို ဖယ်ချန်၍ တဒ္ဓိတ် အစရှိသည်တို့ကို နာမ်ကဲ့သို့ ရှုအပ်ကုန်၏။

---

ตโต [Pg.150] วตฺติจฺฉาย สฺยาทิ. มหาวีโร, มหาวีราอิจฺจาทิ.

ထို့နောက် ဟောလိုသောအလိုကြောင့် သိစသောဝိဘတ်သက်၏။ Mahāvīro, mahāvīrā အစရှိသည် (ဖြစ်၏)။

---

๒๐๔. กมฺมธารโย [Pg.152] ทฺวนฺโท จ, ตปฺปุริโส จ ลาภิโน.

၂၀၄. ကမ္မဓာရည်း၊ ဒွန်းနှင့် တပ္ပုရိသသမာသ်တို့သည် (နောက်ပုဒ်၏) လိင်ကို ယူလေ့ရှိကုန်၏။

---

ตโย ปรปเท ลิงฺคํ, พหุพฺพีหิ ปทนฺตเร.

ထို (ကမ္မဓာရည်း၊ ဒွန်း၊ တပ္ပုရိသ) သုံးပါးတို့၌ နောက်ပုဒ်၌ လိင်ရှိ၏၊ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်၌မူကား အခြားပုဒ်၌ (လိင်ရှိ၏)။

---

๒๐๕. รตฺตา จ สา ปฏี จาติ รตฺตปฏี, มหนฺตี จ สา สทฺธา จาติ มหาสทฺธา. เอตฺถ ‘‘กมฺมธารยสญฺเญ เจ’’ติ ปุพฺพปเท ปุเมว กเต อาอีปจฺจยานํ นิวุตฺติ.

၂၀၅. Rattā ca sā paṭī cāti rattapaṭī, mahantī ca sā saddhā cāti mahāsaddhā။ ဤ၌ “kammadhārayasaññe ce” ဟူသောသုတ်ဖြင့် ရှေ့ပုဒ်၌ ပုလ္လိင်ကဲ့သို့ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ā, ī ပစ္စည်းတို့ကို မြစ်ပယ်ခြင်း (လောပ်ခြင်း) ဖြစ်၏။

---

๒๐๖. นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺจาติ นีลุปฺปลํ, สตฺถีว สตฺถิ, สตฺถิ จ สา สามา จาติ สตฺถิสามา. มุขเมว จนฺโท มุขจนฺโท.

၂၀၆. Nīlañca taṃ uppalañcāti nīluppalaṃ, satthīva satthi, satthi ca sā sāmā cāti satthisāmā။ Mukhameva cando mukhacando။

---

วิเสสนวิเสสฺสานํ [Pg.154] ยเถจฺฉตฺตา กฺวจิ วิเสสนํ ปรํ โหติ, ขตฺติยภูโตอิจฺจาทิ, อิจฺฉา จ ยถาตนฺติ.

ဝိသေသနနှင့် ဝိသေဿတရားတို့၏ အလိုရှိတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အချို့နေရာ၌ ဝိသေသနသည် နောက်၌ ဖြစ်တတ်၏၊ khattiyabhūto အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ အလိုရှိခြင်းသည်လည်း ပါဠိတော်နည်းနှင့်အညီ ဖြစ်သင့်၏။

---

อุเภ ตปฺปุริส สมาส

ဥဘေ တပ္ပုရိသသမာသ်

---

๒๐๗. นสทฺทา สิ, ตสฺส โลโป. น สุโร อสุโร.

၂၀၇. Na သဒ္ဒါမှ သိဝိဘတ်သက်၍ ထိုသိဝိဘတ်ကို ချေ၏။ Na suro asuro။

---

เอตฺถ กมฺมธารเย กเต – ‘‘อุเภ ตปฺปุริสา’’ติ ตปฺปุริสสญฺญา. ‘‘อตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเส’’ติ นสฺส อ. น อสฺโส อนสฺโส. เอตฺถ ‘‘สเร อน’’ติ นสฺส อน.

ဤ၌ ကမ္မဓာရည်းသမာသ် ပြုအပ်သည်ရှိသော် “ubhe tappurisā” ဟူသော သုတ်ဖြင့် တပ္ပုရိသသညာ ဖြစ်၏။ “Attannassa tappurise” ဟူသော သုတ်ဖြင့် nassa (Na သဒ္ဒါ) အား a ပြု၏။ Na asso anasso။ ဤ၌ “sare ana” ဟူသော သုတ်ဖြင့် nassa အား ana ပြု၏။

---

๒๐๘. ‘‘นามานํ [Pg.155] สมาโส’’ติ สุตฺเต ทฺวิธากเต อยุตฺตตฺถานมฺปิ กฺวจิ สมาโส. น ปุน เคยฺยา อปุนเคยฺยา คาเถตฺยาทิ. เอตฺถ เคยฺเยน สมฺพนฺโธ น-สทฺโท อยุตฺตตฺเถนาปิ ปุเนน โยควิภาคพลา สมสฺยเต.

၂၀၈. “Nāmānaṃ samāso” ဟူသော သုတ်ကို နှစ်ခြမ်းခွဲအပ်သည်ရှိသော် အနက်မစပ်ဆိုင်သော ပုဒ်တို့အားလည်း အချို့နေရာ၌ သမာသ်ဖြစ်၏။ Na puna geyyā apunageyyā gāthetyādi။ ဤ၌ geyya ပုဒ်နှင့် စပ်ဆိုင်သော na သဒ္ဒါသည် အနက်မစပ်သော်လည်း ယောဂဝိဘာဂ (သုတ်ခွဲခြင်း) စွမ်းအားကြောင့် puna သဒ္ဒါနှင့် သမာသ်စပ်အပ်၏။

---

ทิคุสมาส

ဒိဂုသမာသ်

---

๒๐๙. ตโย [Pg.156] โลกา สมาหฏา ติโลกํ.

၂၀၉. Tayo lokā samāhaṭā tilokaṃ။

---

เอตฺถ ‘‘สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคู’’ติ กมฺมธารยสฺส ทิคุสญฺญา. ‘ทิคุสฺเสกตฺตํ’’ติ เอกตฺตํ, นปุํสกตฺตญฺจ.

ဤ၌ “saṅkhyāpubbo digū” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ကမ္မဓာရည်းသမာသ်အား ဒိဂုသညာ ဖြစ်၏။ “Digussekattaṃ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဧကဝုစ်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ နပုံသကလိင်အဖြစ်လည်းကောင်း (ဖြစ်၏)။

---

สุทฺธตปฺปุริสสมาส

သုဒ္ဓတပ္ပုရိသသမာသ်

---

๒๑๐. ตปฺปุริสา [Pg.157] ตฺเวว.

၂၁၀. တပ္ပုရိသသမာသ်ဟူ၍သာလျှင် (ခေါ်အပ်၏)။

---

อมาทโย ปรปเทหิ.

အံ-အစရှိသော ဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်တို့သည် နောက်ပုဒ်တို့နှင့် (သမာသ်စပ်ကုန်၏)။

---

ทุติยนฺตาทโย ปรปเทหิ นาเมหิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส ตปฺปุริโส นาม.

ဒုတိယဝိဘတ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့သည် နောက်ပုဒ်ဖြစ်သော နာမ်တို့နှင့် အခါမရွေး သမာသ်စပ်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသမာသ်ကို တပ္ပုရိသသမာသ်ဟု ခေါ်အပ်၏။

---

คามํ [Pg.158] คโต คามคโต.

Gāmaṃ gato gāmagato။

---

‘‘ปสฺส วาสิฏฺฐ คามํ, คโต ติสฺโส สาวตฺถึ’’ตฺย ตฺรายุตฺตตฺถตาย น สมาโส. ตถา ญฺญตฺร เญยฺยํ.

“Passa vāsiṭṭha gāmaṃ, gato tisso sāvatthiṃ” ဟူသော ဝါကျ၌ အနက်မစပ်ဆိုင်သောကြောင့် သမာသ်မဖြစ်။ ထိုနည်းတူ အခြားနေရာ၌လည်း သိအပ်၏။

---

๒๑๑. รญฺญา [Pg.159] หโต ราชหโต.

၂၁၁. Raññā hato rājahato။

---

กิจฺจนฺเตหิ ภีโย อธิกตฺถวจเน.

ကိစ္စပစ္စည်းဖြင့် အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် အလွန်အမင်း ချီးမွမ်းခြင်း ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ဟောရာ၌ (သမာသ်စပ်ကုန်၏)။

---

ตพฺพ, อนีย, ณฺย, เตยฺย, ริจฺจปฺปจฺจยา กิจฺจา. ถุตินินฺทตฺถมชฺฌาโรปิตตฺถํ วจนํ อธิกตฺถวจนํ. โสณเลยฺโย กูโปอิจฺจาทิ. โสเณหิ ยถา ลิยฺหเต, ตถา ปุณฺณตฺตา ถุติ. เตหิ อุจฺฉิฏฺฐตฺตา นินฺทา จ.

tabba, anīya, ṇya, teyya, ricca ပစ္စည်းတို့သည် ကိစ္စပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ချီးမွမ်းခြင်း ကဲ့ရဲ့ခြင်း အနက်ကို လွန်ကဲစွာ တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် adhikatthavacana မည်၏။ Soṇaleyyo kūpo အစရှိသည်တို့တည်း။ ခွေးတို့သည် အဘယ်သို့ လျက်အပ်သနည်းဟူမူ၊ ထိုသို့ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုခွေးတို့၏ အညစ်အကြေး စွန့်ရာဖြစ်သောကြောင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

---

ทธินา อุปสิตฺตํ โภชนํ ทธิโภชนํ, สมาสปเทเนว อุปสิตฺตกฺริยาย กถนา นตฺเถตฺถายุตฺตตฺถตา. อุปสิตฺตสทฺทาปฺปโยโค ปุพฺเพว.

Dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ၊ သမာသ်ပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ဆွတ်ဖျန်းခြင်း ‘upasitta’ ကရိယာကို ဟောသောကြောင့် ဤ၌ အနက်မစပ်ဆိုင်သည်မဟုတ်။ upasitta သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲခြင်းသည် ရှေးကပင် ဖြစ်၏။

---

๒๑๒. กรเณ [Pg.160] ตุ-อสินา กลโห อสิกลโห.

၂၁၂. ကရဏအနက်၌ကား - asinā kalaho asikalaho။

---

๒๑๓. พุทฺธสฺส เทยฺยํ พุทฺธทฺเทยฺยํ, ปรสฺสปทํ, เอตฺถ วิภตฺยโลโป. เอวํ อตฺตโนปทมิจฺจาทิ.

၂၁၃. Buddhassa deyyaṃ buddhaddeyyaṃ၊ parassapadaṃ၊ ဤ၌ ဝိဘတ်မချေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ attanopadaṃ အစရှိသည် ဖြစ်၏။

---

๒๑๔. โจรสฺมา [Pg.161] ภยํ โจรภยํ. เอวํ พทฺธนมุตฺโตจฺจาทิ.

၂၁၄. Corasmā bhayaṃ corabhayaṃ။ ထို့အတူ baddhanamutto အစရှိသည် ဖြစ်၏။

---

๒๑๕. รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต.

၂၁၅. Rañño putto rājaputto။

---

‘‘พฺราหฺมณสฺส กณฺหา ทนฺตา’’ อิจฺจตฺร ทนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฐีติ กณฺเหน สมฺพนฺธาภาวา น สมาโส. ยทา ตุ กณฺหา จ เต ทนฺตา เจติ กมฺมธารโย, ตทา ฉฏฺฐี กณฺหทนฺตาเปกฺขาติ พฺราหฺมณกณฺหทนฺตาติ สมาโส โหเตว.

“Brāhmaṇassa kaṇhā dantā” ဟူသော ဤ၌ သွားကို ငဲ့သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့် ကဏှသဒ္ဒါနှင့် စပ်ဆိုင်မှုမရှိသဖြင့် သမာသ်မဖြစ်။ အကြင်အခါ၌ကား မည်းနက်လည်း ဖြစ်ကုန်သော ထိုသွားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု ကမ္မဓာရည်းသမာသ် ပြုအပ်သော်၊ ထိုအခါ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် မည်းနက်သောသွား (kaṇhadanta) ကို ငဲ့သောကြောင့် “brāhmaṇakaṇhadanta” ဟု သမာသ် ဖြစ်သည်သာတည်း။

---

๒๑๖. ‘‘รญฺโญ [Pg.162] มาคธสฺส ธน’’ นฺตฺยตฺร รญฺโญติ ฉฏฺฐี ธน มเปกฺขเต, น มาคธํ. ราชา เอว มาคธสทฺเทน วุจฺจเตติ เภทาภาวา สมฺพนฺธาภาโวติ ตุลฺยาธิกรเณน มาคเธน สห ราชา น สมสฺยเต. ทฺวิฏฺโฐ หิ สมฺพนฺโธ.

၂၁၆. “Rañño māgadhassa dhanaṃ” ဟူသော ဤ၌ Rañño ဟူသော ဆဋ္ဌီသည် ဥစ္စာ ‘dhana’ ကိုသာ ငဲ့၏၊ မာဂဓကို မငဲ့။ မင်းသည်သာလျှင် မာဂဓသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သောကြောင့် ထူးခြားမှုမရှိသဖြင့် ဆက်စပ်မှုမရှိသောကြောင့် တူညီသောဝိဘတ်ရှိသော မာဂဓသဒ္ဒါနှင့်အတူ မင်းသဒ္ဒါသည် သမာသ်မစပ်။ ဆက်စပ်ခြင်းသည် နှစ်မျိုးရှိသောကြောင့်တည်း။

---

รญฺโญ [Pg.163] อสฺโส ปุริโส เจ’’ ตฺย ตฺร รญฺโญ อสฺโส, รญฺโญ ปุริโส ติ จ ปจฺเจกํ สมฺพนฺธโต สาเปกฺขตา อตฺถีติ น สมาโส. ‘‘อสฺโส จ ปุริโส จา’’ติ ทฺวนฺเท กเต ตุ ราชสฺสปุริสาติ โหเตว, อญฺญานเปกฺขตฺตา.

“Rañño asso puriso ca” ဟူသော ဤ၌ မင်း၏ မြင်း၊ မင်း၏ လူဟု တစ်ခုစီ စပ်ဆိုင်သောကြောင့် အချင်းချင်းငဲ့အပ်သော အဖြစ်ရှိသဖြင့် သမာသ်မဖြစ်။ “Asso ca puriso ca” ဟု ဒွန်းသမာသ် ပြုအပ်သော်မူကား အခြားကို မငဲ့သောကြောင့် “rājassapurisā” ဟု သမာသ် ဖြစ်သည်သာတည်း။

---

‘‘รญฺโญ ครุปุตฺโต’’ อิจฺจตฺร ราชาเปกฺขิโนปิ ครุโน

“Rañño garuputto” ဟူသော ဤ၌ မင်းကို ငဲ့သော်လည်း ဆရာ ‘garu’ ၏

---

ปุตฺเตน [Pg.164] สห สมาโส, คมกตฺตา. คมกตฺตมฺปิ สมาสสฺส นิพนฺธนํ. ตตฺถ ครุโน ปุตฺโตติ วิคฺคโห, เอวมญฺญตฺร.

သားနှင့်တကွ သမာသ်စပ်ခြင်းသည် အနက်ကို သိစေနိုင်သောကြောင့် (ဖြစ်၏)။ အနက်ကို သိစေနိုင်သော အဖြစ်သည်လည်း သမာသ်၏ အကြောင်းတည်း။ ထို၌ “garuno putto” ဟု ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏၊ ဤနည်းတူ အခြား၌လည်း (ရှုအပ်၏)။

---

๒๑๗. รูเป สญฺญา รูปสญฺญา.

၂၁၇. Rūpe saññā rūpasaññā။

---

กฺวจิ นินฺทายํ - กูเป มณฺฑูโก วิย กูปมณฺฑูโก. เอวํ นครกาโก อิจฺจาทิ. อตฺโรปมาย นินฺทา คมฺยเต.

အချို့သော ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ - kūpe maṇḍūko viya kūpamaṇḍūko။ ဤနည်းတူ nagarakāko အစရှိသည် ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဥပမာဖြင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သိအပ်၏။

---

อนฺเตวาสิโก ตฺยาโท วิภตฺตฺยโลโป.

အန္တေဝါသိကော-စသော သာဓကတို့၌ ဝိဘတ်ချေခြင်း (ဝိဘတ္တျလောပ) ဖြစ်၏။

---

พหุพฺพีหิสมาส

ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ

---

๒๑๘. อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ.

၂၁၈. တစ်ပါးသော ပုဒ်၏ အနက် (အညပဒတ္ထ) တို့၌ ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ ဖြစ်၏။

---

อปฺปฐมนฺตาน [Pg.165] มญฺเญสํ ปทานํ อตฺเถสุ ทฺเว วา พหูนิ วา นามานิ ยทา สมสฺยนฺเต, ตทา โส สมาโส พหุพฺพีหิ นาม.

ပထမာဝိဘတ်နှောင်းသော ပုဒ်မဟုတ်ကုန်သော၊ တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၏ အနက်တို့၌ နှစ်ခု သို့မဟုတ် များစွာသော နာမ်ပုဒ်တို့ကို သမာသ်စပ်သောအခါ ထိုသမာသ်သည် ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ မည်၏။

---

อาคตา สมณา ยํ สา อาคตสมโณ, วิหาโร.

ရဟန်းတို့သည် အကြင်ကျောင်းသို့ ရောက်ကုန်ပြီ၊ ထိုကျောင်းသည် (အာဂတသမဏ) မည်၏၊ (အာဂတသမဏော ဝိဟာရော - ရဟန်းတို့ ရောက်အပ်သော ကျောင်း)။

---

๒๑๙. ชิตานิ [Pg.166] อินฺทฺริยานิ เยน โส ชิตินฺทฺริโย, ภควา. อาหิโต อคฺคิ เยน โส อาหิตคฺคิ. อคฺยาหิโต วาตฺยาโท ยเถจฺฉํ วิเสสนสฺส ปรตา.

၂၁၉. အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဣန္ဒြေတို့ကို အောင်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် (ဇိတိန္ဒြိယ) မည်၏၊ (ဇိတိန္ဒြိယော ဘဂဝါ - အောင်အပ်သော ဣန္ဒြေရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)။ အကြင်သူသည် မီးကို ပူဇော်အပ်ပြီ၊ ထိုသူသည် (အာဟိတဂ္ဂိ) မည်၏။ အဂျာဟိတော ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် အလိုရှိသလို ဝိသေသနပုဒ်ကို နောက်၌ ထားနိုင်သည်။

---

๒๒๐. กรเณ ตุ-ฉินฺโน รุกฺโข เยน โส ฉินฺนรุกฺโข, ผรสุ.

၂၂၀. ကရဏအနက်၌မူ - အကြင်ပုဆိန်ဖြင့် သစ်ပင်ကို ဖြတ်အပ်ပြီ၊ ထိုပုဆိန်သည် (ဆိန္နရုက္ခ) မည်၏၊ (ဆိန္နရုက္ခော ဖရသု - သစ်ပင်ကို ဖြတ်ကြောင်းဖြစ်သော ပုဆိန်)။

---

๒๒๑. ทินฺโน สุงฺโก ยสฺส โส ทินฺนสุงฺโก, ราชา.

၂၂၁. အကြင်မင်းအား အခွန်ကို ပေးအပ်ပြီ၊ ထိုမင်းသည် (ဒိန္နသုင်္က) မည်၏၊ (ဒိန္နသုင်္ကော ရာဇာ - အခွန်ကို ပေးအပ်သောမင်း)။

---

๒๒๒. นิคฺคตา ชนา ยสฺมา โส นิคฺคตชโน, คาโม.

၂၂၂. အကြင်ရွာမှ လူတို့သည် ထွက်သွားကုန်ပြီ၊ ထိုရွာသည် (နိဂ္ဂတဇန) မည်၏၊ (နိဂ္ဂတဇနော ဂါမော - လူတို့ ထွက်သွားသော ရွာ)။

---

๒๒๓. ทส [Pg.167] พลานิ ยสฺส โส ทสพโล, ภควา. นตฺถิ สโม ยสฺส โส อสโม. เอตฺถ ‘‘อตฺตนฺนสฺสา’’ติ โยควิภาเคน นสฺส อ.

၂၂၃. အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား ဆယ်ပါးသော အားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် (ဒသဗလ) မည်၏၊ (ဒသဗလော ဘဂဝါ - ဆယ်ပါးသော အားရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား)။ အကြင်သူအား အတူရှိသူသည် မရှိ၊ ထိုသူသည် (အသမ) မည်၏။ ဤသမာသ်၌ 'အတ္တန္နဿ' သုတ်ကို ယောဂဝိဘာဂခွဲခြင်းဖြင့် န-အက္ခရာကို အ-အက္ခရာ ပြု၏။

---

ปหูตา ชิวฺหา ยสฺส โส ปหูตชิวฺโห, มหนฺตี ปญฺญา ยสฺส โส มหาปญฺโญ. ทฺวีสุ ‘‘อิตฺถิยมฺภาสิตปุมิตฺถีปุมาว เจ’’ติ ปุมฺภาวาติเทสา ปุพฺพุตฺตรปเทสุ อาอีปฺปจฺจยานมภาโว.

အကြင်သူအား ကျယ်ပြန့်သော လျှာသည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် (ပဟူတဇိဝှ) မည်၏။ အကြင်သူအား ကြီးမြတ်သော ပညာသည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် (မဟာပည) မည်၏။ ဤပုံစံနှစ်ခုလုံး၌ 'ဣတ္ထိယမ္ဘာသိတပုမိတ္ထီပုမာဝ စေ' သုတ်ဖြင့် ပုလ္လိင်သဘောသို့ ရောက်စေသောကြောင့် ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်တို့၌ အာ-ဤ စသော ဣတ္ထိလိင်ပစ္စည်းများ မရှိခြင်း ဖြစ်၏။

---

๒๒๔. ‘‘กฺวจิ [Pg.169] สมาสนฺตคตานมการนฺโต’’ติ อนฺตสฺส อตฺตํ. การคฺคหเณน อา อิ จ. อิตฺถิยมิวณฺณนฺตา, ตฺวนฺเตหิ จ กปฺปจฺจโยปิ. ยถา - วิสาลํ อกฺขิ ยสฺส โส วิสาลกฺโข, ปจฺจกฺขธมฺมา, สิโลโป. โสภโน คนฺโธ ยสฺส โส [Pg.171] สุคนฺธิ. พหุกนฺติโก, พหุนทิโก, สมุทฺโท. เอตฺถ ยทาทินา รสฺโส. พหุกตฺตุโก. มตฺตา พหโว มาตงฺคา ยสฺมึ ตํ มตฺตพหุมาตงฺคํ, วนํ.

၂၂၄. 'ကွစိ သမာသန္တဂတာနမကာရန္တော' သုတ်ဖြင့် အဆုံးအက္ခရာကို အ-အက္ခရာ ပြု၏။ 'ကာရ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် အာ-နှင့် ဣ-ကိုလည်း ပြုနိုင်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ဣဝဏ္ဏအဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် တု-ပစ္စည်း အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့မှ က-ပစ္စည်းလည်း သက်နိုင်၏။ သာဓက - အကြင်သူအား ကြီးကျယ်သော မျက်စိသည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် (ဝိသာလက္ခ) မည်၏။ ပစ္စက္ခဓမ္မာ (ဤ၌ သိဝိဘတ်ချေ၏)။ ကောင်းသော ရနံ့သည် ရှိ၏၊ ထိုရနံ့သည် (သုဂန္ဓိ) မည်၏။ ဗဟုကန္တိကော၊ ဗဟုနဒိကော သမုဒ္ဒေါ (ဤ၌ 'ယဒါဒိ' သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏)။ ဗဟုကတ္တုကော။ အကြင်တော၌ မူးယစ်သော ဆင်တို့သည် များကုန်၏၊ ထိုတောသည် (မတ္တဗဟုမာတင်္ဂံ ဝနံ) မည်၏။

---

ตุลฺยาธิกรโณ.

တုလျာဓိကရဏ (အနက်တူ၊ ဝိဘတ်တူ အာဓာရရှိသော သမာသ်)။

---

๒๒๕. สุวณฺณสฺส [Pg.172] วิย วณฺโณ ยสฺส โส สุวณฺณวณฺโณ. วชิรํ ปาณิมฺหิ ยสฺส โส วชิรปาณิ. อุรสิ โลมานิ ยสฺส โส อุรสิโลโม. เอตฺถ วิภตฺยโลโป.

၂၂၅. အကြင်သူအား ရွှေ၏အဆင်းကဲ့သို့ အဆင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် (သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏ) မည်၏။ အကြင်သူ၏ လက်၌ ဝရဇိန်လက်နက်သည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် (ဝဇိရပါဏိ) မည်၏။ အကြင်သူ၏ ရင်ဘတ်၌ အမွေးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသူသည် (ဥရသိလောမ) မည်၏။ ဤ (ဥရသိလောမ) ၌ ဝိဘတ်မချေခြင်း ဖြစ်၏။

---

‘‘อตฺเถสู’’ติ พหุตฺตคฺคหเณน กฺวจิ ปฐมนฺตานมฺปิ. สห เหตุนา โย วตฺตเต โส สเหตุโก, ‘‘ยทา’’ ทินา สหสฺส โส.

'အတ္ထေသု' ဟု ဗဟုဝစနဖြင့် ပြဆိုခြင်းကြောင့် အချို့သော ပထမာဝိဘတ်အဆုံးရှိသော ပုဒ်တို့အားလည်း သမာသ်စပ်နိုင်သည်။ အကြင်တရားသည် အကြောင်း (ဟေတု) နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည် (သဟေတုက) မည်၏။ 'ယဒါ' စသော သုတ်ဖြင့် သဟ-သဒ္ဒါကို သ-ပြု၏။

---

๒๒๖. สตฺต [Pg.173] วา อฏฺฐ วา สตฺตฏฺฐ, มาสา, เอตฺถญฺญปทตฺโถ วา สทฺทสฺสตฺโถ. ทกฺขิณสฺสา จ ปุพฺพสฺสา จ ทิสาย ยํ อนฺตราลํ, สา ทกฺขิณปุพฺพา, ทิสา.

၂၂၆. ခုနစ်လ သို့မဟုတ် ရှစ်လတို့သည် (သတ္တဋ္ဌ) မည်၏၊ (သတ္တဋ္ဌ မာသာ)။ ဤ၌ တစ်ပါးသော ပုဒ်၏ အနက်သည် ဝါ-သဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်၏။ တောင်အရပ်၏လည်းကောင်း၊ အရှေ့အရပ်၏လည်းကောင်း အကြား၌ အကြင်အရပ်သည် ရှိ၏၊ ထိုအရပ်သည် (ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ) မည်၏၊ (ဒက္ခိဏပုဗ္ဗာ ဒိသာ - တောင်အရှေ့ အရပ်/အဂ္ဂနေးထောင့်)။

---

ภินฺนาธิกรโณ.

ဘိန္နာဓိကရဏ (အနက်မတူ၊ ဝိဘတ်မတူ အာဓာရရှိသော သမာသ်)။

---

อปฺปฐมนฺตานนฺติ กึ, เทสิโต พุทฺเธน โย ธมฺโม.

'အပ္ပဌမန္တာနံ' (ပထမာဝိဘတ်အဆုံးမရှိသော ပုဒ်တို့၏) ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ (သာဓက) မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်သော အကြင်တရားသည် ရှိ၏ (ဒေသိတော ဗုဒ္ဓေန ယော ဓမ္မော - ဤ၌ သမာသ်မစပ်ရ)။

---

ทฺวนฺทสมาส

ဒွန္ဒသမာသ

---

๒๒๗. นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท.

၂၂၇. နာမ်ပုဒ်တို့ကို ပေါင်းစုခြင်းသည် ဒွန္ဒသမာသ မည်၏။

---

สมุจฺจโย[Pg.177], ติ ปิณฺฑีกรณํ เอกวิภตฺติกานํ นามานํ โย สมุจฺจโย, โส ทฺวนฺโท นาม, อิทํ สุตฺตํ พหุวจนวิสยํ.

'သမူဟ' ဟူသည် စုပေါင်းခြင်းတည်း။ ဝိဘတ်တူညီသော နာမ်ပုဒ်တို့ကို စုပေါင်းခြင်းသည် ဒွန္ဒသမာသ မည်၏။ ဤသုတ်သည် ဗဟုဝစန၏ အရာဖြစ်၏။

---

จนฺโท จ สูริโย จ จนฺทสูริยา. ติฏฺฐนฺติ ตฺยาทิ-

လသည်လည်းကောင်း၊ နေသည်လည်းကောင်း (စန္ဒသူရိယာ) မည်ကုန်၏။ (စန္ဒသူရိယာ တိဋ္ဌန္တိ - လနှင့်နေတို့သည် တည်ကုန်၏) စသည်ဖြင့်။

---

กฺริยาสมฺพนฺธสามญฺญโต [Pg.178] อตฺเถตฺถาเปกตฺถตา, เอวํ นรนาริโย, อกฺขรปทานิ.

ကြိယာနှင့် စပ်ယှဉ်မှု တူညီခြင်းကြောင့် ဤ၌ အညမည မျှော်ကိုးသောအနက် (အပေက္ခတ္ထ) ရှိ၏။ ထို့အတူ - နရနာရိယော (ယောက်ျားနှင့် မိန်းမတို့)၊ အက္ခရပဒါနိ (အက္ခရာနှင့် ပုဒ်တို့)။

---

๒๒๘. ตถา ทฺวนฺเท ปาณิ ตุริย โยคฺค เสนงฺค ขุทฺทชนฺตุก วิวิธ วิรุทฺธ วิสภาคตฺถาทีนญฺจ.

၂၂၈. ထို့အတူ ဒွန္ဒသမာသ၌ လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါ (ပါဏင်္ဂ)၊ တူရိယာ (တုရိယ)၊ ရထားအင်္ဂါ (ယောဂ္ဂ)၊ စစ်အင်္ဂါ (သေနင်္ဂ)၊ သတ္တဝါငယ် (ခုဒ္ဒဇန္တုက)၊ အမျိုးမျိုးသော ရန်ဘက်ဖြစ်သော သတ္တဝါ (ဝိဝိဓ ဝိရုဒ္ဓ)၊ မတူညီသော သဘောရှိသော အနက် (ဝိသဘာဂတ္ထ) စသည်တို့အားလည်းကောင်း။

---

วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธา วิวิธวิรุทฺธา, สภาคา สทิสา, วิวิธา จ เต สภาคา เจติ วิสภาคา. ยถา ทิคุสมาเส, ตถา ทฺวนฺเท ปาณฺยงฺคตฺถาทีนํ เอกตฺตํ, นปุํสกตฺตญฺจ โหติ.

အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် (ဝိဝိဓဝိရုဒ္ဓ) မည်ကုန်၏။ သဘာဂဟူသည် တူမျှခြင်းတည်း။ အမျိုးမျိုးလည်းဖြစ်၍ တူညီလည်းတူညီသောကြောင့် (ဝိသဘာဂ) မည်ကုန်၏။ ဒိဂုသမာသ၌ ကဲ့သို့ပင် ဒွန္ဒသမာသ၌လည်း လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါစသည့် အနက်တို့အား ဧကဝုစ် (ဧကတ္တ) နှင့် နပုံသကလိင် (နပုံသကတ္တ) ဖြစ်၏။

---

จกฺขุโสตํ, คีตวาทิตํ, ยุคนงฺคลํ, หตฺถสฺสํ, อสิจมฺมํ, ฑํสมกสํ, โกกาลูกํ.

စက္ခုသောတံ (မျက်စိနှင့် နား)၊ ဂီတဝါဒိတံ (သီဆိုခြင်းနှင့် တီးမှုတ်ခြင်း)၊ ယုဂနင်္ဂလံ (ထမ်းပိုးနှင့် ထွန်တုံး)၊ ဟတ္ထဿံ (ဆင်နှင့် မြင်း)၊ အသိစမ္မံ (သန်လျက်နှင့် သားရေဒိုင်း)၊ ဍံသ မကသံ (မှက်နှင့် ခြင်)၊ ကောကာလူကံ (ကျီးနှင့် ဇီးကွက်)။

---

นามรูปํ[Pg.182], นามํ นมนลกฺขณํ, รูปํ รุปฺปนลกฺขณํ. เอวเมเต ธมฺมา ลกฺขณโต วิวิธา, ปรมตฺถโต สภาคา จ.

နာမရူပံ (နာမ်နှင့် ရုပ်)၊ နာမ်သည် ညွတ်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏၊ ရုပ်သည် ဖောက်ပြန်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ဤတရားတို့သည် လက္ခဏာအားဖြင့် ကွဲပြားကြသော်လည်း ပရမတ်အားဖြင့် တူညီကြကုန်၏။

---

อาทิสทฺเทนาญฺญตฺถาปิ[Pg.183]. ยถา - ภินฺนลิงฺคานํ - อิตฺถิปุมํ. ยทาทินา รสฺโส, ทาสิทาสํ, ปตฺตจีวรํ. คงฺคาโสณํ.

အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် အခြားသော အရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ သာဓက - မတူညီသော လိင်ရှိသော ပုဒ်တို့၌ - ဣတ္ထိပုမံ (မိန်းမနှင့် ယောက်ျား)၊ 'ယဒါဒိ' သုတ်ဖြင့် ရဿပြုခြင်းကြောင့် ဒါသိဒါသံ (ကျွန်မနှင့် ကျွန်)၊ ပတ္တစီဝရံ (သပိတ်နှင့် သင်္ကန်း)၊ ဂင်္ဂါသောဏံ (ဂင်္ဂါမြစ်နှင့် သောဏမြစ်)။

---

สงฺขฺยาปริมาณานํ - ติกจตุกฺกํ.

သင်္ချာပမာဏတို့၌ - တိကစတုက္ကံ (သုံးခုစုနှင့် လေးခုစု)။

---

สิปฺปีนํ - เวณรถการํ.

အတတ်ပညာသည်တို့၌ - ဝေဏရထကာရံ (ဝါးသမားနှင့် ရထားသမား)။

---

ลุทฺทกานํ - สากุนฺติก มาควิกํ.

မုဆိုးတို့၌ - သာကုန္တိကမာဂဝိကံ (ငှက်မုဆိုးနှင့် သမင်မုဆိုး)။

---

อปฺปาณิชาตีนํ - อารสตฺถิ.

သက်မဲ့အရာတို့၌ - အာရသတ္ထိ (သံဆူးနှင့် ဓား)။

---

เอกชฺฌายนพฺราหฺมณานํ - กฐกาลาปํ อิจฺจาทิ.

ကျမ်းစာတစ်မျိုးတည်းကို သင်အံလေ့လာသော ဗြာဟ္မဏတို့၌ - ကဌကာလာပံ စသည်တည်း။

---

๒๒๙. วิภาสา รุกฺข ติณ ปสุ ธน ธญฺญ ชนปทาทีนญฺจ.

၂၂၉. သစ်ပင်၊ မြက်၊ တိရစ္ဆာန်၊ ဥစ္စာ၊ ဆန်စပါး၊ တိုင်းပြည် စသည်တို့အား ဝိဘာသာ (ဝိကပ်အားဖြင့် ဧကဝုစ်နှင့် နပုံသကလိင်) ဖြစ်၏။

---

ทฺวนฺเท [Pg.185] รุกฺขาทีนํ เอกตฺตํ นปุํสกตฺตญฺจ วา โหติ.

ဒွန္ဒသမာသ၌ သစ်ပင်စသော အနက်တို့အား ဧကဝုစ်နှင့် နပုံသကလိင်သည် အလှည့်ကျ (ဝါ) ဖြစ်၏။

---

ธวขทิรํ, ธวขทิรา, มุญฺชปพฺพชํ, มุญฺชปพฺพชา, อเชฬกํ, อเชฬกา, หิรญฺญสุวณฺณํ, หิรญฺญสุวณฺณานิ, สาลิยวํ, สาลิยวา.

ဓဝခဒိရံ - ဓဝခဒိရာ (ဖျောက်ဆိပ်ပင်နှင့် ရှားပင်)၊ မုဉ္ဇပဗ္ဗဇံ - မုဉ္ဇပဗ္ဗဇာ (မြက်သက်ငယ်နှင့် ဖျာမြက်)၊ အဇေဠကံ - အဇေဠကာ (ဆိတ်နှင့် သိုး)၊ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ - ဟိရညသုဝဏ္ဏာနိ (ငွေနှင့် ရွှေ)၊ သာလိယဝံ - သာလိယဝါ (သလေးစပါးနှင့် မုယောစပါး)။

---

กาสิโกสลํ [Pg.187] กาสิโกสลา.

ကာသိကောသလံ - ကာသိကောသလာ (ကာသိတိုင်းနှင့် ကောသလတိုင်း)။

---

อาทิสทฺเทน อญฺเญสุปิ วา. ยถา – นิจฺจวิโรธีนมทฺทพฺพานํ - กุสลากุสลํ, กุสลากุสลานิ.

အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် အခြားသော အရာတို့၌လည်း အလှည့်ကျ ဖြစ်၏။ သာဓက - အမြဲတစေ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဒြပ်မဟုတ်သော တရားတို့၌ - ကုသလာကုသလံ - ကုသလာကုသလာနိ (ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်)။

---

สกุณีนํ - พกพลากํ, พกพลากา.

ငှက်တို့၌ - ဗကဗလာကံ - ဗကဗလာကာ (ဗျိုင်းနှင့် တောဗျိုင်း)။

---

พฺยญฺชนานํ - ทธิฆตํ, ทธิฆตานิ.

စားဖွယ်ဟင်းလျာတို့၌ - ဒဓိဃတံ - ဒဓိဃတာနိ (ဒိန်ချဉ်နှင့် ထောပတ်)။

---

ทิสานํ - ปุพฺพาปรํ, ปุพฺพาปรา อิจฺจาทิ.

အရပ်တို့၏ - ရှေ့နောက်၊ ရှေ့နောက် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

---

อพฺยยีภาวสมาส

အဗျယီဘာဝသမာသ်။

---

๒๓๐. อธิสทฺทา [Pg.189] สฺมึ, ตสฺส โลโป. อธิสทฺเทน ตุลฺยาธิกรณตฺตา อิตฺถิสทฺทาปิสฺมึ. นิจฺจสมาสตฺตา อาธารภูตายมิตฺถิยนฺติ ปทนฺตเรน วิคฺคโห. อธิ อิตฺถิยนฺติ ฐิเต –

၂၃၀. အဓိသဒ္ဒါမှ သ္မိံဝိဘတ်၊ ထိုသ္မိံဝိဘတ်ကို ချေ၏။ အဓိသဒ္ဒါနှင့် တူညီသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဣတ္ထိသဒ္ဒါမှလည်း သ္မိံဝိဘတ်သက်၏။ မြဲသောသမာသ် (နိစ္စသမာသ်) ဖြစ်သောကြောင့် တည်ရာဖြစ်သော ဤမိန်းမ၌ဟု အခြားပုဒ်ဖြင့် ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ အဓိ ဣတ္ထိယံ ဟု တည်လတ်သော် -

---

อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว.

ဥပသာဂ်၊ နိပါတ် ရှေးဦးစွာရှိသော သမာသ်သည် အဗျယီဘာဝသမာသ် မည်၏။

---

อุปสคฺคาทิปุพฺพโก สทฺโท วิภตฺยตฺถาทีสุ สมาโส โหติ, อพฺยยีภาวสญฺโญ จ.

ဥပသာဂ်စသည် ရှေးဦးစွာရှိသော သဒ္ဒါသည် ဝိဘတ်အနက်စသည်တို့၌ သမာသ်ဖြစ်၏၊ အဗျယီဘာဝဟူသော အမည်လည်း ရ၏။

---

‘‘โส นปุํสกลิงฺโค’’ติ อพฺยยีภาโว นปุํสกลิงฺโค, ยทาทินา เอกวจโน จ.

“သော နပုံသကလိင်္ဂေါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် အဗျယီဘာဝသမာသ်သည် နပုံသကလိင် ဖြစ်၏။ “ယဒါဒိနာ” စသည်ဖြင့် ဧကဝုစ်လည်း ဖြစ်၏။

---

‘‘สโร [Pg.191] รสฺโส นปุํสเก’’ติ รสฺโส.

“သရော ရဿော နပုံသကေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။

---

อญฺญสฺมา โลโป จ.

“အညသ္မာ လောပေါ စ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေ၏။

---

อนการนฺตา อพฺยยีภาวา ปรา สพฺพา วิภตฺตี ลุชฺชเร. อธิตฺถิ, วิภตฺตีนมตฺโถ อาธาราทิ.

အကာရန္တမဟုတ်သော အဗျယီဘာဝသမာသ်မှ နောက်ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော ဝိဘတ်တို့ကို ချေကုန်၏။ အဓိတ္ထိ (ဟု ပြီး၏)။ ဝိဘတ်တို့၏ အနက်ကား အာဓာရ (တည်ရာ) စသည် ဖြစ်၏။

---

อิธาธิสทฺโท อาธาเรวตฺตเต, อธิตฺถิอิจฺเจตํ ปทํ อิตฺถิย มิจฺเจตมตฺถํ วทติ.

ဤ၌ အဓိသဒ္ဒါသည် အာဓာရ (တည်ရာ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ အဓိတ္ထိ ဟူသော ဤပုဒ်သည် “မိန်းမ၌” ဟူသော အနက်ကို ပြောဆို၏။

---

สมีปํ [Pg.193] นครสฺส อุปนครํ. ‘‘อํวิภตฺตีนมการนฺตพฺยยีภาวา’’ติ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อํ.

မြို့၏အနီးသည် ဥပနဂရံ မည်၏။ “အံဝိဘတ္တီနမကာရန္တာဗျယီဘာဝါ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ဝိဘတ်တို့၏ နေရာအချို့၌ 'အံ' ပြု၏။

---

กฺวจีติ กึ. อุปนคเร.

“ကွစိ” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဥပနဂရေ (မြို့အနီး၌)။

---

อภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ รสฺโส. อนุปุพฺโพ เถรานํ อนุเถรํ, อนติกฺกมฺม สตฺตึ ยถาสตฺติ.

ယင်ကောင်တို့၏ ကင်းဆိတ်ခြင်းသည် နိမ္မက္ခိကံ မည်၏။ ရဿပြု၏။ မထေရ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်းသည် အနုထေရံ မည်၏။ အစွမ်းကို မလွန်ခြင်းသည် ယထာသတ္တိ မည်၏။

---

เย [Pg.195] เย พุฑฺฒา ยถาพุฑฺฒํ, วิจฺฉายํ.

အကြင်အကြင် ကြီးကုန်သော မထေရ်တို့သည် ယထာဗုဒ္ဓံ မည်၏။ တူညီသောအနက်၌ ဖြစ်၏ (ဝိစ္ဆာအနက်)။

---

ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ชีวสฺส ยาวชีวํ, อวธารเณ.

အသက်၏ အပိုင်းအခြားသည် အဘယ်မျှ ရှိသနည်း၊ ထိုမျှပတ်လုံးဖြစ်ခြင်းသည် ယာဝဇီဝံ မည်၏။ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်၏။

---

อา ปพฺพตา เขตฺตํ อาปพฺพตํ เขตฺตํ, มริยาทายํ, วชฺชมานา สีมา มริยาทา, ปพฺพตํ วินาตฺยตฺโถ.

တောင်တိုင်အောင် လယ်မြေသည် အာပဗ္ဗတံ ခေတ္တံ မည်၏။ သီခြားပိုင်းခြားခြင်း (မရိယာဒါ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဖယ်ချန်အပ်သော အပိုင်းအခြားသည် မရိယာဒါ မည်၏။ တောင်ကို ချန်လှပ်၍ဟု အနက်ရ၏။

---

อา ชลนฺตา สีตํ อาชลนฺตํ สีตํ, อภิวิธิมฺหิ, คยฺหมานา สีมา อภิวิธิ, ชลนฺเตน สเหตฺยตฺโถ.

ရေပွက်တိုင်အောင် အေးခြင်းသည် အာဇလန္တံ သီတံ မည်၏။ အကြွင်းမရှိ ကျုံးသွင်းခြင်း (အဘိဝိဓိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သိမ်းယူအပ်သော အပိုင်းအခြားသည် အဘိဝိဓိ မည်၏။ ရေပွက်နှင့်တကွဟု အနက်ရ၏။

---

อาสทฺทโยเค ‘‘ธาตุนามา’’ทินา อปาทานวิธาเนเนว วากฺยมฺปิ สิทฺธํ. ตถาญฺญตฺร.

အာသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သော် “ဓာတုနာမာ” စသည်ဖြင့် အပါဒါန် ပြဋ္ဌာန်းချက်ဖြင့်သာလျှင် ဝါကျလည်း ပြီး၏။ ထို့အတူ အခြား၌လည်း ဖြစ်၏။

---

๒๓๑. ‘‘อุตฺตโม [Pg.197] วีโร ปวีโร’’ อิจฺจาโท ปน ปุพฺพปทตฺถปฺปธานตฺตาภาวาพฺยยีภาวาภาโว กมฺมธารโยเอว. เอวํ วิสิฏฺโฐ ธมฺโม อภิธมฺโม. กุจฺฉิตํ อนฺนํ กทนฺนํ. เอตฺตฺถ [Pg.198] ‘‘กท กุสฺสา’’ติ สเร กุสฺส กทาเทโส.

၂၃၁. “ဥတ္တမော ဝီရော ပဝီရော” စသည်တို့၌မူကား ရှေ့ပုဒ်၏ အနက်သာလွန်ထင်ရှားခြင်း မရှိသောကြောင့် အဗျယီဘာဝသမာသ် မဖြစ်ဘဲ ကမ္မဓာရည်းသမာသ်သာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ထူးမြတ်သော တရားသည် အဘိဓမ္မော မည်၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ဆွမ်းသည် ကဒန္နံ မည်၏။ ဤ၌ “ကဒ ကုဿာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သရရှေ့၌ 'ကု' အက္ခရာကို 'ကဒ်' အမိန့်ပြု၏။

---

อปฺปกํ ลวณํ กาลวณํ, เอตฺถ ‘‘กาปฺปตฺเถสุ จา’’ติ กุสฺส กา, พหุวจเนนาญฺญตฺราปิ กฺวจิ. กุจฺฉิโต ปุริโส กาปุริโส, กุปุริโส วา, เอวมสุราทิ.

နည်းသော ဆားသည် ကာလဝဏံ မည်၏။ ဤ၌ “ကပ္ပတ္ထေသု စာ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် 'ကု' အက္ခရာကို 'ကာ' ပြု၏။ ဗဟုဝုစ်ဂြဟဏ်ကြောင့် အခြား၌လည်း အချို့နေရာ၌ ပြု၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ယောက်ျားသည် ကာပုရိသော သို့မဟုတ် ကုပုရိသော မည်၏။ ထို့အတူ အသုရ စသည်တို့လည်း ဖြစ်၏။

---

ปุพฺพปรูภยมญฺญปทตฺถ - ปฺปธานาพฺยยีภาว สมาโส;

กมฺมธารยก ตปฺปุริสา ทฺเว, ทฺเวนฺโท จ พหุพฺพีหิ จ เญยฺยา.

ရှေ့ပုဒ်အနက်၊ နောက်ပုဒ်အနက်၊ နှစ်ပုဒ်စလုံးအနက်၊ အခြားပုဒ်အနက်တို့ သာလွန်ထင်ရှားခြင်း ရှိသည်၏အပြားအားဖြင့် အဗျယီဘာဝသမာသ်၊ ကမ္မဓာရည်းသမာသ်၊ တပ္ပုရိသသမာသ် နှစ်မျိုး၊ ဒွန္ဒသမာသ်နှင့် ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

---

สมาโส.

သမာသ်ပြီး၏။

---

๔. ตทฺธิตกณฺฑ

၄. တဒ္ဓိတ်ကဏ္ဍ။

---

อปจฺจตทฺธิต

အပစ္စတဒ္ဓိတ်။

---

๒๓๒. วาณปจฺเจ.

၂၃၂. “ဝါဏပစ္စေ”။

---

ฉฏฺฐนฺตา [Pg.200] สทฺทา ‘‘ตสฺสาปจฺจ’’มิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ วา โหติ. วาติ วากฺยตฺถํ. เณเนวาปจฺจตฺถสฺส วุตฺตตฺตา อปจฺจสทฺทาปฺปโยโค.

ဆဋ္ဌီဝိဘတ်အဆုံးရှိသော သဒ္ဒါတို့မှ “တဿာပစ္စံ” ဟူသော အနက်၌ ဏပစ္စည်းသည် အချို့သော် ဖြစ်၏။ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် ဝါကျအနက်ကို ပြ၏။ ဏပစ္စည်းဖြင့်ပင် အပစ္စ (သား/မြေး) အနက်ကို ပြောဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့် အပစ္စသဒ္ဒါကို ထပ်မံသုံးစွဲခြင်း မပြုရ။

---

‘‘เตสํ วิภตฺยา’’ โท เตสํคหเณน วิภตฺติโลโป. ตโถตฺตรตฺร.

“တေသံ ဝိဘတျာ” စသည်၌ 'တေသံ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိဘတ်ကို ချေ၏။ နောင်၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။

---

‘‘เตสํ โณ โลปํ’’ติ ปจฺจยานํ ณสฺส โลโป.

“တေသံ ဏော လောပံ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် ပစ္စည်းတို့၏ ဏအက္ခရာကို ချေ၏။

---

‘‘วุทฺธาทิสรสฺส วา สํโยคนฺตสฺส สเณ เจ’’ติ สณกาเร ปเร อสํโยคนฺตสฺสาทิสรสฺส วุทฺธิ.

“ဝုဒ္ဓါဒိသရဿ ဝါ သံယောဂန္တဿ သဏေ စေ” ဟူသော သုတ်ဖြင့် သ၊ ဏ က္ခရာတို့ နောင်၌ရှိသော် သံယုတ်မဆုံးသော အစသရကို ဝုဒ္ဓိပြု၏။

---

ตสฺสาปนิยเม –

ထိုဝုဒ္ဓိပြုခြင်း၏ မမြဲသော စည်းကမ်း၌ -

---

อยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธิ.

“အယုဝဏ္ဏာနဉ္စာယော ဝုဒ္ဓိ”။

---

อการิวณฺณุวณฺณานํ อาเอโอวุทฺธิโย โหนฺติ, จสทฺเทน กฺวจิ น.

အကာရ၊ ဣဝဏ်၊ ဥဝဏ်တို့အား အာ၊ ဧ၊ သြ ဟူသော ဝုဒ္ဓိတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ 'စ' သဒ္ဒါကြောင့် အချို့နေရာ၌ မဖြစ်။

---

สรโลปาทิ, ตทฺธิตตฺตา นามมิว กเต สฺยาทิ.

သရချေခြင်း စသည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ တဒ္ဓိတ်ဖြစ်သောကြောင့် နာမ်ကဲ့သို့ ပြုပြီးသော် သိဝိဘတ် စသည် သက်အပ်၏။

---

ตทฺธิตาภิเธยฺยลิงฺค–วิภตฺติวจนา [Pg.202] สิยุํ.

တဒ္ဓိတ်သည် ဟောအပ်သော အနက်၏ လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝုစ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်အံ့။

---

สมูหภาวชา ภีโย, สกตฺเถ ณฺโย นปุํสเก.

အပေါင်း (သမူးဟ)၊ သဘော (ဘာဝ) တို့မှ ဖြစ်ကုန်သော ပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ မိမိအနက် (သကတ္ထ) ၌ ဖြစ်သော ဏျပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း နပုံသကလိင်၌ အဖြစ်များကုန်၏။

---

ตา ตุตฺถิยํ นิปาตา เต, ธามิถํปจฺจยนฺตกา.

ဣတ္ထိလိင်၌ တာပစ္စည်းသည်လည်းကောင်း၊ ဓာ၊ မိ၊ ထံ ပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ထိုပစ္စည်းတို့သည် နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ [Pg.203] โปโส วาสิฏฺโฐ, อิตฺถี วาสิฏฺฐี, นปุํสกํ วาสิฏฺฐํ. วิกปฺปวิธานโต ตทฺธิเตน สมาสสฺสาจฺจนฺตํ พาธายา ภาวา วสิฏฺฐา ปจฺจนฺติปิ โหติ.

ဝသိဋ္ဌ၏သား ယောက်ျားသည် ဝါသိဋ္ဌော၊ မိန်းမသည် ဝါသိဋ္ဌီ၊ နပုံသကသည် ဝါသိဋ္ဌံ ဟု ဖြစ်၏။ ဝိကပ်ပြုခြင်းကြောင့် တဒ္ဓိတ်သည် သမာသ်ကို အကြွင်းမဲ့ တားမြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဝသိဋ္ဌဿ အပစ္စံ ဟူ၍လည်း ဖြစ်၏။

---

นปุํสเกน วาปีติ, สทฺทสตฺถวิทู วิทุํ.

“နပုံသကေန ဝါပိ” ဟု သဒ္ဒါကျမ်းကို သိကုန်သော ဆရာတို့သည် သိကုန်၏။

---

๒๓๓. วา [Pg.205] อปจฺเจติ จาธิกาโร.

၂၃၃. “ဝါ အပစ္စေ” ဟူသော အာဏာသည် လိုက်၏။

---

ณายน ณาน วจฺฉาทิโต.

“ဏာယန ဏာန ဝစ္ဆာဒိတော”။

---

วจฺฉาทิโต โคตฺตคณโต ณายโน ณาโน จ วา โหติ.

ဝစ္ဆအစရှိသော ဂေါတ္တနွယ်စုမှ (အပစ္စအနက်၌) ဏာယနပစ္စည်းနှင့် ဏာနပစ္စည်းတို့သည်လည်း အသီးသီး ဖြစ်ကြကုန်၏။

---

อปจฺจํ ปปุตฺตปฺปภุติ โคตฺตํ. กจฺจสฺสาปจฺจํ กจฺจายโน, กจฺจาโน วา. สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ.

မြေးမှစ၍ အနွယ်အဆက်ကို ဂေါတ္တ (အနွယ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကစ္စည်း၏ အနွယ်သည် ကစ္စာယန သို့မဟုတ် ကစ္စာန မည်၏။ သံယုဂန္တ (နှလုံးဆင့်) ဖြစ်သောကြောင့် ဝုဒ္ဓိမရှိ။

---

๒๓๔. ‘‘เณยฺโย [Pg.206] กตฺติกาทีหี’’ติ เณยฺโย, วินตาย อปจฺจํ เวนเตยฺโย วินเตยฺโย วา. น ปกฺเข วุทฺธิ, เณยฺโยติ โยควิภาเคน ‘‘ตสฺส ทียเต’’ ตฺยตฺเถปิ เณยฺโย, ทกฺขิณา ทียเต ยสฺส โส ทกฺขิเณยฺโย.

၂၃၄. «ဏေယျော ကတ္တိကာဒီဟိ» သုတ်ဖြင့် ဏေယျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝိနတာ၏ အနွယ်သည် ဝေနတေယျ သို့မဟုတ် ဝိနတေယျ မည်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိသောဖက်၌ (ဝိနတေယျ ဟု ရှိ၏)။ «ဏေယျော» ဟူသော သုတ်ကို ဝေဖန်ခြင်း (ယောဂဝိဘာဂ) အားဖြင့် «ထိုသူအား ပေးလှူအပ်၏» ဟူသော အနက်၌လည်း ဏေယျပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အလှူဝတ္ထု (ဒက္ခိဏာ) ကို ပေးလှူထိုက်သောသူသည် ဒက္ခိဏေယျ မည်၏။

---

๒๓๕. อโต ณิ วา.

၂၃၅. အကာရန္တမှ (အပစ္စအနက်၌) ဏိပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။

---

อการนฺตโต [Pg.207] อปจฺเจ ณิ วา โหติ, ปุน วาสทฺเทน ณิโก, อการนฺตา อนการนฺตา จ โพปิ.

အကာရန္တမှ အပစ္စ (အနွယ်) အနက်၌ ဏိပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် «ဝါ» သဒ္ဒါကြောင့် ဏိကပစ္စည်းလည်းကောင်း၊ အကာရန္တနှင့် အနာကာရန္တမှ ဗပစ္စည်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

---

ทกฺขิ, สกฺยปุตฺติโก, มณฺฑพฺโพ, ภาตุพฺโพ. ทฺวิตฺตํ.

ဒက္ခိ၊ သကျပုတ္တိက၊ မဏ္ဍဗ္ဗ၊ ဘာတုဗ္ဗ။ နှလုံးဆင့် (ဒွိတ္တ) ဖြစ်၏။

---

๒๓๖. ‘‘ณโว [Pg.208] ปคฺวาทีหี’’ ติ ณโว. มนุโน อปจฺจํ มาณโว.

၂၃၆. «ဏဝေါ ပဂွါဒီဟိ» သုတ်ဖြင့် ဏဝပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မနု၏ အနွယ်သည် မာဏဝ မည်၏။

---

๒๓๗. ‘‘เณร [Pg.209] วิธวาทิโต’’ติ เณโร, สามเณโร.

၂၃၇. «ဏေရ ဝိဓဝါဒိတော» သုတ်ဖြင့် ဏေရပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သာမဏေရ မည်၏။

---

สํสฏฺฐาทิอเนกตฺถตทฺธิต

သံသဋ္ဌအစရှိသော အနက်အမျိုးမျိုးရှိသော တဒ္ဓိတ် (သံသဋ္ဌာဒိအနေကတ္ထတဒ္ဓိတ်)

---

๒๓๘. ‘‘เยน [Pg.210] วา สํสฏฺฐํ ตรติ จรติ วหติ ณิโก’’ติ ณิโก. วากาเรน เนกตฺเถเนกปจฺจยา จ. ฆเตน สํสฏฺโฐ ฆาติโก, โอทโน. อุฬูเปน ตรตีติ โอฬูปิโก, อุฬูปิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ.

၂၃၈. «ယေန ဝါ သံသဋ္ဌံ တရတိ စရတိ ဝဟတိ ဏိကော» သုတ်ဖြင့် ဏိကပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝါကာရ (ဝါ သဒ္ဒါ) ဖြင့် အနက်အမျိုးမျိုး၌ ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးလည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထောပတ်နှင့် ရောစပ်အပ်သော ဆွမ်းသည် ဃာတိက မည်၏။ ဖောင်ဖြင့် ကူးတတ်သောသူသည် ဩဠူပိက သို့မဟုတ် ဥဠူပိက မည်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိသောဖက်၌ (ဥဠူပိက ဟု ရှိ၏)။

---

สกเฏน จรตีติ สากฏิโก. สีเสน วหตีติ สีสิโก, น วุทฺธิ.

လှည်းဖြင့် သွားလာတတ်သောသူသည် သာကဋိက မည်၏။ ဦးခေါင်းဖြင့် ရွက်ဆောင်တတ်သောသူသည် သီသိက မည်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိ။

---

อิตฺถิลิงฺคโต เอยฺยโก, ณโก จ. จมฺปายํ ชาโต จมฺเปยฺยโก. เอวํ พาราณเสยฺยโก. ณโก – กุสินารายํ วสตีติ โกสินารโก. ชนปทโต ณโก จ – มคเธสุ วสติ, เตสํ อิสฺสโร วา มาคธโก.

ဣတ္ထိလိင်မှ ေယျကပစ္စည်းနှင့် ဏကပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စမ္ပါပြည်၌ မွေးဖွားသူသည် စမ္ပေယျက မည်၏။ ထို့အတူ ဗာရာဏသေယျက ဖြစ်၏။ ဏကပစ္စည်း၌မူ- ကုသိနာရုံပြည်၌ နေတတ်သောသူသည် ကောသိနာရက မည်၏။ ဇနပုဒ် (တိုင်းပြည်) သဒ္ဒါမှ ဏကပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏- မဂဓတိုင်းတို့၌ နေတတ်သူ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းတို့၏ အရှင်သည် မာဂဓက မည်၏။

---

ตชฺชาติยา [Pg.212] วิสิฏฺฐตฺเถ อาชานีโย. อสฺสชาติยา วิสิฏฺโฐ อสฺสาชานีโย. โญ - อคฺคนฺติ ชานิตพฺพํ อคฺคญฺญํ, ทฺวิตฺตํ.

ထိုအမျိုးအစားထက် ထူးကဲသော အနက်၌ အာဇာနီယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ မြင်းအမျိုးအစားထက် ထူးကဲသောမြင်းသည် အဿာဇာနီယ မည်၏။ ညပစ္စည်း၌မူ- အမြတ်ဆုံးဟု သိအပ်သောတရားသည် အဂ္ဂည မည်၏။ နှလုံးဆင့် (ဒွိတ္တ) ဖြစ်၏။

---

๒๓๙. ตมธีเต เตน กตาทิสนฺนิธานนิโยคสิปฺปภณฺฑ ชีวิกตฺเถสุ จ.

၂၃၉. ထိုကျမ်းစာကို သင်ယူတတ်သောသူ၊ ထိုသူပြုအပ်သော အစရှိသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ နီးစွာတည်ခြင်း (သန္နိဓာန)၊ အရာ၌ခန့်ထားခြင်း (နိယောဂ)၊ အတတ်ပညာ (သိပ္ပ)၊ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း (ဘဏ္ဍ)၊ အသက်မွေးမှု (ဇီဝိက) အနက်တို့၌လည်းကောင်း။

---

ตํ [Pg.213] อธีเต อิจฺจาทีสฺวตฺเถสุ อาทิสทฺเทน หตาทีสุ จ ณิโก วา โหติ. อภิธมฺมมธีเตติ อาภิธมฺมิโก, อภิธมฺมิโก วา, น ปกฺเข วุทฺธิ. วจสา กตํ กมฺมํ วาจสิกํ. เอวํ มานสิกํ, เอตฺถ –

«ထိုကျမ်းကို သင်ယူတတ်၏» စသော အနက်တို့၌ «အာဒိ» သဒ္ဒါဖြင့် အသတ်ခံရခြင်း စသောအနက်တို့၌လည်းကောင်း ဏိကပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ အဘိဓမ္မာကို သင်ယူတတ်သောသူသည် အာဘိဓမ္မိက သို့မဟုတ် အဘိဓမ္မိက မည်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိသောဖက်၌ (အဘိဓမ္မိက ဟု ရှိ၏)။ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကံသည် ဝါစသိက မည်၏။ ထို့အတူ စိတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကံသည် မာနသိက မည်၏။ ဤ၌-

---

‘‘ส [Pg.214] สเร วาคโม’’ตีหานุวตฺติตาทิสทฺเทน สาคโม.

«သ သရေ ဝါဂမော» ဟူသော သုတ်မှ တစ်ဖန်လိုက်လာသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သသရအက္ခရာ လာ၏။

---

สรีเร สนฺนิธานา เวทนา สารีริกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, เอตฺถ- ‘‘มายูนมาคโม ฐาเน’’ติ วการโต ปุพฺเพ โอการาคโม.

ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ကပ်လျက်တည်သော ဝေဒနာသည် သာရီရိက မည်၏။ တံခါး၌ ခန့်ထားအပ်သောသူ (တံခါးစောင့်) သည် ဒေါဝါရိက မည်၏။ ဤ၌- «မာယူနမာဂမော ဌာနေ» သုတ်ဖြင့် ဝကာရ၏ ရှေ့၌ ဩကာရအက္ခရာ လာ၏။

---

สิปฺปนฺติ [Pg.215] คีตาทิกลา, วีณา อสฺส สิปฺปนฺติ เวณิโก, อตฺร วีเณติ วีณาวาทนํ. คนฺโธ อสฺส ภณฺฑนฺติ คนฺธิโก, มเค หนฺตฺวา ชีวตีติ มาควิโก, วการาคโม. ชาเลน หโต ชาลิโก, สุตฺเตน พทฺโธ สุตฺติโก, จาโป อสฺส อายุธนฺติ จาปิโก, วาโต อสฺส อาพาโธ อตฺถีติ วา วาติโก, พุทฺเธ ปสนฺโน พุทฺธิโก, วตฺเถน กีตํ ภณฺฑํ วตฺถิกํ.

သီချင်းဆိုခြင်း အစရှိသော အတတ်ပညာကို သိပ္ပ ဟု ဆိုအပ်၏။ စောင်းတီးခြင်း အတတ်ပညာ ရှိသောသူသည် ဝေဏိက မည်၏။ ဤ၌ ဝီဏာဟူသည် စောင်းတီးခြင်းကို ဆိုလို၏။ နံ့သာသည် ထိုသူ၏ ရောင်းဝယ်ရာ ပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် ဂန္ဓိက မည်၏။ သားကောင်တို့ကို သတ်၍ အသက်မွေးတတ်သောသူသည် မာဂဝိက မည်၏။ ဝကာရအက္ခရာ လာ၏။ ပိုက်ကွန်ဖြင့် အသတ်ခံရသော သားငါးသည် ဇာလိက မည်၏။ အပ်ချည်ဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သော အဝတ်သည် သုတ္တိက မည်၏။ လေးသည် ထိုသူ၏ လက်နက်ဖြစ်သောကြောင့် စာပိက မည်၏။ လေနာရောဂါ ရှိသောသူသည် ဝါတိက မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုသောသူသည် ဗုဒ္ဓိက မည်၏။ အဝတ်ဖြင့် ဝယ်အပ်သော ပစ္စည်းသည် ဝတ္ထိက မည်၏။

---

กุมฺโภ [Pg.217] อสฺส ปริมาณํ, ต มรหติ, เตสํ ราสิ วา กุมฺภิโก. อกฺเขน ทิพฺพตีติ อกฺขิโก, มคเธสุ วสติ, ชาโตติ วา มาคธิโก อิจฺจาทิ.

အိုးသည် ထိုပစ္စည်း၏ အတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုပစ္စည်းကို ထိုက်တန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုပစ္စည်းတို့၏ အစုအပုံဖြစ်သောကြောင့် ကုမ္ဘိက မည်၏။ အန်စာဖြင့် ကစားတတ်သောသူသည် အက္ခိက မည်၏။ မဂဓတိုင်း၌ နေတတ်သူ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်း၌ မွေးဖွားသူသည် မာဂဓက မည်၏ စသည်တည်း။

---

๒๔๐. ณ ราคา เตน รตฺตํ ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จ.

၂၄၀. «ဏ ရာဂါ တေန ရတ္တံ တဿေဒမညတ္ထေသု စ» သုတ်ဖြင့် (ထိုဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်၏၊ ထိုသူ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏ စသော အခြားသော အနက်တို့၌လည်းကောင်း) ဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။

---

เตน [Pg.218] รตฺตํ ตฺยาทฺยตฺเถสุ โณ วา โหติ. กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ.

«ထိုဆေးဖြင့် ဆိုးအပ်၏» စသော အနက်တို့၌ ဏပစ္စည်းသည် အချို့ ဖြစ်၏။ ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်သည် ကာသာဝ မည်၏။

---

เอวํ [Pg.219] นีลํ ปีตมิจฺจาทิ. น วุทฺธิ, มหิสสฺส อิทํ มาหิสํ, สิงฺคํ.

ထို့အတူ နီလ၊ ပီတ စသည် ဖြစ်၏။ ဝုဒ္ဓိမရှိ။ ကျွဲ၏ အင်္ဂါဖြစ်သော ဦးချိုသည် မာဟိသ မည်၏။

---

เอวํ [Pg.220] ราชโปริสํ, เอตฺถ ‘‘อยุวณฺณานญฺจา’’ โท ปุน วุทฺธิคฺคหเณน อุตฺตรปทสฺส วุทฺธิ. มคเธหิ อาคโต, ตตฺร ชาโต, เตสํ อิสฺสโร, เต อสฺส นิวาโสติ วา มาคโธ, กตฺติกาทีหิ ยุตฺโต กตฺติโก, มาโส.

ထို့အတူ ရာဇပေါရိသ ဖြစ်၏။ ဤ၌ «အယုဝဏ္ဏာနဉ္စ» အစရှိသော သုတ်၌ ဝုဒ္ဓိသဒ္ဒါကို တစ်ဖန်ယူခြင်းဖြင့် နောက်ပုဒ်၏ ဝုဒ္ဓိ ဖြစ်၏။ မဂဓတိုင်းမှ လာသောသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်း၌ မွေးဖွားသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းတို့၏ အရှင်၊ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းသည် ထိုသူ၏ နေအိမ်ဖြစ်သောကြောင့် မာဂဓ မည်၏။ ကတ္တိကာနက္ခတ်နှင့် ယှဉ်သော လသည် ကတ္တိက မည်၏။

---

พุทฺโธ [Pg.222] อสฺส เทวตาติ พุทฺโธ. พฺยากรณํ อเวจฺจ อธีเตติ เวยฺยากรโณ. เอตฺถ ‘‘มายูนมา’’ทินา ยการโต ปุพฺเพ เอ อาคโม, ยสฺส ทฺวิตฺตํ. สคเรหิ นิพฺพตฺโต สาคโรอิจฺจาทิ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူ၏ ကိုးကွယ်ရာနတ် ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓ မည်၏။ ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကို ထိုးထွင်း၍ သင်ယူတတ်သောသူသည် ဝေယျာကရဏ မည်၏။ ဤ၌ «မာယူနမာ» အစရှိသော သုတ်ဖြင့် ယကာရ၏ ရှေ့၌ ေအက္ခရာ လာ၏။ ထိုယကာရကို ဒွိတ္တ (နှလုံးဆင့်) ပြု၏။ သဂရမင်းတို့သည် တူးဖော်အပ်သော သမုဒ္ဒရာသည် သာဂရ မည်၏ စသည်တည်း။

---

๒๔๑. ชาตาทีนมิมิยา จ.

၂၄၁. «ဇာတာဒီနမိမိယာ စ» သုတ်ဖြင့် (ဇာတစသော အနက်တို့၌) ဣမပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

ชาตาทีสุ [Pg.224] อิโม อิโย จ โหติ, จสทฺเทน กิโย จ. ปจฺฉา ชาโต ปจฺฉิโม, มนุสฺสชาติยา ชาโต มนุสฺสชาติโย. อนฺเต นิยุตฺโต อนฺติโม, อนฺติโย.

ဇာတစသော အနက်တို့၌ ဣမပစ္စည်းနှင့် ဣယပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စသဒ္ဒါဖြင့် ကိယပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ နောက်မှ မွေးဖွားသောသူသည် ပစ္ဆိမ မည်၏။ လူ့အမျိုး၌ မွေးဖွားသောသူသည် မနုဿဇာတိယ မည်၏။ အဆုံး၌ ခန့်ထားအပ်သောသူသည် အန္တိမ သို့မဟုတ် အန္တိယ မည်၏။

---

เอวํ อนฺธกิโย. ปุตฺโต อสฺส อตฺถีติ ปุตฺติโม, ปุตฺติโย. เอวํ กปฺปิโย.

ထို့အတူ အန္ဓကိယ ဖြစ်၏။ သားရှိသောသူသည် ပုတ္တိမ သို့မဟုတ် ပုတ္တိယ မည်၏။ ထို့အတူ ကပ္ပိယ ဖြစ်၏။

---

๒๔๒. ‘‘ตทสฺสฏฺฐานมีโย [Pg.225] เจ’’ติ อีโย, จกาเรน หิตาทฺยตฺเถปิ, พนฺธนสฺส ฐานํ พนฺธนียํ, จงฺกมนสฺส หิตํ จงฺกมนียํ.

၂၄၂. «တဒဿဋ္ဌာနမီယော စေ» သုတ်ဖြင့် ဤယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ စကာရဖြင့် ဟိတစသော အနက်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ နှောင်ဖွဲ့ရာဌာနသည် ဗန္ဓနီယ မည်၏။ စင်္ကြံသွားခြင်းအား အကျိုးရှိသောနေရာသည် စင်္ကမနီယ မည်၏။

---

๒๔๓. ‘‘อาลุ [Pg.226] ตพฺพหุเล’’ติ อาลุ. อภิชฺฌาพหุโล อภิชฺฌาลุ.

၂၄၃. «အာလူ တဗ္ဗဟုလေ» သုတ်ဖြင့် အာလူပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အဘိဇ္ဈာ (သူ့ဥစ္စာ လိုချင်မှု) များသောသူသည် အဘိဇ္ဈာလူ မည်၏။

---

วิเสสตทฺธิต

ဝိသေသတဒ္ဓိတ်

---

๒๔๔. วิเสเส ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐา.

၂၄၄. «ဝိသေသေ တရတမိဿิကိယိဋ္ဌာ» သုတ်ဖြင့် (ထူးကဲသောအနက်၌ တရ၊ တမ၊ ဣဿိက၊ ဣယ၊ ဣဋ္ဌ ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။)

---

อติสยตฺเถ ตราทโย โหนฺติ.

လွန်ကဲသော အနက်၌ တရအစရှိသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อยเมเตสํ [Pg.227] อติสเยน ปาโปติ ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ วา.

ဤသူသည် ဤသူတို့ထက် အလွန် ယုတ်မာသောသူ ဖြစ်သောကြောင့် ပါပတရ၊ ပါပတမ၊ ပါပိဿိက၊ ပါပိယ သို့မဟုတ် ပါပိဋ္ဌ မည်၏။

---

‘‘วุทฺธสฺส [Pg.228] โช อิยิฏฺเฐสู’’ติ วุทฺธสฺส ชาเทเส – ‘‘สรโลปา’’โท ปกติคฺคหเณน ปกตฺยภาวา อิสฺส เอ. เชยฺโย, เชฏฺโฐ.

«ဝုဒ္ဓဿ ဇော ဣယိဋ္ဌေသု» သုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓသဒ္ဒါကို ဇအပြု၌ - «သရလောပ» အစရှိသော သုတ်၌ ပကတိဂြဟဏဖြင့် ပကတိအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ဣကာရကို ေအပြု ဖြစ်၏။ ဇေယျ၊ ဇေဋ္ဌ မည်၏။

---

เอวํ ‘‘ปสตฺถสฺส โส เจ’’ติ สาเทเส เสยฺโย, เสฏฺโฐ.

ထို့အတူ «ပသတ္ထဿ သော စေ» သုတ်ဖြင့် ပသတ္ထသဒ္ဒါကို သအပြု၌ သေယျ၊ သေဋ္ဌ မည်၏။

---

อสฺสตฺถิตทฺธิต

အဿတ္ထိတဒ္ဓိတ်

---

๒๔๕. ‘‘ตทสฺสตฺถีติ [Pg.230] วี เจ’’ติ วี. เมธา อสฺส อตฺถีติ เมธาวี.

၂၄၅. «တဒဿတ္ထီတိ ဝီ စေ» သုတ်ဖြင့် ဝီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပညာ (မေဓာ) ရှိသောသူသည် မေဓာဝီ မည်၏။

---

๒๔๖. เอวํ [Pg.231] ‘‘ตปาทิโต สี’’ติ สี, ทฺวิตฺตํ, ตปสฺสี.

၂၄၆. ထို့အတူ «တပါဒိတော သီ» သုတ်ဖြင့် သီပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နှလုံးဆင့် (ဒွိတ္တ) ပြုသဖြင့် တပဿီ မည်၏။

---

๒๔๗. ‘‘ทณฺฑาทิโต [Pg.232] อิก อี’’ติ อิโก, อี จ. ทณฺฑิโก, ทณฺฑี.

၂၄၇. «ဒဏ္ဍာဒိတော ဣက ဤ» သုတ်ဖြင့် ဣကပစ္စည်းနှင့် ဤပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒဏ္ဍိက၊ ဒဏ္ဍီ မည်၏။

---

๒๔๘. ‘‘คุณาทิโต วนฺตู’’ติ วนฺตุ. คุณวา, ปญฺญวา. ยทาทินา รสฺโส.

၂၄၈. «ဂုဏာဒိတော ဝန္တူ» သုတ်ဖြင့် ဝန္တုပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဂုဏဝါ၊ ပညဝါ။ ယဒါဒိသုတ်ဖြင့် ရဿပြု၏။

---

๒๔๙. ‘‘สตฺยาทีหิ [Pg.233] มนฺตู’’ติ มนฺตุ. สติมา, ภานุมา.

၂၄၉. “Satyādīhi mantū” သုတ်ဖြင့် mantu ပစ္စည်းသက်၏။ Satimā (သတိရှိသောသူ)၊ bhānumā (အရောင်ရှိသောသူ)။

---

๒๕๐. ‘‘อายุสฺสุการาสฺมนฺตุมฺหี’’ติ [Pg.235] อุสฺส อส. อายสฺมา.

၂၅၀. “Āyussukārāsmantumhī” သုတ်ဖြင့် u ကို a၊ s ကို s ပြု၏။ Āyasmā (အသက်ရှည်သောသူ)။

---

๒๕๑. ‘‘สทฺธาทิโต ณ’’ อิติ โณ. สทฺโธ.

၂၅၁. “Saddhādito ṇa” သုတ်ဖြင့် ṇa ပစ္စည်းသက်၏။ Saddho (သဒ္ဓါတရားရှိသောသူ)။

---

๒๕๒. ‘‘ตปฺปกติวจเน [Pg.236] มโย’’ติ มโย. สุวณฺเณน ปกตํ โสวณฺณมยํ, สุวณฺณมยํ วา. ปกฺเข - ยทาทินา วุทฺธิ.

၂၅၂. “Tappakativacane mayo” သုတ်ဖြင့် maya ပစ္စည်းသက်၏။ ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော (ဝါ) ရွှေအတိဖြစ်သောကြောင့် sovaṇṇamayaṃ သို့မဟုတ် suvaṇṇamayaṃ ဖြစ်၏။ တစ်ဖက်၌ (ဝုဒ္ဓိမပြုသောအခါ) ‘yadādinā’ စသောသုတ်ဖြင့် ဝုဒ္ဓိပြု၏။

---

เอเตสโม โลเป.

ဤ (မယပစ္စည်းစသည်တို့) သက်သောအခါ ဝိဘတ်ကို ချေရာ၌ (မနောဂဏ်သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ခရာကို o ပြု၏)။

---

วิภตฺติโลเป มนาทีนมนฺตสฺส โอ โหติ. มโนมยํ.

ဝိဘတ်ကို ချေသောအခါ မနသဒ္ဒါအစရှိသည်တို့၏ အဆုံးအက္ခရာသည် o ဖြစ်၏။ Manomayaṃ (စိတ်ဖြင့်ပြီးသော)။

---

สงฺขฺยาตทฺธิต

သင်္ချာတဒ္ဓိတ်

---

๒๕๓. สงฺขฺยาปูรเณ [Pg.237] ตฺยธิกาโร.

၂၅၃. “Saṅkhyāpūraṇe” သုတ်သည် အာဏာပျံ့နှံ့ရာသုတ်ဖြစ်၏။

---

‘‘ทฺวิตีหิ ติโย’’ติ ติโย, ‘‘ติเย ทุตาปิ เจ’’ติ ทฺวิตีนํ ทุตา. ทฺวินฺนํ ปูรโณ ทุติโย, เอวํ ตติโย.

“Dvitīhi tiyo” သုတ်ဖြင့် tiya ပစ္စည်းသက်၏။ “tiye dutāpi ce” သုတ်ဖြင့် dvi နှင့် ti တို့၏နေရာ၌ du နှင့် ta ပြု၏။ နှစ်ခုမြောက်ကို ပြည့်စေတတ်သောသူသည် dutiyo ဖြစ်၏။ ထို့အတူ tatiyo ဖြစ်၏။

---

๒๕๔. ‘‘จตุจฺเฉหิ ถฐา’’ติ ถฐา. จตุตฺโถ, ฉฏฺโฐ.

၂၅၄. “Catucchehi thaṭhā” သုတ်ဖြင့် tha, ṭha ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ Catuttho၊ chaṭṭho။

---

๒๕๕. เตสมฑฺฒูปปเทน อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา.

၂၅၅. ထို (စတုတ္ထ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ) တို့သည် aḍḍha ဥပပုဒ်နှင့်တkွ ဖြစ်သောအခါ aḍḍhuḍḍha၊ divaḍḍha၊ diyaḍḍha၊ aḍḍhatiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

จตุตฺถ [Pg.238] ทุติย ตติยานํ อฑฺฒูปปเทน สห อฑฺฒุฑฺฒ ทิวฑฺฒ ทิยฑฺฒาฑฺฒติยา โหนฺติ.

စတုတ္ထ၊ ဒုတိယ၊ တတိယ သဒ္ဒါတို့သည် aḍḍha ဥပပုဒ်နှင့်တကွ ဖြစ်သောအခါ aḍḍhuḍḍha၊ divaḍḍha၊ diyaḍḍha၊ aḍḍhatiya တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อฑฺเฒน จตุตฺโถ อฑฺฒุฑฺโฒ, อฑฺเฒน ทุติโย ทิวฑฺโฒ, ทิยฑฺโฒ วา, อฑฺเฒน ตติโย อฑฺฒติโย.

ထက်ဝက်နှင့်တကွသော လေးခုမြောက်သည် aḍḍhuḍḍho (သုံးခုခွဲ)၊ ထက်ဝက်နှင့်တကွသော နှစ်ခုမြောက်သည် divaḍḍho သို့မဟုတ် diyaḍḍho (တစ်ခုခွဲ)၊ ထက်ဝက်နှင့်တကွသော သုံးခုမြောက်သည် aḍḍhatiyo (နှစ်ခုခွဲ) မည်၏။

---

๒๕๖. ‘‘สงฺขฺยาปูรเณ [Pg.239] โม’’ติ โม, ปญฺจโม. อิตฺถิยํ ปญฺจนฺนํ ปูรณี ปญฺจมี.

၂၅၆. “Saṅkhyāpūraṇe mo” သုတ်ဖြင့် ma ပစ္စည်းသက်၍ pañcamo ဖြစ်၏။ ဣတ္ထိလိင်၌ ငါးခုမြောက်ကို ပြည့်စေတတ်သောသူသည် pañcamī ဖြစ်၏။

---

เอโก จ ทส จาติ ทฺวนฺเท กเต –

eka နှင့် dasa တို့ကို ဒွန်းတွဲသမာသ် ပြုပြီးသည်ရှိသော် —

---

ทฺเวกฏฺฐานมากาโร วา.

dvi၊ eka၊ aṭṭha သဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ရာကို ဝိကပ်အားဖြင့် ā ပြု၏။

---

สงฺขฺยาเน อุตฺตรปเท ทฺวิเอกอฏฺฐอิจฺเจเตส มนฺตสฺส อา วา โหติ. เอกาทส ปญฺจีว. เอวํ ทฺวาทส.

သင်္ချာသဒ္ဒါ နောင်ပုဒ်ဖြစ်လတ်သော် dvi၊ eka၊ aṭṭha ဤသဒ္ဒါတို့၏ အဆုံးအက္ခရာသည် ဝိကပ်အားဖြင့် ā ဖြစ်၏။ ekādasa (ဆယ့်တစ်)။ ထို့အတူ dvādasa (ဆယ့်နှစ်)။

---

ยทาทินา ติสฺส เตอาเทเส ‘‘เอกาทิโต ทสฺส ร สงฺขฺยาเน’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โร. เตรส.

‘yadādinā’ စသောသုတ်ဖြင့် ti ကို te ပြုပြီးသော်၊ “ekādito dassa ra saṅkhyāne” သုတ်ဖြင့် dasa သဒ္ဒါ၏ d ကို r ပြု၏။ Terasa (ဆယ့်သုံး) ဖြစ်၏။

---

๒๕๗. ‘‘จตูปปทสฺส [Pg.241] โลโป ตุตฺตรปทาทิจสฺส จุโจปิ นวา’’ติ จตุสทฺเท ตุสฺส โลโป จสฺส จุ จ. จุทฺทส.

၂၅၇. “Catūpapadassa lopo tuttarapadādicassa cucopi navā” သုတ်ဖြင့် catu သဒ္ဒါ၏ tu ကို ချေ၍ (နောင်ပုဒ်၏အစ) c ကို cu ပြု၏။ Cuddasa (ဆယ့်လေး) ဖြစ်၏။

---

‘‘ทเส โส นิจฺจญฺเจ’’ติ ฉสฺส โสอาเทเส – ‘‘ฬ ทรานํ’’ติ ทสสทฺเท ทสฺส โฬ. โสฬส, อฏฺฐารส.

“Dase so niccañce” သုတ်ဖြင့် cha ကို so ပြုပြီးသော်၊ “ḷa darānaṃ” သုတ်ဖြင့် dasa သဒ္ဒါ၏ d ကို ḷ ပြု၏။ Soḷasa (ဆယ့်ခြောက်)၊ aṭṭhārasa (ဆယ့်ရှစ်)။

---

๒๕๘. ‘‘วีสติ [Pg.242] ทเสสุ พา ทฺวิสฺส ตู’’ติ ทฺวิสฺส พา. พาวีสติ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทสโม.

၂၅၈. “Vīsati dasesu bā dvissa tū” သုတ်ဖြင့် dvi ကို bā ပြု၏။ Bāvīsati (နှစ်ဆယ့်နှစ်) ဖြစ်၏။ ဆယ့်တစ်ခုမြောက်ကို ပြည့်စေတတ်သောသူသည် ekādasamo မည်၏။

---

๒๕๙. ‘‘เอกาทิโต ทสสฺสี’’ติ อิตฺถิยํ อี. เอกาทสี อิจฺจาทิ.

၂၅၉. “Ekādito dasassī” သုတ်ဖြင့် ဣတ္ထိလိင်၌ ī ပစ္စည်းသက်၏။ Ekādasī စသည် ဖြစ်၏။

---

‘‘ทฺวาทิโต โกเนกตฺเถ เจ’’ติ โก, ทฺเว ปริมาณานิ อสฺเสติ ทฺวิกํ. เอวํ ติกาทิ.

“Dvādito konekatthe ce” သုတ်ဖြင့် ka ပစ္စည်းသက်၏။ ‘dve parimāṇāni asseti’ (နှစ်ခုသော အတိုင်းအရှည်သည် ဤသူ/ဤအရာအား ရှိ၏) ဟူသောအနက်၌ dvikaṃ (နှစ်ခုအစု) ဖြစ်၏။ ထို့အတူ tika စသည်လည်း ဖြစ်၏။

---

๒๖๐. ‘‘สมูหตฺเถ [Pg.243] กณฺณา’’ติ กณ จ, โณ จ. มนุสฺสานํ สมูโห มานุสฺสโก, มานุสฺโส วา.

၂၆၀. “Samūhatthe kaṇṇā” သုတ်ဖြင့် kaṇa နှင့် ṇo ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။ လူတို့၏ အစုအဝေးသည် mānussako သို့မဟုတ် mānusso ဖြစ်၏။

---

เณ กเต – ‘‘ฌลานมิยุวา สเร วา’’ ตีห วากาเรน อิสฺส อยาเทเส – ทฺวยํ, ตยํ. เอวํ ‘‘คามชนพนฺธุสหายาทีหิ ตา’’ติ ตา. คามตา, นาครตา.

ṇa ပစ္စည်းကို ပြုပြီးသည်ရှိသော် — “jhalānamiyuvā sare vā” သုတ်၌ ‘vā’ သဒ္ဒါဖြင့် i ကို aya ပြုသောကြောင့် dvayaṃ၊ tayaṃ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ “gāmajanabandhusahāyādīhi tā” သုတ်ဖြင့် tā ပစ္စည်းသက်သော် gāmatā၊ nāgaratā တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

ภาวตทฺธิต

ဘာဝတဒ္ဓိတ်

---

๒๖๑. ณฺยตฺตตา ภาเว ตุ.

၂၆၁. အဖြစ် (ဘာဝ) အနက်၌ ṇya၊ tta၊ tā ပစ္စည်းတို့ သက်ကုန်၏။

---

ภาวตฺเถ ณฺยตฺตตา โหนฺติ. ตุสทฺเทน ตฺตโน จ. สกตฺถาทีสุปิ ณฺโย, สกตฺเถ ตา จ.

အဖြစ်အနက်၌ ṇya၊ tta၊ tā ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘tu’ သဒ္ဒါဖြင့် ttana ပစ္စည်းလည်း သက်၏။ မိမိအနက် (စကတ္ထ) စသည်တို့၌လည်း ṇya ပစ္စည်း သက်၏၊ မိမိအနက်၌ tā ပစ္စည်းလည်း သက်၏။

---

๒๖๒.

၂၆၂။

---

โหนฺตฺยสฺมา [Pg.245] สทฺทญาณานิ,ภาโว สา สทฺทวุตฺติยา;

นิมิตฺตภูตํ นามญฺจ,ชาติ ทพฺพํ กฺริยา คุโณ.

ထို (နိမိတ်) ကြောင့် သဒ္ဒါနှင့် သိမှုဉာဏ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ သဒ္ဒါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နိမိတ်ကို ‘ဘာဝ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် ဇာတိ၊ ဒြပ်၊ ကိရိယာ၊ ဂုဏ် တို့ ဖြစ်၏။

---

๒๖๓. ยถา [Pg.246] – จนฺทสฺส ภาโว จนฺทตฺตํ. อิห นามวสา จนฺทสทฺโท จนฺททฺทพฺเพ วตฺตเต, นิมิตฺตสฺส รูปานุคตญฺจ ญาณํ. เอวํ มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติวสา. ยทาทินา อีสฺส รสฺเส – ทณฺฑิตฺตนฺติ ทณฺฑทฺทพฺพสมฺพนฺธา. ปาจกตฺตนฺติ ปจนกฺริยาสมฺพนฺธา. นีลตฺตนฺติ นีลคุณวสา.

၂၆၃. ပုံစံအားဖြင့် — လ၏အဖြစ်သည် candattaṃ ဖြစ်၏။ ဤ၌ အမည်၏အစွမ်းဖြင့် canda သဒ္ဒါသည် လ၏ဒြပ်၌ တည်၏၊ ထိုနိမိတ်၏ သဏ္ဌာန်သို့ အစဉ်လိုက်သော သိမှုဉာဏ် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ လူ့အဖြစ်သည် manussattaṃ ဟု လူ့ဇာတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘yadādinā’ စသောသုတ်ဖြင့် ī ကို ရဿပြုသော် daṇḍittaṃ ဟု တုတ်ဒြပ်နှင့် ပတ်သက်၍ ဖြစ်၏။ pācakattaṃ ဟု ချက်ခြင်းကိရိယာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်၏။ nīlattaṃ ဟု ညိုသောဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။

---

เอวํ ณฺยาทีสุปิ ยถาโยคํ เญยฺยํ. ณฺโย.

ထို့အတူ ṇya ပစ္စည်းစသည်တို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ ṇya ပစ္စည်း။

---

อวณฺโณ เย โลปญฺจ.

y ကာရနောင်၌ ရှိသော် အဝဏ္ဏ (a၊ ā) ကို ချေခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

---

เย [Pg.247] ปเร อวณฺโณ ลุปฺยเต, จกาเรน อิกาโรปิ.

y ကာရနောင်၌ ရှိသော် အဝဏ္ဏသည် ကွယ်ပျောက်၏၊ ca သဒ္ဒါဖြင့် i ကိုလည်း ချေ၏။

---

ยวตํ ตลณทการานํ พฺยญฺชนานิ จลญ ชการตฺต’’นฺติ ยการยุตฺตานํ ตาทีนํ จาทโย, การคฺคหเณน สกปภมาทิโต ปรยการสฺส ปุพฺเพน สห กฺวจิ ปุพฺพรูปญฺจ, ทฺวิตฺตํ. ปณฺฑิจฺจํ, โกสลฺลํ, สามญฺญํ, โสหชฺชํ, โปริสฺสํ, เนปกฺกํ, สารุปฺปํ, โอสพฺภํ, โอปมฺมํ.

“Yavataṃ talaṇadakārānaṃ byañjanāni calaña jakārattaṃ” သုတ်ဖြင့် y နှင့် ယှဉ်သော t အစရှိသော ဗျည်းတို့၏ နေရာ၌ c အစရှိသော ဗျည်းတို့ကို ပြု၏။ ‘kāra’ သဒ္ဒါကို ယူခြင်းကြောင့် s၊ k၊ p၊ bh၊ m စသည်တို့၏ နောက်၌ ရှိသော y ကို ရှေ့ဗျည်းနှင့် တူအောင် အချို့သောနေရာ၌ ရှေ့ရူပပြုခြင်းနှင့် ဒွေးဘော်ပြုခြင်း ဖြစ်၏။ Paṇḍiccaṃ၊ kosallaṃ၊ sāmaññaṃ၊ sohajjaṃ၊ porissaṃ၊ nepakkaṃ၊ sāruppaṃ၊ osabbhaṃ၊ opammaṃ တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

---

อาตฺตญฺจ.

ā ကာရပြုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

---

อิอุอิจฺเจเตสํ อา โหติ, ริการาคโม จ ฐาเน.

i၊ u ဤအက္ခရာတို့၏ နေရာ၌ ā ဖြစ်၏၊ သင့်လျော်သော နေရာ၌ ri အက္ခရာလာခြင်းလည်း ဖြစ်၏။

---

สรโลปาทินา อิโลโป. อิสิโน ภาโว.

သရချေခြင်းစသော နည်းဖြင့် i ကို ချေ၏။ ရသေ့၏ အဖြစ်သည် —

---

อาริสฺสํ[Pg.248]. เอวํ มุทุตา, อรหตา, นฺตสฺส ยทาทินา โลโป.

Ārissaṃ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ mudutā၊ arahatā ဖြစ်၏။ ‘yadādinā’ စသောသုတ်ဖြင့် nta ကို ချေ၏။

---

ปุถุชฺชนตฺตนํ, อกิญฺจนเมว อากิญฺจญฺญํ, กุณฺฑนิยา อปจฺจํ โกณฺฑญฺโญ, เอตฺถ วุทฺธาโท วากาเรน สํโยคนฺตสฺสาปิ วุทฺธิ.

Puthujjanattanaṃ၊ akiñcana ပင်လျှင် ākiñcaññaṃ ဖြစ်၏။ kuṇḍanī ၏ အနွယ်သည် koṇḍañño ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဝုဒ္ဓိပြုရာ၌ ‘vā’ သဒ္ဒါကြောင့် သံယုတ်အဆုံးရှိသော သရကိုလည်း ဝုဒ္ဓိပြု၏။

---

ปทาย [Pg.250] หิตํ ปชฺชํ, ธนายํ สํวตฺตนิกํ ธญฺญํ, สติโต สมฺภูตํ สจฺจํ, อิโลโป, ตีสุ น วุทฺธิ. เทโว เอว เทวตา.

ခြေလှမ်းအား သင့်လျော်သော (ဂါထာခြေ) သည် pajjaṃ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော (စပါး) သည် dhaññaṃ၊ သူတော်ကောင်း (သတ်) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (မှန်ကန်မှု) သည် saccaṃ ဖြစ်၏။ i ကို ချေ၍ ထိုသုံးခု၌ ဝုဒ္ဓိမပြုရ။ နတ်သည်ပင်လျှင် devatā ဖြစ်၏။

---

๒๖๔. ‘‘ณ [Pg.251] วิสมาทีหี’’ติ ภาเว โณ. เวสมํ. อุชุโน ภาโว อชฺชวํ. เอตฺถ อุสฺส อาตฺเต ปรูการสฺส ยทาทินา อโว.

၂၆၄. «Ṇa visamādīhi» သုတ်ဖြင့် ဘာဝအနက်၌ ဏပစ္စည်းသက်၏။ «Vesamaṃ» ဟု ဖြစ်၏။ ဖြောင့်မတ်သူ၏ အဖြစ်သည် «ajjavaṃ» မည်၏။ ဤ (ajjava) ၌ ဥကာရကို အာပြု၍ နောက်ဥကာရကို «yadādi» သုတ်စသည်ဖြင့် အဝပြု၏။

---

๒๖๕. ‘‘รมณียาทิโต [Pg.252] กณฺติ กณ. มานญฺญกํ.

၂၆၅. «Ramaṇīyādito kaṇ» သုတ်ဖြင့် ကဏပစ္စည်းသက်၏။ «Mānaññakaṃ» ဟု ဖြစ်၏။

---

อพฺยยตทฺธิต

အဗျယတဒ္ဓိတ်။

---

๒๖๖. ‘‘วิภาเค [Pg.254] ธา เจ’’ติ ธา, จกาเรน โสปฺปจฺจโย จ. เอเกน วิภาเคน เอกธา, นิปาตตฺตา สิโลโป. ปทวิภาเคน ปทโส.

၂၆၆. «Vibhāge dhā ce» သုတ်ဖြင့် ဓာပစ္စည်းသက်၏။ စသဒ္ဒါဖြင့် သပစ္စည်းလည်း သက်၏။ တစ်ခုသော အဖို့အစုဖြင့် «ekadhā» ဟု ဖြစ်၏။ နိပါတ်အဖြစ်ကြောင့် သိဝိဘတ်ချေ၏။ ပုဒ်၏ အဖို့အစုဖြင့် «padaso» ဟု ဖြစ်၏။

---

๒๖๗. ‘‘สพฺพนาเมหิ ปการวจเน ตุ ถา’’ติ ถา. ตุกาเรน ถตฺตา จ. สพฺโพ ปกาโร, สพฺเพน ปกาเรน วา สพฺพถา. เอวํ อญฺญถตฺตา.

၂၆၇. «Sabbanāmehi pakāravacane tu thā» သုတ်ဖြင့် သာပစ္စည်းသက်၏။ တုသဒ္ဒါဖြင့် သတ္တပစ္စည်းလည်း သက်၏။ ခပ်သိမ်းသော အပြားသည် သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော အပြားဖြင့် «sabbathā» ဟု ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူ «aññathattā» ဟုလည်း ဖြစ်၏။

---

๒๖๘. ‘‘กิมิเมหิ [Pg.255] ถ’’นฺติ ถํ, กาเทเส-กถํ. อิอาเทเส-อิตฺถํ, ถนฺติ โยควิภาเคน ถํ-พหุตฺถํ.

၂၆၈. «Kimimehi thaṃ» သုတ်ဖြင့် သံပစ္စည်းသက်၏။ (ကိံကို) ကပြုသော် «kathaṃ» ဟု ဖြစ်၏။ (ဣမကို) ဣပြုသော် «itthaṃ» ဟု ဖြစ်၏။ «thaṃ» ဟု ယောဂဝိဘာဂပြုခြင်းဖြင့် သံပစ္စည်းသက်၍ «bahutthaṃ» ဟု ဖြစ်၏။

---

๒๖๙. อมลินํ มลินํ กโรตีตฺยาทฺยตฺเถ-อภูตตพฺภาเว คมฺยมาเน กรภูโยเค สติ นามโต ยทาทินา อีปฺปจฺจโย, มลินีกโรติ เสตํ. อภสฺมโน ภสฺมโน กรณนฺติ ภสฺมีกรณํ กฏฺฐสฺส. อมลิโน มลิโน ภวตีติ มลินีภวติ เสโต. อีปฺปจฺจยนฺโตปิ นิปาโต. อภูตตพฺภาเวติ กึ, ฆฏํ กโรติ, ฆโฏ ภวติ.

၂၆၉. မညစ်နွမ်းသည်ကို ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၏ ဟူသော အနက်စသည်၌— မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း (အဘူတတဗ္ဘာဝ) ထင်ရှားရှိလတ်သော်၊ ကရဓာတ် ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းရှိလတ်သော်— နာမ်ပုဒ်မှ «yadādi» သုတ်စသည်ဖြင့် ဤ (ī) ပစ္စည်းသက်၏။ ဖြူသောအရာကို ညစ်နွမ်းအောင် ပြု၏ ဟူသော အနက်၌ «malinīkaroti setaṃ» ဟု ဖြစ်၏။ ပြာမဟုတ်သည်ကို ပြာဖြစ်အောင် ပြုခြင်းဟူသော အနက်၌ ထင်းကို ပြာဖြစ်အောင် ပြုခြင်း «bhasmīkaraṇaṃ kaṭṭhassa» ဟု ဖြစ်၏။ မညစ်နွမ်းသည်သည် ညစ်နွမ်းသည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်၌ ဖြူသောအရာသည် ညစ်နွမ်းသည် ဖြစ်၏ «malinībhavati seto» ဟု ဖြစ်၏။ ဤပစ္စည်းအဆုံးရှိသော ပုဒ်သည်လည်း နိပါတ်ပင် ဖြစ်၏။ «မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း၌ (abhūtatabbhāve)» ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ «ghaṭaṃ karoti» (အိုးကို ပြု၏)၊ «ghaṭo bhavati» (အိုး ဖြစ်၏) ဟူသော နေရာမျိုး၌ (ဤပစ္စည်း မသက်စေရန် ဖြစ်သည်)။

---

กรภูโยเคติ [Pg.256] กึ, อมลิโน มลิโน ชายเต.

«ကရဓာတ် ဘူဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်လတ်သော် (karabhūyoge)» ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ «amalino malino jāyate» (မညစ်နွမ်းသည်သည် ညစ်နွမ်းသည် ဖြစ်၏ - ဤ၌ ကရဓာတ် ဘူဓာတ်မဟုတ်ဘဲ ဇနဓာတ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် မသက်စေရန် ဖြစ်သည်)။

---

อวตฺถาวโตวตฺถยา, ภูตสฺสญฺญาย วตฺถุโน.

ထင်ရှားရှိသော ဝတ္ထု၏ အခြေအနေတစ်မျိုးမှ အခြားသော အခြေအနေသို့၊

---

ตายาวตฺถาย ภวนํ, อภูตตพฺภวํ วิทุํ.

ထိုအခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို အဘူတတဗ္ဘာဝ (မဖြစ်ဖူးသည် ဖြစ်ခြင်း) ဟု ပညာရှိတို့ သိကြကုန်၏။

---

ตทฺธิโต.

တဒ္ဓိတ် (ပြီး၏)။